سه‌گاه

دستگاه سه‌گاه ، یکی از هفت دستگاه موسیقی ایرانی است . این دستگاه تقریبا در همه کشورهای اسلامی متداول است.
دستگاه عبارت است از مجموعه‌ای از گوشه‌ها که بر اساس منطقی درونی به‌طور سنتی کنار هم قرار گرفته‌اند و معمولا دارای مدهای خاص خود می‌باشند.
تعریف
دستگاه (برگرفته از مفهوم محل قرار گرفتن دست بر روی ساز) کلمه‌ای است که در موسیقی، برای بیان و طبقه‌بندی حالات شنیداری و احساسی متفاوت یا متمایزی که احساس می‌شود به کار می‌رود. یکی از دلایل اصلی ایجاد این حالات متفاوت در شنونده، کوک متفاوت در ساز است و عامل اصلی دیگر آن، غالب بودن اجرا و بیان یک نت خاص است که اجرا می‌شود. عوامل دیگری همچون ریتم، نوع ساز و … نیز در این عامل موثرند. افراد و اشخاص متفاوت به فراخور و به دلیل تجربه‌های متفاوت، حالات روحی متفاوت، نوع شخصیت بارز متفاوت و … از شنیدن یک ملودی در یک دستگاه خاص، احساس یکسانی را تجربه و بیان نخواهند کرد. اما شباهت کلی در احساس آن‌ها وجود خواهد داشت و تفاوت در مراحل و مراتب جزئی‌تر دیده می‌شود. به عنوان مثال ملودی و نغمه‌ای که کاملا غمگین باشد، برای هر فرد دیگری نیز غمگین خواهد بود.
دستگاه‌ها در موسیقی هم برای بیان و برانگیختن همین احساسات و حالات روحی استفاده می‌شود که در صورت انتخاب شعری مناسب برای خواننده‌گی (در صورت حضور خواننده)، می‌توان بر تاثیر ملودی افزود.
بنابراین هر دستگای، هر آواز و یا مقامی در موسیقی، در قرائت یا موسیقی، حالات کلی خاصی را در شنونده ایجاد و القا می‌کند.
دستگاه سه‌گاه، بیشتر برای بیان احساس غم و اندوه که به امیدواری می‌گراید، مناسب است. نغمه‌های آوازی موجود در سه‌گاه، بسیار غم انگیز و حزین‌اند. قابل ذکر است که نغمه‌های شاد فراوانی نیز در این دستگاه ساخته و اجرا شده‌اند که می‌توان به آهنگ «گل اومد بهار اومد» ساخته توسط مجید وفادار با شعری از بیژن ترقی اشاره کرد.
نظر اساتید درباره حال و هوای سه‌گاه:
دستگاهی بسیار غمگین بوده گویی ناله‌های جانسوز آن ریشه و بنیاد آدمی را از جا می‌کند و از راز و نیاز عاشقان دوری‌کشیده یا از بیچارگی بی‌نوایان گفتگو می‌کند (روح الله خالقی- نظری به موسیقی).
به تعبیر مجید کیانی «سه‌گاه» سپیده‌دم است. پایان شب و آغاز روشنایی یا آغاز زندگی انسان که آن هم عشق است. (مقام عشق در هفت وادی عرفان)
البته باید خاطرنشان کرد که حالت این دستگاه در همه جا ثابت نبوده و به‌ویژه در گوشه «مخالف» آن بسیار باشکوه است.
گوشه‌ها
همانند هر دستگاه دیگری که شاه‌گوشه‌ها یا گوشه‌های مهم خود را دارند، شاه‌گوشه‌های دستگاه سه‌گاه (طبق نظر برخی) از این قرارند:
درآمد: (معمولا همه دستگاه‌ها با گوشه‌ای به نام درآمد که نشان‌دهنده حالت دستگاه است شروع می‌شوند که نوازنده و خواننده را برای ورود به حال و هوای دستگاه آماده می‌کند. به همین دلیل نام دیگر آن «گشایش» است.
مویه: بر درجه پنجم گام تاکید کرده و حالتی مانند شور ایجاد می‌کند.
زابل: بر درجه سوم گام تاکید دارد.
مخالف: که بر درجه ششم گام تاکید دارد. حالت آن با دیگر گوشه‌های سه‌گاه متفاوت است به‌طوری‌که می‌توان از این گوشه برای مرکب‌خوانی به اصفهان نیز استفاده کرد.
حصار
گوشه‌های دیگر این دستگاه عبارتند از:
نغمه
کرشمه
کرشمه با مویه
زنگ شتر
زنگوله
بسته نگار
بسته نگار ۲
حاجی‌حسینی: با گوشه حسینی در دستگاه شور اشتباه نشود!
مویه ۲
مغلوب: گوشه‌ای که در اوج اجرا می‌شود. وجه تسمیه آن اینست که در گذشته هنگامی که تعزیه‌خوانان آواز مخالف می‌خوانند آن را در اوج اجرا می‌کردند. در مقابل، افرادی که می‌بایست جواب آنان را دهند، گوشه «مغلوب» را می‌خواندند تا آن‌ها را مغلوب نمایند. در دستگاه چهارگاه نیز گوشه‌ای با این نام وجود دارد .
دوبیتی
حزین
خزان
معربد
دلگشا
ناقوس
رهاب یا رهاوی: با گوشه رهاب یا رهاوی در دستگاه شور اشتباه نشود!
مسیحی
شاه خطایی یا ختایی (حدی)
تخت طاقدیس (تخت کاووس)
مداین
نهاوند
رجز یا پهلوی (ارجوزه)
گام
در دستگاه سه‌گاه، نت شاهد در درجه سوم گام است (سه‌گام!) و همه ملودی‌ها و نغمه‌ها روی آن سوار شده و فرود می‌آیند. نکته‌ای که باید ذکر کرد این است که تونیک دارای اعتبار زیادی نیست.
با نمادگذاری عددی فواصل بر اساس ربع پرده در گام دستگاه سه‌گاه چنین هستند:
4,3،3,4،3,3،4
پرده، سه‌چهارم پرده، سه‌چهارم پرده، پرده، سه‌چهارم پرده، سه‌چهارم پرده، پرده
اگر تونیک را به عنوان نت شاهد بگیریم و گام از آنجا شروع شود، گام نمایان طبیعی نخواهد داشت. از نظر دانش هارمونی نمی‌توانیم گامی تشکیل دهیم که فاصله تونیک و نمایانش پنجم درست نباشد.
درجات مهم گام سه‌گاه عبارتند از : درجه یک (تونیک)، درجه سوم (شاهد) و درجه پنجم (نمایان) که درجه سوم مهم‌تر از بقیه درجات است.
قطعات اجرا شده در سه‌گاه
آلبوم «رسوای دل» به خوانندگی محمدرضا شجریان. تصنیف «من از روز ازل» موجود در این آلبوم، ساخته مرتضی محجوبی، قطعه‌ای بسیار تاثیرگذار اجرا شده در این دستگاه است.
آلبوم «جان عشاق و گنبد مینا» به خوانندگی محمدرضا شجریان که کاری از پرویز مشکاتیان است.
سه قطعه در آلبوم «دیلمان» به خوانندگی محمدرضا شجریان به همت کامبیز روشن‌روان است.
چند قطعه ابتدایی در آلبوم «در خیال» به خوانندگی محمدرضا شجریان به آهنگسازی مجید درخشانی است.
قسمت‌هایی از آلبوم سخن تازه با آواز شهرام ناظری و آهنگسازی مهدی آذر سینا
قطعه «رسوای زمانه» ساخته همایون خرم در آلبوم رسوای زمانه
آلبوم شوق دوست به خوانندگی همایون شجریان با ساخت و تنظیم محمدجواد ضرابیان
آهنگ "گل اومد، بهار اومد" ساخته مجید وفادار و شعر بیژن ترقی
آهنگ « » ساخته مجید وفادار با شعر جهانگیر تفضلی و صدای داریوش رفیعی