زازاکی

زازاکی ، کردکی ، کرمانجکی ، دیملی ، زازا یا زازایی (به زازاکی: Dımılki , Kırdki , Kırmancki , Zazaki ) یکی از زبان‌های ایرانی شاخه شمال‌غربی و از زبان‌های کناره دریای خزر است که در شرق آناتولی (ترکیه) صحبت می‌شود. شمار زازا-زبانان را تا حدود ۸ میلیون نفر حدس می‌زنند.
زازاکی همانندی‌های نزدیکی با زبان اورامانی و گویش باجلانی دارد و به این خاطر، زبان‌شناسان این سه گویش را درون خانواده‌ای به نام زازا-گورانی قرار می‌دهند و زازا-گورانی را شاخه‌ای جداگانه از دسته زبان‌های ایرانی شمال غربی به‌شمار می‌آورند.
ریشه‌های زبان
درباره ریشه این زبان، در کنار نظر غالب، دیدگاه‌های دیگری نیز وجود دارد.
زبان زازاکی یکی از زبان‌های ایرانی شمال غربی است و به زبان‌های گیلکی، مازندرانی و تالشی بسیار نزدیک است. رابطه این زبان با کردی مسلم است اما تحت تاثیر دیگر زبان‌ها و تاریخ مستقل، آنها را از هم جدا کرده‌اند. این زبان پیشتر به عنوان شاخه‌ای از کردی در نظر گرفته می‌شد رابطه زازاکی با کردی آشکار است اما امروزه زبان زازاکی بر اساس بیشتر زبانشناسی کردی محسوب نمی‌شود.
زبان‌شناسان بر این باورند که زازاها شاخه‌ای مستقل از اقوام ایرانی هستند و نام اصلی زازاها یعنی «دیملی» را گونه دگرگون‌شده واژه دیلمی می‌دانند و خاستگاه این مردم را منطقه دیلمستان در غرب رشته‌کوه البرز و جنوب گیلان حدس می‌زنند؛ ولی زازاکی زبانی دیلمی است.
سکونتگاه
محدوده سکونت زازاها، مناطق غربی کردستان ترکیه شامل درسیم، الازیغ، ارزنجان، ملاطیه، سیواس، مرعش و دیاربکر است که البته در بسیاری مناطق با کرمانج‌ها در مناطق مشترکی زندگی می‌کنند، از جمله در دیاربکر. اکثر زازاها قادر به تکلم به کرمانجی نیز می‌باشند.
از شاعران معاصر به زبان زازاکی می‌توان از روشان لزگین نام برد.
مقایسه ریشه‌شناختی زازاکی، پارسی و برخی زبان‌های دیگر هندواروپایی
اعداد
پارسی
زازاکی
روسی
یونانی
ایتالیایی
اسپانیایی
آلمانی
فرانسوی
انگلیسی
yak یک
jû/yew
odin
ena
uno
uno
eins
un
one
du دو
dı
dva
dyo
due
dos
zwei
deux
two
se سه
hirê
tri
tria
tre
tres
drei
trois
three
çahar چهار
çehar
çetyre
tesera
quattro
cuatro
vier
quatre
four
panc پنج
panc
pyatʹ
pende
cinque
cinco
fünf
cinq
five
şeş شیش
şeş
shestʹ
eksi
sei
seis
sechs
six
six
haft هفت
hewt
semʹ
epta
sette
siete
sieben
sept
seven
haşt هشت
heşt
vosemʹ
okto
otto
ocho
acht
huit
eight
noh نه
new
devyat
ennia
nove
nuevo
neun
neuf
nine
dah ده
des
desyatʹ
dheka
dieci
diez
zehn
dix
ten
bist بیست
vist
dvadtsatʹ
eíkosi
venti
veinte
zwanzig
vingt
twenty
واژه‌ها
پارسی
زازاکی
گیلکی
مازندرانی
روسی
یونانی
ایتالیایی
اسپانیایی
آلمانی
فرانسوی
انگلیسی
پدر
Pi
per
per/Beba
Otets
Pateras
Padro
Padre
Vater
Pére
Father
مادر
Maye
Mar/nna
Mar/Nena
Mat
Mitera
Madre
Madre
Mutter
Mére
Mother
برادر
Bıra
Berar
Berar
Brat
Adelfos
Fratello
Hermano
Bruder
Frére
Brother
نام
Name
Nome/Nume
Num
İmya
Onoma
Nome
Nombre
Name
Non
Name
لب
Lew
Lab/Maça
Lab/Luçe
Guba
Cheíli
Labbro
Labio
Lippe
Lévre
Lip
من
Ez
Mo
Men
Ya
Ego
Io
Estoy
Ich
Je
I
تو
Tı
Ti/Too
Te
Ti
Eseis
Ti/Te
Te/Ti/Tu
Du
Tu/Toi
You
ما
Ma
Amo/Aman
Ama/Ema
My
Emais
Nois
Nosotros
Wir
Nous
We
مال من
Mı
Mo/Mi
Me/Mi
Moĭ
Mou
Mio
Mi
Mein
Mon
My
آری
Eya
Aha
Are
Da
Nai
Si
Si
Ja
Vui
Yes
هیچ
Nê
Hiçi
Heç
Ne
Ochi
No
No
Nein
Non
No
در
De
Miyen
Dele
Di
De
Bei
De
At
غزال
Ğezale
Ğezale
Ghazel
Gazel
Kazélla
Gazzella
Gacela
Gazelle
Gazelle
Gazelle
در
Ber
Dar
Dar/Looş
Dvar
Pórta
Porta
Puerta
Portre
Tor
Door
پا
Pa/Lınge
Lag/Lang/ling
Ling
Podnozhie
Pódi
Piede
Pata
Pied
Fuß
Foot/Leg
زمین
Erd
Zimin
Bene
Erde
Earth
ستاره
Astare
Roja/Rozha
Essare/Roja
Astéri
Astro
Estrella
Astre
Stern
Star
نو
Newe
Nu/Taza
Nu
Novyi
Néos
Nuovo
Nuevo
Nouveau
Neu
New
پر
Pırr
Poor/Sarakal
Per
Polnyi
Pliri
Pieno
Pleno
Plein
Prall
Full
بزرگ
Gırd
Pilla
Gat
Gromnyi
Megálos
Grande
Gran
Grande
Groß
Great
سیم (نقره)
Sêm
Sium/Noghore
Noghore
Serebro
Asimi
Argento
Suelto
Argent
Silber
Silver
گربه
Pısınge/Xone
Piça
Bameşi
Kot
Gata
Gatto
Gato
Cat
Kitty
Kätzchen
گرگ
Verg
Verg
Verg
Volk
Wolf
Wolf
مرغ
Kerge
Kerk/Kark
Kerg
Kuritsa
Kotópoulo
Küken
Chicken
مورچه
Morcela
Pitur/Pitar
Melije
Meverçe
Muravyei
Ameise
Amerse
Pismire
میمون
Meymûn
Meymol/Meymon
şadi
Maimou
Scimmia
Mono
Monkey
خانه
Ban/Keye
Khuna/Ja
Sere
Bâtiment
Baun
Build
صدا (واک)
Vac
Vang
Vang
Voce
Vaz
Voix
Voice
مرگ
Merd
Murdn/Marg
Marg
Mertvyi
Morto
Muerto
Mort
Mord
Murder
موش
Mere
Gerza
Gal
Mysh
Mouse
Maus
Mouse
تنک (پراکنده)
Tenık
Galaf
Tanek
Tonki
Dünn
Thin
لیمو
Lêmone
Limbo
Limu
Limon
Lemoni
Limone
Limón
Lemon
باقله
Beqla
Baqela
Bakkele
Bob
Haba
Bohne
Bean
آب
Awe
Uw/suma
Aw
U
Acqua
Agua
Aqua/Eau
Aqua/Water
پیش
Ver
Var/Virja/Varja
Var
Pro
Fronte
Frente
Ventral/Avant
Vor
Front/Pre
صفحه
Pele/Pelge
Valg
Valg
Pazh
Pagino
Página
Page
Page/Seite
Page
خوش
Weş
Xojir/xurum/xuş
Xeş
Vpolne
Wohl
Well
ویژگی‌ها
الفبای زازاکی
نظام آوایی زازا به نظام آوایی گیلکی و تالشی بسیار نزدیک است؛ با این تفاوت که نظام آوایی زازا از تعدادی آواهای دندانی تاکیدی نیز برخوردار است و تعداد مصوت‌های آن بیشتر است. در نظام اسمی تمامی گویش‌های زازاکی، معمولا میان دو جنس مذکر و مونث تفاوت وجود دارد. در صرف اسم، دو حالت فاعلی و غیر فاعلی وجود دارد.
مانند فارسی، فعل دارای بن مضارع و بن ماضی است.
جمله‌های بعضی پایه‌های زازاکی و پارسی
پارسی
زازاکی
چه
Çı/Se
چگونه/چطور
Senêna/Çıturiya
نام تو چیست؟
?Namê to çıko
نام شما چیست؟
?Namê şıma çıko
تو چند ساله‌ای؟
?Tı çend serriya
چطوری؟ خوشی؟ (زن)
?Tı çıturiya? Tı senêna
چطوری؟ خوشی؟ (مرد)
?Tı senênê?, Tı çıturiyê
با تشکر از شما (مرد)
Tı weş bê
با تشکر از شما (زن)
Tı weş ba
تشکر می‌کنم
Teşekur kenan
خدا از تو راضی باشد
Homa to ra razi bo
این چیست؟ (مرد)
?Eno çıko
این چیست؟ (زن)
?Ena çıka
تو چی می‌کنی؟ (چه کار میکنی؟) (زن)
?Tı se kena
تو چی می‌کنی؟ (چه کار میکنی؟)(مرد)
?Tı se kenê
شما خوش آمدید
Şıma xeyr amey
است (برای مردان)
Esto
است (برای زنان)
Esta
هست (غیر جنسی)
Estê
نیست (برای زنان)
çıniya/niesta
نیست (غیر جنسی)
çıniyê/niestê
نیست برای مردان)
çıniyo/niesto
آری
Eya
هیچ
Nê
رفتن
Şiyene
می‌آیند
Ê yenê
تو چه گفتی؟
?To se vat
تو چه میگوی؟ (زن)
?Tı se vana
تو چه میگوی؟ (مرد)
?Tı se vanê
خانه
Ban / Keye
دوستم (برای مردان)
Embazê mı / dostê mı
دوستم/ مه همباز (برای زنان)
Embaza mı
پسر من به پسر تو می‌گوید
Lacê mı lacê to ra vano
در دستهای من چیزی نمند
Zerrê destanê mı de çiyê nêmend