ایروان

ایروان (در ارمنی : یروان) (; ، ) پایتخت و بزرگ‌ترین شهر جمهوری ارمنستان است. در امتداد رود هرازدان واقع شده است. ایروان مرکز اداری، فرهنگی و صنعتی این کشور است.
تاریخ ایروان به سده هشتم پیش از میلاد و پیدایش دژ اربونی در سال ۷۸۲ پیش از میلاد در دورترین نقطه غربی دشت آرارات توسط پادشاه آرگیشتی یکم بازمی‌گردد.
شهر ایروان توسط یونسکو به عنوان پایتخت جهانی کتاب در سال ۲۰۱۲ (میلادی) برگزیده شد. ایروان عضو وابسته به شهرهای اروپا است.
تاریخ
از ۴۰۰۰ سال پیش از میلاد، انسان‌ها در محدوده ایروان زندگی می‌کرده‌اند. استحکامات عصر برنز شامل شنگاویت، کارمیربرد و بردادزور در این منطقه یافت شده‌اند. کاوش‌های باستان‌شناسی قلعه اورارتویی به نام اربونی را که در ۷۸۲ (پیش از میلاد) و بنا به امر شاه آرگیشتی یکم بنا شده بود را نمایان ساخت که در محل ایروان فعلی و برای محافظت از حملات قفقازیان شمالی قرار داشت. کانال‌های آبیاری و مخزن آب اورارتویی نیز در این محل کشف شده‌است. قلعه تیش‌ابیانی (کارمیربلور) به دست سیت‌ها در ۵۸۵ (پیش از میلاد) تخریب شد.
بین سده‌های ۶ و ۴ پیش از میلاد، ایروان یکی از مراکز مهم قلمرو ساتراپ ارمنی در امپراتوری هخامنشی بود. دوره زمانی بین سده‌های ۴ و ۳ پیش از میلاد نیز به عصر سیاه ایروان معروف است چراکه دانش تاریخی درباره آنچه در این دوره بر ایروان گذشت در دسترس نیست. نخستین کلیسا در ایروان، کلیسای سنت پیتر و پاول در سده پنجم ساخته شد که در ۱۹۳۱ (میلادی) فروریخت.
در دوران عظمت اعراب، ایروان در ۶۵۸ (میلادی) به دست آنها افتاد. از آن زمان به مرکزی استراتژیک به عنوان گذرگاه کاروان‌های بازرگانی اروپا و هند مبدل شد. از سده هفتم به بعد نام ایروان به این شهر اطلاق شد و بین سده‌های ۹ و ۱۱ و بیش از حمله سلجوقیان، ایروان بخش امنی در دودمان باگراتونی بود.
ایروان در ۱۳۸۷ (میلادی) به چنگ تیمور درآمد و به تاراج رفت. شهر به عنوان مرکز اجرایی ایلخانیان درآمد، و به لحاظ اهمیت راهبردی خود در طی قرن‌ها، بارها میان عثمانی‌ها و ایرانیان رد و بدل شد. در اوج جنگ‌های میان ایران و عثمانی در ۱۵۱۳ تا ۱۷۳۷ (میلادی)، شهر ۱۴ بار دست به دست شد. در دوران شاه عباس اول و در ۱۶۰۴ (میلادی)، ده‌ها هزار ارمنی به ایران کوچانده شدند. نخستین نتایج این کوچ‌ها این بود که درصد مسلمین ساکن در این شهر به ۸۰ درصد رسید در حالیکه جمعیت ارمنیان محلی باقی‌مانده در سرزمین به ۲۰ درصد هم نمی‌رسید.
ژان شاردن، جهانگرد فرانسوی، از ایروان بازدید کرد و در کتابش، شرحی از این شهر را ذکر کرده‌است. زمین‌لرزه سهمگین ۷ ژوئن ۱۶۷۹ ارمنستان شهر ایروان را تخریب نمود.
در طی جنگ ایران و روس، و در تاریخ ۱ اکتبر ۱۸۲۷ شهر ایروان به دست ارتش روس (تحت ریاست ایوان پاسکویچ) افتاد و در ۱۸۲۸ (میلادی) و بر اساس عهدنامه ترکمانچای رسما از تسلط ایرانیان خارج شد.
حاجی سیاح در سفرنامه خود می‌نویسد:
دوره اربونی و اورارتو
حکمرانی مادها و هخامنشیان
پادشاهی ارمنستان باستان
دوره ساسانیان
تهاجم اعراب مسلمان
ارمنستان باگراتونی
دوره سلجوقی، ارمنستان زاکارید و حکمرانی مغولان
طوایف آق قویونلو و قراقویونلو
حکمرانی ایرانیان
حکمرانی روس‌ها
استقلال کوتاه مدت
دوره شوروی
جغرافیا
ایروان در دامنه کوه آرارات و بر کرانه رود هرازدان بنا شده‌است و جمعیت آن در سال ۱۹۸۹ (میلادی)، ۱،۲۰۱،۵۳۹ نفر سرشماری شده‌است. این شهر در تقسیمات کشور ارمنستان تابع هیچ استانی نیست و در واقع در مرز چهار استان کوتایک در شمال، آرارات در جنوب، آرماویر در جنوب غربی و آراگاتسوتن در شمال غربی قرار دارد. ارتفاع این شهر از سطح دریا از بین ۹۰۰ متر تا ۱۳۰۰ متر می‌باشد.
شهر ایروان از مراکز مهم اصلی صنعتی، فرهنگی، و علمی منطقه قفقاز است. خطوط راه آهن گسترده‌ای از این شهر منشعب شده و شهر مرکز بازرگانی فراورده‌های کشاورزی است. علاوه بر این، کارخانه‌های ایروان در زمینه فراوری فلزات، ماشین‌افزار، لوازم برقی، شیمیایی، بافندگی و غذایی فعالیت دارند.
Topography and location
آب و هوا
دولت و سیاست
تقسیمات شهری
دوازده ناحیه ایروان
شهر ایروان به دوازده ناحیه شهری (، varčakan šrĵan) تقسیم شده است. مجموع مساحت دوازده ناحیه ایروان می‌باشد.
District
Armenian
Population (2011 census)
Population (2016 estimate)
Area (km2)
ناحیه آجاپنیاک

۱۰۸،۲۸۲
۱۰۹،۱۰۰
۲۵
ناحیه آرابکیر

۱۱۷،۷۰۴
۱۱۵،۸۰۰
۱۲
ناحیه آوان

۵۳،۲۳۱
۵۳،۱۰۰
۸
ناحیه داوتاشن

۴۲،۳۸۰
۴۲،۵۰۰
۶
ناحیه اربونی

۱۲۳،۰۹۲
۱۲۶،۵۰۰
۴۸
ناحیه کاناکر زیتون
-
۷۳،۸۸۶
۷۴،۱۰۰
۸
ناحیه کنترون

۱۲۵،۴۵۳
۱۲۵،۷۰۰
۱۴
ناحیه مالاتیا سباستیا
-
۱۳۲،۹۰۰
۱۳۵،۹۰۰
۲۶
ناحیه نورک ماراش
-
۱۲،۰۴۹
۱۱،۸۰۰
۴
ناحیه نور نورک

۱۲۶،۰۶۵
۱۳۰،۳۰۰
۱۴
ناحیه نوباراشن

۹،۵۶۱
۹،۸۰۰
۱۸
ناحیه شنگاویت

۱۳۵،۵۳۵
۱۳۹،۱۰۰
۴۰
جمعیت شناسی (ساختار جمعیتی)
(بجز دژ ایروان)
سال
ارمنی
آذربایجانی
روس
دیگر
کل
ح. ۱۶۵۰
اکثریت مطلق
ح. ۱۷۲۵
اکثریت مطلق
~۲۰،۰۰۰
۱۸۳۰
۳،۹۳۷
۳۴،۳٪
۷،۳۳۱
۶۳٫۹٪
۱۹۵
۱٫۷٪
۱۱،۴۶۳
۱۸۷۳
۵،۹۵۹
۴۹٫۹٪
۵،۸۰۵
۴۸٫۶٪
۱۵۰
۱٫۳٪
۲۴
۰٫۲٪
۱۱،۹۳۸
۱۸۹۷
۱۲،۵۲۳
۴۳٫۲٪
۱۲،۳۵۹
۴۲٫۶٪
۲،۷۶۵
۹٫۵٪
۱،۳۵۹
۴٫۷٪
۲۹،۰۰۶
۱۹۲۶
۵۹،۸۳۸
۸۹٫۲٪
۵،۲۱۶
۷٫۸٪
۱،۴۰۱
۲٫۱٪
۶۶۶
۱٪
۶۷،۱۲۱
۱۹۳۹
۱۷۴،۴۸۴
۸۷٫۱٪
۶،۵۶۹
۳٫۳٪
۱۵،۰۴۳
۷٫۵٪
۴،۳۰۰
۲٫۱٪
۲۰۰،۳۹۶
۱۹۵۹
۴۷۳،۷۴۲
۹۳٪
۳،۴۱۳
۰٫۷٪
۲۲،۵۷۲
۴٫۴٪
۹،۶۱۳
۱٫۹٪
۵۰۹،۳۴۰
۱۹۷۹
۹۷۴،۱۲۶
۹۵٫۸٪
۲،۳۴۱
۰٫۲٪
۲۶،۱۴۱
۲٫۶٪
۱۴،۶۸۱
۱٫۴٪
۱،۰۱۷،۲۸۹
۲۰۰۱
۱،۰۸۸،۳۸۹
۹۸٫۶٪
۶،۶۸۴
۰٫۶٪
۸،۴۱۵
۰٫۸٪
۱،۱۰۳،۴۸۸
ایروان در اصل شهر کوچکی بود تا آنکه پایتخت ارمنستان شد و به جمعیت یک میلیونی رسید. تا زمان فروپاشی اتحاد شوروی، ایروان شهری با بیشینه جمعیت ارمنی و کمینه جمعیت روسی، آذری، کرد و ایرانی بود؛ ولی پس از فروپاشی شوروی و جنگ قره باغ، جمعیت آذری این شهر در تبادل جمعیت میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان در میانه سال‌های ۱۹۸۸ تا ۱۹۹۴ (میلادی) از کشور رانده شدند. همچنین بخش بزرگی از روس‌ها نیز در بحران اقتصادی سال ۱۹۹۰ (میلادی) از کشور مهاجرت کشور و هم اکنون اکثریت جمعیت شهر ارمنی است.
پس از فروپاشی اتحادیه جماهیر شوروی به دلیل مشکلات و بحران‌های اقتصادی هزاران نفر اغلب به روسیه، آمریکای شمالی و اروپا مهاجرت کرده‌اند. جمعیت ایروان از ۱،۲۵۰،۰۰۰ در سال ۱۹۸۹ به ۱،۱۰۳،۴۸۸ در سال ۲۰۰۱ (میلادی) و ۱،۰۹۱،۲۳۵ در سال ۲۰۰۳ کاهش پیدا کرد. با این حال جمعیت ایروان از سال ۲۰۰۷ رشد داشته است و هم اکنون به ۱،۱۰۷،۸۰۰ رسیده است.
گروه‌های قومی
با وجودی که کوه آرارات هم‌اکنون در خاک ترکیه واقع شده‌است، اما آرارات از جمله نمادهای مهم مردم ارمنی و نماد استقامت و تعصب نسبت به مام میهن است. این کوه از هر منطقه‌ای در ایروان قابل مشاهده است.
ایروان نخستین بار توسط ارمنیان مورد سکونت قرار گرفت و تا سده ۱۵ (میلادی) مردم از لحاظ ژنتیکی همسان بودند. مردم دژ ایروان که در سال ۱۵۸۰ میلادی ایجاد شد سربازهای مسلمان بودند که تقریبا دو تا سه هزار نفر را شامل می‌شدند. جهانگرد فرانسوی ژان باتیست تاورنیه که احتمالا شش بار در میان سالهای ۱۶۳۱ تا ۱۶۶۸ میلادی از ایروان بازدید کرده است می‌گوید که شهر انحصارا از جمعیت ارمنی است. در میان جنگهای ایران و عثمانی در سال ۱۷۲۰ (میلادی) اکثریت مطلق جمعیت ارمنی بودند. ترکیب جمعیتی ایروان به خاطر مجموعه‌ای از رویدادهای میان ایران و روسیه و عثمانی دگرگون شد و در سده ۱۹ (میلادی) اکثریت جمعیت مسلمانان شدند.
تا زمان پیوستن ارمنستان به اتحاد شوروی، ایروان یک شهر چند فرهنگی و ترکیبی از ارمنیان و تاتارهای قفقاز (آذربایجانی‌های امروز) بود. پس از نسل‌کشی ارمنی‌ها، بسیاری از ارمنیان آواره از ارمنستان غربی (ترکیه امروزی) به ارمنستان شرقی گریختند. در ۱۹۱۹ (میلادی) حدود ۷۵۰۰۰ ارمنی عمدتا از واسپوراکان از امپراتوری عثمانی به ایروان رسیدند. بخش قابل توجهی از این آوارگان به خاطر تیفوس و دیگر بیماری‌ها جان خود را از دست دادند.
از ۱۹۲۱–۱۹۳۶ حدود ۴۲،۰۰۰ هزار نفر از ارمینان عراق، ترکیه، ایران، یونان، سوریه، فرانسه، بلغارستان و غیره به ارمنستان شوروی آمدند و در ایروان ساکن شدند. موج دوم بازگشت‌ها از ۱۹۴۶–۱۹۴۸ با بازگشت ۱۰۰ هزار تن از ارمنیان کشورهای ایران، سوریه، لبنان، یونان، بلغارستان، رومانی، قبرس، فلسطین، عراق، مصر، فرانسه، ایالات متحده آمریکا و غیره به ارمنستان شوروی بازگشتند و دوباره در ایروان ساکن شدند؛ بنابراین در طول سه دهه در شوروی برای نخستین بار ایروان از نظر قومی همگن‌تر شد. در اواخر دهه ۸۰ و اوایل دهه ۹۰ (میلادی) ۲،۰۰۰ تن آذری باقی مانده در ایروان نیز به دلیل جنگ‌های قره باغ ایروان را ترک کردند.
فرهنگ
موزه‌ها
موزه تاریخ ایروان
کتابخانه‌ها
ماتناداران
آرشیوهای ملی ارمنستان
هنری
سینما مسکو
سینما مسکو
مرکز خرید دالما گاردن
مرکز خرید ایروان
جشنواره بین‌المللی فیلم زردآلوی طلایی ایروان
تالار اپرای ایروان
تئاتر عروسکی هوهانس تومانیان ایروان
بناهای یادبود
دژ اربونی
مسجد کبود، ایروان
پل سرخ، ایروان
تالار اپرای ایروان
پانتئون کومیتاس
سینما مسکو
مام ارمنستان
ماتناداران
دریاچه ایروان
یادمان نسل‌کشی ارمنی‌ها
ورنیساژ ایروان
یرابلور
کاسکاد ایروان
کلیسای جامع سنت گریگور روشنگر
ترابری
هوایی
مترو
متروی ایروان در سال ۱۹۸۱ تاسیس شده و هم‌اکنون دارای ۱ خط و ۱۰ ایستگاه می‌باشد.
اقتصاد
صنعت
امور مالی و خدماتی
ساخت و ساز
گردشگری
هتل آرمنیا مرییات ایروان
مرکز خرید دالما گاردن
ایروان یعنی از مناطق اصلی گردشگری در ارمنستان محسوب میشود و این صنعت سال به سال در حال رشد و پیشرفت می‌باشد؛ این شهر با داشتن هتل‌ها، رستوران‌ها، بارها و کلوب‌های شبانه مدرن باعث جذب گردشگران از کشورهای مختلف شده است.
این شهر که از امن‌ترین شهرهای دنیا محسوب میشود دارای کلوب‌های شبانه متعدد می‌باشد، هتل‌هایی همچون هتل آرمنیا مرییات، گرند هتل و همچنین هتل آنی پلازا از بهترین مراکز اقامتی این شهر به شمار می‌آیند، مراکز خرید دالما گاردن، مرکز خرید ایروان و خیابان شمالی با داشتن فروشگاه‌های متعدد عرضه کننده برندهای مطرح جهانی می‌باشند.
آموزش و پرورش
تسهیلات آموزشی و فرهنگی ایروان شامل هشت دانشگاه، فرهنگستان ملی علوم ارمنستان، موزه دولتی و چندین کتابخانه از جمله یک مرکز بزرگ دستنویس‌ها به نام ماتناداران است. از جاذبه‌های گردشگری شهر می‌توان از کاسکاد (پلکان مشرف بر شهر)، مسجد کبود ایروان، تنها مسجد ایرانی بازمانده در شهر، بازمانده‌های یک دژ عثمانی از سده ۱۶ میلادی، صومعه داتو و نوراوانک سده ۱۳ میلادی نام برد. نام فرودگاه شهر ایروان زوارتنوتس است.
دانشگاه دولتی ایروان در سال ۱۹۱۹ پایه‌گذاری شد. پس از دو سال در ۱۹۲۱ دانشگاه معماری و شهرسازی ایروان در غالب یک مدرسه فنی شروع به فعالیت کرد.
دانشگاه پزشکی دولتی ایروان نیز یکی از قدیمی‌ترین دانشگاه‌های کشور ارمنستان است که در مقاطع دکترای عمومی، تخصص‌های پزشکی و دکترای تخصصی در رشته‌های مختلف دانشجو دارد.
ورزشی
روابط بین‌المللی
شهرهای خواهر خوانده
کارارا، ایتالیا، از ۱۹۶۵
آنتاناناریوو، ماداگاسکار، از ۱۹۸۱
کمبریج، ماساچوست، ایالات متحده آمریکا، از ۱۹۸۷
مارسی، فرانسه، از ۱۹۹۲
اصفهان، ایران، از ۱۹۹۵
اودسا، اوکراین، از ۱۹۹۵
تفلیس، گرجستان، از ۱۹۹۶
بیروت، لبنان، از ۱۹۹۷
دمشق، سوریه، از ۱۹۹۷
مونترآل، کانادا، از ۱۹۹۸
بوئنوس آیرس، آرژانتین، از ۲۰۰۰
براتیسلاوا، اسلواکی، از ۲۰۰۱
سائو پائولو، برزیل، از ۲۰۰۲
کیشیناو، مولداوی، از ۲۰۰۵
روستوف-نا-دونو، روسیه، از ۲۰۰۵
لس آنجلس، ایالات متحده آمریکا، از ۲۰۰۷
نیس، فرانسه، از ۲۰۰۷
ونیز، ایتالیا، از ۲۰۱۱
ریگا، لتونی، از ۲۰۱۳
امان، اردن، از ۲۰۱۴
نووسیبیرسک، روسیه، از ۲۰۱۴
شراکت
پودگوریتسا، مونته‌نگرو، از ۱۹۷۴
لیون، فرانسه، از ۱۹۹۳
استاوروپول، روسیه، از ۱۹۹۴
کی‌یف، اوکراین، از ۱۹۹۵
مسکو، روسیه، از ۱۹۹۵
منطقه توسکانی، ایتالیا، از ۱۹۹۶
سن پترزبورگ، روسیه، از ۱۹۹۷
ولگوگراد، روسیه، از ۱۹۹۸
مینسک، بلاروس، از ۲۰۰۲
ریو دو ژانیرو، برزیل، از ۲۰۰۷
دهلی، هند، از ۲۰۰۸
صوفیه، بلغارستان، از ۲۰۰۸
پکن، جمهوری خلق چین، از ۲۰۰۹
کالینینگراد، روسیه، از ۲۰۰۹
پاریس، فرانسه، از ۲۰۱۱
منطقه ایل-دو-فرانس، فرانسه، از ۲۰۱۱
استپاناکرت، جمهوری قره‌باغ، از ۲۰۱۲
کراسنودار، روسیه، از ۲۰۱۴
اشخاص سرشناس
تصور پانوروما (تابستان)تصور پانوروما (زمستان)
جستارهای ویژه
فهرست دانشگاه‌های ارمنستان