هوشنگ

هوشنگ ، ؛ به معنای کسی که منازل خوب فراهم سازد، یا بخشنده خانه‌های خوب، است. لقب او در اوستا پردات (Para-dāta)، به معنای مقدم و بر سر قرار گرفته‌است. این لقب در پهلوی پشدات و پیشداد (Pēš-dād) و در فارسی پیشداد شده‌است. وی نخستین شاهی بود که اهورامزدا آتش را به وی شناسانید. همچنین نخستین استخراج‌گر آهن، نخستین آهنگر و نخستین قربانی‌کننده است. بر پایه گفته‌های شاهنامه، وی نقش زیادی در یکجا نشینی مردم و گسترش شهرنشینی داشته‌است.
هوشنگ
کسی که خانه‌های خوب فراهم سازد. هوشنگ در اوستا «هئوشینگه» آمده‌است که از دو واژه هوش و هنگ است. هوشنگ از پادشاهان پیشدادی است و در اوستا بند ۲۱ا از آبان یشت و در بند ۲۴ از رام یشت نام هوشنگ آمده‌است. فردوسی؛ هوشنگ را به چم هوش و فرهنگ گرفته‌است.
نخستین شاه
هوشنگ در میان شاهان و پهلوانانی که در یشت‌ها برای آنان قربانی می‌کنند، نخستین کس است. نیز لقب وی ما را به این فکر وا می‌دارد که هوشنگ، در روزگاری که یشت‌ها نوشته می‌شده، به عنوان نخستین شاهی شناخته می‌شده که بر جهان فرمان رانده است. همچنین می‌توان حدس زد که روزگاری در پاره‌ای اساطیر محلی، وی را نخستین انسان می‌دانسته‌اند. با توجه به اینکه در اساطیر ودایی، از هوشنگ نشانی نیست و در آنجا جمشید (yama) بر همه مقدم است، شاید بتوان نتیجه گرفت که هوشنگ، لقبی برای جمشید بوده‌است، که بعدها شخصیتی مستقل شده‌است. آغاز سلسله پیشدادیان از اینجاست. در برخی از متن‌های پهلوی هوشنگ و وئیکرد دو برادری هستند که یکی فرمانروایی و دیگری کشاورزی را بنیان می‌نهد. در شاهنامه هوشنگ فرزندزاده گیومرث است. هوشنگ بر دیو سیاد پیروز می‌شود. کشف آتش را به او نسبت می‌دهند.
هوشنگ در شاهنامه
وی در شاهنامه، پسر سیامک و نوه کیومرث است که انتقام قتل سیامک را از اهریمن می‌گیرد و پس از کیومرث به پادشاهی جهان می‌رسد. همچنین، یافتن آتش و برپایی جشن سده را در شاهنامه و اسطوره‌های ایرانی به او نسبت می‌دهند. هوشنگ، مردم زمان خود را با آبیاری و صنعت و جداکردن آهن و سنگ و ساختن ابزار آهنی آشنا ساخت و به ایشان کشاورزی آموخت. در شاهنامه؛ آشپزی، پختن نان و گله‌داری از آموزه‌های او برای مردم به‌شمار می‌رود. پیدایش جشن سده نیز به هوشنگ نسبت داده می‌شود.
به گزارش فردوسی، هوشنگ در کوه ماری سیاه با چشمان سرخ دید که از دهانش دود برون می‌شد. سنگی به سوی او پرتاب کرد. سنگ، به سنگی دیگر خورد و آتشی افروخت. آن شب، جشنی در بزرگداشت آتش گرفتند و نام آن جشن سده است. در شاهنامه می‌خوانیم:
یکی روز شاه جهان سوی کوه گذر کرد با چند کس هم گروه
پدید آمد از دور چیزی دراز سیه رنگ و تیره‌تن و تیز تاز
دوچشم از بر سر چو دو چشمه خون ز دود دهانش جهان تیره‌گون
نگه کرد هوشنگ باهوش و سنگ گرفتش یکی سنگ و شد تیزچنگ
به زور کیانی رهانید دست جهانسوز مار از جهانجوی جست
برآمد به سنگ گران سنگ خرد همان و همین سنگ بشکست گرد
فروغی پدید آمد از هر دو سنگ دل سنگ گشت از فروغ آذرنگ
نشد مار کشته ولیکن ز راز ازین طبع سنگ آتش آمد فراز
جهاندار پیش جهان آفرین نیایش همی کرد و خواند آفرین
که او را فروغی چنین هدیه داد همین آتش آنگاه قبله نهاد
بگفتا فروغیست این ایزدی پرستید باید اگر بخردی
شب آمد برافروخت آتش چو کوه همان شاه در گرد او با گروه
یکی جشن کرد آن شب و باده خورد سده نام آن جشن فرخنده کرد
ز هوشنگ ماند این سده یادگار بسی باد چون او دگر شهریار
همچنین او جانوران سودمند مانند گاو و خر و گوسفند را جفت‌جفت جدا کرد تا آن‌ها را پرورش دهند. هوشنگ ۴۰ سال حکومت کرد و پس از او تهمورث دیوبند پادشاه شد.
سنت خرده‌اوستائی و منشا آن
از دو شاه افسانه‌ای هوشنگ و تهمورث، نام نخستین بیش از دومی در متن‌های اوستایی می‌آید. در یشت ۵، قهرمانان افسانه‌ای که برای آناهیتا قربانی می‌کنند، برشمرده شده‌اند. میان آنان هوشنگ را در می‌یابیم. بخش مورد نظر چنین است:
یشت ۵ بند ۲۱. برای او هوشنگ پیشدادی بر دامنه کوه هرا صد اسب نر، هزار گاو، ده‌هزار گوسفند قربانی کرد.
یشت ۵ بند ۲۲. و از او درخواست کرد: «این نعمت را به من بده، ای اردوی سور آناهیتای خوب بسیار نیرومند، تا برترین شهریاری را بر همه کشورها، بر دیوان و مردمان، جادوان، و پریان، فرمانروایان ستمکار، کوی‌ها و کرپان بیابند، و دو سوم دیوان مازنی و بدکاران ورنی را نابود کنم.»
یشت ۵ بند ۲۳. آن گاه اردوی سور آناهیتا این نعمت را بدو داد، کسی که نعمت را به پارسایی که برای او «زوهر» نثار آورد و قربانی کند، ارزانی می‌دارد.
یشت ۹ (قهرمانان برای درواسپا قربانی می‌کنند):
یشت ۹ بند ۳. برای او هوشنگ پیشدادی بر دامنه کوه هرای زیبای آفریده مزدا صد اسب، هزار گاو، ده هزار گوسفند قربانی کرد و «زوهر» نثار آورد.
یشت ۱۳ (به یاری خوانده فروهرها):
یشت ۱۳. ۱۳۷. ما فروشی هوشنگ پارسا را می‌ستاییم برای پایداری او در برابر دیوان مازنی و بدکاران ورنی و برای پایداری در برابر آزار آفریده دیو.
یشت ۱۵ (قهرمانان برای ویو قربانی می‌کنند):
یشت ۱۵ بند ۷. هوشنگ پیشداد بر قله کوه «هرا» با بندهای آهنین بر تخت زرین، بر بالشی زرین، بر فرشی زرین، با برسم گسترده، با دست‌های پر او را ستایش کرد.
یشت ۱۷ (قهرمانان برای اشی نیک قربانی می‌کنند):
یشت ۱۷ بند ۲۴. هوشنگ پیشداد بر دامنه کوه هرای زیبای آفریده مزدا او را ستایش کرد.
یشت ۱۹ (قهرمانان برای فره قربانی می‌کنند):
یشت ۱۹ بند ۲۵. فره کیانی نیرومند بسیار ستوده زبردست مراقب پر نیروی پر هنر برتر از دیگران را می‌ستایم.
دینکرد هشتم، فصل 13، بندهای 5-6 (چهرداد شامل روایت‌هایی است درباره):
5. بنیان نهادن قانون و آیین دهقانی برای کشاورزی و پرورش جهان که بر اساس کوشش ویگرد پیشداد است، و قانون فرمانروایی (دهیوبدیه) برای پاسبانی و اداره آفریدگان که بر اساس کوشش هوشنگ پیشداد پایه‌گذاری شده‌است.
6. (درباره) نسب نامه هوشنگ، نخستین و طمورث (تهمورث) دومین سرور هفت کشور، و برشمردن نسل‌ها از آفرینش اصلی تا زمان جم.
پیشدادیان
اسطوره
هفشجان، شهری که محل کشف آتش را بدان جا نسبت داده‌اند و وجه تسمیه آن یعنی هوشنگان و برگرفته از نام هوشنگ پادشاه پیشدادی است.