سووشون

سووشون عنوان رمان تحسین‌شده سیمین دانشور (۸ اردیبهشت ۱۳۰۰–۱۸ اسفند ۱۳۹۰ خورشیدی) نویسنده ایرانی و نخستین رمان فارسی است که به قلم یک نویسنده زن ایرانی نوشته شده و شخصیت اول و راوی آن نیز یک زن است. داستان سووشون در شهر شیراز و در سال‌های پایانی جنگ جهانی دوم رخ می‌دهد و فضای اجتماعی سال‌های ۱۳۲۰ تا ۱۳۲۵ را ترسیم می‌کند. نویسنده در این رمان زندگی فئودالی در زمان اشغال ایران از سوی انگلیسی‌ها را به نگارش درآورده‌است. به عقیده برخی از منتقدان، برخی از وقایع تاریخی دهه ۱۳۳۰ مانند کودتای ۲۸ مرداد نیز در روند رمان انعکاس داشته‌است.
یکی از ویژگی‌های سووشون ساختار ساده و بیان روان آن است و در متن آن از برخی واژه‌های عامیانه شیرازی استفاده شده‌است. علت نام‌گذاری این کتاب، تشابه سرنوشت یکی از شخصیت‌های داستان با سرنوشت سیاوش قهرمان اسطوره‌ای ایران باستان است. سووشون یا سیاووشان عنوان مراسم سوگواری برای سیاوش است.
این کتاب نخستین بار درسال تیرماه ۱۳۴۸ منتشر شد و تا سال ۱۳۹۳ به چاپ نوزدهم رسید. این کتاب یکی از پرمخاطب‌ترین رمان‌های فارسی در ایران است و برآورد می‌شود تا سال ۱۳۹۵ بیش از ۵۰۰ هزار نسخه از آن به فروش رسیده باشد. سووشون، علاوه بر این، به زبان‌های مختلف دنیا از جمله انگلیسی، فرانسوی، ایتالیایی، ژاپنی و چینی نیز ترجمه شده‌است. تئاتر سووشون با اقتباس از این رمان، در سال ۱۳۷۹ و ۱۳۸۰ در تهران به روی صحنه رفته‌است.
پیشینه
پیش‌زمینه و نگارش
اشغال ایران در جنگ جهانی دوم در شهریور ۱۳۲۰.ایران در جریان جنگ جهانی دوم اعلام بی‌طرفی کرد. اما به بهانه حضور کارشناسان آلمانی در ایران، نیروهای متفقین بی‌طرفی ایران را نقض کردند و در شهریور ۱۳۲۰ با ورود به خاک ایران از شمال و جنوب، آن را اشغال کردند. رضا شاه پهلوی در جریان این واقعه مجبور شد از سمت خود کناره‌گیری کند و سلطنت را به فرزندش محمدرضا بسپارد. در دوران سلطنت رضا شاه، قدرت سیاسی ایران در دست شخص شاه بود. اما با سقوط وی، قدرت سیاسی بین پنج مرکز قدرت یعنی دربار، مجلس، کابینه، سفارتخانه‌های خارجی و مردم تقسیم و باعث بروز بی‌ثباتی در کشور ایران شد. این بی‌ثباتی‌ها به مدت سیزده سال (تا کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲) ادامه داشت. در این دوران، ایران از یک آشوب اجتماعی به آشوب اجتماعی دیگر و از یک بحران سیاسی به بحران سیاسی دیگر دچار می‌شد. در این دوران تضاد طبقاتی در شهرها تشدید شد؛ جامعه از دو طبقه اجتماعی تشکیل شده بود که یکی بسیار ثروتمند و قدرتمند و دیگری بسیار فقیر و فاقد قدرت بود. در بیشتر نواحی ایران رقابت‌های قومی در بین اقوام همجوار در جریان بود و سران عشایر با اسلحه‌هایی که از قبل پنهان کرده یا از طریق خلع سلاح مراکز نظامی یا قاچاق به دست آورده بودند، برای اعاده اقتدار و بازپس‌گیری املاک مصادره‌شده خود دست‌به‌کار شدند و با دولت مرکزی به نبردهای خونینی دست زدند. دولت گاهی برای ایجاد موازنه قدرت و تضعیف این شورش‌ها و ایجاد آرامش موقتی، عشیره‌های مختلف را بر علیه یکدیگر تحریک می‌کرد. در شهرهای مختلف ایران درگیری‌های مذهبی اوج گرفته بود. در مناطقی از ایران به خصوص کردستان، خوزستان و آذربایجان، حرکت‌های استقلال‌طلبانه برای تشکیل جمهوری‌های کوچک‌تر شکل گرفت. در سال‌های اولیه پس از اشغال ایران، خریداری مواد غذایی توسط قشون متفقین باعث بروز قحطی، تورم و شیوع بیماری‌های واگیردار در کشور شد و تعداد زیادی از مردم جان خود را از دست دادند. شیراز از جمله شهرهایی بود که به اشغال نیروهای انگلیسی درآمده بود. کمبود غله و مواد غذایی در این شهر شدیدتر از شهرهای دیگر بود؛ به‌طوری‌که مردم تا چند روز بدون نان می‌ماندند. کشت محصول نسبت به سال‌های قبل از آن ۴۰ درصد کاهش پیدا کرد و انگلیسی‌ها محموله‌های غله را با زور و فشار بر مردم توقیف می‌کردند.
سیمین دانشور پیش از ۱۳۴۸.
سیمین دانشور، در هنگام جنگ جهانی دوم در دانشگاه تهران مشغول به تحصیل بود و به واسطه شغلش با خبرنگاران جنگی که به ایران آمده‌بودند، آشنا شد و در جریان اخبار جنگ قرار گرفت. او در سال ۱۳۲۱ به زادگاه خود شیراز سفر کرد؛ در شرایطی که این شهر در اشغال نظامیان انگلیسی بود و در سراسر شهر سربازان هندی، ایرلندی و اسکاتلندی به‌چشم می‌خوردند. طرح اولیه سووشون در همان سال به ذهن او خطور کرد؛ هرچند تا مدت‌ها فرصتی برای نگارش آن پیدا نکرد.
سیمین دانشور به گفته محمد ضیمران، در طرح کردن گفتمان پسااستعماری پیشرو است و توجه ویژه‌ای به تجربه نفوذ استعماری کشورهای غربی دارد. این موضوع به‌طور ویژه در سووشون دست‌مایه نویسنده قرار گرفته‌است. به اعتقاد ضیمران، او در این کتاب تمام ابعاد نفوذ اشغالگران ایران در جنگ جهانی دوم را به تصویر کشیده‌است. با این حال وقایع بعدی مانند کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ نیز در این کتاب نمود و انعکاس دارد. سیمین در سال ۱۳۲۹ با جلال آل‌احمد، نویسنده و روشنفکر ایرانی ازدواج کرد و چنان که هوشنگ گلشیری می‌گوید، تاثیر فکری جلال و آثار او نیز در این نگارش این کتاب مشهود است.
عنوان کتاب از سووشون یا سیاووشان یا سوگ سیاوش برگرفته شده که عنوان مراسمی است که از پیش از اسلام در سوگواری برای سیاوش، قهرمان اسطوره‌ای ایران باستان برگزار می‌شده‌است. سیاوش به صورتی غریبانه کشته شد و کسی برای او عزاداری نکرد. تشابهی که سرنوشت یکی از شخصیت‌های داستان با سرنوشت سیاوش پیدا می‌کند، علت نام‌گذاری این کتاب است.
شواهد تاریخی نشان می‌دهد که برگزاری مراسم سوگ سیاوش از قبل از اسلام به ویژه در آسیای مرکزی رایج بوده و در دوران پس از اسلام نیز ادامه داشته‌است. به‌طور خاص، عشایر استان فارس نیز این مراسم را برگزار می‌کردند و دانشور در بخشی از کتاب، چند و چون این مراسم را از زبان یک زن ایلیاتی نقل می‌کند که رنگ و بوی اسلامی می‌گیرد و با مراسم عزاداری عاشورا در هم آمیخته می‌شود.
چاپ
طرح جلد چاپ چهاردهم ۱۳۷۷ (نقاشی عاشق و معشوق اثر حسین بهزاد.)
این کتاب نخستین بار درسال ۱۳۴۸ منتشر شد و در خرداد و دی سال ۱۳۴۹ به چاپ دوم و سوم رسید. این کتاب تا سال ۱۳۵۷ جمعا نه بار چاپ شد. نخستین تجدید چاپ این کتاب پس از پیروزی انقلاب در ایران، چاپ دهم کتاب در سال ۱۳۶۰ است. این کتاب بعدا در سالهای ۱۳۶۳، ۱۳۶۸ و ۱۳۷۱ نیز تجدید چاپ شد. نوزدهمین چاپ از کتاب سووشون در سال ۱۳۹۲ منتشر و در بیست و هفتمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران در سال ۱۳۹۳ عرضه شد.
طرح جلد ترجمه انگلیسی سووشون
ترجمه
این کتاب به زبان‌های مختلفی ترجمه شده‌است که از جمله می‌توان به ترجمه آلمانی در سال ۱۹۹۷ با عنوان درام غم‌انگیز-سووشون و ترجمه اسپانیایی در سال ۲۰۰۵ با عنوان سووشون با ترجمه خواکین رودریگز بارگاس اشاره کرد. این رمان همچنین به زبان‌های فرانسوی، ژاپنی، روسی، چینی و ترکی نیز ترجمه شده‌است. ترجمه انگلیسی این کتاب با عنوان سووشون: رمانی درباره ایران مدرن در سال ۱۹۹۰ میلادی با ترجمه محمدرضا قانون‌پرور و مقدمه برایان سپونر، در شهر واشینگتن در آمریکا به چاپ رسید. مترجم در پایان این کتاب، در ۹ صفحه اصطلاحات به‌کار رفته در این رمان را توضیح داده و علاوه بر این، هرجا که فرصتی دست داده، تلاش کرده‌است که مخاطب را با مشخصات فرهنگی و بوم‌شناختی ایران آشنا کند که می‌توان آن را علت انتخاب عنوان فرعی «رمانی در مورد ایران مدرن» در ترجمه انگلیسی کتاب نیز دانست. همچنین ترجمه انگلیسی دیگری از این کتاب با عنوان یک مرثیه ایرانی توسط رکسانه زند در سال ۱۹۹۳ در انگلستان به چاپ رسیده‌است.
سیمین دانشور در سال ۱۳۸۵ در مصاحبه‌ای با مجله گوهران، با نقل خاطره‌ای از سید موسی صدر گفت: «سووشون رو او به عربی ترجمه کرد. آورده بود برامون.» بر همین اساس، برخی از منابع از ترجمه عربی این کتاب به قلم سید موسی صدر خبر داده‌اند. با این حال حورا صدر، دختر وی از وجود چنین ترجمه‌ای اظهار بی‌اطلاعی کرده‌است.
ترجمه ایتالیایی این کتاب توسط آنا وانزن و انتشارات بریوسکی صورت گرفته‌است.
اهمیت
سووشون از حیث فن داستان‌نویسی، شخصیت‌پردازی و پرورش درون‌مایه آنقدر قوی است که حسینعلی قبادی آن را نقطه عطفی در ادبیات داستانی معاصر ایران قلمداد کرده‌است. هوشنگ گلشیری این رمان را معیار رمان در زبان فارسی می‌داند که «حضورش بر بسیاری از رمان‌های پیش از آن خط می‌کشد و رمان‌های پس از آن را باید با آن سنجید.» این رمان بعد از بوف کور با استقبال گسترده‌ای مواجه شد و به نظر حسین پاینده، منتقد ادبی، یکی از سه اثر ماندگار در بین رمان‌های ایرانی است. وی معتقد است که سیمین دانشور سهم بسزایی در پرورش رمان‌نویسی در ایران دارد و یکی از علت‌های پرطرفدار بودن این ژانر در ایران، انتشار موفقیت‌آمیز کتاب سووشون است.
سووشون نخستین رمان ایرانی است که نویسنده، شخصیت اول و راوی آن یک زن است. این رمان حس مبارزه‌جویی و ظلم‌ستیزی را در مخاطب خود برمی‌انگیزد و در دوره‌های مختلف تاریخ معاصر، به‌خصوص در دوران انقلاب اسلامی، باعث ایجاد شور و حرکت در خوانندگان خود می‌شد.
رمان سووشون به لحاظ جذب مخاطب، کتاب بسیار موفقی محسوب می‌شود. حسن میرعابدینی و محمدحقوقی این رمان را پرفروش‌ترین رمان ایرانی قلمداد می‌کنند. هوشنگ گلشیری در سال ۱۳۷۶ شمارگان منتشرشده این کتاب را ۴۰۰ هزار نسخه گزارش کرده‌است که تا آن زمان پرتیراژترین رمان فارسی محسوب می‌شد. با احتساب تجدید چاپ‌های بعد از آن، فروش این کتاب به بیش از ۵۰۰ هزار نسخه تا سال ۱۳۹۵ رسیده‌است.
عناصر داستان
طرح و زاویه دید
داستان سووشون در شهر شیراز و در سال‌های پایانی جنگ جهانی دوم رخ می‌دهد؛ در شرایطی که نیروهای متفقین وارد ایران شده‌اند و جنوب ایران -ازجمله شیراز- توسط ارتش انگلیس اشغال شده‌است. این کتاب در ۲۳ فصل، داستان یک خانواده ملاک از طبقه متوسط را در این دوره روایت می‌کند، در حالی که زندگی روزمره به‌واسطه حضور اشغال‌گران، روزبه‌روز پیچیده‌تر می‌شود. داستان در مقابل دیدگان زری اتفاق می‌افتد که یک زن متاهل و خوشبخت است و سعی در محافظت از خانواده‌اش دارد. او در برخی مواقع بر خلاف آنچه از یک زن سنتی ایرانی در آن دوران انتظار می‌رفت عمل می‌کند. داستان سووشون با زاویه دید بیرونی به شیوه دانای کل محدود به ذهن زری روایت می‌شود.
پیرنگ
داستان با مراسم عقدکنان دختر حاکم شیراز شروع می‌شود که زری و یوسف در آن شرکت می‌کنند. در این مراسم علاوه بر اعیان و اشراف شهر، سران قشون انگلیس که شهر را اشغال کرده‌اند نیز حضور دارند. یکی از مقامات انگلیسی به نام سرجنت زینگر سعی می‌کند یوسف را راضی کند تا محصول زمین‌هایش را به قوای انگلیس بفروشد. اما یوسف تصمیم دارد مازاد محصول خود را به مردم قحطی‌زده شیراز بدهد. خان کاکا، برادر یوسف که در تلاش برای به دست آوردن مقام و منصب است، سعی می‌کند او را متقاعد کند که با حاکم شیراز و سران قشون انگلیس کنار بیاید. ایستادگی و سرسختی یوسف، زری را سخت نگران از دست رفتن امنیت و آرامش خانه و خانواده‌اش می‌کند. یک بار که یوسف برای سرکشی به املاک خود به روستا می‌رود، زری نگران می‌شود، شبها کابوس می‌بیند و هرچه می‌گذرد، خواب‌هایش آشفته‌تر می‌شود. یوسف با شلیک یک ناشناس کشته می‌شود و جسد او را به خانه می‌آورند. زری پریشان و ناخوش می‌شود. در اینجا داستان بعد اساطیری می‌گیرد و زری در خواب و بیداری یوسف را همچون سیاوش تصور می‌کند. این پریشانی به حدی است که در مقطعی، اطرافیان تصور می‌کنند که او دیوانه شده‌است. اما عاقبت ترس و وحشت را از خود دور می‌کند و از سایه تردید خارج می‌شود.
سرانجام داستان، ماجرای تشییع جنازه یوسف است که به نظر دوستان و هواداران او، باید به تظاهرات سیاسی و مذهبی تبدیل شود. اما ماموران حکومت مانع می‌شوند و مراسم به خشونت کشیده می‌شود. به‌ناچار، جنازه را شبانه در صندوق عقب ماشین خان کاکا به گورستان می‌برند و بدون طواف یا نماز میت، در گوری بی‌نام و نشان دفن می‌کنند. کتاب با یادآوری پیام تسلیتی که مک ماهون، دوست ایرلندی یوسف به زری نوشته‌است پایان می‌یابد: «گریه نکن خواهرم، در خانه‌ات درختی خواهد رویید و درخت‌هایی در شهرت و بسیار درختان در سرزمینت. و باد پیغام هر درختی را به درخت دیگر خواهد رسانید و درخت‌ها از باد خواهند پرسید: در راه که می‌آمدی سحر را ندیدی؟»
شخصیت‌پردازی
زری یا خانم زهرا، شخصیت اصلی داستان، زن جوان تحصیلکرده‌ای از طبقه متوسط است که دغدغه اصلی‌اش دور ماندن خانواده از گزند ناملایمات پیش رو است. او که در طول داستان رفتاری متفاوت از زنان اطراف خویش نشان می‌دهد، در اثر وقایعی که اتفاق می‌افتد، خودآگاهی بیشتری پیدا می‌کند و از سایه ترس و تردید بیرون می‌آید. او شخصیتی پویا دارد که بین ترس و شجاعت در نوسان است. ترسی که در وجود اوست از عشقش به همسر و فرزندانش ناشی می‌شود، اما از این بابت مورد شماتت همسر قرار می‌گیرد. کشته شدن شوهرش، او را از این دوگانگی خارج می‌کند و به او شجاعت و جسارت می‌بخشد. داستان از زاویه دید زری روایت می‌شود و مخاطب با احساس، ترس‌ها و آرزوهای او کاملا آشنا می‌شود.
جلال آل‌احمد الهام‌بخش شخصیت یوسف بوده است.
یوسف، شوهر زری، مالکی صریح‌اللهجه و خوش‌قلب است که حاضر نیست محصولش را به قشون بیگانه بفروشد. صراحت کلام او، نزدیک‌ترین کسانش، از جمله زری را هراسان می‌کند و از او شخصیتی تک‌افتاده و محکوم به انزوا می‌سازد. یوسف در طول داستان شخصیتی ایستا دارد و دچار تغییر نمی‌شود. او با حقایق دنیای معاصر آشناست و دیدگاه و معیارهایی متفاوت از افراد هم‌طبقه خود دارد؛ به‌طوری‌که این دیدگاه در زندگی، انتخاب همسر و برخورد او با رعیت تاثیرگذار است. در گفتار و رفتار یوسف، نوعی گفتمان آگاهی تاریخی مشهود و برجسته است و از این رو حتی از ایل‌ها و طایفه‌هایی که به‌خاطر در جنگ بودن با دولت مرکزی، با انگلیسی‌ها همکاری می‌کنند، حمایت نمی‌کند.
علاوه بر زری و شوهرش یوسف، پسر (خسرو) و دخترهای دوقلویشان (مینا و مرجان) و عمه خانم هم اعضای دیگر این خانواده هستند. عمه خانم یا خانم فاطمه خواهر بزرگتر یوسف است که همسر و پسر خود را از دست داده و به تریاک روی آورده‌است. دغدغه‌ها و وابستگی‌های زری را ندارد و با برادر دیگرش، ابوالقاسم خان که با انگلیسی‌ها همکاری می‌کند، علنا مخالفت می‌کند. او برای فرار از وضعیت موجود تصمیم دارد به کربلا برود و مجاور شود. عزت‌الدوله، زن ثروتمندی است که ارتباط نزدیکی با خانواده حاکم دارد. او به‌علت این که زری به خواستگاری پسرش جواب منفی داده بود، نسبت به او دشمنی می‌ورزد. اما از سوی دیگر خود عزت‌الدوله هم از سوی شوهرش مورد ظلم است؛ شوهرش به او خیانت می‌کند و در مقابل دیدگان او با زنان دیگر ارتباط دارد و او مجبور است در خانه خودش از آن‌ها پذیرایی کند. فردوس، کلفت خانه عزت‌الدوله است که توسط شوهر یا پسر او مورد تجاوز قرار گرفته و به ازدواج اجباری با کل عباس، نوکر آن خانه تن داده‌است. مادرش ننه‌فردوس هم در همان خانه خدمت می‌کند و در کار قاچاق با عزت‌الدوله همکاری دارد. سودابه، زنی رقاص و معشوقه پدر یوسف و عمه‌خانم است که باعث آوارگی مادر و آبروریزی پدر آن‌ها می‌شود، اما هرگز با او ازدواج نمی‌کند. سرجنت زینگر نماینده فروش چرخ خیاطی است که اکنون به لباس نظامی ارتش انگلیس درآمده و تلاش می‌کند آذوقه مورد نیاز قشون انگلیس را تهیه کند.
بسیاری از شخصیت‌های اصلی و فرعی سووشون از شخصیت‌های واقعی الهام گرفته شده و با در هم آمیزی تخیل به شخصیتی متفاوت تبدیل شده‌اند. شخصیت زری به سیمین دانشور و شخصیت یوسف به جلال آل احمد شبیه است. یکی از نقل قول‌های مشهور در این زمینه مربوط به بزرگ علوی است که می‌پرسد: «هرکس سووشون را می‌خواند، از خود می‌پرسد آیا زری خود سیمین و یوسف همان جلال آل‌احمد نیست؟» خلق و خوی یوسف آیینه‌ای از خلق‌وخوی جلال است. جلال به گفته سیمین دانشور، صریح، خشمگین و حادثه‌آفرین بود. حساب‌گر و سازش‌کار نبود و تحمل دست‌های آلوده را نداشت. زری هم مانند سیمین در مدرسه‌ای با مدیریت انگلیسی‌ها درس خوانده‌است. دکتر عبدالله‌خان مانند دکتر محمدعلی دانشور، پدر سیمین، از پزشکان برجسته شیراز و عاشق حافظ است. شخصیت خانم مسیحادم از خواهر سیمین الگوبرداری شده‌است. مک ماهون، بی‌بی همدم و ملک‌سهراب هم از شخصیت‌های واقعی الهام گرفته شده‌اند.
ویژگی‌های سبکی
سووشون رمانی نمادگرایانه است و نویسنده در آن به صورت غیرصریح، موضوعی را تحت پوشش موضوعی دیگر بیان می‌کند. در این داستان، خانه یوسف نمادی از جامعه ایران در آن روزگار است. زری نمادی از زن ایرانی است که تلاش می‌کند جنگ به خانه‌اش راه نیابد و آرامش خانواده‌اش را برهم نزند. یوسف نماد قشر روشنفکر و ضداستعماری جامعه و مستر زینگر نماد اشغال‌گران انگلیسی است. انتخاب نام یوسف که برگرفته از نام پیامبر نجات‌دهنده مردم از قحطی است، برای شخصیت استعمارستیز داستان در دوران قحطی نیز یکی از جنبه‌های نمادگرایانه سووشون است. رویکرد ظلم‌ستیزانه و کشته‌شدن غریبانه یوسف، سرگذشت سیاوش را تداعی می‌کند و در جای‌جای این داستان ارتباط معنایی نزدیکی با شخصیت حسین بن علی برقرار می‌نماید. یوسف مانند سیاوش پسری به نام خسرو دارد که در جایی خطاب به او می‌گوید: «اگر من نتوانستم، تو خواهی توانست». خسرو یا کیخسرو، پسر سیاوش، به خونخواهی پدر برمی‌خیزد و موفق می‌شود. به نظر می‌رسد که سیمین دانشور به‌صورتی رمزگونه در پی انتقال این مفهوم است که نسل یا نسل‌های آینده (وجه نمادین خسرو) موفق به ادامه راه ظلم‌ستیزان و روشنفکران ایرانی (وجه نمادین یوسف) خواهند شد. سیمین دانشور، خود، سووشون را یک رمان فلسفی می‌داند که تاکید ویژه‌ای بر نمادها دارد؛ چنان‌که سرنوشت یحیای تعمیددهنده، حسین بن علی، سیاوش و یوسف مشابه است و سرنوشت ملک سهراب با سهراب نیز یکی است؛ «اولی را پدر کشت و دومی را جامعه پدرسالار». او منظور خود از زاری بر مرگ سیاوش را زاری بر ملت ایران بیان می‌کند.
هوشنگ گلشیری بیان رمان را بیانی رمزی و تمثیلی می‌داند و برای آن دو معنای نزدیک و دور قائل است. مخاطب در نگاه نخست، معنای اول را در می‌یابد اما خواننده آزموده معنای دور را هم می‌تواند استنباط کند. با دریافت معنای دور، معنای نزدیک فراموش نمی‌شود؛ چون سطح ظاهری یا معنای نزدیک، صرفا نشانه و انتزاع نیست. معنای دو سطحی و بیان رمزی باعث شده‌است که پیام رمان نسبت به وقایع زمان وقوع داستان (اشغال ایران به دست متفقین) نسبت به وقایع سیاسی زمان نشر (کودتای ۲۸ مرداد) نیز قابل استنباط باشد و احتمالا برای حل معضلات اجتماعی و سیاسی در هر زمان و مکانی نیز همان طرح ثابت برای خوانندگان قابل دریافت خواهد بود.
حسین سناپور، این اثر را یک رمان رئالیستی می‌داند که با بهره‌گیری از همه نیروهای مختلف و درگیر اجتماع و قشرهای مختلف مردم و تقابل آن‌ها با یکدیگر، داستان کاملی برای مخاطب روایت می‌کند. شخصیت‌های داستان سووشون واقعی و دست یافتنی‌اند. دانشور در ترسیم فضای داستان نه سیاه‌نمایی کرده‌است و نه خوش خیالی. رخدادهای تاریخی که در داستان به آن‌ها اشاره می‌شود نیز واقعی و مبتنی بر وقایع روزمره نیمه اول سال ۱۳۲۲ و تجربیات شخصی نویسنده است؛ هرچند که نویسنده فراخور روند داستان دست به انتخاب زده و الزاما همه رخدادهای تاریخی آن دوره را پوشش نداده‌است. به‌همین علت، سووشون را نمی‌توان صرفا یک رمان تاریخی قلمداد کرد.
یکی دیگر از ویژگی‌های رمان، استفاده از واژگان و اصطلاحات عامیانه شیرازی است. دانشور همچنین از عناصر فرهنگ عامه نظیر توتم، تابو و خرافه در پیشبرد خط سیر داستانی استفاده کرده‌است. درخت گیسو نمونه‌ای از توتم و قسم دروغ چوپان نمونه‌ای از تابو است که در این داستان به‌کار گرفته شده‌است.
تاثیرپذیری‌ها
هوشنگ گلشیری سووشون را بیانی خلاقانه و ادیبانه از کتاب‌های غربزدگی و در خدمت و خیانت روشنفکران، از برجسته‌ترین آثار جلال آل احمد، همسر سیمین دانشور می‌داند اما معتقد است که نثر آن متاثر از نثر آل احمد یا دیگران نیست. هویت آثار جلال آل احمد و سیمین دانشور به گفته محمدحسین دانایی، که با جلال و سیمین دارای نسبت خانوادگی است، از یکدیگر تاثیر پذیرفته‌است؛ به‌طوری که آثار جلال از مقالات سیاسی صرف به آثاری با بیان شیرین و آثار سیمین از متونی احساسی به بیانی مسوولانه و اجتماعی تغییر کرده‌است.
نقدها و دیدگاه‌ها
نقد اجتماعی
سووشون در نشان دادن اوضاع اجتماعی شیراز در دوران جنگ جهانی دوم موفق است. نمونه‌هایی از این اوضاع نابسامان، قحطی، شیوع تیفوس، بی‌توجهی حاکمان به اوضاع آشفته اجتماع، اسراف و فساد دستگاه حکومتی و تلاش اشغال‌گران انگلیسی برای ترویج آداب ملی و مذهبی خود است که در جای جای رمان بیان شده‌است. نویسنده که از چشم زری به اوضاع می‌نگرد، دیدگاهی انتقادآمیز و خودنگر اتخاذ می‌کند و این دیدگاه پیوسته از زبان یوسف بیان می‌شود که مدام حاکم و وابستگانش، انگلیسی‌ها و حتی روشنفکران را به باد انتقاد می‌گیرد و زری نیز با او اتفاق نظر دارد. نویسنده تلاش می‌کند به مخاطب بنمایاند که آنچه را توصیف می‌کند عینیت واقعی دارد و او صرفا به گزارش آن پرداخته‌است. به عقیده سناپور، دانشور در تمام داستان بر نقش فرهنگ و اختلاف فرهنگی انگلیسی‌ها و ایرانی‌ها اشاره می‌کند و به‌صورت غیرمستقیم می‌گوید که هر کس سرانجام به اصل و ریشه خود بازمی‌گردد.
در این رمان، همه اتفاقاتی که در اجتماع می‌افتد، در خانواده زری بازتاب پیدا می‌کند و مخاطب در می‌یابد که خانه و اجتماع چقدر به هم شباهت دارند. به نظر حسین سناپور، نویسنده و منتقد، این رمان چشم‌اندازی از آینده زنان و نقشی که آن‌ها در تحولات اجتماعی ایفا می‌کنند، ترسیم می‌کند. حسینعلی قبادی، منتقد و استاد دانشگاه، انتخاب زری به‌عنوان شخصیت محوری داستان را بیانگر جهان‌بینی سیمین دانشور می‌داند که به شیوه‌های گوناگون در پی بیان حقوق ازدست‌رفته زنان و احترام به آزادی‌های بنیادین آنهاست. به نظر فاطمه سرمشقی، نویسنده ادبیات کودک، طبیعت‌دوستی و نگاه شاعرانه، مصداق‌هایی از رویکرد و ادبیات زنانه در داستان است که در همه‌جای آن می‌توان ملاحظه کرد. هرچند که حوادث داستان حول محور یوسف -شخصیت مرد داستان- شکل می‌گیرد، اما مخاطب هرگز به دنیای جدی مردانه راه پیدا نمی‌کند. در این داستان، نظام مردسالار حاکم بر جامعه ایرانی از زاویه‌های گوناگون مورد انتقاد واقع می‌شود. در مقابل این نظر، کامران تلطف، استاد دانشگاه، معتقد است که دانشور با تصویری که از زری به عنوان یک شخصیت مطیع و منفعل ارائه کرده‌است، انگاشتی پدرسالارانه را نسبت جنبش‌های انقلابی القا می‌کند.
نقد سیاسی و تاریخی
برایان اسپونر معتقد است که این رمان چکیده‌ای است از تجربیات نسلی از ایرانیان در دوران که با فشارهای سیاسی و تاریخی مبارزه می‌کردند. در این رمان، کشته‌شدن یوسف در ۲۹ مرداد اتفاق می‌افتد که به‌طور غیرمستقیم به کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ اشاره دارد. برخی از منتقدان از جمله هوشنگ گلشیری و محمدرضا قانون‌پرور به نشانه‌های غیرمستقیمی در صفحه‌های پایانی کتاب اشاره می‌کنند که وقایع منجر به سقوط دولت محمد مصدق را تداعی می‌کند. گلشیری معتقد است که استناد نویسنده به وقایع دهه چهل، قالب عامیانه «کار، کار انگلیسی‌هاست» را بر داستان مسلط کرده؛ چنان‌که برخی امور و وقایع بی‌ارتباط به انگلیسی‌ها در سال ۱۳۲۲ نیز به آن‌ها نسبت داده شده‌است.
شخصیت آقای فتوحی که از فعالان مارکسیست داستان سووشون است، نه تنها قادر به تشخیص منافع ملی کشور نیست، بلکه حتی از نگهداری کردن از خواهر خود، خانم فتوحی که در تیمارستان بستری است، عاجز می‌ماند. جواد اسحاقیان معتقد است که سیمین دانشور با استفاده از آقای فتوحی به عنوان یک نماد، جریان مارکسیسم را در ایران به نقد می‌کشد.
در سووشون، دو واقعه تاریخی نبرد سمیرم (۱۳۲۲) و همکاری عشایر با انگلیسی‌ها (۱۳۲۳) با یکدیگر ادغام شده، که به‌نظر هوشنگ گلشیری تکنیکی متداول در خلق رمان (حتی رمان تاریخی) است. اما انطباق این دو رویداد، نویسنده را واداشته که واقعه سمیرم را به انگلیسی‌ها نسبت دهد؛ درحالی‌که به‌عقیده منتقد انتساب نادرستی است. تعمیم تمایل سران عشایر به انگلستان در سال ۲۳ به ۲۲ باعث شده‌است تا شخصیت‌هایی که باید در دو جبهه باشند، در یک جبهه قرار گیرند؛ مثلا خانم عزت‌الدوله قاچاقی و پنهانی به عشایر اسلحه می‌فروشد، اما بیم دارد که از سوی حاکم شیراز -که هم‌پیمان انگلیسی‌هاست- مجازات شود. اگر عشایر با انگلیسی‌ها همدست‌اند، ترس و پنهان‌کاری عزت‌الدوله غیرمنطقی است.
تفکرات و احساسات ضداستعماری و غرب‌ستیزانه‌ای که در آن زمان در ایران رایج بوده‌است و در نهایت در شکل‌گیری انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷ موثر بوده، به نوعی دستمایه خلق تصاویر در این رمان است.
نقد ادبی
متن کتاب سووشون متنی ساده و محکم است و از صور خیال از نوع تشبیه، استعاره، تشخیص و کنایه در آن استفاده شده‌است. تشبیهات به کار گرفته شده در کتاب ساده‌اند. متن کتاب، از توصیف غنی است و این توصیف فقط وصف برون نیست بلکه درون شخصیت‌ها و اندیشه‌های آنان نیز به خوبی توصیف شده‌است. نویسنده از آرایه ادبی براعت استهلال استفاده می‌کند که یکی از تکنیک‌های شعر و نثر فارسی کلاسیک است و تسلط نویسنده بر ادبیات کهن فارسی را نشان می‌دهد. به‌همین‌دلیل، مخاطب در صفحات اولیه کتاب، به درونمایه اصلی رمان پی می‌برد و برای آنچه قرار است در ادامه با آن مواجه شود، پیش‌آگاهی پیدا می‌کند. دانشور در همان صفحه اول سعی می‌کند مخاطب را جذب کند و او را وامی‌دارد که با زری همراه شود؛ همین صفحه نخست محملی برای معرفی دو شخصیت اصلی داستان است. دانشور اتفاقات پیرامون آن‌ها را در موقعیت خاصی که قرار گرفته‌اند (مراسم عروسی دختر حاکم)، شرح می‌دهد و به این ترتیب با کمک گرفتن از شیوه براعت استهلال شخصیت‌های داستان را معرفی می‌کند و از طریق قرار دادن آن‌ها در موقعیتی برملاکننده، داستان را پیش می‌برد. همه اتفاقاتی که بعدها در داستان رخ می‌دهد، نشانه‌هایی در همان صفحه نخستین دارند. نویسنده همچنین از سبک مینیاتور که در هنر نقاشی متداول است، در این رمان استفاده کرده‌است. او با استفاده از این تکنیک، اجزای داستان را در ابعادی کوچک‌تر فشرده کرده و از نوعی ایجاز بهره برده‌است که عنصر کشمش را پیش می‌برد.
دانشور در سووشون، مانند برخی دیگر از نویسندگان ایرانی از جمله بزرگ علوی و احمد محمود، در داستان خود از مسیر اصلی خارج می‌شود تا بتواند اطلاعات خواننده در مورد موضوع اصلی داستان را تکمیل کند. به‌طور مثال، گوشه‌هایی از زندگی عمه‌خانم، مادر زری و عزت‌الدوله روایت می‌شود تا ظلم‌ها و کاستی‌های جامعه و فضای مردسالارانه آن روزگار بر خواننده معلوم شود. این رویکرد باعث می‌شود که اطلاعات به‌صورت گسسته به خواننده ارائه شود و نویسنده در بازگرداندن مخاطب به خط سیر اصلی داستان با مشکل مواجه شود. به‌خصوص در مورد این داستان‌های فرعی، اطناب و خسته‌کننده شدن متن مورد انتقاد برخی از منتقدان از جمله تقی مدرسی قرار گرفته‌است. به‌نظر هوشنگ گلشیری، وقتی دانای کل با افق دید محدود (زری در سووشون) داستان را روایت می‌کند، نویسنده ناچار می‌شود اطلاعات مورد نظرش از وقایع را به‌صورت تکه‌تکه و باواسطه نقل کند؛ انگار راوی داستان ماجرایی را که خود شاهد نبوده، از زبان کسی می‌شنود. به عقیده گلشیری، دانشور سعی می‌کند تا هربار برای جلوگیری کردن از ملال خواننده، تمهیدی بیندیشد و در این امر تاحدودی موفق بوده‌است؛ مانند نقل جلسه مردانه یوسف که به خاطر وارد و خارج شدن زری به اتاق پذیرایی قطع و وصل می‌شود یا تک‌گویی‌های خانم عزت‌الدوله که با گوش ایستادن زری پشت در، شنیده و ناشنیده می‌ماند. با این حال، گلشیری خواندن داستان کودکانه مک ماهون و نقل یکدست خاطره سروان ارتش از واقعه سمیرم را ملال‌آور و از جمله نقاط ضعف رمان تلقی می‌کند. گلشیری این دو بخش از داستان را نوعی شکست و دوپارگی می‌داند، اما معتقد است از آنجا که خواننده عادی و حتی خواننده آزموده، آن‌ها را فراموش می‌کند و دوباره جذب خط سیر اصلی داستان (تقابل زری و جهان بیرون) می‌شود، این شکستگی به کلیت رمان صدمه‌ای نمی‌زند.
نقد تطبیقی
رباب فضائلی، کارشناس ارشد زبان و ادبیات فارسی، در یک مطالعه تطبیقی، رمان‌های سووشون و رگتایم اثر ادگار لورنس دکتروف را از حیث درون‌مایه، سبک، شخصیت‌پردازی و شیوه روایت داستان مقایسه کرده‌است. رگتایم، اثری پست مدرن است که شروع انقلاب صنعتی را در آمریکا مورد نقد قرار می‌دهد. به نظر فضائلی، دیدگاه این دو نویسنده نسبت به انسان و تاریخ بسیار متفاوت است؛ دیدگاه دانشور ریشه در تعالیم اسلامی دارد و در مقابل، رگه‌هایی از اندیشه‌های مارکسیستی در دیدگاه دکتروف مشاهده می‌شود و این اختلاف دیدگاه باعث تفاوت در شخصیت‌پردازی در دو اثر شده‌است. به عقیده وی، شخصیت‌های در رگتایم هویت مشخصی ندارند و زندگی آن‌ها بی‌نتیجه به پایان می‌رسد اما مرگ در سووشون به بیداری و کنش اجتماعی ختم می‌شود. دانشور انسان را غالب بر جامعه می‌داند و دکتروف، مغلوب.
محمدکاظم کهدویی، استاد دانشگاه، یک مقایسه تطبیقی بین شخصیت‌های زن در دو رمان سووشون و شوهر آهوخانم نوشته علی‌محمد افغانی انجام داد و دریافت که اگرچه هر دو نویسنده سعی در ترسیم تصویری از زن ایرانی و ظلمی که بر او می‌رود دارند، اما دانشور با توجه به تجربه زنانه خود، در آفرینش شخصیت‌های زن موفقتر از افغانی بوده‌است. کهدویی همچنین به غنا و تنوع شخصیت‌های زنانه در رمان سووشون اشاره می‌کند، اما معتقد است که زنان هر دو داستان یا از طبقه مرفه‌اند یا از طبقه فرودست و خدمتکار؛ هیچ‌کدام از این دو داستان به زنان طبقه متوسط نپرداخته‌است.
منبع‌شناسی
از آثار و نقدهای معتبری که درباره سووشون منتشر شده، می‌توان به کتاب جدال نقش با نقاش در آثار سیمین دانشور نوشته هوشنگ گلشیری اشاره کرد. گلشیری در فصل سوم این کتاب، در مقدمه‌ای کوتاه در تلاش برای یافتن نام درست رمان کارش را شروع کرده‌است. او سپس به زمینه نگارش کتاب، جایگاه آن در بین آثار دانشور و زمینه‌های تاریخی خلق اثر با استفاده از مستندات تاریخی پرداخته‌است. رمان سووشون در این کتاب از نظر تقابل بین زن و مرد، درون و برون و واقعیت و آرزو کاویده شده‌است. نویسنده در این کتاب، تحلیلی از نقش زری که در ابتدا شخصیتی منفعل داشته و در پایان به کلی دگرگون شده‌است، ارائه می‌کند. بخش دیگری از این کتاب به رمز گشایی از اشارات نمادین داستان پرداخته‌است.
اقتباس
سیمین دانشور در مورد به تصویر درآمدن رمان خود حساسیت داشت و عموما با اقتباس از این رمان موافقت نمی‌کرد.
تئاتر و نمایشنامه
منیژه محامدی، نمایشنامه‌نویس و کارگردان تئاتر، از جمله افرادی است که توانست اجازه کار روی رمان سووشون را از دانشور بگیرد. وی نمایشی با همین عنوان روی صحنه برد که در آن افسانه بایگان (در نقش زری)، محمد اسکندری (در نقش یوسف)، مهدی میامی، محسن زهتاب، حبیب دهقان نسب ایفای نقش کردند. این نمایش از اسفند ۱۳۷۹ تا اردیبهشت ۱۳۸۰ در سالن اصلی تئاتر شهر اجرا شد. نمایشنامه این اثر تحت عنوان نمایشنامه سووشون: بر اساس رمان جاودان سیمین دانشور در سال ۱۳۸۶ توسط انتشارات قطره به چاپ رسید.
همچنین نمایش رادیویی سووشون در سال ۱۳۹۲ با تنظیم نیما مهر از رادیو نمایش پخش شد.
سینما و تلویزیون
محمد متوسلانی، سینماگر ایرانی، مدعی است که سال‌ها پیش امتیاز فیلم‌سازی بر اساس رمان سووشون را خریداری کرده‌است اما علی‌رغم مذاکراتی که با کارگردان‌ها و تهیه‌کننده‌های مختلف داشته‌است، از آنجا که ساخت این فیلم بودجه زیاد و امکانات خاصی می‌خواهد، تاکنون تهیه‌کننده‌ای حاضر به سرمایه‌گذاری نشده‌است.