کاروانسراهای هرمزگان

نام کاروانسرا ترکیبی است از کاروان (کاربان) به معنی گروهی مسافر که گروهی سفر می‌کنند. و سرای، به معنی خانه ومکان. هردو واژه برگرفته از زبان پهلوی است.
پیشینه
پیدائی وموجودیت کاروانسراها در کوخرد ومناطق اطراف از گذشته بسیار دور آغاز و طی قرون متمادی به دلایل گوناگون، اقتصادی، سیاسی، نظامی، و مذهبی به تدریج توسعه وتکامل یافته‌است، و به علت قرار داشتن دهستان کوخرد در شاهراه بازرگانی شرقی  غربی، و از شیراز، لار بستک به بندر لنگه و بندرعباس، که بوسیله قافله‌های(کاروانهائی) بزرگ از قاطر والاغ واسب بارکشی می‌شده‌است، لذا در این راه‌های دور نیاز به استراحتگاه داشته‌اند، بنابراین ایجادراه‌های بازرگانی و نظامی وتامین امنیت کاروان و کاروانیان به دیده عنایت نگریسته شده‌است.
کاروان
همانطور که گفته شد قافله، یا کاروان، گروهی مسافر را شامل می‌شود که از محلی معلوم حرکت وپس از روزها مسافرت به نقطه دیگری یا مقصد می‌رسیدند.
هرکاروان دارای سرپرستی بوده که چاروادار باشی یا رئیس کاروان نام داشته‌است.این شخص، افراد متعددی را که در مسیر سفر خدماتی چون بارگیری، باربندی، تامین علف چهارپایان و دیگر موارد را عهده‌دار بودند، سر پرستی می‌کرده .
به این ترتیب، زمانی که کاروان وارد کاروانسرایی می‌شد، مسئولیت پیاده کردن بار و انتقال آن به کاروانسراها به عهده مسافران بود، و هرمسافری می‌بایست اتاقی در کاروانسرا انتخاب کند و تهیه وسائل آسایش، پخت و پز غذا و دیگر موارد ضروری را خود به عهده داشته باشد.
معمولا هرکاروانسرا نگهبانی داشته و این شخص کاروانسرادار نامیده می‌شده که مسئولیت اموال کاروانیان را به عهده داشته و در موارد ضروری به آن‌ها کمک می‌کرده‌است .
این نگهبان حقوقی از کاروانیان بر حسب وضع مالی آنان دریافت می‌کرد، همچنین کاروانسرادار وسائل و مایحتاج کاروانیان را نیز فراهم می‌کرد در صورت نیاز، گاهی هم کاروانیان وسائل مورد نیاز خودرا از روستاهای اطراف یا چوپانان فراهم می‌کردند، مثلا بسیاری از کاروانسراها در مسیر روستاها یا نزدیک روستاها واقع شده بودند، مانند کاروانسرای روستای کوردان در جاده بستک کوخرد بندر لنگه، به هنگام ورود کاروان واقامتی کوتاه کاروانیان می‌توانستند مواد غذایی و وسائل مورد نیاز خودرا از روستائیان خریداری کرده و اگر کالایی برای فروش داشتند، به آن‌ها بفروشند.
بنیاد کاروانسراها در دوره ایران اسلامی بخش مهمی از معماری ایران را شامل بوده وکاروانسراهای متعددی با سبک و ویژگیهای متفاوت در شهرها، جاده‌های کوهستانی و حاشیه کویرها احداث شده‌است.
آنچه مسلم است این پدیده با ارزش معماری در رابطه با رونق تجارت شکل گرفته و عوامل دیگری نظیر کاربرد نظامی، اطلاع رسانی و … در توسعه وتکامل آن نقش داشته‌اند.
بسیاری از کاروانسراهای کناره جاده‌ها فاقد فرش یا وسایل خواب در اتاق‌ها بودند و مسافران اتاق‌ها را با گلیم، قالیچه ویا حصیر که خود به همراه داشتند فرش می‌کردند.
گاهی هم مسافران از روستاهای نزدیک کاروانسرا، فرش یا وسائلی دیگر از این گونه اجاره یا قرض می‌کردند.
درسراسر راه لار به بستک و کوخرد به بندر لنگه کاروانسراهای متشابه بفاصله سه فرسنگی دیده می‌شود، سازنده آنهارا بنام شاه عباس می‌نامند ولی مطمئنا در زمان بعد از شاه عباس ساخته شده‌اند، هم اکنون آنها یا خالی بوده یا پاسگاههای ژندار مری ((نیروهای انتظامی)) در آن‌ها سکونت گرفته‌اند یا تخریب شده‌اند .
از معروف‌ترین کاروانسراهای این مناطق عبارت اند:
کاروانسرای سه‌نخود.
کاروانسرای نیمه.
کاروانسرای گاگلکی.
کاروانسرای بستک.
لرد محیا
کاروانسرای لرد محیا
کاروانسرای بستک
کاروانسرای کوخرد
کاروانسرای کوردان
کاروانسرای او شیرینو.
کاروانسرای بلدنگ.
کاروانسرای مهران.
کاروانسرای بون کوه.
کاروانسرای کمبرده.
کاروانسرای بهر ترک.
کاروانسرای الفتح‌خان
یکی ازمسائل مورد توجه کاروانیان به هنگام سفر درمسیر جاده‌ها تامین آب برای قافله ومسافران است، به ویژه اگر مسیر حرکت کاروانیان در راه‌های کاروانی حاشیه کویر یا مناطق کویری باشد.مسئله کمبود آب در بسیاری از سفرنامه‌های جهانگردی ومورخان که در روزگاران گذشته از شهری به شهر دیگر سفر می‌کردند، به چشم می‌خورد. این مسئله با ایجاد آب انبارهائی در مسیر جاده‌های کاروانی در مسافت معین تا حدودی حل می‌شده‌است.
همه آب انبارهای کاروانسراهای منطقه وکناره خلیج فارس خارج از بنا قرار دارند.مصالح ساختمانی اصلی بنای کاروانسراها در ایران، سنگ وآجر بوده‌است. سنگ به دوصورت مورد استفاده قرار می‌گرفته: در بعضی موارد سنگ‌ها کاملا استادانه تراش داده می‌شده، و در بعضی اوقات از قطعات کوچک سنگ‌های نتراشیده استفاده می‌کردند. در بعضی نقاط نیز از تلفیق سنگ وآجر پی بنا را می‌ساخته‌اند.
نمای خارجی وداخلی عموما از آجر بوده‌است، برخی از کاروانسراها از خشت یا بلوکهای خشتی استفاده می‌شده‌است، و برخی از کاروانسراها با گچ سفید کاری می‌کردند.
بطور کلی هرکاروانسرا دارای یک درب ورودی یا دروازه بود، برخی از کاروانسراها به جانب دروازه اصلی، دارای درب فرعی نیز بوده‌اند مانند کاروانسرای کوخرد.
معمولا هرکاروانسرائی دارای کتیبه‌ای در ایوان ورودی کاروانسرا بود. این کتیبه‌ها در برگیرنده نام بانی وسازنده کاروانسرا یا اشخاصی که این کاروانسرا را جهت استفاده عموم وقف کرده وبالاخره کتیبه‌هایی که بعد از احداث کاروانسراها، شخص یا اشخاصی به تعمیر کردن آن همت گماشته‌اند، بود.
این کتیبه‌ها به خطوط مختلفی چون: کوفی، نسخ، ثلث و نستعلیق بر روی سنگ، چوب ویا آجر نقش شده‌است.
کوخرد
کوخرد یکی از قدیمی‌ترین مناطقی است که با فرهنگ غنی وآثار به جامانده از گذشته خود، از دیر باز مورد توجه خاص وعام بوده که در مسیر عبور کاروان‌های بازرگانی و تجاری قرار داشته‌است.یکی از توقف گاه‌های مهم واصلی این بازرگانان کاروانسرای واقع در مرکز شهر بوده.این کاروانسرا از مهمترین یادگارهای گرانقدر معماری دهستان کوخرد
سیبه بعد از مسجد ((جامع قبله)) بوده، که رونقی خاص به این منطقه می‌بخشیده‌است.
شوربختانه این اثر بزرگ معماری را مانند مسجد جامع قبله خراب کردند.
ناگفته نماند که از بین تمام کاروانسراها، کاروانسرای کوخرد بزرگ‌تر وزیباتر از بقیه بوده، بخاطر موقعیت خاص دوران آن زمان.
کاروانسرا شامل ۸ اتاق بزرگ وکوچک بوده و ۲ باب ((دروازه)) اصلی وفرعی داشته‌است. دروازه اصلی رو بطرف قبله و دروازه فرعی رو بطرف دریا (جنوب) باز می‌شده.
بالای دروازه اصلی کاروانسرا طاق مجللی، هلالی شکل بلندی قرار داشت که جلوه خاصی به دروازه و کاروانسرا داده بود.
جلو دروازه فرعی از طرف جنوب، یک کمی مایل بطرف قبله نمازگهی بود به شکل مربع که در موقع تابستان برای نشستن واستراحت ازآن استفاده می‌شده‌است.
اهمیت کوخرد از آنجا بوده‌است که درآن زمان روستایی بزرگ ومرکز تجاری وتوقف گاه کاروانیان بین لار و بندر لنگه به حساب می‌آمده‌است، به خاطر این اهمیت درآن دوران، روی این روستا بسیار حساب می‌شده‌است، چرا که درآن زمان کوخرد یا سیبه قدیم خودش تنها و هیجگونه آبادی بزرگ اطراف آن وجود نداشته، وزمین زراعتی کوخرد تا حدود نزدیک به جناح بوده‌است، و جناح هم یکی از قدیمی‌ترین مناطق آن دوران است.
فهرست منابع و مآخذ
محمدیان، کوخری، محمد ، “ «به یاد کوخرد» “، ج۱. چاپ اول، دبی: سال انتشار ۲۰۰۲ میلادی.
درگاه
الکوخردی، محمد، بن یوسف، (کوخرد حاضره اسلامیه علی ضفاف نهر مهران Kookherd, an Islamic District on the bank of Mehran River) الطبعه الثالثه، دبی: سنه ۱۹۹۷ للمیلاد.
کاروانسراهای استان هرمزگان