پرور (مهدی‌شهر)

پرور (به مازندرانی: پلور pelver) یکی از روستاهای مازندرانی زبان شهرستان مهدیشهر در استان سمنان است. این روستا در ۵۰ کیلومتری شمال شهر مهدیشهر (۶۶ کیلومتری سمنان) و در دهستان پشتکوه واقع است. جمعیت این روستا در سال ۱۳۷۵، ۸ نفر (۳ خانوار) بوده است. منطقه حفاظت شده پرور که در سال ۱۳۵۵ مصوب شده، با وسعت ۶۴،۸۴۴ هکتار در اطراف این روستا قرار دارد.
پرور در دره‌ای واقع شده است که کوه‌های مرتفع آن را احاطه کرده‌اند. بلندترین کوه‌های پرور، کالورد و ایوار نام دارند که هر دو در جنوب آن واقع شده‌اند. رودخانه پرور که از کوه ایوار سرچشمه گرفته است از مشرق آبادی می‌گذرد و به رودخانه تجن می‌ریزد.
پرور در فرهنگ جغرافیائی ایران
در فرهنگ جغرافیایی ایران جلد ۳، درباره پرور در سال ۱۳۲۹ آمده است:
«پرور قصبه از دهستان پشتکوه، بخش دودانگه شهرستان ساری، ۳۰ کیلومتری جنوب خاوری سعیدآباد، ۱۰ کیلومتری ملاده، کوهستانی، سردسیر، سکنه ۱۵۵۰ نفر، شیعه، زبان: فارسی و مازندرانی، آب از چشمه‌سار، راه مال‌رو و صعب‌العبور. محصولات عمده: گندم و لبنیات. شغل: زراعت و گله‌داری. صنایع دستی زنان: شال، گلیم، جاجیم و کرباس‌بافی.
توضیح: گله‌داری از مشاغل مهم سکنه محسوب می‌شود و عده‌ای گله‌های خود را حدود گرمه و جاجرم قوچان می‌برند. مراتع تابستانی پرور به کثرت و مرغوبیت معروف است.
جمعیت
پرور یکی از نمونه‌های بارز و شاخص مهاجرت در جوامع روستایی ایران می‌باشد، این روستا که تا قبل از پهلوی دوم حدود ۴۰۰ خانوار جمعیت داشت، بزرگ‌ترین روستای دودانگه مازندران بود و به تنهایی نیمی از جمعیت منطقه پشتکوه را دارا بود و اکنون متروک و خالی از سکنه می‌باشد. بر اساس سرشماری جمعیت سال ۱۳۷۰، در پرور ۵ خانوار (۱۳نفر) زندگی می‌کرده‌اند.
سال
خانوار
جمعیت
۱۵۵۰
۱۰۵۴
۱۳۴۵
۱۹۵
۱۰۰۵
۱۳۵۵
۸۷
۳۵۹
۱۳۶۵
۰۶
۲۴
۱۳۷۰
۰۵
۱۳
۱۳۸۰
۰
۰
۱۳۹۰
۰۸
۲۳
پرور در گستره تاریخ
در افسانه‌های مردم منطقه آمده است: رستم، هنگام رفتن به مازندران برای نبرد با دیو سفید، از راه «رسم‌رودبار» عبور کرده و شبی را در آن‌جا اتراق می‌کند. به همین دلیل آن‌جا را «رستم‌رودبار» نامیدند که به مرور به رسم‌رودبار تبدیل شد. روز دیگر این یل افسانه‌ای به چمنزاری خوش و مرغزاری خرم می‌رسد. رخش خود را در چمن‌زار آن‌جا به چرا رها می‌کند و خود در زیر نور آفتاب می‌خوابد. رخش از «زال چشمه» آب می‌خورد و به کشتزاری وارد می‌شود. دشتبان آن سامان با دیدن رخش خشمگین شده، بر سر رخش می‌کوبد، به رستم ناسزا می‌گوید و پرخاش می‌کند. رستم دو گوش مرد را می‌کند و در دستش می‌گذارد و آن‌جا را از آن پس گوشپاره یا «گوشواره» نام نهادند. دشتبان مجروح و خون آلود و در حالی که دو تکه گوشش را در کف دستش گرفته بود نزد اولاد یک چشم پهلوان و مالک اولاد محله (فولاد محله کنونی) می‌رود. اولاد و سپاهش با رستم می‌جنگند، اما در نبرد با رستم شکست می‌خورند و اولاد دستگیر می‌شود.
این افسانه خلاصه‌ای است از آنچه که حکیم فردوسی در خوان پنجم شاهنامه آورده.
همه جامه برتنش چون آب بود نیازش به آسایش و خواب بود
لگام از سر اسپ برکرد خوار رها کرد بر خوید و کشتزار
چو در سبزه دید اسپ را دشتبان گشاده زبان شد دمان و دنان
سوی رستم و رخش بنهاد روی یکی چوب زد گرم بر پای اوی
چو از خواب بیدار شد پیلتن بدو دشتبان گفت کای اهرمن
چرا اسپ در خوید بگذاشتی بر رنج نابرده برداشتی؟
ز گفتار او تیز شد مرد هوش بجست و گرفتش یکایک دو گوش
بیفشرد و برکند هر دو ز بن نگفت از بد و نیک با او سخن
سبک دشتبان گوش‌ها برگرفت غریوان از و ماند در شگفت
بدان مرز، اولاد بد پهلوان یکی نامداری دلیری جوان
بشد مرزبان نزد او با خروش پر از خون سر و دست و کنده دو گوش
بدو گفت مردی چو دیو سیاه پلنگینه جوشن وز آهن کلاه
برفتم که اسپش برانم ز کشت مرا خود به اسپ و به کشته نهشت
مرا دید و بر جست و یافه نگفت دو گوشم بکند و همان‌جا بخفت
فراتر از افسانه‌ها، کاوش‌های باستان‌شناسی نشان از رونق و آبادانی این منطقه در عصر باستان دارد.
از مسیر خرند به رسم‌رودبار و فولادمحله جاده‌ای باستانی می‌گذشت که به مازندران و خراسان می‌رفت. دشت فولادمحله که روزگاری «سلطان‌میدان»۵ نام داشت و مورد توجه پادشاهان بود، چهارراهی باستانی بود که ارتباط شمال و جنوب رشته‌کوه البرز را برقرار می‌ساخت.
پروریج‌آباد
در گذشته پرور واقع در جنوبی‌ترین نقطه دودانگه بود. از آن سو، در شمال دودانگه روستایی به نام پروریج‌آباد جای داشت که از دید نام‌گذاری همانندی فراوانی با پرور داشت. امروزه بر پایه تقسیمات جدید هر دوی این روستاها از دودانگه جدا شده‌اند ولی گمانه‌زنی‌هایی که درباره خاستگاه نام‌گذاری پروریج‌آباد وجود دارد احتمال وجود پیوند تاریخی میان این دو روستا را نیرو می‌بخشد.
گمان نخست :
برخی بر این باورند که شماری از پروری‌ها که کار اصلی‌شان دامداری بود از روستای خود کوچ نمودند و در پروریج‌آباد ماندگار شدند. چون در زبان مازندرانی «یج» برای نسبت به کار می‌رود، (مانند یوشیج به معنی اهل یوش، سورتیج به معنی اهل سورت کلمیج به معنی اهل کلیم) مکان جدید که کوچندگان پروری در آن ماندگار شدند به «پروریج‌آباد» آوازه یافت.
گمان دوم :
برخی دیگر را گمان بر این است که در گذشته مردمانی از روستای پرور به پروریج‌آباد کوچ کرده و کسان دیگری هم از روستای وری چهاردانگه به این منطقه کوچیدند که نتیجتا پس از مدتی با هم آمیختند و واژه پروریج‌آباد پدید آمد.
مقبره سید تاج‌الدین (حاکم هزارجریب)
هزارجریب
این مقبره در پرور قرار دارد. این بنای خشتی که مربوط به دوره ایلخانیان می‌باشد. از دو اتاقک متصل به هم یکی با پلان شش‌گوش و دیگری با پلان مربع ساخته شده است. بر فراز هر اتاق دو گنبد کاسه‌ای به چشم می‌خورد که اگر چه دست روزگار آسیب‌هایی بر آن زده، اما هنوز زیبایی و لطف خود را حفظ کرده است. بنای اصلی مقبره (شش‌گوش) مربوط به دوره ایلخانیان و بقیه بنا (چهارگوش) در دوره‌های بعد به آن الحاق شده است. ورودی مقبره از دالانی است که متصل به اتاقک چهارگوش می‌باشد. نور داخل مقبره را چهار پنجره کوچک تامین می‌کند. ضریح داخل مقبره سید تاج الدین که کاری است نفیس و گران‌بها، هم‌اکنون در سازمان میراث فرهنگی استان سمنان نگهداری می‌شود. در سال ۱۳۵۷ خورشیدی و در بحبوحه انقلاب، قاچاقچیان میراث فرهنگی تصمیم داشتند آن را از کشور خارج کنند که خوشبختانه موفق نشدند. این ضریح نفیس منبت و معرق‌کاری شده به ابعاد ۲۵۰ × ۹۳ سانتی‌متر و با ارتفاع ۱۲۰ سانتی‌متر دارای کتیبه‌هایی منبت‌کاری شده مربوط به سال ۸۵ ه.ق. می‌باشد. دیواره‌های اطراف به صورت هندسه نقوش، شمسه، پنج‌ضلعی‌های منتظم و اسلیمی کار شده است. چوب‌های دور شمسه‌ها و حواشی رنگ‌شده می‌باشد. حاشیه‌ها نیز اسلیمی کار شده است.
در دیواره این ضریح نوشته شده است: «هذا روضه الانوار و مخزن الاسرار حضرت العلیه العالیه، مهبط فیضان القدسیه مواهب الربانی سرالله فی الارض، وارث علوم الانبیاء و المرسلین، کاشف الدقایق هادی الخلایق، امیر تاج الحق والمله و الدنیا و الدین الحسینی قدس سره و انا الله برهانه وصلی الله الی جوار تعالی فی اربع ربیع الاول سبع و خمسه و ثمانیه.»
«اللهم صل علی محمد المصطفی و صل علی علی المرتضی و حسن الرضا و الحسین الشهید بکربلا و علی زین العابدین و محمد الباقر و جعفر صادق و موسی الکاظم و علی الموسی الرضا و محمد التقی و علی النقی و حسن العسکری و حجه القائم الامام محمد المهدی صلوات الله علیهم اجمعین.»
هم‌چنین نوشته شده است: عمل استاد عبدالشاه شرف سمنانی سال ۸۵۷ ه.ق. در حاشیه این ضریح در چهار طرف سوره فتح کنده‌کاری شده است.
روی ضریح قطعه چوبی به ابعاد ۵۲×۲۰۰ سانتی‌متر با ارتفاع ۳۰ سانتی‌متر با حواشی پایینی به شکل هندسه نقوش و معرق‌کاری شده می‌باشد، در قسمتی از آن استخوان جاسازی شده است.
در بالای ضریح نیز یک ردیف نقوش هندسی و در بالای آن به صورت نقوش اسلیمی وجود دارد. در قسمت بالای ضریح یک کتیبه به خط کوفی بنایی با عبارت محمد و علی به شکل قرینه به چشم می‌خورد.
دوره صفویه
از عصر صفویه دو کاروان‌سرا باقی مانده است: کاروان‌سرای سرتنگه و رباط خرند که مردم منطقه به آن کاروان‌سرای شاه‌عباسی می‌گویند. در باور مردم منطقه، شاه‌عباس شخصی بود که شهرها، بناها و راه‌های زیادی را آباد نموده است و برای رفاه حال مسافران کاروان‌سراها بنا کرد. حتی در افسانه‌های مردم وی انسانی هوشمند و دانا توصیف شده است که در لباس درویشی به میان مردم می‌آید تا از حال و کار و اوضاع آن‌ها باخبر شود.
در گذشته از سمنان به مازندران چند مسیر وجود داشت: یکی از آن مسیرها، مسیر رسم‌رودبار و فولادمحله بود. مسیر دیگر که در حقیقت راه تابستانی بود، از سمنان آغاز شده و از سنگسر، شهمیرزاد، ده صوفیان، گردنه خینگ، شلی و ملاده می‌گذشت و به مازندران ختم می‌شد. مسیر زمستانی نیز از سمنان شروع شده و از سنگسر، شهمیرزاد، ده‌صوفیان، خرند، پرور و ملاده می‌گذشت و به مازندران ختم می‌شد. کاروان‌سرای سرتنگه و رباط خرند در مسیر زمستانی بنا شده است.
کاروان‌سرای سرتنگه در پانصد متری غرب ییلاق خرند واقع است. این بنا از نوع کوهستانی و مسقف و چهارگوش به ابعاد ۱۴×۱۶ متر می‌باشد که با سنگ و ملاط گچ ساخته شده است. سقف بنا با طاق‌های جناقی و گنبدهای کوچک پوشانده شده است. نورگیرهایی نیز روی سقف تعبیه شده است و تنها سقف کاروان‌سرا از سطح زمین ارتفاع دارد. ورودی بنا در ضلع شرقی پایین‌تر از سایر قسمت‌ها می‌باشد. پایه‌ای به صورت شمع زیر سقف شمع زده شده که نشان می‌دهد در آن زمان قسمت‌هایی از سقف در حال ریختن بوده است.
رباط خرند در فاصله دو کیلومتری کاروان‌سرای سرتنگه بنا شده است. امروزه جاده خاکی اتومبیل رو از کنار آن می‌گذرد. این بنا دارای یک سالن با یک در ورودی از سمت غرب می‌باشد. مصالح آن از سنگ و ملاط گچ می‌باشد.
دوره قاجار
در سفرنامه‌هایی که از دوره قاجار به‌جا مانده است از جمله «استرآبادنامه» اثر لیوتنان کلنل برسفردلوات (۹۹–۱۲۸۹)، «سفرنامه خراسان» اثر ناصرالدین‌شاه قاجار (۱۳۰۰ه‌. ق)، «روزنامه سفر خراسان» اثر علینقی حکیم‌الممالک و «مطلع‌الشمس» اثر محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه اشاراتی به منطقه شده است.
ناصرالدین‌شاه در سفرنامه‌اش ضمن شرح خواندن مرغ «غزلاخ»، از بلدرچین، گل‌های نسترن، درختچه‌های زرشک و فراوانی «شکار آرغالی» می‌گوید و در ادامه می‌نویسد:
در مسیر خرند به فولادمحله می‌نویسد:
کلنل لوات نیز در سفرنامه‌اش می‌نویسد؛ هنگامی که به چمن خرند رسیده بود، شبان‌ها مشغول جمع‌کردن علوفه زمستانی و در شرف حرکت به سمت قشلاقات مازندران بودند. او می‌نویسد که پس از گذر از دره هسکو (اورازدره) به رسم‌رودبار رسید و در آن‌جا به مسافتی در حدود یک فرسنگ سیاه‌چادر (از رسم‌رودبار تا گونو) در طول راه اشاره شده است که دامداران برافراشته بودند.
در زمان ناصرالدین‌شاه حاکم دودانگه ابراهیم‌خان (سرتیپ) ملقب به سالار افخم بود. مرکز حکومت وی در ملاده بود. عمارت و باغ زیبایی در آن‌جا بنا نموده بود که هم‌اکنون نیز باقی است و جزو آثار میراث فرهنگی استان سمنان می‌باشد. طبق نوشته کلنل لوات وی یک باغ وسیع با درختان کهن چنار در فولادمحله داشت که به باغ سرتیپ مشهور بود.
صنیع‌الدوله در سفرنامه مطلع‌الشمس می‌نویسد:
یورش‌ها
هجوم ترکمانان
به استناد گفته کهنسالان و کتاب‌ها و سفرنامه‌های تاریخی، یکی از معضلاتی که مردم منطقه در عصر قاجار (یا پیش از آن) با آن دست به گریبان بودند، هجوم ترکمانان بود. این هجوم، به منظور غارت، چپاول اموال و احشام بود. مردم منطقه تدابیر مختلفی برای دفاع به کار می‌گرفتند. به عنوان مثال در نقطه‌ای در «گونو» گلوگاه راه اصلی را با دیوار سنگی مسدود می‌کردند به همین دلیل آن‌جا را «بسته» می‌نامیدند که هم‌اکنون نیز به همین نام خوانده می‌شود. گلوگاه مورد اشاره مکانی است تنگه مانند که در آن‌جا راه باریک می‌شود. مسدود کردن راه به منظور اختلال در حرکت و کاهش سرعت مهاجمین و سرگرم‌کردن آن‌ها بود، تا مردم باخبر شوند. از کوه‌های بالای «بسته» به سمت ترکمانان تیر و سنگ پرتاب می‌شد.
از یکی از قراول‌خانه‌های مشرف بر «بسته» که روی قله کوهی بنا شده بود، دودی عظیم برپا می‌شد. این دود به منزله اعلام خطر بود. پیام از قله‌ای به قله دیگر به سرعت منتقل می‌شد تا به پرور می‌رسید. می‌گویند در نزدیک تنگه پرور، مردم حدود چهل مهاجم ترکمان را، به هلاکت رساندند و سرهای آن‌ها در آن حوالی دفن کردند. این مکان را «چهل‌کله» می‌نامند. کهن‌سالان چهل‌کله را نماد مقاومت و شجاعت تاریخی خود می‌دانند.
حمله امیراعظم
امیراعظم در سال ۱۳۳۰ ه. ق به حکومت سمنان، دامغان و شاهرود منصوب شد. امیراعظم از نوادگان فتحعلی‌شاه و برادرزاده صدراعظم مشهور ایران عین‌الدوله بود.
امیراعظم به بهانه برخورد با محمدجان سلطان به پرور حمله کرد. اسماعیل هنر یغمایی که منشی صدراعظم بود، ماجرای حمله به پرور را این‌گونه آورده:
چراغعلی اعظمی سنگسری در کتاب «تاریخ سنگسر – مهدی شهر» پیرامون امیراعظم آورده:
اسماعیل مهجوری در «تاریخ مازندران» می‌گوید که محمدجان سلطان بر پروریان ریاست داشت. هم‌چنین آورده که در حمله به پرور از هفتصد سوار و دو عراده توپ استفاده شده است. در ادامه می‌گوید:
در حمله امیراعظم به پرور پنج تن کشته شدند. یکی از آن‌ها تقی از تیره رئیس بود که به دست وردی‌خان کشته شد. وردی‌خان برادرزن امیراعظم بود. یکی دیگر از کشته‌شدگان هم محمد درزی بود.
کهنسالان پروری می‌گویند؛ تنها دو رمه از گوسفندان که متعلق به طایفه درزی بود، به غارت نرفت. این دو رمه دیرتر از بقیه و بعد از حمله امیراعظم به ییلاق آمدند. دو اسب و چند گاو تازه زایمان کرده که گوساله‌های آن‌ها در پرور باقی مانده بودند، از بین راه برگشتند.
در مراتع وسیع و غنی پرور، رمه‌های فراوانی بودند و امیراعظم با بهانه‌ای بی‌اساس این رمه‌ها را به غارت برد. غارت رمه‌های پرور در مناسبات اقتصادی و فرهنگی منطقه تاثیر فراوانی گذاشت. یکی از دلایل تخلیه پرور در سالیان بعد را باید در همین غارتگری جست و جو کرد.
بعد از این غارتگری، کودکان در کوی و برزن می‌خواندند:
بارین بئورین امیر اعظم امیر تن وچه بمیره
سلطون د بیتی با نه تا فرزند امیر تن وچه بمیره
صد تا گو بورده همه گوکه مار امیر تن وچه بمیره
طلا سماوارده بار هاکارده بار امیر تن وچه بمیره
رمه مش بورده همه وره مار امیر تن وچه بمیره
ام بز و بچه بورده امیر تن وچه بمیره
ام گو و گوگچه بورده امیر تن وچه بمیره
Ava negari
Bārin baurin amire azem amir ten vačče bamire
Seltun de beyiti bā ne tā farzend amir ten vačče bamire
Sadtā go baverdē hame guke mār amir ten vačče bamire
Telā semāvār de bār hākārdē bār amir ten vačče bamire
Rame mēš baverdē hame vare mār amir ten vačče bamire
Am bezo bečče baverdē amir ten vačče bamire
Am go o gukče baverdē amir ten vačče bamire
بروید به امیراعظم بگوید امیر بچه‌ات بمیرد
سلطان را گرفتی با نه فرزندش امیر بچه‌ات بمیرد
صد گاو بردی همه با گوساله امیر بچه‌ات بمیرد
سماور طلا را بار ستوران کردی امیر بچه‌ات بمیرد
رمه‌های میش بردی همه با بره امیر بچه‌ات بمیرد
بز و بزغاله ما را بردی امیر بچه‌ات بمیرد
گاو و گوساله ما را بردی امیر بچه‌ات بمیرد
این ترانه که در پرور به آن سوت (sot) می‌گویند بسیار شبیه ترانه ختلان می‌باشد که کودکان خراسان در هجو اسد بن عبدالله القسری پس از شکست وی از امیر ختلان در سال ۱۰۸ه. در کوی و برزن می‌خواندند:
از ختلان آمذیه
بروتباه آمذیه
آوارباز آمذیه
خشک نزار آمذیه
جالب‌تر آن‌که ترانه ختلان مانند ترانه بالا و اکثر ترانه‌های پرور، هشت هجایی است.
مشدی پروری
سهراب محمودیان
آرامگاه امامزاده سید کاظم پرور
شهریارکوه
هزارجریب