جلال‌الدین تهرانی

سید جلال‌الدین تهرانی (شیخ الاسلامی)(زاده ۱۲۷۵ تهران - درگذشت ۱۳۶۶ پاریس) ستاره‌شناس، ریاضی‌دان، دولت مرد، دانشمند و فقیه ایرانی دوران پهلوی بود. او چند بار وزیر و سناتور شد و در آستانه انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷ به ریاست شورای سلطنت منصوب شد. استعفای او پس از ملاقات با خمینی در نوفل لوشاتو ضربه مهمی به نظام پادشاهی در ایران بود.
پدرش سید علی شیخ‌الاسلام مرندی از علما و رجال دینی شهرستان مرند بود. پدرش لقب شیخ الاسلام را از مظفرالدین شاه گرفته و پدر بزرگش سید ربیع قاضی القضات شیخ الاسلامی بود. (سید ربیع معروف به قاضی سازنده حمام (قاضی) تاریخی شهرستان مرند به تاریخ ۱۲۸۶ ه‌.ق می‌باشد. سید جلال مدتی در مدرسه تربیت درس خواند سپس در مدرسه سپهسالار به تحصیل علوم دینی مشغول شد. سید جلال تهرانی پس از تحصیلات مقدماتی دینی به نجوم روی آورد. انتشار چند شماره گاهنامه او از نخستین گام‌های عرضه علم ستاره‌شناسی به عموم در ایران است.
عرصه سیاست
او در سال ۱۳۰۷ در جریان دستگیری سید حسن مدرس همراه او بود و مدتی زندانی شد. در ۱۳۲۶ در کابینه احمد قوام وزیر مشاور شد. در ۱۳۲۸ در کابینه محمد ساعد وزیر مشاور و سپس وزیر پست و تلگراف و تلفن شد. در فروردین ۱۳۲۹ در کابینه علی منصور وزیر پست و تلگراف و تلفن بود. در خرداد ۱۳۳۰ نایب التولیه آستان قدس رضوی شد. در بهمن ۱۳۳۲ وزیرمختار ایران در بلژیک و در مهر ۱۳۳۷ سناتور انتصابی از آذربایجان شد.
وی از مخالفان اصلاحات ارضی و به همین جهت با ایراد سخن رانی علیه این قانون در سالن کشاورزی خراسان از استانداری خراسان و نیابت تولیت آستان قدس رضوی استعفا کرد.
در وقایع خرداد ۱۳۴۲ هم به لحاظ دوستی که با روح‌الله خمینی داشت اقدامات موثری در نجات وی به عمل آورد. وی در سنا با نخست‌وزیران انتخابی شاه، یعنی حسنعلی منصور و امیرعباس هویدا به مخالفت برخاست و غالبا به لوایح دولت رای کبود می‌داد. سید جلال تهرانی تنها سناتوری بود که به لایحه مصونیت مستشاران آمریکایی (کاپیتولاسیون) که بعدا به صورت قانون درآمد رای مخالف داد.
پست‌های دولتی
وزیر مشاور در کابینه احمد قوام (۱۳۲۶)
وزیر مشاور در کابینه محمد ساعد (۱۳۲۸)
وزیر پست و تلگراف و تلفن در کابینه محمد ساعد (۱۳۲۸)
وزیر پست و تلگراف و تلفن در کابینه علی منصور (فروردین ۱۳۲۹)
نایب تولیت آستان قدس رضوی (خرداد ۱۳۳۰)
وزیرمختار ایران در بلژیک (بهمن ۱۳۳۲)
سناتور انتصابی از آذربایجان (مهر ۱۳۳۷ تا ۲۷ اسفند ۱۳۳۸)
سناتور انتصابی از آذربایجان (۳ فروردین ۱۳۳۹ تا ۱۹ اردیبهشت ۱۳۴۰)
سناتور انتصابی از تهران (۱۴ مهر ۱۳۴۲ تا ۱۲ مهر ۱۳۴۶)
در آستانه انقلاب ایران (۱۳۵۷)
در ۲۴ دی ۱۳۵۷ در جلسه شورای سلطنت که در حضور محمدرضا پهلوی تشکیل شد و به دلیل روابط قدیمی وی با خمینی و استفاده از او برای مذاکره، بعنوان ریاست این شورا انتخاب شد. دو روز پس از خروج محمدرضا از ایران در ۲۶ دی، سید جلال‌الدین تهرانی به پاریس رفت تا با خمینی ملاقات کند. خمینی او را به شرط استعفا از شورای سلطنت پذیرفت. در دوم بهمن پس از انتشار استعفانامه با خمینی ملاقات کرد.
متن استعفای سید جلال‌الدین تهرانی:
یک شنبه ۱ بهمن ماه ۱۳۵۷ هجری شمسی مطابق با ۲۲ شهر صفرالمظفر ۱۳۹۹ هجری قمری. قبول ریاست شورای سلطنت از طرف اینجانب فقط برای حفظ مصالح مملکت و امکان تامین آرامش اجتماعی آن بود ولی شورای سلطنت به سبب مسافرت اینجانب به پاریس که برای نیل به هدف اصلی بود تشکیل نگردید. در این فاصله اوضاع داخلی ایران سریعا تغییر یافت به طوری که برای احترام به افکار عمومی با توجه به فتوای حضرت آیت‌الله العظمی خمینی دامت برکاته مبنی بر غیرقانونی بودن آن شورا آن را غیرقانونی دانسته کناره گیری کردیم.
از خداوند و اجداد طاهرین و ارواح مقدسه اولیای اسلامی مسئلت دارم که مملکت و دولت مسلمان ایران را در ظل عنایت حضرت امام عصر عجل الله فرجه از هر گزندی مصون داشته و استقلال وطن عزیز ما را محفوظ فرمایند.
محمدالحسینی سید جلال تهرانی
و اما شرح استعفای سید جلال‌الدین تهرانی از کتاب پشت پرده انقلاب (ص ۱۱۳)
اینبار مامور بودم که سید جلال تهرانی را به آپارتمان خیابان فوش ببرم. با دریافت این دستور، باز بوی توطه به دماغم خورد
کتابخانه
سید جلال الدین تهرانی منزل خود را در سه راه امین حضور تهران و کتابخانه و قسمتی از اشیاء نجوم و تمامی اثاثیه و مجموعه بی‌نظیری از اجناس عتقیه خود را وقف آستان قدس رضوی کرد و برخی از ابزارآلات اخترشناسی متعلق به خود را به دانشگاه تهران اهدا نمود.
از وی حدود ۳۸۰ جلد نسخه خطی به جای مانده که وقف کتابخانه آستان قدس رضوی شده‌است.
«جلال الدین تهرانی از علمای علم نجوم ایران که دارای کتابخانه بزرگی می‌باشد، راجع به میرزا جلال الدین محمد حکیم جنابدی می‌فرماید: «ایشان از مشاهیر و استوانه‌های علم نجوم بوده‌است.»
مرگ
او سرانجام در سن ۸۸ سالگی در سال ۱۳۶۶ شمسی در منزل مسکونی‌اش واقع در شانزه لیزه اقامتگاه وارن فوت کرد. وی در زمان فوتش فرزندی نداشت و همسرش در قید حیات نبود.
محل دفن
جسد سید جلال الدین تهرانی در سال ۱۳۷۰ (شهریور ماه) به ایران منتقل و در مهر ماه همان سال در کنار مقبره خانوادگی‌اش در حرم امام رضا حد فاصل رواق دارالحفاظ و رواق دارالسیاده به خاک سپرده شد.
آثار
تصحیح تاریخ قم حسن بن محمد قمی
گاهنامه
تصحیح چهار مقاله نظامی عروضی
تصحیح الارشاد فی شرح حال صاحب بن عباد
اصفهان نصف جهان
تصحیح حدود العالم من المشرق الی المغرب
ترجمه محاسن اصفهانی مافروخی
تصحیح تاریخ جهانگشای جوینی
تصحیح فارسنامه ابن بلخی
تصحیح جامع‌التواریخ (رشیدالدین فضل‌الله همدانی)
تصحیح لب‌التواریخ (یحیی بن عبداللطیف قزوینی)
رساله در صور فلکی
هیئت طالبوف
تعلیمات دینی (برای مدارس)