تیرانوسوروس

مقاله دکتر امیرمهدی کرمی دیرینه شناس
تیرانوسوروس ، برگرفته از واژه‌ای لاتین به معنای «مارمولک ستمگر»، هم‌چنین مشهور با عنوان تی‌رکس ، دایناسور گوشتخواری از دوره کرتاسه می‌باشد.
تیرانوسور یک دسته از دایناسورهای ددپا است گونه مشهور تیرانوسور رکس (رکس در لاتین به معنی پادشاه می‌باشد) به صورت عامیانه به تی رکس مختصر می‌شود، این نام در فرهنگ عمومی دنیا ماندنی شده‌است. آن‌ها در سراسر آمریکا شمالی امروزی زندگی می‌کردند با یک گستره خیلی وسیع‌تر نسبت به بقیه ستمگرسوسماران.
سنگواره‌هایی از تی رکس در انواع شکل‌های تاریخی سنگ مربوط به سه میلیون سال آخر دوره کرتاسه پیدا شده‌اند. (تقریبا ۶۸ تا ۶۵ میلیون سال قبل) آن‌ها در میان آخرین دایناسورهای پرنده بوده‌اند که پیش از رویداد انقراض سوم کرتاسه می‌زیستند.
همانند تیرانوسورسانان دیگر، تیرانوسور یک گوشتخوار دو پا با یک جمجمه بزرگ که با دم بزرگش تعادلش را ایجاد می‌کرده‌است. نسبت به پاهای عقب بزرگ و نیرومند، اندام‌های جلوی تیرانوسور کوچک بودند. تی رکس بزرگترین تیرانوسورسان و یکی از بزرگترین درندگان زمین شناخته شده‌است که حدود ۱۳ متر طول، ۵ متر ارتفاع و بیش از ۱۷ تن وزن داشته‌است اما ممکن بود یک نر وزنش هم حتی به ۲۰ تن نیز برسد. تیرانوسور دایناسورهای اردک‌منقار (هادروسور) و شاخ‌چهره را شکار می‌کرده اگرچه کارشناسان عقیده دارند او یک لاشه‌خوار بوده‌است.
نمونه اسکلت کامل تیرانوسور در موزه ژوراسیک آستوریاس در اسپانیا
تا کنون حدود ۳۰ قطعه فسیل از تی‌رکس پیدا شده‌است که اکثر آن‌ها کامل‌اند. یکی از نمونه‌های کامل آن در موزه ژوراسیک آستوریاس در اسپانیا نگهداری می‌شود. حدود صد سال از کشف تیراناسوروس رکس می‌گذرد و از آن زمان این حیوان از درنده‌ترین ٫ بزرگترین و قویترین موجودات تاریخ به‌شمار می‌آید. تی رکس بیش از ۱۸ تن وزن داشت و هنگامی که این حیوان بزرگ حمله را شروع می‌کرد هیچ چیز نمی‌توانست مانع او شود.
200px
ویژگی‌ها
تی رکس را تیرانوزوروس رکس هم می‌شناسند. او قوی‌ترین گوشتخوار و سلطان دایناسورها را هم می‌شناسند. وحشتناک‌ترین گازها را او می‌گیرد و نقطه ضعفش گردنش است. (مانند بقیه تیراناسورها). او دستان بسیار کوچکی دارد؛ ولی سرعت خوب از ویژگی‌هایش است. تی رکس قویترین قدرت آرواره در تاریخ موجودات خشکی زی را داشته و تنها قدرت آرواره‌اش از مگالودون بزرگترین و قدرتمندترین شکارچی تاریخ اقیانوس ضعیف‌تر بوده‌است. طول دندان‌های تیرکس معمولا ۲۵ تا ۴۰ سانتی‌متر بوده و تعداد دندان‌های این دایناسور عظیم ۶۰ الی ۷۰ عدد بوده است. بسیاری از دانشمندان این هیولای ضد تانک را قویترین حیوان تاریخ این عالم می‌دانند.
توصیف
تیراناسور بزرگترین گوشتخوار تمام ادوار تا کنون بوده‌است. بزرگترین اندازه کاملش ۱۳٫۲ متر طول و ۵،۴ متر ارتفاع تا کپل و در مورد وزنش هم در سال‌های مختلف تخمین‌های مختلفی زده شده‌است. از حداکثر ۹٫۸ تن تا حداقل ۶،۹ تن و تحقیقات بعدی وزن را بین ۷ تا ۱۰،۶ تن تخمین می‌زنند؛ ولی جدیدترین تحقیقات وزنش را بین ۱۶ تا ۲۰ تن تخمین زده‌اند (در سال ۲۰۱۳ با پیشرفته‌ترین دستگاه‌های تخمین وزن حساب شده‌است). تی رکس‌های ماده معمولا ۱۲،۵ متر طول داشتند و وزنشان بین ۱۵ تا ۱۷ تن بوده و تی رکس‌های نر ۱۳ متر طول و بین ۱۷ تا ۲۰ تن وزن داشته‌اند. در هر حال تیراناسور بزرگتر از معروفترین تروپود دوره ژوراسیک یعنی آلوسور بوده‌است؛ و مقدار بسیار ناچیزی کوچکتر از گوشتخوارهای دوره کرتاسه مثل اسپینوسور و جیگانوتوسور بوده‌است.
مقایسه دایناسورهای ددپای غول‌پیکر، تیرانوسور ارغوانی است.
گردن تی رکس مانند تروپودها بشکل طبیعی بصورت S شکل منحنی یافته بود. اما برای تحمل سر سنگین تی‌رکس دستان او کوتاه و ماهیچه‌ای بود. دستان کوتاه بودند و گمان می‌رود که فقط دو انگشت داشتند. اما یک گزارش چاپ نشده تا سه انگشت را در یک اثر باقی‌مانده از پنجه جانور ذکر می‌کند. اما اندام‌های عقبی (پاها) در مقایسه با تروپودها نسبت به بدن در بلندترین اندازه بودند. دم تی رکس بلند و سنگین بود و گاهی شامل ۴۰ مهره می‌شد، و برای حفظ توازن بدن و سر سنگین استفاده می‌شده‌است. برای جبران بدن بسیار بزرگ جانور بسیاری از استخوان‌های سراسر اسکلت تیراناسور توخالی بودند؛ که این باعث کاهش وزن بدون تقلیل رفتن قدرت و نیرو حیوان می‌شد.
تاریخچه زندگی
پیدا شدن چند نمونه جوان از تیراناسور به دانشمندان این اجازه را داد که بتوانند سرعت رشد این موجودات را بفهمند. کوچکترین نمونه یافت شده وزنش ۲۹٫۹ کیلوگرم تخمین زده می‌شود، در حالی که در همان زمان تیراناسورهای بزرگ وزنی بالغ بر ۲۰۰۰۰ کیلوگرم داشته‌اند. بررسی‌های بافت‌شناسی نشان می‌دهد که یک تیراناسور استخوان‌هایش فقط دو سال قبل از مرگش پیر و فرسوده شده بودند. این دایناسور ۲۸ سال عمر داشته‌است که حداکثر عمر تخمین زده شده برای تیراناسور می‌باشد.
کلاد