عبدالقدیر آزاد

عبدالقدیر آزاد (۱۲۷۰ یا ۱۲۷۲ هجری خورشیدی در سبزوار – ۱۳۵۲) روزنامه‌نگار، سیاست‌مدار، نماینده مجلس شورای ملی و از اعضای گروه اپوزیسیون بود. پدرش در سبزوار خراسان به کشاورزی اشتغال داشت. تحصیلات ابتدایی را در زادگاهش، سبزوار، گذراند و با ادبیات فارسی، فقه اسلامی، و ریاضیات آشنا شد. در ابتدا به استخدام اداره پست‌وتلگراف تربت حیدریه درآمد، اما بعدا به وزارت دادگستری منتقل و برای مدتی عهده‌دار منصبی قضایی شد. در سال ۱۳۰۲ وزارت دادگستری را به قصد منتشر کردن روزنامه آزاد در مشهد ترک کرد. در ستون سرمقاله‌ای روزنامه آزاد به شدت حکومت و مقامات را به باد انتقاد می‌گرفت. در نهایت روزنامه آزاد توسط حکومت تازه تاسیس رضاشاه توقیف شد و عبدالقدیر–که دیگر با نام مستعار آزاد شناخته می‌شد– به زندان افتاد.
پس از خروج رضاشاه از کشور در شهریور ۱۳۲۰ تمامی زندانیان سیاسی آزاد شدند و عبدالقدیر آزاد نیز میان آنان بود. او دوباره مجوز انتشار روزنامه‌اش را کسب کرد و هر هفته سه شماره منتشر می‌کرد و رویکرد منتقدانه پیشین خویش را ادامه داد. در سال ۱۳۲۵ که نخست‌وزیر وقت، احمد قوام، حزب سیاسی جدیدی به نام حزب دموکرات ایران را تشکیل داد، آزاد به عضویت آن درآمد و از حوزه سبزوار به نمایندگی مجلس شورای ملی انتخاب شد. در ابتدا او از جمله نمایندگانی به حساب می‌آمد که از نخست‌وزیر وقت، قوام، حمایت می‌کرند اما اندکی بعد به سوی اپوزیسیون گرایش پیدا کرد و رسما نخست‌وزیر را به زیر پا گذاشتن قانون متهم می‌کرد. آزاد در کابینه بعدی نیز که توسط ابراهیم حکیمی شکل گرفته بود از جمله نمایندگان اپوزیسیون به حساب می‌آمد و حتی عبدالحسین هژیر—که جانشین حکیمی شده بود—را در مجلس به استیضاح کشاند. آزاد همین رویکرد را در قبال محمد ساعد نیز ادامه داد و از اعضای اپوزیسیون دولت در مجلس به‌شمار می‌آمد.
عبدالقدیر آزاد در سال ۱۳۲۸ به همراه شماری از نمایندگان اپوزیسیون به رهبری محمد مصدق به دادگاه سلطنتی پناه برد و دولت را به مداخله در انتخابات مجلس آن سال متهم کرد. این اعتراض پیش‌درآمدی بر تشکیل جبهه ملی به رهبری مصدق بود و عبدالقدیر آزاد در شکل‌گیری آن نقشی فعال و موثر داشت. در همان سال هژیر که ریاست وقت دادگاه سلطنتی را بر عهده داشت ترور شد و عبدالقدیر آزاد در کنار چندین و چند نفر دیگر دستگیر و زندانی شد. پس از چندی از زندان آزاد شد و دوباره به مجلس راه یافت ولی این بار به عنوان نماینده حوزه انتخابیه تهران. در دوره شانزدهم مجلس شورای ملی که مصدق رهبری فراکسیون اقلیت را بر عهده داشت، میزان مخالفت‌ها با نخست‌وزیر وقت، حاجی‌علی رزم‌آرا، بسیار شدت یافته بود و عبدالقدیر آزاد از جمله نمایندگانی بود که نخست‌وزیر را استیضاح کردند.
در اواسط دهه ۱۳۳۰ مصدق به نخست‌وزیری رسید و اعضای کابینه‌اش را بدون مشورت کردن با اعضای جبهه ملی انتخاب کرد. عبدالقدیر آزاد حزبی متشکل از دوستان خویش تشکیل داده بود و آن را حزب استقلال نامید. آزاد انتظار داشت که مصدق دو عضو از اعضای کابینه‌اش را از حزب استقلال انتخاب کند ولی مصدق زیر بار این انتظار نمی‌رفت. آزاد به نشانه اعتراض جبهه ملی را ترک کرد و به اپوزیسیون پیوست و حتی یک روز در مجلس با وزیر ارتباطات دولت مصدق گلاویز شد و بر روی وزیر هفت‌تیر کشید. عبدالقدیر آزاد در مذاکرات مجلس شورای ملی (نشست ۱۶۹) در روز سه شنبه ۲۵ تیر ۱۳۳۰ (برابر با ۱۷ ژوئیه ۱۹۵۱ میلادی) ادعا کرد که او بهمراه محمد مصدق، فتوای سیاسی قتل رزم آرا را داده‌است. آزاد در این نشست مجلس گفت:
خود آقایان به خاطر دارند روزی که رزم‌آرا آمد اینجا ما اینجا این قدر تخته‌ها را با آقای دکتر مصدق به هم زدیم که صدای کسی شنیده نمی‌شد (شوشتری - چهارتای آن را هم شکستید) حتی به خود من می‌گفتند که چرا قایم نمی‌زنی تخته‌ها را، به خود من می‌گفتند ما البته فتوای سیاسی قتل رزم‌آرا را دادیم، گفتیم خائن است، وطن فروش است (جمال امامی - شما نمی‌توانید فتوای قتل بدهید) در هر صورت ما با آقای دکتر دادیم و آقای دکتر هم اینجا فرمودند تعجب در این است که همان رزم‌آرا را یک نفر آدم بر حسب این همه داد و فریاد و هو کشت (یکی از نمایندگان - شریک قتل هم شدید؟)
آزاد در انتخابات مجلس شورای ملی هفدم موفق به راهیابی به مجلس نشد اما با استفاده از روزنامه‌اش همچنان به مخالفت با دولت مصدق می‌پرداخت. همچنین در این دوران سعی می‌کرد خود را به سرلشکر زاهدی نزدیک کند که در خفا در حال آماده‌سازی شرایط برای براندازی دولت مصدق بود. وقتی در سال ۱۳۳۲ زاهدی به پست نخست‌وزیری رسید، عبدالقدیر را به ریاست هیئت مدیره و مدیر عاملی شرکت سهامی فرش ایران گماشت. او به مدت سه سال این سمت‌ها را به شرط عدم شرکت در انتخابات و عدم انتشار روزنامه‌اش حفظ کرد ولی پس از آن از این پست نیز کنار گذاشته شد. این سمت‌ها، آخرین منصب‌های عمومی عبدالقدیر آزاد تا هنگام درگذشتش در سال ۱۳۵۲ و در هشتاد سالگی به حساب می‌آمدند.