محمدولی اسدی

محمدولی اسدی (مصباح دیوان - مصباح‌السلطنه)، نایب التولیه آستان قدس رضوی در دوره رضاشاه بود. با طرح کشف حجاب و لباس متحدالشکل برای مردان و بخصوص اجباری شدن کلاه پهلوی، با این طرح به مخالفت پرداخت. پس از واقعه مسجد گوهرشاد مشهد (۱۳۱۴) به همراه گروه دیگری از روحانیون و مدرسین حوزه علمیه مشهد دستگیر و پس از یک محاکمه سریع در یک دادگاه نظامی، تیرباران شد. محمدعلی فروغی در دومین دوره نخست وزیری خود به دلیل حمایت از او مغضوب و خانه نشین شد.
تحصیلات اولیه
محمدولی اسدی در سال ۱۲۵۷ شمسی در بیرجند متولد شد. پدرش مرحوم حاج علی‌اکبر از خرده مالکین بیرجند بود. محمدولی تحصیلات خود را در مکتبخانه آغاز کرد و چند سالی به آموختن دروس متداول آن روز پرداخت. در تعلیم حسن خط و نامه‌نگاری تلاش زیادی به عمل آورد. وی چند سالی هم در مدرسه‌ای که محمد اسمعیل خان (شوکت‌الملک اول) برای برادر و برادرزادگان خویش دائر نموده بود، درس خواند .
در خدمت شوکت‌الملک دوم
در سال ۱۳۲۲ هجری قمری محمداسمعیل خان درگذشت و طبق فرمان مظفرالدین شاه لقب شوکت‌الملک و حکومت سیستان و قائنات به محمدابراهیم خان، پسرش، تفویض گردید. شوکت‌الملک دوم در روزهای اول حکمرانی خود محمدولی خان را با لقب مصباح دیوان به سمت منشی و محرر خود انتخاب کرد و تدریجا وی را در تمام امور مداخله داد. محمدولی خان چندی مستوفی و زمانی هم نایب‌الحکومه قائنات بود و سرانجام مشاور سیاسی و قائم مقام شوکت‌الملک شد. امیر شوکت‌الملک در یکی از سفرهای خود به تهران لقب مصباح‌السلطنه را برای محمدولی خان مصباح دیوان از احمدشاه گرفت .
نماینده مجلس شورای ملی
با نظر امیر شوکت‌الملک محمدولی خان اسدی نماینده سیستان در دوره چهارم مجلس شورای ملی شد. اسدی پس از ورود به تهران در تجریش خانه‌ای خرید، که بعدا مرکز تجمع سیاستمداران و نمایندگان مجلس، به خصوص طرفداران سردار سپه بود. اسدی در ادوار پنجم و ششم نیز از سیستان نماینده شد .
تولیت آستان قدس
پس از به سلطنت رسیدن رضاشاه، اسدی به نیابت تولیت آستان قدس رضوی رسید و جانشین سیدمرتضی قلیخان نائینی شد. در ارجاع این سمت تیمورتاش و تدین سهمی بسزا داشتند. اسدی عنوان تولیت را مخصوص شاه می‌دانست این بود که عنوان خود را نیابت تولیت عظمی قرار داد. نظامنامه آستان قدس در همین زمان و به دستور رضاشاه نوشته شد. اهم کارهای برجسته اسدی در خراسان عبارتند از: تبدیل دارالشفا به یک مریضخانه بزرگ (بیمارستان امام رضا)، انتقال آب گناباد به مشهد، احداث یک کارخانه بزرگ برق که هزینه بیمارستان از آبونمان آن تامین می‌شد . ایجاد مجموعه کوهسنگی و خیابان کوهسنگی (اسدی سابق)، احداث نخستین دبیرستان‌های شهر مشهد (فردوسی و شاه رضا)، خیابان تهران و خیابان طبرسی و دیگر اقدامات و اصلاحات اداری و عمرانی در آستان قدس.
موضوع تعویض کلاه
پس از آنکه موضوع تعویض کلاه و استعمال کلاه اروپائی پیش آمد، اسدی و کارمندان آستانه به بهانه آنکه به حرم مطهر رفت و آمد دارند و مورد حمله عوام قرار خواهند گرفت، کلاه جدید را بر سر نگذاشتند. پاکروان، استاندار، این نکته را به تهران منعکس ساخت. لاجرم اسدی و اعضای آستانه مجبور شدند تمکین کرده و عکسی هم دستجمعی با کلاه شاپو گرفته به دفتر مخصوص فرستاند. این موضوع ماند تا قضیه مسجد گوهرشاد پیش آمد .
واقعه گوهرشاد، دستگیری و اعدام
روز پنجشنبه ۱۹ تیرماه ۱۳۱۴ که مردم در اعتراض به موضوع تعویض کلاه در مساجد و صحن اجتماع می‌کردند، اسدی مشهد را ترک کرده به فریمان رفت. روز جمعه به مشهد بازگشته و در روز شنبه که قتل و عام گوهرشاد شروع شد، اسدی همراه استاندار و فرمانده لشکر بود. مع‌الوصف چند روز پس از واقعه، اسدی از نیابت تولیت عزل شد. اسدی پس از عزل مدتی در بستر بیماری بود و سرانجام روز سوم آذرماه بازداشت شد. چند روز بعد فروغی نیز از نخست وزیری برکنار شد و تحت مراقبت پلیس سیاسی قرار گرفت. هیاتی از تهران جهت رسیدگی به وضعیت و محاکمه و مجازات اسدی به مشهد رفت. رئیس این هیات، سرتیپ عباس البرز و بازجو سرهنگ آقاخان خلعتبری بود.اسدی سرانجام در روز ۲۹ آذر ۱۳۱۴ در مشهد تیرباران شد و پیکر وی در گورستان عمومی به خاک سپرده شد . پس از اعدام اسدی خانواده وی تبعید و اموالشان تصاحب گردید.
اعاده حیثیت
پس از شهریور ۱۳۲۰ و روی کار آمدن محمدرضا پهلوی، فرزندان اسدی بی‌گناهی پدر خود را با تشکیل دادگاه مجدد ثابت کردند و جسد پدر خود را از گورستان عمومی به مقبره اختصاصی واقع در جوار حرم امام رضا انتقال دادند. پس از آن فرزندان اسدی مورد التفات محمدرضا شاه قرار گرفتند.