محمود نریمان

سیدمحمود نریمان (زاده ۱۲۷۲ خورشیدی در تهران - درگذشته ۵ فروردین ماه ۱۳۴۰ در تهران)، از اعضای اولیه و جزو موسسین و بنیانگذاران جبهه ملی ایران و از یاران بسیار نزدیک دکتر مصدق، که وفاداری خود به وی را همواره حفظ نمود. وی در دوران عمر خویش علاوه بر دو دوره نمایندگی مجلس شورای ملی، مناصب مختلفی در وزارت مالیه (دارایی) و برخی وزارتخانه‌های دیگر داشت و برای مدتی به شهرداری تهران و وزارت هم رسید. وی با وجود یک عمر سابقه وزارت و شهرداری و وکالت مجلس، تا پایان عمر خویش حتی یک خانه محقر هم نداشت و در زمان مرگ در خیابان آذربایجان، مستاجر رئیس کارپردازی بانک کشاورزی بود.
سالهای نخست زندگی
سیدمحمود نریمان در سال ۱۲۷۲ خورشیدی در شهر تهران به دنیا آمد. پدر او عون الملک جزایری از مدیران بانک شاهنشاهی ایران بود. تحصیلات ابتدایی خود را در تهران طی نمود و پس از تحصیلات ابتدایی به اروپا اعزام شد و مدتی در انگلستان و مدتی در سوئیس به تحصیل پرداخت و نهایتا از دانشگاه ژنو در رشته بازرگانی دانشنامه گرفت. وی در سال ۱۳۰۲ خورشیدی به ایران بازگشت و اندکی پس از بازگشت به ایران، با سمت مترجم در وزارت مالیه (وزارت دارایی) استخدام شد و به تدریج مدارج اداری را طی نمود. مهمترین مشاغلی که او در دوران خدمتش در وزارت مالیه احراز نمود، عبارتند از: ریاست اداره اقتصاد، ریاست ضرابخانه، ریاست محاکمات اداری، ریاست کمیسیون ارزی و مدیرکلی مالیاتهای غیرمستقیم بود..
نریمان در سال ۱۳۲۲ به معاونت وزارت دارائی منصوب شد و سپس در سال ۱۳۲۳ و در جریان ترمیم کابینه محمد ساعد مراغه‌ای، ابتدا وزیر دارائی و بعد وزیر راه شد و سپس در سال ۱۳۲۴ برای مدت سه ماه به شهرداری تهران رسید.
نریمان در سال ۱۳۲۴، پس از پست شهرداری تهران، مدتی نیز در کابینه ابراهیم حکیمی (حکیم الملک) وزارت پست و تلگراف و تلفن را عهده‌دار شد و طی همین مدت و در همین کابینه همکاری نزدیکی با اللهیار صالح که وزیر مشاور بود، برقرار کرد.
خدمات قبل از کودتای ۲۸ مرداد
از جمله خدمات سیاسی شاخصی که وی در دوران عضویتش در کابینه حکیم الملک و با همفکری اللهیار صالح به انجام رسانید، افشای نیت پنهان و پشت پرده سه دولت آمریکا، انگلستان و شوروی در پیشنهاد تشکیل کمیسیون سه جانبه برای نظارت سیاسی در امور ایران در دی ماه ۱۳۲۴ بود که پس از طرح این موضوع در هیئت وزیران، نریمان و صالح که در جلسه کابینه حکیم الملک حضور داشتند، محرمانه دکتر مصدق را (که در آن زمان نماینده مجلس بود)، از نیت شوم سه کشور آمریکا، انگلستان و شوروی در تشکیل این کمیسیون سه جانبه مطلع ساختند و در نتیجه دکتر مصدق طی یک نطق کوبنده و تاریخی در مجلس شورای ملی نشان داد که نتیجه نظارت سیاسی این سه کشور در امور ایران، چیزی به جز اسارت این کشور در چنگال بیگانگان نیست و در نتیجه همین مخالفت قاطع مصدق پیشنهاد سه دولت مذکور (که البته شوروی هم از پذیرفتن آن خودداری کرده بود)، خنثی گردید.
در جریان انتخابات مجلس دوره شانزدهم، نریمان به همراه مصدق و سران حزب ایران در دربار تحصن کرد و بدین ترتیب به عضویت جبهه ملی درآمده و نام خود را بعنوان یکی از اعضای موسس آن ثبت نمود. وی در دوره شانزدهم به نمایندگی مردم تهران به مجلس شورای ملی راه یافت و پس از چندی به یکی از یاران وفادار مصدق (که به نخست‌وزیری ایران رسیده بود) تبدیل شد و از برنامه‌های او، به ویژه از ملی کردن صنعت نفت در سراسر کشور با شور و حرارت دفاع می‌نمود.
در دوره هفدهم مجلس شورای ملی هم، محمود نریمان از نمایندگان حامی مصدق و عضو فراکسیون نهضت ملی بود و هر چند در آخرین ماه‌های حکومت مصدق از عضویت در این فراکسیون استعفا نمود و مستقل عمل می‌نمود، اما باز هم دست از پشتیبانی مصدق نکشید و با جان و دل از حکومت ملی دفاع کرد.
نریمان در جلسه آشتی کنان نافرجام مصدق-کاشانی در ۷ بهمن ماه ۱۳۳۱ حضور داشت و تصویر او در عکسی که به این مناسبت برداشته شد، بالای سر آیت‌الله کاشانی دیده می‌شود.
محمود نریمان حتی در چند مورد به خاطر حمایت از میلیون با نمایندگان مخالف درگیری پیدا کرد و از جمله در جلسه ۱۷ خرداد ۱۳۳۲ مجلس، هنگامیکه گزارش هیئت هشت نفری در مورد حدود اختیارات شاه در مجلس مطرح می‌شد، وی در حمایت از مهندس سیداحمد رضوی، نایب رئیس مجلس (که طرفدار سرسخت دکتر مصدق بود)، با مهدی میراشرافی، شمس قنات‌آبادی و حسین مکی که نمایندگان مخالف و منتقد دکترمصدق بودند، درگیری لفظی شدید پیدا کرد و حتی در همین جلسه با میراشرافی به زد و خورد بسیار شدیدی پرداخت که نهایتا و با وارد شدن نمایندگان مختلف به نفع هریک از طرفین دعوا و شرکتشان در این زد و خورد، جلسه مجلس به تشنج کشیده شده و تعطیل گردید!…
در جریان کودتای ۲۸ مرداد
بر اساس گفته‌های خود نریمان، وی در روز کودتای ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ و پس از ناآرامی‌هایی که متعاقب این کودتای نافرجام و تلاش برای برکناری دکترمصدق از نخست‌وزیری توسط شاه و اقدام سرهنگ نعمت‌الله نصیری در دستگیری مصدق پیش آمده بود، در جلسه هیئت دولت پیشنهاد تشکیل سریع دادگاه صحرائی و محاکمه و اعدام نصیری و سایر افسران بازداشت شده را داده بود. نریمان تا پایان عمر خویش همواره معتقد بود که اگر در آن روز این پیشنهاد او به تصویب هیئت وزیران و شخص دکتر مصدق رسیده بود، مسیر تاریخ ایران عوض می‌شد و جریانات هرگز به وقایع روزکودتای ۲۸ مرداد نمی‌انجامید.
نریمان از صبح روز کودتای ۲۸ مرداد در منزل محمدمصدق بود و بعدازظهر همین روز همراه با دکتر سید علی شایگان از خانه دکتر مصدق خارج گردید و به میان افراد حزب نیروی سوم (طرفداران خلیل ملکی) که در میدان کاخ (میدان فلسطین امروزی)، نزدیک منزل دکترمصدق در حال تظاهرات به نفع مصدق بودند، رفت. تظاهرکنندگان آن دو را سر دست بلند کردند و برایشان هورا کشیدند.
در این ضمن دکتر غلامحسین صدیقی، وزیر کشور نیز به آنان پیوست و به تظاهرکنندگان توصیه کرد که این تظاهرات به صلاح نیست و بهتر است متفرق شوند!
سپس هر سه نفر به خانه مصدق برگشتند، اما بسیاری از جوانان عضو نیروی سوم که توصیه دکتر صدیقی را ناشنیده گرفته بودند، متعاقب رفتن نریمان و دیگران به درون خانه مصدق و در جریان حمله نظامیان و اوباش لباس شخصی به منزل مصدق، کشته یا زخمی شدند.
عصر روز کودتای ۲۸ مرداد، هنگامیکه گلوله‌باران خانه مصدق آغاز گردید، سیدمحمود نریمان اسلحه کمری خود را که همیشه به همراه داشت، درآورد و پیشنهاد کرد که دکتر مصدق و خودش و دیگر حاضران در منزل مصدق، بوسیله همان سلاح خودکشی کنند، اما این پیشنهاد مورد قبول جمع قرار نگرفت.
در هر حال نریمان تا آخرین لحظه با دکتر مصدق باقی ماند و با فشار نریمان و، تهدیدش به خودکشی بود، که مصدق حاضر به خروج از خانه‌اش شد و به مخفیگاه رفت. فردای آن روز و پس از اینکه مصدق و یاران وفادارش به ناچار خود را به مقامات انتظامی معرفی کردند، نریمان هم دستگیر شد و در زندان لشکر ۲ زرهی زندانی گردید.
پس از کودتای ۲۸ مرداد
نریمان چند ماه پس از کودتای ۲۸ مرداد از زندان آزاد گردید و به فعالیت در نهضت مقاومت ملی پرداخت. همین فعالیتها باعث شدند که وی در اردیبهشت ماه سال ۱۳۳۴ همراه با سید باقر کاظمی، الله‌یار صالح، دکترعبدالله معظمی و شمس الدین امیرعلائی بازداشت شده و به جنوب تبعید گردد.
یک بار دیگر نیز در دی ماه سال ۱۳۳۴، نریمان در ارتباط با قتل سپهبد حاجعلی رزم آرا و فعالیتهای فدائیان اسلام بازداشت شد پس از ده روز به قید التزام آزاد گردید.
سید محمود نریمان، سرانجام در ۵ فروردین ماه سال ۱۳۴۰در اثر سکته قلبی درگذشت و پس از تشییع جنازه باشکوهی در گورستان قلهک تهران به خاک سپرده شد.
نریمان مردی شریف و یکی از پاکدامن‌ترین وزیران دارائی بود که از مال دنیا کمترین بهره‌ای نداشت و تا آخر عمر در عسرت و تنگدستی زندگی می‌کرد. اجتماع عظیم مردم تهران در تشییع جنازه او و مراسم ختمش به تنهائی نشانه سپاسگزاری و قدردانی مردم از این خدمتگزار صدیق و این مدافع سرسخت جنبش ضد استعماری بود. لازم است ذکر شود که حاج محمدحسن شمشیری هزینه کفن و دفن او را تقبل کرده و برایش آرامگاهی در گورستان قلهک تهیه کرده بود که متاسفانه این آرامگاه چندی قبل تخریب شد.