صفی‌علی‌شاه

صفی علیشاه (سمت چپ) در کنار جانشین خود thumb
حاج میرزاحسن اصفهانی ، ملقب به صفی علیشاه (زاده:سه‌شنبه ۳ شعبان ۱۲۵۱ (قمری) برابر با ۳ آذر ۱۲۱۴ در اصفهان، درگذشت: جمعه ۲۴ ذی‌الحجه ۱۳۱۶ (قمری) برابر با ۱۵ اردیبهشت ۱۲۷۸ در تهران)، از مشهورترین مشایخ و بزرگان متصوفه در اواخر قرن سیزدهم و اوایل قرن چهاردهم هجری و از جمله فضلا و علما و بزرگان عرفاء سلسله نعمت‌اللهی بود.
وی که شاعری توانا و عارفی مطلع بود، نخست از جمله مریدان منور علیشاه شیرازی، قطب سلسله نعمت‌اللهی محسوب می‌شد، اما پس از اینکه به نمایندگی از وی به تهران مهاجرت کرد و مدتی در این شهر اقامت نمود، خود راسا ادعای قطبیت کرد و سلسله صفی علیشاهی را بنیان نهاد.
سالهای نخست زندگی
حاج میرزا محمدحسن اصفهانی، در سوم شعبان ۱۲۵۱ هجری قمری در شهر اصفهان بدنیا آمد. پدرش محمدباقر اصفهانی بود که وی نیز لقب صفی داشت. پدرش تاجر بود، از اصفهان به یزد رفت و در آنجا مسکن گزید. وی خردسالی و نوجوانی خود را در یزد گذرانید و تا ۲۰ سالگی در این شهر بود و تحصیلات خویش را در این شهر به انجام رسانید.
وی در سن ۲۱ سالگی، و به سال ۱۲۷۲ هجری قمری به شیراز رفت و به میرزاکوچک رحمت علیشاه سر سپرد و جزو مریدان او گردید و به اصطلاح دراویش، به شرف توبه و تلقین از حضرتش مشرف گردید. وی همچنین در اوایل امر، علاوه بر شیراز، مدتی در کرمان و یزد نیز اقامت نمود و سپس به هندوستان رفت و برای چند سال در آن دیار اقامت نمود.
وی سپس از طرف هندوستان به حجاز رفت و آنطور که خود او در شرح حال خویش نوشته‌است، در این سفر با اغلب مشایخ ایران و هند و روم ملاقات کرد و از برخی مستفیض شد. وی بنابه گفته خود در هندوستان به تالیف زبده الاسرار، که مثنوی منظومی در اسرار شهادت و تطبیق با سلوک الله‌است، پرداخت. هرچند که برخی با توجه به کمال و پختگی اشعار زبده الاسرار، در نگارش این کتاب در جوانی صفیعلیشاه تردید کرده‌اند، و برخی نیز نوشته‌اند که وی در سالهای میانسالی خود و در موقع اقامت در کرمان، بنابه دستور استاد و مرشد خویش، رحمت علیشاه، تالیف و تصنیف کتاب زبده الاسرار را آغاز نمود و آن را در هندوستان به انجام رسانید و در همان‌جا آن را به کمک یکی از ارادتمندانش که اهل بمبئی بود، به چاپ رسانید.
در سال ۱۲۸۰ هجری قمری، وی از راه هند به زیارت بیت الله مصمم شد، و در مراجعت خویش، مجددا در هندوستان توقف نمود و از محضر عرفا و مشایخ آنجا استفاده کرد. وی سپس و در سال ۱۲۸۵ هجری قمری، به عزم ارض اقدس رضوی، از راه عتبات عالیات، به سمت شیراز و یزد مراجعت کرد و از آنجا به تهران آمد.
مهاجرت به تهران
در سال ۱۲۸۸ هجری قمری، وی به سمت نمایندگی یا به اصطلاح دراویش، به عنوان شیخ مجاز در دستگیری، از طرف حاج آقا محمد منورعلیشاه (متوفی ۱۳۰۱ هجری قمری)، که بنا به وصیت رحمت علیشاه جانشین او (متوفی ۱۲۷۸ هجری قمری) بود، به تهران آمده و در آنجا اقامت گزید و بزودی بواسطه معلومات، تجربیات، مردم شناسی و زرنگی که داشت، بساطش رونق گرفت و عده‌ای از شاهزادگان و جمعی از بزرگان از هر طبقه، دور او را گرفته، و به وی گرویدند.(( دوستان توجه داشته باشند که در موارد زیادی این اشتباه دیده شده است . جناب حاج محمد شیرازی عموی رحمت علیشاه بوده اما از نظر سنی از برادرزاده خود کوچکتر بودند . جناب حاج محمد شیرازی خودشان به حضرت صفی علیشاه عرض کردند که اجازه نامه ارشاد را چند روز پس از خرقه تهی کردن رحمت علیشاه برایشان آوردند و مستقیم در زمان حیات ایشان دریافت نکردند و همچنین جناب حاج محمد شیرازی حتی مقام شیخیت هم نداشتند و خودشان گفتند که در آن اجازه نامه که بعد از رحلت رحمت علیشاه برایشان آوردند هیچ لقب فقری در آن ذکر نشده بود . ضمنا حضرت صفی علیشاه هرگز مرید ایشان نبود و فقط یک بار و آن هم درابتدای بخش دوم زبده الاسرار از ایشان نام میبرند با عنوان منورشاه فاضل که اگر توجه کنید از کلمه مبارک علی که مظهر ولایت یک استاد و حتی شیخ را میرساند استفاده نکردند . و اگر در سراسر آثار حضرت صفی علیشاه و تمامی زبده الاسرار را مطالعه کنید در جای جای آن از رحمت علیشاه نام برده شده و اینکه جناب حاج محمد شیرازی استاد و پیر ایشان بودند نادرست است))
منورعلیشاه که مرشد او بود، چون اوضاع را چنین دید، خود در سال ۱۲۹۴ هجری قمری، از شیراز که مرکز ارشاد بود، به تهران آمد، که به قول مهدی بامداد، بساط و دستگاه درست شده توسط صفی علیشاه را خود بدست گیرد یا مثلا شیخ خود را تغییر داده، دیگری را به جای صفی علیشاه تعیین نماید. اما وی غافل از این بود که صفی علیشاه در مدت چند سال اقامت خود در تهران، جاده را کاملا کوبیده و برای خویش صاف و هموار کرده بود و دیگر احتیاج به مرشد دیگری نبود؛ بنابراین از طرف شیخ به مرشد چندان اعتنایی نشد و بالطبع نزاع لفظی میان آنان درگرفت و مرشد مغلوب و منکوب به طرف شیراز عقب‌نشینی اختیار نمود و خود صفی علیشاه شاخص و مرشد گردید.
صفی علیشاه به دارالخلافه تهران آمد و در آنجا، چندی زندگانی کرد، ولی به علت نزاع قطبیت مابین مشایخ سلسله رحمت علی مقصود لابد سلسله نعمت‌اللهی است که رحمت علیشاه قطب آن بود، باز به دکن (حیدرآباد) رفت و خواست که باقی عمر خویش را در آنجا بگذراند، اما به این نیت توفیق نیافت و پس از چندی به تهران برگشت و در این شهر، تا پایان عمر خویش به کار تالیف و تصنیف و ارشاد پرداخت.
هرچند که صفی علیشاه خود علت اقامت طولانی خویش در تهران را، در شرح حال خودنوشت خویش، امن‌تر بودن دارالخلافه برای امثال خود و همچنین حضور سلطان ناصرالدین شاه در این شهر و صاحب علم و هنر شدن و آداب انسانیت یافتن اغلب مردم در سایه پادشاهی وی، ذکر کرده‌است.
خانقاه صفی علیشاهی
در سال ۱۲۹۴ هجری قمری، یکی از خواص مریدان صفی علیشاه، قطعه زمینی به مساحت دوهزار ذرع واقع در محله شاه آباد تهران، به او تقدیم نمود و در همین سال، وی در تهران خانقاهی وسیع در همان زمین برای خود ترتیب داد. برخی بانی این خانقاه را، سیف الدوله، برادر شاهزاده عین الدوله دانسته‌اند.
امروزه خیابان معروف به صفی علیشاه و خانقاه، از دو ضلع شرقی و شمالی خانقاه صفی علیشاه می‌گذرد.
زندگی و عادات خصوصی
زندگی صفی علیشاه در محیط درویشی و با خوشبختی سپری شد. همسر اول او، عالم تاج نام داشت که صفی، به وی بسیار علاقه‌مند و با وی بسیار مهربان بود و وقتی که عالمتاج در موقع وضع حمل فوت کرد، صفی سوگواری بسیار کرد و اشعاری سوزناک در این باب سرود. صفی از همسر اول خود، اولادی نداشت. همسر دوم صفی علیشاه نیز، پس از چندی درگذشت و فرزندی برای او بر جای نگذاشت.
اما زن سوم صفی علیشاه، خانم ماشاءالله بود، که صفی از او، یگانه فرزندی به اسم شمس الضحی به یادگار داشت. شمس الضحی، دختر صفی علیشاه، هنوز مدت عمرش بیشتر از یک سال نشده بود، که صفی علیشاه بدرود زندگانی گفت.
دکتر مجید ملک محمدی، در شرحی که پیرامون زندگی خصوصی و عادات و اعتیادات صفی علیشاه نوشته، نام وی را در زمره تریاکی‌های مشهور ثبت کرده و به اعتیاد وی به تریاک، چنین اشاره نموده‌است:
گمان می‌رود که صفی علیشاه تریاک می‌کشید، چنان‌که خود گوید:
ساقی امشب عنایت افزون کرد
بهر رندان به باده افیون کرد
تصور می‌رود که باده در اینجا، به مجاز ذکر شده باشد، ولی افیون را که چندان اکراهی ندارد، استعمال می‌نموده‌است. محققا می‌توان گفت که صفی علیشاه، بسیار مقید به انجام مراسم مذهبی بود، ولی چون درویشان ریائی از درویشی تنها به رندی و قلندری اکتفا نمی‌کرد. چنان‌که گاه گاه به برخی از مخدرات که در میان درویشان ایران رواجی دارد، دست می‌برده‌است. چنان‌که می‌گوید:
بس علاج دردسر زافیون کنم
لاجرم همواره مستم، چون کنم
صفی علیشاه در هشت سال پایانی عمر خویش، در خانقاه خویش (خانقاه صفی علیشاهی) اقامت داشت و آنجا را به صورت منزل شخصی خویش درآورده بود.
درگذشت
صفی علیشاه در روز چهارشنبه، ۲۴ ذی الحجه سال ۱۳۱۶ هجری قمری، و در سن ۶۵ سالگی، در خانقاه خویش که در سالهای پایانی عمرش، به صورت منزل شخصی او درآمده بود، درگذشت و در همان خانقاه به خاک سپرده شد.
بعدها، بانو شمس الضحی نشاط اصفهانی، یگانه فرزند صفی علیشاه، این خانقاه را وقف نمود و بعد از آن، مریدان و ارادتمندان صفی علیشاه، در روزهای یکشنبه به هنگام عصر در آن خانقاه جمع می‌شوند تا، رشته اخوت و ارتباط قلبی و روحانی خویش را، تقویت نمایند.
پس از مرگ صفی علیشاه و بنا به وصیت او، علیخان ظهیرالدوله با لقب صفاعلیشاه به جانشینی وی برگزیده شد.
آثار
حاج میرزاحسن صفی علیشاه، فاضلی محقق، و شاعر و دانشمندی عالیمقام بود و آثار ارزنده‌ای از خود به یادگار گذارد که فهرست آنها، از این قرار است:
تفسیر منظوم قرآن، که چندین بار به چاپ رسیده، اما علی‌رغم تصریح مکرر صفی علیشاه به سرودن آن، برخی سرودن تفسیر منظوم را به دیگری نسبت می‌دهند.
دیوان اشعار
بحرالحقایق
زبده الاسرار، مثنوی مفصلی به وزن مثنوی معنوی، که در اسرار شهادت ابا عبدالله الحسین و یارنشان و تطبیق با سلوک الی الله سروده شده‌است.
عرفان الحق
میزان المعرفه
درباره او
مهدی بامداد در کتاب شرح حال رجال ایران، درباره صفیعلیشاه چنین اظهار نظر کرده‌است:
همچنین دکتر تقی تفضلی، در مقدمه‌ای که بر دیوان صفی علیشاه نوشته، درباره او می‌نویسد