شاهین

شاهین نام عمومی ۳۷ گونه پرنده شکاری است که در سرده Falco قرار می‌گیرند و در تمام قاره‌های جهان به جز قطب جنوب زندگی می‌کنند.
شاهین‌ها با چشمان کاملا سیاه، بدن لاغر، بال‌های نوک‌تیز، توانایی پرواز با سرعت بسیار بالا و تغییر جهت ناگهانی از دیگر پرندگان شکاری متمایز می‌شوند. شاهینها در سال اول عمر خود شهپرهای پرواز بلندتری دارند که مشابه پرندگان شکاری چندمنظوره‌تر است (شاهین‌ها از نظر نوع شکار و تکنیک شکار یک شکارچی تخصصی محسوب می‌شوند) تا به این شیوه بهتر بتوانند پرواز را بیاموزند و در سال‌های بعد با تغییر شهپرها تکنیک‌های پروازی خاص شاهین را می‌آموزند.
شاهین‌ها در شکار پرندگان در حال پرواز تخصص دارند و با منقار خود شکار را می‌کشند درحالیکه پرندگان شکاری دیگر رژیم غذایی متنوعتری دارند و با پنجه‌های خود طعمه را می‌کشند. شاهین معمولی (یا بحری) که بیشترین پراکندگی را در بین شاهین‌ها دارد با رکورد سرعت ۳۲۰ کیلومتر در ساعت سریعترین مخلوق روی کره زمین است. بالابان، لاچین و ترمتای از دیگر انواع معروف شاهین هستند. شاهین‌هایی که بال‌های باریکتر و درازتر دارند به «لیل» معروف هستند این نوع بال‌ها برای شکار پرندگان بسیار مانورپذیر همچون پرستو و بادخورک مناسب است. شاهین‌های نسبتا کوچک و چاقتری که به پرواز درجا علاقه دارند نیز به دلیجه معروف هستند.
شاهین‌ها از دیرباز محبوبترین پرندگان در بازداری بودند و از شاهین‌های رام‌شده و آموزش‌دیده برای شکار استفاده می‌شد.
گونه‌ها
دلیجه معمولی
شاهین نیوزیلند
بالابان (پرنده), a typical hierofalcon
دلیجه مالاگاسی, Falco newtoni
دلیجه سیشلی, Falco araea
دلیجه موریسی, Falco punctatus
دلیجه رئونیون, Falco duboisi – انقراض هولوسن (حدود ۱۷۰۰)
دلیجه خال‌دار, Falco moluccensis
دلیجه نانکین or Australian kestrel, Falco cenchroides
دلیجه معمولی, Falco tinnunculus
دلیجه معمولی, Falco (tinnunculus) rupicolus
دلیجه بزرگ, Falco rupicoloides
Fox kestrel, Falco alopex
دلیجه کوچک, Falco naumanni
دلیجه خاکستری, Falco ardosiaceus
Dickinsons kestrel, Falco dickinsoni
Banded kestrel, Falco zoniventris
شاهین گردن‌قرمز, Falco chicquera
شاهین گردن‌قرمز آفریقایی، Falco (chicquera) ruficollis
شاهین پاسرخ, Falco vespertinus
شاهین آمور, Falco amurensis
شاهین الئونورا, Falco eleonorae
شاهین دودی, Falco concolor
دلیجه آمریکایی or "sparrow hawk", Falco sparverius
Aplomado falcon, Falco femoralis
ترمتای, Falco columbarius
ترمنای اوراسیایی، Falco (columbarius) aesalon
Bat falcon, Falco rufigularis
شاهین سینه‌نارنجی, Falco deiroleucus
لیل اوراسیا, Falco subbuteo
لیل آفریقایی, Falco cuvierii
لیل خاوری, Falco severus
لیل استرالیایی or little falcon, Falco longipennis
شاهین نیوزیلند یا kārearea, Falco novaeseelandiae
شاهین قهوه‌ای, Falco berigora
شاهین خاکستری, Falco hypoleucos
شاهین سیاه, Falco subniger
لاچین (پرنده), Falco biarmicus
شاهین بلوچی, Falco jugger
بالابان (پرنده), Falco cherrug
بالابان آلتایی, Falco cherrug altaicus (status unclear)
شنقار, Falco rusticolus
شاهین دشتی, Falco mexicanus
شاهین معمولی, Falco peregrinus
Peales falcon, Falco peregrinus pealei
Pallid falcon, Falco peregrinus cassini var. kreyenborgi
بحری, Falco (peregrinus) pelegrinoides
شاهین تایتا, Falco fasciinucha
نمای ظاهری و ویژگیها
شاهین دارای قرنیه‌ای سیاه رنگ و پرهایی طوسی رنگ است. زیر گلو وزیر شکمش دارای خالهای تیره است. نر این پرنده قدری کوچک‌تر از ماده است.
شاهین دارای ۱۵ مهره‌های گردنی می‌باشد و می‌تواند گردن خود را ۱۸۰ درجه بچرخاند. او تنها به دلیل جایگیری چشمهایش دارای شعاع دید حدود ۲۲۰ درجه بدون گردش گردن هست.
شاهین معمولی با داشتن سرعت ۳۸۹ کیلومتر در ساعت سریعترین حیوان زمین می‌باشد.
شاهین به پرندگان به اندازه خود و گاه بزرگتر از خود نیز حمله می‌کند و بسیاری از آن‌ها را شکار می‌کند..
ریشه تاریخی
شاهین در پارسی یعنی منسوب به «شاه» یا به گفته دیگر «شاهانه»، چنین ترکیبی را در واژگان همسان دیگر همچون آهنین (منسوب به آهن)، آتشین (منسوب به آتش)، سنگین (منسوب به سنگ) و رنگین (منسوب به رنگ) می‌بینیم. با آنکه پیشینه شکار با شاهین به دوره پادشاهی آشور باز می‌گردد، گمان می‌رود در دوره ساسانی ورزش شاهان بوده چرا که در دوره اسلامی گسترش یافت. شکار با شاهین پس از آن به اروپا گسترش پیدا کرد. نام شاهین می‌تواند از شکار کردن شاه با پرنده شکاری ریشه گرفته باشد.
در اوستا دوبار از این مرغ با نام «سئن» (Saena) یاد شده‌است و اوستاشناسان اروپایی آن را بمعنی عقاب برگردانده‌اند؛ گرچه تردیدی نیست که سئن همان شاهین (عقاب ) است. در بسیاری از گویش‌های کنونی ایران نیز چنین آمده است و از جمله نامی به صورت «شائین» (Shain) بجای مانده‌است. (حاشیه  برهان چ معین)
نماد
نقش شاهین بر روی نشان کوروش بزرگ
ابوریحان بیرونی درکتاب «التفهیم» می‌گوید:
عقاب زرین نشان پرچم ایران باستان بوده‌است نقش شاهین بر درفش هخامنشی نشانه‌ای از پیروزی و نمادی از اهورامزدا در پرندگان می‌باشد.(نام این پرنده شهباز است که بسیار کمیاب و زیبا بوده)
صفت شاهین از واژه  شاه درآمده و این پرنده به واسطه شکوه، توانایی، سپنتایی و تقدس خود «شاه مرغان» نامیده شده است. .
شاهین زرین علامت و نشانی بود روی درفش سپاه ایران، در سر لشکریان در روزگار هخامنشیان شاهین شهپر گشوده در سر نیزه  بلندی برافراشته به همه نمودار بود. پس از سپری شدن شاهنشاهی و دست یافتن اسکندر در پایان سده  چهارم پیش از میلاد، اسکندر آن را نقش سکه  پادشاهی خود قرار داد
کاربرد نام شاهین
تندیس شاهین در شهر شاهین‌دژ
شاهین پرنده‌ای است فرخنده و خجسته و در توانایی و شکوه سرآمد پرندگان است این پرنده هوشیار و چالاک در بیشه زارها و مناطق کوهستانی دیده می‌شود و ایران هم نشیمنگاه این مرغ بوده و هست.
نام بعضی از مکان‌ها از این پرنده‌گرفته شده‌است،. مانند: شاهین‌دژ، سنندج (سائین دژ)، سیندخت (سائین دخت) و سناباد (نام کهن مشهد) و صایین قلعه و نیز شهرها و بخش‌ها و روستاهایی چون شاهین‌شهر، شاهین‌آباد، شاهین‌تپه، شاهین‌دشت، شاهین‌ویلا و جز آن.
شاهین در فرهنگ و ادبیات ایران
شاهین جایگاه والایی در ادبیات ایران زمین داشته‌است. در سروده‌های بسیاری از سرایندگان پارسی‌گوی، «شاهین» به نماد دلیری و چالاکی یاد شده‌است. این پرنده با وجود آنکه از قوش و عقاب کوچکتر است، به پشتوانه گستاخی و دلیری که دارد گاهی به عقاب و قوش می‌تازد.
نمونه‌هایی از یادکرد «شاهین» در ادبیات فارسی:
نشستنگه و مجلس و می‌گسار همان باز و شاهین و یوز و شکار (فردوسی)
ز شاهین و از بازو پران عقا ز شیر و پلنگ و نهنگ اندر آب (فردوسی)
سگ و یوز در پیش شاهین و باز همی راند بر دشت روز دراز (فردوسی)
هزار کبک ندارد دل یکی شاهین هزار بنده ندارد دل خداوندی (شهید بلخی)
دم عقرب بتابید از سر کوه چنان چون چشم شاهین از نشیمن (منوچهری)
در هوا چند معلق زنی و جلوه کنی‌ای کبوتر نگران باش که شاهین آمد (حافظ)
تفکر کن در این معنی تو در شاهین و مرغابی گریزان است این از آن و آن بر این ظفر دارد (ناصرخسرو)
تو بر بالای علم آنگه رسی باز که بر شاهین همت نشکنی پر (ناصرخسرو)
چو شاهین باز ماند از پریدن ز گنجشکش لگد باید چشیدن (نظامی)
سوی شاهین بحری بازگشتی که وحشی‌تر شود شاهین دشتی (نظامی)
کجا گشت شاهین او صیدگیر ز شاهین گردون برآرد نفیر (نظامی)
شبروی کرده کلنگ آسا بروز همچو شاهین کامران خواهد نمود (خاقانی)
فرود آمد یکی شاهین بشبگیر تذرو نازنین را کرد نخجیر (نظامی)
زآهنین چنگال شاهین غمت رخنه رخنه ست اندرون من چو دام (سعدی)
بسی نماند که در عهد رای و رایت او به یک مقام نشینند صعوه و شاهین (سعدی)
شهپر زاغ و زغن زیبای قید و صید نیست این کرامت همره شهباز و شاهین کرده‌اند (حافظ)
کف یوز پر مغز آهو بره همه چنگ شاهین دل گودره (عنصری)
نقش این پرنده در کنده‌کاری‌های بناهای باستانی ایران دیده می‌شود. همچنین بر روی درفش هخامنشیان نقشی از این پرنده شکل گرفته بود. در نشان باشگاه فوتبال شاهین تهران هم نمادی از این پرنده به کار گرفته شده‌است.
عقاب
قوش
باشگاه فوتبال شاهین