گرته‌برداری نحوی

ترجمه عینی جمله‌های زبان بیگانه به زبان دیگر، به صورتی که نحو و ساخت آن جمله تغییر پیدا نکند را گرته‌برداری نحوی می‌گویند. مثلا جمله «تو مرا درک نمی‌کنی» از گرته زبان‌های اروپایی در سده اخیر وارد زبان فارسی شده است و پیش از آن چنین جمله‌ای در فارسی نبوده است؛ و به جای آن گفته می‌شده است: «تو حال (یا حرف) مرا درک نمی‌کنی».
پایه زبان بر نحو است. هنگامی دو زبان را می‌توان از هم متمایز کرد که نحو آنها متفاوت باشد، حتی اگر واژگانشان به یکدیگر شبیه باشد (مانند فارسی و اردو). بنابراین، اگر تغییراتی در نحو زبان رخ دهد، شالوده آن زبان تغییر می‌کند. گرته‌برداری نحوی، در نحو زبان تغییراتی به وجود می‌آورد و استفاده زیاد از آن در شالوده زبان دگرگونی ایجاد می‌کند و آن زبان را مبهم و نامفهوم می‌کند. پس تا جای ممکن باید از گرته‌برداری نحوی خودداری کرد.
گرته‌برداری نحوی بر ساخت جمله وارد می‌شود و شیوه آن را دگرگون می‌کند. این دگرگونی ساختاری اگر ادامه یابد، بیم آن است که به نامفهوم شدن زبان بیانجامد؛ به‌ویژه آنکه گرته‌برداری نحوی نیز مانند گرته‌برداری معنایی، غالبا به صورت پنهان و ناآگاهانه صورت می‌گیرد.
امروزه زیانبارترین تاثیر زبان‌های بیگانه را در نحو فارسی می‌توان دید. البته این تاثیر هنوز به جایی نرسیده است که در شالوده زبان دگرگونی‌های اساسی ایجاد کند، ولی این موضوع خطری مهم برای زبان فارسی محسوب می‌شود. در صد سال گذشته، به دلیل ترجمه‌های فراوان از زبان‌های اروپایی به فارسی، گرته‌برداری نحوی بسیاری از این زبان‌ها صورت پذیرفته است و اگر همین روند ادامه پیدا کند به تغییر نحوی زبان فارسی و نامفهومی و تباهی آن می‌انجامد.
نمونه‌های گرته‌برداری نحوی در زبان فارسی
جمله‌های زیر بر پایه گرته زبان‌های اروپایی (به‌ویژه انگلیسی و فرانسوی) ساخته شده است و در رسانه‌ها دیده و شنیده می‌شود:
«فناوری می‌رود که چهره کره زمین را به کلی دگرگون کند» (مشابه ساختار زمان آینده در زبان فرانسه) به جای «فناوری نزدیک است که چهره کره زمین … ».
«تو مرا نمی‌فهمی» به جای «تو حال یا سخن مرا نمی‌فهمی».
«من روی این کار، خیلی وقت گذاشته‌ام» به جای «من برای این کار، خیلی وقت صرف کرده‌ام».
«به اندازه کافی کار دارم که فرصت دیدن او را نداشته باشم» به جای «آنقدر کار دارم که فرصت نمی‌کنم او را ببینم».
«بعضی معتقدند که دنیای بیرونی وجود ندارد و این ذهن ماست که همه چیز را می‌آفریند»؛ در فارسی نیازی به استفاده از واژه «این» نیست و این نوع جمله‌بندی به سبک زبان‌های کشورهای غربی مخصوصا عبارت فرانسه «…et ça cest…» است. در این جمله واژه «این» را به آسانی می‌توان حذف کرد.
«نه آینده و نه تاریخ معیار تکامل نیستند» به جای «نه آینده معیار تکامل است و نه تاریخ». حتی با افزودن «هیچکدام» و گفتن اینکه «نه آینده و نه تاریخ، هیچکدام معیار تکامل نیستند»، بازهم جمله فارسی نخواهد شد.
گرته‌برداری نحوی از حروف اضافه
گرته‌برداری از حرف اضافه نیز در زبان فارسی از زبان‌های بیگانه رایج شده است. در زیر مثال‌هایی از این مورد آمده است.
امروزه عادت کرده‌ایم که فعل «اندیشیدن» را با حرف اضافه «به» به کار ببریم؛ مانند «من به تو فکر می‌کنم» یا «هر چه به این موضوع می‌اندیشم، فکرم به جایی نمی‌رسد». استفاده از حرف اضافه «به» در این مورد، عینا گرته‌برداری از زبان‌های اروپایی است و زمان ورود آن، به آغاز آشنایی زبان فارسی با زبان‌های فرنگی بازمی‌گردد.
هنگامی که نخستین مترجمان آثار فرنگی در دوره قاجاریه، به حرف اضافه contre فرانسوی و against انگلیسی برخوردند، درماندند که آن را چگونه به فارسی برگردانند. زیرا آنها نیز در آغاز، ظاهرا به شیوه ترجمه آیات قرآنی و احادیث، بنای کار را در ترجمه لفظ به لفظ گذاشته بودند. تا روزی که مترجمان ترک‌زبان کشور عثمانی، واژه «علیه» و متضاد آن «له» را از لابه‌لای متون عربی بیرون کشیدند. از آن به بعد، «علیه و علیه و له و بر له» با سرعت روزافزونی در نوشته‌ها رواج یافت و حتی به زبان مردم کوچه و بازار نیز راه پیدا کرد. مثلا این جمله «ما علیه آنها جنگ خواهیم کرد».
جای آن بود که نخستین مترجمان آثار فرنگی و جانشینان آنان در دوره‌های بعد، لحظه‌ای با خود می‌اندیشیدند که مفاهیمی مانند «جنگیدن»، «مبارزه کردن»، یا «دعوا کردن» فقط در عصر جدید وجود ندارد و گذشتگان که لابد با این مفاهیم سروکار داشته‌اند، آن را با چه حرف اضافه‌ای به کار می‌برده‌اند. آنگاه پی می‌برند که نه تنها پیشینیان، بلکه مردم عادی نیز به طور طبیعی و به صرافت طبع می‌گویند که: «من تا حق خودم را نگیرم، با آنها مبارزه خواهم کرد» یا «فلانی با من دعوا دارد».
افسوس که به قول یکی از صاحبنظران: «غالبا همین که قلم را به دست می‌گیریم، طبیعی‌ترین و ساده‌ترین شیوه ادای جمله را، که درست‌ترین شیوه نیز هست، فراموش می‌کنیم و ترکیبی نادرست می‌سازیم که یا ماخوذ (برگرفته)از زبان‌های بیگانه است یا معمول هیچ زبانی نیست!»
جعل حروف اضافه، با همه معایبی که دارد، غالبا از محدوده یک واژه تجاوز نمی‌کند و بنابراین همیشه دگرگونی اساسی در ساخت جمله نمی‌دهد. اما مورد دیگری از جعل و استفاده حرف اضافه است که جمله‌بندی فارسی را بر سبک جمله‌بندی زبان‌های فرنگی، سراپا دگرگون می‌سازد و آن « به توسط» و سایر مترادف‌های آن « به وسیله»، « به واسطه»، « از طریق»، و « از سوی» است که معادل par در فرانسوی و by در انگلیسی است. نیازی به مثال نیست، کافی است یکی از رسانه‌ها را مورد دقت قرار دهیم تا کاربرد این موارد را متوجه شویم. در نوشته یکی از فاضلان فارسی زبان، این عبارت آمده است: «عبور کوه توسط پرندگان!»؛ اگر ذهن او را زبان تصنعی متداول کور نکرده بود، می‌توانست به سادگی بگوید: «عبور پرندگان از کوه».
این نوع جمله‌بندی، گذشته از این که در زبان فارسی معمول نبوده است، غالبا ابهام‌آمیز نیز هست. مثلا از عبارت «خانه توسط امید خریده شد»، معلوم نمی‌شود که آیا امید خانه را خریده است یا دیگری با وساطت امید، آن را خریده است. برخی از سره‌نویسان، گمان می‌کنند که اگر به جای «توسط» و مترادف‌های آن، «از سوی» استفاده شود، جمله فارسی خواهد شد. ولی با این کلمه هم جمله ابهام‌آمیز خواهد بود، مثلا در جمله «شهر از سوی دشمن آتش زده شد»، ابهام همچنان باقی است؛ آیا دشمن شهر را آتش زده است؟ یا آتش‌سوزی نخست از سوی نزدیک به دشمن آغاز شده است و سپس به سوی دیگر سرایت کرده است؟
گرته‌برداری نحوی از ضمیرها
یک نوع رایج گرته برداری ترجمه واژه‌های زاید (به ویژه ضمیر‌ها) در متن یک عبارت، از زبان‌های دیگر به فارسی است. مانند عبارت "شما می‌توانید پرسش‌های خود را بفرستید." در اینجا "شما" در صرف فعل "بفرستید" موجود است و درک میشود، ولی چون در زبان‌های خارجی جملات با "vous" (فرانسوی) یا "you" (انگلیسی‌) آغاز میشوند، مترجم همان واژه آغازین را بدون توجه به زاید بودنش از نظر معنا، و رایج نبودنش در فارسی، به فارسی برمیگرداند، و دو بار مفهوم دوم شخص جمع را می‌آورد. فراورده این گونه ترجمه تزاحم واژه‌های زاید و نثر نا مانوس است.
دلیل اینکه چرا گذشتگان فارسی زبان ما، جمله‌هایی مانند «موش توسط گربه خورده شد»، را به کار نمی‌برده‌اند؛ مسلما این نبوده است که آنها صیغه مجهول نداشته‌اند و همه افعال را با صیغه معلوم به کار می‌برده‌اند. جای این پژوهش در زبان فارسی خالی است که پیشینیان گرچه با فعل مجهول آشنا بوده‌اند، چه می‌کرده‌اند که نیازی به حرف اضافه «توسط» و مترادف‌های آن نداشته‌اند.
وامگیری زبانی
گرته‌برداری
آمیزش فارسی با زبان‌های دیگر
ادبیات پارسی
ورود واژه‌های اروپایی به فارسی
عربی در فارسی
گرته‌برداری از اصطلاح‌ها و ترکیب‌ها
گرته‌برداری معنایی
کاربردهای نادرست دستور زبان عربی در فارسی