شاخ آفریقا

نقشه کشورهای شاخ آفریقا
شاخ آفریقا (گاهی نیز به نام «شمال شرقی آفریقا» و گاهی با عنوان «شبه جزیره سومالی» خوانده می‌شود) یک شبه جزیره در شرق آفریقا است که صدها کیلومتر در دریای عرب پیشروی کرده و در طول کناره جنوبی خلیج عدن قرار دارد. این محل شرقی‌ترین پیش‌رفتگی قاره آفریقا به شمار می‌آید. شاخ آفریقا از جنوب به اقیانوس هند و از شمال به دریای سرخ محدود می‌شود.
منطقه شاخ آفریقا دربرگیرنده کشورهای اریتره، جیبوتی، سومالی، و اتیوپی است. برخی جغرافیدانان سودان و کنیا را نیز جزو آن می‌دانند. این منطقه وسعتی در حدود دو میلیون کیلومتر مربع را در بر گرفته و جمعیتی بالغ بر ۹۰/۲ میلیون نفر را در خود جای داده است (اتیوپی ۷۵ میلیون، سومالی ۱۰ میلیون، اریتره ۴/۵ میلیون، و جیبوتی ۰/۷ میلیون نفر). گاهی سودان و کنیا را نیز جزو این ناحیه به شمار می‌آورند.
این سرزمین به علت وجود تنگه باب‌المندب برای آسیا و آفریقا ارزش راهبردی دارد، زیرا این تنگه دریای سرخ را به اقیانوس هند می‌پیوندد.
جغرافیا و آب وهوا
تصویر شاخص آفریقا، گرفته شده توسط شاتل فضایی ناسا در سال ۱۹۹۳.
شاخ آفریقا که در فاصله تقریبا برابر از خط استوا و مدار راس‌السرطان قرار گرفته، ناحیه‌ای خشک و کم‌باران می‌باشد.
سوکوترا یک جزیره کوچک در کرانه‌های سومالی در آب‌های اقیانوس هند است که بخشی از آفریقا به شمار می‌آید. اندازه این جزیره ۳۶۰۰ کیلومتر مربع است. این جزیره بخشی از یمن، جنوبی‌ترین کشور شبه جزیره عرب است.
تاریخچه
تاریخ باستان
پادشاهی آکسام (که بنام «آکزوم» نیز شناخته می‌شود)، یک دولت آفریقائی بود که در داخل اتیوپی، اریتره، شمال سومالی و یمن واقع گشته بود و در بین فاصله اولین و هفتمین از رونق بالائی برخوردار گردید. نظر به موقعیت راهبردی شاخ آفریقا، در گذشته از این محل بمنظور ایجاد محدودیت دررفت‌وآمد دریای سرخ استفاده می‌نمودند.
در دوران عهد عتیق، این منطقه همچنین منبعی سرشار از منابع حیوانی و گیاهی شناخته شده بود: مصریان باستان، یونانیان باستان و رومیان گروه‌هایی اکتشافی را بمنظور کشف کندر، درخت صمغ مرمکی، خون سیاووشان یا سولفور سیماب به منطقه اعزام نموده و سپس این کالاها را از طریق راه کناره بخور خوشبو برمی‌گرداندند. بر این اساس، اهالی روم به این منطقه نام " رجیو آروماتیکا را داده بودند.
تاریخ معاصر
شاخ آفریقا منطقه‌ای است که دائما شاهد بحران بوده‌است. اتیوپی بلحاظ اهمیت جمعیتی، بخش قابل ملاحظه‌ای از منطقه شاخ را اشغال نموده‌است: حدود ۸۵٪ درصد جمعیت منطقه در این کشور زندگی می‌کنند. اما در عین حال تاریخ اتیوپی درگیری‌های بسیاری را بین مسلمانان و مسیحیان بر سر منابع و زمین برای زندگی نشان می‌دهد. همچنین در دوران معاصر درگیری‌های ملی‌گرایان و طرفداران مارکسیسم – لنینیسم نیز شمائی دیگر از درگیری‌ها بوده‌است. مابقی منطقه نیز شاهد جنگ‌های پیوسته بوده‌است: یک جنگ داخلی بسال ۱۹۷۷ در سومالی اتفاق افتاد، که نتیجه آن بدون دولت ملی ماندن این کشور از سال ۱۹۹۱ ببعد بوده‌است. جنگ‌های داخلی سودانی‌ها در کشور سودان نمونه مهم دیگری از بی‌ثباتی در کل منطقه بشمار می‌رود. همچنین دیجیبوتی و اریتره نیز شاهد درگیری‌های مشابه بوده‌اند.
از آن گذشته، این منطقه دائما شاهد بلایای طبیعی مانند قحطی‌های مکرر (در اتیوپی) یا سیل (سومالی) که به ویژه به نقاط روستایی آسیب می‌رسانند. در نتیجه، این منطقه از بالاترین سطح سوء تغذیه در جهان برخوردار بوده و همواره با بحران‌های انسانی گسترده دست و پنجه نرم می‌کند. در فاصله سال‌های ۱۹۸۲ تا ۱۹۹۲، حدود دو میلیون نفر از ساکنان منطقه شاخ آفریقا، بر اثر جنگ و خشکسالی، جان خود را از دست دادند.
از سال ۲۰۰۲، شاخ آفریقا نقطه اصلی تمرکز توجه ایالات متحده، فرانسه، آلمان به‌همراه یازده کشور آفریقائی در خصوص موضوع معروف جنگ علیه تروریسم قرار گرفته‌است.
فرهنگ و مسائل نژادی
کشورهای منطقه شاخ آفریقا از لحاظ فرهنگی با یکدیگر پیوستگی دارند. مردم محلی برای کشاورزی از گاو آهن استفاده نموده و برای زمانی طولانی به نگهداری شتران عربی بعنوان حیوانات اهلی، اشتغال داشته‌اند.
برخی از گروه‌های مهم نژادی – زبانی شاخ آفریقا بشرح زیر می‌باشند:
در جیبوتی: آفار (داناکیل) و سومالی (عیسی)
در اریتره: بیلن، آفار، بنی - عامر (بجا)، هدارب، کاناما (بازا)، نارا (نیالکتیک)، ساهو (آیروب)، رشایدا، تیگری و تیگرای. مردم جبرتی از مسلمانان تیگرینیاس هستند که خود را بعنوان نژادی مجزا می‌دانند ولی توسط منابع دیگر به رسمیت شناخته نشدند.
در اتیوپی: آمهارا، آفارها، گروه‌های آگاو، گوریج، هامر، حراریان (همچنین حدیر یا ادیر)، آیروب‌ها (کاتولیک‌های ساهوس) اوروموها، ساهو، سیداماها، سومالیائی‌ها، و تیگرایان‌ها و همچنین گروه‌های کوچک ل دیگر که تعداد آن‌ها بسیار زیاد است. (همچنین ببینید نژادهای لیست شده در بخش ملت‌های جنوب، ملیت‌ها، و مردم منطقه).
در سومالی: داباره‌ها، دیگیل – رهاولینها، گاریها، جییدووها، شم باراها، (گوشا)، سومالی، سواحلیها (باراوه) و تانیها.
در سودان: انواکها، اتووتها، بالی‌ها، بنی – عامرها (بجا)، بیشارینها (بجا)، بورانها (باران، بووران)، دارفور داجاها، دار سیلا داجاها، دیدینگاها (زاروکسا، تویل)، فدیکا – ماهاسها، نیوبیانها، فولانیها (فانگ، همگ)،
هادن دوآها (بجا)، هامارها، هاوسا فولانیها، این گس ساناها (تبی)، گانگاها (ابو سینون)، یروا کانوریها، کاتلاها (اکالاک)، کنوزی-دونگولیزها، نیوبی‌ها، کومای مرکزیها (کومو)، کرونگو نوباها، ماباها (بورگو، مابانگ)، مابان-جوم جومها (مابن)، ماراریتها (ابلیل، ابیری، ماسالیت)، ماسالیتها، مساکینها (مساکین)، میدوبها (میدوب، تی دی)، نییمانگها (نیما، اما)، پارها (لوکورو)، رافاها (رافالی این)، شاتها (داجو)، شاتها (مندول)، سانگورها (آساگوری)، تاگاله‌ها (تاگاله وین)، تمه اینها، تیگرها، تیراها (تیررو)، تولیشیها، زاقاواها.
اقتصاد
ایالت‌های این منطقه قائم به چند محصول صادراتی بشرح زیر هستند:
سودان: کتان۵۰ درصد کل صادرات.
اتیوپی: قهوه ۸۰ درصد کل صادرات.
سومالی: موز و دام بیش از ۵۰ درصد کل صادرات.
بوم‌شناسی
منطقه شاخ آفریقا یکی از مناطق ویژه تنوع زیستی یونسکو و یکی از دو ناحیه کاملا خشک و کم‌کشاورزی به شمار می‌آید. بهرحال منطقه شاخ آفریقا یکی از نواحی است که بشدت تحت تاثیر فراوانی چراگاه بوده و فقط ۵ درصد درصد از مسکن‌های طبیعی اولیه آن هنوز باقی‌مانده‌است. در بخش سوکوترا تهدید جدی دیگری بنام توسعه زیرساخت‌ها وجود دارد.
گونه‌های جانوری
زبرای گریوی (اکوس گریوی)
حدود ۲۲۰ نوع جانور پستاندار در منطقه شاخ آفریقا شناسائی شده‌اند. از میان گونه‌های در حال انقراض منطقه، ما به چندین گونه بزکوهی، مانند بیرا، دیباتاگ، دیک دیک نقره‌ای و غزال اسپک برمی‌خوریم. دیگر گونه‌های قابل ذکر عبارتند از الاغ وحشی سومالی، گراز صحرائی، میمون هاماداریاس، موش صحرائی کوتاه سومالی، جانور نرم‌تن و شانه بسر اسپک. زبرای گریوز تنها گونه وحشی بنظیر اکوئید منطقه حساب می‌آید.
برخی از گونه‌های مهم پرندگان منطقه شاخ آفریقا عبارتند از بوبو بارتی بالو، سینه سرخ بال - طلائی، سهره خانگی وارسانگ لی یا دراج دیجیبوتی.
با بیش از ۲۸۵ نوع خزنده مختص این ناحیه و حدود ۹۰ گونه بیشتر از مناطق دیگر، خزندگان بومی در منطقه شاخ آفریقا از هر منطقه‌ای دیگر در آفریقا بیشتر یافت می‌شوند. در میان انواع خزندگان بومی می‌توان به «هاووک گریریوس»، «هائمودراکون»، «دیتیپوفیز»، «پاچی کالاموس» یا «ایلوروگلنا» اشاره نمود. نیمی از این گونه‌ها منحصرا در سوکوترا یافت می‌شوند. برخلاف خزندگان، تعداددو زیستان در این منطقه بسیار کم است.
در منطقه شاخ آفریقا حدود ۱۰۰ گونه ماهیان آب شیرین یافت می‌شود که ۱۰ گونه آن بومی هستند. در میان انواع بومی، ما به ماهی خاردار کور سومالی و ماهی کی و سومالی که در حفره‌های زیر آبی ساکن هستند، برمی‌خوریم.
گونه‌های گیاهی
تخمین زده می‌شود که حدود ۵۰۰۰ نوع گیاه آوندی در منطقه شاخ آفریقا وجود داشته باشد، که نیمی از آن‌ها بومی منطقه هستند. گونه‌های بومی، بیشتر در سوکوترا و سومالی شمالی رشد یافته‌اند. در این منطقه دو خانواده‌ها گیاه بومی بنام‌های باربه یاسیائی و دیراچ ماسیائی وجود دارد. از میان دیگر گونه‌های قابل ذکر می‌توان به درخت خیار در منطقه سوکوترا، نخل بنکوآلی، جوز یهب یا پنجه مریم سومالی اشاره کرد.