شهرستان دلفان

شهرستان دلفان را شهر مفرغ نیز می‌گویند . یکی از شهرستان‌های استان لرستان است و مرکز آن شهر نورآباد می‌باشد که در میان رشته کوه‌های زاگرس و در گوشه شمال غربی استان لرستان، هم‌مرز با استان‌های همدان، کرمانشاه و ایلام واقع شده‌است. این شهرستان از شمال شرق و شمال به شهرستان نهاوند، از شمال به صحنه، از شمال غرب به هرسین، از غرب به کرمانشاه و ایلام، از جنوب غرب و جنوب به کوهدشت و دوره چگنی و از جنوب شرق و شرق به شهرستان سلسله محدود می‌شود.. نورآباد شهری است در شرق شهرستان واقع شده‌است که در سال ۱۳۶۴ خورشیدی از بخشداری به فرمانداری تغییر وضعیت داد. دلفان به معنای دلنشان و دلنشین است.
زبان
مردم دلفان به زبان لکی تکلم می‌کنند. زبان لکی زبان طوایف لک ایران و از زبان‌های ایرانی شاخه شمال غربی رایج در مناطق غرب ایران است.
حدود یک ونیم میلیون نفر شامل یک میلیون نفر در ایران با زبان مادری (۲۰۰۲) به این زبان سخن می‌گویند.
در مورد این‌که لکی زبانی جدا یا گویشی از لری یا کردی است اختلاف نظر وجود دارد.
برخی زبانشناسان گویش لکی را در شاخه گویشهای جنوبی کردی طبقه‌بندی کرده‌اند. اما به تازگی برخی از زبانشناسان بر اساس یک رویکرد علمی جدید که آغاز کرده‌اند به‌طور کلی در مورد کردی‌تبار بودن زبان لکی شک دارند. اتنولوگ آن را یک زیرشاخه چهارم کردی طبقه‌بندی می‌کند.
برخی نیز زبان لکی را یک شاخه مستقل زبانهای ایرانی می‌دانند
زبان لکی در مرداد ماه ۱۳۹۶ با در خواست استان لرستان به عنوان یک زبان مستقل ایرانی ثبت ملی شد.
پیشینه تاریخی
مردم لک زبان دلفان و دیگر شهرهای لک نشین حاشیه رود سیمره ، طبق بررسی‌های باستان‌شناسی ، بازماندگان مهرپرستان و قوم بزرگ کاسی هستند . این مردم هنوز هم مانند اجدادشان به مهرورزی شهره‌اند . کاسی‌ها نخستین کسانی بودند که اسب را رام کرده و به کارگرفتند ؛ آنان روش رام کردن و به کاربستن اسب را به مردم بین‌النهرین آموختند . پیشینه تاریخی مردم لک زبان دره سیمره به هزاره‌های پیش از ظهور دین زرتشت بازمی گردد .
مردم
دلفان نام سرزمین و مردمانی متشکل از روستاییان و عشایر لک، تخته قاپو شده (یک جان نشین شده و خلع سلاح) است ایشان همچنین نسبت نزدیک خویشاوندی با عشایر کوهدشت لرستان دارند.
طوایف:
«اکثریت کاکاوندی»
دلفانی؛
میربگ؛
کاکاوند؛
کولیوند؛
کرمعلی؛
ایتیوند؛
اولادقباد؛
سنجابی؛
نورعلی؛
چواری.
شهرستان دلفان دارای طوایف متعدی می‌باشد که جهت شناسایی افراد استفاده می‌شود که عبارتند از:
کرم علی: خاوه، دلفان از شمال غربی لرستان بین کرمانشاه هرسین و الشتر
کاکاوند: هرسین، چمچمال و دلفان. این ایل شامل هفت طایفه به نام‌های علی، غیب غلام، مظفروند، ولد وند، مراد، تاجدینوند و باریکوند می‌باشد. کاکاوندیکی از بزرگترین ایل لکستان است همچنین بعد از بیرانوند بزرگترین ایل لرستان است.
میربگ: دلفان
شاهیوند:دلفان
موسی وند: انتهای خاک خاوه دلفان
نورعلی:دلفان
احمدوند:دلفان
می‌روند: خاک الشتر
فلانی: کاکارضا
کلیوند (قلیوند)
اولادقباد یا اولاقای یا اولاقووا :دلفان وطایفه‌ای به همین نام (اولاقای گه رمه سیری) در کوهدشت هست و به‌طور پراکنده در شهر هرسین و کرمانشاه، شامل۳ تیره: جافر، صالح، کرم ویس
ایل ایوت وند: به‌طور وسیعی در سه استان لرستان، کرمانشاه و همدان زندگی می‌کنند، پراکندگی جمعیت ایل ایوت وند به ترتیب جمعیت شهرنشین آن در شهرستان‌های کوهدشت لرستان، نورآباد لرستان، کرمانشاه، کرج، شهریار، ورامین، تهران، تویسرکان، بیستون، اسدآباد، نهاوند و خرم‌آباد می‌باشد، در فریدن اصفهان چندین روستا از ایل ایوت وند ساکن هستند که عده‌ای کثیری از آن‌ها در شهر فریدن و بقیه در روستاها ساکن هستند.
ایل ایوت وند دارای بیش از ۲۷۰ آبادی (روستای بزرگ و کوچک) در سه استان لرستان، کرمانشاه و همدان می‌باشد، ایوت وند دارای ۱۸ تیره اصلی می‌باشد، که به ترتیب الفبا به شرح ذیل می‌باشند:
۱- آخیسن (آخیسوند)، ۲- آخه جان (شامل اولاد چراغ خان (سردار نادر شاه افشار) و کلو)، ۳- الوار ، ۴- سمایلن (اسماعیل وند)، ۵- بیرکن (بیرکوند)، ۶- باوو وه لیین (باوالی)، ۷- تال ون (تالوند) خود دارای پنج تیره می‌باشد (سلطان قلی، کدخدا، فیضی، علی صالح، تالون)، ۸- تووی ین او وی (تونابی)، ۹- خالوند (در مناطق چم کریم، وروشت، گلستانه، بادام شیرین، گور موالی، پشت گر دلفان، در گرمسیر هرین کوهدشت، در کرمانشاه فهوار محال، دورد فرامان، مایدشت، سر فیروزآبادروستای سراب و سخر علیا و همچنین در اسدآباد روستایی کووانج)، ۱۰ - دسنن یا دست نوند (ده حسنوند) خود دارای پنج تیره ملال (مولاها)، مه تقی (محمد تقی)، هوز هییر (حاجی حیدر)، خلیفه و هوز سهیل، که در منطقه آخه میران، سربایر، کله کله، دولیسکان، کن کت (ییلاق) و در گرمسیر وره زرد، هرین خلیفه ، روستای هوز خلیفه قرعلیوند کوهدشت و همچنین در کرمانشاه: سراب مایدشت، سرفیروزآباد، داردروش (دار درفش)، جیران بلاغ و هرسین ساکن می‌باشند، ۱۱- درگاون (درگاه وند)، ۱۲- دو ریش (درویش)، ۱۳- زرینی (معروف به سادات زل نور)، ۱۴- سیرکن (سیرکوند)، 15- کرآ لانی (کر ابدالانی یا شا ابدلانی)، ۱۶- کلل ، ۱۷- گجن (گجوند)، ۱۸- ملک شئن (ملک شاه وند) ،1۹- هوی آو یی (هویاوی)
نام‌های پیشین
نیشا (با استناد به کتیبه بیستون در مورد جنگ داریوش با گئومات در دژ سیکوند در دشت نیشا. دژ سیکوند در منطقه چواری دلفان قرار دارد).
دم آیزه (به معنای نهایت سرما و یخبندان). دلفان (به معنای مکان دلنشین و دلگشا)
موقعیت جغرافیایی
ناهمواری
چین خوردگی‌های شهرستان دلفان جزیی از سلسله جبال زاگرس می‌باشد که در دوران سوم زمین‌شناسی به وجود آمده‌است و با جهتی شمال غربی – جنوب شرقی از مریوان تا بندر عباس امتداد دارد. واقع شدن این شهرستان در میان رشته کوه‌های مرکزی زاگرس با ارتفاع متوسط ۱۷۰۰ تا ۲۱۰۰ متر باعث گردیده‌است که این منطقه در زمره مناطق مرتفع و بلند کشور به‌شمار آید. به‌طور کلی این شهرستان، منطقه‌ای کوهستانی است که مرکز و اطراف آن را کوه فرا گرفته و بجز چند دره آبرفتی و چند دشت محدود، سرزمین هموار دیگری در آن به چشم نمی‌خورد.
رشته کوه‌ها ی دلفان عبارتند از: رشته کوه گرین در شمال شهرستان که در حقیقت ادامه اشترانکوه است و همچون سدی بزرگ، شهرستان دلفان را از نهاوند و صحنه جدا کرده‌است. رشته کوه مهم دیگر دلفان رشته کوه مانگه نی است که در حقیقت بخشی از رشته کوه بزرگ سفید کوه است و از تنگه گاوشمار در جنوب دلفان تا تنگه گیزه رود در غرب این شهرستان ادامه دارد و مناطق جنوبی دلفان را از شهرهای کرمانشاه، کوهدشت و شهرستان دوره چگنی جدا می‌سازد. سرکشتی نیز دیگر رشته کوه زیبا و دیدنی دلفان است که به موازات سفید کوه در جنوب دلفان کشیده شده‌است، اما طول و ارتفاع آن از سفید کوه کمتر است. مهراب کوه ، کوه پری ، منگا ول ، چال غلام ، بزکن و سلاسل و گل عناوو از دیگر کوه‌های دلفان هستند.
بر اساس نقشه توپوگرافی دلفان، حداکثر ارتفاع در شمال شهرستان متعلق است به قله زیبا و دیدنی چهارشاخ در رشته کوه گرین با ارتفاع ۳۱۸۸ متر و حداقل آن در غرب شهرستان، در محل خروجی رودخانه زیبا و خروشان گیزه رود در دهستان کاکاوند غربی با ارتفاعی معادل ۱۱۹۰ متر است؛ شهر نورآباد نیز دارای ارتفاعی معادل ۱۸۷۰ متر از سطح دریا است.
آب و هوا
دلفان دارای اقلیمی سرد و مرطوب با زمستان‌هایی سرد و یخبندان و تابستان‌هایی معتدل و بهارگونه و به ویژه در نیمه شمالی می‌توان به بارش سنگین برف، دمای پایین همراه با یخبندان‌های طولانی و وزش بادهای شدید اشاره کرد. متوسط بارندگی سالانه دلفان حدود ۴۵۰ میلی‌متر است. بر اساس سیستم اقلیمی «دومارتن»، دلفان دارای اقلیم مدیترانه‌ای و بر اساس تقسیم‌بندی «آمبرژه» این خطه از خاک زیبای کشورمان دارای اقلیم ارتفاعات (سرد کوهستانی) است. این شهرستان در بهمن ماه سال ۹۵ حدود ۱ متر برف را تجربه کرده‌است که موجب قطع راه‌های ارتباط شده‌است.
آب‌های روان
شهرستان دلفان به دلیل بهره‌مندی از ریزش فراوان نزولات جوی و وجود ارتفاعات برفگیر که نقش مهمی در ذخیره آب بر عهده دارند، دارای رودهای فصلی و دائمی فراوانی است که از سرشاخه‌های اصلی کشکان و سیمره (کرخه) به‌شمار می‌روند، همچنین در این شهرستان بیش از صد سراب بزرگ و چشمه دائمی وجود دارد. همچنین در زبان لکی به رود (چه‌م، روو) می‌گویند.
حوزه‌های آبریز دلفان
حوزه‌های آبریز دلفان را می‌توان به سه بخش تقسیم کرد که عبارتند از: حوزه آبریز گاماسیاب که کم وسعت‌ترین حوزه آبریز در دلفان بوده و تنها بخش بسیار کوچکی از دهستان خاوه جنوبی را شامل می‌شود. دیگر حوزه آبریز دلفان حوزه آبریز کشکان است که علاوه بر دهستان میربگ جنوبی، بخش‌هایی از دهستان میریگ شمالی و خاوه جنوبی را شامل می‌شود، اما وسیع‌ترین حوزه آبریز در این شهرستان متعلق به آبریز سیمره می‌باشد که به دلیل توپوگرافی خاص منطقه که عمده شیب زمین شمال شرقی – جنوب غربی است، موجب شده‌است که بیشتر رودها و روان آبهای دلفان به سمت غرب جریان داشته و به رودخانه سیمره بریزند. این حوزه آبریز شامل شهر نورآباد، بخش کاکاوند و دهستانهای نورعلی، خاوه شمالی و بخش وسیعی از دهستان‌های میربگ شمالی و خاوه جنوبی را شامل می‌شود.
از مهم‌ترین رودهای دلفان می‌توان به رودهای خاوه و گچنه که پس از عبور از شهر نورآباد، رودخانه بادآور را به وجود می‌آورند و در نهایت به گیزه رود در غرب دلفان می‌ریزد؛ همچنین رودخانه‌های حسن گاویار (چم زکریا) ، تیزآب و رود سرخگون زوور و کنگاوری از دیگر رودهای دلفان هستند؛ از مهم‌ترین سرابهای دلفان می‌توان به سراب قمش، عبدالحسینی، حسین‌آباد، مرادآباد، گلامبحری، نیاز، آب دوغ، دولیسکان، غسلگه، سربیشه، مورینه، دم قلمه و … اشاره کرد. ناگفته نماند که در دهستان کاکاوند غربی چشمه آب گرمی به نام گرمابه (لکی: گه‌رماووا) وجود دارد که به دلیل وجود گوگرد و املاح معدنی در آن در درمان بیماری‌های پوستی و مفصلی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
تقسیمات سیاسی شهرستان
بخش مرکزی شهرستان دلفان
دهستان میریگ شمالی
دهستان میریگ جنوبی
دهستان نورآباد
دهستان نورعلی
بخش کاکاوند
دهستان اولاد قباد
دهستان ایتیوند شمالی
دهستان ایتیوند جنوبی
دهستان کاکاوند شرقی
دهستان کاکاوند غربی
بخش خاوه
دهستان خاوه شمالی
دهستان خاوه جنوبی
دهستان چواری (رشیدی)
مراکز دانشگاهی
دانشکده دولتی دلفان (زیر شاخه‌ای از دانشگاه لرستان)
دانشگاه آزاد اسلامی مرکز دلفان
دانشگاه پیام نور نورآباد
مرکز آموزش علمی کاربردی نورآباد
همچنین اولین مرکز رشد دانشگاه‌های پیام نور کل کشور در شهر نورآباد تاسیس شد.
اماکن و جاذبه‌های گردشگری شهرستان
پل گرمابه: پل گرمابه مربوط به دوره ساسانیان است و در شهرستان دلفان، بین نور آباد، هرسین واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۰ مهر ۱۳۸۰ با شماره ثبت ۴۰۸۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
مهراب کوه:از دیگر دیدنی‌های دلفان می‌توان به کوه شگفت‌انگیز مهراب با ارتفاع ۲۴۰۰ متر در ۵۴ کیلومتری شهر نورآباد اشاره کرد، صخره‌های سر به فلک کشیده مهراب، چون اسیران به زنجیر کشیده‌ای چشم هر بیننده‌ای را شگفت‌زده می‌کنند.
این کوه از دو نیمه مهراب کوچک و مهراب بزرگ تشکیل شده‌است که پوشیده از درختان کهنسالی چون گردو، سماق، زالزالک، آلو، انگور، انجیر، سیب و گلابی وحشی است.
وجود غارهای تنگ قلا، داله‌لان، غار باغ سیری جان و ده‌ها غار کوچک و بزرگ دیگر که از زمان باستان وجود داشته و جایگاهی برای اختفای گنجینه سلاطین و محلی برای اسکان موقت دامداران بوده و همواره حافظ جان و مال مردم دره مهرگان بوده، بر زیبایی‌های این منطقه افزوده‌است.
وجود تاپو (محلی برای نگه‌داری غلات به زبان محلی) با قدمتی هزاران ساله در دل صخره‌های سر به فلک کشیده مهراب که محل نگه‌داری آذوقه ساکنان این منطقه بوده با وجود زمستان‌های سرد و طاقت‌فرسا و پر برف در سنوات گذشته، همواره مددی الهی برای مردم این منطقه بوده، هم باعث دیدنی‌تر شدن این ناحیه از ایران زمین شده‌است.
بلندترین آبشار دلفان نیز که در دامنه کوه مهراب قرار دارد و به آن داله‌لانه (آشیانه عقاب‌ها) می‌گویند با ارتفاع ۱۰۰ متر برزیبایی این کوه و دیدنی‌های دلفان افزوده‌است
چهل نا بالغان: چهل نابالغان یکی از کوه‌های عظیم زاگرس در مرز استان لرستان و استان همدان جزی شهرستان نهاوند است. چهل نابالغان از شمال به نهاوند، و از شرق به بروجرد محدود است. بلندترین قله آن یال کبود با ارتفاع تقریبی ۳۸۵۰ متر است. چهل نابالغان بخشی از رشته کوه بزرگ گرین است و دسترسی به آن بیشتر از دهستان فلکین دلفان به راحتی امکان‌پذیر است. سراب گاماسیاب در دامنه شمالی این کوه قرار دارد و آب سراب ناشی از یخچال کوه است.
آبشار قمیش: این آبشار در کوه ماده گودال و در ضلع شمالی روستای قمش (ایتیوند جنوبی) واقع شده‌است. قمش، روستایی از توابع بخش کاکاوند شهرستان دلفان است که در ۳۵ کیلومتری جنوب غربی دلفان واقع شده‌است و دارای آثار باستانی و تاریخی بسیاری است. این منطقه همچنین دارای پوشش گیاهی بسیار غنی است و جنگلهای بلوط آن کم‌نظیر است
تپه باستانی سیکوند: محل به وقوع پیوستن جمگ گئومات (بردیای دروغین) و داریوش که طبق سنگ نوشته بیستون و شواهد به دست آمده محل دژ گئومات و نبرد با داریوش در منطقه سیکوند است که به ثبت ملی رسیده‌است
راه باستانی گاوشمار: در ۵۴کیلومتری جنوب غربی نورآباد مرکز شهرستان دلفان و در روستای گنجدره (گنجره) واقع شده‌است.
این راه یکی از محورهای ارتباطی باستانی در ایران باستان بوده‌است و بخشی از راه شاهی معروف بین هکمتانه و شوش بوده‌است که در گذشته‌های دور ارتباط دو پایتخت زمستانی و تابستانی هخامنشیان را میسر می‌ساخته‌است.
بقعه حسن گاویار :حسن گاویار از عرفای لک زبان قرن هفتم هجری قمری دلفان این بقعه در ۱۶ کیلومتری نورآباد در دامنه رشته کوه بزکن و در یک کیلومتری آبشار زیبای غسلگه واقع است.
مقبره بابابزرگ :امامزاده ابراهیم یا همان بابای‌بزرگ (له‌کی: بابزرگ) به نقلی فرزند امام موسی‌ابن جعفر (ع)، برادر امام رضا (ع)، امامزاده محمد، شاه‌چراغ شیراز و کریمه اهل‌بیت حضرت معصومه (س) در قم و… است که به نقل مضمون در همان عصر متولد و در همان قرن نیز در مکان فعلی به شهادت رسیده و در بین کوه‌های مهراب در دامنه سرکشتی دفن شده‌است؛ و به نقل دیگر این مقبره متعلق به نوح نبی می‌باشد که در سال‌های اخیر تحقیقات فراوان از سوی مورخان ایرانی و خارجی بر روی آن انجام شده که شواهدی دال بر این موضوع نیز در منطقه سرکشتی (محل به گل نشستن کشتی) پیدا شده‌است هرچند این قضیه به‌طور مستند هنوز تایید نشده و تحقیقات همچنان در حال انجام است.
لفظ بابا در لرستان به بزرگان و پیران قابل احترام گفته می‌شود و از این جهت این امامزاده برای مردم لرستان به خصوص اهالی شهرستان دلفان و شهرستان کوهدشت از احترام بسیار بالایی برخوردار است. گنبد و تزئینات داخلی مقبره امامزاده ابراهیم به صورت کامل آجر کاری است و بیشتر تزئینات بنا به سبک معماری قرن هفتم و معماری دوره قاجار شباهت دارد، ساختمان مقبره هشت ضلعی بوده و درب ورودی آن رو به شمال است، نحوه کلی ساخت و معماری مقبره را می‌توان با معماری دوران صفوی هم مقایسه کرد.
چشمه آب‌گرم :این چشمه در ۶۰ کیلومتری غرب شهر نورآباد و در بین دو رشته کوه «گله» و «سفیدکوه» در زاگرس و در محل تلاقی سه رودخانه گاماسیاب، گیزه رود و سیمره، واقع شده‌است. دکتر «محمد معین» در کتاب فارسی خود از این منطقه به عنوان یکی از زیباترین جاذبه‌های گردشگری و تنگه‌های ایران یاد کرده‌است.
چشمه آب‌گرم دلفان با آب‌دهی ۳۰ لیتر در ثانیه و دمای ۶۰ درجه سانتی‌گراد از دامنه کوه گله از اعماق زمین می‌جوشد.
منطقه شکار ممنوع گرین :منطقه ۷۰ هزار هکتاری گرین واقع در شمال شهرستان سلسله از طرف سازمان حفاظت محیط زیست به عنوان منطقه شکار و صید ممنوع اعلام شده‌است. این منطقه از شمال به شهرستان نهاوند، از شرق به شهرستان بروجرد و از غرب به شهرستان دلفان محدود است.
آبشار غسلگه :آبشار غسلگه نورآباد در موقعیت جغرافیایی E4754 N3358 واقع است، (له‌کی: خوسلگه) طبیعت بکر این منطقه با آداب و سنن هزاران ساله در هم آمیخته‌است، آثاری مربوط به دوره نوسنگی در آن یافت شده‌است و مراسم تمنای باران و جشن‌های این دیار ویژگی‌های خاص خود را دارد، آبشار غسلگه (خسله)، در ۱۵ کیلومتری جنوب نورآباد و در فاصله سیصد متری بقعه امامزاده حسن گاویار (سید پیر محمد) واقع است. این آبشار که دارای حوضچه‌ای به مساحت ۲۵ متر مربع است، معمولا هر سال تا اواسط تابستان دوام می‌آورد، اما آب چشمه‌ای که در کنار حوضچه واقع است، در تمام فصول سال جاری است. در سالیان اخیر حفاری‌های غیرمجاز، منظره طبیعی این منطقه را دچار تغییر کرده‌است.
تپه‌های باستانی دلفان
تپه مقبره نوح نبی
تپه باباجان (دلفان)
تپه سیکوند
تپه کفراج
تپه مردآویز
تپه شهن آباد
تپه حسن گاویار
تپه ورشونه گلباغی
تپه چقا بزرگ حسین نورعلی
تپه چقا کوچک حسین‌آباد نورعلی
تپه گلباغی
تپه چغاعلی آباد
تپه دوشه جا
تپه نعمت الهی
تپه گوهرگوش
تپه عبدالحسینی
تپه خرم چیا
تپه زلیوا
تپه چغاسیفل
تپه چغا کبود
تپه ولی آبادکوله مرز
تپه نام چیا
تپه مرادآباد نورعلی
تپه توبره زیر تنگ پری
تپه غار اسب
تپه چیا غلامعلی
تپه شرف ده کبود
تپه شهبازآباد
تپه گنبد میران بیگ (گمه می‌رومبگ)
تپه گندم بان (حبیب وند)
تپه مراد ویسی
تپه مرد آویز
تپه نام چیا
تپه نورآباد- آنا پارک
تپه ورشون (گلباغ)
تپه هزار منی
تپه شریف
سوغات دلفان
عسل
روغن حیوانی ممتاز (روین دان)
برساق
گرده
کولئره (نوعی نان)
داروهای گیاهی کمیاب
گردکان (گردو)
ته ر خئنه (ترخینه)
شل کئنه (نوعی نان که به صورت خمیر آبکی روی ساج (تنور دایره‌ای سیاه رنگ نان پزی محلی) می‌ریزند و شکل می‌گیرد)
گالری تصاویر
لکستان
زبان لکی
گویش‌های جنوبی کردی