سد گتوند

سد گتوند علیا یکی از بزرگ‌ترین سدهای ایران بر روی رودخانه کارون در جنوب غربی ایران است. این سد، در فاصله ۳۸۰ کیلومتری از ریزشگاه رودخانه کارون، در فاصله ۲۵ کیلومتری شمال شهرستان شوشتر و در ۱۰ کیلومتری شمال شرقی شهر گتوند در استان خوزستان قرار دارد. سد گتوندعلیا آخرین سد قابل احداث بر روی رودخانه کارون است. دریاچه این سد با مخزنی ۴ میلیارد و ۵۰۰ میلیون مترمکعبی دومین دریاچه مصنوعی بزرگ کشور (پس از کرخه ) خواهد بود. ارتفاع این سد سنگریزه‌ای با هسته رسی ۱۸۲ متر است که بلندترین سد خاکی کشور محسوب می‌شود. عملیات اجرایی این طرح در سال ۱۳۷۶ آغاز شده‌است. این سد در میان سدهای ساخته‌شده و در دست ساخت بر روی کارون، از همه پایین‌دست‌تر قرار دارد.
مطالعات طرح را شرکت مهاب قدس (وابسته به آستان قدس رضوی) و اجرای آن را شرکت سپاسد (وابسته به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی) به عهده داشته‌اند.
اهداف ساخت سد
هدف از احداث سد و نیروگاه گتوند، تامین بخشی از برق مورد نیاز ایران (۴،۵۰۰ گیگاوات‌ساعت در سال)، کنترل سیلابهای فصلی کارون و نیز تنظیم آب کشاورزی پایین‌دست است. همچنین دریاچه سد، پس از آبگیری می‌تواند به عنوان یک جاذبه گردشگری برای منطقه درآید.
مسائل زیست‌محیطی
یکی از مهم‌ترین چالش‌های ایجاد شده پیرامون این سد، بحث وجود گنبدها و رگه‌های نمکی در اطراف محل آبگیری سد است که پس از آبگیری سد به زیر آب رفته و ممکن است منجر به شوری بیش از حد آب در پایین‌دست این سد شوند. کارشناسان محیط زیست و نظام مهندسی اعتقاد دارند که نزدیکی معدن نمک به محل سد گتوند علیا، در پروژه مطالعاتی این سد در نظر گرفته نشده‌است. وجود این معدن که در فاصله ۵ کیلومتری سد واقع شده باعث می‌شود که به هنگام آبگیری و تشکیل دریاچه پشت سد، این معدن عظیم نمک که ذخیره نمک آن صدها میلیون تن برآورد شده‌است به کلی به زیر آب دریاچه فرورفته و این امر شوری آب رودخانه کارون را به بالاترین حد ممکن می‌رساند. از طرف دیگر، به زیر آب رفتن مقدار زیادی از زمین‌های مرغوب و حاصلخیز دشت عقیلی و برخی از آثار باستانی و تخریب صدها اصله درخت از دیگر حاشیه‌های پیرامون آبگیری این سد هستند.
با این حال، مدیر مطالعات طرح سد و نیروگاه گتوند علیا، در این مورد اعلام کرد که رگه‌های موجود نمک با محل ساخت بدنه سد، در حدود ۴٫۵ کیلومتر فاصله داشته و به دلیل دوری زیاد این سازند از محل بدنه سد، هیچ گونه مشکلی در این زمینه وجود ندارد.
کوه نمکی در سد گتوند
رضازاده، مدیرعامل وقت شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران هم، دغدغه‌های فعالان محیط زیست را با عنوان تحقیرآمیز «اعلام نگرانی برخی محافل» تعبیر کرد و گفت: «ما با یک ضریب اطمینان بالاتر از حد لازم فعالیت‌های کنترلی را با ایجاد پوششی روی این سازند و نیز با پر کردن حفره‌هایی که حتی فاصله زیادی هم از مخزن دارند، انجام می‌دهیم.
عیسی کلانتری، مشاور معاون اول رئیس‌جمهوری در امور آب، کشاورزی و محیط‌زیست و دبیر ستاد احیای دریاچه ارومیه با توجه به اتفاقی که در ساخت و آبگیری سد گتوند افتاد، معتقد است که مجریان این پروژه به خاطر اجرای آن باید محاکمه شوند «پیش از انقلاب، آمریکایی‌ها سد گتوند را از نظر زیست‌محیطی بررسی و محل احداث سد را ۱۵ کیلومتر بالاتر تعیین کردند. بعد از انقلاب دربررسی‌های صورت گرفته، مسئولانی که طرح را بررسی کردند، گفتند که آمریکایی‌ها می‌خواستند مخزن سد کوچک باشد به همین دلیل جای آن را نادرست تعیین کردند. به همین دلیل مکان سد را جابه‌جا کردند. قرار شد سد در جای جدید ساخته شود. جای جدید سد انتقادهای بسیاری را با خود همراه کرد؛ زیرا در نزدیکی آن گنبدی نمکی قرار داشت. شرکت زیرمجموعه وزارت نیرو در دولت احمدی‌نژاد اعلام کرد که روی تپه نمکی نزدیک سد پتوی رسی کشیده می‌شود، تا مشکل حل شود.»
او در جمع دانشجویان دانشکده جغرافیای دانشگاه تهران و فعالان محیط زیست در ادامه با اشاره به این‌که پتوی رسی فایده‌ای نداشت و حالا آب پشت سد به‌حدی شور شده که نمی‌توان برای آن کاری کرد، گفت: «شوری آب زیر سد، ۵،۵ برابر شوری آب خلیج‌فارس است؛ اگر قرار باشد سد دور زده شود، ۸ سال طول می‌کشید و در این مدت محیط‌زیست خوزستان خسارت بسیاری خواهد دید و اراضی آن از بین می‌رود. به همین دلیل، به نظر من مجریان این پروژه به خاطر اجرای آن باید محاکمه شوند.»
براساس اندازه‌گیری‌های انجام شده از کیفیت آب پس از بهره‌برداری سد گتوند، مشخص شده که از زمان بهره‌برداری خروجی آب سد، EC(قدرت هدایت الکتریکی و درجه کدورت آب) از ۱۷۰۰ عبور کرده‌است. رودخانه‌ای که در طول سالیان گذشته آب شیرین با EC (شوری) حداکثر ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلی‌موس در آن جریان داشت اما با آبگیری سد گتوند هم اینک ۱۷ میلیون تن نمک از این سد خارج شده و وارد کارون می‌شود. این میزان نمک افزون بر هفت میلیون تن نمکی است که در مخزن سد وجود دارد.
بر اساس برآورد انجام شده سالانه حدود ۱۰ تا ۱۲ میلیون متر مکعب آب شور در پشت سد ذخیره می‌شود که به اعتقاد کارشناسان چاره‌ای جز رها کردن آن وجود ندارد.
اقتصاد طرح
طبق برآورد اولیه هزینه‌های اجرای پروژه بالغ بر ۲۰۶۴/۳ میلیارد ریال بوده که از طریق منابع منابع عمومی، تسهیلات خارجی (فاینانس، وام و…)، سایر منابع (منابع داخلی، تسهیلات بانکی داخلی، اوراق مشارکت و…) تامین گردیده‌است. نسبت فایده به هزینه (B/C) برابر ۲/۲ و نرخ بازگشت داخلی آن ۲۲ درصد می‌باشد. منافع حاصل از تولید برق متعلق به این طرح طی برآورد اولیه، درآمد سالانه بالغ بر ۴۰۳۸ میلیارد ریال (بر حسب هر کیلووات ساعت ۹۵۰ ریال) را بالغ می‌گردد. به علاوه صرفه‌جویی حاصل از عدم مصرف سوخت‌های فسیلی در تولید برق سالانه ۱۷۵۹ میلیارد ریال و صرفه‌جویی حاصل از عدم تولید آلاینده‌ها در تولید برق سالانه ۶۸۸ میلیارد ریال منافع به همراه خواهد داشت.
ویژگی‌های طرح
بلندترین سد خاکی کشور
دارای بزرگترین مخزن آبی بر روی رودخانه کارون
دارای بیشترین میزان تولید انرژی برق آبی در میان نیروگاه‌های آبی کشور
دارای بزرگترین تونل‌های انحراف و آب‌رسان کشور از لحاظ طول و سطح مقطع
دارای سیستم آب‌بندی ترکیبی دیوار و پرده آب‌بند
احداث یک دستگاه پل روی رودخانه کارون داخل کارگاه و یک مسیر جایگزین بانضمام پل کابلی بزرگ جهت تردد وسائل نقلیه و عبور لوله‌های نفت و گاز
احداث پل بر روی رودخانه کارون جهت تسهیل عبور و مرور مردم شهر گتوند
طرح افزایش ارتفاع سد تنظیمی گتوند
بهسازی بخشی از معابر شهری و روستایی منطقه
شاخص‌های اجتماعی و فرهنگی طرح
طرح سد و نیروگاه گتوند علیا در زمان ساخت و اجرا با به‌کارگیری نیروهای بومی تاثیر مهمی در اشتغال‌زائی در منطقه داشته و به‌طور مستقیم و می‌توانددر پیک کاری حدود ۱۰۰۰۰ نفر نیروی انسانی را مشغول به‌کار نماید. همچنین با اجرای این طرح ظرفیت برق کشور به میزان ۲۰۰۰ مگاوات افزایش قابل ملاحظه‌ای خواهد یافت که این افزایش ظرفیت می‌تواند در تامین برق صنعتی و خانگی کشور موثر واقع شود. علاوه بر آن منبع مهمی از نظر ذخیره آب ایجاد خواهد شد که حدود ۴/۵ میلیارد متر مکعب حجم این منبع تاثیر فوق‌العاده‌ای بر رشد صنایع مرتبط با آب به ویژه پرورش آبزیان و آب‌رسانی به زمین‌های کشاورزی و به‌طور غیر مستقیم با ایجاد جاذبه‌های طبیعی نقش عمده‌ای را در جذب گردشگران به منطقه ایفا خواهد نمود. در مجموع مهمترین موارد تاثیرات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی طرح عبارتند از:
افزایش پتانسیل برق کشور
رشد صنعت و تکنولوژی انرژی برق‌آبی
افزایش قدرت عمل و ارتقاء مشاوران و پیمانکاران داخلی
فعال کردن کارخانه‌های سازنده تجهیزات انرژی
ارتقاء جایگاه بین‌المللی کشور از طریق ارتقاء صنعت برق آبی
ایجاد منبع بزرگ آبی جهت استفاده و بهره‌برداری‌های مختلف از قبیل تامین آب آشامیدنی، آبیاری زمین‌های کشاورزی، گسترش صنعت ماهیگیری و …
ایجاد اطمینان در زمین‌های پائین‌دست و کنترل آب رودخانه
اشتغال‌زائی
محرومیت‌زدائی غیر مستقیم از طریق رشد منابع برق کشور
ایجاد جاذبه‌های گردشگری:
اطلاعات فنی
مشخصات کلی نیروگاه
نوع نیروگاه
روزمینی
انرژی متوسط سالیانه
۴/۵ گیگاوات ساعت
ظرفیت نیروگاه
۲۰۰۰ مگاوات
ابعاد نیروگاه
ارتفاع
۶۰ متر
عرض
۵۰ متر
طول
۲۰۰ متر
تعداد واحد
۸ واحد ۲۵۰ مگاواتی
حجم حفاری
۳ میلیون متر مکعب
حجم بتن‌ریزی
۳۰۰هزار متر مکعب
مشخصات توربین
نوع توربین
فرانسیس با محور عمودی
سرعت چرخش
۱۸۷/۵ دور در دقیقه
حداکثر راندمان توربین در حد نرمال
۹۶٪
هد نرمال بهره‌برداری
۱۴۱ متر
قدرت تولیدی در هد نرمال
۲۵۴ مگاوات
دبی طراحی برای هر واحد
۱۹۳ متر مکعب در ثانیه
وزن قطعات گردان
هر واحد ۵۰۰ تن
مشخصات شیر ورودی نیروگاه
نوع
پروانه‌ای
قطر
۵/۶ به ۵/۳ متر
تعداد
۴ دستگاه (بدون احتساب طرح توسعه)
وزن کل قطعات
۲۰۴ تن
مشخصات جرثقیل اصلی نیروگاه
نوع
سقفی
تعداد
۲ دستگاه
دهانه
۲۵ متر
ظرفیت
۳۰۰ تن
مشخصات ژنراتور
نوع
سنکرون با محور عمودی
تعداد
۴ دستگاه (بدون احتساب طرح توسعه)
وزن قطعات گردان
هرواحد ۵۴۷ تن
ولتاژ نامی
۱۵/۷۵ کیلوولت
قدرت خروجی نامی (هر واحد)
MVA ۲۷۸
قدرت خروجی حداکثر (هر واحد)
MVA ۲۹۷/۵
فرکانس نامی
۵۰ هرتز
تعداد قطب‌ها
۳۲
مشخصات ترانسفورماتور اصلی (بدون احتساب طرح توسعه)
تعداد
۱۳ دستگاه (۱۲ دستگاه اصلی و یک دستگاه یدکی)
نوع
تک فاز
قدرت نامی
۱۰۰ مگاولت آمپر (تک فاز)
ولتاژ نامی اولیه
KV ۱۵/۷
ولتاژ نامی ثانویه
KV ۴۱۰
سیستم خنککننده
OFWF
خروجی نیروگاه
تعداد دریچه‌ها
۴ عدد (بدون احتساب طرح توسعه)
ابعاد
عرض
۸/۵ متر
ارتفاع
۵ متر
وزن هر دریچه و قطعات مدفون
۱۰۰ تن
ظرفیت جرثقیل
۳۰ تن
ارتفاع بالابری جرثقیل
۴۰ متر
پانویس
نیروگاه گتوند
سد کارون ۳
سد کارون ۴
سد شهید عباسپور
سد مسجد سلیمان