نیروی هوایی شاهنشاهی ایران

نشان نیروی هوایی ارتش شاهنشاهی ایران
نشان گروه آیروباتیک تاج طلایی نیروی هوایی شاهنشاهی ایران
نشان واحدهای اف-۱۴ تام‌کت‌های ایران
نشان نمایانگر هواگردهای نیروی هوایی شاهنشاهی ایران
نیروی هوایی شاهنشاهی ایران به نیروی هوایی کشور ایران در زمان زمامداری پهلوی گفته می‌شد. تاریخ تاسیس نیروی هوایی در ایران سال ۱۳۰۳ خورشیدی (۱۹۲۴ میلادی) به دستور رضا شاه پهلوی بود. اولین گروه از خلبانان این نیرو در ۶ اسفند ۱۳۰۳ (۲۵ فوریه ۱۹۲۵ میلادی) آموزش دیده و آماده عملیات شدند. خلبانان این نیرو همراه خلبانان نیروی هوایی اسرائیل تنها خلبانان خاورمیانه بودند که دوره‌های آموزشی خلبانی را در ایالات متحده آمریکا گذراندند.
تاریخچه
هیئت مختلط نظامی ایران و انگلستان قرارداد ۱۹۱۹ در طرح ۳۰۶ ماده‌ای خود به تاسیس نیروی هوایی کارآمد توجه مخصوص نموده بود. به هنگام تشکیل قشون یک شکل در سازمان ارکان حرب کل قشون در شعبه تنسیقها، دفتری هم به نام دفتر هواپیمایی پیش‌بینی گردید و برای نخستین بار در قشون ایران نام هواپیمایی جزو سازمان درآمد تا هسته مرکزی نیروی هوایی را پی ریزی کند.
نخستین ایرانی که موفق به طی دوره خلبانی و پرواز با هواپیما گردید، کلنل محمدتقی خان پسیان بود که در سال ۱۲۹۹ به هنگام حضور در کشور آلمان موفق به این مهم گردید و با انجام سی و سه سورتی پرواز نام خود را به عنوان نخستین خلبان ایرانی در تاریخ ثبت نمود.
اولین شخصی که برای تحصیل خلبانی و امور هوایی به اروپا اعزام شد، سرهنگ احمدخان نخجوان بود که در خرداد ۱۳۰۲ باتفاق سایر دانشجویان ایرانی عازم اروپا گردید و در دانشکده خلبانی ایستر به تحصیل اشتغال ورزید. پس از مدت کوتاهی سه نفر دیگر از محصلین اعزامی به اروپا نیز به رشته هواپیمایی پیوستند که عبارت بودند از: سلطان احمدمیرزا خسروانی، نایب اول خلیل خان مرجان و نایب اول آقا بزرگ مهنا. در خرداد ۱۳۰۳ نیز ده نفر محصل ایرانی برای آموزش یک دوره ۱۸ ماهه فن خلبانی به شوروی اعزام گردیدند.
سرتیپ امان‌الله میرزا که در خرداد ۱۳۰۲ با عنوان سرپرستی محصلین به اروپا اعزام شده بود ماموریت داشت دوازده فروند طیاره از فرانسه برای ایران خریداری نماید. این طیاره‌ها در بهمن ما ۱۳۰۲ با کشتی حمل و در بوشهر پیاده شدند تا از بوشهر به تهران پرواز نمایند. در اسفند ماه همان سال این هواپیماها به تهران پرواز کردند و پس از آن دو فروند هواپیمای خریداری شده از شوروی هم وارد تهران گردید و چند هواپیمای یونکرس آلمانی با خلبان و متخصص فنی وارد ایران شده و شرکتی برای حمل مسافر در داخل ایران تشکیل دادند. در خرداد ۱۳۰۳ حکم عمومی قشون تحت شمار ۲۲۲ برای تاسیس نیروی هوایی صادر گردید و سرهنگ احمد خان نخجوان به ریاست آن برگزیده شد.
تحصیلات خلبانی سرهنگ احمد خان نخجوان در سال ۱۳۰۴ پایان یافت و در بهمن ماه همان سال با یک فروند هواپیمای خریداری شده از فرانسه عازم ایران شد و در روز پنجم اسفندماه در قلعه مرغی به زمین نشست و مورد استقبال رضاشاه ،دولتمردان،سیاست مدارها و نظامی‌ها قرار گرفت.
در سال ۱۳۰۶ سازمان هواپیمایی توسعه پیدا کرد و تعدادی دانشجویان نظامی که در فرانسه و شوروی فن خلبانی و مکانیکی آموخته بودند به ایران بازگشتند و دولت نیز سیزده فروند هواپیمای جدید خریداری نمود به‌طوری‌که جمع هواپیماها به ۳۳ فروند رسید. از این تاریخ اداره هواپیمایی قشون در عملیات جنگی شرکت می‌نمود.
در سال ۱۳۱۱ در ایران مدرسه خلبانی تاسیس گردید و بیست دانشجو پذیرفته شدند و مدت آموزش آن دو سال بود. مدرسه خلبانی تا سال ۱۳۲۰ توانست سیصد خلبان تحویل نیروی هوایی بدهد. در سال ۱۳۱۲ مدرسه دیده بانی هوایی که دوره آن یک سال بود تشکیل شد. آموزشگاه فنی و کارخانه هواپیماسازی شهباز نیز در این سال در نیروی هوایی تاسیس شد.
توان رزمی
تعداد اسکادرانهای در اختیار این نیرو در اواخر حکومت پهلوی عبارت بودند از:
۱۵ اسکادران جنگنده و جنگنده-بمب‌افکن
۱ اسکادران شناسایی
۵ اسکادران حمل و نقل تجهیزات نظامی
۱ اسکادران سوخت رسان
۷۶ اسکادران بالگرد
۵ اسکادران موشک سام
نیروی انسانی
جمشید علیها یکی از اولین
خلبانان ممتاز ایرانی آموزش دیده زیر نظر نیروی هوایی ایالات متحده آمریکا
این نیرو در سال ۱۹۷۹ حدود ۱۰۰،۰۰۰ نیروی انسانی را شامل می‌شد که حدود ۵۰۰۰ نفر از آن را خلبانان مجرب تشکیل می‌دادند.
قریب به اتفاق خلبانان هواپیماهای جنگنده، آموزشهای مهارت پروازی را در کنار کارآموزان خلبانانی نیروی هوایی آمریکا در پایگاه‌های آموزشی نیروی هوایی آمریکا در لاکلند، مریلند، کالیفرنیا و ویرجینیا سپری می‌نمودند و تعداد کمی نیز دوره‌های خود را در انگلستان و پاکستان سپری کرده‌اند.
فرماندهان
احمدخان نخجوانپنجاهمین سال تاسیس نیروی هوایی شاهنشاهی ایران (تمبر ۱۳۵۳)
میر محمد مهنا
محمدحسین فیروز
محمدحسین عمیدی
هدایت‌الله گیلانشاه
میر محمد مهنا
مهدی سپه‌پور (۱۷ مرداد ۱۳۲۹- آبان ۱۳۲۹)
نوری علائی (۳ آبان ۱۳۲۹–۸ مرداد ۱۳۳۰)
مهدی سپه‌پور (۸ مرداد ۱۳۳۰–۱۶ بهمن ۱۳۳۰)
هدایت‌الله گیلانشاه (۱۶ بهمن ۱۳۳۰–۱۲اسفند ۱۳۳۱)
محمود معینی (۱۲ اسفند ۱۳۳۱–۲۹ اسفند ۱۳۳۲)
هدایت‌الله گیلانشاه (۲۹ اسفند ۱۳۳۲–۱۳۳۳)
محمد خاتمی (۱۵ مهر ۱۳۳۷–۲۱ شهریور ۱۳۵۴)
فضائل تدین (۲۱ شهریور ۱۳۵۴–۱۹ بهمن ۱۳۵۵)
امیرحسین ربیعی (۱۹ بهمن ۱۳۵۵–۲۲ بهمن ۱۳۵۷)
سوانح
این نیرو در کارنامه عملیاتی خود سوانحی نیز داشته که در ذیل به بخشی از آن‌ها اشاره می‌شود اما یکی از سوانحی که بسیار مهجور مانده سانحه سقوط دلخراش بوئینگ B747-131 تانکر بوده‌است. این هواپیما محصول سال ۱۹۷۰ با سریال ۱۹۶۷۷ به سفارش twa ساخته شد و در سال ۱۹۷۵ به نیروی هوایی ارتش شاهنشاهی فروخته و با کد ریجستری ۲۸۳–۵ به خدمت درآمد. در همان سال (۱۹ اردیبهشت ۱۳۵۵)در حالی که به همراه تعدادی مستشار آمریکایی عازم پایگاه هوایی مگوار برای مرخصی بود به علت برخورد با ابرهای cb در آسمان مادرید اسپانیا سقوط کرد وتمامی ۱۷ سرنشین آن از جمله ستوانیکم خلبان میر جهانگیری و سرگرد خلبان کدخدایان (فرمانده پرواز) و کروی پروازی آقایان امین‌اله طلوعی- عباس خالدی- ابراهیم رستخیز بوده از بین رفتند.
عملیات‌ها
ماموریت حفظ صلح در کنگو
دو سال پس از کشته شدن پاتریس لومومبا، در سال ۱۹۶۳ - ۲۶ دی ۱۳۴۱ خورشیدی نیروی هوائی ایران ۶ جت از هواپیماهای جنگنده اف-۸۶ خود را به درخواست دبیرکل سازمان ملل، برای کمک به سازمان ملل متحد برای پایان دادن به جدایی‌خواهی موسی چومبه (شورشیان کنگو) و فراهم آوردن یکپارچگی کنگو به این کشور فرستاد. پس از دو سده، این نخستین بار بود که نیروهای رزمی ایران در بیرون از مرزهای کشور، دست به عملیات رزمی می‌زد. چمبه از کنگو گریخت و چندپاره شدن این کشور به شکست انجامید.
جنگ ظفار
در خلال شورش ظفار (سالهای ۱۹۷۴ و ۱۹۷۵) این نیرو چندین عملیات هوایی علیه شورشیان مارکسیست عمان در این کشور انجام داد. این عملیات در راستای کمک‌های نظامی محمدرضا پهلوی به سلطان قابوس بود.
همزمان با اظهار تمایل خروج نظامیان بریتانیایی از عمان در سال ۱۹۷۱ و تمایل سلطان قابوس به کمک گرفتن از ارتش‌های منطقه به جای نظامیان بریتانیایی، وی از ۳ کشور پاکستان، اردن و ایران در خواست کمک نظامی کرد که در نهایت ایران با اعزام نیرو به این کشور موافقت کرد. محمدرضا پهلوی در پاسخ به نامه سلطان قابوس این چنین پاسخ داد:
با استفاده از پایگاه هوایی نهم شکاری بندرعباس و پایگاه‌های شیراز و تهران پشتیبانی هوایی تاکتیکی و ترابری لازم را برای عملیات در عمان فراهم آورد. بر اساس توافقات انجام شده، ۳۴۰ کارشناس ایرانی در تاریخ ۱۰ نوامبر ۱۹۷۲ وارد عمان شدند تا پایگاهی ویژه نیروی هوایی ایران بوجود آورند. اولین هواگردهای ارسال شده به عمان ۳۲ فروند هلیکوپتر بل ۲۰۵ و بل ۲۰۶ بودند که در ۱۶ ژانویه ۱۹۷۳ وارد جنگ شدند. علاوه بر ۱۴،۷۰۰ نظامی نیروی دریایی شاهنشاهی ایران، ۴۸۸ نظامی نیز از این نیرو در عمان حضور داشتند. دسته دوم از هواگردهای ایران در تاریخ ۱۸ ژانویه ۱۹۷۸ به خدمت گرفته شد که شامل ۱۰ فروند جنگنده از مدل‌های مختلف اف-۴ و دو فروند سی-۱۳۰ هرکولس بود. نیروهای ایرانی در طول مدت حضور در عمان به آموزش خلبانان عمانی نیز می‌پرداختند. هواگردهای ایران بیشتر جهت گشتزنی هوایی و پشتیبانی هواپیماهای عمان به کار گرفته می‌شدند و کمتر در درگیری مستقیم با شورشیان شرکت می‌کردند. بعد از سال ۱۹۷۳ و تجهیز شورشیان به موشکهای زمین به هوا روسی استرلا ۲ خلبانان ایرانی مجبور به رعایت احتیاط بیشتر در درگیریهای مستقیم شدند. نیروهای نظامی ایران من‌جمله نیروی هوایی، تا زمان پایان یافتن حکومت پهلوی در عمان حضور داشتند و با وقوع انقلاب اسلامی به ایران بازگشتند.
تلفات
در طول مدت حضور نظامی ایران در عمان ۷۲۰ نظامی ایران (از جمله ۵ خلبان) کشته و ۱۴۰۰ نظامی (از جمله ۱۸ خلبان) نیز زخمی شدند. این در حالی است که در طول جنگ ۱۸۷ نظامی عمانی و ۲۴ نظامی انگلیسی کشته شدند.
۱۵ سپتامبر ۱۹۷۵ سقوط یک هلیکوپتر ای‌اچ-۱ کبرا در اثر هدف قرار گرفتن توسط یک موشک دوش‌پرتاب. از سرنوشت خلبان اطلاعاتی بدست نیامد.
۲۵ نوامبر ۱۹۷۶:هواپیمای خلبان داریوش جلالی و یعقوب آصفی در طی یک عملیات شناسایی در مرز عمان و یمن جنوبی مورد اصابت آتشبار ضد هوایی/یک فروند موشک دوش‌پرتاب قرار گرفت و سقوط کرد. جلیلی ۲۷ روز اسیر بود و بعد از آزادی به ایران بازگشت؛ ولی کمک خلبان در دوران اسارت کشته شد. جلیلی در سال ۱۳۵۹ به جرم دست داشتن در کودتای نوژه اعدام شد.
۲۳ دسامبر ۱۹۷۶ هواپیمای خلبان علی اشرافیان مورد اصابت یک فروند موشک ضدهوایی قرار گرفت و سقوط کرد. خلبان به اسارت شبه نظامیان درآمد اما از سرنوشت کمک خلبان این جنگنده اطلاعاتی بدست نیامد.
گفتنی است ۳ سال بعد در تاریخ ۲۳ آوریل ۱۹۷۹ در پی سفر رهبر مبارزان یمن به تهران و ملاقات با آیت‌الله خمینی وی آزاد شد.
۱۳ ژوئیه ۱۹۷۷ یک فروند جنگنده اف-۴ ای ایران توسط یک موشک دوش‌پرتاب نیروهای شورشی یمن مورد اصابت قرار گرفت و در سواحل جنوبی یمن سقوط کرد.
درگیری‌های مرزی ایران و عراق
نبردهای هوایی پراکنده و پدافند موشکی ایران از سال ۱۳۴۷ (۱۹۶۷) با نیروی هوایی عراق انجام شد. در این درگیریها چندین جنگنده از طرفین مخاصمه سرنگون شدند. مهمترین تلفات هرکدام از طرفین در این مدت عبارتند از:
۲۵ آذر ۱۳۵۳ دو فروند میگ عراقی توسط سامانه پدافندی هاوک ایران سرنگون شدند.
۲۸ مارس ۱۹۷۸ یک فروند جنگنده اف-۴ ایران در درگیری با میگ‌های عراقی سقوط کرد و خلبان ناصر رضوی و کمک خلبان صداقت که بعد از ایجکت به شدت زخمی شد هردو توانستند ایجکت کنند.
شناسایی مراکز نظامی شوروی
در این عملیات‌ها که در دهه آخر زمامداری حکومت پهلوی و با همکاری آمریکا انجام می‌شد، جنگنده‌های ایرانی با انجام پروازهای برون‌مرزی به خاک شوروی اقدام به جاسوسی از مراکز حساس این کشور می‌نمودند. در این درگیری‌ها دو هواپیمای دی هاویلاند کانادا، یک جنگنده اف-۴ فانتوم ۲ و دو هلیکوپتر سی‌اچ-۴۷ چنوک متعلق به نیروی هوایی ایران منهدم شد.
جنگ جهانی دوم
برخی از خلبانان ایرانی در جنگ جهانی دوم شرکت کرده بودند. محمدتقی فراورده (زاده ۱۲۹۵ خورشیدی)، آخرین بازمانده از خلبانان ایرانی شرکت‌کننده در جنگ جهانی دوم بود که در مهر ماه ۱۳۹۴ درگذشت. وی در هشتم اسفند سال ۱۳۱۲ کار خود را به عنوان سی‌وهشتمین خلبان نیروی هوایی شاهنشاهی ایران در فرودگاه مهرآباد تهران آغاز کرد.
پیوستن همافران به انقلاب ۱۳۵۷ و پایان رژیم پهلوی
انگشتدان
نیروی هوایی شاهنشاهی در سرنگونی دودمان پهلوی نقش قابل توجهی داشت. اعتراضات در پادگان‌های نیروی هوایی از دی ۱۳۵۷ آغاز شده و در مطبوعات انعکاس داشت؛ گرچه ستاد بزرگ ارتشتاران همواره تکذیب می‌کرد. محل خدمت تعدادی از همافران تغییر یافت و برخی نیز تبعید شدند.
ژنرال هایزر که مدیر کمیته بحران بود در اینباره می‌نویسد:
در ۴ بهمن و پیش از ورود سید روح‌الله خمینی به ایران، جمعی از پرسنل نیروی هوایی شاهنشاهی به منزل محمود طالقانی رفته و با وی دیدار کردند و ضمن قرائت قطعنامه‌ای حمایت خود را از سید روح‌الله خمینی اعلام داشتند. در برخی دیگر از پایگاه‌ها نیز تظاهرات‌هایی انجام شد.
نهایتا جمعی از پرسنل این نیرو پیش از سرنگونی پهلوی در تاریخ ۱۹ بهمن به محل اقامت آیت‌الله خمینی رفته و با وی دیدار کردند. آیت‌الله طالقانی در ۱۰ بهمن طی اطلاعیه‌ای خواستار پیوستن ارتش به انقلاب شده بود. به نوشته روزنامه اطلاعات تظاهرات‌هایی نیز در پایگاه‌های نیروی هوایی در حمایت از آیت‌الله خمینی انجام شد که در پی آن صدها همافر دستگیر شدند. در شب ۲۱ بهمن ۱۳۵۷ و در پی درگیری میان گارد جاویدان شاهنشاهی و همافران در یکی از پادگانهای آموزشی تهران، به مداخله مردم در دفاع همافران انجامید.
هواگردهای مورد به کارگیری
رزمی-شناسایی
تصویر
جنگنده
مجموع کل
سال به‌کارگیری
120px
آیرو آ-۳۰
۱
۱۹۲۳
120px
ایرکو دی‌اچ۹آ
۳۲
۱۹۲۴
120px
ایرکو دی‌اچ۴
۴
۱۹۲۴
120px
بریگت ۱۴
۲
۱۹۲۴
120px
بریگت ۱۹
۲
۱۹۲۵
120px
هاوکر فوری
۲۲
۱۹۳۳
۶۶
۱۹۳۳
120px
پولیکارپو آر-۵
۱۰
۱۹۳۳
120px
هاوکر هایند
۵۵
۱۹۳۸
120px
هاوکر هاریکن
۳۹
۱۹۳۹
120px
بی-۱۷ جی
۱
۱۹۴۷
تصویر
جنگنده
مجموع کل
سال به‌کارگیری
پی-۳۶ هاوک
۱۰
۱۹۴۱
120px
آورو آنسون
۴۸
۱۹۴۳
120px
پی-۴۷ تاندربولت
۱۶۰
۱۹۴۸
120px
اف-۸۴ تاندرجت
۷۵
۱۹۵۶
120px
اف-۸۶ سیبر
۱۱۰
۱۹۶۰
120px
اف-۴ فانتوم ۲
۱۹۰
۱۹۷۰
120px
اف-۸۴اف تاندراستریک
۳۰
۱۹۷۲
120px
نورثروپ اف-۵
۱۶۶
۱۹۷۴
120px
پی-۳ اوریون
۶
۱۹۷۴
120px
اف-۱۴ تام‌کت
۷۹
۱۹۷۹
ترابری
تصویر
جنگنده
مجموع کل
سال به‌کارگیری
120px
یونکرز اف۱۳
۳
۱۹۲۲
120px
یونکرز تی۲۱
۱
۱۹۲۴
120px
یونکرز آ۳۵
۲
۱۹۲۵
یونکرز دابلیو۳۳
۳
۱۹۲۹
120px
پوتز ۷
۳
۱۹۲۴
120px
ایرسپید آکسفورد
۳
۱۹۴۴
120px
ایرکماندر ۵۰۰
120px
بیچکرافت ۱۸
۱۰
۱۹۵۰
120px
آستر اتوکرافت
۱۵
۱۹۵۷
120px
لاکهید جت‌استار
۲
120px
پیلاتوس پی‌سی-۶
۱۲
120px
پراگا ای۱۱۴
۱
۱۹۴۳
120px
سوکاتا تیبی
۱۲
تصویر
جنگنده
مجموع کل
سال به‌کارگیری
120px
سی-۴۷ اسکای‌ترین
۲۳
۱۹۴۸
120px
سی-۵۴ اسکای‌مستر
۶
120px
سی-۱۳۰هرکولس
۶۰
120px
فوکر اف۲۷ فرندشیپ
۱۹
۱۹۷۲
120px
دی هاویلند کانادا بیور
۷
۱۹۵۵
120px
داسو فالکن-۲۰
۱۸
120px
سسنا او-۲ اسکای‌مستر
۱۲
۱۹۷۲
120px
بوئینگ ۷۰۷
۱۴
۱۹۷۴
120px
بوئینگ ۷۲۷
۱۲
۱۹۷۴
120px
بوئینگ ۷۴۷
۲۵
120px
دی هاویلند کانادا کاریبو
۱
۱۹۷۹
120px
آورو یورک
۱۹۵۵
120px
داگلاس دی سی-۶
۱۹۶۵
آموزشی
تصویر
جنگنده
مجموع کل
سال به‌کارگیری
120px
آورو ۵۰۴
۸
۱۹۲۴
120px
دی هاویلند تایگرمات
۱۱۰
۱۹۳۲
120px
کرتس فلجلینگ
۱
۱۹۳۴
120px
تی-۶ تکسان
۲۰
۱۹۴۹
120px
پایپر جی-۳
۶
۱۹۴۹
تصویر
جنگنده
مجموع کل
سال به‌کارگیری
120px
پایپر پی‌ای-۱۸
۱۲
۱۹۵۲
120px
بوئینگ ۷۵ استیرمن
۱+
۱۹۵۲
120px
تی-۳۳ شوتینگ استار
۵
120px
بیچکرافت بونانزا
۸۴
۱۹۷۲
120px
سسنا ۱۷۲
۷۰
۱۹۷۴
هلیکوپتر
تصویر
جنگنده
مجموع کل
سال به‌کارگیری
120px
سیکورسکی اس-۳۰۰
120px
ای‌اچ-۱ سوپرکبرا
۲۰۲
۱۹۷۵
120px
سی‌اچ-۴۷ شنوک
۸۱
۱۹۷۱
120px
اچ‌اچ-۴۳ هاسکی
۸
۱۹۷۳
120px
ایراسپشیال سوپرفریو
۱۶
۱۹۷۱
تصویر
جنگنده
مجموع کل
سال به‌کارگیری
120px
بل ۲۱۲
۳۱
۱۹۷۸
120px
بل ۲۱۴
۳۳۵
۱۹۷۲
120px
سسنا یواچ-۴۱
۵
۱۹۶۰
120px
وستلند ویرلیند
۲
۱۹۷۹
120px
سیکورسکی اچ-۳۴
۱۰
۱۹۴۸
پایگاه‌های شکاری نیروی هوایی ارتش
نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران
اف-۱۴ تام‌کت‌های ایران
فهرست اولین‌های هوانوردی در ایران