پیکره شاپور یکم

پیکره شاپور یکم (۲۴۰–۲۷۲ میلادی) پیکره‌ای از شاپور یکم مربوط به دوره ساسانیان است در دهانه غار شاپور جای گرفته‌است. غار شاپور که یک غار طبیعی است و دسترسی بدان چندان آسان نیست، در شش کیلومتری شهر باستانی بیشاپور، و در ۱۴ کیلومتری شهر کازرون واقع شده‌است. پیکره بسیار بزرگ شاپور یکم که بلندای آن به ۶٫۷۰ متر و پهنای شانه‌های آن به بیش از ۲ متر می‌رسد، یکی از برترین اثرهای بر جای مانده از هنرهای تصویری دوران ساسانی است و در هنرهای باستانی آسیای نزدیک نیز یک استثناء قلمداد می‌گردد.
این اثر در تاریخ با شماره ثبت ۱۵۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
ویژگی‌های برجسته
نقش بازسازی شده پیکره بدست جورج رالینسون در سال ۱۸۷۶
پیکره شاپور یکم در اصل از یک استالاگمیت تراشیده شده‌است که در طول میلیون‌ها سال در این غار بزرگ پدید آماده بود، و هم اکنون در فاصله ۳۵ متری از دهانه غار و بر روی تراس چهارم موجود در غار قرار دارد. پیکره شاپور اول هم اکنون دقیقا در جای اصلی خود نیست. در نتیجه زمین لرزه‌ای که به احتمال فراوان میان سده‌های ۱۴ تا ۱۸ میلادی رخ داده بود، پیکره واژگون شده بود. در دهه پنجاه سده بیستم میلادی کار برپایی دوباره پیکره آغاز گردید اما از آنجایی که پاهای پیکره کاملا از بین رفته بودند، پیکره شاپور اول بر روی دو ستون بتونی قرار گرفت که هم اکنون در کنار کفش‌های اصلی پادشاه بر روی کف غار قرار دارند.
بر روی تمامی زاویه‌های این پیکره بی‌همتا کار سنگ‌تراشی بسیار هماهنگ، با زحمت بسیار و دقت نظری فراوان صورت گرفته‌است. برای تراشیدن استالاگمیت به صورت پیکره، هنرمند پیکر تراش به طور حتم از یک طرح تصویری یا مدلی که از گچ یا خاک رس درست شده بوده و پیکره را در اندازه‌های بسیار کوچک‌تر نشان می‌داده، بهره برده‌است. به هنگام ساختن پیکره اندازه‌های اندام‌های بدن که در مدل کوچک در دسترس بوده، با خط‌کش‌های اندازه‌گیری سنجیده می‌شده و بر روی استالاگمیت در مقیاسی چندین برابر اعمال می‌شده‌است. به سبب این که استالاگمیت ایستایی خود را در هنگام پیکره سازی حفظ نماید، احتمالا کار تراش دادن و شکل بخشی آن در مراحل گوناگون از بالا به پایین صورت گرفته‌است. برای برداشتن بخش‌های بزرگ و ضخیم استالاگمیت بی‌شک ابزار آهنی و فولادی به کار رفته‌است. سطح بسیار صاف پیکره نشان‌دهند آن است که پیکره در پایان کار با دقت فراوان صیقل داده شده‌است. پس از کار صیقل دادن، پیکره ایستاده در غار با رنگ سرخ ملایم رنگ آمیزی شده بود. به سبب واژگون شدن پیکره، بخش بزرگی از دستان و پاهای آن از بین رفته‌است، اما سر و بالاتنه آن نسبتا خوب باقی‌مانده‌است. پیکره شاپور اول بالاتنه‌ای نیرومند و عضلانی را نشان می‌دهد، که از بالا به پایین باریکتر می‌شود.
پیکره ایستاده در غار تاجی کنگره‌دار بر سر دارد که شمار کنگره‌های آن به چهار می‌رسد. در بخش پایینی تاج یک دیهیم بسته شده‌است به همین خاطر تنها بخش کمی از پیشانی پادشاه نمایان است. انبوه موهای پیکره موج وار از زیر تاج بیرون می‌آیند و قرینه وار بر روی دو شانه می‌نشینند. چشم‌های پادشاه ساسانی بزرگ و باز است بر روی لب‌های بالا و پایین بصورتی واضح کار دقیق سنگ‌تراشی صورت گرفته‌است. ابروان نازک و کمانی آن به هم پیوسته‌اند. بخش بزرگی از بینی که از بالا به پایین پهن‌تر می‌گردد، از بین رفته‌است. دهان پیکره بسیار آسیب دیده‌است و تنها قسمت کوچکی از زاویه راست آن سالم برجای مانده‌است. این قسمت نشان می‌دهد که دهان و لب‌های پیکره در اصل بسته بوده‌است. پیکره ایستاده در غار سبیلی بلند و قیطانی و ریشی کوتاه دارد، اما ریش زیر چانه او بلند است. زیورآلات او شامل یک گردنبند، دو گوشواره و یک دستبند در دست راست می‌باشد.
نقاشی پیکره واژگون شاپور یکم در سال ۱۸۱۸
یک خط نیم دایره‌ای که در بالای گردنبند پیکره آورده شده‌است، نشان دهنده آن است که پیکره در بالاتنه خود دارای یک زیرپوش است. اگرچه بخش بزرگی از این جامه زیرین بالاتنه معلوم نیست، اما می‌توان دریافت که آن بدون چین و در اصل از جنسی ضخیم بوده‌است. تن‌پوش اصلی بالاتنه پیکره ایستاده در غار همانند یک کت است که بسیار تنگ بر تن نشسته و با چین‌های بسیار ظریف که هماند شعله‌های آتش می‌باشند، تزیین گردیده‌است. بالاپوش پیکره در ناحیه کمر به وسیله یک کمربند تنگ بسته شده‌است. بر روی کمر شاپور اول، کمربند دیگری نیز دیده می‌شود که برخلاف کمربند بالاپوش به گونه‌ای آزادانه‌تر به تصویر کشیده شده‌است و به حالتی کج روی کمر نشسته‌است. این کمربند در اصل وظیفه نگاه‌داشتن قبضه شمشیر پادشاه را داشته‌است. قبضه شمشیر پادشاه که در سمت چپ پیکره قرار دارد، بسیار آسیب دیده‌است. دو دست پادشاه در دو حالت گوناگون به نمایش گذاشته شده‌اند در حالی که دست راست پادشاه بر روی بخش پایینی کمر قرار گرفته‌است، دست چپ او بر روی دسته شمشیر قرار دارد.
شلوار پیکره در اصل بسیار بلند بوده‌است، به گونه‌ای که امروزه نیز می‌توان اثرات چین و شکن‌های آن را بر روی کف غار و در اطراف کفش‌های او مشاهده کرد. با بلند نشان دادن شلوار پیکره و کشاندن چین‌های آن بر روی کف غار، هنرمند سنگ‌تراش علاوه بر آن‌که به اصل زیباسازی پیکره و پوشاک آن می‌اندیشیده‌است، ایستایی این پیکره چند تنی را هم، که تنها بر روی دو پایش قرار گرفته بوده، در نظر داشته‌است، بدین صورت که او با پهن‌تر ساختن پاهای پیکره و به نمایش گذاشتن چین‌های شلوار بر روی زمین، قدرت ایستایی پیکره را دو چندان نمود.
دو کفش پیکره موازی هم نیستند، بلکه کمی از یکدیگر باز شده‌اند. کفش چپ پیکره کمی جلوتر از کفش راستش قرار دارد. دو کفش پیکره امروز وضع متفاوتی از هم دارند. کفش راست به کلی آسیب دیده‌است. دو کفش پیکره در اصل بند در بوده‌اند، به گونه‌ای که امروزه نیز می‌توان اثرات s مانند آن را بر
روی کف غار مشاهده کرد
شناسایی
ترجمه کتیبه نقش رجب شاپور که توسط ارتش در سال ۱۳۳۶ روی دیوار غار شاپور حک شده‌است.
در دوران ساسانی ساختار تاج پادشاهان و گوناگونی آن چشمگیر است. گوناگونی تاج پادشاهان ساسانی در درجه نخست به سبب شکل ظاهری آن است و جزییات ساختاری آن مبتنی با قوانین سختگیرانه‌ای بوده‌است. برای شناسایی تصویر یک پادشاه ساسانی، آگاهی داشتن از شکل ظاهری تاج آن پادشاه ضروری می‌باشد، چرا که در این دوران، ساختار تاج از پادشاهی به پادشاه دیگر تفاوت می‌کرده‌است. هر پادشاه ساسانی به هنگام شروع پادشاهی خود تاج ویژه خود را بر سر می‌نهاد. با تکیه بر شکل تاج پیکره که شامل دیهیم، بخش میانی کنگره‌دار و کوریمبوس می‌باشد و همچنین با در نظر گرفتن معیارهای گوناگون تاریخ هنر، پیکره ایستاده در غار را می‌بایست متعلق به شاپور اول، دومین پادشاه ساسانی، دانست.
بر روی تاج کنگره‌دار پیکره شاپور اول در اصل یک کوریمبوس قرار داشته‌است که هم اکنون اثری از آن بر جای نمانده‌است. فرق سر پیکره ایستاده در غار به گونه‌ای چهار گوش صاف شده‌است و یک سوراخ در میان این چهار گوش ایجاد شده‌است. کارایی این سوراخ تعبیه شده در فرق سر پیکره تنها برای نسب و جاسازی کوریمبوسی بوده‌است که بی‌شک جنس فلز بوده‌است. بنا بر پژوهش‌های انجام شده در دانشگاه بازل، بلندای کوریمبوس فلزی پیکره شاپور اول در حدود ۱٫۵۵ متر و پهنای در حدود ۱ متر و وزن آن، حتی با داشتن دیواره‌ای بسیار نازک، بیش از یک تن بوده‌است.
تاریخ‌گذاری
انبوه موهای پیکره که از زیر دیهیم پادشاه بیرون زده‌اند در سمت چپ سر به خوبی باقی‌مانده‌است، اما لبه‌های بیرونی موهای سمت راست سر از بین رفته‌است. هرکدام از دو دسته موی قرینه وار در دو سوی چهره پیکره شاپور از چهار رشته موی برجسته تشکیل شده‌اند که هرکدام به گونه‌ای برجسته و موج وار بر روی دیگری نشسته‌اند. الگوی پرداخت و ایجاد این رشته‌های مو در دو سوی سر یکسان است. این در حالی است که در پشت سر، بخش انتهایی هر رشته مو به گونه‌ای گرد و حلزونی شکل نشان داده شده‌است. در دو سوی سر، رشته موهای موج وار پادشاه در درازا و پهنا بر روی شانه‌های پیکره به گونه‌ای چشمگیر پهن شده‌اند، و در این میان تنها پایین‌ترین رشته مو جزء کوچکی از شانه را لمس می‌کند. از نظر هنر سنگ‌تراشی، در آرایش موی سر پادشاه بالاترین درجه انعطاف و شکل‌پذیری پیداست. این چهار رشته مو که بر روی هر شانه پیکره قرار گرفته‌اند، آشکارا از همدیگر جدا هستند و هر رشته از مو با خطوطی بسیار ظریف‌تر به بخش‌های کوچک‌تری تقسیم می‌گردد. شمار رشته‌های برهم نشسته مو در دو سوی سر پادشاه در ابتدا چهار و در انتها به سه می‌رسد، این در حالی است که شمار رشته‌های گوی وار و همگون مو در پشت سر پیکره به دو می‌رسد.
این سبک از آرایش مو و نحوه پرداخت و نمایش آن را می‌توان تنها بر روی آن نقش برجسته‌های شاپور اول دید که بین سالهای ۲۶۰–۲۷۲ میلادی به وجود آمده‌اند. به همین سبب تاریخ ساخت و اتمام موفقت آمیز پیکره شاپور اول را می‌باید کمی پیش از سال ۲۷۰ میلادی دانست.
ویرانی
تندیس شاپور یکم پیش از بازسازی و مرمت
برخی گمانه‌زنی‌ها واژگونی پیکره را در نتیجه زمین لرزه‌ای که به احتمال بسیار در بازه سده‌های ۱۴ تا ۱۸ میلادی رخ داده بود، می‌دانند.
در برخی منابع نیز واژگونی آن را در جریان حمله اعراب به ایران به دست مهاجمان عرب می‌دانند.
بازسازی
پس از سالیان دراز که این پیکره شکسته و بر روی زمین افتاده بود، در سال ۱۳۳۶ خورشیدی از سوی پایوران ارتش استان فارس بازسازی و بر روی پایه استواری قرار گرفت.
متن سنگ‌نبشته ارتش درون غار
کتیبه ارتش روی دیوار غار شاپور که چگونگی برپا ساختن مجسمه را در سال ۱۳۳۶ شرح می‌دهد.
در دهانه غار دو سنگ‌نبشته وجود دارد که یکی از آنها برگردان متن سنگ‌نبشته شاپور در نقش رجب و دیگری درباره چگونگی برپاسازی دوباره پیکره پس از ۱۰۰۰ سال در سال ۱۳۳۶ بدست ارتش را شرح می‌دهد. هر دو سنگ‌نبشته از سوی ارتش بنا شده‌است:
نوشته‌هایی که ایتالیک شده‌اند مربوط به بخشهایی از سنگ‌نبشته هستند که پس از انقلاب سال ۵۷ عمدا تخریب شده‌اند.
غار شاپور
بیشاپور
تنگ چوگان
نقش شاپور