حسن اسفندیاری

میرزا حسن خان اسفندیاری ملقب به محتشم‌السلطنه (زاده ۱۲۴۶ خورشیدی - درگذشته ۱۳۲۳ خورشیدی) سیاست‌مدار ایرانی و رئیس مجلس شورای ملی، وزیر و سفیر کبیر ایران بوده است. او همچنین پدر همسر اول مریم فیروز محسوب می‌شود. بنابر بسیاری از منابع و از جمله کتاب تاریخ خانواده اسفندیاری تالیف اسدالله اسفندیاری چاپ ۱۳۲۹ ، محتشم السلطنه یکی از اعضای خاندان اسفندیاری (نور) و از خاندان‌های معروف ایران و نور استان مازندران در دوره قاجار و پهلوی است که نسب ایشان به شاخه‌ای از اسپهبدان طبرستان موسوم به پادوسبانیان می‌رسد. پادوسبانیان سلسله‌ای ساسانی تبار بودند که از حدود سال ۴۰ هجری تا دوران شاه عباس کبیر صفوی بر بخش‌هایی از طبرستان (بعدا مازندران) حکمرانی میکردند. علی اسفندیاری (نیما یوشیج) و محتشم السلطنه از مشهورترین اعضای این خاندان هستند. در عصر قاجار و پهلوی، وزرا و نمایندگان مجلس و چهره‌های سیاسی و علمی و هنرمندان متعددی از میان افراد این خانواده برخاستند.
آغاز کار
پدرش میرزا محمد صدیق‌الملک از کارمندان وزارت امور خارجه بود. محتشم السلطنه در سال ۱۲۸۳ قمری در شهر تهران متولد شد و پس از اتمام تحصیلات مقدماتی در تهران به مدرسه دارالفنون رفت. ابتدا به تبعیت از پدر به عضویت وزارت امور خارجه درآمد و پس از مدتی به عنوان نایب سفارت به برلین اعزام شد. در این ماموریت به زبان‌های فرانسه، آلمانی و انگلیسی تسلط پیدا کرد.
بیسمارک و هیتلر
وی در حین این ماموریت موفق شد با اتو فون بیسمارک صدراعظم آلمان مذاکراتی به عمل آورد. سال‌ها بعد، در زمانی که اسفندیاری به عنوان رئیس هیئت نمایندگی ایران برای شرکت در تاجگذاری جورج ششم پادشاه انگلستان عازم آن کشور بود، در برلین با آدولف هیتلر ملاقات و گفتگو کرد و حتی در این ملاقات شوخ‌طبعی نیز نمود. هیتلر از او پرسید: «آیا شما سابقا در آلمان ماموریت داشته‌اید؟» و او پاسخ داد: «بله، البته قبل از تولد شما».
سیاست
محتشم‌السلطنه و هیتلر
اسفندیاری از سنین جوانی در دستگاه دولتی مشغول به کار بوده‌است. او پس از ماموریت در زمان بیسمارک به ایران بازگشت و به ریاست اداره دول غیرهمجوار وزارت خارجه منصوب شد. در سال ۱۲۷۳ خورشیدی به او لقب جناب و نشان درجه اول شیر و خورشید داده شد. یک سال قبل از قتل ناصرالدین شاه به لقب محتشم السلطنه مفتخر گردید و با سمت ژنرال قنسول ایران به شبه قاره هند عزیمت کرد. در هنگام سفر سوم مظفرالدین شاه جزو ملتزمان رکاب بود و در دوره محمدعلی شاه سمت مترجم حضوری وی را داشت. در کابینه امین السلطان اتابک معاون وزارت خارجه شد و در کابینه مستوفی الممالک وزارت دادگستری را ازآن خود نمود.
دوره‌های وزارتی او از این زمان پی در پی فرامی‌رسد. او در کابینه‌های سپهدار تنکابنی، صمصام السلطنه، عین الدوله و مجددا مستوفی الممالک وزیر بود. در مخالفت با قرارداد ۱۹۱۹ نطق‌های زیادی کرد و به همین مناسبت به کاشان تبعید شد. با روی کار آمدن احمد قوام به وزارت امور خارجه و در سال ۱۳۰۱ در دوم نخست وزیری احمد قوام به وزارت معارف رسید.
از دوره پنجم تا دوره سیزدهم مجلس شورای ملی نماینده تهران و مازندران و از دوره دهم برای چهار دوره متوالی سمت ریاست مجلس را از آن خود کرد. با تبعید رضاشاه در اثر وقایع شهریور بیست، به تدریج از سیاست کناره‌گیری نمود و به امور دینی پرداخت به گونه‌ای که به «آخوند اعیان» معروف شد.
در سال ۱۳۱۳ کنگره فردوسی که با شرکت مستشرقین و دانشمندان بزرگ عالم، در تهران و مشهد تشکیل یافت به اتفاق آراء به ریاست کنگره تعیین گردید. در ۱۳۱۴ که فرهنگستان برای احیای زبان فارسی تشکیل شد، از اعضای پیوسته فرهنگستان بود.
پس از انقضای دوره سیزدهم که به دلیل کهولت سن قادر به احراز شغل نبود و حقوق بازنشستگی هم نداشت بنا بر مصوبه مجلس سیزدهم ماهیانه هزار تومان از مجلس شهریه دریافت می‌کرد. وی مردی متدین، محافظه کار و گشاده‌دست و مورد احترام نمایندگان مجلس بود. حاج محتشم السلطنه در سن ۷۷ سالگی در تهران درگذشت. مدفن او در آرامگاه خانوادگی در ابن بابویه است.
خواهرزاده وی، مجید آهی، در دولت‌های علی منصور، محمدعلی فروغی و علی سهیلی وزیر دادگستری بوده است.