سندهای جزایر خلیج فارس

پرونده (جزایر)
پرونده یک موضوع عبارت است از مجموعه اسناد و مکتوبات و شهادت‌های له و علیه موضوع. این پرونده ممکن است در بردارنده صدهها برگ و نوشته و سند باشد تا با خواندن آن قاضی و محکمه بتواند در اثبات ادعا رای و حکمی صادر کند. موضوع اختلافی ایران با بریتانیا در مورد سه جزیره نیز اصولا باید پرونده‌ای داشته باشد تا با مستندات آن بتوان در مورد ادعاهای هریک از طرفین قضاوت نمود.
قاجار
مستعمرات امپراتوری بریتانیا در سال ۱۸۹۷ میلادی با رنگ قرمز در نقشه یا زیر نامشان مشخص شده‌اند.
بر اساس کتاب خاطرات محمد مصدق سیاستمدار دوره پایانی قاجار و دوره پهلوی هنگامی که وی
وزیر خارجه شده‌است موضوع مناقشه با استعمار بریتانیا در خصوص جزایر سه‌گانه خلیج فارس پرونده و پوشه‌ای داشته‌است که در آن مدارک و مستندات ایران در موردمالکیت بر جزایر نگهداری می‌شده‌است. محمد مصدق در صفحه ۱۶۲ کتاب «خاطرات و تالمات»، فصل بیست و چهارم، با عنوان «انتصاب من به وزارت خارجه»(وزیر خارجه)۱۳۰۲،(۱۹۲۳) در باره این جزیره‌ها، چنین نوشته است:
«اولین روز ورودم به وزارت خارجه، میرزا محمد تقی خان منتخب الملک، نامه‌ای به من ارائه نمود که «سرپرسی لورن»، به نخست وزیر نوشته و موضوعش این بود که "جزایر «ابوموسی» و «شیخ شعیب» (لاوان)، متعلق به ایران نیست و نظامیان ایران برخلاف حق در آن‌ها دخالت می‌کنند". بعد از خواندن پرونده (جزایر) متوجه شدم که این جزایر ملک طلق ایران است فورا یادداشت اعتراض نوشتم و چند بار هم با او مذاکرات شفاهی داشتم.
اصولا آنطور که در همه کشورها مرسوم است. باید چنین پرونده‌ای نزد وزارت کشور- وزارت دفاع - نیروی دریایی نیز وجود داشته باشد که تحولات این مناقشه را از ابتدا دنبال کرده باشند.
اختلاف ایران و بریتانیا از ابتدای حضور انگلیسی‌ها در خلیج فارس موضوع اختلافات دو کشور بوده‌است.
بریتانیا ابتدا در دو قرارداد مجمل و مفصل حق حاکمیت ایران بر خلیج فارس را به رسمیت شناخته ولی سپس با مستعمره نمودن شیخ نشین‌های ساحل جنوبی در واقع خود را شریک در حاکمیت خلیح فارس و همسایه ایران جا زده بود. کاری که قبلا پرتغالی‌ها کرده بودند و شکست خوردند. تقریبا از دوره فتحعلی شاه نوشته‌های رسمی در مورد ایرانی بودن جزایر خلیج فارس وجود دارد. نامه. آقا میرزا آغاسی - نامه فتح علی شاه - اظهارات ناصرالدین شاه -و نامه‌ها و یادداشتهای متعدد در دوره قاجار و پهلوی که تعدادی از آن‌ها منتشر شده‌است.
پهلوی
قاسمی سفیر و دیپلمات زمان شاه در برنامه صدای آمریکامی گوید سالهای ۱۹۶۸ تا ۱۹۷۱ که مذاکرات برای پس گرفتن جزایر از استعمار بریتانیا مطرح بود سه دیپلمات جوان(…. و داوود هرمیداس باوند و …)به لندن اعزام شدند تا مستندات مالکیت ایران را بر جزایر در اسناد انگلیسی بررسی کنند آن‌ها ۶ ماه آنجا بودند و نفشه‌ها و مستندات خوبی را در اثبات مالکیت ایران آوردند که در پوشه پرونده ابوموسا نگهداری می‌شد و پرونده آن باید در وزارتخارجه وجود داشته باشد.
جمهوری اسلامی
در این دوره تعدادی از پژوهشگران مستقل برای جمع‌آوری اسناد مربوط به خلیج فارس و جزایر سه‌گانه اقدام کردند اولین فردی بطور حرفه‌ای به جمع‌آوری اسناد پرداخته دکتر مجتهدزاده است که در جریان تحصیلات دوره دکترا در دانشگاه آکسفورد و بعد از آن به برای تحقیق و مطالعه مربوط به این کار جمع‌آوری نموده است وی اسنادی از دفاتر وزارت خارجه بریتانیادر دهه ۱۹۸۰ استخراج و در کتب خود آورده است.
آقای تقی طبرسا از کارکنان وزارت خارجه و کارشناس روابط حوزه خلیج فارس برای پایان‌نامه دکترای خود در موضوع ابوموسا تعدادی از مکاتبات پرونده کشف مربوط به جزایر سه‌گانه را در وزارتخارجه مشاهده و در کتاب خود در تاکید بر حاکمیت تاریخی ایران بر جزایر بررسی نموده‌است.
- «سند شماره ۱۶۳ -۱۱-۱۶- ۱۳۲۰ق» اداره کل اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه.
- «سند شماره ۵-۲۳-۵۳- ۱۳۰۵ش» اداره کل اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه.
- «سند شماره ۳ تا ۲-۷۵/۳۳-۲۰-۱۳۰۸ش» اداره کل اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه.
- «سند شماره ۱-۱۰-۱۳-۱۳۲۲ق» اداره کل اسناد و تدواخ.
- «سند شماره ۱-۱۴-۶-۱۳۲۲ق» اداره کل اسناد و تاریخ دیپلماسی امور خارجه.
- «سند شماره ۹۱-۲/۴-۳-۱۳۲۳ق» اداره کل اسناد و تاریخ دیپلماسی امور خارجه.
- «سند شماره ۳۳-۱۴-۱۲-۱۳۲۲ و ۲۳ تا ۲۲-۱۴-۱۲-۱۳۲۲» اداره کل اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه.
- «سند شماره ۳۹-۴-۳-۱۳۲۲ق» اداره کل اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه.
- «سند شماره ۷۱-۱/۶- ۲۵- ۱۳۲۲ق»، اداره کل اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه.
- «سند شماره ۵۱-۲-۷-۱۳۲۲ق» اداره کل اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه.
- «سند شماره ۱۳ و ۱۴-۱۷-۱۳۲۲ق» اداره کل اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه.
- «سند شماره ۳۰-۱۴-۱۲-۱۳۲۲ق» اداره کل اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه.
- «سند شماره ۲-۱۰-۱۳-۱۳۲۲ق» اداره کل اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه.
- «سند شماره ۴۲۳۱۹۱۳۰۵ق» اداره کل اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه.
- «سند شماره ۹۲۳۱۹۱۳۰۴ق» اداره کل اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه.
- «سند شماره ۱۳-۲۳-۱۹-۱۳۰۴ق» اداره کل اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه.
- «سند شماره ۱۵۳۱۳۲۲ق» اداره کل اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه.
- «گزارش معاضدالسلطان رئیس اداره انگلیس وزارت امور خارجه با وزیر مختار انگلیس به وزیر امور خارجه». تاریخ ۴ ربیع‌الاول ۱۳۳۱
- «گزارش شماره ۳۶/۲۰۱ مورخ ۷/۱۱/۱۳۴۹» اداره نهم سیاسی وزارت امور خارجه بنقل از نقشه‌های دریایی سال‌های ۱۷۱۲-۱۷۰۴-۱۷۱۶-۱۷۲۸-۱۷۵۸-۱۷۶۵-۱۷۸۵-۱۷۹۷-۱۷۸۷-۱۷۸۹.
در کتاب‌ها و مقالات زیر نیز اسنادی منتشر شده‌است.
- گزیده اسناد خلیج فارس (۱۳۷۲). ج۱. تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی،
چاپ دوم.
- مجموعه «روابط ایران و انگلیس در خلیج فارس: یادداشتها و مکاتبات دولت بریتانیا مربوط به جزایر خلیج‌فارس از ۱۹۲۸ تا ۱۹۳۴» (۱۳۸۳). تهران: مرکز اسناد و خدمات پژوهشی وزارت امور خارجه.
- «مکاتبات وزارت امور خارجه ایران و سفارت انگلیس» در تهران سال ۱۳۰۵ قمری.
- ممتاز، جمشید (۱۳۷۳). «وضعیت حقوقی بعضی از جزایر پراکنده در خلیج فارس: ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک» مورخ ۱/۸/۱۳۷۳، بایگانی اداره حقوقی وزارت
امور خارجه.
همو (۱۳۷۴). «بررسی حقوقی سیاست خارجی ایران در جزایر خلیج فارس و ابوموسی، تنب کوچک و تنب بزرگ». ترجمه امیرحسین رنجبریان. مجله سیاست خارجی. ش۱، سال نهم، بهار.
«نامه اداره اول سیاسی وزارت امور خارجه به وزیر امور خارجه» مورخ ۲۹ آذر ۱۳۰۵ سند شماره ۳-۲۳-۵۳-۱۳۰۵ش اداره کل اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه.
- «نامه میرزا عبدالله خان بهرامی مدیر کل وزارت امور خارجه» حاوی مذاکره معاضد السلطان رئیس اداره انگلیس با وزیر مختار انگلیس در تهران به قنسول ایران در کلکته - هند به تاریخ ۶ ربیع‌الاول ۱۳۳۱ ، شماره عمومی: ۲۰۰۲۲ شماره خصوصی ۲۷۵۳.
- «یادداشت سفارت انگلیس در تهران به وزارت امور خارجه ایران» به تاریخ: ۲۱ مه ۱۹۰۴ / ۳۱ اردیبهشت ۱۲۸۳.
- «یادداشت سفارت بریتانیا در تهران به وزارت امور خارجه ایران» در تاریخ ۱۸ جمادی‌الثانی ۱۳۰۵ .
پرونده جزایر در آرشیو بریتانیاFO
مجید تفرشی یک پژوهشگر ایرانی مدعی است ۶ هزار سند در آرشیو بریتانیا در مورد سوابق جزایر وجود دارد که مالکیت ایران را اثبات می‌کند
موحدی نیز تعدادی از اسناد آرشیو بریتانیارا در کتاب مبالغه مستعار جمع‌آوری نموده‌است.
نویسندگان دیگری نیز در مقالات خود اسناد زیر را ارائه نموده‌اند از جمله در کتاب حمدی النزاع بین دولی الامارات و ایران و کتاب اسناد نام خلیج فارس، میراثی کهن و جاودان (کتاب) به اسنادی اشاره کرده‌اند که سابقه نزاع و قدمت سلطه ایران بر جزایبر را اثبات می‌کند.
سندشماره 161 S/PV. تاریخ ۹/۱۲/۱۹۷۱، آرشیو بایگانی شورای امنیت.
سندشماره 10740 S/ تاریخ ۱۸/۷/۱۹۷۲ آرشیو بایگانی شورای امنیت.
سندشماره 2055 S/PV. تاریخ ۵/۱۰/۱۹۷۲ آرشیو بایگانی شورای امنیت.
سندشماره 1763 S/PV. تاریخ ۲۰/۲/۱۹۷۴ آرشیو بایگانی شورای امنیت.
UN Report of the Secretary General on the work of the Organnisaion , 16 june 1971 to 15 june 1972. Bathurst - Northcutt op .cit ,pp. 11–14.
UN Report of Secretary General Offical Records , 27the Session pp. 76
آرشیو اسناد مکاتبات وزارت خارجه بریتانیا FO و اداره ششم سیاسی.
سند شماره FO 371/13009، نامه مقیم خلیج فارس به دولت هندبریتانیا۲۷سپتامبر. ۱۸۸۷
F.O. 416/17, R/15/11253. Residency Agent Lingeh to Political Resident in the Persian Gulf, 4 April 1904.
- F.O. 416/17. R/15/1/253/ india office to Foreign office. 14 April 1904. Enclosing Telegram from viceroy. 13 April 1904.
IBID , POLITICAL RESIDENT MEMOTANDUM OF MAY 1895 .P.985/O
TELEGRAM FROM TEHRAN TO POLITICAL RESIDENT PERSIAN GULF 20 MAY 1905 P.116/05
FO 371/13721 , INDIA OFFICE TO FO , 25 OCTOBER 1902
- F.O.248 /843. R/15/1/253. Cox To Ruler of sharjah.5 Aug 1905.
- F.O. 416/17. R/15/1/253.Harding to the Marquess of Landsdown. 20 April 1904.
- F.O. 416/17. R/15/1/253.F.O(Foreign Office) To India Office. 23 April 1904.
- F.O. 416/18. R /15/1/253. Telegram From the Marquess of Landsdown to Sir A Harding Minister at Tehran. 11 MAY 1904.
- F.O. 416/18. R/15/1/253. Telegram from Harding to the Marquess of Landsdowne. 24 MAY 1904.
- F.O. 371713721, E 262/52/91, Jan 16th 1929, Persian claim to Abumusa and Tunb Report by A. F. Orcharad (F.O) Dec 3rd, 1927.
.F.O.371/17827.1934. Arabia E5652/3283/91.M.Q.W.Rendel.(F.O) to J.G.Laitwaite (I.O) dated 13 oct. 1934.
- F.O.371/18901.P.116. Mar 12.1932. pp. 116-۱۱۷.
- F.O. 248, 448, No. 87. 26th sep. 1887 F.O. 248, 448, No. 222, enclosed with letter No. 88 To The British charge d’Affair at Tehran.
-FO 371/14478 , MEMORANDUM , SUGGESTION THAT THE ISLAND OF TUNB MIGHT BE LEASED TO PERSIA , 14 NOV 1930
- FO 371/15276 , BRITISH RESIDENCY AND CONSULATE GENERAL , BUSHIRE.
FO 371/17827 , PERSIAN CLAIM TO TUNB AND ABU MOSA FROM FO , MEMORANDUM , BY Mr. D.W. LASELLES 4 SEP. 1934.
FO 371/ 18901 , THE PERSIAN CLAIM TO THE ISLAND OF TUNB AND ABU MOSA 17/5/1935
FO 1089/13 BRITISH RESIDENCY , BAHRAIN , 10 NOV 1954.
FO 371/109852 , BRITISH EMPASSY , TEHRAN , 18 DEC. 1954.
FO 371/114640/FO TO THE SECRETARY OF THE ADMIRALTY , 31 JAN 1955
FO , TO g.e. MiLLARD , TEHRAN , 2 NOV 1961
FO 371/13721 , FROM BRITESH RESIDENCY TO THE FOREIGN SECRETARY .NEW DELHI
- Wolf, 22 July, 1888. 1888. Enclosing Map of Persia. Public Records Library.
- Wolf, 21 Aug, 1888. To Mr Marquis of Salisbury No,160. P.R. Library.
- Wolf, 22 Aug, 1888. Enclosing Map of Persia No,105. P.R. Library.
- Wolf, 7 Sep, 1888. To Mr Marquis of Salisbury No,176. Public Records Library
مناقشه جزایر سه‌گانه ایرانی در خلیج‌فارس
روابط ایران و امارات متحده عربی
جنبش جنوب ایران
جنگ‌های انگلو-ایران
مقیم خلیج فارس سرای بریتانیا در خلیج فارس
اسناد نام خلیج فارس، میراثی کهن و جاودان (کتاب)
جنگ سرد اعراب و ایران