نجیب محفوظ

نجیب محفوظ عبدالعزیز ابراهیم احمد الباشا نویسنده و نمایشنامه‌نویس مصری و برنده جایزه نوبل ادبیات سال ۱۹۸۸م، در ۱۱ دسامبر ۱۹۱۱ در یکی از محلات قاهره به‌نام جمیلیه، به دنیا آمد و در ۳۰ اوت ۲۰۰۶ پس از یک عمل جراحی در بیمارستان درگذشت.
زندگی
او که فرزند یک کارمند دولتی بود، در قسمت فرهنگی خدمات کشوری مصر از سال ۱۹۳۴ تا زمان بازنشستگی‌اش در سال ۱۹۷۱ کار کرد. ابتدا در وزارت موقوفات مشغول به‌کار و سپس مدیر سانسور اداره هنر و سرانجام رئیس بنیاد حمایت از سینما و در دوران آخر کارمندی، مشاور وزیر فرهنگ شد. او ۳۰ کتاب داستانی نوشت و در سال ۱۹۸۸ برنده جایزه نوبل در ادبیات شد تا اولین عربی باشد که این جایزه را دریافت کند.
رمان‌های اولیه او، مانند Rādūbīs (سال ۱۹۴۳؛ «رادوبیس»)، در زمان‌های مصر باستان می‌گذشت، اما هنگامی که شروع به نوشتن اثر بزرگش کرد، به توصیف جامعه مدرن مصر روی آورده بود. این اثر Al-Thulāthiyya (سال‌های ۵۷–۱۹۵۶) بود که با نام The Cairo Trilogy یا سه‌گانه مصر شناخته می‌شد. این سه رمان، زندگی سه نسل از خانواده‌های متفاوت را در قاهره از جنگ جهانی اول تا بعد از کودتای نظامی سال ۱۹۵۲ که موجب سقوط شاه فاروق شد بیان می‌کند. این سه‌گانه، بررسی هوشمندانه و رسوخ کننده‌ای از اندیشه‌ها، رفتارها و تغییرات اجتماعی در مصر را فراهم می‌کند.
در کارهای بعدی، محفوظ، دیدگاه‌های منتقدانه از رژیم سلطنتی قدیمی مصر، استعمار انگلیس و مصر کنونی را بیان داشت. تعداد زیادی از رمان‌های برجسته او، در مورد مسائل اجتماعی شامل زنان و زندانیان سیاسی است.
بسیاری از آثار او به صورت پاورقی در نشریات منتشر شدند. از جمله بچه‌های محله ما و کوچه مدق که بر اساس آن فیلمی با شرکت سلما هایک در مکزیک ساخته شد.
«بچه‌های محله ما» (۱۹۵۹) یکی از بهترین آثار او است که به‌خاطر کفرگویی ناشی از تصویر کنایی او از خدا که مخالف عقاید ادیان ابراهیمی یهودیت، مسیحیت و اسلام بود در مصر سال‌ها ممنوع بود. در سال ۱۹۸۹ پس از فتوای خمینی در مورد سلمان رشدی، عمر عبدالرحمن روحانی نابینای مصری در گفتگو با یک روزنامه‌نگار گفت که اگر محفوظ برای نوشتن این داستان مجازات می‌شد، رشدی به خود اجازه انتشار چنین کتابی را نمی‌داد.
عمر عبدالرحمن همیشه تاکید می‌کرد که آنچه او گفته فتوا نیست؛ اما اسلامگرایان تندرو آن را فتوا انگاشته و تصمیم به کشتن این نویسنده ۸۲ ساله داشتند و او را از ناحیه گردن، بیرون از خانه‌اش در قاهره، با چاقو مجروح کردند. او زنده ماند اما پس از آن همیشه محافظان او را همراهی می‌کردند. سرانجام رمان بچه‌های محله ما در اوایل سال ۲۰۰۶ در مصر با مقدمه‌ای از احمد کمال ابوالمجد به چاپ رسید.
رمان‌های بیشتر شناخته‌شده او شامل Al-Liṣṣ wa-al-Kilāb (سال ۱۹۶۱؛ The Thief and the Dogs یا دزد و سگ‌ها)، Al-Shaḥḥādh (سال ۱۹۶۵؛ The Beggar یا گدا) و Mīrāmār (سال ۱۹۶۷; Miramar یا میرامار) است. موفقیت‌های او به عنوان یک داستان کوتاه‌نویس با Dunyā Allāh (سال ۱۹۶۳؛ Gods World یا دنیای خدا) ثابت شده‌است. محفوظ، مجموعه‌ای در حدود ۴۰ رمان و داستان کوتاه، به علاوه بیش از ۳۰ نمایش‌نامه رادیویی و سینمایی و نمایش‌نامه نوشت.
شهرت جهانی نجیب محفوظ
دیو داگلاس آمریکایی، آهنگساز و نوازنده ترومپت یکی از آهنگ‌های آلبوم خود را به‌نام ( Witness )، در سال ۲۰۰۱ به اسم محفوظ نام‌گذاری کرد. همچنین قطعه‌ای ۲۵ دقیقه‌ای با صدای تام ویتز که برگزیده‌ای از آثار او را می‌خواند، نشانی از اشتهار جهانی وی است.
به خاطر حمایت فراوان او از پیمان صلح انور سادات با اسرائیل در کمپ دیوید، کتاب‌های او در بسیاری از کشورهای عربی ممنوع بود. این ممنوعیت با گرفتن جایزه نوبل برداشته شد.
پایان زندگی
تا روز درگذشتش او سالخورده‌ترین برنده جایزه نوبل در ادبیات و سالخورده‌ترین برنده جایزه نوبل پس از برتراند راسل و هالدور لاکسنس بود. در ژوئیه ۲۰۰۶ نجیب محفوظ پس از عمل جراحی ناموفق بر روی سرش تحت مراقبت‌های ویژه پزشکی بود و عاقبت در ۳۰ اوت ۲۰۰۶ درگذشت.
در ایران
در ایران بر اساس کتاب کوچه مدق فیلمی به‌نام کافه ستاره ساخته شد که در تابستان ۱۳۸۵ نمایش داده‌شد.
ترجمه به فارسی
گ‌دا. ت‌رج‌م‌ه م‌ح‌م‌د ده‌ق‌ان‌ی. ت‌ه‌ران: ن‌ی‌ل‌وف‌ر، ۱۳۸۳.
کتاب‌شناسی
مصر القدیمه/ مصر باستان/ ۱۹۳۲
همس الجنون/ نجوای دیوانگی/ ۱۹۳۸
عبث الاقدار/ شوخی سرنوشت/ ۱۹۳۹
رادوبیس/ رادوبیس، دلداده فرعون/ ۱۹۴۳
کفاح طیبه/ جنگ طیبه/ ۱۹۴۴
خان الخلیلی/ خان خلیلی/ ۱۹۴۵
القاهره الجدیده/ قاهره مدرن/ ۱۹۴۶
زقاق المدق/ کوچه مدق/ ۱۹۴۷ ترجمه محمدرضا مرعشی‌پور
السراب/ سراب/ ۱۹۴۹
بدایه ونهایه/ آغاز و انجام/ ۱۹۵۱
ثلاثیه القاهره: سه داستان از قاهره
بین القصرین/ میان دو کاخ/ ۱۹۵۶ تحت عنوان گذر قصر ترجمه شده‌است. این کتاب در لیست روزنامه گاردین (۱۰۰۰ رمان که هر شخص باید بخواند) قرار دارد.
قصر الشوق/ کاخ آرزو/ ۱۹۵۷
السکریه/ مستی/ ۱۹۵۷
اولاد حارتنا/ بچه‌های محله ما/ ۱۹۵۹
لیله القدر/ شب قدر/ ۱۹۵۹
اللص والکلاب/ دزد و سگ‌ها/ ۱۹۶۱ ترجمه بهمن رازانی
السمان و الخریف/ بلدرچین و پاییز/ ۱۹۶۲
دنیاالله/ دنیای خدا/ ۱۹۶۲
الطریق/ راه/ ۱۹۶۴
الشحاذ/ گدا/ ۱۹۶۵
بیت سیء السمعه/ ۱۹۶۵
ثرثره فوق‌النیل/ شناور بر روی نیل/ ۱۹۶۶
میرامار/ میرامار/ ۱۹۶۷ ترجمه رضا عامری
خماره القط الاسود/ شراب‌خوار میکده گربه سیاه/ ۱۹۶۹
تحت‌المظله/ زیر خیمه/ ۱۹۶۹
شهر العسل/ ماه عسل/ ۱۹۷۱
المرایا/ آیینه‌ها/ ۱۹۷۱
حکایه بلا بدایه ولا نهایه/ داستانی بدون آغاز و پایان/ ۱۹۷۱
الجریمه/ جنایت/ ۱۹۷۳
الحب تحت‌المطر/ عشق در باران/ ۱۹۷۳
الکرنک/ کرنک/ ۱۹۷۴ این رمان در ایران به نام قهوه‌خانه اشباح توسط مصیب قبادی و مهدی پورآذر ترجمه شده‌است
حکایات حارتنا/ بچه‌های محله ما/ ۱۹۷۵
قلب‌اللیل/ شب گرد/ ۱۹۷۵
حضره المحترم/ آقای محترم (حضرت والا)/ ۱۹۷۵
ملحمه الحرافیش/ حماسه حرافیش/ ۱۹۷۷
الشیطان یعظ/ موعظه شیطان/ ۱۹۷۹
الحب فوق هضبه الهرم/ عشق بر روی آستانه هرم/ ۱۹۷۹
عصر الحب/ زمان دوستی/ ۱۹۸۰
افراح القبه/ در اوج شادی/ ۱۹۸۱
لیالی الف لیله ولیله/ شب‌های هزار و یک شب/ ۱۹۸۲
الباقی من الزمن ساعه/ یک ساعت باقی مانده/ ۱۹۸۲
رایت فیما یری النائم/ ۱۹۸۲
امام العرش/ پیشوای آسمان/ ۱۹۸۳
رحله ابن فطوطه/ سفر ابن فطوطه / ۱۹۸۳
التنظیم السری/ تنظیم سری/ ۱۹۸۴
العائش فی الحقیقه/ ۱۹۸۵
یوم مقتل الزعیم/ روزی که بزرگ قوم کشته شد/ ۱۹۸۵
حدیث الصباح والمساء/ حکایت روز و شب/ ۱۹۸۷
صباح الورد/صبح گل سرخ/ ۱۹۸۷
الفجر الکاذب/ فجر اول/ ۱۹۸۸
قشتمر/ ۱۹۸۸
احلام فتره النقاهه/ رویای دوران بهبودی/ ۲۰۰۴