جاهلیت

جاهلیت از مفاهیم مصطلح در اسلام و نامی است که به حالت فکری مردم عرب پیش از ظهور اسلام داده شده‌است. این واژه در قرآن هست اگر چه تفسیرهای متفاوتی از آن شده‌است.
تاریخ‌دانان و پژوهشگران تاریخ نیز گاه این واژه را برای اشاره به جامعه عربستان پیش از اسلام بکار می‌برند.
در دوران جاهلیت مردم شبه جزیره عربستان بت می‌پرستیدند، و برایش قربانی تقدیم می‌نمودند، با ظهور دین اسلام آئین بت‌پرستی برچیده شد.
به‌طور کلی، آغاز و پایان دوران معروف به جاهلیت مورد اختلاف دانشمندان اسلامی است. برخی آن را فاصله میان نوح و ادریس، و برخی میان آدم و نوح و گروهی زمان میان موسی و عیسی دانسته‌اند، جمعی نیز جاهلیت را عصر عیسی تا محمد پنداشته‌اند. به هر صورت پایان این زمان را گاه ظهور محمد و گاه فتح مکه گفته‌اند.
اختلاف در معنای جاهلیت
در سده
۱۹م/۱۳ق گلدزیهر، با نظر نویسندگان مسلمان مخالفت کرد و چنین اظهار داشت که «جهل» در دوران پیش از اسلام، نه در مقابل «علم» که در مقابل «حلم» می‌نشسته‌است. نظر گلدسیهر را بسیاری پسندیدند؛ در زمینه تاریخ ادبیات عرب که خواه ناخواه با عنوان «عصر جاهلی» آغاز می‌شود، نویسندگان باختر به همین نظریه گرایش یافتند. بلاشر و ویر و نویسندگان «دائرهالمعارف اسلام» و دیگران نیز آن را کاملا پذیرفته‌اند.
اما ایزوتسو با بهره‌گیری از پژوهشهای گلدسیهر، بیش از همه به موضع پرداخته، و با استناد به یکی دو روایت معروف اسلامی نتیجه گرفته‌است که جاهلیت در نظر محمد و مردم آن روزگار دورهای نبود که گذشته باشد، بلکه حالت روانی خاصی بود که با برآمدن اسلام، دامن درکشیده بود، اما آثارش همچنان در جامعه عربها می‌توانست مشاهده شود.
تقسیم‌بندی جزیره عرب
در آن دوران جزیره عرب به سه قسمت تقسیم شده بود که عبارتند از:
بلاد الحجر در شمال شرقی جزیره عرب ومابین «فلسطین» و شرق «دریا سرخ» و به نام «البتراء» معروف بود، که حالیا در کشور اردن واقع شده‌است.
بلاد العرب السعیده که در قلب‌ها و شرق‌های صحرای بزرک عرب «صحرای دهنا» واقع شده‌است، و در مغاره‌های کوهای آن قبائل عرب کوه نشین زندگی می‌کرده‌اند.
اقلیم سوم: باقی‌مانده شبه جزیره عرب مانند: حجاز، یمن «بلاد العرب السعیده» (بلاد عرب خوشبخت)، سرزمین پهناوری از کرانه دریای سرخ، تا باب‌المندب، که شامل حضرموت، عمان در کرانه اقیانوس هند بود، در این اقلیم ایضا شامل مناطق کوهستانی حجاز، و همچنین مناطق شنی مانند: ربع الخالی، و فلات نجد، مکه، مدینه، جده در کرانه دریای سرخ، و شهر عدن در کرانه اقیانوس هند، این اقلیم مناطق گسترده‌ای مانند:
«ساحل حضرموت»، «الاحساء»، «خلیج عدن»، در ساحل کرانه اقیانوس هند دربرمی‌گرفته‌است.
تاریخ نویسان قوم عرب به سه طبقات تقسیم نموده‌اند که عبارتند از:
قبائل عرب
العرب البائده: کسانی هستند که نابود شده‌اند، فقط نامی از آن‌ها مانده‌است، و هیچ تاریخی از آن‌ها برجای نمانده‌است، به جزء نقاطی محدود مانند: «عاد»، «ثمود»، و «طسم و جدیس». (آنان احتمالا قبل از تاریخ زندگی می‌کرده‌اند)
العرب العاربه: اینها عرب جنوب یمن هستند، ونسب ایشان به «قحطان الیمن بن هود» می‌رسد ومشهورترین قبائل آنها: «حمیر»، «سبا»، «کهلان»، «مذحج»، «طیء»، «الاوس والخزرج،»، «الغساسنه» و «المناذره».
العرب المستعربه: (عدنانیان) اینها از نسل «عدنان بن اسماعیل بن ابراهیم» هستند، مشهوترین قبائل آن‌ها عبارتنداز: قریش، تمیم، هوازن، ثقیف، باهله، عبس و ذبیان، بکر، عنزه وغیرهم.
نبرد ذیقار
تاریخ‌نویس بزرگ ونسب نویس عرب: «محمود بن علی بن ناصر ال ابو بکر» می‌نویسد: از قبائل مهم قبیله بنی شیبان البکری، به سر پرستی هانی بن مسعود الشیبانی توانست قبائل عرب صحرای دیار بکر (در شمال عراق کنوی) جمع‌آوری کند ولشکری انبوه تهیه نماید وبا لشکری که پادشاه ساسانی برای سرکوبی اعراب فرستاد بود در مکانی به نام «ذی قار» بجنگد، در این جنگ اعراب بر لشکر کسری چیره شدند ودو سردار بزرگ ایرانیان به نام‌های:
هامرز تستری و سردار جلابزین کشته شدند. این جنگ در تاریخ به نام نبرد ذی قار مشهور است. واولین باری بود که اعراب بر ایرانیان پیروز می‌شوند. تاریخ نویسان این واقعه به سال ۶۰۹ میلادی ترجیح می‌دهند، یعنی در بدایات ظهور اسلام در شبه جزیره عربستان.
شاخه‌هایی از قبیله بزرگ «بنی بکر» امروزه تقریبا در تمام کشورهای عربی منتشر هستند، بطور مثال:شبه جزیره عربستان، یمن، شام، «آل ابوکر» در فلسطین (در منطقه جنین)، و غزه، «آل البطاینه» در اردن (اربد)، «آل ابوغوش» در قدس، «آل الحوت» در مصر، و لبنان تمام اینها فروعی از قبیله بزرگ «بنی بکر» تغلب هستند. همچنین امراء از قبیله بکر بن وائل (تغلب) در سراسر شبه جزیره عربستان در دوران جاهلیت منتشر شده بوده‌اند، وساکنان اصلی این مناطق بوده‌اند.