مونوریل

مونوریل در شهر سیدنی استرالیا
مونوریل درحال احداث در قم
مونوریل در لاس وگاس
مونوریل پالم جمیرا در سال ۲۰۰۹ در شهر دبی، امارات متحده عربی.
تک‌ریل یا مونوریل ، شیوه‌ای از حمل و نقل سبک ریلی است. مونوریل در واقع یک خط منفرد است که به‌عنوان ریل برای واگن‌های مسافری یا باری استفاده می‌شود. ترن یا واگن‌ها بوسیله چرخ‌هایشان بر روی این ریل منفرد که درست در مرکز ترن یا واگن قرار می‌گیرد، حرکت می‌کنند. واژه مونوریل، که از سال ۱۸۹۵ به بعد به کار رفت، از ترکیب دو واژه Mono به معنای «تک» و Rail به معنی «خط» تشکیل شده است.
مونوریل معمولا بالاتر از سطح زمین قرار گرفته‌است ولی می‌تواند بر روی زمین، پائین‌تر از سطح زمین یا در تونل‌های زیرزمینی نیز بکار رود. مونوریل برای استفاده در مناطق تفریحی مانند شهربازی‌ها و همچنین شهرهای توریستی نیز گزینه مناسبی محسوب می‌شود.
تاریخچه
اولین ثبت اختراع برای وسیله نقلیه‌ای که برای حرکت روی یک ریل طراحی شده باشد در انگلستان و در ۲۲ نوامبر سال ۱۸۲۱ بود. مخترع آن فردی به نام هنری رابینسون پالمر بود. در سال ۱۸۲۴ یک خط برای آن در منطقه در دپت فورد داکی یارد در لندن ساخته شد و در سال ۱۸۲۵ خط دیگری در منطقه چشنت واقع در ایالت هرت فورد شایر انگلستان تاسیس شد که بعدها راه آهن چشنت نامیده شد. یک خط کوتاه هم برای حمل آجر از کوری نزدیک چشنت به سمت رود خانه لی ساخته شد. این مونوریل که از یک اسب به عنوان پیشرانه استفاده می‌کرد اولین خط مونوریل بود که مسافر را جابه‌جابه‌جا می‌کرد.
مزایای مونوریل
فضای کمی را اشغال می‌کند به خصوص مونوریل‌های هوایی که روی زمین تنها به فضای کمی برای قرار گرفتن پایه‌ها نیاز دارند.
مونوریل‌هایی که از چرخ‌های لاستیکی روی ریل بتنی استفاده می‌کنند ارتعاش و نویز کمی ایجاد می‌کنند.
ایمن هستند چون مونوریل‌های سوار بر تیر، ریل را در بر می‌گیرند و طبیعتا قابلیت از خط خارج شدن را ندارند مگر اینکه برای ریل مشکلی پیش بیاید.
به دلیل سروصدای کم و اشغال فضای کم، می‌توان ایستگاه‌های آن را در هر مکانی ساخت، در نتیجه دسترسی به آن آسان می‌شود. برای مثال ایستگاه مونوریل پارک والت دیسنی واقع در فلوریدای آمریکا در ورودی هتل آن ساخته شده است.
اگر طراحی آن زیبایی باشد می‌تواند به ابزای برای جذب توریست تبدیل شود.
به دلیل استفاده از الکتریسیته به عنوان منبع تغذیه، و چرخهای لاستیکی دوستار محیط می‌باشند.
مونوریل‌ها به ویژه مونوریل‌ها با چرخ لاستیکی به شکلی طراحی شده‌اند که توانایی غلبه بر شیب‌های بالا را دارند. مونوریل‌های ساخت شرکت هیتاچی توانایی عبور از شیب % ۶ را دارند.
به تعمیر و نگهداری زیادی نیاز ندارند به ویژه مونوریل‌هایی با مسیر بتنی؛ چرخ‌های لاستیکی هم برای تقریبا ۱۰۰،۰۰۰ مایل دوام دارند همچنین خود مونوریل نیز عمری بیش از ۳۰ سال خواهد داشت.
به دلیل دارا بودن مسیر مشخص، مشکل توقف در مسیر وجود ندارد.
معایب مونوریل
به علت استفاده از ریل اختصاصی، استفاده از ریل‌های مرسوم در صنعت نقلیه ریلی امکان‌پذیر نیست در نتیجه از این قطارها در سایر خطوط ریلی را نمی‌توان استفاده کرد.
در موارد اضطراری، مسافران نمی‌توانند فورا از مونوریل بیرون بروند زیرا مونوریل بالای سطح زمین قرار گرفته است و راهروی اضطراری وجود ندارد در نتیجه مسافران باید تا آمدن قطار نجات یا آتش‌نشان منتظر بمانند؛ مونوریل‌های جدیدتر این مشکل را با ساخت راهروهای اضطراری در کنار تمام خطوط حل کرده‌اند و مونوریل‌های آویزان این نقص را با ساخت سر سره‌های تخلیه همانند هواپیما درون قطار از بین برده‌اند.
خطر سقوط اشیا و اجزای مونوریل وجود دارد به عنوان نمونه در شهر کوالالامپور در سال ۲۰۰۲ سقوط یکی از چرخ‌های مونوریل روی سر یک نفر از عابرین پیاده، باعث ایجاد جراحات شدیدی در وی شد البته این مسئله را می‌توان با ساخت حصارهایی کنار مسیر حل کرد.
به دلیل قرار گرفتن در ارتفاع سازنده آن باید تحمل وزن مونوریل و مسافران را داشته باشد و در برابر طوفان و زلزله مقاوم باشد که در نتیجه طراحی سازه آن نیاز به دقت و هزینه بالایی دارد.
تعویض خط به آهستگی صورت گرفته و نیاز به مکانیزم پیچیده‌تر و دقیق‌تری نسبت به قطارهای عادی دارد که هزینه ساخت آن را بالا می‌برد.
هرچه سرعت مونوریل بیشتر شود، برای جلوگیری از خارج شدن از مسیر باید شعاع انحنای مسیر را بیشتر کنند که این موضوع باعث طولانی‌تر شدن مسیر می‌شود. شرکت هیتاچی برای قطارهای سایز بزرگ خود با سرعت بیش از km 80 و حدود ۶ واگن شعاع انحنا با طول 100m را به کار می‌برد.
ویژگی‌ها و قابلیت‌های مونوریل
مونوریل وسیله نقلیه‌ای ایمن، پاک و مناسب که به کار گرفتن آن می‌تواند کمک زیادی به کاهش آلودگی محیط زیست، حجم ترافیک و هزینه‌های جانبی آن بنماید. در سال ۲۰۰۷ مونوریل لاس وگاس به کنار رفتن حدود ۲/۳ میلیون مایل وسیله نقلیه از شاهراه نودای جنوبی کمک کرد و باعث کاهش یافتن انتشار بیش از ۵۸ تن کربن مونواکسید (CO) و ترکیبات آلی فرار (VOC) و اکسید نیتروژن (NOX) در یک دوره یکساله شد.
قرار گرفتن مونوریل در ارتفاع، ساختار ریل، و سازه مستحکم خطوط آن موجب تبدیل مونوریل به یکی از ایمن‌ترین وسایل ترابری شده است در تاریخ مونوریل تنها یک حادثه کشنده در مقابل میلیون‌ها جابه جایی مسافر پیش آمد و آن حادثه مونوریل واپرتال در آلمان بود که سبب کشته شدن ۵ نفر شد. سازه مسیر و ستون مونوریل هم به گونه‌ای می‌باشد که توانایی مقابله با زمین لرزه را دارد مونوریل‌های سیاتل و اوزاکا توانست اند در مقابل زمین لرزه‌هایی که در مناطق آن‌ها صورت گرفت مقاومت کنند.
بیشتر مونوریل‌ها توانایی جابه جایی هزاران مسافر دارند که با توجه به ویژگی‌های مثبت دیگر آن می‌توانند تبدیل به یکی از مناسب‌ترین وسایل حمل و نقل شوند برای نمونه مونوریل چانگ کینگ چین که یک مونوریل سایز بزرگ شرکت هیتاچی می‌باشد توانایی جابه کردن ۳۰،۰۰۰ مسافر را در ساعت برای مسافت km 19 دارد.
مونوریل را می‌توان مناسب‌ترین وسیله ترابری همگانی در حل مشکلات ارتباطی مناطقی دانست که از نظر اقلیمی شرایط خاصی دارند از قبیل مناطق کوهستانی که پستی و بلندی‌های زیادی دارند، مناطقی که شرایط آب و هوایی بسیار گرم یا بسیار سرد دارند و کشورهایی که دارای جزایر متعدد هستند مانند کشورهای ژاپن و چین که مونوریل در آنجا مبدل به مناسب‌ترین وسیله در بین وسایل حمل و نقلی شده است.
در حال حاضر حدود ۲۰ کشور دارای حمل و نقل مونوریل می‌باشند و کشورهای زیاد دیگری احداث آن را در دستور کار خود قرار داده‌اند که پیش بینی می‌شود تا ۴ سال آینده به ۲۶ کشور هم برسند. علاوه بر کشورهای پیشرفته‌ای مانند ژاپن، آلمان، آمریکا، چین، انگلستان سایر کشورهای نظیر مالزی، تایلند، برزیل، امارات، آفریقای جنوبی و سنگاپور نیز از این نوع حمل و نقل استفاده می‌کنند.
مونوریل لاس وگاس