سمفونی شماره ۹ (بتهوون)

سمفونی شماره ۹ در ر مینور، اپوس ۱۲۵ آخرین سمفونی تکمیل‌شده لودویگ فان بتهوون است، اما تم‌ها و نغمه‌های موسیقایی آن سال‌ها قبل از تصنیف این اثر در ذهن آهنگساز شکل گرفته بود. از این سمفونی گاهی به‌عنوان بهترین اثر بتهوون و یکی از بهترین‌های موسیقی کلاسیک یاد می‌کنند.
حتی برخی، به‌طور مطلق، این سمفونی را عظیم‌ترین و بهترین قطعه موسیقی در دنیای غرب می‌دانند.
این سمفونی از اولین سمفونی‌هایی است که در آن از صدای انسان استفاده شده‌است. اشعار استفاده‌شده در موومان آخر این سمفونی (به نام «کورال» یا «کرال»)، توسط چهار تک‌خوان (سولیست) و گروه کر خوانده می‌شود. اشعار این سمفونی از شعر سرود شادی (چکامه شادی) سروده فریدریش شیلر (۱۷۵۹–۱۸۰۵)، شاعر، نمایش‌نامه‌نویس، و فیلسوف بزرگ آلمانی، اقتباس شده‌است.
تاریخچه
تصنیف
سفارش ساخت این سمفونی از سوی ارکستر فیلارمونیک لندن در سال ۱۸۱۷ صورت گرفت. تصنیف این اثر بین سال‌های ۱۸۲۲ و ۱۸۲۴ پایان یافت.
اولین اجرا
با آنکه بتهوون اغلب کارهای بزرگ خود را در وین اجرا می‌کرد، اما بلافاصله بعد از اتمام این سمفونی، تصمیم به اجرای آن در برلین گرفت. دوستان و اطرافیان بتهوون با این امر مخالفت کردند و بتهوون، برخلاف میل باطنی‌اش، این سمفونی را در ۷ مه ۱۸۲۴ در سالن تئاتر کرنتنرتور (Theater am Kärntnertor) وین برای اولین بار به اجرا درآورد.
این اولین حضور بتهوون در سالن اجرای موسیقی خود او از ۱۲ سال پیش تا آن زمان بود، که در آن، شخصیت‌ها و موسیقی‌دانان برجسته وین نیز گرد هم آمده بودند. از لحاظ بزرگی ارکستر، این سمفونی در میان آثار بتهوون به بیشترین تعداد نوازندگان نیاز داشت. با آنکه فهرست جامعی از تعداد نوازندگان این سمفونی در دست نیست، اما اکثر نوازندگان به نام وین در اجرای این سمفونی مشارکت کردند.
قسمت سوپرانو و آلتو به دست دو خواننده مشهور جوان خوانده شد: هنریت زونتاگ (Henriette Sontag) و کارولینه اونگر (Caroline Unger) (۱۸۷۷–۱۸۰۳). هنریت زونتاگ، سوپرانوی آلمانی (۱۸۰۶–۱۸۵۴)، هجده‌ساله بود که پیشنهاد مشارکت در اولین اجرای سمفونی نهم را ارائه کرد.
سازها
حداکثر سازهای لازم برای اجرای این سمفونی عبارتند از:
سازهای بادی چوبی:
۱ پیکولو (فقط در موومان چهارم)
۲ فلوت
۲ ابوا
۲ کلارینت در «سی بمل» و «دو»
۱ کنتر فاگوت (فقط در موومان چهارم)
سازهای بادی برنجی:
۴ هورن در «ر»، «سی بمل» و «می بمل»
۲ ترومپت در «ر» و «سی بمل»
۳ ترومبون آلتو، تنور، باس (فقط موومان دوم و چهارم)
سازهای کوبه‌ای:
تیمپانی
طبل بزرگ (موومان چهارم)
مثلث (موومان چهارم)
سنج (موومان چهارم)
صداها (موومان چهارم)
سوپرانو، سولو
آلتو، سولو
تنور، سولو
باریتون، سولو
گروه کر
سازهای زهی
ویولون (۱ و ۲)
ویولا
ویولنسل
کنترباس
فرم و محتوا
موومان اول :
قسمت اول در فرم سونات است و به عقیده واگنر مبارزه روح انسان را با غم و اندوه بیان می‌کند.
۱. آلگرو () در ر مینور (Allegro ma non troppo, un poco maestoso) تم اول :
\relative c {
\set Staff.midiInstrument = #"violin"
\set Score.tempoHideNote = ##t \tempo 4 = 88
\key d \minor
\time 2/4
\set Score.currentBarNumber = #17
\partial 32 d32\ff^\markup "First theme"
a4~ a8.. f32
d8.. a32 f8. a32( f)
d4~ d16 f-. e-. d-.
a8-. g-. e-. a-.
d,8.\sf
موومان دوم :
موومان دوم دارای تم کوتاهی است که در سراسر قطعه بسط و گسترش می‌یابد. این قسمت اسکرتسو است ولی بتهوون تنها به ذکر تمپوی آن اکتفا کرده است. این موومان دارای روح شاد و مستانه است و به رقص‌های روسی شباهت دارد.
۲. آلگرو () در ر مینور (Molto vivace) تم اول :
\relative c {
\set Staff.midiInstrument = #"violin"
\set Score.tempoHideNote = ##t \tempo 2. = 116
\key d \minor
\time 3/4
\set Score.currentBarNumber = #9
\bar ""
a4.\pp^\markup "First theme" a,8 a4
d4-. e-. f-.
e-. f-. g-.
f-. e-. d-.
f e d
c b a
gis a b
a gis a
موومان سوم :
این قسمت با سرعت آهسته شروع می‌شود و بیانگر عشق، امید و احساس انسان است. در این موومان لحظاتی از غم و اندوه شنیده می‌شود اما هر چقدر به پایان قطعه نزدیکتر می‌شود نواهای غمگین دورتر می‌شوند.
۳. آداجیو () در سی بمل ماژور (Adagio molto e cantabile)
موومان چهارم :
موومان چهارم یک موسیقی آوازی است و در ابتدا از موسیقی سازی شروع شده و تم‌های اصلی موومان‌های قبلی در فواصل این قطعه به گوش می‌رسد. در شروع آواز ارکستر سکوت کرده و صدای خواننده باریتون به عنوان تک خوان شروع می‌شود که می‌خواند :
ای یاران و ای دوستان، این سروده‌ها را چاره‌ای کنید! و بگذارید نغمه و نوایی هر دم رساتر ساز کنیم
پس از آن ترانه شادی به وسیله گروه کر خوانده می‌شود. در ادامه ارکستر با همراهی سازهای فلوت پیکولو، فاگوت، طبل و سنج مارش با شکوهی را اجرا می‌کنند. پس از آن آواز مجددا شروع شده و سپس سرود شادی تکرار می‌شود. در انتها با شور و هیجان ارکستر و آواز، سمفونی به پایان می‌رسد.
۴. پرستو () در ر مینور (Presto) ملودی سرود شادی :
\new Score {
\new Staff {
\relative c {
\set Staff.instrumentName = #"Vc."
\set Staff.midiInstrument = #"cello"
\set Score.currentBarNumber = #92
\time 4/4
\key d \major
\clef bass
\tempo 2 = 60
\omit Score.MetronomeMark
\bar ""
fis2\p^\markup { \halign #-0.5 \bold "Allegro assai"( g4 a) | a4( g fis e) | d2( e4 fis) | fis4.( e8) e2 |
fis2( g4 a) | a4( g fis e) | d2( e4 fis) | e4.( d8) d2 | \break
e( fis4 d) | e( fis8 g fis4 d) | e( fis8 g fis4 e) | d( e a,) fis~ |
fis fis( g a) | a( g fis e) | d2( e4 fis) | e4.( d8) d2
رابطه سمفونی نهم بتهوون با سیاست
این سمفونی یکی از آثاری است که در تاریخ سیاست از آن استفاده شده‌است و در میان هر دسته و هر ایدئولوژی‌ای طرفداران بسیاری دارد. فریدریش انگلس می‌گوید: «روزی که بشر سمفونی نهم را آیین رفتاری خود قرار دهد، آن روز بتهوون جایگاه حقیقی خود را یافته‌است.» و اتو فون بیسمارک اعتقاد داشت که: «اگر من سمفونی نهم را بیشتر گوش کرده بودم امروز بسیار شجاع‌تر بودم.» به گفته پاول فون هیندنبورگ: «امروز اشک‌های زیادی در خانواده‌های آلمانی می‌ریزد، ولی بتهوون به ما می‌آموزد که اگر کسی خود را در اختیار موسیقی او بگذارد نمی‌تواند نگون‌بخت بشود. او تسکین‌دهنده رنج‌های ماست.» در زمان جنگ جهانی دوم آلمانی‌ها هر جا را اشغال می‌کردند، این سمفونی را می‌نواختند. این سمفونی برای سالگرد تولد آدولف هیتلر نیز نواخته شد. نخست‌وزیر زیمبابوه آن را به‌عنوان سرود ملی کشورش انتخاب کرد. واتیکان از این سمفونی دفاع کرد، و بالاخره سرود شادی (Ode to Joy)، موومان چهارم این سمفونی، به‌عنوان سرود رسمی اتحادیه اروپا انتخاب شد.
بتهوون در این سمفونی باکلام، از اشعار جاودانه و بشردوستانه یوهان فریدریش فون شیلر استفاده کرده‌است، که این اشعار به‌نوعی بازگویی مضمون شعر بلند سعدی، «بنی‌آدم اعضای یک پیکرند» است.
ثبت سمفونی ۹ در برنامه حافظه جهانی یونسکو
نسخه دست‌نویس اصلی سمفونی ۹ بتهوون، که در کتابخانه دولتی برلین نگهداری می‌شود، در سال ۲۰۰۱، در حافظه جهانی یونسکو ثبت شد.
سرود شادی
در ادامه توجه شما را به دو ترجمه از شعر سرود شادی Ode to Joy جلب می‌کنیم:
یاران من! این‌سان  غمین  نسرایید!
بگذارید تا نغمه‌ای دیگر ساز کنیم
نغمه‌ای شادی‌افزاتر
شادی… شادی
شادی‌ای زیبا اخگران خدایان
ای دخت حریم قدسیان
مدهوش از آذر تو ره می‌یابیم
به بارگاه اهورایی تو ای بارقه افلاکی
جادوی تو پیوند می‌دهد
آنچه را که روزگار از هم گسیخته‌است
آدمیان به برادری خواهند رسید
آنجا که شهپر لطیفت سایه می‌گستراند
آن‌که را به او موهبتی پیشکش شد
تا به یاری دست یاری دهد
یا دختی از حریم عفاف را دلدار گشت
اوست شوریده ذوق و واصل به دیار شوق
نیز هرکس که خود را زنده‌جانی
در دایره گیتی می‌نامد
آن‌کس که این کمترین را نیارد
گریان گلیم خویش از این حلقه برکند
شادی را تمامی ساکنان ملک وجود
از پستان طبیعت می‌نوشند
همگان، چه پاکان و چه ناپاکان
ردپای گل سرخ را می‌پوید
شادی به ما و دختر رز بوسه‌ها فشاند
دوستی که تا پرتگاه مرگ نیز آزموده شده
هم اوست که شوق وصال از این سوی در حشره آفرید
و کروبیان را از آن سوی بر آستان پروردگار به‌پا داشت
سرخوش آن‌گونه که خورشیدها
در پهنه شکوهمند آسمان شناورند
شما نیز، ای برادران، در مدار خویش ره پویید
شادان، آن‌سان که شاهد فتح در آغوش پیروزی می‌جهد
اینک ای آدمیان، گرد هم آیید
به خود و به اهل جهان کمال خویش را بوسه دهید
هان ای برادران، بر بام خیمه اختران
پدری مهربان ماوی گزیده‌است
ای آدمیان، به سجده درمی‌آیید؟
ای جهانیان، آیا از پروردگار خود آگاهی ندارید؟
او را برفراز خیمه ستارگان بجویید
که او بر بام اختران منزل گرفته‌است.
چکامه‌ای برای شادمانی
ای یاران و ای دوستان، این سروده‌ها را چاره‌ای کنید!
و بگذارید نغمه و نوایی هر دم رساتر ساز کنیم
نغمه و نوایی بس طرب انگیزتر و شادمانه‌تر.
شادمانی!
شادمانی!
شادمانی‌ای بارقه زیبای الهی
ای دخت پاکیزه عالم قدس و خرم بهشت
ما آتش سوزان شوق تو در دل داریم
و مسرور و پرشور
به بارگاه آسمانی تو ورود می‌کنیم
و تو با افسونت
اتحاد این جمع جدا داشته با آداب و آیین‌ها هستی
و چندان که بال‌های لطیفت را بگشایی
برادری و مهر بگستری.
آن را که دوستی صادق یافت
و رضای دوست نگاه داشت،
آن را که همسری درخور یافت
و کام و ناز داشت،
و آن که جانش را
در این جهان مرده زنده و جاودان شمرد
آری آنان را بگذار تا از سر جان و شادمانه
با ما زبان به ثنا و ستایش بگشایند
و آنان که دل و لب، پر از آه سرد یافتند
و کمترین شادمانی را نیارستند
بگذار تا از این جمع و اشک شوقش کناره گیرند.
شادمانی و سرور را مخلوقات عالم وجود
از سینه مام طبیعت نوشند
و آنان که دل از طمع پاک داشته‌اند
و آنان که ناپاکند و بی‌وفا بوده‌اند
در گذرگاهی از گل‌های سرخ
در پی شادمانی راه پویند.
شادمانی بساط بوسه را شکرریز کند
و دختر رز را به نزد ما نشاند.
شادمانی یکی دوست مهربان
و یار و همراه ما تا دم مرگ است
و هم او است که در نهاد کرم خاکی
شوق وصال را نهاده است
و کروبیان عالم قدس را
به درگاه پروردگار به سجده برده‌است.
پس شاد و شادمان
از آن گونه که خورشیدها و آفتاب‌ها سامان خود را
در پهنه پر شکوه آسمان شتاب گرفته‌اند
شما نیز، ای دوستان، باشد که از این پس
خرم و خوش نغمه سرایید
و در مسیر و مدار خویش
بسان فاتحان دلیر راه پویید.
پس شما ای میلیون‌ها و ای بی‌شماران
که در یگانگی چون شما نیافتم، گرد هم آیید
یکدیگر را در آغوش پر خواهش خود احساس کنید
و این بوسه که جانم را میان آن نهان ساخته‌ام
ای یاران جهانی، برای تمامی شما گسیل می‌دارم
ای دوستان! در آن سوی آبی بی‌انتها و ظلمات شب
آن خالق یگانه و دوستدار شما حضور دارد.
و شما ای میلیون‌ها و ای بی‌شماران
آیا پیش او زانو بر زمین نهاده‌اید؟
ای ساکنان این جهان شگرف
مگر خالق خود را باز نمی‌شناسید؟
باشد که او را به شادی و شادمانی طلب کنید
و اندوه از دست بگذارید
که او در آنسوی آبی بی‌انتها و ظلمات شب
به لطف و مهر
قدم بر سر آفتاب و ستاره‌های بی‌شمار دارد.
لودویگ فان بتهوون
سرود شادی
فریدریش شیلر
حافظه جهانی یونسکو