ابوطیب متنبی

پیکره متنبی در خیابانی به نام خودش در بغداد
ابوطیب متنبی (۹۱۵-۹۶۵م) (نسب: ابوالطیب احمد بن حسین بن حسن بن عبدالصمد جعفی کندی کوفی)، ادیب و شاعر برجسته عرب در سده چهارم قمری بود.
تولد
کنیه متنبی ابوطیب و نامش احمد است. وی در سال ۳۰۳ ق در حوالی کوفه متولد شد.
معنای کلمه متنبی
متنبی یعنی کسی که ادعای پیغمبر بودن نموده‌است ولی ابوطیب متنبی معتقد به دیانت اسلام و مذهب تشیع بود و پیغمبری محمد را قبول داشت و ادعای نبوت نداشت.
تاثیر پذیرفتگان از وی
در زبان فارسی، سعدی به اشعار وی نظر دارد. الوساطه بین المتنبی و خصومه یکی از کتاب‌های مشهوری است که درباره‌اش نوشته شده. ابوالعلا معری بسیار به متنبی عقیده داشت و او را بزرگترین شاعر جهان می‌دانست و کتاب: «معجز احمد» معری درباره متنبی است.
مذهب
متنبی شیعه بود و با سیف الدوله حمدانی و خاندان حمدانی‌های شیعه در حلب مرتبط بود؛ و اشعار بسیاری در مدح آن‌ها سروده‌است.
مقام ادبی
وی از بزرگترین شاعران تمام طول تاریخ عرب است و هیچ شاعری در بین اعراب دیوانش مانند دیوان متنبی و شعر او مورد نقد و استقبال واقع نشده‌است و از این جهت با انوری و حافظ در ادبیات ایران قابل مقایسه است.
خصوصیت شعری
از برجسته‌ترین ویژگی‌های ستایش‌چامه‌های متنبی مبالغه و اغراق می‌باشد؛ او در مدایح خود به ستودن ویژگی‌های معنوی چون دلاوری، گشاده‌دستی، نیرومندی، دانشمندی و تدبیر و… بیشتر توجه داشته تا ویژگی‌های مادی و ظاهری مانند زیبایی ظاهری، بسیاری دارای، بستگان و فرزندان.
نمونه شعری
نمونه‌ای از سروده‌ها:
این بیت را او در وصف دلاوری و گشاده‌دستی محمد بن زریق طوسی با مبالغه و اغراق گفته‌است:
و لحظت انمله فسلن مواهبا و لمست منصله فسال نفوسا
(معنی): از سرانگشتان او بخشش می‌ریزد و از دم تیغش خون دشمنان.
متنبی در ستایش علی، پیشوای شیعیان نیز سروده‌های بسیاری دارد که در اغلب چاپ‌های دیوان وی حذف شده‌است. مانند:
و اذا استطال الشیء قام بنفسسه/ فصفات ضوء الشمس تذهب باطلا
نمونه‌ای دیگر از شعر که در وصف یک دره زیبا نزدیک شیزراز سروده‌است:
لها ثمر تشیر الیک منه/ باشربه وقفن بلا اوان
وامواه یصل بها حصاها / صلیل الحلی فی ایدی الغوانی
اذا غنی الحمام الورق فیها / اجابته اغانی القیان
نمونه دیگر از شعر وی که در وصف فضایل خود می‌گوید و از معروف‌ترین اشعار اوست:
انا الذی نظر الاعمی الی ادبی / و اسمعت کلماتی من به صمم
انام ملء جفونی عن شواردها / ویسهر الخلق جراها ویختصم
و جاهل مده فی جهله ضحکی/ حتی اتته ید فراسه وفم
اذا رایت نیوب اللیث بارزه/ فلا تظنن ان اللیث یبتسم
و مهجه مهجتی من هم صاحبها/ ادرکته بجواد ظهره حرم
رجلاه فی الرکض رجل والیدان ید/ وفعله ماترید الکف والقدم
ومرهف سرت بین الجحفلین به / حتی ضربت وموج الموت یلتطم
الخیل واللیل والبیداء تعرفنی/ والسیف والرمح والقرطاس والقلم
بیت اول این شعر را ابواعلاء معری در وصف خود می‌دانست! و بیت آخر این بیت از عوامل قتل متنبی است.
عنایت به فلسفه
متنبی علاوه بر شاعری یک فیلسوف بود و در عهد فارابی می‌زیست. اشعار حکیمانه وی که ضرب‌المثل شده‌اند قابل مقایسه با قطعات حکیمانه سعدی است.
نمونه اشعار حکیمانه (ضرب‌المثل)
و اذا اتتک مذمتی من ناقص/ فهی الشهاده لن بانی کامل
الخیل واللیل والبیداء تعرفنی / والسیف والرمح والقرطاس والقلم
خذ ما تراه ودع شیئا سمعت به/ فی طلعه البدر ما یغنیک عن زحل
والهجر اقتل لی مما اراقبه / انا الغریق فما خوفی من البلل
علی قدر اهل العزم تاتی العزایم /وتاتی علی قدر الکرام المکارم
وتعظم فی عین الصغیر صغارها/ وتصغر فی عین العظیم العظایم
تعداد زیادی از اشعر وی توسط شاعران فارسی به صورت تحت‌اللفظی یا اخذ محتوا و مضمون به شعر فارسی درآمده است.
سرقت ادبی
متنبی یکی از کسانی است که متهم به سرقت ادبی و شعری شده‌است. این مسئله از همان زمان زندگی شاعر تا به حال جریان دارد و بیش از ده جلد کتاب در اینباره نوشته شده از جمله الوساطه بین المتنبی و خصومه یا کتاب سرقات المتنبی و آثار دیگر.
درگذشت
متنبی در میانه سده چهارم در سال ۳۵۴ ق در یک درگیری به همراه فرزند و غلامش در نزدیکی دیر عاقول بغداد کشته شد. مرگ وی شبیه کشته شدن فارابی بود.