کاتب چلبی

حاجی خلیفه جغرافی‌دان و تاریخ‌نگار ترک متولد قسطنطنیه در سال ۱۰۱۷ - مرگ قسطنطنیه در سال ۱۰۶۷
لقب وی «کاتب چلبی» و نامش مصطفی فرزند عبدالله بود. وی در نوجوانی وارد لشکر عثمانی گردید و تقریبا در طی ۱۳ سال بطور مداوم در لشکرکشی‌های امپراتوری عثمانی به سمت شرق آن امپراتوری و جنگ با ایران و لشکر کشی به همدان یا محاصره بغداد حضور داشته است. وی بعد از سفر حج به زادگاهش برگشته و با ثروت فراوانی که داشت اقدام به تالیف و نوشتن کتاب نمود.
زندگی‌نامه
حاجی خلیفه. خ ف (اخ) مصطفی بن عبداالله، کاتب چلبی، معروف به حاج خلیفه، از مورخین بزرگ سده یازدهم است. زایش وی، ماه ذیقعده سنه ۱۰۱۷ (قمری) در قسطنطنیه (کنستانتینپول) بوده است. در ۱۴ سالگی بخدمت سلاحداری، که پدر او نیز این کار داشت مشغول شد و در همین وقت چون شاگردی بدیوان محاسبات آناتولی (آناتولی محاسب قلمی) درآمده و در سال۱۰۳۲ نظارت خراج را در کشور روم عهده‌دار شده است. از سال ۱۰۳۳ تا سال ۱۰۴۵ پیوسته با سپاهیان ترک، در مرزهای آناتولی بود به این ترتیب که در اواخر سال۱۰۳۳ بجنگ اباظه پاشا، که سر از اطاعت باب عالی باز زده بود، پرداخت و در سال۱۰۳۵ در محاصره بغداد (۱۱ صفر تا ۷ شوال سال۱۰۳۵)، علیه ایرانیان، شرکت کرد؛ و پس از آن در جنگ دوم (از اول محرم تا ۱۶ ربیع‌الاول سال۱۰۳۷) و جنگ سوم (از ۶ تا ۲۲ محرم ۱۰۳۸) با اباظه پاشا، یعنی محاصره ارضروم، شرکت کرد و در اواخر ربیع‌الثانی سال۱۰۳۸ به استانبول بازگشت. پدر وی در ذیقعده سال۱۰۳۵ در موصل درگذشت؛ و حاجی خلیفه از این هنگام سمت نظارت دیوان سپاهیان سوار (سواری باش) یافته است و هم در ماه شوال سال ۱۰۳۸، با سپاهیانی که بفرماندهی وزیر خسرو پاشا، برای جنگ با ایرانیان می‌رفتند، برفت و جنگ همدان (اواخر سال۱۰۳۹) و محاصره بغداد (از ۲۲ صفر تا ۸ ربیع‌الاولسال ۱۰۴۰) را بدید و در اواخرسال ۱۰۴۰ به قسطنطنیه بازگشت؛ و عاقبت جنگ بزرگی را که بین ترکان و ایرانیان روی داد و سپهسالاری لشکر ترک با شخص سلطان مراد بود، و ازسال ۱۰۴۳ تا سال۱۰۴۵ ادامه داشت، درک کرد و در زمستان سال۱۰۴۳ که لشکریان بحلب بودند، حاجی خلیفه به زیارت کعبه شتافت و کتابخانه‌های بزرگ را دیدن کرد و در ماه رجب سال ۱۰۴۵ به استانبول بازگشت و به مطالعه و تالیف پرداخت و درسال ۱۰۵۵ جنگ اقریطش را نیز بدید و در همین سال (۱۰۵۵) از کار بر کنار شد و پس از سه سال، به مساعدت طرفداران خود، با منصب و لقب «خلیفه» بکار خود مشغول شد و از این هنگام به «حاجی خلیفه» معروف گردید.
This map of the کاتب چلبی’s Cihannuma (Universal Geography), the first printed book of maps and drawings to appear in the جهان اسلام.
آثار
از آثار وی می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:
«کشف الظنون» به زبان عربی در رابطه با فهرست نگاری.
«تقویم التواریخ» به زبان فارسی و ترکی در رابطه با تاریخ.
جهان‌نما به زبان ترکی درباره جغرافیای جهان.
«سلم الوصول الی طبقات الفحول» به زبان عربی و در رابطه با زندگی برخی مشاهیر.
«تحفه الاخبار» در رابطه با سخنان پند آموز.
«دستور العمل فی اصلاح الخلل» در رابطه با اصلاحات مالی.
فذلکه التواریخ» به زبان عربی و ترکی در رابطه با تاریخ.
تحفه الکبار فی اسفار البحار درباره تاریخ جنگ‌های دریایی امپراتوری عثمانی.
«میزان الحق» به زبان ترکی و در رابطه با عقاید و کلام.
آثار وی بترتیب تاریخ تالیف بدین قرار است:
۱ - فذلکه . کتاب مختصری است بزبان عربی و شامل تاریخ تقریبا ۱۵۰ سلسله. این کتاب خلاصه‌ای است از کتاب جنابی با اضافاتی از مولف، و تاریخ تالیف آن سال ۱۰۵۱ است.
۲ - حاشیه‌ای بر تفسیر بیضاوی که آن را بسال ۱۰۵۲ نوشته است.
۳ - شرحی بر محمدیه علی فوشچی منجم، که آن را بپایان نرسانده و اکنون در دست نیست.
۴ - جامع المتون ، مشتمل برسی متن از متون معتبره و خود مولف بار دیگر دوازده متن آن را انتخاب و «مختصر جامع المتون» نامیده است و تاریخ تالیف آن معلوم نیست و چون در جلد اول کشف الظنون نام این کتب آمده ۞ باید گفت مسلما پیش از سنه ۱۰۶۴ که سال اتمام ترتیب جلد اول کتاب مزبور است تالیف شده است.
۵ - تقویم التواریخ ، کتابی است بزبان ترکی و چنان‌که خودمولف، در کشف الظنون ۞ گوید نتیجه کتب تاریخ است و آن را در دو ماه از ماه‌های سال ۱۰۵۸ مسوده کرده است و تواریخ معموله را در آن آورده و وقایع را در جدول هائی ذکر کرده و آن را در دو نسخه، که یکی سه کراسه و هر صفحه از آن شامل ۵۰ سال است و دیگری ده کراسه و هر صفحه آن شامل ۲۰ سال است قرار داده؛ و این کتاب فهرست مانندی است برای کتب تاریخ، و بخصوص کتاب فذلکه سابق‌الذکر مولف. مقدمه و خاتمه جامعالمتون بترکی و خود کتاب بفارسی است.
۶ - جهان نما (نسخه اول). کتابی است بزبان ترکی در هیئت و جغرافیا. چنان‌که خود مولف در کشف الظنون ۞ گوید این کتاب دو قسمت است: یکی دریاها، و صور آنها، و جزائر؛ و دیگری خشکی، اعم از شهرها و نهرها و کوه‌ها و مسالک و ممالک آن. این کتاب بترتیب حروف هجا و شامل اکتشافات جغرافیائی بعد از سده نهم می‌باشد. تاریخ تالیف جهان نما سنه ۱۰۵۸ است و حاجی خلیفه آن را به نام سلطان محمد رابع کرده است.
۷ - سلم الوصول الی طبقات الفحول ، کتابی است بزبان عربی، در ترجمه احوال بزرگان. جلد اول این کتاب در سال ۱۰۶۱ و ۱۰۶۲ پاکنویس شده است.
۸ - تحفهالاخیار فی الحکم و الامثال والاشعار . کتابی است شامل پند و امثال و مرتب بترتیب حروف هجا و تاریخ تالیف آن ۱۰۶۱ یا ۱۰۶۳ است.
۹ - کشف الظنون عن اسامی الکتب والفنون . دائرهالمعارفی است بزبان عربی، در نام کتابهای فارسی و عربی و ترکی تا زمان مولف و شامل تعریفاتی است از علوم مختلفه. حاجی خلیفه در تالیف این کتاب بیست سال وقت صرف کرده است و جلد اول آن در سال ۱۰۶۴ بپایان رسیده است. این کتاب به همت فلوگل، از سال ۱۸۳۵ تا سال ۱۸۵۸م. در لایپزیگ، با ترجمه لاتینی، در هفت مجلد، و بسال ۱۲۷۴ در بولاق مصر، در دو مجلد، و در سنه ۱۳۱۱ در استانبول، در دو مجلد، و اخیرا نیز در استانبول، در دو جلد، بطبع رسیده است.
۱۰ - لوامع النور فی ظلمه اطلس مینور . ترجمه‌ای است بزبان ترکی از اطلس مینور ۞ که در سنه ۱۶۲۱ م. در آرنهم ۞ بطبع رسیده؛ و تالیف آن درسنه ۱۰۶۴ و ۱۰۶۵ پایان رسیده است.
۱۱ - جهان نما . (نسخه دوم)، کتابی است در هیئت، بزبان ترکی، مولف در این کتاب آثار جغرافیدان‌ها و نقشه‌کش‌های اولی اروپا از قبیل: ارتلیوس و ژرار مرکاتور و کلووریوس را اساس کار خودقرار داده است.
۱۲ - ترجمه‌ای از تاریخ خالکو کندیلاس ۞ بیزانسی، نویسنده مائه شانزدهم.
۱۳ - رونق السلطنه . ترجمه‌ای است در باب تاریخ قسطنطنیه.
۱۴ - ترجمه فذلکه بزبان ترکی.
۱۵ - الالهام المقدس من الفیض الاقدس
۱۶ - دستورالعمل فی اصلاح الخلل، رساله‌ای است در باب اصلاحات مالی، که آن رادر سال ۱۰۶۳ تالیف کرده است.
۱۷ - رجم الرجیم بالسین والمیم
۱۸ و ۱۹ و۲۰ - مجموعه تاریخی و ادبی در سه دفتر که خلاصه سیصد تالیف است.
۲۱ - فذلکهالتواریخ . کتابی است بزبان ترکی و دنباله فذلکه است و شامل تاریخ آل عثمان از سنه ۱۰۰۰ تا اوائل سنه ۱۰۶۵ این کتاب از سال ۱۲۸۶ تا سال ۱۲۸۷ ه.ق. در استانبول بطبع رسیده است.
۲۲ - تحفهالکبار فی اسفار البحار . تاریخی است در باب جنگهای دریائی ترکیه که در سنه ۱۱۴۱ در استانبول بطبع رسیده و جیمز میچل ۞ آن را به انگلیسی ترجمه کرده و در سنه ۱۸۳۱ م. در لندن بطبع رسیده است.
۲۳ - میزان الحق فی اختیار الاحق  که تالیف آن را در ماه صفر ۱۰۶۷ به پایان رسانیده است. حاجی خلیفه تا زمان ابراهیم پاشا داماد حیات داشته است وفات او در ۱۷ ذیحجه سنه ۱۰۶۷، در حدود پنجاه سالگی است. رجوع به کشف الظنون چ ۱ استانبول ج ۱ ص ۳۲۱ و ۳۸۴ و ۴۱۴ و قاموس الاعلام ترکی ج ۵ ص ۳۸۰۶ و ۳۸۰۷ و الاعلام زرکلی ج ۳ ص و ۱۰۴۲ و معجم المطبوعات ستون ۷۳۳ و ص ۱۴۵۹ و اکتفاء القنوع بماهو مطبوع ص ۷ و ۵۰ و ۱۴۷ و ۳۶۶ و ۳۷۴ و ۳۷۷ و ۳۷۸ و دائرهالمعارف اسلام ج ۲ ص ۲۱۷و ۲۱۸ شود.
کتاب جهان‌نما
یکی از کتب کاتب چلبی با عنوان «جهان نما» (Cihannüma)، اثری است که تمامی اطلاعات جغرافیایی آن زمان را در خود جای داده است. این کتاب در دو نوبت مجزا نگارش یافته است و با عنوان جهان‌نمای اول و جهان‌نمای دوم شناخته می‌شود. اطلاعات درج شده در این اثر، نه تنها از سیاحان و جغرافی‌دانان مسلمان، بلکه از نویسندگان اروپایی مانند گ. مرکاتور و ل. هوندیوس و از آثار اورتلیوس و کلووریوس نیز بدست آمده است. در این اثر، برای هر سرزمین درباره نام، موقعیت و اوضاع جغرافیایی، مراکز اداری و شهرهای عمده، راه‌ها و منازل، تاسیسات و بناها و تاریخ شهرها، اطلاعاتی آورده شده است. یکی از نکات بارز جهان‌نما تصاویر و نقشه‌های آن است. جهان‌نما را نخستین تلاش علمی برای مقایسه اطلاعات متون جغرافیایی اروپایی با متون جغرافیایی اسلامی دانسته‌اند و گفته‌اند که تا آن زمان در اروپا چنین کاری صورت نگرفته بود.
ایران در جهان‌نما
در بخش دوم جهان‌نما، از فصل بیست‌وچهارم مطالب درباره ایران آغاز می‌شود و تا فصل سی‌ودوم ادامه می‌یابد.
پی‌نوشت