میدان نفتی اهواز

میدان نفتی اهواز بزرگترین میدان نفتی ایران است، که در استان خوزستان، در محدوده شهرستان اهواز، در جنوب غربی ایران واقع می‌باشد. این میدان در سال ۱۳۳۷ با حفر چاه شماره۶ اهواز کشف شد. در حال حاضر ظرفیت تولید نفت خام میدان اهواز بطور میانگین معادل ۸۰۰ هزار بشکه در روز و میزان تولید گاز آن (گاز همراه نفت) بیش از ۱۳ میلیون متر مکعب در روز می‌باشد. حجم ذخیره درجای نفت خام این میدان بیش از ۶۵ میلیارد بشکه برآورد می‌شود، که بطور میانگین، در حدود ۳۷ میلیارد بشکه از آن قابل برداشت می‌باشد.
طول این میدان ۶۷ کیلومتر و عرض آن در حدود ۶ کیلومتر است، که از شمال با میدان رامین، از جنوب با میادین شادگان و منصوری، از شرق با میدان مارون و از غرب با میادین نفتی آبتیمور و سوسنگرد همجوار است. میدان نفتی اهواز از میادین تحت مدیریت شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب است، که عملیات تولید از آن توسط شرکت بهره‌برداری نفت و گاز کارون انجام می‌گیرد.
تاریخچه میدان
اولین چاه اکتشافی در میدان اهواز، در مرداد ۱۲۹۱ توسط کنسرسیوم دارسی، تا عمق ۱۱۰۰ متری حفاری شد، که در پی اقتصادی نبودن تولید نفت از آن، عملیات اکتشاف در این میدان متوقف شد. چاه شماره۲ اهواز نخستین چاهی بود، که در میدان اهواز به سازند آسماری رسید، این چاه تا کلاهک گازی حفاری گردید، اما برای دومین بار عملیات حفاری در این میدان متوقف شد. در فاصله سال‌های ۱۳۲۸ تا ۱۳۳۶ نیز سه حلقه چاه اکتشافی دیگر در میدان اهواز حفاری شد.
مخزن آسماری میدان نفتی اهواز در سال ۱۳۳۷ با حفر چاه شماره۶ اهواز و اثبات ذخایر عظیم نفت و گاز در این مخزن، توسط شرکت سهامی اکتشاف و تولید نفت، کشف گردید. یک سال بعد در سال ۱۳۳۸ تولید نفت از میدان اهواز با میزان متوسط ۳۵ هزار بشکه در روز آغاز شد. مخزن بنگستان میدان اهواز در سال ۱۳۴۸ کشف شد و تولید از این مخزن نیز از سال ۱۳۵۰ آغاز گردید. مخزن خامی میدان اهواز نخستین بار در سال ۱۳۵۶ در پی اثبات ذخایر گاز در سازند فهلیان از گروه خامی این میدان، توسط شرکت آسکو کشف گردید. وجود ذخایر نفت خام در سازند داریان مخزن خامی میدان اهواز در سال ۱۳۸۳ با حفاری چاه-۳۰۷ اهواز، در عمق ۵٫۱۵۸ متری، توسط شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب به اثبات رسید.
تاکنون بیش از ۶۰۰ حلقه چاه نفت در مخازن آسماری، بنگستان و خامی این میدان حفاری شده‌است. میزان تولید نفت خام میدان اهواز بطور میانگین بالغ بر ۸۰۰ هزار بشکه در روز می‌باشد، که عملیات تولید از این میدان، توسط شرکت بهره‌برداری نفت و گاز کارون انجام می‌گیرد.
مخازن
میدان اهواز از نظر حجم ذخیره درجای نفت خام، بزرگترین میدان نفتی ایران است، که پس از میدان نفتی غوار (مستقر در عربستان سعودی) و میدان نفتی بورقان (مستقر در کویت) سومین میدان بزرگ نفتی جهان به‌شمار می‌آید. این میدان دارای دو مخزن نفتی بنام‌های آسماری و بنگستان، همچنین یک مخزن گازی به نام خامی است. حجم ذخیره درجای نفت خام میدان اهواز بالغ بر ۶۶ میلیارد بشکه و ذخیره درجای گاز طبیعی آن در حدود ۱۰ تریلیون فوت مکعب برآورد می‌شود.
مخزن آسماری
مخزن آسماری میدان نفتی اهواز در سال ۱۳۳۷ با حفر چاه شماره۶ اهواز کشف شد. اولین چاه این مخزن در مرداد ۱۲۹۱ تا عمق ۱۱۰۰ متری حفاری شد. چاه شماره۲ اهواز نخستین چاهی است که به سازند آسماری رسید، این چاه تا کلاهک گازی حفاری گردید، اما ادامه حفاری آن متوقف گردید. بین سال‌های ۱۳۲۸ تا ۱۳۳۶ سه حلقه چاه دیگر نیز حفاری شد، اما حفاری چاه شماره۶ اهواز، نوید تولید از مخزن آسماری را به دنبال داشت.
حفاری این چاه در شهریور ۱۳۳۶ آغاز شد و در حین حفاری قسمت فوقانی سازند آسماری در فروردین ۱۳۳۷ دچار فوران گردید، اما سرانجام در سال ۱۳۳۸ به عنوان چاه نفت آسماری، تکمیل شد و تولید از آن تا میزان ۳۵ هزار بشکه در روز افزایش یافت. در ابتدای تولید، فرآورش نفت در مجموعه‌های تفکیک سرچاهی به‌طور موقت صورت می‌گرفت، که با استمرار و افزایش تولید از این میدان، واحدهای بهره‌برداری پنج‌گانه فعلی (اهواز یک تا پنج) به مرور، احداث و در مدار فرآورش نفت و گاز قرار گرفتند. مخزن آسماری میدان نفتی اهواز در حال حاضر با تعداد ۲۹۰ حلقه چاه تولیدی، تزریقی و مشاهده‌ای و تولید ۶۲۰ هزار بشکه در روز، یکی از قدیمی‌ترین و در عین حال بزرگترین مخازن نفتی ایران می‌باشد.
مخزن بنگستان
مخزن بنگستان میدان نفتی اهواز تقریبا در عمق ۳۰۰۰ متری از سطح دریا قرار دارد، که سازندهای ایلام و سروک در این مخزن، حاوی ذخایر هیدروکربوری قابل‌توجه می‌باشند. مخزن بنگستان میدان اهواز در سال ۱۳۳۷ کشف گردید و بهره‌برداری از آن در سال ۱۳۵۰ آغاز شد. حجم ذخیره درجای اولیه نفت خام مخزن بنگستان میدان اهواز در حدود ۳۷٫۲ میلیارد بشکه برآورد می‌شود.
با توجه به نقش مخزن بنگستان میدان اهواز، در مجموعه مخازن تحت مدیریت شرکت ملی مناطق نفتخیز جنوب، پس از پایان جنگ ایران و عراق، حجم بسیار بالایی از فعالیت‌های حفاری چاه‌های جدید، بر روی این مخزن متمرکز شد و از سال ۱۳۵۸ تا ۱۳۸۳ با حفاری ۹۶ حلقه چاه جدید، مجموع چاه‌های تکمیلی در مخزن بنگستان میدان نفتی اهواز، به ۱۵۰ حلقه رسید. تا سال ۱۳۹۴ در مجموع شمار ۲۲۱ حلقه چاه نفت در مخزن بنگستان میدان اهواز حفاری و تکمیل شده‌است و هم‌اکنون با ۱۸۲ حلقه چاه فعال تولیدی، ظرفیت تولید مخزن بنگستان میدان اهواز با سه واحد بهره‌برداری و سه کارخانه نمک‌زدایی، به حدود ۱۸۰ هزار بشکه در روز افزایش یافته‌است.
مخزن خامی
ذخایر گاز طبیعی موجود در مخزن خامی میدان اهواز نخستین بار در سال ۱۳۵۶ توسط شرکت آسکو کشف گردید. وجود نفت خام در مخزن خامی میدان اهواز نیز در سال ۱۳۸۳ با حفاری چاه-۳۰۷ اهواز، در عمق ۵٫۱۵۸ متری، توسط شرکت ملی مناطق نفتخیز جنوب، اثبات شد. مخزن خامی میدان اهواز در افق داریان دارای ذخیره ۳۵۰ میلیون بشکه نفت درجا است، که در حدود ۲۱۳ میلیون بشکه آن قابل برداشت می‌باشد. حجم ذخیره درجای گاز طبیعی سازند فهلیان مخزن خامی میدان اهواز بالغ بر ۵۲۰ میلیارد فوت مکعب برآورد می‌شود.
تولید
در سال ۱۳۵۶ ظرفیت تولید میدان اهواز ۱٫۱ میلیون بشکه در روز بوده‌است. این میدان که از سال ۱۳۴۰ وارد مدار تولید شده، تا سال ۱۳۵۷ بطور تجمعی بالغ بر ۲ میلیارد و ۸۰۰ میلیون بشکه، نفت تولید نموده‌است. تعداد چاه‌های حفاری شده در این میدان تا سال ۱۳۸۸ در مجموع ۴۵۰ حلقه اعلام شد.
در میدان اهواز ۵ واحد بهره‌برداری برای نفت آسماری و ۳ واحد بهره‌برداری برای نفت بنگستان وجود دارد. واحدهای بهره‌برداری میدان اهواز در فاصله سال‌های ۱۳۴۱ تا ۱۳۵۷ احداث و راه‌اندازی شده‌اند. در حال حاضر میزان تولید نفت میدان اهواز ۸۰۰ هزار بشکه در روز و میزان تولید گازهای همراه نفت در این میدان نیز بیش از ۱۳ میلیون متر مکعب (معادل ۴۵۰ میلیارد فوت مکعب) در روز می‌باشد، که عملیات بهره‌برداری از آن توسط شرکت نفت و گاز کارون انجام می‌شود.
مشخصات زمین‌شناسی
میدان نفتی اهواز در استان خوزستان، در بخش مرکزی شهرستان اهواز، در جنوب غربی ایران، در منطقه فروافتادگی دزفول قرار دارد و دارای روند شمال‌غربی جنوب‌شرقی، به موازات رشته کوه زاگرس می‌باشد. طول میدان اهواز ۶۷ کیلومتر و عرض آن ۶ کیلومتر است. این میدان نفتی، از شمال با میدان نفتی رامین، از شرق با میدان نفتی مارون، از جنوب با میدان نفتی شادگان و میدان نفتی منصوری و از غرب با میدان نفتی آب تیمور و میدان نفتی سوسنگرد مجاور است. میدان نفتی اهواز ساختار تاقدیسی دارد و تقریبا از آخرین بخش‌های ناحیه چین‌خورده زاگرس به حساب می‌آید. این تاقدیس بر روی یک بالا آمدگی (هورست) که در طبقات قدیمی‌تر اتفاق افتاده است، قرار دارد و به صورت نابرجا در زیر تاقدیس سطحی اهواز از سازند آغاجاری واقع است. تاقدیس اهواز کم و بیش متقارن می‌باشد. سطح این تاقدیس در سر سازند آسماری در حدود ۲۵۰۰ متری در زیر سطح دریا قرار دارد و این سازند در میدان اهواز، مرکب از ماسه سنگ و سنگ آهک می‌باشد و تخلخل متوسط آن برابر ۱۸ درصد است. نفت آسماری حدود ۳۲٫۶ درجه API، نفت ایلام ۲۹ درجه API و نفت سروک ۲۶ درجه API است.
تاسیسات میدان
مجتمع بهره‌برداری اهواز یک
مجتمع بهره‌برداری شماره یک اهواز در سال ۱۳۴۱ در منطقه کریت، در فاصله ۳۰ کیلومتری از جنوب شرقی شهرستان اهواز، با ظرفیت اسمی ۶۰۰ هزار بشکه نفت خام در روز، راه‌اندازی شد. نفت خام ورودی این واحد از تعداد ۷۰ حلقه چاه مخزن آسماری و ۳۸ حلقه چاه مخزن بنگستان تامین می‌شود. میزان نفت تولیدی روزانه از مخزن آسماری میدان اهواز معادل ۱۸۷ هزار بشکه و نفت خام تولید شده از مخزن بنگستان این بخش از میدان نیز بطور میانگین ۵۱ هزار بشکه در روز می‌باشد. همچنین روزانه ۳۰ هزار بشکه نفت از مخزن بنگستان میدان نفتی منصوری، از طریق واحد بهره‌برداری منصوری به این واحد منتقل می‌شود. در حال حاضر بطور متوسط روزانه ۲۷۰ هزار بشکه نفت فرآورش شده در مجتمع بهره‌برداری اهواز یک، از طریق خطوط لوله به پایانه صادراتی خارک و پالایشگاه آبادان منتقل می‌شود، همچنین گاز تولیدی مرحله اول به کارخانه ان‌جی‌ال۶۰۰ و گاز تولیدی سایر مراحل به ایستگاه تقویت فشار گاز اهواز یک ارسال می‌گردد.
مجتمع بهره‌برداری اهواز دو
مجتمع بهره‌برداری شماره دو اهواز، در سال ۱۳۴۲ در فاصله ۵ کیلومتری از شمال شرقی اهواز، با ظرفیت اسمی ۴۷۵ هزار بشکه نفت خام در روز راه‌اندازی شد. هدف از تاسیس این واحد، جمع‌آوری و فرآورش نفت خام تولیدی از مخازن آسماری و بنگستان میدان اهواز (بخش‌های ۲، ۳ و ۴) و چاه‌های میدان نفتی آبتیمور بود. هم اکنون خوراک مورد نیاز این واحد در حدود ۲۰۲ هزار بشکه در روز نفت سبک، از تعداد ۶۱ حلقه چاه مخزن آسماری این میدان و ۵۰ هزار بشکه نفت سنگین نیز از ۵۰ حلقه چاه مخزن بنگستان، تامین می‌شود. در حال حاضر روزانه معادل ۲۷۲ هزار بشکه نفت فرآورش شده در واحد بهره‌برداری اهواز۲ به پایانه صادراتی خارک و پالایشگاه تهران ارسال می‌شود، همچنین گاز مرحله اول آسماری به کارخانه ان‌جی‌ال۶۰۰، گاز سایر مراحل آسماری به ایستگاه تقویت فشار گاز اهواز۲ و گازهای مراحل اول تا چهارم بنگستان نیز به پالایشگاه شیرین‌سازی ارسال می‌گردد.
مجتمع بهره‌برداری اهواز سه
مجتمع بهره‌برداری شماره سه اهواز در سال ۱۳۵۱ در ۲۰ کیلومتری شمال اهواز، با ظرفیت اسمی ۳۳۰ هزار بشکه نفت خام در روز راه‌اندازی شد. هم اکنون نفت خام ورودی این واحد ۱۴۴ هزار بشکه از ۵۱ حلقه چاه آسماری و ۵۰ هزار بشکه از ۴۳ حلقه چاه بنگستان در روز تامین می‌شود. تولید فعلی نفت این واحد حدود ۱۹۸ هزار بشکه در روز می‌باشد، که حدود ۱۴۷ هزار بشکه نفت آسماری و ۵۱ هزار بشکه نفت بنگستان می‌باشد. گاز مرحله اول آسماری به کارخانه ان‌جی‌ال۶۰۰ و گاز مراحل دوم، سوم و چهارم نفت آسماری نیز به ایستگاه تقویت فشار گاز شماره سه اهواز منتقل می‌شود. گازهای مراحل اول تا چهارم نفت بنگستان، به تاسیسات شیرین‌سازی آماک ارسال می‌گردد.
مجتمع بهره‌برداری اهواز چهار
مجتمع بهره‌برداری شماره چهار اهواز در سال ۱۳۵۴ در ۱۸ کیلومتری شرق شهرستان اهواز با ظرفیت اسمی ۲۷۵ هزار بشکه نفت خام در روز راه‌اندازی شد. نفت خام ورودی این واحد حدود ۱۲۸ هزار بشکه در روز از تعداد ۵۰ حلقه چاه مخزن آسماری میدان اهواز تامین می‌شود. نفت فرآورش شده این واحد به پایانه‌های صادراتی خارگ و پالایشگاه آبادان انتقال می‌یابد، گاز خروجی مرحله اول که در حدود ۷۰ میلیون فوت مکعب در روز می‌باشد، به کارخانه ان‌جی‌ال۶۰۰ و گاز مراحل دوم، سوم و چهارم پس از فشار افزایی در ایستگاه تقویت فشار گاز اهواز پنج، جهت انجام عملیات نم‌زدایی و مایع‌گیری به کارخانه گاز و گازمایع ۸۰۰/۷۰۰ منتقل می‌شود. تولید فعلی این واحد ۱۲۸ هزار بشکه نفت در روز می‌باشد.
مجتمع بهره‌برداری اهواز پنج
این مجتمع در سال ۱۳۵۶ در شمال غربی شهرستان اهواز با ظرفیت اسمی ۱۷۵ هزار بشکه نفت در روز راه‌اندازی گردید. نفت خام ورودی به این واحد حدود ۲۹ هزار بشکه در روز از ۳۴ حلقه چاه می‌باشد که ۲۱ حلقه چاه آن مربوط به نفت آسماری و ۱۳ حلقه چاه دیگر مربوط به نفت بنگستان است. واحد بهره‌برداری شماره پنج اهواز چون کارخانه نمکزدایی ندارد، نفت چاه‌های نمکی این واحد به نمکزدایی شماره سه اهواز ارسال که پس از فرایند نمکزدایی به واحد بهره‌برداری شماره سه اهواز منتقل و از آنجا به پایانه‌های صادراتی و پالایشگاه‌های داخلی فرستاده می‌شود. مقدار نفتی که از اهواز ۵ به نمکزدایی ۳ منتقل می‌شود، معادل ۲۳ هزار بشکه نفت نمکی آسماری و ۱۴ هزار بشکه نفت نمکی بنگستان در روز می‌باشد. تولید فعلی واحد بهره‌برداری شماره پنج اهواز ۲۹ هزار بشکه نفت در روز می‌باشد. گاز مرحله اول این واحد به کارخانه ان‌جی‌ال۶۰۰ و مراحل دوم، سوم و چهارم به ایستگاه تقویت فشار گاز شماره پنج اهواز ارسال می‌شود، که پس از فشار افزایی در این ایستگاه، محصول خروجی جهت انجام عملیات نم‌زدایی و مایع‌گیری، به کارخانه گاز و گازمایع ۸۰۰/۷۰۰ انتقال می‌یابد.
جستارهای وابسته
وزارت نفت جمهوری اسلامی ایران
شرکت ملی نفت ایران
پالایشگاه نفت
میدان نفتی مارون
میدان نفتی گچساران
میدان نفتی آغاجاری
شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب
شرکت بهره‌برداری نفت و گاز کارون