بخش دینور

دینور یکی از بخش‌های شهرستان صحنه در استان کرمانشاه در غرب ایران است.
تاریخچه
بر اساس آخرین تقسیمات کشوری سال ۱۳۹۴ دینور به عنوان بخش تابعه شهرستان صحنه محسوب می‌شود.
نام‌های قدیمی
این بخش در گذشته ماه کوفه نامیده می‌شده که بنا به روایتی به سبب تامین خراج کوفه بوده و به روایتی دیگر به دلیل فتح آن بدست مردم کوفه ماه کوفه نامیده شده‌است.
شهر باستانی
شهر باستانی دینور در اثر زلزله تخریب شده و هنوز آثاری از آن به صورت تپه‌ای باستانی در کنار روستای شیرخان وجود دارد. به دلیل وجود گسل فعال دینور این منطقه در طول سالیان همواره شاهد زلزله‌های متعددی بوده که آخرین آن بسال ۸۱ صدمات وسیعی به روستاهای منطقه وارد کرد.
نخستین زیستگاه بشر
تپه تاریخی و باستانی شیخی‌آباد روستای کرتویج علیا دینور به عنوان نخستین زیستگاه بشر دوره نوسنگی در خاورمیانه شناخته شده‌است. در کاوش این تپه، تاریخ آن با قدمت ۱۱ هزار و ۸۰۰ سال حاصل شده که قدیمی‌تر از مجموعه گنج دره هرسین با قدمت ۱۰ هزار سال است که از قدمت کهن دینور حکایت دارد.
این بخش براساس مصوبه هیئت دولت به تاریخ ۱۳۸۹/۰۳/۱۲ به عنوان یکی از بخش‌های استان کرمانشاه به مرکزیت شهر میانراهان شناخته شد.
دشت دینور جزء دشت‌های مرتفع استان کرمانشاه می‌باشد که ارتفاع آن از سطح دریا ۱۳۵۰متر است و بین کوه‌های امروله و هجر قرار دارد که در این میان کوه امروله در شمال شهرستان صحنه با ارتفاع ۳۲۰۳متر چهارمین کوه پر ارتفاع استان کرمانشاه می‌باشد.
دشت دینور ۲۰۰ کیلومتر مربع وسعت دارد ولی کل بخش دینور ۷۴۲ کیلومتر مربع وسعت دارد و دارای آب و هوای کوهستانی است و جزء مراتع ییلاقی استان کرمانشاه قرار می‌گیرد.
شغل اصلی مردم کشاورزی و در بعضی ازروستاها باغبانی است. دشت دینور دارای زمین‌های کشاورزی مرغوب و مستعدی می‌باشد، زمین‌های منطقه دینور استعداد فراوانی در زمینه تولید آفتابگردان، گندم و چغندرقند … دارند.
بخش دینور از شمال به استان کردستان شهرستان کامیاران و از شمال و شمال شرق و شرق به شهرستان سنقر، از جنوب به بخش مرکزی صحنه، از غرب به دهستان بیلوار از توابع بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه و از سمت جنوب غربی به دهستان چمچمال از توابع بخش بیستون از شهرستان هرسین محدود می‌شود.
دینور دارای یک نقطه شهری به نام میانراهان و سه دهستان به نام‌های دهستان دینور (مرکزی) به مرکزیت شهر میانراهان، دهستان حر به مرکزیت روستای موئینه، دهستان کندوله به مرکزیت روستای کندوله تشکیل شده‌است.
روستاهای دینور
دهستان دینور
۱- کاکاوند، ۲ - جیحون‌آباد ۳ - احمدآباد، ۴ - چمه، ۵ - قیطاس‌آباد، ۶ - عزیزآباد، ۷ - کله جوب درتنگ، ۸ - میان‌راهان ، ۹ - تپه کلوچه، ۱۰ - خدرآباد، ۱۱ - دستجرده علیا، ۱۲ - دستجرده سفلی، ۱۳ - میره طاهر، ۱۴ - مریم‌نگار، ۱۵ - کرج علیا، ۱۶ - کرج سفلی، ۱۷ - باباکمال علیا، ۱۸ - باباکمال سفلی، ۱۹- چراغ‌آباد، ۲۰ - کرگسار، ۲۱ - جبارآباد، ۲۲ - نظرآباد، ۲۳- پیرقاسم، ۲۴ - سید شهاب ۲۵ - طاهرآباد، ۲۶ - امین‌آباد، ۲۷ - امیرآباد، ۲۸ - قلعه، ۲۹ - ده خانجان، ۳۰ - حسن‌آباد سفلی، ۳۱ - حسن‌آباد علیا، ۳۲ - گیلانه، ۳۳ - ارمنی‌جان، ۳۴ - زیبا جوب، ۳۵ - شاهمار، ۳۶ - شیرخان، ۳۷ -بالاجوب، ۳۸ - کله جوب علیا، ۳۹ - سفیدخانی، ۴۰ - هریله، ۴۱ - رشیدآباد، ۴۲ - تینموسفلی، ۴۳ - تینمو علیا، ۴۴ - احمدآباد مله ماس، ۴۵ - گون بان، ۴۶ - ده آسیاب، ۴۷ - محمودآباد (ویرانه) ۴۸ - دوآبان، ۴۹ - محمدآبادبان مله، ۵۰ - پنگیجه، ۵۱ - مزرعه دولت‌آباد، ۵۲ - چالاب قجر، ۵۳ - مزرعه عالی سیاه، ۵۴- محمودآباد
دهستان حر
۱- جامیشان سفلی، ۲ - جامیشان سفلی، ۳ - گنداب علیا، ۴ - گنداب سفلی، ۵ - زحمانی، ۶ - محمدآباد، ۷ - شاه‌ویس‌آباد، ۸ - شوربلاغ، ۹ - چوبینه، ۱۰- عبدالمحمد، ۱۱ - مزرعه چشمه نظر، ۱۲ - مزرعه چالاب، ۱۳ - قره قاچ، ۱۴ - سلطان‌آباد، ۱۵ - گیجی‌دره، ۱۶ - دره خلیل، ۱۷ - موینه ، ۱۸ - حرین، ۱۹- شاپورآباد، ۲۰ - اشرف‌آباد، ۲۱ - کلکان آفتاب‌رو، ۲۲ - کلکان نسار، ۲۳ - بلشت، ۲۴ - قلعه سبزی، ۲۵ - پویان، ۲۶ - سادول، ۲۷ - قزل‌دره، ۲۸ - پشتگلان، ۲۹ - کوره، ۳۰ - سیاه‌دره، ۳۱ - سربرزه، ۳۲ - مله‌بید، ۳۳ - سنگ سفید، ۳۴ - سرتخت، ۳۵ - مزرعه کانی کبود
دهستان کندوله
۱- کندوله ، ۲ - پشت‌پیرافته، ۳ - پریان، ۴ - شریف‌آباد، ۵ - بزه رود، ۶ - قلعه بزه رود، ۷ - کهریز، ۸ - چشمه غلام ویس، ۹ - حجت‌آباد، ۱۰ - تراز و بره، ۱۱- مله‌هانه، ۱۲ - تازه‌آباد، ۱۳ - امیرآباد، ۱۴ - کری‌زاغه، ۱۵ - سرچمن، ۱۶ - گرماب، ۱۷ - قروجنگ، ۱۸ - سیاه‌خانی، ۱۹ - چشمه آلوچه، ۲۰ - خلیل‌اله، ۲۱ - علی‌آباد، ۲۲ - کرتویچ علیا، ۲۳ - کرتویچ سفلی، ۲۴ - ازناب علیا، ۲۵ - ازناب سفلی، ۲۶ - چشمه بیگلر، ۲۷ - چشمه قبنر، ۲۸ - کنک، ۲۹ - کرم‌بست، ۳۰ - اسلام‌آباد بزه‌رود
وجه تسمیه
ابن خلکان می‌گوید: سمعانی در انساب آن را به فتح دال ضبط کرده ولی صحیح نیست. لفظ دینور در میان فارس و عرب مشترک بوده و تنها به یک تلفظ در کتاب‌های جغرافیای آمده‌است؛ ولی درباره‌ی وجه تسمیه‌ی واژه دینور اختلاف نظر بسیاری وجود دارد: نام دینور از دو قسمت "دین" و "ور" تشکیل شده‌است. معلوم است که مردمان سرزمین ایران بخصوص مردمان باستانی اطراف رشته کوه‌های زاگرس تا قبل از پیدایش آیین زردتشت به دینور معروف بودند. ماموستا پروفسور توفیق وهبی درباره آیین کهن کردها می‌گویید: تا قبل از ظهور آیین زردتشت مردمان اطراف رشته کوه‌های زاگرس پیرو آیین‌های "مهرپرستی"، "شیدا" یا "دئیوه" بودند. و یکی از پری و فرشتگان بزرگ این آیین که فرشته‌ی "قلم" بوده به "دین" معروف بوده‌است و آن‌های که مجسمه این فرشته را داشتند به «دینوران» شناخته می‌شدند. مشخص است کسی که حامل این فرشته – دین- بوده‌است به "دینه ور" معروف بوده‌است یعنی «صاحب و حامل دین». اما پس از پیدایش آیین زردتشت مردمان این سرزمین آیین قدیمی خود را کنار گذاشتند اما نام دینور همچنان بر آن منطقه باقی ماند. برخی از تاریخ نویسان می‌گویند کلمه «دینور» از «دینه‌ور» که یکی از خدایان سریانی بوده‌است اقتباس شده‌است؛ و برخی دیگر نیز معتقدند که این اسم از «دیونوسیوس» که یکی از خدایان یونانی بوده گرفته شده‌است. عبدالرحمان شیخ صوفی در کتاب صورالکواکب معتقد است که دینور به معنی «دین آور» بوده یعنی محلی که دین بدانجا آورده شده‌است. یاقوت در معجم البلدان می‌نویسد: «ماه دینار اسم دینور بوده و اصلش از قدیم دیناوران بوده چرا که اهالیش دین زردتشت را بی‌اکراه و اجبار قبول کردند، بنابراین آن شهر را دین آوران گفتند نه به معنای دینار که زر است». ماه بهزادان نیز به دینور گفته می‌شده‌است این نام را برخی از متون تاریخی و از جمله طبری ذکر کرده‌اند (تاریخ دینور: نوشته اقبال امیری)
ساکنان و اقوام دینور
از گذشته‌های دور دینور محل سکونت انسان‌ها و اقوام گوناگون بوده‌است، حتی نخستین سکونتگاه بشر حداقل در محدوده خاورمیانه در دینور می‌باشد (تپه شیخی آباد در روستای کرتویج علیا دینور) ولی آنچه از منابع تاریخی معتبر آمده‌است که در گذشته و در دوران رونق دینور در این شهر اعراب و اکراد زندگی می‌کرده‌اند و از آنجایی که دینور به عنوان یک شهر ارتباطی مطرح بوده از اقوام و قومیت‌های گوناگون در آن زندگی می‌کرده‌اند. چنانچه در کتاب حدود العالم من المشرق و المغرب آمده: «دینور شهری است برابر وی (لمغان) بر کرانه رود نهاده و اندر وی جای بازرگانانست از همه خراسان و اندر وی بتخانهاست و اندرین شهر بازرگانان مسلمانند مقیم و این شهر آباد است یا نعمت». «دینور و شهر ژور شهرهای‌اند انبوه و بسیار نعمت و مردمانی آمیزه‌اند». در دوران امویان و عباسیان دینور بسیار بسیار آباد بود و اعراب توجه ویژه‌ای به سکونت در منطقه دینور داشتند و همین امر باعث شکوفایی بیش از پیش آن شد. در ایران زبان عربی زبان روزمره مهاجران عرب بود در پاره‌ای از شهرها نظیر دینور دارای شمار زیادی سکنه عرب بود؛ ولی با این وجود می‌توان گفت که دینور همواره سکونتگاه اصلی کردها بوده‌است.حمداله مستوفی درکتاب نزهت القلوب در سنه ۷۴۰ ه.ق با نام بردن از ۱۶ منطقه کردنشین دینور را یکی از ولایات اصلی کردنشین برشمرده است.
کندوله ای‌ها را می‌توان قدیمی‌ترین اقلیت ساکن دینور دانست که سابقه حدود یک قرن سکونت در دینور را دارا می‌باشند که زبان آن‌ها با بقیه مردم دینور متفاوت است آن‌ها به گویش هورامی تکلم می‌کنند.
بقیه ساکنین دینور که بیش از ۹۰ درصد ساکنان دینور را تشکیل می‌دهند به زبان لکی و کردی کلیایی تکلم می-کنند که از ایلات و اقوام زنگنه، جلیلوند، مافی، کلیایی، علی اللهی و… می‌باشند.
بیشتر ساکنان بخش دینور کرد هستند که عمدتا به زبان کردی با گویش لکی و کردی جنوبی و لهجه کلیایی سخن می‌گویند. (تاریخ دینور نوشته اقبال امیری)
این در حالی است که در دهستان کندوله کردهای هورامی (اورامی) و در دهستان حر کردهای کلیایی هستند و آن‌ها نیز به گویش و لهجه کردی خود تکلم می‌کنند. بیشتر ساکنان بخش دینور پیرو دین اسلام و شیعه ۱۲ امامی هستند؛ ولی در روستاهای از آن پیروان آیین یارسان نیز زندگی می‌کنند.
امامزادگان دینور
امامزاده سید جلال الدین احمد در روستای کرمبست
امامزاده سیدشهاب الدین یا سی شاوء در روستای سید شهاب
امامزاده محمود شیرخان در روستای شیرخان
امامزاده عباسعلی در روستای بالاجوب
امامزاده پیرافته روستای کندوله
امامزاده محمدابراهیم در روستای پریان
امامزاده ابراهیم خلیل‌الله در روستای خلیل‌الله
امامزاده هفت سوار در روستای کنگ
مشاهیر
ابوحنیفه دینوری
احمد بن ابی روح دینوری
اسماعیل دینوری کرمانشاهی
ابن قتیبه دینوری
جمعیت
بنابر سرشماری مرکز آمار ایران، جمعیت بخش دینور در سال ۱۳۸۵ برابر با ۱۹۹۷۳ نفر بوده و براساس سرشماری سال ۱۳۹۰ مرکز آمار ایران جمعیت بخش دینور برابر ۱۸۴۵۲ نفر بوده‌است.