محمد صادقی تهرانی

محمد صادقی اصفهانی ، معروف به صادقی تهرانی ، (تولد: ۱ فروردین ۱۳۰۵ تهران-درگذشت: ۱ فروردین ۱۳۹۰ شمسی؛ قم)، فرزند خطیب مبارز مشروطه‌خوه، یعنی رضا لسان المحققین و نیز، از مراجع تقلید شیعه و مفسران قرآن است. وی، صاحب تفسیر «الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه» و مترجم قرآن است. وی از ابوالقاسم موسوی خویی حکم اجتهاد دارد. وی از جمله حافظین موضوعی قرآن بوده و با توجه به تالیفات متعدد تفسیری، از جمله، تفسیر ترتیبی قرآن با عنوان «الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه» در سی جلد، به زبان عربی، و همین طور، تفسیر موضوعی سی جلدی قرآن، به زبان عربی (تفسیر الفرقان موضوعی)، همچنین تفسیر مختصر قرآن به زبان عربی، با عنوان تفسیر البلاغ، در یک جلد، و تفسیر قرآن پنج جلدی فارسی، به نام ترجمان فرقان و ترجمه تفسیری قرآن به زبان فارسی، با عنوان ترجمان وحی، از جمله نوادر اندیشمندان و متخصصان برجسته در این رشته، به شمار می‌رود. وی از اندک مراجع تقلید شیعه بود که علاوه بر طی مدارج رسمی حوزوی، تحصیلات عالی کلاسیک دانشگاهی داشته و دارای مدرک دکتری الهیات و معارف اسلامی و نیز، چهار مدرک لیسانس فقه، حقوق، علوم تربیتی، فلسفه و کلام، از دانشکده معقول و منقول (الهیات و معارف اسلامی) دانشگاه تهران، در سال ۱۳۳۸ خورشیدی است.
معرفی کلی
وی از مراجع تقلید شیعه و مفسران معاصر است که تفسیر «الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه» از اوست.
آثار او در زمینه مطالعات تطبیقی ادیان، شامل کتاب‌های عقائدنا، المقارنات، رسول الاسلام فی الکتب السماویه، بشارات عهدین، مسیح از نظر قرآن و انجیل… است.
صادقی تهرانی در تفسیر قرآن، از روش قرآن به قرآن، استفاده می‌کرد و بعد از استاد خود محمد حسین طباطبایی، در زمره کسانی است که به طور جدی، از این روش، استفاده کرده است. وی در ابعاد فقهی، حدیثی، فلسفی، کلامی، عرفانی… و حتی ادبیات عرب، به خود قرآن، تمسک نموده و مخصوصا، آیات الاحکام را در تفسیر خود، مورد بررسی خاصی، قرار داده است.
او در برابر فقه پویا و فقه سنتی-که عامه عالمان معاصر شیعی، بر مبنای آن دو، فتوا می‌دهند-، برای صدور احکام بر مبنای فقه گویا فتوا می‌دهد. او ارائه دهنده فقه گویا است که در آن، تنها قرآن، محور استنباط است، بدین صورت که سنت قطعیه از عرضه احادیث بر قرآن، به دست می‌آید.
در روش فقهی صادقی تهرانی-که آن را فقه گویا نام نهاده‌است-علم رجال، ملاک اصلی حجیت نیست؛ بلکه تنها قرآن، ملاک اصلی است؛ با این روش، بین دو حدیث که یکی معتبر، ولی بر خلاف قرآن، و دیگری، ضعیف، ولی موافق قرآن باشد، حدیث دوم، پذیرفته می‌شود.
وی، جزو اصلاحگران مسلمان، و در ردیف قرآنیانی مانند محمد خالصی‌زاده، ابوالفضل برقعی، قلمدران قمی، مصطفی طباطبایی، اسدالله خرقانی، شریعت سنگلجی و محمد جواد غروی…، شناخته شده و برخی نیز، وی را متاثر از وهابیت می‌پندارند.
کسانی مانند مصطفی خمینی، نیاز همدانی و مهدی (مهرداد) انصاری سمنانی…، جزو شاگردان صادقی تهرانی بوده‌اند که دو فرد اخیر، از وی، اجازه‌نامه اجتهاد نیز، دارند؛ البته، انصاری سمنانی، بعدها، راه و اندیشه خود را از راه و مکتب قرآنی صادقی تهرانی، جدا کرده و به گروه دگراندیشان و روشنفکران پیوست.
صادقی تهرانی با وجود مخالفت با نظام پهلوی، و فعالیت‌ها و مبارزات سیاسی بسیار قبل از انقلاب، و رابطه نزدیک با روح الله خمینی، مخالف ولایت فردی و غیر شورایی بود.
وی بیش از ۱۱۳ جلد کتاب-که نیمی از آن، به زبان عربی است-تالیف کرد که مشهورترین آن‌ها تفسیر الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن والسنه است که طی ۱۰ سال و با تشویق استاد خود محمد حسین طباطبایی، در شهر قم، به پایان برد.
وفات
دفن در گورستان باغ بهشت قم
صادقی تهرانی در اول فروردین ۱۳۹۰ درگذشت و پس از اقامه نماز بر پیکرش، توسط آقای اشکوری در حرم فاطمه معصومه، روز سوم فروردین در قبرستان باغ بهشت قم به خاک سپرده شد.
سید علی خامنه‌ای در پیام تسلیتی که خطاب به مهدی مصطفوی قائم مقام وزارت امور خارجه و داماد صادقی صادر کرده بود از صادقی به عنوان عالمی متفکر یاد کرد.
همایش بیداری قرآنی
روز پنج شنبه ۱۵ اسفند ماه ۱۳۹۲ش. همایشی با عنوان بیداری قرآنی با محوریت بررسی اندیشه‌های قرآنی صادقی تهرانی در دانشگاه مفید قم برگزار شد.
روش فقهی
وی در قسمتی از کتاب اصول الاستنباط و در بخش اصول استنباط فقهی و روش فقهی که در سایت رسمی خود منتشر نموده، قرآن و سنت (بر محور کتاب) را پایه اصول استنباط فقهی و دلائل قطعی و معصوم می‌داند. از دیدگاه وی کتاب و سنت، برهم تطابق دارند و محور احکام اخلاقی، عقیدتی، فردی، اجتماعی، عبادی، سیاسی و… فقط قرآن و در رتبه دوم، سنت منطبق بر محور وحی قرآنی است؛ و بر حسب نصوص، فقط کتاب الله، دلیل است؛ هم مشرع و هم دلیل شرعی است.
او بدین شیوه، بقیه مبانی استدلال و استنباط فقهی مشهور شیعه و اهل سنت از جمله؛ عقل، اجماع و شهرت را به گونه استقلالی و سیره علما، خبر واحد ظنی، قیاس، استحسان، استصلاح و… را به‌طور مطلق با استدلال به قرآن، مردود می‌داند
دیدگاهها
ولایت مطلقه فقیه
صادقی تهرانی، گر چه با نظام پهلوی، به شدت، مخالف بود و در آن دوران فعالیت‌های سیاسی بسیاری داشت و از شاگردان و هم‌رزمان روح الله خمینی بوده و از سوی ساواک نیز، به طور غیابی، به اعدام، محکوم شده بود؛ اما پس از به دست گیری قدرت مطلق به دست خمینی، و مورد ظلم قرار گرفتن از طرف بعضی از ملایان حکومتی وقت، از منتقدان نظریه ولایت مطلقه فقیه شد. وی، به ولایت شورایی فقیهان در عصر غیبت کبرا، معتقد بود آن‌هم شورایی که با رای مردم، انتخاب نمی‌شود؛ زیرا اعتقاد داشت که در هر انتخاباتی، رای دهندگان باید در آن موضوع، تخصص داشته باشند؛ پس، رای غیر تخصصی را حرام می‌دانست و موافق برگزاری انتخابات به صورت معمول نبود.
داماد وی، گفته است که او تا آخر عمر، حامی انقلاب اسلامی ایران بود و همواره، با علی خامنه‌ای، همراه بود .
وی درباره سرکوب مراجع تقلید مردمی و هواداران دیگر عقاید توسط حکومت جمهوری اسلامی، گفته بود:
تفکیک انواع بلوغ از دیدگاه کتاب و سنت
از دیدگاه صادقی تهرانی، معیار نشیب و فراز بلوغ در تمامی مراحل آن توان عقلی یا بدنی یا جنسی یا مالی یا اجتماعی است و بلوغ را به شش قسمت تقسیم می‌کند:
- بلوغ نماز : میانگین سن بلوغ نماز برای پسر و دختر، از ابتدای دهسالگی است و احیانا پیش از دهسالگی یا پس از آن این بلوغ حاصل می‌شود.
- بلوغ روزه داری : معیار سن بلوغ در روزه داری، توانایی جسمی است و میانگینش برای دختر و پسر، سیزده سالگی است.
- بلوغ ازدواج : ملاک در این بلوغ توان زناشویی بوده و نوعا دختران زودتر ازپسران بالغ می‌شوند، چنان‌که بلوغ حجاب دختران نیز پیش از بلوغ جنسی پسران است.
- بلوغ اقتصادی در این بلوغ نوعا پسران بر دختران مقدمند، زیرا رشد و زمینه تلاش اقتصادیشان بیشتر است، به ویژه برای پرداخت حقوق شرعی، حج، عمره و سایر عبادات، به مال نیازمندند.
- بلوغ تبلیغ اسلام : امر به معروف و نهی از منکر است که به هنگام دارا بودن شرایط لازم، بر هر دوی پسر و دختر واجب بوده و مسئولیت پسران نیز بیش از دختران است، زیرا در اجتماع وسیع‌تری زندگی می‌کنند.
- بلوغ جهاد و دفاع : که بر پسران واجد شرایط آن واجب بوده و در صورت نیاز کلی و بسیج عمومی بر دختران نیز واجب می‌گردد. معیار نشیب و فراز بلوغ در تمامی مراحل آن توان عقلی یا بدنی یا جنسی یا مالی یا اجتماعی است.
سجده ملائکه بر آدم یا خدا؟
صادقی تهرانی بر خلاف نظر رایج اکثر مفسران، سجده ملائکه را به شکرانه خلقت آدم بر خدا می‌داند و نه بر آدم.
برخی فتاوا و مواضع
تقلید از میت اعلم یا مجتهد زن اعلم واجب است. زیرا اصل تبعیت از احسن القول است و نه چیز دیگر.
بر مکلفان واجب است در حد توان در احکام الهی تحقیق کنند و از مراجع خود دلیل خواهی کرده و قانع شوند و راه دنبال‌روی و تقلید کورکورانه و ناآگاهانه به‌طور کلی به‌روی همگان بسته است، که شخص مسلمان هر اندازه هم از مسائل اسلامی ناآگاه باشد پیرویش از آنچه مطرح است بایستی از روی آگاهی باشد و بس.
بدن کفار و اهل کتاب پاک است و نجاست ذکر شده در آیه (انماالمشرکون نجس) درخصوص روح ایشان است و نه جسم.
مسکرات و شراب، چه از آب انگور یا خرما باشند به‌طور کلی پاکند ولی خوردن آن‌ها حرام است.
نماز و روزه مسافر شکسته نیست؛ زیرا قصر در نماز به هنگام خوف تنها شامل کیفیات نماز است نه کمیت و تعداد رکعاتش
دود و غبار مبطل روزه نیست؛ زیرا نه هرگز خوردنی است و نه آشامیدنی، به ویژه درباره دود و غبار اضافه بر این که دلیلی هم بر ممنوعیتش برای روزه نیست اضافه بر قرآن در خبری معتبر هم حکم به تجویز شده‌است.
نماز جمعه با شرائطش بر تمامی مکلفان بدون عسر یا حرج واجب است و در صورتی که امام و ماموم شرایط صحت خطبه‌ها را رعایت نکند انجام آن جایز نیست و نمی‌توان آن را فرادا خواند.
زکات مانند خمس بر تمامی درآمدهای حلال اعم از زراعتی، تجارتی و… تعلق می‌گیرد گرچه درصدش کمتر از خمس است.
اعتکاف در کل مساجد جایز است.
شطرنج حرام است.
کشیدن سیگار حرام است ولی مبطل روزه نیست.
متاسفانه شاهد آن هستیم که حتی در حوزه‌های علمیه نیز اگر نظری متفاوت با قرائت رسمی ارائه شود، گروهی استدلال را کنار گذاشته و تنها به تخریب گوینده سخن می‌پردازند و این جای تاسف است که در محافل علمی شاهد چنین برخوردهایی هستیم.
آثار
تالیفات برتر وی تفسیر ۳۰ جلدی الفرقان و تفسیر موضوعی در ۳۰ جلد و همچنین حدود ۱۰۰ جلد کتب دیگر به زبان‌های عربی و فارسی است.
همچنین پس از درگذشت او آثار وی در حال ترجمه به زبان‌های انگلیسی و فارسی نیز می‌باشند.
فهرست آثار
عربی
الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن والسنه۳۰ جلد
التفسیر الموضوعی بین الکتاب والسنه ۳۰ جلد
الفقه المقارن بین الکتاب والسنه ۸ جلد
عقائدنا
المقارنات
رسول الاسلام فی الکتب السماویه
حوار بین الالهیین و المادیین
علی و الحاکمون
علی شاطیءالجمعه
فتیاتنا
این الکراسه
مقارنات فقهیه
تاریخ الفکر و الحضاره
لماذا نصلی و متی نقصر من الصلاه؟
لماذا انتصرت اسرائیل و متی تنهزم؟
حوار بین اهل الجنه و النار
المناظرات
المسافرون
تبصره الفقهاء بین الکتاب و السنه
تبصره الوسیله بین الکتاب و السنه
اصول الاستنباط بین الکتاب و السنه
غوص فی البحار
الفقهاء بین الکتاب و السنه
شذرات الوسائل و الوافی المخطوط
البلاغ فی تفسیر القرآن بالقرآن
این الکراسه
فارسی
بشارات عهدین (در آنچه پیامبران الهی راجع به پیامبر اسلام گفته‌اند)
ستارگان از دیدگاه قرآن
اسرار، مناسک و ادله حج
انقلاب اسلامی ۱۹۲۰ عراق
آفریدگار و آفریده
حکومت قرآن
دعاهای قرآنی
حکومت مهدی
آیات رحمانی (در پاسخ به کتاب آیات شیطانی)
گفتگویی در مسجدالنبی
مسیح از نظر قرآن و انجیل
خاتم پیامبران
سپاه نگهبانان اسلام
مفت خواران از دیدگاه کتاب و سنت
قرآن و نظام آموزشی حوزه
قضاوت از دیدگاه کتاب و سنت
پرسش و پاسخهای احکام قضایی بر مبنای قرآن
حکومت صالحان یا ولایت فقیهان
ماتریالیسم و متافیزیک
مفسدین فی الارض
نماز جمعه
پیروزی اسرائیل چرا و شکست آن کی؟
برخورد دو جهان بینی
حقوق بانوان از دیدگاه کتاب و سنت
رساله توضیح المسائل نوین
فقه گویا
مسافران (نگرشی جدید بر نماز و روزه مسافر)
تاریخ اندیشه و تمدن
علی و زمامداران
ترجمان وحی (ترجمه فارسی قرآن کریم)
ترجمان فرقان (تفسیر مختصر قرآن کریم فارسی ۵ جلدی)
نقدی بر دین پژوهی فلسفه معاصر
گناهان کبیره و صغیره از دیدگاه کتاب و سنت
اجتهاد و تقلید از دیدگاه کتاب و سنت
خوردنیها و آشامیدنیها از دیدگاه کتاب و سنت
وصیت و ارث از دیدگاه کتاب و سنت
روزه (خودساری) از دیدگاه کتاب و سنت
ازدواج و زناشویی از دیدگاه کتاب و سنت
طلاق از دیدگاه کتاب و سنت
طهارت (وضو-غسل-تیمم) از دیدگاه کتاب و سنت
طهارت (پاک و نجس) از دیدگاه کتاب و سنت
مالیاتهای اسلامی از دیدگاه کتاب و سنت
اقتصاد و تجارت از دیدگاه کتاب و سنت
پرسش‌ها و پاسخ‌های احکام قضایی
علم قضاوت در اسلام
مفت خواران
مناسک حج