پارسوا

ماد و ماننا قرن ۹ تا ۷ پ.م.
پارسوا نام منطقه‌ای بود در سرزمین جنوب غربی دریاچه ارومیه، که شامل ۲۷ ناحیه کم جمعیت و زیستگاه قدیم اقوام پارس بشمار می‌آمد. نخستین اشاره تاریخی به پارسوا در حمله سلمنسر سوم در کتیبه‌ای به سال ۸۳۷ پیش از میلاد مورخ است.
لشکرکشی تیگلت پیلسر سوم
دو جنگجو در لباس پارسی و یونانی
نتیجه نخستین لشکرکشی تیگلت پیلسر سوم به کوهستان زاگروس همانا ایجاد دو ایالت جدید پارسوا و بیت همبان در پادشاهی آشور بود. این دو ایالت تا سقوط آشور جزو آشور باقیماندند. در عهد سارگون دوم مقام رئیس ناحیه پارسوا در آشور وجود داشت از نامه‌ایکه فورر بدان اشاره کرده چنین بر می‌آید که پارسوا بعدها هم جزو آشور بود. در زمان آشور ناسیراپال ایالت کیشه‌سو که شرقی‌تر از پارسوا بوده جزو آشور شمرده می‌شده.
عقیده شایع مبنی‌بر این است که پارسوا میهن پارسیان بوده و ایشان پس از تسخیر آن ناحیه بدست آشوریان از آنجا به پارس هجرت کردند، نخستین اشاره به پارسیان در سال ۸۴۳ پ.م. هست ولی دومین اشاره به این قبایل به سال - ۶۹۱ پ.م. - برمیگردد که در آن سال سناخریب با پارسواییان (پارس‌ها) در سرزمین عیلام مواجه شد و با آنان در همان سرزمین جنگید. این رویداد از این جهت مهم هست که شاه عیلام برای کمک به عیلامیها در جنگ با آشوریان اجازه داده پارسیان به این منطقه بکوچند. همچنین لوحهای بدست آمده از شوش حکایت از آن دارند که حدود سال - ۶۸۵ پ.م. - پارسیان در سراسر عیلام سکونت داشته‌اند. این شاید دلیل این باشد که چرا کوروش خود را شاه انشان نامیده‌است.
موقعیت پارسوا از نگاه مورخان
پارسوا جنوبی‌تر از زاب کوچک و در دیاله علیا قرار داشت و از یک‌سو با نواحی مختلف نامار و توپ‌لیاش در دیاله وسطا و سفلی و از دیگرسو با ماننا و نواحی مختلف متمایل به ماننا و بالاخره با نواحی مختلفه ماد هم‌مرز بود. همچنین از کتیبه‌های اورارتویی مشهود است که پارسوا میان ماننا و سرزمین بابلی نامار قرار داشت. از مجموع مراتب فوق چنین نتیجه گرفته می‌شود که پارسوا را باید در حدود کردستان و شهرستان پیرانشهر کنونی جستجو کرد. دیاکونف در اثر خود تاریخ ماد می‌نویسد: بخش علیای رود دیاله و شاخه‌ها و شعب آن در مثلث شهرهای کنونی سلیمانیه، سر پل ذهاب و سنندج از اواسط قرن نهم پیش از میلاد پارسوا نامیده می‌شده‌است.
در متون زمان آشور ناسیراپال دوم محل کشور پارسوا با بخش‌های جنوبی کشور زاموا هم‌مرز است. این نکته لازم است تصریح شود که بر خلاف عقیده رایج تنها وجه‌مشترک لفظ پارسوا با پارس این است که هر دو اصطلاح به زبان پهلوی به معنی نگهبان و محافظ می‌باشند. باید در نظر گرفت که پارسوا ناحیه‌ای زراعی بوده و مردم آن اسکان یافته بودند و فرض اینکه ساکنان آن، سرزمین خویش را رها کرده به پارس که ۶۰۰ کیلومتر با آنجا فاصله داشته‌است کوچ کرده باشند بسیار دشوار است.
عده‌ای از محققان محل پارسوا را در نقاط بسیار شمالی‌تر قرار می‌دهند و نزدیکی آن را به نامار در نظر نمی‌گیرند ولی این بدان معنی است که پارسوا از لحاظ حدود ارضی با پادشاهی‌های آراشتوا، آمکا و آتا منطبق بوده. در سالنامه‌های آشور ناسیراپال دوم محل کشور پارسوا به بخش‌های جنوبی زاموا نزدیک است و سه شاهک آتا، آراشتوا و آمکا جزو سرزمین زاموا بودند ولی زبان مردم پارسوآ کماکان کاسپی بوده‌است.
تئوری دانشمندان
ویدنر و پس از وی، کامرون و بسیاری دیگر معتقدند که کورش‌یکم پادشاه پرسید متاخر نبوده بلکه سلطنت پارسوا را در کوه‌های زاگروس یا سرزمینی بینابین آن دو را داشته‌است؛ ولی ویدنر این نکته را که ناحیه خودیمری که در همان متن آمده و همزمان با کورش‌یکم به آشور باج می‌داده و مسلما با قلمرو کورش‌یکم مجاور بوده و در مشرق عیلام و کرانه‌های خلیج فارس یعنی در کنار پارس قرارداشته در نظر نگرفته‌است.
گذشته از ایجاد ایالات پارسوا و بیت همبان یک نتیجه دیگر لشکرکشی تیگلت پیلسر سوم در سال - ۷۴۴ پ.م. عبارت بود از تصرف اسبان و دام‌ها توسط آشوریان و بردن عده‌ای پیشه‌ور پارسوایی به آشور. بعدها بخشی از ساکنان را که در ایالت جدید آشور باقی‌مانده بودند نیز از آنجا تعبید و منتقل کردند. سال‌نامه‌های تیگلت پیلسر سوم در وقایع سال -۷۳۸ پ.م. - می‌نویسد که عده‌ای از اسیران کوتی و ساکنان بیت سانگی را در شمال سوریه و فنیقیه شمالی مسکن دادند.
دیاکونوف در کتاب تاریخ ماد می‌نویسد آشوری‌ها ضمن حمله به پارسوا در خاک ماد نفوذ کردند و آخرین نقطه لشکرکشی آشوریان ظاهرا دژ مادی زاکروتی بود. محل این دژ محتملا در ناحیه اردلان کنونی قرار داشت، و سلمنسرسوم شاه آشور در این حمله برای اولین بار در سال ۸۳۴ پیش از میلاد به اقصا نقاط کشور مادی‌ها رسید.
پارسوا در آغاز قیام مادی‌ها
در دوران قیام عظیم مادی‌ها علیه آشوریان در ناحیه خارخار پیرامون سال‌های - ۷۱۵ پ.م. - شخصی که از طرف آشوریان در پارسوا منصوب شده بود از اوضاع تحت فرمانش خطاب به سارگون دوم چنین نوشته‌است:
حاکم مزبور اطلاع می‌دهد که ۲۰۰۰ مرد جنگی دارد. در بیت همبان هم لشکریانی وجود دارند. او از ماننا و مازاموا منتظر کمک است و قصور و تکاهل در انجام وظیفه را رد می‌کند و می‌گوید که عده‌ای اسیر گرفته شده و در نیککور پایتخت پارسوآ بیماری واگیری افتاده و ار ۵۰ نفری که به اتفاق حاکم آمده بودند ۱۵ نفر تلف شده و مردم سرزمین ماد دشمنی می‌ورزند.
نیککور، کین‌گوختو (کین‌خوختو)، کیزاخاسی و خارخار و غیره جزو شهرهایی که در خط مقدم با ایالات شورشی قرار داشتند نام برده شده‌است