پیمان سعدآباد

پیمان سعدآباد یا عهدنامه عدم تعرض ، نام پیمانی است که در تاریخ ۱۷ تیر ۱۳۱۶ (۸ ژوئیه ۱۹۳۷) در کاخ سعدآباد تهران، میان ۴ کشور ایران (رضا شاه پهلوی)، عراق (ملک غازی اول)، افغانستان (محمد ظاهرشاه) و ترکیه (مصطفی کمال آتاترک) به امضا رسید.
دولت‌های امضاکننده این پیمان متعهد شدند از مداخله در امور داخلی یکدیگر خودداری کنند، مرزهای مشترک را محترم بشمارند، از هرگونه تجاوز نسبت به یکدیگر خودداری ورزند و از تشکیل جمعیت‌ها و دسته‌بندی‌هایی که هدف آن‌ها اخلال در صلح میان کشورهای هم جوار و هم پیمان باشد جلوگیری کنند.
عوامل زمینه‌ساز
جیمز روزنا عوامل زمینه‌ساز یک سیاست خارجی را تحت تاثیر پنج متغیر فردی، نقش گرایانه، حکومتی، جامعه و سیستمیک (نظام بین‌الملل) می‌داند که اولویت تاثیر هر کدام در کشورهای مختلف فرق دارد. اکنون به بررسی این عوامل در انعقاد پیمان سعدآباد می‌پردازیم:
متغیر فردی
این متغیر به ارزشها، باورها، ایدئولوژی، برداشت‌ها، تصورات، ویژگی‌های فردی و تجارب کاری تصمیم گیرندگان مربوط می‌شود. در یک حکومت اقتدارگرا نظیر حکومت پهلوی اول، دیدگاه‌های راس هرم قدرت، نقش تعیین‌کننده‌ای در فرآیند سیاستگذاری داخلی و خارجی داشت. از آنجاکه رضاخان از نوجوانی در محیط نظامی رشد کرده بود، روحیه نظامی‌گری در شکل‌گیری شخصیت وی تاثیر زیادی داشت، روحیه نظامی و حس قدرت طلبی باعث شد که او به سرعت قدرت مطلق خود را افزایش داده و به سیاست‌گذاری داخلی و خارجی بپردازد. رضاشاه سیاست خارجی خود را بر مبنای ایجاد موازنه و تثبیت موقعیت خود بین دو قدرت انگلیس و روسیه استوار کرد و در این راستا علاوه بر نزدیکی به آلمان، برقراری رابطه دوستانه با کشورهای همسایه و قدرت‌های منطقه را در دستور کار خود قرار داد (پیمان سعدآباد). در واقع پیمان سعدآباد تلاشی برای پیشبرد دیپلماسی منطقه‌ای وی بود زیرا نمی‌خواست در برقراری روابط با دول همسایه، قدرت‌های محوری جهان را دخالت بدهد. همچنین رضاشاه نیز مانند دیگر سران کشورهای متعاهد نه تنها با انعقاد این پیمان سودای تقویت قدرت و افزایش وجهه منطقه‌ای خود را در سر می‌پروراند بلکه به دنبال راهی برای مقابله با تهدید جنبش‌های انقلابی داخلی علیه خود نیز بود.
متغیر نقشی
متغیر نقشی، که معمولا به عنوان قواعد رفتاری مورد انتظار از صاحب‌منصبان تعریف می‌شود، در حکومت‌های اقتدارگرا، به تقویت متغیر فردی می‌پردازد. در حکومت پهلوی اول نیز نقش شاه در نظام سیاسی کشور بسیار برجسته بود. ویژگی‌های شخصیتی رضاشاه نیز باعث تقویت این نقش و تشدید اقتدارگرایی وی می‌گردید تا آنجا که او می‌توانست بدون نگرانی از پاسخ‌گویی در قبال مردم، به دیدگاه خود جامه عمل بپوشاند.
متغیر حکومتی
چون پس از کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹ و چندی بعد پادشاهی رضاشاه پهلوی، حکومت به‌طور کامل در اختیار رضاشاه قرار گرفت و نخست‌وزیر و وزراء توسط خود رضاشاه تعیین می‌شدند و نقشی در سیاست خارجی نداشتند. مجلس هم مطیع اوامر رضاشاه بود. در نتیجه انعقاد پیمان سعدآباد با مخالفتی از درون ساختار حکومت مواجه نشد و مجلس آن‌را تصویب کرد.
متغیر جامعه
این متغیر نیز در حکومت اقتدارگرای رضاشاه مانند متغیر نقشی و حکومتی تحت‌الشعاع متغیر فردی قرار داشت، لذا جامعه و مردم قدرتی برای مداخله در تصمیم‌گیری‌های هسته مرکزی قدرت نداشتند. همچنین فرهنگ سیاسی «شاه محور» جامعه ایران نیز در تسلط رضاشاه بر فضای سیاسی جامعه نقش پر رنگ و تعیین‌کننده‌ای داشت.
متغیر سیستمیک (نظام بین‌الملل)
شامل متغیرهای بسیاری می‌شود که در واقع متغیرهای خارجی هستند. به عبارت دیگر ساختار و فرآیند کل نظام بین‌الملل را می‌توان در این مقوله مورد بررسی قرار داد. ساختار موازنه قدرت نظام بین‌الملل، در فاصله میان دو جنگ جهانی با سه جریان سیاسی دموکراسی‌های غربی، جبهه فاشیست و کمونیسم استالینی روبه رو بود. سیاست جبهه دموکراسی و به ویژه قدرت موازنه‌دهنده آن یعنی انگلستان، در قبال دو جبهه دیگر، در مناطق گوناگون جهان از جمله منطقه حساس خاورمیانه منشا وقوع حوادث مهمی گردید.
انگلستان در آن زمان نفوذ گسترده‌ای در سراسر خاورمیانه داشت، از سال‌ها قبل به فکر ایجاد مانع موثری در جنوب شوروی بود تا از توسعه طلبی و نفوذ کمونیسم به سمت خلیج فارس و مناطق نفت خیز منطقه و ایران جلوگیری کند، به همین دلیل انگلستان تمام تلاش خود را به کار بست تا زمینه انعقاد یک پیمان منطقه‌ای بین دولت‌های تحت نفوذ خود در منطقه را فراهم کند. سرانجام بر اثر کوشش انگلیسی‌ها، زمینه‌های حل اختلافات و انعقاد پیمان سعدآباد فراهم شد.
از سوی دیگر روی کار آمدن هیتلر در آلمان، که باعث اوج‌گیری قدرت جبهه فاشیست در سالهای پایانی دهه ۱۹۳۰ شده بود، انگلستان را به واکنش واداشت. دولت‌های ضعیف و نیز دولت‌های نوپای منطقه خاورمیانه برای تعدیل فشار شوروی و انگلیس، به سوی آلمان به عنوان نیروی سوم گرایش یافته بودند. این مسئله که نفوذ روزافزون فاشیسم در خاورمیانه را میسر کرده بود زنگ خطری برای جبهه دموکراسی محسوب می‌شد و بهترین راه‌کار مقابله با آن، یک پیمان امنیتی منطقه‌ای بود. از این جهت می‌توان گفت پیمان سعدآباد که با تلاش و مبتنی بر صلاحدید انگلستان منعقد شد، علاوه بر کمونیسم، نفوذ روزافزون فاشیسم در خاورمیانه را نیز هدف قرار می‌داد.
نحوه انعقاد و مقدمات
رضا شاه پهلوی (شاه ایران در زمان انعقاد پیمان سعدآباد)
210x210پیکسل
غازی بن فیصل ملقب به شاه غازی اول (شاه عراق) از متعاهدین عهدنامه عدم تعارض|193x193پیکسل
195x195پیکسل
عصر روز سه شنبه ۳۱ فروردین ماه ۱۳۱۷ شمسی قراردادهای مفصلی بین دولت‌های ایران وترکیه منعقد گردید و سپس ابلاغیه‌ای بین وزیر امورخارجه ایران و رئیس هیئت نمایندگی ترکیه امضاء شد. بنابر متن این ابلاغیه پس از مذاکرات ایران و ترکیه، مذاکراتی که از چندی پیش بین دولت ایران از یک طرف و هیئت نمایندگی ترکیه از طرف دیگر جریان داشت با موفقیت خاتمه یافت و به امضای قراردادهای ذیل منتهی شده‌است:
قرارداد اقامت
قرارداد امنیت منطقه سرحدی و تسویه حوادث و اختلافاتی که در منطقه مزبور به ظهور می‌رسد.
قرارداد تعاون قضائی درمسائل حقوقی و تجارتی
عهدنامه استرداد مقصرین و تعاون قضائی در امور اجرائی
موافقت نامه برای تنظیم طرز عمل ادامه گمرکات ایران وترکیه که درسرحد دائر خواهد شد.
موافقت نامه مخصوص راجع به دا یر کردن پاره‌ای خطوط تلگرافی و تلفنی بین دولتین
قرارداد هوایی
موافقت نامه مربوط به تسهیل و ازدیاد ترانزیت، حمل ونقل مال التجاره و مسافر از طریق طرابوزان – تبریز- تهران و بالعکس
قرارداد دام‌پزشکی
عهدنامه دریانوردی و تجارت
علاوه بر قراردادهای یاد شده، موافقت‌نامه‌هایی نیز در مسائل گوناگونی که مربوط به منافع مشترک دو کشور و گسترش دهنده همکاری و روابط دوجانبه بوده نیز حاصل می‌گردد.
عنایت الله سمیعی وزیر خارجه ایران و جمال حسنی رئیس هیئت نمایندگی ترکیه این قرارداد را امضا کردند. مطابق با دعوتی که از ناجی الاصیل وزیر امورخارجه عراق شده بود، وی روز پنجشنبه دهم تیرماه ۱۳۱۶ خورشیدی به تهران وارد شده، به قصر صاحبقرانیه رفت و عصر یکشنبه ۱۳ تیرماه، عهدنامه تحدید حدود ایران و عراق و حل اختلافات راجع به اروندرود (شط العرب) در عمارت وزارت امورخارجه توسط عنایت الله سمیعی وزیر خارجه ایران و ناجی الاصیل وزیر خارجه عراق امضاء و ابلاغیه ذیل از طرف نمایندگان دو دولت منتشر شد: دولت ایران درباره این سفر ابلاغیه منتشر کرد. مذاکراتی که از چندی پیش بین دولت شاهنشاهی ایران و دولت پادشاهی عراق راجع به سرحدات مشترک دولتین، و موضوع شط العرب ادامه داشت با موفقیت خاتمه یافته و منتهی به عهدنامه سرحدی و پروتکل ضمیمه آن گردید: با انعقاد این عهدنامه اختلافاتی که از سالیان دراز بین ایران و عراق موجود بود مرتفع و جای نهایت مسرت است که اینک تحت توجهات اعلیحضرت همایون شاهنشاه ایران و اعلیحضرت پادشاه عراق دو قائد عظیم الشان دو کشور دوست و همسایه محیط حسن تفاهم واقعی و صدق وصفا که حاکی از روح مودت و الفت فی‌مابین است در مناسبات دو دولت حکمفرما شده و موجبات تشیید روابط برادرانه بین دو ملتی که دارای علائق بیشمار مادی و معنوی می‌باشند فراهم گردیده و زمینه همکاری دو کشور را درطریق معاضدت برای تحکیم مبانی صلح براساس متینی استوار ساخته‌است. پس از این دیدار، فیض محمدخان، وزیر امورخارجه افغانستان نیز روز چهارشنبه ۱۶ تیر به تهران وارد و صبح پنجشنبه با رضاشاه دیدار داشته و نهار مهمان وی بوده‌است. سرانجام در ساعت ۵ بعد از ظهر پنجشنبه ۱۷ تیر ۱۳۱۶ خورشیدی، این پیمان بین چهار دولت ایران، افغانستان، عراق و ترکیه درکاخ سعدآباد به امضاء رسید.
متن پیمان سعدآباد (عهدنامه عدم تعرض)
پیامدهای پیمان سعدآباد
پیمان سعدآباد یا عهدنامه عدم تعرض، در تیرماه ۱۳۱۶ خورشیدی، در کاخ سعدآباد تهران به امضای چهار کشور متعاهد یعنی: ایران، افغانستان، عراق و ترکیه رسید. مانند هر پیمان دیگری این پیمان نیز مزایا و معایبی برای متعاهدین دربرداشت.
مزایا
امضای چنین پیمان صلح و دوستی و تعاونی تا آن تاریخ در آسیا بی‌سابقه بود. در این پیمان چهار کشور امضاکننده، ضمن تعهد بر عدم تعرض به یکدیگر و محترم شمردن حدود مرزی، فعالیت گروه‌های معارض و مسلح در کشور خود که علیه کشورهای همسایه فعالیت می‌نمودند را ممنوع کردند. از این طریق امکان هرگونه تجزیه‌طلبی و عاملیت بیگانه از گروه‌های جدایی‌خواه گرفته شد و تمامیت ارضی کشورهای متعاهد به ویژه ایران، تامین شد؛ چراکه تنها کشوری که با هر سه کشور دیگر مرز مشترک دارد، ایران است. این پیمان تعهدی ابدی نبوده و هر پنج سال یکبار قابل تجدیدنظر بود. پس از امضای پیمان سعدآباد، رضاشاه طی سخنانی که به مناسبت افتتاح دوره یازدهم مجلس شورای ملی ایراد کرد، گفت: «پیمان سعدآباد در مشرق‌زمین بی‌سابقه بوده و در این هنگام که امور عالم مشوش است، مدد بزرگی به بقای صلح جهان خواهد بود.»
معایب
پیمان سعدآباد از جهاتی به ضرر ایران و به نفع سه کشور دیگر تمام شد. ترکیه قسمتی از ارتفاعات آرارات درقبال دریافت شهر مهم قطور از ترکیه را که دارای موقعیت سوق‌الجیشی بود به دست آورد. خط مرزی ایران و عراق به زیان ایران تعیین شد. زیرا رضاشاه منابع نفتی واقع در غرب ایران و اداره کامل اروندرود را به عراق واگذار کرد. افغانستان هم با امضای این پیمان از تلاش احتمالی ایران برای بازگرداندن مناطق تاجیک‌نشین به ایران مصونیت یافت. انگلیس برنده واقعی اما غایب این پیمان بود که با انعقاد این قراداد به هدف خود برای ایجاد سدی در مقابل کمونیسم رسید. با این حال دیری نگذشت که با وقوع جنگ جهانی دوم و اتحاد شوروی و انگلیس برای اشغال ایران، در شهریور ۱۳۲۰ نه تنها هیچ‌یک از متعاهدین این پیمان به یاری ایران نشتافتند بلکه حتی دولت عراق خاک خود را پایگاه حمله انگلیس به ایران قرار داد.
پیمان بغداد
پیمان سنتو