مهدی محقق

مهدی محقق (متولد ۱۰ بهمن ۱۳۰۸ خورشیدی) نویسنده، علامه، ادیب، فقیه، مجتهد، نسخه‌پژوه و پژوهشگر تاریخ پزشکی اسلامی، مصحح و شارح کتب ادبی و فلسفی و فقهی، استاد دانشگاه تهران است.
وی در شهر مشهد به‌دنیا آمد و دارای مدرک دکتری الهیات و معارف اسلامی از دانشگاه تهران و دکتری زبان و ادبیات فارسی از دانشگاه تهران است. وی بنیان‌گذار دائرهالمعارف تشیع و عضو سابق هیئت امنای بنیاد دائرهالمعارف اسلامی و رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی و مدیر موسسه مطالعات اسلامی
دانشگاه تهران  دانشگاه مک‌گیل و عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی است.
زندگی‌نامه
در دهم بهمن ۱۳۰۸ خورشیدی در مشهد در خانواده‌ای روحانی به‌دنیا آمد. پدرش حاج شیخ عباسعلی محقق خراسانی و پدربزرگش ملا بمانعلی محقق دامغانی بود. مهدی محقق تا نه سالگی در آن شهر بود و سپس در سال ۱۳۱۷ به تهران منتقل گردید و تحصیلات خود را در سطح ابتدایی و متوسطه دنبال کرد. از سال ۱۳۲۳ شروع به تحصیلات حوزه‌ای کرد و برای استفاده از محضر استادان بزرگ در سال‌های ۱۳۲۶ و ۱۳۲۷ به مشهد آمد و در مدرسه نواب اقامت گزید و علوم حوزوی را در حوزه‌های علمیه مشهد و تهران تا مرحله اجتهاد فرا گرفت و موفق به اخذ درجه اجتهاد از آیت‌الله محمدحسین کاشف‌الغطاء و آیت‌الله محمدتقی خوانساری گردید.
در سال ۱۳۲۷ وارد دانشگاه تهران شد و دوره دکتری الهیات را در سال ۱۳۳۷ به پایان رسانید و در سال ۱۳۳۸ موفق به اخذ درجه دکتری در زبان و ادبیات فارسی از دانشگاه تهران گردید و در سال ۱۳۳۹ پس از شرکت در آزمون دانشیاری به عضویت هیئت آموزشی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران درآمد و پیش از آن به‌مدت نه سال در دبیرستان‌های تهران تدریس کرده بود که مدت سه سال از آن مدیر بخش کتب خطی کتابخانه ملی فرهنگ هم بود. در سال ۱۳۴۰ از طرف دانشگاه لندن دعوت برای تدریس در دانشکده مطالعات مشرق‌زمین و آفریقا شد و به مدت دو سال در آن دیار به سر برد. در سال ۱۳۴۵ به مقام استادی دانشگاه نائل آمد و تا سال ۱۳۶۱ که بازنشسته گردید با همان سمت در گروه‌های زبان و ادبیات فارسی و عربی و فلسفه و علوم اجتماعی دانشگاه اجتماعی دانشگاه تهران به تدریس درس‌های مختلف پرداخت. طی سال‌های ۱۳۴۷-۱۳۴۴ و ۱۳۵۷-۱۳۵۵ و ۱۳۶۱-۱۳۶۰ در دانشگاه مک‌گیل کانادا به تدریس فلسفه و کلام و عرفان اسلامی پرداخت و در سال ۱۳۴۷ شعبه موسسه مطالعات اسلامی آن دانشگاه را در تهران تاسیس کرد و نتیجه آن نشر بیش از شصت اثر نفیس در زمینه‌های مختلف علوم اسلامی است که با همکاری متجاوز از سی تن از استادان داخل و سی تن از استادان خارجی در دو مجموعه «سلسله دانش ایرانی» و «تاریخ علوم در اسلام» فراهم آورد و به جامعه علمی تقدیم داشت. مهدی محقق
در سال ۱۳۵۳ به عنوان رئیس انجمن استادان زبان و ادبیات فارسی برگزیده شد و با استفاده از امکانات موسسه مطالعات اسلامی ده اثر به استادان آن رشته تقدیم داشت و نیز در همین سال به عنوان عضو هیئت امناء با انجمن فلسفه همکاری کرد و در نشر آثار علمی دانشمندان شیعی ایرانی به وسیله آن انجمن در این توفیق علمی سهیم گردید. پس از بازنشستگی سالی سه ماه در کانادا به مدت پنج سال تدریس کرد و پس از آن پنج سال در موسسه بین‌المللی اندیشه و تمدن اسلامی به عنوان «استاد ممتاز فلسفه اسلامی» به تدریس و تحقیق اشتغال ورزید و نشر مجموعه‌ای از متون و تحقیقات در زمینه علوم اسلامی را بنیان نهاد که تاکنون دوازده مجلد از آن به وسیله آن موسسه در تهران و کوالالامپور در مجموعه «اندیشه اسلامی» منتشر شده‌است؛ و نیز به دعوت دانشگاه آکسفورد سالی یک ماه در آنجا به تحقیق و مطالعه درباره تاریخ پزشکی اشتغال داشته و برخی از استادان را در راهنمایی رساله‌های دکتری در زمینه علوم اسلامی یاری کرده‌است.
پس از انقلاب اسلامی به ریاست دانشکده دماوند منصوب شد و پس از آن در سال ۱۳۶۱ سازمان دائرهالمعارف تشیع را پایه‌ریزی کرد و همچنین پس از انتصاب به عضویت هیئت امنای بنیاد دائرهالمعارف اسلامی در سال ۱۳۶۲ مدت دو سال به‌عنوان مدیرعامل آن نهاد را سازمان داد و اداره کرد. بعد از بازنشستگی در دوره‌های فوق لیسانس و دکتری دانشگاه‌های مشهد و اصفهان و امام صادق (ع) و الزهراء و تربیت مدرس و تربیت معلم و دانشگاه آزاد اسلامی کرج تدریس و دانشجویان را در تحریر رساله‌های فوق لیسانس و دکتری راهنمایی کرد. وی در زبان و ادبیات فارسی و عربی استاد تراز اول محسوب می‌شود و در زبان انگلیسی نیز می‌نویسد و سخنرانی می‌کند.
عضویت در مجامع و گروه‌های علمی در ایران
عضو و رئیس انجمن استادان زبان و ادبیات فارسی
عضو هیئت امنای انجمن فلسفه ایران
عضو هیئت امناء و مدیر عامل بنیاد دائرهالمعارف اسلامی در سال ۱۳۶۲
سرپرست گروه فلسفه و کلام بنیاد پژوهش‌های اسلامی
عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی
عضو وابسته فرهنگستان علوم پزشکی (گروه طب اسلامی)
عضو شورای علمی مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی
سرپرست گروه پژوهش‌های طب اسلامی، وزارت بهداشت در سال ۱۳۷۵
عضو شورای عالی پژوهشکده تاریخ علم
عضویت در مجامع علمی بین‌المللی
مجمع بین‌المللی تاریخ پزشکی لندن
مجمع بین‌المللی فلسفه در قرون وسطی مادرید
فرهنگستان زبان عرب مصر (مجمع‌اللغه العربیه)
فرهنگستان علوم اسلامی هند (المجمع‌العلمی الهندی)
فرهنگستان زبان عرب دمشق (مجمع‌اللغه العربیه بدمشق)
فرهنگستان مباحث علوم و تمدن اسلامی اردن (المجمع‌الملکی)
مجمع بین‌المللی تاریخ علم و فلسفه عربی و اسلامی، پاریس
هیئت تحریریه مجموعه متون و تحقیقات موسسه مطالعات اسماعیلی لندن
جوایز و افتخارات
دریافت لوح تقدیر بهترین کتاب برای تالیف کتاب فیلسوف ری، محمد بن زکریای رازی، کتاب سال ۱۳۴۹
دریافت لوح تقدیر و جایزه بهترین کتاب سال برای تصحیح کتاب مفتاح‌الطب و ترجمه آن به فارسی و انگلیسی در سال ۱۳۶۹
دریافت لوح تقدیر و جایزه بهترین کتاب دوازدهمین جشنواره خوارزمی برای تالیف کتاب تاریخ و اخلاق پزشکی در اسلام و ایران، در سال ۱۳۷۷
چهره ماندگار سال ۱۳۸۰
کسب درجه «استاد ممتاز فلسفه اسلامی» از سوی موسسه بین‌المللی اندیشه و تمدن اسلامی کوالالامپور مالزی در سال ۱۹۹۳
دریافت نشان درجه دو دانش: ۱۳۷۹
دریافت نشان درجه یک ادب فارسی ۱۳۸۲
شاگردان
علی موسوی گرمارودی
بهاءالدین خرمشاهی
کامران فانی
عباس ماهیار
بهروز ثروتیان
تالیفات و تصحیحات
کتاب‌های او اعم از تالیف و ترجمه و تصحیح و مجموعه مقالات به هشتاد، و مقالات فارسی به عربی به یکصد و سی، و مقالات انگلیسی بیشتر از سی و پنج بالغ می‌شود. این مقالات در مجلات دانشگاه‌های ایران و نشریات علمی کشور و همچنین در مجلات علمی کشورهای انگلستان و فرانسه و آمریکا و ایتالیا و هلند و ترکیه و مصر و اردن و لبنان و سوریه و افغانستان و پاکستان و هندوستان چاپ و منتشر گشته‌است. چند نمونه از آثار ایشان عبارت است از:
در زبان و ادبیات فارسی
صرف و نحو و قرائت عربی، در سه مجلد، تالیف مهدی محقق و سید جعفر شهیدی، (انتشارات علمی، ۱۳۳۵)
قرائت و دستور زبان و تاریخ ادبیات فارسی تالیف مهدی محقق و سعید نفیسی و دیگران (انتشارات علمی، ۱۳۳۸)
تفسیر کشف‌الاسرار و عدهالابرار، رشیدالدین میبدی، جلد هشتم
وجوه قرآن، حبیش تفلیسی، (مقدمه و تصحیح و تعلیقات)
لسان‌التنزیل، (مقدمه و تصحیح)
آرام نامه، مجموعه مقالات علمی و ادبی تقدیم شده به استاد احمد آرام
اشترنامه عطار، (تصحیح و مقدمه و تعلیقات)
پانزده قصیده از ناصر خسرو، (با حواشی و مقدمه و تعلیقات)
تحلیل اشعار ناصر خسرو
نظام‌نامه سیاست، خواجه نظام‌الملک طوسی (تصحیح و تعلیقات)
دیوان غزلیات و رباعیات فتاحی نیشابوری
یادنامه ادیب نیشابوری
گزارش نخستین مجلس علمی انجمن استادان زبان و ادبیات فارسی
همایی‌نامه
نصاب انگلیسی یا زبان آموز سنتی ایران (مشتمل بر واژه‌های انگلیسی با معادل فارسی و عربی)، معتمد الدوله فرهاد میرزا، به اهتمام مهدی محقق (تهران، ۱۳۸۵)
فرهنگ و لغات و ترکیبات و تعبیرات دیوان ناصر خسرو، در دو جلد
دیوان ناصر خسرو، (تصحیح انتقادی با فهرست و مقدمه)
شرح بزرگ دیوان ناصر خسرو، جلد اول
شرح بزرگ دیوان ناصر خسرو، جلد دوم
شرح سی قصیده از ناصر خسرو
مقدمهالادب، جارالله زمخشری
در حکمت و فلسفه اسلامی
السیره الفلسفیه زکریای رازی
شرح بیست و پنج مقدمه ابن میمون، ابوعبدالله تبریزی
فیلسوف ری، محمدبن زکریای رازی
الاسئله و الاجوبه، پرسش‌های ابوریحان بیرونی و پاسخ‌های ابوعلی سینا
حدوث العالم، عمر بن غیلان مع الحکومه فی حجج المثبتین للماضی مبدا زمانیا، الشیخ الرییس ابو علی سینا
شرح حکمهالاشراق سهروردی، قطب‌الدین شیرازی
شرح منظومه حکمت، ملا هادی سبزواری، بخش امور عامه و جوهر و عرض، با مقدمه فارسی و انگلیسی و فرهنگ اصطلاحات فلسفی، به اهتمام توشی هیکو ایزوتسو و مهدی محقق
تعلیقه میرزا مهدی آشتیانی بر شرح منظومه حکمت، به تصحیح عبدالجواد فلاطوری و مهدی محقق
کتاب القبسات، میرداماد به اهتمام مهدی محقق
ترجمه انگلیسی شرح منظومه حکمت سبزواری، قسمت امور عامه و جوهر و عرض، به وسیله مهدی محقق و توشی هیکو ایزوتسو
شرح الاهیات من کتاب الشفاء، ملا مهدی نراقی
شرح منظومه حکمت سبزواری، بخش الاهیات بالمعنی الاخص، با مقدمه فارسی و انگلیسی و فرهنگ اصطلاحات فلسفی
الدراسه التحلیلیه لکتاب الطب الروحانی محمد بن زکریای رازی به زبان عربی و فارسی و انگلیسی
منطق و مباحث الفاظ، به اهتمام پروفسور توشی هیکو ایزوتسو و مهدی محقق
مجموعه سخنرانی‌ها و مقاله‌ها در فلسفه و عرفان اسلامی، به اهتمام مهدی محقق و هرمان لندلت
هزار پانصد یادداشت در مباحث لغوی و ادبی و تاریخی و فلسفی و کلامی و تاریخ علوم
در تاریخ پزشکی اسلامی
الشکوک علی جالینوس، با تصحیح و مقدمه عربی و انگلیسی و فارسی
بستان‌الاطبا و روضهالالبا، ابن مطران، ترجمه و تلخیص
التصریف لمن عجز عن التالیف، ابوالقاسم زهراوی، ترجمه مهدی محقق و احمد آرام
یادگار (در دانش پزشکی و داروشناسی)، سید اسماعیل جرجانی، (با تصحیح)
رساله ابی ریحان فی فهرست کتب الرازی، ترجمه فارسی
فهرست کتاب‌های رازی و نام‌های کتاب‌های بیرونی از ابوریحان بیرونی و المشاطه لرساله الفهرست از ابواسحاق غضنفر تبریزی (با تصحیح و ترجمه و تعلیقات)
درآمدی بر دانشنامه پزشکی در اسلام و ایران (فهرست الفبایی اصطلاحات پزشکی و داروشناسی)
ابن هندو، پزشک و فیلسوف طبرستانی و کتاب مفتاح‌الطب او، با مقدمه‌ای درباره علم پزشکی در اسلام و ایران
مفتاح‌الطب و منهاج‌الطلاب، ابن هندو، به اهتمام مهدی محقق و استاد محمدتقی دانش‌پژوه، تلخیص و ترجمه فارسی و انگلیسی و فهرست اصطلاحات پزشکی
رساله حنین بن اسحق به علی بن یحیی درباره آثار ترجمه شده از جالینوس، ترجمه فارسی و مقدمه انگلیسی و فارسی
مجموعه متون و مقالات در تاریخ و اخلاق پزشکی در ایران و اسلام
طب روحانی رازی، تلخیص و ترجمه
در کلام اسلامی
اسماعیلیه، تالیف مهدی محقق، انتشارات اساطیر
اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، شیخ مفید
االباب‌الحادی عشر للعلامه الحلی، مع شرحیه النافع یوم الحشر فی شرح باب‌الحادی عشر، مقداد بن عبدالله السیوری، و مفتاح‌الباب ابوالفتح بن مخدوم الحسینی العربشاهی، به اهتمام مهدی محقق
کتاب الاصلاح، ابوحاتم رازی
در فقه و اصول
منظومه فی اصول الفقه، شمس‌العلما قریب گرکانی
معالم‌الاصول، شهید ثانی
اوامر و نواهی از کتاب معالم‌الدین و ملاذالمجتهدین، شهید ثانی، و فرهنگ اصطلاحات و معادل انگلیسی آن‌ها
در زمینه‌های مختلف
علوم محضه از آغاز صفویه تا تاسیس دارالفنون، گردآورنده مهدی محقق
مفاخرنامه، تالیف مهدی محقق، به اهتمام حمیده حجازی
فهرست توصیفی انتشارات موسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران  دانشگاه مک گیل
طرح تدوین دائرهالمعارف تشیع
شیعه در حدیث دیگران
سومین بیست گفتار یا گزارش سفرهای علمی، نویسنده مهدی محقق
بازنشر آثار
آثار فلسفی مهدی محقق توسط این سازمانها در ایران بازنشر شده است:
بازنشر اثر مهدی محقق در سایت کنسرسیوم محتوای ملی
بازنشر اثر مهدی محقق در سایت موسسه فرهنگی و اطلاع‌رسانی تبیان
بازنشر اثر مهدی محقق در سایت مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی
دیدگاه‌ها
من از گذشته‌ام راضی هستم و همین مسیر را انتخاب می‌کردم برای من گذشته‌ام باعث خیر و برکت بوده هم به لحاظ مادی و هم علمی.
هنگامی که ما از روی جهل و نادانی، پشت پا به فرهنگ غنی خود زده و میراث درخشان علمی خود را به گوشه انزوا رانده بودیم که هنوز هم در همان حالیم، غربیان با هوشیاری کامل زبان عربی را آموختند تا بتوانند به آن میراث ارجمند دست یابند و آن را از چنگ ما درآورند و فواید و منافع آن را به خود اختصاص دهند.
افراد توانا همیشه در دل تاریخ و با تاریخ حرکت می‌کنند و بسته به دانایی و توانایی‌شان با تدبیر گروهی، گره از مشکلات می‌گشایند.