هلیساد

هلوسعد که در گویش محلی به آن «هلیساد» می‌گویند، منطقه‌ای است در جنوب شرقی شهرستان اردل و در فاصله حدود ۱۵۰ کیلومتری شهر شهرکردمرکز استان چهار محال و بختیاری. این منطقه دارای آب و هوای نیمه گرم و خشک است که زمستانهای نیمه گرم و تابستانها گرم دارد. این منطقه زیبادر رشته کوه‌های زاگرس قرار گرفته‌است. هلیساد حدود ۲۰۰۰ سال قدمت دارد. وجود گور دخمه‌ها (بر دگوری) نشان دهنده تاریخ این سرزمین است. وجود بردگوری‌های گبری در منطقه نشان از قدمت زندگی قبل از اسلام دارد. زمین‌های کشاورزی این منطقه با شیب تند همراه با کوههایی پوشیده از درختان بلوط از دیگر ویژه گیهای منطقه‌است. مردم نجیب وزحمتکش این دیار همگی مسلمان شیعه دوازده امامی و منتسب به ایل بزرگ بختیاری، و زیر مجموعه بهداروند (بختیاروند)، جانکی هستند به کارهای کشاورزی (دیم گندم جو.. وآبی برنج شبدر..)ودامداری در حد امرار معاش خود مشغولند. علاوه بر کشاورزی. پرورش ماهی مرغداری ودامداری عده‌ای کارمند دولتی و کارهای خدماتی دارند. اکثر جوانان به دلیل نبود امکانات تحصیلی وشغلی مناسب به شهرستان‌ها مهاجرت دائمی دارند. به همین دلیل همیشه رشد جمعیتی منفی دارد. جمعیت آن اکنون به بیش از ۸۰۰۰ نفر می‌رسد. هلوسعد یکی از دهستانهای بخش میانکوه و مرکز این منطقه روستای دهکهنه هلوسعد است. امامزاده شاهزاده نورالدین ع در روستای دهکهنه وامامزاده جعفر ع در روستای شیاسی قرار دارند.
شالیزارهای برنج، چنارهای کهنسال و بردگوری‌های گبری طبیعت چشم نواز کوه‌های سرسبز و جنگلی پوشیده از بلوط این دیار سوای محرومیت منطقه در بهار و تابستان دیدنی است.
شجره نامه
قوم بزرگ بختیاری +
بهداروند (بختیاروند)+
جانکی سردسیر +
هلوسعد (هلیساد)
موقعیت جغرافیایی
هلوسعد یا همان جایی که در گویش محلی هلیساد گفته می‌شود نام دهستانی در بخش میانکوه در شهرستان اردل در استان چهارمحال و بختیاری است که تا شهرکرد، مرکز استان ۱۵۰ کیلومتر و تا اردل مرکز شهرستان از مسیر ناغان ۸۰ کیلومتر و از مسیر تنگه دوپلان- گورمیرزا ۵۵کیلومتر فاصله دارد. این منطقه در جنوب شرقی شهرستان اردل و در دامنه‌های جنوبی کوه پربرکت «بزی منی» واقع است؛ و با طوایف «بنی بوگری» در شهرستان لردگان، مشایخ، اولاد حاج علی و کی شیخ عالی یا کشخالی همجوار است. آب و هوای هلوسعد در تپه‌ها و دره‌های جنوبی، گرمسیری با تابستان‌های گرم و خشک و زمستان‌های نه چندان سرد می‌باشد اما در تپه‌های شمالی که به کوه بزی منی ختم می‌شود، زمستانی سرد و برفی و تابستانی معتدل و خنک دارد.
نوار جنگلی زاگرس، منطقه هلیساد را بطور کامل پوشش می‌دهد و درختان بلوط به همراه گونه‌های دیگر مانند، بن و کلخنگ، زالزالک، بادام کوهی و… زیبایی خاصی به این ناحیه می‌بخشد. چشمه سارهای زیبا با آبی گوارا و زلال، طبیعت منطقه را بسیار جذاب و دیدنی می‌کند. مهمترین نهر و رودخانه‌ای که در هلیساد جریان دارد، آبی است که از دل کوهی در روستای سرخون بر زمین جاری می‌شود و پس از رفع تشنگی اهالی سرخون و زمین‌های کشاورزی آن‌ها از دهستان هلوسعد نیز عبور نموده و این دهستان را به دو نیمه تقسیم می‌نماید. در دو طرف رودخانه شالیزارهای برنج، چشم‌انداز بسیار زیبایی می‌آفریند. این آب پس از طی مسافتی در باتلاقی در روستای رفن فرو می‌رود و در دل ریگزارهای باتلاق ناپدید می‌گردد.
چشم اندازهای زیبای منطقه در فصل بهار و چشمه سارهای کوه بزی منی در فصل تابستان می‌تواند تفرجگاهی دلنشین، لذت بخش و آرامش دهنده به مسافران و دوستداران طبیعت باشد. برای کسانی که قصد دارند از مسیر شهرکرد یا بروجن به هلیساد عزیمت کنند بهترین مسیر دسترسی به منطقه راه: ناغان- دوپلان – سرخون – هلیساد می‌باشد. راه دسترسی از طریق لردگان نیز مسیر ارمند- بوگر – هلیساد است.
وجه تسمیه هلیساد
درباره علت نامگذاری هلیساد دیدگاههای مختلفی وجود دارد که برخی از آن‌ها چنین است:
هلی سعد: چنانکه گفته شد در کتاب ریاض الفردوس خانی، جایی که روستاهای بندانی سردسیر را نام می‌برد، از روستای «بلعید» یاد می‌کند. هر چه تحقیق کردم که محل و جایگاه این روستا کجا می‌تواند باشد، چیزی دستگیرم نشد. به احتمال قوی اصل و نام صحیح «بلعید» باید «هلیسعد» باشد. شاید نویسنده کتاب به دلیل ناآشنایی با منطقه و روستاهای آن یا اشتباها به صورت «بلعید» آن را نگارش کرده باشد یا حتی ممکن است در متن اصلی «هلیسعد» بوده با گذشت زمان ناخوانا شده و در نوشته‌ها و نسخه‌هایی که از متن اصلی رونویسی شده و چاپ گردیده، بلعید ذکر شده‌است.در مدارک قدیمی نام هلی سعد نیز نوشته شده‌است.
هالو سعد – به نظر می‌رسد که قبل از ورود شیرالی‌های رامهرمز به این منطقه، نام آن هلیساد بود و شاید هالو سعد یا خالو سعد سال‌ها پیش از ورود مهاجران، این منطقه را مجددا آباد و به نام خود نامگذاری کرده باشد.
هلیزار– هلیسار - هلیساد: از نظر عده‌ای دیگر چون از زمان‌های بسیار قدیم، باغ‌های زیادی در منطقه هلیساد وجود داشته‌است و مهمترین محصولی که از این باغ‌ها برداشت می‌شد، هلو بود که در گویش محلی «هلی» گفته می‌شد، این منطقه به هلیزار و بعدها هلیسار (مانند چشمه سار، کوهسار، درختزار) شهرت پیدا کرد یعنی جایی که هلو فراوان دارد و با گذشت زمان به هلیساد تغییر نمود. لازم است ذکر شود که در برخی مناطق ایران از جمله گیلان و مازندران به آلوچه جنگلی «هلی» می‌گویند.
هلو سعد- هلیساد: عده دیگری نیز می‌گویند که چون باغ‌های هلو متعلق به شخصی به نام «سعد» بود، این منطقه هلو سعد نام گرفت که در گویش محلی هلیساد گفته می‌شد.
عالی صاد: در برخی از اسناد محلی نیز نام منطقه به صورت «عالی صاد» نوشته شده‌است که مفهوم آن نامشخص است و شاید نویسنده اسناد در نگارش مرتکب اشتباه شده باشد. در بین بختیاری‌ها از واژه «عالی» در نامگذاری اشخاص استفاده می‌کردند.
آلی سیا – آلوسیاه: بعضی نیز معتقد هستند که باغ‌های «آلو» ی سیاه در منطقه فراوان بوده‌است و به همین دلیل منطقه نام آلی سیاه به خود گرفت و به تدریج به هلیساد تبدیل شد. چنانکه گفته شد در برخی مناطق به آلوچه جنگلی «هلی» می‌گویند و شاید به دلیل فراوانی آلوچه‌های جنگلی در این منطقه، نام هلی سیاه یا آلی سیا بر آن اطلاق گردید. شاید هم این باغ‌ها متعلق به شخصی به نام «سیاه» بود
پیشینه تاریخی
منطقه بکر هلیساد به دلیل زمین‌های مستعد برای کشاورزی، آب فراوان، جنگل و مراتع غنی از دیر باز یکی از کانون‌های حیات مستمر گروههای مختلف انسانی بوده‌است. وجود چند بردگوری در منطقه حکایت از آن دارد که پیشینه این منطقه به دوران کهن و زمانی که هنوز ساکنان آن به دین مبین اسلام نگرویده بودند، باز می‌گردد و احتمالا در دوران قبل از اسلام نیز گروههایی در این ناحیه زندگی می‌کردند. اولین بار در کتاب «ریاض الفردوس خانی» تالیف ۱۰۸۰هجری قمری به نظرم نامی از هلیساد برده شده البته مولف در ذکر روستاهای پنجگانه بندانی سردسیر از قریه «بلیعد» نام می‌برد که گمان می‌کنم منظور «هلیسعد» همان هلیساد باشد. شاید مولف کتاب به دلیل ناآشنایی با منطقه و روستاهای آن یا اشتباه در نگارش، آن را به صورت «بلیعد» نوشته‌است. زیرا در گویش محلی «هلی» به معنای «هلو» است و شاید منظور از بلیعد یا هلید، ده هلوسعد باشد. مطابق اسناد ی که نزد حقیر موجود است تا ۳۵۰ سال پیش نام هلیساد بر این منطقه اطلاق می‌شد. تا اوایل قاجار هلیساد یکی از روستاهای مهم بندانی سردسیر به‌شمار می‌رفت و بخشی از زمین‌های زراعی آن در تملک طایفه شالو بود که با ورود شیرالی‌ها به منطقه، این اراضی خریداری شد. تا قبل از شکل‌گیری نظام طایفه‌ای جدید در بختیاری و به قدرت رسیدن خوانین دورکی، هلیساد از توابع کهگیلویه به‌شمار می‌رفت و آنچه که امرزوه هلیساد نامیده می‌شود، حداقل به چهار طایفه یا گروه انسانی تقسیم می‌شد. در نظام طایفه‌ای جدید که حدودا ۲۰۰ سال پیش شکل گرفت، هلیسادی‌ها در شاخه بهداروند یا بختیاروند قرار می‌گرفتند. چنانچه سردار اسعد نقل می‌کند باب بختیاروند یا بهداروند به سه شاخه بختیاروند، عالی جمال و جانکی سردسیر تقسیم می‌شد و هلوسعد و شیاسی و رفن در شاخه جانکی سردسیر جای می‌گرفتند.
هلیساد یا هلوسعد که در نزدیکی راه باستانی «دزپارت» نیز قرار داشته‌است، به دلیل عبور شاخه‌ای از این کهن راه، از منطقه هلیساد و اتصال مناطق باستانی «بنی بوگر» و «لردگان» به راه اصلی دزپارت، اهمیت و جایگاه بالایی داشته‌است.
معیشت
بیشتر اهالی هلیساد کشاورز و دامدار هستند. کشت محصولات کشاورزی به دو روش دیمی و آبی متداول است. گندم و جو به صورت دیم و برنج و شبدر و کمی سیفیجات و سبزیجات نیز به صورت آبی کشت می‌شود. اگر چه در گذشته باغ‌های میوه زیادی در منطقه آباد بوده‌است اما امروزه درختان میوه‌ای کمی در منطقه دیده می‌شود. دامداری نیز از گذشته‌های دور در بین اهالی رواج داشته‌است. دام آن‌ها بیشتر، بز، میش و گاو است. دامداران تابستان را در مراتع غنی کوه بزی منی سپری می‌کنند. این کوه مرتع و علفزار بسیار غنی دارد. بنا بر نقل مردمانی که در دامنه‌های این کوه زندگی می‌کنند، هر بزی که از چراگاههای این کوه استفاده کند، می‌توان از شیر آن در سال یک من (شش کیلو) روغن بدست آورد. به همین دلیل این کوه به نام «بزی منی» شهرت یافته‌است. این شعر (سر که بزی منی جای گله داره / گله میشی ویده پیش نیشوه شماره) نیز به فراوانی گله‌های گوسفند در این کوهستان اشاره دارد. در زمستان بیشتر دامداران به دره‌های گرم جنوبی منطقه هلیساد کوچ می‌کنند و مسیر کوچ آن‌ها کوتاه و طی یکی دو روز پیموده می‌شود. تعدادی از اهالی نیز به پرورش ماهی و مرغ و گروهی نیز در سازمان‌ها و ادارات اشتغال دارند.
جمعیت و ترکیب انسانی
اهالی هلیساد که بیش از ۴۰۰۰ خانوار هستند در ۲۳ روستا در قالب یک دهستان سکونت دارند که عبارتند از: سربنه، وره زرد، ده کهنه، سر زرد، ملک شیر، تولدان اولیاء، تولدان سفلی، سرکنه، دهنو، دره قحطی، کنمی، چلدان (حاجی حسنی)، شهرک کاظمیه، سرمازه، کاهیدان، شیاسی، قائیدان، رفن، اسلام‌آباد، ، سردشت، آب تلخک، سرقلعه، بابا حمزه.
مرکز این دهستان روستای ده کهنه‌است. بخشی از اهالی نیز به شهرهای تهران، اصفهان، شهرکرد، شیراز،صدرا، لردگان، بروجن،نقنه، فرخ شهر، فولاد شهر، زرین شهر،شاهین شهر، ورنامخواست، ماهشهر، آبادان،مسجدسلیمان؛بم، سربندر، میان کوه خوزستان، اهواز و ایذه و دیگر شهرها مهاجرت کرده‌اند. به دلیل مهاجرت، جمعیت منطقه افزایش بسیار کمی دارد و در برخی سال‌ها رشد جمعیت آن منفی می‌باشد.
ساکنان فعلی هلیساد که انسجام و صمیمیت وصف ناپذیری در بین آن‌ها دیده می‌شود، را می‌توان به سه گروه تقسیم بندی کرد:
۱- ساکنان اولیه و قدیمی
تعدادی از اهالی از ساکنان بسیار قدیمی منطقه می‌باشند که در حال حاضر در روستاهای سربنه، وره زرد، ده کهنه، کاهیدان (کائیدان)، قائیدان و تیل سکونت دارند. روستای کائیدان قدیمی‌ترین روستای هلیساد است و نام آن بر گرفته از «کی»‌هایی بود که در آن سکونت داشتند. کی پیشوند بزرگان و سرشناسان بود و تا صد سال پیش در بین بختیاری‌ها به صورت «کاید» و «قاید» متداول بوده‌است.
۲- جانکی گرمسیر گچ رومزی
بیشتر ساکنان منطقه حدود 400سال پیش از ( گچ رومز )رامهرمز و جنوب منطقه جانکی گرمسیر به این منطقه مهاجرت کردند و خود را با سیزده واسطه از نسل شخصی به نام «اسین» به ضم همزه (حوسین) می‌دانند.
۳- امروزه در بین اهالی هلیساد مهاجرینی از طوایف شالو، بنی بوگری، مشایخ سید صالح، لجم اورک، ممسنی و درویشان امامزاده حسن دیده می‌شود همچنین تعدادی از ساکنان نیز از مناطقی مانند:جهمان، لردگان، سامان، بروجن، چرمهین، شهرکرد و… به این منطقه مهاجرت کردند. عده‌ای از سادات موسوی نیز در هلیساد زندگی می‌کنند.
دین و فرهنگ
اهالی هلیساد از قدیم الایام شیعه مذهب بوده و از دوستداران و شیفتگان اهل بیت علیهم السلام می‌باشند. در خصوص سابقه تشیع و اعتقاد راسخ آن‌ها همین بس که اجداد این مردم به دلیل ارادت فراوانی که به خاندان عصمت و طهارت داشتند، در شکل‌گیری دولت صفوی و رسمیت یافتن مذهب شیعه در ایران سهم موثری ایفا کردند. در این منطقه آرامگاه دو امامزاده بزرگوار امامزاده سید نورالدین (ع) در دهکهنه و امامزاده جعفر (ع) در شیاسی قرار دارد که بسیار مورد توجه اهالی می‌باشند. در هلیساد از گذشته‌های دور علما، روحانیون و مکتب داران مشهوری حضور داشتند که رسالت ترویج شعائر مذهبی و سوادآموزی را به خوبی ایفا کردند. معروف‌ترین شخصیت دینی هلیساد مرحوم ملا ولی محمد هلوسعدی معروف به «حاجی آخوند هلیسادی» بود. وی فرزند مرحوم کربلایی عبدالله و نوه کربلایی نظر و اهل روستای سرمازه بود که از شاگردان ملاصدرای شیرازی بوده و از وی تلمذ نموده و تا دروان زندیه در قید حیات بود. بنا بر نقل برخی سالخوردگان در هلیساد کتابخانه‌ای نیز در گذشته وجود داشت که تعداد زیادی کتاب با مضامین دینی در آن نگهداری می‌شد و مورد استفاده اهالی باسواد قرار می‌گرفت. هلیساد ملاهای مکتب دار فراوانی داشت که به تغلیم و تربیت بچه‌ها می‌پرداختند.