گفتگوی تمدن‌ها

ایده گفتگوی تمدن‌ها در دو معنا بکار رفته است: یک ایده در معنای عام آن، و یک نظریه در روابط بین‌الملل (در معنای خاص) بکار رفته‌است.
در معنای عام، به عنوان یک «ایده»، بارها توسط افراد مختلف تحت عناوین مشابه مثل گفتگوی فرهنگ‌ها و گفتگوی تمدن‌ها و گفتگوی ادیان، بارها مطرح و پیگیری شده‌است (بخش تاریخچه را ببینید).
در معنای خاص، نظریه‌ای آکادمیک مربوط به حوزه روابط بین‌الملل است، مشخصا مقاله‌ای است در جواب به مقاله دیگری از ساموئل هانتینگتون به نام نظریه برخورد تمدن‌ها که در دهه ۸۰ مطرح شده‌است.
این نظریه تنها در آکادمی نماند و در سیاست عملی تحت عنوان یک دکترین در دیپلماسی بود که عملا توسط دولت خاتمی در زمان ریاست جمهوریش پیگیری می‌شد.
تاریخچه
انجمن صفاخانه مکانی در محله جلفا اصفهان (محله ارامنه اصفهان) جهت مناظره و گفتگوی ادیان بوده‌است که به همت آقا نجفی اصفهانی و حاج آقا نورالله نجفی اصفهانی در سال ۱۲۸۱ شمسی برابر با جمادی الاخر ۱۳۲۰ قمری و ۱۹۰۲ میلادی تاسیس شده‌است در این مکان مبلغین مسیحی و نمایندگان مسلمانان به بحث و گفتگو می‌پرداختند. این مکان یکی از اولین مراکز گفتگوی ادیان و تمدن‌ها بوده‌است.
در دوره پهلوی
ابتکار راه‌اندازی مرکزی برای گفتگوی تمدن‌ها در ایران به دوران پهلوی بازمی‌گردد. در آن سال‌ها داریوش شایگان، حسین ضیایی و روژه گارودی با حمایت‌های فرح پهلوی، بنیاد فرهنگی گفت‌وگوی فرهنگ‌ها را پایه گذاشتند. داریوش شایگان بعد از انقلاب نیز از نظریه محمد خاتمی که ایده‌ای مرتبط با نظر او داشت حمایت کرد.
در همان دوران، روژه گارودی در سال ۱۹۷۷ کتابی با عنوان «برای یک گفتگوی تمدن‌ها» منتشر کرد.
این طرح فراخوانی برای ایجاد زمینه تفاهم ملت‌ها و دارای ویژگی نقد سلطه غرب بر جهان امروز بود. روژه گارودی غرب را عنصری آسیب‌رسان به شریعت و نوید دهنده نیستی و نابودی می‌داند که در دوره‌ای از حیاتش است که به آرامی به سوی فروپاشی و پرتگاه می‌رود.
در دوره جمهوری اسلامی
ایده گفت‌وگوی تمدن‌ها، پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران توسط سید محمد خاتمی، رئیس جمهور سابق ایران، به عنوان یک نظریه آکادمیک در حوزه روابط بین‌الملل (که شاخه‌ای از علوم سیاسی است) مطرح شد. او نظریه‌ای با نام گفت‌وگو میان تمدن در واکنشی به نظریه «برخورد تمدن‌ها» ی ساموئل هانتینگتون، که در دهه ۹۰ مطرح شده بود، عنوان کرد. (بخش #محتوای نظریه گفتگوی تمدن‌های محمد خاتمی را ببینید)
این نظریه با نظریات دیگری تشابه اسمی دارد، اما بطور مشخص، نظریه‌ای در جواب به و معطوف به این نظریه هانتینگتون است (به عنوان یک آنتی تز). به علاوه یک مشی در سیاسی خارجی و دیپلماسی در دوران خاتمی نیز است.
نظریه برخورد تمدن‌ها از هانتینگتون در سال ۱۹۹۲ در یک سخنران مطرح و بعد هم در مقاله‌ای در سال ۱۹۹۳ منتشر شد. این مقاله بسیار مطرح شد و توسط مقاله‌های بعد از او، مورد استناد بسیار قرار گرفت. نظریه هانتیتنتون، خود در جواب کتابی از فرانسیس فوکویاما با نام پایان تاریخ و آخرین انسان بود. هانتینگتون بعدها این نظریه را در کتابی در سال ۱۹۹۶ بسط داد و منتشر کرد. اصطلاح برخورد تمدن‌ها پیش از هانتینگتون مطرح شده بوده: در سال ۱۹۴۶ توسط آلبر کامو، در ۱۹۹۰ توسط برنارد لوئیس، و در کتابی (در مورد خاور میانه) از بازیل متیوز در سال ۱۹۲۶.
نظریه‌پردازهای دیگری نیز همچون تونی بلنکتون در پاسخ به نظریه هانتینگتون نظریاتی مطرح کرده‌اند.
این نظریه تنها در تحقیق و نظر باقی نماند و در دولت خاتمی به عنوان دکترین سیاسی در دیپلماسی دولت ایشان بکار برده شد. این منجر به بهبود روابط بین‌المللی با ایران و بهبود دیپلماسی شد، و مورد استقبال زیادی از جوامع بین‌المللی قرار گرفت.
عبارت گفتگوی تمدن‌ها بعد از اینکه در سپتامبر ۱۹۹۸ سازمان ملل متحد در بیانیه‌ای سال ۲۰۰۱ را «سال گفتگوی تمدن‌ها» نام نهاد مشهور شد. پس از آن در بهمن ۱۳۷۷ دولت ایران مرکز بین‌المللی گفت‌وگوی تمدن‌ها را برای هماهنگی فعالیت‌های مربوط به گفتگوی تمدن‌ها تاسیس کرد.
محتوای این نظریه در کتاب گفتگوی تمدن‌ها توسط انتشارات طرح نو در سال ۱۳۸۰ منتشر شده‌است.
در تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران نیز روز ۳۰ شهریور «روز گفتگوی تمدن‌ها» نامگذاری شده بود که در سال ۱۳۸۹ به دلیل «منقضی شدن زمان این مناسبت و نداشتن متولی خاص» از تقویم حذف شد.
محتوای نظریه گفتگوی تمدن‌های سید محمد خاتمی
خاتمی این نظریه را در طی سخنرانی‌هایی در یونسکو، سازمان ملل، و در کتاب گفتگوی تمدن‌ها ارائه کرده‌است.
این نظریه در پاسخ به نظریه برخورد تمدن‌های سامویل هانتینگتون در دهه نود است (بالا را ببینید).
خاتمی در کتاب گفتگوی تمدن‌ها
می‌گوید:
عنوان سخنرانی آقای خاتمی در در جمع سیاست مداران و روشنفکران در مجمع گفتگوی تمدن‌ها در یونسکو - پاریس، ۱۷ فروردین ۱۳۸۴ «گفت و گوی تمدن‌ها و فرهنگ‌ها، نفی خشونت طلبی، تروریسم و جنگ» است.
مرکز بین‌المللی گفت‌وگوی تمدن‌ها
مرکز بین‌المللی گفت‌وگوی تمدن‌ها نهادی بود که در سال ۱۳۷۷ خورشیدی در ایران تاسیس شد و محمد خاتمی، رئیس جمهوری وقت ایران ریاست آن را برعهده داشت.
به تصویب رسیدن پیشنهاد محمد خاتمی برای نام‌گذاری سال ۲۰۰۱ در پنجاه و سومین مجمع عمومی سازمان ملل (سپتامبر ۱۹۹۸) به عنوان «سال گفت‌وگوی تمدن‌ها» انگیزه تاسیس این مرکز در ایران شد.
محمد خاتمی در نخستین سفر خود به ایالات متحده و سخنرانی در مجمع عمومی سازمان ملل متحد پیشنهاد «گفت‌وگوی تمدن‌ها» را مقابل «برخورد تمدن‌ها» مطرح کرد که این پیشنهاد با استقبال اعضای سازمان ملل روبه‌رو شد.
هدف از بنیاد این مرکز «هماهنگ کردن فعالیت‌های کلیه سازمان‌ها، مراکز دولتی و غیردولتی برای توسعه نظریه گفت‌وگوی تمدن‌ها» عنوان شد.
محمدجواد فریدزاده به عنوان نخستین رئیس مرکز بین‌المللی گفت‌وگوی تمدن‌ها منصوب شد. وی پس از مدتی جای خود را به عطاءالله مهاجرانی داد. ریاست وی نیز دیری نپایید و در پی استعفای او، محمود بروجردی به عنوان سرپرست جدید این مرکز گمارده شد.
مرکز گفت‌وگوی تمدن‌ها تا اوایل سال ۸۴ زیرمجموعه وزارت خارجه بود ولی پس از آن به زیرمجموعه‌ای از سازمان فرهنگ و ارتباطات تبدیل شد.
در دی‌ماه ۱۳۸۴ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، دو دفتر ادیان و مرکز گفت‌وگوی تمدن‌ها را با نام جدید «مرکز گفت‌وگوی ادیان و تمدن‌ها» ادغام کرد.
مرکز گفت‌وگوی تمدن‌ها سرانجام در دی‌ماه ۱۳۸۶ طی حکمی از سوی محمود احمدی‌نژاد، رئیس جمهور وقت ایران، با همه امکانات و نیروی انسانی در «مرکز ملی مطالعات جهانی شدن» ادغام شد و زیر نظر رئیس جمهور و به ریاست اسفندیار رحیم مشایی قرار گرفت. مرکز ملی مطالعات جهانی شدن در دولت روحانی در مرکز بررسی‌های استراتژیک ادغام شد.
در جهان
در جهان:
سازمان‌های متعددی در جهان با این عنوان یا عناوین مشابه وجود داشته‌است.
مثلا «مرکز گفتگوی بین فرهنگی» (The Center for Intercultural Dialogue) جوایزی از جمله جایزه گفتگوی جهانی (The Global Dialogue Prize) را ارائه می‌دهد.
در ایران، بنیادی با نام مشابه بنیاد فرهنگی گفت‌وگوی فرهنگ‌ها در زمان پهلوی تاسیس شده بود.