عزیزالدین نسفی

عبدالعزیز بن محمد نسفی معروف به عزیزالدین نسفی از عرفای فارسی‌نویس برجسته سده هفتم هجری بود. وی در فرارود ماوراءالنهر می‌زیست و در سال ۶۱۷ ه‌.ق در زمان حمله مغول آن دیار را ترک کرد. وی منسوب به شهر نخشب (نسف یا قارشی در ازبکستان امروزی) است. نسفی را می‌توان از پیروان تحقیق علمی در مسائل مربوط به عقاید و تصوف دانست.
از کتاب‌های مهم او می‌توان به کشف الحقایق اشاره کرد. کشف الحقایق مبتنی بر فلسفه و عرفان است و نسفی در ۱۰ اصل کتاب را تالیف کرده است. نسفی از جمله کسانی است که بحث وجود را در کتابش مطرح می‌کند. نسفی را می‌توان از مهم‌ترین افرادی دانست که در فلسفه تاثیرگذار بوده‌اند. آثار او برای آشنایی با عرفان نظری بهترین مدخل است چرا که او با آرای حکما و عرفای پیش از خود آشنایی داشته و به زبان فارسی و ساده به نگارش آثارش پرداخته است. مقبره او در شهر ابرکوه قرار دارد.
برخی جملات عرفانی
هیچ ذره از ذرات عالم نیست که خدای با آن نیست از جهت آن که خیال بی‌حقیقت، و سایه بی‌ذات نتواند بود؛ و این سخن تو را جز به مثالی معلوم نشود: بدان که نزدیک حکما هوا هستی است نیست نمای و سراب نیستی است هست نمای. وجود سراب به هواست و ظهور هوا به سراب است؛ و هوا حقیقت سراب است و سراب صورت هواست. پس معیت خدای را با عالم همچنین می‌دان که معیت هوا با سراب است؛ و اینجا گفته‌اند که العالم کله خیال فی خیال او منام فی منام. این است معنی الناس نیام فاذا ماتوا انتبهوا.
یا عزیز! آخر کار دانا در معرفت خدا و معرفت عالم حیرت است؛ و هرچه حیرت بیشتر نظاره کردن بیشتر، از جهت آنکه عقل علت حیرت است، و حیرت علت نظاره کردن است. پس آنکه عقل او بیشتر است حیرت او بیشتر است؛ و برای آنکس که حیرتش بیشتر است، نظاره کردن بیشتر خواهد بود. نظاره کردن بدون شکایت، مقامی عالی و کاری عظیم است.
ای درویش! در ابتدای این مقام از سالکان هرآینه این آواز برآید که لیس فی جبتی سوی الله و لیس فی الدارین غیر الله و در وسط این مقام هرآینه این آواز برآید که انا الحق و سبحانی ما اعظم شانی، و در انتهای این مقام چنان خاموشی و سکوت بر سالک غالب شود که با هیچ‌کس در هیچ وقت سخن نگوید مگر که ضرورت باشد؛ و چنان عجز و نادانی بر سالک غالب شود که به یقین بداند که ذات و صفات خدای را هیچ‌کس و چنان‌که ذات و صفات خدایست ندانست و نخواهد دانست.
انسان کامل و سیاست
رسیدن نسفی به ایده انسان کامل در واقع اساسی‌ترین نتیجه تفکرات وی است. نسفی از آنجا که خصلتی مرتبه‌ای برای معرفت در نظر می‌گیرد، فردی را که توانسته به بالاترین میزان معرفت دست یابد به عنوان انسان کامل معرفی می‌کند. با توجه به واحد بودن منبع معرفت و وجود (خداوند) در نزد نسفی، کسی که در معرفت به مراتب بالا رسیده است، از لحاظ وجودی نیز در مرتبه تکامل نسبی قرار می‌گیرد. انسان کامل نسفی در واقع از خصلت مرتبه‌ای بودن معرفت‌شناسی وی استخراج می‌شود. مفهوم کمال و انسان کامل نسفی که محوری‌ترین بحث وی است، به لحاظ سیاسی نیز قابل بررسی است. اهمیت سیاسی مبحث کمال در نظر نسفی در بازگشت سالک کامل از دیدار خداوند متحقق می‌شود. انسان کامل از آنجا که تمامی مراحل معرفت را پشت سر گذاشته است، بیش از هر کسی می‌داند که صلاح مردم در چیست؛ زیرا وی به بالاترین درجه معرفت رسیده است. انسانی که به اوج قله معرفت رسیده است، انسان کامل خوانده می‌شود و خلایق نیازمند هدایت و رهبری انسان کامل و به بیان نسفی «خلیفه الله» هستند. نسفی خود را به کنج عزت و خمول نمی‌کشاند. بر خلاف برخی محققین که نسفی را مخالف سیاست و فردی زاویه نشین دانسته‌اند، نسفی آنگه که معنای سلوک را بیان می‌کند، معتقد است پادشاه هم می‌تواند اهل سلوک باشد و در عین ریاست بر امور دنیوی، سلوک معنوی نیز داشته باشد:
«سلوک طلب است و سالک شاید که در خانقاه باشد و شاید که در کلیسا بود و شاید که در پادشاهی بر تخت باشد، پس هر که طالب است، سالک است.» در نظر نسفی میان سیاست و سلوک منافاتی وجود ندارد، چه سیاست اساسا حق فردی است که به نهایت سلوک رسیده است.
آثار
برخی از آثار او عبارتند از:
کشف الحقایق
الانسان الکامل (مجموعه رسائل)
مقصد الاقصی
زبده الحقایق
بیان التنزیل
منازل السائرین
اصول و فروع
آغاز و انجام
اسرار التصوف و خواص الحروف
اسرار القابلیه
اسرار الوحی
سلوک مقامات
لوح محفوظ و عالم صغیر
وحدت وجود