میرزا هدایت‌الله وزیر دفتر

میرزا هدایت‌الله وزیردفتر (حدود ۱۲۳۴ - صفر ۱۳۱۰) از رجال دوره ناصرالدین شاه و پدر سیاستمدار معروف ایرانی، محمد مصدق است.
زندگی
میرزا هدایت‌الله فرزند میرزا حسین و از خاندان مستوفیان آشتیانی بود. میرزا هدایت الله وزیردفتر از نوادگان میرزا محسن آشتیانی بوده‌است. خاندان پدری او در دوران قاجاریه غالبا مناصب مالیه را به عهده داشتند و از مستوفیان ارشد بودند. چون پدرش میرزا حسین را در جوانی از دست داد، تحت سرپرستی عموی خود، میرزا حسن مستوفی‌الممالک دوره محمدشاه قاجار، بزرگ شد و پس از مدتی با دختر او ازدواج کرد. در زمان صدارت امیرکبیر مامور تعدیل مالیات صائین قلعه شد و این ماموریت را به خوبی انجام داد. از سال ۱۲۷۵ تا ۱۲۸۹ ه. ق سمت وزارت لشکر (ریاست دارایی ارتش) داشت و در سال ۱۲۹۰ ه. ق به وزارت دفتر استیفاء (ریاست دارایی) منصوب شد. در صدارت میرزاحسین خان سپهسالار کلیه مشاغل میرزایوسف مستوفی الممالک (پسرعموی وزیر دفتر) از جمله وزارت مالیه به میرزا هدایت الله واگذار شد. در سال ۱۲۹۹ هجری قمری به دلیل تفویض امور دیوان استیفاء به فرزند خردسال میرزا یوسف آشتیانی وزیردفتر از کار دولتی کناره‌گیری کرد. پس از درگذشت میرزا یوسف در سال ۱۳۰۳ ه. ق تمام مشاغل وی به پسرش میرزا حسن سپرده شد و میرزا هدایت الله بنا به امر ناصر الدین شاه به نیابت وی منصوب شد (پس از میرزا هدایت الله، این سمت به فرزند ارشد او یعنی میرزا محمدحسین وزیردفتر واگذار گردید). میرزا هدایت الله وزیردفتر در صفر ۱۳۱۰ هجری قمری در سن هفتاد و شش سالگی بر اثر ابتلا به بیماری وبا درگذشت. پس از مرگ وزیردفتر، سمت و لقبش به پسر ارشدش میرزا محمدحسین اعطا شد و پسران دیگرش موسوم به میرزا علی و میرزا محمد به ترتیب «موثق السلطنه» و «مصدق السلطنه» لقب گرفتند.
میرزا هدایت الله وزیردفتر از رجال علمی و فکری کمتر شناخته شده دوره قاجار است. او در تاویل آیات و تحقیق بطون روایات از دانشوران شمرده می‌شد. میرزا هدایت الله آشتیانی رسائلی در مباحث دینی و کلامی نگاشته از جمله رساله «کشف و اشراق» که مباحث آن مربوط به حکمت و علم کلام و بخصوص شناخت باری تعالی است. تحفه الخواص اثر دیگر او در فضائل امیرالمومنین (ع) و اسامی آن حضرت با استفاده از تاویل آیات قرآن است. او آثاری چون «نور الانوار فی شرح دعاء الاسحار» و «سر مکتوم» هم به یادگار نهاده‌است. نمونه ذیل از کتاب سر مکتوم وزیر دفتر است: «اشرف و افضل پادشاهان آن است که خراج از رعیت به قدر قوه و استطاعت ستاند و آنچه را گرفته‌است در حفظ خلایق مصروف دارد از شایبه اسراف و اتلاف محترز باشد. چنانچه از جناب امام حسن مجتبی علیه السلام مروی است که فرمودند اشر الناس من اخذ بغیر حق و اعطی بغیر مستحق». از وزیردفتر اشعاری عرفانی هم به جا مانده‌است.
از ابنیه منسوب به میرزا هدایت الله باید به منزلی اشاره کرد که اکنون به موزه شهر آشتیان تبدیل شده‌است. همچنین، «گذر وزیر دفتر» از گذرهای نام آشنای درخونگاه واقع در جنوب محله سنگلج، در محدوده شهرداری منطقه دوازده تهران، در نزدیکی خانه میرزا هدایت الله وزیر دفتر قرار داشته‌است.
همسر
بعد از ازدواج با دختر عمویش؛ میرزا حسن مستوفی الممالک، میرزا هدایت الله مجددا ازدواج کرد و در اواخر عمر با ملک تاج خانم فیروز ملقبه به نجم‌السلطنه (درگذشته ۱۳۱۱ ش) بیوه مرتضی قلی خان وکیل الملک پیوند بست. حاصل این ازدواج دکتر محمد مصدق و خواهرش آمنه دفتر الملوک (دفتری) هستند.
فرزندان
وزیر دفتر صاحب دوازده اولاد، هفت پسر و پنج دختر، بود. خاندان‌های «دفتری»، «متین دفتری»، «مصدق»، «معاون» و «نیکبخت» از نوادگان وزیردفتر هستند. نام برخی از آنان چنین است:
ردیف
نام
تولد/وفات
نام مادر
یادداشت‌ها
۱
محمدحسین وزیردفتر
دختر میرزا حسن آشتیانی
در سال ۱۳۱۰ به دستور ناصرالدین‌شاه به سمت وزیر دفتر و جانشینی پدرش، گماشته شد.
۲
میرزا علی موثق‌السلطنه
دختر میرزا حسن آشتیانی
۳
افخم‌السلطنه (دختر)
دختر میرزا حسن آشتیانی
۴
میرزا مصطفی اکرم‌الملک
دختر میرزا حسن آشتیانی
۵
دختر
همسر میرزا محمدرضا موتمن‌السلطنه
۶
صدرالدین
۷
شمس‌الدین
۸
شهاب‌الدین
۹
سکینه
۱۰
طوبی
۱۱
محمد مصدق
ملک‌تاج نجم‌السلطنه
۱۲
آمنه دفتر الملوک
ملک‌تاج نجم‌السلطنه
همسر اول فیروز فیروز
تبارنامه