روح

روح اصطلاحی در علوم دینی و فلسفه راجع به همه موجودات است (نه فقط انسان و موجودات زنده از دیدگاه زیست‌شناسی). بسیاری از ادیان معتقدند که روح در مقابل جسم، یعنی قسمت غیرمادی یک موجود است؛ و هر موجود حداقل یک روح دارد.
واژه‌شناسی
روح در زبان عربی به واژه ریح (باد) نزدیک است. از همین رو بعضی معتقدند منشاء به‌وجود آمدن لغت روح و معنی آن چنین است: «ذات لطیفه کالهواء ساریه فی الجسد کسریان الماء فی عروق الشجر» و در زبان عبری هم واژه روح() و هم واژه نفیش () وجود دارد؛ که واژه نفیش به واژه‌های نفس (به معنی خود) و نفس (به معنی دم و بازدم) بسیار نزدیک است.
روح حقیقت جامع غیرمادی آدمی است و از آنجا که ابعاد و شئونات متعدد دارد، بعضی واژه‌های اشاره به بعد غیرمادی انسان در معنی اجمالی خود مترادف روح اند و در حقیقت از شئونات آنند:
عقل: در لغت یعنی قدرت تفکر. در روایات اسلامی هم به معنی روح و هم به معنی فطرت آمده
نفس: در لغت یعنی خود. در اصطلاح گاه یعنی روح و گاه یعنی غریزه
جان: در لغت یعنی حیات یا زندگی. در بعضی ادیان و فلسفه‌ها همان روح است. در زیست‌شناسی (علم شناخت حیات ) موجود زنده یعنی موجودی با ۶ عمل تنفس، تناول (خوردن)، رشد، تناسل، حرکت و… .
دل، قلب، فواد: در لغت عضوی از بدن است. در اصطلاح عربی یعنی روح
سر در لغت یعنی راز و در اصطلاح عربی یعنی روح یا روح انسان
روح شکلی از انواع انرژی است که نه وجودی مستقل دارد ونه خارج از جهان ناسوت است پس مجردهم نیست
دیدگاه مشترک ادیان و فلسفه‌ها
تعریف و ماهیت آن از نظر هر دین و فلسفه‌ای متفاوت است.
همه ادیان و فلسفه‌ها معتقدند:
روح ماهیت معنایی و غیر مادی و مجرد دارد. بر خلاف جسم یا بدن.
هر موجود، حداقل یک روح حیاتی دارد.
روح قائم به خود است.
اغلب ادیان و فلسفه‌ها معتقدند:
روح و بدن کاملا از هم مستقل (قابل جدایی)‌اند.
روح حالت مادی و حس پذیر ندارد. مثلا نمی‌تواند دیده یا لمس شود.
نمی‌توان حرکت روح را دید. مثلا نمی‌توان خروج روح از بدن را دید.
بعضی ادیان و فلسفه‌ها معتقدند:
روح مخلوقی بی‌مانند در عالم موجودات است. یعنی هیچ موجود دیگری از جنس روح در جهان وجود ندارد.
روح اساس حیات یا زندگی، احساس، هشیاری و ادراک است.
نفس(خود) مجموعه جسم و روح است.
جسم ممکن است بعد از مرگ پایدار باشد و ممکن است نباشد. اما روح پایدار و جاودان است.
ادیان و فلسفه‌ها در موارد زیر اختلاف دارند:
تعریف روح چیست؟
روح ابتدا از کجا و کی موجود شده و منشاء (پدید آورنده) آن چیست؟
کار و وظیفه روح در حین مرگ و بعد از مرگ چیست؟
مرگ چیست؟
بعضی می‌گویند: مرگ بیرون رفتن روح از بدن است
بعضی می‌گویند: مرگ بیرون رفتن روح و حیات از بدن برای همیشه و خواب بیرون رفتن روح و ماندن حیات است.
بعضی می‌گویند انسان سه نوع روح دارد: روح نباتی، روح حیوانی، و روح انسانی. فقط سومی هنگام خواب از بدن می‌رود.
جدیدترین تعریف از مرگ بر اساس علم روحی امروزی بیان شده‌است. به این صورت که روح و تنپوش انسان با ۱۴ ریسمان انرژی (ریسمان‌های نقره‌ای) به جسم متصل است و با جداشدن تک تک این ریسمان‌ها مرگ فرامیرسد. در حقیقت مرگ به دلیل تغییر فرکانس روحی و به پایان رسیدن یک دوره تکامل روح رخ می‌دهد( ).
آیا روح قبل از این عالم وجود داشته؟ (از پر اختلاف‌ترین مسائل )
وجود روح
مسئله روح و حیات پس از مرگ در حوزه اعتقاد به وجود مشترک‌اند. هر اعتقادی در مورد یکی، تاثیر مستقیم در دیگری دارد
قبل از تولد
این مسئله پر اختلاف‌ترین مسئله در مورد وجود روح است. گروهی از مسلمانان به عالم ارواح قبل از خلقت آدم و عالم ذر قبل از تولد اعتقاد دارند.
در حین زندگی
زیست شناسان حیات را با علایم ۶ گانه حیاتی می‌شناسند. اما در مورد رابطه روح با حیات حرفی نمی‌زنند. این گروه ممکن است معتقد به بازگشت روح باشند. یعنی فردی مدتی حدود چند ساعت علایم حیاتی نشان نمی‌دهد. سپس دوباره علایم حیاتی نشان می‌دهد
عده‌ای حیات را با تکیه بر تعریف زیست شناسان ماشینی معرفی می‌کنند و به وجود روح (بعد غیر مادی) اعتقاد ندارند، و معتقدند انسان پس از مرگ نابود می‌شود.
عده‌ای معتقدند روح عامل حیات در این عالم است.
عده‌ای معتقدند روح وجود ندارد.
بعد از مرگ
عده‌ای حیات را با تکیه بر تعریف زیست شناسان ماشینی معرفی می‌کنند و به وجود روح (بعد غیر مادی) اعتقاد ندارند، و معتقدند انسان پس از مرگ نابود می‌شود.
معاد: یعنی جسم پس از مرگ نابود می‌شود. اما روح به نوعی زندگی (مانند برزخ) ادامه می‌دهد تا در روز قیامت اعمالش مورد قضاوت و پاداش و مجازات قرار گیرد. این عقیده در بسیاری ادیان بزرگ مثل ادیان ابراهیمی شایع است.
تناسخ یعنی روح پس از مرگ به جسم فرد دیگری منتقل می‌گردد.
این سه عقیده با یکدیگر در تضادند
نقد روح
برخی معتقدند روح آنگونه که باورمندان امروزی به آن معتقد هستند ماهیتی فیزیکی و طبیعی ندارد و مسئله‌ای ماوراء طبیعت است و تنها فراطبیعت‌گرایان می‌توانند به وجود چنین چیزی اعتقاد داشته باشند.
بعضی معتقدند وجود احساسات و عواطفی چون عشق، نفرت،ترس، شادی و غم دلیل بر وجود عنصری غیر مادی به نام روح است، چرا که این احساسات را نمی‌توان از ماده انتظار داشت. منتقدین این ایده اظهار می‌کنند که می‌توان این احساسات را به واسطه‌های شیمیایی موجود در مغز، همچون دوپامین، استیل کولین و سروتونین نسبت داد، چراکه داروهای شیمیایی که عامل افزایش یا کاهش این واسطه‌های شیمیایی هستند و یا عمل آن‌ها را تقلید می‌کنند، موجب ایجاد و یا از بین رفتن و یا کاهش و افزایش در این احساسات انسانی می‌شوند.
عده‌ای وجود خواب و رویا را دلیل بر وجود روحی غیر مادی می‌دانند که در طی خواب از بدن جدا می‌شود. منتقدین این استدلال نیز وجود داروهای شیمیایی را که بر نوع رویا و خواب اثر می‌گذارند و به عنوان مثال موجب کابوس‌های شبانه می‌شوند را دلیل بر این می‌دانند که خواب و رویا چیزی جز تصاویر تشکیل شده در مغز مادی نیست. از جمله این داروها می‌توان به آتورواستاتین، سیمواستاتین، ریواستیگمین، دونپزیل و پروپرانولول اشاره کرد.
مصباح: «اجمالا از قرآن بر می‌آید که در آدمی، جز بدن چیزی بسیار شریف نیز وجود دارد، ولی مخلوق خدا است، نه جزئی از خدا و تا آن چیز شریف در انسان وجود نیابد، آدمی؛ انسان نمی‌گردد و چون در حضرت آدم به وجود آمد، شانی یافت که باید فرشتگان در برابر او خضوع کنند ). یعنی از دید کسانیکه طبیعت‌گرا هستند روح تنها به دلیل ماوراءطبیعی بودنش از هیچگونه ارزش علمی و فلسفی برخوردار نخواهد بود. اما مسئله‌ای که باید به آن توجه کرد این است که باورمندان از طرفی معتقدند روح پدیده‌ای غیر مادی است و از طرف دیگر معتقدند روح در بدن انسان است. مصباح یزدی در این‌باره می‌گوید:دانستیم که مسئله معاد، مبتنی بر مسئله روح است، یعنی هنگامی می‌توان گفت: «کسی که بعد از مرگ، زنده می‌شود همان شخص سابق است» که روح او بعد از متلاشی شدن بدن، باقی بماند، و به دیگر سخن: هر انسانی غیر از بدن مادی، دارای یک جوهر غیرمادی و قابل استقلال از بدن می‌باشد. در غیر این صورت، فرض حیات مجدد برای همان شخص، فرض معقولی نخواهد بود. یعنی برای روح مکان و جایی را تعریف می‌کنند و این تناقضی آشکار است.
چیزی که حالتی طبیعی و مادی نداشته باشد نمی‌تواند «درون» چیز دیگری (یا حداقل درون چیز طبیعی یا مادی دیگری) قرار بگیرد. تنها چیزهایی می‌توانند درون چیزهای دیگر قرار بگیرند که فضا اشغال می‌کنند؛ و چیزهایی که فضا اشغال می‌کنند یقینا ماده هستند. بنابراین روح از آنجا که نمی‌تواند هم طبیعی و هم غیرطبیعی باشد، با فرض اینکه می‌تواند «درون» بدن باشد اساسا در تعریف خود دارای تناقض است. . در مواد ۴۸۷ و ۴۹۲ قانون مجازات اسلامی و ماده ۹۱ قانون تعزیرات به ولوج روح در جنین اشاره شده‌است. در دو ماده نخست به بیان مقررات درباره دیه جنین قبل از ولوج روح و بعد از آن پرداخته و در ماده سوم، حکم قصاص در مورد سقط جنین دارای روح بیان شده‌است. در هر سه ماده، هیچ توضیحی درباره ولوج روح و راه‌های تشخیص آن ارائه نشده‌است.
روح یادگاری از دوران باستان است. در آن دوران انسان‌ها شناخت و علم کمی نسبت به دنیای اطراف خود داشتند. مثلا گمان می‌کردند که آگاهی که یکی از عوامل اصلی رفتارهای ماست چون نادیدنی است، بنابراین برپایه علتی سوای خود طبیعت است (یعنی متافیزیکی است) نه اینکه بر پایه میلیاردها میلیارد فعل و انفعلات فیزیکی و شیمیایی که در سلول‌های مغزی و عصبی ما و همچنین در محیط اطراف ما در جریان است (به دلیل شناخت کم، آگاهی را یک کل غیرقابل تجزیه می‌دانستند که از طبیعت سرچشمه نمی‌گیرد). به عبارت دیگر مردمان باستان چون با زندگی پیشینیان خود و نحوه کارکرد جهان اطراف خود آشنا نمی‌شدند گمان می‌کردند که مثلا سخن گفتن منحصر به انسان‌ها است پس باید منشایی غیرطبیعی داشته باشد که روح نامیده می‌شود و چون علل بوجودآورنده آن به ظاهر با چشم دیده نمی‌شوند (یا تا آن زمان ناشناخته بودند) باید عللی فوق طبیعی داشته باشند.
امروزه دانش زیست‌شناسی و رفتارشناسی نشان داده‌اند که بسیاری از حیوانات از زبان خاصی برای ارتباط با یکدیگر بهره می‌گیرند و زبان پدیده‌ای منحصر به انسان نیست اما چون مغز انسان نسبت به اندازه‌اش بزرگتر از سایر موجودات زمین است، به نوعی باهوش‌ترین آن‌ها است که به او توانایی ساختن زبانی پیچیده و گسترده می‌دهد. به دلیل همین هوش سرشار، میزان پیشرفت انسان‌ها در شناسایی محیط اطراف و ذخیره کردن داده‌های حسی و تجزیه و تحلیل آن‌ها از سایر موجودات زمینی بیشتر است. انسان به کمک تخیل و شناخت محیط اطراف و آزمایش ایده‌ها، ابزار (که یکی از آن‌ها هم زبان است) می‌سازد. با استفاده از این ابزارها زندگی برایش راحت‌تر و شناخت جهان برایش آسان‌تر می‌شود. انسان هم خالی از ضعف نیست اما با ثبت کردن تجربه‌ها و ایده‌های شخصی‌اش و به اشتراک‌گذاری آن با بقیه همنوعانش توانسته است به فرمانروای کره زمین مبدل شود.
روح در ادیان
دین اسلام
روح کهربایی یا شبح کهربایی پروانه‌ای است که به دلیل شکل ظاهری، نامش را از شبح یا روح گرفته‌است.
واژه روح در قرآن مجید ۲۱ بار تکرار شده‌است، و معانی متعددی دارد. از جمله:
فرشته وحی (جبرئیل)؛ که به صورت «روح القدس» (نحل، ۱۰۳) و «روح الامین» (شعراء، ۱۹۳) به کار رفته‌است.
فرشته‌ای که بالاتر از همه ملایک است، یا موجودی برتر از ملایک. (قدر، ۴)(نبا، ۳۸)(معارج، ۴ و ۵).
روح مستقل از جسم در انسان (نفس انسانی):
قرآن در آیات ۲۹ حجر، ۷۲ «ص» و ۹ سجده می‌فرماید: خدا پس از تکمیل خلقت انسان و نظام بخشیدن به آن، از روح خویش در آن دمید، و سپس به فرشتگان دستور داد بر او سجده کنند.
در جهان بینی اسلامی، انسان از دو چیز مختلف آفریده شده‌است، که یکی در حد اعلای عظمت، و دیگری ظاهرا در حد ادنی از نظر ارزش.
جنبه مادی انسان را گل بدبوی تیره رنگ (لجن) تشکیل می‌دهد، و جنبه معنوی او را چیزی که به عنوان روح خدا از آن یاد شده‌است.
در دیدگاه اسلام خدا نه جسم دارد و نه روح، و اضافه روح به خدا «اضافه تشریفی» است، مانند خانه کعبه را که به خاطر عظمتش «بیت الله» خوانده می‌شود، و ماه رمضان که به خاطر برکتش «شهر الله» (ماه خدا) خوانده می‌شود. یعنی یک روح گرانقدر و پر شرافت و عظمت که سزاوار است روح خدا نامیده شود، در انسان دمیده شده‌است.
این روح‌الهی است که با استعدادهای فوق‌العاده‌ای که در آن نهفته‌است و می‌تواند تجلیگاه انوار خدا باشد، به او اینهمه عظمت بخشیده و برای تکامل او تنها راه این است که آن را تقویت کند و جنبه مادی را که وسیله‌ای برای همین هدف است در طریق پیشرفت این مقصود به کار گیرد (چرا که در رسیدن به آن هدف بزرگ می‌تواند کمک مو ثری کند).
روح از دیدگاه روایات
امام جعفر صادق: روح را نتوان به سنگینی و سبکی توصیف نمود، روح موجودی رقیق است (مانند هوا که فضا را اشغال می‌کند اما محسوس نیست) که قالبی تیره بر آن پوشانیده شده‌است، از حضرت صادق سوال شد: آیا روح پس از آن که از بدن جدا گشت، متلاشی (ونابود) می‌شود یا باقی می‌ماند؟ پاسخ داد: باقی است تا گاهی که در صور دمیده شود.
روح از دیدگاه ملاصدرا
روح درپیدایش جسمانی ودربقا روحانی است یعنی ابتدا جسم ایجاد می‌شود و سپس روح درآن جاری می‌شود اما به هنگام مرگ روح ازبدن خارج و درقالب مثالی باقی می‌ماند (الروح جسمانیه الحدوث وروحانیه البقا)
انواع روح در تعالیم اسلامی
روح سرگردان
وقتی که روح از راه واسطه قرار دادن بدن یعنی از راه چشم یا گوش یا حس دیگری به چیزی توجه می‌کند، در این حال بدن، آن را به طرف چیزی می‌کشاند که هرگز به یک حال باقی نیست و در نتیجه این تماس، روح سرگردان می‌شود و گمراه می‌گردد و مانند مستی، تعادل خود را می‌بازد… اما موقعی که روح مستقیما و در خودش درباره چیزی به جستجو می‌پردازد، در این صورت فقط به آنچه پاک و ابدی است و همیشه به یک حال می‌ماند، آگاه می‌گردد و چون به آنچه دریافته‌است قرابت دارد. اگر سعادتش یاری کند در نزد آن باقی می‌ماند و در نتیجه سرگردانی‌اش به پایان می‌رسد و آرامش خود را بازمی‌یابد و در سایه تماس با آنچه دریافته‌است، خود نیز همیشه در یک حال و یکسان باقی می‌ماند. این وضع و حالتی که روح در چنین موقعی به خود می‌گیرد، همان است که تفکر نام دارد.
روح سعادتمند
روح اگر از بدن مستقل و فارغ بماند و چیزی از بدن دامنش را نگیرد و پیوسته از بدن گریزان و دائما به خود مشغول باشد یعنی حقیقتا در جستجوی حقیقت بوده و در این فکر باشد که مرگ را با آغوش باز بپذیرد. چنین روحی پس از مرگ به مکانی که از هر حیث به خود او شبیه است، یعنی به جایی نامریی و الهی و ابدی روی می‌نهد و در آنجا به سعادت می‌رسد و از اشتباه و نادانی و ترس و شهوت و همه نواقص و بدی‌های طبیعت بشری آزاد می‌گردد و چنان‌که آشنایان به اسرار می‌گویند، در جوار خدا به زندگی ادامه می‌دهد.
دین بودائی
بوداییان معتقدند که روح از مملکتی به مملکتی دیگر حرکت می‌کند، و شخص مرده که، روح از آن جدا شده‌است، در جسم نوزاد دیگری حلول می‌کند و دوباره به زندگی نو در کالبد جدیدی ادامه خواهد داد.
دین هندو
از نظر دین هندو، روح نوری است که از حضرت شیوا (یکی از خدایان) به بدن هر کس منعکس می‌شود.
آئین بهائی
ماهیت روح در آئین بهائی
منابع بهائی روح انسانی را فناناپذیر و جاودان در نظر می‌گیرند و آن را هویت اساسی هر انسان به‌شمار می‌آورند. بهائیان معتقدند ماهیت روح را نمی‌توان درک کرد. زندگی هر فرد زمانی آغاز می‌شود که در زمان تشکیل نطفه روح به جنین تعلق پیدا می‌کند. منابع بهائی این تعلق را مادی نمی‌دانند یعنی به این معتقد نیستند که روح در جسم انسان حلول و خروج پیدا می‌کند یا اینکه روح فضای مادی اشغال می‌کند. مثالی که برای توضیح ارتباط بین روح و بدن در آثار بهائی آمده مثال آفتاب است که روح را می‌توان به آفتاب تشبیه کرد و بدن را به اشیایی که نور آفتاب را دریافت کرده و از این نور روشنایی می‌گیرند.
در آثار بهائی توضیح داده شده که قوای ذهنی همچون تفکر، استدلال، درک و تخیل از خصوصیات روح انسان هستند و با استفاده از قوای روح است که نوع بشر پیشرفت می‌کند.
ترقی روح
بهائیان معقدند که پس از مرگ اگر چه جسم انسان از بین می‌رود اما روح انسانی به پیشرفت خود در عوالم معنوی ادامه می‌دهد و در سفری ابدی به سوی کمال ترقی پیدا می‌کند.
بهاءالله می‌نویسد: «فرق این عالم با آن عالم مثل فرق عالم جنین است با این عالم» بر اساس دیدگاه بهائی همان‌طور که رحم مادر محیط مناسبی جهت پرورش جسمانی انسان در مرحله جنینی است، دنیای مادی نیز عرصه‌ای است که در آن انسان خصوصیات و توان‌مندی‌های معنوی را که برای ادامه رشد و پیشرفت خود به آن‌ها نیاز دارد، توسعه و پرورش می‌دهد.
در دیدگاه بهائی ترقی در این دنیا و عالم بعد به واسطه لطف و فیض الهی است و همچنین اعمال نیکی که به نام و یاد متوفی در این دنیا انجام می‌شوند و نیز دعا و مناجاتی که در حق متوفی خوانده می‌شود در پیشرفت روح انسان پس از مرگ موثر به شمار می‌روند.
روان