فهرست پادشاهان گورکانی هند

سلسله گورکانیان هند که به آن امپراتوری مغول ، امپراتوری بابری یا تیموری نیز گویند، آخرین امپراتوری عصر طلایی اسلام است که به‌دست شاهزادگانی از دودمان تیموریان، در هندوستان ایجاد شد. حکمرانان این سلسله از ۱۵۲۶ میلادی تا ۱۸۵۷ میلادی در بخش بزرگی از شبه قاره هند شامل کشورهای امروزی هند، پاکستان، بنگلادش و افغانستان امروزی فرمانروایی کردند.
دوران شکوه امپراتوری گورکانی تا اواسط پادشاهی اورنگ‌زیب عالمگیر بود و کشور هند که در روزگار اکبرشاه، شاه‌جهان و اورنگ‌زیب سیر تمدن را آغاز کرده بود، پس از آن تدریجا رو به ضعف نهاد. اروپاییان به این دوره مغول کبیر می‌گویند و پس از آن را، که از قدرت این امپراتوری به شدت کاسته شد، دوران مغول صغیر می‌نامند. بهادرشاه دوم آخرین فرمانروای گورکانی بود که در سال ۱۸۵۷ میلادی حکومت را به بریتانیا واگذار کرد.
گورکانی‌ها دارای رابطه بسیاری با دودمان‌های حاکم در راجپوت و ایران داشتند و ازدواج‌های سلطنتی میان ایشان برقرار بوده. در حالی که دو پادشاه نخست این دودمان، بابر و همایون، دارای تباری از آسیای میانه (مردم ترک) بودند، اکبر نیمه ایرانی بود، جهانگیر نیمه ایرانی و یک‌چهارم ایرانی بود و به همین ترتیب شاه جهان سه‌چهارم راجپوت بود.
در اواخر قرن هفدهم و اوایل قرن هجدهم میلادی، گورکانیان هند به اوج اعتلای خویش رسیده بودند و شبه‌قاره هند را از بنگال در شرق تا کابل و سند در غرب و از کشمیر در شمال تا رود کاوری در جنوب به دست داشتند. جمعیت تحت قیادت آنان میان ۱۱۰ تا ۱۵۰ میلیون نفر تخمین زده شده (که در حد یک‌چهارم جمعیت آن دوره جهان بوده) و ۳٫۲ میلیون کیلومتر مربع مساحت این امپراتوری بوده.
امپراتوری گورکانیان مغول
امپراتوری مغول در سال ۱۷۰۰ میلادی
گورکانیان توسط بابر، که شاهزاده‌ای تیموری از توران یا ترکستان بود، تاسیس شد. بابر از نسل تیمور لنگ بود و ارتباط خاندانی میان وی با جغتای، دومین امپراتور مغول و فرزند چنگیز خان، از سوی مادری برقرار بود. او در سن چهارده سالگی به همراه شیبانی خان راهی جنوب شده و در کابل جای گرفت. سپس به افغانستان رفته و از تنگه خیبر به سوی هند تاخت. او نخست در ۱۵۲۶ میلادی در نبردی موفق به فتح پانی‌پت شد. اما مشکلات جنگ اجازه تحکیم قدرت را به او نمی‌داد. این مشکلات در زمان جانشین او، نصیرالدین همایون، خود را نشان دادند. شورشیان علیه همایون قیام کردند و او به درگاه صفویان پناهنده شد که این مسئله موجب نفوذ حاکمان غرب آسیا در درگاه گورکانی شد. در سال ۱۵۵۵ همایون توانست با کمک‌های ایران امپراتوری خود را احیا کند ولی اندکی بعد درگذشت. پسر همایون، اکبر کبیر، تحت نظارت محمد بیرام خان‌خانان در این هنگام به حکومت رسید.
اکبر از طریق جنگ و دیپلماسی امپراتوری را گسترش داد و تمامی شبه جزیره هندوستان را تا مرز رود گوداواری به آن ضمیمه کرد. او از تحولات فرهنگی حمایت کرد و گروهی جدید از اشراف را پدید آورد و هندوهای وفادار به خود را به دربار آورد. در همین دوره اکبر به تسهیل روابط تجاری با اروپاییان نیز پرداخت. مورخ هندی، ابراهیم ارالی می‌گوید که خارجی‌ها اغلب تحت تاثیر ثروت افسانه‌ای درگاه مغول قرار می‌گرفتند، اما درگاه پر زرق و برق واقعیت تیره‌تر را در پس خود مخفی نگه می‌داشت، یعنی حدود یک چهارم از تولید ناخالص ملی امپراتوری، متعلق به ۶۵۵ خانواده بود، در حالی که اکثریت ۱۲۰ میلیون نفری در فقر وحشتناک زندگی می‌کردند. اکبر در این دوره با برخی از قوانین اسلامی معترض شده و به نزدیک کردن هندوئیسم و اسلام پرداخت. او در تلاش برای افزایش تسامح دینی و افزایش آزادی مذهبی مردمان اقدام به ایجاد دین الهی کرد که تلفیقی از آداب ادیان مختلف بود.
فرزند اکبر، جهانگیرشاه، دوران اوج گورکانیان را رهبری می‌کرد اما به تریاک معتاد شد و به امور خارجه اعتنایی نداشته و تحت تاثیر قدرت‌های رقیب قرار گرفت. در زمان جانشین او، شاه جهان، فرهنگ و هنر مغولان در اوج خود بود و تاج محل نمودی از آن است. در این دوره مخارج درگاه بیش از درآمدهای آن شده بود.
فرزند ارشد و لیبرال شاه جهان، محمد داراشکوه، در نتیجه مریضی او در سال ۱۶۵۸ قدرت را به دست گرفت. با این حال برادر کوچک‌تر او، اورنگ‌زیب، با عالمان سنتی مسلمان متحد شد و علیه تلفیق‌گرایی مذهبی برادر ایستاده و پادشاهی را به دست آورد. اورنگ زیب در ۱۶۵۹ داراشکوه را شکست داده و اعدامش کرد. علی‌رغم بهبود مریضی شاه جهان، اورنگ زیب او را ناقص خوانده و به زندان انداخت. او قدرت نظامی را کسب کرد ولی سخت‌گیری در مذهب و عدم تسامح با مردمان بومی موجب ضعف حکومتش شد. او سعی در گسترش امپراتوری داشت و مرزهای جنوبی را افزود ولی در زمان مرگش، در سال ۱۷۰۷، اغلب نواحی در دست شورشیان بودند. او با صرف هزینه‌های فراوان ناحیه دکن در جنوب هندوستان را فتح کرد ولی در کشورگشایی برای بدست آوردن ناحیه اجدادی خود، توران زمین و آسیای میانه، ناموفق بود. شاه عالم، جانشین اورنگ زیب، سیاست‌های مذهبی پدرش را لغو کرد و تلاش کرد تا دولت را اصلاح کند. با این حال، پس از مرگ او در سال ۱۷۱۲، سلطنت مغول به هرج و مرج و منازعات خشونت‌آمیز وارد شد. در سال ۱۷۱۹ تنها چهار امپراتور به تدریج به تخت تکیه کردند.
در زمان قدرت یافتن محمد شاه گورکانی امپراتوری رو به شکوفایی نهاد و بخش‌هایی از آن به دست امپراتوری مراتا افتاد. حمله به هند توسط نادرشاه موجب افت قدرت و پرستیژ گورکانیان شد, با ورود دیگر قدرت‌ها به هند مانند بریتانیایی‌ها، گورکانیان به افول رفتند. آخرین پادشاه گورکانیان، بهادرشاه دوم، پس از شورش‌های ۱۸۵۷ در هند توسط راج بریتانیا برکنار شد و امپراتوری مغول منقرض شد.
فهرست
از القاب مرسوم فرمانروایان گورکانی «عالم پناه عالم»، «سلطان اعظم»، «پادشاه»، «صاحب قرآن»، «شاهنشاه»، «خاقان مکرم» و «ظل الله» بوده‌اند. در فهرست زیر امپراتوران (با پس‌زمینه سفید)، مدعیان تاج و تخت (با پس‌زمینه شیری) و غاصبان آن (با پس‌زمینه خاکستری)، به همراه اطلاعات مربوط به هرکدام، آورده شدند:
پادشاهان گورکانی هندوستان
تصویر
نام
نام تولد
زادروز تولد
دوران حکومت
تاریخ درگذشت(سن)
شرح
۱
100px
بابر
ظهیرالدین محمد
۲۳ فوریه ۱۴۸۳
۱۵۲۶–۱۵۳۰
۲۶ دسامبر ۱۵۳۰(۴۷ سالگی)
بنیان‌گذار سلسله گورکانیان هند.
۲
100px
همایون(دوره اول)
نصیرالدین محمد همایون
۶ مارس ۱۵۰۸
۱۵۳۰–۱۵۴۰
۲۷ ژانویه ۱۵۵۶(۴۸ سالگی)
دومین پادشاه گورکانی هند
90px
شیر شاه سوری
حدود ۱۴۷۲
۱۵۴۰–۱۵۴۵
مه ۱۵۴۵
همایون را خلع کرد و سلسله سوری را بنیان گذارد.
100px
اسلام شاه سوری
حدود ۱۵۰۰
۱۵۴۵–۱۵۵۴
۱۵۵۴
دومین و آخرین پادشاه سلسله سوری.
100px
کامران میرزا
سال ۱۵۰۹
تا ۱۵۵۳
۵ اکتبر ۱۵۵۷
۲
100px
همایون(دوره دوم)
نصیرالدین محمد همایون
۶ مارس ۱۵۰۸
۱۵۵۵–۱۵۵۶
۲۷ ژانویه ۱۵۵۶(۴۸ سالگی)
پس از ۱۵ سال تبعید در ایران و با کمک شاه تهماسب صفوی تاج و تختش را پس گرفت.
۳
100px
اکبر اعظم
جلال‌الدین محمد اکبر
۱۴ نوامبر ۱۵۴۲
۱۵۵۶–۱۶۰۵
۲۷ اکتبر ۱۶۰۵(۶۳ سالگی)
فرمانروایی گورکانیان را به کل شبه قاره هند گستراند و آیینی به نام دین الهی که ترکیبی از اسلام، هندوئیسم، زرتشت و سایر ادیان بود بنیان گذاشت. از او به عنوان بزرگترین پادشاه هند نام‌برده می‌شود.
۴
100px
جهانگیر
نور الدین محمد سلیم
۲۰ اکتبر ۱۵۶۹
۱۶۰۵–۱۶۲۷
۲۸ اکتبر ۱۶۲۷(۵۸ سالگی)
علیه پدرش اکبر جنگید و نخستین ارتباط را با کمپانی هند شرقی برقرار کرد. همسر ایرانی او نورجهان قدرت اصلی را در اختیار داشت.
100px
شهریار
۱۶ ژانویه ۱۶۰۵
۱۶۲۸
۲۳ ژانویه ۱۶۲۸
به کمک نامادری خود، نورجهان، قصد حکومت داشت.
100px
داور بخش
داور بخش بهادر
سال ۱۴۷۲
۱۶۲۷-۱۶۲۸
۲۳ ژانویه ۱۶۲۸
پدرش، خسرو میرزا، نیز علیه امپراتور وقت شوریده بود و در نبرد کشته شد.
۵
100px
شاه جهان اعظم
شهاب‌الدین محمد خرم میرزا
۵ ژانویه ۱۵۹۲
۱۶۲۷–۱۶۵۸
تحت فرمان او معماری هندی-ایرانی به اوج شکوفایی رسید و بناهای مهمی چون تاج محل، مسجد جامع دهلی، قلعه سرخ، آرامگاه جهانگیر و باغ شالیمار در لاهور ساخته شد.
100px
شاه شجاع
محمد شاه شجاع
۲۳ ژوئن ۱۶۱۶
۱۶۵۷-۱۶۶۰
۷ فوریه ۱۶۶۱
100px
مراد بخش
محمد مراد بخش
۸ اکتبر ۱۶۲۴
۱۶۵۷-۱۶۵۸
۱۴ دسامبر ۱۶۶۱
100px
دارا شکوه
محمد دارا شکوه
۲۰ مارس ۱۶۱۵
۱۶۵۸-۱۶۵۹
۳۰ اوت ۱۶۵۹
او در زمان بیماری پدرش، شاه جهان، اداره امور مملکت را به دست گرفته بود. وی به شدت معتقد به تسامح دینی میان مسلمانان و بومیان هند بود.
۶
100px
عالمگیر (اورنگ‌زیب)
محی‌الدین محمد اورنگ زیب
۲۱ اکتبر ۱۶۱۸
۱۶۵۸–۱۷۰۷
۳ مارس ۱۷۰۷(۸۸ سالگی)
بر اجرای مجدد سخت‌گیرانه شریعت اسلام در شبه قاره پای فشرد و جزیه را بر غیر مسلمانان برقرار کرد.
100px
کامبخش دین پناه
محمد کامبخش
۶ مارس ۱۶۶۷
۱۷۰۷-۱۷۰۹
۱۴ ژانویه ۱۷۰۹
100px
محمد اعظم شاه
قطب‌الدین محمد اعظم
۲۸ ژوئن ۱۶۵۳
۱۷۰۷
۸ ژوئن ۱۷۰۷
۷
100px
بهادر شاه
قطب الدین محمد معزام
۱۴ اکتبر ۱۶۴۳
۱۷۰۷–۱۷۱۲
۲۷ فوریه ۱۷۱۲(۶۸ سالگی)
در دوران فرمانروایی او امپراتوری با ضعف شدید روبرو شد و پس از او این ضعف شتاب بیشتری گرفت.
۸
100px
جهاندارشاه
معز الدین جهاندار شاه بهادر
۹ مه ۱۶۶۱
۱۷۱۲–۱۷۱۳
۱۲ فوریه ۱۷۱۳(۵۱ سالگی)
حکومتی چند روزه داشت.
۹
100px
فرخ‌سیر
فرخ‌سیر
۲۰ اوت ۱۶۸۵
۱۷۱۳–۱۷۱۹
۲۹ آوریل ۱۷۱۹(۳۳ سالگی)
در سال ۱۷۱۷ او فرمان حقوق تجاری آزاد برای بنگال را به کمپانی هند شرقی انگلستان اعطا می‌کند.
۱۰
100px
رفیع‌الدرجات
رفیع اد درجات
۳۰ نوامبر ۱۶۹۹
۱۷۱۹
۹ ژوئن ۱۷۱۹(۱۹ سالگی)
توسط امیرالامرا «سید حسینعلی خان» که از دکن به دهلی لشکر کشید و فرخ‌سیر را خلع کرد به حکومت رسید.
100px
نیکوسیر
محمد نیک سیر
حدود ۶ اکتبر ۱۶۷۹
۱۷۱۹
۱۲ آوریل ۱۷۲۳
۱۱
100px
رفیع‌الدولت
شاه جهان دوم
در ژوئن ۱۶۹۶
۱۷۱۹
۱۹ سپتامبر ۱۷۱۹(۲۳ سالگی)
100px
محمد ابراهیم
رفیع القادر محمد ابراهیم
۹ اوت ۱۷۰۳
۱۷۲۰
۳۱ ژانویه ۱۷۴۶
۱۲
100px
محمد شاه
روشن اختر بهادر
۱۷ اوت ۱۷۰۲
۱۷۱۹–۱۷۴۸
۲۸ آوریل ۱۷۴۸(۴۵ سالگی)
درسال ۱۷۳۹ از نادرشاه افشار شکست خورد.
۱۳
100px
احمدشاه بهادر
احمد شاه بهادر
۲۳ دسامبر ۱۷۲۵
۱۷۴۸–۱۷۵۴
۱ ژانویه ۱۷۷۵(۴۹ سالگی)
۱۴
100px
عالمگیر دوم
عزیز الدین
۶ ژوئن ۱۶۹۹
۱۷۵۴–۱۷۵۹
۲۹ نوامبر ۱۷۵۹(۶۰ سالگی)
۱۵
100px
شاه‌جهان سوم
محی الملت
در سال ۱۷۱۱
۱۷۵۹-۱۷۶۰
سال ۱۷۷۲(۶۰ یا ۶۱ سالگی)
۱۶
100px
شاه عالم دوم
علی گوهر
۲۵ ژوئن ۱۷۲۸
۱۷۵۹–۱۸۰۶
۱۹ نوامبر ۱۸۰۶(۷۸ سالگی)
با حمله به احمد شاه عبدعلی در سال ۱۷۶۱؛ اداره مناطق بنگال، بیهار و اوریسا را به کمپانی هند شرقی بریتانیا در سال ۱۷۶۵، به‌طور رسمی واگذار کرد و در سال ۱۸۰۳ تحت حمایت بریتانیا قرار گرفت.
100px
محمود شاه بهادر
بیدار بخت محمود
۱۷۴۹
۱۷۸۸
۱۷۹۰
۱۷
100px
اکبرشاه دوم
میرزا اکبر
۲۲ آوریل ۱۷۶۰
۱۸۰۶–۱۸۳۷
۲۸ سپتامبر ۱۸۳۷(۷۷ سالگی)
دست نشانده و تحت حمایت انگلستان
۱۸
100px
بهادرشاه دوم
ابو ظفر سراج الدین محمد بهادر شاه ظفر
۲۴ اکتبر ۱۷۷۵
۱۸۳۷–۱۸۵۷
۷ نوامبر ۱۸۶۲(۸۷ سالگی)
پس از شورش سال ۱۸۵۷ هند توسط بریتانیا عزل شد و به برمه تبعید شد.
شجره‌نامه
تبارنامه دیگری از شاهان اصلی گورکانی.
هفت امپراتور نخستین گورکانی و همسرانشان:
شجره‌نامه شاهان گورکانی