سنگ‌نوشته‌ها در نیشابور

سنگ‌نوشته‌ها در نیشابور (کتیبه‌ها در نیشابور) بخشی از آثار تاریخی این شهر است که به چهار گونه «کتیبه تاریخی»، «سنگ نوشته قبر»، «کتیبه‌های سفالین» و «کتیبه‌های نوین» تقسیم می‌شود.
کتیبه‌های تاریخی
کتیبه‌های تاریخی در نیشابور یادگارهایی از فرمانروایانی است که در این شهر فرمانی را صادر کرده‌اند یا رویدادی را به پایان رسانیده‌اند.
آرامگاه محمد محروق
یکی از کتیبه‌ها (سنگ نوشته‌ها) در آرامگاه محمد محروق قطعه شعری از زمان شاه سلطان حسین به جای مانده و تاریخ آن ۱۱۱۹ه. ق می‌باشد بدین مضمون:
در زمان دولت شاهنشه گیتی ستان آن که در عالم بود چون ابر رحمت سایبان
شمع ایوان عدالت خان محمدخان که هست چهارده معصوم باشد حافظ او در جهان
ساخت مسجد با مصلی در نشابور و نمود آب تالاگرد را از صافی طینت روان
یافت توفیق از خداوند جهان ان خیرخواه یافت توفیق از خداوند جهان ان خیرخواه
یافت توفیق از خداوند جهان ان خیرخواه گشت آباد از سر نو روضه خلد آشیان
از هزار و صد نوزده بودی که کرد از هزار و صد نوزده بودی که کرد
در طرف چپ این کتیبه، کتیبه دیگری است از ناصر الدین شاه قاجار، که دو سهم آب یکی از رودخانه بوژمهران و دیگری از رودخانه فرخک، که دو سهم آب رودخانه فرخک، به وسیله شاهزاده پرویز میرزا، برای امامزاده وقف شده‌است به سال ۱۲۹۷ه. ق.
مسجد جامع
پنج سنگ نوشته در مسجد جامع نیشابور قرار دارد. یکی سنگ نوشته تاسیس است. دو سنگ از شاه عباس صفوی و دو سنگ نوشته دیگر مربوط به تعمیر اساسی مسجد است.
این مسجد، از بناهای قرن نهم ه ق است و بانی آن پهلوان علی کرخی بوده‌است. صحن این مسجد به شکل چهار گوش است، ایوان‌های بلند، شبستان و محرابی سنگی دارد. کتیبه‌ای از زمان شاه عباس اول‌صفوی در سال ۱۰۲۱ در این بنا نصب شده‌است. کتیبه اصلی مسجد، منظوم و شامل دو بیت به خط ثلث است‌و بر روی ستون شبستان باقی‌مانده‌است. کتیبه منظوم دیگری بر روی سنگ، در بالای محراب نصب شده‌است.
مفاد این کتیبه حاکی از این است که مسجد به دست عباسقلی خان بیات تعمیر شده و بدست او بناهایی به‌ساختمان اصلی مسجد افزوده شده‌است. سه فرمان تاریخی از شاه عباس اول صفوی، در روی سنگ نقرشده ودر دیواره این مسجد نصب شده‌است. متن سه فرمان شامل لغو و تخفیف مالیات، رفع مزاحمت عمال دولتی ازمردم و ساکنین نیشابور است. این بنا در شمار آثار تاریخی ثبت شده‌است.
کتییه تاسیس:
از پهلوان علی ولد خاص با یزید ماند این بنا بشهر نشابور یادگار
تک مسجدی که کعبه اهل یقین بود گردد تمام از کرم و فضل و کردگار
اندر زمان خسرو غازی ولیعهد سلطان حسین حامی دین شاه کامگار
در سال هشتصد و نود و نه بنا شده جائی که هست سجده گه خلق روزگار
تاریخ این بخوان و دعائی ز روی صدق بر خوان بحق و ساعی و خیرات بر شمار
کتیبه محراب:
کتیبه تعمیر:
آسمان مکرمت عباسقلی خان آنکه بود سرکشان را نقش پا بر درگهش نقش جبین
آن جهان معرفت از معدلت چون آفتاب سایه گستر ذره پرور فیض بخش عالمین
آنکه در عرش جلالت ذات آن عالی‌نسب آنکه در قصر عدالت حکم او کرسی نشین
رایت دولت بهر جانب که برافراشتی فتح و نصرت در رکابش از یسار و یمین
قبه و ایوان این مسجد ز بهر یادگار ساخت چون خلد برین از فضل رب‌العالمین
از علو همت او سقف او مرفوع شد می‌زند از رفعتش صد طعنه بر چرخ برین
نه همین تعمیر مسجد کرد وزو معمور شد بعد افغانی ز ویرانی نشابور این چنین
ساخت از بس با صفا رضوان چو دید این آیه خواند «هذه جنات عدن فادخلوها خالدین
هرکس این بیت المقدس دید گفتا از سما بیت معمورست نازل گشته در این سرزمین
فوج فوج قدسیان بهر عبادت ز آسمان بر زمین آیند تا سایند بر خاکش جبین
صاحب این خانه او را در جزای این عمل خلد بخشد حشر سازد با امیرالمومنین
بود از فرکام او حاجی محمد ساعیش مشهتر جراح و محبوب قلوب مسلمین
گفت معمار قضا هنگام این بیت شرف مسجد شهر نشابور از چه دارد چنین
گفتمش ای بی‌بصریت زیب و زیور یافته است از قدوم زایر این قبله گاه مسلمین
عزت از تعمیر در انجام این عالی بنا سر بزانو در تفکر بود کلک دوربین
سر ز جا برداشت بر ایوان و لوح او نوشت مسجد بیت الحرام و قبله گاه مسلمین
کتیبه شاه عباس:
کتیبه دیگر شاه عباس:
آرامگاه محمد عطار
یک سنگ نوشته در آرامگاه محمد عطار نیشابوری (علاوه بر ستون سنگی و سنگ قبر) نصب شده‌است که مربوط به فرمان فرح پهلوی درباره بازسازی این بنا است. این سنگ نوشته با جمله « بنام خدای یکتا » شروع می‌شود.
کتیبه‌های سفالی
کتیبه‌های سفالی نوشته‌ها بر روی سفال نیشابور است که مشهورترین کتیبه‌ها از نیشابور می‌باشد. این کتیبه‌ها همگی به زبان عربی و به خط کوفی است.
سنگ نوشته‌های قبرها
یحیی بن جعفر
یک سنگ قبر متعلق به یحیی بن جعفر(احتمالا یحیی بن جعفر سلمی) از نیشابور (محدوده شهر کهن) کشف شده‌است و اکنون در موزه ملی ایران نگهداری می‌شود. این سنگ قبر که به کتیبه کوفی نیشابور نیز مشهور است به زبان عربی و به خط کوفی نوشته شده‌است. متن کتیبه بدین شرح است:
حاشیه سنگ مزار:بسم الله الرحمن الرحیم قل هو الله / احد الله الصمد لم یلد / ولم یولد و لم یکن له کفوا احد.
متن اصلی: بسم / الله الرحمن / الرحیم لا اله /الا الله / محمد رسو/ ل الله صلی/الله علیه و/ سلم هذا/ قبر یحیی / بن جعفر/ رحمه الله / و غفر له / و نضر وجهه / و نور له / فی قبره / و الحقه الله / بمحمد / صلی الله / علیه و سلم.
ابوعثمان مغربی
نوشته‌ها بر روی سنگ قبر ابو عثمان سعید بن سلام مغربی به دو زبان عربی و فارسی است و با جمله « هو الحی الذی لا یموت » شروع می‌شود.
در کنار این نوشته اسامی چهارده معصوم نقش شده‌است.
محمد عطار
سنگ نوشته‌های ستون
یک ستون سنگی مربوط به دوره تیموری به ارتفاع سه متر به صورت عمودی در زیر گنبد آرامگاه عطار نیشابوری قرار دارد. بر بالای آن نام «چهارده معصوم مذهب شیعه دوازده امامی» و این بیت شعر:
ز مشرق تا به مغرب گر امام است علی و آل او ما را تمام است
حکاکی شده‌است. در زیر این بیت و نام‌ها عدد ۸۹۱ به خط ثلت سنگ‌تراشی شده که تاریخ ساخت و نصب این ستون است. در ادامه شعری طولانی بقیه فضای این ستون را پر کرده. این شعر فارسی که دارای اشتباهات تاریخی در سال وفات عطار است توسط یک شاعر گمنام ایرانی اهل نیشابور در قرن نهم قمری به «رافعی» سروده شده‌است. این شعر با جمله «بسم الله الرحمن الرحیم» شروع می‌شود.
هذه جنات عدن فی الدنا عطر عطار مهجه من دنا
قبر آن عالی مکان است آن که بود خاک راهش دیده چرخ کبود
شیخ عالم شیخ عطار، فرید آن که هست اولیا را او مرید
طرفه عطاری که از انفاس او قاف تا قاف جهان شد مشک بو
در دکانش کاشیان گیرد ملک شیشه پر قرص لیمو شد فلک
خاک نیشابور تا یوم القیام آبرو دارد از این عالی مقام
شد زرش را آب نیشابور کان مولدش زروند و کدکانش مکان
بود در نیشابور هشتاد و دو سال سی و دو در شادیاخ آسوده حال
گشت در وقت هلاکو خان هلاک در شهادت شد شهیدش جان پاک
عارفان کز دانه دل آگهند خرمن هستی به مشتی که دهند
شد تمام این لوح این عالی مکان در زمان دوات شاه جهان
حضرت سلطان ابوالغازی حسین ظل حق پشت و پناه خانقین
آن قدر و قضا صولت که دهر دشمنش را می‌دهد از نوش زهر
تا شنیده عدل او نوشیروان گشته از اوصاف او نوشین روان
از نهیب عدل آن شاده دلیر شانه کرده ریش براز پنجه شیر
خلد الله تعالی ملکه فی بحار العدل اجری فلکه
شد موافق حضرت میر کبیر آن ملاذ و ملجا میر و فقیر
میر دریادل علی شیر آن که هست چرخ پیش همتش چون خاک پشت
صاحب خیرات بی‌کبر و ریا مظاهر مهر و وفا، جود و سخا
در سخن عطار دوران آمده صاحب تحقیق را جان آمده
رافعی خت سخن کن بر دعا ختم مطلب بر دعا بعد از ثنا
سنگ نوشته قبر
فضل بن شاذان
عمر خیام
آرامگاه نخستین
درسال ۱۳۱۳ ه. ش همزمان با برپائی جشن هزاره فردوسی انجمن آثار ملی ایران آرامگاهی مشتمل بر سکویی چهارگوش و ساختمان سنگی روبازی در محل غرفه قبر عمر خیام در جنب آرامگاه محمد محروق ایجاد نمود. آرامگاه عبارت بود از دو ایوان بالا و پائین و دیوار کوتاه سنگی از سنگ خلج که دراطراف محل قبر و روی قبر که سه یا چهار متر ازدیوار بقعه فاصله داشت بکار رفته بود؛ و نیز یک ستون سنگی بهمراه یک رباعی از ملک الشعرای بهار با خط خوش بر آن نقش کردند ولی پس از چند سال این بنای یادبود جمع‌آوری و در وسط میدان خیام نیشابور روبروی دبیرستان خیام نصب شد.
سنگ یادبود اولیه آرامگاه خیام مربوط به دوره پهلوی اول است و اکنون در نیشابور، در این میدان واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۳۸۲/۰۵/۰۷ با شماره ثبت ۹۲۷۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
رباعی محمد تقی بهار:
بر تربت خیام نشین، کام طلیک لحظه غم از فرقت ایام طلب
تاریخ بنای بقعه‌اش گر خواهی راز دل و دین از قبر خیام طلب
که مصرع آخر به حروف ابجد ۱۳۱۳، یعنی تاریخ ساخت این بنا است.
آرامگاه کنونی
پایه‌های بنا
در کتیبه‌های لوزی‌شکل و کاشی‌کاری شده این بنای یادبود خیام، بیست رباعی از خیام به خط تعلیق توسط مرتضی عبدالرسولی در ۱۳۳۹ ش نگاشته‌است؛ که تحت نظارت طراح و معمار بنا، مهندس سیحون انجام شده و نمونه‌ای منحصربه‌فرد از کاربرد خط تعلیق در کتیبه‌نگاری بناها به‌شمار می‌رود. خط تعلیق هر چند امروزه فراموش شده اما نخستین خط ایرانی است و در روزگار خیام در میان کاتبان کاربرد فراوانی داشت.
سنگ قبر
سنگ نوشته شاه
دو سنگ نوشته مربوط به تاسیس این آرامگاه خیام بر روی دیواری نصب شده‌است که به سنگ نوشته شاه مشهور است.
حیدر یغما
قرعه دانش بنام خشتمالی می‌زند آفرین بر خاک شاعر پروو ایران من
من رسالت دارم اندر شعر جای شبهه نیست شعر من وحی من و دیوان من و قرآن من
مرده من بی‌کفن از فقر باید شد بخاک با خدای خویش این است آخریم پیمان من
بی‌تامل خانه بر فرقش فرو می‌آورم گر گذارد نعمت دنیا قدم در خوان من
جایم اندر سینه اهل خرد خواهد نمود من اگر گشتم فنا، اشعار جاویدان من
کمال الملک
سنگ نوشته قبر کمال الملک با جمله « هو الحی الذی لایموت » شروع می‌شود.
یعقوب علی شورورزی
سنگ نوشته قبر یعقوب علی شورورزی با جمله « انا لله و انا الیه راجعون » آغاز می‌شود.
به هرجا ناتوان دیدی توان باش به سود مردم خامش زبان باش
به زیر پای بی‌دستان زمین شو به چشم زورمندان آسمان باش
ستم کش را اگر دیدی بر آشو ستمگر را چو مشتی بر دهان باش
یتیمی را به مهری شادمانکن گل بی‌باغبان را باغبان باش
چو افتد بر جبینت خط پیری مکن افسردگی در دل جوان باش
تو عمری در هوای خویش بودی زمانی هم به فکر دیگران باش
فریدون گرایلی
سنگ نوشته قبر فریدون گرایلی با جمله « انا لله و انا الیه راجعون » آغاز می‌شود.
قلم در دست من می‌رقصد از شوق مرا آورده امشب بر سر ذوق
قلم بر روی کاغذ اشک ریزیم من و تو با ستمگر می‌ستیزیم
خدا در شان تو نون والقلم گفت بنابراین مشو با اهرمن جفت
قلم در وصف خود آیا شنیدی که بالاتر زخون هر شهیدی
قلم تو شاهدی شب‌های بسیار فریدون تا سحرگه بود بیدار
پی تحقیق تاریخ نشابور فراهم کرده هر چه بود مقدور
به عهد خویش دیدی وفا کرد به نیشابور دینش را ادا کرد
تو میدانی قلم من پاک پاکم اگر روزی گذر کردی به خاکم
به سنگ گور من بنویس این مرد زخدمت لحظه‌ای غفلت نمی‌کرد
فریدون رنج بسیاری کشیده کنون آسوده اینجا آرمیده
کتیبه‌های نوین
حدیث سلسلهالذهب یکی از گونه‌های جدید کتیبه‌ها در نیشابور است. حدیث سلسله الذهب، حدیثی است که از علی بن موسی الرضا به هنگام ورودش به نیشابور نقل شده و عده کثیری آن را نوشته‌اند و به زبان عربی است. متن کامل این حدیث