فرستادن دانشجو به خارج در ایران

از اوایل دوره قاجار و پس از جنگ‌های ایران و روسیه، سردمداران ایران متوجه عقب‌ماندگی ایران از کشورهای اروپایی در زمینه علم و صنعت شدند و افرادی را برای یاد گرفتن علوم و فنون به فرنگ فرستادند.
بعدها نیز این امر ادامه پیدا کرد و برتری علمی و فنی غرب نسبت به ایران باعث شد که دانشجویان برای تحصیلات دانشگاهی به کشورهای خارجی (از جمله آمریکای شمالی و اروپای غربی) فرستاده شوند.
برخی منتقدان گفته‌اند که این دانشجویان فرنگ‌رفته علاوه بر علم و فنونی که آموختند فرهنگ و آداب غربی را که سنخیتی با جامعه ایران نداشت را نیز همراه خود به ایران آوردند که اثرات سوئی را در جامعه ایران در پی داشت.
آغاز فرستادن دانشجو به اروپا
در دوره صفوی به دلیل دشمنی ایران و اروپا با امپراتوری عثمانی، نوعی نزدیکی و ارتباط میان ایران و کشورهای اروپایی برقرار شد. برای نخستین بار شاه عباس دوم که دلبسته نقاشی اروپایی شده بود در سال ۱۰۵۲ چند تن را برای یادگیری این هنر به رم فرستاد. از جمله این افراد، محمد زمان فرزند حاجی یوسف است که سبک نقاشی ایران را دگرگون کرد و سبک اروپایی واقعگرا و طبیعی را وارد ایران کرد. پس از این کار تا زمان فتحعلی شاه قاجار به دلیل نابه‌سامانی اوضاع ایران، در زمینه فرستادن دانشجو به خارج اقدامی صورت نگرفت.
اعزام دانشجو در زمان قاجار
در دوره قاجار و پس از جنگ‌های ایران و روسیه، سیاستمداران ایرانی متوجه عقب‌ماندگی ایران از کشورهای اروپایی در زمینه علم و صنعت شدند و افرادی را برای فراگیری علوم و فنون به فرنگ فرستادند.
در سال ۱۱۹۰ خورشیدی، عباس میرزا به توصیه میرزا بزرگ قائم مقام (پدر قائم مقام فراهانی)، دو تن را برای آموختن نقاشی و پزشکی به انگلستان فرستاد، این دو تن محمدکاظم فرزند نقاش‌باشی دستگاه نایب السلطنه و حاجی بابا فرزند یکی از سرداران درگذشته عباس میرزا بودند که به همراه وزیرمختار انگلستان به لندن فرستاده شدند. در سال ۱۱۹۴ عباس میرزا، پنج تن را به همراه کلنل دارسی به انگلستان فرستاد، این افراد عبارت بودند از: میرزا صالح شیرازی کازرونی برای یادگیری زبانهای خارجی (فرانسوی، انگلیسی و لاتین) - میرزا سید جعفر برای طب (پزشکی) - میرزا رضا برای مهندسی توپخانه - استاد محمدعلی چخماق‌ساز برای قفل و کلید سازی.
در سال ۱۲۳۰ مدرسه دارالفنون به کوشش امیرکبیر ساخته شد و دیگر اعزام‌شوندگان به خارج ناچار به گذراندن دوره‌های اولیه تحصیل در خارج نبودند و می‌توانستند تحصیلاتشان را تا حد متوسطه در ایران انجام دهند.
گفتنی است که مقصد بیشتر دانشجویان در زمان قاجار و رضا شاه، فرانسه بوده است.
وقفه ۵۳ ساله
از سال ۱۲۳۷ که ۴۲ تن (که بیشترشان دانش‌آموختگان دارالفنون بودند) تا سال ۱۲۹۰ از سوی دولت کسی برای تحصیلات عالی به خارج فرستاده نشد که دلیل آن استبداد ناصرالدین شاه و نگرانی وی از افکار آزادی‌خواهانه کسانی بود که فرنگ بازمی‌گشتند و همچنین نگرانی مردم از لامذهب شدن و افکار فرنگی‌مابانه از فرنگ برگشتگان بود. در دوره مظفرالدین شاه (۱۲۷۵ تا ۱۲۸۵) هم به دلیل ضعف دولت و نابه‌سامانی اوضاع درباره فرستادن دانشجو به خارج عملی صورت نگرفت تا اینکه در پی انقلاب مشروطه (۶-۱۲۸۵) و احساس نیاز به تحول در کشور، در سال ۱۲۹۰ افرادی برای تحصیل از سوی دولت به خارج فرستاده شدند.
دوره پهلوی
با روی کار آمدن رضا خان تحول بزرگی در شمار دانشجویان اعزامی به خارج به وجود آمد. به طوری که در سال ۱۳۰۱، ۶۰ تن برای فراگیری فنون نظامی به فرانسه فرستاده شدند.و در سالهای بعد رشته‌های تحصیلی دیگر بجز امور نظامی هم در دستور کار قرار گرفت .
در زمان رضا شاه و در شهریور 1308 خورشیدی برابر با تصویب لایحه وزارت معارف،100 دانشجوی ممتاز ایرانی با بورس دولتی عازم اروپا گشتند تا تحصیل علم و دانش بیاموزند، با اتمام تحصیلات به هر کدام مشاغل مهم اداری و دانشگاهی و لشکری مملکت اعطا شد تا زیربنای استقلال ملی میهنی کشور را فراهم کنند
رضا شاه نسبت به وزارت فرهنگ و شاگردان مدارس سخت علاقمند بود و مخصوصا میل داشت وزارت فرهنگ از آن رخوت و سستی دیرینه‌اش بدر آمده کاری بزرگ را آغاز کند، بدستور وی وزارت معارف لایحه‌ای تنظیم کرد و آن را به مجلس پیشنهاد نمود که از آخر سال تحصیلی امسال برای مدت پنج سال، سالی یکصد نفر محصل جهت تحصیل در رشته‌های مختلف به اروپا اعزام شوند (بر حسب پیشنهاد وزارت فرهنگ، شاگردان اول و دوم دانشکده‌های دانشگاه تهران و دیگر مدارس عالی، برای اعزام به خارج در نظر گرفته شدند و این روند، تا بروی کار آمدن رژیم اسلامی همچنان با تغییری در جزئیات ادامه داشت)، چیزی نگذشت که مجلس لایحه را تصویب نمود و بودجه‌ای نیز توسط آقای تقی زاده وزیر مالیه وقت تهیه گردید و از میان محصلین واجد شرایط برای نخستین بار صد نفر انتخاب شدند تا به خارج اعزام گردند. در دیدار با دانشجویان انتخاب شده، رضا شاه به دانشجویان نزدیک شد و آنان به دور ایشان حلقه زدند. وی با یک یک آنان دست داد و خطاب به آنها گفت؛ آیا میدانید که شماها برای چه به خارج میفرستیم؟ لحظه‌ای سکوت حکمفرما شد و سپس یکی از شاگردان جرات به خرج داد و گفت؛ برای تحصیلات عالیه تا به مملکت خدمت بکنیم. شاه نگاهش را به او دوخت و بعد خطاب به محصلین گفت؛ ببینید آقایان! فرض میکنیم من و شما نسبت به هم وظایفی داریم. درست شد؟ وظیفه من مراقبت از شماهاست، و وظایف شماها اندوختن علم و دانش …
در دوره رضا شاه چند دوره دانشجو به خارج از کشور اعزام گردید که همین افراد بنیانگذاران بسیاری از شاخه‌های علوم و فنون و صنایع نوین در ایران طی دهه‌های سوم تا پنجم قرن جاری خورشیدی در ایران شدند.
مهمترین مقصد‌های دانشجویان ایرانی اعزامی، به ترتیب فرانسه و آلمان و انگلستان و در درجات بعدی آمریکا و …. بود.
جمهوری اسلامی
قوانین کنونی بورسیه خارج از کشور
اکنون معمولا در سطح تحصیلات تکمیلی، دانشجویان به عنوان بورسیه به خارج از کشور فرستاده می‌شوند.
براساس دستورالعمل اداره کل بورس وزارت علوم، تحقیقات و فناوری ایران، نفرات اول تا سوم دانش‌آموختگان دوره کارشناسی ارشد، دانشجویان نمونه کشوری در دوره کارشناسی ارشد برابر با آیین‌نامه انتخاب دانشجویان نمونه با تایید معاونت دانشجویی وزارت علوم یا معاونت آموزشی وزارت بهداشت، داشتن کتب تالیفی یا ترجمه شده در زمینه‌های علمی، دارا بودن دست‌کم یک مقاله چاپ شده در مجله‌های علمی-پژوهشی داخل یا خارج از کشور در زمینه‌های علمی، دارا بودن گواهی مجری بودن در انجام طرح‌های تحقیقاتی کاربردی پایان‌یافته مورد نیاز کشور و نیز مخترعان و مکتشفان که اختراعات و اکتشافات آنان در سازمان پژوهش‌های علمی و صنعتی به ثبت رسیده باشد، برگزیدگان رتبه‌های اول تا سوم جشنواره‌های خوازمی، فارابی و رازی، ارائه‌دهندگان پیشنهاد سبک‌های هنری کاربردی با تایید از مراجع ذیربط و مربیان آموزشی و پژوهشی می‌توانند در فراخوان بورس تحصیل خارج از ایران ثبت‌نام کنند.
اپلای با هزینه‌ی شخصی
به غیر از بورسیه تحصیلی، یکی دیگر از شیوه‌های تحصیل در خارج از کشور، که در سال‌های اخیر بسیار متداول شده است، اپلای با هزینه‌ی شخصی می‌باشد. دانشجویان زیادی سالانه از این طریق اقدام به اخذ پذیرش از دانشگاه‌های خارجی می‌کنند و دوره‌ی تحصیل خود را به عنوان دانشجوی بین المللی در دانشگاه‌های کشورهای اروپایی و امریکایی می‌گذرانند. دانشجویان طی مکاتباتی با دانشگاه‌های مقصد و نگاشتن رزومه و انگیزه نامه صلاحیت خود را به مراجع تصمیم گیرنده آن دانشگاه محرز می‌دارند و به تحصیل مشغول می‌شوند. البته وزارت علوم، تحقیقات و فناوری با صدور مجوز برای موسسات اعزام دانشجو، این اختیار را به آنان می‌دهد تا در پروسه انتخاب دانشگاه و کشور و همچنین تدوین درخواست پذیرش به دانشجو کمک کنند تا انتخاب درست‌تری داشته باشند