نقشه‌های کهن

انگلیسی
نقشه‌های کهن یا نقشه‌های نخستین تصوراتی است از دوره عصر آهن تا پایان دوره قرون وسطی (سده‌های میانه) و عصر اکتشاف، نوآوری و ظهور جغرافیای مدرن را در بر می‌گیرد. نقشه‌ها در این دوره تصور انسانهای اولیه را از جهان نشان می‌دهد که تفکر آنها بسیار بسیط بوده‌است. نقشه بابلیون قدیمی‌ترین نقشه است که تصور مردم را از جهان نشان می‌دهد بعدهادر نقشه‌های جهان دنیا به ۷ دریا و ۷ اقلیم کاچ (تقسیم) شده‌است؛ که دریای پارس و سرزمین پارس جزو آنها است.
نقشه جهان بطلمیوس (2nd century) in a 15th century reconstruction
150px
نقشه‌های نخستین قبل از میلاد
تا دوره اکتشافات جدیدهیچگاه جغرافی دانان شرقی یا غربی زمین را به شکل گردو تصور نکرده‌اند. گرد گردو (کره‌ای) با گرد سینی دایره متفاوت است. بلکه زمین را بشکل سینی گرد تصور کرده‌اند. نقشه کهن بابلی در اصل مرکز هفت اقلیم را با دایره مشخص کرده دور تا دور هفت اقلیم را بحر المحیط یا اقیانوس سراسری دربرگرفته است شماره ۹–۷ دریای پائین یا همان خلیج فارس است. مثلث‌های بیرون از دایره دریای اقیانوس در واقع قله‌های کوه قاف است. یکی از آن قله‌ها کوه دماوند و دیگری قله زاگرس است.
قدیمی‌ترین لوحه‌های و نقشه‌ها ی ترسیمی کشف شده به مصریها و بابلیها منصوب شده‌اند نقشه‌ای از بابلیون حک شده بر گل پخته پیدا شده که در موزه بریتیش لندن به شماره ۱۵۳/۹۲۶۸۷ نگهداری می‌شود و متعلق به ۵۰۰ سال قبل از میلاد است اما نسخه شبیه به آن گویا به دوره سارگون پادشاه اکد ۲۳۰۰ق. م مربوط است که در آن خلیج فارس بدون اسم ترسیم شده‌است.
یونانیها و رومیها و فنیقیها این حرفه را توسعه داده‌اند و بویژه بطلیموس ۱۶۸ م و استرابون ۶۴ ق. م در این حرفه کوشا بوده‌اند. در دوره عباسیان که دانشمندان و مدیران ایرانی بر امور خلافت تسلط داشتند و وجوب جهت‌یابی قبله برای مسلمانان بویژه کشورهای دور دست ضرورت اهمیت کارتوگرافی را ایجاب می‌کرد. بدستور مامون ۸۳۳–۸۱۴ م ترجمه آثار یونانی شروع شد و نقشه‌ای از جهان تهیه گردید خوارزمی ۸۲۱، استخری ۹۲۵، ابن حوقل ۹۷۷ ق، ادریسی حمودی ۱۱۶۵ ق (۸۲ نقشه در کتاب نزهه المشتاق) نقشه‌هایی از دیار عرب، بلاد فارس بحر فارس و روم وشام ترسیم کردند که پایه و اساس نقشه‌های قرون بعدی توسط اروپائیان گردید. در تمام این نقشه‌ها خلیج فارس نام خود را تحت عنوان بحر فارس حفط کرده‌است. هم اکنون صدها نقشه دستی با ارزش در موزه‌های جهان نگهداری می‌شود که نام خلیج فارس و بحر فارس را به همراه دارند که تعدادی از آنها نیز درموزه‌های کشورهای عربی است. به یقین می‌توان گفت هیچ نام جغرافیایی در جهان به اندازه نام خلیج فارس در کتب جغرافی و کارتوگرافی قدمت، اصالت ندارد و از نظر حضور در نقشه‌های کلاسیک و مدرن رکورد دار نامهای جغرافیایی بوده‌است.
نقشه‌های منسوب به افراد ذیل اگر چه نسخه اولیه آنها وجود ندارد اما در دوره‌های مختلف تاریخی و توسط افراد متعدد باز سازی شده‌است و می‌توان فهمید که در آن روزگار جهان را چگونه تصور می‌کرده‌اند در همه این نقشه‌های کهن هفت اقلیم و هفت دریا و خلیج فارس وجود دارد.
زنفن (۴۳۰–۳۵۴ ق. م)، (به انگلیسی Xenophon) تاریخ‌نگار یونانی
خلیج فارس و نئارخوس the took
نئارخوس (۳۶۰–۳۰۰ ق. م)، (به انگلیسی Nearchus) دریاسالار مقدونی که در سال ۳۲۶ قبل از میلاد به دستور اسکندر دریای فارس را پیمود و تا دهانه رود سند پیش رفت در سفرنامه خود چنین آورده‌است: «پس از دویست استاد راه به ریگ و از آن جا به دیلم و دهنه رودخانه اندیان آمدیم، رودخانه اندیان سرحد خوزستان و فارس و پس از سند بزرگ‌ترین رودخانه‌است. هیچ‌یک از سواحلی که پیمودم مانند دریای فارس، آباد و معمور نبود.
اراتوستن (۲۷۶–۱۹۴ ق. م)، (به انگلیسی Eratosthenes)، ریاضیدان و جغرافیدان یونانی که زمانی ریاست دانشگاه اسکندریه را نیز داشت، و نظریه‌های مهمی درباره شکل و جایگاه زمین ارائه داد،
هیپارکوس (۱۹۰–۱۲۰ ق. م)، (به انگلیسی Hipparchus)، دانشمند و جغرافیانگار یونانی
استرابو (۶۳یا۶۴ ق. م- ۲۴ میلادی)، تاریخ‌نگار و جغرافی نگار یونانی در کتاب از «ایندی تا ایبری» یا از هند تا اسپانیا، نقشه‌ای از جهان ترسیم کرده‌است.
فلاویوس آرینوس (۸۶–۱۶۰ میلادی)، (به انگلیسی Lucius Flavius Arrianus)، تاریخ‌نگار یونانی در کتاب آنابازیس یا تاریخ سفرهای جنگی اسکندر، نقشه‌ای از جهان ترسیم کرده‌است.
ازبیوس (۲۶۳–۳۳۹ میلادی)، (به انگلیسی Eusebius of Caesarea)، تاریخ‌نگار رومی که بنام پدر عیسویت شناخته می‌شود، با توجه به کوروش نامه زنفن، نقشه‌ای از جهان ترسیم کرده‌است.
۱- نقشه جهان بطلمیوس
۲- نقشه اراتوس مربوط به ۲۵۰ سال قبل از میلاد مسیح
۳- نقشه دی سنارک مربوط به ۲۸۵ سال قبل از میلاد مسیح
۴- نقشه استرابو (Strabo) مربوط به ۲۰ سال بعد از میلاد مسیح
۵- در نقشه دیگری مربوط قرن نهم میلادی و دوران خلفای عباسی در کتاب «تاریخ عرب» به قلم فیلیپ حیتی) به چاپ رسیده‌است،
۶- در نقشه جهان ابو ریحان بیرونی مربوط به ۱۰۳۰ میلادی.
۷- در نقشه جهان ادریسی که مربوط به ۱۱۶۰ میلادی.
۸- در نقشه جهان سالتر (Psalter) مربوط به قرن سیزدهم میلادی که در تحت نفوذ کلیسا تهیه شده‌است،
۹- در نقشه‌ای به نام نقشه ایران قدیم که توسط دوونتی جغرافیدان فرانسوی در سال ۱۸۸۱ میلادی تهیه شده
۱۰- در نقشه‌ای مربوط به ۱۸۹۵م. برگرفته از نقشه جهان بطلمیوس
۵۰۰ ق م. نقشه بابلیون
قدیمی‌ترین نقشه بجای مانده ۵۰۰ سال قبل از میلاد از تمدن میان رودان نقشه جهان موسوم به بابلیون است.
150px
بنا بر اسنادی که تا کنون کشف شده، قدیمی‌ترین نگاره‌ها و نقشه‌ها ی ترسیمی کشف شده به سرزمین مصر و بین‌النهرین منصوب شده‌اند. نقشه‌ای از سرزمین بابلیون (عراق) حک شده بر گل پخته پیدا شده‌است که در موزه بریتانیا به شماره ۱۵۳/۹۲۶۸۷ نگهداری می‌شود و متعلق به۵۰۰ سال قبل از میلاد و به دوره بابلی جدید (از سلطه پارسها بر بابل) است اما گفته شده این نسخه از نسخه‌ای مشابهه که گویا متعلق به دوره سارگون پادشاه اکد (۲۳۰۰ق. م) بوده‌است نسخه برداری شده‌است که در آن خلیج فارس بدون اسم ترسیم شده‌است.
دوره‌ها و مراحل مختلف توسعه و دقیق شدن نقشه‌های
یونانیها و رومیها و فنیقیها حرفه نقشه‌کشی را توسعه داده‌اند و به ویژه بطلیموس (۱۶۸ ق. م) و استرابون(۶۴ ق. م) در این حرفه کوشا بوده‌اند.
در دوره عباسیان که دانشمندان و مدیران ایرانی بر امور خلافت تسلط داشتند، نیازبه جهت‌یابی قبله برای مسلمانان، به ویژه کشورهای دور دست، ضرورت کارتوگرافی را ایجاب می‌کرد و به دستور مامون (۸۳۳–۸۱۴ م) ترجمه آثار یونانی شروع شد و نقشه‌ای از جهان تهیه گردید.
خوارزمی(۸۲۱ ق)، اسطخری (استخری)(۹۲۵ ق)، ابن حوقل(۹۷۷ ق)، ادریسی حمودی (۱۱۶۵ ق) (با ترسیم هشتادو دو نقشه در کتاب نزهه المشتاق) نقشه‌هایی از دیار عرب، بلاد فارس بحر فارس و روم وشام ترسیم کردند که پایه و اساس نقشه‌های قرون بعدی توسط اروپائیان گردید. گفتنی است که در تمام این نقشه‌ها خلیج فارس نام خود را تحت عنوان بحر فارس یا خلیج فارس حفظ کرده‌است. به نقل از کتاب اسناد نام خلیج فارس، میراثی کهن و جاودان دکتر عجم ۹۸–۱۲۲ - ص ۱۰۶–۱۰۷
نقشه‌های کهن، ایران و خلیج فارس
اقلیم ایران و خلیج فارس در همه نقشه‌های کهن بکار رفته‌است. در کتاب اسناد نام خلیج فارس، میراثی کهن و جاودان، به جزئیات کامل این اطلسها اشاره شده‌است. در نقشه بابلیون دریای شور وجود دارد ولی از کهن‌ترین نقشه هاس جغرافیایی بطور نمونه می‌توان به نقشه جهان از اناکسیماندر (۶۱۰–۵۴۶ ق. م)، (Anaximander)، جغرافیدان یونانی که در کتاب Kleinere schriften، اثر (Joachim Lelewel (1836 بازسازی شده‌است، نقشه جهان هکاتئوس (۵۵۰–۴۷۶ ق. م)، (Hecataeus)، از سرشناس‌ترین جغرافیدانان یونانی، و به نقشه جهان بطلمیوس (۱۶۸–۹۰ م)، (Claudius Ptolemy) منجم و جغرافیدان مشهور اسکندریه و نخستین کسی که اطلسی شامل ۳۶ نقشه از نقاط مختلف جهان تهیه کرده‌است اشاره نمود.
آناکسیماندر (c. 610 - 546)
Reconstruction of Anaximanders map
آناکسیماندروس (died ca. 546 BCE) is credited with having created one of the first maps of the world, which was circular in form and showed the known lands of the world grouped around the دریای اژه at the center. This was all surrounded by the ocean.
نقشه جهان هکاتئوس ملتوس
نقشه جهان هکاتئوس ملتوس(۵۰–۴۷۶ ق. م)
Reconstruction of Hecataeus map
نقشه جهان اراتوستنس
نقشه جهان اراتوستنس (276 – 194 BCE)
1883 reconstruction of اراتوستن map
اراتوستن (276-194 BCE) نقشه جهان را توسعه داد و فتوحات اسکندر و جانشینانش را ترسیم کرد. آسیا او تصور از جهان را کمی توسعه داد.
نقشه جهان کاری از پوسیدونیوس(c. 150 – 130 BCE)
A 1628 reconstruction of پوسیدونیوس ideas about the positions of continents (many details couldnt have been known by Posidonius)
نقشه جهان استرابو
نقشه جهان استرابو (c.64. 24)
نقشه‌های بعد از میلاد
نقشه جهان کار پیوتینجریانا قرن ۴ م
قرون میانه
نقشه‌های استخری در کتاب مسالک و ممالک و در کتاب اقالیم
مسالک و ممالک به معنای «راه‌ها و ایالت‌ها» است. این کتاب نیز در زمینه جغرافیا است و شبیه کتاب الاقالیم است. این کتاب دویست سال بعد از نوشته شدنش توسط استخری، ترجمه گردیدو دارای چندین نسخه خطی است.
نقشه کتاب مسالک و ممالک ثبت شده در یونسکو
«مسالک و ممالک» از نفیس‌ترین نسخ خطی اثر استخری در زمینه تاریخی و جغرافیایی است که در قرن چهارم هجری قمری (۱۰ میلادی) نوشته شده‌است. از مهم‌ترین نقشه‌های این کتاب می‌توان به موقعیت و نام خلیج فارس با عنوان «بحر صوره فارس» اشاره کرد.
این نسخه خطی به همراه نقشه‌های آن دوم دی ماه ۱۳۸۷ در فهرست کمیته ملی حافظه جهانی یونسکو و به شماره ۱۰۰۵ به ثبت رسیده و اکنون در موزه دوران اسلامی، موزه ملی ایران نگه داری می‌شود.
نقشه ادریسی یکی از مهمترین نقشه‌های جهان اسلام است
نزهه المشتاق فی اختراق الآفاق، نوشته ابی عبدالله شریف ادریسی مراکشی، یکی از علماء و فلاسفه و جغرافی‌دان قرن ششم هجری قمری. مورخین، تاریخ نوشتن این کتاب را به سال ۶۰۰ هجری قمری گزارش کرده‌اند. کتابی است برجسته و تنها کتاب جغرافیایی است که در سده ششم تالیف شده‌است. این کتاب در دوران حکومت پادشاه راجر دوم پادشاه سیسیل نوشته شده‌است؛ و نقشه جهان آن شهرت دارد
The modern copy of the Tabula Rogeriana, upside-down with North oriented up.
نقشه جهان از ۱۵۰۰ به بعد
نقشه‌های دوره استعمار
مستعمرات امپراتوری بریتانیا در سال ۱۸۹۷ میلادی با رنگ قرمز در نقشه یا زیر نامشان مشخص شده‌اند.
PersianSeaنقشه ایران در دوره افشاریه ۱۷۴۷توسط امانوئل بوئن جغرافی‌دان-
Map of the Indian Ocean and the China Sea was engraved in 1728 by Ibrahim Müteferrika
نقشه پیری رئیس
تحریف نام خلیج فارس
نقشه ایران در اواخر دوره صفویه
نقشه ایران در دوره افشاریه
نقشه جهان (خرارد فان اسخاخن)
نقشه ایران و توران در دوره قاجاریه
روز ملی خلیج فارس
گروه نامهای جغرافیایی در سازمان ملل
نقشه جزیره هرمز، ۱۷۵۰ میلادی
اسناد نام خلیج فارس، میراثی کهن و جاودان
مقیم خلیج فارس (سرای بریتانیا در خلیج فارس)
سفرنامه نویسان انگلیسی و ایران
ساحل دزدان
انجمن نشنال جئوگرافی
گروه نامهای جغرافیایی در سازمان ملل
کمیته تخصصی نام‌نگاری و یکسان‌سازی نام‌های جغرافیایی ایران
خلیج فارس در نقشه‌ها
- a learning resource from the British Library