سد دز

سد دز یک سد بتنی برق‌آبی است که در دوران سلطنت محمدرضا پهلوی بر روی رودخانه دز توسط یک کنسرسیوم ایتالیایی در ۲۳ کیلومتری شمال شرق اندیمشک احداث شد. این سد ۱۲۵۰۰۰ هکتار از اراضی پایین دست را آبیاری می‌کند و نقش مهمی در کنترل سیلاب‌های بالادستش دارد. نیروگاه این سد دارای قدرت نصب ۵۲۰ مگاوات می‌باشد.
احداث سد عظیم دز، در سال ۱۳۳۸ خورشیدی توسط ایتالیایی‌ها در کوه‌های زاگرس آغاز و در سال ۱۳۴۱ خورشیدی پایان یافت. دریاچه این سد ۶۵ کیلومتر طول و ۲۲۵۰۰۰ کیلومترمربع مساحت داشته و گنجایش نهایی آن ۳٫۳ میلیارد مترمکعب می‌باشد. این سد با ارتفاع ۲۰۳ متر در زمان ساخت خود به عنوان یکی از مرتفع‌ترین سدهای جهان (ششمین سد جهان در آن زمان) شناخته می‌شد و در حال حاضر نیز پنجاهمین سد بلند دنیا در بین سدهای ساخته شده و در دست ساخت می‌باشد.
تاریخچه
سد دز نخستین سد از رشته سدهای چند منظوره در ۲۳ اسفند ۱۳۴۱ مورد بهره‌برداری قرار گرفت. با احداث سد دز در پشت دیواره این سد دریاچه‌ای به طول ۶۵ کیلومتر بوجود آمده که با ظرفیت نهائی ۳٫۳ میلیارد متر مکعب آب را در خود جای می‌دهد. هدف اصلی از احداث سدهایی نظیر سددز تامین نیروی لازم جهت تولید برق کنترل سیلابها و تنظیم آب جهت مصارف آبیاری است. به منظور کنترل سیلابها دو تونل سرریز در ضلع شرقی دریاچه و با فاصله کمی از بدنه سد ساخته شده‌است؛ که قطر تونل تخلیه شماره یک ۱۴ متر و و تونل شماره دو ۱۲٫۶ متر می‌باشد و هر یک از آن‌ها قادر به تخلیه ۳۰۰۰ متر مکعب آب در ثانیه است. همچنین دو تونل آبگیر اصلی در ضلع غربی دریاچه ایجاد شده که هر یک به انشعاباتی با قطر کمتر تقسیم گردیده که توسط آن‌ها آب پشت دریاچه به توربینها می‌رسد. حداکثر آب خروجی هریک از تونلهای آبگیری اصلی برابر با ۲۴۰ متر مکعب در ثانیه است. در وسط بدنه سد در ارتفاع ۲۲۲٫۷ متری از سطح دریا سه دریچه آبیاری مخروطی شکل به منظور آبیاری زمین‌های کشاورزی و نیز کنترل سیلابها وجود دارد. حداکثر خروجی هر یک از این دریچه‌های آبیاری ۶۰ متر مکعب در ثانیه است. تعداد ۸ واحد ژنراتور هریک به قدرت ۶۵ مگاوات در نیروگاه سد دز وجود دارد و بدین ترتیب ظرفیت تمامی نیروگاه مجموعا ۵۲۰ مگاوات است. کلید خانه که در ارتفاع ۵۷۷٫۵ متری از سطح دریا واقع شده‌است شامل کلیدهای قدرت از نوع روغنی - گازی و کلیدهای هوائی شمش‌های اصلی و فرعی و دیگر تجهیزات لازم برای ولتاژ ۲۳۰ کیلو ولت است. اتاق کنترل سد دز در ضلع غربی دره نزدیک به بدنه سد در ارتفاع ۲۲۵ متری از سطح دریا قرار دارد. مجموع طول جاده‌های تونلی منتهی به اتاق فرمان و نیروگاه ۶٫۵ کیلومتر است.
شرکت‌های سازنده و هزینه
شرکت انتریوهایدرو راه‌اندازی واحدها را به عهده داشت و شرکت آمریکایی موریسون نادسن پیمانکار مرحله احداث کمپ تامین آب مصرفی و آشامیدنی ایجاد تونل انحرافی و جاده تونلی و غیره بوده‌است شرکت ایتالیایی امپرزیت – جیرولا – لودی جیانی پیمانکار مرحله ساختمان بدنه سد و نیروگاه و تونلهای سر ریز و کلید خانه و تکمیل تونل جاده‌ای و غیره بوده‌است. مخارج کل جهت اجرای این پرژه با در نظر گرفتن خطوط انتقال ۲۳۰ کیلو ولتی بالغ بر پنج میلیارد و پانصد میلیون ریال (معادل ۷۳٫۵ میلیون دلار) برآورد شده‌است از این مقدار مبلغ چهل میلیارد ونهصد میلیون ریال (۶۵ میلیون دلار) مربوط به هزینه‌های سد نیروگاه و دستگاه‌های آن و مابقی یعنی ششصد و چهل میلیون ریال (۸۵۰۰۰۰۰ دلار) مربوط به خطوط و ایستگاه‌های انتقال در مراحل ابتدایی بهره‌برداری از نیروگاه بوده‌است.
مشخصات سد دز
نوع سد بتونی دو قوسی
ارتفاع سد ۲۰۳ متر
ارتفاع سد از سطح دریا ۳۵۴ متر
ارتفاع پی سد از سطح دریا ۱۵۱ متر
طول تاج سد ۲۱۲ متر
ضخامت بدنه سد از پائین ۲۷ متر
ضخامت بدنه سد در بالا ۴٫۵ متر
ارتفاع دریچه‌ها در بدنه سد ۷۱ متر
ارتفاع دریچه‌ها از سطح دریا ۲۲۲ متر
حفاری انجام شده ۶۷۰۰۰۰ متر مکعب
بتون مصرف شده در ساختمان سد ۴۸۰۰۰۰ متر مکعب
بتون مصرف شده در عملیات ۱۲۵۰۰۰ متر مکعب
سایر قسمتها
شروع بتون‌ریزی مهر ماه ۱۳۴۰
پایان بتون‌ریزی آذر ماه ۱۳۴۱
آغاز بهره‌برداری اسفند ماه ۱۳۴۱
حداکثر ارتفاع سطح دریا ۳۵۲ متر از سطح دریا
حداکثر ارتفاع سطح قابل مهار ۳۵۰ متر از سطح دریا
حداقل ارتفاع سطح موثر در تولید ۲۹۰ متر از سطح دریا
حوزه آبگیری رودخانه دز ۲۲۵۰۰۰ کیلو متر مربع
حوزه آبگیری سد ۱۷۰۰۰ کیلومتر مربع
اراضی آب خور سد ۱۲۵۰۰۰ هکتار
مشخصات نیروگاه
۱- مشخصات توربین:
نوع توربین: فرانسیس عمودی ساخت کارخانه هیتاچی ژاپن
سرعت چرخش توربین: ۲۵۰ دور در دقیقه
وزن رانر با شافت: ۴۲ تن
حداکثر قطر رانر: ۳۱۷۵ میلی‌متر
تعداد پره‌های رانر: ۱۷ عدد
جنس رانر: فولاد ۴۶ – sc در قسمتهایی کوتینگ stainless steel
۲- مشخصات ژنراتورها
تعداد: هشت عدد
ساخت: زیمنس آلمان
توان هر یک: ۶۵ مگا وات
ولتاژ خروجی هر یک: ۱۳٫۸ کیلو ولت – سه فاز – ۵۰ سیکل در ثانیه
۳- مشخصات ترانسفورمرها
هشت دستگاه ترانسفورمر افزاینده سه فاز
ظرفیت هر کدام: ۸۴۰۰۰ کیلو ولت‌آمپر
نسبت تبدیل ترانسفورمر: ۱۳٫۸ به ۲۳۰ کیلو ولت است.
نشان اهدایی به سازندگان سد
نشان برنز سد محمدرضا شاه پهلوی (دز)
نشان سد محمدرضا شاه پهلوی (دز) در دوره پادشاهی محمدرضا پهلوی و به منظور گرامیداشت کسانی که در راه ساخت سد بزرگ دز فعالیت کرده بودند ایجاد گردید. محمدرضا پهلوی این نشان‌ها را (با قطر ۶ سانتی‌متر و ضخامت ۲ میلی‌متر) تهیه نمود. این نشان‌ها به مدیران ارشد که عموما آمریکایی و ایتالیایی بودند، به مدیران میانی و همین‌طور مدیران عملیاتی اهدا شد.
قبل از شروع ساخت
در حال ساخت
سد
فهرست بلندترین سدهای جهان
دز