ترک‌های خراسان

نادر شاه افشار از ایل بزرگ ترکهای افشار
ترک‌های خراسان بخشی از مردمان ترک‌زبان ساکن خراسان و نواحی همسایه از ترکمنستان که از سرزمین ترکستان و ازبکستان کنونی آمده‌اند تا فراتر از آمودریا هستند که به زبان ترکی خراسانی سخن می‌گویند و پیرو مذهب شیعه دوازده‌امامی هستند. جمعیت این گروه در درون ایران و نواحی همسایه با استناد به دانشنامه ایرانیکا بیش از دو میلیون نفر است
ترک‌های خراسان شامل ترک‌های قوچانی، فاروجی، درگزی، بجنوردی، بغایری، شیروانی، بیات، سبزواری، جوینی جغتائی، کلاتی‌ها، نردینی‌ها و… است. دیرینگی سکونت آن‌ها در خراسان به چند سده می‌رسد و هنوز به زبان مادری تکلم دارند
پیشینه
درباره تاریخ حضور اقوام ترک در خراسان اقوال مختلفی وجود دارد.
ایوانوف (۱۹۲۶، ص ۱۵۴) ترکهای خراسان را بازمانده مهاجمان ترکی دانسته که در قرن سوم از ترکستان به خراسان حمله کردند.
فرای و صاییلی (ص ۳۱۵) تاریخ حضور ترکان در خراسان و ماوراءالنهر را به قبل از ورود اسلام به ایران نسبت داده‌اند.
در منابع جغرافیایی قرون اولیه هجری نیز درباره حضور ترکان خلج در مناطقی از خراسان بزرگ مطالبی آمده‌است. به نظر یوهانسون (۱۹۹۸، ص ۳۲۵)، قسمت اعظم ترکهای ایران از اخلاف سلجوقیان‌اند. سلجوقیان از قبایل غز بودند و ترکهای خراسان در اصل بازمانده دسته‌ای از این ترکان غز محسوب می‌شوند.
ترک‌های خراسان را پروفسور دورفر از نسل ترکان سلجوقی می‌داند. اگر چه قبل ار سلجوقیان گروهی دیگر از ترکان اغوز در زمان سلطان محمود غزنوی به خراسان کوچ کردند ولی انبوه ترکان با فرزندان سلجوف یعنی طغرل و چاغری به خراسان آمدند.
بعدها با آمدن ترکان ایغور همراه مغول‌ها همچنین بعد از قرن ۱۶ میلادی در اثر استیلای ترکمانان با آنان کم و بیش مخلوط شدند.
ایل‌های ترک خراسان
در خراسان به دلیل ورود ترک‌ها در تاریخ‌های مختلف، ایل‌ها و طوایف متعددی وجود دارد.
بر اساس منطقه‌ای و شهری به قرار زیر می‌باشد:
درگز:
شهر درگز:استاجلوها، قرقلوها (قرخلو)، اوزدمیرلوها، ایل اوغلی‌ها، چوله‌ها، زنگانلوها، ساروانلوها، قراگوزلوها، کهرلوها، گرایلی‌ها.
روستاها و ولایات:ابیوردلوها (روستای حصار),اجرلوها (بخش چاپشلو),ارشلوها (درگز و روستای حصار)، اوتانلوها (روستای اوتانلو)، ایمانلوها (دستگرد) بابا خانلوها (چاپشلو) پاپالو (لطف آباد),چاپشلوها(بخش چاپشلو)، گندوزلوها (روستای باغباده).
کلات:
شهر کلات: احمدلوها، تاتارها، جغتائی‌ها، جلایرها، زنگانلوها
روستاها و ولایات: ایده لو (روستای ایده لو: ایدلیک) , بوباشی (دربند) , چولائی (زواندرخ) ).
بجنورد:
شهر بجنورد:گرایلی‌ها.
روستاها و ولایات:تاتارها (روستای تاتار)، تیمورتاش‌ها (بجنورد-روستای نردین-روستای کسبایر).
جوین و جغتای:
شهر جغتای و نقاب: جغتائی‌ها، قلیچی‌ها، گرایلی‌ها.
سرولایت و نیشابور:
شهر چکنه و نیشابور:بیات‌ها، گرایلی‌ها.
بام و صفی‌آباد(ارغیان):
شهر صفی‌آباد:بغایری‌ها، قلیچی‌ها، گرایلی‌ها.
روستاها و ولایات:قراخانلو (روستای الست و السک).
قوچان و شیروان:گرایلی‌ها.
خواف:خلج‌ها، شرقلوها.
سرخس:جوانشیرها، قورغلوها.
جاجرم و سملقان:گرایلی‌ها.
چناران:بقمنجی‌ها.
بیرجند و طبس:کنگرلوها، بلوی‌ها.
تربت جام:
شهر تربت جام:روتی‌ها.
روستاها و ولایات:تکه لوها.
تربت حیدریه:قرائی‌ها
افشارهای خراسان
منابع‌تاریخی‌زمان‌مهاجرت نخستین‌گروه‌های ایل افشار به خراسان را در آغاز دوره صفوی گزارش می‌دهند. استرابادی در جهانگشای نادری به مهاجرت ایل قرقلو از آذربایجان به خراسان در زمان شاه اسماعیل اول، و سکنی گزیدن آن ایل در شمال خراسان اشاره می‌کند و می‌نویسد: نواحی سرچشمه میاب کوبکان در کوهستانهای جنوبی محال ابیورد ییلاق، و اتک، شمالی‌ترین ناحیه کوبکان یا کوپکان، و دستجرد و دره جز (دره گز) قشلاق طایفه‌های ایل افشار بود.
ایل‌های ترک افشار در خراسان
برخی طایفه‌های کنونی افشار ساکن در خراسان:
امبرلو یا ایمرلو، ارشلو، اوتانلو، ایدلو، ایمانلو (معروف به عبدالملکی)، پاپالو، تکللو یا تکه‌لو، زنگانلو، سرورلو، قرقلو یا قرخلو یاد کرده‌اند که در نواحی دره گز خراسان پراکنده‌اند. اوبرلینگ به نقل از بروگ به اقامت برخی طایفه‌های افشار در جنوب بجنورد، قوچان، و نواحی میان سبزوار و نیشابور اشاره می‌کند.
قوم بیات
ایل افشار
زبان ترکی خراسانی
ترک‌های ایران
ایل گرایلی