واقعه

سوره واقعه سوره ۵۶ از قرآن است و ۹۶ آیه دارد. ابن ندیم سوره واقعه را چهل و چهارمین سوره‌ای است که بر پیامبر اسلام نازل شده‌است. همچنان که نام این سوره نشان می‌دهد، محتوای این سوره پیرامون قیامت و خصوصیات آن است. دلایل معاد، آغاز قیامت، تصویر انتقال از دنیا به آخرت، گروه‌بندی انسان‌ها در آن روز و پاداش و جزای هر گروه از موضوعات این سوره است.
شناسه سوره
این سوره در میان مفسران و دانشمندان علوم قرآن فقط با نام واقعه شناخته می‌شود. مناسبت این نام‌گذاری استفاده از واژه واقعه در آیه نخست سوره است.
اتفاق تمام دانشمندان تفسیر و علوم قرآنی بر مکی بودن سوره است، برخی از آنان ادعا کرده‌اند که آیه هشتاد و دو در مدینه نازل شده است و برخی نیز آیه‌های 39، 40 و 81 و 82 را مدنی شمرده‌اند. به نقل از ابن‌مسعود نیز گفته شده که این آیات در غزوه تبوک نازل شده‌اند، اما همان گونه که علامه طباطبایی می‌گوید: به‌شهادت سیاق سوره، این ادعاها درست نیست .
سوره واقعه در تمام روایات مسند در ردیف چهل و ششم بعد از سوره طه و قبل از سوره شعراء دانسته شده؛ اما در کتاب فضائل القرآن، نامی از آن نیامده و در تاریخ یعقوبی و المبانی در آخر جدول قرار گرفته است.
این سوره در ترتیب مصحف رسمی در جزء بیست و هفت قرآن، ردیف پنجاه و ششم، بعد از سوره الرحمن و قبل از سوره حدید قرارگرفته است و 96 آیه دارد.
مقصود سوره
زدودن تصورهای نادرست درباره تحقق رستاخیز و تشویق مردم به انجام‌دادن کارهایی که آنان را در زمره مقربان و یا حداقل اصحاب یمین قرار دهد.
محتوای سوره
سوره شامل دو بخش به ترتیب ذیل است:
1. آیات 1- 48: سرنوشت مقربان، اصحاب یمین و اصحاب شمال
در این بخش ضمن اشاره به قطعی بودن وقوع قیامت و علایم آغاز آن، از تقسیم مردم در رستاخیز به سه گروه سخن می‌گوید. آن‌گاه نعمت‌های مقربان درگاه خدا و نعمت‌های اصحاب یمین و نقمت‌ها و سختی‌های اصحاب شمال در رستاخیز را بیان می‌کند. پس از بیان نقمت‌های گروه آخر، علت گرفتاری‌های ایشان بیان و از عاقبت تکذیب بیم داده می‌شود. هدف از بیان این سرنوشت‌ها تشویق مردم به انجام‌دادن کارهایی است که آنان را در زمره مقربان و یا دست‌کم اصحاب یمین قرار دهد.
2. آیات 49- 96: درهم شکستن مقاومت تکذیب کنندگان رستاخیز و قرآن
غرض اصلی در این بخش، تنزیه پروردگار متعال از ناتوانی در تحقق خواسته‌هایش است. در بخش دوم سوره، تلاش می‌شود مقاومت تکذیب‌گران را در مقابل رستاخیز و قرآن بشکند و مردم را از انکار آن برحذر دارد. ازاین‌رو خدای متعال پیامبر9 را مامور می‌کند گفته‌های آن‌ها را درباره امکان رستاخیز مردگان پاسخ دهد. سپس به تهدید آن‌ها می‌پردازد، و براهین وجدانی بر قدرت خویش را از راه بیان نقش‌هایش در زندگی دنیوی بشر اقامه می‌فرماید و از فرجام تکذیب رستاخیز و قرآن می‌ترساند .
ارتباط سوره
خدای تبارک و تعالی، از سوره اعراف، سیری تفصیلی از موضوعاتی را که پایه‌های شکل-گیری جامعه ایمانی است، بیان داشت و در این موارد تلاش شد به شبهه افکنی‌های مشرکان پاسخ داده شود. این پایه‌ها عبارت بودند از : اطاعت خالص خدا، درست بودن رسالت پیامبر9 و انتساب قطعی قرآن به خدای متعال، غفلت‌زدایی از مردم و تقویت صفت خشیت در آن‌ها، تشویق مردم به کامل‌کردن بندگی خدا و در نهایت توجه‌دادن به اهمیت قرآن و اقبال به آن در متحول کردن در سایه بندگی خدای بخشنده. در سوره واقعه علاوه بر مفاهیم گذشته، موضوع رستاخیز مطرح و با تقسیم‌بندی مردم به سه گروه در قیامت، دو مطلب را پی‌گیری می‌شود: الف) مومنان در اطاعت از پروردگار و عمل به دستورهای قرآن و رسول9 بر یک‌دیگر سبقت گیرند؛ ب) به پاسخ کسانی بپردازد که هنوز در موضوع قرآن و رستاخیز، به مخالفت می‌پردازند و آنان را با ترساندن عذاب‌های رستاخیز، آگاه سازد.
فضیلت سوره
در روایتی به نقل از ابن مسعود از پیامبر اکرم9 برای تلاوت سوره واقعه آثاری مانند گرفتارنشدن به فقر و نداری، بیان شده است ؛ اما از نظر آثار تربیتی سوره، سه روایت با اهمیت نقل شده است:
رسول الله فرمود:
«من قرء سوره الواقعه کتب لیس من الغافلین؛ کسی که سوره واقعه را بخواند، در زمره غافلان نوشته نمی‌شود.»
امام صادق فرمود:
«من قرء فی کل لیله جمعه الواقعه، احبه الله، و حببه الی الناس اجمعین، و لم یر فی الدنیا بوسا ابدا، و لا فقرا و لا فاقه و لا آفه من آفات الدنیا و کان من رفقاء امیرالمومنین؛ کسی که در هر شب جمعه، سوره واقعه را بخواند، خدا او را دوست دارد و او را محبوب همه مردم می‌کند و در دنیا ناراحتی نمی‌بیند و فقر و فاقه و آفتی از آفات دنیا دامن‌گیرش نمی‌شود و از دوستان امیرمومنان علی7 خواهد بود.»
در روایتی از پیامبر اکرم9 وارد شده است:
«شیبتنی هود والواقعه و المرسلات و عم یتسایلون؛ سوره‌های هود7 و واقعه و مرسلات و نبا مرا پیر کردند».
با توجه به محتویات و غرض سوره می‌توان به حکمت وجود چنین روایاتی دست یافت. یادآور می‌شود بخش دوم سوره، درصدد پاسخ‌گویی به کسانی است که درباره زندگی دوباره و قرآن، هنوز شبهه داشتند. فضای حاکم بر سوره، یادآوری فرجام زندگی مردم در رستاخیز است که خود از مهم‌ترین عوامل غفلت‌زداست. از سوی دیگر، عمل به خواست خدا موجب جلب محبت مردم می‌شود؛ چنان‌که در سوره مریم، آیه 96 گذشت: «کسانی که ایمان آورند و عمل صالح انجام دهند، خدای متعال مهرشان را به دل‌ها می‌اندازد». کسی را که خدا و مردم او را دوست بدارند و از او حمایت کنند و بدو و احترام بگذارند، بخش عمده‌ای از بدی‌ها، فقر و تنگ‌دستی‌ها و آفات دنیوی، که از تنهایی و به خودنهادگی انسان است، متوجه او نمی‌شود و چون در صفت محبوبیت میان خدا و خلق هم‌چون علی7 می‌شود، چنان‌که در تطبیق آیه 96 سوره مریم وارد شده است، از رفقای آن حضرت9 خواهد شد.
به خوبی روشن است سبقت گرفتن و تقرب یاد شده در این سوره، ریاضتی سخت و طاقت فرساست؛ به‌خصوص برای کسی مثل پیامبر9، که بناست برتر از همه مردم و انبیا و مرسلین باشد. هم‌چنان‌که تربیت گروهی که اهل سبقت در اجرای اوامر الهی باشند، کاری دشوار است. بنابراین، دلیل این‌که پیامبر اکرم9 فرمود: «با این سوره پیر شدم»، محتوای سنگین این سوره و دیگر سوره‌های یاد شده است.
عبدالکریم بهجت پور، شناخت نامه تنریلی سوره‌های قرآن کریم