جشن‌های ایرانی

جشن‌های ایرانی به جشن‌هایی ملی و مردمی گفته می‌شود که دارای ریشه تاریخی ایرانی هستند و از دوران باستان تا به امروز رسیده‌اند. برخی از این جشن‌ها کم‌وبیش زنده هستند.
جشن‌های زنده به جشن‌هایی اطلاق می‌شود که بنا به سنت تاریخی در میان مردم رایج است (مانند جشن نوروز). جشن‌های فراموش‌شده به جشن‌هایی اطلاق می‌شود که بنا به سنت تاریخی برگزار نمی‌شوند (مانند جشن بهاربد)، اما ممکن است کوشش‌هایی برای احیای برخی از آن‌ها رواج داشته باشد (مانند جشن اسفندگان).
جشن‌های حکومتی (مثل جشن سالگرد انقلاب) و جشن‌های دینی (مثل عید غدیر مسلمانان، سدره‌پوشی و شاه‌ورهرام زرتشتیان، و مولودی ارامنه) بنا به عرف نویسندگان و پژوهشگران جزو جشن‌های ایرانی به حساب نمی‌آیند. برگزار شدن یک جشن توسط پیروان ادیان و اقوام گوناگون دال بر انتساب آن جشن به آن دین یا قوم نیست. برای مثال برگزار شدن جشن نوروز توسط مسلمانان و زرتشتیان دلیل بر اسلامی بودن یا زرتشتی بودن آن جشن نیست.
شکل تاریخی برگزاری جشن‌ها (چنان‌که در متون و منابع آمده‌است) با شکل فعلی و رایج برگزاری هر جشن، دو موضوع متفاوت است که همواره شبیه یکدیگر نیستند.
چکیده
در بخش نخست این مقاله که با اقتباس از کتاب «راهنمای زمان جشن‌های ملی ایران» و مطابقت با نظر استادان ایران‌شناس و تقویم گوگل برای جشن‌های ایرانی نوشته شده به ویژگی‌های عمومی جشن‌های ایرانی اشاره می‌شود.
در بخش دوم ، نام و زمان جشن‌ها و گردهمایی‌ها بر اساس گاهشماری ملی ایران آورده می‌شود. نگاهی گذرا به این بخش نشان می‌دهد که شمار جشن‌های ایرانی بسیار بیشتر از تعداد متداول شناخته شده فعلی آن است. کوشش شده تا در این بخش به بیشتر جشن‌های شناخته شده یا فراموش‌شده‌ای که در متون و منابع ایرانی به آن‌ها اشاره رفته و همچنین پاره‌ای جشن‌های قومی یا محلی پرداخته شود.
برای برگزاری جشن‌های قومی در بسیاری از نواحی از تقویم‌های محلی و بومی استفاده می‌شود. به این روش تا جایی که منحصرا میان اقوام و اقلیت‌ها تداول داشته باشد، ایرادی وارد نیست، اما استفاده از تقویم‌های محلی و قومی برای برگزاری جشن‌ها در سطح ملی به نظر استادان ایران‌شناس نادرست است. و آنان تاکید دارند که زمان درست جشن‌های ملی می‌باید بر اساس گاهشماری ملی باشد (بنگرید به تقویم گوگل برای جشن‌های ایرانی ). موبد کورش نیکنام نیز برگزاری جشن‌ها با استفاده از گاهشماری‌های سنتی با ماه‌های ۳۰ روزه را بی‌توجهی به دانش نجوم و دستاوردهای خیام و موجب ناهماهنگی در جشن‌ها دانسته و لزوم توجه به گاهشماری ملی و رسمی با ماه‌های ۳۱ روزه را یادآور شده‌است.
جشن‌ها و فاصله‌های میان آن‌ها در متون کهن ایرانی دارای تعریف و اندازه‌های مشخصی است که به مانند دانه‌های یک زنجیر در پیوستگی کامل با یکدیگر هستند. تغییر جای یکی از آنها، موجب گسست کل این رشته خواهد شد. چنان‌که در منابع ایرانی آمده‌است، جشن سده پس از ۴۰ روز از شب یلدا یا چله، و پس از ۱۰۰ روز از اول آبان قرار دارد. همچنین جشن سده، پیش از ۲۵ روز از جشن اسفندگان است. این اندازه‌ها و فاصله‌های تعریف شده در متون و منابع کهن ایرانی، تنها با گاهشماری ایرانی با ماه‌های سی و یک روزه (مبدا هجری خورشیدی فعلی) که بزرگترین دستاورد دانش گاهشماری در جهان است، مطابق است. و
در بخش سوم به جشن‌هایی پرداخته می‌شود که در سرشت خود هیچگاه در روز خاصی تثبیت نمی‌شوند و با توجه به روز هفته، رویدادهای کیهانی و طبیعی، یا رخدادهایی در زندگی زراعی، نظم و قاعده ویژه خود را دارند.
ویژگی‌های عمومی جشن‌های ایرانی
بررسی جشن‌های ایرانی و زمان برگزاری آن‌ها نشاندهنده ویژگی‌هایی مشترک در میان همه آنهاست. نخست اینکه تقریبا همگی در پیوند با پدیده‌های طبیعی و کیهانی و اقلیمی هستند و به همین دلیل کوشش شده‌است تا زمان برگزاری آن‌ها هر چه بیشتر با تقویم طبیعی منطبق باشد.
دوم اینکه تقریبا هیچ‌کدام برگرفته از دستورهای دینی نیستند . با اینکه همواره پیروان ادیان گوناگون تلاش کرده‌اند که برخی از آن‌ها را مراسم دینی خود معرفی کنند؛ اما نمی‌توان آن‌ها را متعلق به هیچ دینی دانست. اما برخی کسان تلاش می‌کنند تا این جشن‌ها را در پیوند مستقیم با ادیان بدانند.
سومین ویژگی گردهمایی‌ها و مراسم ایرانی در این است که با سرور و شادی همراه هستند و غم و اشک و گریه در آن‌ها جایی ندارد. حتی مراسم عید «بمو» در میان مانویان که اتفاقا هم‌زمان با روز جانباختن مانی بوده، همراه با سرود و شادی برگزار می‌شده است.
چهارمین ویژگی جشن‌ها و مراسم ایرانی در احترام و پاسداشت همه مظاهر طبیعت است. در هیچ‌کدام آیین‌های ایرانی اثری از خشونت و بدرفتاری نسبت به گیاهان و حیوانات دیده نمی‌شود. بلکه حتی با آیین‌هایی همراه است که به انگیزه پاکیزگی و پاسداری از محیط زیست برگزار می‌شود.
ویژگی پنجم، پیوند ناگسستنی جشن‌های ایرانی با آتش است. حتی اگر آن جشن پیوند چندانی با آتش نداشته باشد، اما عموما اخگری کوچک به آن رسمیت و تقدسی بیشتر می‌بخشد.
ششمین ویژگی عمومی جشن‌ها و مراسم ایرانی چنین است که با زادروز یا سالمرگ کسی در پیوند نیست و آنگونه که از متون کهن همچون شاهنامه بر می‌آید، برای ایرانیان زادروز کسی اهمیتی فراوان نداشته و به ندرت آن را ثبت می‌کرده‌اند ؛ چرا که هر کسی در روزی زایش یافته و در روزی درمی‌گذرد. آنچه برای ایرانیان با ارزش بوده و آن را ثبت کرده و گاه جشن می‌گرفته‌اند، «انجام کاری بزرگ» بوده‌است که نمونه‌های آن را در شاهنامه فردوسی می‌بینیم. می‌دانیم که فردوسی نیز تنها به ثبت زمان پایان کار بزرگ خود که همانا «سرایش شاهنامه» باشد، بسنده کرده و از یادآوری صریح زادروز خود خودداری کرده‌است.
هفتمین ویژگی‌های عمومی در گستردگی مراسم است. ایرانیان جشن‌ها و آیین‌های میهنی خود را به گونه‌ای یکپارچه و با همبستگی و همزیستی شگفت‌انگیزی برگزار کرده و تفاوت‌های قومی و دینی و زبانی را عامل بازدارنده این یگانگی نمی‌دانسته‌اند. آیین‌های ایرانی متعلق به همه ایرانیان است و همه برای نگاهبانی از آن کوشیده‌اند. کسانی که با تعصب‌های نابجای دینی یا قومی نقش خود در پاسداری فرهنگ ایران بیشتر از دیگران می‌دانند، به این همبستگی باشکوه مردمان ایرانی آسیب می‌زنند.
گاهنمای جشن‌ها و مناسبت‌های ملی ایران
این گاهنما برابر و مطابق با گاهشماری ایرانی (جلالی/ خیامی) است که با تغییر مبدا سالشماری، با نام «هجری خورشیدی/ شمسی شناخته می‌شود و می‌توان بدون هیچگونه تغییری در همه سال‌ها از آن بهره‌برداری کرد.
فروردین ماه
هفت‌سین که یکی از نمادهای نوروز است. (ایستگاه راه آهن تهران-نوروز ۱۳۹۰)
یکم فروردین: اورمزد روز
روز جشن بزرگ «نوروز» در اعتدال بهاری و آغاز فصل بهار. نوروز و آغاز سال نو، مناسبت‌های جداگانه‌ای هستند که با یکدیگر هم‌زمان شده‌اند. (نمونه‌های دیگری از آغاز سال نو در ادامه گاهنما خواهد آمد)
در سغد باستان (و امروزه در میان ارمنیان) از نوروز با نام «نوسرد/ نوسرد/ نوسرد/در ارمنی ناواسارد» یاد می‌شده است که معنای «سال نو» را می‌دهد. (در اوستایی «سرذه» به معنای سال خورشیدی). در بدخشان با نام «شگون‌بهار»، در «شغنان» (در تاجیکستان در کرانه رود «پنج») به نام «خدر ایام» (بزرگترین روزها) و در بابل باستان و در نخستین روز ماه «نیسان» به نام جشن «اکیتو» (سومری «زگموک») شناخته می‌شده است.
با شکوه‌ترین مراسم نوروزی، امروزه با نام‌های «سیرلاله (جشن گل لاله)/ جنده بالا (بالا کردن درفش)» در شهر مزارشریف افغانستان (آریانای باستان) و در نزدیکی بلخ کهن، همراه با برافراشتن درفشی برگرفته از درفش کاویانی ایران، برگزار می‌شود. این آیین با انبوهی از ترانه خوانی‌ها، بازی‌ها و مراسم دیگر همراه است. آیین‌های پیش از فرارسیدن نوروز نیز فراوان و پراهمیت هستند (← اسفندماه).
در برخی از متن‌های کهن ایران از جمله شاهنامه فردوسی و تاریخ طبری، جمشید و در برخی دیگر از متن‌ها، کیومرث به عنوان پایه‌گذار نوروز معرفی شده‌است. نوروز در اصل سنتی بابلی بوده که برای ستایش مردوک خدای بابل آن را برساخته بودند. نوروز در آیین اسلام نیز ستوده شده‌است. در تعالیم اسلامی از ربیع و بهار که سرآغاز سال نو می‌باشد به عنوان یاد کرد رستاخیز سخن به میان آورده است: اذا جاء الربیع فذکروا ذکرانشورا یعنی هنگامی که بهار آمد پس یاد کنید قیامت را.
ششم فروردین: خرداد روز
روز «امید»، روز «اسپیدا نوشت» (آثارالباقیه، فصل نهم) یا روز نوروز بزرگ (این نام جدیدتر است). این روز از روزهای خجسته ایرانیان، همراه با شادی و آب‌پاشی، و آغاز سال نو در تقویم سغدی و خوارزمی است.
در متن پهلوی «ماه فروردین، روز خرداد» رویدادهای بسیاری به این روز منسوب شده است؛ از جمله: پیدایی کیومرث و هوشنگ، روییدن مشی و مشیانه، تیراندازی آرش شیواتیر، غلبه سام نریمان بر اژدهاک، پیدایی دوباره شاه کیخسرو (از جاودانان در باورهای ایرانی) و همپرسگی زرتشت با اهورامزدا. نام «روز امید» بخاطر انتظار پیدایی دوباره کیخسرو و دیگر جاودانان و نجات‌بخشان (سوشیانت‌ها)، به این روز داده شده‌است.
زرتشتیان ایران شاید از این رو که این روز، روز آغاز پیامبری زرتشت و همپرسگی او با اهورامزدا است، در سال‌های اخیر این روز را به نام زادروز زرتشت در شهرها و روستاهای ایران و جهان جشن می‌گیرند. حال آنکه اشاره به زایش زرتشت در این روز، هیچ مدرک کهنی ندارد و زرتشتیان هند (پارسیان) نیز چنین مناسبتی را به رسمیت نمی‌شناسند. بنابر متن پهلوی گزیده‌های زاتسپرم زادروز زرتشت در واپسین روز سال است (بنگرید به واپسین روز سال).
نام «اسپیدا نوشت»، از آیین‌نامه‌نویسی در این روز گرفته شده‌است که آگاهی بیشتری از آن در دست نیست. گمان می‌رود با پیام‌های شادباش نوروزی در پیوند باشد.
دهم فروردین: آبان روز
جشن «آبانگاه»، نخستین آبان روز سال و به روایت «برهان قاطع» (جلد ۱، ص۳) انجام جشنی به همین نام، همراه با آب‌پاشی و انتظار بارش باران.
سیزدهم فروردین: تیر روز
جشن «سیزده‌بدر»، نخستین روز سال و آغاز کشاورزی در سال نو. آیین نخستین روز کشت و کار با گردآمدن در زمین زراعی و آرزوی بارش باران و فرارسیدن سالی خوب و خرم.
در سیستان در این روز به زیارت نیایشگاه بسیار کهن و پر رمز و راز «خواجه غلتان» در بالای کوه خواجه و در میانه دریاچه‌هامون می‌روند. (← آخرین روز سال)
هفدهم فروردین: سروش روز
هنگام جشن «سروشگان» یا جشن «هفده‌روز» در ستایش «سرئوشه/ سروش»، ایزد پیام‌آور خداوند و نگاهبان «بیداری»؛ روز گرامیداشت «خروس» و به ویژه خروس سپید که از گرامی‌ترین جانوران در نزد ایرانیان به‌شمار می‌رفته و به سبب بانگ بامدادی، نماد سروش دانسته می‌شده است.
نوزدهم فروردین: فروردین روز
جشن «فروردینگان»، جشن گرامیداشت فروهر/ فروهر درگذشتگان.
اردیبهشت ماه
دوم اردیبهشت: بهمن روز
جشن گردآوری گل‌ها و گیاهان دارویی از صحرا.
سوم اردیبهشت: اردیبهشت روز
جشن «اردیبهشتگان»، جشنی در ستایش و گرامیداشت «اردیبهشت» (در اوستایی «اشه‌وهیشته»، در پهلوی «ارت‌وهیشت») به معنای «بهترین راستی» و بعدها نام یکی از امشاسپندان (جاودانان مقدس). کوشیارگیلی در «زیج جامع» از آن با نام «گلستان‌جشن» یادکرده است. اردیبهشت همچنین نگاهبان آتش است؛ چرا که آتش بهترین جلوه‌گاه راستی و پاکی به‌شمار می‌رفته‌است.
دهم اردیبهشت: آبان روز
جشن چهلم نوروز در شیراز و در کنار «حوض ماهی» سعدی.
پانزدهم اردیبهشت: دی به مهر روز
جشن میانه فصل بهار و زمان گاهنباری به نام «میدیوزرم» در اوستایی «مئیذیوئی‌زرمیه» به معنای «میانه بهار/میانه فصل سبز». البته میانه بهار با شانزدهم اردیبهشت برابر است؛ اما در گذشته و حتی امروزه، عملا پانزدهمین روز ماه دوم هر فصل به عنوان میانه هر فصل شناخته می‌شود.
جشن‌های گاهنباری (پاره‌های سال/ موسم‌های سالیانه)، ادامه و بازمانده‌ای از نوعی تقویم کهن در ایران باستان است که طول سال خورشیدی را نه به دوازده ماه خورشیدی، بلکه به چهار فصل و چهار نیم‌فصل تقسیم می‌کرده‌اند و هر یک از این بازه‌های زمانی، نام و جشنی ویژه به همراه داشته‌است.
سال گاهنباری از هنگام انقلاب تابستانی یا نخستین روز تابستان آغاز می‌شده و پس از هفت پاره زمانی، یعنی سه پایان فصل و چهار میانه فصل، به آغاز سال بعدی می‌رسیده‌است (پایان بهار یا آغاز تابستان مانند دیگر فصل‌ها، دارای جشن گاهنباری نبوده و تنها به عنوان جشن آغاز سال نو به‌شمار می‌رفته است).
خرداد ماه
یکم خرداد: اورمزد روز
جشن «ارغاسوان/ اریجاسوان»، نام یکی از جشن‌های خوارزمی است که بیرونی نام شماری از آن‌ها را همراه با جشن‌های سغدی در آثارالباقیه (فصل‌های دهم تا دوازدهم) آورده است. بی‌گمان هیچ‌یک از هر دو تلفظ یاد شده در نسخه‌های خطی آثارالباقیه درست نیستند و در مرور زمان به دلیل نبود آشنایی کاتبان با نام‌های کهن، شکل صحیح خود را از دست داده‌اند. امروزه حتی تلفظ صحیح این نام‌ها نیز معمولا امکان‌پذیر نیست، اما بیرونی معنای آن را «نزدیک شدن گرما» می‌داند. به روایت آثارالباقیه این جشن در نخستین روز ماه «هروداد» که شکل خوارزمی «خرداد» است، هم‌زمان با کاشت کنجد برگزار می‌شده است. او این جشن را به دورانی کهن منسوب می‌دارد.
امروزه همچنان کاشت کنجد، پنبه، کرچک و دیگر دانه‌های روغنی در استان‌های مرکزی ایران و گاه همراه با مراسمی در «شصت بهار» انجام می‌شود.
ششم خرداد: خرداد روز
جشنی در ستایش و گرامی داشت «خرداد» («خورداد») که در اوستایی «هئوروتات» و در پهلوی «خردات» خوانده می‌شود و به معنی رسایی و تندرستی و کمال است و نام یکی از هفت امشاسپند در فرهنگ ایرانی. واژه اوستایی «هئوروتات» در سانسکریت و در «ودا» نیز به صورت «سئوروتات» آمده‌است.
«خورداد»، امشاسپند نگاهبانی آب‌ها، نهرها و دریاها است و مظهری است از مفهوم نجات بشر و از آن جا که پاره‌ای از مراحل آفرینش، مانند آب و گیاه به گونه طبیعی جفت اند، همواره در متون کهن همراه با امرداد، امشاسپند نگاهبان گیاه آورده می‌شود.
پیشکش این دو امشاسپند ثروت و رمه (چهار پایان) است، به گونه‌ای که این دو، نماینده آرمان‌های نیرومندی، سر چشمه زندگی و رویش هستند. هماوردان خاص آن‌ها، دیوان «گرسنگی» و «تشنگی» اند و همکاران خرداد نیز، ایزد «تیشتر» و «باد» و «فروهر پرهیزکاران» هستند. در باور ایرانیان، خرداد در هنگام حمله اهریمن، آب را به یاری فروهرها می‌ستاند، به باد می‌سپارد و باد آن را با شتاب به سوی کشورها می‌برد و به وسیله ابر می‌باراند. در نام‌گذاری ماه‌ها، خرداد و امرداد در دو طرف ماهی هستند که نماد آن تیر یا تیشتر است و تیشتر ایزد باران است.
نیاکان ما در این روز به کنار چشمه سارها، رودها و دریاچه‌ها رفته و همراه با نیایش اهورامزدا و جشن و شادمانی تن خود را با آب می‌شسته‌اند. ابوریحان بیرونی در آثار الباقیه به مراسم شستشوی ویژه‌ای که در این روز برگزار می‌شده است اشاره کرده‌است. اهورامزدا از سرچشمه بخشایندگی خویش این فروزه را به واسطه امشاسپند هئوروتات به آفریدگان خود بخشیده تا هر پدیده‌ای رسا گردد و رسایی و تندرستی نه تنها ویژه این جهان است، بلکه رسایی مینوی و تندرستی روح و روان، هدف والای جهانیان است. اهورامزدا می‌خواهد که همگان به یاری امشاسپند هئوروتات از این بخشایش مینوی و مهربانی حقیقی برخوردار گشته و هرکس بتواند با نیروی رسایی و پرورش و افزایش آن در وجود خویش، دارای مقام رسایی و کمال بی‌زوال گردد.
بیست‌ونهم خرداد: مانتره‌سپند روز
برابر با بیست‌وششم نوروزماه طبری و پنج روز مانده به سال نو طبری. این جشن را مردمان سوادکوه مازندران «عید ماه» می‌نامند و با آتش‌افروزی بر بلندی‌ها به شادی و بازی‌های گروهی می‌پردازند و گاه می‌کوشند تا جشن عروسی خود را در این هنگام برگزار کنند.
سی و یکم خرداد: روز زیادی
روز پایان سال در تقویم گاهنباری و آخرین روز فصل بهار. در پایان این روز و آغاز تابستان خورشید به بالاترین جایگاه خود می‌رسد که نام «خرداد» به معنای رسایی و کمال به همین مناسبت به این ماه داده شده‌است.
به دلیل اینکه این زمان مصادف با جشن‌های آغاز سال نو در تقویم گاهنباری بوده‌است، همانند پایان دیگر فصل‌ها دارای جشن ویژه پایان فصل نمی‌باشد.
بازمانده‌هایی از جشن‌های آغاز سال نو و آغاز تابستان هنوز در برخی آیین‌های ایرانی باقی مانده‌است (← جشن آغاز تابستان).
تیر ماه
یکم تیر: اورمزد روز
جشن آغاز تابستان، انقلاب تابستانی، رسیدن خورشیدن به بالاترین جایگاه و آغاز سال نو در گاهشماری گاهنباری (← جشن میانه بهار). برگزاری جشن آغاز تابستان هنوز در برخی نواحی ایران همراه با گردهمایی و مراسم آب‌پاشی و آبریزگان، در صحرا برگزار می‌شود.
ششم تیر: خرداد روز
روز برگزاری جشنی به نام «نیلوفر» که امروزه بسیار ناشناخته مانده‌است. شاید به مناسبت شکوفا شدن گل‌های نیلوفر در اوایل تابستان باشد.
سیزدهم تیر/ تیر روز
روز جشن «تیرگان»، از بزرگترین جشن‌های ایران باستان در ستایش و گرامی‌داشت «تیشتر/ تیر» (شباهنگ/ شعرای یمانی)، ستاره باران‌آور در باورهای مردمی، و درخشان‌ترین ستاره آسمان که در نیمه دوم سال و هم‌زمان با افزایش بارندگی‌ها در آسمان سر شبی دیده می‌شود.
این جشن در کنار آب‌ها، همراه با مراسمی وابسته با آب و آب‌پاشی و آرزوی بارش باران در سال پیش رو همراه بوده و همچون دیگر جشن‌هایی که با آب در پیوند هستند، با نام عمومی «آبریزگان/ آب‌پاشان/ سر شوران» یاد شده‌است.
در گذشته «تیرگان» روز بزرگداشت نویسندگان و گاه به «روز آرش شیواتیر» منسوب شده‌است. بیرونی و همچنین گردیزی در «زین‌الاخبار» ناپدید شدن یکی از جاودانان ایرانی یعنی کیخسرو را در این روز و پس از شستشوی خود در آب چشمه‌ای، دانسته‌اند.
جشن تیرگان بجز این در سیزدهم فروردین (← سیزده‌بدر) و سیزدهم مهر نیز برگزار می‌شود. ارمنیان ایران نیز در روز سیزدهم ژانویه آیین‌هایی را برگزار می‌کنند که برگرفته و ادامه جشن تیرگان است.
پانزدهم تیر/ دی به مهر روز
جشن خام‌خواری یا به روایت بیرونی «عمس (غفس؟) خواره» در سغد باستان و دوری گزیدن از خوراک حیوانی و پختنی‌ها. در تقویم سغدی برابر با پانزدهمین روز ماه «بساکنج».
مرداد ماه
نام این ماه در اصل «امرتات» و بعدها «امرداد»، اما بیش از هزار سال است که در ادبیات فارسی (و از جمله در شاهنامه فردوسی) به‌گونه «مرداد» بکار رفته و شناخته شده‌است و کاربرد آن به همین گونه اشتباه نمی‌باشد. اصرار در نگارش آن به گونه «امرداد» لازم بنظر نمی‌رسد؛ چرا که در اینصورت می‌بایست در نگارش بسیاری دیگر از نام‌های متداول در زبان فارسی مانند بهمن و اسفند نیز تجدیدنظر کرد و این شیوه موجب گسستگی تاریخی زبان فارسی می‌شود.
دوم مرداد/ بهمن روز
نخستین روز از فروردین‌ماه («فردینه‌ماه») و آغاز سال نو در تقویم طبری.
هفتم مرداد/ مرداد روز
جشن «مردادگان» جشنی در ستایش و گرامیداشت «مرداد» (در اوستایی «امرتات»، در پهلوی «امرداد») به معنای بی‌مرگی و جاودانگی و بعدها نام یکی از امشاسپندان. همچنین مرداد در باورهای ایرانی نگاهبان گیاهان و رستنی‌ها به‌شمار می‌رود.
دهم مرداد/ آبان روز
جشن «چله تابستان» که امروزه از جمله در روستاهای جنوب خراسان برگزار می‌شود.
پانزدهم مرداد/ دی به مهر روز
جشن میانه فصل تابستان و زمان گاهنباری به نام «میدیوشم» در اوستایی «مئیذیوئی‌شمه» به معنای «میانه تابستان».
هفدهم مرداد/ سروش روز
نخستین روز از «نوروزماه» گیلانی و آغاز سال نو در تقویم دیلمی.
هجدهم مرداد/ رشن روز
جشن «می خواره» جشن آشامیدن نوشیدنی‌های گوناگون در سغد باستان. در تقویم سغدی برابر است با هجدهمین روز ماه پنجم یا («اشناخندا/ اشتاخندا»).
شهریور ماه
یکم شهریور/ اورمزد روز
جشن «فغدیه»، جشن خنک شدن هوا در خوارزم که «فغربه» هم گفته شده‌است.
سوم شهریور/ اردیبهشت روز
جشن «کشمین»، جشنی ناشناخته در سغد باستان که با بازاری همگانی همراه بوده‌است.
چهارم شهریور/ شهریور روز
جشن «شهریورگان»، جشن آتشی در ستایش و گرامیداشت «شهریور» (در اوستایی «خشتره‌وئیریه»، در پهلوی «شهرور») به معنای شهر و شهریاری (شهرداری) آرمانی و شایسته، و بعدها نامی برای یکی از امشاسپندان. در «برهان قاطع» (جلد سوم، ص۱۳۱۶) به عنوان زادروز «داراب» (کورش) یاد شده‌است.
هشتم شهریور/ دی به آذر روز
«خزان جشن»، هنگام جشن خزان که از جشن‌های مهم و کهن بوده و با سوارکاری، چراغانی و آذین خانه‌ها و آتش‌افروزی بر بام‌ها همراه می‌شده است. برخی این جشن را در هجدهم شهریور (و گاه پانزدهم شهریور) دانسته‌اند. «جیمز موریه» در سفرنامه‌اش از آخرین کسانی است که به برگزاری این جشن در شهر دماوند اشاره کرده‌است.
پانزدهم شهریور/ دی به مهر روز
بازار همگانی دیگری در سغد و فرارود (ماوراءالنهر) باستان. همچنین گردیزی در «زین‌الاخبار» جشن خزان را به این روز منسوب می‌دارد.
سی و یکم شهریور/ روز زیادی
جشن پایان فصل تابستان و زمان گاهنباری به نام «پتیه شهیم» در اوستایی «پئیتیش ههیه» به معنای «پایان تابستان».
پیش از این و در کتاب «رصدخانه خورشیدی نقش‌رستم» با سازوکارهایی در آفتاب‌سنج‌های آن آشنا شدیم که نشانگر آغاز هر یک از هفته‌های شهریورماه بودند. بی‌تردید آن شاخص‌ها با جشن‌های متعددی که در یکم، هشتم و پانزدهم شهریورماه، یعنی در آغاز هفته یکم، دوم و سوم این ماه برگزار می‌شوند، در پیوند هستند. حتی اگر همین جشن‌های شناخته شده امروزی، دیرینگی بسیار نداشته باشند، دستکم بازمانده‌ای از سنت جشن‌های دیرین در آن هنگام‌ها هستند.
مهر ماه
فصل پاییز با نام‌های «پادیز/ پاذیز»، «خزان» و «تیرماه/ تیره ماه» نیز شناخته شده‌است. نام پسین یا تیرماه در ادبیات فارسی و از جمله در شاهنامه فردوسی به همه فصل پاییز اطلاق شده‌است و امروزه نیز در تاجیکستان و شمال افغانستان تداول دارد.
یکم مهر/ اورمزد روز
روز جشن بزرگ «میثرکنه/ میتراکانا/ مهرگان»، بزرگترین جشن هخامنشی در ستایش و گرامیداشت «میترا» در نخستین روز ماه «باگایادی/ بغیادی» (یاد خدا) و نیز آغاز سال نو در گاهشماری هخامنشی.
امروزه نیز سنت کهن آغاز سال نو از ابتدای پاییز با نام «سال ورز»، در تقویم محلی کردان مکری مهاباد و طایفه‌های کردان شکری باقی مانده‌است. در تقویم محلی پامیر (به ویژه دو ناحیه «ونج» و «خوف») از نخستین روز پاییز (تیرماه) با نام «نوروز تیره ما» یاد می‌کنند. آغاز پاییز به عنوان آغاز سال نو زراعی همچنان در میان کشاورزان رایج است. همچنین بیرونی از این روز با عنوان «نیم‌سرده» (نیمه سال) نام برده است.
هنگام اصلی جشن «مهرگان» نیز در اصل در چنین روزی بوده که بعدها به شانزدهم مهرماه منتقل شده‌است. در ادبیات کهن فارسی نیز همواره جشن مهرگان با نخستین روز فصل پاییز برابر دانسته شده‌است.
سیزدهم مهر/ تیر روز
یکی دیگر از جشن‌های تیرگان، در گرامیداشت ستاره باران‌آور «تیشتر/ شباهنگ/ شعرای یمانی» و در خوارزم باستان به نام «چیری روچ/ تیر روز» (← سیزدهم فروردین و سیزدهم تیر).
ادامه و نشانه‌هایی از این جشن کهن همچنان در آیین قالیشویان اردهال در غرب کاشان دیده می‌شود (امروزه در دومین آدینه مهرماه). مراسم قالیشویان اردهال بازمانده‌ای از جشن تیرگان و دعا و آرزو برای بارش باران، و همانند بسیاری از جشن‌های ایرانی با یک بازار همگانی و بزرگ توامان است. نیایشگاه اردهال می‌بایست یکی از معابد «تیشتر» در ایران باستان بوده باشد و در بسیاری از باورهای ایرانی بین دعای باران و تابوت یا شستشوی مردگان، پیوندهایی وجود دارد.
شانزدهم مهر/ مهر روز
جشن «مهرگان»، جشنی بزرگ در ستایش ایزد «میثره/ میترا» (و بعدها «مهر»). در اصل در نخستین روز مهر (← یکم مهر) و بعدها در شانزدهمین روز این ماه.
همچنین روز برگزاری جشن هخامنشی «مغوژتی/ مگوفونیا»، روز نجات ایران از غلبه مغان.
بیست و یکم مهر/ رام روز
جشن «رام‌روزی» (در خوارزم باستان «رام روچ»)؛ و نیز روز غلبه کاوه و فریدون بر ضحاک.
آبان ماه
دهم آبان/ آبان روز
روز جشن بزرگ «آبانگان» در گرامیداشت ستاره روان (سیاره) درخشان «انهیته/ آناهید (زهره)» و رود پهناور و خروشان «اردوی/ آمو (آمودریا)»، و بعدها ایزد بانوی بزرگ «آب»‌ها در ایران.
دوازدهم آبان/ ماه روز
برابر با سیزدهم تیرماه تقویم طبری و روز جشن تیرگان در مازندران که «تیرماه سیزه شو» نامیده می‌شود.
پانزدهم آبان/ دی به مهر روز
جشن میانه فصل پاییز و زمان گاهنباری به نام «ایاثرم» در اوستایی «ایاثرمه» به معنای «آغاز سرما».
بیست و هفتم آبان/ آسمان روز
برابر سیزدهم تیرماه دیلمی و روز جشن تیرگان در گیلان که به نام «تیرجشن» و «گالشی جشن» شناخته می‌شود.
آذر ماه
یکم آذر/ اورمزد روز
روز برگزاری «آذر جشن»، یکی دیگر از جشن‌های در پیوند با آتش به مناسبت فرارسیدن ماه آذر و برافروختن نخستین شعله زمستانی.
نهم آذر/ آذر روز
جش «آذرگان»، جشن آتش دیگری در گرامیداشت «آذر/ آتر» و ایزد منسوب به آن.
سی‌ام آذر/ انارام روز
جشن «شب چله» یا «یلدا»، انقلاب زمستانی و جشن زایش خورشید. ایرانیان در این شب با فراهم آوردن خوراکی‌های گوناگون تا بامداد به انتظار دیدار نخستین پرتوهای خورشید بیدار می‌نشسته‌اند. بیرونی در «آثارالباقیه» از آن با نام «میلاد اکبر» نام برده و منظور از آن را «میلاد خورشید» دانسته است. تقویم میلادی نیز با اندک تغییراتی ادامه همین میلاد است که بعدها آن را به میلاد مسیح نسبت داده‌اند.
همچنین هنگام جشن پایان پاییز و نیز نیمه سال و گاهنباری به نام «میدیارم» در اوستایی «مئیذیائیریه» به معنای «میانه سال» و منظور سال گاهنباری است با مبدا آغاز تابستان.
دی ماه
یکم دی/ اورمزد روز
از گرامی‌ترین روزهای ایرانیان به نام «خرم‌روز/ خور روز (خورشید روز)» یا جشن «نودروز» (نود روز تا نوروز).
آغاز سال نو در برخی تقویم‌های ایران باستان که هنوز نیز در پامیر و بدخشان بکار گرفته می‌شود. دیده شدن خورشید در این روز نه تنها «زایش خورشید» (← سی‌ام آذر) را نوید می‌دهد، بلکه آغاز روز، ماه، فصل و سال جدید نیز بوده‌است.
همچنین هنگام جشنی با نام «آب نو» در آذربایجان همراه با تعویض آب آب‌انبارها با آب تازه و با مراسمی همگانی.
پنجم دی/ سپندارمذ روز
جشنی همراه با بازار عمومی در سغد باستان.
یکم، هشتم، پانزدهم و بیست و سوم دی
چهار جشن منسوب به «دی/ دادار» (خداوند/ هرمزد). کوشیار گیلانی در «زیج جامع» این روزها را «دی جشن» می‌نامد.
چهاردهم دی/ گوش روز
جشن «سیر سور»، جشن گیاه‌خواری و به ویژه خوردن سیر؛ و نیز روز غلبه دیوان و کشته شدن جمشیدشاه در روایت‌های ایرانی. (در شاهنامه فردوسی نیز پدیده گوشتخواری پس از جمشید رواج می‌یابد)
پانزدهم دی/ دی به مهر روز
جشنی همراه با ساخت تندیس‌ها و پیکرتراشی‌هایی به شکل انسان و گاه سوزاندن آن. در برخی متون از این روز به نام «بتیکان» یاد شده‌است که به احتمال شکل تغییر یافته «دیبگان» است.
شانزدهم دی/ مهر روز
هنگام جشن «درامزینان» یا «کاکتل/ کاکثل» در متون ایرانی. جشنی بسیار کهن و اسطوره‌ای و ناشناخته که نام‌های گوناگون آن ارتباط آن با «درفش کاویان» و «گاو کتل/ گاو درفش» را نشان می‌دهد. در این روایت‌ها «فریدون» نیز جایگاه شاخصی دارد و می‌دانیم که در باورهای کهن، پیوندهای بسیاری میان فریدون و گاو وجود دارد (مانند پرورش فریدون توسط «گاو پرمایه/ بر مایه» و گرزه «گاو سر» فریدون). گونه‌های مختلف نام‌های این روز و این مراسم، همانند بسیاری از دیگر نام‌های کهن، نشانه دیرینگی این آیین و فراموش شدن شکل اصلی نام آنست. این روز احتمالا در پیوند با دیده شدن صورت فلکی «گاو/ ثور» نیز بوده‌است.
بیست‌وسوم یا بیست‌وچهارم دی/ دی به دین روز یا دین روز
برابر با سیزدهم ژانویه و جشن تیرگان ارمنیان ایران.
بهمن ماه
دوم بهمن/ بهمن روز
جشن «بهمنگان»، جشنی در ستایش و گرامیداشت «بهمن» (در اوستایی «وهومنه»، در پهلوی «وهمن») به معنای «اندیشه نیک» و بعدها یکی از امشاسپندان. در این روز آشی به نام «آش بهمنگان» یا «آش دانگو» به صورت گروهی پخته می‌شده است که نام «دانگو/ دانگی» برگرفته از همین سنت اشتراکی آن است.
پنجم بهمن/ سپندارمذ روز
پنج روز پیش از جشن سده و جشنی به نام «نوسره».
دهم بهمن/ آبان روز
شامگاه این روز، هنگام جشن بزرگ «سده/ سده‌سوزی» در چهلمین روز پس از «یلدا» (زایش خورشید) و صدمین روز پس از اول آبان. متون کهن جشن سده را در آبان روز از بهمن‌ماه و در «چله» زمستان دانسته‌اند که برابر با دهم بهمن‌ماه می‌شود. جشن سده در نواحی گوناگون با نام‌های مختلفی شناخته می‌شود: در خراسان «سره»، در حوالی اراک «جشن چوپانان»، در خمین «کرده»، در دلیجان «هله هله» و در بدخشان تاجیکستان به نام «خرپچار» دانسته شده‌است. بتازگی زرتشتیان نیز کوشش می‌کنند تا این جشن را برگزار کنند. در فراهان، سنگسر سمنان و جاهایی دیگر، چهار روز پیش و پس از سده را «چاروچار» و سردترین شب‌ها می‌دانند که سده در میانه آن جای گرفته‌است. همچنین هنگام جشن و نمایش «کوسه‌ناقالدی» که دو نفر در کوچه‌ها به نوازندگی و سرودخوانی می‌پردازند. یکی از این دو نفر نقش «کوسه» و دیگری نقش «تکه/ تگه» (بز نر) را به عهده می‌گیرد. «کوسه» با پوشیدن جامه‌های خنده‌آور، دست و صورت خود را سیاه کرده و «تکه» پوست بزی با دو شاخ بر سر کشیده و دست و صورت خود را سپید می‌کند. گاه پسر نوجوانی نیز در نقش زن کوسه به نمایش می‌پردازد. این مراسم در گیلان نیز با نام «آینه تکم» برگزار می‌شود. این نمایش شباهت فراوانی با «کوسه‌سواری» (← یکم اسفند) و نیز «حاجی‌فیروز» نوروزی دارد و بی‌تردید با آیین‌های «باران خواهی» در پیوند است. پیوند دادن جشن سده به هوشنگ‌شاه، اشتباهی متداول و ناشی از دخل‌وتصرف در شاهنامه فردوسی بوده‌است. مهمترین دلیل پیدایش این جشن، انجام آیین‌هایی نمادین برای کاستن از شدت سرما و نیز چهلمین زادروز خورشید است.
پانزدهم بهمن/ دی به مهر روز
جشن میانه زمستان و گاهنباری فراموش شده که دلیل فراموشی آن دانسته نیست. با این وجود برخی دیگر از جشن‌های میانه زمستان، بازمانده‌ای از این گاهنبار هستند. همچنین آغاز سال نو در تقویم‌های شمال‌غربی هندوکش در افغانستان امروزی؛ آغاز سال نو در تقویم‌های محلی لرستان، بختیاری و کردستان (بنام «وهار کردی»). همچنین هنگام جشن مهرگان («میر ما/ مهرماه»)در تقویم طبری؛ و نیز همین ایام، زمان برگزاری جشن «پیر شالیار/ پیر شهریار» در «اورامانات» کردستان.
بیست و دوم بهمن/ باد روز
جشنی به نام «بادروزی» یا «کژین» در گرامیداشت «باد» در اوستایی «واته» و ایزد نگاهبان آن با همین نام که از بزرگترین ایزدان ایرانی در باورهای «زروانی/ زروانی» به‌شمار می‌رفته‌است. کوشیار گیلانی در «زیج جامع» از آن با نام «باذ وره» یاد کرده‌است. این جشن نیز با بازار همگانی همراه بوده و در آن روز ریسمان‌هایی از نخ هفت‌رنگ را به آغوش باد می‌سپرده‌اند.
بیست و پنجم بهمن/ ارد روز
جشن «درندز»، برابر ۱۳ یا ۱۴ فوریه، و برابر با جشن آتش ارمنیان، یا همان جشن دیاراندآراج است.
سی‌ام بهمن/ انارام روز
جشن آبریزگان دیگری که با نام «آفریجگان» نیز شناخته شده‌است. همچنین هنگام جشن مهرگان («میر ما») در تقویم دیلمی و در گیلان.
اسفند ماه
یکم اسفند/ اورمزد روز
جشن «اسفندی» و هدیه به زنان در نیاسرکاشان، محلات و پختن آش «اسفندی» و در اقلید پختن آش هلیم که مردم اقلید را رسم بر این است که اول روز اسفند را بایستی هلیم بخورند و هلیم پزان اقلید نحوه به خصوصی دارد، اول اینکه چند روز قبل گندم را آب کرده و پس از نرم شدن در هاون می‌کوبند.
وسایل لازم عبارتند از: گندم کوبیده، گوشت گوساله، روغن حیوانی، دارچین، شکر، آب و بعضی‌ها هم از گوشت بوقلمون استفاده می‌کنند. اول گندم را جدا پخته و گوشت را نیز جداگانه می‌پزند (اگر گوشت خوب و نازک باشد و زود بپزد احتیاجی به پختن جداگانه گوشت نیست) سپس گندم و گوشت را در هلیم‌پز با دو دسته و در زمان حال در دیگ‌های بزرگ ریخته و در تنور که از آتش هیزم گرم شده و حبه‌های آتش به سرخی یاقوت است می‌گذارند (هلیم‌پز یا دودسته ظرف گلی است که در زمان قدیم خود مردم می‌ساختند و نمونه‌های کوچک آن برای نگهداری ادویه و روغن و غیره تهیه می‌گردد). هلیم باید تا صبح در حال پخت باشد تا خوب جلا یابد و همه اهل خانواده در تهیه آن نقش دارند وصبح روز اول اسفند که از خواب بیدار شدند هر کسی به نوبت هلیم را مالش می‌دهد تا اینکه خوب نرم و کشدار و خوشمزه شود، پس از آماده شدن در سینی‌های بزرگ که به آن معجومه می‌گویند ریخته و در سفره می‌گذارند، همه دور هم هستند و چقدر با صفاست، هر کسی سهمی از هلیم را در بشقاب ریخته و با هر چند نفری با هم سهمیه خود را در سینی ریخته میان هلیم را باز کرده و دارچین و روغن خوب و شکر را در آن ریخته و نوش جان می‌نمایند. حمیدرضا ثابت اقلیدی پژوهشگر فرهنگی شهرستان اقلید گفت: پخت مراسم سنتی حلیم، موجب جذب گردشگران داخلی و خارجی نیز می‌شود آغاز سال نو در تقویم محلی نطنز، ساوه و کاشان. در فراهان معروف به «آفتو به حوت» (آفتاب در برج ماهی).
همچنین جشن «آبسالان/ بهار جشن/ جشن روباه» به مناسبت روان شدن جویبارها و طلیعه بهار. خجستگی دیدار روباه. (واژه «آبسالان» با «آبشار» و فشار آب‌ها در پیوند است. در متون کهن، هنگام این جشن به گونه‌های مختلفی آمده‌است که مانند بسیاری از دیگر دگرگونی‌ها ناشی از محاسبه زمان با تقویم‌های گوناگون و کبیسه گیری‌های متنوع بوده‌است.
همچنین روز جشنی به نام «کوسه‌سواری/ کوسه برنشین». مراسم نمایشی خنده‌آور که توسط مردی کوسه‌رو که بر درازگوشی سوار بوده برگزار می‌شده است. کوسه خود را باد می‌زده و مردم به او آب می‌پاشیده‌اند.
پنجم اسفند/ سپندارمذ روز
جشن «اسفندگان»، جشنی در ستایش و گرامیداشت «اسفند/ سپندارمذ» (در اوستایی «سپنته‌آرمئیتی»، در پهلوی «سپندارمد») به معنای فروتنی پاک و مقدس و بعدها یکی از امشاسپندان. نگهبان و ایزدبانوی زمین سرسبز. جشن «سپندارمذگان/ اسفندگان»، روز گرامیداشت زنان در ایران باستان بوده و این روز به نام «مردگیران» (هدیه گرفتن از مردان) در ادبیات فارسی بکار رفته‌است. بجز این به نام روز جشن «برزگران/ برزیگران» (به مناسبت سبز کنندگان زمین و سبز شدن زمین) نیز خوانده شده‌است.
دهم اسفند/ آبان روز
جشن «وخشنکام» در گرامیداشت رود «آمودریا/ جیحون»، بزرگترین رود سرزمین‌های ایرانی. این نام از بزرگترین شاخه آمودریا به نام رود «وخش» برگرفته شده‌است. بیرونی «وخشنکام» را «فرشته جیحون» می‌داند و می‌بایست با «اناهیته/ آناهید» اینهمانی داشته باشد.
نوزدهم اسفند/ فروردین روز
جشن نوروز رودها، گرامیداشت، لایروبی و پاکسازی رودها، کاریزها و چشمه‌ها همراه با پاشیدن عطر و گلاب بر آنها.
بیستم اسفند/ بهرام روز
جشن «گلدان» یا «اینجه»، روز آماده‌سازی و کاشت گل‌ها و گیاهان در گلدان‌ها و نیز جشن درختکاری.
بیست و ششم اسفند/ اشتاد روز
جشن «فروردگان»، جشنی در یادکرد و بزرگداشت روان و فروهر (فروهر) درگذشتگان در این روز و تا پایان سال. این نام به گونه‌های «فرورگان/ فرودگان» نیز آمده‌است.
بیست و نهم یا سی‌ام اسفند/ مانتره سپند روز یا انارام روز (آخرین روز سال)
جشن پایان فصل زمستان و زمان گاهنباری به نام «همسپت مدم» در اوستایی «همسپث مئیدیه» به معنای «برابری شب و روز / برابری سرما و گرما». همچنین هنگام جشن «اوشیدر» در سیستان به آرزوی فراآمدن سوشیانت. در این روز مردمان دختری را بر شتری آذین شده می‌نشانند و همراه با شادی و سرود او را برای آب‌تنی به آب‌های دریاچه‌هامون می‌برند. (← سیزده بدر). گرامیداشت درگذشتگان در سغد و امروزه نیز در بسیاری نواحی گوناگون. جشن «علفه» دراقلید فارس همراه باچیدن سبزی‌های تازه صحرایی وپختن آش رشته درشب علفهودرخمین جشن «علفه» همراه با بردن علف‌های صحرایی به خانه و روشن کردن چراغی در همه اتاق‌ها. زادروز زرتشت به روایت متن پهلوی گزیده‌های زاداسپرم (بخش سی‌ام و سی و یکم).
شامگاه آخرین روز سال در بسیاری از نواحی ایران بر بام‌ها آتش می‌افروزند.
جشن‌هایی با زمان‌های متغیر
برخی دیگر از جشن‌ها و گردهمایی‌های ایران در زمان ثابتی برگزار نمی‌شوند و به پدیده‌ای طبیعی یا به روز خاصی در هفته وابسته هستند. در اینجا بطور خلاصه به بعضی از آن‌ها اشاره می‌شود:
جشن «بیل‌گردانی» در شهر «نیم ور» شهرستان محلات، به مناسبت پایان لایروبی و جوی‌روبی. این مراسم در فاصله بین نوروز تا سیزده‌بدر و همراه با بازی‌های آیینی و نمایشی برگزار می‌شده و امروزه نیز در یک روز به صورت نمادین برگزار می‌شود.
جشن «گلاب‌گیری» در نیاسر و قمصر کاشان، در میانه‌های اردیبهشت‌ماه و به مناسبت آغاز هنگام چیدن «گل گلاب» و گلاب‌گیری.
جشن «علم واچینی» یا «جشن خرمن» در گیلان و در یکی از جمعه‌های پایان تابستان، به مناسبت اتمام درو کردن محصول و پایان سال زراعی.
«جشن برفی» به مناسبت «نخستین برف سال» در بخش‌هایی از آسیای میانه، محلات، خمین و مناطق دیگری در ایران، به مناسبت بارش نخستین برف سال. این مراسم در آسیای میانه همراه با نمایش‌ها و بازی‌های گروهی و سیاه کردن سر و صورت کسی برگزار می‌شود. پختن آش دسته‌جمعی و اشتراکی در صحرا از ویژگی‌های این جشن است.
جشن «چهارشنبه‌سوری/ چهارشنبه‌سوری» جشنی
در سراسر ایران‌زمین در شب آخرین چهارشنبه سال همراه با آتش‌افروزی و پریدن از روی آن برپا می‌شود. این جشن با «آب» نیز در پیوند است و در برخی نقاط، پریدن از روی نهر یا آوردن آب از چشمه توسط دختران و شکستن کوزه‌های آب دیده شده‌است. در شیراز دختران و زنان از بامداد روز چهارشنبه‌سوری تا پایان روز به آب‌تنی در چشمه کنار آرامگاه سعدی می‌پردازند و پسانگاه پسران و مردان آن را ادامه می‌دهند. در آذربایجان (و نیز در جمهوری آذربایجان/ اران) جشن چهارشنبه‌سوری در همه چهار چهارشنبه اسفندماه برگزار می‌شود. برخی جشن چهارشنبه‌سوری را به دلیل نبود روزهای هفته در ایران باستان، جشنی نوساخته قلمداد می‌کنند در حالی‌که این پندار درست به نظر نمی‌رسد. هر چند که از دلایل و دیرینگی چهارشنبه‌سوری آگاهی چندانی در دست نیست، اما شواهد متعددی در وجود نام روزهای هفته در ایران باستان در دست است و از جمله در شاهنامه فردوسی هم به نام روزهای هفته و هم به جشن آتشی در «چهارشنبه روز» اشاره شده‌است. با توجه به شواهد موجود، احتمال می‌رود که این جشن با جشن «فروردگان» در بیست و ششم اسفند و نیز با خانه‌تکانی پایان سال و پاکیزگی خانه در پیوند باشد. پریدن از روی آتش نیز بر خلاف برخی پندارها بهیچوجه بی‌احترامی به آتش نیست، بلکه این کار بگونه‌ای نمادین برای سوزاندن و پاک کردن همه بدی‌ها و نادرستی‌ها و کدورت‌ها انجام می‌شود. سرودها و ترانه‌های معروف چهارشنبه‌سوری نیز به این نکته اشاره دارند.
جشن «لعل جبه» در افغانستان و به ویژه در شهر کابل در هر چهار آدینه روز اسفندماه و همراه با بازار همگانی. در باورهای مردمی این جشن در گرامیداشت پهلوان جوانی به نام «لعل جبه» که بخاطر نجات میهن در حمله دشمنان جان باخت، برگزار می‌شود.
جشن «گل‌سرخ» به مناسبت شکوفایی این گل در اواخر زمستان یا اوایل بهار. برگزاری این جشن در شمال افغانستان، آسیای میانه، شیراز و کردستان، گزارش شده‌است. منظور از «گل سرخ»، گلی است که امروزه با نام «شقایق» شناخته می‌شود.
جشن «بابای دهقان» به مناسبت آغاز هنگام شخم‌زدن زمین. در این جشن بجز شادی و سرور، از پیرمرد خوشنام و خوش‌یمنی می‌خواهند که نخستین حرکت گاوآهن و مقداری از شخم‌زدن زمین، توسط او انجام پذیرد. این آیین از مازندران و گیلان، کرمان، خراسان، افغانستان (بویژه بامیان و هزاره‌جات) و آسیای میانه گزارش شده‌است. در بسیاری جاها و از جمله در بامیان، گاو را به گونه زیبایی با پارچه‌های رنگی آذین می‌کنند.
جشن «شاندر» یا جشن انگور در آذربایجان غربی و در اواخر تابستان. در این جشن با شادی و بازی‌های گروهی، هر کس بهترین انگورهای تاکستان خود را برای انتخاب بهترین‌ها به مسابقه می‌گذارد.
جشن «انار» در بخش «تارم/ طارم» استان قزوین و در اواخر تابستان یا اوایل پاییز. در این جشن که با نواختن ساز و دهل و دایره همراه است، برای آغاز چیدن انار به انارستان‌ها می‌روند. مردم چیدن انار پیش از این جشن را ناشایست می‌دانند.
جشن «فندق» در روستاهای منطقه «رودبار» قزوین و در میانه‌های تابستان. در این جشن مردم با سرود و ترانه‌خوانی آغاز به چیدن فندق می‌کنند و دختران با فندق‌ها برای نامزدان خود گردنبند فراهم می‌کنند.
جشن نخستین شنبه و چهارشنبه سال در جنوب خراسان. در این دو روز مردم مانند سیزده بدر به صحرا و به ویژه به کشتزارها روی می‌آورند و به پختن آش رشته و شادی می‌پردازند.
همچنین جشن‌های متعدد دیگری مانند طلوع سیارگان «مشتری/ هرمزد» و «ناهید/ زهره»، با زبردن رمه‌ها از آغل به صحرا، گردآوری محصول زراعی، نخستین باران سال و بسیاری مناسبت‌های کیهانی و طبیعی دیگر که با زندگی روزمره مردم و با اقتصاد زراعی، دامی و معیشتی آنان در پیوند است.