ژان شاردن

ژان شاردن (۱۶ نوامبر ۱۶۴۳–۵ ژانویه ۱۷۱۳) جواهرفروش و جهانگرد فرانسوی بود که کتاب ۱۰ جلدی «سفرهای سر ژان شاردن» به عنوان یکی از بهترین کارهای پژوهشگران غربی درباره ایران و خاور نزدیک برشمرده می‌شود. این کتاب برای اولین بار در ایران با نام «سیاحتنامه شاردن» با ترجمه محمد عباسی توسط موسسه مطبوعاتی امیرکبیر در سال ۱۳۳۵ منتشر شده‌است.
زندگی‌نامه
ژان شاردن در سال ۱۶۴۳ میلادی، در شهر پاریس متولد گردید و در همان محل به تحصیل پرداخت. پدرش جواهرساز بود و او از کودکی آشنایی با سنگهای قیمتی و فن جواهرسازی را آموخت.
خانواده او که از فرقه پروتستان هوگنو بودند، با کلیسای کاتولیک و مقامات رسمی فرانسه مشکل داشتند، به همین روی، او علاقه‌ای به ماندن در فرانسه نداشت و در ۲۲ سالگی نخستین سفر خود را آغاز کرد که در این سفر ۶ ساله (۱۶۶۴–۱۶۶۵ م) ایران بیش از دیگر کشورها توجه او را به خود جلب نمود.
در سفر دومش (۱۷ ماه اوت ۱۶۷۱ م) که خانم بازرگانی به نام لسکو او را همراهی می‌کرد، و سرانجام در تابستان ۱۶۷۳ م. به اصفهان رسیدند و تا سال ۱۶۷۷ م. در این شهر اقامت کردند. سپس به هندوستان رفته و پس از دو سال آنجا را به مقصد اروپا ترک کرد. این سفر آخرین سفر او به ایران بود. او لقب «تاجرشاه» را از شاه عباس دوم دریافت کرده بود.
دستاوردها
هیئت نمایندگی در آپادانا از ژان شاردن (آمستردان ۱۷۳۵)
شاردن نخستین فرانسوی بود که در سفرنامه خود از فردوسی و شاهنامه و برخی دیگر از شاعران ایرانی و آثار آنها یاد کرد و اگر چه اطلاعاتش در این خصوص ناقص بود، ولی توجه جامعه ادبی فرانسه را به ادبیات فارسی جلب کرد.
دیدگاه‌ها
تخت بران در کتاب ژ شاردن (آمستردام ۱۷۳۵)
وی کتابی منتشر نموده تا اروپاییان را با واقعیات ایران آن روزگار آشنا کند. در فصلی از این کتاب که عنوانش هست «باورهای ایرانیان درباره حق حکومت» چنین آمده‌است:
مسلمانان ایران در موضوع جانشینی امام غایب به دو دسته تقسیم شده‌اند؛ برخی از علمای روحانی و پیروانشان بر این اعتقادند که در تمام طول مدت غیبت امام باید یک مجتهد معصوم امور دینی و اجتماعی و حکومتی مملکت را اداره کند، و این مجتهد باید جامع علوم، و از هر جهت منزه از هر فساد و گناه باشد، و چنان بر همه واجبات مذهبی و احکام دینی و دانشهای بشری احاطه داشته باشد که هر پرسشی درباره مسائل دینی و اجتماعی از او می‌کنند، بی‌درنگ به درستی جواب بدهد. اما دسته دیگر معتقدند در غیبت امام حق حکومت به یکی از بازماندگان امام می‌رسد، اما واجب و لازم نیست که وی مانند امام جامع علوم ظاهر و باطن و از هر جهت معصوم باشد. بنا بر همین نظر که مورد تایید بیشتر مردم است، و مقبول‌تر می‌نماید شیخ صفی که سر سلسله پادشاهان صفوی است، و نخستین کس از این دودمان است که جامه پادشاهی بر اندام خویش راست کرد، با این عقیده همراه نبود.
آنچه مایه آسایش خاطر و عدم نگرانی پادشاه است این است که قریب به اتفاق مردم بر همین باورند، اما گاهی اهل منبر پذیرش این عقیده را تخطئه می‌کنند و آزادانه بیان و تبلیغ می‌نمایند که پادشاه باید هم از سلاله امام و هم جامع علوم زمان خود و کاملا پرهیزگار باشد، و چگونه ممکن است پادشاه نامومن شرابخواره و هوسباز و مستغرق گناه با عالم بالا نزدیک باشد و نور هدایت را برای راهنمائی مومنان بگیرد. پادشاهی بر جامعه مسلمانان تنها شایسته و درخور مجتهدی است که پایه دانش و تقوایش از همگان بالاتر باشد. این درست است که چون چنین مجتهد وارسته‌ای پردانش و سلیم است باید پادشاهی در کنارش باشد که به ضرب شمشیر مردمان را به رعایت عدالت وادار نماید، اما باید چون وزیری فرمانبردار و سر به راه باشد، نه بیش.
شاردن می‌افزاید: در نظر ایرانیان بیشتر از آنچه مفتی در عثمانی اختیار و قدرت دارد. صدر توانمند و مقتدر است و وی راپادشاه و حاکم امور مذهبی، و حقوقی شیخ و قبله گاه واقعی، قائم مقام پیغمبر و نایب امامان می‌دانند.
ترجمه به فارسی
سفرنامه شاردن به زبان فارسی ترجمه شده و با مشخصات زیر به چاپ رسیده‌است:
ترجمه‌های جزئی
سفرنامه شاردن، به کوشش کریم سخنور، تهران: امیرکبیر، ۱۳۳۵، انتشارات آواژه ابریشمی: خانه تاریخ و تصویر ابریشمی‌‫، ۱۳۹۴؛ ‫۸۰ صفحه. (ترجمه بخشی از کتاب که به بخش آذربایجان شرقی پرداخته‌است.)
س‌ف‌رن‌ام‌ه ش‌اردن‌: ق‌س‌م‌ت اص‌ف‌ه‌ان‌، ت‌رج‌م‌ه ح‌س‌ی‌ن ع‌ری‌ض‌ی‌، ب‌ه‌ک‌وش‌ش م‌رت‌ض‌ی ت‌ی‌م‌وری‌، ب‌ا م‌ق‌دم‌ه ف‌ض‌ل‌ال‌ل‌ه ص‌ل‌وات‌ی‌، تهران: ن‌گ‌اه‌، ۱۳۶۲، اص‌ف‌ه‌ان‌: ن‌ش‌ر گ‌ل‌ه‌ا، ۱۳۷۹؛ ۲۱۱ صفحه.
س‌ف‌رن‌ام‌ه ش‌اردن‌: ب‌رگ‌زی‌ده و ش‌رح‌، ران‌ل‌د داب‌ل‌ی‌و ف‌ری‌ر، ت‌رج‌م‌ه ح‌س‌ی‌ن ه‌ژب‌ری‌ان و ح‌س‌ن اس‌دی‌، ت‌ه‌ران‌: ن‌ش‌ر و پ‌ژوه‌ش ف‌رزان روز‫، چاپ اول: ۱۳۸۴، چاپ سوم: ۱۳۹۶؛ ۳۷۴ صفحه.
ش‌رح ت‌اج‌گ‌ذاری ش‌اه س‌ل‌ی‌م‌ان ص‌ف‌وی و وق‌ای‌ع دو س‌ال ب‌ع‌د، تال‌ی‌ف ش‌اردن فرانسوی، ت‌رج‌م‌ه ع‌ل‌ی‌رض‌ا ام‌ی‌ر ت‌وم‌ان (م‌ت‌رج‌م‌ال‌س‌ل‌طن‌ه‌)، ت‌ه‌ران‌: مطبعه طهران‌‫، ۱۳۳۱ ق‌‫= ۱۲۸۹؛ ۱۵۲ صفحه.
س‌ی‌اح‌ت‌ن‌ام‌ه ش‌اردن‌، ت‌رج‌م‌ه م‌ح‌م‌د ع‌ب‌اس‌ی‌، دای‌ره‌ال‌م‌ع‌ارف ت‌م‌دن ای‌ران (جلد ۸، ۹ و ۱۰)، ت‌ه‌ران‌، ۱۳۴۵.
س‌ی‌اح‌ت‌ن‌ام‌ه ش‌اردن‌، ت‌رج‌م‌ه م‌ح‌م‌د ع‌ب‌اس‌ی‌، دای‌ره‌ال‌م‌ع‌ارف ت‌م‌دن ای‌ران (جلد ۳ و ۴)، ت‌ه‌ران‌، بی‌تا.
س‌ی‌اح‌ت‌ن‌ام‌ه ش‌اردن‌، ب‌ا ح‌واش‌ی و ت‌ع‌ل‌ی‌ق‌ات و ت‌وض‌ی‌ح‌ات ل‌غ‌وی و ت‌وض‌ی‌ح‌ات ل‌غ‌وی و ت‌اری‌خ‌ی و ف‌ره‌ن‌گ اص‌طلاح‌ات و ف‌ه‌ارس ت‌رج‌م‌ه م‌ح‌م‌د ع‌ب‌اس‌ی‌، دای‌ره‌ال‌م‌ع‌ارف ت‌م‌دن ای‌ران (جلد ۵ و ۶)، ت‌ه‌ران‌: ۱۳۳۸.
س‌ی‌اح‌ت‌ن‌ام‌ه ش‌اردن‌، ب‌ا ح‌واش‌ی و ت‌ع‌ل‌ی‌ق‌ات و ت‌وض‌ی‌ح‌ات ل‌غ‌وی و ت‌وض‌ی‌ح‌ات ل‌غ‌وی و ت‌اری‌خ‌ی و ف‌ره‌ن‌گ اص‌طلاح‌ات و ف‌ه‌ارس ت‌رج‌م‌ه م‌ح‌م‌د ع‌ب‌اس‌ی‌، دای‌ره‌ال‌م‌ع‌ارف ت‌م‌دن ای‌ران (جلد ۳، ۴ و ۷)، ت‌ه‌ران‌: بی‌تا.
سفر به قطب شمال (به انضمام دو کتاب دیگر)، روژه روسل، پل‌شاک، و ژان شاردن، ترجمه و اقتباس ذبیح‌الله منصوری، ‫تهران‌‫: زرین‌‫‌، ۱۳۷۶؛ صفحات ۲۳۵ - ۳۱۵: صفحات منتشرنشده‌ای از سیاحتنامه شاردن.
ترجمه‌های کامل
س‌ی‌اح‌ت‌ن‌ام‌ه ش‌اردن‌، ب‌ا ح‌واش‌ی و ت‌ع‌ل‌ی‌ق‌ات و ت‌وض‌ی‌ح‌ات ل‌غ‌وی و ت‌اری‌خ‌ی و ف‌ره‌ن‌گ اص‌طلاح‌ات و ف‌ه‌ارس اع‌لام و ت‌ص‌اوی‌ر ع‌ت‌ی‌ق و ب‌اس‌ت‌ان‌ی‌، عنوان دیگر: دای‌ره‌ال‌م‌ع‌ارف ت‌م‌دن ای‌ران‌، ت‌رج‌م‌ه م‌ح‌م‌د ع‌ب‌اس‌ی‌، ۱۰ جلد، ت‌ه‌ران‌‫: امیرکبیر‫‌، ۱۳۳۵ - ۱۳۴۵، چاپ دوم : اسفند ماه ۱۳۴۹.
س‌ف‌رن‌ام‌ه ش‌اردن‌: م‌ت‌ن ک‌ام‌ل‌، ت‌رج‌م‌ه اق‌ب‌ال ی‌غ‌م‌ای‌ی‌، ۵ جلد، ت‌ه‌ران‌: ت‌وس‌‫، ۱۳۷۲ - ۱۳۷۵.
درباره ژان شاردن
ژان شاردن، نوشته کلود گودون، ترجمه محمد مجلسی، تهران: دنیای نو‫، ‫‌۱۳۸۷.‌
ش‌اردن و ای‌ران‌: ت‌ح‌ل‌ی‌ل‌ی از اوض‌اع ای‌ران در ق‌رن ه‌ف‌ده‌م م‌ی‌لادی‌، نوشته دی‌رک‌وان‌در ک‌روی‌س‌، ت‌رج‌م‌ه ح‌م‌زه اخ‌وان‌ت‌ق‌وی‌، ت‌ه‌ران‌: م‌رک‌ز ب‌ی‌ن‌ال‌م‌ل‌ل‌ی گ‌ف‌ت‌گ‌وی ت‌م‌دن‌ه‌ا، ۱۳۸۰، نشر و پژوهش فرزان‌روز، ۱۳۸۴.
اطلس شوالیه شاردن: مجموعه تصاویر سیاحت‌نامه ایران، گردآورنده لویی لانگه، به اهتمام امیراعلا عدیلی، حوزه هنری استان اصفهان و حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی استان فارس، اصفهان: طراحان هنر‫، ۱۳۹۲.‭
نمونه‌هایی از نقاشی‌ها و طراحی‌های ژان شاردن از شهرها و بناهای تاریخی ایران:
اوژن فلاندن
پاسکال کوست
ارنست هولتسر
ژان دیولافوا
، وبگاه مبلغ.