نمایش‌درمانی

هملت
نمایش‌درمانی شاخه‌ای از هنر درمانی است.
دراماتراپی یا نمایش‌درمانی، بهره‌گیری از جنبه‌های دراماتیک و زیبایی شناسانه هنر نمایش، جهت تاثیرگذاری بر شخصیت افراد است که بیش از آنکه یک فعالیت فردی باشد بنا به ذات وجودی نمایش، یک فعالیت گروهی است
شاید بتوان نخستین نشانه‌های نمایش درمانی را در رفتارهای رازآلود جادوگران و شفادهندگان بدوی قبایل جستجو کردکه به شکلی بیانگر تاثیر فعالیت‌های نمایشی بر روان و حتی جسم آدمی بودند.
این شیوه درمانی بطور مشخص نخستین بارتوسط روانپزشک و نظریه پرداز رومانیایی اصل ژاکوب لویی مورنو۱۸۹۲ و از مشاهده، مطالعه و تحلیل بازی‌های کودکان شکل گرفت. او به همراه تعدادی از پزشکان یک گروه درمانی کوچک به نام «یاری به خود» را تاسیس کرد که بعدها به «اولین مرکز رسمی تئاتردرمانی » در حومه نیویورک تبدیل شد
مورنو، نقش مهمی در انسجام اصول نمایش‌درمانی داشت و در کتابی که به سال ۱۹۴۷ با عنوان «تئاتر خودجوش " نوشت، اساس و شیوه نمایش درمانی را تعریف و تبیین کرد.
روان تماشا = سایکودراما به افراد اجازه می‌دهد تا از قوه تخیل و توان انگاره‌زایی خود به عنوان پایه و اساس اجرای نمایش‌بهره ببرند. استفاده از این قوه و توانایی به‌بهترین شکل، ظرفیت فرد را برای حضوردر دنیایی که بزرگتر از زندگی است اثبات‌می‌کند. به قول دکتر مورنو خیال‌زایی یک عنصراساسی در هنر به‌طور عام و در اجراهای‌نمایشی به‌طور خاص است. فردی که درجلسات روان تماشا حاضر می‌شود نه تنهامی‌تواند صحنه‌های واقعی زندگی‌اش رابازنمایی و بازی کند بلکه تشویق می‌شود تاصحنه‌هایی را که هرگز اتفاق نیفتاده‌اند، هرگز اتفاق نخواهند افتاد یا اصلا نمی‌تواننداتفاق بیفتد نیز بازی کند و به تصویر بکشد. این صحنه‌ها غالبا عرضه‌کننده امیدها، ترس‌ها و کارها و تحولات ناتمام مانده روان‌ما هستند که از برخی جهات‌واقعی‌تر از وقایع زندگی روزمره جلوه می‌کنند.
نمایش درفرآیند درمان هنگامی جنبه محوری می‌یابد که هدف از پروسه درمان کاهش یا رفع کامل اختلالات روانی و رفتاری باشد. این تصور که صرفاافرادعادی می‌توانند در چهارچوب فعالیتهای نمایشی تحت درمان قرار گیرند کاملا مردوداست.فخری، فاطمه و همکاران (۱۳۸۲)
هرگاه A نقش B را برای C بازی کند ساده‌ترین تعریف نمایش حاصل می‌شود. بر پایه این تعریف، A و B در نمایش درمانی معمولا یک نفر است، یعنی A غالبا نقش خود را بازی می‌کند C تماشا گر یا «دراماتراپیست » است که به شکلی مداخله گرا نه بر فرایند نمایش بعنوان کارگردان و مشاور نظارت کامل دارد.
تکنیک‌های فراوانی از جمله «فن خودبازنمایی - وارونگی نقش – واقعیت بخشی – فن آیینه - فن صندلی خالی، عروسک درمانی و داستان گویی و….» د رنمایش درمانی مطرح است. اما در همه آن‌ها نقش درمانی نمایش به صورت گروهی نتایج قابل توجه و حایزاهمیت‌تری نسبت به فعالیت‌های فردی دارد، زیراامکان مداخله سایراعضای گروه و بیان دیدگاههای دیگری در یک مقوله خاص وجود دارد.
در یک تعریف کلی سایکودراما عبارت است از روشی که در جریان آن افراد مشکلا ت شخصی خود را دریک گروه به نمایش درمی آورند . در واقع سایکودراما، خاصیت شفابخشی حاصل از ادغام بازی و عمل بداهه‌است.
شیوه‌های اجرایی
۱-از میان گروه یک نفر به عنوان قهرمان. انتخاب و به صحنه آورده می‌شود. شخصی انتخاب شده به یاری کارگردان (دراماتراپیست) به بازنمایی، وضع درونی یا بیرونی (محیطی) خود بر روی صحنه می‌پردازد. در این فرآیند همه پرده‌های نمایش بصورت بداهه سازی، کاملا خلاقانه و خودانگیخته ا ست. این نمایش هیچ متنی ندارد و افراد در جریان آن دنیای خصوصی خود را به اجرا و نمایش می‌گذارند.
«لاگین. ان» در سال ۱۹۳۳ تحقیقی جهت آزمودن کارکرد سایکودراما بر زنان الکلی آمریکا انجام داد و نتیجه گرفت که دربیشتر موارد تکنیک‌های سایکوردراما تاثیر عمیق‌تری بر کسانی داشته که از لحاظ سطح سواداز دیگران بالاتر بوده اندوامکان بیشتری برای بروز خود با استفاده از توانمندیها ودانسته‌هایشان در مسائل مختلف داشته‌اند.
با نمایش در مانی می‌توان خصیصه‌های شخصیتی، نوروزها، تضادهای روانی و مشکلات ارتباطی را ارزیابی، تصحیح و درمان نمود و تا ثیرات مثبت آن در درمان اضطراب کودکان دبستانی به اثبات رسیده‌استالهی، اصغر (۱۳۷۳)
۲-معمولا درابتدای هر جلسه درمانی که حدود ۲ ساعت به طول می‌انجامد، ۳۰ دقیقه به داستان گویی اختصاص داده می‌شود و پس از آن فعالیت نمایشی آغاز می‌گردد. سپس از اعضا خواسته می‌شود برداشت خود را از قصه به صورت نمایشی بدون کلام (درنمایشهای فردی) و با کلام در نمایشهای گروهی اجراکنند. شیوه اجرایی غالبا بداهه‌سازی ا ست. یعنی هیچگونه هماهنگی قبلی ویا متنی از قبل آماده شده وجود ندارد ونمایش، می‌باید با هدایت کارگردان و به صورت کاملا خلاقانه انجام شود. برای شروع بخصوص درجلسات اولیه بهتر است نمایشهای غیرعروسکی و بدون استفاده از ماسک اجراء شود تا کودکان درجریان اجرا با استفاده ازاعضای بدن و انجام حرکات فیزیکی بیان و بدن سعی دراظهار احساسات خود نمایند.
۳-دراین شیوه که معمولا بعد از مرحله دوم انجام می‌شود، برای ایجاد محیطی جذاب و تاثیرگذار امکان استفاده از عروسکها و ماسکهای نمایشی نیز وجود دارد مسلما آشنایی کودکان بخصوص دختران با عروسک بازی امکان برون‌افکنی بیشتری به آنان خواهد داد و تاثیرگذاری آن در روند درمان بیشتر می‌باشد.
4-در تمرین سوم می‌توان از مشارکت یک یا چند نفر د یگر نیز برای بازسازی مشکل یکی ازاعضاء گروه استفاده کردکه طی آن یک بار A نقش خود و همکارش نقش فرد مقابل او را بازی می‌کند و در مرحله بعد همکار نقش A و فرد درمانگیر بعنوان فرد مقابل عمل می‌کند (تکنیک آئینه). در این حالت با ایجاد تعارض شخصیتی درمانگیر امکان پی بردن به راه حل‌های دیگری برای مشکلات از دید طرف مقابل فراهم خواهد شد. که مطمئنا دربهبود رفتار و مناسبات فردبااطرافیان نقش بسزایی خواهدداشت.
نمایش درمانی دو شیوه‌ی مهم اجرایی و تاثیرگذاری دارد : یک ) شیوه‌ی نمایشگری دوم) شیوه‌ی مشاهده گری - در شیوه‌ی نخست مراجعان در موقعیت بازی بداهه و خلق موقعیت‌های خود ساخته قرار می‌گیرند تا بطور غیر مستقیم به بیان مسئله خود و در نهایت برون ریزی دست یابند - در شیوه دوم مراجعان (بیماران)مسائل خود را در بازی دیگران می‌بینند و این دیگران یا مراجعان دیگر(بیماران) هستند یا یاوران نمایشی که هدفمند به بیان مسئله مراجعان کمک می‌کنند(دکتر مجید امرایی و همکاران 1375) .
پانویس‌ها ومنابع
13- dr.majid amraei PHD chair of iran psychodrama and dramatherapy
14-امرایی - مجید - نمایش درمانی در مسیر تکامل - انتشارات دانژه سال انتشار 1390
15 امرایی- مجید- نمایش درمانی راهی برای آزادسازی ذهن انتشارات طهورا سال انتشار 1395