مهاباد (اردستان)

مهاباد شهری است در بخش مرکزی شهرستان اردستان استان اصفهان ایران.
منقول است که این شهر به دستور ماه بانو نوه رستم (پهلوان ایران باستان) ساخته شده‌است و در تاریخ پیشدادی ایران زمین به عنوان اولین پایتخت این مرز و بوم معرفی شده‌است. خرابه‌های آتشکده این شهر گواه بر قدمت و سابقه آن در قبل از اسلام می‌باشد. این شهر از توابع شهرستان اردستان می‌باشد و در فاصله ۱۲۰ کیلومتری اصفهان، ۸۵ کیلومتری کاشان و ۲۲ کیلومتری اردستان قرار دارد. مهاباد از سال۱۳۷۲ دارای شهرداری شده‌است.
وجه تسمیه و تاریخ مهاباد
مه به معنی بزرگ است که در نتیجه مه آباد معنای آبادکرده بزرگی را می‌دهد که این بزرگ بنا بر نقل سینه به سینه اهالی، مه بانو یا ماه بانو همسر برزو نوه رستم دستان بوده‌است که هم اکنون نیز دشتی در مهاباد به نام دشت برزین وجود دارد که برگرفته از نام برزو است. مهاباد همچنین نام پیغمبر بزرگ ایرانیان است و نیز مهابادیان دسته‌ای از پادشاهان پیشدادی ایران زمینند .سرجان ملکم در کتاب تاریخ ایران از مهابادیان به عنوان اولین سلسله‌ای که بر ایران حکومت کرده‌اند نام برده‌است که مرکز فرمانروایی آن‌ها مهاباد بود.بر اساس فرهنگ قاطع، مه آباد نام اولین پیغمبر عجم قید شده که کتابی به نام دساتیر داشته‌است.
در کتاب دساتیر، زرتشت را از سلسله‌ی «مه آبادیان» معرفی کرده که البته در اوستا و هیچ یک از نامه‌های پهلوی و هیچیک از نوشته‌های باستانی سابقه ندارد، بنابر گفته‌های دساتیر سلسله‌ی مه آبادیان هزاران سال قبل از کیومرث سر سلسله‌ی پیشدادیان می‌باشند که تقریبا ده هزار سال قبل از میلاد بوده‌اند.
مه آباد در واقع از دو لفظ «مه» و «بود» به معنی روشن ضمیر است و به صورت «مها بودیان» یعنی روشن ضمیران بزرگ بوده که به مرور زمان «واو» بود به الف مبدل گشته و مهابادیان یا مه آبادیان شده است که اگر هم به اصطلاح امروزه مه آبادیان بگیریم به معنی آبادی بخشندگان بزرگ می‌شود که در اوستا نیز بارها از سوشیانس یا سیوشانس به معنی سودرسان بزرگ یاد شده که این لفظ برای وخشوران و روشن ضمیرانی اطلاق شده که از سلسله‌ی مه آبادیان باشند و از سلسله‌ی مه آبادیان سوشیانس‌های متعدد ظهور نموده‌اند تا آنکه اشو زرتشت کامل‌ترین سوشیانس پدیدار شده و آیین یکتا پرستی را تکمیل و در آن سلسله ختم کرده‌است.
ملک الشعرای بهار در منظومه آیینه عبرت درمورد این بخش از تاریخ می‌نویسد :
کز مهابادی شد ایران سال‌ها بهروز و شاد
بد نخستینشان اژوسس خسرو با فر و داد
شهر اکباتان به آئینی عجب بنیان نهاد
خود مهابادی مدی‌دان سرزمین ماه‌، ماد
آب مهاباد از قنات بسیار معتبری در شهرستان نطنز (قنات کویر یا کبیر) و نیز چشمه‌ای در همین شهرستان (چشمه خالخالی) است که آب آن‌ها یک کاسه می‌شود و قریب شش فرسنگ را تا رسیدن به مهاباد می‌پیماید. داستان قنات مهاباد جالب است و حکایت از قدمت زیاد این شهر دارد. اهالی می‌گویند که میلاگرد و ماه بانو خواهر و برادر بوده‌اند و برزو دلداده ماه بانو. این خواهر و برادر پس از حفر قنات، آب آن را به نسبت یک (برادر) و سه (خواهر) تقسیم می‌کنند و از سهم برادر روستای میلاگرد در همان محل قنات و از سهم خواهر، مهاباد در چند فرسنگ دورتر به سمت شرق متولد می‌شوند. مشکل دلدادگی برزو هم با همین قنات حل می‌شود. ماه بانو شرط ازدواج را این می‌گذارد که برزو در پیش جریان آب پرتوان قنات جوی باز کند و در این کار نماند و این جوی باز کنی فرسنگ‌ها ادامه می‌یابد تا ماه بانو با دیدن بوته خودروی گندمی دستور بس است را می‌دهد! مهاباد علی‌رغم قدمت کم‌نظیر تاریخی خود، آثار تاریخی زیادی ندارد و علت آن هم دو بار (به گفته اهالی) آب سیاه بالا آوردن که ظاهرا مکیده شدن به درون زمین و غرق شدن در لجن یا نفت خام بوده، است. آثاری از دو مهاباد نابود شده در پایین مهاباد فعلی و ضلع شمال شرقی آن بر جای مانده‌است. به هر حال، نکته درخور پژوهش این است که شواهد عدیده‌ای حکایت از آن دارند که اساسا محل زندگی خانواده رستم دستان، پهلوان نامدار ایرن، مهاباد و اطراف آن بوده‌است (به عنوان نمونه شهر کوچک هم جوار مهاباد، زواره، نیز نام برادر رستم را بر خود دارد و یکی از وجوه تسمیه احتمالی اردستان ارگ دستان می‌باشد).
زکریا بن محمد بن محمود قزوینی در کتاب خود آثارالبلاد و اخبارالعباد ، می‌نویسد : مهاباد دهی است بزرگ نزدیک کاشان. واهل آن از قدیم الایام شیعه دوازده امامی بوده‌اند.حسن بن علی بن احمد ملقب به باباافضل از اهل این ده بوده ، ادیب شاعر و فاضل است.
دکتر غلامحسین خورشیدی استاد دانشگاه شهید بهشتی در «شبکه اجتماعی شاعران» در یک منظومه زیبا داستان مشهور تولد مهاباد را که مردم سینه به سینه نقل کرده‌اند، آورده‌است.
درسال ۱۳۱۵ بر اساس اقدام فرهنگستان وقت ایران و بنا بر پیشنهاد نادرست غلامرضا رشید یاسمی و تصویب فرهنگستان نام شهر ساوج بلاغ مکری آذربایجان غربی که شهری نسبتا نو بنیاد است به مهاباد تغییر یافت و از این راه لطمه‌ای سخت به شناخت مهاباد اصفهان وارد آمد.
به هر حال، در قابوس‌ها و کتب تاریخی معتبر معانی مختلفی برای این نام ذکر شده‌است. نظر به اینکه در بسیاری از متون قدیمی، ماد و ماه به هم تبدیل شده‌اند و نمونه‌های زیادی در این زمینه وجود دارد به احتمال زیاد مهاباد یا ماه آباد شکل دیگری از ماد آباد باشد که به معنی سرزمینی است که توسط مادها آباد شده‌است.
وضعیت جغرافیایی
از نظر توپوگرافی منطقه مهاباد صاف و منتهی به دشت کویر می‌گردد. اما در جنوب آن امتداد کوه خارزن با جهت غربی و شرقی کشیده شده‌است و بطور کلی از شمال به جنوب و از شمال شرقی به جنوب غربی شیب زمین افزوده می‌گردد. منطقه مهاباد از نظر پوشش گیاهی جزء ایران مرکزی محسوب می‌شود و پوشش گیاهی آن به علت نامساعد بودن آب و هوا، جنس خاک و قلت بارندگی فقیر و از نوع استپ بیابانی و نیمه بیابانی می‌باشد. این منطقه بعلت مسطح بودن و عدم ارتفاعات و همچنین اراضی کویری و شنزاری میزان بارندگی آن کمتر می‌باشد این منطقه دارای آب و هوای گرم و خشک و پوشش گیاهی فقیر می‌باشد و دارای تیپ گیاهی متفاوت از گونه‌های سالسون، اسفند، آشنان، تاغ، خارشتر، قیچ، لخ، شوره و گز می‌باشداین شهر بعلت واقع شدن در کنار کویر دارای آب و هوای بیابانی با تابستانهای گرم و خشک و زمستانهای سرد و خشک می‌باشد. میزان بارندگی کم و بیشتر آن در فصل زمستان است.
بطور کلی مهاباد در قدیم بلوک مستقلی را تشکیل داده و به تدریج جز اردستان به‌شمار آمده‌است اطراف آن مسطح و هموار و تا کویر فاصله زیادی ندارد. مهاباد دارای ۱۷ رشته قنات بوده و روستاهای اطراف مهاباد همه سر سبز و در آن کشاورزی می‌شده و جمعیت زیادی در آن‌ها زندگی می‌کرده‌اند. امروز بعلت خشک شدن قنوات بیشتر روستاهای اطراف یا خالی از سکنه شده یا جمعیتی مختصر را در خود جای داده‌است. در قسمت شمال و شمال شرقی مهاباد در حاشیه کویر روستاها و حتی شهرهای زیادی وجود داشته که بر اثر وزش بادها و حرکت دادن ریگهای روان ویا وقوع زلزله روستاها و مزارع در زیر خاک فرورفته و تلی از شن باقی‌مانده‌است. از نظر کشاورزی این منطقه یکی از حاصلخیزترین مناطق استان می‌باشد در قدیم مازاد غله این محل به یزد و کرمان و بنادر حمل گردیده‌است. امروزه نیز گندم و جو محصول عمده این منطقه می‌باشد که به سیلوها داده می‌شود. میوه‌هایش انار، انجیر به ندرت انگور، توت، زردآلو و آلوچه و محصول عمده از این میوه‌ها که به نقاط دیگر صادر می‌گردد انار و انجیر می‌باشد.
آثار تاریخی
یخچال قدیمی و منحصر به فرد
مسجد جامع شهر مهاباد
مقبره پیراویس (پیر بر حق)
خانه‌های قدیمی
خندق
کاروانسرا
آب انبارهای قدیمی
قلعه‌های کویری
مقبره هفت تایی‌ها
آسیاب‌های قدیمی (آسیاب خان/آسیاب بالا)
قنات و چشمه مهاباد
خانه شیخ الملک مهابادی
ساباط
بافت تاریخی مهاباد شامل ۳۵ خانه تاریخی، ساباط، آب انبارها، یخچال قدیمی، حسینیه، مقبره پیر برحق و مقبره پیراویس در اجرای قانون حفظ آثار ملی ایران مصوب آبان ۱۳۰۹ و نظامنامه اجرای آن مصوب ۱۳۱۱، به شماره ۳۱۱۳۸ مورخ ۹۳/۸/۲۱ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده‌است.
مشاهیر و مفاخر
۱-سلطان نادر قلی فرزند عباسعلی مهابادی
۲-محمد مهابادی فرزند مصطفی از معماران طراز اول وصاحب شهرت
۳-محمد طالب مهابادی ازخوشنویسان قرن یازدهم (ه-ق)
۴-احمد بن علی مهابادی از شاگردان عبد القادر جرجانی صاحب تالیفات شرح المعمه در نحو وکتاب التبیان در نحو وکتاب البیان در صرف ومسائل النادر در اعراب.
۵-ضریر نحوی
شیخ احمد بن عبداله مهابادی معروف به ضریر نحوی از مردم مهاباد اردستان و از تلامزه شیخ عبدالقاهر جرجانی متوفی در سال (۴۷۱ ه‌. ق) می‌باشد که از فحول نحات و از نویسندگان در ادب بوده‌است از جمله آثار کتاب او شرح المع در نحو است که متن آن را ابن جنی تالیف کرده‌است.
۶-شیخ امام افضل الدین حسن مهابادی ۵۸۵ (ه-ق) از مشاهیر وعلماء ومتبحر در کلیه علوم صاحب شرح نهج البلاغه، شرح شهاب، شرح لمعمه وکتاب در نجوم وکتاب در اعراب ودیوان شعر ورسالاتی در نثر.
۷-خطیر الدین ابوالمعالی حسن بن محمد مهابادی از فضلاء قرن هشتم (ه-ق) ویادگاری در مسجد جامع اصفهان در ایوان درویش به خط خود نوشته‌است.
۸-عز الدین بن احمد مهابادی مولف دو کتاب پزشکی به نام ادویه وپادزهر
۹-حاج کلبعلی مهابادی از شعراء نیمه دوم قرن ۱۱(ه-ق) و در حل معما متبحر بوده‌است
۱۰-حاج محمد علی مهابادی از شعراء قرن ۱۱(ه-ق) وشرحی در مثنوی مولوی نوشته‌است.
۱۱-پیر اویس مهابادی از عرفا و ارادتمندان به اهل بیت (ع).
۱۲-خواجه سعید وخواجه قدرت مهابادی از پهلوانان قرن چهارم (ه-ق).
۱۳-ملا علی بن ملا سید علیجان ملا احمد که امام جماعت بوده‌است.
۱۴- حاج محمد باقر مهابادی از فضلاءوافراد خیر وبانی مدرسه باقریه در اصفهان
۱۵- ملا میرزا مهابادی از شعراءو علماء دوره شاه عباس صفوی
۱۶- میرزا عباس مهابادی فرزند جعفر از فرهنگیان فاضل ودارای لیسانس ریاضی در سال ۱۳۱۲ که ریاست فرهنگ گرگان ومدتی ریاست دبیرستان صارمیه اصفهان و در سال ۱۳۴۶ وفات یافت.
۱۷ – حاج آقا بزرگ معروف به آقا پیش نماز (موسوی مهاباد) از روحانیون بزرگ و دارای کرامات بوده‌است.
۱۸-مرحوم حضرت آیت‌الله حاج میرزاعباس مهابادی ایشان پس از سال‌ها تحصیل اصول ومعارف اسلامی در حوزه نجف، و با درجه اجتهاد و به عنوان مجتهد جامع‌الشرایط به ایران و اصفهان آمده ودراواخر دوره قاجار و اوایل پهلوی و تا زمان وزارت داور، به عنوان ریاست عدلیه (دادگستری) اصفهان و حاکم شرع مشغول بود.
19-مرحوم شیخ الملک مهابادی که به‌دلیل حسن شهرت در میان عوام و خواص در اواخر دوره قاجار از سوی ظل السلطان حاکم اصفهان به اداره امور مهاباد و موغار منصوب شد.
مشاهیر و مفاخر معاصر
۱- سرهنگ مهدی ریاحی مهابادی؛ (۱۳۰۱–۱۳۷۴ ه-ش) فرمانده ضداطلاعات مرکز توپخانه اصفهان، مرکز پیاده و سپاه ۲ شیراز و خرم‌آباد، دادستان لشکر ۹۲ زره‌ای اهواز، رئیس بازرسی ژاندارمری ناحیه خوزستان و معاون اداری ناحیه ژاندارمری استان اصفهان در دوران حکومت پهلوی.
۲-دکتر غلامعلی مهابادی:(۱۳۱۳–۱۳۹۵ ه-ش) معاون پارلمانی وزارت نیرو و قائم مقام وزیر نیرو (۱۳۵۶–۱۳۵۸)، برق‌رسانی به مهاباد در زمان نامبرده صورت پذیرفت.
۳- شهید سرلشکر رضا کریمی؛ از فرماندهان لشکر ۲۱ حمزه ارتش جمهوری اسلامی ایران که طی جنگ ایران و عراق بعد از ۱۷ روز نبرد دلاورانه به همراه همرزمانش در تاریخ ۵ اسفند ۱۳۵۹ به درجه مرگ برای وطن نائل گردید.
۴-پروفسور هادی مهابادی؛ یکی از مشاهیر و مفاخر جهانی در رشته شیمی (گرایش پلیمرها) استاد و رئیس دپارتمان مهندسی شیمی دانشگاه واترلو کانادا و معاون آموزش و پژوهش شرکت بین الملی زیراکس.
۵-دکتر رحمت‌اله مه آبادی؛ رییس کمیته حمل و نقل مجمع تشخیص مصلحت نظام و رئیس هیئت مدیره و مدیر عامل شرکت فرودگاه‌ها و ناوبری هوایی ایران.
۶-دکتر علی اصیلیان؛ پزشک و صاحب تالیفات و مقالات متعدد فارسی و انگلیسی، مدیرگروه پوست، مسئول دفتر توسعه آموزش و معاون پزشکی عمومی
دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان
۷-دکتر حسین اشرفیان؛ متخصص مغز و اعصاب ، عضو نورولوژیست مرکز گامانایف ایران.
۸-مهندس سیدرضا کسائی زاده مهابادی؛ معاون اسبق وزیر نفت و مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران
۹-دکتر غلامحسین خورشیدی؛ اقتصاددان و دانشیار گروه مدیریت بازرگانی و عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی.
۱۰-دکتر حسن اصیلیان مهابادی؛ معاون پیشین سازمان حفاظت محیط زیست کشور و دانشیار گروه بهداشت دانشگاه تربیت مدرس.
۱۱-دکتر محمد علی عامری؛ عضو هیئت مدیره انجمن صنایع نساجی، مدیر سازمان بنادر و کشتیرانی ایران، کارآفرین نمونه.
۱۲-کامران کلانی؛ مدیرکل اجتماعی، فرهنگی معاونت توسعه روستایی و مناطق محروم نهاد ریاست جمهوری.
۱۳-دکتر فرزاد اشرافی؛ عضو هیئت علمی و دانشیار، عضو محققین مرکز تحقیقات کاربردی جراحی مغز واعصاب،
مدیر دپارتمان مغز و اعصاب و مرکز تحقیقات کاربردی جراحی مغز واعصاب دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی و عضو شورای آموزشی سازمان نظام پزشکی.
۱۴-دکتر ابراهیم عامری؛ متخصص ارتوپدی، فوق تخصص جراحی ستون فقرات و استاد دانشگاه علوم پزشکی ایران.
۱۵-دکترامیراحمدزندآور؛ دبیرکل حزب مردم سالاری شعبه استان اصفهان، مدیرمسئول روزنامه مردم سالاری دراستان اصفهان وعضوشورای اسلامی شهراصفهان دردوره پنجم
۱۶-محسن فخری زاده مهابادی؛ استاد فیزیک هسته‌ای دانشگاه امام حسین و عضو ارشد سپاه پاسداران که نام وی به عنوان یکی از پنج شخصیت ایرانی که در فهرست ۵۰۰ نفره قدرتمندترین افراد جهان که از سوی نشریه آمریکایی فارین پالیسی منتشر شده‌است، دیده می‌شود.
۱۷-عرفان میرانزاده مهابادی (فرزندابراهیم)؛ حائز رتبه اول آزمون سراسری رشته علوم انسانی درکنکور۹۶.
۱۸-دکترعلی فایضی؛ دبیرکل کانون همبستگی فرهنگیان ایران.
۱۹-داوودمهابادی؛ فوتبالیست پیشین تیمهای ذوب آهن، استقلال تهران، استقلال اهواز، راه آهن، تیم ملی ایران ومربی کنونی فوتبال.
۲۰-امیرسرتیپ دوم خلبان منصور کاظمیان؛ کمک خلبان عباس دوران در حمله به هتل الرشید
۲۱-محمد مهدی کیانی فرزند احمد رتبه اول دکتری تخصصی سیاست گذاری سلامت دانشگاه علوم پزشکی تهران