ابن بطوطه

محمد بن عبدالله بن محمد بن بطوطه (به عربی: ابوعبدالله محمد بن عبدالله بن بطوطه) معروف به ابن بطوطه (و در برخی منابع ابن بتوته) در شهر طنجه سال ۷۰۳ ق. / ۱۳۰۴ م. در مغرب (مراکش) به دنیا آمد و سال ۷۲۵ ق. به سوی مکه عزیمت نمود و مصر، شام، فلسطین، حجاز، عراق، ایران، یمن، بحرین، ترکستان، بین‌النهرین و بخشی از هند و چین، جاوه، شرق اروپا و شرق آفریقا را پیمود و سرانجام به مغرب (مراکش) نزد شاه ابی عنان از شاهان بنی مرین برگشت. سفر او ۲۷ سال به درازا کشید (۱۳۲۵-۱۳۵۲ م) و در مراکش سال ۷۷۹ق. /۱۳۷۷ م. درگذشت.
ابن بطوطه تقریبا معاصر با مارکو پولو بود ولی بیش از سه برابر مارکوپولو راه پیمود. ابن بطوطه را می‌توان یکی از بزرگ‌ترین سیاحان تاریخ بشری محسوب کرد.
این جهانگرد معروف مراکشی که از مردمان بربر یا آمازیغی بود چهار یا پنج بار به ایران سفر نمود و در تمام سفرهای شرقی خود از زبان فارسی برای ارتباط با غیرعرب‌ها استفاده کرد. سفرهای او در دو سوی سواحل دریای فارس و شهرهای فارس از جمله شیراز، خوزیه (خوزستان)، تستر (شوشتر)، اصفهان، تبریز و خراسان خواندنی است. سفرنامه ابن بطوطه از کتاب‌های باارزش جغرافیایی سده‌های میانه است. آرامگاه ابن بتوته در تپه‌ای مهجور مشرف به ساحل مدیترانه‌ای شهر تنجه (تنگه) مراکش است.
سفرنامه ابن بطوطه
این سفرنامه که «تحفه النظار فی غرایب الامصار وعجایب الاسفار» نام دارد در قرن هشتم هجری و به دستور یکی از امرای مغرب نگاشته شده‌است. محتویات آن حاصل مشاهدات خود ابن بطوطه است. بیش از ۲۰٪ این کتاب به شرح و توصیف سفر ابن بطوطه به هندوستان و جزایر مالدیو اختصاص یافته‌است. وی درباره خلق و خوی مردم آن دیار و راه‌های بازرگانی آن با چین اطلاعات مهمی ارائه می‌کند. ابن بطوطه تنها نویسنده‌ای در قرون وسطی است که اطلاعات مهمی درباره جزایر مالدیو، جنوب روسیه و آفریقا می‌دهد. بهترین تحقیق درمورد ابن بطوطه از سوی پروفسور عبدالهادی التازی صورت گرفته و کتاب دوجلدی او به زبان عربی هنوز به فارسی برگردان نشده‌است. سفرنامه ابن بطوطه را دکتر محمدعلی موحد به فارسی ترجمه کرده‌است.
ابن بطوطه در مورد اصفهان می‌نویسد:
اصفهان که از شهرهای عراق و عجم است شهری بزرگ و زیبا است ولی اکنون قسمت زیادی از آن در نتیجه اختلافاتی که بین سنیان و شیعیان آن شهر بوقوع می‌پیوندد بویرانی افتاده. این اختلافات هنوز هم ادامه دارد و مردم آن شهر دائم در منازعه و کشتار بسر میبرند…اهالی اصفهان مردمی زیبا روی‌اند… شجاعت و نترسی از صفات بارز ایشان می‌باشد. اصفهانی‌ها مردمانی گشاده دست‌اند. همچشمی و تفاخری که میان آنان در مورد اطعام و میهمان‌نوازی وجود دارد منشاء حکایات غریبی شده‌است.
مکان‌هایی که مورد بازدید ابن بطوطه قرار گرفتند
ابن بطوطه در طول حیات خود بیش از ۱۱۷،۵۰۰ کیلومتر راه پیمود و می‌توان طبق مرزبندی امروز گفت او به ۴۴ کشور سفر کرده‌است.
ابن جزی نقل می‌کند که وی در پایان سفر خود گفته‌است: «من در واقع بحمدالله به آرزوی خود در این دنیا که همان سفر بر روی زمین است دست یافتم؛ افتخاری که افراد عادی دیگر به آن دست نیافتند.»
فهرست شهرها و کشورهای سفرشده به قرار زیر است:
مغرب
طنجه
فاس
مراکش
تلمسان
ملیانه
الجزائر
بجیه
قسنطینه
عنابه
تونس
سوسه
صفاقس
قابس
طرابلس
مشرق عربی
قاهره
اسکندریه
دمیاط
بیت‌المقدس
بیت الحم
الخلیل
دمشق
اللاذقیه
مصر
سوریه
مدینه - زیارت قبر پیامبر اسلام.
جده
مکه - حج.
رابغ
عمان
ظفار
ریاض (ریاض)
بحرین
الاحساء
تنگه هرمز
یمن
قطیف
اسپانیا
گرانادا
والنسیا
امپراطوری بیزانس و اروپای شرقی
قونیه
آنتالیا
بلغارستان
آزوف
کازان
رودخانه ولگا
قسطنطینیه
آسیای میانه
خوارزم خراسان (امروزی ازبکستان، تاجیکستان، بلوچستان افغانستان
بخارا و سمرقند
پستانه
آسیای جنوبی
شمال هند
سند
ملتان
دهلی
اوتار پرادش
گجارات
مهاراشترا
کوزهیکود
مالابر
پادشاهی پاندیان
بنگلادش
داکا
سیلهت
مالدویو
سریلانکا -
چین
کوان ژو - که وی آن را در کتابش شهر خران نامید
هانگزو —که وی آن را مدینه الخنساء نامید و آن را بزرگترین شهر آن زمان معرفی نمود، به‌طوری‌که عبور از آن سه روز پیاده به طول می‌انجامید.
پکن وی آنجا را شهر بسیار تمیزی معرفی می‌کند
آسیای جنوبی
برمه (میانمار)
سوماترا اندونزی
شبه جزیره مالایی مالزی
فیلیپین
سومالی
موگادیشو
زیلا
Swahili Coast
کیلوا کیسیوانی
مومباسا
امپراطوری مالی و آفریقای غربی
تیمبوکتو
گئو
تاکدا
موریتانی
والتا
برنامه سفر از ۱۳۲۵ تا ۱۳۳۲ میلادی
خط سیر ابن‌بطوطه از شمال آفریقا تا اسکندریه و قاهره و مصر علیا به قصد عبور از بحر احمر به جده و مکه و انجام فریضه حج بود، ولی به لحاظ ناامنی راه از آن جا به شام و فلسطین برگشت و از آن راه عازم مکه شد و پس از حج راهی عراق و موصل و دیاربکر و از آن راه داخل ایران گردید. سپس دوباره حج گزارد و به جنوب ایران از راه دریا و خشکی تا جزیره هرمز رسید؛ و برای نوبت سوم به حج رفته از راه مصر و شام به قسطنطنیه و آسیای صغیر و ترکستان و افغانستان و ایران و هند رفته هفت سال در دهلی بماند و از آنجا به چین رفت و پس از توقف حدود یکسال‌ونیم در چین، از راه جزیره سیلان و بنگال و هند اقصی به جزیره العرب آمده به ظفار رسید. پس از بازدید مجدد از ایران و عراق و شام و مصر و انجام حج نوبت چهارم، به شمال آفریقا آمده در مغرب در شهر (فاس) مدتی توقف کرده به غرناطه (آندلس) رفته و به آفریقا برگشت و از بلاذ زنج و مالی و کشورهای مجاور دیدن کرده به مغرب برگشت. این خط‌سیر در نقشه کتاب عبدالهادی التازی ضمیمه است.
ابن‌بطوطه چهار بار و به تعبیری ۵ بار از نواحی مختلف، ایران دیدن کرده، اما هیچ‌گاه سراسر ایران را سیر نکرده‌است. عبدالهادی التازی
برنامه سفر از ۱۳۳۲ تا ۱۳۴۶ میلادی
برنامه سفر از ۱۳۴۹ تا ۱۳۵۴ میلادی
سفرنامه ابن بطوطه