سید ابوالقاسم خویی

سید ابوالقاسم موسوی خویی (زاده ۲۸ آبان ۱۲۷۸ در خوی - درگذشته ۱۷ مرداد ۱۳۷۱ در کوفه) فقیه، اصولی، مفسر قرآن، متکلم، محقق علم رجال و مرجع تقلید شیعه امامیه بود. او از تاثیرگذارترین و پرمقلدترین مراجع تقلید شیعه به‌شمار می‌رفت.
او استاد اکثر مراجع تقلید شیعی کنونی به‌شمار می‌رود، به‌گونه‌ای که بین فقها و مراجع تقلید شیعه از او با عنوان (استاد الفقها و المجتهدین) یاد می‌شود.
برخی از شاگردانش او را فقیه اعلم عصر غیبت تا کنون در مذهب تشیع می‌دانند.
از جمله آثار و تالیفات مهم او می‌توان به البیان فی تفسیر القرآن در زمینه تفسیر و معجم رجال الحدیث در زمینه رجال اشاره کرد.
پس از مرگ سید محسن حکیم در سال ۱۳۴۹ ه‌.خ او مرجعیت بیشتر شیعیان جهان را دارا شد و با پول خمسی که به او پرداخت می‌شد، حوزه‌های علمیه فراوانی تاسیس کرد و کمک‌های بشردوستانه بسیاری را به مردم خاورمیانه و جنوب آسیا فرستاد. او در جنگ ایران و عراق بی‌طرف ماند و به کمک مردم غیرنظامی هر دو طرف پرداخت.
او فعالانه به آزادی سید روح‌الله خمینی از زندان پس از حمله به مدرسه فیضیه کمک کرد. او مخالف روابط صمیمانه روحانیون با دولت بود و روابط دیپلماتیکی با حکومت پهلوی داشت تا بتواند آن‌ها را موعظه کند. اگرچه او در ابتدا با تعطیل‌کردن کلاس‌های خود در نجف، همبستگی خود را با انقلابیون ایران نشان داد، پذیرفتن دیدار با فرح پهلوی روابط او را با انقلابیون تیره کرد. خویی با انتقاد شدید هواداران خمینی روبرو بود، از این جهت که او برداشت خمینی از ولایت مطلقه فقیه را رد می‌کرد. او ولایت فقیه را محدود به ولایت بر یتیم، مسکین، و سفیهان می‌دانست. او در تلگرافی به خمینی، با خطاب قراردادن او با عنوان «حجت‌الاسلام»، تعبیر او را از ولایت فقیه به چالش کشید. پس از این روابط آن دو به سردی گرائیده ولی به دشمنی آشکار تبدیل نشد.
روابط خویی با دولت وقت عراق نیز تیره بود و در اوایل دهه ۸۰ میلادی، اموال او مصادره و چندی از شاگردانش دستگیر، شکنجه، و کشته می‌شدند. در جریان حمله عراق به کویت، او شیعیان را از خریداری کالاهایی که از کویت آورده شده بودند منع کرد. در خیزش شعبانیه شیعیان، او حمایت خود را از مجلس اعلای اسلامی عراق اعلام کرد که در قبال آن صدام حسین او را تا آخر عمرش در حبس خانگی نگه داشت.
علی‌رغم فعالیت‌های سیاسی، خویی بیشتر با تحقیقات مذهبی‌اش و شاگردانی که تربیت کرد شناخته می‌شود.
تحصیل
ابوالقاسم خویی در نیمه رجب ۱۳۱۷ قمری در خوی به دنیا آمد و علوم مقدماتی را تا ۱۳ سالگی در زادگاهش آموخت. در سال ۱۳۳۰ به نجف رفت و در درس خارج اصول فتح‌الله شریعت اصفهانی، مهدی مازندرانی، آقا ضیاءالدین عراقی، محمدحسین غروی اصفهانی، محمدحسین نائینی حضور یافت.
کلام، تفسیر و فن مناظره را از محمدجواد بلاغی نجفی فراگرفت. او به خاطر علاقه‌اش به یادگیری حکمت و فلسفه در درس سید حسین بادکوبه‌ای حاضر شد.
ریاضیات، حساب استدلالی، هندسه فضایی، مسطحه و جبر را نزد سید ابوالقاسم خوانساری (میرصغیر) از نوادگان سید ابوالقاسم خوانساری (میرکبیر) آموخت.
او در عرفان مدتی را نزد سید علی آقای قاضی که از بزرگان عرفان در نجف می‌رفته‌است؛ ولی شخصی کاری می‌کند که پدر به او نامه بنویسد و او را از این کارها منع کند و با توجه به کلام پدر در این کار شبهه می‌کند و آن را رها می‌کند.
آثار
نفحات الاعجاز
البیان فی تفسیر القرآن
معجم رجال الحدیث: این کتاب یکی از کم‌نظیرترین کتاب‌های رجالی شیعه می‌باشد که دربردارنده شرح حال ۱۵۷۰۶ نفر از راویان حدیث می‌باشد. این کتاب برای پنجاهمین بار در سال ۱۴۱۳ هجری قمری در (۲۴جلد) منتشر شده‌است.
المسائل الشرعیه
اجود التقریرات: این کتاب تقریرات درس اصول میرزای نایینی است که آیت الله خویی آن را در ۳۱ سالگی نوشته و در چهار جلد به چاپ رسیده‌است.
تکمله منهاج الصالحین
مبانی تکمله منهاج الصالحین: از کتب مشهور فقه جزایی (در باب‌های قضا، شهادت، حدود، تعزیرات، قصاص و دیات) می‌باشد.
رساله در خلافت
قصیده در مدح امیرالمومنین (ع)
رساله در لباس مشکوک
المسائل المنتخبه
تعلیقه بر عروه الوثقی
تعلیقه بر المسائل الفقهیه
تهذیب و تتمیم منهاج الصالحین
المسائل و الردود
مستحدثات المسائل
توضیح المسائل
منتخب توضیح المسائل
منتخب الرسائل
تلخیص المنتخب
تعلیقه المنهج لاحکام الحج
مناسک حج
منیه المسائل
ازاله المحاده عن ملک المنافع المتضاده
اضائه القلوب بتحقیق المغرب و الغروب
اناره العقول فی انتصاف المهر بموت احد الزوجین قبل الدخول
فقه القرآن علی المذاهب الخمس
قاعده التجاوز
فهرست جامع الشتات میرزای قمی
تقریرات درس فقه میرزای نائینی
تقریرات درس فقه محقق اصفهانی
حاشیه بر وسیله النجاه
حاشیه بر مکاسب شیخ انصاری
تعارض الاستصحابین
تقریرات درس اصول محقق اصفهانی
( تقریرات فقه و اصول )
مصباح الفقاهه
(تقریرات فقه میرزا محمد علی توحیدی)
مبانی منهاج الصالحین
(شرح منهاج الصالحین به قلم سید تقی طباطبایی قمی)
المستند فی شرح العروه الوثقی
(تقریرات فقه شیخ مرتضی بروجردی)
المعتمد فی شرح العروه الوثقی
(تقریرات فقه محمدرضا خلخالی)
التنقیح فی شرح العروه الوثقی
(تقریرات فقه میرزا علی غروی)
مبانی فی شرح العروه الوثقی
(تقریرات فقه سید محمدتقی خویی)
الواضح فی شرح العروه الوثقی
(تقریرات فقه محمد جواهری)
التنقیح علی شرح المکاسب
(تقریرات فقه میرزا علی غروی)
فقه الشیعه
(تقریرات فقه محمد مهدی خلخالی)
الشروط او الزامات التبعیه فی العقود
(تقریرات فقه محمد تقی خویی)
محاضرات فی الاصول
(تقریرات اصول محمد اسحاق فیاض)
مصباح الاصول
(تقریرات اصول محمد الواعظ البهسودی)
هدایه فی الاصول
(تقریرات اصول سید حسن صافی)
غایه المامول
(تقریرات اصول محمد تقی جواهری)
مصابیح الاصول
(تقریرات اصول سید علاء الدین بحرالعلوم)
جواهر الاصول
(تقریرات متفرقات اصول فخرالدین زنجانی)
درس خارج اصول فقه
(تقریرات اصول ابوالقاسم گرجی)
شاگردان
دیدار اجباری آیت‌الله خویی با صدام حسین پس از شکست انتفاضه شعبانیه.
از جمله شاگردان مشهور او در بین علما و روحانیون شیعه می‌توان به سید محمد باقر صدر از اصولیون مشهور شیعی، سید علی سیستانی مرجع تقلید کنونی شیعی، حسین وحید خراسانی، سید محمد روحانی، محمد صادق روحانی و سید تقی طباطبایی قمی اشاره کرد…
(فهرست شاگردان)
میرزا علی فلسفی
سید محمدهاشم غضنفری خوانساری
شیخ موسی زین العابدینی
سید محمد علی موحد ابطحی
سید صادق روحانی
سید محمد روحانی
سید عزالدین حسینی زنجانی
محمد تقی بهجت فومنی
سید علی سیستانی
شیخ حسن صافی اصفهانی
سید تقی طباطبایی قمی
میرزا جواد تبریزی
حسین وحید خراسانی
سید عبدالکریم موسوی اردبیلی
موسی شبیری زنجانی
محمود انصاری قمی
سید موسی صدر
علی اکبر برهان
محمدصادق سعیدی
سید محمدمهدی موسوی خلخالی
محسن کوچه‌باغی تبریزی
محمدرضا جعفری
سید علی محمد دستغیب
سید محمدباقر صدر
مسلم ملکوتی
سید جعفر شهیدی
محمدتقی جعفری
محمد صادقی تهرانی
سید جلال‌الدین فقیه ایمانی
سید باقر موسوی عسکری
شیخ علی غیاثی
شیخ حسن حیدری زنجانی
سید محمدحسین حسینی طهرانی
محمدصالح کمیلی
سید محمدعلی علوی گرگانی
ابوالقاسم گرجی
محمد اسحاق فیاض
محمد هاشم صالحی
سید محمدحسین فضل‌الله
احمد وائلی
شیخ محسن علی نجفی
شیخ محمد اسحاق فیاض
سید طیب جزایری
هادی باریک بین
ناصر مکارم شیرازی
مجتبی تهرانی
محمد آصف محسنی
سید عبدالحسین محدث قمی زاده
واعظ بهسودی
سید محمد نبوی دزفولی
سید مرتضی فیروزآبادی
شیخ یحیی فلسفی
خدمات اجتماعی
احداث کتابخانه، مدرسه، مسجد، حسینیه، خوابگاه، درمانگاه، بیمارستان، موسسه خیریه و دارالایتام، از خدمات او می‌باشد.
کشور
موسسات
۱
ایران
موسسه خیریه حضرت آیت‌الله العظمی خویی (ره)، خوی
بیمارستان خیریه حضرت آیت‌الله العظمی خویی (ره)، خوی
درمانگاه خیریه امام موسی بن جعفر (ع) وابسته به موسسه خیریه حضرت آیت‌الله العظمی خویی (ره)، خوی
سرای سالمندان حضرت آیت‌الله العظمی خویی (ره)، خوی
مدینه العلم، قم
کتابخانه آیت‌الله خویی، قم
مدرسه و کتابخانه آیت‌الله خویی، مشهد
دارالعلم، اصفهان
مجتمع امام زمان (ع)، اصفهان
۲
آمریکا
مرکز الامام الخوئی الاسلامی، نیویورک
مسجد و مرکز اسلامی، لوس آنجلس
مسجد و مرکز اسلامی، دیترویت
۳
انگلستان
مرکز الامام الخویی، لندن
مرکز الامام الخوئی، سوانزی
موسسه امام الخویی، بریطانیا
۴
فرانسه
مرکز اسلامی
۵
هند
المجمع الثقافی الخیری، بمبئی
۶
پاکستان
مکتبه الثقافه و النشر «انتشاراتی»، کراچی
جامعه الکوثر للدراسات الدینیه والعلوم الانسانیه - اسلام‌آباد
۷
لبنان
مبره الامام الخوئی، بیروت
۸
مالزی
مکتبه الثقافه و النشر، کوآلالامپور
۹
عراق
مکتبه الامام الخوئی، نجف
مدرسه دارالعلم، نجف
۱۰
تایلند
موسسه دارالعلم، بانکوک
مدرسه دینی، بانکوک
مرکز دارالزهرا، یتانولغ
۱۱
کانادا
موسسه امام الخویی، مونترال
۱۲
بنگلادش
مدرسه دینی، داکا
از نگاه دیگران
آیت الله العظمی سید ابوالقاسم خویی
سید علی خامنه‌ای:
محمدجواد مغنیه:
محمد صادق روحانی:
از نگاه فرزند
سید عبدالصاحب خویی که هم اینک مسئولیت مرکز امام خویی لندن را بر عهده دارد، از تعلق خاطر پدرش به حفظ حوزه نجف سخن گفته و می‌گوید که در سالهای ۱۳۵۰ که اخراج روحانیان از عراق شدت یافته بود، نزدیکان این مرجع شیعه به او پیشنهاد ترک عراق برای رهایی از فشار حکومت صدام را داشته‌اند اما او مخالفت کرده و گفته‌است نمی‌خواهد در زمان حیات او حوزه نجف تعطیل شود.
او همچنین می‌گوید که پدرش تفاوت نظرهایی با آیت‌الله خمینی داشته اما مشورت‌هایی با هم داشته‌اند، نماز پسر او (مصطفی خمینی) را خوانده‌است و به رغم فشار شدید صدام حاضر نشده ایران را در جنگ عراق با ایران محکوم کند.
مناظره‌ها
او علاوه بر تدریس علوم اسلامی، در فن مناظره با مخالفان و دانشمندان سایر ادیان نیز خبره بود. در مناظره، شیوه سقراط را در پیش می‌گرفت و ابتدا، تظاهر به قبول گفتار طرف مقابل می‌کرد، آن‌گاه مانند یک شاگرد که در مقام دانش‌طلبی و استفاده از استاد دانشمند خود است، اشکالات و مطالبی را به عنوان سوالات علمی، با مهارت خاصی پیش می‌کشید و موجب می‌شد که طرف مناظره حقایقی را به زبان آورد که ناخواسته، گفتار قبلی‌اش را نقض کند. بدین گونه او را در تناقض‌گویی و بن‌بست قرار می‌داد و راه فراری برای وی باقی نمی‌گذارد، جز این که ناگزیر به جهل و اشتباه خود اعتراف کند.
برخی نظرات
او نظریه ولایت مطلقه فقیه متعلق به سید روح‌الله خمینی را یک «بدعت عاری از هرگونه پشتوانه در قوانین و حکمت شیعی» می‌دانست.
قراءات سبع فاقد سند معتبر به پیامبر اسلام می‌باشد.
هیچ کاهش و افزایشی در قرآن رخ نداده‌است.
تنها یک آیه از قرآن (آیه نجوی) نسخ شده‌است.
اختلاف افق، تاثیری در ثبوت هلال ندارد. اگر ماه در هر جای دنیا دیده شود، گرچه در نقاط دیگر ماه قابل رویت نباشد، اول ماه یا عید فطر ثابت می‌گردد.
درگذشت
او در روز شنبه، ۸ صفر ۱۴۱۳  ۱۷ مرداد ۱۳۷۱، به علت بیماری قلبی در سن ۹۴ سالگی، در کوفه درگذشت و در مسجد الخضراء صحن حرم علی بن ابیطالب دفن شد. تصاویری از تشییع و خاکسپاری او که بعد از سقوط صدام منتشر شد حاکی از حضور تعداد کمی از نزدیکان و فضای سنگین امنیتی و حضور نظامیان بعث در داخل حرم در حین تشییع است.