ام‌بی‌ای

انگشتی
مدیریت ارشد کسب و کار (( MBA ) مخفف عبارت M aster of B usiness A dministration) درجه کارشناسی ارشد در رشته مدیریت و اعلی درجه علمی (مدرک) حرفه‌ای در رشته تجارت است. از اوایل قرن بیستم سازمانهای سنجش بین‌المللی برای ارزیابی ارزش این دوره‌ها وجود دارد. این دوره برای اولین بار در اواخر قرن نوزدهم در آمریکا طرح‌ریزی شد که حاصل صنعتی شدن این کشور و رویکرد علمی به مدیریت بود.
دوره‌های مدیریت ارشد کسب و کار (MBA) به گونه‌ای برنامه‌ریزی می‌شوند تا دانشجویان را با جنبه‌های مختلف مدیریت یک کسب و کار همچون حسابداری، بازاریابی، منابع انسانی، مدیریت عملیات، مدیریت تبلیغات و برنامه‌ریزی استراتژیک آشنا سازند.
بیشتر دانشجویان مدیریت ارشد کسب و کار (MBA) یک زمینه تخصصی را برای مطالعه و تحصیل انتخاب می‌کنند و تقریبا یک سوم از واحدهای تحصیلی خود را در این زمینه برمی‌گزینند. برای مثال، دانشجویانی که گرایش بازاریابی را انتخاب می‌کنند دوره‌های ویژه‌ای را که بر روی بازاریابی دیجیتال یا بازاریابی بین‌المللی تمرکز دارد برمی‌گزینند.
موسسات و آموزشگاه‌های بازرگانی در حال حاضر مدیریت ارشد کسب و کار (MBA) را در دوره‌های آموزشی تمام وقت، پاره وقت، کاربردی و از راه دور ارایه می‌دهند.
مدیریت راهبردی کسب و کار یا به اختصار MBA حاوی دانش و مهارت‌های جدید و کاربردی مدیریت برای حل مسائل و چالش‌های مدیریتی است که می‌تواند دید گسترده‌تری به مدیریت ارائه دهد.
تاریخچه
اولین مقطع کارشناسی ارشد کسب و کار در ایالات متحده، در مدرسه کسب و کار تاک (Tuck School of Business)، قسمتی از کالج دارتموث (Dartmouth College)، دایر شد. تاریخ تاسیس آن به ۱۹۰۰ بر می‌گردد، در حالی که مدرسه تاک اولین مدرسه‌ای بود که مدرک کارشناسی ارشد در علوم تجاری به خصوص کارشناسی ارشد بازرگانی، مولد MBA، اعطا می‌کرد.
در ۱۹۰۸ دانشگاه هاروارد (Harvard University) مدرسه مدیریت کسب و کار را برای مقطع کارشناسی ارشد تاسیس کرد؛ که در این مدرسه برای اولین بار در جهان دوره MBA با ۱۵ عضو هیئت علمی به علاوه ۳۳ دانشجوی عادی و ۴۷ دانشجوی خاص ارائه می‌شد.
در سال ۱۹۴۳ مدرسه کسب و کار دانشگاه شیکاگو بوث (University of Chicago Booth School of Business)، اولین دانشگاهی بود که به کارکنان حرفه‌ای، مدیریت کسب و کار اجرایی را ارائه داد، که اولین پردیس دائمی در سه قاره (شهرهای شیکاگو، لندن و کشور سنگاپور) می‌باشد. این نوع از برنامه درسی امروزه نیز در بسیاری از مدارس ارائه می‌شود.
در سال ۱۹۴۶، مدرسه مدیریت جهانی تاندربرد (Thunderbird School of Global Management) اولین مدرسه‌ای بود که MBA را با تمرکز بر روی مدیریت جهانی ارائه داد.
در سال ۱۹۵۰ اولین مدرک MBA در خارج از ایالات متحده توسط مدرسه کسب و کار ریچارد آیوی (Richard Ivey School of Business) در دانشگاه وسترن انتاریو (The University of Western Ontario) در کشور کانادا اعطا شد. به دنبال آن در سال ۱۹۵۱ دانشگاه پرتوریا (University of Pretoria) در آفریقای جنوبی نیز این مدرک را اعطا کرد. در سال ۱۹۵۵ نیز موسسه مدیریت کسب و کار کراچی (Institute of Business Administration, Karachi)، تاسیس شده تحت نظر دانشگاه کراچی (University of Karachi) در پاکستان، با همکاری مدرسه وارتون دانشگاه پنسیلوانیا (Wharton School of the University of Pennsylvania) به عنوان اولین مدرسه کسب و کار آسیایی، مدرک MBA را به مدل ایالات متحده ارائه کرد. در سال ۱۹۵۷ اینسید (INSEAD) اولین مدرسه کسب و کار اروپایی بود که برنامه درسی MBA را اجرا کرد. در ۱۹۸۶، مدرسه کارشناسی ارشد کسب و کار «روی‌ای. کرامر» (Roy E. Crummer Graduate School of Business) در کالج رولینز (Rollins College) در فلوریدا اولین دوره MBA را ارائه کرد که همه دانشجویان باید در کلاس درس به همراه خود لپ‌تاپ می‌داشتند. استادان، دفعه اول در کلاس درس، لپ‌تاپ‌ها را برای دانشجویان می‌آوردند.
مدرک MBA در سراسر جهان توسط دانشگاه‌ها به تصویب رسیده، و همچنین این دوره هم برای کشورهای توسعه یافته و هم برای کشورهای در حال توسعه در دانشگاه‌ها مصوب شده‌است.
هدف اصلی مدیریت ارشد کسب و کار
هدف اصلی مدیریت ارشد کسب و کار (MBA) پذیرش فارغ التحصیلان دوره‌های کارشناسی در رشته‌های مختلف (به خصوص رشته‌هایی غیر از مدیریت) و پرورش افرادی است که قادر باشند در زمینه‌های زیر انجام وظیفه نمایند:
اداره و راهبری موثر و کارآمد سازمان یا یکی از زیر مجموعه‌های آن
ایجاد تحول در یک بخش تخصصی سازمان
طراحی، هدایت و رهبری تحول در کل سازمان پس از کسب تجارب عملی در مدیریت
کارآفرینی با ایجاد فعالیت‌های جدید در درون سازمان یا ایجاد سازمان‌های جدید
ارائه خدمات مشاوره‌ای و مطالعاتی در زمینه‌های مدیریتی به مدیران سازمان‌ها
منظور از کسب و کار یعنی کلیه عملیاتی که از تولید تا فروش و خدمات پس از فروش کالا یا خدمات را شامل می‌شود و به صورت مکرر اتفاق می‌افتد.
برای رشته مدیریت ارشد کسب و کار (MBA) حدود ۳۰ گرایش مختلف در کشورهای مختلف تعریف شده‌است. اما چهار گرایش اصلی این رشته که تقریبا در همه دانشگاه‌ها تدریس می‌شوند به شرح زیر است:
بازاریابی و مدیریت فروش (Marketing)
مدیریت مالی و مدیریت موسسات مالی (Finance)
مدیریت تولید و سیستم‌های تولید و پروژه (Operation)
مدیریت منابع انسانی (Human Resources)
امروزه مدیریت ارشد کسب و کار با گرایش‌هایی مانند تجارت الکترونیک و فناوری اطلاعات نیز ارائه می‌شود که نشان از انعطاف‌پذیری بالا و نیاز روزافزون به فارغ التحصیلان این رشته‌است.
تحصیلات تکمیلی
این رشته دوره تحصیلات تکمیلی رشته مدیریت بازرگانی است. به دلیل اشتباه در ترجمه عبارت Business به بازرگانی (در حالیکه ترجمه صحیح آن کسب و کار است) و عدم اطلاع از مباحث آموزشی دوره کارشناسی مدیریت کسب و کار (بازرگانی) و تقسیم نابجای این رشته به دو رشته در ایران (که در اصل هر دو یکی هستند، اما ملاحظات درآمدی و حرفه‌ای باعث این تفکیک شده) باعث این تصور اشتباه گردیده که این رشته جدا از رشته‌ای است که در دوره کارشناسی از آن به مدیریت بازرگانی یاد می‌شود یا به اشتباه فرض می‌گردد که این رشته جدای از دیگر گرایش‌های مدیریت است. با اینحال مراجعه به سایتهای دانشگاه‌های برتر دنیا در زمینه کسب و کار (بازرگانی) نشان می‌دهد که این رشته چیزی غیر از رشته مدیریت بازرگانی می‌باشد.
از سوی دیگر برخی دانشگاه‌ها و موسسات آموزشی ایران این رشته را به مدیریت اجرایی ترجمه کرده‌اند که این مورد نیز صحیح نیست. چرا که رشته مدیریت اجرایی در واقع گرایش اجرایی این رشته در مقطع دکترا می‌باشد که به آن EMBA می‌گویند و مخفف عبارت EXEXCUTIVE Master of Business Administration است.
با همه این اوصاف افرادی که مدیریت ارشد کسب و کار (MBA) را به عنوان رشته تحصیلی خود در دوره تحصیلات تکمیلی انتخاب می‌کنند، حداقل دوره کارشناسی را در یکی از رشته‌های دانشگاهی گذرانده و با حوزه تخصصی دوره کارشناسی آشنائی پیدا کرده‌اند. این افراد پس از فراگرفتن دانش مدیریت و کسب تجارب مدیریتی، نیروهای ارزنده‌ای خواهند شد که می‌توانند با ترکیب دانش تخصصی و مدیریتی خود و کار در زمینه‌های بالا نقش مهمی در بهبود مدیریت جامعه و کار آفرینی ایفا نمایند.
لازم است ذکر شود آموزش دوره‌های مدیریت کسب و کار در آموزشگاه‌های آزاد نیز انجام می‌گردد. در چند سال اخیر سازمان فنی حرفه‌ای نیز مبادرت به برگزاری دوره‌های کاملا عملی و کارگاهی مدیریت ارشد کسب و کار (MBA) نموده‌است.
زمینه‌های فعالیت فارغ التحصیلان مدیریت ارشد کسب و کار
فارغ التحصیلان این دوره با فراگیری دانش و فنون مدیریت قادر خواهند بود در زمینه‌های ذیل فعالیت نمایند:
اداره امور واحدهای ستادی سازمانهای تولیدی و اجتماعی در جهت کمک به مدیران این سازمانها برای اداره موثرتر سازمانهای خود
اداره و راهبری موثر و کارآمد یک سازمان یا یک بخش تخصصی از آن نظیر بخش‌های تولید، تحقیق و توسعه، مالی، فروش، پرسنلی و اطلاعات
ایجاد تحول در یک بخش تخصصی سازمان با تجدید تشکیلات، رویه‌ها و شیوه‌های اداری آن بخش
کارآفرینی در یک سازمان برای شروع فعالیت‌های جدید یا ایجاد و اداره سازمانهای جدید
طراحی تحول در کل یک سازمان و رهبری و هدایت تحولات کلی بعد از کسب تجربیات مدیریتی
ضرورت و اهمیت مدیریت ارشد کسب و کار
توسعه کشور و ارتقاء استاندارد زندگی در آن مستلزم بهبود و ارتقاء کیفیت مدیریت در سازمانهای اقتصادی و اجتماعی است. با بهبود مدیریت است که می‌توان بهره‌وری را افزایش داد و از ظرفیت‌ها و امکانات موجود کالا و خدمات بیشتری را تولید نمود و ظرفیت‌های زیادتری را بوجود آورد.
بهبود مدیریت نیز مستلزم آگاهی و تسلط به دانش مدیریت است. امروزه مدیریت به عنوان یکی از شاخه‌های معرفت بشری پیشرفت زیادی نموده‌است و آموزش و تحقیق در زمینه آن گسترش فراوانی یافته‌است. باتوجه به اهمیت مدیریت در رشد و ارتقاء سازمانها و جوامع، نظامهای آموزش عالی کشورها آموزش و تحقیق در حوزه مدیریت را از نظر کیفی و کمی به سرعت توسعه داده‌اند.
یکی از زمینه‌های بارز توسعه آموزش مدیریت ایجاد رشته کارشناسی ارشد مدیریت سازمان (MBA) در کشورهای مختلف جهان است. این رشته به سرعت نخست در آمریکا و کشورهای صنعتی و سپس در کشورهای در حال توسعه موفق، گسترش یافته‌است.
همانطوری که قبلا ذکر شد، فارغ التحصیلان دوره‌های کارشناسی از تمامی رشته‌ها از جمله علوم انسانی و بالاخص رشته‌های مختلف مدیریت وارد این دوره شده و در یک آموزش فشرده و پرکار به فراگیری دانش و فنون مدیریت می‌پردازند. ترکیب دانش تخصصی دوره کارشناسی و آگاهی و تسلط به دانش و فنون مدیریت در دوره کارشناسی ارشد، از فارغ التحصیلان این دوره مدیران کارآمد و موثری می‌سازد که در افزایش کارایی و رشد سازمانهای اقتصادی - اجتماعی تاثیر بسزایی دارند. به خاطر کسب همین توانایی هاست که در سه دهه اخیر دوره‌های مدیریت ارشد کسب و کار (MBA) در کشورهای مختلف جهان به سرعت گسترش یافته و تنها در کشور آمریکا حدود ۷۰۰ موسسه آموزش عالی دوره مدیریت ارشد کسب و کار (MBA) ارائه می‌دهند.
نحوه ارزیابی و اعتبار مدارک ام‌بی‌ای
با پدید آمدن دوره‌های ام‌بی‌ای در آمریکا، سه سازمان هم مسئول بررسی صلاحیت و کیفیت این دوره‌ها در آن کشور شدند که تایید هر کدام از این سازمان‌ها لزوما به مفهوم عضویت یا تایید سازمان دیگر نیست. قدیمی‌ترین و معتبرترین این سازمان‌ها موسسه ارزیابی علمی دانشکده‌های بازرگانی (انگلیسی: Association to Advance Collegiate Schools of Business) یا AACSB است که تقریبا تمامی دانشگاه‌های سطح بالای آمریکا مورد تایید آن قرار دارند. با این حال این سازمان صرفا اعتبار پنج درصد از دوره‌های آموزشی ام‌بی‌ای در جهان را تایید می‌کند.
دو سازمان دیگر به نام‌های انجمن ارزیابی دوره‌ها و دانشکده‌های بازرگانی (ACBSP) و مجمع بین‌المللی ارزیابی دانشکده‌های بازرگانی (IACBE) نیز این دوره‌ها را در داخل آمریکا و دیگر کشورهای جهان ارزیابی می‌کنند. موسسه ارزیابی علمی دانشکده‌های بازرگانی (AACSB) که از سال ۱۹۱۶ و با عضویت هفده دانشگاه آمریکایی پدید آمد، امروزه بیش از ۷۸۰ دانشگاه را در ۵۳ کشور جهان مورد ارزیابی و تایید قرار می‌دهد . علاوه بر سازمان‌های فوق اعتبار دوره‌های آموزشی و مدارک علمی به تایید سازمان‌های محلی و ملی کشورهای متبوع می‌رسد.
اعتبار مدارک ام‌بی‌ای در ایران
در ایران مسئولیت بررسی اعتبار دوره‌های علمی و ارزشیابی مدارک علمی دانشگاه‌ها بر عهده وزارت علوم و تحقیقات و فناوری است. علاوه بر دوره‌های مورد تایید وزارت علوم، برخی از موسسات آموزشی علمی کاربردی نیز اقدام به صدور گواهینامه‌هایی با عنوان گواهینامه ام‌بی‌ای و گواهینامه دی‌بی‌ای کرده‌اند که بنابر بخشنامه معاونت توسعه مدیریت و سرمایه انسانی ریاست جمهوری به عنوان مقطع تحصیلی قابل ارزشیابی نیستند و مدارک دریافتی از موسسات آموزش عالی جهت نشاندن تخصص افراد دارنده گواهینامه می‌باشد.
دانشگاه‌های ارائه کننده در ایران
امروزه در ایران دانشگاه‌های مختلفی به پذیرش دانشجو در این رشته اقدام می‌کنند. اما این رشته برای اولین بار در ایران، به همت دکتر علینقی مشایخی، در دانشگاه صنعتی شریف آغاز به کار کرد. دانشکده مدیریت و اقتصاد دانشگاه صنعتی شریف اولین دانشکده وابسته به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری است که باهدف آموزش علوم مدیریت و اقتصاد با رویکردی نو و متفاوت از سایر مراکز آموزشی و تحصیلی، در سال ۱۳۷۸ شمسی تاسیس شد. احساس نیاز مبرم سازمان‌های مختلف کشور به افرادی که علاوه بر دانش کاربردی خود، نیاز به فراگیری دانش مدیریت دارند و خلئی که توسط مدیران رده بالا و رده‌های میانی حس می‌شد، انگیزه اصلی برای ایجاد رشته MBA در این دانشگاه گردید. از طرف دیگر، پیچیدگی زیاد مسائل اقتصادی کشور و ضرورت استفاده از دانش روز اقتصاد در سیاستگذاری و ترسیم چشم‌اندازهای آتی، موجب راه‌اندازی رشته علوم اقتصادی و مهندسی سیستم‌های اقتصادی اجتماعی در گرایش اقتصاد در این دانشکده گردید.
در حال حاضر دانشگاه‌های زیر اقدام به پذیرش دانشجو به صورت حضوری در این رشته می‌نمایند:
دانشگاه صنعتی شریف
دانشگاه صنعتی امیرکبیر
دانشگاه علم و صنعت ایران
دانشگاه تهران
دانشگاه شهید بهشتی
دانشگاه خواجه نصیر
دانشگاه علامه طباطبایی
دانشگاه خوارزمی
دانشگاه اصفهان
دانشگاه مالک اشتر
دانشگاه آزاد اسلامی
پردیس فارابی دانشگاه تهران
دانشگاه پیام نور
دانشگاه شاهرود
دانشگاه تبریز
دانشگاه محقق اردبیلی
دانشگاه قزوین
دانشگاه سمنان
دانشگاه الزهرا
دانشگاه علم و فرهنگ
دانشگاه شهید باهنر کرمان
دانشگاه شیراز
+ دانشگاه فردوسی مشهد
موسسات ارائه کننده در ایران
امروزه در ایران موسسات آموزش عالی آزاد مختلفی به پذیرش دانشجو در این رشته اقدام می‌کنند. در حال حاضر تعدادی از موسسات آموزش عالی آزاد زیر اقدام به پذیرش دانشجو به صورت حضوری در این رشته می‌نمایند که لیست برخی از آنها در زیر آمده‌است:
آتیه ایرانیان
آدینه
آرمان
آسیا
آفتاب
ارژنگ
البرز
امین
اندیشه سبا
اندیشه معین
اندیشه نوین پژوهش
بامداد دانش
اندیشه ورزان فناوری علوم
برهان
بهار
بینش
بهروش
پارسان دانش گستر
پویش
مدیریت ارشد کسب و کار
مدیریت کسب و کار
ام‌بی‌ای
دی‌بی‌ای
بی‌بی‌ای
ام اس پی‌ام