نطنز

شهر نطنز ، مرکز شهرستان نطنز، از باغشهرهای تاریخی و مرکزی ایران است که در استان اصفهان و در میانه راه کاشان به اصفهان در دامنه کوهستان کرکس و در شمال غربی اردستان قرار دارد. دسترسی به شهر نطنز از طریق جاده قدیم کاشان نطنز و اصفهان نطنز و هم چنین آزادراه تهران - نطنز- اصفهان و جاده ترانزیت تهران جنوب امکان‌پذیر است.
جغرافیا
در تقسیمات رسمی کشوری، نطنز با ۱۵ هزار نفر جمعیت مرکز شهرستان نطنز از توابع استان اصفهان است. ارتفاع شهر نطنز از دریا ۱۶۰۰ متر است.
نطنز دارای آب و هوای معتدل کوهپایه‌ای است.
تاریخ، مردم و فرهنگ
وجه تسمیه نطنز: نطنز به دلیل قدمت چند هزار ساله و واقع شدن در مسیر اصلی شمال و جنوب کشور و با توجه به موقعیت ویژه جغرافیایی از زمان‌های دور مورد توجه حکومتها بوده، در خصوص وجه تسمیه نطنز گویند نطنز در ادوار دور به نطین و نطن (به معنای جای خوش آب و هوا به زبان پهلوی) مشهور بوده که به مرور زمان به نطنز تغییر یافته‌است.
دیگر قول مشهور حکایت از آن دارد که در زمان مامون خلیفه عباسی که هشتمین پیشوای شیعیان جهان ثامن الائمه حضرت امام رضا (ع) به حسب ظاهر به ولایت عهدی برگزیده شدند، اقوام و آشنایان و اهالی مدینه و یثرب که به دیدار آن امام همام می‌شتافتند، از خاک نطنز عبور می‌کردند که خاک نطنز را به دلیل وجود علما و فضلا ی موجود و مدفون در این منطقه و اینکه منطقه به همین دلیل به خاک اولیاء الله معروف بوده و هست این خاک را دیگر جای شوخی و طنز نمی‌دانستند و می‌فرمودند که طنز دیگر جای شوخی و طنز نیست و به همین دلیل معروف به نه طنز (نه شوخی) گردیده‌است. قول دیگر حاکی است به دلیل اعتقاد قلبی مردم این دیار که از ارادتمندان به ساحت مقدس ائمه اطهار (ع) بودند و زائران زیادی به زیارت حضرت ثامن الحجج علی بن موسی الرضا (ع) در طوس مشرف می‌شدند پس از شهادت آن امام همام ماموران خلیفه عباسی مردم را از عزیمت به طوس منع می‌کردند و می‌گفتند نه طوس، که دیگر به طوس نروید و کم‌کم نه طوس به نطنز تغییر یافته‌است.
معنی لفظی نام نطنز
سمعانی در کتاب "انساب" همانند یاقوت در کتاب معجم البلدان، نطنز را "بلیده" یعنی شهر کوچکی از توابع اصفهان خوانده‌است، از اینجا معلوم می‌شود که این نام ترکیبی از واژه‌های اوستایی " نا " یا " نه " (حرف نفی) و " تنج " به معنی بزرگ و نیرومند بوده و در مجموع نطنز به معنی " شهر نه چندان بزرگ و گسترده " یا " بلیده " می‌باشد. به نظر می‌رسد ریشه دیگر نام شهر نطنز واژه اوستایی" تنج " به معنی شهری با آبهای فراوان بوده‌است، نطنز را به معنی " شهر تنگ یا شهر غنچه " تعریف نموده‌اند.
در جای دیگر شهرستان نطنز به لحاظ سرسبز و کوهستانی بودن، به باغ شهر معروف بوده و سالیان دراز محل امنی برای کاروانیانی بوده که جهت سیاحت، زیارت و تجارت از این شهر عبور کرده و نعمتهای خدادادی آن مانند چشمه سارهای جاری، آب و هوای مطبوع و مطلوب آن به همراه مهمان نوازی و خونگرمی مردم این خطه که خصیصه مشترک مردم ایران زمین می‌باشد موجبات آسایش خاطر و آرامش سیاحان و گردشگران را در طول تاریخ فراهم نموده‌است.
زبان : زبان مردم نطنز یکی از گویشهای کهن زبانهای ایرانی است. لهجه آن‌ها تا حدی به لهجه مردم اصفهان شباهت دارد و درعین حال از نظر نحوه تلفظ کلمات و جملات ویژگی‌های منحصر بفرد خود را نیز دارد. در روستاهای نطنز و بخش‌های مختلف آن شاهد هستیم که مردم در تلفظ کلمات و بیان جملات هر کدام بنحوی کش و قوس‌های خاصی در تلفظ کلمات می‌دهند و گاهی گویش برخی افراد قدیمی و مسن این شهرستان برای سایرین قابل فهم نیست. خوی و خصلت مردم این شهر با مردم اصفهان و شهرهای اطراف کاملا متفاوت است. البته در برخی محلات نطنز در قدیم از گویش راجی استفاده می‌کردند.
پسوند نطنزی:
در سال‌های اخیر با افزایش مهاجرت، تعداد زیادی از نطنزی‌ها به شهرهای دیگر از جمله تهران مهاجرت نموده‌اند که این خود باعث کاهش جمعیت بومیان منطقه و افزایش مهاجرین از اقوام دیگر به این شهر شده‌است. اکثریت مردم نطنز که نسل در نسل در این شهر به دنیا آمده‌اند پسوندهای نظری و نطنزی را در انتهای فامیلی خود ثبت می‌نمایند.
لباس : در مورد لباس مردم نطنز باید گفت که امروزه بجز ابیانه (آخرین روستای واقع در رودخانه برزرود) که بخش عمده‌ای از فرهنگ گذشته خود را هنوز حفظ داشته، دیگر نقاط به صورت معمول است.
صنایع دستی : یکی از صنایع موجود در مرکز نطنز، چینی آن است که هنوز به روش دستی تولید می‌گردد. قدمت تولید سفال و سرامیک سنتی در نطنز به ۷۰۰ سال پیش بازمی‌گردد و تا امروز هم برخی کارگاه‌های سنتی در آن مشغول به کارند.
همچنین یکی دیگر از مشاغل گذشته نطنز حلاجی یا همان پارچه بافیست، که هنوز بعضی از این دستگاه‌های قدیمی موجود می‌باشد. ریسندگی و قالی بافی یکی دیگر از کارهای دستی مناطق نطنز است که دومی یعنی قالی بافی آن هنور در روستاها رایج بوده و تولیدات آن به بازار فرش کاشان گسیل می‌گردد، شیلونگری یکی از کارهای قدیمی موجود در بازار نطنز بوده. بازار شهر نطنز شامل دو قسمت می‌باشد که محله قدیمی آن که به پشت بازار معروف است روزگاری بازار قصبه مرکزی نطنز بوده، که در آن آهنگری، شیلونگری (قفلسازی)، نجاری و خراطی از کارهای متداول آن عصر بوده، که تا چند سالی پیش پیرمردهای بازمانده از آن دوران هم چنان در آن کار می‌کردند.
تحفه نطنز
تحفه نطنز در فرهنگ عامه کنایه از نمونه‌ای نادر و کمیاب است که می‌تواند در مورد هر شخص یا هر شیء مصداق پیدا کند، اما قریب به اتفاق سالخوردگان و راویان تاریخ و فرهنگ اجتماعی و ادبیات نطنز براین عقیده‌اند که تحفه نطنز به نوعی محصول خشکبار اطلاق می‌شود که متشکل از میوه‌ای به نام الگ (از خانواده هلو است که بسیار شیرین است و فقط در آبادی‌های نطنز به دست می‌آید) و مغزگردوی آسیاب شده و خاک قند است که در اصطلاح محلی به آن «جوزقند» می‌گویند و برخی به آن گرد دارچین و هل نیز اضافه می‌کنند.
اما بسیاری دیگر ازمردم «گلابی» را تحفه نطنز می‌دانند، چرا که «گلابی» نطنز از نظر طعم و مزه در نوع خود بی‌نظیر است و این بخاطر ترکیبات خاک و آب و هوای ویژه نطنز است، چرا که نهال‌های گلابی نطنز را در مناطق دیگر تکثیر کرده‌اند، اما محصول آن‌ها چنین کیفیتی ندارد… به‌طور کلی آب و خاک و هوای مساعد خطه نطنز، به گونه ایست که شرایط برای رویش و تولید بهترین نوع محصولات کشاورزی زمینی و باغی را فراهم کرده و در یک‌کلام می‌توان گفت، تمامی محصولات گیاهی نطنز جنبه «تحفه» دارند. انار (با پوست سیاه رنگ یا سفید رنگ) وگردوی نطنز نیزاز دیگر محصولات مرغوب این شهرستان محسوب می‌شوند؛ و این در شرایطی است که به دلیل نبودن صنایع تبدیلی در این شهرستان هر سال مقدار زیادی از این محصولات از بین می‌روند.
آیین‌ها و مراسم‌ها
پنجشنبه بازار: از اعصار گذشته در قصبه مرکزی نطنز برگزار می‌شده‌است، و محلی بوده برای دادوستد که این سنت تا به امروز کماکان ادامه داشته، که می‌توان زیبائی خاصی را از حضور روستائیان مشاهده نمود.
جاروکشی: نام مراسمی است که در شب اول ماه محرم در حسینیه تاریخی ارشاد علیا در مرکز شهر نطنز برگزار می‌شود که سابقه تاریخی دارد.
نخل گردانی: در روز عاشورا که یکی دیگر از مراسم تاریخی در نطنز است و قدمت نخل‌های موجود در تکایای تاریخی نطنز خود حکایت از دیرینگی این مراسم دارد.
بالا بردن چادر تکایا: برپا کردن چادر (خیمه) تکایا از مراسمی است که در هر ساله با نزدیک شدن به ماه محرم در چهار تکیه تاریخی و اصلی نطنز (مرکز شهر، ارشاد علیا، افوشته و سرشک) برگزار می‌شده‌است ک طی مراسمی سنتی خیمه‌های تکایا را برپا می‌کردند تا این تکایا برای برگزاری مراسم تعزیه خوانی و عزاداری آماده شود.
تعزیه خوانی: از برجسته‌ترین مراسمی است که در دهه اول ماه محرم و سایر مناسبت‌های مذهبی در نطنز برگزار می‌شود. این مراسم در فهرست ملی میراث فرهنگی ناملموس به ثبت رسیده‌است و امروز نطنز به عنوان پایتخت تعزیه ایران معرفی گردیده‌است.
حلیم پزان سنتی: یکی از مراسم‌های سنتی که در اکثر مراسم‌ها و مناسبات مذهبی در شهر نطنز برگزار می‌شود، حلیم پزان است که در آن حلیم را به روش سنتی می‌پزند و پخت حلیم در ایام مختلف مذهبی سال در نطنز چنان رواج دارد که در اکثر محلات و هیئت‌ها یافت می‌شود.
شب برات: مراسمی است که از سه روز مانده به روز میلاد امام زمان (عج) آغاز می‌شود و به صورتی است که در این سه روز مردم عصرها برای زیارت امامزادگان و قرائت فاتحه برای اموات خود به امامزادگان و آرامستان‌های نطنز می‌روند و نذورات و خبرات توزیع می‌کنند.
جاذبه‌های تاریخی
قلعه سنگی نطنز
در باغشهر تاریخی نطنز آثار تاریخی متعددی وجود دارد از جمله: مسجد جامع و بقعه شیخ عبدالصمد نطنزی، آتشکده ساسانی، مجموعه آب انبارهای تاریخی در محلات نطنز، مسجد کوی میر، مسجد جامع و حسینیه و درختان چنار تاریخی سرشک، بقعه سید واقف، بقعه می‌رسید، حمام افوشته، شربتخانه سید واقف، مسجد جامع افوشته، حسینه افوشته، حسینیه مرکز شهر و سنگآب‌های آن، آسیاب‌های سرشک، سرابان و پمه، مسجد خواجه، کاروانسرای میر ابوالمعالی (قلعه کوهاب)، گنبدباز و قلعه وشاق
آتشکده
این آتشکده بنایی از دوره ساسانی است که در حوالی مسجد جمعه (جامع) و در میان باغی قرار دارد. ارتفاع این بنا از سطح زمین به ۲ متر می‌رسد.
آثار کمی از این بنا که شباهت بسیار کاملی به بناهای دوران ساسانی دارد، شامل چهارستون از هفت ستون اولیه و یک اتاق از چهار اتاق آن بجا مانده و بقیه فروریخته‌است.
دو تاقچه از چهار تاقچه‌ای که سطح مربع بنا را به تاق فوقانی گنبد متصل می‌کند هنوز باقی است. ابعاد هر یک از اضلاع خارجی بنا ۳۵ /۱۱ متر بود، و ضلع داخل بنا ۷ متر طول درد. دهانه هر تاق ۵/۶۹ متر است.
اصل بنا با سنگ لاشه و پوششی از گچ ساخته شده‌است.
مسجد جمعه (جامع)
مسجد جامع نطنز در کنار چنار کهنسال
مسجد جمعه یا مسجد جامع نطنز مجموعه‌ای از چندین بنا است که این بناها در دوران الجایتو خدابنده و پسرش ابوسعید بهادرخان به ترتیب زیر ساخته شده‌است:
- مسجد بین سالهای ۷۰۴ تا ۷۰۹ هجری.
- بقعه شیخ عبدالصمد به سال ۷۰۷ هجری.
- ایوان جلوخان خانقاه در سال ۷۱۶ و ۸۱۷ هجری.
- مناره که تاریخ پایان بنای آن سال ۷۲۵ هجری نوشته شده‌است.
یکی از مورخان به نام «آندره گدار» درباره بنای مسجد جمعه نطنز که از نظر سبک معماری در نوع خود کم‌نظیر است و نشانه‌هایی از معماری چند دوره را در خود حفظ کرده‌است، می‌نویسد: «مسجد که نسبتا از خرابی محفوظ مانده مرکب است از یک شبستان هشت ضلعی گنبددار مشرف بر صحنی که چهار ایوان دارد. اضلاع صحن را دهلیزها و نمازخانه‌های مختلف به هم متصل می‌سازد. این مسجد از سمت شمال و مشرق و جنوب محدود است به کوچه باریکی که چون به مدخل بزرگ مسجد و مقابل مناره و درگاه خانقاه می‌رسد، وسعت یافته مبدل به میدان کوچکی می‌شود. در سمت غرب ویرانه خانقاه دیده می‌شود، مسجد ۳ مدخل دارد، یک مدخل جنوبی و دو مدخل شمالی، مدخل‌های سمت شمال همسطح حیاط هستند، ولی مدخل جنوبی دهلیزی است که با ۱۲ پله بلند به کف راهرو مسجد می‌رسد…»
از نقاط دیدنی مسجد، مکانی در میان صحن مسجد است که با چند پله به کانال قنات آبی می‌رسد که از زیربنای مسجد عبور می‌کند.
اصل بنای مسجد با آجر و ملات ساخته و با آهک پوشیده شده‌است.
برپهنه چندین کتیبه و سنگ نبشته در گوشه و کنار مسجد، تاریخ تعمیرات، بانیان، معماران و استادان مجرب و مشهوری که در مرمت و بازسازی این مسجد فعالیت داشته‌اند؛ به خوبی عنوان شده‌است.
بقعه شیخ عبدالصمد نطنزی
بنای این بقعه با مسجد جمعه چنان مربوط و متصل است که به نظر می‌رسد مقارن یکدیگر یعنی در سال ۷۰۷ هجری ساخته شده‌اند. محور اصلی بقعه و محراب آن که با محور مسجد نزدیک به ۱۰ درجه انحراف دارد و نیز موقعیت راهرو، مقبره و دهلیز مسجد دلیل دیگری است برآن که هر دو بنا در یک زمان ساخته شده‌اند. گنبد این بقعه هرمی شکل و هشت ضلعی است. براساس لوحه‌ای در بقعه شیخ عبدالصمد، ساخت این بقعه به اسماعیل بنای اصفهانی نسبت داده شده‌است.
در راهرو مشترک مسجد و مقبره شیخ عبدالصمد سردر مخصوصی برای خانقاه ساخته شده که کتیبه آجری آن به خط ثلث برجسته به خوبی قابل خواندن است.
برضریح چوبی روی آرامگاه شیخ عبدالصمد نیز کتیبه‌ای به خط ثلث به چشم می‌خورد با این مضمون «عمل استاد حسین بن استاد اسماعیل سرشگی النطنزی فی تاریخ نه اربع و سنین و الف سنه ۱۰۶۴ کتیبه عبداللطیف.»
و بر لوح سنگی روی قبر شیخ چنین حکاکی شده‌است:
«هذا الغفور الرحیم الرحمن اللهم صل علی النبی و الولی و الحسن و الحسین و العباد و الباقر و الصادق و الجعفر و الکاظم الموسی و الرضا و التقی و النقی و العسگری و الحجته القائم محمدالمهدی الغازی صاحب الزمان (عج)»
"همت مصروف داشت عصمت پناه صالحه خدیجه سلطان بنت شمس طلا در سنه ۱۰۴۵ و این اثر خیر از او باقی ماند.
گفتنی است؛ قسمتی از بالای محراب آرامگاه شیخ عبدالصمد هم‌اکنون در موزه ویکتوریا و آلبرت لندن نگهداری می‌شود.
قسمت‌هایی از این محراب در اواخر قرن گذشته به سرقت رفته بود.
رباط شاه عباس
کاروانسرای کوهاب یا رباط کوهاب در دوره شاه عباس اول توسط میرابوالمعالی برزرودی یکی از امرای مقرب دربار (وزیر حضور و مجلس نویس شاه) ساخته شده و دارای جلوخان و سردری با کتیبه سنگ شیشه‌ای به خط ثلث زیبایی است که شوربختانه قسمتی از آن تخریب و ربوده شده و آنچه باقی‌مانده به لحاظ دیواره‌سازی و سنگربندی‌های اشرار و راهزنان در مدخل کاروانسرا اکنون به دشواری قابل خواندن است.
گنبد باز
گنبد باز
گنبدی است بر قله کوهی کم ارتفاع مشرف به شهر. در کتاب تاریخ زندگانی شاه عباس اول درباره چگونگی ساخت این گنبد چنین آمده‌است: «شاه عباس اول اغلب تمرینات لشکری خود را در دشتی بین نطنز و اردستان انجام مححی‌داد و شکارگاه‌هایی نیز در این حوالی بود و در این شکارها، بازهای جنگی و شکاری شرکت داشتند، در سال ۱۰۰۱ هجری قمری که شاه عباس به اردستان و نطنز رفته بود، یکی از بازها که مورد توجه شاه بود و به» بازلوند «شهرت داشت در جنگ با عقابی زخمی شد و پس از چندی مرد و موجب ملال خاطر شهریار سرافراز گشت… و در حین توجه، اشاره علیه براین موجب صادر گشت که حکومت پناه» نجم الدین محمود بیک «حاکم نطنز در مقامی مرتفع عمارت عالیه‌ای جهت دفن» بازلوند «طرح اندازد… و جناب حکومت پناه اطاعت حکم نمود و برقله کوهی رفیع (در همان مکان که عقاب، باز را صید کرده بود) گنبدی عالی طرح افکند و در عرض اندک زمان به اهتمام او به اتمام رسید… و اگر کسی ملاحظه آن عالی بنا بنماید، می‌داند که چه زحمت در اتمام آن بنا رفته و چه مبلغ زر در آنجا خرج شده… و مصالح آن تمامی از شهر نطنز برقله آن کوه که یک فرسنگ است به پشت آدمی برده‌اند…»
بافت تاریخی سرشک (مسجد جامع، آسیاب، حسینیه، درختان کهن)
مسجد جامع سرشک یکی از معماری‌های موجود در بافت تاریخی سرشک است. قدمت این بنا و بافت مجاور آن به دوره ایلخانان بر می‌گردد. مسجد شامل گنبدی آجری است که بر فراز شبستان اصلی مسجد واقع شده‌است. در اطراف مسجد دو دالان وجود دارد که بر فراز هر یک یک شبستان کوچک قرار گرفته‌است، که از هر طرف با پنجره‌های مشبک آجری به کوچه‌های مجاور منتهی می‌گردد.
مسجد شامل یک حیاط مربعی شکل است که از یک طرف به شبستان اصلی، از یک طرف به ایوان بلندی که فضای کف آن شامل یک سکو است، همچنین از یک طرف به یک راهرو و از سمت دیگر به ساختمان اصلی مسجد مشرف می‌باشد.
ساختمان اصلی نیز بنایی آجری است و طاق آن به صورت سنتی دوار (ضربی) بوده و نمایی خاص به این بنا بخشیده‌است. از دیگر مزایای بنا می‌توان به زیر زمینی اشاره کرد که زیر شبستان اصلی قرار دارد و دارای دو درب کوچک است که معمولا از قدیم‌الایام تا چند سال پیش، از آن برای برگزاری نماز و مراسم مذهبی در فصول سرما استفاده می‌کردند.
از دیگر خصوصیات معماری این بنا می‌توان به دو جداره بودن کف و دیواره‌های مسجد اشاره کرد. به نظر می‌رسد، با توجه به سردسیر بودن منطقه و قرار گرفتن مسجد در نزدیکی نهر آب قنات بهاالدین، چنین تدبیری برای ساخت بنا و جلوگیری از نفوذ آب و سرما اندیشیده شده‌است که جای تامل بیشتری دارد.
قرار گرفتن این بنا در کنار دیگر آثار تاریخی هم چون حسینیه و آسیاب موجب شده تا این بافت تاریخی به عنوان یکی از مرکز محله‌های گردشگری شهستان نطنز شناخته شود و در صورت موجود بودن اعتبارات، فعالیت‌های مرمتی بر این بافت نیز متمرکز‌تر شود. همچنین درختان چنار کهنسالی در این بافت موجود است که دارای قدمت زیادی بوده و هم‌اکنون نیز جلوه زیبایی به پیرامون مسجد بخشیده‌است. اما مسئله‌ای که وجود دارد، عدم رعایت ساخت و سازها در حریم این بافت تاریخی است که بار مسئولیتی آن بر دوش شهرداری است که مجوز ساخت ساختمانهایی را می‌دهد که نه از نظر طبقات و نه از نظر نما و نوع ساخت، شباهتی به این بافت دارد.
امامزادگان نطنز
از قدیم الایام به دلیل کثرت وجود امامزادگان در شهرستان و شهر نطنز، آن را به نام سرزمین اولیاءالله می‌دانستند. امامزادگان متعددی در شهرستان نطنز است که تعدادی از ان‌ها در شهر نطنز واقع شده‌اند که عبارتند از:
امامزاده گروه آباد واقع در روستای اوره، امامزاده شاهزاده عبدالله، فرزند امام علی علیه السلام و به روایتی همراه با ۱۳۷ تن از یارانش واقع در محله باغستان
امامزاده رقیه خاتون، فرزند موسی کاظم واقع در نزدیکی محله مزرعه خطیر
امامزاده سید محمد بن محسن بن زین العابدین واقع در محله سرشک
امامزادگان یحیی و طاهر، واقع در محله مزیدآباد
امامزاده زین الدین، واقع در محله بامیر
امامزاده سید محمد، واقع در محله وشوشاد
امامزاده سید مراد، واقع در نزدیکی محلات ریسه و کندز
مشاهیر
درخت کهنسال نطنز
مشاهیر شهرستان نطنز به لحاظ قدمت تاریخی و توجهی که به ادب و فرهنگ داشته‌اند مهد تمدن پرورش بزرگانی بوده که اسامی تعدادی از آن‌ها به شرح زیر است:
یکی از مهم‌ترین آثار علمی به جای مانده از گذشته دور، مجموعه بیست شش جلدی دایرهالمعارف نطنز می‌باشد، که شوربختانه از این مجموعه، تنها سه جلد آخر آن در ایران موجود می‌باشد و بنا به اطلاعات موثق، بیست و سه جلد آن در زمان انقلاب مشروطه از ایران خارج گردیده و در موزه لوور پاریس نگهداری می‌شود و تاکنون رونمایی نگردیده‌است. شایان ذکر است بعلت تعدد نویسندگان این مجموعه، شوربختانه اطلاعات دقیقی از نویسندگان این اثر ارزشمند علمی و تاریخی در دسترس نیست.
بدیع الزمان ابو عبدالله حسین بن ابراهیم بن احمد نطنزی معروف به ادیب نطنزی متوفی به سال ۴۹۹ ه‌.ق صاحب المرقاه و دستور اللغه العربیه
ابوالفتح محمد بن علی نطنزی از ادبای قرن پنجم هجری قمری
شمس نطنزی از شعرای به نام دوره مغول
نورالدین عبدالصمد بن علی اصفهانی نطنزی ملقب به شیخ عبدالصمد از عرفای قرن هفتم هجری قمری که دارای بقعه‌ای تاریخی جنب مسجد جامع نطنز است که مورد بازدید گردشگران داخلی و خارجی قرار می‌گیرد.
معین الدین نطنزی صاحب منتخب التواریخ معینی در تاریخ بلوک شبانکاره و زندگی‌نامه اسکندر میرزا مورخ دوره تیموریان
مولانا سعدالدین نطنزی شاعر سده هفتم هجری قمری
سید حسن بن حسین الحسینی نطنزی عارف سده نهم هجری قمری
امیر سید حسین نصیبی نوربخشی نطنزی شاعر سده دهم
امیر بیک نطنزی معروف به خواجه امیر بیک مهردار که مهردار که شاه طهماسب بوده‌است.
خواجه امیر بیک از امرای معروف دوره شاه طهماسب
امیر ابوتراب نطنزی مستوفی دربار شاه طهماسب
خواجه قاسم بیگ مستوفی دوره شاه طهماسب
محمود بن هدایت الله افوشته‌ای نطنزی صاحب نقاوهالآثار فی ذکر الاخبار مورخ دوره صفویه
میرزا سلمان حسابی نطنزی صاحب اوصاف البلاد وشرح دیباچه گلستان نویسنده شاعر و موسیقیدان قرن دهم
مولانا افضل دوتاری نطنزی از موسیقیدانان قرن دهم هجری قمری اهل دوره نطنز
ملااوجی نطنزی صاحب دیوان اشعار از شعرای دوره صفویه
سید حسن زینتی شاعر دوره صفویه
زاجری نطنزی و میرزا زین نطنزی از شعرای دوره صفویه
میرزا ابوالمعالی برزرودی نطنزی وزیر حضور شاه عباس اول
درویش محمد بن شیخ حسن نطنزی از روحانیون به نام وجد مادری علامه مجلسی
شیخ حسن عاملی نطنزی از روحانیون معروف دوره صفویه
علامه ملا محمدتقی مجلسی معروف به مجلسی اول که از نوادر روزگار بوده و آثار و خدمات ارزنده این علامه فقیه هنوز در اصفهان زبانزد خاص و عام می‌باشد
حاج ملا احمد نطنزی و میرزا ابوتراب نطنزی و حاج ملا محمدحسین معروف به نطنزی کاشانی از روحانیون به نام دوره قاجاریه
میرزا محمد فاخر مکین نطنزی و میرزا باقر نطنزی از شعرای به نام دوره صفویه
حاج ملا محمدحسن نطنزی (قطب)، درویش غیاث الدین معلم بیدهندی نطنزی که از عرفای معروف بوده‌اند
محمود بن صدرالدین نطنزی از استادان منبت کار که قسمت غربی گنبد خواجه نظام الملک در مسجد جامع اصفهان از آثار این استاد نطنزی می‌باشد
محمد بن احمد نطنزی صاحب خصائص الائمه از محدثین به نام و خواجه شیخ اویسی که وزیر ولایت سبزوار بوده
علی محمد صدرالعلما، اولین نماینده شهرستان در مجلس شورای اسلامی، مدرس و قاضی دوره معاصر متوفی به سال ۱۳۴۰ شمسی صاحب کتاب ذخیره المعاد فی یوم المیعاد
فریدون پارسانژاد
مجید شریف واقفی
بهمن هاشمی - مجری تلویزیونی و دوبلر
مریلا زارعی - بازیگر سینما
برگرفته از کتاب میراث فرهنگی نطنز نوشته استاد اعظم واقفی
اقتصاد
مردم نطنز از قدیم الایام انسان‌های مقتصدی بوده‌اند. هم‌اکنون اقتصاد شهر نطنز متکی به دو شهرک صنعتی، کشاورزی و صنعت گردشگری است. در حوزه کشاورزی درآمد مردم از طریق تولید محصولات باغی از جمله گلابی، به، گردو، انار و… و همچنین تولید زعفران است. باغشهر تاریخی نطنز به دلیل اینکه آثار تاریخی و جاذبه‌های گردشگری طبیعی زیادی دارد، پذیرای گردشگران بسیاری است که به واسطه حضور گردشگران، مشاغل مختلفی رونق گرفته‌است.
واحدهای اقامتی
هتل سرابان
هتل شاهین
هتل چهار ستاره قصر جهان
اقامتگاه‌های بوم گردی و سنتی از جمله خانه تاریخی توسلیان و اقامتگاه جواهر که در نزدیکی مسجد جامع نطنز واقع شده‌اند.