همکاری علمی

همکاری علمی یا همکاری پژوهشی شامل فعالیت‌های پژوهشی که توسط چند پژوهشگر با استفاده از یک روش کارآمد و هماهنگ در جهت رسیدن به اهداف پژوهشی منطبق با اهداف پژوهشی یا علاقه این افراد انجام می‌شود.
نتایج حاصل از تعریف
نتایج حاصل از این تعریف این‌گونه برشمرده می‌شود:
الف. هدف پژوهشی مشترک، الزاما پیش‌فرضی برای همکاری نیست. یک پژوهشگر ممکن است با توجه به علاقه شخصی خود دست به همکاری بزند. یعنی ممکن است فقط تمایلی شخصی برای کمک به پژوهشگری دیگر منجر به همکاری پژوهشی شود؛
ب. همکاری‌ها با توجه به فعالیت‌ها تعریف می‌شوند و نه افراد همکار آن؛ به این ترتیب می‌توان تصمیم گرفت که آیا حامیان مالی، دستیاران فنی، و دیگر افرادی که در انجام یک پژوهش کمک کرده‌اند، شامل همکاران می‌شوند یا نه. با توجه به تعریف کلی ارائه شده، افرادی جزو همکاران پژوهشی به حساب می‌آیند که فعالیت پژوهشی را اداره کنند، یعنی فعالیتی که هدف از آن خلق دانش نوین است؛ و
پ. مفهوم همکاری تنها زمانی باید به کار برده شود که فعالیت پژوهشی، تعاملات فردی را دربرگیرد. از این رو، ارتباطات رسمی یا استناد به پژوهشگران دیگر از این دسته به حساب نمی‌آید. اما چون برای انجام هر پژوهش از کارهای پیشین پژوهشگران استفاده می‌شود، هر پژوهش علمی در ابعادی که دارد می‌تواند نوعی از همکاری تلقی شود. حال آن که تولید دانش جمعی بر اساس ارتباطات رسمی متفاوت از همکاری انجام شده در قالب یک فعالیت اجتماعی است (حریرچی، ۱۳۸۴).
ابعاد تولید علم و همکاری علمی
علم محصول کنجکاوی، تفکر، تعقل، خرد و تجربه فردی و گروهی است و تمام ملت‌های جهان در تولید آن نقش دارند. علم را از بعد تولید می‌توان به دو دسته تقسیم کرد:
الف. تولید علمی فردی: فرایندی است که پدیدآورنده، از ایده اولیه تا ارائه محصول فکری خود به جامعه، کلیه فعالیت‌های علمی را به طور مستقل و به صورت انفرادی طی می‌کند.
ب. تولید علمی گروهی: فرایندی است که یک گروه، مرکب از چند پدیدآورنده طی می‌کند تا یک اثر فکری به صورت گروهی تولید شود و به ثمر برسد. در این فرایند هر یک از اعضای گروه در تولید آن اثر انجام وظیفه می‌کنند.
تولید علمی گروهی به معنای همکاری افراد مناسب، در زمان مناسب، برای انجام کار علمی مناسب است که موجب افزایش نوآوری، خلاقیت، پیشرفت و ترقی گروه می‌شود. این امر مستلزم ارتباط مداوم، متقابل و نزدیک بین اعضای گروه‌است (نوروزی و ولایتی، ۱۳۸۸، ص.۱۶).
نقش
«نهضت همکاری علمی » جایگاه ویژه‌ای در فرایند توسعه علمی دارد. توسعه علمی و کسب دستاوردهای پژوهشی بزرگ به تعاون، مشارکت و همکاری همه پژوهشگران و دانشمندان نیازمند است. بدین سبب، مشارکت و همکاری یکی از سازوکارهای توسعه علمی به‌شمار می‌رود و نقش کلیدی در همه حوزه‌های علمی دارد و موجبات شکوفایی و بالندگی را فراهم می‌نماید. بهره‌گیری از شیوه همکاری علمی، رضایت نهایی را به همراه دارد.
همکاری بین‌المللی در علم واقعیتی است که در گذشته و حال در سطح جهان مطرح بوده و هست، چرا که همواره فرض بر این بوده‌است که علم می‌تواند به سلامت و رفاه ساکنان کره زمین کمک کند. همکاری بین‌المللی به درک مسوولیت‌های عمومی همه انسان‌ها و تبادل اطلاعات در زمینه حل گره‌گاه‌های مختلف کمک می‌کند.
منشا
منشا و بنیان همکاری علمی را باید با مطالعه تاریخ گذشته آغاز کرد. همکاری علمی ویژگی مهم ساختار پژوهش علمی معاصر است، البته کار گروهی علمی از قرن بیستم نمود پیدا نکرده و در واقع همکاری علمی مفهومی تازه نیست، بلکه واکنشی در برابر پدیده «حرفه‌ای شدن» علم است. حرفه‌ای شدن، فرایندی است که گروهی از پژوهشگران را با مجموعه‌ای از گرایش‌ها -گرایش‌هایی را که هم فراگیر و هم منحصر به فرد هستند- سازمان می‌دهد، به این معنی که حرفه‌ای شدن، قواعد، حقوق، و راه و رسم دسترسی به یک گروه را در برمی‌گیرد؛ چه به این صورت که اعضای یک گروه را گرد هم آورد یا این‌که آن‌ها را از سایر افراد در جامعه بزرگ‌تری جدا سازد (رحیمی و فتاحی، ۱۳۸۶).
پیشینه
همکاری‌های علمی پژوهشی ریشه در قرن هفدهم میلادی و مکاتبه‌های علمی میان دانشمندان در کشورهای انگلستان، فرانسه، و آلمان دارد. اما اوج همکاری‌های علمی را باید پس از جنگ جهانی دوم جستجو کرد. پس از جنگ جهانی دوم و به دنبال آن آغاز جنگ سرد، توجه کشورهای جهان به علم و فناوری دوچندان شد، چنان‌که پیشرفت در علم و فناوری از پیچیدگی‌های خاص خود برخوردار گشت. امور پژوهشی نیازمند بودجه‌های کلان، منابع انسانی متخصص در حد وسیع و در رشته‌های گوناگون، تجهیزات و وسایل پیچیده شد که در بسیاری از موارد تامین آن‌ها از عهده یک کشور خارج بود. این موضوع سبب شد تا کشورها به همکاری در زمینه‌های علوم و فناوری روی آورند و سازمان‌ها و مراکز علمی‌پژوهشی منطقه‌ای و بین‌المللی تاسیس شوند، برای مثال، می‌توان از فرهنگستان علوم جهان سوم یا سازمان پژوهش‌های هسته‌ای اروپا (سرن) را نام برد (نوروزی و ولایتی، ۱۳۸۸، ص.۱۰۸).
مزایا
همکاری‌های علمی دارای مزایای زیادی هستند که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:
بالا بردن میزان همکاری‌های علمی-اقتصادی؛
کاهش هزینه‌های پژوهشی؛
ارتباط علمی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی بین کشورها و تقلیل تنش‌ها، و کمک به ایجاد صلح و آرامش در منطقه؛
کاهش تعارضات و چالش‌ها بین کشورها؛
مبادله دانشجو، و اعضای هیئت علمی بین کشورها؛
افزایش تفاهم متقابل در طرفین همکار و کاهش فاصله بین آن‌ها و در نتیجه افزایش همکاری میان اعضا؛
افزایش ضریب تاثیر مقاله‌های تالیفی مشترک؛
بالا بردن میزان همکاری‌های منطقه‌ای؛
بهبود کیفیت کارها و تولیدات علمی؛
افزایش میزان بهره‌وری علمی؛
افزایش بازده و کارایی اعضای گروه؛
افزایش تعهد کاری پژوهشگران؛
شکوفایی استعدادهای درخشان و ایده‌های نو، و پویایی گروه پژوهشی؛
تقویت انگیزش و دلبستگی پژوهشگران به گروه؛
شکستن فرهنگ سکوت و انزوا؛
کاهش تعارض و برخوردها میان پژوهشگران؛
تقویت روح ابتکار و حسن مسوولیت در همکاران؛
تقویت تفکر سیستمی پژوهشگران؛
ایجاد امکان استفاده از تجارب عملی، اندیشه‌ها و نظرهای همدیگر؛
ایجاد زمینه مناسب برای پذیرش تغییرات و تحولات مناسب در کمیت و کیفیت کارهای علمی؛
افزایش رضایت‌مندی کاربران نهایی محصولات و تولیدات فکری؛
افزایش انعطاف‌پذیری و انطباق‌پذیری در نگرش‌ها و ظرفیت انجام کار پژوهشگران؛
استفاده بهینه از امکانات و فناوری‌های موجود؛
افزایش مهارت‌ها و دانش پژوهشگران و هم‌افزایی؛ و
فراهم کردن زمینه‌های تحول، ایده‌پردازی و نوآوری گروهی (نوروزی و ولایتی، ۱۳۸۸، ص.۸۴-۸۵).
هم تالیفی یا تالیف مشترک
هم تالیفی یا تالیف مشترک (Co-authorship)
مشارکت علمی دو یا چند نویسنده که به تولید برونداد علمی منجر شود. یا به نوعی فرآیندی که طی آن دو یا چند نویسنده جهت خلق یک اثر علمی، با اتخاذ یکی از شیوه‌های همکاری، منابع و استعدادهای خود را به اشتراک گذاشته و با هم همکاری می‌کنند.
هم تالیفی رسمی‌ترین جلوه همکاری علمی، فکری و اجتماعی نویسندگان در تولید پژوهش‌های علمی است.
مزایای مطالعه هم تالیفی
نمود عینی و ملموس مشارکت علمی میان پژوهشگران.
قابل سنجش و اندازه گیری.
ارزان و عملی.
نشان دهنده ارتباطات علمی، فکری و اجتماعی نویسندگان.
تجزیه و تحلیل و تفسیر داده‌های هم تالیفی راحت است.
دسترس پذیری اطلاعات هم تالیفی.
ثبات و قابلیت تولید مجدد (Reproducibility) داده‌های هم تالیفی.
امکان بررسی هم تالیفی در ابعاد گسترده وجود دارد.
پایگاه سیویلیکا شبکه هم تالیفی دانشگاههای کشور را به صورت آنلاین بر اساس همکاری‌های داخلی استخراج و نمایش می‌دهد.
شبکه هم تالیفی
مجموعه‌ای از هم تالیفی در یک موسسه، مجله، موضوع و … تشکیل شبکه‌ای از تالیفات مشترک یا شبکه هم تالیفی (Co-authorship Network) می‌دهند.
شبکه‌های هم تالیفی بر این اصل استوارند که وقتی دو یا چند پژوهشگر یک اثر را خلق می‌کنند، پیوندهای فکری (Intellectual Connection) و اجتماعی (Social Connection) میان آن‌ها وجود داشته که باعث ارتباط آن‌ها با یکدیگر می‌شود. (ماهیت شبکه‌های اجتماعی همین وجود ارتباط و پیوند میان ماهیت‌های مختلف است).
از آن جا که شبکه‌های هم تالیفی نوعی شبکه اجتماعی هستند می‌توان خصوصیات و ویژگی‌های این شبکه‌ها را با استفاده از شاخص‌های تحلیل شبکه‌های اجتماعی مورد بررسی قرار داد. شبکه هم تالیفی از تعدادی گره (نویسنده) تشکیل شده که به واسطه تالیف مشترک توسط تعدادی پیوند (هم تالیفی) به هم متصلند. در این شبکه دو نویسنده در صورت داشتن حداقل یک تالیف مشترک به هم متصلند.
بررسی شبکه‌های هم تالیفی چه اطلاعاتی به ما می‌دهد:
نگاشتی از ارتباطات میان پژوهشگران در یک جامعه پژوهشی ایجاد می‌کند
اطلاعات مربوط به ساختار و پیکربندی شبکه هم تالیفی
بررسی عملکرد هر یک از پژوهشگران موجود در شبکه
تعیین گره‌های مرکزی در شبکه
تعیین جریان انتقال دانش در شبکه
نحوه تحول و تکامل شبکه‌ها در طول زمان
بررسی اجزاء و زیرگروه‌های شبکه و …