میرزا مهدی اصفهانی

میرزا مهدی اصفهانی
محمد مهدی غروی اصفهانی خراسانی (۱۳۰۳ ق، اصفهان – ۱۳۶۵ ق، مشهد) (مشهور به میرزا مهدی اصفهانی) از فقهای اصولی معاصر شیعه بوده‌است. او از محققین معارف قرآن و ائمه می‌باشد.
او همچنین بر مبانی معارفی خود مکتب خاصی از سلوک اخلاقی و تهذیب نفس را در خراسان پایه نهاد که رکن اساسی آن توجه دائمی به ذات خداوند به عنوان آشناترین آشنا برای انسان و همچنین توسل به نماینده خدا در زمین، حجت بن الحسن است. او و شاگردانش از احیاگران فرهنگ مهدویت در تاریخ معاصر ایران به‌شمار می‌آیند.
وی را موسس مکتب تفکیک یا مکتب معارف خراسان می‌دانند. نام مکتب تفکیک یا مکتب معارف خراسان بعدها توسط شاگردان او بر روش تدریسش تعلق گرفت. دلیل این نامگذاری این است که او با کاوش در مبانی وحیانی به اهمیت این نکته پی برد که فلسفه و عرفان و سایر معارف بشری از پایه با معارف قرآن و ائمه تغایر و تضاد دارند، و از این رو همواره تلاش در جداسازی و تفکیک معارف الهی وحیانی از سایر مکاتب (فلسفه و عرفان و تصوف و …) داشت.
زندگی‌نامه
در اوایل ۱۳۰۳ هجری قمری در اصفهان به‌دنیا آمد. پدرش میرزا اسماعیل اصفهانی نام داشت. در ۹ سالگی پدر را از دست داد. مقدمات فقه و اصول را در اصفهان خواند و در ۱۲ سالگی راهی نجف شد. محمدرضا حکیمی در کتاب خود مکتب تفکیک، به‌نقل از پسر میرزا مهدی، زندگی علمی او را به سه دوره تقسیم کرده‌است:
دوره اول
دوره اول (۱۸ سال) از مهاجرتش به نجف آغاز می‌شود و شامل شرکت در دروس میرزای نائینی می‌شود. در این دوره به سیر و سلوک عرفانی اشتغال دارد و شاگرد سید احمد کربلایی است.
همچنین در این دوره در نجف اصول را نزد آخوند خراسانی (صاحب کفایه الاصول) و فقه را نزد سید محمدکاظم یزدی (صاحب عروه الوثقی) خواند. وی همچنین با سید اسماعیل صدر ارتباط پیدا می‌کند و به‌راهنمایی او سلوک خود را پیش می‌گیرد. به‌واسطه صدر با شیخ محمد بهاری همدانی، سید علی قاضی و سید جمال گلپایگانی آشنا می‌شود.
هم‌زمان با انقلاب مشروطه در ایران، اولین جلسه درس میرزای نائینی را تشکیل می‌دهد که در آن قریب ۷ نفر از جمله سید جمال‌الدین گلپایگانی، سید محمود حسینی‌شاهرودی شرکت می‌کردند. در این جلسات مطالب مکتب اصول شیخ انصاری مورد بررسی قرار می‌گرفت. این درس نزدیک به ۵ سال طول کشید. در این مدت استاد سلوک وی، سید احمد کربلایی بود.
دوره دوم
دوره دوم، مابقی زمانی است که وی در نجف بوده‌است و در این دوره و در حدود سن ۳۰ سالگی به‌دیدار حجت بن الحسن نایل می‌شود. و حجت بن الحسن به وی می‌گوید که طلب علم تنها از طریق اهل بیت امکان‌پذیر است. این ماجرا دیدگاهش نسبت به عرفان و فلسفه را به‌کلی دگرگون کرد؛ و از این زمان به بعد وی از مخالفین سرسخت فلسفه و عرفان شد.
دوره سوم
دوره سوم (۲۵ سال) از زمان مهاجرت میرزا به مشهد تا زمان مرگ او است. در این دوره وی علاوه بر تدریس خارج فقه، دروس معارفی را نیز بیان می‌کند. هدف از این دروس تفکیک بین مفاهیم بشری و تاویلات فلسفی و عرفانی از معارف اهل‌بیت است.
اجازه اجتهاد وی در ۳۵ سالگی به قلم میرزای نائینی و تایید آقاضیاءالدین عراقی، ابوالحسن اصفهانی، و عبدالکریم حائری یزدی، صادر شد.
انتقادات
سید محمدحسین حسینی طهرانی از شاگردان سید محمدحسین طباطبایی و منتقدین مکتب معارف خراسان، آراء میرزا مهدی اصفهانی را با آراء شیخ احمد احسائی تطبیق داده و معتقد است رد عرفان و فلسفه از طرف میرزا مهدی، در اثر «وازدگی نفس» و به‌واسطه «عدم تحمل و عدم وصول» در سلوک و از سر کین است.
طهرانی به‌نقل از سید جمال‌الدین گلپایگانی، استاد سلوک میرزا مهدی، وی را دارای ظرفیت سلوک نمی‌داند و روانه‌کردن او به ایران را به‌درخواست گلپایگانی و به‌دلیل وخامت اوضاع جسمی او می‌داند. وی ماجرای رویت امام عصر توسط میرزا مهدی به‌صورت مکاشفه در قبرستان وادی‌السلام را بدین صورت ذکر کرده‌است:
پیروان مکتب میرزای اصفهانی، ادعای محمد حسین طهرانی را غیرواقعی می‌دانند.
شاگردان
مجتبی قزوینی
علی سیستانی
حسنعلی مروارید
مهدی الهی قمشه‌ای
محمدباقر ملکی میانجی
سید صدرالدین صدر
جواد تهرانی
علی اکبر نوقانی
هاشم قزوینی
محمدباقر نجفی
محمود حلبی
حسین وحید خراسانی
غلام حسین محامی بادکوبه‌ای
مرتضی عسکری
محمد حسن بروجردی
حسینعلی راشد
محمدتقی شریعتی
محمد باقر محسنی ملایری
آثار چاپ شده
ابواب الهدی، به مقدمه حسین مفید، انتشارات منیر، تهران: ۱۳۸۷
ترجمه ابواب الهدی، ترجمه و مقدمه حسین مفید، انتشارات منیر، تهران: ۱۳۸۹
رسائل شناخت قرآن، تصحیح و مقدمه حسین مفید، انتشارات منیر، تهران: ۱۳۸۸
ابواب الهدی، به تصحیح و مقدمه حسن جمشیدی، بوستان کتاب، چاپ دوم، قم: ۱۳۸۶، (مصحح در تصحیح این کتاب حتی قوانین اولیه تصحیح را رعایت ننموده‌است!)
مصباح الهدی، به کوشش حسن جمشیدی، بوستان کتاب قم، قم: ۱۳۸۷
انوارالهدایه
اصول وسیط
معارف القرآن
غایه المنی
مکتب تفکیک
مکتب تفکیک (کتاب)
انجمن حجتیه