غار بزنگان

نمایی از رشته کوه بزنگان
مسیر غار
این غار آهکی در استان خراسان رضوی در مختصات جغرافیایی: N36 ̊17 E60 ̊۲۴ و در مسیر کیلومتر ۱۲۰ جاده مشهد – سرخس، ۶ کیلومتری جنوب غربی روستای از شهرستان سرخس واقع شده است، استفاده از غار به دوره پیش از میلاد مسیح مربوط می‌باشد و به لحاظ قدمت تاریخی، تحت شماره ۶۵۹ در زمره آثار تاریخی به ثبت رسیده است. غار بزنگان آهکی بوده و دارای ستونهای استالاگتیت و استالاگمیت می‌باشد. کف غار خاکی و صاف و دهانه آن رو به شمال قرار دارد و در داخل آن نیز آب آشامیدنی وجود دارد. فعالیت‌های باستان‌شناسی گذشته در خراسان نشان می‌دهد که به لحاظ غنای فرهنگی خراسان هر اقدامی مواجه با کشفی بزرگ و تعیین کننده در تاریخ خراسان گردیده از جمله در سال ۱۳۲۸ که غارهای بزنگان و خونیک مورد بررسی قرار گرفتند. در این سال دیرین‌شناس آمریکا کارلتون س. کان غارهای بزنگان در شمال شرق مشهد و خونیک در جنوب قائن را بررسی کرد و ساکنان این غارها را متعلق به دوران موسترین در حدود ۴۵ هزار سال پیش دانست که گروهی شکارگر بودند. (عباسی، ۱۳۹۳: ۱۴)
توپوگرافی
توپوگرافی منطقه غار بزنگان متشکل از کوهستانهای مرتفع، دره‌ها، فلات و نواحی نیمه کوهستانی است. واحد کوهستانی (بافت متراکم) ۸۵٪ درصد کل مساحت را به خود اختصاصا داده است و واحد نیمه کوهستانی (نیمه متراکم) ۱۵٪ درصد کل مساحت حوضه را در بر می‌گیرد. به طور کلی منطقه غار بزنگان دارای خصوصیات مناطق کوهستانی را داراست. غار بزنگان در میان رشته کوه‌های کپه داغ واقع شده است. اراضی پست حدود ۱۵ درصد اراضی منطقه را در بر می‌گیرد که منطقه بزنگان جزء اراضی پست می‌باشند. ارتفاع متوسط منطقه غار بزنگان ۱۴۵۰ متر است و شیب به درصد آن ۲۳٫۵ درصد را نشان می‌دهد. توزیع طبقات ارتفاعی حوضه گویای آنست که طبقه ارتفاعی ۱۸۰۰ – ۱۷۰۰ متر کمترین فراوانی و طبقات ۲۶۴۰–۲۶۰۰ بیشترین فراوانی را به خود اختصاص داده‌اند. همچنین توزیع طبقات شیب نیز گویای آنست که طبقه شیب ۶۰–۳۰ درصد بیشترین فراوانی (۴۳٫۶) را نشان می‌دهد. با توجه به کوهستانی بودن منطقه و همچنین بافت متراکم ان می‌توان این طور بیان کرد که تنها بخشهای قابل سکونت آن دره‌های طولی و کم عرض هستند که روستاهای حوضه مورد نظر در امتداد آن قرار گرفته‌اند .(عباسی، ۱۳۹۳: ۲۱)
از دیدگاه ریخت شناختی، منطقه را می‌توان به سه بخشریختاری تقسیم کرد
۱. بخش مرتفع مرکزی: شامل رشته کوه بزنگان.
۲. بخش شمال خاوری به دلیل گسترش شیل‌های نرم و فرسایشپذیری بالای شیل‌ها، دارای شبکه براهه‌ای پرشمار و فراوان است و بلندیهای موجود در آن را سازندهای صخره ساز کلات و چهل کمان، در ضلع شمال خاوری، پدیدمی‌آورند.
۳. بخش جنوب باختری: بخش‌های کم بلندای منطقه را می‌سازد.
در این منطقه سازندهای مزدوران، تیرگان، کلات و چهل کمان مناطق برجسته و چهره ساز و ازندهای شوریجه، سرچشمه و آیتامیر برجستگی‌های متوسط و سازندهای سنگانه، آب دراز، آب تلخ و خانگیران مناطق پست و فرسایشیافته‌تر منطقه را پدیدآورده‌اند. (عباسی، ۱۳۹۳: ۲۵)
تکتونیک ژئومورفولوژی زون کپه داغ
در این زون نهشته‌های عمیق تا نیمه عمیق متشکل از آهک و مارن و ماسه سنگ با امتداد تقریبی جنوب شرق – شمال غرب از ناحیه سرخس تا دشت گرگان بر جای زارده شده و در اکثر نقاط توالی رخنمونها حفظ شده است. رسوبگذاری در اینجا از زمان ژوراسیک میانی تا دوران سوم (الیگوسن) به طور پیوسته ادامه داشته و توالی رسوبات دریایی و قاره ایی به ضخامت کلی ۱۲۰۰۰ متر را بر جای نهاده. در آغاز نئوژن در اثر فاز کوهزایی آلپ پایانی که در الیگوسن (معادل استرین) بوقوع پیوسته، موجب چین خوردگی، گسل خوردگی و برخاستگی (خروج از آب) این مجموعه چند هزار متری شده است. عوامل فرسایشی بعد از کوهزایی (post orogeny) سبب نهشته شدن لایه‌های قرمز ماسه سنگ، شیل و گاهی سنگ‌های تبخیری میوسن – پلیوسن که معرف فاز خشکی زایی می‌باشند. بر روی مجموعه قبلی شده است نهشته‌های قرمز نئوژن نیز در اثر فاز کوهزایی بعدی آلپین چین خورده و توسط رسوبات مولاس پلیوسن (کنگلومرای پلیوسن) به صورت دگر شیب پوشیده شده است (عباسی، ۱۳۹۳: ۲۷)
سازندها و ساختار زمین‌شناسی کپه داغ
با توجه به مطالعات انجام شده توسط وزارت نفت، در دو نقشه زمین‌شناسی مربوط به چهار گوش سرخس و درگز و نیز مطالعات زمین‌شناسی کشور که در نقشه‌های بجنور و مشهد منتشر گردیده، چین‌های کپه داغ از شمال شرقی گرگان شروع و تا سرخس در شمال استان خراسان امتداد می‌یابد، مرز شمال تا ترکمنستان شوروی دامه می‌یابد. مرز جنوبی کپه داغ به کوه‌های بینالود و در محور مشهد – بجنورد تا جنگل گلستان امتداد می‌یابد. زمین‌شناسی کپه داغ مربوط به ازکوهزایی یمیرین پیشین (Eariy Kimmerian)است که در نتیجه آن رسوبات مربوط به ژوراسیک زیرین (لیاس) تا اوایل الیگوسن را با ضخامتی در حدود ۸۰۰۰ متر که به طور پیوسته رسوبگذاری گردیده، ظاهر ساخته است. دراین حوضه رسوبی نخست لایه‌های شیلی همراه با لایه‌های نازک آهکی، دنبال شده است و سپس آهک ضخیم لایه پدیدار شده است. در اواخر دوره ژوراسیک، نهشته‌های آواری قرمز رنگ پدید آمده‌اند. گاه گاهی با لایه‌های گچی همراه‌اند و نشانه آنست که در آن زمان ژرفای دریای کپه داغ کاستی بسیار گرفته است .(عباسی، ۱۳۹۳: ۳۰)