توپ مرواری

جلد کتاب توپ مرواری
توپ مرواری رمانی است نوشته صادق هدایت. این کتاب در سال ۱۳۲۶ نوشته شد، اما در زمان حیات نویسنده اجازه چاپ نیافت، نخستین چاپ کتاب به سال ۱۳۵۸ برمی‌گردد که به صورت زیرزمینی چاپ و منتشر شد. این کتاب در ابتدا تحت نام مستعار هادی صداقت منتشر شد.
داستان
این کتاب حکایت توپی جنگی است به نام «مرواری» (در برخی نسخ به اشتباه «مروارید» آمده است) این توپ جنگی پس از طی مسیری چندصدساله به قرن معاصر رسیده است. صادق هدایت با بیان گذشته و تاریخچه این توپ و شرح گذر این توپ از دریچه تاریخ، از تاریخ جهان سخن رانده و زمین و زمان از تیغ تند انتقادش در امان نمانده است. توپ مرواری طی مسیری عجیب که زاییده تخیل قوی نویسنده است به حکومت شاهنشاهی -در زمان زیست نویسنده- رسیده است. انتقاداتی تند به شاهان این سرزمین و همچنین به امامان در بخشی از این کتاب سبب شد تا کتاب توپ مرواری در هیچ‌یک از حکومت‌های پس از صادق هدایت مجوز چاپ پیدا نکند.
مشخصه‌های کتاب
توپ مرواری را را می‌توان کتابی فارسی-عربی دانست و در برخی از قسمت‌های این کتاب، خواننده به ناچار بر تسلط صادق هدایت بر زبان عربی صحه خواهد گذاشت و صدالبته بازنویسی آیات قرآن به زبان طنز بدین گونه تنها از این نویسنده بر می‌آید.
این کتاب از نظر زبان بیان، بی‌پرده و صریح بوده و الفاظ خارج از عرف در آن موج می‌زند. الزاما این کتاب از نظر پژوهشی تایید شده نیست و صرفا به بیان عقاید شخصی هدایت بر می‌گردد و ممکن است در برخی از موارد به زیاده گویی افتاده باشد.
شایان ذکر است به دلیل عدم چاپ رسمی، توپ مرواری سرشار از ایرادات چاپی و غلطهای املایی ست که هیچ‌گاه در چاپ‌های زیرزمینی خود تصحیح نشده است و در نهایت تاسف به همان گونه پر اشتباه هم اکنون در دسترس خوانندگان است.
دلیل نامگذاری کتاب
توپ مرواری، یک توپ نظامی بزرگی واقع در میدان ارگ تهران قدیم، روبروی نقاره‌خانه قدیم. وجه تسمیه این توپ معلوم نیست اما برخی (کتیرائی، ۱۳۷۸) علت نامگذاری را چند رشته مروارید ذکر کرده‌اند که به دهانه توپ آویزان بوده است. نوشته حک شده روی توپ نام سازنده آنرا اسماعیل اصفهانی و سال ساخت آنرا ۱۲۳۳ (به امرفتحعلی شاه قاجار (حکومت: ۱۲۱۲–۱۲۵۰)) ذکر کرده است. این توپ هم اکنون در ورودی ساختمان شماره هفت وزارت امور خارجه (باشگاه افسران وزارت جنگ) قرار دارد.
این توپ در فرهنگ عامه حائز اهمیت بوده است به نحوی که در دوران قاجار خرافات بسیاری پیرامون آن شکل گرفت و مردم برای گرفتن حاجتهای خود به آن توسل می‌جستند. صادق هدایت کتاب توپ مرواری را در انتقاد از خرافات رایج میان مردم درباره این توپ با توجه به اوضاع سیاسی و اجتماعی آن دوره نوشت.
چگونگی چاپ توپ‌مرواری
محمدعلی همایون کاتوزیان نحوه به طبع رسیدن توپ‌مرواری را چنین بیان می‌کند:
«هدایت این نوشته را برای چاپ – دست‌کم چاپ در ایران – ننوشته بود. وقتی که این کتاب را می‌نوشت، دوست نزدیک و یار غارش، دکتر حسن شهید نورایی اقتصاددان (1291-1330) بود که، بنا به اشاره خود هدایت در یکی از نامه‌هایش به او، در نگارش این کتاب به نحوی مشارکت داشت. البته روشن است که نوشته نوشته هدایت است، ولی چیزهایی از گفت‌وگوهای شهیدنورایی را با خود در آن آورده که واضح‌ترین نمونه‌اش اشاره به مکتب اقتصادی مرکانتیلیسم است. وقتی شهیدنورایی در مقام وابسته اقتصادی ایران به پاریس رفت، توپ‌مرواری هنوز تمام نشده بود. هدایت بعدا متن ماشین‌شده آن را برای او فرستاد که در صورت امکان آن را – البته بدون ذکر نام واقعی نویسنده – به چاپ برساند. اما وقتی هدایت در سفر بدون بازگشتش به پاریس رفت، این کار هنوز انجام نشده بود و شهیدنورایی دچار بیماری سختی بود که منجر به مرگ او شد. هدایت متن کتاب را از او پس گرفت و در سفر کوتاهی که ابوالقاسم انجوی شیرازی (1300-1372) از ژنو به پاریس کرد، آن را به او داد. انجوی پس از بازگشت به ایران بخش‌های کمی از آن را در روزنامه‌اش، آتشبار، به چاپ رساند که پس از 28 مرداد توقیف شد.»
نقد توپ مرواری
این کتاب حاصل طبع فوق‌العاده صادق هدایت در نویسندگی بوده و می‌توان اظهار داشت نقطه قوت کتاب قدرت بیان صادق هدایت و چگونگی استعمال لغات است. سجع‌های متعدد، متن‌های عربی دستکاری شده، اشعاری مندرآوردی، تخیل داستان‌نویسی، بی‌آلایشی بیان، گستاخی در کلام تنها بخشی از نکات این کتاب است.
همچنین کتاب فوق به سبب نقدهای تند به دین اسلام، شاید در ابتدای امر ذوق خواننده‌ی مسلمان را کور کند اما باید به خاطر داشت که قدرت بیان نویسنده فارغ از محتوای کتاب بوده و دنبال کردن ماجراهای کتاب لزوما دلیلی برهم فکری و هم رایی با نویسنده نیست.
این کتاب بسیار صریح بوده و هدایت در استفاده از هر لفظی در این کتاب ابایی نداشته است. از نام بردن صریح آلت تناسلی گرفته تا برگرداندن آیات قرآن و تعبیر و تفسیرهای خاص خودش.
توپ مرواری از آخرین آثار او و نشانه ادامه نقدش به سنت و آداب است که به همین علت نیز مدتها ممنوع بود.
هیجان ممنوعیت به جذابیت آن خواهد افزود. در حالی که برای هدایت شاید هدف از به‌کارگیری آن، همان‌طور که خودش آشکارا می‌گوید نوشتن خرافات و موهومات برای براندازی آن‌هاست. پس هدف اسطوره‌زدایی بوده است.
اما این براندازی خرافات در جهت تغییر نگرش بود نه حذف فیزیکی نگرنده - هدایت با بهره از زبان توده و تیپ‌سازی از این اشخاص، حضور آنان در جامعه را به‌رسمیت شناخته، اما بینش و منش آن‌ها را تایید نکرد و این خود نوعی بینش اگزیستانسیالیستی هدایت را می‌رساند: تحمل دیگری.
پی‌نوشت