سید بن طاووس

رضی الدین علی بن موسی بن طاووس (۵۸۹–۶۶۴ ه.ق.) معروف به سید بن طاووس از علمای شیعه و نویسندگان سده هفتم هجری است. نسب سید بن طاووس از جانب پدر به حسن بن علی و از جانب مادر به حسین بن علی می‌رسد. گفته می‌شود که سید بن طاووس موفق به دیدار امام زمان، حجت بن الحسن شده‌است. سید بن طاووس به خاطر کتابخانه و آثار فراوانش _ که دست نخورده باقی مانده و خواننده را با علایق علمای دین در اواخر دوره عباسی آشنا می‌کند_ معروف است.
تولد و زندگی
رضی الدین، ابوالقاسم علی بن موسی بن جعفر بن طاووس حلی ملقب به رضی الدین و مشهور به سید بن طاووس در پنج شنبه نیمه محرم الحرام سال ۵۸۹ ه. ق. در شهر حله عراق متولد شد. نسبت او از جانب پدر با ۱۳ واسطه به حسن بن علی و از جانب مادر به حسین بن علی می‌رسد، به همین خاطر به او «ذوالحسبین» نیز می‌گویند.
پدرش، موسی بن جعفر، از راویان بزرگ حدیث است که بعدها ابن طاووس روایاتش را جمع‌آوری نموده با نام فرقه الناظر و بهجه الخاطر مما رواه والدی موسی بن جعفر منتشر نمود. یکی از اجداد ابن طاووس یعنی «ابوعبدالله» احمد بن محمد، دارای چهره‌ای زیبا اما پاهایی زشت بود به همین دلیل اولادش به ابن طاووس معروف شدند.
مادر ابن طاووس دختر ورام بن ابی فراس، از بزرگان علمای امامیه بود، و مادر پدرش نوه شیخ طوسی می‌باشد .
همسر وی زهرا خاتون دختر ناصر بن مهدی وزیر بود، و
فاطمه یکی از فرزندانش بود که قبل از نه سالگی حافظ قرآن شد به گونه‌ای که پدرش به وی و برادرانش اجازه روایت الامالی (طوسی) را داد.
گفته می‌شود که سید بن طاووس موفق به دیدار امام زمان، حجت بن الحسن شده‌است.
او در روز دوشنبه پنجم ذی القعده ۶۶۴ ه. ق. در سن ۷۵ سالگی در زادگاهش حله درگذشت و طبق وصیتش در حرم امیرالمومنین به خاک سپره شد.
سفرها و تحصیلات
ابن طاووس ابتدا در شهر حله و نزد پدر و جدش، ورام بن ابی فراس، علوم مقدماتی را آموخت. سپس برای تحصیل دانش از حله به کاظمین مهاجرت کرد.
او در اندک زمانی از هم شاگردی‌های خود سبقت گرفت چنان‌که در کشف المحجه می‌گوید:
وقتی من وارد کلاس شدم آنچه را دیگران در طول چند سال آموخته بودند، در یک سال آموختم و از آنان پیشی گرفتم
او سپس به مدت دو سال و نیم به تحصیل فقه پرداخت و پس از آن خود را از استاد بی‌نیاز دید و بقیه کتب فقهی عصر خویش را به تنهایی مطالعه نمود. در سال۶۲۵ ه. ق. و پس از ازدواج به بغداد نقل مکان کرده و مدت ۱۵ سال در آنجا به تربیت شاگردان و تدریس علوم مختلف پرداخت. وی که تحت فشار دولت عباسی برای پذیرش پست‌های حکومتی قرار گرفته بود از بغداد به زادگاه خود حله بازگشت.
بعد سه سال در نجف به سر برد و سپس به کربلا هجرت کرد و حدود ۳ سال در آنجا اقامت داشت. در زمان اقامت در کربلا کتاب کشف المحجه را به عنوان وصیتی برای فرزندانش که در آن زمان کودک بودند نوشت.
آخرین سفر ابن طاووس در سال ۶۵۲ ق به بغداد بود طوری که در زمان حمله مغول‌ها در آن شهر اقامت داشت.
سید بن طاووس علاوه بر تربیت شاگردان و تدریس علوم مختلف، همت اصلی خویش را بر سیر و سلوک و کسب معنویات قرار داد.
نقابت
در دوران اقامت سید بن طاووس در بغداد از سوی خلیفه عباسی، المستنصر، پیشنهادهایی مانند وزارت و سفارت به او شد؛ اما او هیچ‌یک را نپذیرفت. استدلال او برای خلیفه چنین بود:
اگر من طبق مصلحت شما عمل کنم رابطه خویش را با خداوند قطع می‌نمایم و اگر طبق اوامر الهی و عدل و انصاف حرکت کنم خاندان تو و بقیه وزرا و سفرا و فرماندهان تو آن را تحمل نخواهند کرد و چنین خواهند گفت که علی بن طاووس با این رویه می‌خواهد بگوید اگر حکومت به ما برسد اینچنین عمل می‌کنیم و این روشی است بر خلاف سیره حکمرانان قبل از تو و مردود دانستن حکومت‌های آنهاست.
سید بن طاووس گرچه در زمان خلافت عباسیان هرگز منصب نقابت را نپذیرفت؛ اما بعدها در زمان هلاکوخان، نقیب شیعیان شد و تا پایان عمر در بغداد باقی ماند. اتان کولبرگ بنا بر نقلی از خواجه نصیرالدین طوسی و ابن عنبه می‌گوید که پذیرش نقابت سادات تحمیلی بوده‌است و در صورت عدم پذیرش جان او به خطر می‌افتاده است. نقیب سادات، از بزرگان علمی و دینی سادات انتخاب می‌شد که کلیه امور مربوط به سادات را عهده‌دار بود. این وظایف شامل قضاوت مشاجرات، رسیدگی به مساکین و مستمندان، سرپرستی ایتام و دیگر امور می‌شد. جریان فتوای او به عنوان یک مسئله جالب تاریخی- سیاسی معروف است، زیرا هنگامی که هلاکو بغداد را فتح کرد، دانشمندان را در مستنصریه گرد آورده از آنان درباره این مسئله که "سلطان کافر عادل افضل است، یا سلطان مسلمان ستمگر؟" استفتا نمود.
پس از اینکه همه از پاسخ امتنا کردند، سید بن طاووس به حرف آمده پاسخ داد:
کافر عادل از مسلمان جایر افضل است و دیگران نیز به پیروی از وی فتوای او را تایید کردند.
به نوشته کولبرگ مشخص نیست که موضع واقعی وی نسبت به هولاکو چه بوده‌است و آیا در اثر شرایط چنین فتوایی داده یا واقعا آن طور فکر می‌کرده‌است.
از نظر بزرگان
علامه حلی (د ۷۲۶ق) در حق سید بن طاووس می‌گوید:
رضی الدین علی (ره) دارای کراماتی بود که برخی از آن‌ها را خودش برایم بیان کرد و پاره‌ای از آن‌ها را پدرم بازگو کرد و من از او شنیدم.
علامه مجلسی گوید:
سید نقیب، موثق، زاهد و جمال العارفین بود.
محدث قمی می‌گوید:
سید رضی الدین ابوالقاسم بزرگوار، باتقوا، زاهد، سعادمتند، پیشوای عارفان، چراغ شب‌زنده‌داران، صاحب کرامات، طاووس آل طاووس بوده است.
استادان
اساتید وی به قرار ذیل است:
پدرش موسی بن جعفر
جدش ورام بن ابی فراس حلی
ابن نما حلی
فخار بن معد موسوی
شاگردان
شاگردان وی عبارتند از:
سدیدالدین حلی (پدر علامه حلی)
علامه حلی
حسن بن داوود حلی
عبدالکریم بن احمد بن طاووس
علی بن عیسی اربلی
تالیفات
سید بن طاووس به خاطر کتابخانه و آثار فراوانش که دست نخورده باقی‌مانده و خواننده را با علایق علمای دین در اواخر دوره عباسی آشنا می‌کند، معروف است.
ابن طاووس حدود ۵۰ تالیف دارد که بسیاری از آن‌ها در موضوعات دعا و زیارت است. او کتابخانه‌ای غنی داشته که حدود ۱۵۰۰ کتاب در آن وجود داشته و در تالیف کتاب‌های خویش از آن‌ها استفاده می‌برده است.
آثار چاپی
حدود پنجاه کتاب و رساله از او نام برده شده‌است که معروفترین آثار چاپی وی عبارتند از:
المهمات و التتمات (۱۰ جلد) هر یک با عنوان مستقل چاپ شده‌است از جمله:
فلاح السائل، زهره الربیع، جمال الاسبوع، اقبال الاعمال و… که سید بن طاووس این کتابها را به عنوان تتمه مصباح المتهجد شیخ طوسی نوشته است.
اللهوف علی قتلی الطفوف مشهور به لهوف، چاپ مکرر در ایران، لبنان و نجف. ترجمه‌های متعددی از این کتاب شده که بارها به چاپ رسیده است.
کشف المحجه لثمره المهجه، کتابی اخلاقی است و شامل وصیت‌های سید به فرزندانش می‌باشد و مراحل مختلف زندگی خویش را هم در آن ذکر کرده‌است.
اجازه سیدبن طاووس، همراه جلد ۲۵ و ۲۶ بحارالانوار، تهران.
الاقبال لصالح الاعمال، تهران، ۱۳۱۲ق/۱۸۹۴م.
امان الاخطار فی وظایف الاسفار، نجف، ۱۳۷۰ق/۱۹۵۰م.
جمال الاسبوع بکمال العمل المشروع، تهران، ۱۳۳۰ق/۱۹۱۲م.
الدروع الواقیه من الاخطار فیما یعمل کل شهر علی التکرار، همراه ترجمه فارسی شیخ عباس قمی از جمال الاسبوع، تهران، ۱۳۳۰ق/۱۹۱۲م.
سعد السعود، نجف، ۱۳۶۹ق/۱۹۵۰م
الطرائف فی معرفه مذهب الطوائف، چاپ مکرر و ترجمه فارسی آن از ملا محمدصادق طبسی، تهران، ۱۳۰۱ق/۱۸۸۴م.
المجتنی فی الدعاء المجتبی، تهران، ۱۳۳ق/۱۹۱۵م؛
محاسبه النفس، تهران، ۱۳۱۸ق/۱۹۰۰م؛
مصباح الشریعه، تهران، ۱۳۷۹ق/۱۹۵۹م و چاپ مکرر.
مضمار السبق، تهران، ۱۳۱۴ق/۱۸۹۶م.
الملاحم و الفتن، نجف، ۱۳۶۸ق/۱۹۴۸م.
مهج الدعوات و منهج العبادات، چاپ مکرر در تهران، تبریز و بمبیی.
الیقین باختصاص مولانا علی بامره المومنین، نجف، ۱۳۶۹ق/۱۹۴۹م.
غیاث سلطان الوری لسکان الثری، همراه کتاب الفوائد المدنیه، تالیف محمد امین استرآبادی در ۱۳۲۱ق/۱۹۰۳م در ایران چاپ شده‌است.
فرج المهموم فی تاریخ علماء النجوم، نجف، ۱۳۶۸ش.
فتح الابواب بین ذوی الالباب و بین رب‌الارباب، بیروت، ۱۴۰۹ق
آثار خطی
آنچه از آثار خطی سید بن طاووس به جای مانده، بدین قرار است:
ربیع الشیعه، موجود در کتابخانه وزیری یزد.
مصباح الزائر، آستان قدس
الزام النواصب بامامه علی بن ابی‌طالب (ع)، کتابخانه ملی.
الحجه، آستان قدس.
منتخبات اسرار الصلوه، شورای ملی (سابق).
طرف من الانباء و المناقب، مرکزی دانشگاه تهران.
فلاح السائل و نجاح المسائل، مرکزی دانشگاه تهران.
الابانه فی معرفه اسماء کتب الخزانه.
اسرار الصلوه.
السعادات العبادات.
فرحه الناظر و بهجه الخواطر.
شرح نهج البلاغه.
المصرع الشین فی قتل الحسین.
المزار، که در باب آداب سفر و زیارت‌نامه‌ها بر مزار امام حسین (ع) در کربلا است.