کتاب‌سوزی

نازی‌ها در حال سوزاندان کتاب‌های نویسندگان یهودی و دیگر نویسندگان مخالف در مراسم ۱۰ مه ۱۹۳۳، مشهور به مراسم کتاب‌سوزان نازی‌ها.
کتاب‌سوزی به بیان ساده اقدام به نابودی یک یا چندین نسخه از کتاب یا دیگر مکتوبات به وسیله آتش است. امروزه دیگر شکل‌های رسانه مانند سندهای صوتی، نوارهای ویدئویی و سی‌دی‌ها نیز به این روش سوزانده شده، خمیر شده یا رنده می‌شوند. این عمل که معمولا به‌طور علنی انجام می‌شود، عموما دارای انگیزه‌های سیاسی، دینی و اخلاقی است. همچنین این عمل ممکن است به‌طور پنهانی صورت گیرد، مانند هزاران کتاب نابود شده در شوروی سابق و بلوک شرق.
برخی موارد خاص از کتاب‌سوزی آسیب‌های جبران‌ناپذیری را به میراث فرهنگی کشورها وارد کردند چراکه بسیاری از کتاب‌های سوخته شده به هیچ عنوان قابل جایگزینی نبودند. از این دست می‌توان به اقداماتی مانند سوزاندن کتابخانه اسکندریه، سوزاندن کتاب‌ها و دفن دانشمندان در چین، نابود کردن کدکس‌های مایاها به وسیله اسپانیایی‌ها و در دوران معاصر کتاب‌سوزی‌های انجام گرفته به وسیله نازی‌ها اشاره کرد.
ایران
دانشنامه کتابخانه و دانش اطلاعات ارزش نسخه‌های فارسی در تاریخ کتابخانه‌های جهان را غیر قابل توصیف دانسته است. آثار دانشورانه و اسناد علمی بی‌شمار فارسی در شرایطی ظهور پیدا کرده‌اند که حق تحصیل فقط برای طبقات خاصی از اجتماع فراهم بوده‌است.
حمله اسکندر به ایران
دانشنامه کتابخانه و دانش اطلاعات می‌نویسد :
«به گفته ابن ندیم، نویسنده الفهرست، که در حدود سال ۹۸۷ میلادی نوشته شده؛ در قصر آپادانا در تخت جمشید نوشته‌هایی به صورت لوحه‌های چوبی، سنگ و خاک رس در موضوعات متعدد وجود داشت. تعداد بسیاری از این الواح به وسیله اسکندر مقدونی (۳۳۳ پیش از میلاد) نابود شد یا به کتابخانه اسکندریه فرستاده شد. کشف سی هزار لوحه از گل رس در سال ۱۹۳۴ و در زیر زمین ویرانه‌های کاخ آپادانا این گفته را تایید می‌کند. باستانشناسان این بخش را خزانه تخت جمشید یا کتابخانه استخر نامیده‌اند. اسکندر همینطور ۲۰۰۰۰ چرم گاوی را که اوستا بر روی آن‌ها نوشته شده بود سوزاند. به ما گفته شده که این کتاب‌ها در بایگانی تخت جمشید نگهداری می‌شدند و زمانی که اسکندر آن قصر را به آتش کشید این کتاب‌ها هم از میان رفتند.»
اعراب مسلمان و کتاب‌سوزی در ایران
تورج دریایی استاد کرسی ایران باستان در دانشگاه کالیفرنیا، ارواین می‌نویسد: اعراب مسلمان در خوارزم کتاب‌های مغان را سوزاندند که کار عجیب و نامعمولی بود و واقعه‌ای معمول در تاریخ فتوحات اعراب مسلمان در ایران زمین به‌شمار نمی‌آید. فقدان کتاب‌های باستانی به زبان پهلوی به دلیل تغییر زبان علمی رایج در ایران پس از حمله اعراب و بلا استفاده ماندن کتاب‌های نوشته شده به زبان پهلوی است.
نویسندگان ایرانی از جمله محمد معین و عبدالحسین زرین کوب (در دو قرن سکوت، منتشره در سال ۱۳۳۶) در مورد کتاب‌سوزی در جندی شاپور پس از فتح ایران توسط اعراب سخن رانده‌اند. از جمله منابع اولیه تاریخی مورد اشاره همه این نویسندگان، کتاب مقدمه ابن خلدون است. زرینکوب در کتاب کارنامه اسلام (۱۳۴۸) کتاب‌سوزی اعراب در تیسفون را نفی می‌کند: «روایتی هم که گفته‌اند کتابخانه مدائن را اعراب نابود کردند ظاهرا هیچ اساس ندارد و مآخذ آن تازه‌است.»
او نهایتا در کتاب روزگاران (منتشره در سال ۱۳۷۳) با باز تایید این امر که روایت کتاب‌سوزی در تیسفون چندان قدمت ندارد، با اشاره به روحیات هیجانی فاتحان، احتمال رخ دادن این مسئله را منتفی نمی‌داند. دانشنامه کتابخانه و دانش اطلاعات درباره کتاب‌سوزی کتابخانه‌ها در ایران طی حمله عرب‌ها می‌نویسد که عرب‌ها به دلیل تعصب و اعتقاد به این‌که قرآن برترین کتاب است هر کتاب غیر قرآنی را نابود کردند.
فرانز رزنتال استاد پیشین زبانهای سامی و زبان عربی در دانشگاه ییل، اسلام شناس و مترجم کتاب مقدمه، در پانوشت این گفته ابن خلدون می‌نویسد «این روایت دیگری از یک افسانه معروف است که بر طبق آن عمر دستور ویرانی کتابخانه اسکندریه را داد» .
برنارد لوئیس در مقاله‌ای ضمن بی‌اعتبار خواندن کتاب‌سوزی اعراب در اسکندریه با اشاره به تشابه این روایت ابن خلدون با روایتی که در آن نقل شده عمر فرمان به تخریب کتابخانه اسکندریه داده‌است، می‌گوید: «تاریخ‌نگار قرن چهاردهم، ابن خلدون، داستان تقریبا یکسانی را راجع به ویران کردن یک کتابخانه در ایران به دستور خلیفه عمر مطرح کرده که نشان از ویژگی عامیانه آن دارد» .
دکتر سیلمز در تحقیقی که در سال ۲۰۰۵ در ژورنال آمریکایی علوم اجتماعی اسلامی چاپ شد با اشاره به سالم ماندن دانشگاه گندی شاپور در حمله اعراب به ایران می‌نویسد اعراب به اهمیت موسسه آموزشی گندی‌شاپور پی بردند و شکوه آن را و کتابخانه و دیگر سازمان‌های شهر را باقی نگاه داشتند.
در مورد کتاب‌سوزی عرب‌ها در خوارزم، ابوریحان بیرونی در کتاب آثارالباقیه عن القرون الخالیه فصل سوم در بخش تاریخ اهل خوارزم، چنین می‌نویسد:
هجوم ترکان
کتابخانه سلطنتی سامانیان در هجوم ترکان از شرق در سده ۱۱ میلادی سوزانده شد. گفته می‌شود ابن سینا تلاش کرد به میان شعله‌های آتش برود و کتاب‌ها را نجات دهد.
حمله محمود غزنوی به ری
در جریان حمله سلطان محمود غزنوی به ری بخشی از کتابخانه بزرگ ری به آتش کشیده شد و بخشی دیگر به بخارا یا به نقلی دیگر به غزنین انتقال یافت. سوزاندن کتاب‌های شیعیان و برخی دیگر از گروهای اسلامی مد نظر بوده‌است.
حمله مغولان به ایران
دانشنامه کتابخانه و دانش اطلاعات می‌نویسد :
«یک بار دیگر تمدن عظیم ایرانیان به وسیله مهاجمین نابود شد؛ این بار به وسیله قبایل مغولان و تاتارها (۱۲۲۰ میلادی)؛ آن‌ها مساجد را تبدیل به طویله اسبان‌شان کردند، کتابخانه‌ها را سوزاندند و از نسخه‌های گرانبها به عنوان سوخت استفاده کردند.»
دوره پهلوی دوم
در ایران معاصر احمد کسروی «جشن کتاب‌سوزان» داشت. وی و پیروانش در انجمن باهماد آزادگان در روز اول دی‌ماه، کتاب‌هایی را که زیانبار می‌دانستند طی مراسمی می‌سوزاندند . احمد کسروی در یکی از مراسم‌ها چنین می‌گوید:
دوره جمهوری اسلامی
در اواخر سال ۱۳۸۴ با تغییر «مرکز امور مشارکت زنان» به «مرکز امور زنان و خانواده» در دولت نهم، شایع شد که مدیریت جدید تصمیم داشته کتاب‌های «کتابخانه تخصصی زنان» را که در دوران محمد خاتمی ایجاد شده بود از بین ببرد، اما در لحظات آخر کار متوقف شده و به تعطیل کردن کتابخانه و ایجاد محدودیت دسترسی به کتاب‌ها اکتفا شد، هرچند که گفته می‌شود تعدادی از کتاب‌ها از مرکز خارج شده و بازگردانده نشده‌است .
اندلس
در سال ۵۰۲ هجری قمری به روزگار حکومت علی بن یوسف بن تاشفین در اندلس، به دلیل مخالفت‌های فقیهان شهر، تمام نسخه‌های کتاب احیاء علوم الدین تالیف محمد غزالی را در مسجد قرطبه انباشته و آتش زدند.
هند
آتش زدن دانشگاه و کتابخانه عظیم ولابی توسط اعراب؛ دانشگاه ولابی در بین سالهای 475-775 میلادی ساخته شده بود و کتابخانه آن شامل بخشهای متعددی از ادبیات شرقی بود. این کتابخانه و دانشگاه عظیم تا قرن دوازدهم پابرجا بود تا اینکه به وسیله مهاجمین عرب نابود شد.
چین
در ۲۱۳، چین شی هوانگ (شی‌هوانگ-تی) امپراتور چین دستور داد همه کتاب‌ها به‌جز کتاب‌های مربوط به پزشکی، کشاورزی و طالع‌بینی را بسوزانند. شی هوانگ، امپراتور چین این دستور را پس از مشورت با وزیرش لی‌سی صادر کرد. با صدور این دستور، تمامی کتاب‌های تاریخی و فلسفی در تمام استان‌ها به جز استان «چین» سوزانده شد. این اقدام که در سال ۲۱۳ قبل از میلاد آغاز شد به زنده به گور کردن بسیاری از روشنفکرانی که با عقاید تعصب‌آمیز امپراتور مخالفت می‌کردند انجامید.
این تخریب فرهنگ چین در طول شورشی که به حکومت امپراتور چین ار شی (پسر امپراتور چین شی هوآنگ) پایان داد، عمق بیشتری گرفت چراکه در این شورش، قصر سلطنتی و بایگانی استانی سوزانده شد و به این ترتیب بسیاری از کتاب‌هایی که به وسیله امپراتور پدر نگه داشته شده بود نیز از بین رفت.
آثار یهودیت
نوشته‌های یهودی و کتاب‌های قانون، توسط شاه یهواکیم و شاهان سلسله سلوکیان: بر طبق تورات در پنجمین سال پادشاهی یهواکیم، ارمیای نبی سخنان خدا را برای باروک خواند و او آن‌ها را بر روی طوماری نوشت. سال بعد سه یا چهار برگ از آن در حضور پادشاه و همسرش خوانده شد که در نتیجه آن یهواکیم تومار را با چاقو پاره کرد و آن را در آتش اجاق انداخت.
تخریب بسیار عمده‌تری توسط آنتیوخوس پنجم پادشاه دوره سلوکیان صورت گرفت. او در سال ۱۶۸ قبل از میلاد دستور داد تمامی نسخه‌های کتاب قانون که در اورشلیم وجود داشت تکه‌تکه و سوزانده شوند.
تخریب مکتوبات یهودیت در قرون وسطی: سوزاندن کتاب‌های یهودیان اولین بار به وسیله «پاپ گرگوری نهم» آغاز شد. او «لویی نهم» پادشاه فرانسه را متقاعد ساخت تا ۱۲،۰۰۰ نسخه از تلمود را در پاریس به آتش بکشد. این کار بعدها به وسیله پاپ‌های بعدی ادامه پیدا کرد. کلیسا و حکومت‌های مسیحی تلمود را یک کتاب منفور و توهین‌آمیز به آموزه‌های مسیح می‌دانستند. از متعصب‌ترین و متنفرترین پاپ‌ها نسبت به یهود و یهودیان می‌توان به اینوسنت چهارم (۱۲۴۳-۱۲۵۴)، کلمنت چهارم (۱۲۵۶-۱۲۶۸)، ژان بیست و دوم (۱۳۱۶-۱۳۳۴)، پل چهارم (۱۲۵۵-۱۲۵۹)، پیوس پنجم (۱۵۶۶-۱۵۷۲)، و کلمنت هشتم (۱۵۹۲-۱۶۰۵) اشاره کرد. آن‌ها تقریبا در نابود کردن کامل این کتاب‌ها موفق شدند. در این زمان یهودیان به‌طور مداوم در حال نسخه برداری از این کتاب‌ها بودند و با اختراع ماشین چاپ کلیساها متوجه شدند که دیگر نابود کردن تمامی نسخه‌های تلمود و دیگر کتاب‌های مقدس یهودیان غیرممکن است.
مصر
کتابخانه‌های اسکندریه در مصر در مقاطع مختلف تاریخی، تخریب شده‌است. برخی از معروف‌ترین دستورهایی که برای تخریب این کتابخانه‌ها صادر شده‌است، عبارتند از:
به دستور جولیوس سزار در سال ۴۸ بعد از میلاد
حمله اورلین در سده سوم میلادی
به دستور تئودئوس اول در سال ۳۹۱ میلادی و قتل هیپاتیا
اکثر مورخین امروزی روایت تخریب کتابخانه‌های اسکندریه به‌وسیله عمروعاص و به‌دستور عمر را پس از فتح مصر توسط مسلمانان در ۶۴۲ میلادی، جعلی میدانند .
آفریقای جنوبی
از سال ۱۹۵۵ تا ۱۹۷۱ میلادی، هزاران جلد کتاب و سایر مکتوبات از کتابخانه‌های عمومی و خصوصی در آفریقای جنوبی جمع‌آوری و در کوره‌های کتاب‌سوزی سوزانده شد. نکته قابل توجه در این واقعه آن است که این اقدام با اعتراضی از سوی کتابداران و کارمندان کتابخانه‌ها مواجه نشد.
تا قبل از روی کار آمدن حزب ملی آفریقای جنوبی در سال ۱۹۴۸ میلادی، تنها ۱۰۰ عنوان کتاب در فهرست کتاب‌های ممنوعه قرار داشت. در سال ۱۹۴۹، تعداد این کتاب‌ها به ۲۰۰ عنوان و تا سال ۱۹۵۵ به ۱۴۰۰ عنوان رسید. گفته می‌شود در سال ۱۹۶۸، حدودا ۱۲ هزار عنوان کتاب در این فهرست قرار گرفته بود.
اولین کتاب‌هایی که در این دوران به آتش کشیده شدند، کتاب‌های پورنو بودند. این کتاب‌ها از سایر کشورها به آفریقای جنوبی وارد شده بودند و ماموران سانسور، آن‌ها را شرم‌آور می‌دانستند. این کتاب‌سوزی به‌زودی دامنگیر کتاب‌ها، رساله‌ها و سایر مکتوبات چاپ داخل این کشور نیز شد و موضوعات مختلفی مانند سیاست، ادبیات کلاسیک و مسائل قومی را در بر گرفت. برآورد دقیق تعداد کتاب‌های تخریب شده در این سال‌ها، به سادگی امکان‌پذیر نیست اما احتمالا این کار به‌طور پیوسته و طی دوره‌های زمانی منظم صورت می‌گرفته‌است. بخش عمده‌ای از اخباری که در این زمینه در دست می‌باشد، مربوط به روزنامه‌هایی است که در آن دوران منتشر می‌شده‌اند و عمدتا به وقایع شهرهای بزرگ این کشور اشاره کرده‌اند.
عراق
در حمله آمریکا به عراق، دو کتابخانه عمده بغداد یعنی کتابخانه ملی و کتابخانه اوقاف بغداد که از مهمترین مراکز حفظ اسناد و مدارک تاریخی عراق هستند به آتش کشیده شده یا احیانا سرقت و سپس به آتش کشیده شدند. برخی از تحلیل گران این کارها را به گروه‌های سازمان‌یافته یهودی یا هوادار اسرائیل نسبت می‌دهند که گفته می‌شود با آمریکایی‌ها به عراق آمده بودند.
سایر کتاب‌سوزی‌ها
در پی اختلاف دومینیک قدیس و کاتارها (آلبیگاییان)، هر دو طرف کتاب‌هایشان را در آتش افکندند، و کتاب‌های دومینیک قدیس به طرز معجزه‌آسایی از گزند آتش سالم ماندند.
کتاب تاریخ روم نوشته سناتور آئولوس سرموتیوس کوردوس، توسط آئدیلس در سال ۲۵ بعد از میلاد.
طومارهای جادوگری، توسط نخستین تغییر کیش دهندگان در افسس.
کتاب‌های اپیکور، در پافلاگونیا.
متن‌های کیمیاگری مصر، توسط دیوکلسین در سال ۲۹۲ میلادی.
کتاب‌های مسیحی، توسط دیوکلسین، برای آزار مسیحیان، در سال ۳۰۳ میلادی.
کتاب‌های آریانیسم بعد از انجمن نیس، به عنوان ارتداد، سال ۳۲۵ میلادی.
کتاب‌های الهامی، توسط استیلیچو (مرگ در ۴۰۸ میلادی).
متن‌های مصری که با مسیحیت همخوانی نداشت، توسط اثناسیوس، سال ۳۶۷ میلادی.
نوشته‌های پریسیلیان، به عنوان ارتداد، سال ۳۸۳ میلادی.
اتروسکا دیسیپلینا، کتاب‌های آیینی و پیشگویی اتروسکی، قرن پنجم میلادی.
کتاب‌های نستوری به عنوان ارتداد به دستور تئودوسیس دوم، ۴۳۵ میلادی.
ابوبکر در اوایل خلافتش، احادیث موجود نوشته‌شده از محمد را توسط عایشه جمع‌آوری، و همه را سوزاند.
نسخه‌هایی از قرآن به دستور عثمان، خلیفه سوم در حدود سال ۶۵۰ میلادی.
در آتش انداختن کتاب‌های مذهبی برای آزمایش آنها، در تولدو اسپانیا، ۱۰۸۵ میلادی.
پیر ابلارد وادار شد در سال ۱۱۲۱ کتاب الهیات خود را به عنوان ارتداد بسوزاند.
تخریب متن‌های کاثار به خواست کلیسای کاتولیک در سده ۱۳ میلادی.
متن فلسفی دلالهالحائرین، نوشته موسی پسر میمون، در سال ۱۲۳۳ میلادی در مون‌پلیه، جنوب فرانسه.
کتابخانه بیت‌الحکمه در بغداد و کتابخانه‌های دیگر در زمان هجوم مغول‌ها در سال ۱۲۵۸ میلادی. گفته می‌شود آب دجله با رنگ جوهر شمار هنگفت کتاب‌هایی که به رودخانه انداخته شد به مدت ۶ ماه سیاه‌رنگ ماند.
کتاب‌های جان ویکلیف توسط اسقف اعظم بی‌سواد پراگ در سال ۱۴۱۰ میلادی، برای پیشگیری از گسترش آموزه‌های جان هوس
مقامات شوروی به خاطر هراس از نزدیکی مردم پارسی تاجیکستان با مردم ایران و افغانستان، بخشی از کتاب‌های ادبیات فارسی در آن کشور را از بین بردند . کمونیست‌های شوروی در دهه سی میلادی (۱۳۳۸-۱۳۴۸) هر کتاب فارسی را که می‌یافتند می‌سوزاندند .
نیروهای پشتون‌تبار طالبان در بسیاری موارد به تخریب و سوزاندن کتاب‌های فارسی در افغانستان دست زدند.
ارجاعات فرهنگی
کتاب فارنهایت ۴۵۱ اثر ری برادبری دنیایی را وصف می‌کند که در آن کتاب‌سوزی به صورت سیستماتیک انجام می‌شود. نام کتاب به دمای اشتعال کاغذ اشاره دارد.
در بخش اول دن کیشوت اثر سروانتس، کشیش و خدمتکار کتاب‌های پهلوانی دن کیشوت را می‌سوزانند.
یوهان ولفگانگ فون گوته در بخش شرح و توصیف دیوان غربی-شرقی در مورد کتابسوزی در ایران به دست اعراب چنین می‌نویسد:
مرتضی راوندی در کتاب تاریخ اجتماعی ایران پس از اشاره به نوشته ابن خلدون در مقدمه می‌نویسد:
مرتضی مطهری با اشاره به تاریخچه دانشگاه جندی شاپور در تیسفون می‌نویسد:
وی با استناد به هم عصر بودن اسکندر و ارسطو - که یونان پیشتر از زمان او در علوم عقلی به شکوفائی رسیده بود- نقل قول آغازین ابن خلدون -مبنی بررسیدن علوم عقلی از ایرانیان به یونانیان پس از حمله اسکندر- را نا درست می‌داند. به گفته او، اینکه ابن خلدون جمله‌اش را با عبارت «گفته می‌شود» آغاز کرده، موید ضعیف بودن این نقل قول است.
ابوریحان بیرونی در کتاب آثارالباقیه عن القرون الخالیه در مورد حمله قتیبه ابن مسلم سردار امویان چنین می‌نویسد:
عبدالحسین زرین کوب در این باره می‌نویسد: «آنچه هم بیرونی راجع به نابود شدن کتب خوارزمی گفته است مشکوک است و به هر حال موید این واقعه نمی‌تواند بود.»
ابوریحان در مقدمه کتاب " صیدله " یا " صیدنه " درباره زبان خوارزمی می‌گوید: این زبان به هیچوجه قادر برای بیان مفاهیم علمی نیست، اگر انسان بخواهد مطلبی علمی با این زبان بیان کند، مثل اینست که شتری بر ناودان آشکار شود.
کتاب‌سوزی در ایران
کتاب
سانسور