بهائیان در حکومت پهلوی

بهائیان در حکومت پهلوی به بررسی وضعیت بهائیان و کارهای آنان در زمان حکومت پهلوی می‌پردازد.
جامعه بهاییان در زمان حکومت پهلوی
ریچارد کاتم می‌نویسد که محمد رضا پهلوی به منظور تعدیل خواسته‌های ملی‌گراها و شیعیان مخالف، کم‌کم بهاییان را به عنوان یک اقلیت، مورد حمایت درباری قرارداد. سود بردن بهاییان از سیاست‌های دهه ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ میلادی حکومت پهلوی در قبال اقلیت‌های مذهبی، باعث اعتراض شدید روح‌الله خمینی به حکومت پهلوی گردید. کتام بر این باور است که بهاییانی که در سال‌های پایانی دهه ۱۹۵۰ میلادی با آن‌ها مصاحبه کرده‌است، ادعا می‌کنند که طرفدار سرسخت ملت ایران بوده‌اند. اما به نظر می‌رسد که کتام در باور این مطلب دچار تردید باشد. ژوان کول معتقد است که دلیلی وجود ندارد که این سخن پرحرارت را رد کرد. او از بهاییان مسن‌تر شنیده‌است که آن‌ها یک بیداری روشنفکرانه و فرهنگی را در زمان بحران حکومت محمد مصدق تجربه کردند. ریچارد کتام می‌نویسد در سالهای دهه ۱۹۷۰ و در اوج سیاست‌های اقلیتهای مذهبی، بهاییان به وی گفته‌اند که انقلاب سفید محمد رضا پهلوی بر اساس تعلیمات بهاییان بوده‌است و آن‌ها در سطح جهان مفتخر بودند که بهاءالله از خاک ایران ظاهر شده‌است.
دانشنامه ایرانیکا می‌نویسد در سال ۱۹۵۵ با مجوز رسمی، یک برنامه بی‌رحمانه در سراسر کشور دنبال شد. در این دوره تعداد زیادی از بهاییان به قتل رسیدند. اموال از جمله (اماکن مقدس) مصادره و تخریب شدند، زنان مورد تجاوز قرار گرفتند و بهاییانی که در دولت کار می‌کردند اخراج شدند و اقدامات متعدد دیگری برای آزار بهاییان به صورت فردی یا گروهی انجام شد.
عباس میلانی می‌نویسد هرچند تعدادی از بهائیان همچون ژنرال کریم ایادی و هژبر یزدانی به مخالفان، بهانه می‌دادند. اکثریت بهاییان شهروندان نمونه‌ای بودند. بسیاری از آن‌ها همچون راسخها، حبیب ثابت و برادران ارجمند پیشگام در زمینه مربوط به خود بودند.
بهاییان و تحصیلات عالیه در عصر پهلوی
مهرداد امانت می‌نویسد که تعدادی از نسل دوم بهاییانی که قبلا یهودی بودند، از تحصیلات عالی که در مدارس مدرن (مانند مدارس بهایی) فراگرفتند سود برده و به طبقه متوسط تحصیل کرده در حال رشد در دوره پهلوی، پیوستند. بسیاری از آنان در تجارت پیشرفت کرده و دارای تخصص شدند.
بهاییان و اقتصاد عصر پهلوی
به گفته عباس میلانی، هژبر یزدانی توانسته بود با رشوه دادن به کارمندان بانک پرداخت چک‌هایش را به تعویق بیندازد و با استفاده از چک‌های فاقد موجودی ولی برگشت نخورده سهام بانک‌های مختلف را بخرد. رئیس بانک مرکزی وقت، حسنعلی مهران، متوجه این مسئله شد و آن را با نخست وزیر امیرعباس هویدا در میان گذاشت. هویدا از هژبر خواست تا سامانه بانکی را به حال خود وا گذارد و در عوض در بازار گوشت سرمایه‌گذاری کند. چندی بعد از این ملاقات، رئیس بانک مرکزی نامه‌ای شدیداللحن از دادگستری دریافت کرد که چرا برای کار آفرین زحمت کشی همچون هژبر یزدانی دردسر ایجاد می‌کند. هژبر بعد از این نامه حمایت‌آمیز به دفتر هویدا رفت و به مسئول دفترش گفت «به رئیست بگو من بانک را گرفتم».
ریچارد کتام می‌نویسد که صنعتگران بهایی، مانند حبیب ثابت و بانک داران بهایی همچون هژبر یزدانی از حمایت درباری، منفعت زیادی بردند. کارگران تشکیلات اقتصادی حبیب ثابت مایل به تسلط بر محفل روحانی ملی ایران بودند.
میثاق پارسا می‌نویسد که حبیب ثابت که صنعتگری بهایی بود، به خاطر گران‌فروشی، تحت تعقیب حکومت پهلوی بود. پس از اینکه متهم به گران‌فروشی شد، از بازگشتن از پاریس امتناع کرد.
به عقیده مهرداد امانت بسیاری از بهاییانی که قبلا یهودی بودند، از تحصیلات خود استفاده کرده و کارآفرینان متخصص موفقی شدند. تعدادی از آنان مبتکر و صنعتگران برجسته و عاملان مهم مدرنیته شدند. خلیل ارجمند، پروفسور علوم مهندسی، یکی از مبتکران و صنعتگران برجسته، در سال ۱۹۳۷ صنایع ارج را تاسیس کرد و ساخت تعدادی از محصولات صنعتی ضروری برای اولین بار در ایران، به وی نسبت داده می‌شود. حبیب ثابت، یکی از صنعتگران مشهور و کارآفرینان برجسته بود که از فعالیتهایش می‌توان به ساخت اولین ایستگاه‌های تلویزیونی ایران در سال ۱۹۵۹ اشاره کرد. . به گفته میلانی خانواده حسین امانت -معمار معروف عصر پهلوی- یکی از بسیار خانواده‌های یهودی کاشان بودند که بهایی شدند. پدر امانت با مطالعه متون یهودی، مسیحی و بهایی به این نتیجه رسید که محمد باب -بنیان‌گذار بهاییت- همان مسیحاست . حسین امانت یک مکان تفریحی برای خلیج فارس طراحی کرد. پروژه او پیشنهاد می‌داد که که منطقه خلیج فارس که تا آن زمان تنها به عنوان یک منطقه خشک با ذخایر نفت دیده می‌شد، امکانات بکری برای تبدیل شدن به یک منطقه گردشگری دارد. هیئت داوری طرح حسین را به عنوان بهترین طرخ آکادمیک سال انتخاب کرد. شاه نیز در دیدارش برای تقدیم جایزه به بهترین دانشجویان فارغ‌التحصیل شده به هر دو ایده و طرح منطقه تفریحی، علاقه نشان داد. به صورت غیرمنتظره، رتبه دوم طرح برگزیده، حوزه علمیه جدید برای شهر قم بود. قبل از اینکه طرحهای ایران برای تبدیل خلیج فارس به منطقه گردشگری به واقعیت تبدیل شود، انقلاب ۱۳۵۷ ایران با کمک طلاب، به رهبری آیت االله در تبعید، رخ داد.
بنا به نوشته مهرداد امانت، پس از انقلاب، از بهاییانی که قبلا یهودی بوده و جان خود را منحصرا به خاطر فعالیت‌های مذهبی از دست دادند، می‌توان به دو برادر تاجر برجسته به نامهای اسکندر و جلال عزیزی اشاره نمود.
دانشنامه اسلامیکا می‌نویسد حبیب ثابت پاسال تحصیلات ابتدایی خود را در مدارس تربیت و سن لویی تهران انجام داد ولی تحصیلات دبیرستانی را نیمه تمام رها کرد و در یک دکان دوچرخه‌سازی کار کرد و سپس مدتی به مسافرکشی پرداخت. سپس با استفاده از دایی خود که معاون وزیر پست و تلگراف بود، موفق به اخذ امتیاز حمل مرسولات پستی شمال کشور شد. وی چند خودرو و کامیون خرید و امور حمل مرسولات پستی سراسر کشور را در دست گرفت. او با جمع‌آوری سرمایه از بهاییان به فروش ماشین آلات نجاری روی آورد و کارخانه‌های مبل ثابت را تاسیس کرد که نخستین اقدام برای صنعتی کردن نجاری در ایران بود.
ثابت پس از وقایع جنگ جهانی دوم تصمیم به ترک ایران گرفت و در ۷ نوامبر ۱۹۴۱ به همراه همسر و دو فرزندش ایران را به مقصد نیویورک ترک کرد و پس از آن به سمت شرق آسیا و فیلیپین و هاوایی رفت. در این مدت وی تمام تلاش خود را کرد که با مجمع بهائیان ارتباط برقرار کند.
حبیب ثابت هنگام جنگ جهانی دوم با سفر به آمریکا لباسهای کهنه و دست دوم به ایران وارد کرد و از این راه سود فراوانی به دست آورد. او در اواخر ۱۳۲۰ با دعوتی که «جامعه بهائیان ایران» از او به عمل آورد چندین بار به ایران آمد و با «شرکت امنای ایران» که به این جامعه وابسته بود همکاری خود را آغاز کرد و به عنوان نماینده آنان به تجارت و گرفتن امتیاز نمایندگی از کارخانه‌های خارجی در ایران پرداخت. ثابت از اوایل دهه ۱۳۳۰ در ایران مستقر شد بعد از کودتای ۱۳۳۲ به عنوان نماینده تام‌الاختیار بهائیان دوره جدیدی از فعالیت‌های خود را آغاز کرد.
بهائیان و سیاست
میلانی می‌نویسد در ۲۵ سال آخر حکومت محمد رضا پهلوی، هیچ‌کس به اندازه پزشک مخصوصش عبدالکریم ایادی به وی دسترسی نداشته‌است. ایادی گرچه در پشت پرده فعالیت می‌کرد، اما عملا به دنبال قدرت بود و بدون هیچ گونه واهمه در حال ترویج دین بهایی بود و پس از محمد رضا، وی یکی از قدرتمندترین شخصیت‌های مملکت بود.
میلانی، ایادی را سرشناس‌ترین بهایی دوران محمد رضا پهلوی می‌نامد. گزارشی از سیا نشان می‌دهد که ایادی از تاثیر گذارترین افراد در جلوگیری از آزار و اذیت بهاییان توسط مسلمانان ایران بوده‌است.
به اعتقاد کن دارک، محمد باقر نجفی یک مثال از افرادی است که «اتهامات خیالی و غیر واقعی» در ارتباط با بهاییان بیان کرده‌اند. او بهاییان را به ارتباط سیاسی نه تنها با روس‌ها بلکه همراه با انگلیسی‌ها، مشاوران و کنسول‌های فرانسوی، شورشیان بالکان، یونانی‌ها، امپراتوری عثمانی، صهیونیست‌ها، جرج پنجم، حزب بعث عراق و حکومت پهلوی و درگیری مستمر در کمپین‌های فعالیت‌های ضد اسلامی و ضد ایرانی در سراسر جهان متهم کرده‌است. به عقیده دارک، تاکنون کوچکترین ارتباطی بین بهاییان و ادعای‌های فوق و از این دست در هیچ‌یک از منابع دیپلماتیک منتشر شده از دولت‌های یادشده به دست نیامده‌است.
کن دارک می‌نویسد که با توجه به اهرم‌های بسیار قوی اقتصادی و سیاسی انگلیسی‌ها و روس‌ها در حکومت و روحانیون مذهبی ایران در آن دوره، خارجی‌ها نمی‌توانستند نیازی به خدمات این اقلیت دینی که به شدت سرکوب می‌شد داشته باشند.
جامعه بهایی و علمای مذهبی
به عقیده دیوید هاسی، محمد رضا پهلوی معمولا وقتی که با علمای مذهبی وارد چالش می‌شد، به قربانی کردن بهاییان مبادرت می‌نمود. این تنشها باعث شده که علمای مذهبی وارد سیاست حکومت پهلوی شوند و در آن نقش مهمی را ایفا کنند. به عقیده هاسی، شاهان پهلوی کاملا مایل بودند که از جامعه بهاییان به عنوان قربانی به منظور بهبود تنش در روابط بین علمای مذهبی و حکومت استفاده کنند.
به اعتقاد باقر معین، محمود حلبی و عده‌ای دیگر موفق به اخذ فتوا از مراجع تقلید شیعه مانند سید حسین طباطبایی بروجردی شدند که در آن معامله با بهاییان ممنوع اعلام شده بود. در این فتوا آمده بود که از این پس، خریدن نوشابه پپسی کولا حرام است. چرا که حبیب ثابت صاحب امتیاز کارخانه پپسی کولا، بهایی بود. معین بر این باور است که سید روح‌الله خمینی با وجود اینکه موافق همکاری سید حسین طباطبایی بروجردی با شاه درهنگام شروع آن نبود، حالا می‌خواست که بروجردی به فعالیت ضد بهایی‌اش ادامه دهد. اما بعد خمینی گله کرد:من هر روز می‌روم برای تشویق فعالیت‌های ضدبهایی معظم‌له (بروجردی) به منظور رهایی از تشکیلات بهایی، ولی روز بعد او درباره موضوع بی‌تفاوت می‌شد.
باقر معین می‌نویسد که محمدرضا پهلوی نه تنها در مورد اقدامات محمود حلبی و علمای مذهبی ضد بهایی طرفدار او اغماض می‌کرد؛ بلکه حتی به علمای مذهبی اجازه می‌داد که از رسانه‌های تحت کنترل دولت علیه بهاییان اقدام کنند که نمونه آن سری برنامه‌های رادیو تهران با سخنرانی آخوند محمد تقی فلسفی علیه بهاییان بود.
دانشنامه ایرانیکا می‌نویسد که در سال ۱۹۵۵ میلادی، به دنبال سری سخنرانی‌های ضد بهایی شیخ محمد تقی فلسفی که در ماه رمضان در سرتاسر ایران پخش می‌شد، ارتش، مرکز ملی بهاییان در تهران را تصرف کرد. پس از آن وزیر کشور در مجلس اعلام کرد که دستورات برای ممنوعیت بهایت صادر شده‌است.
به اعتقاد شاهرخ اخوی، در ۹ مه همان سال متن تلگرام تبریک سید عبدالله بهبهانی به سید حسین طباطبایی بروجردی و شاه به خاطر تخریب گنبد مرکز بهاییان در تهران و تصرف آن توسط نظامیان در مطبوعات منتشر شد. بهبهانی ارتش را ارتش اسلام نامید. بهبهانی به شاه اطمینان دادکه این اقدام او باعث برانگیخته شدن شور هواداری از او از سوی مومنان می‌شود. او در خواست کرد سالگرد این روز به عنوان یک روز تعطیل دینی در نظر گرفته شود. اخوی بر این باور است که رئیس ستاد ارتش و حاکم نظامی تهران هردو در تخریب گنبد مرکز بهاییان در تهران شرکت کردند.
به عقیده الیز ساناساریان محقق دانشگاه کالیفرنیای جنوبی، در نتیجه تشویق دولت توسط علمای مذهبی، برای اقدام علیه بهاییان، مقامات به‌طور مستقیم در تخریب گنبد مرکز بهاییان در تهران دخالت کردند. ساناساریان می‌نویسد که شواهدی وجود دارد که گروه‌های اسلامی بین دهه ۱۹۶۰ تا ۱۹۷۰ به آزار بهاییان ادامه دادند و حتی علیه بهاییان با ساواک همکاری کردند.
دیوید هاسی می‌نویسد که یکی از اقدامات مهم علیه بهاییان توسط حکومت پهلوی، اجازه به علمای مذهبی محافظه کار برای تاسیس انجمن حجتیه در سال ۱۹۵۳ بود. به عقیده هاسی، ساواک به این انجمن کمک می‌کرد.
بهاییان و مناصب دولتی
عباس میلانی می‌نویسد، عبدالکریم ایادی یکی از نزدیکترین اشخاص مورد اعتماد شاه در دهه ۱۹۵۰ بود. او استاد تبدیل کردن این مجاورت به مشاغل و فرصت‌های سودآور و درآمد زا بود. میلانی به نقش واسطه گری ایادی در انجام معاملاتی چون فروش کارخانه نساجی فخر ایران به دولت به قیمت گزاف اشاره می‌کند. در طول ۱۹۵۰ تا ۱۹۶۰، قدرت سیاسی و ثروت او به گونه هنگفتی افزایش یافت. به گونه‌ای که در سال ۱۹۷۵، ساواک گزارش داد او حداقل ۸۰ شغل دارد. او نامدارترین بهایی ایران بود. با وجود اینکه در پشت صحنه بود و از ظاهر شدن جلوی دوربین خود داری می‌کرد، قاطعانه به دنبال کسب قدرت و بی‌باکانه به دنبال گسترش آیین بهائی بود. منتقدینش به او لقب راسپوتین داده بودند و در دادگستری هم دارای مسند بود. بر طبقه گزارشی از سازمان سیا، ایادی یک بهائی بود که از فرقه‌اش در مقابل مجازات شدن -توسط مسلمانان تندرو- محافظت می‌کرد. به گزارش ساواک عموم مردم از نفوذ و قدرت نامتناسب بهائیان ایران ناراضی بودند. پس از خروج ایادی از ایران گروهی که مدعی بودند از بانک مرکزی هستند گزارشی را منتشر کردند که در آن گفته شده بود ایادی به میزان ۷۰ میلیون دلار پول از حساب خود منتقل کرده‌است. گرچه خانواده ایادی ادعا می‌کنند او بی‌پول کشور را ترک کرده‌است.
الیز ساناساریان می‌نویسد، نظر متداول مسلمانان ایرانی و سایر غیر مسلمانان بر این است که در دوران حکومت محمد رضا پهلوی، بهاییان از مزایای خاصی برخوردار بودند. هرچند که بهاییان در آن زمان دارای تحصیلات عالی بودند همچنین آموزه‌های مذهبی بهاییان در وفاداری و عدم خیانت به حاکمیتی که تابعیت آن را دارند، ایشان را گزینه‌های مناسبی برای تصدی پست‌های دولتی می‌نمود؛ اما ایشان همواره قربانی بین تعاملات محمدرضا پهلوی و علما بودند.
ساناساریان می‌نویسد بسیاری از اقدامات گزارش شده در دهه ۱۹۳۰ که علیه بهائیان انجام شد مانند بستن مدراس وبرخی مراکز بهائیان، تنزل درجه و جلوگیری از دسترسی به مشاغل دولتی و جلوگیری از انتشار کتاب‌های بهاییان مشابه اقداماتی بود که علیه زرتشتیان، یهودیان و ارامنه اعمال می‌شد و تفاوت برخوردها، در به رسمیت نشناختن رسمی ازدواج بهاییان بود.
علی بنی عزیزی می‌نویسد که با گذشت زمان که سیاست حکومت پهلوی حالت سکولارتری به خود می‌گرفت، کم‌کم بهاییان نسبت به سایر اقلیت‌های مذهبی این مزیت را پیدا کردند که با توجه به غیررسمی بودن مذهبشان امکان تصدی شغل‌هایی را داشته باشند که برای اقلیت‌های مذهبی ممنوع بود. شایعاتی مطرح بود که چند تن از وزیران حکومت پهلوی، بهایی بودند آن‌ها خودشان خود را در ظاهر مسلمان معرفی می‌کردند-گرچه بهایی بودن نسب پدر و مادری آن‌ها ثابت شده است- دولت نیز آن‌ها را مسلمان محسوب می‌کرد و بهائیان نیز آن‌ها را بهایی نمی‌دانستند. به عنوان مثال می‌توان از نخست وزیر امیرعباس هویدا نام برد. عباس میلانی می‌نویسد که پدر او -حبیب‌الله هویدا- از خانواده‌ای با ریشه‌های عمیق بهایی بود. عباس میلانی همچنین می‌نویسد که هرچند مادر هویدا بدون بحث یک مسلمان بود و خود هویدا یک بی‌دین، شایعات در مورد بهایی بودن او وجود داشت. به گفته پرویز ثابتی -از اعضای ارشد ساواک-، پدر پرویز ثابتی بهائی بود ولی خود ثابتی از زمان بلوغ مسلمان بود.
ریچارد کتام بر این باور است که سازمان خطوط هواپیمایی ایران به‌طور نامتناسبی، شامل کارمندان بهایی بود.