أمل الآمل فی علماء جبل عامل

کتاب امل الآمل که نام دیگر آن «تذکره المتبحرین فی العلماء المتاخرین» (ترجمه: یادمان متبحران در مورد دانشمندان اخیر) است در تراجم و شرح حال بزرگان، راویان حدیث و علمای شیعه بر خواسته از جبل عامل و غیر آن می‌باشد. مولف در این کتاب به ذکر معاصران معروف شیخ طوسی و بزرگان و رجال نزدیک به زمان شیخ اکتفا کرده‌است. این کتاب در واقع متمم و مکمل کتاب میرزا محمد بن علی استر آبادی است.
کتاب امل الآمل به ترتیب حروف الفبا در دو بخش تنظیم شده‌است. بخش اول مشتمل بر شرح حال ۲۱۴ نفر و بخش دوم علماء متاخر از شیخ طوسی که مشتمل بر ۱۱۲۲ نفر است. در بخش دوم بعضی از شرح حال‌ها را بسیار مختصر آورده‌است. شیخ حر عاملی در شرح حال علماء به ولادت، وفات و قسمتی از اشعار و نوشته‌های آنها اشاره کرده و به آثار و تالیفات آنها نیز اشاره می‌کند. کتاب حاضر همواره مورد توجه علماء و بزرگان بوده و از جایگاه شایسته‌ای در بین کتابهای رجال و تراجم بر خوردار می‌باشد.
مولف
محمد بن حسن بن علی بن محمد حسین معروف به شیخ حر عاملی مشغری
انگیزه نگارش
مولف در جلد دوم این کتاب (ص ۳۷۰) انگیزه نگارش این اثر را رویایی ذکر می‌کند که در سال ورود به مشهد (۱۰۷۳ ه‌. ق) دیده‌است. او به دلیل مشاغل بسیار ۲۳ سال بعد، آن را به رشته تحریر در می‌آورد. در این باره نوشته‌اند:
شروع تالیف این کتاب سال ۱۰۹۶ ه ق. و پایانش اول جمادی الثانی ۱۰۹۷ بوده‌است. شرح حال علمای جبل عامل که شیخ در این کتاب نگاشته ۲۰۹ نفر و از علمای غیر جبل عامل ۱۱۱۰ نفر است».
وضعیت نشر
این کتاب در دو جلد به زبان عربی به همت و تحقیق احمد حسینی اشکوری از طرف انتشارات مکتبه الاندلس بغداد در سال ۱۳۸۵ ق به چاپ رسیده‌است.
بخش‌های کتاب
شیخ حر عاملی این کتاب را به دو بخش تقسیم کرده‌است:
بخش اول: به تراجم و شرح حال علمای جبل عامل اختصاص دارد و مشتمل بر ۲۱۴ شرح حال است. مولف در این بخش در نوشتن شرح حال، دامنه بحث را گسترش داده و ولادتها و وفاتها و قسمتی از اشعار و نوشته‌های ایشان را نیز ذکر کرده‌است.
بخش دوم: در این بخش علمای متاخر از شیخ طوسی (متوفای ۴۶۰ هجری قمری) را ذکر می‌کند و مشتمل بر ۱۱۲۲ شرح حال است. با این حال شرح حال برخی اشخاص از قلمش افتاده همچنانکه در بخش اول کتاب نیز چنین است.
در نوشتن شرح حال افراد، روش مولف در دو بخش کتاب متفاوت است. در بخش اول اهتمام به تفصیل داشته در حالی که در بخش دوم بعضی از شرح حالها را بسیار مختصر نوشته و در موارد زیادی تاریخ ولادت، وفات، و نکات مهمی که جا داشت ذکر شود را حذف نموده‌است.
ترتیب و تنظیم
تراجم را به صورت الفبایی مرتب کرده‌است. در آخر آن بعد از حرف «ی» باب کنیه‌ها را ذکر کرده‌است. در بخش دوم فصلی را افزوده با عنوان مواردی که با «ابن» شروع می‌شود. در بخش اول دوازده مقدمه و در بخش دوم دوازده فایده آورده‌است. مطالب موجود در مقدمه‌ها از این قرار است: منزلت راویان و محدثان، مجاز بودن بررسی عمیق شرح حال اشخاص، چگونگی شناختن عدالت و نکوهش کسی که در خود برتری می‌بیند هنگامی که در مقایسه با گذشتگان در خود امتیازی قائل است، برتری دادن متقدمین بر متاخرین و بالعکس، علت اهتمام ورزیدن برای جمع‌آوری شرح حال علمای متاخر از شیخ طوسی، علت مقدم داشتن علمای جبل عامل بر دیگران، تتبع بسیار در احوال علمای متاخر
منابع کتاب
مرحوم مولف می‌گوید:«منابعی که در کتاب خود از آنها نقل کرده‌ام از این قرار است: از فهرست شیخ منتجب الدین علی بن بابویه در ذکر متاخرین از شیخ طوسی تا زمان مولفش، از کتاب رجال ابن داوود، از کتاب رجال سید مصطفی بن حسین تفرشی، از رساله ابن العودی در احوال شهید ثانی و مشایخ و شاگردانش، از کتاب الدر المنثور نوشته شیخ علی بن محمد بن حسن بن شهید ثانی، از کتاب سلافه العصر نوشته سید علی بن میرزا احمد موسوی، از فهرست شیخ محمد بن علی بن شهرآشوب معروف به معالم العلماء
و از اجازات علمای شیعه مانند: اجازه شیخ حسن بن شهید ثانی برای ابن نجم، و اجازه پدرش برای شیخ حسین بن عبد الصمد، و اجازه شهید اول محمد بن مکی برای ابن نجد، و اجازه علامه حلی برای بنی زهره، و از کتاب مروج الذهب مسعودی، و از کتاب تاریخ ابن خلکان از نسخه‌ای به خط خود مولف، و از کتاب یتیمه الدهر نوشته ثعالبی، و از کتاب دمیه القصر نوشته ابو الحسن باخرزی، و از کتاب طبقات الادباء نوشته عبد الرحمن بن محمد انباری… همچنین در موارد کمی از فهرست شیخ طوسی و رجال نجاشی و خلاصه علامه حلی نقل کرده‌ام…»
فهرستها
در آخر هر یک از دو بخش کتاب، هفت فهرست مفید وجود دارد که عبارتند از:
احادیث شریف
اعلام
مکانها
کتب و مولفان
قافیه‌ها
منابع
موضوعات کتاب
کتابهایی که در زمینه امل الامل نگاشته شده‌است
«تکمله امل الآمل» اثر سید حسن صدر(متوفای ۱۳۵۴ ه‌. ق). مولف آن می‌نویسد:«بحمد الله موفق شدم ذیل و تکمله‌ای برای کتاب امل الآمل بنویسم. بسیاری از اشخاصی که او ذکر نکرده‌است یا مورد غفلت وی قرار گرفته را ذکر کردم. چه کسانی که نسبت به او متقدم بوده‌اند و چه معاصران وی. و متاخرین از وی تا این زمان را نام برده‌ام و در نتیجه کتاب قطوری در ۳ مجلد از کار در آمد: یک جلد در تکمله بخش اول کتاب و دو جلد بزرگ در تکمله بخش دوم.»
«تتمیم امل الآمل» اثر شیخ عبد الله قزوینی از بزرگان قرن دوازدهم
«تتمیم امل الآمل» اثر سید امیر ابراهیم تبریزی قزوینی حسینی متوفای ۱۱۴۱ ه‌. ق
«حواشی امل الآمل» اثر سید امیر ابراهیم تبریزی قزوینی حسینی متوفای ۱۱۴۱ ه‌. ق
«التعلیقه علی امل الآمل» اثر محمد باقر مجلسی
«منتخب امل الآمل» اثر محمد تقی گلپایگانی نجفی(متوفای ۱۲۹۲ ه‌. ق)
«منتخب امل الآمل» اثر شیخ محمد ابراهیم تبریزی شیرازی
«الحواشی علی امل الآمل» اثر سید حسن صدر
«تتمیم امل الآمل» اثر سید عبد العلی طباطبائی حائری
«حاشیه امل الآمل» اثر همان نویسنده
«اشتباهات امل الآمل» اثر میرزا عبد الله افندی جیرانی اصفهانی
«اجازه» اثر سید عبد الله جزائری تستری (شوشتری)
«تتمیم امل الآمل» اثر سید محمد بحرانی آل ابی شبانه
«تعلیقات علی امل الآمل» اثر سید نعمت‌الله جزائری تستری (شوشتری)
«مع موسوعات رجال الشیعه» ج ۲ اثر سید عبد الله شرف الدین