شهرستان تنکابن

شهرستان تنکابن () یکی از شهرستان‌های استان مازندران در شمال ایران است. این شهرستان از سمت غرب به شهرستان رامسر، از شرق به شهرستان چالوس، از جنوب به رشته‌کوه‌های البرز و از شمال به دریای خزر متصل است. مرکز این شهرستان شهر تنکابن است. مردم شهرستان تنکابن به زبان‌های فارسی و مازندرانی و گیلکی گویش می‌کنند.
شهرستان تنکابن پنجمین شهرستان بزرگ مازندران است و پرجمعیت‌ترین شهرستان غرب مازندران است. وسعت این شهرستان ۲۱۴۰ کیلومتر است.
این شهرستان مرکز باغ‌های کیوی و پرتقال و چای است. بزرگترین مرکز پروش و صادرکننده انواع گل‌ها و گیاه‌های زیبا و زینتی است. تنکابن با دارا بودن مراکز پرورش ماهی متعدد در شیرود، دوهزار و … قطب پرورش ماهی ایران است و همچنین مرکز تحقیقات ماهیان سردابی کل کشور است.
تنکابن یا شهسوار معروف به پایتخت مرکبات کشور مرکز شهرستان تنکابن بوده و بزرگترین شهر غرب استان مازندران محسوب می‌گردد. این شهر مرکز فرمانداری ویژه تنکابن می‌باشد،
جمعیت آن بر اساس آخرین سرشماری ۴۵،۳۳۸ نفر بوده‌است؛ همچنین جمعیت شهرستان تنکابن بالغ بر ۱۵۳،۹۴۰ نفر بوده‌است.
تنکابن مرکز منطقه محال ثلاث تنکابن در دوران قاجاریه بوده که در دوران پهلوی به نام شهسوار تغییر نام پیدا کرد و پس از انقلاب اسلامی دوباره با نام تنکابن شناخته می‌شود. در دوران صفویه به نام فیض خوانده می‌شده و پیش از آن به نام «دیلم خاصه» شناخته می‌شده‌است. در حال حاضر بیشتر مردم این شهر و استان مازندران با نام «شهسوار» این شهر را می‌شناسند.
خاستگاه نامگذاری
نقشه توریستی تنکابن وحومه
در زبان مازندرانی پسوند بن به معنی پایین می‌باشد و در اسامی مکان‌های زیادی در شمال کشور وجود دارد. در نتیجه تنکابن به معنی پای یا زیر تنکا می‌باشد.
درمورد وجه تسمیه تنکابن نظریه دیگری نیز بیان شده، تنکابن یا تنک آب بن یعنی جائیکه جلگه ساحلی دریای کاسپین تنک می‌شود. در زبان مازندرانی تنک به معنی اندک و کم است. آن قسمت از ساحل دریا که اندک از بن کوه فاصله دارد به عبارت دیگر آن قسمت از ساحل دریا که با پهنای کمی از بن آب ظاهر شده‌است تنک آب بن یا تنکابن نامیده شده‌است. البته دلیل دیگری نیز برای فلسفه این نام بیان شه که به علت تابستانهای شرجی و طاقت فرسا و همچنین زمستان تقریبا سرد منطقه و شرایط کشاورزی در این آب و هوا از واژه تن کاه به معنی کاهنده جسم وتن برای تعبیر سختی از تن کاه بن به تنکابن درآمده‌است.
در گذشته غالب ذکر نام این منطقه در طول تاریخ قبل از تنکابن، آمارد و در دوران اسلامی دیلمستان یا دیلم خاصه بوده‌است.
ظاهرا نخستین بار در اواخر قرن نهم، مرعشی در تاریخ گیلان و دیلمستان از لفظ تنکابن برای این منطقه نام برده‌است. احتمالا این نام از نام «قلعه تنکا»  که اولیاءالله آملی در ۷۶۴ آن را در تاریخ رویان ضبط کرده  گرفته شده‌است. به نوشته رابینو، تنکابن به معنای «پایین تنکا» است.
پل چشمه کیله-ساخت دوران پهلوی
مشخصات جغرافیایی
شهرستان تنکابن یکی از شهرستان‌های استان مازندران از نظر جغرافیایی در ۵۲ درجه و ۵۰ دقیقه درازای خاوری و ۴۹ درجه و ۳۶ دقیقه پهنای شمالی و ۲۰ متر پایین‌تر از سطح دریای آزاد قرار دارد. شهر تنکابن درمسیر راه رشت – چالوس واقع شده و از شمال به دریای مازندران، از خاور به چالوس، از جنوب به سلسله جبال البرز و از باختر به شهرستان رامسر محدود می‌شود. براساس آخرین تقسیمات کشوری در سال ۱۳۹۱ مساحت این شهرستان بالغ بر ۲۱۴۰ کیلومتر مربع است. براساس آخرین آمار جمعیتی در سال ۱۳۸۹ جمعیت این شهرستان بالغ بر ۲۰۲۳۷۵ نفر بوده که از این رقم بالغ بر ۴۸۷۳۶ نفر جمعیت مرکز شهرستان تنکابن بوده‌است.
مسیرهای دسترسی به تنکابن عبارتند از:
راه‌های ارتباطی تنکابن عبارتند از:
راه تنکابن – رامسر به درازای ۲۰ کیلومتر
راه تنکابن – چالکرود به درازای ۴۰ کیلومتر
راه تنکابن – شانه تراش به درازای ۴۳ کیلومتر
تاریخچه جداسازی شهرستان تنکابن
بهاءالدین محمد بن حسن بن اسفندیار نویسنده کتاب تاریخ اسفندیار که در قرن ششم و هفتم می‌زیست در این زمان حدود مازندران را از دینار جاری در شرق ملاط که در نزدیکی هوسم (رودسر) قرار دارد می‌داند پس در این زمان حدود تنکابن جزء مازندران محسوب می‌شده‌است. زمانی که خان زند به قدرت رسید هدایت‌الله خان فومنی حاکم گیلان در سال ۱۱۸۵ قمری به منظور توسعه قلمرو خود به طرف شرق گیلان روی آورد و تنکابن را از غرب مازندران ضمیمه گیلان کرد و یکی از افراد قوی حصارلو را به حکمرانی تنکابن برگزید که بر ذائقه مردم تنکابن علی‌الخصوص طوایف مهم و مدعی خوش نیامد. برای چاره جویی، شکوه و شکایت از حاکم ظالم وقت سه نفر از سران طوایف و بزرگان قبایل و منطقه که یکی از آنان مهدی خان خلابر بوده‌است به شیراز رفته و به ملاقات با شاه زند نائل آمدند و نظر خان زند را از طایفه حصارلو برگرداندند و کریم خان زند حکم حکومت تنکابن را به نام مهدی خلابر صادر کرد و به وی لقب خان را اعطاء کرد. مهم‌ترین ماجراجویی و فرصت خواهی خان خلابران همدستی وی با آقا محمد خان قاجار درایام مبارزاتش علیه زندیه بود. با روی کار آمدن قاجار خلابران تنکابن برای تحکیم پایه‌های حکومت قاجار از جان مایه گذاشتند و در سخت‌ترین لحظات در کنار این ایل قرار داشتند. مهدی خان خلابری (تنکابنی) دربسیاری از صحنه‌ها به فریاد آغا محمد خان و کسان او رسیده و از همین رو قدرت او رو به فزونی نهاد. در سال ۱۱۹۵، آقامحمدخان قاجار مهدی خان خلابر را همراه مرتضی‌قلی‌خان قاجار (برادر آقامحمدخان قاجار) برای فتح گیلان به گیلان فرستاد. پس از فتح گیلان مهدی خلابر از آقامحمدخان خواست تا با جدایی تنکابن از گیلان و الحاق آن به مازندران موافقت کند. با موافقت آقامحمدخان در این سال، ولایت تنکابن ضمیمه مازندران شد و نواحی کلاردشت و کجور به تنکابن الحاق شد و این‌گونه ولایت محال ثلاث / ثلاثه تشکیل شد. مهدی خان خلابر از اجداد پدری محمدولی‌خان تنکابنی بوده‌است که عامل اصلی بازگردانده شدن تنکابن از گیلان به مازندران بوده‌است.
اکنون این شهرستان دارای محدوده‌ای از شرق شهر تازه تاسیس شیرود و تا پارک ملی خشکه‌داران در شرق نشتارود در مرز شهرستان تازه تاسیس عباس‌آباد امتداد دارد.
به‌طور کلی شهرستان تنکابن امروز با تنکابن زمان قاجار تفاوت‌های زیادی دارد، شهرستان تنکابن در گذشته شامل ۵ شهرستان دیگر بوده که امروزه از این شهرستان جدا شده‌اند. شهرستان رودسر در سال ۱۳۲۰ (از شهرستان رودسر نیز شهرستان املش منشعب شده‌است)، شهرستان‌های چالوس و نوشهر تحت عنوان یک شهرستان در آن زمان در سال ۱۳۲۴، شهرستان رامسر بعد از انقلاب و در سال ۱۳۶۴ از این شهرستان بزرگ جدا شده‌اند و به شهرستان‌های مستقلی تبدیل شده‌اند؛ و شهرستان عباس‌آباد (تنکابن) واقع در ناحیه شرقی شهرستان بزرگ تنکابن از سال ۱۳۸۹ شروع به کار کرد."
در بیانات مربوط به تاریخچه تنکابن به عنوان شهر محوری و مرکزی غرب مازندران و شرق گیلان بیان تاریخچه اداره ثبت احوال مازندران نیز خالی از لطف نمی‌باشد که در سایت رسمی این سازمان به آن اشاره شده‌است. «اداره کل ثبت احوال مازندران درسال ۱۳۰۵ در مرکز استان مازندران، شهرستان ساری تاسیس و با ۵ اداره ثبت احوال ساری، بابل، قائمشهر، آمل، تنکابن شروع به کار نمود. اولین شناسنامه در استان به نام آقا سید آقا میرزا فرزانه در تاریخ ۱۳۰۵/۱۱/۰۴در اداره ثبت احوال تنکابن صادر شده‌است.». " و حوزه‌های ابواب جمعی این اداره درسالهای اولیه تاسیس شامل ۱۴ حوزه بنامهای شهسوار، گلیجان، رامسر، قاسم آباد کلاچای واشکورات، رودسر، املش، خرم آباد، نشتارود، عباس آباد، کلاردشت، نوشهر و چالوس، صلاح الدین کلاوعلمده (رویان) بوده‌است ." که بیانگر مرکزیت این شهر از مناطق رودسر در استان گیلان تا منطقه علمده نور یا همان رویان امروزی می‌باشد.
سکنه باستانی تنکابن
درمورد سکنه باستانی تنکابن آن‌ها را منتسب به آمارها یا همان آمارد می‌دانند، دردوران بسیار کهن یعنی در زمانی که شاهنشاهان هخامنشی بر ایران فرمان می‌راندند، در کرانه جنوبی دریای مازندران اقوام کادوسی و تپوری و آمارد می‌زیستند که قومی آریایی و سکایی‌تبار بودند و ساکن در شمال ایران بودند. بنابر نظر ریچاردفرای، آملی کورت و دانشنامه ایرانیکا، آماردها آریایی و قومی نیرومند و جنگجو بوده‌اند. تپورها در مازندران و طبرستان و کادوسی‌ها در گیلان سکونت داشتند. درمورد محل سکونت مردها یا آماردها اطلاعات ما ناقص است برخی از محققین نوشته‌اند:آماردهادر دره سفیدرود بوده‌اند که نام قدیم رودخانه مذکور آماردبی (آمردیوس) ازنام همین قوم و منسوب به آنهاست که درقسمت غربی سرزمین مردها بوده و قسمت شرقی آن هم خط میانه آمل و نور بوده گفته می‌شود نام این شهر نیز از نام آنان مشتق شده که البته اکثر تاریخ‌نگاران نام آن‌ها را مشتق از آموئی‌ها (گروهی از مهاجران آریایی) می‌دانند.
گروهی دیگر از مورخین محل سکونت آماردها را در نواحی کوهستانی بین آمل و تنکابن قلمداد کردند. چنین به نظر می‌رسد که محل سکونت آماردها بین دو طایفه کادوسی‌ها (کادوزی‌ها) و تپورها بوده‌است، یعنی از آمل فعلی (رود اراز یا هراز) به طرف مغرب تنکابن تا دیلمان.
مرد که در گات‌ها (اوستا) به صورت مرت در فرس هخامنشی مرتبه در پهلوی هرتوم و در فارسی مردم آمده‌است، صفتی است به معنای درگذشتن، نیست شدنی که از ریشه مر (Mar) می‌باشد که در فرس هخامنشی به معنی مردن و در پهلوی مورتن است.
هرودت در شرح طوایف پارسی می‌نویسد:
«پارسی‌ها به شش طایفه شهری و ده نشین و چهار طایفه چادرنشین تقسیم شده‌اند شش طایفه اولی عبارتند از: پاسارگادیان، مرفیان، ماسپیان، پانتالیان، دروسیان، گرمانیان و مردها یکی از چهار طایفه دوم هستند.»
چنان‌که از نوشته‌های مورخان و دانشمندان دوره‌های پیش از میلاد برمی آید مرزهای تحت سلطه چهارگانه سرزمین گروه مردها برخی بدین گونه بوده‌است از خاور به مرز ورگانا (استان گرگان) و بخشی به پارت از شمال به دره یا در اکسیپن (کاسو – کاساک – کازاک قزاقهای قفقازیه کنونی بازماندگان این نژادند) به هر حال آنچه در این میان موردنظر ماست در صحت آن اطمینان داریم وجود قومی به نام آمارد در جنوب غربی دریای مازندران است.
مردمان مردی دارای کارگاه‌های دستی خانگی بوده‌اند که به کمک و دستیاری آن پوشاک و خوراک و ابزارآلات و ساز و برگ‌های خانگی – جنگی و کشاورزی و فراورده‌های دیگر برای خود تهیه می‌نمودند لباس آمردها از پوست بز و کلیچه (نیم تنه با آستین) کوتاهی که خودشان آن را سبززن می‌گفتند تهیه می‌شده‌است تیرو کمانی داشتند از چوب خیزران که در زمینشان می‌رویید تیرها را در دست چپ و کمان را به شانه می‌نهادند و شمشیری به خود آویزان می‌کردند سپر و نیزه و خنجر کوچکی داشتند که خنجر با با بندی مانند بند شمشیر به خود می‌آویختند اسلحه گروه آمردها عبارت بود از سپر و نیزه کوچک، حربه برنده‌ای داشتند که مانند قمه بود و پابندی مثل شیشه که آن را حمایل می‌انداختند.
از گفته تاریخ نگاران چنین استنباط می‌شود که قبل از حمله اسکندر به مردها در ۳۳۱ سال قبل از میلاد کسی به منطقه تحت سیطره آن‌ها هجوم نیاورده بود بعد از حمله اسکندر نیز آن‌ها مستقل بودند دیو دور سی سی لی از مورخان یونانی شرحی کامل از چگونگی حمله اسکندر به ماردها بیان می‌کند پیرنیا نیز گزیده‌ای در باب چگونگی حمله اسکندر به ماردها بیان کرده‌است درباره خوی و احوال آماردها گواهی‌هایی از مورخان باختری برای ما مانده‌است. مثلا ژوستن آنان را نیرومند و شجاع خوانده آریان می‌گوید که آماردها مردی بودند بی‌بضاعت ولی درکشیدن بار فقر و قحطی دلیر، کنت کورث نیز در این مورد می‌نویسد سربازان آماردی با لشکریان اسکندرمقدونی شجاعانه جنگیدند درجنگ گوگامل که آخرین جنگ داریوش سوم و اسکندر بود تیراندازان چیره‌دست آماردی شرکت داشتند و رشادت بسیاری نشان دادند، پس از آنکه اسکندر پارس را غارت و شهرهای زیادی را ویران ساخت داخل ولایت ماردها شد، این قوم از مردمان دارای اخلاق و آداب خاصی بودند آن‌ها مردمانی زحمتکش و دلیر بودند که اسکندر تنها و با تهدید به آتش زدن تمامی جنگلها موفق به تسلیم کردن آن‌ها گردید و درازای بازپس گرفتن (بوسیفال) اسبش آن مناطق را به حال خود واگذاشت.
دردوره شهریاری پادشاهان اشکانی مردها از استقلال داخلی برخوردار بودند و در مقابل قوای حکومت مرکزی ایران به شدت مقاومت می‌کردند. فرهاد اول شاهنشاه اشکانی سرانجام توانست آنهارا پس حدود۲۰سال جنگ پیوسته و مقاومت مغلوب و مطیع خود ساخت و تعداد زیادی ازآنها رابرای مرزبانی به قسمت شرقی کشور فرستاد.
در نتیجه بی‌گمان پیش از ورود و استقرار آریاییها در این سرزمین، اقوام بومی در مناطق مختلف تنکابن می‌زیسته اندبه ویژه استخوان‌هایی که در مناطق کوهستانی پیدا شده، حاکی از آن است که اقوامی از آماردها (آمردها) در این دیار سکونت داشته‌اند.
پس از جابه جایی مردها به مرور زمان دیلمیان در این منطقه ساکن شدند و باقی‌مانده قوم مردها نیز در این قوم نوظهور و قدرتمند ترکیب شدند؛ و پس از این تاریخ لفظ دیلم و به ویژه دیلم خاصه برای منطقه تنکابن به کار می‌رفته‌است.
نمایی از منطقه ییلاقی دوهزار تنکابن_
تنکابن همان دیلمستان بزرگ
دیلمستان یا سرزمین دیلم تا قرن هفتم و هشتم هجری به شرق گیلان و غرب مازندران امروزی اطلاق می‌گردید اما پس از تسلط مغولان بر ایران به جای استفاده از واژه دیلم از گیلان استفاده گردید و مراکز قدرت از کوه‌های گیلان به سرزمین‌های جلگه‌ای منتقل گردید لذا از این به بعد در متون تاریخی و جغرافیایی جایگزینی گیلان به جای دیلم قابل ملاحظه می‌باشد. اما به‌طور کلی باید بیان کرد که از گیلان برای مناطق جلگه‌ای و لفظ دیلم برای مناطق کوهستانی کاربرد داشته‌است.
به عقیده این تاریخدانان این منطقه مشتمل از رودبار به لاهیجان تا چالوس امروزی بوده و مناطق دوهزار و سه هزار تنکابن و اشکور رودسر (هوسم)، رامسر، تنکابن مرکزیت اصلی زندگی دیلمیان کوه نشین می‌باشد. اما یک نگاه اجمالی به نقشه این مناطق می‌تواند آشکار می‌سازد که نظر قطعی در این مورد نمی‌توان بیان کرد هر چند امروزه شهرهای تنکابن و لاهیجان و رودسر با فاصله از هم قرار دارند اما نگاهی به نقشه کوهستانی و کوه‌های این مناطق می‌توان به پیوستگی، تفکیک‌ناپذیری و نزدیکی این مناطق پی برد.
در کتاب مازندران در تاریخ نیز بدان اشاره شده‌است، و به گونه‌ای که دیلمان را تعریف می‌کند تداعی‌کننده منطقه تنکابن امروزی می‌باشد:"دیلمان میان تبرستان و کوهستان (جبال) و گیلان است. مردمان آن دو گروه هستند:یک گروه بر کران دریا باشند. گروه دیگر در کوهستان‌ها، و گروهی هم میان ان دو، این منطقه دیلمان که بر کران دریا است ده ناحیه است، چون:لنزا، واریوا، لنگا، مرد، چالک رود، کرک رود، دیناررود، جودا هنجان (جواهرده نتهیجان)، رودبار، هوسم (رودسر).
در پشت این ده ناحیه، سه ناحیه بزرگ است، چون رستان، شیر، پژم. این همه بیست فرسنگ است در بیست و پنج فرسنگ. این ناحیه دیلم است وکلار و سالوس".
به عنوان سندی دیگر به حدود این منطقه می‌توان به تاخت و تاز اعراب به دیلمستان یا دیلمان توجه کرد. یاقوت حموی نوشته‌است:حجاج بن یوسف دستور داد میانه قزوین و واسط (شهری نزدیک کوفه)، بلندیهایی ساختند که هر زمان در قزوین با دیلمان جنگ روی می‌دهد در این بلندیها آتش روشن کنند تا همگان آگاه شوند. حجاج پسر خود را با لشکری به تاخت و تاز دیلمستان فرستاد. حجاج، عمر بن هانی را به جنگ دیلمان فرستاد.
این همه تاخت و تاز به دیلمان که در قرن اول هجری روی داد نه از راه گیلان، نه از راه دریا، نه از راه گرگان و مازندران که تماما از ری و قزوین است.
تاخت و تاز از راه قزوین میسر می‌شد، و دیلمان را در جنوب قزوین تا دوهزار و سه هزار تنکابن، طالقان و سرتاسر مناطق کوهستانی چالوس از غرب تا جنوب قزوین، یعنی حد فاصل یک خط فرضی از ری تا قزوین، و سرتاسر شمال شمال این خط به طرف دریای مازندران که حد فاصل چالوس تا تنکابن می‌شود را باید دیلم نامید.
که به نوعی صراحتا بیان‌کننده تنکابن امروزی می‌باشد و شهرستان‌های تازه جدا شده‌ای چون رامسر و عباس‌آباد.
امروزه با توجه به اذعان تمام تاریخ نگاران به وجود قزوین-الموت و طالقان به عنوان جنوب دیلمستان می‌توان به تنکابن توجه کرد که مکان حقیقی این قوم باشد، بارها صراحتا توسط تاریخ نگاران بیان شده که قوم دیلم جایگزین آماردها شده‌اند و تنها منطقه‌ای که وجود این دو قوم با هم را دارا بوده تنکابن است.
تنکابن از دیلمستان بزرگ تا محال ثلاث
ظاهرا نخستین بار در اواخر قرن نهم، مرعشی در تاریخ گیلان و دیلمستان از لفظ تنکابن برای این منطقه نام برده‌است. احتمالا این نام از نام «قلعه تنکا»  که اولیاءالله آملی در ۷۶۴ آن را در تاریخ رویان ضبط کرده  گرفته شده‌است. به نوشته رابینو، تنکابن به معنای «پایین تنکا» است.
از حکمرانی سادات گیلان بر تنکابن و وقایع نیمه دوم قرن هشتم و قرن نهم، مطالب فراوانی در منابع آمده‌است، از جمله اینکه در ۷۶۹ سید رکابزن کیا، از فرزندان کیا ابوالحسن مشهور به المویدبالله، بر تنکابن و قسمتی از دیلمستان مانند شیرود و هزار حکمرانی می‌کرده‌است و بسیاری از اهالی مانند او شیعه زیدی بوده‌اند. در ۷۸۹، عده‌ای از سادات گیلان به دستور امرای گیلانی، از جمله امرای ناصرود، کشته شدند. در پی این واقعه، سید هادی کیا با نزدیکان و یاران خود به سمت تنکابن رفت و در «دز تنکا» پناه گرفت. این امر موجب شد تا امرای ناصرود که در پی سادات بودند، به حدود تنکابن حمله و خانه‌ها را غارت کنند و آتش زنند. سیدهادی کیا در سال ۷۹۶–۷۹۷ فرمانروای تنکابن شد. وی در تقسیم «ولایت بیه پیش»، فرزندش، سیدیحیی کیا، را به تنکابن فرستاد و ملک موروثی خود را به او واگذار کرد.
در ۸۰۶ خواندمیر به ولایت تنکابن اشاره کرده و در ۸۱۶ مرعشی از حکمرانی سیدداوود کارکیای تنکابنی، فرزند سیدهادی کیا، در تنکابن یاد کرده‌است. ملک کیومرث  که در ۸۳۰ به مخالفت با سادات گیلان برخاسته بود  در ۸۳۱ عمارت خاصه سید داوود کارکیای تنکابنی را که در اواخر تابستان هنوز در ییلاق به سر می‌برد، آتش زد و برخی اهالی را به قتل رساند. در ۸۶۵ مازندرانی از «موضع تنکابن» در «مملکت گیلان» نام برده‌است. مرعشی در ۸۸۹ به حرکت خود از کلیشم (از قرای ییلاقی تنکابن) به تنکابن برای تصرف «دشت تنکابن» اشاره کرده‌است. تنکابن در زلزله ۸۸۹  که مرعشی شاهد آن بوده  آسیب فراوان دید، به‌طوری‌که بسیاری از عمارتهای آن، از جمله قصر و مساجد و زیارتگاه‌ها و حمامهای آن، ویران شد و آنچه باقی‌ماند ترمیم شدنی نبود.
در دوره صفویه، اسکندربیک منشی در ذکر امرای نامدار شاه طهماسب، به فرمانروایی شرف خان روزکی بر تنکابن اشاره کرده‌است. رابینو نیز در ذکر فرمانروایان صفوی حاکم تنکابن، علاوه بر شرف الدین، از الوند سلطان بن حسین خان فیروزجنگ (فرمانروا در ۱۰۰۶) و حیدرسلطان قوی حصارلو نام برده‌است.
در دوره افشاریه (۱۱۴۸–۱۲۱۰)، میرزا مهدی خان استرآبادی نام «قریه تنکابن» را در «اعمال دیلمان» ضبط کرده‌است. به گزارش غفاری کاشانی در ۱۱۶۸، محمدحسن خان قاجار برای فتح گیلان به تنکابن لشکر کشیده بود. حدودا بین سال‌های ۱۱۷۵ تا ۱۱۸۵، ابراهیم خان عمارلو شش سال حاکم تنکابن شد. در ۱۱۸۵ هدایت خان، حاکم گیلان که در صدد توسعه قلمرو خود به سمت مشرق بود، تنکابن را از فرمانروایان کرد (رستم خان عمارلو) گرفت و با موافقت کریم خان زند (متوفی ۱۱۹۳) آن را به گیلان ملحق ساخت، سپس فردی از ایل «قوی حصارلو» را حاکم تنکابن کرد؛ اما بعدها به فرمان کریم خان، ایل قوی حصارلو از حکومت تنکابن برکنار شدند.
از اواخر حکومت کریم خان زند  که به دستور وی مهدی خان خلعت بری (از طایفه خلابران) به حکومت تنکابن رسید تا پایان حکومت قاجاریه، خلابران بر تنکابن حکومت کردند. در ۱۱۹۵، مهدی خان تفنگچیان تنکابنی را همراه مرتضی قلی خان، برادر آقامحمدخان قاجار، که از طرف او مامور فتح گیلان بود، فرستاد و از آقامحمدخان خواست تا با جدایی تنکابن از گیلان و الحاق آن به مازندران موافقت کند. با موافقت آقامحمدخان در این سال، ولایت تنکابن ضمیمه مازندران شد و با الحاق نواحی کلاردشت و کجور به تنکابن، ولایت محال ثلاث / ثلاثه تشکیل شد.
به نوشته زین العابدین شیروانی در ۱۲۴۷، تنکابن قصبه‌ای در گیلان و میان جنگل بوده، آب فراوان و هوای بد، خاک ابریشم خیز و زمین عفونت انگیز و برنج بسیار داشته‌است. وی فزوده‌است که حکیم مومن مولف تحفه المومنین * اهل آنجاست.
در زمان محمدشاه قاجار (۱۲۵۰–۱۲۶۴) که حبیب الله ساعدالدوله حاکم تنکابن و محال ثلاث شده بود، تنکابن نفوذ سیاسی بسیار یافت (یوسفی نیا، ص ۳۳۹). در حدود ۱۲۷۵ مکنزی و ملگونوف درباره بلوک و محله تنکابن و مالیات آن، تولید ابریشم و صادرات گندم و برنج آن به گیلان و قزوین و باکو مطالبی آورده‌اند.
در دوره ناصرالدین شاه (۱۲۶۴–۱۳۱۳) تنکابن به عنوان محالی در ولایت مازندران ضبط شده‌است (بهلر، ص ۳۳). اما اعتمادالسلطنه در اواخر سده سیزدهم نوشته‌است که تنکابن قسمتی از گیلان و مشتمل بوده‌است بر هشتاد پارچه ده کوچک ییلاقی و قشلاقی و ناحیه‌ای از سفیدتمش (حد غربی) تا نمک رود (نمک آبرود، حد شرقی)، و افزوده‌است که محال ثلاث عبارت اند از: تنکابن و نواحی کلارستاق و کجور. اعتمادالسلطنه به امامزاده‌ها، و صنایع آن از جمله تولید چوخا (جامه پشمی چوپانان) و چادرشب نیز اشاره کرده‌است. در ۱۳۰۸ مورگان از حاصلخیزی بخش تنکابن و محصول پنبه آن، باغهای وسیع مرکبات، لهجه مخصوص اهالی و مسجد کوچک تنکابن یاد کرده‌است. در ۱۳۱۴ تنکابن مشتمل بر شش بلوک بود و ماهیگیری در آن رونق فراوان داشت، نیز محله شهسواران در کنار دریا باغهای بی‌نظیر داشت و تجار باکو در آن بازار، خانه و حمام داشتند.
در دوره مشروطه (ح ۱۳۲۴–۱۳۲۷)  که با قیام محمد ولی خان تنکابنی *، ملقب به سپهدار تنکابنی، همراه بود  تنکابن یکی از مراکز آزادی‌خواهی شد. امیراسعد تنکابنی، حاکم تنکابن و فرزند سپهدار تنکابنی، با رد مذاکرات هفتم ذیحجه ۱۳۲۴ مجلس برای انتخاب وکلا، محال ثلاث تنکابن را «حکومت مستقله» خواند.
رابینو  که در ۱۳۲۶–۱۳۲۷ به بلوک تنکابن سفر کرده  از محصولات آن، بازار هفتگی در بعضی آبادیها، ناحیه کوچک سخت سر (رامسر کنونی) در تنکابن، ماهی فراوان و صنایع آنجا خبر داده و درباره سکونت یازده طایفه بزرگ در تنکابن مطالبی آورده و گفته‌است که شهسوار بندر خرم‌آباد است. بنا بر مطالب فخرایی و سپهدار تنکابنی نهضت میرزا کوچک خان جنگلی (متوفی ۱۳۰۰ش) به تنکابن نیز کشیده شده بود.
در ۱۳۱۰ ش آبادی تنکابن به نام شهسوار، به دستور رضاشاه بر طبق اصول صحیح و نقشه توسعه یافت و گاهی بندر شهسوار خوانده می‌شد (رزم آرا، ج ۳، ص ۱۸۲). مسعود کیهان در ۱۳۱۰ ش درباره قسمت‌های ییلاقی و قشلاقی و کشتیرانی در آن مطالبی ذکر کرده‌است. در غرب این شهرستان شهرستان رامسر قرار دارد. مرز این دو شهرستان را رودخانه چالکرود تشکیل می‌دهد. در جنوب شهسوار بخش الموت واقع در استان قزوین قرار گرفته. درشرق شهرستان چالوس قرار دارد.
جمعیت این شهرستان بیش از۱۹۵۰۰۰ نفر است. در شهر شهسوار ۳۳۶۵۰ نفر ساکن می‌باشند. پس از آن شهر خرم‌آباد با ۹۸۸۱، عباس‌آباد ۹۳۸۴، متل قو یا سلمان شهر با ۸۳۰۲، کلارآباد با ۵۱۳۱ و نشتارود با ۴۷۷۰ قرار دارند. بقیه اهالی در مناطق روستایی ساکن می‌باشند. وسعت این شهرستان ۷/۱۹۷۵ کیلومترمربع می‌باشد. از محصولات مهم آن انواع مرکبات، برنج و چای را می‌توان نام برد.
میدان امام تنکابن پس از انقلاب
حاکمان معاصر تنکابن
حاکمان تنکابن در دوران معاصر به این شرح می‌باشند:
کیائیان
از حکمرانی سادات گیلان بر تنکابن و وقایع نیمه دوم قرن هشتم و قرن نهم، مطالب فراوانی در منابع آمده‌است، از جمله اینکه در ۷۶۹ سید رکابزن کیا، از فرزندان کیا ابوالحسن مشهور به المویدبالله، بر تنکابن و قسمتی از دیلمستان مانند شیرود و هزار حکمرانی می‌کرده‌است و بسیاری از اهالی مانند او شیعه زیدی بوده‌اند. در ۷۸۹، عده‌ای از سادات گیلان به دستور امرای گیلانی، از جمله امرای ناصرود، کشته شدند. در پی این واقعه، سید هادی کیا با نزدیکان و یاران خود به سمت تنکابن رفت و در «دز تنکا» پناه گرفت. این امر موجب شد تا امرای ناصرود که در پی سادات بودند، به حدود تنکابن حمله و خانه‌ها را غارت کنند و آتش زنند. سیدهادی کیا در سال ۷۹۶–۷۹۷ فرمانروای تنکابن شد. وی در تقسیم «ولایت بیه پیش»، فرزندش، سیدیحیی کیا، را به تنکابن فرستاد و ملک موروثی خود را به او واگذار کرد.
در ۸۰۶ خواندمیر به ولایت تنکابن اشاره کرده و در ۸۱۶ مرعشی از حکمرانی سیدداوود کارکیای تنکابنی، فرزند سیدهادی کیا، در تنکابن یاد کرده‌است. ملک کیومرث  که در ۸۳۰ به مخالفت با سادات گیلان برخاسته بود  در ۸۳۱ عمارت خاصه سید داوود کارکیای تنکابنی را که در اواخر تابستان هنوز در ییلاق به سر می‌برد، آتش زد و برخی اهالی را به قتل رساند. در ۸۶۵ مازندرانی از «موضع تنکابن» در «مملکت گیلان» نام برده‌است. مرعشی در ۸۸۹ به حرکت خود از کلیشم (از قرای ییلاقی تنکابن) به تنکابن برای تصرف «دشت تنکابن» اشاره کرده‌است.
قوی حصارلوئیان ۱
در دوره صفویه، اسکندربیک منشی در ذکر امرای نامدار شاه طهماسب، به فرمانروایی شرف خان روزکی بر تنکابن اشاره کرده‌است. رابینو نیز در ذکر فرمانروایان صفوی حاکم تنکابن، علاوه بر شرف الدین، از الوند سلطان بن حسین خان فیروزجنگ (فرمانروا در ۱۰۰۶) و حیدرسلطان قوی حصارلو نام برده‌است.
در دوره افشاریه (۱۱۴۸–۱۲۱۰)، میرزا مهدی خان استرآبادی نام «قریه تنکابن» را در «اعمال دیلمان» ضبط کرده‌است. به گزارش غفاری کاشانی در ۱۱۶۸، محمدحسن خان قاجار برای فتح گیلان به تنکابن لشکر کشیده بود.
عمارلوئیان
حدودا بین سال‌های ۱۱۷۵ تا ۱۱۸۵، ابراهیم خان عمارلو شش سال حاکم تنکابن شد. در ۱۱۸۵ هدایت خان، حاکم گیلان که در صدد توسعه قلمرو خود به سمت مشرق بود، تنکابن را از فرمانروایان کرد (رستم خان عمارلو) گرفت و با موافقت کریم خان زند (متوفی ۱۱۹۳) آن را به گیلان ملحق ساخت،
قوی حصارلوئیان ۲
هدایت خان فردی از ایل «قوی حصارلو» را حاکم تنکابن کرد؛ اما بعدها به فرمان کریم خان، ایل قوی حصارلو از حکومت تنکابن برکنار شدند.
خلعت بریان
از اواخر حکومت کریم خان زند  که به دستور وی مهدی خان خلعت بری (از طایفه خلابران) به حکومت تنکابن رسید تا پایان حکومت قاجاریه، خلابران بر تنکابن حکومت کردند. در ۱۱۹۵، مهدی خان تفنگچیان تنکابنی را همراه مرتضی قلی خان، برادر آقامحمدخان قاجار، که از طرف او مامور فتح گیلان بود، فرستاد و از آقامحمدخان خواست تا با جدایی تنکابن از گیلان و الحاق آن به مازندران موافقت کند. با موافقت آقامحمدخان در این سال، ولایت تنکابن ضمیمه مازندران شد و با الحاق نواحی کلاردشت و کجور به تنکابن، ولایت محال ثلاث / ثلاثه تشکیل شد.
در زمان محمدشاه قاجار (۱۲۵۰–۱۲۶۴) که حبیب الله ساعدالدوله حاکم تنکابن و محال ثلاث شده بود، تنکابن نفوذ سیاسی بسیار یافت (یوسفی نیا، ص ۳۳۹). در حدود ۱۲۷۵ مکنزی و ملگونوف درباره بلوک و محله تنکابن و مالیات آن، تولید ابریشم و صادرات گندم و برنج آن به گیلان و قزوین و باکو مطالبی آورده‌اند.
در دوره ناصرالدین شاه (۱۲۶۴–۱۳۱۳) تنکابن به عنوان محالی در ولایت مازندران ضبط شده‌است (بهلر، ص ۳۳). اما اعتمادالسلطنه در اواخر سده سیزدهم نوشته‌است که تنکابن قسمتی از گیلان و مشتمل بوده‌است بر هشتاد پارچه ده کوچک ییلاقی و قشلاقی و ناحیه‌ای از سفیدتمش (حد غربی) تا نمک رود (نمک آبرود، حد شرقی)، و افزوده‌است که محال ثلاث عبارت اند از: تنکابن و نواحی کلارستاق و کجور.
در دوره مشروطه (ح ۱۳۲۴–۱۳۲۷)  که با قیام محمد ولی خان تنکابنی، ملقب به سپهدار تنکابنی، همراه بود  تنکابن یکی از مراکز آزادی‌خواهی شد. امیراسعد تنکابنی، حاکم تنکابن و فرزند سپهدار تنکابنی، با رد مذاکرات هفتم ذیحجه ۱۳۲۴ مجلس برای انتخاب وکلا، محال ثلاث تنکابن را «حکومت مستقله» خواند.
رودها و چشمه‌های تنکابن
رودخانه سه هزار تنکابن در فصل پاییز
رودخانه چشمه کیله تنکابن-
رودهای تنکابن عبارت اند از:
چشمه کیله (سه هزار) به طول حدود ۸۰ کیلومتر با جهت جنوبی  شمالی
دوهزار به طول حدود ۱۰ کیلومتر
تیرم وشیرود (از مهم‌ترین رودخانه‌های صید ماهی سفید به جهت گرفتن تخم آنها)
میرشمس الدین باطول حدود ۹ کیلومتر (از مهم‌ترین رودخانه‌های صید ماهی سفید به جهت گرفتن تخم آن‌ها که در مسیرهای پایانی از ولی آباد به دریا متصل می‌شود)
رودخانه چالکرود یا چهار کوه رود به طول حدود ۶۵ کیلومتر، مرز بین تنکابن و رامسر است.
ازارود (هزاررود)
گرمارود (شاخه اصلی سه هزار)
ولم رود
تیله رود
این رودها پس از آبیاری اراضی شهر به دریای خزر می‌ریزند.
همچنین این شهر دریاچه‌های کوهستانی و چشمه‌های آب گرم و معدنی دارد که ازجمله آن‌ها می‌توان:
آب گرم فلکده در لیرسر
آب گرم سه هزار (که به گرمای حضرت سلیمان معروف است)
آب گرمی در روستای میانرود
رانام برد.
چشمه آب معدنی سیوا در منطقه سه هزار، همچنین چشمه آب معدنی شلف که درسه هزار آن هم درنزدیکی چشمه آب گرم سه هزار واقع شده‌است، آب معدنی شلف از آب‌های معدنی بسیار گوارا و شفابخش است برای هضم غذا و ناراحتی‌های کبدی و تنظیم دستگاه گوارشی بسیار موثر و مفید می‌باشد، طعم آن شبیه لیمونات است و املاح معدنی گوناگونی دارد؛ و در سال‌های گذشته توسط جهانگردان فرانسوی مورد آزمایش قرار گرفت و ترکیبات آن و میزان اثرات موثر آن بررسی گردید، اما متاسفانه به واسطه نبودن راه شوسه تابحال اهمیت آن بر همه کس روشن نیست، به امید آنکه ازاین آب معدنی مانند آب معدنی چشمه علی مبارک‌آباد دماوند (یا آب معدنی ویشی که در فرانسه‌است) استفاده وبهره‌برداری شود.
پوشش گیاهی و جانوری تنکابن
پوشش گیاهی تنکابن مشتمل است بر: توسکا، شمشاد، بلوط، ممرز، کرات، لیلکی، چنار، ارار (ایلان)، اربه (خرمالو)، گردو، ازگیل، کنس، زرشک کوهی، سفید پلت، ملج، افرا، راش، ون یا زبان گنجشک، گون، گل گاوزبان و مراتعی برای چرای دام.
از جانوران نیز دارای یوزپلنگ (از جانوران در حال انقراض در منطقه)، پلنگ(پلنگ ایرانی بزرگترین گونه پلنگ در جهان است که زیست گاه اصلی در البرز مرکزی و نواحی کوهستانی و جنگلی شهرستان‌های نوشهر، چالوس، تنکابن و رامسر است)، اسبچه خزری، کل (قوچ)، گرگ (ورگ)، روباه (روایالص)، شغال (شال)، گراز و خوک (خی یا خو)، خرس، جوجه تیغی (خارپشت)، سمور آبی(شنگ)، فوک خزری (به زبان محلی سگ آبی که تقریبا نسلش در این مناطق دریا منقرض شده‌است)، لاک‌پشت (به زبان محلی آب لاکو که زیست گاه اصلی آن‌ها در رودخانه‌ها می‌باشد)، لص (نوعی گربه وحشی) و بسیاری دیگر از حیوانات.
و پرندگانی همچون عقاب (دال)، قرقاول (ترنگ طلا)، خوتکا (نوعی پرنده مهاجر شبیه اردک)، قمری، حسن جلویی، اردک هوایی، قرقی، قوش، کبک، لک لک (عالق یا اندنا)، کولی خوری و انواع بسیار زیادی از دیگر پرندگان است که گاهی حتی آن‌ها زنده گرفته شده و در بازارهای محلی به فروش می‌رسند، در نیمی از سال نیز رودخانه چشمه کیله پذیرای بیش از ۳۰۰۰ کاکایی (مرغ دریایی) می‌باشد که این رودخانه در فصول سرد از مهم‌ترین زیستگاه‌های کاکایی‌ها محسوب می‌شود.
در دریا و رودهای آن انواع ماهی یافت می‌شود، از جمله ازون برون، آزاد (ماهی سالمون که از گرانترین ماهیان شمال کشور است که رودخانه چشمه کیله یکی از پنج رودخانه مهم و شناخته شده در جهان برای تخم ریزی این ماهیان است که هر ساله در فصل تخم ریزی با ایجاد پایگاه ماهیگیری در مسیر رودخانه توسط شیلات مقدار زیادی از این ماهی به دام می‌افتد که تخم آن‌ها برای پرورش به مرکز پرورش آزاد ماهیان کلاردشت فرستاده می‌شود)، سفید، قزل آلا، کفال و کپور، کلمه، کولی، اردک ماهی، زردک (زرد پر)، اسپیلی (نوعی گربه ماهی که از غذاهای اصلی ماهیان خاویار می‌باشد که رودخانه میر شمس الدین-ولی آباد از مهم‌ترین زیستگاه‌های رو به نابودی این ماهی در شمال کشور می‌باشد) و انواع دیگری از ماهیان دریایی.
محصولات مهم زراعی و دامی تنکابن
شالی کاری-تنکابن
کندوج-روستای گرماپشته-تنکابن
تنکابن یک شهر کشاورزی است و اقتصاد آن بر پایه کشاورزی قرار دارد به‌طوری‌که از بزرگترین تولیدکنندگان و صادر کنندگان کیوی در کشور ویکی از قطب‌های تولید مرکبات (به ویژه پرتقال ) (به‌طوری‌که لقب پایتخت مرکبات کشور را یدک می‌کشد) و خرمالو در کشور است و از بزرگترین تولیدکنندگان عمده برنج و بزرگترین تولیدکننده و صادرکننده چای مازندران است.
محصولات مهم زراعی این شهرستان عبارت است از: برنج، چای (رتبه اول تولید در مازندران)، خرمالو (ازمهمترین تولیدکنندگان کشور)، مرکبات آن؛ از جمله پرتقال و نارنج (که از تولیدکنندگان مهم در کشوراست) و میوه‌های نو ظهوری مانند کامکوآت (Kumquat)، آووکادو، فیجوآ مشهور است، همچنین کیوی (زمانی ۹۰٪تولیدی کشور)، ازگیل، دارابی، گردو، فندق، گلابی، سیب، آلو و آلوچه، قطره طلا، گندم، جو، لوبیا، باقلی، انواع صیفی و علوفه دامی درآن به عمل می‌آید که بعضی از این میوه‌ها صادر می‌شود.
درضمن این شهرستان یکی ازمهمترین تولیدکنندگان گل و گیاه در استان است که سالانه مقدار زیادی ازآن به کشورهای حاشیه دریای خزر و آسیای میانه صادر می‌گردد.
پرورش گاو، گوسفند، بز، گاومیش، اسب و طیور، به ویژه در میان بند، از مشاغل روستایی آنجاست. واحدهای صنعتی پرورش دام و طیور نیز در آنجا فعالیت دارند، همچنین تعدادی از بزرگترین مراکز کشتار و بسته‌بندی مرغ بهداشتی استان در این شهر واقع هستند.
شیلات در کرانه‌های آن تاسیسات ماهیگیری دارد (پره‌های ماهیگیری) و شغل بعضی اهالی ماهیگیری است و همچنین می‌توان از کارگاه‌های تولید ماهی قزل آلا (رتبه دوم تولید در مازندران- با تولید سالانه حدود ۳۰۰۰ تن‌تنها در مناطق منفرد کوهستانی ) در مناطق مختلف دوهزار، سه هزار، خرم‌آباد و میر شمس الدین نام برد.
صنایع جدید و معادن تنکابن
شهرک‌های بزرگ صنعتی تنکابن
شهرک صنعتی سلمانشهر تنکابن
شهرک و ناحیه صنعتی آخوند محله سلیمان‌آباد تنکابن
شهرک صنعتی البرز سلیمان‌آباد تنکابن
صنایع جدید و معادن، و صنایع دستی تنکابن
ین شهرستان دارای اداره ویژه صنعت و معدن و تجارت است که حوزه غرب مازندران را تحت پوشش قرار می‌دهد.
از مهم‌ترین شرکت‌ها می‌توان به شرکت فراورده‌های لبنی کندلوس (واقع در شهرک صنعتی سلمانشهر)، شرکت پارس نئوپان (از بزرگترین کارخانجات تولید محصولات چوبی استان واقع در نشتارود به مساحت ۱۰ هکتار) شرکت ناب استیل (تولیدکننده انواع هود، سینک و فراستیل واقع در شهرک صنعتی سلمانشهر)، شرکت نوش (تولیدکننده انواع آب میوه و نکتار در کترا)، شرکت افشره (تولیدکننده کنسانتره‌های غیر گوشتی، انواع نکتار و آب میوه)، شرکت ترنج (تولیدکننده انواع آب میوه و شربت واقع در ناحیه صنعتی نارنج داربن)، شرکت آب معدنی سیوا (واقع در منطقه سیوا سه هزار) و شرکت تولیدی آبشکه آرامش (تولیدکننده انواع درب و پنجره UPVC و یونولیت) واقع در شهرک صنعتی البرز سلیمان‌آباد تنکابن را نام برد.
از صنایع دیگر کارخانه‌ها و کارگاه‌های تولید چای (از جمله در قلعه گردن، کلارآباد، شعیب کلایه، چلارسر و…)، کارخانه‌های تولید موادغذایی و بهداشتی، کارگاه‌های تولید پمپ (ناحیه نارنج داربن) و چندین شرکت دیگر همانند پوشاک و چرم (ازجمله کارخانه خزرخز؛ بزرگترین کارخانه چرم و پوست سابق کشور که شوربختانه این شرکت دیگر فعال نمی‌باشد) در آن فعال است.
تنکابن دارای معدن سنگ آهک در چهارده کیلومتری جنوب غربی شهر تنکابن (نزدیک آبادی یوسف آباد) است، معادن واریزه کوهی، سنگ آهک، آهن، سیلیس، سنگ گرانیت، معادن شن و ماسه (واقع در منطقه سه هزار)، معدن تازه کشف شده طلا (در منطقه سه هزار) را می‌توان نام برد، همچنین درکوه‌های نیل کلایه گلیجان و دوهزار معادن زغال سنگ مشاهده شده‌است.
برخی نیز به منابع نفت در آنجا اشاره کرده‌اند که وجود چند آتشکده قدیمی درحوالی روستاهای توشکون وهمش بور و وجود منابع گازدر نعمت‌آباد از توابع دهستان میرشمس الدین می‌تواند گواهی برآن باشد، همچنین درزمان امیراسعد تنکابنی فرزند ارشد سپهسالار اعظم وسایل زیادی برای استخراج نفت آورده شد که از نتیجه آن اطلاعی دردسترس نیست، همچنین آتش‌سوزی ۱۳/۳/۱۳۷۰ در منطقه نعمت‌آباد که با حفر چاهی ۱۸٫۵ متری آغاز گردیده بودو توسط متخصصین محلی و شرکت نفت بندر انزلی مهار گردید وجود مخزن گازی به مساحت ۵ کیلومتر مربع در عمق ۱۵ الی ۳۰ متری زمین را آشکار گرداند.
از صنایع دستی نمدمالی، گلیم بافی، جوراب بافی، چادرشب بافی، لاکتراشی (هنر جنگل نشینان که با چوب محصولات همچون قاشق، پارچ ودیگر ادوات تزئینی تولید می‌کنند)، سالی بافی (تور ماهیگیری) سفال‌گری (گمج، کوزه و…)و ساخت انواع ادوات ساده مربوط به کشاورزی (همچون داس، تبر، کرباس، گاجمه، بلو، گرباس، فیکا) و… را می‌توان نام برد.
کارخانجات تنکابن
کارخانه تولید نان صنعتی خزرگندمک (نان تنوره)
کارخانه پارس نئوپان نشتارود تنکابن
کارخانه نوش تنکابن
کارخانه بزرگ افشره تنکابن
کارخانه ترنج تنکابن
کارخانه آب معدنی سیواسار تنکابن
کارخانه کنسانتره پرتقال تنکابن
کارخانه کمپوست تنکابن
شرکت تولید مرغ و تخم مرغ سیرنگ
شرکت تولید مرغ و تخم مرغ طالشی
شرکت تولید مرغ و تخم مرغ پرنازطیور
کارخانه سنگ و معدن تنکابن (سه هزار)
کارخانه تولید درب و پنجره UPVC و یونولیت آبشکه آرامش
کشاورزی و دام داری
کشاورزی، دامداری و باغداری اساس اقتصاد شهرستان تنکابن را تشکیل می‌دهند. آب کشاورزی شهرستان تنکابن از رودها و چشمه‌ها تامین می‌شود و محصولات کشاورزی آن برنج، گندم، جو، سبزیجات، گل گاوزبان، گیاهان زینتی، چای، مرکبات، کیوی، فندق، گردو، گلابی، سیب، آلو، آلوچه، خرمالو و انجیر هستند. باغ‌های متعدد مرکبات در سرتاسر شهرستان تنکابن پراکنده هستند؛ انواع مرکبات، کیوی، برنج، گل‌های زینتی و چای مهم‌ترین صادرات این شهرستان را تشکیل می‌دهند.
نگاهی کلی به مکانهای دیدنی تنکابن
دشت دریاسر و قله سیالان
نمای تنکابن از قلعه گردن
سه هزار-سلنج انبار
سه هزار- مران - تنکابن
چشمه کیله در برف
جنگل و منطقه ییلاقی دوهزار
جنگل و منطقه ییلاقی سه هزار
مسیر دسترسی تنکابن به خرم‌آباد پس از عبور از قلعه گردن به سمت جنوب امتداد یافته و دو راهی لتاک در جانب شرقی وارد یک جاده خاکی می‌شود که به طرف منطقه زیبای سه هزار ادامه پیدا می‌کند دره سه هزار منطقه‌ای بکر، زیبا با چشم‌اندازهای بدیع، چمنزارها، جنگلهای مرتفع و جلگه‌ای، رودخانه پرآب سه هزار یک مانده‌است آب و هوای مطبوع به همراه آبشارها و چشمه‌های آب گوارا و آرامش رویایی این منطقه برای گروه‌های توریستی مشتاق آرامش و طبیعت کاملا ایدئال است.
دشت دریاسر
جاده آسفالته دو هزار از سه راهی خرم‌آباد و قبل از پل چشمه کیله آغاز و با عبور از شهر خرم‌آباد و دو راهی لتاک و پارک چالدره با طی مسافت ۴۰ کیلومتر به کلیشم می‌رسد از این نقطه در شرق جاده با صورت پیاده در حدود ۵/۱ ساعت در مسیر صعود به قله سیالان دشت زیبای دریا سر وجود دارد. این منطقه ۲۰۰۰۰۰ متر مربع مساحت دارد، ارتفاع دشت از این صحرا ۱۸۰۰ متر بوده و به این خاطر در تابستان دارای آب و هوای بسیار مطبوعی است. وجود کوهای زیبای هر تنگ لات خان بن، سیاه کل و کل تلا، کوه‌های پوشده از گیاهان، چشمه‌ها و رودهای پرآب دریاسر را به عنوان یکی از جاذبه‌های منحصربه‌فرد کشور معرفی می‌کند
منطقه ییلاقی دینارسرا
منطقه ییلاقی داکو
مسیر جنگلی لیره سر
مسیر جنگلی آغوزدارکوتی
اثر طبیعی خشکه داران
در کیلومتر ۳۰ محور تنکابن به چالوس به بعد از نشتارود و قبل از عباس‌آباد در کنار جاده واقع شده و تنها ۱۲۰ متر با دریا فاصله دارد. این منطقه حفاظت شده به عنوان تنها جنگل جلگه‌ای و بکر و از آخرین بازمانده‌های اکوسیستم‌های جنگلی جلگه‌ای شمال ایران با مساحت تقریبی ۲۶۰۰۰۰۰ مترمربع مساحت به‌شمار می‌رود.
انواع مختلف گونه‌های جانوری و گیاهی مانند توسکا از نوع کرک که در ایران رو به انقراض است سه قلو انجیلی، انار، ممرز، بلوط، لیلکی یا کرات خرمندی، لرگ، ملج، انواع مهم شمشاد، ازگیل جنگلی و یاس وحشی می‌باشد گونه‌های متنوع و فراوان جانوری نیز از قدیم در قدیم در آن می‌زیستند و درحال حاضر زیستگاه حیوانات وحشی نظیر شغال، گرگ، خوک، گربه وحشی و پرندگانی مثل حواصیل خاکستری، قره، غاز، مرغابیها، دارغاز باکلان، اگوت بزرگ و کوچک می‌باشد.
خشکه داران با شرایط مذکور و برخورداری از ساحل زیبای دریای خزر و مجاورت با شهرهای توریستی و امکانات اقامتی و پذیرایی از جمله بهترین مناطق برای اجرای تور می‌باشد درحاشیه این منطقه نیز یک موزه تاریخی طبیعی ایجاد شده که مجموعه تاکسیدرمی از حیوانات وحش شمال ایران را به نمایش گذارده و همواره مورد استقبال محققان و دانش پژوهان است با هماهنگی اداره محیط زیست می‌توان از این جاذبه بازدید کرد.
موزه خشکه داران
موزه مردم‌شناسی برسه دوهزار)(شانه تراش)
موزه شهدا واقع در گلزار شهدا تنکابن
موزه گیاهان دارویی کندلوس
آب گرم معدنی فلک ده لیره سر
این مکان بکر در لیر سر قرار دارد، مسیر آن از سه راهی خرم‌آباد در داخل شهر تنکابن و قبل از پل چشمه کیله آغاز و پس از عبور از شهر خرم‌آباد به دو راهی لتاک می‌رسد، از این محل پس از عبور از پل به فاصله اندک دو راعی سه هزار و لیر سر وجود دارد که از این محل جاده به صورت خاکی ادامه پیدا می‌کند کل فاصله تنکابن تا روستای سنتی فلکده ۳۳ کیلومتر است. آب گرم با درجه حرارت متوسط در کنار رودخانه لیرسر و یک چشمه آب سرد به همراه جنگلهای انبوه و کوه‌های پوشیده از درخت برای اجرای تور و گروه‌های مختلف توریستی بسیار جالب است.
آب گرم معدنی سه هزار
آب گرم سه هزار معروف به آبگرم حضرت سلیمان یا نرگس است.
منطقه‌ای زیبا در دره سه هزار تنکابن و در جوار تخت سلیمان، آب گرم چشمه ایست که دهانه آن در دل توده‌ای از آهک، یک حوضچه طبیعی حدود ۵ متر مربعی را شکل داده که رنگ سقف آن شیری تا قهوه‌ای است. حوضچه یک کریدور ۴ تا ۵ متری به سمت شمال دارد. برای ورود به حوضچه باید پنج پله را پائین رفته و نیم خیز از دریچه نیم دایره‌ای وارد آب گرم به عمق یک متر شوید. آبی زلال و گرم (حدود ۴۰ درجه سانتی گراد) همراه با چکیدن قطرات آب از سقف با کف پوشی از ریگ و شن. کنار آن هم حمامی به صورت طبیعی ایجاد شده‌است که در طول تمام روزها به خصوص فصول گرم سال میزبان دوستداران طبیعت است.
این آب دارای ذخایر سرشاری از داروهای طبی از قبیل اسید کربنیک، گوگرد، آهن و… است.
آبشار فرهاد جوی
جاده آسفالته دو هزار و سه هزار که از تنکابن آغاز می‌شود پس از عبور از خرم‌آباد به مساحت ۲ کیلومتر به منطقه قلعه گردن می‌رسد که منظره جالبی را در دامنه ارتفاعات کوتاه و جنگلی از جلگه و دریای تنکابن به نمایش می‌گذارد. این محل با تنکابن ۸ کیلومتر فاصله دارد در کنار جاده از تونل انحرافی و تاریکی قلعه تنکا که آب و لمرود را به رود سه هزار ملحق می‌کند آبشاری ایجاد شده که ده متر ارتفاع دارد و تا ۵۰ متر قابل افزایش است در جمع محیطی زیبا برای اتراق مسافران بوجود آمده‌است.
آبشار کوهسر
واقع در بخش نشتا تنکابن.
راه مالرو باستانی تنکابن به قزوین
نهارخوران امیراسعد تنکابن
چشمه آب معدنی شلف
پس از طی کردن مسافتی د ر حدود ۳۵ کیلومتر با وسیله نقلیه در صورت ۳۰ کیلومتر پیاده‌روی در دو کیلومتری شمال شرق روستای میان رود در غرب رودخانه پرور آب معدنی شلف قرار دارد که Ph مواد قلیایی، نمکی، آهکی، فسفر، اکسید آهن، سیلیس، پتاس، آلومین، کلر، سود، کربنات، منیزیم و اسید سولفوریک تشکیل شده و با دارا بودن خواص طبی فراوان برای درمان بیماری‌های مختلف، نظیر امراض کلیوی سوء هاضمه و نقرس، امراض جلدی و درد روماتیسم مفید است این آب معدنی به همراه مناظر زیبای طبیعی اطراف مورد علاقه ورزشکاران و طبیعت گردان می‌باشد. آب معدنی شلف شامل مواد قلیائی، آهکی و نمکی است که برای سوء هاضمه، بیماری‌های کلیوی و… مفید است. مسیر دسترسی به این چشمه با پیاده‌روی همراه است. تا روستای شهرستان مسیر عبور وسایل نقلیه وجود دارد، پس از آن می‌توان با راهنمایی از محلی‌ها به مسیر ادامه داد و بر سر دوراهی آبگرم و چشمه شلف مسیر سمت چب به چشمه منتهی می‌شود. این چشمه یکی از محدود چشمه‌های آب گازدار در جهان است.
غار دانیال
این غار زیبا در ارتفاعات مشرف به سلمانشهر قرار دارد سلمانشهر در ۳۰ کیلومتری شرق تنکابن در مسیر ارتباطی کناره چالوس به تنکابن قرار دارد این شهر در ساحل زیبای خزر واقع شده و مسیر دسترسی به غار دانیال از وسط شهر و از خیابان میانی شهر و محور ارتباطی در محل میدان مرکزی شهر جدا و وارد خیابان دریا گوشه می‌شود این خیابان در ادامه از شهر خارج و به طرف جنوب و دامنه‌های زیبای البرز ادامه پیدا می‌کند و در خاتمه به روستای چاری می‌رسد و از وسط رود چاری گذشته و پایان می‌یابد کل فاصله تنکابن تا آخر روستای چاری ۴ کیلومتر بوده و ازمحل با پای پیاده به ۱ ساعت زمان لازم است تا با عبور از ارتفاعات یلاع و زیبا و جنگلی به دهانه غار رسید. داخل غار بسیار سرد بوده و آب گوارا و سردی هم در داخل آن جاری است مواد آهکی چکیده از سقف غار منظره زیبایی دارد پهنای غار از ۲ الی ۵ متر متغیر است و طول آن نامعلوم است و به گفته بومیان به ۶۰۰۰ متر می‌رسد شباهت زیادی بین این غار و غار علیصدر وجود دارد این محل برای اجرای تور برای هر گروه سنی جالب و دلپذیر است.
پارک شورا پارک ساحلی
غار کبود آبی ور
پارک جنگلی چالدره
در ۱۸ کیلومتری مسیر تنکابن به دو هزار و در کنار جاده قرار دارد و مسیر آسفالت بوده و پارک زیبای چالدره با ۹۴ هکتار مساحت در میان دلتای دو رود سه هزار و دو هزار و محل اتصال آن‌ها قرار دارد این پارک با پل پارکینگ، سرویس‌های بهداشتی، اب و برق، آلاچیق از امکانات پارک چالدره می‌باشند طرحهایی برای توسعه این پارک در دست اجرا است.
پارک سی سراسلمان شه
پارک مادر
(سینمای 4D و سالن آمفی تئاتر)
پارک کریم آباد
پارک کوثر چشمه کیله
پارک خبرنگار
مزارع پرورش ماهیان سردآبی
مزارع دو هزار و سه هزار (مزارع پرورش ماهی دیگری در نقاط غیر کوهستانی مانند مزارعی در روستاهای میرشمس الدین، آب کله سر، کبودکلایه و خرم‌آباد وجود دارند)
قله سیالان، قله گردکوه، قله مازوچال، قله شاه رشید، کوه بلور (شاه سفیدکوه)، چشمه ولگ میال، چشمه دیوخانی، چشمه کارکوه، گرخانی چشمه وینی چشمه، ولگتوک میان چشمه، چشمه سوی، رود دو هزار، رود سه هزار، رود ولمرود، رود آزاد رود، رود میرشمس الدین، آب‌بندان جیسا، شکارگاه نرگس کوه، شکارگاه نوارکوه، شکارگاه اکر، شکارگاه پیله کوه، سلمانشهر، تفرجگاه گرگویه شانه تراش، رود شیرود، رود ترک رود، رود نسارود، رود گرگرود، رود کاظم رود، رود نشتارود، رود چشمه کیله، کوهستان لیمرا، کوهستان پیش کوه، کوهستان نوشا، کوهستان داکو، کوهستان مازولنگاسر، آبشار ماهی وزان، آبشار سنگ بن چشمه، آبشار فرهاد جوی، دریاچه یخی یا دریا آبی، دریاچه بلور، دریاچه هزارکوه، منطقه ییلاقی نوشا، قلعه تنکا، ساختمان شهرداری، ساختمان شهربانی، پل آجری قلعه گردن، پل قدیمی لپاسر، شا نشین دشت نوشا، قلعه نوشا، مزارع پرورش ماهیان سردابی دو هزار، مزارع پرورش ماهیان سردابی سه هزار، مراکز پرورش ماهی در آبندان‌ها (بابولات و..)، کارگاه کوزه‌گری سلیمان‌آباد سیاهگل چال، پایه‌های چوبی اسکله بندر تجاری درسبزه میدان، قلعه نوشا تنکابن، قلعه کتی تنکابن، قلعه هاله کله تنکابن، قلعه بهکله تنکابن، قلعه سیاورز خرم‌آباد تنکابن، قلعه رودپشت تنکابن، قلعه لشکرک تنکابن، قلعه هلوکله تنکابن، پل قلعه گردن تنکابن، قلعه تنکا تنکابن، موزه مردم‌شناسی برسه (روستای برسه واقع در دوهزار)، بام تنکابن (فضای بالای دهستان قلعه گردن و آبشار فرهاد جوی که از چالوس تا رامسر را در دید رس قرار می‌دهد، تنکابن قدیم را می‌توان دید)
آثار ملی ثبت شده شهرستان تنکابن
پل چشمه کیله پیش از ۱۳۴۰
عمارت شهرداری تنکابن
(پهلوی اول – شماره ثبت ۵۰۰۱ – داخل شهر)
ساختمان شهربانی تنکابن
(پهلوی – شماره ثبت ۱۵۲۲ – داخل شهر)
محوطه کورسر
(تاریخی – اسلامی – شماره ثبت ۳۷۷۹ – بخش مرکزی، دهستان گلیجان- روستای لاک تراشان)
محوطه گورستانی جارمت
اردوگاه تابستانی پیش از انقلاب در تنکابن
(هزاره اول قبل از میلاد- شماره ثبت ۳۷۸۰ – بخش مرکزی، دهستان گلیجان – روستای لاک تراشان)
محوطه گورستانی جیرمت
(پیش از اسلام – اسلامی – شماره ثبت ۳۷۸۱ – بخش مرکزی، دهستان گلیجان جنوب‌غربی)
محوطه و گورستان جیر لپه دشت
بازار ماهی تنکابن
(هزاره اول اسلامی – شماره ثبت ۳۷۸۵ – بهش مرکزی، دهستان گلیجان -روستای لاک تراشان)
محوطه کوره سر
پل چشمه کیله تنکابن
(احتمالا اسلامی – شماره ثبت ۳۷۸۳ – بخش مرکزی، دهستان گلیجان -روستای لاک تراشان)
بنای سنگی کوره سر
(احتمالا اسلامی – شماره ثبت ۳۷۸۲ – بخش مرکزی، دهستان گلیجان -روستای لاک تراشان)
بنای تنکا
(قرن ۶ ه‌.ق – شماره ثبت ۲۱۹۶۲ – بخش خرم‌آباد، روستای قلعه گردن)
پل چشمه کیله
(پهلوی اول – شماره ثبت ۳۳۲۹ – داخل شهر)
پل فلزی ولی آباد
(پهلوی اول – شماره ثبت ۲۱۹۷۱ – بخش مرکزی، دهستان میر شمس الدین-روستای ولی آباد)
پل قلعه گردن
(صفویه – شماره ثبت ۲۱۹۶۹ – بخش خرم‌آباد، دهستان بلده -روستای لاک تراشان)
پل زنگشامحله
(قاجاریه – شماره ثبت ۲۱۹۷۰ – بخش مرکزی، دهستان گلیجان -روستای زنگشامحله)
پل علی‌آباد
(قاجاریه – شماره ثبت ۲۲۰۱۲ – بخش مرکزی، دهستان گلیجان -روستای علی‌آباد)
پل علی‌آباد پایین
(قاجاریه – شماره ثبت ۲۲۱۹۷۸ – بخش مرکزی، روستای علی‌آباد پایین)
پل چالکش
(قاجاریه – شماره ثبت ۲۲۰۴۲ – بخش مرکزی، روستای چالکش)
پل یک دهنه لپاسر
(قاجاریه – شماره ثبت ۲۲۰۴۱ – بخش مرکزی، روستای لپاسر)
پل دو دهانه خشت نو
(قاجاریه – شماره ثبت ۲۱۹۸۳ – بخش خرم‌آباد، دهستان بلده، روستای تشکون)
پل فلزی چالکرود
(پهلوی اول – شماره ثبت ۲۱۹۹۲ – بخش خرم‌آباد، روستای چالکرود)
پل رضا شاهی
(پهلوی اول – شماره ثبت ۲۱۹۹۰ – بخش خرم‌آباد، روستای قلعه گردن)
پل فلزی شیرود
(پهلوی اول – شماره ثبت ۲۱۹۹۷ – روستای شیرود)
پل فلزی نشتارود
(پهلوی اول – شماره ثبت ۲۱۹۶۰ – نشتارود)
دبیرستان سنایی
(پهلوی اول – شماره ثبت ۲۱۹۹۴ – خرم‌آباد)
مدرسه پهلوی سابق (حضرت نرجس فعلی)
(پهلوی اول – شماره ثبت ۲۱۹۸۳ – داخل شهر)
حمام مکرود
(قاجاریه – شماره ثبت ۲۱۹۸۳ – بخش نشتا، دهستان تمشکل، روستای مکرود)
حمام امیر اسعد
(قاجاریه – شماره ثبت ۲۱۹۸۳ – بخش خرم‌آباد، دهستان دوهزار، روستای بالااشتوج)
مسجد امیراسعد
(قاجاریه – شماره ثبت ۲۱۹۷۹ – بخش خرم‌آباد، روستای بالااشتوج)
مسجد گیل محله
(قاجاریه – شماره ثبت ۲۱۹۸۰ – بخش مرکزی، دهستان گلیجان، روستای گیل محله)
ساختمان ایستگاه کشاورزی
(پهلوی اول – شماره ثبت ۲۱۹۶۵ – بخش خرم‌آباد، شهر خرم‌آباد)
بنای اداره چای تنکابن
(پهلوی اول – شماره ثبت ۲۳۱۴۷ – داخل شهر، خیابان تختی)
حوض و سکوی ناهارخوران
(قاجاریه – شماره ثبت ۲۱۹۷۲ – بخش خرم آباد، شهر خرم‌آباد)
خانه حاج خلیلی
(اواخر قاجاریه – شماره ثبت ۵۰۰۱ – خ شهید مطهری، نرسیده به مسجد ساعد)
از جمله آثار قدیمی دیگر شهرستان عبارتند از: عمارت دیوان خانه و مسجد قدیمی و قلعه پیروز در شهر خرم‌آباد در حدود یک کیلومتری جنوب شهر تنکابن؛ عمارت منتظم دیوان و حمام قدیمی در آبادی گلیجان در دو کیلومتری جنوب غربی شهر تنکابن؛ عمارت شیخ نورالدین در آبادی نورآباد (احمدسرا) در هشت کیلومتری مغرب شهر تنکابن ن؛ پلهای آجری در مسیر آبادیهای رمج محله  کچانک و نسیه محله  فقیه محله و روستای برامسر؛ مسجد علامه؛ مدرسه سلیمانیه؛ و گورستانی قدیمی در آبادی سلیمان‌آباد (کالامور) در هشت کیلومتری جنوب غربی شهر تنکابن، منطقه جنگلی دینارسرا، مرداب نشتارود، منطقه ییلاقی داغ کوه، منطقه جنگلی سفیدآب و کوه سر، آبشار کمیلیه و کوه سرو دینارسرا
قلعه‌ها، برجها و آتشکده‌ها در شهرستان تنکابن
در تنکابن آثار حدود سی قلعه از دورانهای مختلف به جا مانده که از جمله آن‌ها عبارتند از:
قلعه تنکا (دژ گلیج) تنکابن (اسلامی – شماره ثبت ۳۳۲۲)
قلعه نوشاه تنکابن
قلعه کتی تنکابن
قلعه هاله کله تنکابن
قلعه بهکله تنکابن
قلعه سیاورز خرم‌آباد تنکابن
قلعه رودپشت تنکابن
قلعه سیاه لان تنکابن
قلعه سفید کوه تنکابن
قلعه خشن چال تنکابن
قلعه دختر تنکابن
قلعه ذوات تنکابن
قلعه دژ کلار (سه قلعه از تنکابن تا کلاردشت)
قلعه مارکو (بین تنکابن و رامسر)
قلعه لشکرک تنکابن
قلعه هلوکله تنکابن
قلعه تنکا یا دژ گلیچ (قلعه تنکابن)
در کنار رودخانه گلیجان یا «چشمه کیله» قلعه یی بنا شده‌است که پی آن از سنگ و ساروج است و بخش‌های بالای دژ از آجر و چوب «سر» ساخته شده‌است. چوب «سر» از چوبهای سخت جنگلی است. دور قلعه را دیواری کشیده‌اند، از سنگ که یک دروازه کوچک برای عبور یک نفر دارد! گلیج، در گذشته منطقه بزرگی بود و فرمانروای گلیج را «گلیجان» یا «اسپهبد تنکابن» می‌گفتند که در این قلعه سکونت داشت. پیشینه این قلعه را تا زمان ساسانیان نوشته و گفته‌اند که در طول تاریخ ایستاده‌است و آسیبها دیده‌است. در کنار قلعه، باغی از پرتقال است و مدرسه یی ساخته‌اند که دانسته یا ندانسته از سنگ و آجر قلعه کنده‌اند و در آن مدرسه بکار برده ند.
قلعه دوم یا قلعه «گران»
در ضلع شرقی «چشمه کیله» بر بالای تپه ماهورهایی که از سلسله جبال البرز فاصله دارد، «قلعه گران» بنا شده‌است. دروازه بزرگی دارد از چوب و دو اتاق دیده‌بانی در دو طرف آن. به دلیل رونق این منطقه درگذشته که گذرگاه کاروانها بود، ساختمان این قلعه نیز مثل «قلعه تنکا» بود که آثار آن باقی مانده‌است.
قلعه سه هزار
این قله در سه هزار واقع است و در سال ۹۱۶ ه‌.ق تعمیر شد و کاخ این قلعه دوازده برج داشت و ساختش سه سال به طول انجامید، خان احمد خان در جنگ با سپاهیان شاه عبس صفوی مدتی در این قلع پناهنده شد.
قلعه کوتی
سومین قلعه از قلاع تنکابن، قلعه کوچکی است به نام قلعه «کوتی» که دروازه آمد و شد مردم بود. این قلعه در سمت غرب رودخانه چشمه «کیله» واقع شده‌است. قلعه «کوتی» در بالای تپه، یک چاه سنگ چین عمیق داشت که در عمق به یک راه زیرزمینی وصل می‌شد. راه پنهان که نگهبانان از آن رفت‌وآمد می‌کردند و به یک اتاق بزرگ ختم می‌شد. «کوتی دژ» مرکز راهداری بود که ۵۰ متر ارتفاع داشت و انبارهایی که درآمدهای مالیاتی در آن ذخیره می‌شد، ماموران راهداری در انتهای این تپه نگهبانی می‌دادند و از راه دور علامات نگهبانان قلعه گران را دریافت می‌کردند. آن‌ها راه‌ها را دیده‌بانی نیز می‌کردند و دشت سبز تنکابن را زیر نظر داشتند و به شکایت مردم می‌رسیدند و برای آن‌ها کارگشایی می‌کردند. از تونلی که در زیر قلعه «کوتی» به دستور اسپهبد گلیج کنده بودند، آب ویلهم رود به شرق خرم‌آباد تنکابن می‌رسید که هنوز هم به همان شکل دایر است.
قلعه سیاه لان
سیاه لان به معنی کوه سیاه یا خشم آلود است که در انتهای رودخانه دوهزار قرار دارد. در سرچشمه دوهزار چند قلعه وجود دارد که قلعه سیاه لان در مرتفع‌ترین آن‌ها واقع است که بالاتر از قلعه «خانه بن» و دشت بزرگ «دریاسر» است.
قلعه یا دژ «سیاه لان»، تماما از سنگ است و پر از حفره‌ها و گودال‌های عمیق (تقریبا ده متر) که از سنگ و آهک کوبیده‌است. در کف زمین دو اتاق و یک تونل باریک است که دشوار و به حالت سینه خیز می‌توان از آنجا گذشت و پایین رفت. این قلعه اتاقی دارد از سنگ‌های پهن مربعی شکل که ارتفاع آن دومتر است و دیوارهایش از سنگ و ساروج است که سطح بیرونی آن را گل اندود کرده بودند تا از دور دیده نشود.
قلعه سیاه لان از طرف غرب، تمام آبادیهای الموت را زیر نظر داشت و از شرق ناظر بر روستاهای دوهزار بود (مسیری که قلعه زیر نظر دارد. از همان ابتدا تا حال مسیر عبور و مرور روستاییان دوهزار و الموت است) و در فصلهای بهار و تابستان و پاییز که عبور و مرور بیشتر بود، کنترل بیشتر می‌شد. در فصل تابستان راه پر از برف و یخ می‌شد و بسته می‌شد. ارتفاع این قلعه که بر بالای کوه بود ۴۱۰۰ متر است.
قلعه نرگس
قلعه نرگس در منطقه سه هزار واقع شده‌است و بر بالای کوهی به همین نام است که بالاتر از آب گرم تخت سلیمان واقع شده‌است. هردو قلعه یعنی «نرگس» و «سیاه لان» در انتهای مخروطی سه هزار و دو هزار قرار گرفته‌اند که نرگس بر مسیر طالقان و سیاه لان بر الموت مشرف است و هردو قلعه بر همدیگر مشرف هستند. از طرف شمال نیز راه سه هزار زیر نظر نگهبانان «نرگس» بود که در مواقع خطر سنگ‌های بزرگ و سنگین را بر سر مهاجمان فرومی غلتانیدند. در پیرامون «قلعه نرگس» آثار حصار یا دیوار دیده نمی‌شود؛ ولی آثار سنگ و حفاری و آهک و ساروج دیده می‌شود. «نرگس» نیز به طمع گنج، از کندوکاو سودجویان در امان نمانده‌است و درحال حاضر جان پناه چوپانان است.
قلعه مارکو
قلعه مارکو بین تنکابن و سخت سر (رامسر فعلی) قرار دارد. قلعه بر کوهی است منفرد و مثلثی شکل از جنس آهک که از سلسله جبال البرز جدا مانده‌است. انتهای قلعه دیده‌بانی داشت که مسافران گیلان به تنکابن را تحت نظر داشت و مراقب مهاجمین بود که از جنگل بیرون می‌آمدند و به صورت جنگ و گریز به رهگذران یا قلعه هجوم می‌آوردند. قلعه مارکو بر سر راه اشکور سفلی و سخت سر (رامسر) سر راه گیلان و مازندران قرار داشت. قلعه مارکو را آل بویه متصرف شدند و در آن دیدبان گذاشتند تا کاروانیان در امان بمانند. قلعه مارکو طی صدسال اخیر کم‌کم نابود شد و سنگ‌های آن به عنوان سنگ بنا به غارت رفت و قلعه و نصفی از کوه نابود شد. درحال حاضر در اطراف قلعه چند ویلا ساخته‌اند و مردم برای تفریح و هواخوری به مارکو می‌روند!
قلعه سفیدکوه
قلعه سفیدکوه در ارتفاع ۳۵۰۰ متری دریا درکوه‌های اشکور علیا قرار دارد و در دامنه غربی کوه، دشت وسیعی است. در نوک مخروطی قله، آتشگاهی بود که آثار آن هنوز باقی است و کم‌کم به زیارتگاه اسلامی تبدیل می‌شود که روزهای جمعه به ویژه در بهار و تابستان، مهاجرین و بومیان اشکور در آنجا مراسم مذهبی و قربانی اجرا می‌کنند و دو روز در آنجا می‌مانند و به روستاهایشان برمی گردند. در راس مخروط، منطقه یی در ابعاد ۱۰*۴ متر تعبیه شده‌است و عمق آن دومتر است و مردم از آن به عنوان مسجد و استراحتگاه استفاده می‌کنند و بخش دیگری از بنا، آشپزخانه است. در بالاترین نقطه کوه چشمه یی است به نام «میانکوه»، در بخش جنوبی کوه، قبرستانی است با صدها قبر که اموات به سبک و شیوه زردشتیان دفن شده‌اند. نگهبانان قلعه، راه الموت، رودبار و خود اشکور علیا را تحت نظر داشتند.
قلعه خشن چال
«خشن چال» قلعه کوچکی است در شمال شرقی، سفیدکوه که راه آن غیرقابل عبور است. بر اثر گسل زایی و فروریختن مسیر و اطراف آن، حتی شکارچی‌ها و کوهنوردان حرفه یی از آن به سختی عبور می‌کنند. آثار این قلعه تنها در نقطه یی از میانکوه با دوربین‌های چشمی دیده می‌شود. نگهبانان قلعه رفت‌وآمدهای طرف الموت را تحت نظر داشتند. یک نکته نانوشته و ناگفته نماند که تمام قلعه‌های تنکابن، روبه سوی غرب (ارومیه  آذربایجان غربی) است. به روایتی، زرتشت پیامبر در ارومیه متولد شده‌است. به همین دلیل، تمام قلعه‌های باستانی ایران روبه سوی ارومیه ساخته شده‌است.
قلعه ذوات
در راس یک کوه مثلثی شکل که یک ضلعش به رودخانه چالوس است و ضلع دیگرش به سردآبرود، جنگل است؛ و در آن جنگل دوبرج همانند که قسمت زیرین آن‌ها محوطه است با یک راهرو و دالان به طول ده متر می‌گویند که درگذشته‌های دور انبار غله و برنج و کاه بوده در موقع خطر، آتش روشن می‌کردند و مردم را خبر می‌کردند که در آن جا پناه بگیرند. این برج و قلعه که سنگ و ساروجی است تا زمان علویان آمل رونق داشت. «زید علوی» از این قلعه دیدن کرد ومردم به استقبال او آمدند. اما جانشین او به دست امیر اسماعیل سامانی کشته شد.
قلعه دختر
از دیگر قلعه‌های منطقه تنکابن، قلعه دختر است که روبروی قلعه «ذوات» است وهم سوی قلعه «بهرام در بسطام». هرسه قلعه بر انتهای کوه‌ها هستند و با افروختن آتش در قلعه‌ها، هرسه قلعه همدیگر را خبر می‌کردند. از قلعه دختر، آثار برج و باروهای سنگی و اتاق‌ها هنوز باقی است.
دژ کلار
برتل بزرگی در مرکز کلاردشت، آثار دژ بزرگی باقی است که مرکز فرمانروایان کوهستان کلاردشت، کلارستانی، کجور و تنکابن بود و گاهی مقر فرماندهی بلادی بود که از حاکمیت کلاردشت خارج بود. پی دژ سنگی و دیواره‌های آن آجری است و در ابعاد ۵۰۰متر در ۵۰۰متر حصاری بر آن کشیده‌اند. بخش داخلی دژ طوری ساخته شده بود که نگهبانان دژ، آسان می‌توانستند از کمر وبالای دیوار راه بروند ولی از بیرون امکان صعود نبود. در بیرون خندقی به پهنای چهارمتر، دورتادور دژ حفر کرده بودند که امکان ورود به قلعه را غیرممکن می‌کرد.
دژ کلار، چهار دروازه داشت و در دو طرف دروازه‌ها برج‌های دیدبانی بود که از دشت کلار حراست می‌کردند. در اطراف دژ پناهگاه‌هایی ساخته شده بود که آثاری از آن‌ها باقی است و هرکدام، خود به نام قلعه معروف است مثل قلعه علمدار، در شرق، «کلار» بر بالای یال و «رزاکول» و «عثمان قلعه» و «کلومه» یا قلعه «لریزولش سر» که همه در اطراف دژ کلار بودند و بر اثر حفاری‌های غیرقانونی ویران شده‌اند. قدمت دژ کلار به زمان ساسانیان می‌رسد.
اماکن مذهبی شهرستان تنکابن
امامزاده سید حسین بن موسی الکاظم شیرود-تنکابن
امامزاده آقا میر شمس الدین روستای میرشمس الدین
امامزاده آقا شیر علی میان ناحیه خرم‌آباد
امامزاده سید حسن روستای زیارت ور
امامزاده سید محمد
این شهرستان مدفن چندین امامزاده از تبار امامان شیعه از جمله فرزندان امام موسی کاظم است.
بقعه سیدحسین بن موسی الکاظم در شیرود (برادر رضا)
بقعه آقامیرشمس الدین در روستای میرشمس الدین (از نوادگان موسی کاظم)
بقعه آقاشیرعلی درمیان ناحیه خرم‌آباد
بقعه ایوب پیغمبر در روستای پرچور عباس‌آباد
بقعه دانیال پیامبر در روستای دانیال کلارآباد
امامزاده آقا سید حسین در روستای پلتکله
امامزاده سید محمدطاهر در آبادی حاجی محله دهستان میرشمس الدین
امامزاده قاسم در دوهزار
امامزاده سید محمد در روستای واچک (سید عبدالحی ابن سید صدرالدین مرعشی)
امامزاده سید حسن روستای زیارت ور عباس‌آباد
بقعه سیدجلال در آبادی زروج محله گلیجان
امامزاده سید محمدآبادی فقیه محله گلیجان
امامزاده سید قوام الدین کبود کلایه
بقعه صالح بن علی
بقعه سید علی کیا در روستای رودپشت
بقعه سیده زیبا خانم
بقعه بی‌بی نورزاده خانم در مزردشت خرم‌آباد
امامزاده درویش ماهرو تنکابن
امامزاده سید ابوالحسن الموید بالله
بقعه سید ابوجعفر ثائری ابیض تنکابن
بقعه سیدحبیب الله
بقعه سیدرضا در آبادی شیرود
امامزاده سید قاسم در شیرود
امامزاده برهان الدین سپهسالار در سه هزار
امامزاده سید صادق در بالابند گلیجان
بقعه دو برادران در آبادی کچانک در سه کیلومتری
بقعه میرسبحان در آبادی تمیجانک
امامزادگان طاهر و مطهر در سیف کلایه
امامزاده اوج بن علی پایین اشتوج
امامزاده آقا میربخش رضا رودگر محله نشتا
و بیش از شصت امامزاده و بقعه دیگر را می‌توان نام برد.
کل بخش.
اماکن اقامتی و توریستی شهر تنکابن
هتل رستوران بهارستان (کریم آباد)
مجتمع فرهنگی رشد
مجتمع اقامتی چالدره (واقع در پارک جنگلی چالدره)
هتل رستوران بهارستان (کریم آباد)
مهمانپذیر ایران (خیابان جمهوری سبزه‌میدان)
هتل صدرا (کریم آباد)
هتل آوا (جنب چشمه کیله)
هتل سیالان (دو هزار-دوراهی دریاسر)
متل شایان (جنب چشمه کیله)
مجتمع اقامتی و تفریحی سیمرغ (ولی آباد)
سوئیت‌های اقامتی آیلار (ولی آباد)
هتل آپارتمان پگاه (دو هزار-نرسیده به دوراهی دریاسر)
هتل دنیا (تنکابن)
هتل گل (تنکابن)
هتل مروارید (تنکابن)
هتل آپارتمان رادمهر (تنکابن-شیرود)
خونه گلی (روستای چلاسر-تنکابن)
معین (تنکابن-خرم‌آباد روستای گاو)
هتل وازیک (واقع در نشتارود)
هتل آرزو (جنب پمپ بنزین نشتارود نشتارود)
هتل نجاتی (کیلومتر ۵ تنکابن به نشتارود)
متل سویل (کیلومتر ۵ تنکابن به نشتارود)
هتل و تالار ترافیک (نشتارود تنکابن)
هتل ونوس (نشتارود تنکابن)
مجتمع اقامتی گیسا (واقع در پایانه تنکابن)
چهره‌های سرشناس
قهرمانان ورزشی
تنکابن دارای سوابق ورزشی مهم در سطح کشور است:
دوچرخه سواری در ارتفاعات جنگل ۳۰۰۰ تنکابن
فوتبال:
از تیم فوتسال شهروند شهرداری که با حضور چندساله درلیگ برتر فوتسال بازیکنان مطرحی را به فوتسال کشو از جمله:
جواداصغری مقدم (بازیکن تیم ملی فوتسال و کسب دو عنوان قهرمانی آسیا، پنجمی جام جهانی، نایب قهرمانی جام جهانی کوچک به همراه تیم ملی فوتسال، مربی دبیری تبریز)
رضا حقیقی (بازیکن سابق تیم ملی فوتسال جوانان)
حمیدرضا مرادخانی (بازیکن سابق تیم ملی فوتسال جوانان وتیم دبیری تبریز)
مصطفی گرائیلی و…
می‌توان نام برد، که البته این تیم به علت مشکلات مالی چند سالیست که درلیگ برتر حضور ندارد و بازیکنان مطرح سابق آن در دیگر تیم‌های لیگ برتری حضور دارند.
محمد مختاری (بازیکن فعلی گسترش فولاد تبریز)
مرتضی فرجی (بازیکن سابق پرسپولیس تهران)
محمود میرچی (بازیکن سابق تیم ملی جوانان فوتبال و شموشک)
مازیار نشتا حسینی (بازیکن تیم ملی نوجوانان نایب قهرمان آسیا ۲۰۱۲ و قهرمان غرب آسیا ۲۰۱۰)
نیما مختاری (ضو تیم ملی نوجوانان و جوانان)
این شهر قهرمانان نامی زیاد دیگری نیز دررشته‌های مختلف دارد که تعدادی از شاخص‌ترین آن‌ها به شرح زیراست:
دررشته کشتی:
مجتبی گلیج (قهرمان جوانان جهان در برزیل ۲۰۱۵، قهرمان جوانان آسیا میانمار2015 )
صادق لاریجانی (قهرمان کشور و دارنده مدال طلا پیشکسوتان جهان)
ابوالفضل شاه‌منصوری (دارنده مدال برنز پیشکسوتان جهان)
سید شمس الدین حسینی (عضو سابق تیم ملی جوانان-وزیر اقتصاد دولت هشتم و نهم)
سیدمجتبی میر جعفری (دارنده مدال طلا پیشکسوتان جهان)
این شهر دارای قهرمانان زیادی در کشتی در سطح کشوری می‌باشد که تنها از قهرمانان در سطح جهانی در این رشته نام برده شده‌است.
تکواندو
فرزان عاشورزاده قهرمان جهان و بازی‌های آسیایی اینچئون
مهدی خدابخشی قهرمان ۲۰۱۵ جهان
سیروس رضایی (مقام سوم جهان دررشته تکواندو در سال 1991) -رئیس کمیته داوران فدراسیون تکواندو
سید حسین موسی‌نیا قهرمان پومسه تیمی آسیا 2010
مرتضی درویش قهرمان نوجوانان جهان 2010
علیرضا شیخی مقام سوم و چهارم جهان در کره جنوبی به سال‌های ۲۰۰۷ و 2009<<ref
(https://www.mehrnews.com/news/928987/5-تکواندوکار-ایرانی-به-مرحله-نهایی-صعود-کردند)
کاراته
ابوذر غفاری (قهرمان مسابقات جهانی کاراته سبک آزاد تایلند۲۰۱۳)
سیدخسرومدنی (قهرمان کیوکوشین خاورمیانه)
رحمت سلیمی (قهرمان کیوکوشین جهان)
محمداسماعیل مجدی (مقام سوم بینالمللی کاراته)
احمدخالقی مربی سابق تیم ملی کیک بوکس
و… را می‌توان نام برد.
همچنین از تنکابن به عنوان مهد ووشو در مازندران ویکی از شهرهای قدرتمند در کشوردر این رشته نام برده می‌شود که برخی از قهرمانان نامی آن عبارتند از:
مصطفی خلعتبری، قهرمان ووشو جهان در مسابقات جهانی ۲۰۱۴ اندونزی
نیمالطفی (قهرمان ووشو آسیا)
عرفان آهنگریان، قهرمان جوانان جهان ۲۰۱۴ ترکیه
اباصلت خانه کشی (عضو تیم ملی ووشو)
غلامعلی خانه کشی (عضو تیم ملی ووشو)
ابوالفضل خانه کشی (عضو تیم ملی ووشو).
همچنین می‌توان از:
حمید رضا مرادخانی (عضو تیم ملی پرورش اندام، قهرمان چندین دوره کشوری، فینالیست مسابقات آرنولد کلاسیک ۲۰۱۲ اسپانیا با کسب مقام ششم)
مجید نصیری (عضو تیم ملی پرورش اندام)
سعید شیرود قربانی (عضو سابق تیم ملی نوجوانان و جوانان (کسب مقام پنجم زیر ۲۳ سال جهان-برزیل ۲۰۱۳)، عضو تیم ملی بزرگسالان ب-امتیاز آورترین چهارمین دوره جام کنفدراسیون والیبال آسیا )
کاوه دمیرچی (عضو سابق تیم ملی دانشجویان دررشته بسکتبال)
به عنوان تعدادی دیگر از ورزشکاران این شهر نام برد.
از حکما و علما
با مطالعه تاریخچه این منطقه می‌توان علمای شاخص متعددی از قبیل:
محمد رضا تنکابنی
مجتهد تنکابنی
میرزا سلیمان تنکابنی
آیت الله محمدرضا تنکابنی
محمد سمامی حائری تنکابنی
حکیم حسین بن ابراهیم تنکابنی
علی‌اکبر الهیان سمامی
اطبا
پروفسور مسلم بهادری
محمد مومن حسینی دیلمی تنکابنی مولف تحفه المومنین
مسلم بهادری
اهالی فرهنگ و هنر
در زمینه شعر و شاعری و نویسندگی :
محمد زهری
تیرداد نصری
سلمان هراتی
محمد زهری
محمد هراتی
پروین علی‌پور
مسیح مهاجری
الله‌یار خلعتبری
مهدی حسین‌زاده
مازیار عارفانی
از جمله شاعران و نویسندگان این دیار هستند.
در حوزه بازیگری تئاتر و سینما بازیگرانی چون:
سید شهاب الدین حسینی تنکابنی (شهاب حسینی)
کامبیز دیرباز
لادن مستوفی
پروین علی‌پور
آشا محرابی
اسماعیل محرابی
یوسف صیادی
امراله صابری
اسماعیل محرابی
از خوانندگان و موسیقیدانان می‌توان به افرادی چون:
سیمین غانم
پریسا (فاطمه واعظی)
مجیداخشابی
بنیامین بهادری
اسی
Sepahsalar-e Azam-e Tonekaboni
را می‌توان نام برد، و بزرگان دیگری که در هنرهای مختلف مانند هنرهای تجسمی، موسیقی، خوشنویسی، نقاشی و طراحی، نمایش، شعر و ادب، فرهنگ و تاریخ و علم و تکنولوژی فعالیت مستمر هنری وفرهنگی دارند.
مشاهیر
علی اکبر شیرودی
محمد ولی خان خلعتبری تنکابنی، معروف به سپهدار تنکابنی، سپهدار حکمران گیلان، که پنج دوره رئیس‌الوزرای ایران بود.
علی‌اکبر شیرودی، خلبان جنگی ایرانی
سردار علیرضا ابراهیمی، قائم مقام همت
امیر سرتیپ شهید ابراهیم ثابت (از سرداران ارتش در جنگ ۸ ساله)
مراکز آموزش عالی
(Islamic Azad University of Tonekabon branche)
دهستان‌های شهرستان تنکابن
دهستان لنگارود
دهستان میرشمس الدین:
ابکوله سرکوچک، حاجی‌آباد، شهرک اسلام‌آباد، باغ نظر، ولی آباد، امین آباد، میر شمس الدین، شیرج محله کوچک
دهستان گلیجان:
تمی جانک، خزر کنار، همت‌آباد، میاندج محله، شریف‌آباد، محمدآباد، پشت جوب، زروج محله، شبخوس کول، نورالدین محله، لشتو، بازار محله، بالا شیرود، تلوسر محله، درویش سرا، احمد سرا، پائین شیرود، رمج محله، شاغوز کله، کاسه‌گر محله، کچانک، لپاسر، برامسر، خلخال محله قدیم، رودباری کنار، علی‌آباد فقیه محله، فقیه محله، لات کنار، رشیدیه، واچک، مجتمع مسکونی فرهنگیان، طاهرک محله، خلخال محله جدید، گلیجان، نصیر آباد، چناربن، گراکو، خوبان رزگاه، مسلم آباد، عماریه، پس چال، تودارک، عظیمیه، شکار پشته، تنگدشت، صالح آباد، گل محمد لنگه، پیش ششار، سورگلو، کارکوه، هاله کله، سیاه‌بند، شعیب کلایه، لرزبن، توکله، چلاسر، سلیمان‌آباد، کندسر، مازولنگاسر، میان رود، آهک چال، خشکرود، کاوه ملک، ایثارده، یوسف آباد، مهران، مرتع پیاز پشته، حاتم سرا، جل چلاسر، جلیل‌آباد، کتاله سرا، کرات چال، نارنج داربن، مرتع شلندان، نسام گام، لیه، ناحیه صنعتی، آخوند محله، آقا مقیم محله، جل آخوند محله، رستم پشته، سلیم آباد، چرخچی محله، رضا محله، سیف محله، ملا حاجی محله، ملا عظیم رزگاه، تقی‌آباد، کبود کلایه، کشکو، بالابند، حاجته، لیچ کوه، ولگ سر، دیمرون، گل زاربن، لاکتراشان، پلطان، مهاجر آباد
دهستان تمشکل:
کاظم‌آباد، خشکبور، قلعه سر، لوله‌ده، مکرود، پلنگ آباد علیا، سرفقیه آباد، فقیه آباد، تمشکل، چکاده، معلم آباد، عبداله آباد، توبن، رودگر محله، بندبن، پل سرا، چالو، دینار سرا، سفیداب، کلنگه، کتسکو، کوتی بازار، کوه سر، علی‌آباد
دهستان کترا:
تیل پرده سر، الکله، شمس‌آباد، پلت کله، حبیب آباد، زوار، بابولات، رود پشت، کترا، مازندران محله، مازوبن علیا، سربود، کمیلیه، طالش محله، همرود بن، دیز پشت، لات سیاه مشته
دهستان بلده:
منصورآباد، کرات کله، کرف، ایکوله سر بزرگ، پسکلایه بزرگ، پلهمدشت، سنگرده، شیروان محله، مرزک، اکبر آباد، شیرج محله بزرگ، گیل محله، لشگرک، اغوزکله، استخر سر، کراجوبکنار، زمین بن، شیرج خیل، کاردگر محله، کنارور، امیرآباد، شانه تراش، برسیبور، میانکوه محله، همش بور، تازه آباد، نعمت‌آباد، مازوبن سفلی، قلعه گردن، هراتبر، هم گردن، خشکرود، سیاورز، گرما پشته، ولمرود، تلو سرک، جیر سرا، صداق آباد، سلیمان محله، قاشق تراش محله، میانسرا، پردارم، کل لات، تشکون، توساکله، عزیز آباد، امام زمین، پرچین پشته، داربار، عسگری آباد، مهدی‌آباد، گاوپل، لتاک، مرتع مراد، اغوزکتی، پرده سر، توسا کتی، درازلات، زردکند، گلعلی آباد، کلاچ پا، نعیم آباد، دهگاه، اسدآباد، فلک ده، لیره سر، سوای
دهستان دوهزار:
اشکور محله، امامزاده قاسم، بالا اشتوج، بالاس، برسه، پائین اشتوج، توبن، چاره سر، خرماکله، شانه تراش محله، کلشیم، گلستان محله، پلطداربن، عسل محله، میانکوه حسین‌آباد، میانکوه سعادت، نرس، نوشا، نیل کلایه، هلوکله
دهستان سه‌هزار:
آش محله، پلط هاله، سربالان، جیربالان، خانیان، داس دره، ذلم، سر اسبی لات، سر پل، سرواش پشته، راور، ورزمین، هلوان بالا، هلوان پائین، یاندشت بالا، کترولات، ارود، درجان، سرن، سلچ انبار، شهرستانک، قاضی محله، کرن، حرآباد، مران، مزرعه اشتیاس، میان رود، یوج
بخش‌ها
بخش مرکزی شهرستان تنکابن (دهستان میرشمس الدین؛ دهستان گلیجان)
بخش خرم‌آباد (دهستان بلده؛ دهستان دوهزار؛ دهستان سه‌هزار)؛ این بخش بزرگ‌ترین بخش از شهرستان تنکابن می‌باشد و دارای قدمت تاریخی، ملی و اسلامی است.
بخش نشتا (دهستان تمشکل؛ دهستان کترا)
شهرها:
تنکابن (شهسوار)
خرم‌آباد
نشتارود
شیرود
کلارآباد