عایشه

عایشه (زاده سال ۹ پیش از هجرت، مکه - درگذشته ۵۷ (قمری)) دختر ابوبکر، نخستین خلیفه از خلفای راشدین و سومین همسر محمد پسر عبدالله، پیامبر اسلام است. مادرش ام رومان از قبیله کنانه بود. محمد به عایشه کنیه‌ام عبدالله، به خاطر نام خواهرزاده‌اش عبدالله پسر زبیر داده بود.
نام کامل وی عایشه بنت ابی بکر بن ابی قحافه بن عامر بن عمرو بن کعب بن سعد بن تیم بن مره بن کعب بن لوی است. «ام‌المومنین»، «ام عبدالله» و «حمیرا» از القاب اوست.
موقعیت او به عنوان زن اصلی محمد تا حدی به موقعیت پدرش در جامعه وابسته بود.
در زمان محمد
ازدواج عایشه
داستان ازدواج او با محمد به پیش قدم شدن خویله دخت حکیم همسر عثمان پسر مظعون برای ازدواج محمد برمی‌گردد. احتمالا خویله دخت حکیم در مسائل داخلی (خانوادگی) محمد به او کمک می‌کرده‌است. مدتی بعد از مرگ خدیجه دخت خویلد، به محمد پیش نهاد داد تا با عایشه دختر ۶ ساله رئیس پیروانش یا سوده دخت زمعه، بیوه حدودا ۳۰ ساله‌ای که شوهرش به حبشه مهاجرت کرد و در همان‌جا از دنیا رفت ازدواج کند. محمد از او خواست از هر دو خواستگاری کند. قبلا توافق شده بود که عایشه با جبیر پسر مطعم، پسر مشرکی که با مسلمانان دوست بود ازدواج کند. با توافق مشترک - به هر حال - این نامزدی لغو شد و عایشه نامزد محمد شد. نظر به اینکه محمد در بسیاری از ازدواج‌هایش هدف سیاسی داشته، به نظر می‌رسد در این مورد، هدف محکم کردن گره خود با ابوبکر رهبر پیروانش بوده‌است. ازدواج محمد و عایشه پس از هجرت (شوال سال ۱ یا ۲ ه‌.ق /آوریل ۶۲۳ یا ۶۲۴ میلادی) روی داد. عایشه برای زندگی به حجره (اتاقک) در خانه محمد و سپس به مسجد مدینه رفت. نباید در آن زمان بیش از ۱۰ سال سن داشته باشد. او اسباب بازی‌هایش را به خانه جدید برد. محمد هر از گاهی با عایشه در بازی‌هایش با آن‌ها (اسباب بازی‌ها) شرکت می‌کرد.
برخی ازدواج‌های محمد انگیزه سیاسی داشتند و در این مورد به نظر می‌رسد هدف محکم کردن گره محمد با پدرش ابوبکر بوده‌است. کسی که یکی از مهم‌ترین حامیانش بوده‌است.
خود عایشه به نقل از محمد می‌گوید:
سن عایشه هنگام ازدواج
سن دقیق عایشه مورد اختلاف است، و از ۶ تا ۹ سال گزارش شده‌است.
خود عایشه می‌گوید:
به گفته مونتگمری وات، عایشه تنها همسر باکره محمد بوده‌است و هنگام ازدواجش با محمد (در ۶۲۳/۱ م) ۹ سال سن داشت. به گفته عصما افسردین بیشتر منابع نوشته‌اند که عایشه هنگام عروسی ۹ یا ۱۰ سال داشت. بر اساس تاریخ‌نگاری ابن خلکان، عایشه هنگام عقد ۹ سال سن و هنگام عروسی ۱۲ سال سن داشت. این گزارش توسط هشام بن عروه بوده که ابن سعد آن را ثبت کرده‌است. داستان‌هایی وجود دارد که عایشه بعد آغاز زندگی با محمد با دوستان دخترش و عروسکانش بازی می‌کرد. عصما افسردین می‌گوید که ازدواج با بچه‌ها کار غیرعرفی در آن زمان در شبه جزیره عربستان و دیگر مکان‌ها نبوده و این یک نوع قرارداد بین خانواده‌های برجسته برای اهداف سیاسی بوده‌است. چراکه عایشه دختر ابوبکر، یکی از صحابه نزدیک و معتمد محمد از زمان آغاز پیامبری‌اش بوده‌است. این وصلت دستاوردهای سیاسی مهمی برای محمد داشت.
به عقیده دنیس اسپیلبرگ کم‌سن جلوه دادن عایشه هنگام ازدواج در منابع برای تاکید بر باکره بودن وی صورت گرفته‌است. زیرا این باکره بودن دارای اهمیت زیادی برای حکومت خلفای عباسی بوده تا به وسیله آن مقام عایشه را بالابرده و تاییدی برای نقطه‌نظرشان در قضیه جانشینی محمد باشد.
محبوبیت عایشه نزد محمد
دلربایی ذاتی عایشه جایگاهش را در مهر و علاقه محمد تثبیت کرد، به‌طوری‌که پس از ازدواج‌های پیاپی محمد از این جایگاه کاسته نشد. به نظر می‌رسد او هم در زمان کودکی و هم در زمانی که زن جوانی بود، زیبا بود و به عنوان زن محبوب محمد باقی ماند، با وجود ازدواج‌های متعددی که محمد با زن‌های زیباروی دیگر انجام داده بود.
بر طبق بسیاری از منابع، عایشه پس از خدیجه محبوب‌ترین همسر محمد بوده‌است.
تعدادی از داستان‌های عایشه بعد از زندگی محمد نگه داشته شدند که این داستان‌ها علاقه خالصانه محمد به عایشه و علاقه‌مندی عایشه به محمد را نشان «می‌دهد. یکی از آن روایات این است که روزی یکی از اصحاب محمد از وی پرسید» چه کسی را در جهان بیشتر از همه دوست می‌داری؟ محمد پاسخ داد: «عایشه» محمد خانه عایشه را به گونه‌ای ساخته بود که در آن مستقیما به مسجدی که محمد در آنجا بود باز می‌شد. عایشه تنها زنی بود که محمد در کنار وی وحی‌ها را دریافت می‌کرده.
اهل سنت گزارش‌هایی درباره علاقه زیاد پیامبر به عایشه نقل می‌کنند تا او را محبوب‌ترین همسر پیامبر اسلام معرفی کنند. آنان طبق همین روایات عایشه را دارای فضایل بسیاری می‌دانند.
در مقابل شیعه، فضایلی را که منابع اهل سنت درباره عایشه نقل کرده‌اند، ساختگی و غلو آمیز دانسته و با استناد به روایات متعددی مانند آیه افک و سوره تحریم معتقدند رفتار عایشه به ناراحتی و خشم محمد منجر شده یا سخنانی از وی را یادآور می‌شوند که از عایشه گلایه داشته‌است. بر همین اساس گزارش‌هایی که از حسد و غیرت عایشه نسبت به سایر زنان پیامبر نقل شده و اقداماتی که عایشه از روی حسد علیه آنان انجام می‌داد را ناپسند شمرده‌اند. البته محمدحسین طباطبایی در تفسیر المیزان ماجرای افک را که توسط اهل سنت درباره عایشه روایت شده‌است و نیز روایات شیعه در این خصوص را دچار مشکلات جدی می‌داند. اما در ماجرای تحریم در قرآن، علی به عنوان حامی محمد، در برابر عایشه و حفصه قرار گرفته‌است، که مورد قبول شیعه و سنی می‌باشد.
ماجرای افک و دیدگاه اهل سنت و تشیع
طی دیدگاه اهل سنت گفته شده در سال ۶۲۷ میلادی عایشه محمد را در غزوه بنی‌المصطلق همراهی کرد ولی از گروه جدا افتاد. مدتی بعد، هنگامی که توسط صفوان بن معطل (یکی از سربازان محمد) که او را در صحرا پیدا کرده بود، به مدینه بازگردانده‌شد، عده‌ای ادعا کردند که عایشه و صفوان با هم زنا کرده‌اند. حسان بن ثابت، اسامه بن زید فرزند زید بن حارثه و عده‌ای دیگر از عایشه دفاع کردند. علی ابن ابی طالب به محمد گفت: «زنان بسیارند و تو می‌توانی به آسانی یکی را بر جای دیگری برگزینی.» محمد در باره شایعات با عایشه صحبت کرد. وی وحی مبنی بر بی‌گناهی عایشه را دریافت کرد و تهمت زنندگان را با ۸۰ ضربه شلاق مجازات کرد.
و اما در مورد دیدگاه شیعه نسبت به واقعه افک، نظر شیعه این است که این آیات در مورد پاکدامنی ماریه قبطیه یکی از همسران محمد نازل شده‌است که زیر ماریه توسط عایشه مورد تهمت واقع شده بود.
از محمد باقر روایت شده‌است که زمانی که ابراهیم فرزند محمد از دنیا رفت وی بسیار محزون شد، عایشه گفت: چرا برای فوت ابراهیم غمگینی؟ ابراهیم فرزند جریج بود (و فرزند تو نبود). پیامبر اسلام، علی بن ابی طالب را به دنبال جریج فرستادند و امر کرد که علی او را به قتل برساند. علی در حالی که شمشیری به دست داشتند حرکت کرد، جریج قبطی هم روی دیوار باغی نشسته بود، در این هنگام حعلی به باغ رسید و در زد، جریج از بالا به علی نگاه کرد تا در را برای ایشان باز کند، زمانی که غضب را در چهره علی بن ابی طالب دید فرار نمود و درب را باز نکرد، علی روی دیوار باغ رفت و داخل باغ شد و با سرعت دنبال جریج رفت، جریج هم فرار می‌کرد، جریج از قتل ایمن نبود، بر جانش ترسید؛ لذا از درخت نخلی بالا رفت و علی هم به دنبال او از درخت بالا رفت، وقتی نزدیک او رسید، جریج خودش را از بالای درخت پائین انداخت، ناگهان لباسش کنار رفت و عورتش مشخص شد، نه عورت مردانگی داشت و نه عورت زن. وقتی این صحنه اتفاق افتاد علی او را رها نمودند و به پیش محمد برگشت و گفت: ای پیامبر خدا زمانی که مرا دنبال این امر فرستادید من همچون (کنایه از اینکه به شدت دنبال عمل کردن به دستور شما بودم) قسم به آنکه شما را به پیامبری مبعوث نموده‌است جریج نه عورت مردانگی داشت و نه عورت زن. محمد سپس گفت: سپاس خدایی را که این نسبت ناروا را از اهل خانه من (ماریه) دور نمود و حقیقت داستان را مشخص نمود.
و در روایتی از حاکم نیشابوری اهل سنت در کتاب مستدرک، عایشه می‌گوید: «ماریه» به همراه پسر عمویش به محمد اهداء گردیده بود. او (بعد از مدتی که به عنوان همسر محمد بود) حامله شد. پیامبر اسلام او را نزد پسر عموی او (و در مشربه‌ام ابراهیم) نهاد. اهل افک گفتند که چون او (یعنی محمد) به فرزند نیاز داشت، فرزند غیر را به خود نسبت داد. چون شیر مادر ابراهیم (یعنی ماریه) کم بود، ابراهیم را با شیر گوسفند تغذیه می‌کرد لذا فربه شد. روزی پیامبر اسلام او را نزد من آورد و گفت: او را چگونه می‌بینی؟ گفتم: هر کس از شیر گوسفند استفاده کند فربه می‌شود. محمد گفت: آیا ابراهیم شبیه من نیست؟ عایشه می‌گوید؛ من از روی حسادت گفتم شباهتی ندارد؛ و بعد تهمت‌های ناروای مردم (نسبت به ماریه) به گوش محمد رسید، آن گاه نیز علی را فرستاد .. (دنباله آن را از حدیث مسلم اهل سنت)
صحیح مسلم ج ۸ ص ۱۱۹ کتاب صفات المنافقین و احکامه، الاستیعاب ابن عبدالبر ج ۴ ص ۱۹۱۲.
انس بن مالک می‌گوید: (در میان مردم شایعه‌های پخش شده بود و) به مردی تهمت می‌زدند که فرزند پیامبر اسلام از آن اوست. وقتی تهمت مذکور به گوش محمد رسید علی را فرستاد که گردن متهم را بزند. علی رفت و چون او را مجبوب کسی که آلت مردان نداشته باشد یافت دست از او برداشت.
وضعیت عایشه در زمان همسری‌اش با محمد
بعد از افزایش قدرت محمد، زن‌های او زندگی آسوده‌تری یافتند و در اجتماع جایگاه بالاتری پیدا کردند. عنوان مادر ایمان آورندگان (ام‌المومنین) را دریافت کردند.
مرگ محمد
عایشه تا آخر عمر محمد به عنوان یکی از محبوب‌ترین زنان وی باقی ماند. هنگامی که محمد در بستر بیماری بود از سایر همسرانش خواست تا به کناری بروند. آنان فهمیدند که محمد می‌خواهد زمانی را در کنار عایشه باشد. او تا زمان مرگ در خانه عایشه باقی ماند و آخرین لحظاتش را در آغوش عایشه سپری کرد.
پس از مرگ محمد
طبق قرآن همسران محمد پس از مرگ محمد از ازدواج مجدد منع شدند. بنابر همین (آیه) عایشه در سن ۱۸ سالگی به صورت بیوه بی‌فرزند رها شد.
دوران پس از وفات محمد
دوران خلافت سه خلیفه نخست
پس از مرگ محمد در سال ۶۳۲ میلادی به نظر نمی‌رسد در مدت ۲ سال خلافت پدرش و ۱۰ سال خلافت دیگر خلیفه - عمر - نقشی در روابط اجتماعی ایفا کرده باشد.
بنابر تاریخ رابطه عایشه با عثمان، به دلیل قطع حقوقی که از خلفای قبلی به او می‌رسید، تیره شد.
به گونه‌ای که عایشه صراحتا مردم را به کشتن عثمان تشویق می‌کرد!
عایشه می‌گفت: اقتلوا نعثلا فقد کفر. این پیر یهودی را بکشید که کافر شده‌است.
دوران خلافت علی
او آشکارا مخالفت خود را با کشتن عثمان اعلام کرد، ولی مدینه را به سمت مکه برای حج ترک کرد. انگیزه‌های زیادی به این کوچ در این موقعیت بحرانی نسبت داده‌اند، شاید مهم‌ترین این باشد که بتواند دسته‌ای از همفکران سیاسی‌اش را در مکه سازماندهی کند. عثمان در ذی الحجه ۳۵ ه‌. ق/۶۵۶ م ترور شد. حدود ۴ ماه بعد عایشه مکه را به سمت بصره با هزار مرد قریشی ترک کرد تا انتقام قتل عثمان را بگیرد. مدتی کوتاهی قبل‌تر هم طلحه و زبیر به او پیوسته بودند و این ۳ نفر رهبری جنبش مخالفان علی را تشکیل دادند. آن‌ها توانستند کنترل بصره را با بسیاری از مسلمانان بصره به دست بگیرند. آن‌ها به حومه شهر پیشروی کردند تا با علی - که در همان زمان به مدینه را به سمت کوفه ترک کرده بود و به سمت آن‌ها پیشروی می‌کرد - مواجه شوند. نبرد در جمادی‌الثانی ۳۵ ه‌. ق/۶۵۶ م درگرفت… عایشه در جنگ شکست خورد و توسط مخالفانش دستگیر شد ولی با احترام با او رفتار شد ولی طلحه و زبیر جانشان را از دست دادند عایشه اجازه یافت آرام و بی‌صدا در مدینه زندگی کند
بعد از این شکست، عایشه در سکوت در مدینه به مدت ۲۰ سال زندگی کرد او دیگر فعالیت سیاسی نداشت ولی با علی از در آشتی درآمد و با معاویه هم مخالفتی نکرد. موافقت یا مخالفتش - به هر حال - به نظر می‌رسد دلیلی داشته‌است. او در رمضان ۵۸ ه‌.ق / ژوئیه ۶۷۸ م در گذشت
ماجرای دفن حسن مجتبی
حسن مجتبی از عایشه خواسته بود که کنار قبر جدش محمد دفن شود و عایشه با این خواسته موافقت کرده بود. اما پس از مرگ حسن مروان با این عمل مخالفت و به اصرار ابوهریره بی‌توجهی کرد.
در یکی از چند روایتی که ابوالفرج اصفهانی در کتاب مقاتل الطالبیین در این باب آورده گفته شده‌است هنگامی که خواستند حسن را دفن کنند، عایشه بر قاطری سوار شد و با این کار مخالفت کرد. اما بنابر نقل بلاذری در انساب الاشراف بنی‌هاشم و بنی‌امیه بر سر اختلاف در این مسئله آماده درگیری شدند و عائشه با دیدن این وضع گفت خانه خانه من است و هیچ‌کس در آن دفن نخواهد شد.
دوران معاویه
عایشه در شبانگاه ۱۷ رمضان سال ۵۸ هجری در سن ۶۷ سالگی به علت بیماری درگذشت. او را به وصیت خودش در هنگام شب و در قبرستان بقیع به خاک سپردند.
دیدگاه‌ها درباره عایشه
دیدگاه مسلمانان
بسیاری از شیعیان عایشه را مورد انتقاد توهین‌آمیز قرار داده‌اند، در حالی که سنی‌ها او را به عنوان همسر محمد مورد احترام می‌دانند. این جدل ناشی از نقش محوری عایشه در جنگ جمل –به عنوان یکی از مهم‌ترین اختلافات سیاسی مذهبی در تاریخ جهان اسلام– بوده‌است و بخشی از کشمکش تاریخی میان شیعه و سنی را نشان می‌دهد.
سید علی خامنه‌ای در سال ۱۳۸۹ خورشیدی طی فتوایی اعلام کرد: «توهین به عایشه و هر یک از نمادهای اهل سنت حرام است.»
دیدگاه غیر مسلمانان
در حالی که کوین رینهارت عایشه را محبوب‌ترین همسر محمد می‌داند، مونتگمری وات و سعیده شیخ به ذکر عنوان «همسر محبوب محمد» اکتفا می‌کنند
فعالیت‌های جانبی
او با سقف ۱۲۱۰ حدیث نقل شده و صاحب بودن نسخه اولیه قرآن اعتبار یافته‌است… ولی به‌طور خالص ۳۰۰ تا از این احادیث توسط بخاری و مسلم ضبط شده‌است. گفته می‌شود که تعدادی از نوشته‌ها (آیات فعلی قرآن) مربوط به نسخه قرآنی او می‌باشد.
عایشه برای دانش شاعری و توانایی بیان کردن آن و همچنین فصاحت و سخنوری‌اش در تاریخ عرب و سایر موضوع‌ها متبحر بود.
جنگ جمل
نقد محمد