انوما الیش

انوما الیش نام حماسه آفرینش در اسطوره‌های بابلی است. نوشته‌های این حماسه در آغاز به صورت تکه‌تکه از سوی باستانشناسان در ویرانه‌های کتابخانه آشوربانیپال در نینوا کشف شد.
اسطوره انوما الیش به زبان اکدی و بر روی چندین کتیبه گلی حکاکی شده بود.
به نظر می‌رسد که حماسه آفرینش، به خلاف حماسه گیلگمش، خارج از بین‌النهرین تقریبا ناشناخته بوده‌است. کتیبه‌های آن در سلطان تپه، نینوا، کیش و بابل پیدا شده، اما فرق اندکی با یکدیگر دارند.۱ در روایت سومری دومین اسطوره پایه‌ای، یعنی اسطوره آفرینش، کارهای آفرینش به وسیله خدایان مختلفی انجام می‌گیرد، که از این میان انلیل و انکی دو چهره اصلی در کار آفرینش هستند. اما در بابل، اسطوره آفرینش است که اهمیت اساسی پیدا می‌کند، زیرا با جشن بزرگ سال نو بابلی یعنی اکیتو۲ همراه گشت و به صورت دعا و نیایش همگانی در شعر یا سرودی به نام «انوما الیش ” تجسم یافت. علت این نامگذاری این است که شعر یا سرود نام برده با واژه‌های انوما الیش به معنی “به زمانی که در آن بالا»۳ آغاز می‌شود. در شکل کنونی اسطوره، خدای بابلی مردوک نقش اساسی را بازی می‌کند. این مردوک است که تیامات۴ را شکست می‌دهد، الواح سرنوشت را به دست می‌آورد … هفت لوحی که حاوی این اسطوره‌اند در جریان حفاریهایی که بریتانیاییها در نینوا کردند، کشف شده‌اند و بخش‌هایی از آن‌ها در سال ۱۸۷۶ به وسیله جرج اسمیت ترجمه و منتشر شده‌است.۵
خلاصه این اسطوره در روایت بابلی آن بدین شرح است:
این حماسه از روزگاری بسیار کهن آغاز می‌شود،
هنگامی که آسمان‌های بالای سرمان هنوز نامی نداشتند
و زمین زیر پایمان هم هنوز نامی نداشت، …
برج بابل
و فقط دو خدا وجود دارد، آپسو که نماینده آب‌های ازلی زیرزمین است و تیه مت که مظهر دریاست (اقیانوس آب شور)۶. چهره شخصیت یافته دریا بود و به گونه‌ای عنصری زنانه نمایانده می‌شد که جهان را زاد.۷از پیوند این دو، خدایان در وجود آمدند. از آمیزش این آبها نخست مومو۸ (آشوب امواج)، سپس زوجی ماراژدهاوش: لحم۹ و لحامو۱۰ پدید آمدند که به نوبه خویش انشار۱۱ (اصل نرینگی)، جهان آسمانی و کیشار۱۲ (اصل مادینگی)، جهان زمینی، را زادند. ایزدان بزرگ از همین انشار و کیشار پدید آمدند که عبارت بودند از: آنو۱۳ (یعنی آسمان)، ائا (یعنی زمین- و آب – خدا)، و ایزدان دیگرکه شامل ایگیگی ها۱۴ی مسکون در آسمان، و آنوناکی‌ها ۱۵ ی پراکنده بر روی زمین و جهان زیرین بودند.۱۶
ائا (مرد – خدا) آنگاه مردوک که قهرمان اسطوره در شکل بابلی آن است را در وجود می‌آورد. اما پیش از تولد مردوک به شرح نخستین مناقشه میان خدایان اولیه و خدایانی که در وجودند برمی‌خوریم. تیامات و آپسو از سر و صدای خدایان جوان‌تر آشفته می‌شوند، و با مومو وزیر آپسو برای نابودی آنان به مشاوره می‌نشیند. تیامات مایل به نابودی فرزندان خود نیست، اما آپسو و مومو نقشه‌ای طرح می‌کنند، نیت آنان بر خدایان دیگر آشکار می‌گردد و هراسان می‌شوند. اما ائا که همه آگاه است برای مقابله با این دسیسه نقشه‌ای می‌چیند، وی آپسو را با افسون به خواب کرده، او را به قتل می‌رساند، مومو را در بند می‌کند و از بینی او طناب می‌گذراند. آنگاه ائا حجره مقدس خویش را بنا می‌کند و آن را آپسو می‌نامد، و در آرامش عمیقی به استراحت می‌پردازد. در این حجره تولد مردوک صورت می‌گیرد، و به دنبال ان شرحی از زیبایی و نیروی عظیم او می‌آید. لوح نخستین با شرح آمادگی برای مناقشه تازه‌ای مان خدایان نخستین و خدایان جوان‌تر به پایان می‌رسد. فرزندان دیگر تیامات، او را به خاطر خاموش ماندنش به هنگام نابودی آپسو سرزنش می‌کنند و موفق می‌شوند او را برانگیزانند تا برای نابودی آنو و همدستانش اقداماتی بنماید. زن- خدای تیامات کینگو اولین فرزند خود را رهبر حمله قرار می‌دهد، او را مسلح می‌کند، و الواح سرنوشت را در اختیار او می‌گذارد. تیامات آنگاه گروهی هیولا در وجود می‌آورد، همچون کژدم- مرد Scorpion-man اسب- مرد Centaur که نقش آن‌ها را بر مهرها و سنگ‌های مرزنمای بابلی می‌بینیم. تیامات، کینگو را در راس این گروه قرار می‌دهد تا انتقام آپسو را بگیرد.۱۷
لوح دوم به شرح عکس العمل مجمع خدایان پس از دریافت خبر حمله قریب‌الوقوع می‌پردازد. انشار مشوش می‌شود. وی نخست پیروزی پیشین ائا را بر آپسو به او یادآوری می‌کند و به او پیشنهاد می‌کند با همان شیوه با تیامات برخورد نماید، اما ائا یا از رفتن سر باز می‌زند یا ناموفق می‌ماند، در اینجا متن قطع می‌شود و مشخص نیست بر ائا چه می‌گذرد. از سوی مجمع خدایان به آنو اختیار داده می‌شود تا به نزد تیامات، او را از تصمیم خویش منصرف نماید، و او نیز ناموفق بازمی‌گردد. آنگاه انشار در مجمع خدایان پیشنهاد می‌کند که این وظیفه را باید بر عهده پهلوان نیرومند مردوک گذاشت. ائا پدر مردوک به او پند می‌دهد که آن وظیفه را بپذیرد، و مردوک با این شرط می‌پذیرد که در مجمع خدایان به او قدرت کامل و مساوی داده شود، و کلام او تعیین‌کننده بی‌تغییر سرنوشت باشد. لوح دوم در اینجا پایان می‌یابد.۱۸
لوح سوم پس از بیان مختصری از رئوس تصمیم خدایان، با یک جشن به پایان می‌رسد.
لوح چهارم با برتخت نشستن مردوک به عنوان پادشاه و در اختیار گرفتن نشان سلطنتی آغاز می‌شود. مردوک، تیامات را به نبردی تن به تن می‌خواند و تور خود را برای گرفتنش می‌اندازد. دیوانی که یاوران تیامات هستند در تور مردوک گرفتار می‌آیند و دربند می‌شوند. آنگاه مردوک الواح سرنوشت را از کینگو می‌گیرد و آن‌ها را بر سینه خویش می‌بندد، و با این کار در میان خدایان صاحب قدرت عالیه می‌شود. اقدام بعدی مردوک دوپاره کردن بدن تیامات است. مردوک نیمی از بدن تیامات را در بالا به عنوان آسمان قرار می‌دهد و آن را با ستونهایی ثابت نگاه می‌دارد، نگاهبانانی را نیز مامور می‌کند تا نگذارند آبهای تیامات بگریزند. آنگاه مردوک، اشاررا۱۹ ماوای خدایان بزرگ را بنا می‌کند. الگوی او همان ماوای آپسو، شناخته ائا است و سبب می‌شود آنو و انلیل و ائا مکان خود را در آن اشغال نمایند. لوح چهارم در اینجا به پایان می‌رسد. ۲۰
لوح پنجم رساله‌ای نجومی است که جایگاه ستارگان، درازای سال‌ها، تقسیمات و نشانه‌های منطقه البروج و زایش ماه، زیورو آرایه شبانگاه را شرح می‌دهد. همه این تقسیمات و کارها را مردوک انجام داده بود. این لوح ناقص‌ترین قسمت شعر است به دلیل اینکه بسیار آسیب دیده است.۲۱همان‌طور که بیان شد در این لوح مردوک به عنوان برقرارکننده گردش سال و ترتیب ماه‌ها بوسیله تغییرات ماه نمایاده می‌شود. همچنین مردوک سه «راه» آسمانی را برقرار می‌کند، راه انلیل در آسمانهای شمالی، راه آنو در سمت الراس۲۲ و راه ائا در جنوب. سیاره مشتری را به مسولیت انتظام آسمانی برمی‌گمارد.۲۳
لوح ششم به شرح آفرینش انسان می‌پردازد. مردوک نیت خود را برای آفرینش انسان به منظور خدمتگذاری خدایان اعلام می‌دارد. با راهنمایی ائا تصمیم گرفته می‌شود که سردسته شورشیان یعنی کینگو بمیرد تا از خون او نوع انسان سرشته بشود. از این رو، کینگو به قتل می‌رسد، و از خون او انسان برای خدمت به خدایان آفریده می‌شود تا آنان را آزاد نماید، بعبارت دیگر، تا وظیفه‌های جسمانی مربوط به آیین معبد را انجام دهد و خوراک خدایان را فراهم آورد. آنگاه خدایان معبد مردوک یعنی همان معبد بزرگ اساگیل۲۴ که دارای زیگورات است و در بابل قرار دارد را می‌آفرینند.۲۵ این لوح با ذکر اسامی مختلف مردوک به پایان می‌رسد. ظاهرا به نظر می‌آید که این لوح، آخرین لوح شعر بوده‌است. اما در نسخه‌ای که بدست ما رسیده‌است لوح دیگری هم آمده‌است که یکسر به شمارش و اسامی پنجاه گانه مردوک اختصاص دارد.۲۶ مردوک پس از آنکه بدین گونه آسمان و زمین را ساخت، به خمیر کردن زمین با خون خود پرداخت تا بنی آدم را برای خدمت خدایان بسازد. روایتهای بابلی، در جزئیات آفرینش انسان، با یکدیگر اختلاف دارد، ولی همه در این مطلب یک کلامند که خدا انسان را از تکه‌ای گل رس ساخت.۲۷
فرود ایشتر به جهان زیرین
جهان زیرین، جهانی تاریک، غم‌انگیز، و مکانی بی‌روح و هولناک است که خواهر ایشتر، ارشکیگل۲۸ ملکه آن است.۲۹ در شکل بابلی این اسطوره، همچون صورت سومری آن، برای فرود ایشتر به جهان زیرین دلیلی ارائه نمی‌شود، اما در پایان شعر پس از آنکه ایشتر آزاد می‌شود، تموز۳۰ به عنوان برادر و عاشق ایشتر معرفی می‌شود، بدون آنکه توضیحی برای چگونگی آمدن تموز به جهان زیرین داده شده باشد. سطرهای پس از آن به نظر می‌رسد که به بازگشت تموز با شادمانی تمام به جهان زندگان اشاره می‌کند. تنها از دعا و نیایشهای همگانی مربوط به تموز است که از زندانی شدن تموز در جهان زیرین مطلع می‌شویم، و از ویرانی‌ای که غیبت او از سرزمین زندگان بوجود می‌آورد، آگاهی می‌یابییم. در شکل بابلی فرود ایشتر به سرزمین بی‌بازگشت بخشی وجود دارد که از ناتوانی در باروری جنسی که به علت غیبت او بوجود آمده‌است، سخن می‌گوید.۳۱ طرح کلی فرود زن- خدا از همان شکل سومری پیروی می‌کند اما تفاوت‌های جالبی وجود دارد. زمانی که ایشتر دروازه جهان زیرین را می‌کوبد، تهدید می‌کند، چنانچه اجازه دخول نیابد، دروازه را درهم خواهد شکست و همه مردگان را آزاد خواهد کرد. در این روایت اسطوره ایشتر از شکل سومری آن چهره‌ای به مراتب تهدیدکننده‌تر و خصمانه‌تر دارد. ایشتر تهدید می‌کند که مردگان را بر زندگان می‌تازاند، که این خود نشانه ترس بابلیها از ارواح است.۳۲ ایشتر در جوانی دلباخته تموز، ایزد درو، شد و اگر سخن گیلگمش را بپذیریم، این عشق باعث مرگ تموز گشت. ایشتر غرقه در اندوه شد و بر عاشق جان باخته زاری‌ها سر داد. ایشتر برای آنکه تموز را دوباره بیابد و او ر از منزلگاه دلگیرش برباید، توطئه چید و به جهان زیرین فرود آمد: ” به سرزمینی سفر کرد که بی‌بازگشت بود، به سوی خانه شتافت که راه بازگشتی نداشت. ”۳۳ ارشکیگل بدان شرط که ایشتر تن‌پوش‌های خود را را کند بدو اجازه ورود به جهان زیرین را می‌دهد و ایشتر با عبور از هفت دروازه به تدریج زیورها و تن‌پوش‌های خود را رها و در برابر هفتمین دروازه کاملا عریان می‌شود.۳۴ به حضور ارشکیگل شهبانوی نواحی دوزخی، رسید. اما ارشکیگل پیام‌آور خویش، نمتر۳۵ را فرا خواند و بدو فرمان داد تائایشتر را در کاخ وی زندای کند و شصت گونه بیماری بر وی افکند. بدین گونه ایشتر زندانی گشت، زمین را عزلت و آسمان‌ها را اندوهی ژرف فرا گرفت. شمش و سین، پدر وی، اندوه را بر ائا بازگفتند. پس ائا برای نجات ایشتر، آسوشو- نامیر۳۶ شهوت پرست را آفرید و او را به سرزمین بی‌بازگشت گسیل کرد، کلام جادویی به وی آموخت تا اراده ارشکیگل بازگیرد.۳۷ وارشکیگل با بی‌میلی به وزیر خود نمتر دستور می‌دهد بر ایشتر آب حیا ت بپاشد. ایشتر آزاد می‌شود و باز می‌گردد، و همچنانکه در سفر بازگشت خود از هفت دروازه عبور می‌کند، تکه‌های زیورآلات و لباسهای خود را پس می‌گیرد. اما به فدیه‌ای اشاره می‌شود که ایشتر باید بپردازد.۳۸ این حماسه به این صورت به پایان می‌رسد که ایشتر بهای آزادی خود را به قیمت از دست دادن دوموزی۳۹، «معشوق دوران جوانی خود»، می‌پردازد.