اتابکان فارس

اتابکان فارس یا سلغریان گروهی بودند از ترکمنان که از نیمه قرن ۶ هجری (۱۲ میلادی) در زمان ضعف دولت سلجوقیان قدرت را در فارس به دست گرفتند.
سلغریان (۵۴۳-۶۸۶ق/۱۱۴۸-۱۲۸۷م) در فارس حکومت کردند. این خاندان به سلغر طایفه‌ای از ترکمنان اوغوز انتساب دارند. یکی از نوادگان سلغر بنام سنقر بن مودود در سال ۵۴۳ق/۱۱۴۸م . بر فارس تسلط یافت و سلسله‌ای تشکیل داد که یک قرن و نیم دوام یافت. اتابک سعد تبعیت سلطان محمد خوارزمشاه را پذیرفت و دو قلعه استخر و اشکوان به او وا گذاشت. این سلسله را عاقبت مغول از میان برداشتند. سعدی معاصر ابوبکر بن سعد بوده است.
حکمرانان اتابکان فارس
اتابکان فارس عبارتند از:
سنقر بن مودود ۱۱۴۸ تا ۱۱۶۱ میلادی (۵۴۳-۴ تا۵۵۶ هجری قمری): او قدرت را در فارس در دست گرفت. اما او خراجگزار سلجوقیان بود. مظفرالدین سنقر ابن مودود مدرسه سنقریه، قنات‌ها، بازارهایی متعددی در شهر شیراز ایجاد کرد. پس از مرگش، مقبره او در مدرسه سنقریه، به حرم و زیارت‌گاه تبدیل شد. دو قرن پس از وفاتش، سوگند به نام او نزد محکمه‌های دینی آن زمان پذیرفته می‌شد.
زنگی بن مودود ۱۱۶۱ تا ۹-۱۱۷۸ میلادی (۵۷۴ هجری قمری): برادر سنقر، که نام مظفرالدین را برای خود برگزید. او نیز قیومیت سلجوقیان را پذیرفت. او توانست بر تمام نیروهای مخالف غلبه کند و سلجوقیان کرمان را که قصد دخالت در امور فارس را داشتند را عقب راند.
مظفر الدین تکله بن زنگی ۹-۱۱۷۸ تا 1194 میلادی (۵۷۴ -۵۹۴ هجری قمری): فرزند زنگی ملقب به «وارث ملک سلیمان» که در منابع از او به عنوان حکمرانی عادل به نیکی یاد شده است. البته به گفته اسپولر در دانشنامه ایرانیکا چنین مدحهایی لزوما نمی‌تواند درست باشد. وی در جنگ با پسر عمویش طغرل کشته شد.
طغرل بن سنقر ۱۱۹۴ تا ۱۲۰۳ میلادی پس از کشته شدن تکله در جنگ با طغرل، برادرش سعد بن زنگی جنگ را ادامه داد و عاقبت طغرل را کشت و حکومت را به دست گرفت.
سعد بن زنگی ۱۲۰۳ تا ۱۲۳۱ میلادی: او حکمران عادل، که سیاست مالیاتهای کم و حمایت از کشاورزی و هنر را در پیش گرفت. او بناها و بازارها در شیراز ساخت و حصاری بدور شهر کشید.
ابوبکر بن سعد ۱۲۳۱ تا ۱۲۶۰ میلادی: به تدبیر او در حمله چنگیز خان مغول، شیراز از تخریب و قتل عام در امان ماند چرا که حکمرانان سلغری، ابوبکر بن سعد به پرداخت مالیات به مغولان رضایت دادند. در زمان او شیراز بر اهمیت سیاسی و اقتصادی‌اش افزوده شد و او نیز مانند پدرش دانشمندان و شعرا را حمایت می‌کرد سعدی شاعر بزرگ ایرانی تخلص خود را از نام پسر وی سعد بن ابوبکر گرفته و دیباچه گلستان را نیز به نامش کرده است.
اتابک محمد بن سعد ۱۲۶۰ تا ۱۲۶۲ میلادی تنها پسر سعد بن ابوبکر بود به همرا دو خواهر به نام‌های سلغم و ابش و چون پدرش اندکی بعد از مرگ پدربزرگش درگذشت و حکومت وارثی نداشت او را به تخت نشاندند. اما چون دوازده سال بیشتر نداشت مادرش ترکان خاتون اداره امور را بر عهده گرفت. دو سال بعد، از بام کاخ به زمین افتاد و کشته شد.
محمد بن سلغور ۱۲۶۲ تا ۱۲۶۳ میلادی پس از کشته شدن تنها پسر سعد، حکومت به داماد او یعنی محمد، شوهر سلغم رسید که پسر عموی سعد هم بود. اما چون به تخت نشست به خوشگذرانی پرداخت و از کارهای کشور غفلت کرد. در نتیجه ترکان خاتون به یاری برخی از امیران او را توقیف کرد و به اردوی هلاکوخان فرستاد.
سلجوقشاه بن سنقر ۱۲۶۳ تا ۱۲۶۴ میلادی با نظر امیران برادر محمد که نامش سلجوقشاه بود به حکومت رسید. سلجوقشاه با فرمانروایان مغول درافتاد و کشته شد.
ابش دختر سعد بن ابوبکر معروف به ابش خاتون: پس از مرگ سلجوقشاه چون از دودمان سلغریان جز ابش و سلغم کسی باقی نمانده بود و ابش از مدتی پیش نامزد پسر هلاکوخان، منکو تیمور بود، حکومت به او رسید ولی در دوران او عملا مغول‌ها شیراز را اداره می‌کردند. یک سال بعد ابش با منکو تیمور ازدواج کرد. مهریه او بخشش خراج شیراز بود و بدین ترتیب اتابکان فارس در سال ۶۸۵ هجری (۱۲۸۷-۱۲۸۶ میلادی) منقرض شد.