قالی کاشمر

قالی کاشمر گونه‌ای قالی ایرانی و از صنایع دستی همین خطه است که امروز و در گذشته تولید می‌شده است. در گذشته صنایع دستی روستایی عبارت بودند از: ریسندگی، نمد، مالی و زیلو بافی، گلیم‌بافی، سبدبافی، حصیربافی و سفال‌گری و در حال حاضر عمده این صنایع صنعت قالی‌بافی است. قریب ۳۰۰۰ دار قالی در این شهرستان فعال می‌باشد. وجود شرکت تعاونی فرش دستباف کاشمر، اداره فرش و موسسه فرش‌بافی آستان قدس خود مبین گسترش این صنعت در سطح شهرستان است. در این منطقه قالیچه بلوچی، قالیچه‌های قاب آینه و قاب قرآنی بافته می‌شود. قالیهایی با طرح منظره، درختی، شکارگاه، قالی جنگلی، زیرخاکی و افشان از جمله ویژگی‌های قالی‌بافی کاشمر است.
»» سوابق تاریخی فرش دستباف کاشمر
شروع تاریخ قالیبافی جدید در این شهر به سالهای قبل از ۱۳۰۰ ه‌.ش بازمی‌گردد. اگر چه برای بعضی از تعابیر و روایات موجود، نمی‌توان گواه و مصداق مستندی ارائه نمود، اما بنابرمطالب گردآوری شده، می‌توان تا حدودی از ابهامات موجود پرده برداشت. شروع دوره بافت و بافندگی حاضر در کاشمر را باید در سالهای ۱۲۶۰ تا ۱۲۸۰ ه‌.ش جستجو نمود.
محمد کرمانی، اولین استادکار قالیبافی در منطقه کاشمر بود. از نام ایشان چنین به نظر می‌رسد که وی از اهالی کرمان باشد و به کاشمر مهاجرت کرده، اما عده‌ای معتقدند که زادگاه او روستای فروتقه واقع در ۲ کیلومتری غرب کاشمر است و ایشان این هنر را در کرمان و از استادکاران کرمانی آموخته است. اما در این نکته که شروع و گسترش قالیبافی در کاشمر در سالهای ۱۲۶۰ تا ۱۲۸۰ ه‌.ش از روستای فروتقه آغاز گردید، تردیدی نیست و بی‌شک از همین نقطه به روستاهای مجاور انتقال یافته است. این استادکار اولین بار و بنا به سفارش حاج سید حسین سجادی، از اهالی فروتقه به بافتن قالی مبادرت ورزید. پس از آن با توجه به استقبال مردم روستا، به تدریج این هنر رو به گسترش نهاد و پس از فروتقه، روستاهای ترقبان، فدافن، کارخانه و رزق آباد، یکی پس از دیگری از آن پیروی کرده و به بافت قالی اقدام نمودند.
»» نام فرش کاشمر در میان مراکز خرید و فروش قالی در داخل وخارج استان، از اعتبار و اهمیت خاصی برخوردار بوده و هست و یافتن دلایل آن، عاملی شد تا بیش از پیش به سابقه بافت و کیفیت بافته‌های این ناحیه توجه نماییم. با بررسی تاریخ قالیبافی کاشمر، در می‌یابیم که قالیهای کاشمر همواره از حیث نوع و کیفیت، در مرتبه پایین‌تری از دیگر مناطق قرار داشته است.
این نکته با مشاهده موارد مکرر از تولیدات نسبتا قدیمی که درکاشمر و دیگر نواحی مشاهده شد، تا حدودی مورد تایید قرار می‌گیرد اما، در دو دهه اخیر تحولات نسبتا مشهودی در کیفیت بافته‌های آن پدید آمده و نوید بخش تحولات عمیق‌تر در آینده‌ای نه چندان دور می‌باشد. در واقع شهرت فرشهای قدیمی کاشمر، در مقایسه با دیگر مراکز همجوار همچون نیشابور، سبزوار، گناباد و … به دلیل ارزانی آن نسبت به مراکز یاد شده، بوده است.
»» قالی کاشمر
سیسیل ادواردز نیز به این نکته اشاره دارد. وی در کتاب قالی ایران به قالیهای زمخت و درشتی که با طرحهای نازیبا در سالهای ۳۶–۱۹۳۵ در کاشمر بافته می‌شد، اشاره نموده است. مهمتر از آن گره جفتی را که هم اکنون نیز کاربرد آن متداول است، از اهم ویژگیهای قالی قدیم کاشمر عنوان می‌کند. با کمی دقت در نوع طرحها و تغییر و تحولات کیفیت قالیهای این شهر طی یکصد سال اخیر، می‌توان ۵ دوره نسبتا متمایز در تاریخ قالیبافی کاشمر را برشمرد:
شروع قالیبافی تا سال ۱۳۴۰
از سال ۱۳۴۰ تا ۱۳۵۰
از سال ۱۳۵۰ تا ۱۳۶۰
از سال ۱۳۶۰ تا ۱۳۶۶
از سال ۱۳۶۶ تا به امروز
الف: شروع قالیبافی تا سال ۱۳۴۰
بخش نخست این دوران پنجگانه، از زمان شکل گیری قالیبافی تا سال ۱۳۴۰ را شامل می‌شود. با وجود عرضه وسیع قالی، این دوره را می‌توان دوران خاموشی و سکوت فرشبافی کاشمر نامید. در این دوران افرادی همچون عزیزالله خانی، احمد ترک، محمد حسین وزان، علی ابراهیمی، علی سیاح، حاج عباس گلستانی، غفاری و … در تولید فرشهای مرغوب کاشمر اهتمام ویژه‌ای داشتند و با وجود ویژگیهای خاص تولیداتشان، به دلیل سهم ناچیز آنها در مقابل تعداد بی‌شمار قالیهای نامرغوب کاشمر، نمی‌توانستند درتغییر شیوه‌های بافت و تولید قالی مرغوب، موثر واقع شوند. عمده‌ترین مشخصات فرش در این دوران کاربرد رنگهای مناسب گیاهی، استفاده از شیوه‌های چند چین یک پود، جفتی بافی و از همه مهمتر عدم تنوع طرحهاست.
دو طرح بنام و شناخته شده سالهای قبل از ۴۰، طرحهای حسن قاضی و زرین کلک است. این دو طرح که عمدتا در نواحی تربت حیدریه و روستاهای ما بین تربت و کاشمر بافته می‌شدند، در مناطق بسیاری از جمله کاشمر نفوذ یافتند و طی سالهای متمادی به طور پراکنده توسط بافندگان کاشمری مورد استفاده قرار گرفتند. از طرفی بر اساس تحقیقات انجام شده، استفاده از طرحهای خشتی که تشابه زیادی با قالیهای چهارمحال و بختیاری دارد، در سالهای قبل از ۱۳۳۰ در کاشمر متداول بوده است. طی آن سالها، این طرح بخش زیادی از تولیدات این ناحیه را به خود اختصاص داده بود و توسط بسیاری از تولیدکنندگان معروف کاشمر، به تعداد زیاد، تهیه و به فروش رسید. در مورد دلایل و نحوه ورود این طرح به حوزه قالیبافی کاشمر، توضیح چندانی نمی‌توان یافت. اما براساس برخی منابع تاریخی، در زمان نادرشاه افشار، گروهی از طوایف بختیار به نواحی غربی کاشمر کوچ کردند که می‌تواند عامل ورود این طرح به کاشمر باشد.
ب: از سال ۱۳۴۰ تا ۱۳۵۰
سال ۱۳۴۰ را می‌توان سال تحول، جنبش و نوآوری برای قالی کاشمر برشمرد. در این سال با ورود استاد علیپور، دگرگونی عظیمی در قالیبافی استان خراسان، به ویژه کاشمر روی داد. وی پس از اقامت چهار ساله خود در کاشمر تاثیر عمیقی در قالیبافی این منطقه برجای گذاشت که هنوز هم اثرات آن نه تنها در کاشمر، بلکه در تمام نقاط استان خراسان، قابل مشاهده است. وی با ورود خود، موج نوینی از طرحها و ابتکارات جدید را وارد عرصه قالیبافی کاشمر نمود و با توجه به فقر طرحها و خلاء ناشی از آن، منشا بروز اثرات مهمی در آن خطه گشت. نوآوری و تحول در طرحها، در کنار بالا بردن رجشمار فرشها تا حدود ۳۵ و ۴۰ رج، از خصوصیات بارز این دوران است. عرضه لوح زیرخاکی که در خراسان به ویژه کاشمر به طرح کاسه و کوزه معروف است، با استفاده از برخی موتیف‌ها و گلهای رایج در طرحهای تبریزی، بدعتی بود که باعث رونق قالیبافی کاشمر شد. این طرح که در سراسر آن علاوه بر استفاده از تصاویر کوزه، گلدان و کاسه، مناظر متعددی نیز وجود داشت، عموما در زمینه‌های سرمه‌ای و لاکی عرضه می‌شد. عدم رنگ آمیزی نقشه‌ها در حین طراحی و مشخص نمودن هر بخش از طرح با یکی از اعداد، از دیگر نوآوریهای استاد علیپور بود که از تبریز به ارمغان آورد. به این صورت که در کنار هر نقشه، نمونه‌ای ازنخهای رنگی مورد نظر قرار می‌گرفت و محل قرار گرفتن هر رنگ درمتن نقشه، با شماره‌های مخصوص مشخص می‌شد. شیوه‌ای که هم اینک پس از گذشت ۳۰ سال، همچنان ویژگی خاص طراحان کاشمر است.
طرح چهار فصل، از دیگر طرحهای مشهور استاد علیپور در خراسان است که موفق به پیدا کردن نسخه اصلی این طرح نشدیم. اما مشابه آن طرح در نیشابور، نزد استاد غلامرضا پیدا شد که از جمله طرحهای سفارشی ایشان به استاد علیپور است.
نوع قلم و سبک خاص استاد علیپور، به جهت رعایت برخی شیوه‌های بدیع، دارای تفاوتهای بارزی با سبک‌های بعد و قبل از خود است. عدم تقارن ظاهری در کلیه نگاره‌ها و اجزای هر طرح که در نگاه اول قابل تشخیص نیست، ویژگی بارز طرحهای اوست که امروزه نیز در کلیه نقوشی که به سبک وی طراحی می‌شود، قابل مشاهده است.
طی دوران اقامت استاد علیپور در کاشمر، بسیاری از طراحان- از جمله استاد غلامحسین اسکندری که پنجاه سالگی را پشت سر می‌گذاشت- به شاگردی وی رفتند و به فراگیری و تکمیل دانسته‌های خود پرداختند. پس از مراجعت استاد به مشهد، تا مدتها نیز پیروی از سبک وی، شیوه کار بسیاری از طراحان کاشمری و حتی طراحان شهرهای مجاور بود.
ج: از سال ۱۳۵۰ تا ۱۳۶۰
با وجود بازار خوب و مناسب قالیهای کاشان، به ویژه در بخش صادرات، بافندگان کاشمری نتواستند چندان موفقیتی در عرضه و فروش قالیهای سبک کاشان کسب نمایند. شاید کیفیت پایین بافته‌های کاشمر که مطابق با کیفیت واقعی قالی اصیل کاشان نبود، عامل عدم کسب این موفقیت باشد. استفاده از کرک به جای پشم برای پرز فرش از اهم ویژگیهای قالیهای این دوره ده ساله می‌باشد.
د: از سال ۱۳۶۰ تا ۱۳۶۶
از سال ۱۳۶۰ با روآوردن بافندگان به بافت قالی با طرحهای اصیل خراسان به ویژه انواع نقشه‌های افشان و لچک ترنج شاه عباسی با گلهای درشت، مختص فرشهای مشهد و نیز با بازگشت به طرحهای اصیل منطقه از جمله طرح زیر خاکی، دوره جدیدی در قالیبافی کاشمر آغاز شد. بازار نسبتا مناسب طرحهای مشهد، به ویژه با رنگهای روشن و استفاده از گلهای بزرگ شاه عباسی، از جمله عوامل مهم این تغییر شیوه بود. البته تولید و عرضه قالیهای سبک کاشان در این مدت نیز به طور پراکنده ادامه داشت.
ه. از سال ۱۳۶۶ تا به امروز
از سال ۱۳۶۶، وجود بازار عالی و استثنایی فرش نائین در داخل و خارج از کشور- که نفوذ آن در خراسان سریعتر از دیگر استانهای کشور انجام شد سبب شد تا خیل عظیمی از بافندگان کاشمر، پس از گذشت چند سال از نفوذ این طرحها در خراسان، عاقبت تسلیم شده به طور فزاینده‌ای به عرضه قالیهای با این شیوه مبادرت ورزند. این رویه همچنان در کاشمر و روستاهای مجاور آن ادامه دارد و محور اصلی تولیدات فعلی این منطقه را تشکیل می‌دهد.
- ساختار
- طرحهای رایج
در حال حاضر، طرحها و نقوش مورد استفاده در کاشمر را از حیث تولید، می‌توان به شرح ذیل طبقه‌بندی کرد:
۱- طرحهای نائین
۲- طرحهای کاشان
۳- طرحهای تصویری
۴- طرحهای گل فرنگ جدید
طرحهای تصویری سالیان درازی است که مورد توجه طراحان و بافندگان کاشمری قرار دارد. اما معلوم نیست با توجه به عدم مهارت بافندگان کاشمری در بافت این نوع طرحها به دلیل رجشمار و شیوه بافت آنها- علت اصرار آنها بر عرضه قالیهایی منقش به تصاویر مینیاتور و امثال آن چیست؟ طرحهای گل فرنگ با رنگ آمیزی خاص قالی کاشمر، دیر هنگامی است که مورد توجه بافندگان و طراحان کاشمری قرار گرفته، ولی عرضه و تولید آن همواره به طور پراکنده ادامه داشته و نمی‌توان شروع و گسترش آنها را به دوران خاصی نسبت داد.
- رنگبندی
- رنگرزی
در حال حاضر حدود ۱۰ کارگاه رنگرزی فعال در کاشمر، تامین کننده بخش مهمی از مواد اولیه کارگاه‌های قالیبافی کاشمر و حومه آن می‌باشند که رنگهای جوهری به ویژه رنگهای وارادتی از کشور چین، بخش مهمی از مواد مصرفی آنها را تشکیل می‌دهد. اگر چه استفاده از رنگهای گیاهی به طور محدود توسط تولیدکنندگان جزء انجام می‌گیرد، ولی تعداد آنها بسیار ناچیز است و نمی‌توان بر آنها تاکید نمود.
نوع رنگ لاکی مورد استفاده در قالیهای کاشمر را می‌توان یکی از وجوه تمایز و شاید هم تشخیص بافته‌های این ناحیه قلمداد نمود. این نوع رنگ لاکی که در مناطق دیگر به لاکی گلخاری شهرت دارد، سالیان درازی است که کاربرد وسیعی در بافته‌های کاشمر دارد و کاربرد آن در قالیهای سبک کاشان، چه در گذشته و چه در حال حاضر، در خور توجه است.
نوع گره مورد استفاده در قالیهای کاشمر و حومه آن، گره فارسی است، اما در کنار آن به طور پراکنده و محدود از گره ترکی نیز استفاده می‌شود. شیرازه کلیه قالیهای کاشمری، پس از اتمام بافت انجام می‌شود. همچنین پرداخت و قیچی کردن گره‌ها پس از اتمام فرش، توسط کارگاه‌های پرداخت، با استفاده از قیچی‌های برقی انجام می‌شود. دارهای این منطقه، اغلب چوبی است و در سالهای اخیر استفاده از دار آهنی یا کاربرد آهن در بخشی از آن رواج یافته است. به نظر می‌رسد شرکت سهامی فرش ایران در حال حاضر بزرگترین استفاده کننده از دارهای آهنی در سطح منطقه است. چله کشی کلیه قالیهای کاشمر به صورت معروف به ترکی و بر روی دار قالی انجام می‌گیرد. در حال حاضر پشم، به عنوان ماده اصلی قالیهای کاشمر، در کنار کاربرد محدود ابریشم در قالیهای سبک نائین، مواد اولیه مورد استفاده در قالی کاشمر را تشکیل می‌دهند.
از دیگر نکات قابل توجه در قالیهای امروز کاشمر، به ویژه قالیهای سبک نائین، سفید نمودن کلافهای پشم قبل از استفاده است. به عبارتی می‌توان گفت، کلیه خامه‌های سفید مورد استفاده در قالیهای سبک نائین، قبل از بافت، یک بار دیگر به وسیله رنگهای سفید رنگرزی می‌شود و باعث درخشش کاذب و بیش از حد نخ سفید در بافت فرش می‌شود. دلیل این امر هنوز روشن نشده و این اولین باری است که به چنین شیوه‌ای برخورد می‌کنیم و با وجود پرسشهای مکرر جواب قانع کننده‌ای از سوی رنگرزان وبافندگان ارائه نشده است.
شاید یکی ازدلایل این امر، استفاده از پشمهای نامرغوب باشد که به علت عدم سفیدی و یک دست بودن اقدام به رنگ نمودن آنها می‌نمایند. به هر صورت این امر خود دلیلی برای کاهش مرغوبیت و تنزل کیفیت نخهای خامه مورد استفاده در این منطقه است. بیش از ۷۰٪ نخهای پنبه مصرفی از اصفهان و بقیه از کارخانجات مشهد تامین می‌گردد.