زبان اورارتویی

اورارتویی، وانیک و (در متون کهن‌تر) چلدیان (خلدیان یا هلدیان) نام‌های رایجی هستند که برای زبانی که توسط مردم امپراتوری اورارتو در حومه دریاچه وان به پایتختی شهری در نزدیکی شهر کنونی وان و در بلندی‌های ارمنستان که امروزه در شرق آناتولی در ترکیه کنونی، زندگی می‌کردند، استفاده می‌شود. احتمالا توسط اکثریت مردم اطراف دریاچه وان و امتداد دره زاب به سمت بالا مورد استفاده بوده است.
نخستین اشاره‌ها به زبان اورارتویی به قرن نهم پیش از میلاد برمی‌گردد و در سال ۵۸۵ پیش از میلاد پس از سقوط امپراتوری اورارتویی متوقف می‌شود.، که باید با یک فرم جدید از زبان ارمنی جایگزین شده باشد. ممکن است در دوران حکومت هخامنشیان بوده است هرچند که تنها در قرن پنجم میلادی نخستین نمونه‌های نوشته شده زبان ارمنی پدیدار می‌شود. آنچه مشخص است رگه خاصی از زبان اورارتویی در زبان ارمنی وجود داشته و تاکنون نیز بخشی از آن حفظ شده است.
دسته بندی
کتیبه به خط میخی و زبان اورارتویی؛ موزه اربونی در برای خدا هالدی، سرور، آرگیشتی، پسر منوا، این معبد و این دژ عظیم را ساخته است. برای شکوه کشور بیایی (اورارتو) و برای نگهداشتن لولویی (دشمن) در احترام و ترس. توسط عظمت خدا هالدی است. این آرگیشتی است، پسر منوا، شاه توانا، شاه کشورهای بیایی، حاکم شهر توشپا.
اورارتویی یک زبان کنایی، پیوندی است که نه با زبان‌های سامی و نه زبان‌های هند و اروپایی نزدیکی ندارد و به خانواده هورواورارتویی وابسته است که تنها هم خانواده آن زبان هوری است. قواعد هر دو زبان یکی است و در هنگام صرف نام‌ها، پسوندهایی که به نام اضافه می‌شود در هر دو زبان یکسان است. در بسیاری از کتیبه‌های یافت شده در منطقه امپراتوری اورارتویی با خط میخی و دبیره آشوری نوشته شده است. ادعا شده است که اورارتویی یک الفبای جدا گانه هیروگلیفی داشته است اما این ادعا تا کنون بی‌پایه مانده است.
ایگور دیاکونوف باور دارد زبان‌های هورواورارتویی به زبان‌های قفقازی شمال‌شرقی (مثل لزگی و آوار و…)وابستگی دارد.
اینگونه به نظر می‌رسد که ارمنی‌ها به همان منطقه جغرافیایی مانند اورارتوها حرکت کردند. بعد از اینکه مردم کهن اورارتویی زبان ارمنی را گرفتند، داریوش پادشاه هخامنشی در کتیبه کهن بیستون نام آن منطقه را ارمنستان ذکر کرد.
نخستین منابع
کهن‌ترین نوشته بدست آمده متعلق به پادشاهی ساردوری یکم و مربوط به اواخر قرن ۹ پیش از میلاد است. و تا سرنگونی حکمرانی اورارتویی تا ۲۰۰ سال بعد نیز این کتیبه‌ها نوشته می‌شوند.
تقریبا تا به امروز ۲۰۰ کتیبه با خط میخی و به زبان اورارتویی کشف و ثبت شده است.
نمونه زبان
نمونه‌های زیر از ۳۷۲ کتیبه که به وسیله منوا پسر ایشپوینی نگاشته شده است، بدست آمده است.
برای هر جمله نخست خود جمله سپس ریخت‌شناسی و در پایان ترجمه آورده شده است:
d ḫal-di-ni-ni uš-ma-ši-ni DIŠ me-nu-a-še DIŠ iš-pu-u-i-ni-ḫi-ni-še d ḫal-di-ni-li KÁ (3) ši-di-íš-tú-a-li
Ḫaldi=ni=nə ušma=ši=nə Menua=šə Išpuini=ḫi=ni=šə Ḫaldi=ni=lə KÁ šidišt=u=alə
به وسیله نیروی هالدی، منوا، پسر ایشپوینی، دروازه هالدی را ساخت.
URU a-lu-di-ri-i-e (4) É.GAL ši-di-iš-tú-ni ba-du-si-e
Aludiri=ə É.GAL šidišt=u=nə badusi=y=ə
برای شهر آلودیری او دژی در حد کمال ساخت.
d ḫal-di-ni-ni uš-ma-ši-ni d ḫal-di-ni-ni ba-a-u-ši-ni DIŠ me-nu-a-ni DIŠ iš-pu-ú-i-ni-e-ḫé i-ú LÚ a-te-i-ni e-si na-ḫa-a-be KUR ša-ti-ru-ú-ni du-ur-ba-i-e ma-nu
Ḫaldi=ni=nə ušma=ši=nə Ḫaldi=ni=nə bau=ši=nə Menua=nə Išpuini=ḫə iu ate=y=n(ə)=ə esi=ə naḫ=a=bə, Šatiru=nə durbayə man=u
زمانی که به اراده و فرمان هالدی، منوا پسر ایشپوینی، به جای پدر بالا رفت (به تاج و تخت رسید)، (سرزمین) شاتیرو سرکش بود.
ḫal-di-ni uš-ta-a-be ma-si-ni šu-ri-e ka-ru-ni URU ḫu-ra-di-na-ku-ú-ni ka-ru-ni URU gi-di-ma-ru-ú-ni ka-ru-ni KUR ša-ti-ru-ú-i KUR e-ba-a-ni d ḫal-di-ni ku-ru-ni d ḫal-di-ni-e šu-ri-i ku-ru-ni
Ḫaldi=nə ušt=a=bə masi=nə šuri=ə, kar=u=nə Ḫuradinaku=nə, kar=u=nə Gidimaru=nə, kar=u=nə Šatiru=yə ebanə. Ḫaldi=nə kurunə, Ḫaldi-ni-yə šuri kurunə
هالدی با سلاح خود به پیش می‌رود، هورادیناکو فتح شد، گیدیمارو فتح شد، سرزمین شاتیرو فتح شد. هالدی قدرتمند است، سلاح هالدی قدرتمند است.
ḫa-ú-ni URU ḫu-ra-di-na-ku-ú-ni URU gi-di-ma-ru-ú-ni ḫa-ú-ni KUR ša-ti-ru-ú-i KUR e-ba-a-ni-i URU tar-zu-ʼa-a-na-a-na-ni
Ḫa=u=nə Ḫuradinaku=nə, Gidimaru=nə, ḫa=u=nə Šatiru=yə eban=i=yə Tarzuana-nə
او (منوا) فتح کرد (شهرهای) هوآردیناکو، گیدیمارو، تارزوآنا از سرزمین شاتیرو.
ku-ṭu-ni pa-ri KUR bu-uš-tú-ú-e pa-ri KUR ma-al-ma-li-i-e
Kuṭ=u=nə parə Buštu=ə, parə Malmali=ə
او رسید تا جایی که شهر بوشتو بود تا جایی که شهر مالمالی بود.
URU ḫu-ra-di-na-ku-ú-ni… a-ru-ni-e d ḫal-di-še DIŠ me-i-nu-ú-a DIŠ iš-pu-u-i-ni-e-ḫi-ni-e
Ḫuradinaku=nə … ar=u=nə Ḫaldi=šə Menua=ə Išpuini=ḫi=ni=ə
هالدی هوآردیناکو را به منوا پسر ایشپوینی داد.
اورارتو
هوری‌ها
زبان هوری