علیرضا ذکاوتی

علیرضا ذکاوتی قراگزلو زاده ۱۳۲۲ در همدان) نویسنده و پژوهشگر ایرانی است.
علیرضا ذکاوتی قراگوزلو از پژوهشگران و نویسندگان معاصر است که در سه دهه گذشته آثار متعددی از او در زمینه ادبیات فارسی و عرفان اسلامی منتشر شده‌است.
وی در دو دهه پس از انقلاب اسلامی ایران نقدهای بسیاری بر آثار کلاسیک ایران نوشته، تحقیق و ترجمه کرده‌است و در هر دو رشته ادبیات ابداعی و ادبیات تحقیقی و نیز ترجمه از عربی به فارسی آثار متعددی پدید آورده‌است .از جمله کتابهایی چون «عرفانیات»، «عمر خیام» و ترجمه «تمدن اسلامی در قرن چهارم و پنجم» از آثار اوست. وی جزء هیئت مولفین دائرهالمعارف تشیع بوده و با بنیاد دائرهالمعارف اسلامی و دانشنامه جهان اسلام همکاری مداوم دارد. از وی مقاله‌های بسیار زیادی در حوزه فرهنگ و فلسفه و دین باقی‌مانده‌است.
دو اثر ترجمه «تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری»، تالیف آدام متز در سال 1363 و ترجمه کتاب «نظام اداری مسلمانان در صدر اسلام» در سال 1385 که کتاب سال شناخته و حائز دریافت جایزه شد، نمونه‌ای از کارهای پژوهشی ماندگار وی به حساب می‌آید.
30 کتاب تالیفی این استاد همدانی از جمله تشیع و تصوف، العصر الجاهلی (تاریخ ادبی عرب)، آیین رهروی (بازنویسی فرائدالسلوک)، بدیع‌الزمان همدانی و مقامات نویسی، ترجمه تلبیس ابلیس بن جوزی، تحریر و تلخیص محبوب القلوب فراهی، جنبش نقطویه، عرفیانیات، ابحاث عشره (تصحیح)، سیر تاریخی نقد ملاصدرا، قرآنیات، بازشناسی و نقد تصوف و … در کارنامه علمی و ادبی او ثبت شده‌است.
وی در بیش از 20 کنگره و همایش علمی ملی، مقاله ارائه کرده یا عضو هیئت علمی آن‌ها بوده‌است. شرکت در کنگره‌های حافظ (1367)، میرسیدعلی همدانی در تاجیکستان (1374)، صدرالمتالهین (1378)، علامه مجلسی (1378)، خیام (1378)، حکمت و فلسفه (1379) و عضویت در هیئت علمی کنگره‌های میرسید علی همدانی (1369)، باباطاهر (1381)، بوعلی‌سینا (1383، 1385 و 1388)، خواجه رشید (1388) و داوری کتاب سال وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به مدت 10 سال، از جمله فعالیت‌های علمی و پژوهشی این نویسنده سرشناس ملی محسوب می‌شود.
وی از بدو تاسیس دانشگاه آزاد اسلامی واحد همدان در سال 1366 تاکنون در این دانشگاه تدریس می‌کند و ضمن همکاری پژوهشی مستمر با دانشگاه بوعلی‌سینا، استاد مدعو تدریس ادبیات فارسی عربی در دانشگاه علامه طباطبایی نیز بوده‌است.
ذکاوتی در ادب فارسی و عربی، عرفان اسلامی، عقاید و مذاهب و تاریخ اجتماعی ایران بعد از اسلام، مطالعات پیوسته و گسترده دارد و در هر دو رشته ادبیات ابداعی وادبیات تحقیقی و نیز ترجمه از عربی به فارسی آثار متعددی پدید آورده است.
ذکاوتی به خاطر چاپ مقالات متعدد در نقد کتاب در مجلات وزین کشور در سال 1377 به عنوان «منتقد نمونه» جایزه کسب کرده‌است.
او که جزو هیئت مولفان دائرهالمعارف تشیع بوده، با بنیاد دائرهالمعارف اسلامی و مرکز نشر دانشگاهی نیز برای ویرایش کتاب و مقالات همکاری مستمر دارد.
ذکاوتی در خصوص کتاب «اسکندرنامه» که در سال ۱۳۸۸ منتشر شد، می‌گوید: پیش از آن سال‌ها درباره عرفان و کلام و داستان‌های عامیانه کار کرده‌ام. به خصوص روی «اسکندرنامه» از همه بیشتر تحقیق کردم. یک نمونه آن «اسکندر و عیاران» است که سال ۱۳۸۳ نشر نی آن را منتشر کرد. «اسکندرنامه» بخش ختا که نسخه آن در کتابخانه ملک موجود است، انتشارات سخن در سال ۱۳۸۸ چاپ کرد که کهنه‌ترین نسخه خطی است. البته این نسخه، درهم‌ریخته‌است و من روی ترتیب طبیعی‌اش آن را مرتب و جاافتادگی‌ها را با نقطه‌چین در متن مشخص کردم. صحافی کتاب اشکال داشت که با زحمت زیاد کتاب تنظیم، مرتب‌سازی و چاپ شد.
من در این کتاب استخراج لغات، تعبیرات جالب و اطلاعات تاریخ اجتماعی، مدنیات، غذاها، اسلحه و که در داستان آمده‌است، آورده‌ام. اهمیت کتاب به این است که اوضاع عصر صفوی را به‌خوبی نشان می‌دهد. حتی غذاهایی که می‌خوردند، اسلحه‌هایی که در آن دوره استفاده می‌کردند همه باعث آشنایی بیشتر خواننده با آن عصر می‌شود. گرچه اسکندر در قبل از میلاد می‌زیسته اما «اسکندرنامه» متعلق به عصر صفوی است و آن دوران را به خوبی نشان می‌دهد. کتاب واقعا جذاب و دوست‌داشتنی و شامل ماجراهای عاشقانه، پهلوانانه و شیرین‌کاری‌های عیاری است. زبان آن حد واسط بین نثر کتاب‌های عصر صفوی و زبان محاوره‌ای است و پیش درآمد نثر مشروطه (نثر جدید ایرانی) به‌شمار می‌رود. اولین کتاب‌های متاخر در عصر قاجار  متعلق به حدود ۱۵۰ سال پیش  به همین نثر نوشته شده‌است. رمان‌های تاریخی مانند «شمس و طغرا» از محمدباقر خسروی و ترجمه‌های «ژیل بلاس» یا «حاجی بابای اصفهانی» متاثر از نثر نقالی خصوصا «اسکندرنامه» است. پس این کتاب در تحول نثر فارسی جایگاه مهمی داشته‌است.
مقالات 279 عنوان
سیری در مقدمه استاد عباس اقبال آشتیانی بر ترجمه و شرح مثنوی نیکلسون
پرسشهای فلسفی ابوحیان توحیدی از ابن مسکویه
عبدالحسین زرین‌کوب، فرهنگ شناس بزرگ ایران
کیمیای سعادت از دیدگاه تاریخ اجتماعی
آثار
اسکندر و عیاران
اسکندرنامه (بازسازی کهنه‌ترین نسخه اسکندرنامه نقالی) منسوب به منوچهرخان حکیم، به کوشش علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران، سخن، ۱۳۸۸، ۶۹۴ ص،
عمر خیام، علیرضا ذکاوتی قراگزلو، انتشارات طرح نو،۱۳۷۷
البیان و التبیین
نظام اداری مسلمانان در صدر اسلام (کتاب سال ۱۳۸۵)
عرفانیات (مجموعه مقالات عرفانی) نشر حقیقت
تشیع و تصوف: تا آغاز سده دوازدهم هجری، انتشارات امیرکبیر
بنیانگذاران فلسفه امروز
ابو حیان توحیدی
ماجرا در ماجرا (سیر عقل و نقل در ۱۵ قرن هجری) نشر حقیقت
نکته چینی‌ها از ادب عربی (۳۵ مقاله کوتاه و بلند) نشر طرح نو
ترجمه اسباب النزول واحدی نیشابوری، نشر نی
اسکندر نامه، نشر میراث مکتوب
جاحظ، نشر طرح نو
قرآنیات، نشر سخن
تاریخ ادبی عرب ( العصر الجاهلی ) ،نویسنده: شوقی ضیف ،مترجم: علیرضا ذکاوتی قراگوزلو انتشارات: امیرکبیر
بازشناسی و نقد تصوف، نشر سخن
قصه‌های عامیانه ایرانی، نشر سخن
ارتباط کلامی: تحلیلی معانی بیان ؛ نشر سروش
اسکندرنامه (از فرنگ تا هندوستان): بازسازی کهنه‌ترین نسخه اسکندرنامه نقالی، نشر سخن
منتخب رسالات صفاالحق، نشر میراث مکتوب
سیر تاریخی نقد ملاصدرا، نشر هستی نما
درک ش‌ه‌ری از م‌ش‌روطه: م‌ق‌ای‌س‌ه ح‌وزه م‌ش‌روطه خواهی اص‌ف‌ه‌ان و ت‌ب‌ری‌ز، نشر موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران
تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری، یا، رنسانس اسلامی، ترجمه علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران ۱۳۶۴ ش