شهر تاریخی تون

عباسی، برگرفته از کتاب جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی
نام تون بر روی نقشه ابن حوقل در کتاب صوره الارض
نام تون بر روی نقشه ایران در زمان پادشاهی خوارزمشاهیان
نام تون بر روی نقشه ایران در زمان پادشاهی مغول
نام تون بر روی نقشه ایران در زمان پادشاهی افشاریه
نام تون بر روی نقشه ایران در زمان پادشاهی زندیه
نام تون بر روی نقشه ایران در زمان پادشاهی قاجاریه
شهر تاریخی تون ، از شهرهای بزرگ سرزمین خراسان محسوب می‌شده که دارای پنج دروازه بوده و به عنوان یکی از بزرگ‌ترین شهرهای حکومتی نقش مهمی در اقتصاد منطقه داشته‌است.
مکان جغرافیایی
شهر تاریخی تون در جنوب غربی شهر فردوس امروزی قرار گرفته‌است.
این شهر تاریخی، امروزه توسط اهالی فردوس، با نام «شهر کهنه» شناخته می‌شود.
قدمت تاریخی
قدیمی‌ترین آثار بدست آمده از شهر تاریخی تون مربوط به هزاره دوم پیش میلاد است. آثاری نیز از دوره اشکانی و ساسانی و دوران‌های تاریخی پس از اسلام بدست آمده است.
نام این شهر در سال ۱۳۰۸ به فردوس تغییر کرد.
تسخیر و ویرانی
تون پس از الموت مهمترین مرکز اسماعیلیه در قهستان بوده و قلاعی مستحکم داشته است.
ابن اثیر در کتاب الکامل فی التاریخ می‌نویسد:
عطاملک جوینی در تاریخ جهانگشای می‌نویسد:
قلاع تاریخی
کوه قلعه :
عطاملک جوینی در تاریخ جهان‌گشای درباره این قلعه می‌گوید: این قلعه در ۶ حصار مختلف ساخته شده و مرکز فرماندهی در طبقه ششم و در نوک قلعه قرار دارد. طبقات دیگر آن دارای دروازه‌های ورودی از جهات مختلف، محل نگهداری آذوقه، اسلحه‌خانه، اصطبل، آب انبار، برج و بارو و حمام و تالارها و سربازخانه هستند.ارتفاع برج‌ها حدود ۵ متر بوده و تمام آنها به کمک سنگ‌های لاشه و ملات گچ و ساروج ساخته شده‌اند.این قلعه دارای تونلی آجری است که به قلعه دختر ، یکی دیگر از قلعه‌های تاریخی اسماعیلیان، متصل است و این راه زیرزمینی این دو قلعه را به وسیله یک راه زیرزمینی دیگر به وسط شهر تاریخی تون متصل می‌کند. در داخل این تونل زیرزمینی که پس از زمین‌لرزه سال ۱۳۴۷ کشف شد، اجساد بسیاری از مردگان یافت شد که در کنار هم در داخل این تونل چیده شده و دارای کفن‌هایی با آثار اسلامی و آیات قرآن بودند.
قلعه حسن آباد(قلعه دختر) :
قلعه حسن‌آباد، معروف به قلعه دختر ، قلعه‌ای به‌جای مانده از اسماعیلیان و مربوط به سده‌های پنجم و ششم هجری قمری است که در ۸ کیلومتری شمال غرب فردوس این قلعه بر بالای کوهی ساخته شده‌است که اهالی روستای حسن‌آباد آن را قلعه دختر می‌نامند. این قلعه، دارای چند حصارسنگی است و در آن آثاری از حمام و برج و بارو و میخ‌های بزرگ آهنی مشاهده می‌شود.
این قلعه دارای تونلی آجری است که به کوه قلعه، یکی دیگر از قلعه‌های تاریخی اسماعیلیان، متصل است و این راه زیرزمینی این دو قلعه را به وسیله یک راه زیرزمینی دیگر به وسط شهر تاریخی تون متصل می‌کند. در داخل این تونل زیرزمینی که پس از زمین‌لرزه سال ۱۳۴۷ کشف شد، اجساد بسیاری از مردگان یافت شد که در کنار هم در داخل این تونل چیده شده و دارای کفن‌هایی با آثار اسلامی و آیات قرآن بودند.
زمین لرزه‌ها
این شهر تاریخی، در زمین‌لرزه سال ۱۳۴۷، به شدت ویران شد و جز تعدادی بناهای قدیمی، سایر ساختمان‌های آن ویران گردید. پس از وقوع زمین‌لرزه، این شهر از محل قدیمی خود، به منطقه جدیدی در مجاورت مکان قبلی (فردوس امروزی) منتقل شد.
آثار تاریخی
شهر تاریخی تون دربردارنده چندین اثر تاریخی است از جمله:
مدرسه علمیه علیا
مدرسه علمیه حبیبیه
مسجد جامع تون
مسجد سیدی
مجموعه تاریخی کوشک
امامزاده محمد و ابراهیم
آرامگاه میر تونی
آرامگاه میرزاها
حمام خیروز
حمام جهانیار
تپه چنجه
حوض‌انبارسیدی
حوض انبار سرخ کوه
حوض انبار خوجه
آب انبار بازار
آب انبار سادات
آب انبار استاد عبدالله
آب انبار شور
آب انبار حسینیگی
آب انبار قلعه
آب انبار جوگی
آب انبار سردشت
خانه افراشته
خانه معزی
خانه مقدم
خانه راهی
خانه آزاد
خانه بدیعی
خانه رسایی
خانه طبسی
خانه کباری
خانه مجد الاشراف
خانه صدرالسادات (۱)
خانه صدرالسادات (۲)
گورستان خاموشی
شهر تون، در تاریخ با شماره ثبت ۲۳۴۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
فهرست آثار ملی ایران
سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری