نظریه سامانه‌ها

مارگارت مید از چهره‌های اثرگذار در نظریه سامانه‌ها بود.
نظریه سامانه‌ها یا نظریه سیستم‌ها زمینه‌ای میان‌رشته‌ای است که در پی بررسی و مطالعه نظری و ریاضی سامانه‌های گوناگون برمی‌آید.
نظریه سامانه‌ها سه مرحله عمده را طی کرده‌است، ابتدا در سال‌های ۱۹۲۰ تا ۱۹۶۰ مفاهیم بنیادی آن درون و پیرامون رشته‌های مختلف توسعه پیدا کرد. در سال‌های ۱۹۷۰ تا ۱۹۹۰ برخی روش‌های کاربردی مانند سامانه‌های نرم و روش سامانه قابل(VSM) و دیگر روش‌های ساختاردهی پدید آمدند و اخیرا نظریه پیچیدگی سامانه‌ها رخ نموده‌است. علاقه‌مندان به نظریه سامانه‌ها معتقدند که نظریه سامانه‌ها تقریبا در همه رشته‌ها کاربرد دارد. اما رشته سامانه‌های اطلاعاتی رشد و توسعه خودش را طی می‌کند.
مفاهیم بنیادی نظریه سامانه‌ها (در عصر مدرن) در مطالعات اوایل قرن بیستم در رشته‌هایی همچون زیست‌شناسی اندام‌وار(organismic biology)، بوم شناسی(ecology)، روانشناسی و سایبرنتیک توسعه یافت. به صورت حداقلی نظریه‌ها و روش‌شناسی‌های مختلف نظریه سامانه‌ها در پنج گروه قابل تقسیم‌بندی است:
نظریه عمومی سامانه‌ها
سایبرنتیک
پویایی‌شناسی سامانه‌ها(systems Dynamics)
سامانه‌های نرم و روش‌های ساختاردهی مسئله (Soft systems and problem structuring methods)
سامانه‌های انتقادی و چندروش شناسی(Critical systems and multimethodology)
نظریه عمومی سامانه‌ها
کاربردهای مختلف مفاهیم بنیادی در رشته‌های مختلف توسط فون‌برتلنفی(von Bertalanffy) شناسایی شد و به آن، عبارت «نظریه عمومی سامانه‌ها» اطلاق شد.
مفاهیم بنیادی نظریه سامانه‌ها چندان دچار تغییر نشده‌است و معمولا شامل موارد زیر است:
درک موقعیت به صورت کل‌گرایانه(holistically) به جای تحویل‌گرایانه(reductionistically)، به‌مثابه مجموعه وسیعی از اجزای در تعامل درون یک محیط.
به رسمیت شناختن این قضیه که روابط یا تعاملات میان اجزا از خود اجزا در تعیین رفتار یک سامانه مهم‌تر هستند.
به رسمیت شناختن سلسله مراتب سامانه‌ها و ایده این‌که ویژگی‌ها در سطوح مختلف ظاهر می‌شوند و علیت متقابل(mutual causality) در درون و میان سطوح برقرار است.
پذیرش این‌که در سامانه‌های انسانی، افراد بر اساس مقاصد و عقلانیت‌های مختلف عمل خواهند کرد.
سایبرنتیک
مفهوم مدرن سایبرنتیک به مثابه یک رشته توسط وینر(Wiener)، مک کلوچ(McCulloch) و اشبی پایه‌گذاری شد و معمولا به مثابه مطالعه علمی و مدل‌سازی ریاضی برای تنظیم مقررات و کنترل هرگونه سامانه‌ای اطلاق می‌شد. سایبرنتیک جریان اطلاعات درون یک سامانه و طریفه استفاده از اطلاعات در سامانه به منظور کنترل سامانه را مورد مطالعه قرار می‌دهد. استافورد بیر(Stafford Beer) در کاربردی‌سازی نظریه سایبرنتیک در مدیریت نقش زیادی داشته‌است.
پویایی‌شناسی سامانه‌ها
ایده‌های بنیادی پویایی‌شناسی سامانه‌ها توسط جی فورستر در دهه ۱۹۶۰ پی‌ریزی شد. او به مدل‌سازی رفتار پویای سامانه‌هایی همچون جمعیت‌ها در شهرها و زنجیره تامین علاقه‌مند بود. اوایل نظریه پویایی‌شناسی سامانه‌ها خیلی محبوبیت داشت اما با انتقاداتی که در سال‌های دهه هفتاد صورت گرفت، کم‌کم به حاشیه رفت تا این‌که کتاب پنجمین فرمان پیتر سنکه بار دیگر این نظریات را مطرح کرد و نرم‌افزارهای رایانه‌ای شیبه‌سازی گسترش استفاده از روش‌های این نظریه را تسهیل کرند.
سامانه‌های نرم و روش‌های ساختاردهی مسئله
سامانه‌های نرم و روش‌های ساختاردهی مسئله خانواده‌ای از رویکردهای مدل‌سازی هستند که هدفشان کمک به گروه‌های با ترکیب متنوع اما منفعت مشترک برای بهبود موقیتشان است. روش‌شناسی توسعه سامانه‌های نرم(SSD)از جمله معروف‌ترین روش‌های در این زمینه به‌شمار می‌آید.
سامانه‌های انتقادی و چندروش‌شناسی
در دهه ۱۹۸۰ مجموعه جامعی از روش‌های سامانه‌ای به وجود آمده‌بود و این سوال پدید آمد که کدام روش و کی باید استفاده بشود. در همین زمان پارادایم سومی در سامانه‌ها شروع به رشد کرد که به عنوان تفکر سامانه‌ای نقادانه(Critical Systems Thinking (CST)) یا علوم مدیریت نقادانه(Critical Management Science) شهرت یافت.
روش‌شناسی‌های مختلفی برای انتخاب روش مناسب توسعه یافت و نهایتا به اینجا رسیدند که از ترکیب روش‌های مختلف یا چندروش‌شناسی باید استفاده کرد.
کاربردها
درابتدا، نظریه سامانه‌ها پیرامون تنظیم و جمع‌بندی اصول نظری و مفاهیم کلی و مشترک مربوط به سیستم‌های نسبتا ساده‌تر در فیزیک، و مهندسی آغاز شد، ولی کم‌کم به‌سوی مطالعه سامانه‌های پیچیده‌تر در زیست‌شناسی، جامعه‌شناسی، اقتصاد، مدیریت، سیاست، مهندسی نرم‌افزار، مهندسی دانش، و مانند آن پیش رفته‌است. رشد ایده‌های معاصر پیرامون این نظریه در زمینه‌های مختلف در کارهای زیست‌شناس لودویگ ون برتلنفی، زبان‌شناس بلا اچ بناتی، و جامعه‌شناس تالکوت پارسونز، و سیستم‌های زیست‌محیطی با هوارد تی.اودم، یوجین اودم و فریجوف کاپرا، و رفتار سازمانی و مدیریت با افرادی مانند پیتر سنجی، و بررسی میان رشته‌ای مانند توسعه منابع انسانی در اثر کار ریچارد سوانسون و دیگران انعکاس یافته‌است.
در فضایی که نظریه سامانه‌ها، به عنوان یک فرارشته، میان‌رشته‌ای با دامنه‌های چند بینشی پدیدآورده، اصول و مفاهیم هستی‌شناسی و فلسفه علم، فیزیک، علوم رایانه، زیست‌شناسی، مهندسی و همچنین جغرافیا، جامعه‌شناسی، علم سیاست، روان درمانی (در قالب خانواده‌درمانی) و علم اقتصاد را گرد هم می‌آورد. بنابر این، نظریه سامانه‌ها همانند پلی است که برای رسیدن به یک تفاهم میان رشته‌ای، میان زمینه‌های خودگردان (مستقل) بررسی، و همچنین در زمینه خود دانش سامانه‌ها عمل می‌کند.
در این رابطه؛ با بودن احتمال برداشت‌های نابجا، ون برتلنفی بر این باور بود که یک نظریه جامع سامانه‌ها «بایستی دستگاه تنظیم‌کننده مهمی در علوم باشد،» برای محافظت در برابر قیاس‌های سطحی، که؛ " «بی فایده در دانش، و زیان‌بار در پیامدهای عملی خود هستند». دیگران، مثلا ایلیا پریگوژین، نزدیکی خود را به مفاهیم مستقیم سامانه‌ها؛ که توسط نظریه پردازان اصلی پرورش یافته، حفظ کرده‌اند.
سیبرنتیک
نظریه عمومی سامانه‌ها
فلسفه علوم
هوش سامانه‌ای
سامانه‌های چندعامله