مسجد جامع نیشابور

با مسجد جامع نیشابور (شهر کهن) که ویران شده، اشتباه نشود.
مسجد جامع نیشابور در ۱۹۷۵ (میلادی)
مسجد جامع نیشابور (ساخته ۱۴۸۴م) بزرگترین مسجد در شهرستان نیشابور و کهن‌ترین سازه به‌جامانده در نیشابور امروزین است که کاربری‌اش تغییر نکرده است. برجستگی معماری آن، ایوان مرکزی‌اش است که ۱۹/۵ متر بلندا دارد.
از بناهای ارزشمند دوره تیموری نام برده می‌شود که به‌دست پهلوانی به نام علی بن بایزید کرخی در ۸۹۹ ق ساخته شده است. این مسجد جامع، چهار ایوان، سه درگاه و پنج کتیبه دارد، بی‌مناره و بی‌گنبد است. در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.
پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، این مسجد محل برگزاری نماز جمعه، سخنرانی و منبر رسمی نیشابور شد؛ سپس یک پایگاه بسیج، یک مرکز فرهنگی دینی، یک کتابخانه نیمه‌پویا به نام امام خمینی در این مسجد برپا شد. نخستین سخنران سیاسی در این مسجد پس انقلاب، محمد بهشتی در ۷ دی ۱۳۵۹/ ۲۸ دسامبر ۱۹۸۰ بود.
پیشینه
بیشتر منابع تاریخی درباره این مسجد، برگرفته از همان ۵ سنگ‌نوشته‌هایی است که اکنون در آن نصب است.
در ۱۴۸۴م/ ۸۹۹ ق ساخته شد. سازنده آن پهلوانی به نام علی بن بایزید کرخی است که در دوران سلطان حسین بایقرا، عصر تیموریان می‌زیسته. متن سنگ‌نوشته بنیان‌گذاری‌اش که به خط ثلث است:
از پهلوان علی ولد خاص با یزید ماند این بنا بشهر نشابور یادگار
تک مسجدی که کعبه اهل یقین بود گردد تمام از کرم و فضل و کردگار
اندر زمان خسرو غازی ولیعهد سلطان حسین حامی دین شاه کامگار
در سال هشتصد و نود و نه بنا شده جائی که هست سجده گه خلق روزگار
تاریخ این بخوان و دعائی ز روی صدق بر خوان بحق و ساعی و خیرات بر شمار
به‌هنگام بودن شاه عباس صفوی در نیشابور (اکتبر ۱۶۱۲م/ رمضان ۱۰۲۱م)، فرمان بازسازی این مسجد داده شد. متن دو سنگ‌نوشته صفوی در دو سوی درگاه نصب است و در اصل، فرمان‌هایی را بیان می‌کند:
سنگ‌نوشته دوم:
همچنین در ۱۷۱۴م به فرمان حاکم نیشابور، عباس‌قلی خان بیات بازسازی شده است. متن این سنگ‌نوشته که بالای محراب ایوان اصلی است:
آسمان مکرمت عباسقلی خان آنکه بود سرکشان را نقش پا بر درگهش نقش جبین
آن جهان معرفت از معدلت چون آفتاب سایه گستر ذره پرور فیض بخش عالمین
آنکه در عرش جلالت ذات آن عالی‌نسب آنکه در قصر عدالت حکم او کرسی نشین
رایت دولت بهر جانب که برافراشتی فتح و نصرت در رکابش از یسار و یمین
قبه و ایوان این مسجد ز بهر یادگار ساخت چون خلد برین از فضل رب‌العالمین
از علو همت او سقف او مرفوع شد می‌زند از رفعتش صد طعنه بر چرخ برین
نه همین تعمیر مسجد کرد وزو معمور شد بعد افغانی ز ویرانی نشابور این چنین
ساخت از بس با صفا رضوان چو دید این آیه خواند «هذه جنات عدن فادخلوها خالدین
هرکس این بیت المقدس دید گفتا از سما بیت معمورست نازل گشته در این سرزمین
فوج فوج قدسیان بهر عبادت ز آسمان بر زمین آیند تا سایند بر خاکش جبین
صاحب این خانه او را در جزای این عمل خلد بخشد حشر سازد با امیرالمومنین
بود از فرکام او حاجی محمد ساعیش مشهتر جراح و محبوب قلوب مسلمین
گفت معمار قضا هنگام این بیت شرف مسجد شهر نشابور از چه دارد چنین
گفتمش ای بی‌بصریت زیب و زیور یافته است از قدوم زایر این قبله گاه مسلمین
عزت از تعمیر در انجام این عالی بنا سر بزانو در تفکر بود کلک دوربین
سر ز جا برداشت بر ایوان و لوح او نوشت مسجد بیت الحرام و قبله گاه مسلمین
در سوی این سنگ‌نوشته، یکی دیگر نیز هست:
در مرآت البلدان که نوشته محمدحسن اعتمادالسلطنه در ۱۸۷۷م است، درباره روبه‌ویرانی بودن شبستان آن و وقف‌های بسیار این مسجد آمده است.
ساختار
مساحت کل مسجد حدود ۷۰۸۳ و زیر بنای آن ۴۳۷۷ متر مربع است. درگاه اصلی آن، شمالی است که از بیرون سردری مقرنسکاری‌شده دارد و وابسته به بازسازی‌های پسین است. آرامگاه سازنده آن در زیرزمینی بخش شمال‌شرقی‌اش جای دارد. صحن مسجد جامع نیشابور ۵۹–۴۵ متر است و حوضی در وسط آن هست. ایوان‌های سه‌گانه آن به‌سوی سه جهت شمال، شرق و غرب است که رواق‌دار است.ایوان جنوبی این مسجد، بزرگترین ایوان است که ۱۹/۵ متر بلندا دارد که نقش مقصوره و شبستان است. تا دهه دهه ۱۹۷۰ م، گلدسته داشته که برچیده شده است. در میان این شبستان، محراب اصلی جای دارد که با مقرنس‌کاری شده است. طاقنمای محراب فعلی ‚ یک نیم هشت ضلعی با ازاره‌ای مرکب از کاشی آبی و سفید است که احتمالا مربوط به دوره صفوی است. بالای محراب، سنگ‌نوشته بازسازی (قاجاری) است و یک سنگ‌نوشته قرآنی (تیموری) است که هردو به خط ثلث است.
نمای ایوان‌های از طرف صحن با طاقنماها و تزیینات آجری ساده نماسازی شده‌است. بررسی سازه‌های دیوارهای ایوان جنوبی و وابستگی‌شان با شبستان‌های مجاور، نشانه چند مرحله بازسازی دارد. در چهار سوی مسجد، شبستان‌هایی با ستون‌ها و سقف‌های ضربی آجری قرار دارد که با وجود بازسازی‌ها، اصات هنری را نگه‌داشته‌اند. شبستان‌های مجاور دیوار جنوبی، در طرف راست، شش دهانه در عرض و چهار دهانه به موازات ایوان دارند؛ با این تفاوت که دهانه‌های شبستان سمت چپ بسیار بزرگتر از دیگری است. ابعاد پایه طاق‌ها در همه جای مسجد یکسان نیست. بر روی این پایه‌ها ‚ قوس‌هایی با آجرچینی جناغی و بر روی آنها طاق‌های گنبدی قرار گرفته‌است که در میان آنها حداقل یک نمونه از طاق بخش بخشی با باریکه‌های متقاطع (کاربندی) وجود دارد. ظاهرا بقیه طاق‌ها همگی مربوط به دوره پس از تیموری هستند. نمای شبستان‌ها از طرف صحن بازسازی شده و فاقد اصالت تاریخی و هنری است.