تجربه نزدیک به مرگ

عروج نیکان اثر هیرونیموس بوش را برخی از پژوهشگران به حالت تجربه پیش از مرگ شبیه دانسته‌اند
تجربه نزدیک مرگ (بصورت مخفف: NDE) یک تجربه شخصی است که ممکن است شامل احساساتی مثل احساس خروج از بدن، احساس شناور بودن، سکوت کامل، احساس امنیت و گرما، تجربه از هم پاشیدگی، دیدن تونل، دیدن نور، دیدن بستگان فوت‌شده و غیره باشد. این پدیده در بسیاری مواقع هنگام فرارسیدن احتمالی یک مرگ قریب‌الوقوع برای انسان رخ می‌دهد، اما به علت‌های بسیار دیگر نیز می‌تواند رخ دهد.
نظریه‌های مختلف روان شناسانه، فیزیولوژیکی، عصب‌شناسی و الهیاتی برای توجیه این پدیده ارائه شده‌است. این پدیده همچنان از موضوعات مورد بررسی علمی است. تحقیقاتی که در حوزه علوم اعصاب در مورد تجربه نزدیک مرگ انجام شده، چنین نشان داده است که این تجربه، در واقع یک حالت توهم است که در اثر عوامل مختلف فیزیولوژیکی و روانشناسی رخ می‌دهد.
تجربه اصلی
شامل احساسات مختلفی از جدا شدن از بدن گرفته تا احساس شناور شدن، وحشت زیاد، آرامش مطلق، امنیت، حرارت، تجربه از هم پاشیدگی کامل و رویت نور؛ که برخی افراد آن را خدا یا وجود روحانی تلقی می‌کنند. بعضی افراد و فرهنگ‌ها تجربه نزدیک مرگ را یک نگاه آنی روحانی و ماوراءالطبیعه به زندگی پس از مرگ می‌دانند و شاید همان مکاشفه در فرهنگ و ادبیات ایران باشد.
تجربه نزدیک مرگ پدیده‌ای است که در رشته‌های فراروان‌شناسی، روانشناسی، روانپزشکی و مطالعه می‌شود. چنین مواردی معمولا بعد از اینکه فردی مرگش از لحاظ بالینی قطعی شده یا خیلی نزدیک به مرگ است گزارش شده‌است. از این رو آن را تجربه نزدیک مرگ نامیدند. هر چند ممکن است این تجربیات به‌طور خودبخودی و در مواقعی که رویداد تهدیدکننده زندگی رخ نمی‌دهد نیز روی دهد.
ویژگی‌ها
موارد مشترک بسیاری در میان، گزارش‌های تجربه نزدیک مرگ به چشم می‌خورند:
یک صدای ناخوشایند اولین ادراک حسی است که گزارش شده‌است.
احساس مردن
تجربه خروج از بدن: حس شناورشدن در بالای بدن و دیدن فضای مجاور
حس حرکت بطرف بالا از میان تونلی از نور یا راهروی دراز و باریک
ملاقات با بستگانی که فوت کرده‌اند یا اشخاص روحانی
مرور خاطرات دوران زندگی
احساس بازگشت به بدن همراه با بی‌میلی
تفاسیری که از این احساس‌ها ارائه شده، اغلب وابسته به اعتقادات فرهنگی، فلسفی یا دینی آن شخصی است که این تجربه را داشته‌است. از دیگر مواردی که در این تجربه گزارش شده، ملاقات با افرادی است که تشخیص هویت آن وابسته به این است که شخص دارای چه عقایدی باشد. به عنوان نمونه در ایالات متحده که ۴۶ درصد مردم، به فرشته‌های نگهبان اعتقاد دارند، فردی را که آن را ملاقات کرده‌اند، به عنوان فرشته یا عزیزانی که مرده‌اند معرفی می‌کنند؛ در حالی که هندوها این اشخاص را به عنوان پیام آوران خدای مرگ می‌شناسند.
تجربه اشخاص مختلف
این تجربه در اشخاص مختلف وابسته به اعتقاداتی که دارند فرق می‌کند. بچه‌ها که زمان کافی برای شکل‌گیری اعتقاداتشان ندارند تجربه بسیار محدودی در این زمینه دارند. به عنوان مثال پسربچه‌ای که تجربه نزدیک مرگ داشته با برادرش گفتگو کرده‌است و دختری با مادرش مکالمه داشته‌است. همچنین برخی افراد تجربه نزدیک مرگ بسیار دردناکی داشته‌اند که نشان دهنده حس وحشت از پایان زندگی است. شرایط بالینی که گمان می‌رود منجر به تجربه نزدیک مرگ می‌شود شامل موار زیر است: ایست قلبی، شوک خونریزی هنگام وضع حمل یا عوارض پیش از عمل جراحی، برق گرفتگی، کما، خونریزی مغزی، سکته مغزی، خودکشی ناموفق، افراد در حال غرق یا خفه شدن، حبس نفس، افسردگی جدی بسیاری از موارد تجربه نزدیک مرگ بعد از یک تجربه بسیار سخت روی می‌دهد. (به عنوان نمونه وقتی مریضی از پرستار یا پزشک می‌شنود که بزودی خواهد مرد) یا زمانی که فرد در یک وضعیت مهلک قرار می‌گیرد. (مثل شنیدن صدای تصادف اتومبیل از نزدیک)
تحقیقات
با انتشار کتابی تحت عنوان زندگی پس از زندگی به قلم ریموند مودی که در سال ۱۹۷۵ منتشر شد، نشانه‌هایی از علاقه به مطالعه در این زمینه دیده شد. با انتشار این کتاب، توجه عموم، به موضوع تجربه نزدیک مرگ جلب شد. سپس در سال ۱۹۸۱، موسسه‌ای با عنوان انجمن بین‌المللی مطالعات نزدیک مرگ تاسیس شد. این سازمان بین‌المللی از تحقیقات علمی که پیرامون بعد جسمانی، روانشناسی، اجتماعی و روحانی تجربه‌های نزدیک مرگ انجام می‌گیرد، حمایت و تشویق به عمل می‌آورد. این سازمان در مجله تحقیقات نزدیک مرگ و خبرنامه علایم حیاتی نیز مطالبی در حوزه این موضوع منتشر می‌کنند.
علوم اعصاب شناختی به عنوان یک حوزه مطالعاتی بین رشته‌ای است که دربرگیرنده علوم اعصاب، روان‌شناسی و علوم رایانه می‌شود و در کنار آن مطالعات نزدیک مرگ نیز عواطف و احساسات و منشا آن‌ها را مورد بررسی قرار می‌دهند. برخی پژوهش‌ها در مورد تجربه نزدیک مرگ، با در نظر گرفتن علوم اعصاب شناختی انجام می‌شوند. علوم اعصاب شناختی، سعی دارد به چگونگی اعمال روان‌شناسی (به عنوان نمونه عواطف و احساسات انسانی) که به واسطه جریان‌های عصبی (شامل مغز انسان) ایجاد می‌شوند، پاسخ دهد. پژوهش‌هایی که امروزه بر روی تجربه نزدیک مرگ انجام می‌شود، با وجود این که از مراحل مختلف علمی می‌گذرند، اما معمولا علوم اعصاب بنا به دلایلی شامل این مراحل نمی‌شود. از جمله این دلایل می‌توان به این مورد اشاره کرد که در هنگامی که بیمار تحت عمل احیاء اورژانسی قرار می‌گیرد، اسکن فعالیت مغزی از او گرفته نمی‌شود. از این رو پژوهش‌هایی که در آن ادعا می‌شود، هیچ فعالیت قابل اندازه‌گیری در مغز دیده نشده است، با وجود عدم اسکن نوار مغزی، سی‌تی اسکن، اف‌ام‌آرآی و اسکن‌هایی از این دست، به عنوان یک پژوهش علمی با کیفیت در نظر گرفته نمی‌شود.
پژوهش‌هایی که در حال حاضر انجام شده است، به‌طور کلی در حوزه پزشکی، روان‌شناسی و روان‌پزشکی انجام شده‌اند. در موش‌های آزمایشگاهی که دچار ایست قلبی شده بودند، نشانه‌هایی از افزایش فعالیت مغزی دیده شده است؛ اما در مورد انسان، چنین مطالعه‌ای انجام نشده است. مواردی از تجربه‌های شخصی نزدیک مرگ در نوشته‌های مربوط به دوران باستان به جای مانده‌است. در قرن ۱۹، تلاش‌هایی برای مطالعه درباره تجربه نزدیک مرگ توسط مورمون‌ها انجام شد. در سوئیس نیز چنین مطالعاتی انجام شده بود. تا سال ۲۰۰۵، در ۹۵ درصد از فرهنگ‌های دنیا اشاره‌هایی به تجربه نزدیک مرگ شده بود. در مطالعه‌ای که در سال ۲۰۰۱ توسط جامعه‌شناس آلمانی، هوبرت کنوبلاخت انجام شد، مشخص شد که ۴ درصد از جمعیت آلمان تجربه نزدیک مرگ داشته‌اند. ۱۰ تا ۲۰ درصد از کسانی که از ایست قلبی جان سالم به در برده بودند، گزارش کردند که تجربه نزدیک مرگ داشته‌اند.
معمولا معتبرترین مجله‌های داوری همتا در حوزه علوم اعصاب همچون مجله علوم اعصاب شناختی و مجله روانپزشکی زیستی و مجلاتی از این قبیل، پژوهش‌هایی را که در رابطه با تجربیات نزدیک مرگ انجام می‌شود، منتشر نمی‌کنند.
در پاییز ۲۰۰۸ Sam Parnia و همکاران یک تحقیق گسترده موسوم به AWARE Study را آغاز کردند، با این هدف که مشخص شود آیا آگاهی در خارج از جسم فیزیکی وجود دارد یا نه. این تحقیق که بزرگترین تحقیق تکمیل شده پیرامون بررسی علمی پدیده تجربه نزدیک به مرگ است و چندین محقق در بیمارستان‌های چندین کشور اروپایی و آمریکایی در آن نقش داشتند بر روی ۱۵۰۰ بازمانده ایست قلبی انجام شد. نتایج تحقیق پس از نهایی شدن در اکتبر ۲۰۱۴ در ژورنال «احیاء» منتشر شد. با وجود گستردگی تحقیق نتایج آن قاطعانه نبود و برداشت‌های مختلفی از نتایج آن شده‌است.
بعدتر پرنیا و همکارانش تحقیق دیگری موسوم به AWARE Study II را آغاز کردند که بهبودیافته تحقیق قبلی است. این تحقیق نیز قرار است در مراکز درمانی مختلف مستقل و بر روی ۱۵۰۰ بازمانده ایست قلبی انجام شود. این تحقیق در مه ۲۰۱۷ جمع‌بندی خواهد شد.
آمارها و پیمایش‌ها
رواج موارد تجربه نزدیک مرگ در تحقیقاتی که انجام گرفته متغیر است.
مطابق پیمایش گلوپ، نیومکزیکو و پراکتر، اکلاهما در سال ۱۹۸۰ تا ۱۹۸۱ از یک واحد نمونه از جمعیت آمریکا، ۱۵ درصد از جامعه آماری گفتند که تجربه نزدیک مرگ داشته‌اند.
ولی در آلمان کنوبلاخت در سال ۱۹۹۱ یک پیمایش گزینشی انجام داد و دریافت که ۴ درصد جامعه آماری این تجربه را داشته‌اند.
اما «پررا» و همکارانش در سال ۲۰۰۵ یک پیمایش تلفنی از مردم استرالیا انجام داد. نتیجه این تحقیق نشان داد که ۸٫۹ درصد از آنان چنین تجربه‌ای داشته‌اند.
یک متخصص قلب هلندی به نام «ون لومل» و همکارانش در یک محیط بیمارستانی گروهی از بیمارانی که دچار ایست قلبی شده و با موفقیت بهوش آمدند را مورد مطالعه قرار داده و دریافتند که ۱۸ درصد آن‌ها مدعی‌اند تجربه نزدیک مرگ داشته‌اند.
آزمایش‌های بیولوژی اعصاب و روان‌شناسی
کریس فرنچ، روان‌شناس بریتانیایی، نظریه‌های روان‌شناسی و فیزیولوژیکی را ارائه داده است که نشان دهنده مادی بودن تجربه نزدیک مرگ است. در یک نظریه روان‌شناسی، چنین توضیح داده شده‌است که تجربه نزدیک به مرگ در واقع یک مکانیزم دفاعی است که در زمان‌های خطر شدید رخ می‌دهد. نظریه‌های فیزیولوژیکی بسیاری، برای تجربه نزدیک مرگ مطرح شده‌اند که از آن جمله می‌توان به نظریه‌هایی اشاره کرد که بر پایه هیپوکسی مغزی، کمبود اکسیژن، هیپرکاپنه، اندورفین و سایر انتقال دهنده‌های عصبی و فعالیت‌های غیرعادی در لوب گیجگاهی هستند.
در دهه ۱۹۷۰، استاد روان‌شناسی، راسل نویس و روان‌شناس بالینی، روی کلتی اظهار کردند که تجربه نزدیک به مرگ در واقع شکلی از خوددگربینی است که در شرایطی احساسی همچون خطر تهدید جانی رخ می‌دهد و تجربه نزدیک مرگ را می‌توان در بهترین حالت به عنوان یک نوع توهم در نظر گرفت.
در اوایل دهه ۱۹۸۰ دانشمند نوروسایکولوژی، «دانیل کار» این گونه مطرح کرد که تجربه نزدیک مرگ دارای ویژگی‌های سندرم لوب لیمبیک بوده و این تجربه می‌تواند در اثر ترشح اندورفین و انکفالین در مغز ایجاد شود. «جادسون» و «ویلتشو» در سال ۱۹۸۳، توضیح دادند که چگونه ترشح اندورفین ممکن است منجر به تجربه نزدیک مرگ خوشایند شده و نالوکسان نیز باعث ایجاد تجربه نزدیک مرگ «جهنمی» شود. نخستین مدل رسمی بیولوژی اعصاب برای تجربه نزدیک به مرگ در سال ۱۹۸۷ توسط دو دانشمند اهل شیلی ارائه شد. مدل آن‌ها شامل اندورفین، انتقال دهنده‌های عصبی دستگاه کناره‌ای، لوب گیجگاهی و سایر قسمت‌های مغز می‌شد. در سال ۱۹۸۹ «مورس» و همکارانش مدل فیزیولوژی عصبی خود را ارائه کردند که در آن سروتونین نقش مهمی در ایجاد تجربه نزدیک مرگ دارد.
کتامین. با تزریق داخل وریدی کتامین، می‌توان تمام ویژگی‌های تجربه نزدیک مرگ را بازآفرینی کرد.
پژوهش‌های «کارل یانسن» نشان داد که می‌توان تاثیرات تجربه نزدیک مرگ را با کتامین به فرد القا کرد. در مقاله‌ای که او در سال ۱۹۹۶ منتشر کرد، چنین نتیجه‌گیری شده‌است که «شواهد نشان می‌دهند، القاء تجربه نزدیک مرگ با کتامین، تصادفی نیست … با تزریق داخل ورید کتامین با دوز مناسب می‌توان تمام خصوصیات تجربه نزدیک به مرگ را بازآفرینی کرد.»
در سال ۱۹۹۷ «وینری» نشان داد که تجربه نزدیک به مرگ با تجربه کاهش هوشیاری ناشی از افزایش گرانش شباهت‌هایی دارند. وینری به این موضوع اشاره کرد که بر اساس مشاهدات، تجربه کاهش هوشیاری ناشی از افزایش گرانش نیز همانند تجربه نزدیک مرگ، معمولا شامل «دیدن تونل و نورهای درخشان، احساس شناور بودن، حرکت خودبخود، رویت همزاد، تجربه خروج از بدن، عدم تمایل به پریشانی، فلج شدن، رویای واضح در مکانی زیبا، احساس لذت، دگرگونی روانی، ملاقات با افراد خانواده و دوستان، مواجهه با خاطرات و افکار پیشین، احساسی بسیار به یاد ماندنی، درد دل و اصرار شدید به فهماندن تجربه» می‌شود.
در دهه ۱۹۹۰ «ریک استراسمن»، طی پژوهشی که بر روی داروی روان‌گردان دی‌متیل‌تریپتامین در دانشگاه نیومکزیکو انجام داد، به این نتیجه رسید که ترشح مقدار زیادی از دی‌متیل‌تریپتامین از غده صنوبری کمی قبل از مرگ یا نزدیک مرگ، عامل پدیده تجریه نزدیک به مرگ است. از میان افرادی که در آزمایش او بودند، تنها ۲ نفر گزارش کردند که تجربه نزدیک به مرگ آن‌ها توهم گونه بوده‌است؛ با این حال بسیاری از آن‌ها گزارش کردند که احساس ورود به حالتی شبیه به تجربه نزدیک مرگ را داشته‌اند. تمام افرادی که در این آزمایش بودند، قبلا بارها تجربه مصرف دی‌متیل‌تریپتامین یا سایر داروهای روانگردان را داشته بودند.
در سال ۲۰۰۱ کریس فرنچ اظهار کرد که حداقل بخشی از گزارش‌های تجربیات نزدیک به مرگ، احتمالا بر اساس خاطرات نادرست گزارش شده‌اند.
بررسی چند نمونه
به عقیده صاحب‌نظران تئوری‌های روانشناسی یا فیزیولوژیکی که تا به امروز ارائه شده‌اند؛ نمی‌توانند به‌طور کامل تجربه نزدیک مرگ را تبیین نمایند. به عنوان نمونه ادعا می‌شود یکبار زنی که مورد جراحی قرار گرفته بود، بعد از به هوش آمدن، بدقت ابزار جراحی‌ای که قبلا ندیده بود را توصیف کرده، همچنین گفتگویی که بین پرستاران و دکتر در هنگام بیهوشی کامل او صورت گرفت را بیان کرده‌است.
در مورد دیگری، گفته می‌شود پرستاری دندان مصنوعی بیمار بیهوشی که دچار حمله قلبی شده بود را از دهانش بیرون آورد و بعد از بهوش آمدن آن بیمار از همان پرستار خواست که دندانش را به او برگرداند. در شرایط عادی ممکن است توجیه این مسئله مشکل باشد که چگونه یک مریض بیهوش توانسته بعد از بهوش آمدن همان پرستار را شناسایی کند.
بیشتر افرادی که تجربه نزدیک مرگ داشته‌اند آن را برای خودشان به منزله نشانه‌ای بر وجود زندگی پس از مرگ دانسته‌اند.
همچنین این فرضیه مطرح شده که شاید اشخاصی که در حالت نباتی پایدار هستند بتوانند از طریق افکارشان با یکدیگر ارتباط برقرار کنند.
تجربیات شخصی
George G. Ritchie در کتاب خود به نام "بازگشت از فردا Return from Tomorrow - ۱۹۷۸
او در سن بیست سالگی در ویرجینیا زندگی می‌کرد. جورج در بیمارستان ارتش مرد و ۹ دقیقه بعد به زندگی برگشت. آنچه برای او در مدت این دقایق روی داد، زندگی‌اش را تغییر داد. در این کتاب جورج از رویارویی خود با تجربه خروج از بدن می‌گوید؛ و دکتر Raymond Moody در دانشگاه ویرجینیا تجربه او را مورد مطالعه قرار داد و تجربه او باعث شد تا دکتر ۱۵۰ نمونه دیگر را در کتاب‌های خود بررسی نماید.
بتی جین ایدی Betty Eadie، در کتاب در آغوش نور Embraced by the Light
کتاب‌ها
درباره تجربه نزدیک به مرگ کتاب‌های زیادی نوشته شده‌است. معروفترین کتاب در این مورد، درآغوش نور (غرق در نور) نوشته ""بتی جی ایدی"" می‌باشد؛ که در این کتاب، نویسنده طی یک عمل جراحی تقریبا می‌میرد و سپس زنده می‌شود و تمام آن تجربیات را در کتاب خود بیان کرده‌است. یکی دیگراز این کتاب‌ها که به فارسی هم ترجمه شده کتابی است به نام نور نجات بخش نوشته دانیون برینکلی، این کتاب داستان واقعی مردی است که بر اثر رعد و برق می‌میرد و پس از زنده شدن مشاهدات خود را می‌نویسد.
تجربه نزدیک به مرگ و نگاه دین اسلام به آن. از فاطمه گرامی. کرمان. ۱۳۹۲
در فیلم‌ها
فیلم Flatliners - 1990 درباره گروهی از دانشجویان رشته پزشکی است که می‌خواهند درباره تجربه نزدیک به مرگ مطالعه کنند. آن‌ها برای مرگ بالینی و احیاء دوباره بوسیله هم دوره‌های خود داوطلب شدند.
در فیلم Final Destination 2 فردی به نام Kimberly Corman قبل از مرگ تمام زندگی خود را در یک لحظه مرور می‌کند.
Stay - 2005 فیلمی است که در آن شخصی به اسم Henry یک تجربه NDE دارد که تا پایان فیلم ادامه دارد. او در تصادفی که بقیه خانواده او هم مردند فوت می‌کند و بین مرگ و زندگی سرگردان است.
در فیلم White Noise: The Light - 2007 نقش اول فیلم Abe Dale بعد از تلاش برای خودکشی یک تجربه NDE دارد. روحش از بدنش جدا می‌شود و در انتهای تونل زن و فرزندش که قبلا مرده بودند منتظر او بودند. او بعد از یک احیاء موفق دوباره به بدنش بازمی‌گردد.
Escape from Hell: در این فیلم مردی تلاش می‌کند که با قرار دادن خود در معرض ایست قلبی، وجود عالم روحانی را ثابت کند. او پس از دیدن این عالم روحانی (یک شهر روشن و درخشان) خود را در مکانی کاملا متفاوت می‌یابد.
القای حس خفگی
تجربه خروج از بدن (OBE)
بتی جین ایدی
- «My Last Breath» , by Matthew Dovel