گویش سیستانی

گویش سیستانی یکی از گویش‌های زبان فارسی است که مردم سیستان بدان تکلم می‌کنند. این گویش هم اکنون به صورت عمده در منطقه سیستان ایران، سیستان افغانی (نیمروز و فراه)، سرخس ایران، ترکمنستان و دشت گرگان جاری می‌باشد. این گویش خود به دو لهجه سیستانی پشت آبی و شیب آبی تقسیم می‌شود که تفاوتهایی در ضمایر باهم دارند.
این گویش از یک سو بیشترین خویشاوندی واژگانی و دستوری را با گویش موجود و گذشته خراسانی و فراتر از آن با لهجه‌های مرده ماوراءالنهری و تاجیکی کنونی دارد و از سوی دیگر واژه‌های مشترکی هم با بلوچی دارد که با توجه به پیوندهای تاریخی و پیوستگی‌های جغرافیایی و مهاجرتهای قومی و خویشاوندی طایفه‌ای، امری طبیعی می‌باشد.
.۲ گویش سیستانی یکی از گونه‌های زبان فارسی است که این زبان، خود، به گروه جنوبی-غربی زبانهای ایرانی تعلق دارد (ویندفور ،۱۹۸۹ :۲۴۸؛ بیرمن، وهمکاران۲۰۰۳ :۴۲۷). این گویش که از گویش‌های شرقی زبان فارسی است دارای برخی ویژگی‌های بارز واجی (همچون کشش واجی وخوشه‌های دو همخوانی آغازی) و به ویژه ساخت واژی (همچون ساختار تصریفی فعل در زمان،‌های گذ شته ساده گذ شته نقلی، گذ شته دور و …) و همچنین واژهایی است که نه تنها تفاوت آن را با زبان فارسی معیار به وضوح نشان می‌دهند، بلکه ماهیت گویشی و نه لهجه‌ای این گونه زبانی راکه تاکنون حفظ شده‌است، مشخص می‌سازند (نک: لازار۱۹۷۴؛ اویسی، پور۱۳۷۴، برجسته دلفروز۱۳۷۵؛ محمدیخمک۱۳۷۹دوستی۱۳۸۰، اکاتی۲۰۰۸؛ اکاتی، آهنگر و جهانی۲۰۰۹، خزاعی اصفهانی۱۳۸۹، آهنگر۲۰۱۰). در این راستا، گویش سیستانی دارای د و لهجه مهم شیب آبی و پشت آبی است که در تلفظ برخی واژه‌ها به خصوص وندهای تصریفی فعل تفاوتهای آوایی قابل ملا حظه‌ای دارند (نک، آهنگر۲۰۱۰). با بررسیهای بیشتر می‌توان لهجه‌های دیگری را، از جمله آنچه لهجه بارانی شناخته می. شود، شناسایی کرد
سابقه تاریخی
فرهنگ نویسان، سیستانی را یکی از چهار زبان متروک پارسی یاد کرده‌اند. ابوریحان بیرونی در الصیدنه، چند لغت از زبان قدیم سیستانی آورده‌است.
بسیاری از واژگان سیستانی از هزار سال پیش تاکنون تفاوت چندانی نکرده‌است. اگرچه اصل زبان که احیانا همان سکزی است، پیش از این منقرض شده و تنها گویش آن باقی‌مانده‌است.
یک سرود دینی به گویش سیستانی باقی‌مانده‌است که به اواخر دوره ساسانی نسبت داده می‌شود. سرود آتشکده کرکویه یکی از زیباترین سرودهای مذهبی زرتشتیان سیستان بوده‌است که به هنگام روشن کردن آتشگاه‌ها، به آواز بلند خوانده می‌شده‌است.
خاستگاه
گویش سیستانی از گویشهای وابسته به زبان‌های ایرانی غربی و از شاخه جنوبی آن است که به گروه زبانهای هندوایرانی تعلق دارند.
دکتر محمد معین در مقدمه کتاب برهان قاطع، گویش‌های سگزی و زاولی را زیرمجموعه زبانهای ایرانی قید کرده‌است.
نوشتار
گویش سیستانی هیچگاه یک زبان نوشتاری نبوده‌است، پس اثر مکتوبی که مستقلا متعلق به گویش سیستانی باشد نیز وجود ندارد. در میان کتب ادبی به نوشتار سیستانی در صده اخیر نیز ناهماهنگی‌های بارزی در رسم‌الخط سیستانی به چشم می‌خورد. تلاش‌های اخیری که برای یکپارچه‌سازی رسم‌الخط سیستانی انجام شده‌است تاکنون با بی‌اقبالی مواجه شده‌است.
در این زمینه در حال حاضر کوشش‌های تازه‌ای صورت گرفته و چند جلد کتاب به گویش سیستان با خط فونتیک بین‌المللی ipa و ترجمه به فارسی نوشته شده که عبارتند از:
۱- ادبیات سیستان، بخش نثر، ادبیات داستانی، آسوکه، جلد نخست، غلامرضا عمرانی، نشر دریافت، ۱۳۹۲؛
۲- ادبیات سیستان، بخش نثر، ادبیات داستانی، آسوکه، جلد دوم، غلامرضا عمرانی، نشر دریافت، ۱۳۹۳؛
۳- ادبیات سیستان، بخش نثر، ادبیات داستانی، آسوکه، جلد سوم، غلامرضا عمرانی، نشر دریافت، ۱۳۹۴؛
۴- ادبیات سیستان، بخش نظم، شعر امروز، جلد نخست، (موسیقی) غلامرضا عمرانی، نشر دریافت، ۱۳۹۴.
چند مطلب دستوری
۱- اگر حرف ب در آخر کلمات چند حرفی فارسی بعد از الف بیاید و ساکن باشد در گویش سیستانی تبدیل به واو می‌شود مانند:
خواب = خو (xow)
آفتاب = افتو (aftow)
۲- کلمات سه حرفی نیز که در آخر آن‌ها ن باشد، تبدیل به واو می‌شود مانند:
نان = نو (no)
جان = جو (jo)
ران = رو (ro)
ضمایر
ضمایر فاعلی
مفرد
مه (me): من
تو (to): تو
او (o): او
جمع
ما (ma): مای غیر شامل مخاطب
مشما (meshma): من و شما (مای شامل مخاطب جمع)
منتو (mento): من و تو (مای شامل مخاطب فرد)
شما (shma): شما
اوشو (osho): ایشان
ضمایر مفعولی
مفرد
منه (mna): مرا
تره (tra): تو را
اونه ( ona): او را
جمع
ما ره (ma ra): ما را (غیر شامل مخاطب)
مشما ره (meshma ra): ما را (مای شامل مخاطب جمع)
منتو نه (mento na): ما را (مای شامل مخاطب فرد)
شما ره (shma ra): شما را
اوشنه ره ( oshnara): ایشان را
صرف فعل در گویش سیستانی
ماضی ساده:
برفتو / برفتی / برفتک - بره / برفتی / برفتی / برفتی
ماضی استمراری:
می‌رفتو / می‌رفتی / می‌رفتک / می‌رفتی / می‌رفتی / می‌رفتی
ماضی بعید:
صورت قدیمی‌تر: رفتدو / رفتدی / رفتده / رفتده / رفتده / رفتده
صورت جدید‌تر: رفته بودو / رفته بودی / رفته بو (دک) / رفته بودی/ رفته بودی / رفته بودی
ماضی نقلی:
رفتا / رفتی / رفته / رفته / رفته / رفته
ماضی نقلی استمرای:
مرفتا / مرفتی / مرفته / مرفته / مرفته / مرفته
ماضی نقلی بعید:
مرفتدا / مرفتدی / مرفتده / مرفتده / مرفتده / مرفتده
مضارع ساده:
برا / بری / بریه / بره / بره / بره
مضارع استمراری:
می‌را / می‌ری / می‌ره / می‌ره / می‌ره / می‌ره
مستقبل:
صورت جدید‌تر: مو رفتنو / مو رفتنی / مو رفتنه / مو رفتنه‌ی / مو رفتنه‌ی / مو رفتنه‌ی
صورت قدمی‌تر: کمه رفتنو / کمه رفتنی / کمه رفتنه / کمه رفتنه‌ی / کمه رفتنه‌ی / کمه رفتنه‌ی.
واژه‌های سیستانی
ارمون (armon) : هم‌ریشه با آرمان آرزو
بی‌موچ (be moch): ساکت
پوتوک (pottok): قورباغه
تندور (tandur): تنور
زرونه (zrona): شراره، اشتعال
کارتوس (kartus): فشنگ
نروشک (narushk): جهش خون، فواره
دجگ (dajg): گره
کنجه (kenja ): دختر
آئیکه(Aika ): لالائی
بپور(bapur): پدر بزرگ
پلپلاسی(palpalAsi ): پرستو
پوتک ( puttak ): نوزاد
القچ (alghach): بنداز، پرت کن
شعری با گویش سیستانی
زابل سلام، زابل تو کبه بودی ورمه سیستونی قربون خاک و پلگ تونو، چور و بستونی
زابل تو یادگار رستم و یعقوب و فرخی زابل و آسمون ملک کیو، نور و چرخی
زابل تو پیتوی و گرمی افتو و نیمروز از زرون آتش تو بوده، فرخی و سوز
اتما شرنگ رخش رستم، از در باد تو فردوسی اشنید و نویشته، کتاب و یاد تو
آسوکه گوی پیر زمو دیده زابلی روفرق صد کتاب، سنت قدیم کاکلی
زابل تو آتشی و گرمی آتشگه گبرکو زابل تو کنه‌ای و کنگی خاک زیر کو
زابل تو تشنه‌ای بتر از پره آس او زابل تو سیراوی و پری رود شیب او
زابل اف اش سال دور م از خیر زندگی پیغوم ده از خوا، ورم که، رسم منه بندگی
آیا انوز کفترکو، گرم پور پور؟ آیا انوز پتک سرگرم کور کور؟
آیا انوز پتک و پچ دار چوپونو؟ یا شیر دغ بر و گرماس مخوار چوپونو؟
آیا انوز مرغووی گو مپر روی شر؟ گودار ماس چکی مبر روی سر؟
آیا انوز گورم، در بش دلبر؟ آیا انوز مایه شو پر شیرو زر دره؟
آیا مرام مردون تو قول مردی یه؟ یا رسم وسنت پدرو رو وسردی یه؟
آیا انوز پروندن گال استه رسم شو؟ ممونونه دار دوست، که خدا نکنه خصم شو؟
کوه خواجه روک سینه تو، یک چش ک قربونی برنظر، پرزه تو حوض دار و ترقونی
بحث و بیت
توصیف واجی گویش سیستان (حوزه مرکزی شهر زابل)، غلامرضا عمرانی، مجله زبان‌شناسی، سال سیزدهم، ش اول و دوم، پیاپی ۲۵ و ۲۶
توصیف واجی گویش سیستان (حوزه مرکزی شهر زابل ۲)، غلامرضا عمرانی، مجله زبان‌شناسی، سال چهاردهم، ش اول و دوم، پیاپی ۲۷ و ۲۸
گویش سیستان، (حوزه مرکزی شهر زابل)، غلامرضا عمرانی، جلد نخست، آواشناسی، مجموعه سیستان (۱)، تهران، هنر رسانه اردی‌بهشت
گویش سیستان، (حوزه مرکزی شهر زابل)، غلامرضا عمرانی، دستور توصیفی گویش سیستان جلد دوم، ساختمان جمله در گویش سیستان، مجموعه سیستان (۲)، تهران، نشر دریافت،
گویش سیستان، (حوزه مرکزی شهر زابل)، غلامرضا عمرانی، دستور توصیفی گویش سیستان جلد سوم، گروه فعلی (۱)، مجموعه سیستان (۳)، تهران، نشر دریافت،
گویش سیستان، (حوزه مرکزی شهر زابل)، غلامرضا عمرانی، دستور توصیفی گویش سیستان جلد چهارم، گروه فعلی (۲)، مجموعه سیستان (۴)، تهران، نشر دریافت،