شجاع‌الدین شفا

شجاع‌الدین شفا (زاده ۱۳ آذر ۱۲۹۷ ه. ش در قم - درگذشته ۲۷ فروردین ۱۳۸۹ ه. ش در پاریس)، ادیب، نویسنده، پژوهشگر و مترجم سرشناس ایرانی بود که قبل از انقلاب سال ۱۳۵۷، سمت‌های فرهنگی مختلفی از جمله ریاست کتابخانه ملی پهلوی را بر عهده داشت. اکثر آثار انتشار یافته شجاع‌الدین شفا در سه دهه آخر زندگیش، رو به سوی تاریخ اسلام و نقد ادیان ابراهیمی دارد.
ایده تغییر تقویم ایران از هجری خورشیدی به شاهنشاهی، به شجاع‌الدین شفا نسبت داده می‌شود.
زندگینامه
شجاع‌الدین شفا در ۱۲۹۷ (خورشیدی) خورشیدی در قم به دنیا آمد. او تحصیلات خود را تا پایان دبیرستان در قم به انجام رساند، برای تحصیلات دانشگاهی به تهران رفت و پس از فارغ‌التحصیلی در رشته ادبیات فارسی، تحصیلاتش را در بیروت و فرانسه ادامه داد.
فعالیت‌های فرهنگی
در طول دوران فعالیت فرهنگی شجاع الدین شفا، وی، کارهای بسیاری در زمینه تاریخ و ادبیات ایران انجام داد. او در معرفی ادبیات جهان به فارسی زبانان و فرهنگ ایران به جهانیان، فعالیت موثری داشته‌است.
پس از آغاز جنگ جهانی دوم و اشغال فرانسه و سپس ایران، به کشورش بازگشت و به عنوان مترجم در رادیو استخدام شد، هم‌زمان فعالیت سیاسی را نیز آغاز کرد و از بنیان‌گذاران حزبی شد به نام میهن‌پرستان، با روزنامه‌ای به همین نام که سرمقاله‌هایش را شجاع‌الدین شفا می‌نوشت. تا سال ۱۳۵۷ (خورشیدی)، حدود شصت عنوان ترجمه و تالیف از شجاع‌الدین شفا به چاپ رسید. وی مترجم کتاب سه جلدی کمدی الهی شاهکار ادبیات ایتالیایی، اثر دانته آلیگیری به زبان فارسی است. همچنین آثاری از گوته (دیوان شرقی و غربی) و آندره ژید و شاعران رمانتیک فرانسه مانند لامارتین و شاتوبریان را نیز به فارسی درآورده‌است.
شفا در سال ۱۳۵۲ مامور ساخت «کتابخانه ملی پهلوی» در قلب تهران شد. بنا بود این کتابخانه در ظرف ده سال به بهره‌برداری برسد و از همان ابتدا ششصد هزار عنوان کتاب و بیش از ۲۵ هزار عنوان نشریه را در خود جای دهد. سمینارها و جلسه‌های متعددی برای طرح ریزی کتابخانه برگزار شد، مشاوران فراوانی از سراسر جهان برای کتابخانه استخدام شدند، مسابقه‌ای جهانی برای انتخاب معمار کتابخانه برپا شد که بیش از سه هزار شرکت‌کننده داشت و یک شرکت آلمانی در آن برنده شد اما کلنگ کتابخانه هیچگاه به زمین زده نشد.
وی قبل از انقلاب سال ۱۳۵۷، عهده‌دار سمت‌های علمی و فرهنگی مختلفی بود. از جمله مدتی دبیرکل شورای فرهنگی سلطنتی بود و همچنین ریاست کتابخانه ملی پهلوی را بر عهده داشت که قرار بود پس از کتابخانه مجلس شورای ملی بزرگ‌ترین کتابخانه کشور باشد.
وی دارای درجه دکترا در رشته ادبیات تطبیقی از فرانسه بود و پس از انقلاب سال ۱۳۵۷ تا آخر عمر در فرانسه زندگی کرد. این نویسنده ایرانی در روز ۲۷ فروردین ۱۳۸۹ خورشیدی درگذشت.
فعالیت‌های سیاسی
بجز مدت کوتاهی فعالیت سیاسی، شفا بیشتر عمر خود را صرف فعالیت‌های فرهنگی نمود. وی مدتی رایزن فرهنگی محمدرضا شاه پهلوی بود و برخی نطق‌های او را تهیه می‌کرد. ایده برگزاری جشن‌های ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی ایران او نقش مهمی در سیاست‌گذاری‌های فرهنگی شاه ایفا کرد، به ویژه در سیاست‌های ملی‌گرایانه شاهنشاهی و اندیشه بزرگداشت و احیای «عظمت» ایران باستان و نکوهش آثار فرهنگ اسلامی و حمله اعراب به ایران. شجاع‌الدین شفا نویسنده سخنرانی‌های مهم شاه شد. ایده تغییر تقویم ایران از هجری خورشیدی به شاهنشاهی نیز به شجاع‌الدین شفا نسبت داده می‌شود. واپسین سال‌های خدمت شجاع‌الدین شفا به دربار شاهنشاهی، متمرکز بر برپایی کتابخانه‌ای عظیم شد که به دستور محمدرضا شاه بنا بود ایران را به کتاب‌خانه‌های مهم جهان پیوند دهد و الگویی برای دیگر کشورها شود. همچنین بعضی از منابع از دست داشتن او در نگارش کتاب به سوی تمدن بزرگ حکایت دارند.
سمت‌های اداری
معاون فرهنگی دربار شاهنشاهی
سفیر بین‌المللی ایران در امور فرهنگی
رئیس کتاب‌خانه ملی پهلوی
دبیر کل شورای فرهنگی سلطنتی
دبیر کل انجمن بین‌المللی ایران شناسان
سمت‌های افتخاری
دکتر افتخاری ادبیات دانشکده رم
دکتر افتخاری تاریخ دانشگاه مسکو
عضو وابسته آکادمی سلطنتی تاریخ اسپانیا
عضو وابسته آکادمی هامر پورگشتال اتریش
جوایز
جایزه بین‌المللی سال ۱۹۷۱ فلورانس
جایزه سلطنتی بهترین کتاب سال‌های ۱۳۳۵ (خورشیدی) و ۱۳۵۰ (خورشیدی)
نظرات دیگران
احمد اشرف از نویسندگان ایرانیکا و استاد ایران‌شناسی دانشگاه کلمبیا اظهارات شفا در مورد ارتباط روحانیون شیعه و قدرت‌های بزرگ را تئوری توطئه می‌خواند.
عباس میلانی با اشاره به دوره دوم زندگی شفا (پیش از مهاجرت از ایران) در مورد شفا چنین نظر می‌دهد که «قضاوت تاریخ با قضاوت‌های سیاسی یا ایدئولوژیک متفاوت است. تاریخ بر اساس وزن و ارزش فکری و تحقیقی یک محقق قضاوت می‌کند. نه الزاما وابستگی‌های سیاسی یا تهمت‌ها یا حملاتی که دوستان یا دشمنانش کرده‌اند.» از دیدگاه میلانی در قضاوت تاریخ در مورد شفا معاون وزیر دربار بودن شجاع‌الدین شفا در ارزیابی کارهای فرهنگی او یک زیرنویس جزئی خواهد بود. او کتاب‌های شفا پس از مهاجرت که در نقد ادیان ابراهیمی نوشته شده را دارای رنگ سیاسی و جدل ایدئولوژیک می‌داند. با این حال تحقیق شفا در مورد «ایرانیان در اسپانیا» را که در همین دوران نوشته بود خواندنی وصف می‌کند.
هوشنگ شهابی، استاد دانشگاه بوستون، در فصلی با عنوان «هذیان‌گویی در تاریخ‌نویسی ایرانی» از شجاع‌الدین شفا چنین یاد می‌کند:
علی دشتی در نامه‌ای به محمد رضا شاه در اعتراض به جشن بزرگداشت ۲۵ سال نویسندگی شجاع‌الدین شفا می‌نویسد:
دشتی در این نامه مقام شفا را در حد یک مترجم می‌خواند:
دشتی در یادداشت‌هایی که پس از انقلاب منتشر کرد می‌نویسد:
ابراهیم گلستان در مصاحبه‌ای که در سال ۱۳۸۹ با رادیو دویچه وله انجام داده است درباره شفا چنین می‌گوید:
«قصه اولی را که از همینگوی به زبان فارسی خواندم، آقای خیلی محترمی که پدر مملکت را هم درآورد، ترجمه کرده بود. اما اصلا همینگوی نبود. قصه را به صورت یک قصه‌ای که هست تعریف می‌کنند و نه به عنوان بنایی جلوی خواننده. این رفت آن‌جا و این‌طور گفت و چه کار کرد و… بعد هم یا مرد یا عروسی کرد یا در رفت… اما در قصه این مطرح نیست. آن‌چه مطرح است، این است که همین چرت‌وپرت را چگونه می‌گویند که درست دربیاید. اما این آقا قصه همینگوی، آن هم چه قصه‌ای: «برف‌های کلیمانجارو» را طوری ترجمه کرده بود که اگر همینگوی آن را خوانده بود، خیلی زودتر خودش را می‌کشت.»
او در مصاحبه‌ای که در سال ۱۳۹۴ با بی‌بی‌سی انجام داده است درباره شفا چنین می‌گوید:
«گفتار "مارلیک" در ترجمه ایتالیائی‌اش را آقای کاروزو که آن روزها مشاور فرهنگی سفارت ایتالیا در تهران بود و خود و خانمش "کمدی الهی دانته" را برای شجاع الدین شفا ترجمه می‌کردند و دیکته می‌کردند و آقای شفا آن را به اسم خودش که ادعا کرد از ایتالیایی شخصا ترجمه کرده درآورد.
شما ترجمه‌های شفا چه "نغمه‌های شاعرانه لامارتین" و چه "برف‌های کلیمانجارو"ی همینگوی را بخوانید و از عمق بی‌اطلاعی و جرات این مشاور مطبوعاتی شاه سابق شاخ دربیاورید. این جور آدم‌ها کم نبودند که کاش در برابرشان آدم‌هایی بودند که شعور و رسم شرافت ادبی را در ایران این جور خراب نمی‌کردند.»
آثار تالیف و ترجمه
عرفان کسرائی می‌نویسد که آثار شجاع الدین شفا و احمد کسروی و علی دشتی هنوز در بازار دستفروشی‌ها و به عنوان کتب ممنوعه در ایران خرید و فروش می‌شوند.
ترجمه‌ها
«کمدی الهی» دانته در سه جلد با عنوان «دوزخ، برزخ و بهشت»
«بهشت گمشده» میلتون
«دیوان شرقی» گوته
«نغمه‌های شاعرانه» لامارتین
«آندره ژید»
«بایرون،بهترین اشعار»
«جنایت و مکافات» داستایوسکی
«افسانه‌های راز و خیال» ادگار آلن پو
«پل سن لویی» تورنتن وایلدر
«آندروماک» ژان راسین
«برف‌های کلیمانجارو» ارنست همینگوی
«کاندیدا» جرج برناردشاو
«جنایت و مکافات»
«بریتانیکوس» ژان راسین
«داستان یک مومیائی» تئوفیل گوتیه
«کتاب آوازها» هاینریش هاینه
«رنه» شاتوبریان
تالیفات
انتشار فرهنگنامه ۲۱ جلدی ایران با نام «فرهنگنامه جهان ایران‌شناسی»
دائرهالمعارف روابط فرهنگی ایران با کشورهای جهان از آغاز تا امروز
تولدی دیگر (در نقد ادیان به خصوص تاریخ اسلام از صدر آن تا امروز)،
پس از ۱۴۰۰ سال (درباره تاریخ هزار و چهار صد ساله ایران پس از اسلام)،
از کلینی تا خمینی
در پیکار اهریمن
جنایت و مکافات (نخستین انقلاب سیاه تاریخ جهان)
پنج نقد بر تولدی دیگر
آخرین کتاب وی که به نام «حقوق بشر، قانون بیضه و بمب اتمی» در سال ۲۰۰۷ منتشر گردیده‌است.