شروان‌شاهان

مسجد شروانشاهان
شروانشاهان سلسله پادشاهی محلی در شروان (ناحیه‌ای در قفقاز) و حوالی آن بودند که از اواخر سده دوم تا اوایل سده دهم خورشیدی حکومت کردند. مرکز شروانشاهان در گذشته شهر شابران (شاوران) بوده است. این سلسله در اوایل حکومت عباسیان تشکیل شد و چندین دوره شامل افرادی از اقوام مختلف بوده است و سرانجام در سال ۹۱۷ خورشیدی (۹۴۵ قمری) به دست شاه تهماسب یکم صفوی نابود شد.
محل حکومتی شروانشاهان در باکو
شروانشاهان در دوره سلجوقیان همچنان در قدرت خود باقی بودند و با پادشاهان آن سلسله رابطه داشتند و گاهی نیز مطیع و خراجگزار آنان می‌شدند. مهمترین دوره پادشاهی این سلسله عهد منوچهر دوم است که عنوان «خاقان اکبر» را داشت و با این وجود تابع سلجوقیان عراق بود. این وضعیت تا پایان پادشاهی طغرل بن ارسلان آخرین پادشاه سلجوقی عراق ادامه داشت و از این پس، پادشاهان شروان تابع و باجگزار سلاطین گرجی شدند و با آنان وصلت کردند.
هنگامی که جلال‌الدین خوارزمشاه بر آذربایجان تسلط یافت، شروان مدتی خراجگزار او بود. همچنین شیخ جنید و شیخ حیدر در جنگ با شروانشاهان به قتل رسیدند ولی شاه اسماعیل یکم صفوی انتقام آنها را از شروانشاهان گرفت و نواحی شروان را به باد غارت داد. دولت این خاندان تا سال ۹۱۷ خورشیدی (۹۴۵ ه. ق) دوام داشت و در این سال به دست شاه تهماسب یکم صفوی نابود گردید؛ ولی بعدا دو تن دیگر نیز به حکومت رسیدند.
ایرانی‌شدن فرهنگی شروان‌شاهان در زمان یزید بن احمد (یزید دوم) (۳۸۱ ق) شکل گرفت. مینورسکی می‌نویسد: «این واقعیت که یزید بن احمد و دخترش شمکویه در شابران دفن شدند، با توجه به پیدایش ناگهانی نامهای ایرانی در میان نوادگان او حایز اهمیت است. احتمال بسیار دارد که این نوآوری ناشی از ازدواج یزید با شاهزاده خانمی از خاندان‌های قدیمی محلی بوده باشد.»
شاهان شروان
سلسله اول، حاکمان عرب شروان
۱- یزید بن مزید بن زائده شیبانی (والی ارمنستان در عهد هارون الرشید ۱۸۳ ه. ق. ف: ۱۸۵ ه. ق)
۲- خالد بن یزید بن مزید (۲۰۹ ه. ق)
۳- محمد بن خالدبن یزید (در ارمنستان، شروان، اران، آذربایجان، باب‌الابواب).
۴- هیثم بن خالد (لقب شروانشاه یافت).
۵- محمد بن هیثم.
۶- هیثم بن محمد.
۷- علی بن هیثم (حدود ۳۰۰ ه. ق)
۸- ابوطاهر بن فلان بن محمد (۳۰۵ ه. ق)
۹- محمد بن ابی طاهر (۳۳۷ ه. ق)
۱۰- احمدبن محمد (۳۴۵ ه. ق)
۱۱- محمدبن احمد (۳۷۰ ه. ق)
۱۲- یزید بن احمد (۳۸۱ ه. ق).
سلسله دوم، که در شماخی حکومت کرده‌اند
۱-منوچهربن یزید (۴۱۸ ه. ق)
۲- ابومنصور علی بن یزید (۴۲۵ ه. ق)
۳- قبادبن یزید (۴۳۵ ه. ق)
۴- بختنصر علی بن فلان بن یزید (۴۴۱ ه. ق)
۵- سالاربن یزید
۶- فریبرزبن سالار (حدود ۴۵۵ ه. ق)
۷- فریدون بن فریبرز.
سلسله سوم، حکام ایرانی شروان
۱- منوچهر (۹۰۳ ه. ق)
۲- القاص بن اسماعیل صفی (۹۴۵–۹۵۴ ه. ق)
۳- عبدالله خان (۹۵۸ ه. ق)
۴- فرخ خان (۱۰۴۳ ه. ق)
۵- رستم (حدود ۱۰۴۵ ه. ق)
۶- خسرو سلطان (حدود ۱۰۵۱ ه. ق)
۷- مهر علی خان (۱۰۶۶ ه. ق)
۸- منوچهر خان (۱۰۶۷ ه. ق) و جزآنان.
سلسله چهارم
۱- فتحعلی (۱۱۸۰ ه. ق)
۲- عسکر بن محمد سعید (۱۲۰۳ ه. ق)
۳- قاسم خان (۱۲۰۹–۱۲۰۳ ه. ق)
۴- مصطفی خان (بار سوم ۱۲۳۶–۱۲۱۲ ه. ق).
سلسله پنجم، خاقانیان که به دو گروه تقسیم می‌شوند
الف - گروه اول، بنی کسران:
۱- ابوالمظفر منوچهربن کسران (حدود ۵۵۰ ه. ق)
۲- اخستان یکم بن منوچهر (حدود ۵۵۶ ه. ق)
۳-فرخزاد (اول) بن منوچهر (حدود ۵۶۶ ه. ق)
۴- گرشاسب بن فرخزاد (حدود ۶۲۲ ه. ق)
۵- علاءالدین فریبرزبن گرشاسب (حدود ۶۲۲ ه. ق)
۶- اخستان (دوم) بن فریبرز (۶۴۹ ه. ق)
۷- فرخزاد (دوم) بن فریبرز (۶۸۰ ه. ق)
۸- کیقبادبن فرخزاد (حدود ۷۱۷ ه. ق)
۹- کیکاوس بن کیقباد (حدود ۷۷۴ ه. ق)
ب - گروه دوم، آل شیخ ابراهیم:
۱- شیخ ابراهیم بن محمد دربندبن کیقباد (حدود ۷۸۴ ه. ق)
۲- خلیل الله (اول) بن ابراهیم (حدود ۸۲۱ ه. ق)
۳- فرخ یسار بن خلیل (حدود ۸۶۹ ه. ق)
۴- بهرام بیگ بن فرخ یسار (۶۰۸ ه. ق)
۵- غازی بیگ بن فرخ یسار (حدود ۹۰۷ ه. ق)
۶- محمود بن غازی بیگ (۹۰۸ ه. ق)
۷- شیخ ابراهیم (دوم) بن فرخ یسار (۹۰۸ ه. ق)
۸- خلیل الله (دوم) بن ابراهیم (دوم) (۹۰۳ ه. ق)
۹- شاهرخ بن فرخ میرزا (۹۴۲ ه. ق) (فترت ۹۵۱–۹۴۵ ه. ق)
۱۰- برهان علی بن خلیل الله (۹۵۱ ه. ق)
۱۱- میرزا ابوبکربن برهان.
کاخ شیروانشاه
جنگ صفویان با شروانشاهان (۱۵۴۷)