پشتون‌ها

چند کودک پشتون در ولایت خوست
مردم پشتون یا پختون (به پشتو: پستانه، ) (در گذشته: افغان ) به زبان پشتو سخن می‌گویند و بیشترشان سنی حنفی هستند. این قوم در شمال پاکستان، اکثرا شرق و جنوب افغانستان وبه‌طور پراکنده در تمام افغانستان زندگی می‌کنند. در گذشته به پشتون‌ها، «افغان» می‌گفتند اما پس از استقلال افغانستان، دولت این کشور واژه افغان را به همه مردم افغانستان اطلاق کرد و پس از آن بیشتر به معنی تکلم کنندگان زبان پشتو استعمال میشود.
ریشه‌شناسی واژه پشتون
مورخ معروف یونانی (هیرودتس) پکتهای ریگودی را (پاکتیوس) خوانده و اهالی منطقه پکتیا تا قندهار و ساکنین دوطرف کوه‌های سلیمان را پاکتیاها نامیده‌است. از نوشته او معلوم می‌شود تا قرن چهارم قبل از میلاد مردم قندهار و پکتیا و ننگرهار و خیبر (پاکتیاها) نامیده می‌شده‌اند. بطلمیوس هم آن را پکتین نوشته‌است؛ بنابراین نام پشتو از همان پکهت – پکتویس – پکتین ساخته شده و پشتو و پختو تلفظ می‌شود.
در ریگوید مذکور آمده‌است که قوم پکهت در محاربه بین ده پادشاه آریایی که به کنار دریای (راوی) بوقوع پیوسته بود شرکت کرده بودند. هیلی برانت مورخ و محقق در زبان وفرهنگ سانسکریت:در (ریگوید) مذکور است که در اراکوشیا (قندهار) قبیله‌ای سکونت داشت که شاه (واسودیوا: دیوه در پشتو به نام نور و روشنایی و آس به منای اسب می‌باشد) فرمانروای ان بود و این قبیله تحت قیادت خلف او (سوداس: در پشتو سور به معنای سرخ و آس به منای اسب می‌باشد دامنه فتوحات را تا وادی (اندس) وسیع ساخت و کارنامه‌های جنگی (واسودیوا) بطور افسانه یاد می‌شد. مورخین موجودیت پکتها را در منطقه‌ای کنونی که افغانستان نامیده می‌شود. قبل از ظهور سلطنت سلیمان پیامبر در حدود ۱۰۰۰سال قبل از میلاد تخمین زده‌اند (تاریخ مختصر افغانها. تالیف مولوی یعقوب حسن خان سال ۱۳۱۲).
پشتو ظاهرا از لفظ پشتون یا پختون آمده‌است که نام قبیله‌ای از نژاد آریایی است. زبان پشتو اصلا جزء زبان‌های ایرانی است. قواعد آواشناسی نشان می‌دهد که واژه پشتو شکل دیگرگون‌شده‌ای از همان واژه پرسوا (به معنی پارسی) است.
بطلمیوس هم آن را پکتین نوشته‌است؛ بنابراین نام پشتو از همان پکهت – پکتویس – پکتین ساخته شده و پشتو و پختو تلفظ می‌شود.
خاستگاه پشتون‌ها
خاستگاه اصلی پشتون‌ها کوه‌های سلیمان، جنوب و شرق افغانستان می‌باشد.
تعریف واژه پشتون =
افغان واژه‌ای است که به اقوام پشتون زبان در قدیم گفته می‌شد. اما قانون اساسی افغانستان هر یک از شهروندان افغانستان را صرفنظر از قومی که بدان تعلق دارد «افغان» اطلاق می‌کند.
شاخه‌ای از اقوام افغانستان بوده که به زبان پشتو تکلم می‌کند، دارای خصوصیات و فرهنگ مخصوص به خود بوده و علاوه بر زبان مشترک دارای ریشه و شجره خونی یا عرقی مشترک نیز می‌باشند. با این تعریف اشتراک خونی شرط اخص و اول برای پشتون بودن می‌باشد و آن عده از گویندگان پشتو را که هم ریشه (تبار) نیستند دربرنمی‌گیرد.
به هر آنکس که با زبان پشتو، عادات و سنن پشتون بزرگ شده باشد و زبان اولش پشتو باشد، پشتون اطلاق می‌گردد، صرفنظر از علایق عشیره‌ای، خونی و تبار.
دین=
اکثر پشتون‌ها مسلمان بیشتر و پیرو مذهب سنی حنفی و اقلیتی کوچکی شیعه دوازده امامی هستند و علاوه بر زبان پشتو که از شاخه زبان‌های آریایی است به زبان‌ها فارسی اورمری هندوکوهی (شامل پشتون‌های خیبر) و اقلیتی ناچیزی به اردو (در پاکستان و هند) صحبت می‌کنند.
قبیله‌های پشتون
پشتون‌ها (پشتو زبانان) به دوبخش و هفت شاخه تقسیم می‌گردد:
اول:
سربن
غرغشت
بیتن
این سه با هم برادر اند (طبق روایات سنتی)
دوم:
کرلانی
اورمر
متی (بی بی‌متو)
جامعه پشتون یا (پشتو زبان) به دو بخش و هفت شاخه عمده و بخش‌های کوچک دیگر تقسیم گردیده‌است که به استثنای سربن، غرغشت، و بیتن بقیه از نظر شجره، عشیره، روابط خونی ویا تباری هیچ پیوندی باهم نداشته و فقط زبان مشترک سبب ایجاد هویت مشترک پشتون گردیده که روی این اصل همه خودرا پشتون می‌خوانند.
اما در داخل نظام قبیله‌ای مسئله فرق می‌کند و آنجا نظام شجره، عشیره، روابط خونی، بزرگ و کوچک بودن، قوی و ضعیف بودن قبیله، و درجه‌بندی طبقاتی، اصالت و عدم اصالت اتنیکی به نوعی مشهود است.
افغانستان
پشتو زبان افغانستان به دو طائفه بزرگ تقسیم می‌شوند:
بارکزای که از جمله قدیمترین اقوام بوده که تواریخ مختلف در از آن‌ها یادآوری شده و سلسله‌های پادشاهی امیر دوست محمد خان بارکزی مربوط همین قوم می‌باشد.
دیگر طایفه‌ها شامل زدران، منگل، غلزی، درانی، هوتک، اندر، کاکر، احمدزی، سربنی، پوپل، سوری، گدون، لودی، احمدزی، ستانکزی، محمدزی، یوسفزی، بنوچی، خروطی، سواتی، سهاک، شینوار، ابدالی، غلجایی وغیره هستند که از جمله گروه‌ها و ایل‌های مهم قوم پشتون هستند.
پاکستان
طایفه‌های «وزیر» و «محسود» از مهم‌ترین طوایف مناطق غربی پاکستان هستند. وزیرستان شمالی توسط طایفه «وزیر» اداره می‌شود. این طایفه در وزیرستان جنوبی هم حضور دارد و یک سوم جمعیت آن را تشکیل می‌دهد. دو سوم باقی‌مانده جمعیت وزیرستان جنوبی از طایفه «محسود» هستند.
بخش پاکستانی شامل منطقه‌ای از چترال در شمال تا سیبی در جنوب غربی می‌گردد. این منطقه در پاکستان بنام منطقه مرزی شمال غرب (صوبه سرحد شمالغرب) نامیده می‌شود. اما این منطقه همچنان مشهور به افغانیه است که این نام بیانگر روابط قومی باشنده‌های آن با پشتون‌های افغانستان است.
ویژگی‌های فرهنگی و اجتماعی
اتن: اتن شامل اجتماع مانند یک حلقه توسط مردان و زنان به طور جداگانه و انجام رقص گروهی (این رسم که از زمان آریایی‌های کهن سر چشمه می‌گیرد که به دین زرتشت بودند و به دور آتش حلقه می‌زدند وبه‌طور گروهی می‌رقصیدند که با ظهور اسلام آتش حذف شده‌است و این آیین کهن هم چنان پابه‌جا مانده‌است)
لنگی یا دستار بستن بر روی سر برای مردان.
شخصیت‌های پشتون
فهرست مشاهیر پشتون
پشتون‌سازی
پشتونستان
قبایل پشتون
پشتونوالی
پانویس =
دانشنامه بریتانیکا، ذیل واژه «Pashtun»
مقدمه بر افغانان، آلفرد جاناتا
منابع =
افغانستان در پنج قرن اخیر نوشته میر محمد صدیق فرهنگ
افغانان (گزارش سلطنت کابل)، مونت استوارت الفنستون، ترجمه محمد آصف فکرت، ۱۳۷۶ شمسی
مقدمه بر افغانان، آلفرد جاناتا
افغانستان: اقوام - کوچ‌نشینی، مجموعه مقالات، به کوشش محمد حسین پاپلی یزدی، ۱۳۷۲ شمسی
مجمل‌التواریخ، ابوالحسن گلستانه، صص ۶۴ – ۷۸
دانشنامه ایرانیکا
دانشنامه بریتانیکا
ویکی‌پدیای انگلیسی