محمدحسن نجفی

محمد حسن نجفی معروف به صاحب جواهر با نام کامل آیهالله شیخ محمد حسن بن شیخ باقر بن شیخ عبد الرحیم بن آقامحمد بن ملا عبد الرحیم شریف اصفهانی (احتمالا ۱۱۶۶ تا ۱۲۲۸ هجری خورشیدی) از فقهای شیعه و صاحب کتاب جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام که بین روحانیان شیعه از ارزش بالایی برخوردار است.
وی از سال ۱۲۶۲ هجری قمری مرجعیت عامه شیعیان را بر عهده داشت.
ولادت
تاریخ دقیق زادروز محمد حسن مشخص نیست ولی محمد رضا مظفر با استفاده از دو قرینه تاریخ ولادت ایشان را ۱۲۱۲هجری قمری دانسته‌اند. ولادت وی بر اساس تخمین بین سال‌های ۱۱۹۲ تا ۱۲۰۲ هجری قمری ذکر شده‌است.
خانواده
نسبش از طرف پدر به یک خانواده مذهبی از ایران و از مادر به بو الحسن فتونی از علمای اطراف حله می‌رسد. نیاکان محمد حسن همگی از علمای برجسته بوده‌اند. جد وی شیخ عبدالرحیم شریف از ایران به نجف هجرت کرده و دارای دو پسر بنام‌های آقا محمد کبیر و آقا محمد صغیر بوده‌است. عبدالرحیم شریف کبیر جد سوم محمد حسن به‌شمار می‌رود. وی از اصفهان راهی نجف شده‌است و در آن جا ساکن می‌شود و از محضر عالمان برجسته‌ای استفاده می‌کند. نیز می‌می‌تواند مدارج عالی علمی را بگذراند. وی تا ابتدای قرن دوازدهم هجری که درگذشت در نجف باقی مانده‌است. پدر محمد حسن با بانویی از سادات آل حجاب-که در حوالی حله بنام عذارات سکونت داشته‌اند- ازدواج می‌کند. دختر آقا محمد کبیر، آمنه، به عقد پسر عمویش فرزند آقا محمد صغیر در می‌آید و حاصل این پیوند شیخ باقر نجفی، پدر محمد حسن بوده‌است. برادر صاحب جواهر، شیخ محمد حسین نیز از فضلای مشهور نجف بوده‌است و در ابتدای جوانی به اشتباه به قتل می‌رسد.
وی هشت پسر و چند دختر داشت که مشهورترین آنها:
شیخ محمد، معروف به «حمید» بزرگترین و برجسته‌ترین فرزندان، که مدرس و امام جماعت بود و در زمان حیات پدر در سال ۱۲۱۳ هجری خورشیدی درگذشت
شیخ عبدالحسین، فقیه بزرگوار و مشهور به علامه
شیخ حسین، ادیب و شاعری ماهر و فاضل
شیخ حسن، از علماء و فقهای روزگار خویش بود.
ایشان اصالتا خمینی شهری همان سده سابق هستند واهل محله خوزان
تحصیلات
وی تحصیلات ابتدایی خود را نخست نزد اساتیدی چون سید حسین شقرایی عاملی متوفی ۱۲۳۰ هق و شیخ قاسم آل محی الدین متوفی ۱۲۳۸هق و شیخ حسن متوفی ۱۲۵۰ سپری کرد. در حوزه نجف نیز توانست از محضر کسانی چون افراد زیر استفاده کند:
سید جواد عاملی
شیخ موسی کاشف الغطاء
وی هنگامی که تنها ۲۵ سال داشت نگارش کتاب جواهر الکلام را آغاز کرد و طی ۳۲ سال این کتاب را که به عنوان دائرهالمعارف فقه شیعه محسوب می‌شود نگاشت.
حرکت علمی در نجف و ریاست حوزه نجف
با گسترش اندیشه اخباری گری، تفکر مجتهدان اصولی اندک اندک در انزوا و خمول قرار گرفت. با ظهور وحید بهبهانی بار دیگر مکتب اصولی رشد یافت و سید مهدی بحر العلوم و شیخ جعفر کاشف الغطاء به عنوان دو شاگرد بهبهانی، مکتب و اندیشه‌های استاد را گسترش دادند. پس از وفات شیخ جعفر کاشف الغطاء و فرزندانش، ریاست حوزه علمیه در اختیار محمد حسن نجفی قرار گرفت. در این میان بسیاری از علمای شیعه از وی حمایت کردند که در این میان می‌توان از کسانی همچون ملا کتاب، شیخ محسن خنفر، شیخ محسن اعسم، شیخ خضر شلال، شیخ مشکور حولاوی و شیخ حسن صاحب انوار الولایه و فرزند کاشف الغطاء نام برد.
مکتب فقهی صاحب جواهر
مکتب فقهی که محمد حسن از آن پیروی می‌کرد و تازمان شاگرد برجسته وی، شیخ انصاری نیز کماکان ادامه داشت وارد کرد قواعد اصولی در شیوه استنباط و اجتهاد است. در مقابل مکتب فقهی جواهر اخباری گری قرار داشت که معتقد بود یگانه منبع استنباط فقه شیعه باید کتاب و سنت باشد؛ و وارد کرد قاعده‌های اصولی برای عمل اجتهاد امری باطل است. در دوره‌ای که ایشان می‌زیسته‌اند به‌تدریج جریان اخباری گری رواج پیدا می‌کند. کتاب جواهر به عنوان نماینده تفکر اصولی و نیز اجتهاد اصولی دقیقا در مقابل کتاب حدائق الناظره شیخ یوسف بحرانی قرار می‌گیرد. وی از استقلال سیاسی مسلمانان و نفی سلطه کافران بر سرزمین‌های اسلامی بر اساس قواعد فقهی دفاع می‌کند. مثلا در مورد مرتفع نبودن منازل کفار نسبت به مسلمانان بر این باور است که نباید بنای ساختمان کافر از ساختمان مسلمان بلندتر باشد که مبتنی بر بلندمرتبگی مسلمان است. وی همچنین معتقد است که فروش بنده مسلمان به شخص کافر صحیح نیست. از موارد دیگری که محمد حسن نجفی در فقه سیاسی بدان باور دارد ظلم ستیزی است. در نظر وی وجوب رفع ظلم و حکم کردن بعدل حتی در داوری بین یک مسلمان و غیر مسلمان نیز باید رعایت شود.
فقه سیاسی
همچنین می‌توان قواعد فقه سیاسی نزد وی را در محورهای زیر بیان کرد:
اسلام، دین سادگی
وی بر این باور است که اسلام بنای احکام خود را بر سماحت و سهولت نهاده‌است البته به شرطی که این سادگی سبب تساهل و آسان بینی نشود. چرا که در این صورت سهل انگاری و بی‌اعتنایی انجام شده‌است؛ بنابراین در صورت نبود عسر و حرج، احکامی که متوجه مکلفین است نباید با بی‌توجهی و بی‌اعتنایی مواجه شود.
حرام بودن کمک به جور و گناه
یکی از اصول مهم در علم اصول فقه، اصل حرمت اعانت بر اثم و عدوان است. بر اساس روح کلی حاکم بر فقه اسلامی، نه تنها اصل گناه مورد نهی است بلکه کمک به انجام گناه نیز از مصادیق جرم به‌شمار می‌آید. بر این اساس صاحب جواهر معتقد است که کمک کردن هر گناهکاری در انجام گناهش دارای حرمت ضروری است و به بیان ساده اگر به گناهکاری در انجام عمل گناه کمک شود این کمک ضرورتا حرام و نهی شده‌است. بر همین اساس وی معتقد است که نمی‌توان به کفار اجازه ساخت معابد در شهرهای اسلامی را داد چرا که عبادت آن‌ها از نظر اسلام باطل است.
ولایت فقیه
محمدحسن نجفی درباره ولایت فقیه در کتاب جواهر الکلام می‌گوید: «کسی که در ولایت فقیه وسوسه کند، طعم فقه را نچشیده‌است و معنا و رمز کلمات معصومین را نفهمیده‌است. »
مصلحت‌اندیشی و تدبیر
از نظر صاحب جواهر یکی از اموری که سبب پویایی فقه می‌شود وجود عناصری است که برخاسته از مصلحت‌اندیشی و تدبیر است. این عناصر از نظر وی موجب حفظ جامعه شیعه می‌شود و آن را در شرایط سخت هدایت می‌کند. با دخالت دادن این امور و عناصر در اجتهاد، فقیه مجتهد همیشه خود را به روز نگاه می‌داردو بر اساس شرایط زمان و مکان حکم می‌کند.
رعایت مقتضای زمان و مکان
رعایت مقتضای زمان و مکان نزد صاحب جواهر را می‌توان در مسائل مختلفی مشاهده کرد. مثلا در باب اجبار کردن محتکر به قروش کالای احتکار شده، وی اعتقاد دارد که باید نه تنها محتکر را مجبور به فروش کالا کرد بلکه اجماع نیز بر آن دلالت دارد. این اجبار از مصلحت عامه و عموم مردم ناشی می‌شود چنان‌که بر این اساس تسلط فرد بر اموالش که یکی از قواعد مسلم فقه است با مصلحت عامه در تعارض می‌افتد و تسلط فرد در مقابل مصلحت عامه نادیده انگاشته می‌شود.
تقیه
کلمه تقیه از لحاظ ساختار صرفی، اسم مصدر است و فعل آن یا تقی یتقی از ثلاثی مجرد یا اتقی یتقی ثلاثی مزید است. اهل لغت تقیه را از ماده وقی یقی بمعنای "حفظ و صیانت از آزار و اذیت" دانسته‌اند. ابن منظور در لسان العرب می‌گوید: " وقاه الله وقایه و واقیه، ای صانه ".
آثار و تالیفات
الرساله العملیه: به فارسی نوشته و از کتاب «نجاه العباد» گرفته شده‌است
رساله فی الزکاه والخمس
نجاه العباد فی یوم المعا: رساله عملیه و فتواهای فقهی
هدایه الناسکین: رساله‌ای درباره حج
جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام
آثار الشیعه الامامیه (تالیف نواده ایشان، یعنی عبدالعزیز جواهر کلام است)
شاگردان
به دلیل صلح میان دولت‌های عثمانی و ایرانی در آن زمان، بسیاری از شاگردان صاحب جواهر ایرانی بوده‌اند. برخی از شاگردان وی از این قرارند:
سید ابراهیم شریفی سبزواری
سید ابراهیم لواسانی
شیخ ابراهیم شیروانی
سید ابوطالب حسینی همدانی
سید ابوتراب قزوینی
شیخ احمد دجیلی
شیخ احمد بن محمدبن فیض کاشانی
سید اسدالله اصفهانی
میرزا باقر شکی
شیخ جعفر تهرانی
میرزا جعفر تبریزی صاحب شرایع
میرزا حبیب‌الله رشتی صاحب بدایع الافکار
حسن نجم‌آبادی
شیخ حسن ابن جمال الدین فلاحی
سید حسین بحرالعلوم طباطبایی
میرزا صفا
سید زین العابدین حائری
عبدالحسین تهرانی مشهور به شیخ‌العراقین
ملا عبدالجواد کرمانشاهی
وفات
وی در تاریخ اول شعبان سال ۱۲۶۶ هجری قمری در گذشت. تاریخ وفات اش را به حروف ابجد «بین الانام یتیمان جواهره» بیان کرده‌اند که طبق حروف ابجد همان ۱۲۶۶ است.