گاه‌شماری مصری

گاه‌شماری مصری (یا سال مصریان) بی‌گمان در ایام بسیار دور قمری بوده‌است. مصریان باستان با دریافت نظم مشخص طغیان نیل، و همچنان طلوع منظم ستاره شعری از آن به عنوان معیاری برای گذشت زمان استفاده کردند. آن‌ها از تقویمی خورشیدی-نجومی استفاده می‌کردند که در آن یکسال شامل ۱۲ ماه ۳۰ روزه بود. آن‌ها متوجه شده بودند که به تدریج تغییر فصل در روزهای غیرمشابه سال انجام می‌شد و گویی زمان تغییر فصل در تقویم در حال حرکت می‌باشد. در حدود ۴۰۰۰ سال پیش از میلاد تصمیم گرفتند که در پایان هر سال ۵ روز به سال اضافه کنند تا مشکل تغییر فصل را حل کنند. این ۵ روز برای آن‌ها جز روزهای جشن و تعطیلات محسوب می‌شد و در این روزها کار نمی‌کردند. در حقیقت از ابتدای تاریخ مصر یعنی سلسله اول فراعنه سال شمسی و ۳۶۵ روزه بوده‌است که ۳۶۰ روز ایام ثابت سال و پنج روز خمسه مسترقه (Epahomene) داشتند که مولفین اسلامی آن را ابوغمنا می‌نامیدند. در کنار سال و ماه شمسی حساب و شمار و ماه قمری را نیز نگاه می‌داشتند و هرگاه روز معینی از ماه قمری با همان روز از سال شمسی برخورد و تقارن می‌یافت آن روز را جشن می‌گرفتند و این شباهت بسیاری با مطابقت نام روز و ماه ایرانی دارد که آن را طی هر ماه جشن می‌گرفتند. تقسیم سال به هفتاد و دو خمسه یا هفتاد و دو واحد پنج روزه چون بابل و آشور و ایران معمول بود و هم چنین سال را به سی و شش قسمت ده روزه بخش می‌کردند که ماه توت مصری محسوب می‌شد. روزهای خمسه مسترقه ایامی نحس محسوب می‌شد و هر روز نامی داشت منسوب به یکی از خدایان و این پنج روز عید ارواح و مردگان به‌شمار می‌آمد که شباهت تامی با همان پنجه دزدیده در گاه‌شماری اوستایی نو دارد.
پاپیروس‌های مصری نشان می‌دهد که مصریان باستان مدت زمان گردش زمین بدور خورشید را دقیقآ معادل ۳۶۵ و یک چهارم روز تعیین کرده بودند ولی برای حل مشکل کسری یک چهارم روز اندیشه خاصی نکرده بودند. به همین دلیل پس از گذشت ۱۴۶۰ سال خورشیدی - معادل چهار بازه ۳۶۵ سال خورشیدی - تعداد سالهای گذشته شده مصری معادل ۱۴۶۱ سال می‌شد. دور کبیسه بزرگ را در هر ۱۴۶۰ سال چون بابلیان حساب می‌کردند که در طی این مدت که آن را دوره سوثی (Sothiquedh) یا شعرایی می‌نامیدند ماه توت دوباره در جای اصلی خود قرار می‌گرفت چون دور بزرگ کبیسه در ایران که ۱۴۴۰ سال بود و اعتدال ربیعی به تقریب در جای اصلی خویش قرار می‌گرفت. مصریان در اولین روز پس از آغاز سپری شدن این دور جشن بزرگ برپا می‌کردند. اما هم چنان که به موازات سال سیار یا سال شمسی ناقصه (۳۶۵ روز بدون حساب کسر) در ایران میان موبدان حساب و شمار یک سال ثابت و دقیق شمسی جهت تعیین مواقع اصلی درو و خرمن و هنگام‌های فصلی اصلی رایج بود، نزد کاهنان مصری نیز نگاهداشت چنین سال ثابت شمسی جهت اعلان مواقع درو و خرمن رواج داشت که هنگام آن را با اولین طلوع صبحی ستاره شعرا مشخص می‌کردند.
همان تعصباتی که میان ایرانیان به لحاظ دین در حفظ روز و سال و ماه ناقص شمسی وجود داشت در مصر نیز برقرار بود. سال ۳۶۰ روز و هر ماه سی روزه نامزد به سی نام خدایان بود و چنانکه گذشت پنجه دزدیده نیز پنج نام از خدایان داشت. هر روز دعا و نیایشی ویژه داشت یا جشنی مخصوص بود که جایز نبود از جای خودش حرکت کند. این عصبیت تا آن حد بود که حتی فرعون لازم بود پیش از به تخت نشستن سوگند یا کند که تغییری در گاه‌شماری ندهد تا اعمال مذهبی به جای خود و در همان سال سیار شمسی اجرا گردد.
مصریان باستان علاوه بر تقویم خورشیدی از نوعی تقویم مذهبی نیز استفاده می‌کردند که مبنای آن حرکت ماه بدور زمین بود. آن‌ها این حرکت را معادل بسیت و نه و نیم (۲۹.۵) روز می‌دانستند. اهمیت این تقویم در آن بود که با پدیده‌هایی که در آسمان می‌دیدند مانند حرکت و چرخش ستارگان و صور فلکی هماهنگتر بود.
در مصر جشن‌ها و عیدهای مذهبی بسیار بود. هر روز در ماه منسوب به خدایی بود. برخورد نام و روز شمسی و قمری جشن داشت. روز نوزدهم ماه توت یعنی نخستین ماه سال منسوب به توت (ایزد) خدای بزرگ بود و آنهم توت نام داشت که عید ارواح و مردگان محسوب می‌شد.
+ ماه‌ها
شماره.
نام فصلی
پادشاهی میانه مصر
پادشاهی نو
به یونانی
زبان قبطی
عربی مصری
اعداد لاتین
اسکریپ یونانی
لاتین
عربی
I
First of Akhet
Tekh
Dhwt
Thoth

Thout
Tout
توت
II
Second of Akhet
Menhet
Pa-n-ip.t
Phaophi
/ῶ
Paopi
Baba
بابه
III
Third of Akhet
Ḥwt-ḥwr
Ḥwt-ḥwr
Athyr
Ἀ
Hathor
Hatour
هاتور
IV
Fourth of Akhet
Ka-ḥr-ka
Ka-ḥr-ka
Choiak
/
Koiak
Kiahk
(کیاک (کیهک
V
First of Peret
Sf-bdt
Ta-b
Tybi
/ῦ
Tobi
Touba
طوبه
VI
Second of Peret
Rekh wer
Mechir
/
Meshir
Amshir
امشیر
VII
Third of Peret
Rekh neds
Pa-n-amn-htp.w
Phamenoth

Paremhat
Baramhat
برمهات
VIII
Fourth of Peret
Renwet
Pa-n-rnn.t
Pharmouthi
/ῦ
Paremoude
Baramouda
برموده
IX
First of Shemu
Hnsw
Pachon

Pashons
Bashans
بشنس
X
Second of Shemu
Hnt-htj
Pa-n-in.t
Payni
/ῦ
Paoni
Baouna
بئونه
XI
Third of Shemu
Ipt-hmt
Ipip
Epiphi
Ἐ/Ἐ
Epip
Abib
ابیب
XII
Fourth of Shemu
Wep-renpet
Msw-r
Mesore

Mesori
Mesra
مسرا
گاه‌شماری اوستایی نو
پانویس و منابع