ابن حسام خوسفی

مولانا محمد بن حسام‌الدین حسن بن شمس‌الدین محمد خوسفی (زاده خوسف) شناخته شده به ابن حسام شاعر ایرانی در گذشته به سال ۸۷۵ هجری است. دیوان او شامل اشعاری در قالب‌های قصیده، ترجیع‌بند، مسمط و ترکیب‌بند است. او در قصیده از انوری، ظهیر فاریابی، خاقانی شروانی و سلمان ساوجی تاثیر گرفته‌است. از مهم‌ترین آثار او خاوران‌نامه است که به تقلید از شاهنامه فردوسی سروده شده‌است. این حسام حلقه‌ای حلقات ادبیات شیعی خراسان است و برخی دیگر از حلقه‌ها سلیمی تونی (م ۸۵۴) و آذری اسفراینی و لطف‌الله نیشابوری (م ۸۱۲)هستند. دیوان ابن حسام خوسفی توسط احمد احمدی بیرجندی تصحیح و منتشر شده‌است.
آرامگاه وی در شهر خوسف واقع و محل زیارت مردم است. آرامگاه ابن حسام خوسفی ۱۳۹۶
زندگی
ابن حسام در سال ۷۸۲ یا ۷۸۳ هجری در روستای خوسف در منطقه قهستان به دنیا آمد. خاندان او تا نه پشت اهل فضل و علم و ارشاد بوده‌اند؛ و نیای او شمس‌الدین زاهد، به پارسایی و عبادت معروف بوده‌است. وی در همان روزگار روزگار را به زهد و ورع میگذراند. همچنین دولتشاه سمرقندی درباره او این چنین میگوید. «از دهقنت نان حلال حاصل کردی و گاو بستی و صباح که به صحرا رفتی تا شام اشعار خود را بر دسته‌بیل نوشتی» از همین این رو صاحب نظران شغل وی را دهقانی دانسته‌اند. او از مشهور‌ترین شاعران شیعه مذهب آن دوران بود.تاریخ درگذشت او در سال ۸۷۵ ق بوده است.
آثار
دیوان اشعار: شامل قصاید، غزلیات و دیگر قالب‌های شعری
نثر اللالی: منظومه‌ای در قالب مثنوی که شامل کلمات قصار در وصف علی بن ابی‌طالب است.
خاوران نامه: ۲۲۵۰۰ بیت در وزن بحر متقارب در باره جنگ‌های علی بن ابی‌طالب
خاوران نامه
خاوران‌نامه از آثار ادبی‌است که به نظم فارسی در سال ۸۳۰ هجری قمری سروده شده است. این منظومه حماسه‌ای دینی و مصنوع است که در بحر متقارب و به وزن شاهنامه فردوسی سروده شده است. موضوع خاوران‌نامه جنگ‌های علی بن ابی‌طالب در سرزمین خاوران به همراهی مالک اشتر، و نیز با قباد پادشاه شرق و تهماسب‌شاه است. این منظومه به گفته ابن حسام از یک کتاب عربی به نظم کشیده شده است. این منظومه با حمد خدا و نعت محمد پیامبر اسلام و دیگر امام‌های شیعه آغاز می‌شود. این منظومه را تازیان‌نامه نیز گفته‌اند.
نمونه شعر
دلبری دارم که دل در بند زلف و خال اوست عاشقانش را شراب از جام مالامال اوست
فتنه آن چشم فتانم که از هر گوشه‌ای فتنه‌ای پر شیوه از دنباله دنبال اوست
حال وصف حسن او بالاترست از ممکنات هرچه گوید عقل کل جزوی ز وصف الحال اوست
طفل ابجد خوان مکتب خانه اسرار عشق نکته دان خرده بین رمز قیل و قال اوست
آن تجلی کز جلالت کوه را از جا ببرد پرتوی از لمعه رخشنده اجلال اوست
دوست گو بنمای رو تا جان بر افشتانم برو زانکه جان را وقت رحلت چشم استقبال اوست
روی دولت زان بدان خورشید روی آورده‌ام کافتاب دولت اندر سایه اقبال اوست
هر کسی را چشم بر منظور و محبوبی دگر زان میان ما را نظر بر ایلیا و آل اوست
سایه اندازد مگر بر من همایی کز شرف طایر فرخنده اقبال زیر بال اوست
این مگس بر خوان انعامش کجا یارد نشست کآسمان چون گرده‌ای بر سفره افضال اوست
خوش تواند خواند فردا نامه را ابن حسام زان که نقش نام او بر نامه اعمال اوست
باز چو مستان، از سر دستان، رفته به بستان، بلبل محرم نغمه‌سرایان، رقص‌نمایان، خرم و خندان، خوشدل و بی‌غم
بر ورق گل، بهر توسل، کرده منقش، خامه سرکش ز آب زرتر، تحفه دیگر، مدحت حیدر، ساخت مرقم
او به‌تضرع، او به‌تشرع، او به‌تفضل، او به‌تامل بنده مولا، والی والا، بر همه اعلا، وز همه اقدم
هم به‌تصوف، هم به‌تکلف، هم به‌نظافت، هم به‌لطافت جوهر ازهر، جان منور، جسم مطهر، روح مجسم
برادران به حق موسم مناجاتست مراد خویش طلب کن که وقت حاجاتست
قیامت است که هر شش هزار سال ظهور کنون چه هفت شود، قائم القیاماتست
اگر امام زمان را به حق به نشناسی روی به دوزخ اگر صد هزار طاعاتست
هر آن کسی که خداوند خویش را نشناخت محقق است که در کفر و در ظلاماتست
میان بنده و حق راز کی نهان ماند خدای عالم اسرار و ذوالخفیاتست
به ترک نفس، هوا و مراد خویش بگیر که هر چه در دل توغیر اوست، طاماتست
به هر چه پیش خیال و قیاس خود گفتم به نزد او همه افسانه و خیالاتست
بگوی از سر اخلاص نام مولانا که آشکار شد و دعوتش مقالاتست
عیان شد است رفیقان ز مشرق و مغرولیک این همه در بند یک اشاراتست
به فضل خود نظری کن به بندگان ضعیف که در میان خلایق بسی مقالاتست
شراب شوق لبالب ز جام مولانا بده که این هم از رحمت جماعاتست
ببخش بنده مسکین خویش ابن حسام بدان سبب که گرفتار چاه ظلماتست
آرامگاه ابن حسام
آرامگاه ابن حسام خوسفی در سال ۹۲۰ هجری قمری بر روی تپه‌ای سنگی در بین مزارع‌های خوسف ساخته شد و در سده ۱۳ قمری مورد مرمت قرار گرفت. این بنای کوچک شامل اتاقکی است با فرم هشت ضلعی که نقشه فضای داخلی آن به صورت چلیپایی است. پوشش مقبره به صورت گنبدی طراحی شده که در مرکز آن یک کلاه‌فرنگی ساخته شده است. در این قسمت نورگیرهایی تعبیه شده تا هم نور فضای داخلی آرامگاه را تامین کند و هم باعث تهویه فضای داخل آرامگاه شود. این بنا ابتدا در دوره صفویه بنا شده و در دوره قاجار تغییراتی در آن داده شد. این بنا دارای نقشه چلیپایی شکل و پوشش گنبدی بوده و در سه جهت، سه طاق‌نما با قوس جناقی دارد. همچنین در داخل آرامگاه کتیبه‌ای کاشیکاری شده به رنگ سفید حاوی اشعار ابن حسام وی باشد و دور مقبره را فرا گرفته است.