پان‌ترکیسم در ایران

پان‌ترکیسم در استان‌های ترک زبان ایران و به‌ویژه در آذربایجان، به عللی چون اختلاف مذهبی بین آذربایجان و ترکیه، جنگ‌های طولانی بین ایران و عثمانی و تجارب تلخ اشغال آذربایجان از سوی نیروهای عثمانی، زمینه‌ای برای رشد قابل ملاحظه نداشته و به‌طور کلی بیش از آن که درون جوش باشد، پدیده ناپایداری بوده‌است.
در ایران پان‌ترکیسم بر روی چند موضوع به گونه‌ای برجسته متمرکز شده‌است و این جریانات مورد تحریف و وارونه‌نمایی در جهت مصادره به مطلوب اندیشه پان‌ترکیسم قرار گرفته‌است:
ضعیف نشان دادن و وابسته کردن زبان.
ارائه آمارهای جمعیتی غیر از آمار رسمی کشور نظیر ۳۰ میلیون ترک ساکن در ایران.
یکسره رد کردن وجود اصطلاح و تبار آریایی و تاریخ ایران باستان و همچنین القاء این موضوع که واژه و نام ایران پیشینه‌ای ندارد.
تحریف قراردادهای ترکمنچای و گلستان و اشاره به دو تکه شدن کشوری به نام آذربایجان در پی این قراردادها.
ترک خواندن مادها، سکاها، سومری‌ها، عیلامی‌ها، اورارتویی‌ها، میتانی‌ها، ماننایی‌ها، هیتی‌ها، کاسی‌ها، اشکانیان، تورانیان، مولانا، بیرونی، نظامی گنجوی، بابک خرمدین و… (درصورتی که خاورشناسان و تاریخدانان ترکتبار بودن اقوام و افراد ذکر شده را همیشه رد کرده‌اند).
تاختن به بزرگان و نام‌آوران فرهنگی و تاریخی کشورهای پیرامون به ویژه ایران.
دیگر فعالیت‌های پان‌ترکیسم در ایران عبارتند از:
دست بردن در جای‌نامها برای مصادره این نامها به سود خود: اورمو (ارومیه)، باکی (باکو)، فارسستان (ایران)، قشقایستان (استان فارس)، آزربایجان جنوبی (آذربایجان ایران و…).
تحلیل‌های ناکارشناسانه و کاملا نادرست درمورد زبان‌های ترکی و فارسی و… مبنی بر قانونمند و توانمند بودن زبان‌های ترکی و مغولی و ناتوانی زبان فارسی و دیگر زبانهای هندواروپایی (مانند: انگلیسی، فرانسوی، آلمانی، روسی و…).
مطرح کردن زبان ترکی به عنوان تنها فاکتور هویت آذری‌های ایران، در صورتی که هویت هر انسان از سه فاکتور: ملیت + نژاد+ زبان تشکیل می‌شود.
آغاز پان‌ترکسیم در ایران
دولت‌های عثمانی و شوروی، با بهره‌گیری از زبان ترکی رایج در آذربایجان و فراموش کردن هویت، پیشینه و تبار هم ریشه آذری‌ها با دیگر اقوام ایرانی جبهه پان‌ترکیسم - پان‌تورانیسم را در ایران راه اندازی کردند. در اندیشه پان‌ترکسیم برای قوم ایرانی‌تبار آذری، باید تباری ترکی - مغولی ساخته شود. در این راستا نخستین جنبش در سال ۱۹۱۸ اجرایی شد. این بار کشور روسیه که از این نقشه سود می‌برد، در راه به دست آوردن بخش‌هایی از ایران گام برداشت. به خواست روسیه تزاری (سپس شوروی) و با پشتیبانی عثمانی و هم دستی انگلیس، از سال ۱۹۱۷ و طی کنگره حزب مساوات، بخش جدا شده از ایران «اران» را آذربایجان نام نهادند.
پیش از آن هیچ‌گاه به بخش شمالی رود ارس در هیچ سندی نام آذربایجان اطلاق نشده بود. برای نمونه در قرارداهای گلستان و ترکمن چای، به نام آذربایجان برنمی‌خوریم، چرا که سرزمین‌های بالای رود ارس در پی این قراردادها از ایران جدا شده بودند و سرزمین‌های بالای رود ارس، که «اران، قفقاز و آلبانی» نامیده می‌شدند و از سرزمین «آتورپاتگان» یا «آذربایجان» کاملا جدا بود.
ساختن هویت ترکی برای اقوام فلات ایران
ساختن هویت ترکی برای اقوامی که زبان آن‌ها تک‌خانواده‌ای است
سومریان
عیلامی‌ها
زبان‌های قفقازی
هوری-اورارتویی
لولوبی‌ها
آلان‌ها
نظریه پان‌ترکیسم وامبری یهودی و اقوامی که ترک نیستند
بسیاری از اقوام ترک‌زبان، زبان ترکی را بر اثر ارتباط و آمیزش با ترک‌زبانان اخذ کرده‌اند، ازاین رو اصطلاحاتی چون «خلق‌های ترک» و «ترکان» به مفهوم قوم ترک نیستند و نام ترک نیز فقط جنبه زبانی دارد. از میان اقوامی که امروزه ترک نام گرفته‌اند بسیاری از اقوام نام‌برده در زیر در تاریخ قدیم هیچ‌گاه خود و قوم خود را ترک نمی‌نامیدند. درمورد بخشی از این اقوام ساکن آسیای میانه تنها پس از وارد شدن نظریه پان‌ترکیسم توسط آرمینیوس وامبری یهودی و فرستاده پنهانی وزارت خارجه بریتانیا به منطقه این نام رفته‌رفته برای این اقوام نیز رواج یافت. این اقوام (که برخی از آن‌ها در ایران ساکن هستند) عبارتند از:
باشقیرها
تاتارها،
ناگایباک‌ها، قزاقها،
قره‌قالپاقها،
نوقای‌ها،
کرائیم‌ها،
قره‌چای-بالکارها،
کومیک‌ها،
کریمچاک‌ها،
آلتایی‌ها،
اغوزهای واردشده به آذربایجان،
قاجارها،
شاهسون‌ها،
قره‌داغ‌ها،
قره‌پاپاخ‌ها،
قشقاییها،
افشارها،
خلجها،
گاگوزها،
اورومچی‌ها،
توینی‌ها،
توفالارها،
شورها،
خاکاسها،
تاتارهای چولیم،
ازبکها،
اویغورها،
سالارها،
اویغورهای ساری،
چوواشها،
یاکوتها،
دولگانها
و غیره.
پان‌ترکیسم
جاماح
گاموح
محمدتقی زهتابی
حسین محمدزاده صدیق