مزینان

مزینان ، روستایی است از توابع بخش مرکزی شهرستان داورزن در استان خراسان رضوی ایران.
موقعیت
دهستان مزینان با قدمت هزاران ساله‌اش، و از توابع شهرستان داورزن، با مختصات جغرافیایی ۵۶ درجه و ۴۹ دقیقه طول شرقی و ۳۶ درجه و ۱۸ دقیقه عرض شمالی، در ۶ کیلومتری جنوب غربی شهرستان داورزن و در ۲۹۵ کیلومتری شهر مقدس مشهد قرار دارد. این دیار با ارتفاع ۸۱۰ متر از سطح دریا و اقلیم نیمه بیابانی، تابستان‌های گرم و خشک و زمستان‌های سرد دارد. مزینان از شمال غربی به روستای بهمن‌آباد، از جنوب به روستای غنی آباد و از شرق به ارتفاعات پیرامون محدود می‌شود. رود کالشور از جنوب مزینان می‌گذرد و قنات پرآبی در قسمت جنوبی این روستا وجود دارد.
قدمت
قدمت مزینان به دوره‌های قبل از اسلام می‌رسد. محوطه باستانی، مسجد جامع و کاروانسرا، در داخل و همچنین بافت قدیمی روستا نشانگر تاریخ کهن آن است. ریشه کلمه مزینان، مزن و مزنا است. در زبان کردی، «مزن» به معنای دانشمند و «مزنا» به معنای جایگاه دانشمندان است و از این رو، لغت مزینان به معنای جایگاه دانشمندان ترجمه شده‌است.
مسجد جامع مزینان تک ایوانی و مربوط به عهد صفوی است. صنیع الدوله می‌نویسد: «ده سال قبل در مزینان مسجد جامعی بنا کرده‌اند؛ ولی قبل از این، در همین مکان مسجد جامعی بوده‌است.» بقعه امام زاده سید حسین و آرامگاه سید اسماعیل در ۲ کیلومتری مزینان و در حاشیه بهمن‌آباد قرار دارد. تپه باستانی بل قوز و خرابه‌های شهر قدیمی بادغوس درمسیر بادقوس و آب انبار و رباط شاه عباسی ویک بنای چاپارخانه مربوط به عهد مامون عباسی که برای امر برید و مراسلات از آن استفاده می‌شده، در اطراف این روستا قرار دارد. مضافا این که ده‌ها مسجد درکوچه و خیابان‌های آن ساخته شده که نشان از اعتقاد و ریشه‌های دینی اهالی دارد. در دوره قاجار وقایعی در آن رخ داده است از جمله: قتل شاهرخ میرزا، نوه نادرشاه افشار به دستور آقا محمدخان قاجار، هجوم ترکمان‌ها دراواخر قاجار به ناحیه بیهق که باعث ناامنی و بی‌ثباتی منطقه گردیده و عدم کنترل دولت مرکزی باعث هجوم یاغیان وراهزنان به این دیار شده‌است.
مزینان از دیرباز دارالحکم یا دادگاهی محلی داشته و بزرگان آنجا مورد وثاق منطقه بوده، برای حل و فصل دعاوی خود به آن مراجعه می‌نموده‌اند. در مورد بیارجمند و میامی و عباس‌آباد می‌خوانیم که اهالی آن جا برای تامین مایحتاج و نیز برای مداوای امراض و تامین داروی مورد نیاز خود به مزینان می‌رفته‌اند. از طرف دیگر عشایر «خارتوران» نیز محل رجوع و رفت‌وآمدشان مزینان بوده‌است.
زبان و مذهب
مردم مزینان به زبان فارسی سخن می‌گویند، مسلمان و پیرو مذهب شیعه جعفری هستند؛ که می‌توان از آن به عنوان دروازه ورودی فرهنگی و مذهبی خراسان رضوی نام برد.
جمعیت
براساس نتایج سرشماری سال ۱۳۷۵، مزینان ۱۷۹۴ نفر جمعیت داشته‌است که سال ۱۳۸۵، به حدود ۱۸۳۵ نفر افزایش یافته‌است. جمعیت مزینان بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۰، ۱۴۰۸ نفر (۴۸۳ خانوار) و با احتساب دهستان مزینان ۵۵۴۲ نفر بوده‌است.
جاذبه‌ها
این دهستان به لحاظ آثار تاریخی و باستانی و جاذبه‌های توریستی آن، به ثبت آثارملی درآمده‌است.
خاندان شریعتی
مزینان خاستگاه خاندان بزرگ شریعتی است که مرحوم استاد محمدتقی شریعتی مزینانی و فرزند برومندش دکتر علی شریعتی مزینانی ازاین دیار برخاسته و درتاریخ انقلاب اسلامی می‌درخشند.
آیین نخل گردانی و تعزیه
عاشورای حسینی درمزینان ، همیشه موردتوجه عزاداران اهلبیت عصمت وطهارت است و هرسال خیل عظیمی ازشیفتگان مکتب تشیع در تعزیه عاشورای مزینان که باشکوه خاصی برگزار می‌شود شرکت می‌کنند.
معرفی مزینان کهن
در معرفی این کویر تاریخی همین بس که دکتر علی شریعتی مزینانی بارها مزینان را عشق آباد و محل هبوط خویش می‌داند وعلاوه بر کتاب ارزشمند کویر در دیگر آثارش از مزینان و مزینانی به نیکی یاد می‌کند و آرزویش دوباره بازگشتن او به زادگاهش بود. او درباره مزینان نوشته است:
روستای محبوب من! مزینان! ای گرسنه ژنده پوش مغموم که بر حاشیه خشک و تشنه کویر افتاده‌ای، ای نجیب زاده بزرگواری که قربانی ستم ایامی و رنجور فقر و محکوم ویرانی و فراموشی و شرف تبار و شکوه تاریخت مستمندی را بر تو روا نمی‌دارد.
ای کوه و کویر و ارگ و بازار و مدرسه و رباط و سرچشمه و قبرستانی که همه از اجداد من سخن می‌گویید و یادگار عصمت اعصارید، اعصار سرشار از ایمان و لبریز از آرامش و یقین و طهارتی که در زیر منجلاب این تمدن کثیفی که در آن، تنها وقاحت و حقارت و نیرنگ و قساوت خوب می‌پرورند، برای همیشه مدفون شدند و عصری آمد که خورشیدش از مغرب می‌تابد و اشعه سیاهش همچون چنگال هول‌آور دیو بر سرزمین اهورایی ما سایه افکنده است وقندیل‌هایی را که در آن عصیر زیتون شرقی می‌سوخت و از آن خدا تابان بود خاموش کرد. ای در و دیوارهای شکسته، خانه‌های گلین، مزرعه‌های غبار گرفته و کوچه باغ‌های اندوهبار همیشه پاییزی و شما مردم نیرومند و هوشیار و مغروری که اینک گرسنگی آواره‌تان کرده‌است و به بردگی شهرهای روسپی خسب تهران و گرگان و… تان برده است!
تو ای مسینان! ای نام اهورایی که از بزرگی عصر مزداپرستی حکایت می‌کنی و اکنون، پیران شکسته و زنان چشم به راه و کودکان بی‌پناهی را در خود داری که پدران، شوهران و پسران‌شان به جستجوی نان، تو را که تهیدست مانده‌ای ترک کرده‌اند. چقدر شما را دوست می‌داشتم و شما می‌دانید که علی‌رغم زندگی، چه تعصبی داشتم که یک روستایی راستین بمانم و به شما وفادار باشم.
ابوالحسن علی بن زید بیهقی معروف بابن فندق، مزینانی‌ها را مردمانی هنرمند و با مروت می‌داند و در معرفی بیت حکام مزینان می‌گوید: ابوعلی الحسن بن عباس مروزی بود که درمزینان متوطن شد و سلطان محمود سبکتکین ریاست مزینان بوی داد بنیابت خواجه رئیس صاحب دیوان خراسان ابوالفضل سوری المعتز، واولاد اوحکام ربع بودند، مردمانی هنرمند و با مروت، در ادامه فصل بیت حکام مزینان، بیهقی از قاضیان وراویان حدیثش یادمی کند که روزگاری در مزینان متوطن شده‌اند و به کار قضاوت مشغول بوده‌اند از جمله الحاکم ابوالعلاء صاعدبن محمد الحنیفی که هم قاضی بوده وهم محدث وجد اومسعود بن شعیب بن محمدبن جعفر الحنیفی نیز که از علما و روات احادیث بوده و درجایی دیگر ازادیبانش می‌گوید که سرآمد شاعران عصر بوده‌اند"الادیب ابوسعد اسعد بن محمد المزینانی، اورا ادیب ابوسعد المزینانی گفتند، ادیبی فاضل و مخرج بود، ازمنظوم او این ابیات است که امام محمد بن حمویه را گوید:
یا صاحب الدیران زمت جمالکم بجانب الجزع من جرعاء وادیها
بلغ سلامی الی الذلفاء من حرض و انشدیها قریضا قاله فیها…
علامه علی اکبر دهخدا که عمری را برای احیای زبان پارسی تلاش و مجاهدت نموده وتوانسته درمدت حیات مبارکش آثار ارزنده‌ای را برجای بگذارد در توضیح واژه مزینان با اشاره به کتاب " الانساب سمعانی " درلغتنامه‌اش آورده است :" مزینان شهری است در خراسان، و سپس به این شاعر مزینانی اشاره می‌کند که سوزنی درتضمین اشعار او گفته:
چونین قصیده گفت مزینانی ادیب اندرحق امیر اسماعیل گیلکی…
هست این جواب شعرمزینانی آنکه گفت یارب چه دلربای و فریبنده کودکی…
ابنیه و اماکن تاریخی مزینان
همان گونه که ذکر شد دیار تاریخی مزینان جزئی از شهرستان داورزن می‌باشد و در غرب این شهرستان قرار گرفته‌است. بافت قدیمی این روستا که در چهارچوب باروی قدیمی دوره قاجار قرار گرفته، به وسیله سازمان میراث فرهنگی به ثبت رسیده‌است. این روستا دارای یک مجموعه تاریخی شامل: کاروانسرا، دو مسجد تاریخی، مدرسه علمیه، باروی قدیمی و دو تپه باستانی می‌باشد. در ادامه، به معرفی این مجموعه تاریخی می‌پردازیم.
مدرسه شریعتمدار
مدرسه شریعتمدار مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان داورزن، بخش داورزن، روستای مزینان واقع شده و این اثر در تاریخ با شماره ثبت ۱۰۹۰۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
این مدرسه در مرکز بافت قدیم روستا بر روی بدنه خیابان اصلی که بافت قدیم را به دو بخش منشعب می‌کرده، قرار گرفته‌است. پلان کلی ابن بنا مدرسه‌ای است دو ایوانی با حیاط مرکزی، ده حجره در اطراف حیاط، دو مدرسه در ضلع مقابل ورودی و اتاقهای مربوط به اساتید و رئیس مدرسه و آشپزخانه، کتابخانه و سرویس بهداشتی. مساحت کل زمین مدرسه ۸۱۰ متر مربع است؛ حیاط آن، ۲۲۹ متر مربع است و زیربنا با زیرزمین، ۶۵۰ متر مربع می‌باشد.
ویژگی‌های معماری
ورودی مدرسه در جهت شرق می‌باشد. در دو سوی ورودی مدرسه، در هر طرف، سه رواق وجود دارد که به تناوب در هر سو، دو رواق بزرگ‌تر و یکی کوچک‌تر می‌باشد. پس از عبور مدرسه شریعتمدار، نمای بیرونی مدرسه دید ازشمال شرق از پیش طاق ورودی که در دو طرف دارای سکوست، وارد هشتی مدرسه می‌شویم، پس از ورود به هشتی در سمت چپ، اتاق رئیس مدرسه و در سمت راست، اتاق مدرسان قرار گرفته‌است. پس از عبور از هشتی و ایوان مدرسه وارد حیاط می‌شویم. حیاط مدرسه مستطیل شکل است که در وسط دارای دو باغچه و حوض می‌باشد. کف حیاط با موزائیک مفروش است. در ضلع غربی حیاط که محور اصلی بنا می‌باشد یک ایوان دیگر قرار گرفته و جلو ایوان برای استفاده به عنوان مدرس در تابستان، باز بوده‌است. در ده ۱۳۵۰ش دهنه ایوان را با در مشبک آهنی پوشانده‌اند و اکنون به عنوان کتابخانه مورد استفاده قرار می‌گیرد. طاق ایوان به صورت گهواره‌ای است. در دو سوی ایوان، دو مدرس قرار دارد که دارای پوشش گنبدی به شکل کلمبه است. در ضلع شرقی مدرسه بجز ورودی و دو اتاقی که توضیح داده شد، دو اتاق گنبددار دیگر نیز در انتهای این ضلع قرار دارد که از اتاق دارای پوشش گنبدی در ضلع جنوب شرقی اکنون به عنوان آشپزخانه استفاده می‌شود. اتاق ضلع شمال شرقی نیز که دارای دو قسمت است که بخشی به طاق گنبدی و بخشی به طاق گهواره‌ای پوشش شده‌است احتمالا این قسمت به عنوان کتابخانه مورد استفاده بوده‌است. زاویه شمال شرقی مدرسه دو طبقه است که در زیرزمین آن، سرویس‌های بهداشتی قرار دارد. حجره‌های مدرسه در ضلع شمالی و جنوبی واقع شده که در هر ضلع، پنج حجره قرار گرفته‌است. کف حجره‌ها نسبت به حیاط حدود چهل سانتیمتر ارتفاع دارد. هر حجره دارای یک پیش طاق است. این پیش طاقها خیز کم و سقف هلالی شکل دارند. در هر ضلع حجره میانی که در محور تقارن بنا قرار گرفته‌است، نسبت به حجره‌های جنبی بزرگ‌تر است و در دو طرف ورودی حجره نیز دو طاقچه تعبیه شده‌است. هر یک از حجره‌ها دارای دو درگاه، چهار طاقچه برای گذاشتن وسایل و یک اجاق می‌باشد که اجاقهای داخل حجره‌ها در مرمتهای اخیر مدرسه مسدود شده‌است. در جلو ورودی حجره‌ها در زیر پیش طاق نیز اجاق دیگری تعبیه شده‌است که اجاق داخل برای گرم کردن و اجاق بیرونی برای پخت‌وپز استفاده می‌شده است. با توجه به اینکه مدرسه در کنار مسجد قرار داشته، دارای مسجد نبوده است. مصالح به کار رفته در بنا آجر به همراه ملات گچ نیم کوب است. در مرمتهای جدید از آجر و ماسه سیمان استفاده شده است
قدمت
تاریخ دقیق بنای مدرسه مشخص نیست، ولی بر اساس نوشته مطلع الشمس در مسافرت ناصرالدین شاه به سال ۱۳۰۰ق مدرسه مزینان وجود داشته‌است. احتمالا مدرسه اندکی پس از سیل مزینان که به سال ۱۲۸۶ق به وقوع پیوسته، با ساخته شدن روستا در محل جدید بنا شده‌است. بانی مدرسه آیت‌الله حاج سید ابراهیم غفوری، معروف به شریعتمدار، مرجع تقلید و روحانی معروف سبزوار می‌باشد. وی موقوفاتی نیز بر مدرسه وقف کرده که وقفنامه آن معرفی می‌شود. مرمتها از ابتدا زیر نظر متولی بر اساس درآمد موقوفات بوده‌است، با متروکه شدن مدرسه در چند دهه اخیر، مرمتهای مدرسه به وسیله مردم روستا انجام شده است
این بنا در دوران انقلاب اسلامی و دفاع مقدس مرکز شکل‌گیری حرکتهای انقلابی و پایگاه‌های فعال؛ انجمن اسلامی مزینان، بسیج شهدای مزینان، کتابخانه دکترعلی شریعتی مزینانی، دفتر شورای حل اختلاف، شورای اسلامی، مرکز بهداشت و دوره‌ای نیز مدرسه علمیه حضرت صاحب الزمان (عج) بوده‌است
مسجد پایین قلعه
مسجد پایین قلعه مزینان مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان داورزن، بخش داورزن، روستای مزینان واقع شده و این اثر در تاریخ با شماره ثبت ۳۷۷۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است
کاروانسرای شاه عباسی
این بنا از خارج دارای یک پلان مستطیل شکل است که اضلاع شمالی و جنوبی آن طولانی‌تر از اضلاع شرقی و غربی آن است. ورودی بنا در میان یک ایوان رفیع واقع شده‌است که این ایوان در ضلع شمالی بنا قرار دارد و در طرفین ایوان در هر طرف سه طبقه طاقنما واقع شده که طاقنمای وسطی و آخری به صورت مربع می‌باشد. حال اینکه طاقنماهای طبقه اول و سوم به صورت مستطیل بوده که از طریق وروردی باریکی که این قوس هلالی روی آن زده شده به اتاقک انتهای آن راه پیدا می‌کنیم. در طرفین این طاقناها در هر طرف یک غرفه دو طبقه وجود دارد که هر دو دارای طاقنماها و قوسهای جناغی هستند.
از انتهای دیوار غرفه‌ها در طبقه دوم دو در گاهی به اتاق پشت غرفه‌ها نورمی دهند. قوس این در گاهی‌ها نیز هلالی هستند. در طرفین این غرفه‌ها نیز در هر طرف دو غرفه یک طبقه وجود دارد که در دیوار انتهای هر کدام از غرفه‌ها یک یا دو سراخ مستطیل شکل ۲۰*۱۰است که به طاقنمای غرفه نور می‌دهند.
در داخل ایوان بالای سر در کتیبه مربع شکل به ابعاد ۱*۱متر در وسط و داخل قاب ورودی در روی هر لچکی یک لوحه مستطیل به ابعاد۲۵*۶۰سانتیمتر نصب شده‌است. لوحه بزرگ وسطی و لوحه سمت راست از سنگ مرمر سفید و لوحه سمت چپ از سنگ خاکستری رنگ است. در طرفین ایوان دو سکو وجود دارد که هرکدام حدود یک متر از زمین ارتفاع دارند.
قدمت
بر اساس اولین گزارش منتشر شده باستانشناسی، این بنا به سال ۱۰۶۴هجری قمری توسط حاج محمد طالب فرزند حاج معین الدین محمد اصفهانی برسم سنت حسنه وقف، بر بازماندگان راه احداث گردیده است در سال ۱۲۸۳هجری قمری توسط حاج علی تقی تاجر کاشانی مرمت گردیده و سپس به سال ۱۳۱۸توسط حاج محمد علی آقا فرزند حاج علی تقی کاشانی ترمیم گردیده است.
داشتن ایوان‌های قرینه در مقابل یکدیگر و غرفه‌ها و طاقنماهای جناقی این بنارا مربوط به دوران صفویه کرده‌است. از آثار باقی‌مانده این کاروانسرا آجرهای بزرگ آن است که احتمالا متعلق به دوره ساسانی بوده و در اوایل دوره اسلامی احتمالا دوره عباسیان با مصالح آن کاروانسرای بزرگی در این منطقه ساخته‌اند، آن را به زمان هارون الرشید نسبت می‌دهند.
کاروانسرای مامونی
این بنا که حاکی از عهد عباسیان است در مقابل کاروانسرای صفوی ساخته شده‌است که متاسفانه و به بهانه مرمت در حال حاضر تخریب و به دلایل نامعلوم به فراموشی سپرده شده‌است.
حدیره
معروف است به محل دفن دختر هارون الرشید که می‌گویند حذیره نام داشته‌است. این بنا نیز مورد سرقت یغماگران فرهنگی قرار گرفته و به احتمال دفینه‌ای از آنجا به تاراج برده‌اند.
مسجد جامع
این مسجد که در عهد سلجوقیان یا دیلیمیان ساخته شده است، دارای شناسنامه ثبتی از سازمان میراث فرهنگی است و از ابنیه بسیار قدیمی است که در وسط بازار مزینان بنا شده است
تپه بلقوز
تپه بلقوز مربوط به اوایل هزاره اول است و در شهرستان داورزن، روستای مزینان واقع شده و این اثر در تاریخ با شماره ثبت ۴۴۹۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
هیئت حسینی
بنای هیئت حسینی بالا مربوط به اواخر دوره قاجار - اوایل دوره پهلوی است و در شهرستان داورزن، بخش داورزن، روستای مزینان واقع شده و این اثر در تاریخ با شماره ثبت ۱۰۹۰۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
جاده ابریشم
جاده ابریشم یا راه ابریشم شبکه راه‌های متصل شده‌ای به منظور بازرگانی در قاره آسیا بود که شرق و غرب و جنوب آسیا را بهم و به شمال آفریقا و شرق اروپا متصل می‌کرد. این راه از شهرستان توان هوانگ در چین به ولایت کانسو می‌آمد و از آنجا داخل ترکستان شرقی امروزی می‌شد و از طریق بیش‌بالیغ و آلمالیغ و اترار به سمرقند و بخارا می‌رسید. در بخارا قسمت اصلی آن از راه مرو، سرخس، نیشابور، گرگان به ری می‌آمد و از ری به قزوین و زنجان و تبریز و ایروان می‌رفت و از ایروان به طرابوزانیا به یکی از بنادر شام منتهی می‌گردید. مزینان در مسیر این راه تاریخی قرار دارد و گفته‌اند امام هشتم شیعیان از این مسیر به سمت نیشابور و توس عزیمت نمود به همین خاطر در چند سال اخیر هم‌زمان با ولادت با سعادت این امام همام مراسم استقبال با هنرمندی تعزیه خوانان مزینانی و حضور مسئولین فرهنگی و محلی شهرستان‌های سبزوار و داورزن برگزار می‌شود.
قنات
این قنات در جنوب غربی مزینان واقع شده و مشهور است شخصی به نام طاهر آبشناس بیش از ۲۵۰۰ سال پیش اقدام به حفر قنات مزینان نموده‌است. طول این قنات ۱۷ کیلومتر می‌باشد که یکی از طولانی‌ترین قنات‌های موجود در کشور است و دارای ۳۱۷ عدد چاه می‌باشد که به وسیله نقب‌های زیر زمینی به هم متصل شده‌اند. عمق مادر چاه آن ۱۳۰متر می‌باشد؛ با توجه به اینکه متوسط عمیقترین مادر چاه‌های قناتهای موجود در کشور ۱۲۰ متر است؛ از این حیث نیز قنات مزینان از قناتهای استثنایی کشور است.
دکتر علی شریعتی مزینانی در باره قنات و چشمه جاری آب مزینان در کتاب زیبای کویر می‌نویسد: «برکرانه کویر، به تعبیر حدودالعالم، «شهرکی» است که شاید با همه روستاهای ایران فرق دارد. چشمه آبی سرد که در تموز سوزان کویر، گویی از دل یخچالی بزرگ بیرون می‌آید، از دامنه کوه‌های شمالی ایران به سینه کویر سرازیر می‌شود و از دل ارگ مزینان سر برمی‌دارد … از اینجا درختان کهنی که سالیانی دراز سربرشانه هم داده‌اند، آب را تا باغستان و مزرعه مشایعت می‌کنند و بدین گونه، صفی را در وسط خیابان مستقیمی که ستون فقرات این روستای بزرگ را تشکیل می‌دهد، پدیدمی‌آورند و از دو سو، کوچه‌هایی هم اندازه و روی در روی هم و راسته و همگی در انتها، پیوسته به خیابانی کمربندی که محتوای ده را از باروی پیرامون آن جدا می‌سازد. درست گویی عشق آباد کوچکی است، و چنان‌که می‌گویند، هم بر انگاره عشق آبادش ساخته‌اند مجموعه آثار ۱۳ ( هبوط در کویر ) ، ص ۲۳۵
بقعه کلاته مزینان
بقعه کلاته مزینان مربوط به دوره قاجار - دوره پهلوی است و در شهرستان داورزن، بخش داورزن، دهستان مزینان، مرکز روستای کلاته مزینان واقع شده و این اثر در تاریخ با شماره ثبت ۲۴۹۸۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
گالری تصاویر
کاروانسرای شاه عباسی۱
نخل گردانی
مزینان
تعزیه کاروان اسرا
تعزیه کاروان اسرا
تعزیه عاشورا
ساکنین مزینان
اثار باستانی مزینان
عاشورا در مزینان