دبیرستان فردوسی

دبیرستان فردوسی یا مدرسه محمدیه مدرسه‌ای تاریخی مربوط به اواخر دوره قاجار بوده که در تبریز، خیابان شریعتی واقع شده و در تاریخ با شماره ثبت ۶۱۷۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. این مدرسه پس از دبیرستان البرز تهران، به عنوان دومین مدرسه قدیمی ایران شناخته می‌شود.
پیشینه
مدرسه محمدیه متوسطه در ۲۱ صفر ۱۳۳۵ قمری مطابق با ۲۶ آذر ماه ۱۲۹۵ خورشیدی بر اثر اقدامات دکتر عباس لقمان ادهم (اعلم‌الملک) اولین رئیس فرهنگ آذربایجان بعد از مشروطیت، تاسیس شد. دکتر اعلم‌الملک اولین بار در ۱۳۳۰ قمری (۱۲۹۰ خورشیدی) با سمت ریاست بهداری همراه محمدولی خان تنکابنی (سپهدار اعظم) والی آذربایجان به تبریز آمد و برای کمک به امور فرهنگی، «مدرسه فیوضات» را دولتی کرده و ماهانه دو هزار ریال کمک خرجی به آن مدرسه اختصاص داد و چون در این تاریخ ارتش روسیه تزاری به آذربایجان حمله کرده و پس از تصرف تبریز، عده زیادی از مشروطه‌خواهان را کشتند و صمدخان شجاع‌الدوله با حمایت روی‌ها حکومت آذربایجان را به دست آورد. در این بین، دکتر اعلم الملک نیز به تهران برگشت؛ ولی دو سال بعد به همراهی محمدحسن میرزا ولیعهد احمد شاه قاجار به تبریز آمد و در صدد تاسیس یک مدرسه دولتی برآمد و برای کمک به مدارس ملی حکمت، رشدیه، تمدن، نوبر با جلب نظر بازرگانان و اشخاص علاقه‌مند عوارضی برای کالاهای تجارتی و امانات پستی و گذرنامه تعیین کرد و در سال ۱۳۳۵ قمری (۱۲۹۵ خوشیدی) مدرسه دولتی محمدیه (فردوسی بعدی) را به ریاست باقر طلیعه و نظامت میرزا تقی خان رفعت افتتاح نمود. ابوالقاسم فیوضات، محصلین کلاس‌های متوسطه فیوضات را به مدرسه دولتی محمدیه انتقال داد و خود شخصا تدریس درس ریاضیات این مدرسه را بر عهده گرفت و علاوه بر وی، طلیعه، تدریس عربی و علی خان ادیب خلوط آشتیانی تدریس ادبیات و تاریخ، صالح لقمان ادهم دروس حقوق و تعلیمات مدنیه و علی مجیر مولوی درس شیمی و محسن رفعت و تقی رفعت تدریس زبان خارجه را به عهده داشتند. مدرسه محمدیه (فردوسی بعدی) در سال اول تاسیس با چهار کلاس در محله سرخاب در ساختمان میرزا موسی خان امین‌الملک دایر شد. سال بعد به خانه‌های فرمانفرما در محله ششگلان منتقل شد. مدرسه در سال دوم تاسیس خود، قریب به ۱۰۰ نفر محصل داشت. سپس به تشویق دکتر اعلام الملک، مدیران مدارس متوسطه، شاگردان خود را به این مدرسه انتقال دادند و خود نیز در آنجا به تدریس پرداخت و سال به سال به تعداد کلاس‌ها افزوده شد تا در سال ۱۲۹۸ شمسی یک مدرسه شش کلاسه کامل گردید.
جناب آقای اعلم الملک موسس دبیرستان فردوسی تبریز
اولین دسته فارغ‌التحصیلان در خرداد ۱۲۹۹ تعداد هشت نفر بودند. در سال ۱۲۹۷ شمسی ریاست مدرسه با ابوالقاسم فیوضات و نظامت آن با عبدالله فریور بود. در سال ۱۲۹۹ شمسی فیوضات به ریاست معارف آذربایجان منصوب شد و اسماعیل امیرخیزی معلم ادبیات، ریاست مدرسه را به عهده گرفت. در همین سال مدرسه مزبور به حیاط صندوق خانه از عمارت حرمخانه (فرمانداری امروزی) انتقال یافت و بعدها به نام «مدرسه متوسطه» نامیده شد. سرانجام در سال ۱۳۱۳ مدرسه متوسطه به نام دبیرستان فردوسی نام‌گذاری شد و به غیر از سه کلاس دوره اول، دارای شش کلاس دوره دوم دبیرستان بود. اسماعیل امیرخیزی تا ۳۰ مرداد ۱۳۱۴ ریاست دبیرستان را به عهده داشت. در این مدت دبیرستان چه از لحاظ تعداد کلاس‌ها و چه از لحاظ تعداد محصل و نحوه تحصیل و تدریس پیشرفت کرده بود و امیرخیزی در همان سال به ریاست دبیرستان دارالفنون تهران منصوب و عازم پایتخت شد. دوره دوم دبیرستان در سال تحصیلی ۱۹–۱۳۱۸ به ساختمان دانشسرای پسران انتقال یافت و دوره اول در همان مکان اول به نام دبیرستان فردوسی تحت نظر مویدی اداره می‌شد، تا در سال تحصیلی بعد مدرسه پیوسته دانشسرای پسران شد و دوره دوم دبیرستان در همان سال به ساختمان فعلی دبیرستان توحید (پروین سابق) در کوی لیل آباد پیش از احداث خیابان شریعتی (شهناز سابق) از شهریور ۱۳۲۰ به محل فعلی دبیرستان در خیابان امام (پهلوی سابق) روبروی پاساژ انتقال یافت.
کتابخانه دبیرستان در سال ۱۲۹۹ شمسی توسط اسماعیل امیرخیزی تاسیس شد که بالغ بر ۱۷۰۰ جلد کتاب در آغاز داشت و آزمایشگاه‌های دبیرستان از سال ۱۳۱۲ ابتدا با واگذاری آزمایشگاه دارالمعلمین تبریز به وجود آمد. سپس با خریداری آزمایشگاه مدرسه امریکاییان در سال ۱۳۲۸ و دبیرستان شوروی‌ها در سال ۱۳۲۶، وضع آبرومندی پیدا کرد.
نام و وجه تسمیه
دبیرستان فردوسی در بدو تاسیس دبیرستان «محمدیه» نام داشت که با نام پیامبر اسلام و محمد حسن میرزا ولیعهد هم نام بوده‌است و بعدها نام «محمدیه» حذف گردید و مدت‌ها مدرسه متوسطه تبریز نامیده شد تا در سال ۱۳۱۳ که مصادف با جشن هزاره فردوسی شاعر ملی و نامدار ایران بود، دبیرستان فردوسی خوانده شد.
مدیران و معلمان
مدیران و معلمان نخست این دبیرستان نیز شخصیت‌های برجسته و سرشناسی چون:
میرزا باقر طلیعه (معمم، مجتهد و روزنامه‌نگار)
میرزا تقی رفعت (بنیانگذار شعر نو در ایران و ناشر مجله ادبی تجدد)
محمدعلی خان تربیت (از شخصیت‌های تراز اول انقلاب مشروطه و از ادبا و مورخان ایران معاصر)
اسمعیل امیرخیزی (از پیشروان انقلاب مشروطه و نزدیکان ستارخان و مدیر دارالفنون تهران در دهه ۱۳۱۰ شمسی)
مدیران و شخصیت‌های فرهنگی که دبیرستان فردوسی را اداره کردند، عبارتند از:
بعد از فریور، محمود ابوالضیاء از تاریخ ۲۷ مهر ماه ۱۳۲۲ تا دی ماه ۱۳۲۴
عبدالحسین فائقی از دی ماه ۱۳۲۴ تا اواخر آذر ماه ۱۳۲۵
سید تقی میرفخرایی از اسفند ۱۳۲۵ تا مهر ماه ۱۳۲۸
بدر ایرانی از ۱۷ مهر ماه ۱۳۲۸ تا شهریور ۱۳۲۹
هاشم فرهنگ از شهریور ۱۳۲۹ تا شهریور ۱۳۳۱
مسعود رضوانی از ۱۹ شهریور ۱۳۳۱ تا اسفند ۱۳۳۲
محمود اصفهانی زاده از اسفند ۱۳۳۲ تا شهریور ۱۳۳۵
علیزاده افشار از شهریور ۱۳۳۵ تا ۱۳۳۹
اسماعیل شایا از ۱۳۳۹ تا ۱۳۴۹ به مدت ده سال
پس از مدیریت اسماعیل، از سال ۱۳۴۹ تا سال ۱۳۸۴ به ترتیب علیزاده افشار، علیائی، کریم صدق روحی، یوسف اسماعیلی حسینی، کاظم فائقی، رسول براهنی، آقاجان حصاری، مرتضایی، حسن‌زاده و علی‌اکبر رحمان‌پور امور دبیرستان فردوسی را عهده‌دار بودند. مدیریت این دبیرستان در حال حاضر برعهده «مرتضی جوادی» به عنوان سی‌امین مدیر این دبیرستان می‌باشد.
دانش‌آموختگان
از دانش‌آموختگان برجسته این مدرسه می‌توان به اشخاص زیر اشاره کرد:
ساموئل خاچیکیان (بنیانگذار سینمای وحشت در ایران)
پروفسور فرید (پدر جغرافی ایران)
دکتر سید محمدحسین مبین (پدر جذامیان ایران)
عباس علوی استاد و پژوهشگر برجسته دانشگاه پنسیلوانیا آمریکا
استاد محمد حسین بهجت تبریزی متخلص به شهریار
غلامعلی رعدی آذرخشی
یحیی آرین‌پور
شهرام دبیری اسکوئی (رئیس شورای شهر تبریز)
دبیرستان در انقلاب و جنگ
دبیرستان فردوسی دبیرستانی است که نقش موثری در انقلاب ۵۷ و ۸ سال جنگ داشته‌است این دبیرستان در دوره‌های انقلاب با شرکت در تظاهرات علیه حکومت پهلوی سهم عظیمی در سرنگونی این حکومت داشته‌است. برای قدردانی از شهدا و آشنایی همگان با شهیدان و خاطراتشان موزه دفاع مقدس و شهدا در این دبیرستان برپا شده‌است.
امکانات و تجهیزات
کتابخانه دبیرستان ماندگار فردوسی تبریز
این دبیرستان از عمد دبیرستان‌هایی است که در چند دهه گذشته دارای بهترین و مجهزترین آزمایشگاه در کل ایران بوده که سابقه آزمایشگاه این دبیرستان به دوره‌های قاجاریه وپهلوی برمی‌گردد که بعد از انقلاب اسلامی ایران نیز بر قدرت آزمایشگاه افزوده‌است، اما با این حال لازم است ذکر شود که با گذر سال‌ها از تاسیس مدرسه طی چند سال اخیر از قدرت و امکانات آزمایشگاه کاسته شده بود که اما الان با نظر و رسیدگی‌های روزافزون کم‌کم به حالت قبلی برگردد.
بازدیدها
این دبیرستان از جمله دبیرستان‌هایی است که مورد جلب توجه همه می‌باشد که این دبیرستان در دوره پهلوی مورد بازدید محمد رضا شاه پهلوی بوده‌است که محمد رضا پهلوی علاوه بر بازدید از دبیرستان از گروه سرود دبیرستان بهره برده‌است و علاوه بر آن این دبیرستان در دوره جمهوری اسلامی ایران مورد جلب توجه استان و کشور بوده‌است که تعداد زیادی از ارگان وسازمان‌ها از جمله میراث فرهنگی، فرمانداری، آموزش وپرورش و… از این دبیرستان بازدید می‌کنند.
کاربری
قسمت تاریخی این دبیرستان در اختیار سازمان میراث فرهنگی قرار گرفته تا پی‌ریزی آن را انجام دهند. از سال ۱۳۸۶ پژوهشکده علمی-کاربردی کلاس‌های خود را در ساختمان قدیمی دایر می‌کند. پیش‌تر در حیاط مدرسه سرویس‌های بهداشتی وجود داشت که در سال ۱۳۸۷ آن‌ها را تخریب کرده و ساختمان جدیدی ساخته‌اند که از طبقه همکف آن به عنوان سرویس بهداشتی و وضو خانه و از طبقه دوم آن به عنوان نمازخانه استفاده می‌شود.
پژوهشکده در فروردین سال ۱۳۸۸ از ساختمان قدیمی این دبیرستان نقل‌مکان کرد تا عملا این ساختمان به‌طور کامل خالی از هرگونه استفاده آموزشی و پژوهشی گردد. تنها استفاده‌ای که از این بنا می‌شود، این است که چند اتاق آن به صورت انباری برای دبیرستان ثقهالاسلام که حدود ۲ سال پیش تخریب و بازسازی شده، اختصاص داده شده‌است. البته شبکه سهند نیز در اواخر سال ۱۳۸۷ و اوایل سال ۱۳۸۸ در قسمت‌هایی از این ساختمان در حال فیلم‌برداری و ساخت مجموعه تلویزیونی بود.
در جهت شرقی ساختمان و روبه‌روی ایوان آن ساختمان سینمای فرهنگیان قرار دارد که زیرزمین این ساختمان شباهت زیادی به بناهای ساخته‌شده توسط آلمان‌ها در قدیم دارد. از این زیرزمین که احتمال می‌رود پیش‌تر اسطبل اسب‌ها بوده به صورت سالن ورزشی (پینگ‌پنگ) استفاده می‌شد که در حال حاضر(۹۲) در دست تعمیر و مرمت است. همچنین اگر از نمای بالا به محل نگاه کنیم، خواهیم دید سازه شبیه به حرف لاتین H است که نشان می‌دهد این سازه در قدیم hospital یا همان بیمارستان بوده‌است.
لازم است ذکر شود که در ساختمان قدیمی یک موزه اشیاء و لوازم و اسناد قدیمی دبیرستان موجود است و علاوه بر آن نیز اتاقی به منظور آشنایی با شهداء انقلاب اسلامی و۸سال دفاع مقدس دبیرستان فردوسی و خاطرات و وصیت‌نامه‌های ان‌ها نیز موجود است.
اکران فیلم عمار در نمایشگاه دبیرستان فردوسی
فهرست مدرسه‌های قدیمی تبریز
فهرست آثار ملی ایران