زید بن حارثه

زید پسر حارثه غلام خدیجه همسر محمد بود. ۳۵سال قبل از هجرت در مکه از خاندان بنی‌کلب به دنیا آمد. در ده سالگی محمدصلی الله علیه وسلم او را به فرزندی گرفت و او نیز حاضر نشد نزد پدرش حارثه برگردد. زید، به همراه علی اولین مردانی بودند که به دین اسلام گروید. در سال ۶۲۲ میلادی، زید به یثرب هجرت کرد. زید با زینب دختر جحش ازدواج کرد. زید تنها صحابی محمد است که نامش در قرآن ذکر گشته‌است. (فلما قضی زید منها وطرا زوجناکها / سوره احزاب : آیه ۳۷) زید در سال ۶۲۹ میلادی (سال هشتم هجرت) در جنگ موته کشته شد.
محبت پیامبر به زید، زبان‌زد همگان بود. تاجاییکه پیغمبرصلی الله علیه وسلم زید را دوست‌داشتنی‌ترین فرد از میان تمام اصحاب و اقوامش اعلام کرد :
1. عن ابن‌عمر قال : قال النبیصلی الله علیه وسلم : کان (زید بن حارثه) لاحب الناس کلهم الی.
رسول خداصلی الله علیه وسلم فرمود : زید بن‌حارثه در نزد من، از تمام مرد دوست‌داشتنی‌تر است. (صحیح‌مسلم ۲۴۲۶ / مسند احمد۵۶۳۰)
این حدیث در ماجرای جیش اسامه گفته شد. طبق این حدیث وحدیث بعدی، عده‌ای «زید» را برترین صحابه میدانند. زیرا پیامبر، او را دوست‌داشتنی‌تر از تمام اطرافیانش برای خود معرفی کرده. و طبیعتا محبت الله و رسول، بستگی به مقدار ایمان و اخلاص افراد دارد و بیانگر افضلیت آنهاست.
البته در حدیثی هم آمده که دوست‌داشتنی‌ترین اصحاب، ابوبکر است. اما باید دانست که این حدیث در زمانی صادر شده که «زید» شهید شده بود. (زیرا راوی‌اش عمرو بن العاص است که بعد از شهادت زید، ایمان آورده) یعنی حدیث برتری ابوبکر، بعد از زید صادر شد. اما حدیث برتری زید، با وجود ابوبکر صادر شد. (در ماجرای جیش اسامه) بنابراین میتوان گفت که زید بن حارثه (باوجود ابوبکر) بازهم افضل صحابه معرفی شده. اما ابوبکر فقط (در نبود زید) افضل صحابه معرفی شد. واللهاعلم.
2. عن اسامه قال : اجتمع جعفر وعلی وزید بن حارثه، فقال کل واحد منهم : انا احبکم الی رسول‌اللهصلی الله علیه وسلم.
فقالوا : انطلقوا بنا الی رسول‌اللهصلی الله علیه وسلم حتی نساله. فدخلوا النبیصلی الله علیه وسلم فقالوا : من احب الیک؟
قال : اما انت یا جعفر، فاشبه خلقک خلقی، واشبه خلقی خلقک، وانت منی وشجرتی، واما انت یا علی، فختنی، وابو ولدی، وانا منک، وانت منی، واما انت یا زید، فمولای، ومنی، والی، واحب القوم الی.
از اسامه بن زید روایت است که : روزی جعفر و علی و زید، باهم صحبت می‌کردند و هرکدام می‌گفت : پیامبر، مرا از همه بیشتر دوست دارد.
سپس خدمت پیغمبر صلی الله علیه وسلم آمدند و پرسیدند : شما چه کسی را از بقیه بیشتر دوست دارید؟
پیامبر بعد از اینکه فضائلی از جعفر و علی ذکر کردند، فرمودند : ای زید! تو از تمام اصحابم برایم دوست‌داشتنی‌تری. (مسند احمد ۲۱۷۷۷)
3. اگر زید بن حارثه به شهادت نمی‌رسید، قطعا او خلیفه‌ی پیامبر بود. نه کس دیگر :
عن عایشه قالت : ما بعث رسول‌اللهصلی الله علیه وسلم زید بن حارثه فی جیش قط الا امره علیهم، ولو بقی بعده استخلفه.
مادر مومنان، عائشه صدیقه فرمود : پیغمبر، هیچ سپاهی را برای جنگ نفرستاد مگر اینکه «زید» را امیر بر آنان قرار داد. واگر «زید» زنده می‌ماند، قطعا او را خلیفه‌ی خود قرار می‌داد. (مسند احمد ۲۵۸۹۸، ۲۶۱۷۴، ۲۶۴۷۴)
اسامه فرزند اوست که پیامبر اسلام، محمد او را در جوانی فرمانده نبرد با رومیان کرد.
ماجرای زید و زینب بنت جحش
محمد دختر عمه خود - زینب دختر جحش - را همسر زید کرد.
طبری در تاریخ خود می‌گوید که روزی محمد به دیدن زید رفت. زینب از جایش بلند می‌شود تا خود را بپوشاند و به محمد بگوید که زید در منزل نیست اما محمد آنجا را ترک می‌کند. وقتی که زید به منزل بازمی‌گردد، زینب قضیه را به وی می‌گوید. زید نزد محمد آمد و مشورت کرد، که اگر محمد اجازه دهد او می‌خواهد زینب را طلاق دهد، محمد او را از این کار نهی کرد و در نهی او از این عمل پافشاری کرد و این آیه نازل شد:
«(به خاطر بیاور) زمانی را که به آن کس که خداوند به او نعمت داده بود و تو نیز به او نعمت داده بودی (به فرزند خوانده‌ات «زید») می‌گفتی: «همسرت را نگاه‌دار و از خدا بپرهیز!» (و پیوسته این امر را تکرار می‌کردی)؛ و در دل چیزی را پنهان می‌داشتی که خداوند آن را آشکار می‌کند؛ و از مردم می‌ترسیدی در حالی که خداوند سزاوارتر است که از او بترسی! هنگامی که زید از آن زن جدا شد، ما او را به همسری تو درآوردیم تا مشکلی برای مومنان در ازدواج با همسران پسر خوانده‌هایشان -هنگامی که طلاق گیرند- نباشد؛ و فرمان خدا انجام شدنی است. (۳۷) هیچ گونه منعی بر پیامبر در آنچه خدا بر او واجب کرده نیست؛ این سنت الهی در مورد کسانی که پیش از این بوده‌اند نیز جاری بوده؛ و فرمان خدا روی حساب و برنامه دقیقی است! (۳۸).» (سوره احزاب، آیات ۳۷ و ۳۸)
و سرانجام زید همسرش را طلاق داد.این روایت را افرادی چون علامه مجلسی و محمد بن جریر طبری نقل کرده‌اند.
برخی از علمای اسلام این واقعه را رد می‌کنند و ازدواج محمد با زینب را به دلیل طرد سنت جاهلی حرمت ازدواج با زن پسرخوانده، و شان نزول این آیات ظاهرا پیرامون این رخداد می‌آورند.
مسلمانان براساس این آیات معتقدند خداوند به محمد دستور داد تا با زینب ازدواج کند زیرا خداوند می‌خواست این رسم غلط جاهلیت مبنی بر اینکه یک مرد نمی‌تواند با زن پسرخوانده خود ازدواج کند را از میان بردارد.
در مثنوی مولوی
مولوی در مثنوی خود داستانی را به زید نسبت می‌دهد (با مطلع:گفت پیغامبر صباحی زید را/کیف اصبحت ای رفیق با صفا) که در حقیقت مربوط به حارثه است. شاید از جهت ذکر نام پدر به جای پسر (چنان‌که در مورد محمد بن زکریای رازی، زکریای رازی و در مورد حسین بن منصور حلاج، منصور حلاج گفته می‌شود) مولوی نیز به جای حارثه از پسر وی یاد کرده است.
، سوره احزاب، آیات ۳۷ و ۳۸: «واذ تقول للذی انعم الله علیه وانعمت علیه امسک علیک زوجک واتق الله وتخفی فی نفسک ما الله مبدیه وتخشی الناس والله احق ان تخشاه فلما قضی زید منها وطرا زوجناکها لکی لا یکون علی المومنین حرج فی ازواج ادعیایهم اذا قضوا منهن وطرا وکان امر الله مفعولا ۳۷ ما کان علی النبی من حرج فیما فرض الله له سنه الله فی الذین خلوا من قبل وکان امر الله قدرا مقدورا ۳۸