زبان تالشی

تالشی نام یک گروه زبانی، از زبان‌های ایرانی شمال غربی است. زبان تاتی نزدیک‌ترین زبان از زبان‌های ایرانی شمال غربی، به زبان تالشی است؛ به گونه‌ای که برخی منبع‌های زبان شناسی، مانند اتنولوگ، این دو را یک گروه زبانی دانسته‌اند.
میللر معتقد است که با دلایل روشن می‌توان گفت که تاتی و تالشی ادامه زبانی است که دست کم هم زمان با آغاز زبان فارسی میانه بدان سخن می‌گفته‌اند؛ هر چند، نشانه‌هایی نیز از پیشینه این زبان‌ها در دوران پیش از فارسی میانه دیده می‌شود. این شواهد و نشانه‌ها همان اندازه که وجه اشتراک این گویشها را با زبان پهلوی پارتی نشان می‌دهد گویای پیوندهای خیلی نزدیک آن‌ها با مادی و اوستایی نیز هست. زیرا که تفاوت زبان پهلوی با زبانهای دیرین مانند مادی واوستایی به همانگونه است که تشابه و تفاوت تاتی و تالشی باآن زبانها.
مقایسه تالشی و دیگر زبان‌های ایرانی
تات‌ها و تالش‌ها و مازندرانی‌ها به زبان‌هایی سخن می‌گویند که در بسیاری موارد با زبان فارسی تفاوت داشته و با مادی و پارتی و اوستایی مشابهت دارد. زبان تالشی مشابهت با زبان‌های اوستایی و کردی دارد. از این رو، همه این گروه‌های زبانی کاملا نزدیک را در دسته زبان‌های ایرانی شمال غربی جای داده‌اند. اما زبان فارسی، به دلیل تفاوت‌هایش، در دسته زبان‌های ایرانی جنوب غربی جای داده می‌شود.
تالشی و دیگر زبان‌های ایرانی شمال غربی
زبان تالشی در کنار زبان‌های زیر، دسته زبان‌های ایرانی شمال غربی را می‌سازد. :
گروه زبانی تالشی-تاتی
گروه زبانی کردی
گروه زبانی زازا-گورانی
گروه زبانی بلوچی
گروه زبانی سمنانی
گروه زبانی مرکزی ایران
گروه زبانی کاسپین
گروه زبانی اورموری-پراچی
زبان دزفولی
زبان خلج
پراکنش جغرافیائی زبان تالشی
تالش زبانان به‌طور عمده از قوم تالش هستند. ایشان در بخش باختری استان گیلان، پنج روستای شهرستان نمین (عنبران-میناباد-جید-میرزانق-گلشن) در استان اردبیل، و نیز استان لنکران-آستارا در جنوب جمهوری آذربایجان زندگی می‌کنند.
گویش‌ها و لهجه‌های زبان تالشی
بررسی‌های موردی در مناطق تالش‌نشین شهرستان‌های صومعه‌سرا و فومن نشان می‌دهد که روستاهای گیلک نشین همسایه از واژگان تالشی یا نزدیک به آن که با گیلکی متفاوت است بهره می‌گیرند. حمدالله مستوفی، در مورد مردم گیلان و نزدیکی آن با زبان پهلوی نیز اشاره‌ای دارد. وی در وصف مردم تالش چنین می‌گوید: «مردمش سفید چهره‌اند بر مذهب امام شافعی، زبانشان پهلوی به گیلانی باز بسته‌است.»
در میان تالشان گونه‌گونی زبانی – به نسبت تاثیرپذیری از دیگر زبان‌ها- به شدت وجود دارد. در تالش شمالی مشخصا پنج گویش آستارایی، لنکرانی، ماسالی و لریکی عنبرانی دیده می‌شود. در تالش جنوبی، مناطق پیرامون آستارا یک گویش تالشی آمیخته با ترکی رواج دارد و در مناطق ماسال تا روستاهای پیرامون ، ماکلوان، ماسوله کچاو تالش دولاب هستند با زبان تالشی اصیل‌تری تکلم می‌شود که البته به دلیل نزدیکی به مناطق گیلک نشین از آنان تاثیر گرفته و اصیل‌ترین گویش مربوط به منطقه تالش مرکزی یا تالشدولاب است چون مردم آن در زمانهای نزدیک زندگی همیشگی در کوه داشتندو در کمترین ارتباط با اقوام دیگر بودند. . تنها زبان موجود میان تالشان که هم‌ریشه با زبان‌های شمال غربی نیست و به محدوده زبان تالشی رخنه کرده و به شدت به تنوع آن موجب شده زبان ترکی است. این مسئله در تالش شمالی و در آستارای ایران به شدت مشاهده می‌شود.
مردم تالش را می‌توان به دو بخش تقسیم کرد:
مردم یکجانشین که در روستاها و شهرها زندگی می‌کنند و پیشه‌شان کشاورزی است و به آن‌ها « تالش » می‌گویند.
و تالشانی که در طول زندگی خود به مهاجرت از قشلاق به ییلاق و از ییلاق به قشلاق میپردازند و شغل آن‌ها از زمان‌های بسیار قدیم دامداری بوده و است اما با این حال بیشتر تالشان کشاورز هستند
همچنین آثاری در دست است که در سفرنامه مریتون کاخال روسی که در قرن ده به تالشستان سفر کردع بود از تالشان آرتاویل(اردبیل) سخنانی به میان امده و همچنین قشر تات و تالش در تبریز در آن زمان که به مرور زمان از میان رفتند و آذری زبانان جای آنان را به خود اختصاص دادند.
زبان تالشی در تالش گشتاسبی
در تالش گشتاسبی، تالشان شوروی سابق در سال‌های ۳۵–۱۹۳۱ براساس حروف لاتین برای خود الفبایی وضع کردند و با استفاده از آن الفبا به زبان خود برای نخستین بار نشریه، تالیفات، آثار هنری و کتب درسی منتشر کردند و به همین خط و زبان در مدارس خود تدریس نمودند. حتی در لنکران شعبه تالشی دانشگاه پداگوژی (دانش آموزش و پرورش) وجود داشت. اما در سال‌های پس از ۱۹۳۵ ضمن تحولات سیاسی آن دوره، به فعالیت‌های میهنی و فرهنگی تالشان نقطه پایان گذاشته شد. از انتشار کتاب و نشریه به زبان تالشی جلوگیری به عمل آمد. آموزش عالی و مدارس تالشی تعطیل گردید و روشنفکران تالشی را به قزاقستان و دیگر جمهوری‌های شرقی تبعید کردند. در سال‌های ۵۲–۱۹۴۹ ضمن سرکوب مجدد و تجزیه تالشان، هزاران خانواده از آن‌ها را به مغان کوچاندند.
واژگان
English
شمالی (لنکران و لوندویل)
تالشی مرکزی
جنوبی (خوشابر/ شاندرمن)
تاتی (کلور/ گلوزان)
فارسی
big
yul
yâl
yâl
pilla
bozorg
boy, son
zoa, zua
zôa, zue
zua, zoa
zâ
Pesar
bride
vayü
vayu
gēša, vayu
vayu, vēi
arus
cat
kete, pišik, piš
peču
peču, pešu, piši
pešu
gorbe, piši
cry (v)
bamē
beramestē
dad karde,beramē
beramesan
geristan
daughter, girl (little)
kina, kela
kilu, kela
kina, kel(l)a
kille, kilik
doxtar
day
rüž, ruj
ruz
ruz, roz
ruz
ruz
eat (v)
hardē
hardē
hardē
hardan
xordan
egg
uva, muqna, uya
âgla
agla,merqona
xâ, merqowna
toxme morq
eye
čâš
čaš, čam
čēm
čašm
čašm
father
dada, piya, biya
dada
dada
pē
pedar
fear (v)
purnē, târsē
târsinē, tarsestē
tarsē
tarsesan
tarsidan
flag
filak
parčam
parcham ,beydoo
parčam, derafš
food
xerâk
xerâk
xerâk
xuruk
xorâk
go (v)
šē
šē
šē
šiyan
raftan (šodan)
house/room
ka
ka
ka
ka
xâne
language; tongue
zivon
zun
zavon
zuân
zabân
moon
mâng, uvešim
mâng
mang
mung, meng
mâh
mother
mua, mu, nana
nana
nana,dede
mâ, dēdē, nana
mâdar, nane
mouth
qav, gav
ga, gav, ga(f)
qar
gar
dahân, kak
night
šav
šaw
šav
šav
šab
north
kubasu
šimâl
shimal
šemâl
rice
berz
berz
berj,berz
berenj
berenj
say (v)
votē
vâtē
vâtē
vâtan
goftan
sister
huva, hova, ho
xâlâ, xolo
xâ,khala
xâv, xâ
xâhar
small
ruk, gada
ruk
ruk
velle, xš
kučak
sunset
šânga
maqrib
maghreb
maqreb
sunshine
haši
âftâv
aftav
âftâb
water
uv, ôv
âv
âv
âv
âb
woman, wife
žēn
žēn, žen
yen, žen
zanle, zan
zan
yesterday
zina
zir, izer
zir, zer
zir
diruz, di