فیزیک پزشکی

فیزیک پزشکی نام یک رشته کاربردی در علوم پایه پزشکی است که مفاهیم و کاربرد مجموعه علوم فیزیک را در تشخیص و درمان پزشکی بررسی می‌کند.
این شاخه از دانش، علوم پرتودرمانی، محافظت از پرتو، پرتوشناسی تشخیصی (و زیرشاخه‌های آن همانند سی تی اسکن، ام آر آی و غیره)، و پزشکی هسته‌ای را در بر می‌گیرد، اما از نظر حرفه و پیشه از مهندسی پزشکی و بیوفیزیک مستقل است. تحصیلکردگان و دانش‌آموختگان این شاخه علمی در خدمات بالینی در مراکز درمانی، کنترل کیفیت و محافظت از تشعشع، پژوهش و توسعه، و فعالیت‌های دانشگاهی (همانند آموزش رزیدنت‌های پزشکی) به کار مشغول می‌شوند. رشد فیزیک پزشکی و زیرشاخه‌های آن در سالهای اخیر با سیر صعودی روبرو بوده‌است. بطور نمونه تصویربرداری مولکولی که یکی از زیرشاخه‌های فرعی این رشته‌است، امروزه به تنهایی یک صنعت پنج میلیارد دلاری است.
حرفه فیزیک پزشکی به صورت فعلی، ریشه در سال‌های پایانی قرن نوزدهم و کشف رادیواکتیویته و پرتوهای یونیزان دارد. به ویژه، سه جایزه نوبل به سال‌های ۱۹۰۱ (فیزیک)، ۱۹۵۲ (فیزیک)، و ۱۹۴۳ (شیمی) تاثیر مستقیمی در پیدایش این شاخه از دانش داشتند، در حالیکه از سوی دیگر، فیزیک پزشکی به نوبه خود مسبب سه جایزه نوبل فیزیولوژی و پزشکی به سال‌های ۱۹۷۹، ۱۹۷۷، و ۲۰۰۳ گردیده‌است.
در ایران نیز در همان بدو تاسیس دانشگاه تهران در سال ۱۳۱۳، تدریس این دانش توسط متخصصین ایرانی در کشور آغاز گشت. تربیت نیروی متخصص فیزیکدان پزشکی مستلزم تحصیلات فراتر از کارشناسی است. در ایران این رشته هنوز یک رشته نوپاست، ولی با این حال همانند سایر کشورها در حال گسترش و فعالیت است.
امروزه بیش از ۱۸،۰۰۰ فیزیکدان پزشکی بطور رسمی در سرتاسر جهان مشغول به کار هستند، و در حالی که بطور سنتی فیزیک رشته‌ای تحت تسلط مردان بوده‌است، زنان موفقی نیز توانسته‌اند در فیزیک پزشکی موفقیت‌های چشمگیری را به نام خود ثبت کنند. بطور مثال، از میان افرادی که برای به رسمیت شناخته شدن این رشته در سازمان بین‌المللی کار زحمت فراوان کشیدند می‌توان اعظم نیرومند-راد از دانشگاه جرجتاون را نام برد.
تعریف
PET/CT که از رادیوایزوتوپ فلور-۱۸ استفاده می‌کند.
دانشکده پزشکی دانشگاه کنتاکی فیزیک پزشکی را شاخه‌ای کاربردی از دانش فیزیک تعریف می‌کند که با کاربرد پرتوهای یونیزان و غیر یونیزان، در تشخیص و درمان بیماری‌ها استفاده می‌شود. فیزیک پزشکی به صورت عملی یا نظری می‌تواند به‌طور مستقیم با معاینه بیماران، تشخیص، و درمان بیماری‌ها مرتبط شود.
دانشگاه پردیو فیزیک پزشکی را به صورت زیر تعریف می‌کند: «شاخه‌ای کاربردی از فیزیک است که با کاربردهای انرژی برای تشخیص و درمان بیماری‌ها سر و کار دارد. همچنین با الکترونیک پزشکی، مهندسی زیست، و فیزیک بهداشت (کنترل و محافظت از پرتو) رابطه نزدیکی دارد». دانشگاه دوک در ایالت کارولینای شمالی فیزیک پزشکی را چنین تعریف و توصیف می‌کند:
تقسیم‌بندی
در اکثر کشورهای جهان، فیزیک پزشکی امروزه از نظر حرفه عمدتا به دو شاخه تصویربرداری پزشکی و پرتودرمانی تقسیم می‌گردد. با این حال فیزیک پزشکی نوین گستره قابل توجهی از دانش‌ها و فناوری‌های متفاوتی را پوشش می‌دهد و در بر گیرنده موضوعات و مباحث متعددی از رادیوبیولوژی گرفته تا دزیمتری تا پردازش سیگنال در ام‌آرآی است؛ لذا دشوار بتوان مرزهای مشخصی را برای آن تعریف کرد. اما عموما فیزیک پزشکی را از نظر آکادمیک به چهار دسته مختلف طبقه‌بندی می‌کنند که مشخصات هر یک از این بخش‌ها جداگانه در متون زیر آمده‌اند. رابطه متقابل این شاخه‌ها با یکدیگر را می‌توان با نمودار ون زیر نمایش داد:
center
رابطه شاخه‌های فیزیک پزشکی با یکدیگر:
۱. روش‌های تصویرسازی مولکولی، پت اسکن، اسپکت، و غیره
۲. برکی‌تراپی و دیگر روش‌های پرتودهی از داخل
۳. روش‌های ترکیبی همانند «درمان با هدایت تصویری»
۴. فیزیک بهداشت و محافظت از پرتو، و نیز مباحثی از دزیمتری و رادیوبیولوژی.
پرتوشناسی تشخیصی
فیزیک پرتوشناسی تشخیصی : در این شاخه از فیزیک پزشکی، با مدالیتههایی همچون سی تی اسکن، ام آر آی (تصویر برداری تشدید مغناطیسی)، سونوگرافی، ماموگرافی، فلوروسکوپی، و رادیوگرافی معمولی می‌توان سر و کار داشت. فیزیک پرتوشناسی زیرمجموعه این شاخه از فیزیک پزشکی است. طراحی و ضمانت کارکرد صحیح و کنترل کیفیت این‌گونه دستگاه‌ها بر عهده متخصصین فیزیک پزشکی می‌باشد.
حفاظت در برابر پرتوها
یک پزشک در حال تعیین پارامترهای تشعشعی برای یک بیمار به روش برکی‌تراپی
فیزیک بهداشت یا حفاظت تشعشعی : در این شاخه از فیزیک پزشکی بر روی مباحثی تمرکز می‌شود که سروکار با محاسبات کنترل کیفیت و به‌ویژه دزیمتری و شرایط محافظت از پرتوهای یونیزان در محیط‌های متفاوت دارد. طراحی سیستم‌های حفاظتی در بخش‌های رادیوتراپی و پرتوافکن در بیمارستانها، وضع قوانین و پروتکل‌های کار با رادیوایزوتوپهای گوناگون و ضایعات هسته‌ای در سطح کشوری، و حتی مسئولیت ضمانت سامانه‌های پوششی و حفاظتی راکتورهای هسته‌ای از وظایف کارشناسان فیزیک بهداشت از جمله مسئول فیزیک بهداشت (RSO) می‌باشد.
پرتودرمانی
فیزیک پرتودرمانی : در پزشکی معضلات زیادی (بطور مثال بسیاری از سرطانها) را می‌توان نام برد که توسط پرتوزایی (گاما، الکترون، پروتون، و نوترون) مداوا یا حتی معالجه می‌شوند. مسئولیت عملکرد و تضمین کارکرد این‌گونه سیستم‌ها بر عهده متخصص رادیو تراپی است. در واقع اغلب شاغلین این رشته عضوی از تیم‌های بالینی غده‌شناسی پرتوی هستند. در فرم نوین، متخصصین این رشته اغلب بر روی دستگاه‌های پرتوزایی نظیر چاقوی گاما، سایبر نایف، پروتون درمانی، لیناک، یا توموتراپی مطالعه و اشتغال دارند، یا در زمینه‌هایی مثل براکی‌تراپی تخصص می‌گیرند. این نقش و مسئولیت متخصصان فیزیک پزشکی، توسط سازمان بهداشت جهانی نیز به رسمیت شناخته شده‌است. روش‌های دیگر همانند پرتودرمانی سرطان با لیزر یا روش‌های حرارتی نیز گاهی در این شاخه بررسی می‌شوند.
پزشکی هسته‌ای
فیزیک پزشکی هسته‌ای : با مدالیته‌هایی نظیر اسپکت، پت اسکن، سامانه‌های ترکیبی همانند پت-سی‌تی و اسپکت-سی‌تی، و نیز روش‌های تصویرسازی مولکولی سرو کار دارد. در حقیقت این شاخه نیز زیرمجموعه‌ای از پرتوشناسی تشخیصی است؛ اما از آنجایی که مکانیزم تولید پرتو در این شیوه بر خلاف منشا فتوالکتریکی و عبوری، منشا نشر یا گسیل از داخل دارد، این شاخه را اغلب جدا و متمایز از سایر مدالیتههای متعارف در پرتوشناسی دانسته‌اند.
وجه تمایز با مهندسی پزشکی
از لحاظ علمی و آموزشی
مرزهای مشخصی بین مهندسی پزشکی و فیزیک پزشکی نمی‌توان تعیین کرد و اغلب بین این دو (و نیز رشته‌های دیگر) طبیعتا اشتراکات زیادی وجود دارد. اما شاید بتوان گفت که فیزیک پزشکی اساسا یک علم کاربرد در حرفه پزشکی است.
از یک دیدگاه می‌توان پژوهش و توسعه در مهندسی پزشکی را مسبب پیشرفت سریع تکنولوژی و افزایش روزافزون دستگاه‌های تخصصی در بیمارستان‌ها و کلینیک‌ها دانست. بطور مثال، متخصصین مهندس کسانی هستند که کدهای برنامه‌های نرم‌افزاری الگوریتمهای پویشگر ام آر آی را نوشته، مدارهای الکترونیکی قطعه‌ای از یک دستگاه ماموگرافی را طراحی کرده، یا پژوهش در ساخت تجهیزات بهتر و پیشرفته‌تری برای سنجش گلوکز انجام می‌دهند. اما متخصص فیزیک پزشکی کسیست که کارایی همان الگوریتم جدید پویشگر ام آر آی را برای کاربرد معینی مثل مثلا تصویر برداشتن از دیواره‌های کرنری قلب می‌آزماید، یا تلاش برای یافتن روشی بهتر برای ماموگرافی سینه در هنگام پرتودرمانی (مثلا با کم و زیاد کردن انرژی یا جریان پرتوها یا ابداع شیوه‌ای جدید) انجام می‌دهد، یا سعی در بکارگیری تجهیزات جدید سنجش گلوکز برای پاسخ دادن به سوالات علمی در ماهیچه‌های بدن می‌کند.
به عبارت دیگر، در حالیکه تمرکز مهندسی پزشکی روی تکنیک، بهبودسازی، و فناوری خود تجهیزات پزشکی و تحقیقات مربوط به آن است، فیزیک پزشکی یک «دانش انتقالی» و یک «حرفه کاربردی» محسوب می‌گردد. در واقع فیزیک پزشکی با استفاده از فناوری بدست آمده از مهندسی پزشکی، سعی در پاسخ گفتن به پرسش‌هایی دارد که محتاج درک هم‌زمان عمیق‌تری از علم فیزیک و آناتومی و فیزیولوژی بدن انسان دارد. برای همین است که فیزیک پزشکی اغلب در زمره رشته‌های پایه پزشکی و در نتیجه از زیرشاخه‌های دانشکده‌های علوم پزشکی محسوب می‌گردد.
بطور نمونه، سوالاتی که در حیطه مطالعات فیزیک پزشکی می‌توان دید سوالاتی مثل این‌ها هستند:
آیا می‌توان از ترکیبات اسید هیالورانیک به عنوان ماده حاجب برای تصویربرداری از قلب و عروق استفاده کرد؟
کیفیت تصاویر از نواحی مختلف مغزی با پویشگر ام آر آی ۷ تسلا چگونه است؟
آیا «پادپروتون تراپی» به عنوان روشی جدید در پرتودرمانی ممکن است، و اگر بلی، به چه کیفیت؟
مشخصات قدرت تفکیک کنتراستی یاخته‌های پلاک در تصلب شرایین با سی تی اسکن به چه نحویست؟
این در حالیست که در مهندسی پزشکی، موضوعات نمونه بیشتر از قبیل مهندسی بافت، مهندسی سلول و مولکول، بیوانفورماتیک، فناوری نانو، و اعضای مصنوعی هستند.
از لحاظ اشتغال
بر خلاف لحاظ علمی که در آن بین مهندسی پزشکی و فیزیک پزشکی اشتراکات متعددی وجود دارد، در کشورهای پیشرفته از لحاظ اشتغالی بین این دو فرقهای مشخص و معینی وجود دارد. انجمن فیزیک پزشکی آمریکا اشتغال در فیزیک پزشکی را حول سه محور تعریف کرده:
خدمات بالینی در محیط‌های بیمارستانی و مراکز درمانی
پژوهش
آموزش و تدریس رزیدنت‌ها و نیروهای جدید
محور اول (خدمات بالینی) نوعی اشتغال است که فقط یک فیزیک‌دان پزشکی قادر و (از لحاظ قانونی) مجاز به آن می‌باشد، و دیگر متخصصین رشته‌های دیگر (همانند مهندسین پزشکی و غیره) برای اشتغال در این حرفه نیاز به تحصیلات (دوره رزیدنسی) و مجوز ویژه (مثلا اخذ گواهینامه بورد رادیولوژی آمریکا) دارند، که به این موضوع در بخش‌های آتی این مقاله به تفصیل اشاره شده‌است.
تاریخچه
گوردون آیزاک، نخستین بیماری که توسط یک لیناک در ۱۹۵۷ برای رتینوبلاستوما معالجه گردید.
تلاش‌های اولیه
تاریخ پیوند بین فیزیک و پزشکی بسیار فراتر از تصور عام در زمان به عقب بازمی‌گردد. در واقع فیزیک پزشکی بسته به اینکه چگونه تعریف شود بین ۱۰۰ تا ۵۰۰۰ سال قدمت دارد. قدیمی‌ترین نمونه از کاربرد فیزیک در پزشکی را می‌توان در پاپیروس موسوم به ادوین اسمیت یافت. این سند که بین سنوات ۳۰۰۰ تا ۲۵۰۰ سال قبل از میلاد در مصر باستان نوشته شده شرحی است مبتنی بر چگونگی سوزاندن یک دمل یا آبسه سینه با کمک حرارت. چندی بعد، پزشک معروف یونان باستان، بقراط حکیم، برای نخستین بار روشی را برای سنجش دمای بدن ابداع نمود که شباهت به روش‌های ترموگرافی امروزی دارد، و از این لحاظ می‌توان این را کهنترین نمونه تصویربرداری تشخیصی در تاریخ محسوب کرد. همچنین می‌توان از ابن هیثم نام برد که برای نخستین بار توصیفی صحیح با فیزیک نور از چگونگی کارکرد حس بینایی ارائه داد.
در قرن هجدهم میلادی لوئیجی گالوانی و آلساندرو ولتا نشان دادند که الکتریسیته منشا فعل و انفعالات ماهیچه ایست و بدین طریق علم الکتروفیزیولوژی را پابه‌گذاری کردند. سپس در سال ۱۸۲۵، نیل آرنوت، پزشک حاذق اسکاتلندی، کتابی در دو جلد منتشر ساخت بنام عناصر فیزیک که با ذکر مثال‌هایی از آناتومی و فیزیولوژی سعی در تبیین اصول علم فیزیک داشت. در سال ۱۸۵۶ آدولف فیک (۱۸۲۹–۱۹۰۱) نیز اثری منتشر ساخت بنام فیزیک پزشکی که در آن از روش‌های نوین سنجش در فیزیولوژی و نیز فیزیک شش‌ها و کاربرد ترمودینامیک در فعل و انفعالات بدن صحبت شده بود. در همین زمان بود که مایکل فاراده در بیمارستان سنت جرج در لندن دروسی را تدریس می‌کرد و در پاریس فیزیکدانهایی در مدارس علوم پزشکی به استخدام درآمدند.
سال‌های پایانی قرن نوزدهم سال‌های بسیار مهمی در تاریخ فیزیک پزشکی هستند. هانری بکرل نخست رادیواکتیویته را در دهه ۱۸۹۰ کشف کرد و به‌دنبال آن، با برداشته شدن اولین تصویر رادیوگراف اشعه ایکس از بدن انسان توسط ویلهلم رونتگن در سال ۱۸۹۶، دانش فیزیک پزشکی نوین به‌صورت امروزی متولد گردید. طولی نکشید که پیشرفت‌های پیر و ماری کوری در کشف رادیوم و دیگر عناصر پرتوده زبان‌زد خاص و عام محافل علمی شد. در همان زمان بود که نخستین نشریه در تصویربرداری پزشکی (در آوریل سال ۱۸۹۶ میلادی) چاپ گردید که Archives of Clinical Skaigraphy نام داشت. و در همان سال بود که برای نخستین بار در تاریخ از تجهیزات رادیوگرافی در میدان جنگ و به طرز سیار استفاده گردید.
افرادی مانند پیر و ماری کوری با آن که از پایه گذاران علوم پرتوی هستند اما بطور رسمی اغلب در زمره متخصصین «فیزیک پزشکی» از آنان یاد نمی‌شود. همین‌طور افرادی همانند کلارنس دالی (دستیار توماس ادیسون) و ویلیام کولیج با آنکه در اختراع و تکامل تجهیزاتی همانند مولدهای اشعه ایکس نقش محوری داشتند، اما بیشتر به عنوان افرادی یاد می‌شوند که در این پهنه از دانش پرتوی صرفا نقش بازی کردند تا اینکه یک متخصص «فیزیک پزشکی» محسوب شوند. در واقع این افتخار اولیه را شاید بتوان به افرادی همچون سرگرد استنلی فیلیپس داد که تا سال ۱۹۲۷ در بیمارستان سلطنتی سرطان لندن خدمت کرد. همین‌طور می‌توان از سیدنی راس نام برد که در سال ۱۹۱۳ میلادی برای نخستین بار رسما توسط یک بیمارستان با عنوان فیزیکدان استخدام شد. همو بود که برای نخستین بار در دستگاه پرتودرمانی رادیومی خود از یک کولیماتور بهره برد. دیگر پیشروان حرفه فیزیک پزشکی فرانک هاپوود در بیمارستان سنت بارتولومیو و نیز گیلبرت ستد در بیمارستان گی در انگلستان بود. در سال ۱۹۳۲ میلادی مجموعا ۱۲ «متخصص فیزیک پزشکی» در مراکز درمانی انگلیس در حال خدمت بودند. این تعداد با شروع جنگ جهانی دوم به ۳۵ تا ۴۰ نفر افزایش پیدا کرد.
مشخص نیست که چه کسی برای نخستین مرتبه در تاریخ از پرتوهای یونیزان برای مقاصد درمانی استفاده کرد، اما یکی از اولین کوششهای اینچنینی متعلق به سال ۱۸۹۶ است که ویکتور دسپن بطور ناموفقی سعی در درمان سرطان معده با پرتوهای ایکس نمود. در آن زمان پرتوها دارای انرژی کافی نبودند و لذا پرتودرمانی را فقط برای غده‌های سطوحی امکان‌پذیر می‌نمودند. این وضعیت البته با ابداع تجهیزات ویژه ۲۰۰ کیلوولتی در سال ۱۹۲۲ میلادی دچار دگرگونی شد. در همان سال، یک جراح اتریشی بنام لئوپولد فرویند چگونگی درمان یک خال گوشتی توسط پرتوهای اشعه ایکس را برای نخستین بار به انجمن پزشکی وین نشان داد.
در سال ۱۹۰۱ میلادی نخستین گزارش از ابداع روش براکیتراپی در محافل علمی منتشر گردید. دوازده سال بعد و در سال ۱۹۱۳، یک فیزیکدان مجاری به‌نام جرج دهوسی برای نخستین بار روش استفاده از تریسر در تصویربرداری را ابداع نمود. او ده سال بعد موفق شد روش خود را در گیاهان بکار گیرد. او بخاطر ابداع همین روش‌ها در سال ۱۹۴۳ برنده جایزه نوبل شیمی گردید. با شیوع یافتن این‌گونه کاربردها بطور روزافزون، افرادی همانند رولف سیورت به مسئله پایه‌ای و پراهمیت استانداردسازی این روش‌ها و سنجش این پرتوها پرداختند. واحد دز سیورت امروزه به افتخار او نامگذاری گردیده.
ورود پزشکی هسته‌ای
اما اولین آزمایش استفاده از تزریق رادیوایزوتوپ در تصویربرداری از یک انسان، توسط هرمان بلومگارت و سومن وایس از دانشگاه هاروارد انجام گرفت. این آزمایش در سال ۱۹۲۷ و به کمک یک اتاقک ابری و رادون انجام گرفت. دهه ۱۹۳۰ شاهد ساخت شتاب‌دهنده سیکلوترون توسط ارنست لورنس بود که منجر به ساخت و تکمیل سیستم‌های رادیوتراپی مدرن شد. با وجود تلاشهای فراوان، آزمایش‌های وایس و بلومگارت با رادون موفقیت‌آمیز نبودند، و این محققین آزمایشگاه ملی لارنس برکلی بودند که برای نخستین بار توانستند با موفقیت از یک رادیوایزوتوپ در محیطی بالینی بهره ببرند. آن‌ها به کمک سیکلوترون معروف خود ایزوتوپ ید-۱۳۱ تولید کردند که برای پروژه‌های تیروئیدی بکار رفت. از همین ایزوتوپ مدت کوتاهی بعد برای سرطان تیروئید و پرکاری تیروئید استفاده گردید.
یکی از نتایج پروژه منهتن در اواخر دهه ۱۹۴۰، دستیابی به قابلیت تولید رادیوایزوتوپ به میزان کافی برای کاربردهای پزشکی بود. در حالیکه جان لورنس، برادر ارنست لورنس، مشغول تحقیق بر روی روش‌های درمانی به کمک رادیوایزوتوپ فسفر-۳۲ در دانشگاه برکلی بود، بندیکت کاسن که یک فیزیکدان دیگر از نیویورک بود، اولین دستگاه اسکن خطی را در سال ۱۹۵۱ در دانشگاه یو سی ال ای اختراع نمود. دستگاه اختراعی وی از اواخر دهه ۵۰ میلادی تا اوایل دهه ۷۰ میلادی، لقب پراستفاده‌ترین ساخته دست بشر در تصویربرداری از اندام داخلی بدن را یدک می‌کشید. از اینروست که برخی امروزه از کاسن به عنوان «پدر تصویربرداری بدن» نام می‌برند.
از سوی دیگر، در سال ۱۹۵۱، هارولد جانز کانادایی برای اولین بار از چشمه‌های کبالت-۶۰ برای مداوای بیماران استفاده کرد. این سیستم‌ها توسط لارس لکسل سوئدی تکامل پیدا کردند و به صورت چاقوی گامای امروزی درآمدند. اهمیت این سیستم‌ها در پزشکی نوین به حدی است که دولت کانادا به افتخار آن‌ها یک تمبر یادبود در سال ۱۹۸۸ منتشر ساخت. هل انگر در سال ۱۹۵۸ دوربین انگر را در دانشگاه برکلی ابداع کرد. علاوه براین استفاده از رادیوایزوتوپ تکنیتیوم-۹۹m در ۱۹۶۴ توسط تیم متشکل از پل هارپر و رابرت بک از دانشگاه شیکاگو باعث ایجاد نقطه عطفی در تاریخ فیزیک پزشکی گردید.
در دهه ۷۰ میلادی، فناوری سیستم‌های پت اسکن توسط مایکل فلپس در دانشگاه واشینگتن در سنت لوییس بکار گرفته شد. در همان دوره، دیوید کوهل و گروه همراهش در دانشگاه یو سی ال ای توانستند دانش بکارگیری از اسپکت را به نمایش بگذارند.
پیدایش شیوه تصویربرداری نوین
ماموگرافی به شیوه امروزی (بخصوص شیوه آزمایشی ) نخست در اواخر دهه ۱۹۵۰ در مرکز سرطان ام دی اندرسون دانشگاه تگزاس توسط باب ایگن ابداع گردید. او از نوآوریهای خود همانند افزایش mA هم‌زمان با کاهش kVp و نیز استفاده از فیلم تک-امولسیونی در مقاله‌ای در سال ۱۹۵۹ و سپس کتابی با عنوان «ماموگرافی» در سال ۱۹۶۴ پرده برداشت.
همزمان با تکامل مدالیته‌های پت و اسپکت در دهه ۶۰ و ۷۰ میلادی، سیستم‌های سی تی اسکن و ام آر آی نیز بسرعت در حال ترقی بودند، به‌طوری‌که گودفری هاونسفیلد، آلن کورماک، پال لاتربور، و پیتر منسفیلد را برای تکمیل همین سیستم‌ها به دو جایزه نوبل (در سال‌های ۱۹۷۹ و ۲۰۰۳) نائل گردانیدند. اداره پست آمریکا در سال ۱۹۹۹ با انتشار تمبری از یک تصویر ام آر آی از مغز، این پویشگرها را از «افتخارات قرن بیستم» نامید.
در اواخر دهه ۹۰ میلادی و آغاز قرن جدید، ادغام سیستم‌های تصویری آناتومیکال-فیزیولوژیکی باعث ایجاد جهش بزرگ دیگری در این علم گردید. سیستم‌های پت-سی تی و اسپکت-سی تی را از این قسم می‌توان نام برد. سیستم‌های پت-سی تی اول بار توسط دیوید تاونسند که در آن زمان در دانشگاه ژنو اقامت داشت، و نیز رونالد نات از شرکت CPS Innovations در شهر ناکسویل، تنسی پایه ریزی شدند. در سال ۱۹۹۸ نخستین سیستم آزمایشی برای ارزیابی بالینی توسط انستیتو ملی سرطان ایالات متحده آمریکا و در مرکز درمانی دانشگاه پیتسبورگ نصب گردید. در سال ۲۰۰۱ نخستین سیستم پت-سی تی وارد بازار گردید و سه سال بعد چیزی حدود ۴۰۰ دستگاه در سرتاسر جهان نصب گردیده شد.
در دهه نخست قرن جدید بود که در پرتودرمانی نیز تحولات مهمی بوقوع پیوست. در این میان می‌توان به روش‌های نوینی همانند پروتون‌درمانی اشاره کرد که رفته رفته در این سالیان در مراکز بالینی در اروپا و آمریکا فراگیر شدند.
در ایران
پهلوی منتشر شد، یک دستگاه شتابدهنده لیناک را نشان می‌دهد.
استفاده از مواد پرتوزا در پزشکی در ایران با سنجش مقدار ید رادیواکتیو در سال ۱۳۳۹ به وسیله یک شمارشگر گایگر در آزمایشگاه پیمان مرکزی دانشکده علوم پزشکی تهران آغاز گردید. در این راستا، یک کارشناس بریتانیایی به نام مالکوم کاتبرت نوکس سهم بزرگی در پیشرفت کار پزشکی هسته‌ای در ایران ایفا کرد. با یاری وی، دکتر نظام مافی برای اولین بار در سال ۱۳۴۰ با یک پویشگر تیروئید، تحقیقاتی را به انجام رسانید و پایه‌های پزشکی هسته‌ای را در ایران بنا نهاد. در سال ۱۳۴۶، مرکز پزشکی هسته‌ای و تحقیقات غدد مترشحه داخلی دانشگاه تهران تاسیس شد که در واقع اولین و قدیمی‌ترین مرکز پزشکی هسته‌ای کشور محسوب می‌شود. امکانات این بخش در آن زمان در حد یک دستگاه دوربین انگر بود که به تدریج مجهزتر گردید.
از سوی دیگر سیستم‌های رادیوتراپی لیناک نخست در دهه ۱۳۵۰ در ایران فراگیر شدند و دیری نپایید که اولین راکتور هسته‌ای ایران که در دانشگاه تهران در امیرآباد توسط آمریکاییان ساخته شده بود، شروع به تولید رادیوایزوتوپهای پزشکی نمود. نهایتا در سال ۱۳۷۰ بود که انجمن فیزیک پزشکی ایران تشکیل شد و در سال ۱۹۹۳ ایران عضو سازمان بین‌المللی فیزیک پزشکی گشت. ایران در سال ۲۰۰۷ میلادی ۹۳ عضو در این سازمان داشت. از زمان تاسیس این سازمان در ایران، سازمان انرژی اتمی ایران وظیفه تامین پرتوداروهای مورد نیاز برای درمان بیماران را بر عهده داشته‌است.
از متخصصین ایرانی فعال در خارج از ایران که نقش بسزایی در پیشرفت این علم داشتند می‌توان به عباس علوی اشاره کرد که در دهه ۱۹۷۰ میلادی شاگرد و یکی از اعضای تیم دیوید کوهل بود که نامش در ابداع سیستم‌های اسپکت به‌همراه وی دیده می‌شود. جامعه پزشکی هسته‌ای آمریکا همچنین بخاطر خدمات علمی وی گسترش در سیستم‌های پت اسکن، در سال ۲۰۰۴ به وی یکی از بالاترین جوایز خود که جایزه دهوسی برای پیشبرد برجسته پزشکی هسته‌ای است را اهدا کرد.
آموزش فیزیک پزشکی
در بیشتر کشورها از جمله ایران، رشته فیزیک پزشکی اغلب در مقطع کارشناسی ارشد به بالا ارائه می‌گردد. در اکثر کشورها نیز، برای کار کردن در این رشته، احتیاج به حداقل مدرک کارشناسی ارشد می‌باشد. در مقطع کارشناسی، وضع بطور کلی به گونه دیگریست، و تمرکز آموزش بیشتر برای تربیت نیروهای تکنیسین می‌باشد. معمول تحصیلکردگان، تحصیلات کارشناسی در رشته فیزیک یا فیزیک کاربردی را بهترین رشته برای آماده‌سازی برای ورود به فیزیک پزشکی در مراحل کارشناسی ارشد به بالا می‌دانند.
دانشجویان این رشته معمولا مجموعه‌ای از دروس پرتوشناسی، پرتودرمانی، پزشکی هسته‌ای، رادیوبیولوژی، و فیزیک بهداشت را در کمیت و کیفیت‌های متفاوت (بنا بر گرایش خود و قدرت و گرایش‌های موجود در آن مرکز یا دانشکده) فرا می‌گیرند. مفاد و تعداد این دروس توسط سازمان‌های ذیربط در هر کشور تنظیم و تصویب می‌گردد.
در ایران
بیمارستان دکتر شریعتی یکی از مراکز فعال پزشکی هسته‌ای ایران است که دارای یک دستگاه پت اسکن می‌باشد.
پس از تاسیس دانشگاه تهران در سال ۱۳۱۳، تدریس «فیزیک طبی» در دانشکده علوم پزشکی توسط محمود مرشدزاده آغاز گردید. «آزمایشگاه فیزیک پزشکی» درسال ۱۳۱۹ توسط دکتر فرهاد تاسیس شد و بالاخره در سال ۱۳۴۵ آزمایشگاه فیزیک پزشکی از نظر اداری به گروه تبدیل و دکتر منوچهریان مدیریت گروه را عهده‌دار شدند.
امروزه در ایران، رشته فیزیک پزشکی در چهارده دانشگاه در مقطع کارشناسی ارشد به بالا (شش مرکز دکترا) ارائه می‌گردد از جمله در:
دانشگاه علوم پزشکی تهران
دانشگاه علوم پزشکی شیراز
دانشگاه علوم پزشکی مشهد
دانشگاه علوم پزشکی اصفهان
دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز
دانشکده علوم پزشکی دانشگاه تربیت مدرس
دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج
جدول-۱ دروس آزمون کارشناسی ارشد، تعداد سوال، ضرایب و درصد نمره اکتسابی توسط رتبه اول در آزمون سال ۱۳۸۷ وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی را نشان می‌دهد.
جدول ۱ : مفاد آزمون ورودی کارشناسی ارشد فیزیک پزشکی در ایران
نام درس
تعداد سوال
ضریب
درصدنمره اکتسابی
فیزیک عمومی
۴۰
۲
۵۷٫۵
فیزیک هسته‌ای و اتمی
۳۰
۲
۶۷٫۷۸
ریاضی
۲۰
۳
۶۷٫۵۶
فیزیولوژی
۵
۲
۵۳٫۳۳
آناتومی
۵
۲
۲۰
زبان انگلیسی
۲۰
۲
۴۵
رزیدنسی پزشکی هسته‌ای نیز در ۳ دانشگاه در ایران ارائه می‌گردد.
در خارج از ایران
مرکز سرطان ام. دی. اندرسون دانشگاه تگزاس یکی از مراکز بالینی دانشگاهی برتر در فیزیک پزشکی در جهان است، که مورد تایید کمیسیون کمپپ می‌باشد. این دانشگاه نخستین مرکز بالینی سرطان جهان به روش پروتون‌درمانی را تاسیس نمود.
در آمریکای شمالی
دوره‌های کارشناسی ارشد و دکترای PhD و دکترای DMP
در کره جنوبی، ایرلند، ایالات متحده آمریکا و کانادا دوره‌های آموزشی فیزیک پزشکی به سوی یک ساختار منسجم و مشترک پیش می‌روند. در این کشورها می‌توان با داشتن کارشناسی ارشد یا دکترا مشغول به کار در مراکز پزشکی شد. در حال حاضر داشتن مدرک برد ABR (بورد رادیولوژی آمریکا) جهت کار در مراکز درمانی برای متخصصین فیزیک پزشکی در تمام این کشورها اجباری است. در برخی ایالات آمریکا (همانند نیویورک و کالیفرنیا و هاوایی و فلوریدا) این شرط حتی جنبه قانونی دارد. ایالات دیگری نیز در حال اتخاذ چنین سیاستهایی هستند و رفته رفته انتظار می‌رود این سیاست آموزشی-اشتغالی در آینده در تمام آمریکا و کانادا فراگیر شود.
در حال حاضر دانشگاه‌های متعددی در کشورهای پیشرفته رشته فیزیک پزشکی را در سطوح مقطع کارشناسی ارشد MMP و MSc, و نیز دکترای نوع PhD و DMP ارائه می‌دهند، و برنامه و شیوه درسی این دانشگاه‌ها بایستی مورد تایید کمپپ قرار داشته باشد. در واقع شرط واجد شرایط بودن برای ثبت نام در امتحان بورد و اخذ گواهی اشتغال بورد رادیولوژی آمریکا (ABR)، داشتن مدرک (کارشناسی ارشد یا دکترا یا رزیدنسی) از دانشگاه یا موسسه‌ای است که مورد تایید کمیسیون کمپپ باشد. و در حال حاضر حدود ۷۰ دانشگاه در آمریکای شمالی، کره جنوبی و ایرلند مورد تایید این سازمان می‌باشند.
یک جلسه سمینار برای رزیدنت‌های پرتوشناسی در مرکز درمانی دانشگاه تگزاس. استنت پالماز، که «یکی از مهمترین اختراعات پزشکی جهان» است، در گروه رادیولوژی این دانشگاه اختراع شد.
دوره رزیدنسی بعد از کارشناسی ارشد و دکترا
دارندگان مدرک کارشناسی ارشد یا دکترای فیزیک یا رشته مربوطه‌ای از مهندسی، و نیز آنهایی که کارشناسی ارشد یا دکترا از موسسه‌ای که مورد تایید کمپپ نیست را دارند دوره سه ساله تخصص رزیدنسی فیزیک پزشکی را بایست بگذرانند. در غیر اینصورت واجد شرایط بورد ABR نخواهند بود. مدت رزیدنسی برای آنهایی که از موسسه مورد تایید کمپپ کارشناسی ارشد یا دکترا گرفته‌اند به جای سه سال دو سال است. به هر حال همه راه‌ها به آزمون ABR ختم می‌شود، و از سال ۲۰۱۲ تاکنون شرط دادن آزمون بورد رادیولوژی آمریکا، دانش‌آموخته بودن از یک موسسه کمپپ (بخصوص رزیدنسی) بوده‌است.
جنبه اشتغالی
فلوئوروسکوپ از نوع mini C-arm جهت استفاده در یک کلینیک ارتوپدی. برخی فیزیکدان‌های پزشکی در محیط‌های تشعشعی کار می‌کنند. شش‌ضلعی کوچک روی یقه لباس این فرد یک آشکارساز از نوع دزیمتر تی‌ال‌دی می‌باشد.
از سال ۲۰۰۸ تاکنون سازمان بین‌المللی کار حرفه فیزیک پزشکی را در زمره مشاغل شناخته شده در علوم پزشکی قرار داده که این امر در پی تلاشهای گسترده و پیوسته انجمن فیزیک پزشکی آمریکا بود که سالهاست سعی در گنجاندن شروطی در قوانین بیمه آمریکا داشته‌است. از این نمونه می‌توان شرط لزوم ضروری حضور یک فیزیکدان متخصص در فرایند کسب اعتباری از سازمان‌هایی مثل کمیسیون مشترک یا کالج رادیولوژی آمریکا را نام برد. افرادی که در رشته فیزیک پزشکی (در کشورهای غربی) تحصیلات و دوره‌های آکادمیک را می‌گذرانند، معمولا جذب یکی (یا بیشتر) از سه گونه زمینه‌های شغلی می‌شوند:
۱- مشاوره و خدمات سرویس‌دهی در بخش خصوصی
۲- پژوهش و تدریس در دانشگاه‌ها
۳- فیزیکدان پزشکی بالینی در یک بیمارستان
جدول-۲ طیف گسترده‌تری از انواع فرصت‌های شغلی ممکن در رشته‌های فیزیک پزشکی را بر پایه تعاریف انجمن فیزیک پزشکی آمریکا گروه‌بندی می‌کند. اما در زیر به این سه گرایش عمده از نظر شغلی در فیزیک پزشکی پرداخته شده‌است.
اغلب شاغلین در بیش از یک نوع گرایش از سه گرایش ذکر شده در بالا فرصت شغلی می‌یابند. در برخی اوقات نیز شاغلین این رشته جذب صنعت و حتی پست‌های مدیریتی و اجرایی می‌شوند. مثلا گاهی برخی دانش آموختگان این رشته می‌توانند پژوهشگر و نویسنده دنباله‌های پالسی دستگاه‌های‌ام آر آی در یک شرکت تحقیقاتی-تولیداتی شوند. از این لحاظ بخصوص، فیزیکدانان پزشکی تشابه زیادی به مهندسین پزشکی دارند و این وجه تشابه از کشور تا کشور فرق و تنوع دارد.
قابل ذکر است که تکنولوژیست‌های رادیولوژی و رادیوتراپی در اغلب کشورهای جهان دارای مدرک و رشته جدا می‌باشند، هر چند که دروسشان اغلب همان دروس فیزیک پزشکی اما در سطوح مبتدی تریست. مشابها با اینکه فیزیکدان پزشکی در نقش مسئول امور حفاظت از پرتو (RSO) می‌تواند مشغول به کار شود، اما اغلب، مسئولیت حفاظت پرتوی با متخصصین رشته فیزیک بهداشت است، که آن نیز قوانین و امتحان ویژه برد خود را دارد.
در نهایت اکثر دانش آموختگان این رشته، اغلب به پست‌های ترکیبی دست می‌یابند. یعنی مثلا هم مشغول کارهای بالینی می‌شوند (کنترل کیفیت تجهیزات در یک بیمارستان) و هم وظایف دانشگاهی دارند (از قبیل تدریس و تربیت نیروهای جوان اعم از دانشجویان دکتری و رزیدنت)، و هم پژوهش‌های علمی انجام می‌دهند، یا حتی گاهی مشاور یک شرکت تجهیزات پزشکی مرتبط (مثلا در ساخت فانتوم‌های جدید) می‌شوند. اما به هر حال آنچه که مسلم است این است که فرصت‌های شغلی در این رشته به همان مقداری که خود رشته فیزیک پزشکی اقسام و شاخه دارد، متفاوت و امکان‌پذیر است.
نکته قابل توجه این است که به دلیل شروط وضع شده جدید در آمریکا از سال ۲۰۱۴ به این سو، کمبود متخصص در این رشته (بخصوص در شاخه تصویربرداری) بشدت وضعیت حادی به خود گرفته و پیش‌بینی می‌شود که نیاز به این‌گونه متخصصین دست کم در سطح آمریکای شمالی در ده سال آینده بشدت احساس شود. برخی منابع خبر رشد سالیانه ده درصد به بالا در این رشته را دست کم تا سال ۲۰۲۲ میلادی داده‌اند. اتفاق نظر بر این است که وضعیت فعلی به معنای وجود مشاغل فراوان و بازار کار عالی اما رقابت بسیار شدید برای قبولی در دوره‌های رزیدنسی می‌باشد.
۱- اشتغال در شرکت‌های خدماتی
در کشورهای غربی بسیاری از فارغ التحصیلان یا شاغلین رشته فیزیک پزشکی اغلب اقدام به تاسیس یا به استخدام شرکتهایی در می‌آیند که به شرکت‌های خدماتی و مشاوره فیزیک پزشکی معروفند. این شرکت‌ها کارشان آزمودن و کنترل کیفیت سالیانه دستگاه‌های موسسات بیمارستانی و کلینیکهای خصوصی به صورت حق‌الزحمه‌ای (دریافت مزد به ازای مقدار ساعت کار) می‌باشد. اغلب شاغلین این رشته آزمون ABR را گذرانده‌اند و گاهی نیز در نقش مشاور بطور موقت در یک بیمارستان نیز انجام وظیفه می‌کنند تا بلکه بیمارستان مذکور بتواند از سازمان‌های بهداشت ایالت یا سازمان‌های فدرال آمریکا مجوز فعالیت دریافت یا تمدید مجوز کند.
۲- اشتغال در آکادیمیا
پس از گذراندن دوره‌های آموزشی، متخصصین فیزیک پزشکی می‌توانند در زمینه‌های متفاوتی در آکادیمیا مشغول به کار شوند که بستگی به فرصت‌های ارائه شده در دانشگاه محل تحصیل و توانایی‌های علمی و عملی خود فرد دارد. شاغلین این گرایش در دانشگاه‌ها یا موسسات پژوهشی خصوصی و دولتی به صورت پژوهشگر یا استاد دانشگاه اشتغال می‌یابند.
۳- اشتغال در محیطهای بالینی
کار شاغلین این گرایش همانند کار فیزیکدانهای پزشکی در شرکت‌های خدماتی است با این تفاوت که در اینجا فیزیکدان پزشکی بطور دائم در استخدام (و حقوق بگیر) یک بیمارستان و مراکز درمان وابسته به آن قرار دارد. به این فرد «فیزیکدان پزشکی بالینی» گویند. وظایف شخص فیزیکدان پزشکی بالینی توسط انجمن فیزیک پزشکی آمریکا به خوبی تعریف گردیده.
این افراد می‌توانند مثلا مسئول کنترل کیفیت دستگاه‌های پرتو درمانی در یک کلینیک مبارزه با سرطان یا بیمارستان باشند، که در اینصورت مثلا به محاسبات دز جذبی و دز معادل و شکل پرتوهای رادیوتراپی برای درمان معضلات سرطانی می‌پردازند. برخی دیگر ممکن است به کنترل کیفی عملکرد مدالیته‌های (دستگاه‌های) پرتوی یا تصویری بر طبق موازین فنی قانونی بپردازند و در درمانگاه‌ها جذب می‌شوند. برخی دیگر نیز به عنوان مسئول فیزیک بهداشت یک بیمارستان یا موسسه استخدام می‌شوند. لیکن فیزیکدان پزشکی بالینی اغلب با پزشکان بخش خود رابطه نزدیکی دارد. مثلا با رادیوآنکولوژیست در رابطه با دزیمتری بیمار و طرحهای پرتودهی به بیمار همکاری و مشاوره می‌کند. برخی از این افراد هم ممکن است هم‌زمان به عنوان هیئت علمی پاره وقت در این‌گونه مراکز مشغول تدریس نیز باشند.
جدول ۲ : تعاریف انواع اشتغال فیزیک پزشکی بر طبق گروه‌بندی انجمن فیزیک پزشکی آمریکا
از نظر دسته‌بندی اشتغال
از نظر نوع موسسه استخدامی
از نظر رشته یا شاخه علمی
عمدتا بالینی
بیمارستان‌ها و مراکز درمان خصوصی (مثال) و گروه‌های طبابت خصوصی
آنکولوژی
عمدتا آکادمیک
بیمارستان‌ها و مراکز درمان دولتی (همانند مراکز وی‌ای)
تصویربرداری
عمدتا اجرایی
بیمارستان‌ها و مراکز درمانی وابسته به یک دانشگاه (مثال)
هسته‌ای
عمدتا دولتی و قانونگزاری (مثلا در ان آر سی)
آموزش عالی (بعنوان هیئت علمی تمام وقت)
محافظت از پرتو
عمدتا تحقیقات و توسعه
سازمان‌های دولتی غیر بیمارستانی
شرکت‌های خدمات مشاوره
بخش صنعت و تجارت (همانند شرکت‌های زیمنس و غیره)
آمار و ارقام
بر طبق گزارش دفتر آمار وزارت کار ایالات متحده آمریکا در سال ۲۰۱۲ نزدیک به ۲۱٫۰۰۰ نفر فقط در ایالات متحده آمریکا در یکی از شاخه‌های فیزیک پزشکی مشغول به کار بودند. بر طبق گفته انجمن فیزیک آمریکا، در این میان ۸۵٪ متخصصین فیزیک پزشکی در گرایش رادیوتراپی قرار دارند، در حالیکه این رقم برای گرایش تصویربرداری ۱۰٪، و برای پزشکی هسته‌ای و نیز محافظت از پرتو ۵٪ بوده‌است.
همچنین ۷۸٪ آن‌ها در محیط‌های بالینی (بیمارستان‌ها، کلینیک‌ها، و غیره)، ۹٪ در محیط‌های آکادمیک (پست‌های دانشگاهی)، و ۴٪ تحقیقات (موسسات پژوهشی و دانشگاه‌ها) قرار داشتند. نمودار-۱ آمار و ارقام حقوقها یا درآمد فیزیکدانهای پزشکی در سال ۲۰۱۵ برای چهار گروه اشتغالی در آمریکا را نمایش می‌دهد.
نمودار-۱ : درآمد متخصصین فیزیک پزشکی بر طبق پرسشنامه انجمن فیزیک پزشکی آمریکا از شاغلین آمریکا و کانادا در سال ۲۰۱۵ میلادی. نقطه قرمز حقوق میانه، و میل‌های بالا و پایین نمایشگر مقادیر 80th percentile و 20th percentile هستند.
اشتغال زنان
بر خلاف رشته‌های متداول فیزیک و مهندسی که اغلب بطور سنتی در حیطه علاقه مردان بوده‌است، رشته فیزیک پزشکی رشته‌ای بسیار فعال برای زنان بوده‌است که در این باب مشاهیر برجسته زن زیادی در فیزیک پزشکی را می‌توان نام برد. ۲۳٪ اعضای دائم انجمن فیزیک پزشکی آمریکا در سال ۲۰۱۵ را زنان تشکیل می‌دادند.
نشریات
نخستین نشریه در تصویربرداری پزشکی در آوریل سال ۱۸۹۶ میلادی چاپ گردید که Archives of Clinical Skaigraphy نام داشت. امروزه نشریات بیشماری در طیفهای گوناگون رشته فیزیک پزشکی را پوشش می‌دهند. جدول زیر برخی از ژورنال‌های معاصر و پرتیراژ فیزیک پزشکی و ناشر آن‌ها را نمایش می‌دهد.
جدول ۳ : برخی از ژورنال‌های گوناگون نشریات فیزیک پزشکی و ناشر آنها
پژوهشی پرونده:Arrow-U.svgپرونده:Arrow-C.svgپرونده:Arrow-C.svgپرونده:Arrow-C.svgپرونده:Arrow-C.svgپرونده:Arrow-C.svgپرونده:Arrow-D.svg بالینی
کشور
سازمان ناشر
نشریه
آمریکا
American Association of Physicists in Medicine(AAPM)
Medical Physics
انگلیس
Institude of Physics(IOP)
Physics in Medicine and Biology
آمریکا
American Association of Physicists in Medicine(AAPM)
Journal of Applied Clinical Medical Physics
آمریکا
American Society for Radiation Oncology(ASTRO)
International Journal of Radiation Oncology Biology Physics
آمریکای شمالی
Radiological Society of North America(RSNA)
Radiology
در ایران
در ایران، مجله پزشکی هسته‌ای ایران که از سال ۱۹۹۳ و در ابتدا تنها با زبان فارسی شروع به فعالیت رسمی نمود در کنار مجلات پرتو پژوه IJRR که از سال ۲۰۰۷ شروع به فعالیت کرده و مجله علمی-پژوهشی فیزیک پزشکی ایران که از سال ۲۰۰۴ فعالیت خود را آغاز نموده‌است، مهمترین نشریات ادواری این رشته محسوب می‌گردند.
در دیگر نقاط جهان
در دیگر نقاط جهان، نشریات متفاوت و متنوعی وجود دارند. در اینکه نشریات مربوط به مباحث فیزیک پزشکی دقیقا چه شاخه‌هایی و چه مخاطبینی را مد نظر دارند تفاوت‌های بسیاری دیده می‌شود. به‌طور نمونه برخی نشریات تاکید بر روی جنبه‌های بالینی مفاهیم فیزیک پزشکی دارند. از جمله ژورنال «رادیولوژی» چاپ جامعه رادیولوژی آمریکای شمالی است که از سال ۱۹۲۳ منتشر می‌شود که می‌تواند مهمترین نشریه از این قسم باشد. برخی دیگر از نشریات صرفا تاکید روی جنبه‌های آکادمیک و پایه پزشکی این شاخه‌ها دارند. مهمترین نشریات تخصصی از این نوع را شاید بتوان مدیکال فیزیکس چاپ انجمن فیزیک پزشکی آمریکا دانست. همچنین برخی نشریات دیگر، مدیران صنایع و بیمارستان‌ها، و نیز سیاست‌گذاران را مد نظر دارند. نشریه رادیولوژی تودی چاپ سازمان ACR یک نمونه از این نوع است. و باز برخی ژورنال‌ها هستند که فقط آنلاین منتشر شده و نسخه چاپی ندارند. نشریه تخصصی فیزیک پزشکی بالینی که از سال ۲۰۰۰ فعالیت خود را آغاز نموده‌است. نمونه خوبی از این قسم نشریات است. آثار محققین ایرانی در اغلب این نشریات دیده می‌شود.
از نظر ضریب تاثیرگذاری مجله، معمولا رتبه‌بندی نشریات معروف فیزیک پزشکی در شاخه‌ای با عنوان «radiology, nuclear medicine and medical imaging» صورت می‌پذیرد. در سال ۲۰۱۵ و براساس این شاخص، ۱۰ نشریه‌ای که بیشترین امتیاز را کسب نمودند و جایگاه‌های نخست را به خود اختصاص داده بودند عبارت بودند از:
جدول ۴ : رتبه‌بندی نشریات فیزیک پزشکی جهان
رتبه نشریه از نظر ضریب تاثیرگذاری مجله
نام نشریه
لینک نشریه
۱
JACC: Cardiovascular Imaging
۲
Radiology
۳
Circulation Cardiovascular Imaging
۴
Cancer Treatment Reviews
۵
Journal of Cardiovascular Magnetic Resonance
۶
Human Brain Mapping
۷
Investigative Radiology
۸
Journal of the American Society of Echocardiography
۹
Radiotherapy - Oncology
۱۰
Journal of Nuclear Medicine
سازمان‌ها و انجمن‌ها
نخستین انجمن فیزیک پزشکی در تاریخ در سال ۱۸۹۷ بنام جامعه رونتگن در لندن تشکیل گردید. این انجمن هم از پزشک‌ها و هم از فیزیکدانها در یک سطح عضو می‌پذیرفت. امروزه این انجمن موسسه پرتوشناسی بریتانیا نام دارد. لیکن در سطوح جهانی موسسات گسترده و فراوان دیگری نیز در حال فعالیت می‌باشند. برخی همانند سازمان بین‌المللی فیزیک پزشکی در سطح بین‌المللی فعالند و برخی دیگر همانند انجمن فیزیک پزشکی آمریکا در سطح یک کشور فعالیت دارند. بزرگترین این انجمن‌ها از نظر مشارکت متخصصین جامعه رادیولوژی آمریکای شمالی است که هر ساله بزرگترین گردهمایی پرتوشناسی در جهان را در شهر شیکاگو در ماه نوامبر برگزار می‌کند. در گردهمایی سال ۲۰۱۵ بطور مثال، ۵۱،۹۲۲ متخصص شرکت کردند.
از سوی دیگر برخی سازمان‌ها همانند موسسه ملی تصویربرداری زیست‌پزشکی موسساتی دولتی‌اند و برخی دیگر همانند اسپای و کالج رادیولوژی آمریکا متعلق به بخش خصوصی بوده یا با بخش خصوصی ارتباط تنگاتنگی دارند.
اما در ایران نیز انجمن فیزیک پزشکی ایران از سال ۱۳۷۰ تاکنون مسئولیت همگرایی متخصصین علوم و فنون فیزیک پزشکی را بر عهده داشته‌است. در سال گذشته انجمن فیزیک پزشکی ایران نزدیک به سیصد عضو داشت.
نگارخانه