علیت

علیت رابطه بین یک رویداد (علت) و رویدادی دوم (اثر یا معلول) است که در آن، رویداد دوم نتیجه رویداد نخست است. این نیز به بن و بر شناخته می‌شود.
تعریف علت و معلول
اگر وجود الف و ب را با یکدیگر مقایسه کنیم و ببینیم که الف موجودی است که تحقق موجود دیگر، یعنی ب، موقوف بر آن است، وجود الف را علت و وجود ب را معلول می‌گوییم.
انواع علت
علت‌ها بر سه قسم‌اند: «علت‌های لازم (ناقصه/مجبره)»، «علت کافی (تامه/ مختاره/ حقیقیه)» و علت مشارکت‌کننده (دخیل، سهیم)
علت لازم : x است اگر وجودش برای تحقق و وجود y لازم باشد.
علت کافی : x است اگر وجودش برای تحقق و وجود y کافی باشد. در اینجا با وجود x وجود y ضرورت می‌یابد. علت کافی قطعا لازم نیز هست.
علت مشارکت‌کننده : x است اگر قبل از y موجود باشد، برای وجود y لازم نباشد، و تغییرش موجب تغییر y شود.
علت را به اقسام دیگری نیز تقسیم کرده‌اند:
داخلی (ماهوی) و خارجی (وجودی)؛ حقیقی و اعدادی؛ مقتضی و شرط؛ انحصاری و بدیل‌پذیر؛ تام و ناقص و… اما یکی از تقسیمات آن - که از زمان ارسطو تاکنون در بسیاری از منابع فلسفی به چشم می‌خورد - تقسیم چهارگان به شرح زیر است:
علت صوری : آنچه شکل و صورت معلول را باعث می‌شود.
علت مادی : آنچه زمینه پیدایی معلول است و در ضمن آن باقی می‌ماند.
علت غایی : انگیزه فاعل برای انجام کار است.
علت فاعلی : علتی که معلول از آن می‌آید. علت فاعلی دو اصطلاح دارد: یکی علت فاعلی طبیعی و دیگری علت فاعلی الهی که منظور از آن موجودی است که موجود را می‌آورد و به آن از عدم، هستی می‌بخشد.
حال هریک از چهار نوع بالا به این حالات: بالذات و بالعرض، قریب و بعید، خاص و عام، جزئی و کلی، بسیط و مرکب، بالفعل و بالقوه تقسیم‌پذیرند.
علت‌نما
لطفا با توسعه این بخش با توجه به و به ویکی‌پدیا کمک کنید.
علت سوال‌برانگیز (مغالطه علی/علت‌نما) چیزی است که به‌اشتباه علت چیزی دیگر ادعا شود. مثلا چون B مکررا پس از A آمده‌است، نتیجه گرفته شود که A علت B است.
ارکان قاعده علیت
قاعده علیت چند فرع دارد که پاره‌ای از آن‌ها عبارتند از:
ضرورت علی و معلولی : منظور از این قاعده آن است که هرگاه علت تامه چیزی محقق شود، وجود معلول نیز ضروری و حتمی خواهد شد و نبودنش محال می‌گردد. از طرف دیگر، با فقدان علت تامه نیز وجود معلول ممتنع است و تا علت تامه تحقق نیابد معلول هرگز موجود نخواهد شد.
سنخیت علی و معلولی : این قاعده مدعی آن است که بین علت و معلول نوعی سنخیت وجود دارد. یعنی علل مشابه همواره معلولات مشابه دارند و معلولات مشابه همواره از علل مشابه صورت می‌پذیرند.
معیت علی و معلولی : براساس این قاعده، معلول از علت تامه انفکاک‌ناپذیر است و با وجود هریک، دیگری نیز موجود است.
رابطه معلول و علت هستی‌بخش (علت تامه)
یکی از پرسش‌های اساسی در باب علیت، چگونگی پیوند معلول و علت فاعلی است. به عبارت دیگر، اینکه گفته می‌شود علت به معلول وجود می‌دهد، به چه معناست؟ آیا علت وجود را از جایی برداشته و به معلول ارائه می‌کند، همان‌طور که کسی هدیه‌ای به دوست خود تقدیم می‌کند؟ چنین تصوری تناقض‌آمیز است. برای روشن شدن مطلب، ابتدا باید دید در رایج چه مولفه‌هایی وجود دارد؛ آنگاه چگونگی افاضه وجود به معلول از سوی علت را سنجید و ارزیابی کرد. در معمولی ۴ یا ۵ مولفه قابل شناسایی است. به عنوان مثال، اگر «تیرداد» کتاب «اخترفیزیک» را به «افراسیاب» تقدیم کند و افراسیاب آن را بپذیرد، در این فرایند سازه‌های زیر وجود خواهد داشت:
دهنده: تیرداد
گیرنده: افراسیاب
شیء داده‌شده: کتاب اختر فیزیک
دادن: کار یا حرکتی که از تیرداد زده‌است.
گرفتن: کار و حرکتی که افراسیاب انجام داده‌است.
موارد ۳–۱ ذوات و اشیایی مستقل از یکدیگرند و هریک بدون دیگری وجود دارند. اما موارد ۴ و ۵ هیچ هویت مستقلی ندارند، زیرا حقیقت آن‌ها چیزی جز فعل و کار نیست و هر کاری قائم به فاعل وکننده کار است و بدون آن امکان وجود نخواهد داشت. اکنون باید دید که آیا علت و معلول نیز چنین رابطه‌ای دارند، یعنی در آن مولفه‌های فوق به شرح زیر وجود دارند؟
وجوددهنده: علت
وجودگیرنده: معلول
شیء داده‌شده: وجود، واقعیت
وجود دادن: ایجاد
وجود گرفتن: موجود شدن
بدون شک چنین تصوری از رابطه علیت نادرست است. برای روشن‌تر شدن مطلب، هریک از مولفه‌های بالا را بررسی می‌کنیم:
وجوددهنده یا علت هستی‌بخش وجودی مستقل و ناوابسته به دیگر مولفه‌های فوق دارد؛ بنابراین، وجود آن نه‌تنها دارای هیچ مشکلی نیست، بلکه امری ضروری و لازم است و بدون آن هیچ حادثه‌ای رخ نخواهد داد.
دومین مولفه (معلول) هرگز نمی‌تواند وجودی جدا از شیء داده‌شده (وجود، واقعیت) داشته باشد؛ زیرا اگر معلول گسسته از وجودی که از علت دریافت می‌دارد، دارای وجود و واقعیت باشد، خلف فرض و تناقض لازم می‌آید. زیرا فرض این است که معلول وجود خود را از علت دریافت می‌کند، درحالی‌که اگر معلول واقعیتی غیر از آنچه از علت دریافت می‌کند دارا باشد، پس بدون دریافت وجود از علت، موجود است، و این دقیقا به معنای آن است که معلول آن نیست و چنین چیزی تناقض است و محال؛ بنابراین، وجودگیرنده (معلول) عینا همان شیء داده‌شده (وجود، واقعیت) است و دوگانگی آن‌ها ناشی از اعتبار و تحلیل ذهنی است، نه تفاوت واقعی و عینی.
مولفه سوم (شیء داده‌شده؛ وجود، واقعیت معلول) هرگز نمی‌تواند مستقل از عنصر چهارم (وجود دادن؛ ایجاد) باشد؛ زیرا اگر واقعیت داده‌شده هویتی جدا از عمل دادن (ایجاد) داشته باشد، لازمه‌اش آن است که علت با آن واقعیت مستقل، اضافه و ارتباط برقرار کند و آن را بردارد و به معلول بدهد. چنین فرضی مستلزم این است که برای گیرنده (معلول) نیز واقعیتی مستقل فرض کنیم، درحالی‌که قبلا محال بودن این فرض روشن شد؛ بنابراین، با کنار هم نهادن این مقدمات به‌خوبی روشن می‌شود که واقعیت معلول چیزی جز ایجاد نیست و در رابطه علت و معلول، گیرنده و شیء داده‌شده و عمل دادن، یکی بیش نیست که براساس اختلاف زاویه نگرش و اعتبارات ذهنی، با تعابیر گوناگون از آن یاد می‌شود.
مولفه چهارم (ایجاد) نیز هیچ استقلالی ندارد، زیرا ایجاد فعل و کار فاعل است و هر فعلی قائم به فاعل، بلکه عین ربط و تعلق به آن است و بدون آن هیچ حقیقتی ندارد؛ بنابراین، تا اینجا آنچه هست علت است و فعل او و دیگر هیچ.
عمل گرفتن نیز به لحاظ آن که فعل است هیچ‌گونه استقلال وجودی ندارد و قوام آن به وجود و کنش فاعل است. از طرف دیگر، چنان‌که گذشت، وجودگیرنده (معلول) نیز هیچ‌گونه استقلال وجود نداشت؛ بنابراین، وجودگرفتن به معنای صدور نوعی فعل از معلول نیز بی‌معناست، زیرا لازمه آن وجود معلول در مرحله پیش از اخذ وجود است؛ بنابراین، وجودگرفتن معلول معنایی جز تحقق عینی آن، که همان افاضه و ایجاد علت است، نیست.
نتیجه آنکه در رابطه علت هست‌بخش و معلول تنها دو واقعیت در کار است:
علت: که واقعیتی مستقل است و مفیض وجود معلول و ایجادکننده آن است.
معلول: که هیچ استقلالی ندارد و کار و فعل فاعل است و ازاین‌رو هویتی جز جعل و تعلق ندارد؛ و وجود آن همان ایجاد و کار علت است.
دیدگاه‌ها درمورد علیت
فیلسوفانی چون دکارت برآنند که عقل آدمی بدون دخالت حس و تجربه قادر به فهم و تصور رابطه علیت است.
گروهی دیگر علیت را مفهومی عقلی و فراتجربی می‌دانند. کانت می‌گوید: «تصور علیت را، که همه ما دائما به کار می‌بریم، ممکن است تجربه پیشنهاد کرده باشد، اما این معنا ثابت نمی‌کند که ماخوذ از تجربه است.»
فیلسوفانی چون دیوید هیوم هیچ‌گونه مبدا فراتجربی در باب شناخت را به رسمیت نمی‌شناسند و براین‌اساس تصور علیت را نیز دارای خاستگاه تجربی می‌دانند.
دیدگاه آماری درمورد علیت
در آمار مسائل علیت به‌این‌گونه مطرح می‌شوند:
تعبیرهای آماری مختلفی از این مسئله ارائه شده‌است. از موردقبول‌ترین تعبیرها علیت به بیان گرانجر حاصل کار کلیو گرانجر است که جایزه نوبل اقتصاد را برای او به ارمغان آورد. آزمایش علیت گرانجر بر پیش‌بینی فرایندها استوار است؛ به این معنی که اگر گذشته فرایند در پیش‌بینی مقدار فرایند در آینده به طرز معناداری کمک کند، گفته می‌شود: «فرایند علت فرایند است به بیان گرانجر».
همبستگی
پیوستگی