سده ۵ (پیش از میلاد)

(سده ششم پ.م. - سده پنجم پیش از میلاد مسیح - سده چهارم پ.م. - سده‌های دیگر)
این سده و سده پس از آن زمان درخشش فلسفه و فرزانش در تمدن انسانی و به ویژه در یونان بود. یونان در این سده دارای نهادهای سیاسی، هنری، ادبی و مهرازی بالنده‌ای شد.
رویدادها
چیرگی هیروگلیف در مصر باستان.
دهه ۴۹۰
۴۹۹ (پیش از میلاد)؛ تازش آریستاگوراس به پشتیبانی ایران به جزیره شورشی ناگزوس.
۴۹۹؛ آغاز جنگ‌های میان یونان و ایران.
۴۹۹؛ آتنی‌ها و یونیه‌ای‌ها سارد را ویران‌کردند.
۴۹۸ (پیش از میلاد)؛ اسکندر یکم پادشاه مقدونیه شد.
۴۹۷ (پیش از میلاد)؛ آبلرزه در پوتیده.
۴۹۶ (پیش از میلاد)؛ پیروزی روم بر اتروسکن‌ها برپایه افسانه‌ها.
۴۹۶؛ پیروزی گون چیان پادشاه چین بر هماوردان.
۴۹۵ (پیش از میلاد)؛ ساخت نیایشگاه بهرام سیرکوس ماکسیموس در رم.
۴۹۴ (پیش از میلاد)؛ ایران یونیه را در جنگ لاده بازپس‌گرفت.
۴۹۳ (پیش از میلاد)؛ ساخت بندر پیره در نزدیکی آتن.
۴۹۳؛ کوریولانوس سردار رومی شهر ولسکی کوریولی را به خاک روم افزود.
۴۹۲ (پیش از میلاد)؛ نخستین لشکرکشی داریوش بزرگ به یونان به فرماندهی دامادش مردونیه.
۴۹۱ (پیش از میلاد)؛ لئوتوخیداس دوم پادشاه اسپارت شد.
۴۹۱؛ گلون خودکامه جلا بر سر کار آمد.
۱۲ سپتامبر۴۹۰ (پیش از میلاد)؛ نبرد ماراتن.
دهه ۴۸۰
۴۸۹ (پیش از میلاد)؛ همپیمانی شهرهای رودس.
۴۸۸ (پیش از میلاد)؛ لئونیداس یکم پادشاه اسپارت گشت.
۴۸۷ (پیش از میلاد)؛ مصر باستان بر ایرانیان شورید.
۴۸۷؛ جنگ اژینا و آتن.
۴۸۶ (پیش از میلاد)؛ نخستین بخش کانال بزرگ چین ساخته‌شد.
۴۸۶/۴۸۵ (پیش از میلاد)؛ خشایارشا شاه ایران شد.
۴۸۴ (پیش از میلاد)؛ بازگشت کنترل مصر باستان به دست ایرانیان.
۴۸۱ (پیش از میلاد)؛ پایان جنگ آتن و اژینا.
۴۸۰ (پیش از میلاد)؛ لشکرکشی خشایارشا به یونان.
۴۸۰؛ پلیستارخوس پادشاه اسپارت شد.
اوت ۴۸۰؛ جنگ آرتمیسیوم میان ناوگان دریایی ایران و یونان.
۱۱ اوت ۴۸۰؛ جنگ ترموپیل و پیروزی ایرانیان بر یونانیان.
۲۳ سپتامبر ۴۸۰؛ جنگ سالامیس.
۴۸۰؛ جنگ هیمرا میان کارتاژ و یونانیان سیسیل.
۴۸۰؛ تازش :روم به وی‌ها.
دهه ۴۷۰
۴۷۹ (پیش از میلاد)؛ جنگ پلاته.
۴۷۹؛ جنگ میکال میان ایران و یونان.
۴۷۸ (پیش از میلاد)؛ ساخت نیایشگاه کنفوسیوس در چوفو.
۴۷۷ (پیش از میلاد)؛ برپایی اتحادیه دلوس به رهبری آتن.
۴۷۶ (پیش از میلاد)؛ آرشیداموس دوم پادشاه اسپارت شد.
۴۷۵ (پیش از میلاد)؛ یوآن پادشاه دودمان ژو شد.
۴۷۴ (پیش از میلاد)؛ جنگ کومه در ایتالیا.
۴۷۴؛ رفتن پیتداروس شاعر یونانی به تبس.
۴۷۳ (پیش از میلاد)؛ در چین ایالت وو به ایالت یوئه پیوست.
۴۷۲ (پیش از میلاد)؛ نوشتن تراژدی پارسیان به دست اشیلوس.
۴۷۱ (پیش از میلاد)؛ سیاست‌مدار آتنی تمیستوکل از آتن بیرون رانده‌شد.
دهه ۴۶۰
۴۶۸ (پیش از میلاد)؛ روم بر آنتیوم چیره‌شد.
۴۶۸ (پیش از میلاد)؛ شندینگ پادشاه چین شد.
۴۶۶ (پیش از میلاد)؛ جنگ اوریمدون میان ایران و یونان.
۴۶۵ (پیش از میلاد)؛ پادشاهی اردشیر یکم در ایران.
۴۶۵ (پیش از میلاد)؛ زمین‌لرزه در اسپارت.
۴۶۰ (پیش از میلاد)؛ مصر بر چیرگی ایران شورید.
۴۶۰؛ سینسیناتوس کنسول جمهوری روم شد.
دهه ۴۵۰
۴۵۹ (پیش از میلاد)؛ پلیستوئاناکس پادشاه اسپارت شد.
۴۵۹؛ عزرا دومین دسته از یهود را از بابل به سوی اورشلیم رهنمون ساخت.
۴۵۸ (پیش از میلاد)؛ اشیلوس تراژدی سه‌گانه خود اورستیا را به پایان رساند.
۴۵۸؛ سیسیناتوس دیکتاتور جمهوری رم شد.
۴۵۷ (پیش از میلاد)؛ اصلاحات پریکلس در آتن.
۴۵۷؛ جنگ تاناگرا و شکست آتن از اسپارت.
۴۵۷؛ جنگ اونوفیتا میان یونانیان.
۴۵۵ (پیش از میلاد)؛ نخستین تراژدی اوریپید:پلیادس.
۴۵۴ (پیش از میلاد)؛ یک ناوگان دریایی و پنجاه هزار سپاهی آتنی که برای برانگیزاندن شورش مصر باستان بر ایران گسیلانده‌شده‌بودند به دست ارتش ایران نابودشدند.
۴۵۳ (پیش از میلاد)؛ شهر تای‌یوآن در چین گرفتار سیلاب شد.
۴۵۱ (پیش از میلاد)؛ آشتی میان آتن و اسپارت و همپیمانیشان برای جنگ با ایران.
۴۵۱؛ دسمویری در روم بر سر کار آمد. پیدایش قانون در روم.
۴۵۰ (پیش از میلاد)؛ جنگ سالامیس میان ایران و یونان.
۴۵۰؛ پردیکاس دوم پادشاه مقدونیه شد.
دهه ۴۴۰
۴۴۹ (پیش از میلاد)؛ پایان جنگ‌های ایران و یونان.
۴۴۹؛ آغاز ساخت نیایشگاه هفستوس در آتن.
۴۴۹؛ پخش نخستین قانون‌های همگانی در دوازده لوح در جمهوری رم.
۴۴۹؛ پایان کتاب تاریخ هرودوت.
۴۴۸ (پیش از میلاد)؛ پایان تندیس نه‌متری آتنا در آکروپولیس به دست فیدیاس.
۴۴۷ (پیش از میلاد)؛ آغاز ساخت پارتنون به دست آتنی‌ها.
۴۴۷؛ جنگ کورونه و بیرون‌راندن آتنی‌ها از بوئتیا.
۴۴۵ (پیش از میلاد)؛ آغاز آشتی سه‌ساله میان اسپارت و آتن.
۴۴۵؛ اردشیر یکم پروانه بازسازی اورشلیم را به نحمیا داد.
۴۴۳ (پیش از میلاد)؛ برپایی دفتری برای سانسور در جمهوری رم. این دفتر در آغاز تنها ویژه نجیب‌زادگان بود.
۴۴۲ (پیش از میلاد)؛ نگارش آنتیگونه به دست سوفوکل.
۴۴۱ (پیش از میلاد)؛ آی پادشاه چین شد ولی پیش از پایان نخستین سال پادشاهیش مرد.
۴۴۱ (پیش از میلاد)؛ سی پادشاه چین شد ولی پیش از پایان نخستین سال پادشاهیش مرد.
۴۴۰ (پیش از میلاد)؛ خشکسالی در روم.
۴۴۰؛ کائو پادشاه چین شد.
دهه ۴۳۰
۴۳۹ (پیش از میلاد)؛ سینسیناتوس بار دیگر در جمهوری رم بر سر کار آمد.
۴۳۵ (پیش از میلاد)؛ تندیس زئوس یکی از شگفتی‌های هفتگانه جهان به دست فیدیاس به پایان‌رسید.
۴۳۳ (پیش از میلاد)؛ جنگ سیبوتا میان کورسیرا و کورینت.
۴۳۲ (پیش از میلاد)؛ جنگ پوتیده و شکست کورینت از آتن.
۴۳۱ (پیش از میلاد)؛ جنگ پلوپونزی میان اسپارت و آتن.
۴۳۱؛ امپدوکلس فیلسوف و فیزیکدان یونانی بدن انسان را دربردارنده چهار چیز شمرد:خون، زرداب، صفرای سیاه و بلغم. این باور تا سده‌ها در جهان پزشکی پذیرفته‌شد.
۴۳۰ (پیش از میلاد)؛ گسترش تیفوس در آتن.
۴۳۰؛ نخستین نمایش اودیپوس پادشاه نوشته سوفوکل.
دهه ۴۲۰
۴۲۹ (پیش از میلاد)؛ جنگ چالسیس
۴۲۹؛ جنگ نائوپاکتوس.
۴۲۹؛ طاعون یک‌سوم مردم آتن را کشت.
چهره‌های برجسته
آمینتاس یکم پادشاه مقدونیه.
فیثاغورث ریاضی‌دان یونانی.
بقراط.
گواتاما بودا بنیادگذار بودایی‌گرایی.
کنفوسیوس بنیادگذار کنفوسیوس‌گرایی.
مهاویرا بنیادگذار جینیسم.
آشیلوس نمایشنامه‌نویس آتنی.
داریوش یکم پادشاه ایران.
پانینی دستور زبان‌نویس هندو.
سوفوکل نمایشنامه‌نویس آتنی.
سون تسی نویسنده و فرزانه جنگی چین.
پریکلس سیاست‌مدار یونانی.
زینو فیسلسوف یونانی.
فیدیاس پیکرتراش یونانی.
آمپدوکل فیلسوف یونانی.
اودوکسوس ریاضی‌دان یونانی.
میلیتادس جنگ‌سالار آتنی.
هرودوت.
اوریپیدس نمایشنامه‌نویس آتنی.
مردونیوس سپهسالار ایرانی.
جی گای پادشاه چین.
هراکلیتوس فیلسوف یونانی.
سقراط.
موزی فیلسوف چینی.
یوآن پادشاه چین.
لئوتوخیدس پادشاه اسپارت.
سیمونیدس شاعر و غزل‌سرای یونانی.
آریستید سیاست‌مدار آتنی.
خشایارشا پادشاه ایران.
توسیدید تاریخ‌نویس یونانی.
دموکریتوس فیلسوف یونانی.
پلیستارخوس پادشاه اسپارت.
آلسیبیادس جنگ‌سالار آتنی.
سیمون سیاست‌مدار آتنی.
اسکندر یکم پادشاه مقدونیه.
آریستوفانس نمایشنامه‌نویس یونانی.
مارکوس فوریوس کامیلوس سرباز و دولت‌مرد رومی.
پیندار شاعر یونانی.
چندینگ پادشاه چین.
وولومنیوس فرمانروای اتروسکن.
ایزوکرات سخنران آتنی.
اردشیر دوم پادشاه ایران.
فیلوکسنوس شاعر یونانی.
دیونیسیوس خودکامه یونانی.
امپدوکلس فیلسوف یونانی.
فیدیاس پیکرتراش یونانی.
زنون فیلسوف یونانی.
داریوش دوم شاه ایران.
عزرا و نحمیا رهبران یهود.
زنگزی شاگرد کنفوسیوس.
یافته‌ها و نوآوری‌ها
نخستین بهره‌برداری از چدن در پادشاهی وو در چین کنونی.
ساخت لنگر به دست یونانی‌ها.