لهجه قزوینی

لهجه قزوینی یکی از لهجه‌های زبان فارسی است که توسط مردم شهر قزوین بدان تکلم می‌شود.
لهجه قزوینی از معدود لهجه‌هایی است که دستور زبان مختص خود را دارد. همچنین این لهجه شباهت زیادی به گویش‌های شمال شرقی و شمال ایران دارد.
پیوند=چپ
پیشینه
در زمان پیش از "حمله مغولان و ترکان" زبان مردم قزوین را پهلوی ذکر کرده‌اند. زبان پهلوی، به پارسی میانه معروف است. حمدالله مستوفی که قزوینی‌زبان بود، مردم دیار خود را نیز «پهلوی» دانسته‌است. این زبان بعدها و احتمالا در دوره پادشاهی شاه تهماسب جای خود را به زبان فارسی سپرده‌است. امروزه بیشتر مردم شهر قزوین به فارسی سخن می‌گویند. فارسی همراه با لهجه خاص قزوینی زبان مردم اصیل شهر قزوین است.
بیش از نیمی از مردم 300x300پیکسل
ویژگی‌ها
تکرار
استفاده از واژه‌های قرینه و ساختار تکرار در لهجه قزوینی بسیار مرسوم است، و بسیاری از تعابیر مورد استفاده در لهجه قزوینی دوواژه‌ای است؛ به‌گونه‌ای که واژه دوم با پذیرفتن ساختار آوایی از واژه اول اتخاذ شده‌است. مانند: اجق‌وجق (عجیب و غریب)، جیجیک‌پیجیک (وسایل تزیینی)، تخته توخته (اسباب و اثاثیه چوبی)، سر خود دل خود (خودرای)، هرتی شورتی/ هرتی شرتی (شلخته) و…
گاهی هم تکرار کامل کلمه قبل، مانند: ویجال‌ویجال (نامرتب و به‌هم‌ریخته)، جاویدجاوید (ویژگی صحبت تند و سریع، نامفهوم)
نام‌آواهای قزوینی
نام‌آواها در لهجه قزوینی به دو قسمت تقسیم می‌شود:
بخش اول نام‌آواهایی هستند که بر اثر تکرار صوت طبیعی به‌وجود آمده‌اند؛ مانند: گله‌گله (قطره‌قطره)، دی‌دی‌وید (ریز ریز و پاره‌پاره)، فق‌فق (نشانه درد عصبی)، وز وز (صدای ناهنجار) و…
بخش دوم نام‌آواهایی هستند که مستقیما از ریشه فعل اقتباس شده‌اند. شایان ذکر است که این‌گونه نام‌آواها مختص لهجه قزوینی است؛ مانند: سخ‌سخ (از ریشه فعل "سوختن")، دوز دوز (از ریشه فعل "دوختن") و…
پیشوندها و پسوندها
اشخاص معروف به لهجه قزوینی
حافظ صابونی قزوینی
علی‌اکبر قافله‌باشی
اشعاری به لهجه قزوینی
یک ترانه به لهجه قزوینی از شهید مقبل:
بیت یه خانه داشتیمان کنج بلاغی خان مان مماندش عین سلاغی
بیت یه کرسی داشتیمان سه‌پایه‌ای داشت لحاف کرسیمان چل تا پینه داشت
بیت یه پنجره داشتیم روشنا مداد اگه کهنه مبستی، نیم شفا مداد
بیت یه‌هو دیدم صدای فش‌فش درآمد لنگه درمان از جاش یهو درآمد
بیت یادت میاد در قدیم چه وضعی داشتیم زیر لحاف کرسیمان دیزی مذاشتیم
از اشعار کهن و بامزه قزوینی درباره مراسم خواستگاری:
بیت نمدانیم چو کنیم هرجا مریمان دلمان وا نمشد دل به هرکس که مبندیم باهامان تا نمشد
بیت کارمان بس گره خوردس دیه هیش وا نمشد بختمان همچه د خوابس دیه هیش پا نمشد
بیت گفته بودم که برم دم خانشان بیبینمشان پیش اون بزرگتراش قسم خوران بیگیرمشان
بیت سر کلک رسیدم؛ خنده کنان بدیدمشان قوربان بختم برم؛ خوشله خوشان بدیدمشان
بیت نصب شب هوشتک زنان بدیدمشان تولمه مچرخانید با دختر صاب خانشان
بیت هرتی ته دلم صدا کرد اومدم به پیششان قصدم این بود که بیگیرم ویشکینی از قومبشان
بیت گفتمش یه ماش بده خنده کنان گفت نمشد قولتوقم درد مکند؛ شرمم میاد؛ روم نمشپد
بیت گفتمش گردش بریمان شب جمعه؛ نه مشد با یه من ناز و ادا گفتش که هرگز نمشد
بیت چو کنیم هرجا مریمان دلمان وا نمشد دل به هرکس که مبندیم باهامان تا نمشد
و شعری دیگر:
بیت ظورکی گوشت خریدم بردم که دادم به خانه گفتم اینه کباب کنید بازم برای عصرانه
بیت گربه هه تا مفمد مجد مرد تو قابلمه سرته انوری کنی مپره مره تو قابلمه
بیت گوشته ره گربه خوردس بالام جان نخودا ره مرغه خوردس بالام جان
بیت ایوا ما گشنمانس بالام جان مرغه تو آسمانس بالام جان
واژه‌نامه
تکل = تایر
چمبه = چوب کوچک کشمش
تختمه = قاطی کردن (غدا)
کلدک = چندلایی کردن
قتره = کوتاه و کوچک
مفرش = زیرانداز هنگام خوردن غذا در خانه
کوسگلین = لباس مخصوص قزوینی‌ها در گذشته دور
زرد انبو = کمبود ویتامین دار
جیله = ریزه و کوچک
المبه = دراز، به بلندی تیر
زرتینه = یهو
هر هر = دلهره داشتن، استرس
بیدملقی = بید مجنون
آخوره = آبخوره، زیرزمین
جرماغ = چنگ زدن
وندر = زشت، پرو، عنکبوت سیاه (در تداول مردم قزوین) سخت سیه‌چرده و استخوانی
کوته‌ننگ = کم‌عقل، شیرین‌عقل
غلاق = کلاغ
چرپاندن = به‌زور جا دادن، کتک زدن
چریدن = چکیدن
بچری = بی‌عرضه گی
اسکلیدن = پاره شدن
قیش = کمربند
زمرقه = مشت
نیم‌زگیل = در نیمه‌باز
ببم = پسرم
سماق بالان = آبکش
گوگال = سوسک سیاهی که در فصل بهار و تابستان است
وخمیات (وخمیاد) = قبرستان
احول = کم هوش
اشکو زدن = لک مانده شدن
اینود = غریب رفتار
بستو = کوزه
پشام کردن = در خواب کلافه شدن
تنگامه = تنگنای وقت
جان به سر = کلافگی
زابرا = سرگشته
جزه جگر زدن = آتش گرفتن دل
جان عزیر = جان دوست
چشته خور = بد عادت
خجه خبرچین = آدم دهن لق
خره = گل لای کف حوض
خسرک = مادر شوهر
خسیدن = وا دادن
خول ویل = کج و کوله
دار دار کردن = عالم آدم را خبر کردن
زرتاب = آبکی
زفکنه = اردنگی
سخسی = بستو
قاخنج = درده دادن
کشکرک = نوعی پرنده
لال اوا = لالمونی گرفتن
واج انداختن = به هوس انداختن
ویشگال = کندکاو کردن
هکه ور = زورگو
تس‌باغه = بچه پررو
پیاده مشم = پیاده میشم
فتیله = فیتیله
دندک = نوک پرنده
قیماق = سرشیر
هوشتک = سوت
سرعقب کردن = دنبال کردن
تخیدن = خوردن، کوفت کردن
تس‌انبله = آدم شل‌وول (بعضی جاها: شکم)
ویدل = آدم بدغذا یا وسواسی
خرتلاق = گلو
هری دلم رخت = تو دلم خالی شد، مضطرب شدم
سرتق = پررو
سانجو = دل‌درد
چرت‌گوز = آدم مدعی
کش‌پنتور = کرمک (وسیله‌ای در دوچرخه)
قرساقش برنمی‌داره = دلش نمی‌خواد، حال نمی‌کنه
چقری = چاله
زرت‌زرت = دائما، به‌صورت مداوم
زیویل (زیبیل) = زباله، آشغال
یخه کردن = خفت کردن
گران‌گاز= گران‌فروش
چیس میه؟ = چیه مگه؟
آهان دیه = بله دیگه
د بیا د = بیا دیگه
نمره = شماره تلفن
بالام جان = عزیزم
ببم جان = پسرم
زیوار= پایه؛ قائمه
دخو = لقب دهخدا (ساده دل)
چاشنه بند = در درس به جایی نرسیدن
پرپین کردن = دعا خواندن
خانه مانده = کنایه به دختر ازدواج نکرده
چشماشه درآوردن = خیره شدن تیز به کسی
سند سال = لحنی از سن و سال
شونقور مونقور = حالت چشمان خمار و خواب‌آلود
فق‌فق = پرش‌های عصبی پوست؛ تیک عصبی
فقو= ترش‌مزه
قایم قده (ا) = فامیل شوهر که در کار عروس دخالت می‌کنند
اکرمه = گریه و زاری فراوان
غلافشه = دختر سربه‌هوا؛ شیطان
چاغاله = بادام و زردآلوی تازه و کال
آتیشه رکه = جرقه آتش؛ آتیش پاره
اشقونج = ریواس
اقزه = به‌قدری؛ به‌اندازه‌ای
انقصدا یا برانقص (عن قصدا، بر عن قصد):از روی قصد؛ عمدا
بادیه = کاسه؛ بشقاب
بجه بجه = جنب و جوش فراوان؛ جهیدن زیاد
بامبه زدن = تو سری زدن
تنکه = شلوار کوتاه زنانه
چاچه = حوضچه کوچک آب
چغوریی = چاله
گسنه = گرسنه
زق‌زق = سر و صدا کردن
پیتاندن = پیچاندن (بپیت = بپیچ)
یه قر بخوریم= گشتی بزنیم
ماچ = بوس (مصافحه کردن)
قر و قمیش = ادا درآوردن
خره به سر = خاک بر سر
خیدیگ = قلقلک
قبرقه = پهلو و قسمتی از سینه
طناف = طناب
بیلگ = مچ دست
پخم بک = بی‌خاصیت
خرتلاق= خرخره
آلا بینیم = زودباش!
آلا قر قر= زودباش دیگر / هرچیز سست و بی‌دوام و ظاهرفریب
تاسه کردن = دلتنگ کسی شدن
تاس = (از) وسایل حمال
دمخیز = ضعیف‌کشی/ سراشیبی
ساپ = نخ/ دل‌درد
نادنجی = لحنی از ناودان/ ناآرامی و بی‌قراری‌های کودک
کفنا = گرسنه
پلو = مچل
پول = یکن
پسینه = گنجه
خاگینه = غذایی با تخم مرغ و شیره
گوز بالا گوز = دست گل به آب دادن
دسه زن = ناخنک زدن
جیک پیک = وسایل تزئینی
زیبیلدانی = آشغالی
دردو = آدم جلب
گوز کردن = کمر خمیدگی
گلمبه = برآمده
بودبودک = کنایه از بچه‌ای که پیش فعالی دارد
دکان = مغازه