واژگان فارسی

زبان فارسی در زمره زبان‌های هندواروپایی قرار دارد و بسیاری از واژه‌های فارسی مدرن از زبان نیا-هندواروپایی نشات گرفته‌اند. زبان فارسی برای ساختن واژه‌های جدید از ریشه کلمات، به صورت گسترده، از روش‌های واژه‌سازی مانند اشتقاق وندها و ترکیب‌ها استفاده می‌کند. همچنین، زبان فارسی ارتباط قابل توجهی با زبان‌های دیگر داشته که باعث ورود کلمه‌های دخیل بسیاری به این زبان شده‌است.
فرایند واژه‌سازی
زبان فارسی در واژه‌سازی بسیار قوی است و روش‌های چندمنظوره‌ای برای استفاده از وندهای ترکیبی، بن فعل، اسم و صفت برای ساختن یک کلمه جدید در اختیار دارد. در زبان فارسی به‌طور معمول از پیوندهای اشتقاقی برای ساختن واژه جدید و از ترکیب اسم، صفت و بن فعل استفاده می‌شود. کلماتی که از ترکیب یک یا چند وند اشتقاقی همراه با یک جزء معنادار زبان ساخته شوند، مشتق نامیده می‌شوند. در زبان فارسی به صورت گسترده از ترکیب واژه‌ها نیز استفاده می‌شود، به نحوی که با ترکیب یک یا چند جزء معنادار زبان کلمات مرکب ساخته می‌شوند که این شیوه در زبان آلمانی نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد. اگر در فرایند واژه‌سازی، چند وند اشتقاقی با چند جزء معنادار زبان ترکیب شوند، و کلمه‌ای ساخته شود به آن مشتق-مرکب گفته می‌شود. پروفسور محمود حسابی ثابت کرده‌است که زبان فارسی قادر به اشتقاق بیش از ۲۲۶ میلیون کلمه‌است.
مثالی از واژه‌سازی بوسیله بن مضارع در ترکیب با وندهای اشتقاقی:
فارسی
اجزاء تشکیل‌دهنده
انگلیسی
مقوله دستوری
dān دان
dān دان
بن مضارع دانستن (to know)
بن فعل
dāneš دانش
dān + -eš دان + ش
knowledge
اسم
dānešmand دانشمند
dān + -eš + -mand دان + ش + مند
Scientist
اسم
dānešgâh دانشگاه
dān + -eš + -gâh دان + ش + گاه
university
اسم
dānešgâhi دانشگاهی
dān + -eš + -gāh + -i دان + ش + گاه + ی
pertaining to university; scholar; scholarly
صفت
hamdānešgāhi هم‌دانشگاهی
ham- + dān + -eš + -gāh + -i هم + دان + ش + گاه + ی
university-mate
اسم
dāneškade دانشکده
dān + -eš + -kade دان + ش + کده
faculty
اسم
dānā دانا
dān + -ā دان + ا
wise, learned
صفت
dānāyi دانایی
dān + -ā + -i دان + ا + ی
wisdom
اسم
nādān نادان
nā- + dān نا + دان
ignorant; foolish
صفت
nādāni نادانی
nā- + dān + -i نا + دان + ی
ignorance; foolishness
اسم
dānande داننده
dān + -ande دان + نده
one who knows
صفت
dānandegi دانندگی
dān + -ande + -i دان + نده + ی
knowing
اسم
مثالی از واژه‌سازی بوسیله بن ماضی در ترکیب با وندهای اشتقاقی:
فارسی
اجزاء تشکیل‌دهنده
انگلیسی
مقوله دستوری
did دید
did دید
بن ماضی دیدن (to see)
بن فعل
did دید
did دید
sight; vision
اسم
didan دیدن
did + -an دید + ن
to see
مصدر
didani دیدنی
did + -an + -i دید + ن + ی
worth seeing
صفت
didār دیدار
did + -ār دید + ار
visit; act of meeting
اسم
didāri دیداری
did + -ār + -i دید + ار + ی
visional, of the sense of sight
صفت
dide دیده
did + -e دید + ه
seen; what seen
صفت مفعولی؛ اسم
nādide ندیده
nâ- + did + -e ن + دید + ه
what unseen
اسم
didgāh دیدگاه
did + -gâh دید + گاه
point of view
اسم
didebān دیدبان
dide + -bān دید + بان
watchman
اسم
didebāni دیدبانی
dide + -bān + -i دید + بان + ی
watchman-ship
اسم
اثرگذاری خارجی
وام‌واژه‌های بسیاری در زبان فارسی یافت می‌شود که عمدتا از زبان‌های عربی، انگلیسی، فرانسوی و زبان‌های ترکی وارد شده‌اند. همچنین زبان فارسی نیز تاثیراتی بر واژگان زبان عربی، زبان‌های هندوایرانی و زبان‌های ترکی گذاشته‌است. کلمات فارسی زیادی نیز به واژگان زبان انگلیسی راه یافته‌اند.
اثرگذاری زبان عربی
حمله اعراب به ایران دو قرن (از قرن هفتم تا نهم میلادی) به طول انجامید و زبان عربی به تدریج جایگزین زبان پهلوی شد. از آنجایی که کتاب‌های پهلوی به عربی ترجمه شد، عربی به زبان روشنفکران تبدیل گشت، نویسندگان، شاعران و فلاسفه نیز همانند مردم، تصمیم گرفتند به زبان عربی صحبت کنند و بنویسند.
در این دوره زمانی، بسیاری از واژگان عربی وارد زبان فارسی شد و کلمات فارسی زیادی نیز به زبان عربی راه پیدا کردند. زبان عربی تا به حال نفوذ گسترده‌ای بر واژگان فارسی داشته‌است، اما در واقع نتوانسته تاثیری بر ساختار این زبان بگذارد. اگرچه بخش قابل توجهی از واژگان فارسی، از جمله جمع‌های مکسر، دارای ریشه عربی هستند، اما فرایند مورد استفاده برای ساختن این واژه‌ها از زبان عربی وارد فارسی نشده‌اند و در فارسی مولد نیستند. برای مثال، صورت جمع کلمه «کتاب» در زبان عربی «کتب» است که از قواعد مشتق‌گیری از ریشه این کلمه حاصل می‌شود. این در حالی‌است که در فارسی برای نشان دادن صورت جمع کلمه «کتاب» از تک‌واژ تصریفی «ها» استفاده می‌شود (کتاب +ها ← کتاب‌ها). کلمات اصیل و همچنین کلمات جدید زبان فارسی فقط از همین تک‌واژ برای جمع بستن استفاده می‌کنند و قواعد مشتق‌گیری از ریشه کلمات عربی برای جمع بستن در فارسی کاربرد ندارد.
علاوه بر این، از آنجایی که کلمات جمع مکسر که بوسیله قواعد تک‌واژشناسی عربی حاصل شده‌اند تنها بخش کوچکی از واژگان زبان فارسی را تشکیل می‌دهند (حدود ۵٪ از پیکره شیراز)، لزومی بر وارد کردن آن‌ها به قواعد زبان فارسی نیست و این کلمات در فرهنگ‌های لغات فارسی با عنوان بی‌قاعده فهرست می‌شوند.
در میان تحصیل‌کردگان فارسی‌زبان، تلاش‌های پراکنده‌ای برای بازگشت به قرن دهم و استفاده کمتر از وام‌واژه‌های عربی دیده می‌شود. هر دو شاه پهلوی در قرن بیستم از این تلاش‌ها حمایت کردند این در حالی‌است که بعد از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، تمایل رهبران حکومت، برای استفاده از واژگان عربی هم در نوشتار و هم در گفتار افزایش یافته‌است.
اثرگذاری زبان ترکی
نکته قابل توجه دیگر، وجود کلمات ترکی (شامل کلمات مغولی) در زبان فارسی است. در طول تاریخ، قلمرو فارسی زبانان، از جمله فلات ایران، شاهد جانشینی سلسله‌هایی با منشا ترکی بوده‌است. غزنویان، سلجوقیان، تیموریان، صفویان و قاجاریان هر یک تاثیراتی بر فرهنگ و ادبیات فارسی گذاشته‌اند. ایلخانان مغول نیز ترک‌زبانان بیشتری را به فلات ایران آوردند که ستون‌های ارتش مغول را تشکیل می‌دادند. به استثنای برخی نام‌گذاری‌های رسمی در درون دولت، ارتش و تجارت، این کلمات ترکی در بین فارسی‌زبانان طوری رواج دارد که بسیاری از آن‌ها منشا این کلمات را غیر فارسی نمی‌دانند. کلماتی نظیر «آقا»، «دوقلو»، «کمک»، «تومان» («ریال» منشا پرتغالی دارد)، «کاکا»، «یابو»، «قشلاق»، «جلو» و «قیچی».
اثرگذاری زبان فرانسوی/اروپایی
در طی چند قرن اخیر، زبان فارسی وام‌واژه‌های بسیاری را از زبان‌های اروپایی و به ویژه فرانسوی قرض گرفته‌است. بسیاری از این وام‌واژه‌ها اصالتا فرانسوی هستند و در فارسی، از تلفظ فرانسوی آن‌ها استفاده می‌شود. دیگر کلمات دخیل زبان فارسی عموما از زبان‌های انگلیسی، ایتالیایی و آلمانی وارد شده‌اند. جدول زیر برخی از کلمه‌های متداول فارسی/فرانسوی را نشان می‌دهد:
فارسی
فرانسوی
انگلیسی
دوش
douche
shower
مرسی
merci
thank you
گارسون
garçon
waiter
مانتو
manteaux
womens coat
شوفاژ
chauffage
radiator
شومینه
cheminées
fireplace
اتوبوس
autobus
bus
کروات
cravate
tie
ساک
sac
bag
پاپیون
papillon
bow-tie
آلمان
Allemagne
Germany
مایو
maillot
swimming suit
ژامبون
jambon
ham
فهرست وام‌واژه‌های فرانسوی در فارسی
فرهنگستان زبان و ادب فارسی
فهرست واژگان انگلیسی با ریشه فارسی