ترک‌های ایرانی

درصد جمعیت ترک‌ها در استان‌های ایران (۲۰۱۰)
بر اساس سرشماری در سال ۱۳۹۵ و نزدیک‌ترین تخمین‌ها، جمعیت آذربایجانی‌ها بیش از ۱۵ میلیون نفر جمعیت ترکمن‌ها حدود ۷۹۰ هزار نفر، قشقایی‌ها حدود ۹۵۹ هزار نفر، ترک‌های خراسان حدود ۸۸۶ هزار نفر و قزاق‌ها (۳ هزار نفر) و خلج‌ها (۵۱ هزار نفر) و بچاقچی‌ها (با جمعیت نامشخص) هستند و بنابراین جمعیت کل ترک‌های ایرانی در حدود ۱۷٫۸ میلیون نفر (حدود ۲۲ درصد از ۸۱ میلیون نفر کل ایران) در سال ۱۳۹۶ می‌باشد. شهرهای تبریز، ارومیه، اردبیل، زنجان به ترتیب بزرگ‌ترین و مهم‌ترین شهرهای ترک نشین ایران محسوب می‌شوند.
قومیت
زبان
دین
آذربایجانی‌های ایران
ایل افشار
ایل بیات
ایل بهارلو
ایل نفر
ایل اینانلو
ایل شاهسون بغدادی
شاهسون‌ها
ایل قره‌پاپاق
ایل قراگوزلو
ایل اصانلو
ایل عمرانلو
ایل قاجار
قره‌داغی‌ها
آیروملوها
قره چورلو
ترکی آذربایجانی
گویش ترکی افشاری
گویش شاهسونی
گویش سنقری
مسلمان (شیعه)
ترکمن‌های ایران
ترکمن‌های خراسان
ترکمنی
مسلمان (سنی)
ترک‌های خراسان
ترکی خراسانی
مسلمان (شیعه)
قشقایی
ترکی قشقایی
مسلمان (شیعه)
قزاق‌های ایران
قزاقی
مسلمان (سنی)
خلج‌ها
ترکی خلجی
مسلمان (شیعه)
بچاقچی بزرگترین ایل استان کرمان
در گذشته زبان ترکی امروزه فارسی
مسلمان (شیعه)
وضعیت زبان‌های ترکی در ایران
ترکی آذربایجانی
زبان ترکی آذربایجانی شاید پس از زبان ازبکی دومین زبان از زبان‌های ترکی باشد که از فارسی بیشترین تاثیر را گرفته‌است. این تاثیر بیشتر در واج‌شناسی، مجموعه لغات و ساختار بوده‌است و به صورت کمتر در صرف این زبان بوده‌است. تاثیر عناصر زبان‌های ایرانی بر آغوزی از آسیای میانه آغاز شده‌است.
علی ابوالقاسمی، کارشناس و پژوهشگر حوزه تاریخ و فرهنگ بومی ضمن هشدار در مورد نابودی زبان ترکی آذربایجانی شمال استان همدان گفت: زبان ترکی در شمال استان همدان آسیب جدی دیده‌است و طی سال‌های آینده نابود می‌شود. وی گفت زبان ترکی در شمال استان همدان مورد بی‌توجهی و بی‌مهری قرار گرفته‌است که بخشی از علل آن به بطن جامعه ترک زبانان شهرستان‌های شمالی استان همدان برمی‌گردد. به مرور زمان، واژه‌های زبان ترکی در معرض فراموشی قرار گرفته‌است و کلماتی از دیگر زبان‌ها، از جمله فارسی و عربی و ترکی استانبولی در میان لهجه‌های ترک‌زبان این استان رسوخ یافته‌است.
ترکمنی
ترکمنی در ایران و افغانستان با خط فارسی نوشته می‌شود. در کشور ترکمنستان تا سال ۱۹۲۸ خط فارسی و سپس خط لاتین جایگزین آن شد و در سال ۱۹۴۰ خط سریلیک جای آن را گرفت. در ۱۹۹۱ خط لاتین بر پایه خط ترکی (استانبولی) جایگزین خط سریلیک شد.
ترکی خراسانی
سازمان یونسکو از زبان‌های در معرض خطر جهان یا منسوخ شده، اطلسی تهیه کرده‌است که به صورت آنلاین و به کمک نقشه‌های گوگل قابل مشاهده است. در این لیست، برای کشور ایران ۲۵ زبان در معرض خطر نشان داده شده‌است که ترکی خراسانی یکی از این زبان‌ها است و با عنوان زبان آسیب‌پذیر (Vulnerable) از آن یاد شده‌است. این زبان بیشتر در استان خراسان شمالی صحبت می‌شود ولی در استان‌های خراسان رضوی و گلستان هم گویشور دارد. بیشتر کسانی که به زبان ترکی خراسانی سخن می‌گویند به زبان فارسی نیز مسلط هستند. نابودی تدریجی زبان ترکی خراسانی در شمال و مرکز خراسان رخ داده‌است.
ترکی قشقایی
زبان ترکی قشقایی یکی از لهجه‌های شاخه جنوب غربی زبان ترکی است که قشقایی‌ها بدان تکلم می‌کنند. در واژگان قشقایی تاثیر زبان فارسی مشخص است، در متون جمع‌آوری شده توسط دوئرفر و همکارانش از فیروزآباد دخیل‌های فراوان عربی دیده می‌شود. واژگان حکومتی و نظامی مانند پاسبان، پیکان و شاه بیشتر از فارسی وارد این زبان شده‌اند. قاموس دینی بیشتر ریشه عربی دارد اما از فارسی وارد این زبان شده‌اند و ویژگی‌های فارسی‌شان را حفظ کرده‌اند. واژگان پزشکی نیز تحت تاثیر فارسی است مانند بیمار، درد و دارو. بنا به یک پژوهش، در فیروزآباد قشقایی‌ها در همه سنین از زبان مادری در حوزه‌های دوستانه و خانوادگی استفاده می‌نمایند، اما در شیراز افراد زیر بیست سال خانواده‌های ترک‌زبان تمایل چندانی به استفاده از زبان مادری ندارند. در شیراز در حوزه‌های مختلف زبان غالب فارسی است و در موقعیت‌های غیررسمی در بعضی از مواقع زبان مادری استفاده می‌شود در صورتی که در فیروزآباد در شرایط مشابه ترکی ترجیح داده می‌شود. ترکی در شیراز به شدت تحت تاثیر فارسی است. زبان قشقایی در میان جوانان به تدریج در حال از دست دادن کاربری‌اش است.
زبان قزاقی
جمعیت قزاق‌های ایران بیش از ۵٫۰۰۰ نفر است که در شهرهای گرگان، بندر ترکمن و گنبد کاووس زندگی می‌کنند. بیشتر آن‌ها در اوایل قرن بیستم از قزاقستان شوروی به ایران مهاجرت کردند. زبان قزاقی در بین آن‌ها رایج است.
زبان خلجی
نشانه‌هایی تاریخی نشان می‌دهد که خلج‌ها احتمال دارد در اصل مردمی آریایی‌نژاد و گروهی از سکاها بوده‌اند که در آسیای میانه ترک‌زبان شده‌اند. مردم خلج از نظر فرهنگی ایرانی محسوب می‌شوند. امروزه زبان خلجی در معرض انقراض قرار دارد و جای خود را بین نسل جدید خلجی‌ها به فارسی داده‌است. نسل جدید تنها در حد درک مطلب با این زبان آشنائی دارند و دیگر در میان خود از این زبان استفاده نمی‌کنند. بر اساس آمار سایت اتنولوگ تعداد گویش وران زبان خلجی در ایران ۴۲٫۱۰۰ نفر می‌باشد.
ایل بچاقچی
بچاقچی ، یکی از بزرگترین ایلات استان کرمان است. ایشان شیعه‌مذهب هستند و در گذشته به گویشی از ترکی صحبت می‌کردند ولی امروزه بیشتر شهرنشین شده و به فارسی صحبت می‌کنند. واژه بچاقچی در ترکی به معنای چاقوساز است و گویا از نام یکی از روسای گذشته ایل گرفته شده‌است.
آذری‌های ایرانی
آذربایجان