توبه‌نامه باب

تصویری از متن توبه‌نامه منتسب به باب در کتاب MATERIALS FOR THE STUDY OF THE BÁBÍ RELIGION از ادوارد براون
توبه‌نامه باب نامه‌ای است که گفته می‌شود باب پس از مناظره با روحانیون و در حضور ناصرالدین شاه که در آن زمان ولیعهد بود نوشته است. این سند اولین بار توسط ادوارد براون منتشر شد. در عین حال عده‌ای این توبه‌نامه را جعلی می‌دانند چه که مهر و امضا ندارد، مخاطب توبه نامه معلوم نیست و هچنین سندی بدون تاریخ است. خود براون هم در انتساب نامه به باب تردید دارد. عباس امانت معتقد است این سند با سبک نوشتاری باب همخوانی ندارد و توسط مقامات دولتی در تبریز برای بی‌اعتباری باب و خشنودی شاه جعل شده‌است. وی معتقد است با وجود فشار زیادی که بر روی باب برای توبه و از بین بردن جنبش بابی بود وی توبه نکرد و تا آخر بر عقیده خود ثابت ماند. ازینرو او را در ملا عام در میدان سربازخانه تبریز تیرباران کردند تا هم جنبش بابی خاموش شود و هم اقتدار حکومت قاجار به صدارت وزیر جدید به نمایش گذاشته شود. به اعتقاد امانت در بهترین حالت ممکن است توبه نامه توسط مقامات دولتی تبریز آماده شده باشد ولی باب از امضای آن سرباز زده است. دنیسن رآس هم معتقد است مجلس محاکمه باب در تبریز به امید توبه وی با وعد و وعید تشکیل شده بود و از آنجا که او حاضر به توبه نشد فرمان مرگ وی صادر شد. همچنین منبع دیگری ذکر میکند که فشار زیادی بر روی باب بود تا توبه کند و دعاوی و نوشته‌های خود را انکار نماید. باب اما در عوض بی‌پرده ادعای قائمیت خود را در مجلس محاکمه تبریز علنی کرد و تا آخر با وجود فشار علماء در تبریز توبه نکرد.
متن توبه نامه
توبه باب در شیراز
نخستین باری که بحث توبه باب در تاریخ مطرح شد، زمانی بود که قدوس، از پیروان اولیه باب و هجدهمین حروف حی، رساله «خصائل سبعه» نوشته باب را در شیراز به دست ملاصادق خراسانی، روحانی‌ای که در آن ایام به منبر می‌رفت، رساند و به او گفت که اوامر و نواهی‌ای که در این رساله نوشته شده به سمع و نظر مسلمانان برساند. یکی از آن اوامر این بود که مردم، در اذان نماز جمعه، جمله «اشهد ان علیا قبل نبیل (محمد به حروف ابجد) باب بقیه الله» را اضافه کنند! ملاصادق، بی‌هیچ تردیدی این امر را اجرا کرد اما نتیجه این اقدام، موافق خواست قدوس و ملا صادق نشد و در همان جا مردم به فریاد و فغان آمدند و او را کافر نامیدند!
با وقوع این اتفاق، حسین خان، حاکم شیراز دستور داد تا قدوس و ملاصادق دستگیر شوند و زمانی که «قیوم الاسماء»، اولین اثر باب را به حسین خان دادند، آن دو نفر را به سختی محاکمه و مجازات کرد.
حسین خان به اذیت و آزار پیروان باب اکتفا نکرد….بنابراین ماموری چند از شیراز، از سواران خاص خود فرستاد و امر شدید صادر نمود که هر کجا باب را بیابند، دستگیر کنند.
نبیل زرندی سپس محاکمه باب را چنین بیان می‌کند:
«باری مامورین حسین خان باب را با نهایت عزت و احترام بدون قید و بند تا شیراز همراهی نمودند… در آغاز مجلس، میان حسین خان و سید باب گفتگوی تندی واقع شد و سوءتفاهم پیش آمد به نحوی که حسین خان فرمان داد تا یک سیلی به سید باب زدند ولی امام جمعه وساطت کرد و پس از نوازش میرزا علی محمد، درباره ادعایش پرسید و او نیز پاسخ داد: «من نه وکیل قائم موعود هستم و نه واسطه بین امام غائب و مردم هستم.» امام جمعه گفت: «کافی است.» سپس ترتیبی فراهم شد که برای رفع هیجان عمومی باب این اقرار را در مسجد وکیل شیراز تکرار کند لذا باب رو به جمعیت گفت : «لعنت خدا بر کسی که مرا وکیل امام غائب بداند. لعنت خدا بر کسی که مرا باب امام بداند.. لعنت خدا بر کسی که مرا منکر امامت امیرالمومنین علیه السلام و سایر ائمه اطهار بداند.»
مجلس محاکمه تبریز
در زمان پادشاهی محمد شاه قاجار مجلسی با حضور روحانیون شیعه و ناصرالدین شاه قاجار (که در آن هنگام ولیعهد بود) در تبریز تشکیل شد، در زمان مجلس تبریز موضوع بابیت برای بزرگان سیاسی و مذهبی ایران، بااهمیت شده بود. باب تعداد و آمار پیروانش را پیگیری می‌کرد، در یکی از آثارش به نام دلائل سبعه که همان اواخر به رشته تحریر درآمده بود، تعداد بابیان را صد هزار نفر ذکر کرد. درباره اتفاقاتی که در مجلس مباحثه تبریز و پس از آن افتاده‌است، اختلافات زیادی بین منابع بابی و بهائی، منابع قاجاری، آثار مستشرقان، نوشته‌های مورخان متدین و مورخان لاییک وجود دارد. با این وجود در میان تمام نوشته‌های موافق و مخالف بابی، می‌توان نقاط مشترکی یافت. یکی آن که او در مجلس مباحثه، به صراحت ادعای قائمیت و پیامبری نمود. ولیعهد (ناصرالدین میرزا) نیز در نامه خود به پدرش محمد شاه، دوبار به ادعای صریح باب مبنی بر قائم و پیامبر بودن خودش، اشاره کرده‌است.
دشمنان باب از جمله میرزا مهدی‌خان زعیم‌الدوله، پسر ملا محمد ممقانی و حاجی محمدکریم‌خان کرمانی، با وجود مخالفت با وی در نوشته‌های خود به عدم توبه وی اشاره کرده‌اند.
«میرزا مهدی‌خان زعیم‌الدوله» که هم پدر و هم پدربزرگش در جلسه محاکمه باب حضور داشتند در کتاب «مفتاح باب‌الابواب» که در رد باب و بهاءالله نگاشته، صریحا ذکر کرده که هر چه سید باب را به توبه و اظهار پشیمانی از ادعای خود وادار کردند، قبول نفرمود و چون چنین دیدند ناچار به قتلش فتوی دادند . وی اشاره کرده که پدرش از باب که فتوای قتلش صادر شده بود تقاضا کرد دست از ادعای خود بردارد تا خونش ریخته نشود، «ولی او به گفته پدرم توجه نکرد و همچنان ساکت و آرام بود…»
همچنین پسر ملا محمد ممقانی بر عدم توبه وی با وجود اصرار پدر تاکید می‌کند. ملا محمد ممقانی از جمله افرادی بود که حکم قتل باب را صادر کرد.
حاجی محمدکریم‌خان کرمانی صاحب «ارشادالعوام» که از مخالفان شناخته شده باب بود و رهبری گروهی از شیخیه را که به باب نگرویده بودند بر عهده داشت، از شنیدن خبر اعدام باب اظهار سرور کرده و نوشته که باب را « بعد از امر به توبه از کفر خود و قبول نکردن او … نشانه گلوله ساختند».
با اینهمه، اسناد تاریخی‌ای در دست که بر توبه باب صحه می‌گذارد. از جمله کتاب «کشف الغطا عن الحیل العدا» که به تایید و دستور عبدالبهاء از حامیان جنیش بابی نوشته شده است.
این کتاب درباره صورت عریضه ولیعهد به محمد شاه پس از مجلس مباحثه تبریز، نوشته است:
«قربان خاک پای مبارکت شوم … اول حاج ملا محمود پرسید که مسموع می‌شود که تو می‌گویی من نائب امام هستم و بابم و بعضی کلمات گفته‌ای که دلیل بر امام بودن بلکه پیغمبری توست. گفت: بلی حبیب من، قبله‌ی من، نائب امام هستم و باب امام هستم و آنچه گفته‌ام و شنیده‌ای راست است. اطاعت من بر شما لازم است… به خدا قسم کسی که از صدر اسلام تاکنون انتظار او را می‌کشید، منم. آن که چهل هزار علما منکر او خواهند شد، منم. پرسیدند: این حدیث در کدام کتاب است که چهل هزار عالم منکر خواهند گشت؟ گفت: اگر چهل هزار نباشد چهار هزار که هست… بعد از آن پرسیدند که از معجزات و کرامات چه داری؟ گفت: اعجاز من این است که از برای عصای خود آیه نازل می‌کنم و شروع کرد به خواندن این فقره: «بسم الله الرحمن الرحیم سبحان الله القدوس السبوح الذی خلق السماوات و الارض کما خلق هذه العصاآیه من آیاته» اعراب کلمات را به قاعده‌ی نحو غلط خواند، تاء سموات را به فتح خواند. گفتند مکسور بخوان، آنگاه الارض را مکسور خواند. امیراصلان خان عرض کرد: اگر این قبیل فقرات از جمله آیات باشد، من هم توانم تلفیق کرد و عرض کرد: «الحمدلله الذی خلق العصا کما خلق الصباح و المساء» باب بسیار خجل شد … بعد از آن مسائلی چند از فقه و سایر علوم پرسیدند. جواب گفتن نتوانست …چون مجلس گفتگو تمام شد، جناب شیخ الاسلام را احضار کرده، باب را چوب مضبوط زده، تنبیه معقول نمود و توبه و بازگشت و از غلط‌های خود انابه و استغفار کرد و التزام پا به مهر سپرد که دیگر این غلط‌ها نکند … امر امر همایونی است. انتهی»
نویسنده در ادامه استدلالاتش در خصوص صحت و سقم متن توبه نامه باب و پاسخ علما می‌نویسد : «چون در این عریضه انابه و استغفار کردن باب و التزام پا به مهر سپردن آن حضرت مذکور است مناسب چنین به نظر می‌آید که صورت همان دست خط مبارک را نیز محض تکمیل فایده در این مقام مندرج سازیم و …. به دقت نظر اولی الابصار واگذاریم.»
مورخانی هم چون احمد کسروی، زعیم الدوله، فریدون آدمیت و مرسلوند بر سوال کنندگان به دلیل سوالات بی‌ربط و نامفهومشان خرده گرفته‌اند، این مورخان بر باب هم ایراد وارد ساخته‌اند که چرا جواب‌های درست به پرسش‌های علما نداده‌است.