زبان مازندرانی

زبان مازندرانی ( گلکی، تبری، طبری، مازنی، مازرونی ) نام یکی از زبان‌های ایرانی شمال‌غربی است که در گروه زبان‌های کناره دریای خزر قرار دارد. این گروه شامل زبان‌های زازاکی، گورانی، تالشی، گیلکی، مازندرانی، تاتی، هرزندی و سمنانی می‌باشد و از لحاظ تاریخی جزء شاخه شمال‌غربی زبان‌های ایرانی بوده و در ارتباط با زبان پهلوی اشکانی می‌باشد. زبان مازندرانی از غرب با گویشوران گیلکی، از جنوب با گویشوران تاتی و از شرق و جنوب شرق با گویشوران ترکمنی و فارسی همجوار است و در درون خود دارای گونه‌هایی است.
پراکندگی زبانی
زبان مازندرانی تنها در کشور ایران تکلم می‌شود. پراکندگی این زبان در نیمه شمالی این کشور است و به جز استان مازندران که نام این زبان از آن گرفته شده در استان‌های گلستان، سمنان، تهران و البرز نیز در میان برخی مردم بومی آن مناطق رواج دارد. پاره‌ای از ایل‌های کوچ‌نشین که در شمال ایران به سر می‌برند نیز مازندرانی‌زبان هستند.
این زبان در
استان مازندران تا روستای زوار بخش نشتارود شهرستان تنکابن
مناطق غربی استان گلستان مانند بندرگز، کردکوی، گرگان،علی آباد کتول
مناطق شمالی استان سمنان مانند شهمیرزاد، چاشم، فولاد محله
مناطق شرقی و شمالی استان تهران مانند فیروزکوه، دماوند، رودبار قصران
مناطق شمالی استان البرز مانند ولاترو و شهرستانک
همچنین در بین برخی از ایلات و عشایر همچون الیکاییهای گرمسار رواج دارد.
لهجه‌ها
بررسی کارشناسانه در جلگه‌ها و سپس نواحی کوهستانی موجب شناسایی دوازده لهجه مختلف درمازندران شده‌است:
منطقه کردکوی: شامل هزار جریب شرقی، شاه کوه زیارت، بالاجاده، رادکان، گز شرقی و غربی و روستاهای غیر ترکمن نشین از زنگی محله گرگان و چهاردانگه تا گلوگاه.
منطقه بهشهر و نکا: شامل چهاردانگه هزارجریب از سورتی تا کیاسر و روستاهای مناطق جلگه‌ای از گلوگاه، شاه کیله تا انتهای منطقه قره طغان و رودخانه نکارود.
منطقه ساری: شامل چهاردانگه از کیاسر تا کوهستانهای دودانگه، جلگه‌های مابین میان دورود و جلگه‌های مناطق غربی تجن رود تا جویبار.
منطقه قائمشهر: شامل مناطق کوهستانی فیروز کوه، سوادکوه و روستاهای جلگه‌ای حد فاصل بین کیاکلا، جویبار و روستاهای کوهپایه‌ای بیشه سر.
منطقه بابل: از مناطق کوهستانی چلاو آمل تا بندپی، امامزاده حسن در سمت غربی آلاشت و نواحی جلگه‌های حد فاصل فریدونکنار، بابلسر، بهنمیر، کیاکلا تا روستاهای کوهپایه‌ای کهنه خط، گنج افروز و بابل کنار.
منطقه آمل: از کوهستانهای بندپی تا چلاو، لاریجانات، نمارستاق و کلارستاق آمل تا حوالی امامزاده هاشم و جلگه‌های دو سمت هراز، دشت‌سر و محمودآباد و کوهپایه‌ها و جلگه‌های جاده چمستان، میان آمل و نور.
منطقه نور و نوشهر: شامل بخشی از روستاهای بیرون بشم، کجور، محال ثلاث و جلگه‌های حد فاصل سرخ رود تا رودخانه چالوس.
چالوس و تنکابن شرقی: شامل مناطق کلارباستانی، برخی از روستاهای کوهپایه‌ای منطقه بیرون بشم ولنگا و نواحی جلگه‌ای از آب چالوس و عباس‌آباد و رودخانه نشتا به مرکزیت عباس‌آباد.
منطقه علی‌آباد کتول: شامل نواحی روستایی کوهستانی شمال شاهوار و مناطقی چون کتول، پیچک محله، محمودآباد، فاضل آباد و جلگه‌های غیرترکمن نشین بلوک استارآباد قدیم.
منطقه قصران باستانی: شامل مناطق ایرا ، وسکاره ، آردینه ، جورد و امامه در شرق و شمال لواسان و اوشان، فشم، شمشک، گاجره ، آسارا ، زایگان ، میگون ، شمشک ، دیزین ، گرمابدر ، آبنیک ، روته ، لالان و چند روستای دیگر در غرب لواسانات و رودبارقصران و روستاهای کوهپایه‌ای توچال تا مناطق غربی رودخانه جاجرود.
منطقه دماوند: شامل نواحی کوهستانی شهرستان دماوند، رودهن، بومهن تا فیروزکوه.
قصران باستانی
زبان عمومی مردم قصران لهجه‌ای از زبان باستانی پهلوی رازی است که زبان مازندرانی و اندکی عربی بدان درآمیخته و از زبان دری نیز در قرون اسلامی تاثیر یافته‌است، و هر چه از ری به مازندران نزدیک‌تر شوند بر میزان لهجه مازندرانی به همان نسبت افزوده می‌شود، چنان‌که در لهجه امامه ، ایرا ، وسکاره ، میگون ، شمشک ، دربندسر ،لالان ، زایگان ، روته ، گرمابدر ، شهرستانک و آبنیک کاملا مازندرانی غلبه دارد. آن لمبتون در کتاب Three Persian Dialects در سال ۱۹۳۸ به بررسی گویش ولاترو/ولایت‌رود که جزو گویشهای منطقه قصران می‌باشد، پرداخته‌است.
گلکی
مردم مازندران زبانشان را گلکی نیز می‌نامند. به اعتقاد برخی از پژوهشگران گلک کسی است که به زبان مازندرانی تکلم می‌کند و گلکی هم به معنای زبان مازندرانی است. این دسته از پژوهشگران گلک را دسته‌ای از رعایای مازندرانی می‌دانند که کشتکار بوده و بر خلاف مختاباد مجاز به ترک جلگه در تابستان نبوده‌اند و ریشه گلک در واژه‌های سنسکریت کیل، کیلانیا و کیلان kIl و kIlanIya و kIlana به معنی وابسته می‌دانند. عده دیگری از پژوهشگران گلکی را «اشتباه رایج» قلمداد کرده و نام این زبان را عینا «مازندرانی» یا «تبری» ثبت می‌کنند.
گالشی
گالشی طبری شاخه‌ای از زبان مازندرانی است که گالش‌های طبری در مناطق کوهستانی استان‌های مازندران و گلستان به آن سخن می‌گویند. گالش یا گاولش «Galeš»، در مازندرانی معنای گاوبان را می‌دهد. بعبارت ساده‌تر گالش یعنی کسی که دامداری می‌کند و گاو و گوسفند پرورش می‌دهد. کلمه گالش از ریشه سانسکریت گئورکش «Gao-rakš» گرفته شده‌است «Gao» به معنی گاو و «Rakš» به معنی پاییدن و نگهبانی کردن است. همچنین در زبان مازندرانی به چوپان گاو گالش «Galeš» و به چوپان گوسفند کرد «kerd» گفته می‌شود. در متون کهن طبری از کلمه گالش به معنای چوپان استفاده شده‌است.
مختابادی
مختابادی شاخه‌ای از زبان مازندرانی است. مختاباد گروهی از مردم مازندران هستند که کارشان با گالش‌ها مرتبط بوده‌است. مختاباد در فرهنگ واژگان تبری به معنای سرپرست گالش‌ها است. مختابادها در حوزه رود تجن دامداران سنتی محسوب میشدند. مختابادها زمستان‌ها در قشلاق و در جلگه میان جنگل بسر می‌بردند ، در فصل گرم و اواسط بهار جلگه را ترک کرده به ییلاق می‌رفتند. این مردم به کار کشاورزی و کشت و کار برنج مشغول نمیشدند و شغلشان معمولا پرورش گاو جنگلی یا همان گاو بومی مازندران بود. مردم مختاباد شاخه‌ای از قوم طبری هستند و به زبان مازندرانی سخن می‌گویند.
الیکایی
الیکایی لهجه‌ای از زبان مازندانی است که توسط اقوام طبری تبار الیکایی گویش می‌شود. این ایل طبری تبار در قدیم بصورت عشایری زندگی می‌کردند. اقوام الیکایی درمناطق گرمسار، آرادان، ورامین، فیروزکوه، دماوند، چالوس و نوشهر زندگی می‌کنند.
تاریخ زبان
نویسندگان مسالک و ممالک در نخستین قرنهای اسلامی در ذیل گفتار دیلمان و طبرستان از این گویش یاد می‌کنند. ابوعبدالله مقدسی می‌گوید: «زبان کومش و گرگان به هم نزدیک است.‌ها بکار می‌برند و می‌گویند هاکن و هاده و آن را حلاوتی‌ست، و زبان مردم طبرستان بدانها نزدیک است مگر در آن شتاب است». از این‌گونه نوشته‌ها فقط پیداست که گویش طبری را در قرنهای نخستین اسلامی بازشناخته‌اند ولی از آنچه در ادامه می‌آید می‌توان دریافت که به این گویش نوشته‌ها و شعرهایی بوده که امروز پاره‌ای از آن‌ها به ما رسیده‌است. این نامها و نوشته‌های اندک نشان می‌دهد که چون طبرستان پس از برافتادن شاهنشاهی ساسانی مدت‌ها از دایره نفوذ خلافت بیرون بوده و چندین قرن حکومت محلی داشته این گویش دارای سنت ادبی شده و این سنت پس از برافتادن آن حکومتها از میان رفته‌است.
آثار از میان رفته
مرزبان نامه از اسپهبد مرزبان بن رستم (سده چارم) که متن طبری آن از دست رفته و دو ترجمه فارسی از آن به جا مانده‌است.
نیکی نامه دیوان شعر همین اسپهبد که ابن اسفندیار در تاریخ طبرستان از آن به عنوان «دستور نظم طبرستان» یاد کرده‌است.
باوند نامه تاریخ طبرستان به شعر بوده که در میانه سده‌های پنجم و ششم گرد آورده بودند.
شکره در نوروزنامه خیام از آن نام برده شده‌است.
آثار بازمانده
از آثار نظم و نثر طبری قرون چهارم تا نهم هجری، تنها ابیات و عباراتی پراکنده در لابلای سطور قابوس نامه، تاریخ طبرستان ابن اسفندیار، تاریخ رویان اولیاءالله آملی و تاریخ طبرستان و رویان و مازندران ظهیرالدین مرعشی بر جای مانده‌است. همه این آثار را صادق کیا بررسی کرده و داوود منشی زاده کار او را دنبال کرده‌است (نیز رجوع کنید: همر، ۱۹۱۳؛ بهار، ۱۳۱۶؛ ادیب طوسی، ۱۳۳۲؛ عمادی، ۱۳۵۹).
همچنین شش دوبیتی طبری در میان برگه‌های نسخه‌ای خطی از دیوان نظامی گنجوی، محفوظ در کتابخانه ملی پاریس، الحاق شده که محمد قزوینی آن‌ها در «مسائل پاریسیه» ی خود ضبط کرده‌است (افشار، ۱۳۸۳) و نیز چهار بیت طبری در جامع الالحان عبدالقادر مراغی ثبت است. (صادقی، ۱۳۷۳). افزون بر اینها مفردات و ترکیبات طبری قدیم را در جای جای تاریخ مازندران شیخ علی گیلانی (سده یازدهم)، تحفه المومنین حکیم مومن تنکابنی (سده یازدهم)، فرهنگ انجمن آرای ناصری، فرهنگ آنندراج و … می‌توان یافت. عموم اینگونه لغات شامل نام گیاهان و جانوران و خوراک و پوشاک و اصطلاحات مدنی و جغرافیایی است (کیا، ۱۳۲۶؛ عمادی، ۱۳۶۲؛ صمدی، ۱۳۷۲؛ قاسمی، ۱۳۸۳).
جدول زیر فهرستی از آثار طبری کهن بازمانده‌است، شامل اشعار و عبارات و کلمات پراکنده. غالب اشعار منسوب به امرا و بزرگان طبرستان در موضوع رزم و بزم و شکار و طبیعت و مهر و کین و پیمان است.
شماره
اختصار
گوینده؛ موضوع
اندازه
قرن
منبع
مطالعات انجام شده
۱
پیروجه
درباره علی پیروزه
۱ بیت
۴
ابن اسفندیار، ج ۱، ص ۱۳۷، ترجمه، ص ۸۷
بهار؛ کیا، ۱۳۲۷؛ منشی زاده
۲
مسته
دیواره‌وز یا مسته‌مرد؛ دو قطعه
۹ بیت
۴
ابن اسفندیار، ج ۱، ص ۱۳۹، ترجمه، ص ۸۸
کسروی؛ بهار؛ کیا، ۱۳۲۷؛ ادیب طوسی؛ منشی زاده
۳
کاووس
عنصرالمعالی کیکاووس، دوبیتی درباره از جان گذشتن در میدان رزم
۲ بیت
۵
کیکاووس، بکوشش نفیسی؛ ترجمه، ص ۸۷
کیا، ۱۳۲۷؛ ادیب طوسی، منشی زاده، عمادی، ۱۳۵۹
۴
خورشید
اسپهبد خورشید ممطیر، دوبیتی در سوختن کوشک باذن قاضی
۲ بیت
۶
ابن اسفندیار، ج ۱، ص ۱۰۸، ترجمه، ص ۶۱؛ اولیاءالله، بکوشش خلیلی، ص ۹۷؛ ظهیرالدین، بکوشش شایان، ص ۴۳
کسروی؛ کیا، ۱۳۲۷؛ منشی زاده
۵
باربد
باربد جریر طبری؛ تک بیت ناظر به دو یابوی شاه
۱ بیت
۶
ابن اسفندیار، ج ۱، ص ۱۱۳، ترجمه، ص ۶۵؛ اولیاءالله، بکوشش ستوده، ص ۱۳۴؛ ظهیرالدین، بکوشش دارن، ص ۶۵
بهار؛ کیا، ۱۳۲۷؛ ادیب طوسی
۶
گرده
گرده بازو؛ دوبیتی در رنجوری خویش
۲ بیت
۶
ابن اسفندیار، ج ۲، ص ۱۱۵؛ ظهیرالدین، بکوشش شایان، ص ۱۷۷
کیا، ۱۳۲۷؛ منشی زاده
۷
ساری
شاعران ساری؛ بیت در وصف مجیر
۱ بیت
۶
ابن اسفندیار، ج ۲، ص ۹۷
کیا، ۱۳۲۷؛ منشی زاده
۸
آمله
عباراتی به سبک ادب ساسانی از زبان آمله دختر اشتاد افسانه‌ای
۳ عبارت
ابن اسفندیار، ج ۱، ص ۷۰، ترجمه، ص ۲۴؛ ظهیرالدین، بکوشش دارن، ص ۲۷
کیا، ۱۳۲۷
۹
سام
ابواعمرو؛ بیت در اژدها کشی سام
۱ بیت
۶؟
ابن اسفندیار، ج ۱، ص ۸۹، ترجمه، ص ۴۱
بهار، اقبال، کیا، ۱۳۲۷؛ منشی زاده
۱۰
معینی
ابراهیم معینی؛ دوبیتی حاوی یک بیت از نیکی‌نومه
۲ بیت
۶؟
ابن اسفندیار، ج ۱، ص ۱۳۷، ترجمه، ص ۸۶
کیا، ۱۳۲۷؛ منشی زاده
۱۱
هجیم
قاضی هجیم؛ بخشی از ملمع بلند فارسی درآمیخته به کلمات و عبارات عربی و طبری؛ در حدود ۱۸ مصراع طبری خالص دارد
۳۲ بیت
۶؟
ابن اسفندیار، ج ۱، ص ۱۳۴، ترجمه، ص ۸۳
کیا، ۱۳۲۷؛ موید
۱۲
قطب
قطب رویانی؛ ترجیع بندی در سه بند
۱۴ بیت
۷
ابن اسفندیار، ترجمه، ص ۲۶۰؛ اولیاءالله، بکوشش خلیلی، ص ۱۱۱؛ ظهیرالدین، بکوشش دارن، ص ۸۶
کسروی؛ کیا، ۱۳۲۷، منشی زاده
۱۳
امیرعلی
امیر علی؛ مطلع مرثیه ترجیع بند
۱ بیت
۷
اولیاءالله، بکوشش ستوده، ص ۱۶۶
کیا، ۱۳۲۷
۱۴
امیر افراسیاب
کیا افراسیاب چلاوی؛ دو دوبیتی
۴ بیت
۸
نسخه Supple. Pres. ۱۸۱۷ در کتابخانه ملی پاریس، به نقل از قزوینی در «مسائل پاریسیه»، ص ۱۸۳–۱۸۱
قزوینی، برجیان
۱۵
داوود
امیر داوود یک دوبیتی
۲ بیت
۸
نسخه Supple. Pres. ۱۸۱۷ در کتابخانه ملی پاریس، به نقل از قزوینی در «مسائل پاریسیه»، ص ۱۸۳–۱۸۱
قزوینی، برجیان
۱۶
حسن
حسن کیا؛ سه دوبیتی
۶ بیت
۸
نسخه Supple. Pres. ۱۸۱۷ در کتابخانه ملی پاریس، به نقل از قزوینی در «مسائل پاریسیه»، ص ۱۸۳–۱۸۱
قزوینی، برجیان
۱۷
عظیم
میر سید عبدالعظیم؛ دو دوبیتی
۴ بیت
۹
ظهیرالدین، بکوشش شایان، ص ۲۹۳–۲۹۲؛ کنزالاسرار، ج ۲، ص ۷۰
کیا، ۱۳۲۷، منشی زاده
۱۸
ظهیر ۱
عبارات طبری در «تاریخ طبرستان و رویان و مازندران»
۵ جمله
۹
ظهیرالدین، بکوشش دارن، ص ۲۳۵، ۳۷۶، ۴۱۳، ۴۳۹
کیا، ۱۳۲۷
۱۹
جامع
دو دوبیتی
۴ بیت
۹
نسخه‌های خطی «جامع الالحان عبدالقادر مراغی، بنقل از صادقی، ۱۳۷۱
صادقی، ۱۳۷۱
۲۰
شیخ علی
ضربالمثلی در حمله تیمور
۱ جمله
۱۱
ملا شیخ علی، ص ۵۶
عمادی، ۱۳۶۲
۲۱
اسفندیار
کلمات و ترکیبات طبری در «تاریخ طبرستان»
۷
ابن اسفندیار، جاهای مختلف
کیا، ۱۳۲۷
۲۲
اولیاء
کلمات و ترکیبات طبری در «تاریخ رویان»
۸
اولیاءالله، جاهای مختلف
۲۳
ظهیر ۲
کلمات و ترکیبات طبری در «تاریخ طبرستان و رویان و مازندران»
۹
ظهرالدین، جاهای مختلف
کیا، ۱۳۲۷
وضعیت امروزی زبان مازندرانی
زبان مازنی (زبان مازندرانی) از خرده‌زبان‌های در خطر مرگ است. یک پژوهشگر زبان مازندرانی نسبت به خطر نابودی این زبان کهن دارای ریشه هندی اروپائی هشدار داد و گفت که بر اساس نتایج یک تحقیق 60 درصد خانواده‌های مازندرانی در جمع خانوادگی هم به زبان فارسی مکالمه می‌کنند. محمد صالح ذاکری در نشستی با موضوع آینده زبان مازندرانی افزود : رغبت نداشتن خانواده‌های مازندرانی برای آموزش زبان بومی به فرزندانشان ، مهم‌ترین علت به خطر افتادن زبان مازندرانی است . وی محدود شدن حوزه کاربرد ، تاثیر زبان‌های دیگر و دلسردی و نداشتن اعتماد به نفس کاربران در استفاده از زبان مادری را از دیگر عوامل تهدید کننده زبان مازندرانی برشمرد. ذاکری با بیان اینکه نگرش مثبتی به زبان مازندرانی در خانواده‌ها وجود ندارد ، گفت : این نگرش منفی در دختران بیشتر از پسران و در کودکان و نوجوانان بیشتر از بزرگسالان است .
ترجمه‌هایی از عربی به طبری
آنچه میراث مکتوب طبری را از دیگر زبانها ممتاز می‌سازد وجود چندین ترجمه از قرآن کریم و ترجمه‌ای از مقامات حریری است. روشی که در عموم این آثار اختیار شده ترجمه کلمه به کلمه در زیر هر سطر از متن عربی‌ست و عیبش آن است که استخراج نحو زبان مقصد (طبری) را دشوار می‌سازد.
نسخه قرآن کتابخانه لژ بزرگ اسکاتلند
خوشبختانه نسخه قرآن اسکاتلند از دسترس زبانشناس برجسته‌ای چون لارنس پائول الول ساتن بیرون نبوده‌است. وی در سال ۱۹۶۳، در بررسی جامع این ترجمه میان سطری نسخه قرآن محفوظ در کتابخانه لژ بزرگ اسکاتلند، زمان آن را در حدود سده دوازدهم هجری/ هجدهم میلادی و زبانش را از حوزه گویشی دریای خزر برآورد می‌کند گو اینکه برخی ویژگی‌های گویشی آن نه گیلکی‌ست نه مازندرانی. از ۱۷۰۰ لغت مندرج در متن ۶۰۰ فقره محلی و باقی فارسی است. مطالعه الول ساتن تطور تاریخی صامتها، صرف، نحو و واژگان را در بر می‌گیرد.
ترجمه طبری مقامات حریری
ترجمه مقامات الحریری در نسخه‌ای در کتابخانه ملک تهران نگهداری می‌شود و دارای ۱۸۹ برگ است. صادق کیا(۱۳۲۳) در ارزیابی کوتاهی ترجمه را از اوایل قرن هفتم برآورد کرده اما فضل‌الله پاکزاد(۱۳۸۴) در مطالعه‌ای که از شش مقامه نخست متن به عمل آورده تاریخی قدیمی‌تر از قرن نهم و دهم هجری برای آن قائل نمی‌شود.
نسخه قرآن خاندان سورتیجی
ترجمه دیگری از قرآن در خاندان سورتیجی در شهر ساری نگهداری می‌شود و داری ۲۵۰ برگ است. متن حاوی نیمه دوم قرآن منهای سوره‌های کوتاه آخر است و حدودا بیش از یک سوم کتاب آسمانی را در بر می‌گیرد و زبان ترجمه به زبان مقامات الحریری نزدیک است؛ بنابراین قدمت آن ممکن است به سده هفتم هجری برسد. به عنوان مثال آیه‌ای از قرآن بدین صورت ترجمه شده‌است:
«یا ایها الناس اتقوا ربکم ان زلزله الساعه شیی عظیم» ای مردمون بترسین شما خیا را کی زمین‌لرز قیومتی جیش وزرک
دو نسخه قرآن کتابخانه مجلس
نسخه‌های خطی دو ترجمه طبری قرآن در کتابخانه مجلس نگهداری می‌شود: یکی به شماره ۱۲۲۷۸ در ۳۱۸ برگ با عنوان «تفسیر قرآن با ترجمه طبری جلد اول» و دیگری به شماره ۱۷۹۸۲ در ۳۸۸ برگ با عنوان «تفسیر قرآن از سوره مریم تا آخر با ترجمه فارسی و طبری کهن» که در ذیل بررسی می‌شود.
در تصویر، سوره قدر قرآن به همراه ترجمه طبری کهن
در تصویر، سوره کوثر قرآن به همراه ترجمه طبری کهن
ترجمه زیدی قرآن کریم به زبان طبری
از آثار ارزشمند طبری قدیم ترجمه‌ای است از قرآن کریم از سوره مریم تا آخر با ترجمه فارسی و طبری کهن که به شماره ۱۷۹۸۲ در کتابخانه مجلس نگهداری می‌شود. شهاب‌الدین حسینی نجفی مرعشی پشت جلد کتاب می‌نویسد: «آنچه به نظر حقیر آمد پس از ملاحظه بسیار مختصر: در حواشی آیات شریفه تفسیری است ملتقط از کشاف، بیضاوی، تفسیر ناصر کبیر از ائمه زیدیه جد مادری سید مرتضی، تفسیر ابواسحاق ثعلبی، تفسیر سدی و کسی که تفسیر به امر او نوشته شد اسمش ملاحاجی پسر فقیه مازندرانی دیلمی از اعلام زیدیه می‌باشد. آنچه به نظر حقیر می‌رسد تفسیر تالیف علامه بحاثه شیخ مجدالدین مازندرانی است از اعلام زیدیه که در حدود سنه ۷۰۰ فوت شد (والعم عندالله). نفاست نسخه از حیث قدم و مشتمل بودن بر لغات مازندرانی ست و علاوه مشتمل است بر کلمات بعضی از علما زیدیه در تفسیر آیات شریفه قرآن»
به عنوان مثال در ترجمه سوره کوثر آمده‌است:
«انا اعطیناک الکوثر» اما ترا هادائیم یا محمد (ص) وهشتی خونی چشمه
«فصل لربک وانحر» نماج بکن، تی خیا شکر بجار دنی بره، دیم هاقبله کن، قربان بکن
«ان شانیک هو الابتر» که ترا بزا نوم بوسته اونه
آثار سده نوزدهم میلادی
آثاری که تا کنون یاد شد، گرچه طبری یا خویشاوندی نزدیک است، غالبا ناقص و ناخواناست و سیمای زبان را بدرستی نشان نمی‌دند و برای مازندرانیان معاصر بدرستی مفهوم نیست. نخستین آثاری که زبان طبری را تمام و کمال به ما عرضه می‌دارد مربوط به نیمه اول سده نوزدهم میلادی است. این آثار حاکی از آن است که در دویست سال اخیر مازندرانی دستخوش دگرگونی مهمی نشده‌است.
نصاب طبری
یادگار پر و پیمان این عصر نصابی است که امیر تیمور قاجار ساروی مشهور به امیر مازندرانی، در عهد محمد شاه قاجار سرود. در این اثر ۸۵۳ لغت مازندرانی و برابر فارسی هرکدام در چند بحر عروض به رشته نظم کشیده شده‌است. این لغات را صادق کیا از روی سه نسخه استخراج کرده و در واژه‌نامه طبری(۱۳۲۷) تنظیم نموده‌است.
کوشش‌های خاورشناسان
آثار دیگر مازندرانی از سده نوزدهم مرهون کوشش‌های خاورشناسان و کنجکاوی جهانگردان است: الکساندر خوجکو(۱۸۴۲)، ایلیا برزین(۱۸۵۳)، گریگوری والریانویچ ملگنوف(۱۸۶۱،۶۸)، برنهارد دارن(۱۸۶۲،۷۵)، ژاک دمورگان(۱۹۰۴) در تالیفات خویش مقدار قابل توجهی لغات و اصطلاحات و عبارات و اشعار مازندرانی ثبت کرده‌اند.
در اینجا باید از متون منثور مازندرانی نیز یادکرد که به توصیه اروپائیان نوشته شده یا از فارسی ترجمه شده‌است:
ترجمه بخشی از طوفان البکاء (برزین ۱۸۵۳، ج۲، ص ۷۲–۷۹)
ترجمه چندین حکایت فارسی، از جمله حکایات گلستان سعدی (دارن ۱۸۶۰،۶۶، ج۲، ص ۱–۱۲۲)
روایتی از حادثه معروف به شیخ طبرسی در نزدیکی بارفروش (دارن ۱۸۶۵)
دو روایت در مورد آمل و بارفروش به تاریخ ۱۳۰۷ هجری قمری (مورگان ۱۹۰۴، ص ۲۴۸–۷۶۰)
دیوان امیر پازواری
این دیوان مجموعه‌ای از دو بیتی‌های طبری منسوب به شاعری به نام «امیر پازواری» است که «برنهارد دارن» شرق‌شناس روسی به یاری محمد شفیع مازندرانی، در سال ۶–۱۸۶۰ میلادی تحت عنوان کنز الاسرار در سن پطرزبورگ با برگردان پارسی چاپ کرده‌است.
مازندرانی گویش یا زبان
زبان‌های کناره دریای خزر
نقشه مناطق دارای 300px
زبان مازندرانی در همه سطوح ساختاری سه‌گانه: آوایی، واژگانی و نحوی ویژگیهایی دارد که آن را از زبان فارسی معیار امروزی متمایز می‌سازد. در واقع، اگر بدون در نظر گرفتن عوامل غیرزبانی و تنها بر معیارهای زبانی تکیه کنیم، اطلاق اصطلاح «گویش» برای گونه مازندرانی مسلما از لحاظ علمی مشکل آفرین خواهد بود.
اختلاف آوایی ساختواژی
فارسی معیار
مازندرانی
فارسی معیار
مازندرانی
شب
šō
آب
ō
خواب
xō
تاب
tō
پدر
piyer
مادر
mār
دار/درخت
dār
دختر
detær
خوک
xi
باران
vāreš
اختلاف واژگانی
فارسی معیار
مازندرانی
فارسی معیار
مازندرانی
قاشق چوبی/کفچه
kæče
بشقاب
duri
مرغ
kerk
خروس
telā
گردو
æğuz
کاسه
tās
گنجشک
mičkā
قدم (گام)
šāb
قابلمه
læve
طویله
kelom
عمیق (ژرف)
jol
عریان، خشک و خالی
tisā
نحو
ساختمان عبارات در زبان مازندرانی، بر خلاف برخی از زبان‌های ایرانی دیگر مانند فارسی معیار، به صورت «هسته آخر» بوده در صورتی که ساختمان اسمی فارسی معیار به صورت «هسته اول» است.
فارسی معیار
مازندرانی (بهشهری)
اسب سفید
espe æsb
دختر زیبا
qæšenge kijâ
دختر بسیار زیبا
xæle qæšenge kijâ
دختر زیبای من
me qæšenge kijâ
دستور زبان
ضمیر
در مازندرانی ضمیر سه حالت دارد: فاعلی، مفعولی و ملکی.
ضمیر
۱ مفرد
۲ مفرد
۳ مفرد
۱ جمع
۲ جمع
۳ جمع
فاعلی، ساری
men
te
ve
emâ
šemâ
vešun
مفعولی، ساری
mere
tere
vere
emâre
šemâre
vešunre
ملکی، ساری
me
te
vene
ame
šeme
vešune
فاعلی، کلاردشت
men
to
un/on
amâ
šomâ
ušon
مفعولی، کلاردشت
mene
tere
une/vere
amâre
šomâre
ušone
ملکی، کلاردشت
me
te
une/ve
ame
šeme
ušone
فاعلی، شهمیرزاد
mo
to/tu
ü/o
h-ama
šamâ
ošan
مفعولی، شهمیرزاد
mor-o
tar-a/ter
ür-a
hamira
šamira
ošanra
ملکی، شهمیرزاد
me
to/te
e
hami
šami
ošene
ملکی، تنکابنی
mi
ti
vi
ami
šimi
ušane
فاعلی، تنکابنی
mo
to
vi
amâ
šomâ
ušân
مفعولی، تنکابنی
mere
tere
vere
amere
šemere
ušâne
شناسه
در زبان فارسی دو دسته شناسه داریم: گذشته و حال . اما در زبان طبری سه دسته شناسه داریم: گذشته ، حال ساده و حال التزامی . (نمونه زیر بر اساس گویش قائمشهری تنظیم شده‌است)
۱. گذشته :
بن ماضی ساده: -ba-pet = پخت
بن ماضی استمراری: -pat = می‌پخت
گذشته
۱ مفرد
۲ مفرد
۳ مفرد
۱ جمع
۲ جمع
۳ جمع
شناسه
eme
i
e
emi
eni
ene
۲. حال ساده :
بن مضارع اخباری: -paj = می‌پزد
حال ساده
۱ مفرد
۲ مفرد
۳ مفرد
۱ جمع
۲ جمع
۳ جمع
شناسه
embe
eni
ene
embi
enni
enne
۳. حال التزامی :
بن مضارع التزامی: -ba-pej = بپزد
حال التزامی
۱ مفرد
۲ مفرد
۳ مفرد
۱ جمع
۲ جمع
۳ جمع
شناسه
em
i
e
im
in
en
صرف فعل
در جدول زیر فعل گرفتن(baiten) بر اساس گویش قائمشهری در زمان‌های مختلف صرف می‌شود. برای منفی کردن این فعل در زمانهای: گذشته ساده، گذشته کامل، گذشته التزامی، گذشته کامل التزامی و حال التزامی n جایگزین b در ابتدای فعل می‌شود و در زمانهای گذشته استمراری و حال ساده na جایگزین g در ابتدای فعل می‌گردد بنابراین نفی زمانهای گذشته ساده و گذشته استمراری یک صورت دارد. همچنین دو زمان گذشته و حال در حال انجام حالت منفی ندارند.
زمان/شخص
۱ مفرد
۲ مفرد
۳ مفرد
۱ جمع
۲ جمع
۳ جمع
گذشته ساده
baiteme
baiti
baite
baitemi
baiteni
baitene
گذشته کامل
bait-bime
bait-bi
bait-bie
bait-bimi
bait-bini
bait-bine
گذشته التزامی
bait-buem
bait-bui
bait-bue
bait-buim
bait-buin
bait-buen
گذشته التزامی کامل
bait-bi-bum
bait-bi-bui
bait-bi-bu
bait-bi-buim
bait-bi-buin
bait-bi-buen
گذشته استمرای
giteme
giti
gite
gitemi
giteni
gitene
گذشته در حال انجام
daime-giteme
daii-giti
daie-gite
daimi-gitemi
daini-giteni
daine-gitene
حال ساده/آینده
girembe
girni
girne
girembi
girenni
girenne
حال در حال انجام
darme-girebme
dari-girni
dare-girne
darmi-girembi
darni-girenni
darne-girenne
حال التزامی
bairem
bairi
baire
bairim
bairin
bairen
ماضی نقلی
برخی از محققان بر این باورند که در زبان مازندرانی ساخت ماضی نقلی وجود ندارد و گویشوران از ساخت گذشته ساده به جای آن استفاده می‌کنند. اما شواهد نشان می‌دهند که ماضی نقلی در این زبان به دو شیوه، با بهره‌گیری از جایگاه تکیه اولیه و قید، ساخته می‌شود. (داده‌های پژوهشی حاضر از منطقه بابلکنار گردآوری گردیده‌است)
اگر تکیه اولیه بر روی پیشوند فعلی باشد، ساخت گذشته ساده‌است.
او آن کار را کرد
v unta kar-r ‘hæ-krd
بچه خوابید
væč ‘ba-xt
ناهار خوردم
čašt ‘bæ-xrdm
من چشمم را بستم
mn š čš-(r) ‘dæ-vssm
دخترم برنج را باد داد (خاکش را جدا کرد)
m kija/dtr dun-r ‘h-pat
چنانچه تکیه اولیه بر روری هجای اول فعل قرار گیرد، ساخت ماضی نقلی خواهد بود.
او آن کار را کرده‌است
ve unta kar-(r) ha-‘krd
بچه خوابیده‌است (اکنون در خواب است)
væč ba-‘xt
ناها خورده‌ام
čašt bæ-‘xrdm
من چشمم را بسته‌ام
mn š čš-(r) dæ-‘vssm
دخترم برنج را باد داده‌است
m kija/dtr dun-r h-‘pat
نمونه واژگان
شماری از واژه‌های مازندرانی با برابر گیلکی و فارسی و انگلیسی آن در اینجا به الفبای فونتیک بین‌المللی آوانویسی شده‌است:
مازندرانی
گیلکی
فارسی
فارسی آوانویسی شده
انگلیسی
dim
dim
روی/چهره/دیم
ruy/čehreh
face
vače
zäy
کودک/بچه
kudæk/bæčé
Child
piyer
pier
پدر
pedær
Father
ši piyer
mərdə per
پدرشوهر
pedær šohar
Father-in-law
kijâ/deter
kor/kilka/läku
دختر
doxtær
Girl/Daughter
rikâ/peser
rey/ri
پسر
pesær
Boy/Son
kerk
kark
مرغ خانگی
morgh khanegi
Hen
guw
gäb
گاو
gāv
Cow
melije
pitär
مورچه
murčé
Ant
kangeli
siftäl=garzak
زنبور
zanbur
Bee
bâmeši
piča/piche
گربه/پیشی
gorbe/piši
Cat
mičkâ
malĵå, čičini
گنجشک
gonješk
Sparrow
zemun/geder
zəmat
زمان
zaman
Time
esare/rooja
kiĵi/setarə
ستاره
setare
Star
nesum/sâyne
nesä/saye
سایه
saye
Shadow
jur
buĵor / jor
بالا
bāla
Up
gat
pilə=pila
بزرگ
bozorg
Big
vene
vastån
اشتها یا میل
ešteha یا meyl
Appetite
bašendiyen
šondån/fotan
ریختن مایعات
rixtan e mayeāt
Bottling
مردمان مازندرانی
طبرستان
استان مازندران
استان گلستان
استان تهران
استان سمنان
شهرستان فیروزکوه
دلکش
ادبیات مازندرانی
گاهشماری مازندرانی