برهم‌کنش زبان‌های فارسی و عربی

زبان‌های فارسی و عربی در زمینه داد و ستد واژگان بر یکدیگر تاثیراتی داشته‌اند. علت اصلی نفوذ کلمات عربی در فارسی، موقعیت زبان عربی به‌عنوان زبان رسمی و مذهبی بود که موجب شد تا عموم باسوادان، بیش از آن‌که با کلمات فارسی آشنا باشند، لغات عربی را بشناسند و در نتیجه نویسندگان و دانشمندان ایرانی که در اطراف و اکناف ایران بزرگ می‌زیستند، برای تفهیم اغراض و مطالب به یکدیگر، از لغات عربی که برخلاف فارسی برای کل آن‌ها قابل فهم بود استفاده کنند.
نظرات دو زبان‌شناس غربی
پروفسور ریچارد دیویس می‌گوید: اقتباس کردن زبان فارسی از زبان عربی به کلمات محدود است و زبان عربی، تاثیری بر ریخت‌شناسی زبان فارسی نداشته‌است به جز چند مورد معدود مثل طریقه جمع بستن در زبان عربی که جهت آن دسته از کلماتی که از عربی به فارسی آمده، استفاده می‌شوند همان‌طور که در زبان انگلیسی هم لغات وام گرفته از لاتینی به همان شکل لاتینی خود جمع بسته می‌شوند؛ و به همین نهج هسته اصلی زبان و کلمات فارسی از زبان پهلوی و پارسی میانه منتقل شده‌است و دستور زبان فارسی کاملا مشابه سایر زبانهای اروپایی هم دوره خود است.
پروفسور ژان پری زبانشناس در دانشگاه شیکاگو معتقد است: اثرگذاری عربی بر فارسی از قرن نهم میلادی و با تلفیق اسلام و سیستم نوشتاری عربی ممکن شد. این میزان تاثیرگذاری در حدود هشت هزار لغت در بیست هزار کلمات روزانه قرن نهم میلادی (در حدود چهل درصد) و در بازه‌ای از حداقل کمتر از نه درصد با فراوانی دو و چهار دهم درصد در شاهنامه و تا حداکثر بیش از پنجاه درصد با بسامد بیست و پنج درصد در آثار کلاسیک و نوین فارسی است.
تاثیرات عربی بر فارسی
در یک تجربه آزمایشی دایره کلمات مصنوعات فرهنگی، در میان چهار نمونه از چهار زبان با کلمات عربی، ۵۲ درصد کلماتاسپانیایی از زبان عربی اقتباس شده‌بود و این میزان در زبان فارسی تنها ۱۴ درصد بوده‌است. درحالی‌که زبان اسپانیایی توسط گروه بزرگی از غیرمسلمان با موضوعات غیراسلامی به‌کار می‌رود. بر اساس این تجربه آزمایشی، میزان کلمات عربی در زبان فنی اسپانیایی در زندگی روزمره، ۸ درصد و در زبان فارسی ۲۴ درصد بود.
ژان پری می‌افزاید: اغلب واژگان عربی که در فارسی کاربرد دارند، به‌عنوان مترادف به‌کار می‌روند؛ برای نمونه، واژه «مریض» عربی با «بیمار» فارسی که می‌توانند یا در بسیاری از موارد به فارسی ترجمه شوند یا پیشتر ترجمه شده‌اند؛ هچون «تعلیم» که به «آموزش» تبدیل شده‌است.
اثرات قاعده‌های عربی
قانون‌ها و قاعده‌های (گرامر) زبان عرب بر فارسی اثر گذاشته؛ یکی از آن‌ها استفاده جمع مکسر عربی است که فهم فارسی را جهت غیرفارس‌زبانان مشکل می‌کند (مانند: ادویه، اشربه، اغذیه، اساتید، بساتین، دساتیر، خوانین، دهاقین، بازارات، اساطیر، عشاق، میادین، اکراد، افاغنه، به‌ترتیب به‌جای دواها، شربت‌ها (نوشیدنی‌ها)، غذاها، استادان، بستان‌ها، دستورها، خان‌ها (یا خانان)، دهقان‌ها (یا دهقانان)، بازارها، استوره‌ها، عاشق‌ها (یا عاشقان)، میدان‌ها، کردها، افغان‌ها، که همگی با افزودن «ها» جمع بسته می‌شوند نه به‌صورت جمع مکسر عربی. علامت جمع در فارسی «ها» و «ان» و در محاوره در اکثر موردها، فقط «ا» است، مانند: افغانیا، کردا، بلوچا، مردا، خیابونا.
تاثیر فارسی بر زبان و ادبیات عرب
مقاله اصلی: تاثیرات زبان فارسی بر زبان عربی
در ریشه‌شناسی واژگان (اتیمولوژی) و در زبان‌شناسی به مبحث تغییرات و ریشه یابی معنی و مفهوم واژگان در دوره‌های مختلف تاریخی می‌پردازند و تغییرات کلمات را در انتقال شفاهی و کتبی از یک زبان به زبان دیگر بررسی می‌کنند. تاثیر زبان‌ها متقابل است چرا زبان فارسی و عربی برهم تاثیر گذاشته‌اند زیرا اعراب حدود ۴۰۰ سال در ایران حضور فیزیکی داشتند و تا دوره انقلاب مشروطه متون مهم به زبان عربی همانند به فارسی نوشته می‌شد و از طرف دیگر ایرانیانی در ایجاد و ساختار زبان عربی نقش مهمی داشتند.
در زبان عربی کلمات خیلی زیادی وجود دارد که به آن‌ها «معربات» یعنی عربی شده‌ها می‌گویند. ریشه بسیاری از معربات هنوز ناشناخته است. سازمان استانداردسازی عربی کوشش فراوانی کرده تا ریشه این‌گونه کلمات شناسایی شود، اما به دلیل اینکه در عربی‌سازی کلمات غریب به‌طور کامل برهم ریخته می‌شود نمی‌توان به سادگی این‌گونه معربات را ریشه یابی کرد. گفته می‌شود حدود ۵ هزار کلمه معرب از کلمات رایج در زبان فارسی به زبان عربی راه یافته‌است. از جمله آن‌ها بنفسج (از بنفشه)
در کتاب «الکلمات الفارسیه فی المعاجم العربیه» حدود ۳ هزار کلمه عربی که از زبان فارسی به عربی راه یافته اندرا به همراه توضیحات برای هر کلمه آورده‌است. قبلا نیز جوالیقی ۸۳۸ کلمه و در کتاب المنجد ۳۲۱ کلمه و ادی شیر، در کتاب واژه‌های فارسی عربی شده، ۱۰۷۴ واژه فارسی را توضیح داده‌است.
تاثیرات فارسی میانه بر عربی
ژان پری معتقد است: درحقیقت زبان پارسی میانه یک زبان ناکارا نبوده، نه به‌لحاظ تکنیکی و نه دایره کلمات انتزاعی، و این زبان از سیستم پیچیده‌ای از کلمات استعمال می‌کرده، در جمع‌آوری کلمات محلی دینی بر زبان عربی تقدم داشته و در فلسفه و طب هم از اصطلاحات یونانی اقتباس کرده و همه اینها را چه در دوران قبل از اسلام و چه دوران پسااسلامی به زبان عربی انتقال داده‌است.
اغلب آن دسته از کلمات عربی که وارد فارسی شده‌اند در معنایی بجز معنای اصلی خود در زبان عربی کاربرد دارند.
معربات از فارسی
گفتار اصلی فهرست واژگان عربی با ریشه فارسی
از زبان فارسی کلمات زیادی به شکل‌های مختلف به زبان عربی وارد شده‌است. در زبان عربی کلمات بسیار زیادی وجود دارد که به آن‌ها معربات (یعنی عربی‌شده) می‌گویند. ریشه بسیاری از معربات هنوز ناشناخته است. «سازمان استانداردسازی عربی» کوشش فراوانی کرده تا ریشه این‌گونه کلمات شناسایی شود، اما به‌دلیل این‌که در عربی‌سازی کلمات بیگانه عموما به‌طور کامل برهم ریخته می‌شود، نمی‌توان به‌سادگی این‌گونه معربات را ریشه‌یابی کرد. گفته می‌شود حدود ۵۰۰۰ کلمه معرب، از کلمات رایج در زبان فارسی به زبان عربی راه یافته‌است؛ از جمله آن‌ها می‌توان به این چند کلمه اشاره کرد: جناح (از «گناه»)، کنز (از «گنج»)، سراج (از «چراغ»)، جص، مجصص و سایر مشتقات آن (از «گچ»)، و اساطیر و اسطوره از stori لاتین و خارطه و خوارط از carta و منهی‌عنه و نهی از نه (no) فارسی و سانسکریت.
خط در ایران
آمیختگی فارسی با زبان‌های دیگر
فهرست واژگان عربی با ریشه فارسی
گرته‌برداری
بگوئیم - نگوئیم -
زبان فارسی در شبه‌قاره هندوستان