قطب‌الدین شیرازی

قطب‌الدین محمود بن مسعود بن مصلح کازرونی شیرازی (زاده ۶۳۳ درگذشته ۷۱۰ ه‌. ق) یکی از علمای ایرانی قرن هفتم و اوایل قرن هشتم هجری است که نقش مهمی در گسترش حکمت و فلسفه، علوم طبیعی، پزشکی و هنر داشته است.
فرزند مولانا ضیاءالدین مسعود بن مصلح کازرونی پزشک معروف و از مشایخ صوفیه در سال ۶۳۳ هجری قمری در کازرون پا به عرصه هستی نهاد.
قطب‌الدین علاوه بر شاگردی در نزد پدر از محضر بزرگانی چون کمال‌الدین ابوالخیر بن مصلح کازرونی، شمس‌الدین محمد بن احمدالحکیم الکیشی، شرف‌الدین زکی بوشکانی، خواجه نصیر طوسی، نجم‌الدین کاتبی، علامه قطب‌الدین مویدالدین عرضی و کمال کوفی بهره فراوانی یافت تا آنجا که علاوه بر پزشکی، بر علوم دیگری چون ریاضی، فلسفه، علوم ادبی، دین شناسی، موسیقی، نواختن رباب و سرودن شعر، بازی شطرنج و فنون شعبده‌بازی به چیرگی شگفت‌انگیزی دست یافت. او مدتی در شهرهای سیواس و ملطیه به شغل قضاوت اشتغال یافت و در زمانی دیگر از طرف تکودار، ایلخان مغول به سمت سفارت، همراه اتابک پهلوان به مصر نزد ملک قلادون الفی اعزام شد. آرامگاه وی در مقبرهالوزرای چرنداب تبریز است.
علامه در اندک زمانی در علوم معقول و منقول سرآمد فضلای عصر خود بود و در طول مدت حیات خود بیش از بیست اثر به فارسی و عربی از خود باقی گذاشت.
قطب‌الدین شیرازی در علم موسیقی و فیزیک از سرآمدان زمان خود بوده‌است. اگرچه قطب‌الدین را نمی‌توان شاگرد صفی‌الدین ارموی -نظریه‌پرداز موسیقی قرن هفتم- دانست؛ ولی او را باید بدون شک نخستین شارح کتب صفی‌الدین ارموی قلم‌داد کرد. قطب‌الدین بخش مفصلی از کتاب دائرهالمعارف چندجلدی خود به نام درهالتاج را به موسیقی اختصاص داده و در آن‌جا به تشریح نظریات صفی‌الدین ارموی، مخصوصا مطالبی که در رساله الشرفیه بیان شده، پرداخته‌است.
در سال ۱۳۹۰ هزار و دویست و پنجاهمین سالگرد تولد قطب‌الدین شیرازی از طرف ایران و سازمان یونسکو جشن گرفته شد.
آرای قطب الدین شیرازی در علم هیئت
مدل افلاک ماه
شکل 1 - الگوی افلاک قطب الدین شیرازی برای ماه
مدل افلاک شیرازی در کتاب نهایه الادراک فی درایه الافلاک برای ماه که در شکل 1 دیده می‌شود، نسبت به مدل افلاک بطلمیوسی 2 فلک اضافه دارد، یکی فلک مدیره و دیگری فلکی برای خنثی کردن چرخش وضعی اضافه‌ای که توسط فلک مدیره به چرخش تدویر افزوده می‌شود، هر چند شیرازی در کتاب التحفهالشاهه این فلک را حذف می‌کند و در عوض سرعت تدویر را تغییر می‌دهد. با اینکه برای اولین بار مویدالدین عرضی از مدل مدیره استفاده کرده بود، ولی به لزوم وجود چنین فلکی که حرکت اضافه تدویر را خنثی کند، توجه نکرده بود.
بنابراین تعداد افلاک مدل شیرازی برای ماه شش فلک است، بدین قرار:
1. فلک جوزهر به مرکز عالم O.
2. فلک مایل به مرکز عالم و مایل از دایرهالبروج به اندازه 5 درجه.
3. فلک خارج مرکز یا حامل: منطقه این فلک در صفحه مایل قرار دارد.
4. فلک مدیره: شعاع این فلک rm = 1/2 e و با سرعت m = c می‌چرخد.
5. فلک حافظه: این فلک، هم‌مرکز با تدویر است و با سرعت c- میچرخد.
6. فلک تدویر: سرعت این فلک برابر با 4 ؛13- p = a = است.
بنابراین مرکز تدویر C روی مسیری شبه دایره به مرکز Dp و با سرعت یکنواخت نسبت به O می‌چرخد. تفاوت مدل شیرازی و بطلمیوس، چنان که خودش متذکر می‌شود، در دو نکته خلاصه می‌شود: افزودن دو فلک مدیره و حافظه، و تغییر خروج از مرکز حامل به نصف مقدار قبلی. البته همان‌طور که گفته شد این مدل در تحفه تصحیح شده و فلک حافظه از آن حذف شده است.
آثار
دره التاج لغره الدباج (یکی از مهمترین آثار علامه قطب‌الدین می‌باشد که دانشنامه‌ایست فلسفی به معنای «علم‌العلوم». کتاب درهالتاج (۷۰۵–۶۹۳) پس از شفای ابن سینا مهمترین کتاب جامعی است که در فلسفه تالیف شده است و به طور کلی دوازده رشته از علوم و از آن جمله موسیقی را در برمی‌گیرد.
نهایه الادراک فی درایه الادراک (به عربی، در زمینه نجوم و هیئت، دارای ۴ مقاله: مقدمات، هیئت اجرام، زمین و مقادیر اجرام. همچنین دارای مطالب جدیدی در باره مکانیک، زمین‌شناسی، هواشناسی، نور و مباحثی در باره نظرات کیهانی ابن هیثم و ابوبکر محمد بن احمد خرقی)
تحفه الشاهیه (به عربی، در نجوم و هیئت)
ترجمه فارسی کتاب اصول اقلیدس در هندسه
اختیارات مظفری (به فارسی، در نجوم و هیئت)
رساله فی حرکه الدرجه فی النسبه بین المستوی و المنحنی (منسوب به علامه، در هیئت و ریاضی)
شرح کتاب حکمه الاشراق از شهاب‌الدین سهروردی (از این روست که او را فیلسوف اشراقی دانسته‌اند)
تحفه السعدیه (شرحی بر کتاب قانون در طب از ابن سینا)
شرح کتاب مفتاح العلوم از سکاکی (مفاتح المفتاح)
شرح کتاب مختصر الاصول از ابن حاجب (در فقه)
رساله در تحقیق عالم مثال (در باره عالم مثال، معاد جسمانی و کیفیت آخرت)
رساله فعلت فلاتلم (در هیئت)
شرح کتاب روضه الناظر از خواجه نصیر طوسی
اجوبه المسائل (در طرح چند پرسش و ابهام فلسفی)
آثار مشکوک منسوب به قطب‌الدین شیرازی
مقبره شیرازی در چرنداب تبریز
علامه قطب‌الدین رسالات و تالیفات دیگری نیز دارد که در منسوب کردن برخی از این آثار به علامه در نظر مورخان جای شبهه و ابهام است و از آن میان می‌توان به رسالات زیر اشاره نمود:
حاشیه بر کتاب الکشاف عن الحقایق التنزیل از زمخشری
فتح المنان فی تفسیر القرآن
خریده العجایب
رساله فی بیان الحاجه الی الطب و آداب الاطباء و وصایائهم
شرح کتاب نجات ابن سینا
شرح اشارات ابن سینا
مشکلات التفاسیر یا مشکلات القرآن
مشکل الاعراب
شرح الاسرار از شهاب‌الدین سهروردی
التبصره فی الهیئه