براهین فطری

استدلال‌های خداباوران مبتنی بر گواه درونی ، گروهی از براهین اثبات وجود خدا هستند.
برخی از این براهین رسالت خود را توجه دادن مخاطب به آگاهی حضوری انسان از وجود خدا می‌دانند؛ اما گروهی دیگر نیز مدعی اقامه برهانهایی هستند که صرفآ یکی از مقدمات آنها فطری بودن خداشناسی است، و نتیجه‌شان آگاهی حصولی به خدا است.
فطرت
فطر در واژه به معنای «خلق کردن» و «به‌وجود آوردن» است و وقتی به‌صورت فطرت مبدل می‌شود؛ یعنی حالت خاصی از خلق کردن. در اصطلاح منظور از فطرت، خلقت خاص انسان است که با دیگر موجودات تفاوت دارد. در معارف اسلامی فطریات انسان را دو بخش می‌دانند:
فطریات در ناحیه شناخت‌ها
فطریات در ناحیه‌گرایش‌ها
اما در حیطه‌ای عام‌تر و خارج از دنیای اسلام، تجربه‌گرایانی چون لاک و هیوم این ایده را مورد انتقاد قرار داده‌اند. کانت و دکارت هردو با وجود داشتن اختلاف در دیدگاه، به‌وجود اقسامی از فطریات در انسان باور داشتند.
تقریرها
تقریر از خودآگاهی
آ : انسان معلولی مجرد است.
ب : هر معلول مجرد نسبت به‌علت تامه خود آگاهی حضوری دارد.
پس : انسان به خداوند آگاهی حضوری دارد.
توضیح آ : تشکیل‌دهنده هویت انسان و درک‌کننده داده‌های حسی او (روح انسان) ویژگی‌های ماده را ندارد و مجرد است.
توضیح ب : معلول عین‌الربط به‌علتش است. نسبت معلول به‌علت هم‌چون نسبت پرتو به منبع نور است. معلول مجرد غایب از علت نیست و همیشه در محضر علت خود است و در حد خود آگاه نسبت به‌علتش است.
حدیث از امام اول شیعیان: «من عرف نفسه؛ عرف ربه.»
تقریر از تجربه دینی
بالفعل‌شدن فطرت خداآشنای انسان نیازمند شرایطی است. به تصریح صدر، مادی‌گرایی و دنیاگرایی، مانع شکوفایی و بالفعل‌شدن آن می‌شود.
اما اگر انسان با «اختیار» یا «اضطرار» از دنیا و مادیات جدا شود؛ خدا را می‌یابد:
نمونه جدایی با اختیار : تصفیه درون از راه انجام ریاضت‌های شرعی و دستورات عرفانی.
نمونه جدایی با اضطرار : قرارگیری در شرایطی که سبب قطع امید از اسباب مادی شود.
تقریر عام (جدایی با اختیار)
در ما شهود نسبت به یک واقعیت مقدس و ارزشمند وجود دارد، و این شهود نمی‌تواند به مبادی طبیعی استناد یابد، پس وجود یک واقعیت فوق طبیعی که خداوند باشد؛ برای توجیه این شهود معنوی، ضروری است.
تیلور از مدافعان غربی برهان است.
تقریر خاص (جدایی با اضطرار)
سوره اسرا:
سوره عنکبوت:
حدیث از امام ششم شیعیان:
حدیث از امام ششم شیعیان:
محمدحسین طباطبایی ذیل آیه‌ی: می‌نویسد:
آ : انسان‌ها در سختی‌های شدید که سبب قطع امید از اسباب ظاهری می‌شود، خدا را می‌خوانند.
ب : لازمه امید، وجود متعلق امید است (… ولا رجاء الا و هناک مرجو منه)؛ (زیرا تحقق خارجی مفاهیمی که معنای تعلق و نسبت دارند، مانند محبت، دشمنی و اراده، بدون تحقق متعلقشان ممکن نیست)
پس : فطرت انسانی سببی فراتر از اسباب ظاهری می‌بیند که این حوادث در آن سبب اثری ندارند.
تقریر از پاسخ به کمال طلبی انسان و قاعده تضایف
تضایف : صفت اضافی یعنی وصفی که بیان‌کننده هیئت اضافه () است؛ مانند پدری و پسری، دوری و نزدیکی، بالایی و پستی، عاشقی و معشوقی که بر نسبت خاصی میان دو موصوف دلالت می‌کنند و چون بیان‌کننده هیئت اضافه و نسبت‌اند و اضافه قائم به دو طرف است، نمی‌توانند بدون متعلق باشند و محال عقلی است که یکی بالفعل باشد و دیگری نباشد. در اینجا نیز عشق، محبت یا امید نسبت به خدا حقایق ذات‌الاضافه‌اند؛ پس بدون متعلق (خدا) موجود نیستند. البته ربط و نسبت بین محب و محبوب، ربط اشراقی است، نه این که بین مضاف و مضاف‌الیه چیز سومی به‌نام اضافه باشد.
محمدعلی شاه‌آبادی پس از اثبات «فطرت کمال مطلق خواهی انسان» استدلالی با این کیفیت اقامه می‌کند:
آ : وجود عشق فطری و بالفعل انسان به خیر و کمال مطلق ثابت شد.
ب : عشق از صفات اضافیه‌است.
پس : عاشق بالفعل، معشوق بالفعل را اقتضا می‌کند.
وی مشابه این اثبات را با صفت «امیدواری فطری به خدا» نیز اقامه کرد.
سید روح‌الله خمینی:
آ : همه با فطرت عشق به کمال مطلق سرشته شده‌اند.
ب : موهوم ناقص است.
پ : فطرت متوجه کامل مطلق و نامحدود است.
پس : معشوق نمی‌تواند موهوم باشد.
تقریری دیگر از او:
آ : عاشق و معشوق متضایفین هستند.
ب : متضایفین در قوه و فعل متکافئین هستند.
پس : معشوق فطری باید بالفعل باشد.
تقریر از اجماع عام
عموما ادعا شده که باور به مذاهب در تمام جوامع بشری وجود داشته‌است.
تقریر از خطابردار نبودن فطرت
جیمز جویس:
آ : انسان آزادی عمل را دوست دارد و از هر موجدی با قدرت برتر، متنفر است.
ب :گرایش به دین و خدا و تصدیق وجود خدا در انسان فطری است.
پ :گرایش به دین و خدا، این آزادی عمل را تحدید می‌کند.
پس (۱): موجود بودن خدا ندای عقل است نه تمایلات، چون این دوگرایش علیه یک‌دیگرند.
ت : عقل اساسا معتبر است. (در غیر این صورت، جستجوی حقیقت عملی باطل است)
پس (۲): اعتقاد به‌وجود خدا درست است.
تقریر از اخلاق
براهین اخلاقی تقریرهای مختلفی را شامل می‌شوند. در برخی از آنها از ثبات برخی احکام و قوانین اخلاقی در اثبات مبدا فراانسانی واضع آن احکام استدلال شده‌است.
در برخی دیگراز احساس اقتدار اخلاقی در شرایطی که اراده جزئی انسان خلاف آن عمل می‌کند، بر مبدا الهی استدلال شده‌است.
در برخی نیز با بهره‌گیری از همان قاعده تضایف که پیشتر توضیح داده شد، از استلزام میان قانون (اخلاق) و قانونگذار (خدا) به‌وجود خدا استدلال شده‌است.
این برهان را نخستین بار ایمانوئل کانت مطرح نموده‌است. کانت عقل آدمی را به عقل نظری و عملی تفکیک می‌کرد. او عقل نظری را از اثبات وجود خدا ناتوان دانست، اما همزمان اثبات خدا را با استفاده از عقل عملی ممکن اعلام نمود.
تقریر از عشق
تقریر از زیبایی
منبع و مطالعه بیشتر