دیه

دیه ، دیه یا خون‌بها از قوانین اسلام است و بر اساس تعاریف فقهی، مال یا پولی است که به سبب کشتن انسان یا نقص عضو به کسی که صدمه دیده است یا به بازماندگان او پرداخت می‌شود. در تعریف حقوقی دیه کیفر نقدی است که از مجرم به نفع مجنی‌علیه یا قائم مقام او گرفته شود. میزان دیه از سوی شارع (دادگاه) برای جنایت تعیین شده‌است.
میزان دیه در دین اسلام برای مرد و زن مسلمان و مردان و زنان سایر دین‌های آسمانی متفاوت است.
دیه در اسلام
بر اساس نظر فقهااسلام، میزان دیه یک مرد مسلمان، بر اساس یکی از این شش معیار تعیین می‌شود: ۱۰۰۰ گوسفند، ۲۰۰ گاو، ۱۰۰ شتر، ۲۰۰ دست حله یمنی، ۱۰۰۰ دینار طلا، یا ۱۰۰۰۰ درهم نقره.
تفاوت دیه زن و مرد
اکثر فقها بر نصف بودن دیه قتل زن نسبت به مرد اجماع دارند و ادعا شده که در مورد این امر بین فقهای شیعه و فقهای اهل سنت اتفاق نظر وجود دارد. صاحب جواهر می‌گوید:
اشکال و اختلافی نه در نص و نه در فتوا بر نصف بودن دیه زن نسبت به مرد وجود ندارد. اجماع بر این امر قائم است و اخبار مستفیض یا متواتر نیز در این باب وجود دارد بلکه مسلمین بر این امر متفقند;
فقهای اهل سنت نیز عموما همین نظر را دارند و آن را به عنوان یک امر مورد اتفاق نقل کرده‌اند. عبدالقادر عوده در کتاب التشریع الجنائی می‌گوید: «فقها بر این امر اتفاق دارند که دیه زن نصف دیه مرد است».
در ایران قانون مجازات اسلامی در مورد میزان دیه زن ، چه قتل عمدی و چه غیر عمدی، نصف دیه مرد قرار داده است. «دیه قتل زن مسلمان، خواه عمدی خواه غیر عمدی، نصف دیه مرد مسلمان است »
دیه در ایران
در فقه اسلام که مبنای قانون مجازات اسلامی در ایران است، دیه به قتل یا جرح غیر عمدی تعلق می‌گیرد ولی در صورت عمد هم ممکن است ولی دم یا مجنی‌علیه از قصاص بگذرد و به گرفتن دیه راضی شود که در این صورت قصاص به دیه تبدیل می‌شود. «قتل عمد موجب قصاص است لکن با رضایت ولی دم و قاتل به مقدار دیه کامله یا کمتر یا زیادتر از آن تبدیل می‌شود».
پرداخت دیه بر عهده فرد مقصر است و اگر وی فوت نموده باشد از ماترک وی پرداخت می‌شود. البته امروزه در صورتی که تصادف با خودرو صورت گیرد پرداخت دیه برعهده شرکت‌های بیمه‌گر می‌باشد.
همچنین در مواردی پرداخت دیه کشته‌شدگان را حکومت جمهوری اسلامی ایران بر عهده می‌گیرد از جمله در زمانی‌که شخص یا اشخاصی در اثر ازدحام کشته/زخمی شوند یا جسد مقتولی در خیابان و اماکن عمومی پیدا شود و نتوان این قتل را به کسی نسبت داد، دیه از بیت‌المال پرداخت می‌شود و فرقی نمی‌کند متوفی بر اثر قتل عمد کشته شده باشد یا قتل غیر عمد.(مثل حادثه رانندگی) در حالتی که مراجع انتظامی قتل را عمد تشخیص دهند، اگر مقصر یا قاتل در نزد مراجع قضایی شناخته نشود، ورثه دیه شخص را از دولت دریافت می‌کنند؛ یا اگر قاتل پس از مرگش شناسایی شود، پس از مرگ قصاص به دیه تبدیل شده که باید از اموال برجای مانده از وی پرداخت شود و اگر مالی نداشته باشد از اموال نزدیکترین خویشاوندان وی و اگر خویشاوندی نداشت یا آن‌ها استطاعت پرداخت آن را نداشتند،(اعسار آن‌ها ثابت شد) حکومت پرداخت آن را به دولت واگذار می‌نماید.
در مواردی که پس از پرداخت دیه از جانب دولت، قاتل شناسایی شود، موظف است دیه را به بیت‌المال برگرداند. این حکم شامل عابران پیاده‌ای که از محل ممنوع عبور افراد پیاده در خیابان‌ها و اتوبان‌ها عبور می‌کنند و با خودروی دارای سرعت مجاز برخورد کرده و کشته می‌شوند و راننده حاضر یا متواری شده است، نمی‌باشد و دیه‌ای به خانواده این گروه از مقتولین تعلق نمی‌گیرد. در موارد دیگر پرداخت دیه از بیت‌المال، مواردی خواهدبود که موضوع حکم، مشمول مقررات «مواد ۲۳۶، ۲۵۵، ۲۶۰، ۳۱۲، ۳۱۳ و ۳۳۲ و تبصره ماده ۲۴۴ قانون مجازات اسلامی» و «ماده ۱۳ قانون بکارگیری سلاح توسط مامورین نیروهای مسلح در موارد ضروری» است.
مبلغ دیه
نرخ دیه هرساله توسط کارشناسان محاسبه و در اختیار قوه قضائیه جمهوری اسلامی ایران قرار می‌گیرد تا اعلام رسمی و به اجرا درآید. در جدول زیر نرخ دیه از سال ۱۳۷۴ تا ۹۶ و مقایسه آن با نرخ تورم سالیانه که از جانب بانک مرکزی ایران اعلام می‌شود، اعلام شده‌است:
سالشمار(هجری خورشیدی)
نرخ دیه عادیبرحسب میلیون تومان
نرخ دیه ماه حرامبرحسب میلیون تومان
افزایش نسبت به سال قبلبرحسب درصد
نرخ تورم سالیانهبرحسب درصد
۱۳۷۴
۳٫۶
۴٫۸
۴۹٫۴
۱۳۷۵
۴٫۱
۵٫۵
۱۵٫۹۷
۲۳٫۲
۱۳۷۶
۴٫۸
۶٫۴
۱۴٫۹۷
۱۷٫۳
۱۳۷۷
۵٫۶
۷٫۴
۱۶٫۶۷
۱۸٫۱
۱۳۷۸
۶٫۱
۸٫۱
۸٫۹۳
۲۰٫۱
۱۳۷۹
۶٫۴
۸٫۵
۴٫۹۳
۱۲٫۶
۱۳۸۰
۱۰
۱۳٫۳
۵۶٫۲۵
۱۱٫۴
۱۳۸۱
۱۵
۲۰
۵۰
۱۵٫۸
۱۳۸۲
۱۸
۲۴
۲۰
۱۵٫۶
۱۳۸۳
۲۲
۲۹٫۳۳
۲۲
۱۵٫۲
۱۳۸۴
۲۵
۳۳٫۳۳
۱۳٫۶۴
۱۰٫۴
۱۳۸۵
۲۶٫۲۵
۳۵
۵
۱۱٫۹
۱۳۸۶
۳۵
۴۶٫۶۶۶
۳۳٫۳۳
۱۸٫۴
۱۳۸۷
۴۰
۵۳٫۳
۱۴٫۲۹
۲۵٫۴
۱۳۸۸
۴۰
۵۳٫۳
۰
۱۰٫۸
۱۳۸۹
۴۵
۶۰
۱۲٫۵
۱۲٫۴
۱۳۹۰
۶۷
۹۰
۵۰
۲۱٫۵
۱۳۹۱
۹۴
۱۲۶
۴۳٫۳
۳۰٫۴
۱۳۹۲
۱۱۳
۱۵۲
۲۰
۳۴٫۷
۱۳۹۳
۱۵۰
۲۰۰
۳۲٫۷
۱۵٫۶
۱۳۹۴
۱۶۵
۲۲۰
۱۰
۱۱٫۹
۱۳۹۵
۱۹۰
۲۵۳٫۳
۱۵٫۱۵
۹
۱۳۹۶
۲۱۰
۲۸۰
۱۰٫۵
۱۳۹۷
۲۳۱
۳۰۸