دروازه‌های تهران

دروازه دوشان تپه، یکی از دروازه‌های نابودشده تهران
احتمالا دروازه دوشان تپه (اثر والتر میتل‌هولتسر حوالی سال ۱۳۰۴)
دروازه‌های تهران به بناهای استوار و بلند و فضاهای شهری پیرامون آنها گفته می‌شد که در گذشته در بخش‌هایی از حصار و برج و باروی شهر تهران ساخته شده بودند. ساخت این بناها از عصر صفویه با ساخت پنج دروازه در دوران شاه طهماسب برای نخستین بار انجام شد. در دوران افغان‌ها یک دروازه و در دوران محمدشاه قاجار یک دروازه دیگر ساخته شد. در دوران پادشاهی ناصرالدین شاه قاجار دروازه‌های صفوی جهت گسترش شهر ویران شدند و سپس شهر دارای دوازده دروازه شد.
دروازه‌های دوران ناصرالدین شاه در دوران پهلوی تخریب شدند و امروز تنها دروازه باقیمانده از دوران‌های گذشته باقی مانده است، یکی دروازه باغ‌ملی که در نخست وزیری رضاخان ساخته شده و دیگری بخش کوچکی از دروازه محمدیه واقع در مدخل بازار عباس آباد می‌باشد. همچنین سر در قورخانه تهران نیز از آن دوران بر جای مانده است.
دروازه‌های دوازده‌گانه از دیدگاه کاشی‌کاری و نقش و نگار و ستون‌هایی به رنگ آبی آسمانی با نقوش جالبشان مثل نقش رستم، دیو سفید و رستم و اسفندیار همه زیبا، گیرا و دلپذیر بودند. دروازه‌های تهران عبارت بود از دروازه خراسان، دروازه شاه‌عبدالعظیم، دروازه غار، دروازه گمرک، دروازه قزوین، دروازه بهجت‌آباد، دروازه دولت، دروازه شمیران، دروازه دوشان‌تپه، دروازه دولاب، دروازه باغشاه و دروازه چراغ برق. این دروازه‌ها شب‌ها بسته می‌شد و آمد و رفت از آن‌ها ممنوع می‌شد، مگر با گفتن (اسم شب) که همه روزه وزیر دربار آن را به رئیس قراولان می‌داد.
آخرین دروازه‌ای که در دارالخلافه تهران ساخته شد و آن را دروازه میدان مشق می‌گفتند در دوران سلطنت رضاشاه در محل میانی شرکت نفت و پستخانه به وجود آمد. در بزرگ آهنی این بنا را که سال‌ها بر فراز آن نقاره می‌زدند در قورخانه ساخته بودند.
دروازه‌های دوازده‌گانه تهران در سال ۱۳۰۹ شمسی در دوره شهرداری کریم آقا بوذرجمهری به بهانه این که شهر باید نوسازی شود ویران کردند..
تاریخچه دروازه‌های تهران
گرچه ناصر نجمی در کتاب «طهران عهد ناصری» نوشته‌است که تهران از زمان حکومت فتحعلیشاه دارای دروازه شد، اما از فرائن تاریخی چنین برمیاید که قدمت نخستین دروازه‌های تهران، به دوره صفویه می‌رسیده‌است.
در عصر صفویه
دروازه شمیران (شاه‌طهماسبی) ۱۲۲۰
گویا شاه طهماسب صفوی در دوران سلطنت خود، به دلیل علاقه مفرطی که به تهران و آب و هوای تمیز آن داشته‌است، دستور داده که دور تا دور شهر تهران را حصار یا ارگی کشیده و چهار تا شش دروازه بر روی آن بنا کنند. این ارگ ظاهرا دارای ۱۱۴ برج، به تعداد سوره‌های قرآن بوده‌است.
بدین ترتیب در دوران صفوی، و به طور دقیق از سال ۹۶۱ قمری، ضمن احداث حصار و برج و باروی تهران، نخست ۴ دروازه در اطراف این شهر بنا شد. این دروازه‌ها عبارت بودند از:
دروازه دولاب واقع در اول بازارچه نایب السلطنه (بعدها در سه‌راه شکوفه دروازه دیگری به همین نام ساخته شد)
دروازه شاه عبدالعظیم واقع در ابتدای بازار حضرتی (بعدها در میدان شوش دروازه دیگری به همین نام ساخته شد)
دروازه قزوین اول بازارچه قوام‌الدوله (بعدها در میدان قزوین دروازه دیگری به همین نام ساخته شد)
دروازه شمیران که در اول پامنار واقع بود. (بعدها در انتهای پل چوبی دروازه دیگری به همین نام ساخته شد)
به غیر از این چهار دروازه که ورودی‌های شهر بودند، در این دوران همچنین دروازه ارگ هم ساخته شد که ورودی ارگ پادشاهی (بعدها مجموعه کاخ گلستان) بوده است.
در دوران سلطه افغان‌ها
در دوره تسلط افغان‌ها بر تهران که پس از دوران صفویه بوقوع پیوست، دروازه شمالی ارگ توسط افغانها بنا گردید. این دروازه که به نام دروازه اسدالدوله معروف بود، در مدخل خیابان باب همایون احداث شد و تعداد دروازه‌های تهران را به شش عدد رساند. گفته می‌شود که افغان‌ها برای فرار در مقابل شورش و حمله احتمالی مردم تهران این دروازه را با نام سرکرده شان، اسدالدوله در شمال ارگ بنا کردند. این دروازه در آن روزگار به بیابان راه داشت و بعدها دروازه دولت نام گرفت. (بعدها در محل تقاطع خیابان‌های انقلاب و سعدی دروازه دیگری به همین نام ساخته شد)
دوره محمدشاه
در آخرین سال پادشاهی محمد شاه قاجار و به سال ۱۲۶۳ قمری، دروازه‌ای در پاقاپوق طهران ساخته شد، که بعدها دروازه نو یا دروازه محمدیه خوانده شد. این دروازه که در جنوب محله بازار تهران واقع است، تنها دروازه ایست که همچنان پابرجاست. بر بدنه آن شیر طلائی به چشم می‌خورد.
عهد ناصری
دروازه قورخانه که امروزه ورودی ایستگاه مترو است.
دروازه‌های قدیمی مربوط به عصر صفوی و همینطور حصار نیمه مخروبه‌ای که از دوران شاه طهماسب صفوی باقی مانده بود، در دوران ناصرالدین شاه تخریب شد. و به جای آنها دروازه‌ها و حصار جدیدی بنا گردید.
بدین ترتیب در دوره سلطنت ناصرالدین شاه علاوه بر ترمیم و گسترش حصار و برج و باروی شهر تهران، دروازه‌های دوازده گانه این حصار که حصار ناصری خوانده می‌شد، بنا گشت. همچنین بسیاری از دروازه‌های داخل شهر طهران و نیز دروازه راه آهن یا همان دروازه ماشین دودی ساخته شد.
اینها همان دروازه‌هایی هستند که در بسیاری از کتابهای تاریخی بعنوان دروازه‌های شهر تهران معرفی شده‌اند. (به بخش ذیل رجوع شود)
دوره‌های بعد
سردر میدان مشق در پایان دوره قاجار
گفته می‌شود که تنها دروازه باغ ملی که بدان دروازه سردر باغ ملی هم گفته می‌شود، در اواخر دوره قاجاریه و زمان پادشاهی احمدشاه قاجار ساخته شده‌است. در این دوران سردار سپه (رضا شاه بعدی) نخست وزیری ایران را برعهده داشت.
فهرست دروازه‌های تهران
احتمالا درواره شاه عبدالعظیم (اثر والتر میتل‌هولتسر حوالی سال ۱۳۰۴)
در کتابهای تاریخی، بسته به قدمت آنها، یا فقط به نام چهار دروازه مربوط به حصار عصر صفوی اشاره شده‌است یا نام دوازده تا سیزده دروازه مربوط به حصار ناصری قید شده‌است، این دروازه‌ها، گاهی با احتساب دروازه‌های داخل شهر تهران تا ۳۱ دروازه یا حتی بیشتر هم رسیده‌است.
دروازه‌های حصار ناصری که تا دوران پادشاهی رضاشاه نیز اغلب آنها سرپا مانده بودند، عبارت بودند از:
دروازه دولت (در محل تقاطع خیابان‌های انقلاب و مفتح)
دروازه شمیران (در انتهای پل چوبی)
دروازه دوشان‌تپه (در میدان ژاله)
دروازه دولاب (در سه‌راه شکوفه)
دروازه خراسان (مشهد)(در میدان خراسان)
دروازه شاه عبدالعظیم (در میدان شوش امروزی، ابتدای جاده شهرری)
دروازه غار (در حدفاصل میدان شوش و میدان خانی‌آباد)
دروازه خانی‌آباد (در محل تلاقی خیابان خانی‌آباد و خیابان شوش)
دروازه گمرک (در انتهای خیابان امیریه، رو به میدان گمرک)
دروازه قزوین (در نزدیکی میدان قزوین)
دروازه باغ شاه (در انتهای خیابان سپه)
دروازه یوسف‌آباد (چهارراه کالج)
دروازه‌های دیگری نیز در داخل شهر قرار داشت که ورودی اغلب آنها به میدان توپخانه گشوده می‌شد، این دروازه‌های داخل شهری عبارت بودند از:
دروازه ماشین دودی، دروازه ناصریه، دروازه خیابان چراغ برق (چراغ گاز)، سردر باغ ملی، سردر الماسیه (باب همایون)، دروازه خیابان مریضخانه، سر در قورخانه، دروازه خیابان علاءالدوله، دروازه خیابان لاله زار دروازه خیابان نایب السلطنه.
عاقبت دروازه‌های تهران
دروازه محمدیه
در دوره پادشاهی رضاشاه پهلوی، و به منظور گسترش و مدرن سازی شهر تهران دستور تخریب دروازه‌های این شهر صادر شد. بدین ترتیب این آثار ارزشمند تاریخی نیز، مانند بسیاری دیگر از آثار تاریخی تهران عصر قاجاریه نابود گردید.
در حال حاضر تنها دروازه‌هایی که از آن همه دروازه موجود در طهران قدیم باقی مانده‌است، دروازه محمدیه یا همان دروازه نو، واقع در نزدیکی میدان اعدام (میدان محمدیه امروزی) و همچنین دروازه باغ‌ملی یا همان سردر باغ ملی می‌باشد. سر در قورخانه تهران نیز از آن دوران بر جای مانده است.