دی

دی (در فارسی افغانستان: جدی )، در زبان پشتو مرغومی و در زبان کردی به‌فرانبار ، دهمین ماه سال خورشیدی است و در گاه‌شماری رسمی ایران و افغانستان همواره ۳۰ روز دارد و از روز ۲۷۷م سال آغاز شده و در روز ۳۰۶م سال پایان می‌یابد. دی نخستین ماه فصل زمستان است.
برج فلکی دی‌ماه برج جدی (بزغاله) است که دهمین برج فلکی از دایرهالبروج است. نماد برج دی، بزغاله (در انگلیسی Capricorn ) نامیده می‌شود. عنصر این برج خاک است.
در گاه‌شماری رسمی ایران نام این ماه از نام ماه دهم گاه‌شماری اوستایی نو برگرفته شده‌است. در گاه‌شماری زرتشتی روز هشتم، پانزدهم و بیست و سوم هر برج نیز دی نام دارد. ابوریحان بیرونی می‌گوید دی ماه را خورماه نیز می‌گویند و روز اول ماه را خره‌روز یا خوره‌روز نامند.
در آیین زرتشتی در هرکدام از دی‌روزها از دی‌ماه، جشنی برگزار می‌شود که کوشیار گیلانی در زیج جامع این روزها را دی جشن می‌نامد.
نخستین جشن که در روز نخست دی‌ماه (اورمزد یا هرمزد) یعنی نخستین روز پس از جشن یلدا برگزار می‌شود، دی دادار جشن یا «جشن خرم روز» یا خور روز (روز خورشید)، یا نود روز (۹۰ روز تا نوروز) نام دارد.
روز هشتم از دی ماه یا روز «دی به آذر»، اولین جشن دیگان برگزار می‌شود که ابوریحان بیرونی در کتاب قانون مسعودی از این جشن با عنوان «عید دی الاول» نام برده است و کوشیار از آن با نام «دی جشن» نام برده است.
روز پانزدهم از دی ماه یا روز «دی به مهر» جشن دیگان دوم (/دیبگان/بتیکان) برگزار می‌شود.
در روز بیست و سوم از دی‌ماه یا روز «دی به دین»، سومین جشن دیگان برگزار می‌شود.
در بندهشن گل‌های بادرنگ و کاردک و شنبلید به ترتیب ویژه روزهای «دی به آذر» و «دی به مهر» و «دی به دین» معرفی شده‌اند.
ابوریحان بیرونی درباره دی‌ماه می‌نویسد:
واژه شناسی
واژه دی در اوستا دتهوش(Dathush) یا دزوه(Daz-vah) و به معنی دادار یا آفریننده و آفریدگار است که همیشه به مانند صفتی برای اهورامزدا آورده شده است. در اوستا در آفرینگان گاهنبار بند ۱۱ صفت دتهوش برای دهمین ماه سال بکار رفته است.
این واژه از مصدر دا آمده است که در اوستا و پارسی باستان و سانسکریت به معنی دادن، آفریدن، ساختن، و بخشیدن است. در پهلوی داتن(Datan) و در فارسی دادن است. از همین ریشه داتر(Dater) در پهلوی "داتار "و در فارسی «دادار» یا آفریدگار گفته می‌شود.
رویدادها
۱۹۱۳ - چاپ نخستین جدول کلمات متقاطع در نیویورک ورلد.
۱۹۴۷ - اختراع ترانزیستور.
۲۰۰۵ - آغاز تخاصم میان چاد و سودان
left
۱۹۴۱ - امپراتوری ژاپن، در جریان جنگ جهانی دوم، هنگ کنگ را تصرف کرد.
۱۹۵۱ - اعلام استقلال لیبی از ایتالیا.
۱۹۶۸ - فضاپیمای آپولو ۸ با ۳ سرنشین وارد مدار ماه شد و ده بار به دور آن چرخید.
۱۳۴۱ - ماموریت نیروی هوایی شاهنشاهی ایران برای حفظ صلح در کنگو.
1382- پنجم دی ماه، سالروز زلزله‌ی بزرگ بم.
مناسبت‌ها
۱- روز میلاد خورشید، جشن خرم روز
۵ - بازارجشن
۱۴ - سیرسور، جشن گیاه‌خواری
۲۰ - قتل میرزا تقی خان امیرکبیر (احتمالا)
روز مادر در اندونزی.
نامگذاری‌ها
روز ثبت احوال در ایران به مناسبت سالروز صدور اولین شناسنامه برای شخصی به نام فاطمه ایرانی
زادروزها
۵ دی ۱۳۱۷ ، بهرام بیضایی کارگردان ، نویسنده ، تدوینگر و متفکر ایرانی
۱۸۵۸ - جاکومو پوچینی، موسیقی‌دان و آهنگ‌ساز بزرگ ایتالیایی.
۱۶۰۵ - تیانچی، پانزدهمین امپراتور سلسله مینگ.
۱۷۹۰ - ژان فرانسوا شامپولیون دانشمند، زبان‌شناس و شرق‌شناس فرانسوی.
۱۹۱۸ - هلموت اشمیت، سیاست‌مدار آلمانی.
۱۹۴۳ - سیلویا، شهبانوی سوئد.
۱۹۰۵ - هوارد هیوز ، هوانورد، مهندس و کارگردان آمریکایی.
۱۹۴۳ - تاریا هالونن ، یازهمین رئیس جمهور فنلاند.
۱۳۰۰ - عباس سحاب جغرافی‌دان و نقشه‌نگار (کارتوگراف)، بنیان‌گذار دانش نقشه‌نگاری به شیوه نوین در ایران.
۱۳۱۳ - فروغ فرخزاد شاعر
۱۳۱۸ - تولد سیروس طاهباز جمع‌کننده آثار نیما یوشیج
۱۳۳۸ - حامد کرزی ، رئیس جمهور افغانستان
۱۳۴۱ - سهراب رحیمی شاعر
۱۲۷۰- محمدعلی جمال‌زاده: اصفهان - داستان‌نویس
۱ دی ۱۳۰۸ -محمد نوری خواننده
۱ دی ۱۳۵۰ -رامبد جوان بازیگر،نویسنده،مجری و کارگردان
۵ دی ۱۳۴۸- هومن برق نورد بازیگر
۶ دی ۱۳۵۹ - مهرشاد بهرامی خواننده
۷ دی ۱۳۴۷- محمدرضا فروتن بازیگر
۱۰ دی ۱۳۲۹- ناصر چشم آذر موسیقی دان آهنگساز و نوازنده ایرانی
۱۰ دی ۱۳۴۰- کتایون ریاحی بازیگر و نویسنده
۱۰ دی ۱۳۴۰- ناصر عبداللهی خواننده پاپ ایرانی
۱۳ دی ۱۳۵۷- سام قریبیان بازیگر و نویسنده
۲۰ دی ۱۳۶۰- جواد عزتی بازیگر
۲۲ دی ۱۳۶۱ - نگار جواهریان بازیگر
۲۲ دی ۱۳۶۲ - ترانه علیدوستی بازیگر و نویسنده
۲۳ دی ۱۳۶۰ - محمد علیزاده خواننده
۲۵ دی ۱۳۵۵ - ماه چهره خلیلی بازیگر
۲۷ دی ۱۳۴۴ - سید جواد هاشمی بازیگر
۲۷ دی ۱۳۵۱ - مجید اخشابی خواننده
۲۹ دی ۱۳۳۰ - نصرالله معین خواننده
درگذشت‌ها
۱۹۸۹ - ساموئل بکت نمایش‌نامه‌نویس، رمان‌نویس و شاعر ایرلندی.
۱۵۲۴ - واسکو دا گاما دریانورد و کاشف پرتغالی در هند.
۱۹۵۷ - اوکاوا شومیو ، نویسنده و سیاست‌مدار ژاپنی و یکی از مترجمان قرآن به زبان ژاپنی
۲۰۰۷ - اکبر رادی نمایشنامه‌نویس ایرانی.
۲۰۰۸ - ساموئل هانتینگتون، دانشمند علوم سیاسی دانشگاه هاروارد.
جستارهای وابسته
روزنامک