هامون جازموریان

باتلاق جازموریان، یا جزموریان، حوضه‌ای آبریز و دریاچه‌ای به همین نام در جنوب شرقی ایران در مرز استانهای سیستان و بلوچستان و کرمان واقع شده‌است. حوضه آبریز جازموریان با وسعت ۶۹ هزار و۶۰۰ کیلومتر مربع، از لحاظ تقسیم‌بندی بخشی از حوضه مسدود میانی ایران به‌شمار می‌آید. نیمه باختری این حوضه به وسعت ۳۵۶۰۰ کیلومتر مربع در استان کرمان، و نیمه خاوری آن به وسعت ۰۰۰‘۳۴ کیلومتر مربع در استان سیستان و بلوچستان جای دارد. دشتهای جیرفت، فاریاب و رودبار جنوب در استان کرمان، و دشتهای ایرانشهر، بمپور، سردگان، دلگان، سرتختی و اسپکه در استان سیستان و بلوچستان در محدوده این حوضه آبریز واقع‌اند. بعضی از این دشتها مانند دشت جیرفت و رودبار از مساعدترین نقاط فلات ایران برای کشت گیاهان گرمسیری به‌شمار می‌آیند.
حوضه آبریز جازموریان از شمال توسط کوه شاه، جبال بارز از حوضه آبریز کویر لوت، و از جنوب توسط بلندی‌های بشاگرد از حوضه آبریز دریای عمان و خلیج فارس جدا می‌شود. حدود ۱۶۰‘۳۴ کیلومتر مربع از اراضی این حوضه را مناطق کوهستانی، و حدود ۴۰۰‘۳۲ کیلومتر مربع آن را دشتها و کوهپایه‌ها، و حدود ۰۰۰‘۳ کیلومتر مربع باقی‌مانده را باتلاقها و شوره‌زارها تشکیل می‌دهد. به سبب فقدان پوشش گیاهی مناسب در اراضی حوضه، به هنگام بارندگی سیلابهای شدیدی به راه می‌افتد که باعث می‌گردد تا آب‌های حاصل از بارندگی کمتر در زمین نفوذ کند و از سوی دیگر فرسایش شدید خاک نیز زیانهای بسیاری به بار می‌آورد.
در اصطلاح محلی پوشش گیاهی را جاز می‌نامند و انبوهی و کثرت آن را موریان می‌گویند. به همین سبب، این ناحیه به «جازموریان» معروف شده‌است.
هلیل رود و رود بمپور به این باتلاق وارد می‌شوند. هلیل از بلندی‌های بافت و رابر سرچشمه می‌گیرد و تنها در سال‌های پر بارش از سد جیرفت سرریز می‌کند و پس از آبیاری مزارع جیرفت و رودبار به باتلاق می‌پیوندد .رود بپمور از غرب بلوچستان به سوی مشرق باتلاق جاری می‌شود.
در حوضه آبریز جازموریان آب همه رودخانه‌ها و مسیلها به‌هامون (دریاچه) جازموریان می‌ریزد. بخش عمده‌ای از عمل زهکشی حوضه را دو رودخانه دائمی هلیل رود و بمپور به عمل می‌آورند. افزون بر این دو رودخانه، شماری آبراهه نیز وجود دارد که آب آن‌ها مستقیما وارد‌هامون جازموریان می‌شوند. در این حوضه ۹۱ رودخانه کوچک و بزرگ جریان دارد که هلیل‌رود بزرگ‌ترین آن‌ها ست. حجم آب این رودخانه بستگی به ذوب شدن برفهای انباشته شده در کوه‌های استان کرمان و ریزش باران دارد. کمبود ریزشهای جوی و بالا بودن درجه حرارت و میزان تبخیر، دیگر رودهای این حوضه را به صورت رودهای کم‌آب فصلی و خشکرود و مسیل درآورده‌است.
آب و هوای این منطقه به شدت متاثر از ارتفاع از سطح دریا و عرض جغرافیایی است و جزو اقلیمهای بیابانی به‌شمار می‌آید. بلندترین نقطه حوضه که در دیواره‌های کوهستانی شمال و شمال غرب آن واقع است، در ناحیه‌ی کوه شاه حدود ۴۰۰‘۴ متر از سطح دریا ارتفاع دارد؛ این ارتفاع در چاله جازموریان در نواحی مرکزی به حدود ۳۵۰ متر کاهش می‌یابد و از آنجا مجددا در جهت جنوب بر ارتفاع اراضی افزوده می‌شود تا آنکه به بلندیهای بشاگرد ختم می‌شود.
میزان بارش سالانه در بلندیهای شمال حوضه جازموریان میان ۵۰۰ تا ۶۰۰ میلی‌متر در نوسان است، در حالی‌که در بخش گسترده و پست جنوبی میزان بارش از حدود ۱۰۰ میلی‌متر در سال تجاوز نمی‌کند. هرچند حوضه آبریز جازموریان از لحاظ هیدرولوژیکی ایران بخشی از حوضه آبریز مرکزی ایران است، اما از لحاظ اقلیم‌شناسی به علت دریافت رطوبت نسبی فراوان از دریای عمان، دارای شرایطی استثنایی و مستقل از نواحی مرکزی ایران است؛ به همین علت با وجود محدودیت بارشهای جوی و گرمای توان‌فرسا و تبخیر سالانه بسیار بالا  که در بعضی نواحی بیش از ۵۰۰‘۴ میلی‌متر است  این حوضه از نظر امکان احیا و بازسازی و بهره‌برداری از منابع طبیعی تجدید شونده از امکانات مناسبی برخوردار است و به هیچ‌وجه با دیگر حوضه‌های مرکزی ایران قابل مقایسه نیست.
در بخش مرکزی حوضه آبریز جازموریان در حد فاصل استانهای کرمان و سیستان و بلوچستان حفره بیضی شکلی وجود دارد که مقصد همه آب‌های سطحی این حوضه به سوی آن جریان دارد و به آن‌هامون یا دریاچه جازموریان می‌گویند. وسعت‌هامون جازموریان به‌طور قابل ملاحظه‌ای در فصلهای مختلف سال متفاوت است و معمولا در اواخر تابستان یا اوایل پاییز خشک می‌گردد و به علت شیب کم دریاچه، کوچک‌ترین تغییر در حجم آب آن در سطح وسیعی منعکس می‌شود.
سطح‌هامون جازموریان در مواقع پرآبی به حدود ۳۰۰‘۳ کیلومترمربع، و درازای آن به حدود ۱۰۰ کیلومتر و پهنای آن به بیش از ۴۵ کیلومتر می‌رسد. آب‌هامون جازموریان برخلاف دیگر هامونهای بسته درونی ایران چندان شور نیست. علت این امر را فرورفتن آب و ساکن نماندن آن در دریاچه دانسته‌اند. بستر دریاچه از قلوه سنگ و لایه‌های شنی و آهکی ساخته شده‌است که در نفوذ آب به منابع آب‌های زیرزمینی کمک می‌کند.
منطقه دریاچه که سواحل آن پیوسته در تغییر است، دارای زمینهای باتلاقی و لجن‌زار است؛ گیاهان آن کم است و فقط بعضی تپه‌های پوشیده از بوته و خار در آن دیده می‌شود.
برپایه پژوهشهای زمین‌شناسان،‌هامون جازموریان در دوره‌های اخیر زمین‌شناسی مسدود شده‌است و تا پیش از آن، آب رودخانه‌های هلیل‌رود و بمپور به دریای عمان می‌ریخته که همین امر موجب شسته شدن نمک‌ها و شیرینی آب این دریاچه است؛ اما چین‌خوردگی زمین که بر اثر فرو رانش پوسته اقیانوسی عمان در شمال مکران صورت گرفته، این منطقه را مسدود ساخته، و آن را به صورت‌هامون کنونی درآورده است؛ در نتیجه، دو رود نام‌برده محل جدیدی برای آب‌های خود یافته، و دریاچه جازموریان را تشکیل داده‌اند. در حاشیه جاز آثار زندگی در دوران باستان و قبل از میلاد مشاهده می‌شود که تپه باستانی در روستای زیارت میرمقداد یکی از نشانه‌های حیات در دوران باستان و مکانی پیشرفته در جازموریان بوده که تامین نیازهایش را قلاع کارگاهی مجاورش برعهده داشته‌اند. بومیان خود اعتقاد دارند نام قدیمی منطقه زگردی به معنای مکانی بزرگ و بدون پوشش در میان جنگل یا پوشش گیاهیست و در قدیم یکی از مقرهای میرچاکر رند یکی از شاهان مکران بوده که بیشتر به کشاورزی اختصاص داشته‌است. بطور کلی حوزه جازموریان از عهد باستان مکانی مهم برای کشاورزی و دامداری و تجارت بوده‌است.