ولایت فقیه (کتاب)

ولایت فقیه یا نامه‌ای از امام موسوی کاشف‌الغطاء یا حکومت اسلامی مجموعه‌ای از ۱۳ درس‌گفتار روح‌الله خمینی در حوزه علمیه نجف در مبحث «ولایت فقیه» است که در بهمن ۱۳۴۸ ایراد شده‌اند. این کتاب در سال ۱۳۴۹ برای نخستین بار در بیروت چاپ و به ایران فرستاده شد و در سال ۱۳۵۶ با ضمیمه سخنرانی دیگری به نام «جهاد اکبر» به‌طور رسمی در ایران چاپ و پس از آن نیز بارها تجدید چاپ شد. ترجمه این کتاب اولین بار در سال ۱۹۷۰ به چاپ رسید و احتمالا تاثیرگذارترین سند نوشتاری‌ای است که در دوران مدرن در حمایت از حکومت دینی نوشته شده.
از عناوین بخش‌های کتاب می‌توان به این موارد اشاره کرد: «ضرورت و بداهت ولایت فقیه، نقش استعمار در معرفی ناقص و نادرست اسلام، خودباختگی افراد جامعه در برابر پیشرفت‌های مادی غرب، اعتقاد به ضرورت تشکیل حکومت جزء ولایت است، لزوم موسسات اجرایی، سنت و رویه رسول اکرم (ص)، ضرورت استمرار اجرای احکام، رویه امیرالمومنین علی بن ابیطالب (ع)، ماهیت و کیفیت قوانین اسلام، احکام مالی، احکام دفاع ملی، احکام احقاق حقوق و احکام جزایی، حکومت بر وفق قانون، منصب قضا متعلق به کیست، مقاومت در مبارزه‌ای طولانی، اصلاح حوزه‌های روحانیت، از بین بردن آثار فکری و اخلاقی استعماری، اصلاح مقدس‌نماها، آخوندهای درباری را طرد کنید و حکومت‌های جائر را براندازیم»
امام در این کتاب ابتدا به نقشه‌های دشمنان که برای نابودی اسلام به معرض اجرا گذارده شده اشاره می‌کنند و با بیانی مستدل به شبهاتی از قبیل اینکه اسلام در عصر تمدن و صنعت قادر نیست جامعه را اداره کند و یا اینکه موازین حقوقی آن برای حل مشکلات جامعه ضعیف وناتوان است، پاسخ می‌دهند و در همین رابطه اشاره می‌کنند که القائات دشمنان در ایجاد زمینه ازم برای جدایی دین از سیاست حتی درحوزه‌های علمیه نیز اثر کرده است به طوری که اگر کسی بخواهد درباره حکومت اسلامی سخن بگوید، باید تقیه کند. امام خمینی با اشاره به ضعف‌های داخلی و خودباختگی در برابر تمدن جدید که رهاورد تبلیغات استعمارگران بوده‌است، به حوزه‌ها و طلاب جوان و اندیشمندان اسلام هشدار می‌دهند که با جدیت تمام به وظایف سیاسی و اجتماعی خویش همت گمارند، و فریب این نقشه‌ها و شبهه‌ها را نخورند زیرا اسلام باپیشرفت مادی مخالف نیست و مشکلات اجتماعی راه حل‌های اخلاقی و اعتقادی می‌خواهد و اسلام دینی است جامع که قادر است تمامی مشکلات را حل کند مشروط به آنکه اندیشمندان و علمای اسلام به تلاش برخیزند.امام خمینی با بیان این واقعیت مسلم تاریخی که پیامبر اکرم، خلیفه تعیین کرده است. این سوال را مطرح می‌کند که آیا تعیین خلیفه برای بیان احکام است؟ بیان احکام که خلیفه نمی‌خواهد. خلیفه برای حکومت است، برای اجرای مقررات و قوانین است.
در اینجا مهم این است که مابه ضرورت تشکیل حکومت اسلامی معتقد شویم و در این صورت است که جایگاه خلیفه روشن می‌شود. امام در این کتاب مواردی را به عنوان دلایل ضرورت تشکیل حکومت اسلامی ذکر می‌کنند که عبارتند از:-1 عمل پیامبر در تشکیل حکومت؛-2 ضرورت استمرار اجرای احکام الهی که فقط در زمان پیامبر ضرورت ندارد بلکه برای همیشه است؛-3 ماهیت و کیفیت قوانین اسلام که بدون حکومت قابل اجرا نیست. مثل: احکام مالی، دفاع ملی، و احکام حقوقی و جزایی.
امام خمینی پس از بیان مستدل ضرورت حکومت اسلامی، به سابقه تاریخی انحراف از این اصل که به عصر بنی امیه بازمی گردد و در دوران بنی عباس ادامه می‌یابد، اشاره می‌کنند. با این بیان که روش آنان در حکومت شیوه‌ای ضد اسلامی و به صورت نظام شاهنشاهی ایران و امپراتوری روم و فراعنه مصر بود و در دوران‌های بعد نیز به همان اشکال غیر اسلامی ادامه یافت. امام تاکید می‌کند که عقل و شرع بر قیام برای تغییر این وضع حکم می‌کنند پس وقوع یک انقلاب سیاسی ضرورت می‌یابد و علاوه بر ضرورت جلوگیری از حکومت طاغوتی و لزوم ایجاد زمینه لازم برای حکومت اسلامی و پیاده شدن احکام اسلام، لزوم وحدت امت اسلامی که بر اثر عوامل گوناگون داخلی و خارجی دچار تفرقه شده و نیز لزوم نجات مردم مظلوم و محروم که از تکالیف الهی مسلمین و بخصوص علما می‌باشد، انجام یک انقلاب سیاسی را ضروری می‌سازد.
امام خمینی درادامه با ذکر روایتی از فضل بن شاذان در فلسفه تشریع حکومت، به لزوم تشکیل حکومت از نظر اخبار و روایات می‌پردازد.بخش مهمی از کتاب ولایت فقیه به بیان فرق حکومت اسلامی با سایر حکومت‌ها اختصاص یافته است و به این نکته اشاره شده‌است که حکومت اسلامی نوع خاصی از حکومت مشروطه است یعنی مشروط به قوانین اسلام؛ بدین جهت از نظر امام خمینی وظیفه قوه مقننه و مجالس قانونگذاری در واقع برنامه ریزی برای وزارتخانه‌های مختلف و تشکیات حکومت در محدوده احکام اسلامی است نه قانونگذاری مصطلح در سایرحکومت‌ها. امام در ادامه مباحث ولایت فقیه به شرایط زمامدار که مستقیما ناشی از طبیعت طرز حکومت اسلامی است اشاره می‌کند و می‌فرماید:پس از شرایط عامه مثل عقل و تدبیر برای زمامدار دو شرط اساسی وجود دارد که عبارتند از: علم به قانون و عدالت.
نقدها
ولی‌رضا نصر متفکر و اسلام‌شناس برجسته و فرزند سید حسین نصر معتقد است ایده حکومت اسلامی‌ای که به وسیله علمای دینی اعمال شود «به‌شدت» متکی است به مفهوم جمهوریت در کتاب جمهور افلاطون و دیدگاه وی مبنی بر این‌که حکومت باید توسط «یک «نگهبان» که آموزش‌های خاص دیده و به عبارتی فیلسوف-شاه» اداره شود.
ثقه الاسلام سید سبحان مروجی فقیه و متفکر معاصر شیعه، کتابی در نقد ادله نقلی ولایت فقیه در پاسخ به کتاب ولایت فقیه امام خمینی و کتاب آیت الله منتظری به رشته تحریر درآورد که تحت عنوان تشکیل حکومت در عصر غیبت در سال ۱۳۹۵ هجری شمسی توسط مولف به چاپ رسید.
متن کتاب
این را هم بخوانید
فهرست آثار سید روح‌الله خمینی