رؤیا

خواب
رویا تجربه افکار، تصاویر یا احساساتی است که در هنگام خواب عمیق (اغلب در مرحله خواب رم) انجام می‌پذیرد. رویا ممکن است شامل اتفاقات عادی و روزمره یا عجیب و غریب بشود. انسان‌ها به صورت تاریخی همواره اهمیت زیادی برای رویا قائل بوده به طرق مختلف به آن نگریسته‌اند. به عنوان مثال گروهی آن را پنجره‌ای به سمت مقدسات، گذشته، آینده یا دنیای مردگان در نظر گرفته‌اند. برخی جوابهای خلاقانه‌ای برای سوالات فکری یا عاطفی خویش در رویاها یافته‌اند، و هنرمندانی ایده‌های هنری نوینی از خواب اتخاذ کرده‌اند. معروف‌ترین نظریه روانشناسی در مورد اهمیت رویاها متعلق زیگموند فروید می‌باشد. فروید عقیده داشت که خواب از آن جهت حائز اهمیت می‌باشد که امیال سرکوب شده‌ای که خودآگاه از آن‌ها مطلع نیست عموما به اشکال نمادینی در خواب ظاهر می‌شوند. نظریه دیگر متعلق به یونگ بوده که خواب را افشاگر ذهن ناخودآگاه می‌دید. به عقیده یونگ خواب حوادث آینده را پیش‌بینی کرده، و به نکاتی در شخصیت خواب بیننده که شخص از آن‌ها غافل شده‌است اشاره می‌کند. نظریه‌ای دیگر خواب را بر اساس بارهای الکتریکی‌ای که محرک بخش‌های مربوط به حافظه مغز هستند توضیح می‌دهد.
مطالعات مربوط به واسط مغز و رایانه (که بر پایه اندازگیری الکتریکی فعالیت‌های مغزی استوار هستند) نشان داده‌اند که نوزادان پنجاه درصد خواب را در وضعیت خواب رم (REM) می‌گذرانند. این زمان با افزایش سن کم شده چنانچه بالغان جوان در هر هشت ساعت خواب بین ۱٫۵ تا ۲ ساعت رویا می‌بینند. در هنگام خواب دیدن ضربان قلب و فشار خون افزایش یافته، و نفس خواب بیننده سریعتر می‌شود، در حالی که بدن حرکتی نمی‌کند. محروم کردن افراد از خواب-رویا دیدن باعث کاهش سطح مهارت‌های آن‌ها شده و آن‌ها را زودرنج می‌کند.
منابع برای نظریه‌پردازی در مورد رویاها
نظریه‌پردازی در مورد رویاها نیازمند جمع‌آوری داده‌ها و تحلیل آن‌ها می‌باشد. از آنجایی که مشاهده مستقیم رویاهای افراد مختلف ناممکن می‌باشد، رویاها باید از بخش قابل مشاهده رفتاری انسان‌ها استنتاج شوند. اما این‌گونه روش‌های جمع‌آوری داده و اهدافی که این روش‌ها دنبال می‌کنند، خود بر روی نتایجی که نهایتا گرفته می‌شوند تاثیر می‌گذارند. گزارش‌هایی که از خواب افراد در محیط خانه جمع می‌شوند با آنهایی که در آزمایشگاه جمع‌آوری می‌شوند تفاوت‌هایی می‌دارد (عموما خواب‌هایی که در خانه دیده می‌شود ماهیت احساسی و جنسی بیشتری دارند). افراد بندرت به صورت فوری ذکر می‌کنند که خوابشان را رنگی دیده‌اند، اما پس از پرسیدن سوالات دقیق عموما وجود رنگ‌ها را در خوابشان ذکر می‌کنند. زمان خواب روی آن تاثیر می‌گذارد، مثلا خواب‌های صبح عموما غنی‌تر و پیچیده‌تر از خواب‌های اول شب است. همچنین آنچه که شخص پس از بیداری از خوابش به یاد می‌آورد، با آنچه پس از گذشت مدتی زمان در وضعیت بیداری به یاد می‌آورد متفاوت است. خواب‌های افراد مختلف دارای ویژگی‌های منحصربه‌فرد می‌باشد.
ویژگی‌های گزارش‌های خواب
تخمین خواب بیننده از مدت زمانی که خواب آن‌ها طول کشیده از خوابی تا خواب دیگر می‌تواند بسیار متفاوت می‌باشد. از این مشاهده می‌توان نتیجه گرفت که طول زمانی واقعی خواب نیز ممکن است از خوابی تا خواب دیگر بسیار متفاوت باشد. هنگامی که از افراد در آزمایشگاه سوال شد که فورا خواب خود را توضیح دهند، عموما طول آن‌ها بسیار کوتاه می‌باشد: ۹۰ درصد خواب‌ها طولشان از ۱۵۰ کلمه کمتر بوده و طولانی‌ترین خواب‌ها از ۱۰۰۰ کلمه نیز می‌گذشت. هنگامی که سوالات بیشتری از آن‌ها پرسیده شده، گزارش خواب آن‌ها طولانی‌تر شده چنانچه یک سوم خواب‌ها از ۳۰۰ کلمه رد می‌شدند.
رویاها عموما خودمدار بوده و خود شخص یک بازیگر در خواب می‌باشد. به ندرت دنیای خواب بدون جمعیت و خالی می‌باشد. به صورت تقریبی دو سوم افرادی که در خواب ظاهر می‌شوند افرادی هستند که شخص می‌شناسد. عموما این افراد آشنایان نزدیک بوده و افراد خانواده در یک پنجم خواب‌ها حضور دارند. بتصویر کشیدن عجیب و غریب افراد در خواب نادر می‌باشد.
گزارش‌های رویا عموما تصویری می‌باشد. در زمان‌هایی که خواب تصویری نیست شخص رویا بیننده ممکن است آن را به فکر کردن در حال خواب توصیف کند تا به رویا دیدن. اگر چه اکثر خواب‌ها حاوی ویژگی‌های صوتی می‌باشند، ولی عموما این‌گونه ویژگی‌ها در خواب برجسته نیستند. وجود ابعاد احساسی در خواب‌های معمول است. در خواب‌های خیلی احساسی، ترس، نگرانی و پس از آن خشم بیشترین تکرر را دارند. احساسات مسرت‌آمیز از میان بقیه احساسات دوستانه بیشتر اتفاق می‌افتد. در بین افرادی که در آزمایشگاه روی آن‌ها آزمایش صورت گرفته خواب‌های با غلظت جنسی بالا نادر می‌باشند.
منشا رویا
رابرتو کاساتی* معتقد است که محتویات رویاها اکثرا ساخته و پرداخته ذهن هستند، زیرا: گاهی اوقات رویاها تحت تاثیر شرایط محیط خارجی قرار می‌گیرند، ولی در این حال بین آنچه در رویاها اتفاق می‌افتد و وضعیت دنیای فیزیکی خارج توافق نظاممندی وجود ندارد. به‌علاوه تحریکات خارجی مانند صدای زنگ ساعت نیز ممکن است وارد خواب اشخاص بشود. همچنین آزمایش‌ها نشان داده‌است که ارتباطی میان خواب دیدن و فعالیت شدید مغز، حرکت نکردن ماهیچه‌ها، و در برخی حیوانات حرکت سریع چشم وجود دارد. اگر اشخاص را در این وضعیت مغزی از خواب بیدار کنیم به سادگی و به شفافی رویای در حال دیدن خود را به یاد می‌آورند.
رویا از دیدگاه زیست‌شناسی
EEG در وضعیت رم|بندانگشتی|200px
مشخصات نظریه فیزیولوژی
هر نظریه فیزیولوژی از رویا باید پنج مشخصه زیر را توضیح دهد:
تصورات زنده و روشن (خصوصا تصاویر و حرکات) ظاهر شده در رویا
عواطف و احساسات شدید، خصوصا ترس، شادی و خشم
پذیرش و واقعی پنداشتن رویا توسط شخص خواب بیننده، چنانچه گویی اتفاقات واقعا در بیداری می‌افتند.
قطعه قطعه بودن خواب و عدم خودسازگاری آن از نظر زمان‌ها، شخصیت‌ها، مکان‌هایی که وقایع در آن‌ها اتفاق می‌افتند.
فراموشی اکثر این خواب‌ها علی‌رغم شدت زیاد این واقعیت مجازی. عموما یادآوری خواب کار سختی است مگر اینکه شخص در وضعیت رم (REM) از خواب برخیزد که حتی در همین حالات نیز قسمت زیادی از آنچه اتفاق افتاده قابل بازیابی از حافظه نیست.
این پنج مشخصه با آنچه در - که به دلیل صدمه فیزیکی به مغز اتفاق می‌افتاد - مشاهده می‌شود قرابت داشته و ممکن است بین این دو ارتباطی باشد.
فرضیات
اولین فرضیه رویا توسط ویلهلم وندت و در اواسط قرن نونزدهم پیشنهاد شد اگر چه پیش از وندت برخی از متفکران عصر روشنگری رویا را به فعالیت مغزی نسبت داده بودند، ولی این دیدگاه‌ها به دست فراموشی سپرده شده بود و به صورت جدی دنبال نشده بود. بر اساس فرضیه وندت در هنگام دیدن رویا، برخی از فعالیت‌های مغزی مانند تصویرسازی و عاطفه تشدید شده ولی برخی دیگر مانند حافظه و خودآگاهی از کار می‌افتند). پس از او فروید نظرات وندت را ادامه داد، ولی بزودی به دلیل موجود نبودن داده‌ها و اندازه‌گیری نظرش را تغییر داده و تفسیری روانشناسانه از رویا ارائه داد که رویا حاصل سرکوب شدن امیال درونی ناخود آگاه توصیف می‌کند.
رویابینی آگاهانه
رویابینی آگاهانه حالتی از خواب و رویا است که رویابین در آن خودآگاه است و می‌داند که خواب است و خواب می‌بیند.
اکثرا در این حالت افراد قادر هستند که خواب خود را کنترل کنند و آنجایی که می‌خواهند بروند یا همان تصاویری که می‌خواهند را ببینند.
روش‌ها و تکنیک‌هایی برای قرارگرفتن در این وضعیت وجود دارد ولی بیشتر به خود فرد و ذهن او برمیگردد. اکثر روش‌ها با تمرکز بر خودآگاهی در هنگام رویا است تا وارد فاز رویا بینی آگاهانه شوند.
در مذاهب
سنت یهودی
خواب بندانگشتی
در عهد عتیق، رویا به عنوان کانالی ارتباطی از دنیای ماورای طبیعت به دنیای انسانی در نظر گرفته شده که از طریق آن وحی یا بصیرت‌های پیامبرانه به انسان‌ها منتقل می‌شود (مثلا سفر پیدایش فصل ۱۵ آیه ۱، اشعیا فصل ۲۹ آیه ۷، ایوب فصل ۳۳، آیات ۱۴–۱۶ را ببینید). رویا وسیله انتقال وحی به اکثر پیامبران بیان شده، ولی موسی تنها پیامبری معرفی شده که خداوند چهره به چهره با او صحبت نمود (سفر اعداد فصل ۱۲ آیه ۶ تا ۸ را ببینید). یوسف و دانیال دو مفسر برجسته رویا هستند که این قابلیت خود را هدیه‌ای از جانب خداوند می‌دانستند. تمامی رویاهای عهد عتیق بدون استثنا به وقایع آینده اشاره داشته، یا هشداری نسبت به وقوع حادثه‌ای می‌دهند. رویاها اکثرا نمادین بوده و نیاز به تعبیر دارند، چنانچه بجز موارد اندکی معنی رویا برای شخصی که آن را دیده واضح نیست. کتب متاخرتر عهد عتیق دیدگاه اشکال گیرانه‌تری نسبت به رویا دارند (اشعیا فصل ۲۹ آیه ۸، ایوب فصل ۲۰ آیه ۸، جامعه فصل ۵ آیه ۶). کتب اپوکریفا متعلق به آن زمان نیز بیانگر رواج دیدگاه‌های اشکال گیرانه نسبت به رویاها بوده (کتاب حکمت یشوع بن سیراخ فصل ۳۴ آیات ۱ تا ۷ را ببینید) و کابوس‌ها پریشانی‌هایی به حساب می‌آمدند که اشرار به آن دچار می‌شوند. علمای یهودی دیدگاه‌های مختلف و ناسازگاری نسبت به رویا بیان کرده‌اند: از طرفی رویاها بی‌اثر خوانده شده‌اند، یا بازتاب دهنده تفکرات شخصی که خواب دیده بوده، یا اینکه الزاما شامل مقداری یاوه و پرت و پلا هستند یا اینکه «خوابی که تفسیر نشده مانند نامه‌ای که خوانده نشده» که هیچگاه غیرممکن را نشان نمی‌دهد و همیشه تا حدی برآورده می‌شود. از طرف دیگر، برخی خواب‌ها را بسیار جدی میگیرفتند، چنانچه اگر کسی در خواب عهدی یا طرد کردنی کسی را می‌دید، خواب حکم اجرایی داشت و فقط توسط مجمع ده نفره می‌توانست از باطل شود.
تلمود معانی نمادینی برای تفسیر خواب بیان کرده که برخی از آن‌ها به شرح زیر است: خروس جوان نشانه به دنیا آمدن پسر بوده، ورود به استخر نشانه رئیس مدرسه مذهبی شدن؛ اسب سفیدی که ایستاده یا چهار نعل می‌رود نشانه فال نیک بوده، ولی اسب سرخی که چهار نعل می‌رود نه؛ تمامی حیوانات بجز فیل، میمون یا جوجه تیغی نشان خوبی می‌باشند. در سنت یهودی، راه‌هایی جهت تبدیل رویای ترسناک به رویای نیک نیز پیشنهاد شده‌است که شامل خواندن آیات خاصی از کتاب مقدس (مانند غزلهای سلیمان فصل ۳ آیه ۷ و ۸)، صدقه دادن، یا روزه گرفتن می‌باشد. نام این روزه خاص taanit ḥalom بوده که حتی در روز سبت (شنبه)، روش هشانا یا یوم‌کیپور ممکن است گرفته شود.
سنت مسیحی
در مسیحیت به ویژه مسیحیت پروتستان رویا می‌تواند از جانب خداباشد تا اراده خداوند از طریق نبی (کسی که رویا را گرفته‌است) انجام شود البته باید رویاها سنجیده شود (تضادی با حکمت یا احکام خدا یا روح کتاب مقدس نداشته باشد)
در حبقوق ۲: ۲۰ بیان می‌دارد رویایی که از خداست را می‌بایست بر لوح‌های بزرگ آن چنان نوشت که هر دونده‌ای بتواند آن را بخواند
و یا در اعمال می‌خوانیم که "خدا می‌گوید در ایام آخر چنین خواهدبود که از روح خود بر تمام بشر خواهم ریخت وپسران و دختران شما نبوت کنند و جوانان شما رویاها و پیران شما خوابها خواهند دید.
سنت اسلامی
در قرآن
چهار کلمه مختلف در قرآن به معنای رویا به کار رفته‌اند. سه کلمه اول که در معنی رویای خوب عبارتند از:
کلمه = رویا؛ میزان تکرار = ۶ (سوره یوسف آیات ۵، ۴۳ و ۱۰۰؛ سوره اسرا آیه ۶۰؛ سوره صافات آیه ۱۰۵؛ سوره فتح آیه ۲۷)
کلمه = منام؛ میزان تکرار = ۴ که دو بارش به معنی خواب است (سوره روم آیه ۲۳؛ سوره زمر آیه ۴۲) و دو بارش به معنی رویا (سوره انفال آیه ۴۳، سوره صافات آیه ۱۰۲)
کلمه = بشرا؛ به معنی خبر خوب است، «رویا» یکی از تفاسیر «بشرا» در سوره یونس آیه ۶۴ می‌باشد.
کلمه‌ای که قرآن در معنی رویای بد به کار می‌برد:
کلمه = حلم؛ میزان تکرار = ۲ (در عبارت اضغث احلم (به معنی خواب‌های مشوش) در سوره انبیاء آیه ۵؛ سوره یوسف آیه ۴۴)
تفسیر رازی رویاهای قرآن را به سه دسته تقسیم می‌کند: (۱) آنهایی که پیام یا توصیفی که در رویا آمده به واقعیت تبدیل می‌شود (مانند خواب حضرت محمد (ص) در حدیبیه که فتح مکه را پیشگویی می‌کرد)؛ (۲) رویاهایی که پیام رویا در جهت بر عکس برآورده می‌شود (مانند خواب ابراهیم که مضمونش قربانی کردن پسرش بود)؛ (۳) رویاهایی که نیاز به مفسر دارند (مانند چهار خواب ذکر شده در سوره یوسف).
شخصی در حال خواب
مسائل فلسفی مربوطه
شباهت‌های بین مشاهده رویا و مشاهده واقعیت این سوال را برمی‌انگیزد که چگونه می‌توان بین این دو تفاوت قائل شد. برتراند راسل معتقد بود که «واضحا امکان دارد که آنچه ما تجربه زندگی در بیداری می‌خوانیم تنها یک کابوس مداوم و غیرمعمول باشد»، و اینکه «من فکر نمی‌کنم که در حال حاضر در حال خواب دیدن هستم، ولی آن را نمی‌توانم اثبات کنم.» فیلم‌های پرفروشی در هالیوود همانند سرآغاز نیز حول محور همین تفکرات می‌چرخند.
فلاسفه عموما شفافیت و پیوستگی تجربه بیداری در مقایسه با تجربه رویا را تفاوتی کلیدی در نظر می‌گیرند. بگفته رنه دکارت «حافظه هیچگاه نمی‌تواند خواب‌های ما را به یکدیگر یا به کل مسیر زندگی ما مربوط کند، در حالی که وقایعی که در حال بیداری برای ما اتفاق می‌افتند دارای اتحاد می‌باشند.» راسل نیز تجربه بیداری را یکنواخت دانسته ولی رویا را بسیار نامنظم می‌دید.
ماهیت رویا موضوع جنجال‌برانگیزی بوده چنانچه برخی از فلاسفه اینکه رویا تجربه‌ای است که هنگام خواب رخ می‌دهد را زیر سوال برده‌اند و استدلال می‌کنند که رویا را باید بر اساس آنچه ما هنگام بیداری «بیاد می‌آوریم» فهمید.