مردمان ترک

پراکندگی اقوام ترک در آسیا و اروپا
مردمان ترک یا ترک‌ها (به ترکی استانبولی: Türkler ) گروه‌های قومی اوراسیایی‌اند که در آسیای شمالی، مرکزی و غربی، مغولستان، سیبری جنوبی، شمال‌غربی چین و بخش‌هایی از اروپای شرقی ساکن‌اند و به زبان‌هایی از خانواده زبان‌های ترکی‌تبار سخن می‌گویند و اشتراکات تاریخی و فرهنگی میان آن‌ها مشاهده می‌شود. ترک‌زبان‌ها در کشورهایی همچون مغولستان، چین، روسیه، قرقیزستان، قزاقستان، ازبکستان، ترکمنستان، تاجیکستان، افغانستان، ایران، جمهوری آذربایجان، عراق، ترکیه، قبرس، یونان، گستره مهاجرت کنونی ترک‌زبان‌های آسیای کوچک بیشتر به سوی کشورهای اروپای مرکزی (آلمان، اتریش، سوئیس، فرانسه، انگلیس)، آمریکا و استرالیا بوده، جوامع قابل‌توجهی را در این کشورها تشکیل داده‌اند. آن‌ها ازلحاظ تاریخی و زبانی با گوک‌ترک‌ها، مردمی ایلی که در قرن ششم یک امپراطوری در گستره مغولستان و مرزهای شمالی چین تا دریای سیاه را بنیان نهادند مرتبط‌اند. مردمان ترک، جز چند استثنا مانند بخش اروپایی ترکیه و منطقه ولگا در آسیا زندگی می‌کنند. مهم‌ترین پیوند تاریخی آنان، جدا از تاریخ و زبان، این است که جز یاقوتستان و چوواش در سیبری همگی مسلمان‌اند. مردمان ترک را می‌توان به دو گروه اصلی غربی و شرقی تقسیم کرد. گروه غربی شامل مردم ترک جنوب غرب اروپا و جنوب غرب آسیا ساکن ترکیه و شمال غرب ایران هستند. گروه شرقی شامل مردم ترک آسیای مرکزی، قزاقستان، و منطقه خودمختار اویغور در سین کیانگ چین هستند.
هامر  پورگشتال ذکر کرده‌است که طایفه ترک باید همان باشد که در تالیفات هرودوت به‌صورت تارژتااوس (ترگیتاوس) و در تورات به‌صورت توقارمه (توغارمه) نوشته شده‌است.
خاستگاه اصلی مردمان ترک‌تبار، آسیای میانه بوده و این مردم که از نژاد زرد هستند اما امروزه اعتقاد بر این هست که برخی از تیره‌ها و اقوام ترک مانند تاتارها و ترکمان‌ها جزو اقوام سفیدپوست و تورانی بوده و ارتباط و خویشاوندی چندانی با بقیه گروهای ترک زبان آسیای میانه نداشته‌اند. برخی دیگر از اقوام مانند اویغورها و قرقیزها را امروزه نمی‌توان جز اقوام سفید پوست قلمداد کرد. در نوشته‌های کهن چینی، قرقیزها را مردمانی سفید پوست با موهایی عمدتا زرد رنگ و بور و چشمانی آبی و شبیه به اروپایی‌های امروزی توصیف کرده‌اند. اما نوشته‌های تاریخی بعدی، اطلاعاتی درباره چگونگی ناپدید شدن تدریجی این ویژگی‌های ظاهری قرقیز و درنهایت زردپوست شدن آن‌ها به دست نمی‌دهند. اقوام ترک به تدریج در غرب آسیا، خاورمیانه، آسیای کوچک و اروپای شرقی پراکنده شدند. در جریان این مهاجرت‌ها بخش‌های بزرگی از مردم هندواروپایی نواحی جدید نیز به مرور ترک‌زبان شدند.
بررسی دی‌ان‌ای در ترکیه نشان می‌دهد که مردم ترکیه نوادگان مردم مختلف ساکن آناتولی مانند یونانی، ارمنی، قفقازی (آسیایی) و کرد هستند که در سده‌های معاصر ترک‌زبان شده‌اند و ازلحاظ ژن از نژاد ترک (زردپوست مغول‌سان) بهره بسیار کمی برده‌اند. درمورد ترک‌زبانان آذربایجانی نیز این قضیه صادق است که ازلحاظ ژن به‌سان مردم ایرانی و قفقازی هستند. ۷۰–۷۶ درصد مردم ترکیه بر اساس آمارهای دولتی ترک هستند. در برآورد ۲۰۱۲ موسسه آمار ترک استات (The Turkish Statistical Institute (TurkStat))، جمعیت کردهای ترکیه بیش از ۲۲ میلیون نفر (۲۲،۶۹۱،۸۲۴) و بیش از سی درصد از جمعیت ۷۴،۷۰۰،۰۰۰ نفری ترکیه را تشکیل می‌دهد که حدود ۱۴ میلیون نفر در کردستان ترکیه و بقیه در سراسر ترکیه به خصوص شهرهای استانبول، آنکارا و ازمیر پراکنده هستند که به این ترتیب درصد ترک‌های ترکیه کم‌تر از ۷۰ درصد خواهد بود.
یکی از شمن‌های قوم تووا در قیزیل روسیه
یک اویغور، شمال غرب چین
اقوامی که امروزه ترک‌تبار و ترک‌زبان نامیده می‌شوند در اراضی وسیعی در کشورهای آسیایی و اروپایی زندگی می‌کنند. از سمت شرق تا قسمتهایی از مغولستان و چین و از غرب تا قسمت‌های از یوگسلاوی سابق و سیبری شمالی تا اطراف مسکو یعنی شهر قازان و از جنوب غربی تا مرزهای لبنان و قسمتهایی از قبرس در یک گستره جغرافیایی بسیار بزرگ پراکنده شدند.
ترک‌تبارها و ترک‌زبان‌ها در کشورهایی همچون مغولستان، چین، روسیه، قرقیزستان، قزاقستان، ازبکستان، تاجیکستان، افغانستان، ایران، جمهوری آذربایجان، عراق، ترکیه، قبرس، یونان، بلغارستان، یوگسلاوی سابق (مقدونیه، بوسنی، کوزوو، کرواسی) رومانی، مجارستان، فنلاند، اکراین، یونان و مولداوی سکونت دارند.
گستره مهاجرت کنونی ترک‌زبان‌های آسیای کوچک بیشتر بسوی تمامی کشورهای اروپا (آلمان، اتریش، هلند، سوئیس، فرانسه، انگلیس)، آمریکا و استرالیا است و جوامع قابل‌توجهی از ترک‌های اروپا را ترک‌های استانبولی تشکیل می‌دهند.
نظریه پان‌ترکیسم وامبری یهودی و اقوامی که ترک نیستند
بسیاری از اقوام ترک‌زبان، زبان ترکی را بر اثر ارتباط و آمیزش با ترک‌زبانان اخذ کرده‌اند، ازاین رو اصطلاحاتی چون «خلق‌های ترک» و «ترکان» به مفهوم قوم ترک نیستند و نام ترک نیز فقط جنبه زبانی دارد. از میان اقوامی که امروزه ترک نام گرفته‌اند بسیاری از اقوام نام‌برده در زیر در تاریخ قدیم هیچ‌گاه خود و قوم خود را ترک نمی‌نامیدند. درمورد بخشی از این اقوام ساکن آسیای میانه تنها پس از وارد شدن نظریه پان‌ترکیسم توسط آرمینیوس وامبری یهودی و فرستاده پنهانی وزارت خارجه بریتانیا به منطقه این نام رفته‌رفته برای این اقوام نیز رواج یافت. این اقوام عبارتند از:
باشقیرها، تاتارها، ناگایباک‌ها، قزاق‌ها، قره‌قالپاق‌ها، نوقای، کرائیم، قره‌چای-بالکار، کومیک، کریمچاک، آلتایی‌ها، اغوزهای واردشده به آذربایجان، قاجارها، شاهسون‌ها، قره‌داغ‌ها، قره‌پاپاخ، قشقایی‌ها، افشارها، خلج‌ها، گاگوز، اورومچی‌ها، توینی، توفالارها، شورها، خاکاس‌ها، تاتارهای چولیم، ازبک‌ها، اویغورها، سالارها، اویغورهای ساری، چوواش‌ها، یاکوت‌ها، دولگان‌ها و غیره.
چهره‌هایی از ترک‌زبان‌های آناتولی: مصطفی کمال آتاترک (آتاترک) به همراه مادر و خواهر. ترک‌زبان‌های آناتولی از نژادهایی آمیخته هستند.
تاریخ
مردمان ترک اول بار در پیرامون اتحادیه شیونگنو (معاصر دودمان چینی هان) ظاهر شده‌اند. آن‌ها ممکن است به مردمان شیونگنو، دینگلینگ و تیله مرتبط باشند. بنا بر کتاب وی، مردم تیله بازمانده چیدی، مردمان سرخ دی که با جین در بهار و پاییز رقابت می‌کردند بودند. قبایل ترک، نظیر خزران و پشنگ‌ها یحتمل پیش از امپراطوری گوک ترک یا مغولستان در قرن ششم سال‌ها به‌طور ایلیاتی می‌زیسته‌اند. آن‌ها اشراف و گله‌دارانی بودند که در جستجوی ثروت و مراتع جدید بودند. اولین اشاره به ترکان در متنی چینی است که به تجارت ابریشم ترکان با سغدیان درطول جاده ابریشم اشاره می‌کند. اولین استفاده ضبط شده از واژه «ترک» به‌عنوان نامی سیاسی ارجاعی در قرن ششم است در چینی مدرن توجو تلفظ می‌شود. خاندان آشینا از لی جین به خانات روران مهاجرت کردند و تقاضا کردند از آن‌ها حفاظت شده به عضویت در اتحادیه آنان درآیند. این قبیله به آهنگری شهره بودند. به آنان در نزدیکی یک معدن کوهستانی زمینی داده شد که شبیه کلاهخود بود، به این دلیل آنان نام 突厥 یا (tūjué) را گرفتند. یک قرن بعد، قدرت آنان به حدی رسید که خانات روران را فتح کردند و امپراتوری گوک را بنیان نهادند.
از میان قبایل ساکن شمال چین، پانصد قبیله یا آشینا را می‌توان نام برد که از امتزاج قبایل گوناگون پدید آمدند. آن‌ها در پیکار با چینیان در قرن چهارم میلادی شرکت داشتند و به تبعیت هون‌ها درآمدند.
فرهنگ
داستانهای منظوم حماسی مردمان ترک، قبل از ابداع خط به وجود آمدند و سینه به سینه انتقال یافتند. مردمان ترک اصطلاحات مختلفی را، برای نامیدن داستانهای حماسی و قهرمانی و راویان آن‌ها استفاده می‌کنند. اغوزها سراینده داستان حماسی را اوزان می‌خواندند که اوزانچی، یانشاق، وارساق و دده نیز عنوان می‌شد. تقریبا در قرن نهم اوزان جای خود را به عاشیق سپرد. عاشیق‌ها از دوران قبل از اسلام در بین مردمان ترک وجود داشتند.
داستان‌های حماسی مردمان ترک به چهار گروه اصلی سکایی، هون، گوک‌ترک و اویغور تقسیم شده‌است که با توجه به روند تاریخ ترکان است. حلقه سکایی شامل داستان‌های تنکا الب‌ار و شو، حلقه هون شامل داستان اغوز قاغان، حلقه گوک‌ترک شامل داستان‌های بوزقورد (گرگ خاکستری) و ارگنه‌قون (گذرگاه صعب‌العبور) و حلقه اویغور شامل داستان‌های تورییش (پیدایش) و کوچ که با یکدیگر پیوستگی دارند، است.
تنکا الب‌ار، اولین قهرمان تاریخ داستان‌های حماسی ترکان و پادشاه توران در جنگ‌های ایران و توران (افراسیاب شاهنامه) است که بنا به حدسی در سده هفتم قبل از میلاد زندگی می‌کرده‌است.
کاشغری خلاصه‌ای از داستان فرمانروای ترک، «شو»، را ذکر کرده که مربوط به مقابله شو با حمله اسکندر ذوالقرنین به ترکستان غربی است.
تعداد داستان‌های حماسی ترکان بسیار است. علاوه بر داستانهای حماسی باستانی و حدود هفتاد داستان جدید شامل عناصر باستانی، مولفان تاریخ ادبیات دنیای ترک از حدود صد و بیست داستان حماسی جدید نام برده‌اند که داستان‌های حماسی ماناس، کوراوغلو و آلپامیش از اهم آنهاست. سرودن داستانهای حماسی در بین ترکان تا این اواخر وجود داشته‌است که ازنظر شکل و محتوا با سنت داستان‌پردازی قبلی متفاوت است.
مبتنی بر حوادث تاریخی بودن، حضور مخلوقات خارق‌العاده در کنار شخصیت‌های واقعی، تعدد حوادث فوق طبیعی، عموما منظوم یا دارای نظم و نثر بودن، عدم وجود مولف شناخته‌شده، زبان روان و ساده و برگرفته از زبان مردم و شکل گرفتن در محیط جغرافیایی و زمان خاص و تحول در زمان و مکان وقوع حوادث با مهاجرت ناقلانشان به جاهای دیگر، مهم‌ترین ویژگی‌های داستان‌های حماسی ترکان است.
زبان‌های ترکی
زبان‌های ترکی به دو دسته کلی شرقی و غربی تقسیم می‌شود. زیرمجموعه‌های شرقی زبان‌های ترکی عبارت‌اند قزاقی، قرقیزی و ازبکی و زیرمجموعه‌های غربی زبان ترکی نیز شامل ترکی استانبولی، ترکمنی و ترکی آذربایجانی می‌شوند.
همچنین، زبان‌های ترکی به شش دسته جزئی تقسیم می‌شود.
خانواده چوواش (اغور یا بلغار)
خانواده شمال غربی (قبچاق)
خانواده جنوب غربی (اغوز)
خانواده جنوب شرقی (اویغور)
خانواده شمال شرقی (سیبری)
خانواده خلجی (آرگو)
زیرمجموعه‌های شرقی زبان ترکی عبارتند از اویغوری، قزاقی، قرقیزی و ازبکی، و زیرمجموعه‌های غربی زبان ترکی نیز شامل ترکی استانبولی، ترکمنی، ترکی آذربایجانی و خلجی است.
زبان‌های ترکی به‌همراه زبان‌های مغولی، تونگوزی و برخی موارد کره‌ای و ژاپنی جزء زبان‌های آلتایی به‌شمار می‌رفتند ولی امروزه هم نظریه زبان‌های اورال - آلتایی و هم نظریه زبان‌های آلتایی به‌طور گسترده‌ای رد شده‌اند و تنها می‌توان زبان‌های ترکی را تحت خانواده زبانی خود بررسی کرد.
زبان‌های ترکی در خطر انقراض و نابودی
زبان درخطر به زبانی گفته می‌شود که در معرض نابودی باشد. تعداد گویشوران یک زبان درخطر به‌طور لزوم کم نیست، بلکه حتی اگر تعداد آن‌ها طی مدت به نسبت کوتاهی در حال کاهش شدید بوده باشد، باز با آن به سان زبان درخطر برخورد می‌شود.
روسیه
مقاله اصلی: ( ) و ( )
۱۵ زبان از خانواده زبان‌های ترکی در روسیه در فهرست زبان‌های در خطر ( ) و در معرض انقراض و نابودی کامل هستند:
زبان آلتای ( ) / ( ) - به شدت در معرض خطر Severely endangered - گویش وران ۵۵،۷۲۰ نفر
زبان تاتاری بارابا ( ) - به شدت در معرض خطر Severely endangered - گویش وران ۸،۰۰۰ نفر
زبان باشقیری ( ) - آسیب‌پذیر Vulnerable - گویش وران ۱،۲۰۰،۰۰۰ نفر
زبان چولیم ( ) - به‌طور بحرانی در معرض خطر Critically endangered - گویش وران ۴۴ نفر
زبان چوواشی ( ) - آسیب‌پذیر Vulnerable - گویش وران ۱،۰۴۲،۹۸۹ نفر
زبان دولگان ( ) - به‌طور قطع در معرض خطر Definitely endangered - گویش وران ۱،۱۰۰ نفر
زبان کاراچایی-بالکاری ( ) - آسیب‌پذیر Vulnerable - گویش وران ۳۱۰،۰۰۰ نفر
زبان خاکاسی ( ) - به‌طور قطع در معرض خطر Definitely endangered - گویش وران ۴۳،۰۰۰ نفر
زبان قموقی ( ) - آسیب‌پذیر Vulnerable - گویش وران ۴۵۰،۰۰۰ نفر
زبان نوقایی ( ) / ( ) - به‌طور قطع در معرض خطر Definitely endangered - گویش وران ۸۷،۰۰۰ نفر
زبان شور ( ) - به شدت در معرض خطر Severely endangered - گویش وران ۲،۸۰۰ نفر
زبان تاتاری سیبری ( ) - به‌طور قطع در معرض خطر Definitely endangered - گویش وران ۱۰۰،۰۰۰ نفر
زبان توفا ( ) - به‌طور بحرانی در معرض خطر Critically endangered - گویش وران ۹۳ نفر
زبان تووان ( ) - آسیب‌پذیر Vulnerable - گویش وران ۲۸۰،۰۰۰ نفر
زبان یاقوتی ( ) - آسیب‌پذیر Vulnerable - گویش وران ۴۵۰،۰۰۰ نفر
چین
زبان اویغوری
بعد از انقراض زبان جغتایی، زبان اویغوری و زبان ازبکی در مناطقی که زبان جغتایی صحبت می‌شد، توسعه پیدا کردند. امروزه زبان اویغوری در نتیجه ریشه گرفتن از زبان جغتایی، شامل وام واژه‌های فراوانی از زبان فارسی است.
زبان سالاری
یکی از زبان‌های ترکی و از شاخه اغوز است که حدود هفتاد هزار تن گویشور دارد. بیشتر سالارها در استان‌های گانسو و چینگ‌های در کشور چین زندگی می‌کنند. زبان سالار به دو گروه بزرگ گویشی تقسیم می‌شود. این انشعاب از آن جا سرچشمه گرفته‌است که یکی از شاخه‌های گویشی از زبان‌های تبتی و چینی و شاخه دیگر از زبان‌های اویغوری و قزاقی تاثیر پذیرفته‌است. فقط یک سوم جمعیت قوم سالار به زبان سالاری تکلم می‌کنند که به ترکمنی شبیه است. بخش دیگر نیز به زبان تبتی و تعداد بیشتر آنان به زبان چینی صحبت می‌کنند. زبان امروزی سالار تاثیر زیادی از زبان‌های همسایه چینی و تبتی گرفته‌است. در پایان باید گفت که زبان سالار صورت مکتوب ندارد. به این خاطر مردم سالار، به عنوان زبان نوشتاری خود اویغوری را برگزیده بودند.
افغانستان
شماری از زبان‌ها، مانند زبان‌های مغولی و ترکی که در گذشته در افغانستان مورد استفاده برخی از گویشوران بوده، به کلی نابود شده‌است و گویشوران آن‌ها در حال حاضر به زبان‌های دیگر سخن می‌گویند.
ایران
ترکی آذری
علی ابوالقاسمی، کارشناس و پژوهشگر حوزه تاریخ و فرهنگ بومی ضمن هشدار در مورد نابودی زبان ترکی آذری شمال استان همدان گفت: زبان ترکی در شمال استان همدان آسیب جدی دیده‌است و طی سال‌های آینده نابود می‌شود. وی گفت زبان ترکی در شمال استان همدان مورد بی‌توجهی و بی‌مهری قرار گرفته‌است که بخشی از علل آن به بطن جامعه ترک زبانان شهرستان‌های شمالی استان همدان برمی‌گردد. به مرور زمان، واژه‌های زبان ترکی در معرض فراموشی قرار گرفته‌است و کلماتی از دیگر زبان‌ها، از جمله فارسی و عربی در میان لهجه‌های ترک زبان این استان رسوخ یافته‌است. ابوالقاسمی بیان کرد اکثر والدین کودکان زبان گفتاری آنان را از ترکی به فارسی تغییر داده‌اند.
ترکی خراسانی
سازمان یونسکو از زبان‌های در معرض خطر جهان یا منسوخ شده، اطلسی تهیه کرده‌است که به صورت آنلاین و به کمک نقشه‌های گوگل قابل مشاهده است. در این لیست، برای کشور ایران ۲۵ زبان در معرض خطر نشان داده شده‌است که ترکی خراسانی یکی از این زبان‌ها است و با عنوان زبان آسیب‌پذیر (Vulnerable) از آن یاد شده‌است. این زبان بیشتر در استان خراسان شمالی صحبت می‌شود ولی در استانهای خراسان رضوی و گلستان هم گویشور دارد. بیشتر کسانی که به زبان ترکی خراسانی سخن می‌گویند به زبان فارسی نیز مسلط هستند. نابودی تدریجی زبان ترکی خراسانی در شمال و مرکز خراسان رخ داده‌است.
ترکی قشقایی
زبان ترکی قشقایی یکی از لهجه‌های شاخه جنوب غربی زبان ترکی است که قشقایی‌ها بدان تکلم می‌کنند. در واژگان قشقایی تاثیر زبان فارسی مشخص است، در متون جمع‌آوری شده توسط دوئرفر و همکارانش از فیروزآباد دخیل‌های فراوان عربی دیده می‌شود. واژگان حکومتی و نظامی مانند پاسبان، پیکان و شاه بیشتر از فارسی وارد این زبان شده‌اند. قاموس دینی بیشتر ریشه عربی دارد اما از فارسی وارد این زبان شده‌اند و ویژگی‌های فارسی‌شان را حفظ کرده‌اند. واژگان پزشکی نیز تحت تاثیر فارسی است مانند بیمار، درد و دارو. بنا به یک پژوهش، در فیروزآباد قشقایی‌ها در همه سنین از زبان مادری در حوزه‌های دوستانه و خانوادگی استفاده می‌نمایند، اما در شیراز افراد زیر بیست سال خانواده‌های ترک‌زبان تمایل چندانی به استفاده از زبان مادری ندارند. در شیراز در حوزه‌های مختلف زبان غالب فارسی است و در موقعیت‌های غیررسمی در بعضی از مواقع زبان مادری استفاده می‌شود در صورتی که در فیروزآباد در شرایط مشابه ترکی ترجیح داده می‌شود. ترکی در شیراز به شدت تحت تاثیر فارسی است. زبان قشقایی در میان جوانان به تدریج در حال از دست دادن کاربری‌اش است.
زبان خلجی
نشانه‌هایی تاریخی نشان می‌دهد که خلج‌ها احتمال دارد در اصل مردمی آریایی‌نژاد و گروهی از سکاها بوده‌اند که در آسیای میانه ترک‌زبان شده‌اند. مردم خلج از نظر فرهنگی ایرانی محسوب می‌شوند. امروزه زبان خلجی در معرض انقراض قرار دارد و جای خود را بین نسل جدید خلجی‌ها به فارسی داده‌است. نسل جدید تنها در حد درک مطلب با این زبان آشنائی دارند و دیگر در میان خود از این زبان استفاده نمی‌کنند. بر اساس آمار سایت اتنولوگ تعداد گویش وران زبان خلجی در ایران ۴۲٫۱۰۰ نفر می‌باشد.
ایل بچاقچی
بچاقچی ، یکی از بزرگترین ایلات استان کرمان است. ایشان شیعه‌مذهب هستند و در گذشته به گویشی از ترکی صحبت می‌کردند ولی امروزه بیشتر شهرنشین شده و به فارسی صحبت می‌کنند. واژه بچاقچی در ترکی به معنای چاقوساز است و گویا از نام یکی از روسای گذشته ایل گرفته شده‌است.
عراق
اگرچه برخی از آن‌ها قادر به حفظ هویت زبانی خود شده‌اند، اما ترکمن‌های امروزی عراق به سرعت جذب جمعیت عموم، اکثریت و دیگر قبایل سازماندهی شده‌اند. بسیاری از فرزندان امروزی اولین دوره مهاجران ترکمن در داخل مردم محلی عرب جذب شده‌اند. در سال ۱۹۵۷ در آخرین سرشماری قابل اعتماد به رسمیت شناخته شدند، ولی بعد از آن با سیاست‌های عرب‌سازی مواجه شدند. حزب بعث مواجه شدند. زبان رسمی نوشتاری ترکمن‌ها، ترکی استانبولی است، و الفبای جدید آن، الفبای لاتین می‌باشد. به‌طور عموم ترکمن‌های عراق «ترکمان»، «ترکمنان»، «ترکمانان» یا «ترکمن» نامیده می‌شوند و نباید آنان را با کسانی که به زبان ترکمنی در ترکمنستان تکلم می‌کنند، یکسان دانست.
نژاد ترک‌تباران
کوه‌های آلتای در مغولستان که خاستگاه مردم ترک شناخته می‌شود.
به مردم ترک‌زبان آسیای کوچک و آناتولی پیشتر در ایران، رومی، عثمانی‌ها یا ترکان عثمانی اطلاق می‌شد که پس از فروپاشی حکومت عثمانی این اصطلاح کنار گذاشته شد. سرزمین مادری ترک‌های عثمانی مکانی در آسیای مرکزی نزدیک آلتای است. سلجوقیان مردمی ترک تبار از طوایف آسیای مرکزی بودند، به سال ۱۰۳۷میلادی وارد ایران شدند و اولین حکومت اسلامی خود را بنا نهادند. سلجوقیان به‌تدریج قسمت‌هایی از شرق و مرکز امپراتوری بیزانس روم را به تصرف خود درآوردند؛ و مسلمانان قسمت‌هایی از امپراتوری روم را تسخیرکردند و قونیه را به‌عنوان مرکز انتخاب کردند. ایلخانان و بیگلربیگی‌ها بیگلربیگی آناتولی گروهی کوچک از ترک‌ها بودند که توسط بیگلر فرماندهی می‌شدند. سلطان رومی سلجوق بعد از حمله مغولان حکومتش به پایان خود رسید. بعد از حمله مغول‌ها و تصرف آن، آناتولی به بخش‌های مختلف بیگلربیگی تقسیم شد.
اقوام ترک‌زبان
پراکندگی اقوام ترک‌زبان بر اساس کشور محل سکونت، دین، مذهب و زبان
تصویری از قپچاق‌ها، متعلق به قرن ۱۲ میلادی، لوهانسک
ردیف
قومیت
کشورهای مسکون
جمعیت
زبان
دین
۱
ترک‌های آناتولی
ترک‌های اروپا
ترک‌های مسختی
ترکمان‌های سوریه
ترک‌های آفریقای شمالی
ترکمن‌های عراق
ترکیه، آلمان، الجزایر، عراق، بلغارستان، گرجستان، سوریه
60 ۷۰ میلیون
ترکی استانبولی
مسلمان (سنی) و علوی
۲
مردمان آذربایجانی
جمهوری آذربایجان، ایران، عراق، ترکیه، روسیه، گرجستان
42 ۳۰ میلیون
ترکی آذربایجانی
مسلمان (شیعه)
۳
ازبک‌ها
ازبکستان، افغانستان، تاجیکستان، قزاقستان، قرقیزستان، ترکمنستان
32 ۲۸/۳ میلیون
ازبکی
مسلمان (سنی)
۴
قزاق‌ها
قزاقستان، روسیه، چین، ازبکستان
15 ۱۳/۸ میلیون
قزاقی
مسلمان (سنی)
۵
اویغورها
چین (سین‌کیانگ), قزاقستان، ازبکستان، قرقیزستان، ترکیه
۹ میلیون
اویغوری
مسلمان (سنی)
۶
ترکمن‌ها
ترکمنستان، ایران، افغانستان،
03 ۸ میلیون
ترکمنی
مسلمان (سنی)
۷
تاتارها
روسیه، ازبکستان، قزاقستان، تاجیکستان، لهستان، لیتوانی، فنلاند
07 ۷ میلیون
تاتاری
مسلمان (سنی)
۸
قرقیزها
قرقیزستان، افغانستان، ازبکستان، چین، تاجیکستان
026 ۴/۵ میلیون
قرقیزی
مسلمان (سنی)
۹
باشقیرها
روسیه، ازبکستان، قزاقستان
009 ۲ میلیون
باشقیری
مسلمان (سنی)
۱۰
تاتارهای کریمه
اوکراین(شبه جزیره کریمه), روسیه، ازبکستان، ترکیه، رومانی
009 ۰/۵ تا ۲ میلیون
تاتاری کریمه
مسلمان (سنی)
۱۱
قشقایی وبهارلو
ایران
009 ۱/۷ میلیون
ترکی قشقایی
مسلمان (شیعه)
۱۲
چواش‌ها
روسیه
010 ۱/۷ میلیون
چوواشی
مسیحیان ارتدوکس
۱۳
قره‌قالپاق‌ها
ازبکستان، قزاقستان، ترکمنستان
007 ۰/۶ میلیون
قره‌قالپاقی
مسلمان (سنی)
۱۴
یاقوت‌ها
روسیه
007 ۰/۵ میلیون
یاکوتی
مسیحیان ارتدوکس
۱۵
قوموق‌ها
روسیه
007 ۰/۴ میلیون
قومیقی
مسلمان (سنی)
۱۶
قره‌چای‌ها و بالکارها
روسیه، ترکیه
007 ۰/۴ میلیون
کاراچایی-بالکاری
مسلمان (سنی)
۱۷
مردم تووان
روسیه
009 ۰/۳ میلیون
تووانی
بودایی
۱۸
گاگائوزها
مولداوی
009 ۰/۲ میلیون
گاگائوزی
مسیحیان ارتدوکس
۱۹
قارائی‌های کریمه و کریمچاک‌ها
لیختن‌اشتاین، لهستان، روسیه، ترکیه
007 ۰/۲ میلیون
کارائیم و کریمچاک
یهودیت
قرقیز مناسچی در یک یورت در شهر کاراکول
اقلیت‌ها در کشورهای ترک زبان
Azerbaijan
Kazakhstan
Kyrgyzstan
Turkey
Number
Ethnic
Minimum Estimates
Maximum Estimates
Further information
Balkan
۱
1,500,000
5,000,000
Albanians in Turkey / Albanians
۲
100,000
2,000,000
Bosniaks in Turkey / Bosnians
۳
350,000
750,000
Bulgarians in Turkey / Pomaks in Turkey / Bulgarians
۴
2,000
30,000
Greeks in Turkey / Pontic Greeks / Caucasus Greeks / Greeks
۵
15,000
60,000
Serbs in Turkey / Serbs
1
Total
2,000,000
7,900,000
Minorities in Turkey
Caucasus
۱
600,000
600,000
Abkhazians / Abkhaz language
۲
150,000
5,000,000
Armenians in Turkey / Hidden Armenians / Armenians
۳
100,000
100,000
Chechens in Turkey / Chechens
۴
150,000
7,000,000
Circassians in Turkey / Circassians
۵
100,000
1,500,000
Georgians in Turkey / Georgians
۶
45,000
2,250,000
Laz people in Turkey / Laz people
2
Total
1,100,000
16,450,000
Peoples of the Caucasus in Turkey / Peoples of the Caucasus
Central Asia
۱
10,000
10,000
Kazakhs
۲
1,600
1,600
Kyrgyzs
۳
1,000
1,000
Tajiks
۴
1,500
1,500
Turkmens
۵
50,000
50,000
Uyghurs
۶
45,000
45,000
Uzbeks
3
Total
120,000
120,000
Central Asian peoples
Turkic peoples
۱
530,000
800,000
Azerbaijanis in Turkey / Azerbaijanis
۲
150,000
6,000,000
Crimean Tatars in Turkey / Crimean Tatars
۳
20,000
20,000
Karachays
۴
40,000
75,000
Meskhetian Turks
4
Total
740,000
6,895,000
Turkic peoples
Iranian peoples
۱
25,000
50,000
Afghans in Turkey / Afghans
۲
500,000
650,000
Iranian diaspora / Persians
۳
13,000,000
23,000,000
Kurds in Turkey / Kurdish population / Turkish Kurdistan / Kurds
۴
1,000,000
3,000,000
Zaza Kurds / Zaza nationalism / Zaza language
۵
50,000
50,000
Ossetians in Turkey / Ossetians
۶
700,000
5,000,000
Romani people in Turkey / Romani people
5
Total
15,300,000
31,750,000
Iranian peoples
European peoples
۱
15,000
15,000
Dutch people
۲
50,000
50,000
Germans in Turkey / Germans
۳
35,000
35,000
Britons in Turkey / British people
۴
35,000
35,000
Levantines in Turkey / Levantines (Latin Catholics)
۵
4,000
4,000
Polish diaspora / Poles
۶
50,000
50,000
Russians in Turkey / Russians
6
Total
190,000
190,000
European peoples
Other Minorities
۱
100,000
100,000
Afro Turks / African diaspora / Africans
۲
1,500,000
5,000,000
Arabs in Turkey / Iraqis in Turkey / Arabs
۳
15,000
65,000
Assyrians in Turkey / Assyrian genocide / Assyrians
۴
15,000
18,000
Jews in Turkey / Antisemitism in Turkey / Jews
7
Total
1,630,000
5,200,000
Other Minorities in Turkey
37 Group
Grand Total
21,080,000
68,505,000
Minorities in Turkey
Turkmenistan
Uzbekistan
جمعیت گذشته و آینده
List of countries by past and future population provide 1950, 2000 and 2050 population while List of countries by future population (United Nations, medium fertility variant) provide 2100 population.
Rank
Country
Area
1950
2000
2050
2100
1
۷۸۳،۵۶۲
۲۱،۱۲۲،۰۰۰
۶۵،۹۷۰،۰۰۰
۸۹،۲۹۱،۰۰۰
۸۷،۹۸۳،۰۰۰
2
۴۴۷،۴۰۰
۶،۲۹۳،۰۰۰
۲۵،۰۴۲،۰۰۰
۳۵،۱۱۷،۰۰۰
۳۲،۰۷۷،۰۰۰
3
۲،۷۲۴،۹۰۰
۶،۶۹۴،۰۰۰
۱۵،۶۸۸،۰۰۰
۲۲،۲۳۸،۰۰۰
۲۴،۷۱۲،۰۰۰
4
۸۶،۶۰۰
۲،۸۸۶،۰۰۰
۸،۴۶۴،۰۰۰
۱۱،۲۱۰،۰۰۰
۹،۶۳۶،۰۰۰
5
۱۹۹،۹۰۰
۱،۷۳۹،۰۰۰
۴،۹۳۸،۰۰۰
۷،۰۶۴،۰۰۰
۹،۰۴۶،۰۰۰
6
۴۸۸،۱۰۰
۱،۲۰۵،۰۰۰
۴،۳۸۶،۰۰۰
۶،۶۰۸،۰۰۰
۵،۶۰۶،۰۰۰
Total
۴،۷۳۰،۴۶۲
۳۹،۹۳۹،۰۰۰
۱۲۴،۴۸۸،۰۰۰
۱۷۱،۵۲۸،۰۰۰
۱۶۹،۰۶۰،۰۰۰
وسعت خاکی و آبی (به جز دریای کاسپین)
This list includes dependent territories within their sovereign states (including uninhabited territories), but does not include claims on Antarctica. EEZ+TIA is exclusive economic zone (EEZ) plus total internal area (TIA) which includes land and internal waters.
Rank
Country
Area
EEZ
Shelf
EEZ+TIA
1
۷۸۳،۵۶۲
۲۶۱،۶۵۴
۵۶،۰۹۳
۱،۰۴۵،۲۱۶
2
۴۴۷،۴۰۰
۰
۰
۴۴۷،۴۰۰
3
۲،۷۲۴،۹۰۰
۰
۰
۲،۷۲۴،۹۰۰
4
۸۶،۶۰۰
۰
۰
۸۶،۶۰۰
5
۱۹۹،۹۰۰
۰
۰
۱۹۹،۹۰۰
6
۴۸۸،۱۰۰
۰
۰
۴۸۸،۱۰۰
Total
۴،۷۳۰،۴۶۲
۲۶۱،۶۵۴
۵۶،۰۹۳
۴،۹۹۲،۱۱۶
دین اقوام ترک‌تبار
اسلام
ترکان خود را تماما تسلیم اسلام کردند که این از مشخصه‌های اسلام ترکی ست. ترکهای گرویده به اسلام هویت ملیشان را چنان غرق در اسلام کرده بودند که عربها و ایرانیان هرگز چنان نکرده بودند. دلیل این بخشی به‌دلیل نیرومندی این آیین در هنگام مواجهه آن‌ها با آن در سرحدات اسلام و کفر، بخشی به این دلیل بود که گرویدن آنان به اسلام آنان را فورا درگیر جنگ مقدس با خویشاوندان کافرشان کرد. برای تذکره‌های عربی روزهای قهرمانانه پگن عربستان، غرور ایرانی نسبت به افتخارات ازدست‌رفته ایران باستان، هیچ معادل ترکی وجود ندارد. تمدنها، حکومتها، ادیان و ادبیات ترکی قبل از اسلام، جز اندکی شعر مردمی و اسطوره شجره نامه‌ای زدوده و فراموش شدند. حتی خود نام ترک برای ترک‌ها و نیز غربی‌ها مترادف با مسلمان شد. ترک‌ها در جدیت ایمانشان به اسلام با هیچ مردم دیگری برابر نیستند. ازاین‌رو عجیب نیست که سنی با حمایت سلسله‌های ترک احیا شد و گسترش یافت.
مسیحیت
گاگائوزها مسیحی هستند. چوواش‌ها اسما ارتدوکس روسی هستند. دین یاقوت‌ها (ساخاها ) آمیزه‌ای از اعتقادات ترکی، مغولی، تونقوزی و روسی است.
شمنیسم
بودایی
یهودی
مسیحی
پیشینه واژه ترک
در نوشته‌های تاریخی، «ترک» در مقابل تاجیک (غیر عرب و ترک) آمده‌است. نام ترک نخستین بار در قرن ششم میلادی در نوشته‌های چینی دیده می‌شود. در همان قرن، ترکان، دولتی نیرومند تاسیس کردند که از مغولستان و سرحد شمالی چین تا دریای سیاه امتداد داشته‌است. موسس حکومت مزبور، که چینیان او را «تئومان» می‌نامند، در کتیبه‌های ترکی بومن، در سال ۵۵۲ م. درگذشت و برادرش «ایستمی» (در تاریخ طبری: سنجبوخاقان) که در مغرب فتوحاتی کرده، ظاهرا تا سال ۵۷۶ م. زیسته‌است این دو برادر گویا از آغاز مستقل از یکدیگر حکومت می‌کردند. چینیان از دولت مزبور بنام امپراتوری ترکان شمال و مشرق یاد کرده‌اند. در سال ۵۸۱ م. تحت نفوذ سلسله چینی «سویی» این دو امپراتوری به‌طور قطع از یکدیگر جدا شدند و بعدها هر دو تابع سلسله چینی «تانگ» (۶۱۸ – ۹۰۷ م) گردیدند. در حدود سال ۶۸۲ م. ترکان شمال موفق شدند استقلال خود را به‌دست آورند.
اصطلاح «ترک» از میانه سده ششم میلادی برپایه اتحادیه گوگ ترک‌ها در مناطق شمال چین و بیابان‌های غربی آن ایجاد شد و بر اقوام زیرگروه این اتحادیه گذاشته شد و از این پس اقوام جداسر و مستقل این اتحادیه‌ها که هر کدام برای خود نام ویژه خود را داشت، ترک نامیده شدند.
در ایران
اقوام ترک زبانی در ایران زندگی می‌کنند که و در چندین استان پراکنده‌اند:
مردم آذری:از بومیان منطقه آران بوده‌اند ترک‌سازی آذربایجان در زمان سلجوقیان و با ورود اولین اقوام ترک اغوز به صورت عمده به آذربایجان شروع شد. و مهاجرت آنان تا زمان حکومت مغولان ادامه یافت به‌طوری‌که بسیاری از نیروهای ایلخانان ترک بودند. در زمان صفویان ترکسازی آذربایجان با نفوذ قزلباشها افزایش یافت. واژه آذربایجان از واژه کهن ولایت «آتورپاتکان» مشتق شده و بیانگر این است که با تغییر زبان، اسامی محلی هر چند با تغییرات اندکی از ترک‌سازی جدا ماندند.
ترکمن‌ها: شاخه‌ای از ترکان آسیای میانه معروف به اغوز یا غز هستند که از عهد قدیم در صحراهای وسیع بخش سفلای رود سیحون و بین دریای آرال به زندگی کوچ‌نشینی روزگار می‌گذراندند. تا حدود قرن هفتم میلادی ترکمن‌ها جزئی از قوم بزرگ ترک بودند. در این سال‌ها به دنبال اضمحلال امپراطوری گوک تورک‌ها، گروهی از ترک‌ها که اغوز نامیده می‌شدند، از آنان جدا شده از ناحیه ارخون به طرف آرال و سیردریا کوچ کردند. ترکمن‌های ایران بیشتر در جنوب شرقی دریای خزر و در ترکمن‌صحرا و اطراف رودخانه اترک وگرگان‌رود سکونت دارند.
قشقایی‌ها: یکی از اتحادیه‌های ایلی در ایران است. از اقوام مختلفی از جمله ترک، کرد، لر، عرب و … تشکیل شده که به زبان ترکی قشقائی سخن می‌گویند. بیشتر افراد این ایل ترک تبار هستند. قشقایی‌ها عموما بر این باورند که اجدادشان به عنوان قراولان لشکر هلاکوخان و تیمور از ترکستان به ایران آمده‌اند. در حالی که ورودشان در زمان مهاجرت‌های بزرگ قبیله‌ای قرن یازدهم میلادی محتمل‌تر است.
افشار:یکی از ایل‌های ترکمان جزء گروه قومی ترک‌های آذربایجانی هستند. که در زمان شاه اسماعیل صفوی همراه با شش ایل بزرگ از آناتولی عثمانی به ایران آمدند و پایه‌های دودمان صفوی را بنیاد گذاردند.
ترک‌های خراسان: بخشی از مردمان ترک‌زبان ساکن خراسان و نواحی همسایه از ترکمنستان تا فراتر از آمودریا هستند که به زبان ترکی خراسانی سخن می‌گویند و پیرو مذهب شیعه دوازده‌امامی هستند. جمعیت این گروه در درون ایران و نواحی همسایه با استناد به دانشنامه ایرانیکا بیش از یک میلیون نفر است
درباره تاریخ حضور اقوام ترک در خراسان اقوال مختلفی وجود دارد.
ایوانوف (۱۹۲۶، ص ۱۵۴) ترکهای خراسان را بازمانده مهاجمان ترکی دانسته که در قرن سوم از ترکستان به خراسان حمله کردند. فرای و صاییلی (ص ۳۱۵) تاریخ حضور ترکان در خراسان و ماوراءالنهر را به قبل از ورود اسلام به ایران نسبت داده‌اند.
در منابع جغرافیایی قرون اولیه هجری نیز درباره حضور ترکان خلج در مناطقی از خراسان بزرگ مطالبی آمده‌است. به نظر یوهانسون (۱۹۹۸، ص ۳۲۵)، قسمت اعظم ترکهای ایران از اخلاف سلجوقیان‌اند. سلجوقیان از قبایل غز بودند و ترکهای خراسان در اصل بازمانده دسته‌ای از این ترکان غز محسوب می‌شوند.
ترک‌های خراسان را پروفسور دورفر از نسل ترکان سلجوقی می‌داند. اگر چه قبل ار سلجوقیان گروهی دیگر از ترکان اغوز در زمان سلطان محمود غزنوی به خراسان کوچ کردند ولی انبوه ترکان با فرزندان سلجوق یعنی طغرل و چاغری به خراسان آمدند.
سلسله‌های ترک‌تبار ایران
سلسله‌های ترک‌تبار که در ایران بعد از اسلام حکومت کردند عبارتند از:
غزنویان (۱۱۷۶–۹۷۷ میلادی)
سلجوقیان (۴۲۹ ه‌.ق - اواخر قرن ششم)
خوارزمشاهیان
ایلخانان
تیموریان
آق قویونلوها
قراقویونلوها
افشاریان
قاجاریه