بند امیر (شیراز)

روستای بند امیر از توابع بخش زرقان در ۴۳ کیلومتری شیراز واقع شده است این روستا در کنار بند امیر سدی که در زمان عضدالدوله دیلمی ساخته شده، بنا شده است.
بندامیر(1) ، (بند عضدی )، پل بندی بر رودخانه کر در جنوب خاوری مرودشت فارس . نام این بند از نام امیر عضدالدوله دیلمی گرفته شده است که بنابر روایت مشهور، در حدود 365 به ساخت آن فرمان داد، اما براساس روایتی دیگر شخصی به نام امیر آن را به فرمان عضدالدوله ساخته است . برخی نیز بنای این بند را به مسافری امیرنام نسبت داده‌اند.
مقدسی ، معاصر عضدالدوله ، این بند را از «عجایب فارس » شمرده است . به گفته او در دو سوی پشت بند که دریاچه‌ای از آب جمع شده ، ده دستگاه چرخاب نهاده‌اند که زیر هر یک آسیابی سوار شده است ، و آب سد از طریق کاریزها سیصد روستا را در منطقه آبیاری می‌کند. به نوشته ابن بلخی در سده ششم برای ساخت این بند یا «شادروان عظیم » که در جهان مانند نداشت ، هزینه هنگفتی صرف شد و با سنگ و ساروج آن را چنان مستحکم ساختند که آهن نیز برآن کارگر نبود. بیش از دو قرن بعد، حمدالله مستوفی بندامیر را از «عمارات عالیه جهان » و عظیمتر از سد شاپور شمرده است.
بندامیر ظاهرا تا قرن یازدهم وضع مناسبی داشته ، چنانکه شوشتری به نقل از علا مه دوانی در رساله عرض لشکر، از آن به عنوان کوهی در میان دریایی و جزیره‌ای در میان بحری یاد کرده است . تامس مور ، شاعر ایرلندی ، در یکی از اشعار خود، مناظر اطراف بندامیر و زیباییهای آن را ستوده است . اما کلودیوس ریچ در 1237 آن را ویران وصف کرده است . روستایی که به همین نام در حاشیه غربی بند واقع شده ، دست کم از اوایل قرن سیزدهم وجود داشته است .
بعدها نیز این بند به تناوب تخریب و ترمیم شد، چنانکه فسائی در دهه نخست قرن چهاردهم نوشته است که «گاهی از کناره این بند رخنه شود و مبالغی وجه نقد و چندین هزار عمله از دهات جمع نموده تا این رخنه را سد کنند» . گزارش فرصت که در 1311 بند امیر را دیده و تصویر آن را نیز در کتاب خود کشیده ، از آبادانی بند در آن سالها حکایت دارد. در دوره پهلوی پل بند امیر آسیبهای بسیار دید و بخش عمده طاق ششم آن فروریخت . در سالهای 1349 ش به بعد تعمیرات اصلی بندامیر آغاز شد. طاق نهرگاوشیر که درسالهای اوایل پیروزی انقلاب اسلامی صدمات کلی دیده بود، در1375تا1376 ش مرمت شد.
کاربردهای بند
1.برای بالا آمدن سطح آب و آبیاری دشت وسیع کربال علیا، به گونه‌ای که در پی بستن این سد، از ولایت کربال که پیش از آن صحرایی خشک بود در زمان عضدالدوله ، سالانه هفتصدهزار خروار غله برداشت می‌شده است ؛ هم اکنون نیز حدود 24 روستا در ساحل شرقی رودخانه از نهرهای منشعب از کر آبیاری می‌شود
2.دوم به کار انداختن آسیابها؛
3.با ایجاد پل برروی تاج سد و در واقع با احداث پل بند، دو جانب کر به هم متصل شد. در دوره‌های جدیدتر در دوسوی روی پل دست اندازی از سنگ و گچ ساخته‌اند که حفاظی برای عابران پدید آورده است
مشخصات
1.بندامیر با 120 متر طول و پنج متر عرض
2.، دارای سیزده چشمه طاق جناغی است که آب از سرریز آنها جاری است .
3.ارتفاع سطح پل از بند 80ر3 متر و عمق بند از سرریزها تاکف رودخانه در قسمت بیرونی سد که به شکل پله‌ای ساخته شده ، ده متر است
4.). از ویژگیهای جالب این بند وجود یک تشتک طبیعی آبی در پای بدنه سد است که مانع اثر تخریبی ضربه‌های حاصل از انرژی ریزش آب به بدنه سد می‌شود
5.). درنزدیکی بند در ساحل شرقی دو آبگیر به چشم می‌خورد که نهر سرآب آسیابها از آنجا آغاز می‌شود. شمار زیادی از این آسیابها اکنون خراب شده است
6.بندامیر دارای یک نهر انحرافی و تنظیم کننده سطح آب پشت بند، به نام نهر گاوشیر، با دهانه مجهز به تخته بند است که ظاهرا قبل از بندامیر ساخته شده است . گاوشیر، طرح تونل انحرافی را که امروزه در ایجاد سدهای بزرگ رعایت می‌شود، تداعی می‌کند
پلی که بر روی نهر گاوشیر در امتداد پل بندامیر ساخته شده ، به دوره‌های جدیدتر متعلق است و سابقه آن ظاهرا از قرن دهم فراتر نمی‌رود، زیرا چنانکه در برخی منابع آمده ، القاص میرزا که در 955 به قصد تسخیر شیراز به بند امیر رسید، چون دید که پل را برداشته‌اند راه دیگری درپیش گرفت . از همین خبر می‌توان دریافت که در آن سالها نهر گاوشیر فقط پلی متحرک و احتمالا چوبی داشته است.