ابراهیم بن سیار معتزلی

ابراهیم بن سیار بن هانی البصری (درگذشته ۲۲۱ه) مشهور به ابواسحاق النظام یا نظام یکی از بزرگترین متفکران، فقها و متکلمین مسلمان است. حتی شاید بتوان او را بزرگترین شخصیت معتزله نامید.
استاد احمد امین می‌گوید که معتزله پس از النظام در مقایسه با او عیالند (ضحی الاسلام۳/۱۲۶)و جاحظ  که خود از اکابر معتزله و بزرگترین نثرنویس ادبیات عربی است  در جزء چهارم کتاب «الحیوان» می‌نویسد: «اگر جایگاه رفیع متکلمین وجود نداشت عوام ملل مختلف هلاک می‌شدند و اگر جایگاه رفیع معتزله وجود نداشت عوام تمام نحله‌ها هلاک می‌گشتند لکن شاید نتوانم بگویم که اگر ابراهیمالنظام و اصحاب او وجود نداشتند تمام معتزله نابود می‌شدند ولی می‌گویم که او راهها را به معتزله نشان داد و مسائل آنها را حل کرد» همچنین جاحظ در وصف او می‌گوید: «الاوائل یقولون انه یکون فی کل الف سنه رجل لا نظیر له، فان کان ذلک صحیحا، فهو ابو اسحاق النظام: قدما می‌گویند هر هزار سال شخصی ظاهر می‌شود که بی‌نظیر است اگر چنین مطلبی درست باشد آن شخص النظام است»
سیرت او
در مورد تولد او تاریخ درستی در دست نیست اما فوت او را سال ۲۲۱ یا ۲۳۰ هجری قمری ذکر کرده‌اند. معروفترین استاد النظام دایی او، ابوالهذیل العلاف و مشهورترین شاگرد او هم جاحظ (۲۵۵ه) می‌باشد. او در مسائل متعددی آرای منحصربه‌فرد داشته و با تعدادی از نظریات ابوهذیل مخالفت کرده است. بزرگان معتزله در وصف نبوغ و دانش او سخنها گفته‌اند. برای مثال جاحظ می‌گوید که شخصی را از نظام آگاه‌تر به مسائل فقهی و کلامی نیافتم. همچنین نقل شده که او در همان کودکی تمام قرآن و تورات و انجیل و تفاسیر آنها را حفظ کرد.
الخطیب البغدادی در شرح حال نظام می‌نویسد که او از متکلمین قهار و ادیبان کم‌نظیر بوده و اشعاری را هم از او نقل می‌کند. از جمله، سخن معروفی از نظام نقل شده است:
«العلم شیء لا یعطیک بعضه حتی تعطیه کلک فاذا اعطیته کلک فانت من اعطائه لک البعض علی خطر: علم چیزی است که هرگز قسمتی از خودش را در اختیار تو نمی‌نهد مگر اینکه تو تمام وجودت را به او اعطا کنی تازه وقتی که تو خودت را به علم بخشیدی و قسمتی از علم به تو اعطا شد، به واسطه برخورداری از علم دچار یک سری مخاطرات خواهی شد »
زمانه نظام توام با رشد و گسترش گرایش‌های الحادی و شیوع مدارس حدیثی و تدوین مکتوبات حشویه بود. از این رو نظام حملات سنگینی را به اهل حدیث، و ملحدان وارد می‌کرد و به همین سبب هیچیک از شخصیات معتزله به اندازه نظام مورد اهانت و مفتریات اهل حدیث قرار نگرفته‌اند. در این میان اهل حدیث و ملحدین در منسوب کردن اکاذیب و مفتریات به نظام کوتاهی نکرده به طوریکه متفکر برجسته معتزلی ابوالحسین الخیاط(حدود۳۰۰ه) در کتاب خود «الانتصار» به بسیاری از این اتهامات پاسخ گفته و از نظام دفاع به عمل آورده است.
آراء و نظریات
متکلمین آرای کلامی متعددی را از او نقل کرده‌اند. برای مثال ابو الحسن الاشعری (۳۲۴ه) بسیاری از نظریات کلامی او را ذکر کرده است (مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین)
از جمله آرای مشهور فقهی او انکار حجیت اجماع در فقه بوده است. همچنین نظام نافی حد الرجم یا سنگسار می‌باشد (نگاه کنید به: اکمال المعلم شرح صحیح مسلم القاضی عیاض/کتاب الحدود باب حدالزنی) البته شواهد موجود نشان می‌دهد که انکار سنگسار نظر جمهور فقهای معتزله متقدم از جمله استادان و شاگردان نظام بوده است. زیرا این دسته ار فقها تخصیص قرآن را با خبر واحد جایز نمی‌دانستند (نگاه کنید به: المحصول فی اصول الفقه/کتاب التاویل مساله الثالثه  قاضی ابو بکر بن العربی مالکی)
نظام نیز به مانند سایر معتزلیان متقدم موضعی انتقادی نسبت به روایت حدیث داشته و به جز قرآن کریم و عقل به چیز دیگری اعتنا نمی‌کرده است و به همین خاطر مورد حمله شدید اهل حدیث قرار گرفت. ابن حجر عسقلانی می‌گوید که او از متتقدان سرسخت اهل حدیث و حشویه بوده است (لسان المیزان) البته حملات عقلانی و استدلالی به دهریه و سایر ملحدین عصر عباسی هم در منسوب نمودن افترائات و اکاذیب به او نقش داشته به طوری که ابن الراوندی ملحد معروف عصر عباسی اکاذیب بسیاری را به او منسوب می‌کند و الخیاط معتزلی در کتاب خود با دفاع کردن از النظام، ابن الراوندی را دروغگو می‌خواند.
حملات اهل حدیث به النظام با ابن قتیبه در کتاب «تاوبل مختلف الحدیث» شروع می‌شود او نظآم را شخصی حقه باز، پلید و دائم‌الخمر می‌خواند و سپس دو قرن بعد از فوت النظام، محدث متعصب عبد القاهر البغدادی(۴۲۹ه) معروف به ابن طاهر بغدادی مفتریات بی‌سابقه‌ای را به النظام منسوب کرده و او را تکفیر و تفسیق می‌کند. از جمله می‌نویسد: «وطعن فی الفاروق عمر.. وانه ضرب فاطمه: النظام در عمر فاروقخلیفه دوم طعن می‌زد.. و می‌گفت که عمر به فاطمه لگد زد»(الفرق بین الفرق/النظامیه) هیچکدام از محدثین قبل از ابن طاهر بغدادی چنین چیزی را نقل نکرده‌اند و اصولا چنین اکاذیبی با شخصیت نظام که بی‌اعتنا به نقل روایت و حدیث بوده جور در نمی‌آید. حتی محدث برجسته معاصر ابن طاهر بغدادی، یعنی الخطیب البغدادی(۴۶۳ه) چنین چیزی را در شرح حال نظام نگفته بلکه حتی دقت و نبوغ او را ستوده است؛ یا فقیه، مورخ و محدث حنبلی، ابن جوزی هم در شرح حال مختصری که از نظام ارائه داده کوچکترین اشاره‌ای به این موارد نکرده است.
افترائات ابن طاهر بغدادی در «الفرق بین الفرق» به جایی می‌رسد که نظام را از منکرین نبوت و براهمی معرفی کرده لکن می‌گوید که او از ترس شمشیر، چنین چیزی را علنی نرده است
بی‌اساس بودن این سخن از آنجا معلوم است که اگر نظام از ترس شمشیر چنین چیزی را اظهار نکرده پس امثال ابن طاهر بغدادی، چه طور پس از دویست سال از فوت النظام متوجه چنین چیزی شده‌اند؟ ضمن اینکه خود محدثین نظیر ذهبی کتابی را تحت عنوان «النبوه» به النظام منسوب کرده‌اند
بسیاری از مرویات ابن طاهر بغدادی در باب آرای نظام تازگی داشته و امام ابو الحسن الاشعری علی‌رغم نقل کثیری از آرای کلامی النظام به این مفتریات کوچکترین اشاره‌ای نکرده است. حتی ابن حزم هم علی‌رغم مخالفت شدید با معتزلیان، در دایر ه المعارف بزرگ کلامی خود یعنی «الفصل فی الملل والاهواء والنحل» کوچکترین اشاره‌ای به این روایت نکرده است. نزاعهای کلامی بعضا به چنین بی‌اخلاقی‌ها و هتک حرمتهایی هم موجب می‌شد که در این راه اهل حدیث و حشویه در زدن تهمت و افترا به رقبای خود از هیچ چیز کوتاهی نمی‌کردند. احمد امین در همین زمینه می‌نویسد: «المحدثون یکرهونه کرها عمیقا و هذا طبیعی بعد الذی ذکرنا من مهاجمته لهم، و هم یصورونه فاسقا سکیر: محدثین از نظآم به شدت متنفر بودند و این طبیعی است چرا که ما قبلا گفتیم او منتقد شدید اهل حدیث بود و از این رو اهل حدیث نظام را به صورت فاسقی دائم‌الخمر به تصویر کشیده‌اند »(ضحی الاسلام۳/۱۱۸)
اما دفاع قدرتمند نظام از اندیشه توحید و دین اسلام و ردیه‌های قدرتمند او بر دهریه و دوگانه مذهبان بر محققان پوشیده نیست. احمد امین می‌گوید که او اکثر عمر خود را صرف دفاع عقلانی  استدلالی از اسلام و توحید در مقابل دهری مسلکان نمود. از او نقل شده که به هنگام احتضار گفت: « خدایا اگر می‌دانی که در یاری به توحید تو کوتاهی نکرده‌ام و راهی را نگزیده‌ام مگر آنکه استواری توحید تو در آن باشد، پس گناهان مرا ببخش و سختیهای مرگ را بر من آسان گردان » با تمام این احوال کینه و نفرت اهل حدیث و حنابله از نظام با مرویات ابن طاهر بغدادی رسوخ بیشتری گرفت و متاسفانه همین اتهامات و اکاذیب بی‌اساس که اولین بار توسط البغدادی ثبت شد، توسط متکلمین و محدثین در قرون بعدی نیز تکرار گشت. به طوریکه امثالمحمد بن عبدالکریم شهرستانی(۵۴۸ه) در کتاب «ملل و نحل»، ذهبی(۷۴۸ه) در «سیر اعلام النبلاء» و.. تکرارکننده مطالب ابن طاهر بغدادی هستند. مثلا صلاح الدین الصفدی(۷۴۶ه) در الوافی بالوفیات مدعی می‌شود که بزرگان معتزله مثل العلاف و جعفر بن حرب او را تکفیر کرده‌اند
اما معتزلیان همیشه نظام را از اکابر خود محسوب کرده و ابوالحسین الخیاط در کتاب خود مفصلا به این افترائات وارده بر نظام و بعضا العلاف پاسخ گفته است. از جمله الخیاط می‌گوید: « معتزله تمام این مطالب را منکر هستند و این اکاذیب را از جعلیات محدثین و افراد بی‌حیا می‌دانند، معتزله همواره نظام را به نیکی یاد کرده و در دفاع او از اسلام اتفاق دارند »(ضحی الاسلام۳/۱۲۰)
جالب این است که افراد باانصاف از میان اهل حدیث هیچگاه راوی چنین مفتریاتی نبوده‌اند مثلا امام ابوالحسن اشعری، واضع مدرسه اشاعره هیچگاه نظام را تکفیر و تفسیق نکرده و بسیاری از آرای او را در ذیل مقالات کتاب «مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین» می‌آورد یعنی او نظام را از مسلمانان و نمازگزاران می‌داند هرچند که منتقد آرای اعتزالی او باشد.
الخیاط در وصف النظام و دفاع او از اسلام و توحید می‌نویسد: « وهل علی الارض احد رد علی اهل الدهر.. سوی المعتزله کابراهیم و ابی الهذیل و.. اشباهم؟ و هل یعرف احد صحح التوحید و ثبت القدیم جل ذکره واحدا فی الحقیقه و احتج لذلک بالحجج الواضحه و الف فیه الکتب و رد فیه علی اصناف الملحدین من الدهریه و الثنویه سواهم؟ »(الانتصار/ص۱۷)
منابع و مآخذ
الانتصار و رد علی ابن الراوندی الملحد (اوراق شرقیه بیروت ط۳، ۱۹۹۳م)
فضل الاعتزال وطبقات المعتزله (دارالتونسیه للنشر  تحقیق: الاستاذ فواد سید)
تاریخ بغداد (دارالکتب العلمیه  بیروت)
الفرق بین الفرق
الفصل فی الملل والاهواء والنحل (ویکی مصدر، المکتبه الحره)
المنتظم
ضحی الاسلام (مکتبه النهضه ط۶)
الاجماع فی الشریعه الاسلامیه(علی عبدالرازق)
معتزله
ابولهذیل علاف
علی عبدالرازق
محمد عبده
احمد صبحی منصور