امامزاده ازناو

امامزاده ازناو یا امامزاده عین و غین مربوط به دوره سلجوقیان است و در شهرستان فامنین، بخش پیشخور  روستای ازناو واقع شده و این اثر در تاریخ با شماره ثبت ۱۸۶۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است شجره نامه و تاریخچه‌ی امام زادگان عین و غین در روستای ازناو (شهرستان فامنین همدان)
بقعه این امامزادگان در بالای تپه‌ای در بخش جنوب شرقی روستای ازناوه از بخش فامنین و در 80 کیلومتری شمال شرقی شهر همدان واقع شده است.
ساختمان بقعه، بنایی مربع شکل از نوع مقابر چهارضلعی یک طبقه است که در گاهی رو به شمال دارد. ارتفاع بنای آن از بیرون 7/12 متر و ابعاد هر یک از اضلاع آن از خارج، و از داخل 5/6 متر است. دیوار سمت غرب به جهت وجود راه پله، از بقیه دیوارها ضخامت بیشتری دارد. نقشه مربع امامزاده در بالا بازدن ترنبه‌هایی به هشت ضلعی و پس از آن توسط قوس‌هایی به شانزده ضلعی تبدیل گشته و گنبد در پوشه پیوسته‌ای بر آن شکل شانزده ضعلی تبدیل گشته است.
گنبد از نوع قوس شبدری تند و کند است (گنبد داخلی، تند و خارجی، شبدری کند است). پوسته‌های گنبد با آجر کاری خفته و راسته ساخته شده و در قسمت میانی، منفذی برای نورگیری و تهویه دارد. آجر کاری گنبد شبیه آجر کاری بنای مقبره ارسلان جاذب (415  378 ه . ق) در خراسان است. فاصله پوسته‌های گنبد امامزاده بسیار کم است. با این‌که استواری و استحکام بنا ناشی از دیوار محکم آن است، اما برای جلوگیری از دانش گنبد، از فیلپاهای چسبیده به دیوار استفاده شده است. قطر هر یک از فیلپاها 20 سانتی‌متر و ارتفاع دو تا از آن‌ها که بلندترند، به 80/6 متر می‌رسد قوس درگاه ورودی هم روی دو تا از این فیلپاها قرار گرفته است.
در گاه ورودی بنا در ضلع شمالی آن قرار دارد. این درگاه، در میان یک طاقنمای بزرگ که دو طاق کوچک در جناحین به صورت قرینه دارد. تعیبه شده است. فضای داخل طاقنمای بزرگ پیرامون ورودی بنا به بخش‌هایی مساوی و مرتبط به هم تقسیم شده به گونه‌ای بدیع و زیبا با آجر تراش و طرح‌هایی گیاهی و هندسی تزیین گردیده است و از نظر شکل کلی، با نمای ورودی گنبد علویان همدان همانندی دارد.
در ضلع غربی دیوار، از درون بنا، راه پله‌ای آجری قرار دارد که دارای 15 پله است. دو تا از پله‌ها در انتها به سمت راست گردش دارد که دسترسی به بالای گنبد را آسانتر می‌کند، از طرفی راه ورود به بخش پیشانی (رخ بام) بنا از طریق شش پله است که در گوشه شمال غربی گنبد با آجر ساخته شده است.
نوع قوس‌هایی که طاقنمای درگاه ورودی و طاقنماهای باریک و مرتفع دارد، از نوع قوس پنج او هفت تند است. قوس طاقنماهای داخلی و همچنین ترنبه‌ها و راه پله نیز از همین نوع است. در حال حاضر، بنای امامزاده، تزیینات اندکی دارد که شامل آجر کاری نمای بیرونی بنا با طرح‌های چلیپایی و گلبرگ می‌شود. نمای داخلی نما فاقد تزیین خاصی است.
در وسط بنا، ضریح چوبی ساده‌ای قرار دارد که عبارتی با جوهر آبی رنگ به تاریخ 1200 ه . ق بر آن نوشته‌اند. «… کاتب الحروف ملا محمد هاشم همدانی شهر رمضان المعظم سال 1200». با توجه به شیوه معماری می‌توان ساختمان اصلی امامزاده را به قرن هفتم و هشتم هجری انتساب داد.
اهالی روستای ازنا و براساس نوشته سنگ قبری که روی آن این عبارت آمده است: المتوفای مرحوم شیخ غین فی محرم الحرام… به بنای امامزاده‌ای که در فاصله 20 متری شمال غربی امامزاده ازناو (عین) واقع است، امامزاده عین اطلاق می‌کنند. سنگ قبر در محوطه گورستان پیرامون امامزاده ازناو قرار دارد، و تاریخ آن محو گردیده است، احتمالا تاریخ آن همزمان با تاریخ سنگ قبری است که توضیح آن در متن بالا آمده است و آن هم به علت شباهت خطوط هر دو کتیبه سنگ قبرهاست، که خط ثلث می‌باشد.
ساختمان امامزاده غین بنایی چهار ضلعی است، که با مصالح سنگ لاشه و ملات گل ساخته شده است، بنا دارای گنبدی کم خیز و بدون گریو است. زمان ساختمان دقیقا مشخص نیست، زیرا کتیبه‌ای در داخل آن وجود ندارد و تنها سنگ قبری که نام امامزاده غین بر آن نگارش شده در کنار و نزدیکی بنا قرار دارد. این سنگ قبر به صورت معمول بر روی زمین قرار گرفته و در طی زمان بسیار جابه جا شده است. بنای امامزاده عین و غین به شماره 1867 و در تاریخ 21/02/1376 به ثبت آثار ملی و تاریخی رسیده است.
نسبشریف‌: چنان‌که اشاره شد، آقای عراقچیان که مزار امامزاده را توصیف نموده می‌نویسد: «علت اطلاق امامزاده غین بر این بنا و امامزاده عین بر بنای مورد بحث در متن کاملا مشخص نیست». متاسفانه عدم مراجعه نویسندگان، و محققین آثار باستانی بقاع متبرکه به کتب انساب از یک طرف، و عدم آشنایی آنان به علم انساب از طرف دیگر، باعث شده که این محققین به همان ظاهر بقعه اکتفا کنند و کنکاشی درباره خفته در مزار ننمایند. حال آن‌که اگر معلوم شود خفته در مزار کیست، آن وقت معلوم خواهد شد که او چه مقام و ارزشی داشته که چنین بنای با شکوهی برای وی بر پا داشته‌اند.
چنان‌که درباره امامزادگان همدان در کتاب مزارات تویسرکان و مزارات نهاوند گفته شد، صاحب بن عباد، دختر خود سپهر آزرمیه را به عقد یکی از سادات حسنی که سیدی بزرگوار، فاضل، و دانشمندی ادیب و شاعر بود، رسانید، که نامش ابو الحسن علی الاطروش بن حسین بن علی بن حسین بن حسن البصری بود، او از دختر صاحب فرزندی به نام ابو عباد الحسین روزی شد که حسین دارای چند فرزند من جمله ابوهاشم زید بود، وی نیز صاحب چند فرزند من جمله ابو شهاب علاء الدوله وزیر گردید، و از سید علاء الدوله چند فرزند دانشمند و فاضل به دنیا آمدند که من جمله آنان: عین الشرف، و عز الشرف بودند، این دو بزرگوار ریاست معنوی و مادی شهر همدان را به عهده داشته، و مرجع امور مسلمانان همدان بودند. ایشان به جهت علم و تقوی و انتسابشان به امام حسن مجتبی  ، و نوادگی صاحب بن عباد وزیر دانشمند شیعی، مورد احترام خاص و عام بودند، از اینرو مکان کنونی که روزی روستای محل اقامت و استراحتگاه تابستانی آنان بوده وفات یافته و دفن شده‌اند. نسب شریف امامزاده عین و غین از قرار ذیل است:
عین الشرف و عز الشرف ابنی السید الاجل علاء الدوله وزیر ابن تاج الدین ابی‌هاشم زید بن حسین ابی عبدالله بن ابی الحسن علی بن حسین بن علی بن حسین بن حسن البصری بن قاسم بن محمد البطحانی بن قاسم بن حسن بن زید بن امام حسن  .
بنابراین این بزرگواران با 13 واسطه به امام حسن مجتبی  و با سه واسطه نوه صاحب بن عباد هستند. از آنجایی‌که نخستین بار نام و نسبشان را بیهقی متوفای 565 ه . ق اشاره نموده پس معلوم می‌گردد آنان تا ثلث اول قرن ششم هجری در قید حیات بوده‌اند. زیرا کتاب لباب الانساب در این تاریخ تالیف شده است.
شهرت بقعه اول به امامزاده عین، به درستی معلوم است، زیرا نام شخصیت مدفون در آن عین الشرف بوده است، بنابراین ابتدای نام امامزاده بر بقعه اطلاق شده است.
شهرت بقعه دوم به امامزاده غین، با وجود این‌که خفته در مزار عز الشرف است از چند لحاظ قابل ذکر است:
1. شاید به خاطر وجود سنگ قبری که روی آن مرحوم غین نوشته شده، این مزار به امامزاده غین خوانده شده است.
2. علت دیگر که مقرون به صحت است، و چنان‌که متداول قرون ششم و هفتم و هشتم در بقاع، کتابت نام متوفی به خط کوفی بوده، لذا عز الشرف پس از ساییدگی به غین خوانده شده است.
3. شاید این نامگذاری به خاطر توازن و سادگی در اداء در نام این امامزادگان باشد که گفتن عین و غین راحت‌تر و دلایل فوق را نیز شامل می‌شده است. به هر حال، آنچه مسلم است خفته این دو مزار دو تن از سادات جلیل القدر و عظیم الشان حسنی‌اند که در فضل و تقوی از معاریف خاندان حسنی در همدان بودند.
آثار ملی ایران
سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری