کردی کرمانشاهی

کردی کرمانشاهی (به کردی : کوردی که‌رماشانی ) نام گویشی از کردی جنوبی است که در شهر کرمانشاه در غرب ایران رواج دارد. البته این لهجه با توجه به خصوصیات مشترکی که با لهجه قصری (لهجه اهالی شهر قصرشیرین) دارد در کل به عنوان لهجه قصری – کرماشانی شناخته می‌شود.
زبان کردی، یکی از زبان‌های غربی ایران است که به سه شاخه اصلی شمالی، مرکزی و جنوبی تقسیم می‌شود. شاخه شمالی، کرمانجی و شاخه مرکزی، سورانی نامیده می‌شود.
کردی کرماشانی در شهر کرمانشاه تکلم می‌شود. به هر روی، لهجه کردی کرمانشاهی هرچند دچار برخی تغییرات شده، هنوز اصالت کردی خود را حفظ کرده‌است.
در طول تاریخ، زبان فارسی رایج در غرب کشور از جمله فارسی کرمانشاهی، تاثیراتی بر روی زبان کردی کرمانشاهی گذاشته است.
تبارشناسی زبانی
زبان‌های هندواروپایی
زبان‌های هندوایرانی
زبان‌های ایرانی
زبان‌های ایرانی غربی
زبان‌های ایرانی شمال غربی
زبان کردی
کردی جنوبی
گویش کرمانشاهی
نمونه یک متن ادبی
ئه‌و چیشته‌گ چو زانست له دیرووک توومار کریایه را و ئه‌نیشه‌ی رچه‌شکنه‌یل فه‌لسه‌فه له سه‌دان سال وه‌رجه زاین بویه. فه‌لسه‌فه وه‌رجه سوقرات، چاودیر زانسته‌یل سرووشتی بویه و کاریگه‌و کردار، باوه‌ر، دین و ئاین خه‌لک نیاشتییه. وه سه‌ر ئی بی‌بایه‌خی‌یه‌وه له سه‌ره‌تای دامه‌زریان کوومه‌لگایل شاری و ژیار به‌شه‌ری زونه، ته‌نانه‌ت وه‌رجه وه دی هاتن دینه‌یل گه‌ورا، به‌شه‌ر په‌ی وه قولی و گرانی خی (ئه‌خلاق) و فه‌رهه‌نگ و ئه‌ده‌بیات واوه‌سه و په‌یوه‌نداری بردود و ئاگا بو له ره‌ول گران ئی فاکتوره له ژیان خوه‌ی. وه‌ی جووره توه‌نیم بوشیم، په‌ند پیشه‌نان وه‌رجه ده‌سه‌به‌نی ئه‌را زانسته‌یل و ته‌نانه‌ت بون فیلسووفه‌یل، بوه و ژیایه. به‌شه‌ر خاوه‌ن ژیار توه‌نسییه خاس و گه‌ن له یه‌که‌و بکه‌ید و له رو ئه‌زموون و خاوه‌نداری له ئوستووره و مه‌ته‌له‌یل زونه، واته و ده‌سته‌واژه‌ی ئه‌خلاقی بسازید. وه پایه‌ی په‌خشانه‌یل دیرووکی ئه‌را یه‌کم جار ئه‌ره‌ستوو ده‌س کرده کوو کردن واته‌ی پیشه‌نان، گ هوچ لاپه‌ره‌یگ له لی وه ده‌س که‌س نه‌ره‌سیه. ئوو هه‌رسه‌ی فره له فیلسووفه‌یل و هه‌لبه‌ستوانه‌یل ئه‌و سه‌رده‌مه چو: ئه‌فلاتون، ئاپولونیووس، ئورپیدس و… له ناو کارهیلیان چو به‌شیگ له ئه‌ده‌بیات، له‌ی واته‌یله بردیانه کار، هوچکامیان کاریگ تایبه‌ت له‌سه‌ر ئی گه‌په نه‌کردن.
یک نمونه شعر از شاعر معروف کرمانشاه، شامی کرماشانی
ولم که
شه‌ره‌ف کوشیا و وژدان جوانه‌مه‌رگ بی‌وه بی‌وژدانی هه‌یرانم ولم که
وه ئه‌روای شه‌ره‌ف سه‌وگه‌ند، دائم مه‌لوول مه‌رگ وژدانم ولم که
نه‌کرد که‌س ده‌ئوه‌تم، خوه‌م بیمه میمان وه کار خوه‌م په‌شیمانم ولم که
ولم که تا نه‌وه‌ی که‌س په‌ی وه ده‌ردم دو سی رووژی ک میمانم ولم که
ولم که‌ی، یا نیه‌که ره‌همی وه حالم ته‌نم کردیده زندانم ولم که
نمونه یک شعر به کردی کرمانشاهی
بیستون
ئه‌ر هه‌ی بیستون سه‌ر به‌رز بی‌باک قامه‌ت که‌شیده تا ئه‌وج ئه‌فلاک
ئه‌راخه‌مینی؟ په‌ی کی خه‌مباری؟ داخ کام ئه‌زیز له سینه داری؟
ت مه‌هره‌م راز کام ده‌رده‌داری؟ له هجران کی وه‌ی ته‌ور خه‌مباری؟
راز کام ئاشق‌ها سینه‌ی پاکد؟ ئاود چو زه‌م‌زه‌م، کیمیاس خاکد
سینه‌د جای تیشه‌ی کام دلنه‌وازه؟ له جای هه‌ر تیشه‌ش یه‌ی دنیا رازه؟
وه زاه‌ر بی‌خه‌م وه دل نالانی فه‌رسووده وه زام ئقده‌ی سالانی
نیشانه‌ی دیرین تاریخ مادی رازدار ئه‌شق شیرین فه‌رهادی
ئه‌و د ناکامه له لای ت مردن راز ئه‌شقبازی وه ت سپردن
شاهد ره‌نجه‌یل فه‌رهاد پاکی وه زه‌رب تیشه، سینه سه‌د چاکی
له‌وه ئفتخار گه‌نجینه‌ی رازی ئستوار قامه‌ت سینه فه‌رازی
قه‌رارگای شیرین شه‌ودیز سواری ماوای ئاشقان دل بی‌قه‌راری
جای سه‌یر و شکار نوو نه‌هالانی به‌هه‌یشت به‌رین کورده مالانی
سینه خراشیای تیشه‌ی فه‌رهادی سرووشت ئه‌نه‌خورد خته‌ی ئابادی
ئه‌ی قولله‌ی سه‌ربه‌رز ئه‌رام ئه‌زیزی جای ده‌سه‌لات خه‌سرو په‌رویزی
سه‌راود ئه‌سرین گریانه چه‌ود وه لای گاماسیاو چو به‌یده‌و خه‌ود
هیمان تووز خه‌م‌ها بان شاند هه‌ور دلته‌نگی وارید له باند
توای تا وه کی خه‌مین بنیشی په‌ی مرگ فه‌رهاد هه‌ر ئاخ بکیشی
سه‌ربه‌رز خه‌مین خوه‌م شه‌ریکدم هاوراز شه‌وه‌یل دل خه‌ریکدم
هه‌م ت خه‌مینی هه‌م م خه‌مبارم ت زه‌خمی تیشه م زه‌خمی یارم
تفاوت لهجه کردی کرمانشاهی با لهجه اردلانی (سنندجی)
در اینجا سعی شده به برخی تغییرات بوجود آمده و تفاوت‌های لهجه کردی کرمانشاهی در مقابل لهجه کردی اردلانی (سنندجی) اشاره شود که در جدول زیر با چند نمونه از آنها آشنا می‌شویم.
کرمانشاهی
سنندجی
فارسی
هلوو
هه‌شتالوو
هلو
بچیم
بچین
برویم
بچم
بچن
بروم
خوه‌یشک
خوه‌یشک
خواهر
ئیوه
ئیوه
شما
تیول
ته‌ویل
پیشانی
بچوو
بچو
برو
مل
مل
گردن
منال
منال
بچه
مه‌لوچگ
مه‌لوچه‌گ
گنجشک
خه‌رووشک
که‌وریشک
خرگوش
روی
ریوی
روباه
چه ئوشی
چه ئه‌یژیت
چه می‌گوید
البته بسیاری اوقات کرمانشاهی‌ها تمایل به استفاده از واژه‌های اصیل‌تر دارند.
تفاوت مردمی
تفاوتهای بسیاری در کردهای کرمانشاهی با استفاده از منابع بیشتر و بهتر، دسترسی بیشتر به روش‌های کسب درآمد، داشتن موقعیت اجتماعی و همچنین میزان امکانات قابل توجه برای رشد و قرار گرفتن در بین کلانشهرهای ایران بعنوان عامل یک برنامه برای رشد و شکوفایی کلانشهر کرمانشاه و زبان کردی کرمانشاهی ایجاد شده‌است که می‌توان بازتاب آن را در فرهنگ کرمانشاهی دید. کردی کرمانشاهی از جمله معتبرترین و با پرستیژترین لهجه‌های کردی در استان کرمانشاه است و انواع مختلفی از این لهجه در سطح شهر کرمانشاه صحبت می‌شود. اشعار پرتو کرمانشاهی و آهنگ‌های کردی شهرام ناظری به این لهجه خوانده می‌شوند.
زبان کردی
کردی جنوبی
کلهری
لکی
کرمانشاه