لوریس چکناواریان

لوریس هایکازی چکناواریان (; زاده ۲۱ مهر ۱۳۱۶ در بروجرد) آهنگساز، رهبر ارکستر و نقاش ایرانی ارمنی‌تبار است. او یکی از چهره‌های شناخته‌شده فرهنگی ایران و ارمنستان است.
چکناواریان به عنوان آهنگساز تا به حال بیش از ۷۵ اثر شامل ۶ اپرا، ۵ سمفونی، ۱ اوراتوریو، ۱ رکوئیم کارهای در زمینه موسیقی کر، موسیقی مجلسی، موسیقی باله، پیانو و خوانندگی، و همچنین کنسرتوهایی برای پیانو، ویولن، گیتار، سلو و پیپا، در کنار موسیقی‌های متن فیلم ساخته‌است. او بیش از ۱۰۰ اثر با لیبل‌هایی مانند آرسی‌ای، فیلیپس، امی و ای‌اس‌وی منتشر کرده‌است.
ابتدای زندگی
لوریس چکناواریان در ۲۱ مهر ۱۳۱۶ (۱۳ اکتبر ۱۹۳۷) در شهر بروجرد در از پدر و مادری ارمنی‌تبار به دنیا آمد. پدرش اهل ارمنستان شرقی بود و مادرش اهل ارمنستان غربی که در نسل‌کشی ارمنیان در سال ۱۹۱۵ به ایران فرار کرده بود. خودش در این باره می‌گوید که:
تحصیلات
وی ابتدا وارد دبیرستان فیروز بهرام شد.
او تحصیلات موسیقی خود را از سال ۱۳۳۲ در هنرستان عالی موسیقی تهران آغاز کرد و از آنجا فارغ‌التحصیل شد.
پدر لوریس که از فرهیختگان ارمنی بود و صاحب تالیفاتی است، او را برای ادامه تحصیل به وین فرستاد. لوریس قبل از عزیمت، در تهران، در تالار کلوپ ارمنیان، ارکستر سمفونی تهران را رهبری کرد و قطعاتی از آهنگسازان مشهور جهان را به همراه گروه نواخت. وی شاید یگانه ایرانی باشد که در هفده سالگی ارکستر سمفونیک را رهبری کرده‌است.
سپس به اتریش رفت و در «آکادمی موسیقی موتسارتئوم» زالتسبورگ به تحصیل پرداخت و سپس به ایران مراجعت کرد.
وی همچنین فارغ‌التحصیل دانشگاه میشیگان در رشته رهبری ارکستر می‌باشد.
فعالیت‌های موسیقایی
وی سال‌های متمادی در وین، نیویورک، و لندن زیسته‌است و در فاصله مسافرت‌هایش به ایران برای فیلم‌های موسیقی متن ساخته‌است.
از جمله آثار وی ۵ سمفونی، اپراهای رستم و سهراب و پردیس و پریسا می‌باشد.
آفرینش نخستین اپرا برای کودکان نیز با پردیس و پریسا به نام لوریس چکناواریان ثبت شده‌است. او نخستین آهنگسازی می‌باشد که روی رستم و سهراب کار کرده و اپرای خود را در صحنه‌های جهانی نیز به اجرا درآورده است. لوریس چکناواریان در عرصه باله نیز کار کرده‌است. افسانه «سیمرغ» از عطار نیشابوری را صحنه‌ای کرده‌است. «سیمرغ» در سال ۱۳۵۴ در تالار رودکی نخستین اجرای خود را پیدا کرد. دیگر آثار برجسته لوریس چکناواریان عبارت است از سمفونی شماره یک برای ترومپت و سازهای کوبه‌ای، سمفونی کردو، اوراتوریو (Oratorio) زندگی مسیح، دو کنسرتو برای ویلون و پیانو، سوییت دریاچه وان و بالاخره اوراتوریو آخر زمان.
سوئیت سمفونیک از باله اتللو به وسیله ارکستر سمفونیک لندن به رهبری چکناواریان اجرا شده‌است.
بندانگشتی
لوریس چکناواریان در سال ۱۳۴۲ (۱۹۶۳) با ساختن موسیقی متن فیلم جلد مار ساخته هژیر داریوش آهنگسازی برای فیلم را آغاز کرد. به عنوان یکی از موسیقیدانان صاحب سبک برای مستندهای بسیاری موسیقی ساخته و با کارگردان‌های متفاوتی همکاری داشته‌است. موسیقی متن ۴۰ فیلم مستند و سینمایی از جمله جدال در مهتاب (۱۳۴۸) به کارگردانی انزو دل وینچنسو Enzo Del Vincenzo, بی‌تا (۱۳۵۱) به کارگردانی هژیر داریوش، تجاوز به کارگردانی حمید مصداقی و تنگسیر به کارگردانی امیر نادری را تهیه کرده‌است. وی برای ۱۷ فیلم مستند موسیقی متن فیلم تهیه کرده‌است.
وی برای تهیه موسیقی متن فیلم بی‌تا از سازهای ایرانی استفاده کرد و دو تن از استادان طراز اول موسیقی ملی فرامرز پایور، سنتور و حسن ناهید، نی نواختند.
از آثار مستندی که برایشان موسیقی تصنیف کرده‌است می‌توان به حاج مصورالملکی (۱۳۵۰) ساخته خسرو سینایی، عالی‌قاپو و چهل‌ستون (۱۳۵۲) هر دو ساخته منوچهر طیاب اشاره کرد.
در آثار چکناواریان تاثیر موسیقی ملی ایران به خوبی مشهود است.
چکناوریان در سال ۱۳۵۱ به رهبری ارکستر اپرای تهران منصوب گردید. چکناوریان پس از انقلاب در ارمنستان اقامت گزید و در ایروان به فعالیت‌های هنری خود ادامه‌داد.
بندانگشتی
چکناوریان، بین سال‌های ۱۹۸۹ تا ۱۹۹۸ و ۱۹۹۹ تا ۲۰۰۰، رهبری ارکستر فیلارمونیک ارمنستان را برعهده داشت و بیشتر در ارمنستان به سر می‌برد. به مدت ۳ سال (۹۳–۱۹۹۱) نیز برای اجراهای خیریه با این ارکستر در وین بود.
چکناواریان بسیاری از ارکسترهای مهم جهان از جمله ارکستر فیلارمونیک ارمنستان، «فیلارمونیک سلطنتی انگلستان»، «فیلارمونیک سلطنتی لیورپول»، «ارکستر مجلسی انگلیس»، «ارکستر سمفونیک لندن» را رهبری کرده‌است.
وی در حال حاضر رهبری ارکستر مجلسی رودکی و ریاست خانه اپرا را بر عهده دارد.
اواسط دهه ۱۳۷۰ او به ایران سفر نمود و به عنوان رهبر مهمان اجراهای فراوانی را با ارکستر سمفونیک تهران داشت و دوره رهبری او بر این ارکستر از جمله دوره‌های پرفروغ ارکستر سمفونیک تهران به‌شمار می‌رفت. چکناوریان با برخی از خوانندگان هم اجراهایی را رهبری کرد که از جمله آن‌ها می‌توان به اجرایی با شهرام ناظری از مجموعه آثار این خواننده در سالن میلاد نمایشگاه بین‌المللی و اجرایی با عبدالحسین مختاباد در تالار وحدت و فرهنگسرای بهمن اشاره کرد. او مدتی هم رهبری ارکستر مجلسی رودکی را عهده‌دار شد.
وی در سال ۱۳۸۴ یک کنسرت با همکاری شهرام ناظری و با اجرای ارکستر بزرگ کومیتاس ارمنستان اجرا کرد که در سال ۱۳۹۰ توسط انتشارات آوای باربد با نام کنسرت شهرام ناظری و لوریس چکناوریان منتشر شد.
آخرین آثار اجرا شده او در ایران «خسرو و شیرین» و «رستم و سهراب» می‌باشد.
روزهای چهاردهم و پانزدهم ژانویه ۲۰۰۴، دو کنسرت برای جمع‌آوری کمک به آسیب‌دیدگان زلزله بم، در پاریس اجرا شد. کنسرت‌ها یکی در کلیسای «سنت سولپیس» و دیگری در تالار کنسرواتوار شهرک ایسی-له-مولینو در حومه پاریس برگزار شد و قطعاتی به رهبری لوریس چکناواریان توسط ارکستر مجلسی رودکی با بیست و شش نوازنده که از ارمنستان او را همراهی می‌کردند، اجرا گردید. برنامه کلیسای سنت سولپیس داستان لیلی و مجنون نظامی بود و چکناواریان با استفاده از آثار موسیقیدانان کلاسیک و همین‌طور قطعاتی از ساخته‌های خودش و حسین دهلوی، آن را تنظیم کرده بود. در برنامه دوم در شهرک ایسی-له-مولینو ارکستر قطعاتی از آهنگسازان ارمنی از جمله آرام خاچاتوریان، ادوارد میرزویان، ملیک موویساکالیان و آهنگسازان ایرانی همچون حشمت سنجری، حسین دهلوی و خود لوریس چکناواریان را اجرا کرد.
چکناواریان اولین اجرای ارکستر سمفونیک تهران را در سال ۱۳۹۵ را رهبری کرد. این برنامه در حمایت از فعالیت‌های انسان دوستانه موسسات خیریه، نیمه اردیبهشت ماه ۱۳۹۵ در تالار وحدت روی صحنه رفت.
سایر فعالیت‌ها
نمایشگاه نقاشی
لوریس چکناواریان در نشست خبری نمایشگاهش موسیقی روی بوم.
نمایشگاه نقاشی‌های لوریس چکناواریان با عنوان «موسیقی روی بوم» روز ۳۰ فروردین ۱۳۹۵ با حضور جمعی از مسئولان، چهره‌های هنری و علاقه‌مندان این هنرمند، در نگارخانه استاد ممیز خانه هنرمندان ایران گشایش یافت. او در این نمایشگاه تابلوهایش با تکنیک آکریلیک را در معرض بازدید عموم قرار داد.
نویسندگی
چکناواریان کتاب طنزی با عنوان «خرستان» را در ۱۶۸ صفحه را که شامل مجموعه‌ای از داستان‌های کوتاه طنز می‌باشد توسط نشر صدای معاصر رونمایی و منتشر کرد. وی که فردی شوخ‌طبع می‌باشد، در این کتاب داستان کشوری از مجموعه خران را نوشته‌است. معرفی و جشن امضای این کتاب، ۲۱ اسفند ۱۳۹۵، با حضور «اکبر عالمی» و «یارتا یاران» و «محمود دولت‌آبادی» در «کافه کتاب» شهر کتاب مرکزی برگزار شد.
جوایز، نشان‌ها، قدردانی‌ها و تجلیل‌ها
در زیر فهرست جوایز، نشان‌ها و تجلیل‌های لوریس چکناواریان آورده شده‌است:
نشان درجه یک هنر از طرف وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (۱۳۸۱ (۲۰۰۲)).
دریافت جوایز چنگ طلایی برای دستاورد عالی هنری از ۱۵ام و ۱۶ جشنواره موسیقی فجر در تهران
استاد افتخاری کنسرواتوار کومیتاس، ایروان
دریافت نشان فرهنگی «مسروپ ماشتوتس مقدس» از عالیجناب وازگن یکم کاتولیس اعظم تمامی ارامنه جهان.
دریافت نشان دولتی برای خدمات به زمین لرزه از آقای ووسکانیان نخست‌وزیر ارمنستان شوروی
اعطای مدال موسس خورناتسی توسط دولت جمهوری ارمنستان به خاطر خدمات فرهنگی به ارمنستان
اعطا صلیب طلایی کلیسای رومانی.
BBC Music Magazine Top 1000 CDs Guide
دریافت نشان طلایی از دانشگاه ارمنستان.
Macedonian Silver Orb conferred by Bishop Bartolomeus I of Constantinople, Ecumenical Patriarch of the Eastern Orthodox Churches.
EMG Art of Record Buying Recommendation
EMG Golden Art of Record Buying Recommendation
Gramophone Classical Good CD Guide گرامافون
Gramophone Critics Choice
Gramophone Editors Choice
Gramophone Recommended Recording
Hi-Fi World Record of the Month
High Fidelity Critics Choice
Penguin Guide to Compact Discs *** Outstanding performance and recording
Records - Recording Pick of the Month, Pick of the Year
Receives Homayoon Order and Medal for the composition of "Son et Lumiere Persepolis 2500"
نشان همایون (۱۹۷۱ ایران) از ملکه فرح پهلوی
Recipient of the "Golden Conducting Baton" from the Armenian Philharmonic Choir for Artistic Achievement.
Golden Cultural Medal from the Armenian Ministry of Culture
جشن تولد ۷۸ سالگی لوریس چکناواریان شامگاه یک شنبه در یازدهمین ویژه برنامه «تولد ماه» سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران در موزه هنرهای دینی امام علی برگزار شد.
در چهارمین جشن سالانه موسیقی ما که در تاریخ ۲۵ آذر ۱۳۹۶ در تالار وحدت تهران برگزار شد، از لوریس چکناواریان به پاس یک عمر فعالیت هنری تقدیر به عمل آمد.
دریافت «جایزه سرو ایرانی» در سومین دوره آئین جایزه سرو ایرانی در خانه اندیشمندان علوم انسانی ۱۳۹۷
لوریس چکناواریان در موزه موسیقی آبان ۱۳۹۶
چکناواریان در آستانه هشتاد سالگی، تمامی آثارش را در حوزه موسیقی به موزه موسیقی اهدا کرد به همین منظور مراسمی در روز نهم آبان ۱۳۹۶ در موزه موسیقی با حضور چهره‌های شناخته شده موسیقی برگزار شد.
نظرات درباره وی
بزرگان موسیقی در مورد چکناواریان می‌نویسند:
آثار
برای بیش از ۴۵ فیلم موسیقی متن ساخته‌است. او برای ۵ فیلم سینمایی موسیقی متن فیلم تهیه نموده‌است و کلیه منتقدین فیلم و سینمای ایران آثار او را ستوده‌اند.
آفرینش نخستین اپرا برای کودکان نیز با پرویز و پریسا به نام لوریس چکناواریان ثبت شده‌است. او شاید نخستین آهنگسازی نیز باشد که روی رستم و سهراب کار کرده و اپرای خود را در صحنه‌های جهانی نیز به اجرا درآورده است. لوریس چکناوارایان در عرصه باله نیز کار کرده‌است. افسانه «سیمرغ» از عطار نیشابوری را صحنه‌ای کرده‌است. «سیمرغ» در سال ۱۳۵۴ در تالار رودکی نخستین اجرای خود را پیدا کرد. دیگر آثار برجسته لوریس چکناواریان عبارت است از سمفونی شماره یک برای ترومپت و سازهای کوبه‌ای، سمفونی کردو، اوراتوریو (Oratorio) زندگی مسیح، دو کنسرتو برای ویلون و پیانو، سوییت دریاچه وان و بالاخره اوراتوریو آخر زمان.
کلاسیک
رستم و سهراب
او بیش از ۷۵ اثر شامل سمفونی، اپرا، موسیقی مجلسی، کنسرتو برای پیانو، ویلن، گیتار، ویولن سل و پیپا، موسیقی باله، آثاری برای گروه کر، یک رکوئیم، و یک اوراتوریو فیلم ساخته‌است. بخشی از آثار کلاسیک چکناوریان عبارت اند از:
اپراها
اپرای پردیس و پریسا (۱۹۷۲)
اپرای رستم و سهراب (۶۴–۱۹۶۲)
این اثر طی ۲۵ سال در هشت ورژن نوشته شده‌است و در برای نخستین بار در بهمن ۱۳۷۸ در پانزدهمین دوره جشنواره موسیقی فجر اجرا شده‌است.
اپرای شمس و مولانا
باله
سیمرغ (۱۹۷۵)
فانتاستیک (۱۹۶۱–۱۹۵۸)
آهنگ نور و صدا (برای جشن‌های تخت جمشید)
توکاتا و فوگ برای ارکستر زهی
کنسرتوپیانو
سمفونی پرسپولیس (۱۳۸۴)
سمفونی برای باله اتللو (۱۹۸۴)
کوروش کبیر
موسیقی فیلم
در کارنامه کاری چکناوریان آهنگسازی فیلم بلند، کوتاه، مستند هم دیده می‌شود که عبارتنداز:
ردیف
عنوان
سال
کارگردان
توضیحات
فیلم کوتاه جلد مار
۱۳۴۱
هژیر داریوش
جدال در مهتاب
۱۳۴۲
انزو دل وینچنسو
محصول مشترک با ایتالیا
تجاوز
۱۳۴۹ / ۱۹۷۱
بی‌تا
۱۳۵۱
هژیر داریوش
هشتمین روز هفته
۱۳۵۲ (۱۹۷۳)
حسین رجاییان
تنگسیر
۱۳۵۲
امیر نادری
به امید دیدار
۱۳۵۴
محمد رسول‌اف
بشارت منجی
۱۳۸۳
نادر طالب زاده
جزیره رنگین
۱۳۹۳
مناظر ایران
هوشنگ شفتی
پرتو یک حماسه
منوچهر طیاب
من ایران را دوست دارم
۱۹۷۰
خسرو سینایی
فیلم کوتاه
آدم شاخ در میاره
فیلم کوتاه
آستان قدس رضوی و بناهای صفوی
۱۹۷۵
منوچهر طیاب
فیلم کوتاه (دریافت Delqan Gold prize from the 12th international educational films festival in Tehran)
ادیان
فیلم کوتاه
برخاسته
فیلم کوتاه
فیلم کوتاه
توریست در ایران
فیلم کوتاه
چهلستون
۱۹۷۳
منوچهر طیاب
فیلم کوتاه
حاج مصورالملکی
۱۹۷۲
خسرو سینایی
فیلم کوتاه
شرح حال
فیلم کوتاه
عالی قاپو
۱۹۷۳
منوچهر طیاب
فیلم کوتاه
مجموعه گنجعلی خان
۱۹۷۵
همایون پورمند
فیلم کوتاه
مسجد شیخ لطف‌الله
فیلم کوتاه
معماری ایلخانی
۱۹۷۵
منوچهر طیاب
فیلم کوتاه
معماری تیموری
۱۹۷۵
منوچهر طیاب
فیلم کوتاه
معماری سلجوقی
۱۹۷۵
منوچهر طیاب
فیلم کوتاه
هشت بهشت
۱۹۷۳
منوچهر طیاب
فیلم کوتاه
فیلم درباره وی
مراحل ساخت «مایسترو» مستندی درباره زندگی لوریس چکناواریان به کارگردانی وحید زارع‌زاده در سال ۱۳۹۰ به پایان رسید. این مستند بلند ۵۲ دقیقه‌ای اولین فیلمی است که درباره چکناواریان ساخته شده و عنوان آن «مایسترو» به زبان ارمنی به معنای استاد است. «مایسترو» به تهیه‌کنندگی زهرا مشتاق، زندگی لوریس چکنواریان آهنگساز بین‌المللی را به تصویر کشیده‌است.
ارمنی‌ها در سینمای ایران
ارمنی‌های ایران
فهرست ارمنی‌های ایران
فهرست آهنگسازان ارمنی
توضیحات