مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی

مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی (مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی) موسسه‌ای علمی  پژوهشی است که در اسفند ماه سال ۱۳۶۲ توسط سید کاظم موسوی بجنوردی در تهران بنیاد نهاده شد. هدف این مرکز تدوین و انتشار دانشنامه‌های عمومی و تخصصی و کتب مرجع در ابعاد مختلف معارف بشری به ویژه فرهنگ و تمدن اسلامی و ایرانی است. کتابخانه تخصصی این مرکز دارای گنجینه‌ای افزون بر پانصد هزار جلد کتاب درباره ایران‌شناسی و اسلام‌شناسی است و فعالیت‌های این بنیاد مستقل از بنیاد دائرهالمعارف اسلامی می‌باشد.
شکل‌گیری
رشد علوم و معارف در جوامع اسلامی و احساس نیاز به مجموعه‌هایی که در برگیرنده اطلاعاتی جامع درباره کلیات علوم رایج در زمان، و شامل موضوعات، تعاریف و اصطلاحات آن علوم باشند، موجب شد که برخی از دانشمندان به تدوین یک سلسله کتب عمومی در این زمینه‌ها بپردازند، احصاءالعلوم فارابی، مفاتیح العلوم خوارزمی، جامع العلوم فخرالدین رازی، دره التاج قطب الدین شیرازی، نفائس الفنون آملی، کشاف اصطلاحات الفنون تهانوی و ده‌ها مجموعه کوچک و بزرگ دیگر از این جمله‌اند. در آغاز سده ۱۴ قمری/۲۰ میلادی، برخی از خاورشناسان با همکاری تنی چند از نویسندگان اسلامی، به تدوین مجموعه‌ای با عنوان دائرهالمعارف اسلام، اقدام کردند و اندکی بعد، انتشار ویرایش دوم آن آغاز شد. این مجموعه هرچند با روشی علمی تهیه می‌شد، اما پاسخگوی نیازهای جوامع اسلامی نبوده و ما باید خود با روشی نوین و علمی به این کار بزرگ همت گماریم و بر ساحت گسترده فرهنگ اسلامی، پرتوی تازه افکنیم. مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی برای تحقق این مقصود تاسیس و به همت آقای کاظم موسوی بجنوردی زمینی واقع در اراضی دارآباد تهران در نظر گرفته شد و مطالعات ژئوتکنیک بر روی آن انجام گردید.
پیشینه مرکز
طراحی و اجرای این مجموعه از سال ۱۳۶۸ آغاز و در سال ۱۳۸۳، با زیربنای ۳۶۰۰۰ متر مربع در زمینی به وسعت حدود هفت هکتار به بهره‌برداری کامل رسید.
ساختمان بنا، بتنی است و از نظر طراحی سازه به پیشنهاد مهندس علی اکبر معین فر، بلوک‌های جداگانه‌ای به ابعاد ۱۱×۱۱ و ارتفاع ۱۰ متر در نظر گرفته شده که با درز انقطاع کنار هم قرار داده می‌شدند. ساختار بنا طوری است که سازه صلب، امکان تغییر شکل را در هر بلوک به هنگام زلزله فراهم کرده‌است، به نحوی که علی‌رغم معماری متنوع مجموعه، رفتار سازه‌ای در شرایط خطر (زلزله) منظم تلقی خواهد شد.
طراح
طراح این مجموعه، مهندسین مشاور هرم پی و مدیر پروژه و طراح آن دکتر محمدمهدی محمودی می‌باشد.
ساختمان‌ها و فضاهای داخلی
این مرکز از دو مجموعه نسبتا مجزا تشکیل شده که هرکدام در سه طبقه با کاربری‌های متفاوت می‌باشند. از دید انسانی، بنا در دو ساختمان سه طبقه دیده می‌شود که به دلیل هماهنگی با شیب طبیعی زمین به نحوی طراحی شده که بام ساختمان پایینی، حیاط ساختمان اصلی را تشکیل می‌دهد.
ساختمان اصلی شامل سه طبقه به مساحت ۲۱۰۰۰ متر مربع می‌باشد. طبقه همکف و اول شامل مخازن کتاب به گنجایش سه میلیون جلد است. این دو طبقه از چهار مخزن مجزای کتاب تشکیل شده‌است. دوازده سالن نیز در موقعیت‌های مختلف مخازن جهت فعالیت‌های تحقیقاتی محققین در نظر گرفته شده‌است. ساختمان پایینی به مساحت ۱۱۰۰۰ متر مربع شامل ادامه مخازن کتابخانه، پژوهشکده، بخش چاپ و صحافی، سرسرای ورودی مجموعه و نیز کیفداری و همچنین بخش فرهنگی رایزن می‌باشد که این بخش از این ساختمان دارای تالارهای بسیار زیبایی است که هرکدام با ظرفیتی بالغ بر یکصد نفر در کنار آمفی تئاتری به ظرفیت ۴۰۰ نفر قرار گرفته‌اند. رفت‌وآمد به مجموعه رایزن در زمان‌های برگزاری مراسم و سمینارها برای عموم آزاد می‌باشد. در صورتی‌که ساختمان اصلی که در سه طبقه فوقانی قرار گرفته‌است فقط مختص استفاده محققین و پژوهشگران می‌باشد.
کتابخانه
سیستم کتابخانه باز است به گونه‌ای که یک محقق برای رسیدن به کتاب مورد نظر خود می‌تواند از مسیرهای مختلف از جمله محور قفسه‌های کتاب عبور کند و در آن فضای فرهنگی و معنوی قرار گیرد.
از نظر ایمنی و برای حفاظت کتب، هر قسمت دارای پیش فضایی است جهت کنترل ورود و خروج افراد و مدارک. طبقه پنجم بنا شامل ۱۸ بخش علمی (دپارتمان) است که هر بخش دارای هفت اتاق برای محققین و یک فضا برای جلسات و کتابخانه اختصاصی برای هر بخش می‌باشد. تالار امیرالمومنین (ع، تالار هیئت علمی و بخش مدیریت و پذیرایی از دیگر بخش‌های این طبقه می‌باشد.
در وسط این طبقه، فضای باز طبیعی، محیطی آرام برای محققین فراهم آورده‌است. این فضا تداعی‌کننده معماری ایرانی بوده که دارای یک حیاط درونی در فرهنگ ما می‌باشد و بازتابی است از درون گرایی و خویشتن‌شناسی در مکتب و فرهنگ ما ایرانیان.
مصالح
سقف بنا به صورت دال بتنی مجوف (وافل) به عمق ۲۵ سانتی‌متر طراحی گردید. دیواره‌های داخلی تلفیقی از بتن نمایان (اکسپوز) و نماسازی‌های ویژه نظیر چوب یا آجر است. با توجه به تاکید طرح معماری در خصوص بتنی بودن سطوح فضای داخلی، به هنگام اجرا دقت ویژه‌ای جهت ستون‌های سازه صورت گرفته‌است.
به دلیل کاربری تخصصی این مجموعه، در عین زیبایی و رعایت مسائل فنی، دارای عملکردهای صحیح نیز می‌باشد. مبلمان ثابت و غیرثابت داخلی به‌طور اختصاصی و با توجه به ویژگی‌های مورد نظر کاربران، طراحی و به منظور ایجاد فضاهای آرام فرهنگی، از فرم‌های اسلیمی و رنگ‌ها و مصالح خاص به نحوی استفاده شده‌است که در نهایت با وجود رعایت اقتصادی بودن پروژه، کل مجموعه از هماهنگی مطلوبی برخوردار گردیده‌است. همچنین، در کفسازی فضاهای داخلی از بتن «درجا» و مصالح سنگی متفاوت (به لحاظ رنگ و اندازه) استفاده شده‌است.
نمای بیرونی و معماری منظر
نمای بیرونی بنا با آجر قرمز رنگ پوشیده شده‌است که این امر باعث تاکید بر فرهنگ اسلامی و ایرانی بنا شده و سیمای گرم و دلپذیری را به نمایش گذاشته‌است. این ساختمان از نظر بصری نیز دارای استحکام بوده که بیانگر غیرقابل نفوذ بودن آن و القای اینکه، «اینجاست گنجینه کتاب» و آنچه در دید اول به انسان منتقل می‌شود، این است که به راستی اینجاست نگاهبان کتاب و ساختمانی است در شان محققان فرزانه و کتاب‌های گرانبها.
فضاهای باز نیز با توجه به فرم و شیب طبیعی زمین، طراحی شده که باعث دید و منظرهای متنوع گردیده و نحوه چیدمان پوشش گیاهی و درختان آن نیز به این مهم یاری نموده‌است.
فضای باز و سبز در اطراف ساختمان‌ها و نیز درون آن‌ها، محیط آرام و مناسبی را برای تحقیق و مطالعه فراهم می‌کند.
هوای خنک و دلنشین در تابستان و گرم و مطبوع در زمستان از طریق سیستم تهویه مطبوع مجموعه، متشکل از دو دستگاه چیلر جذبی و دو دستگاه دیگ بخار و نیز دستگاه‌های هواساز و همچنین فن کوئل تامین می‌گردد.
این ساختمان از یک طرف نظرگاهی است به کل شهر و از طرفی دیگر به کوه و طبیعت. این امر کمک می‌کند تا محققین، به عمق مطالب با آرامش بنگرند و بنگارند آنچه میراث فرهنگ و تمدن ایران و اسلام است.
کاندیدای جایزه معماری آقاخان
این پروژه با کد شناسایی ۲۵۷۹-IRA در ژانویه سال ۲۰۰۱ از طرف بنیاد فرهنگی آقاخان واقع در ژنو سویس جهت شرکت در مسابقه بین‌المللی این بنیاد که هر سه سال یک بار برگزار می‌شود، انتخاب گردید.
آثار مرکز
دائرهالمعارف بزرگ اسلامی که تا کنون۲۱ جلد از آن منتشر شده‌است.
ترجمه عربی دائرهالمعارف بزرگ اسلامی که تاکنون ۸ جلد آن تحت عنوان دائرهالمعارف الاسلامیه الکبری منتشر شده‌است.
ترجمه انگلیسی دائرهالمعارف بزرگ اسلامی با همکاری موسسه مطالعات اسماعیلی لندن که تاکنون ۴ جلد آن توسط انتشارات بریل با نام دانشنامه اسلامیکا منتشر شده‌است.
دانشنامه ایران در ۳۰ جلد که تاکنون۳ جلد از آن منتشر شده‌است.
جغرافیای جامع ایران در ۵ جلد - آماده چاپ
تاریخ جامع ایران از آغاز تا پایان دوره قاجاریه در ۲۰ جلد - آماده چاپ
تاریخ و فرهنگ کرد در ۶ جلد - در حال تدوین
تاریخ و فرهنگ آذربایجان در ۲ جلد - در حال تدوین
دانشنامه فرهنگ مردم ایران در ۸ جلد که تاکنون ۲ جلد آن منتشر شده‌است.
دانشنامه خلیج فارس در ۸ جلد - در حال تدوین
دانشنامه تهران بزرگ در ۸ جلد - که دو جلد اول آن که مربوط به شمیران است منتشر شده‌است.
فهرستواره کتاب‌های فارسی - معرفی آثار مکتوب فارسی از آغاز پیدایش این زبان تا پایان عهد چاپ سنگ از ماوراءالنهر تا آسیای صغیر در ۲۲ جلد که تاکنون ۱۱ جلد آن به چاپ رسیده‌است.
مجموعه پژوهش‌های ایران باستان که ۶ جلد آن منتشر شده‌است.
شاهنامه فردوسی تصحیح دکتر جلال خالقی که در ۱۱ جلد منتشر شده‌است.
حافظ (زندگی و اندیشه)، ۱۳۹۱
شورای عالی علمی
وظیفه نظارت بر منشورات این مرکز را بر عهده دارد.
اعضاء فعلی این شورا عبارت‌اند از:
حسن رضایی باغ‌بیدی
آذرتاش آذرنوش
علی‌اصغر دادبه
سید محمد موسوی بجنوردی
بدرالزمان قریب
سید محمدصادق سجادی
سید مصطفی محقق داماد
عباس سعیدی
علی‌اشرف صادقی
علی بلوکباشی
عنایت‌الله مجیدی
غلامحسین ابراهیمی دینانی
فتح‌الله مجتبایی
کامران فانی
مجدالدین کیوانی
محمدجواد حجتی کرمانی
محمد خاکی
سید محمدکاظم موسوی بجنوردی
محمد مجتهد شبستری
مهدی محقق
جلال خالقی مطلق
محمود جعفری دهقی
منوچهر ستوده
ژاله آموزگار
غلامرضا اعوانی
محمود امیدسالار
عباس انواری
حسن انوری
احمد پاکت‌چی
نصرالله پورجوادی
مسعود جلالی مقدم
محمد دبیرسیاقی
مهدی رفیع
محمدحسن سمسار
داریوش شایگان
سید جواد طباطبایی
محمدجواد فریدزاده
عزت‌الله فولادوند
فاطمه کریمی
حسین معصومی همدانی
محمدعلی موحد
رضا داوری
ویلفرد مادلونگ
فرهاد دفتری
حسن انصاری
اخراج پژوهشگران
مدیریت مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی در اردیبهشت ۱۳۹۷ بیش از ۵۰ نفر از نویسندگان، پژوهشگران، اعضای شورای عالی علمی و همکاران دایرهالمعارف را اخراج کرد که برخی از این افراد سابقه ۳۰ سال همکاری با مرکز را داشتند. پس از این اخراج‌ها شایعاتی مبنی بر احتمال تعطیلی مرکز منتشر شد. گفته می‌شود که این افراد از منتقدان سید محمدکاظم موسوی بجنوردی مدیر مرکز بوده‌اند و پس از جلسه‌ای که با وی داشته‌اند و در روز ۲ اردیبهشت (سالروز انقلاب فرهنگی) اخراج شده‌اند. سید محمدصادق سجادی یکی از اعضای شورای عالی علمی مرکز بوده که به دلیل انتقاداتی که به مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی و مدیریت آن وارد کرده‌است، طی حکمی به تاریخ ۲ اردیبهشت ۱۳۹۷، از سوی مدیریت مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی سید محمدکاظم موسوی بجنوردی از این مرکز و شورای عالی علمی آن اخراج شده‌است. سیدمحمدصادق سجادی در گفت‌وگو با خبرگزاری مهر گفته‌است که دیگر نمی‌توانسته با این مرکز همکاری کند و لذا استعفا کرده‌است.