عبدالحسین میرزا فرمانفرما

عبدالحسین فرمانفرمائیان با نام قاجاری عبدالحسین میرزا فرمانفرما (۱۲۳۱، تبریز - ۱۳۱۸، تهران) شاهزاده قاجار و نخست‌وزیر ایران در دوران سلطنت احمدشاه قاجار بود. خانواده‌های فیروز و فرمانفرمائیان منسوب به او هستند. فرمانفرما پس از روی کار آمدن دودمان پهلوی به تدریج ثروت و نفوذ سیاسی خود را از دست داد. ثروت پایدار او فرزندان تحصیل‌کرده‌ای بود که تحت نظارت او تربیت شدند و شهرت و نفوذ خاندان فرمانفرما را در دوره سلطنت محمدرضا شاه پهلوی تجدید کردند.
زندگی‌نامه
عبدالحسین میرزا در سال ۱۲۳۱ (مصادف با ۱۲۷۰ هجری قمری) در تبریز متولد شد. پدرش فیروز میرزا پسر شانزدهم عباس میرزا و مادرش حاجیه هماخانم دخترعموی پدرش و دختر بهمن میرزا بهاءالدوله (پسر سی‌وهفتم فتحعلی‌شاه) بود. تحصیلات را در خانه و زیر نظر پدر و مادر آغاز کرد. سپس وارد دارالفنون شد و در رشته نظام به تحصیل پرداخت. در سال ۱۳۰۶ لقب «سالار لشکر» گرفت و به فرماندهی قشون آذربایجان منصوب شد. دو سال بعد لقب «فرمانفرما» دریافت کرد و والی کرمان و بلوچستان شد.
در زمان فترت میان دوره‌های سوم و چهارم مجلس شورای ملی فرمانفرما تشکیل کابینه داد و خود علاوه بر ریاست وزرای ایران، وزارت داخله را نیز بر عهده گرفت. این کابینه پس از یک ماه و نیم سقوط کرد و سپهسالار تنکابنی مامور تشکیل کابینه جدید شد.
عبدالحسین میرزا فرمانفرما به همراه خواهرش ملک‌تاج نجم‌السلطنه (مادر محمد مصدق). عکس در خانه نجم‌السلطنه توسط عبدالحسین‌خان ثقهالدوله انداخته شده‌است در ذی‌الحجه ۱۳۴۱
در جریان نهضت مشروطیت خود را به آزادیخواهان نزدیک کرد و پس از صدور فرمان مشروطیت در کابینه موقت سلطانعلی وزیرافخم به وزارت عدلیه منصوب شد و این سمت را در کابینه علی‌اصغرخان اتابک حفظ کرد. او در کابینه ناصرالملک و سعدالدوله عهده‌دار وزارت داخله بود و در کابینه‌های اول و دوم تنکابنی سمت وزارت عدلیه داشت. در کابینه‌های اول و دوم حسن مستوفی به وزارت جنگ رسید و در کابینه عین‌الدوله وزیر داخله بود.
در کودتای ۱۲۹۹ سیدضیاءالدین طباطبایی فرمانفرما و دو پسرش فیروز میرزا نصرت‌الدوله و عباس میرزا سالار لشکر را به زندان انداخت. فرمانفرما برای سیدضیاء پیشکشی قابل ملاحظه‌ای فرستاد و در برابر سیدضیاء قول حفظ جان او و پسرانش را داد.
پس از آزادی از زندان، فرمانفرما توجه خود را به سردارسپه، رئیس جنگ که سابقا رئیس قراولان خانه او بود، معطوف کرد و در زمره دوستان رضاشاه قرار گرفت. منوچهر فرمانفرمائیان در خاطرات خود (خون و نفت)سوابق آشنایی رضاشاه و پدرش را به سال‌ها پیش از آن بازگردانده و «رضا ماکسیم» را یکی از تفنگچی‌های پدرش می‌داند و برای مدعای خود عکسی به گواه ارایه می‌دارد.
فرمانفرما از کودتای ۱۲۹۹ عهده‌دار هیچ شغل دولتی نبود و بیشتر اوقات خود را به رسیدگی به املاک و تربیت فرزندانش سپری می‌کرد.
رضاشاه کوتاه‌زمانی پس از تاج‌گذاری از فرمانفرما خواست تا خانه مسکونی و باغش در خیابان سپه را به او واگذار کند. فرمانفرما که می‌دانست خودداری از واگذاری املاک، سروکار او را با پلیس رضاشاهی خواهد انداخت، بی‌درنگ خانه و باغ را به رضاشاه بخشید و خود با خانواده‌اش در باغ شاه (که سالیانی پیش از احمدشاه خریداری کرده بود) اقامت گزید. کاخ مرمر در زمین‌های فرمانفرما در خیابان سپه احداث شد.
در سال ۱۳۱۵ نصرت‌الدوله دستگیر شد. یک سال بعد خبر درگذشت نصرت‌الدوله در زندان سمنان را به فرمانفرما دادند. فرمانفرما به نصرت‌الدوله بیش از دیگر فرزندانش علاقه داشت و مرگ او تاثیر بدی در روحیه‌اش گذاشت. اجبار رضاشاه در عدم برگزاری مراسم تشییع و ترحیم، اندوه فرمانفرما را دوچندان کرد. رضاشاه بازماندگان نصرت‌الدوله را مکلف کرد رشوه ۲۸۰۰۰ پوندی انگلستان به نصرت‌الدوله در عقد قرارداد ۱۹۱۹ را به دولت بازگردانند. فرمانفرما برای تامین وجه درخواستی، مقدار قابل توجهی از اموالش را فروخت. در همان سال رضاشاه باغ شاه را تصرف کرد. مرگ نصرت‌الدوله و ضبط اموال فرمانفرما توسط رضاشاه، او را ضعیف و ناتوان ساخت. فرمانفرما در سال ۱۳۱۸ پس از دو سکته مغزی پیاپی در سن هشتادوهفت‌سالگی در باغ ییلاقی خود (واقع در رضوانیه شمیران) درگذشت. او را در آرامگاهی در نزدیکی قبر نصرت‌الدوله در شاه عبدالعظیم به خاک سپردند.
بندانگشتی
فرمانفرما از مالکان معتبر ایران بود و املاک وسیعی در آذربایجان، کرمانشاه، کردستان، فارس، کرمان، کرج و تهران داشت. فرمانیه از املاک فرمانفرما بود که به پسرش نصرت‌الدوله بخشید.
فرمانفرما بخشی از املاک خود را برای تاسیس بیمارستان، مدرسه و مسجد وقف کرد. نخستین مدرسه دخترانه رسمی و غیرمذهبی شیراز به هزینه فرمانفرما تاسیس شد. او همچنین در دوران نخست‌وزیری خود ملکی را به منظور پی‌ریزی ساختمان انستیتو پاستور اهدا کرد. از ماموریت‌های جنگی فرمانفرما می‌توان به دفع تجاوز قوای عثمانی به مرزهای ایران و نیز دفع فتنه سالارالدوله در کردستان و کرمانشاه در زمان سلطنت محمدعلی‌شاه اشاره نمود.
فرمانفرما با مدرس دوستی و رفت‌وآمد داشت. بعضی از فرزندان فرمانفرما به این دوستی اشاره کرده‌اند. در مجموعه تلویزیونی هزاردستان به کارگردانی علی حاتمی، شخصیت هزاردستان با اقتباس از فرمانفرما ایجاد شده‌است.
خانواده
فرمانفرما در سی‌سالگی با فاطمه‌خانم عزت‌الدوله دختر چهارم مظفرالدین‌شاه و تاج‌الملوک (دختر عزت‌الدوله و امیرکبیر) ازدواج کرد و تا بیست سال بعد همسری اختیار نکرد. پس از مدتی عزت‌الدوله بنای ناسازگاری گذاشت، از جمله زمانی که فرمانفرما پسر بزرگش نصرت‌الدوله را به ازدواج با آمنه (دختر نجم‌السلطنه و خواهر تنی محمد مصدق) وادار کرد، عزت‌الدوله مخالفت ورزید. ازدواج با غیر قاجار از نظر عزت‌الدوله در شان پسرش نبود و سرانجام پس از دو سال دشمنی و بدگویی نصرت‌الدوله به اجبار مادرش، آمنه را طلاق داد. حتی به دستور عزت‌الدوله، نوزاد تازه‌به‌دنیاآمده، مظفر را از مادرش جدا کردند. نجم‌السلطنه خواری و رنجی را که بر دخترش روا شده بود بر فرمانفرما نبخشید و فرمانفرما نیز با عزت‌الدوله که روابط دوستانه او را با خواهرش برهم زده بود، به کلی قطع رابطه کرد. پس از این ماجرا، فرمانفرما با زنان دیگری ازدواج کرد و از آن‌ها صاحب سی فرزند شد.
پس از اجباری شدن نام خانوادگی توسط رضاشاه و حذف القاب، عبدالحسین میرزا لقب خود «فرمانفرما» را به عنوان نام خانوادگی انتخاب کرد. اغلب فرزندان او نام خانوادگی «فرمانفرمائیان» و برخی «فیروز» (برگرفته از نام پدر فرمانفرما، فیروز میرزا) را برای خود برگزیدند. فرمانفرما دایی محمد مصدق و داماد و برادرزن مظفرالدین‌شاه قاجار بود.
فرزندان
فرمانفرما به همراه نصرت‌الدوله و عبدالعلی فرمانفرمائیان در شب عروسی جباره فرمانفرمائیان، ۱۳۱۵. نصرت‌الدوله بزرگ‌ترین و عبدالعلی کوچک‌ترین فرزند فرمانفرما بود.
فرمانفرما به همراه فیروزمیرزانصرت‌الدوله و عبدالمجیدمیرزا ناصرالدوله در آخرین حکومت کرمان خود.
از شاهزاده‌خانم عزت‌الدوله دختر مظفرالدین‌شاه و تاج‌الملوک (دختر عزت‌الدوله و امیرکبیر):
فیروز میرزا نصرت‌الدوله فرمانفرمائیان
عباس فرمانفرمائیان
محمدولی فرمانفرمائیان
محمدحسین فیروز
محمدجعفر میرزا
نظام‌الدین میرزا
از بتول‌خانم:
مریم فیروز
مهرماه فرمانفرمائیان
منوچهر فرمانفرمائیان
عبدالعزیز فرمانفرمائیان
ابوالبشر فرمانفرمائیان
لیلا فرمانفرمائیان
هایده فرمانفرمائیان
سیروس فرمانفرمائیان
عبدالعلی فرمانفرمائیان
از معصومه‌خانم:
صبار فرمانفرمائیان
جباره فرمانفرمائیان
ستاره فرمانفرمائیان
فاروق فرمانفرمائیان
حمیرا فرمانفرمائیان
غفار فرمانفرمانیان
بهادر فیروز
ثریا فرمانفرمائیان
هارون‌الرشید فرمانفرمائیان
خورشید فرمانفرمائیان
از فاطمه‌خانم:
ماه‌سماء فرمانفرمائیان
جمشید فرمانفرمائیان
کاوه فرمانفرمائیان
علینقی فرمانفرمائیان
علیداد فرمانفرمائیان
حافظ فرمانفرمائیان
از همدم‌خانم:
خداداد میرزا فرمانفرمائیان
الله‌وردی فرمانفرمائیان
تاری‌وردی فرمانفرمائیان
از اختر الزمان خانم
کریم‌داد فرمانفرمائیان
از بتول‌خانم (دوم):
رودابه فرمانفرمائیان
دودمان
۱. عبدالحسین میرزا فرمانفرما
تبارنامه