مجله اندیشه و هنر

مجله اندیشه و هنر نخستین و یکی از مطرح‌ترین جنگ‌های هنری-ادبی دهه سی الی پنجاه ایران بود. شماره اول اندیشه و هنر در فروردین سال ۱۳۳۳ منتشر شد و مسوول و مدیر آن ناصر وثوقی بود. از اندیشه و هنر پنج دوره (۱۳۳۳–۱۳۵۳)، پنجاه شماره، و با انقطاع منتشر شد.
اندیشه و هنر که به‌صورت گاهنامه منتشر می‌شد از نشریات متین روشنفکری آن سال‌ها بود اندیشه و هنر، در شماره‌های نخستین عمدتا به مباحث اقتصادی-سیاسی می‌پرداخت و عنایت چندانی به هنر، به‌ویژه شعر نداشت. بعدها، از نیمه دوم دهه سی است که به هنر روی آورد.
دوره اول
اندیشه و هنر در سال ۱۳۳۳ شروع به کار کرد. در این دوره جنگ صدف - جنگ وفاداران به آرمان‌های انقلابی حزب توده ایران - تحت مدیریت محمود اعتمادزاده بود نیز آغاز به کار و شروع به نصیحت روشنفکران نومید می‌کند. اندیشه و هنر نیز که نخستین نشریه جدی و عمیق پس از کودتای ۲۸ مرداد بود در این دوره با جنگ صدف همراه است. جنگ صدف به روشنفکران توصیه می‌کند که دست از ابتذال بشویند و همچون گذشته زندگی سالم در پیش گیرند. آنها بدبینی و اعتیاد و سرگشتگی را نتیجه فردگرایی دانسته و بهترین شاعران را شاعرانی می‌دانند که از این انحراف دور مانده و هنوز با امیدواری انقلابی سخن می‌گویند.
در فهرست مطالب شماره اول اندیشه و هنر (سال اول، فروردین ۱۳۳۳) مطالب ذیل را می‌بینیم:
بودن یا نبودن، مسئله این است (سرمقاله)؛ کار ما «از نهفته» شعری از گلچین گیلانی؛ ملی‌شدن صنایع نفت مکزیک، ناصر وثوقی؛ پنجره‌های کور، اصغر حاج‌سیدجوادی؛ یک غزل از مولوی؛ بودا، شعری از فریدون کار؛ ژوزه والازانتی؛ مکتب‌دار، صبحی؛ مارکو پولو، و اسمعیلیه (اسماعیلیه)، مرتضی مدرسی چهاردهی؛ شمه‌ای از سرگذشت فلسفه، ترجمه صدر؛ نوروز-روز نو، علی شهیدزاده؛ غم این خفته چند، شعری از نیما یوشیج؛ مکتب موسیقی ایران و حنانه، غ-ب؛ ناتورالیسم زولا؛ ذخیره بزرگ (بحث سیاسی-اقتصادی)؛ هنر جدید در نقاشی و ژرژ براک، بهمن محصص؛ پیر لوتی، امیر پیشداد؛ انتقاد کتاب، پاک.
در بخش‌هایی از سرمقاله نخستین شماره اندیشه و هنر (که نشانگر دیدگاه زیبایی‌شناختی و سیاسی و اقتصادی نخستین نشریه فرهنگی پس از کودتای ۲۸ مرداد بود) آمده است:
آخرین شماره دوره نخست این نشریه (شماره ۵) در مرداد سال ۱۳۳۳ منتشر شد و طی این مدت بیش از هر شاعری از جمال شهران، شاعر مجموعه «رقص بر ساحل» شعر چاپ کرد.
دیگر شاعران دوره اول نشریه اندیشه و هنر: گلچین گیلانی، فریدون کار، نیما یوشیج، ت. چ. گورکین، نادر نادرپور و محسن هشترودی بودند.
دوره دوم
در سال ۱۳۳۴ مجله اندیشه و هنر پس از ده ماه تعطیلی، مجددا در خرداد ماه تجدید انتشار یافت. نخستین شماره دوره دوم اندیشه و هنر (شماره ۶) پس از ده ماه تعطیل و توقف، در خرداد ۱۳۳۴ منتشر شد. در سرمقاله این شماره تحت نام «راه آینده ما» می‌خوانیم:
فعالیت اندیشه و هنر از دوره دوم به بعد در حوزه هنر بیشتر می‌شود؛ اگرچه هنوز نیروی تعیین‌کننده‌ای در شعر نو نیست.
دوره سوم
دوره سوم اندیشه و هنر که از شهریور ۱۳۳۷ منتشر شد و تا فروردین ۱۳۳۹ ادامه یافت، به لحاظ ادب و هنر نو، پربارتر از دوره‌های پیشین بود؛ اگرچه از هنرمندان ایرانی کمتر اثری در آن چاپ می‌شد.
در سرمقاله نخستین شماره دوره سوم اندیشه و هنر، در علت عدم انتشار مرتب مجله می‌خوانیم که:
مطالب مرتبط با شعر نو در دوره سوم اندیشه و هنر، ترجمه شعری از «فریدریش ویلهلم نیچه» با نام «بر کوهستان‌های بلند»؛ ترجمه موزون شعر بسیار مشهور «سفر» شارل بودلر؛ و بحث دامنه‌دار «انحطاط هنری» بود.
شعر «سفر» را حسن هنرمندی ترجمه کرده بود. (۲:۴۶۷) این ترجمه موزون و مقفا سرمشق بسیاری از شاعران آن روز ایران قرار گرفت.
تا شماره پنجم دوره سوم اندیشه و هنر مطالب چشمگیری پیرامون شعر نو دیده نمی‌شود. در شماره پنجم، سرمقاله‌ای احساساتی-امریه‌ای، همچون مقالات کبوتر صلح، تحت عنوان «انحطاط هنری» علیه رمانتیک‌ها و سمبولیست‌ها (دو سبک مسلط دهه سی) چاپ می‌شود که بعدا علی‌اصغر حاج‌سیدجوادی و دیگرانی آن را پی می‌گیرند.
در بخش‌هایی از این مقاله - که نشانگر وضع عمومی روحیه جامعه و هنرمندان و وضع نقد در ایران است - می‌خوانیم:
پس از درگذشت نیما یوشیج فقط جنگ اندیشه و هنر (دوره سوم، شماره نهم، فروردین ۱۳۳۹) بود که شماره‌ای را به او اختصاص داد؛ دیگران به خبری اکتفا کردند. فهرست مطالب اندیشه و هنر به قرار ذیل بود:
سرمقاله؛ شمع سوخته (یادداشتی مرثیه‌وار از خواهر نیما - نیکیتا)؛ مفاوضه مولانا عقیل و جناب آلامد درباره خنیاگر کوهستان، محرر و محشی؛ پرویز داریوش؛ آن تک که بر همه اولی است، نبود (شعر) پرویز داریوش؛ دو نامه از نیما؛ مرحوم نیما یوشیج چه‌کاره بود؟ از تندرکیا؛ عروسک کوکی (شعر)، فروغ فرخزاد؛ چهار شعر از نیما؛ نیما پیر ما (شعر) محمود موسوی؛ عصیان مقدس نیما، غلامحسین غریب؛ فصولی پراکنده درباره این‌که نیما مردی بود مردستان، مهدی اخوان ثالث؛ کلمه‌ای چند درباره نیما، غلامعلی سیار.
دوره چهارم
چهارمین دوره اندیشه و هنر در سال ۱۳۳۹ (مهرودی) منتشر شد. در این دوره جز چاپ چند شعر از اخوان و شاملو و فروغ و نقدواره‌ای بر آخر شاهنامه، چندان به شعر نو نپرداخت.
در سال ۱۳۴۰ اندیشه و هنر در شماره آبان ماه ویژه‌نامه‌ای برای شعر نو منتشر می‌کند که البته با پاسخ‌های تندرکیا تقریبا پر می‌شود.
دوره پنجم
شمیم بهار در اویل دهه چهل همراه با آیدین آغداشلو در دوره پنجم مجله اندیشه و هنر مشغول کار شد و در طی سال‌های ۱۳۴۴ تا ۱۳۴۷ سرپرستی بخش ادبیات و هنرهای این مجله را به عهده گرفت. وی این نشریه را تبدیل به مجالی برای تجربه نوگرایی و نوجویی در داستان‌نویسی معاصر ایرانی کرد و کوشید معیارهای نقد ادبی جدید غرب را در بررسی داستان‌نویسی ایران به کار گیرد.
از اندیشه و هنر سه شماره در سال ۱۳۴۱ منتشر می‌شود: اردی‌بهشت، شهریور، دی.
شماره اردی‌بهشت مطلبی از دکتر تندرکیا دارد با نام «تحول صوری شعر فارسی»؛ با همان نثر و نظر، و شماره شهریور، مقاله‌ای از اخوان ثالث دارد به نام «نقطه تحول» که به‌نوعی تحول شعر را از دهخدا تا نیما بررسی کرده‌است. این مقاله نکته تازه‌ای نسبت به مقالات پیشین اخوان نداشت.
در سال ۱۳۴۲ از اندیشه و هنر دو شماره - ۷ و ۸ - در تیر و مهر ۱۳۴۲، و یک شماره در بهمن ماه منتشر شد. اگرچه شماره هشتم (مهر ۴۲) اندیشه و هنر، یکسر درباره هنر و شاعری است ولی بحثی درباره شعر نو ندارد؛ همچنان که آن دو شماره دیگر.
اندیشه و هنر که از اولین نشریات هنری-اجتماعی ترقی‌خواه پس از کودتای ۲۸ مرداد بود و به علل مختلف به‌طور نامرتب منتشر می‌شد، پس از ویژه‌نامه‌ای که برای پرتو دکتر تندرکیا انتشار داده بود، شماره دوم دوره جدیدش (دوره پنجم) را به احمد شاملو اختصاص می‌دهد.
در این شماره، بعد از یادداشتی از سردبیر، تحت نام «شاعر این روزگار» و دو شعر از زیباترین اشعار شاملو - «سرود پنجم» و «آیدا در آینه» می‌خوانیم:
حرف‌هایی از ا. بامداد؛ بحثی با ا. بامداد؛ شاعری مقاله‌ای از احمد شاملو؛ حاشیه‌ای بر شعر معاصر مقاله‌ای از احمد شاملو؛ شعر عاشقانه ا. بامداد (از احسان مژده و ا. روشن)؛ جست‌وجو در معنی اشعار باغ آینه (از پوران صلح‌کل)؛ نگرانی شاعر به پیرامونش (از ناصر وثوقی)؛ قالب شعر ا. بامداد (از فرامرز خیبری (آیدین آغداشلو))؛ اشارتی چند بر سرود پنجم (از م. ی) نامه‌ای از م. امید؛ یادداشت‌هایی درباره ادبیات و هنر امروز ایران - الف: شعر) (از فرامرز خیبری و احسان مژده)؛ کتاب‌گزاری (از ح. لیچ‌ئیم - ا. روشن و بهمن فرسی)؛ نقاشی (از آیدین آغداشلو)؛ تئاتر، سینما (از ف. پیامی).
مقالات این شماره اندیشه و هنر تماما قابل توجه و خواندنی است، ولی جالب‌ترین مطلب از شخص احمد شاملو است با نام «حاشیه‌ای بر شعر معاصر» که راجع به شعر سپید - که خود از پیشگامان و یگانه تثبیت‌کننده آن بوده‌است -. او در بخشی از مقاله (که پیشتر در سال ۱۳۳۹ در مجله فردوسی چاپ شده بود با لحنی که به نظر می‌رسد سخنانش بیشتر از سر خستگی کلنجار رفتن با مخالفین بوده باشد) سخن می‌گوید.
بعد از دوره پنجم اندیشه و هنر که دیگر شمیم بهار در آن نبود، این نشریه دیگر وزن سابق را نداشت و افول کرد تا در سال ۱۳۵۳ توقیف شد. تنها در سال سال ۱۳۵۹ یک شماره از آن بیرون آمد.
دوره ششم
از سال ۱۳۸۸ دوباره نشریه با مسئولیت ناصر وثوقی، مدیر مسوول اولیه و با شکل و شمایل دیگر منتشر شده است.
پی‌نوشت