محمدحسن آشتیانی

محمدحسن آشتیانی (زاده ۱۲۴۸  آشتیان و درگذشته ۱۳۱۹  تهران) از روحانیان شیعه اهل ایران می‌باشد.
زندگی‌نامه
وی در حدود سال ۱۲۴۸ در آشتیان واقع در استان مرکزی چشم به هستی گشود. سه ساله بود که پدرش از دنیا رفت. پس از فوت پدر، مادری پاکدامن و مشتاق معارف دینی وی را تحت تربیت‌های سازنده خود قرار داد. پس از آنکه محمدحسن به سن تمییز رسید، مادرش او را جهت فراگیری قرآن، حساب و سواد فارسی نزد معلمان و مربیان فرستاد. در این مدت، ذهن کنجکاو محمدحسن مشاهده کرد مربیانش در خصوص مباحث علم نحو با یکدیگر به گفتگو مشغول‌اند. او با دیدن وضع، مشتاق فراگیری علوم و معارف دینی گردید و در حدود سال ۱۲۶۱ در حالی که نوجوانی ۱۳ ساله بود، عازم بروجرد گردید. وی ۴ سال نزد ملا اسدالله بروجردی، ادبیات و فقه و اصول را یادگرفت و به تدریس آن‌ها پرداخت. او در سن کم، به تدریس مطول می‌پرداخت. به موازات تحصیل نزد ملا اسدالله بروجردی و تدریس در مدرسه علمیه این شهر، حدود ۱۸ ماه در محضر علامه سید شفیع جاپلقی به فراگیری معارف تشیع اشتغال داشت.
در سال ۱۳۶۵ برای تکمیل تحصیلات، رهسپار نجف اشرف گردید. در آنجا از درس اساتید حوزه نجف خصوصا شیخ انصاری استفاده کرد. چون سنش کم بود، پشت پرده می‌نشست تا آنکه در یکی از روزها بر اثر اظهار نظری که در درس می‌کند، شیخ به استعداد فوق‌العاده او پی می‌برد و وی را به حضور فرا می‌خواند. به خاطر حسن تعبیر و لطف تقریری که داشت، درس استاد را برای دیگران تقریر می‌کرد و به لسان الشیخ، شهرت یافت و تقریرات استاد را می‌نوشت.
بازگشت به ایران و تدریس در حوزه علمیه تهران
وی در سال ۱۲۸۱ در حالی که به درجه علمی اجتهاد رسیده بود، به ایران بازگشت و ساکن تهران شد. او در اصول فقه، مباحث تازه و نکته‌های پژوهشی عمیقی را مطرح کرد. وی در تهران به تدریس و تالیف و تصنیف پرداخت و نخستین ناشر مکتب استادش شیخ مرتضی انصاری گردید. از این‌رو طلاب از سراسر ایران در محضر درسش حاضر شدند و شان و مرتبه علمی او فزونی گرفت. او خوب تقریر می‌کرد و تعابیر لطیف و بیان شیوایی داشت. رفته رفته وی بر سایر عالمان تهران پیشی گرفت و مورد توجه طبقات گوناگون جامعه واقع شد. وی ضمن تشکیل حوزه علمیه در تهران و پرداختن به تدریس معارف فقهی، از شرایط اجتماعی نیز غافل نبود و به مسائل جامعه توجه داشت و در حد امکانات و مقدورات، در جهت رفع مشکلات و معضلات مردم می‌کوشید. به همین دلیل، او جایگاه رفیعی در میان اهالی تهران و سایر نقاط ایران پیدا کرد.
علاوه بر دقت و موشکافی که در بحث‌های اجتهادی داشت، دارای ذوق خاص و بیان گیرا بود و این ویژگی بر شهرت و برتری علمی او افزود. از هنگام ورود به ایران تا زمان رحلتش، مرجع احکام شرعی بود و در چند سال آخر عمر، متولی و متصدی تمام اوقافی که تولیت آن‌ها با اعلم علمای تهران بود، از قبیل موقوفات مدرسه مروی گردید.
ستیز با سلطه‌گری
وی در مقام رهبری نهضت مقاومت و اعتراض مردم در جریان واگذاری امتیاز انحصاری دخانیات، توتون و تنباکو در داخل و خارج به یک شرکت انگلیسی توسط ناصرالدین شاه قاجار در سفر سوم خود به اروپا، در سال ۱۳۰۶، کوشید علاوه بر گوشزد نمودن زیان‌های اقتصادی این قرارداد، آثار سوء فرهنگی و اجتماعی آن را به مردم یادآور شود. این کار منجر به صدور فتوای تحریم تنباکو از سوی میرزای شیرازی شد.
پس از لغو امتیاز داخلی و خارجی، امین السلطان از میرزای آشتیانی حکم جواز را می‌خواهد که او در جواب می‌گوید:
فرزندان
وی چهار پسر و یک دختر داشت:
شیخ مرتضی آشتیانی (متوفی ۱۳۶۵) که در عصر خود از فقها و مدرسان بزرگ حوزه‌های علمیه بود و در قضیه بانک روس و حوادثی که منتهی به لغو امتیاز آن شد، نقش بسزایی داشت و در جنبش مشروطیت نیز شرکت داشت. وی از جمله علمایی بود که در حرم عبدالعظیم حسنی متحصن شد.
افتخار العلماء مرحوم آقا میرزا مصطفی متخلص به صهبا که در جنبش مخالفت با موسیو نوز بلژیکی نقش بسزایی داشت و در قیام مشروطیت در صف مردم قرار داشت و در تاریخ ۱۳۲۷ در سن ۴۲ سالگی در منزلش واقع در جوار حرم عبدالعظیم حسنی ترور شد.
مرحوم میرزا هاشم آشتیانی که در دوره‌های سوم تا هشتم مجلس شورای ملی به نمایندگی انتخاب گردید و در حدود سال ۱۳۴۰ در سن ۹۰ سالگی از دنیا رفت.
میرزا احمد آشتیانی (۱۳۰۰  ۱۳۵۹) متخلص به «واله» از حکماء و فقهای متبحر تهران بود که در فنون مختلف جمعا ۶۲ تالیف گران‌بها از او باقی مانده‌است. وی هنگام وفات، متصدی مدرسه علمیه مروی تهران بود.
آقا زاده خانم که نامش فاطمه بود و به همسری عموزاده خود مرحوم میرزا جعفر، معروف به میرزا کوچک آشتیانی درآمد و مرحوم میرزا مهدی آشتیانی فرزند اوست.
آثار
نوشته‌هایش که به صورت کتاب، رساله و حاشیه بر کتاب‌های دیگران، به یادگار مانده‌است، عبارتند از:
بحر الفوائد فی حاشیه الفرائد (وی این اثر را هنگامی نوشت که در درس شیخ انصاری شرکت می‌کرد. بنا به نظر شیخ آقا بزرگ تهرانی، در میان ۴۰ حاشیه که بر «رسائل» شیخ انصاری نگاشته شده‌است، این اثر از همه آنها پر مایه‌تر، بهتر و مفیدتر است).
رساله فی الاجزاء
مباحث الالفاظ (تقریر مباحث اصولی شیخ انصاری)
رساله فی قاعده نفی العسر و الحرج
کتاب القضاء و الشهادات (برگرفته از دروس شیخ انصاری)
رساله فی حکم اوانی الذهب و الفضه
ازاحه الشکوک فی حکم اللباس المشکوک
رساله فی الجمع بین تصدی القرآن و الدعاء
رساله فی نکاح المریض
کتاب الاجاره (تقریر درس‌های شیخ انصاری)
الخلل فی الصلاه (شرح مبحث خلل از کتاب شرایع الاسلام)
رساله فی انه اذا سلمت جماعه یکتفی بجواب واحد بصیغه الجمع ام لا
رساله سوال و جواب (به فارسی)
کتاب الوقف (تقریر درس‌های شیخ انصاری)
کتاب الخمس
کتاب الزکاه
احیاء الموات و الاجاره
کتاب الرهن
کتاب الغصب
کتاب الصید و الذباحه
شاگردان
محمد علی شاه آبادی
حسین قمی
سید عباس شاهرودی
سید نصرالله اخوی
ابراهیم، فرزند ابوالفتح زنجانی
سید محمد بن محمد تقی حسینی تنکابنی
میرزا محمد علی شاه‌آبادی
میرزا محمدخان قزوینی معروف به علامه قزوینی
فیض قمی (آیه الله العظمی حاج آقا میرزا محمد فیض) ۱۳۷۰–۱۲۹۳ ه‌.ق
فیاض
میرزا مسیح طالقانی استاد مرتضی طالقانی
علی اکبر حکمی
سید ابوالقاسم حسینی
ملا رحمت‌الله کرمانی
سید اسماعیل مرعشی (ملقب به شریف‌الاسلام که در طب و شیمی و علم حروف ماهر بوده‌است)
ملا اسماعیل محلاتی
علی اکبر صدر الفضلاء
علی‌اکبر نهاوندی
ابوالقاسم کبیر قمی ۱۲۸۰–۱۳۵۳ قمری
محمد کبیر قمی
محمدعلی حائری قمی وفات ۱۳۵۸
محمدتقی نهاوندی
حسین مازندرانی کولائی (آیت الله شیخ حسین مازندرانی کولائی) وفات ۱۳۳۵ هجری قمری
علی‌اکبر مازندرانی
ستایش دانشمندان و تراجم‌نگاران
روش علمی، شیوایی سخن و یافته‌های جدید علمی و تشریح اندیشه‌های شیخ انصاری توسط او، آوازه‌اش را در سراسر ایران طنین افکن کرد.
یکی از شاگردانش می‌گوید:
شاگردش علامه سید محمد تنکابنی می‌گوید:
میرزا محمدعلی مدرسی تبریزی می‌نویسد:
وفات
وی در ۲۸ جمادی‌الاول ۱۳۱۹ در سن ۷۱ سالگی، در تهران هنگام قرائت زیارت جامعه کبیره بدرود حیات گفت. پیکرش را در جوار بارگاه حضرت عبدالعظیم حسنی به امانت سپردند تا پس از مدتی به نجف انتقال دهند. فرزندش، مرتضی آشتیانی می‌گوید:
مجتهدان مبارز