مرتضی حائری یزدی

مرتضی حائری یزدی (۱۲۹۵ - ۱۵ اسفند ۱۳۶۴) فرزند عبدالکریم حائری یزدی ، از فقهای شیعه و نماینده مردم استان مرکزی در مجلس خبرگان قانون اساسی بود.
زندگی
مرتضی حائری یزدی در ۱۴ ذیحجه سال ۱۳۳۴ قمری (۱۲۹۵ ش) در سلطان آباد (اراک فعلی) دیده به جهان گشود. با هجرت شیخ عبدالکریم حائری یزدی (موسس حوزه‌ی علمیه‌ی قم) در سال ۱۳۰۱ ش به قم‌، همراه پدر به این شهر عزیمت کرد. در آن شهر مقدمات علوم دینی را نزد سید محمدرضا گلپایگانی آغاز کرد و فقه و اصول را در نزد پدرش و آیات: سید محمد محقق داماد ، گلپایگانی و سید روح‌الله مصطفوی موسوی خمینی پی گرفت.
پس از طی دوره‌ی سطح در سال ۱۳۱۵ برای او جواز طلبگی صادر شد (فیاضی، ۱۴۲)، ولی حاج شیخ عبدالکریم یزدی برای اینکه درخواستی از حکومت رضا شاه نکرده باشد، در مورد صدور جواز طلبگی وی تقاضا و اقدامی نکرد (بصیرت منش، ۲۵۱). سپس وی به مدت پانزده سال متمادی در نزد آیات: سید محمد حجت کوه‌کمری و محمدتقی خوانساری خارج فقه و اصول فراگرفت (دفتر ادبیات انقلاب اسلامی، /۴۵۷) . او پس از طی این دوره خود از مدرسین برجسته‌ی حوزه‌ی علمیه‌ی قم شد و تا آخر عمر به این امر اشتغال داشت.
استادان
سید احمد خوانساری
سید محمدرضا گلپایگانی
سید محمدتقی خوانساری
سید محمد محقق داماد
عبدالکریم حائری میبدی یزدی
میرزا خلیل کمره‌ای
سید محمد حجت کوه‌کمری
سید حسین بروجردی
سید روح‌الله خمینی
شاگردان
سید علی حسینی میلانی
محمدمهدی ربانی املشی
محمد محمدی ری‌شهری
محمد مومن
مصطفی علما
سید علی خامنه‌ای
همراهی با سید روح الله خمینی
موقعیت علمی و انتساب او به بنیانگذار حوزه‌ی علمیه‌ی قم موجب شد که در زمان زعامت آیت‌الله بروجردی همراه امام خمینی و آیات سید احمد زنجانی ، شیخ ابوالقاسم اصفهانی ، حاج آقا باقر سلطانی ، سید محمود روحانی ، سیدزین‌العابدین کاشانی و آقا ریحان‌الله گلپایگانی در هیئت مصلحین حوزه برای انجام اصلاحات و ایجاد تحول در این مرکز دینی علمی اقدام کند، اما عدم همراهی آیت‌الله بروجردی با آنان کار را در نیمه راه متوقف گرداند. همین موضوع سبب گردید که حاج شیخ مرتضی به حالت قهر قم را به مقصد مشهد ترک کند که با دلجویی آیت‌الله بروجردی مجبور به مراجعت شد. همچنین او پس از فوت آیت‌الله بروجردی برای جلوگیری از تاخیر در پرداخت شهریه‌ی طلاب و سامان حوزه جلسه‌ای با حضور علمای قم تشکیل داد (باقری، /۱۲۹) .
آیت‌الله حاج شیخ مرتضی حائری یزدی با امام خمینی رابطه‌ای دیرینه داشت؛ آنان به جز همکاری در هیئت مصلحین حوزه هر روز هنگام غروب آفتاب در مقبره‌ی شیخ فضل‌الله نوری در حرم فاطمه معصومه (س) با یکدیگر ملاقات و گفتگو می‌کردند (دوانی، ۳۱۳). ازدواج دخترش با آیت‌الله سید مصطفی فرزند امام در سال ۱۳۳۵ ش بر این پیوند و ارتباط صحه گذاشت (دفتر ادبیات انقلاب اسلامی، /۱۲۲) ) .
در حوادث انقلاب
با اعلام لایحه‌ی انجمن‌های ایالتی و ولایتی، منزل آیت‌الله حائری محل اجتماع علما برای اعتراض به این اقدام شد که توسط امام خمینی دعوت شده بودند (باقری، ). همراهی با نهضت امام خمینی در ماجرای دوم فروردین (کشتار فیضیه) ادامه یافت و آیت‌الله حائری همراه امام و آیات حاج شیخ عبدالنبی لنگرودی ، ریحان‌الله گلپایگانی ، سید محمد محقق داماد ، شریعتمداری ، مرعشی نجفی ، میرزاهاشم آملی و علامه سید محمدحسین طباطبایی اعلامیه‌ای علیه شاه صادر کردند (همان، /۱۹۹). او پس از سخنرانی ۱۴ خرداد ۱۳۴۲ رهبر فقید انقلاب به نزد وی رفت و از وی تجلیل کرد. با دستگیری رهبر کبیر انقلاب در ۱۵ خرداد، در اعتراض به این اقدام به حضرت عبدالعظیم (ع) مهاجرت کرد و در آنجا برای جلوگیری از محاکمه‌ی امام، استناد به مصونیت مراجع در قانون اساسی مشروطه را به علمای مهاجر پیشنهاد نمود (باقری، ۸/۱۱۲). پس از تبعید امام فعالیت حائری متوقف نشد و او در مراحل مختلف پشتوانه‌ای برای نیروهای انقلابی بود؛ به طوری که در برگزاری مراسم بزرگداشت برای آیت‌الله سعیدی خراسانی در روز جمعه، ۲۲ خرداد ۱۳۴۹ شخصا به پهن‌کردن فرش در مدرسه فیضیه اقدام کرد . همچنین در سال ۱۳۵۳ در جریان کشته‌شدن آیت‌الله حسین غفاری روحانیون انقلابی با حمایت وی حوزه را تعطیل کردند (آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۰۴۵/ ).
یک سال بعد، پس از سرکوبی راهپیمایی ۱۵ خرداد و طلاب مدرسه‌ی فیضیه و اشغال مدرسه توسط نیروهای نظامی، منزل آیت‌الله حائری محل اجتماع آیات: گلپایگانی ، مرعشی نجفی و شریعتمداری در اعتراض به این اقدام شد که پس از تبادل نظر این چهار تن بنا شد مدارس فیضیه و دارالشفا در اختیار طلاب قرار گیرد (یاران امام به روایت اسناد ساواک، ۹/۵۷۷).
درگذشت داماد
با مرگ مشکوک آیت‌الله سید مصطفی خمینی در اول آبان ۱۳۵۶ آیت‌الله حائری در سوگ فقدان دامادش پیام تسلیتی به رهبر کبیر انقلاب ارسال نمود. همچنین با چاپ مقاله‌ی توهین‌آمیز روزنامه اطلاعات به ساحت امام خمینی به آن نویسندگان مقاله اعتراض کرد و بدین مناسبت در ۱۸ دی ۱۳۵۶ در مسجد اعظم قم سخنرانی نمود که پس از آن راهپیمایی اعتراض‌آمیزی علیه رژیم توسط طلاب انجام شد (روزشمار انقلاب اسلامی، /۴۳۷) . و پس از فاجعه‌ی ۱۹ دی قم همراه آیات: شریعتمداری ، مرعشی نجفی و سید صادق روحانی در منزل آیت‌الله ابوالقاسم دانش آشتیانی برای ایجاد آرامش در شهر و جلوگیری از کشتار مردم تبادل نظر نمود. .
در دوران انقلاب
در پی پیروزی انقلاب اسلامی، آیت‌الله شیخ مرتضی حائری یزدی به عنوان نماینده‌ی مردم استان مرکزی در مجلس خبرگان قانون اساسی برگزیده شد و در آن مجلس در گروه قوه‌ی مجریه عضویت داشت. ایشان پس از این مسئولیت تا هنگام فوت در اسفند ۱۳۶۴ به جز تدریس سمتی نداشت. وی علاوه بر سال‌ها تدریس در حوزه‌ی علمیه‌ی قم به تالیف و ترجمه نیز اشتغال داشت.
آثار چاپ شده
ابتغاء الفضیله فی شرح الوسیله
رساله‌ای در نماز جمعه
کتاب الخمس
× سر دلبران
پرتوی از انوار آسمانی
مباحثی در تفسیر سوره حمد
رساله‌ای در خلل صلاه
رساله‌ای در حدیث رفع
رساله‌ای در مسئله‌ی تعاقب ایادی
کتاب ابتغاء الفضیله،
دوره‌ی سه جلدی شرح بر عروهالوثقی
دوره‌ی اصول به نام مبانی الاحکام فی اصول شرایع الاسلام و حاشیه بر کفایه و مکاسب.
درگذشت
مرتضی حائری یزدی در شب ۲۴ جمادی‌الثانی ۱۴۰۶  ۲۵ اسفند ۱۳۶۴ در قم درگذشت و در حرم فاطمه معصومه دفن شد.