تاریخ سیستان

کتاب تاریخ سیستان
تاریخ سیستان از کتاب‌های کهن به زبان فارسی است که چندین تن (احتمالا دو نفر) در طی سده‌های پنجم تا هشتم قمری آن را به نگارش درآورده‌اند. این کتاب جدا از ارزش تاریخی، از نظر زبان و ادبیات فارسی اهمیت بسیار زیادی دارد. از این کتاب تنها یک نسخه خطی به دست آمده‌است که متعلق است به قبل از سال ۸۶۴ هجری قمری که خودش از روی نسخه قدیمی‌تری نوشته شده‌است.
تالیف کتاب
از این کتاب تنها یک نسخه خطی به دست آمده‌است که تاریخ نوشتن نسخه، متعلق به سال ۸۳۹ خورشیدی (۸۶۴ قمری) و تاریخ تالیف آن سال ۷۰۴ خ. (۷۲۵ ق) است. این کتاب تالیف یک نفر نیست، بلکه دو یا سه نفر یکی پس از دیگری آن را به نگارش درآورده‌اند.
ساختار کتاب
در صورت کنونی، کتاب در دو بخش مجزا با سبک‌های متمایز نوشته شده‌است. بخش اول که کتاب بخش اعظم آن نیز هست سبکی بسیار کهن دارد و به‌احتمال متعلق به قرن پنجم هجری قمری است. قسمت دوم کتاب در قرن هشتم نوشته شده‌است و کسی شرح حوادث بعد را به طور خیلی خلاصه ضمیمه کتاب کرده‌است. بخش اول کتاب بیش از ده برابر بخش دوم است.
اهمیت کتاب
در این کتاب اطلاعات ارزشمند تاریخی‌ای وجود دارد که در کتاب‌های دیگر یافت نشده‌است، از جمله:
اطلاعاتی پیرامون آغاز شعر فارسی و نخستین شاعران پارسی‌گوی (که در دربار یعقوب لیث پدید آمدند)
نقل سرود آتشکده کرکوی که شاید یکی از قدیمی‌ترین سروده‌ها به زبان پارسی یا گویشی بسیار نزدیک به آن باشد.
دو مورد اشاره به کتاب بندهشن (البته به صورت تحریف‌شده ابن دهشتی) که از اهم آثار به‌جامانده به زبان پهلوی است و تا آنجا که می‌دانیم این تنها کتاب قدیمی فارسی است که چنین اشارتی کرده‌است.
همچنین مولف گاه اشارت‌هایی به شاهنامه بزرگ (و همکنون مفقود) ابوالموید بلخی کرده‌است و مطالبی را بر اساس آن نوشته‌است. لیکن دقیقا مشخص نیست که نقل قول صددرصد یا چیزی شبیه آن کرده یا تنها از مطالب آن استفاده کرده‌است.
تصحیح کتاب
هنوز نسخه دقیق و روشنی از این کتاب در دسترس نیست و نسخه کنونی را محمد تقی بهار از روی نسخه‌ای مغلوط و ناتمام با رنج فراوان تصحیح کرده‌است. عنوان «تاریخ سیستان» را هم ملک الشعراء بهار برای آن برگزیده‌است و در متن کتاب نامی از عنوان آن برده نشده‌است.
نخستین بار این مجموعه در روزنامه ایران قدیم (از شماره ۴۷۴ تا ۵۶۴ مورخه ۱۲۹۹ تا ۱۳۰۲ قمری) چاپ شد و بعدها بر اثر گردش روزگار، اصل آنچه به صورت پاورقی چاپ شده بود، به دست ملک‌الشعرای بهار افتاد و او با همان نسخه منحصربه‌فرد به تصحیح آن پرداخت و برای چاپ در اختیار وزارت معارف ایران قرار داد.
محمدتقی بهار مقدمه ارزنده‌ای بر این کتاب نوشته‌است و ویژگی‌های نثری این کتاب کهن را بیان کرده‌است و واژه‌های کهن آن را به دست داده‌است.
نام کتاب
نام تاریخ سیستان در حقیقت نامی است که در پاورقی روزنامه ایران قدیم (اواخر دوره قاجار) به آن داده شده‌است و معلوم نیست که نام اصلی این کتاب چه بوده‌است.
نمونه‌ای از کتاب
در این بخش ماجرای سرودن نخستین شعر فارسی دری از قول تاریخ سیستان آمده‌است:
«… پس شعرا او را شعر گفتندی به تازی:
قد اکرم الله اهل المصر و البلد بملک یعقوب ذوالافضال و العدد
… چون این شعر برخواندند او عالم نبود، درنیافت. محمد بن وصیف حاضر بود و دبیر رسایل او بود و ادب نیکو دانست و بدان روزگار نامه پارسی نبود. پس یعقوب گفت: چیزی که من درنیابم چرا باید گفت؟ محمد وصیف پس شعر پارسی گفتن گرفت و پیش ازو کسی نگفته بود که تا پارسیان بودند سخن ایشان به رود بازگفتندی، بر طریق خسروانی، و چون عجم برکنده شدند و عرب آمدند، شعر میان ایشان به تازی بود و همگنان را علم و معرفت شعر تازی بود و اندر عجم کسی برنیامد که او را بزرگی آن بود پیش از یعقوب که اندرو شعر گفتندی، مگر حمزه بن عبدالله الشاری و او عالم بود و تازی دانست. شعرای او تازی گفتند و سپاه او بیشتر همه از عرب بودند و تازیان بودند، چون یعقوب زنبیل و عمار خارجی را بکشت و هری بگرفت و سیستان و کرمان و فارس او را دادند، محمد بن وصیف این شعر بگفت:
ای امیری که امیران جهان، خاصه و عام بنده و چاکر و مولای و سگبند و غلام
سبک شناسی محمد تقی بهار و تاریخ سیستان
تاریخ سیستان کتابی است که تاکنون یک نسخه بیشز از او بدست نیامده است اما آن یک نسخه مثل آن است که دومین نسخه ایست از اصل تالیف، یا اولین نسخه‌ای است که از مسوده اصل رونویس شده باشد، و از این حدیث کمتر به یغما و تاراج کاتبان بلفضول گرفتار آمده است.
اتفاقا این نسخه دچار تصرف و اکثار و تقلیل و جرح و تعدیل خواننده نادانی شده است و در حواشی اشعاری از خود بر آن کتاب افزوده است و در سطور متن گذاشته است و نیز تصرفاتی در متن کرده بعضی الفاظ را تراشیده و بعضی جایها چیزی افزوده است، و همه این تصرفات و آن اشعار مهمل و زاید، وارد متن منطبعه در پاورقی روزنامه ایران شده و در مقالاتی که اهل فضل از روی آن روزنامه نقل کرده‌اند نیز بالطبع داخل گردیده است. اما چون این تصرف‌ها در نسخه اصل پیدا بود و اتفاقا تصحیح آن کتاب نیز بدست نااهل نیفتاده با ذکر زواید در حواشی همه آنها از متن اخراج گردید، و اگر اشتباهی هم کاتب در بعضی لغات کرده بود در حاشیه اصلاح شد.
قسمت اول این کتاب بسیار قدیمی است … و فصل‌هایی در آن قسمت از نثر ابولموید و دیگران مانند بشر مقسم نقل گردیده و باقی قسمت اول کتاب تا تاریخ ۴۴۴–۴۴۵ یعنی آغاز دست اندازی سلجوقیان در سیستان و جلوس طغرل اول- که وی را بدعای «خلدالله ملکه» دعا کرده است- بر یک نسق و باعبارتی بسیار کهنه و سبکی بس قدیمی که نمودار سبک بلعمی است انشا شده، و از این تاریخ تا سال ۷۲۵ با سبکی دگرگونه پایان یافته است که باید آن شیوه را مخلوطی از دوره دوم (قرن ششم) و دوره سوم یعنی قرن هفتم و عصر مغول دانست.
با وجود آنکه قسمت نخستین تاریخ سیستان کهنه‌تر است، ما آنرا هم ردیف التفهیم نهادیم- یعنی در شمار پیروان سبک قدیم قرار دادیم، اما تفاوتی که بین این کتاب با التفهیم هست آنست که در التفهیم چنان‌که گفته شد تعمدی در رعایت سبک و نگاهداری موازنه زبان فارسی در برابر تازی شده است، اما در تاریخ سیستان نویسنده بشوق طبیعی چیز نوشته و قصدی خاص در نگاشتن شیوه و مراعات سبک و ترک لغات فارسی از روی عمد نداشته است از این رو بخلاق التفهیم که یکدست و بدون غث و سمین تحریر شده تاریخ سیستان یکدست نیست. چه قسمتی را از کتب قدیمتر فارسی نقل کرده است که مخصوص فصول اولیه آن کتاب، و باقی را یا مولف خود به فارسی انشا کرده یا از تازی ترجمه نموده است و آنچه به فارسی انشا کرده است شبیه بسبک نثر بلعمی و ابولموید است، و آنها که از تازی ترجمه گردیده گاهی دارای جمله‌هایی است ک به جمله‌بندی تازی سخت شبیه می‌باشد.
1 - محمد تقی، بهار، سبک شناسی، تهران: چاپخانه سپهر، ۲۵۳۶ شاهنشاهی، جلد دوم، ص۴۴
2 - بهار، سبک شناسی، ص ۴۵