سد مأرب

طرح هنری احتمالی از سد بزرگ مارب
سد مارب نام سدی تاریخی در کشور یمن است، و در شبه جزیره عربستان واقع شده‌است.
سد مارب و مملکت سبا
مهم‌ترین ومعروف‌ترین دول و ممالک عربی دولت و مملکت «سبا» بود که در جنوب دولت معین و شمال دولت قتبان وشمال غربی حضرموت واقع بود، و به‌تدریج اسم وشهرت آن برسایر ممالک مجاور غلبه نمود.
آغاز تشکیل این دولت به گمان قوی از قرن هشتم یا آغاز قرن نهم قبل از میلاد مسیح است.
از این زمان تا انقراض دولت مستقل یمن در دست حبشی‌ها در ۵۲۵ مسیحی (میلادی) تاریخ سلطنت «سبا» به چهار دوره تقسیم می‌شود که در واقع دو دوره اول آن دولت سبا بمعنی خاص بوده و در دو دوره بعد اگر چه اسم دولت «عنوان سبا» داشت اما بیشتر نفوذ وحکومت در دست اقوام دیگر یمنی بود.
حدس قوی می‌رود که این چهار دوره با چهار واقعه توام است یعنی انتهای اولی و آغاز دومی با انقراض کامل (یا از دست رفتن موقع مهم) دولت معین وابتدای سومی با از میان رفتن دولت قتبان وبالا گرفتن نفوذ ریدان و حمیرها وابتدای چهارمی با استیلای اولی حبشه وانقراض دولت حضرموت مقارن است.
دوره اول حکومت کهنه که باسم «مکارب» یعنی (سبا) نامیده می‌شود از ابتدای امر دولت سبا تا حدود قرن ششم قبل از میلاد مسیح (یا اواسط قرن هشتم) فرمانروای مملکت سبا بودند.
نام‌های چند تن از این پادشاهان سبا از کتیبه‌ها بدست آمده که روی همرفته پنج اسم می‌شود (یعنی نام‌ها مکرر می‌شود) و با احتمال قوی ۱۴ نفر از آن‌ها یک سلسله را تشکیل می‌دهند که پشت بر پشت در مملکت سبا حکمرانی کرده‌اند.
چند نفر از آن‌ها اسم مشابه مانند: یثعمر یا یثمر دارند.
بنیادگذار سد مارب
مکارب «سبا» نسب وی به: عبد شمس بن یشجب بن یعرب بن قحطان بن هود النبی می‌رسد.
وی بنای «سد مارب» را در مسافت کمتر از دوساعت راه از طریق مغرب شهر مارب شروع کرد.
ولی قبلا از اتمام سد، شاه «مکارب سبا» فوت کرد و پسرش کار پدر را دنبال کردند و «سد مارب» را به پایان
رساندند. بعد از اتمام سد مارب منطقه مجاور سد را «ارض سبا» نامگذاری کردند و شهر «مارب» پایتخت مملکت خود قرار دادند.
در سیرئه السبئیون آمده‌است که یکی از این پادشاهان که نام وی «یثعمر بن مکارب» که ظاهرا در اواخر قرن هشتم قبل از میلاد مسیح حکومتی داشته، بنای «سد مارب» را که پدرش «مکارب سبا» آغاز کرده بود واندکی کار کرده بود پرداخته و به انجام رسانید و مورد استفاده وبهره‌برداری قرار گرفت.
پس از اتمام «سد مارب» با دولت معین در جنگ شد و آن دولت را شکست داد و ۵۰۰۰۰ نفر از معین‌ها را کشت.
این حکمران نامدار ظاهرا همان یثعمر سبائی است کا سارگن پادشاه آشور در کتیبه خود در سال ۷۱۵ قبل از میلاد از باج و خراج گرفتن از او سخن می‌راند.
نوه از کریبل وتر (یا کریبائیل وتر) از مقتدرین حکمرانان سبا بود که دولت سبا را باللمره مغلوب نمود و با دولت قتبان و دولت اوسان نیز جنگ‌ها کرد و از این تاریخ حکمرانان لقب پادشاه برخود گرفت.
اسم کریبلو از ملوک سبا هم که در کتیبه سناخریب پادشاه آشور از ۶۸۵ قبل از میلاد آمده‌است.
ظاهرا اشاره به همین حکمران است که بخورات و توابل و سنگهای قیمتی برای او فرستاده بود.
پایتخت مملکت سبا درآن دوران شهر صرواح بوده که در مشرق صنعا واقع بوده و حالا خرابه‌های آن موجود است.
بعدا پایتخت سبا به شهر مارب که شهر عمده بود انتقال یافت.
ویرانی سد مارب
پایتخت سبا در این دوره شهر مارب بود که داستان سد آن معروف است. این شهر آباد و پر ثروت در مشرق شهر صرواح وقریب ۱۲۰ کیلومتر در مشرق صنعاء اندکی مایل به شمال واقع بوده و هم اکنون در همان نقطه روستایی باسم «مارب» وجود دارد که مقر امارت مارب است، و دارای معادن نمک است.
سد مارب که مایه اساسی عمران شهر مارب وحوالی آن بود تاریخ مفصلی دارد.
این سد آغاز بنای آن از دوره مکارب سبا بوده و بواسطه جمع وتدارک آب ناحیه کوه‌ها و دره‌های مارب را که تقریبا یک فرسخ باشد فاصله داشت معمور و آباد ساخته بود. ولی خرابی آن سد عظیم به‌تدریج باعث انحطاط آبادی وتنزل مقام مارب گردید.
وعاقبت خرابی قطعی این سد بی‌نظیر به‌وسیله سیلی عظیم بنیان کنی شد، که مآخذ آن را همان «سیل العرم» مذکور در قرآن کریم دانسته‌اند.
وسیل العرم یعنی (سیل قوی و طاقت ناپذیر) که به‌وسیله آن قسمت‌های زیادی از سد خراب شد.
وبا خراب شدن قطعی این سد عظیم که در سال ۴۵۲ میلادی رخ داد، مملکت سبا مکانت اصلی تجارتی و آبادانی خود از دست داد.
آثار
یمن کشوری است که از زمان‌های قدیم موقعیت خاصی داشته‌است. یمن از قدیم ناحیه‌ای آباد و خرم و با نعمت بسیار و دارای جنگل‌ها در نقاط کوهستانی و در نقاط دیگر نخلستان‌ها و باغ‌های میوه گوناگون می‌باشد. به این خاطر در آن دوران «یمن السعید» نیز نامیده می‌شده‌است.
سد مارب در دهانه وادی (دره) ذنه و درمیان دورشته کوه بلند واقع می‌باشد.
رشته اول: واقع درسمت شمال، تپه‌هایی بسیار سراشیب وبلند ارتفاع وپوشیده از گیاه وجنگل ومعادن بسیار است.
رشته دوم: کوه حجر نامیده می‌شود، کوهی بسیار بلند که سنگلاخ است، قسمت شمالی‌اش را جنگلها فرا گرفته‌اند.
قسمت جنوبی کوه مرتع وچمنزار است.
طول سد مارب در حوالی ۸۰۰ ذراع (گز بلند)، و ارتفاع سد به حوالی ۳۰ ذراع می‌باشد.
اما عرض سد ۱۰ ذراع می‌باشد.
در ۹ کیلومتری خرابه‌های سد مارب آثار برجسته کاخ بلقیس ملکه سبا واقع می‌باشد.
بقایا آثار این کاخ بزرگ و زیبا نشان می‌دهد که «سبا» مملکت بسیار بزرگ و عظیمی بوده‌است.
در اطراف خرابه‌ای این کاخ عظیم آثارهایی برجای مانده‌است که بسیار مشوق و دیدنی است.
از طرف غرب کاخ بلقیس مایل به سمت جنوب روی تپه‌ای آثار قلعه‌ای به چشم می‌خورد که آن را قلعه سبا می‌نامند، چنانکه ساکنان این منطقه به ما اطلاع دادند.
همچنین در نزدیکی‌های کاخ بلقیس ملکه سبا و از طرف جنوب و مشرق آثارها وخرابه‌ها وزیر زمین‌ها وستون‌های بزرگی که از سنگ تراشیده شده‌است برجای مانده‌است. همچنین از آثارهایی که در نزدیکی کاخ بلقیس مشاهده کردم آثار و خرابه‌های یک معبد بزرگ بود که در یک کیلومتری کاخ بلقیس به چشم می‌خورد.
شهر مارب