علم کلام

علم کلام یا عقائد دانشی در محدوده دین اسلام است که به بحث پیرامون اصول اعتقادی و جهان‌بینی دینی بر مبنای استدلال عقلی و نقلی می‌پردازد و به شبهه‌هایی که در این زمینه مطرح می‌شود، پاسخ می‌دهد. علم(فن) کلام از علوم اسلامی است که رویکردهای متفاوتی در آن وجود دارد. در برخی رویکردها بر کاربرد عقل و علم در مسائل اعتقادی تاکید می‌شود و در برخی رویکردهای دیگر جنبه نقلی و سمعی آن مورد تاکید قرار می‌گیرد. علم کلام معتقد به تحقیقی بودن باورهای اعتقادی است، نه تقلیدی بودن آن‌ها.
این علم به پایه‌های اعتقادی در یک دین و مقابله و بحث با نظرات دیگر اندیشه‌ها می‌پردازد. جستارهایی مانند برهان‌های اثبات وجود خدا، حدوث یا قدم جهان هستی، نبوت خاصه و نبوت عامه، عدل الهی، امامت، معاد و… در این رشته نظری بحث می‌شود. دانشمند علم کلام را «متکلم» می‌نامند. در آثار اسلامی، گاه از متالهین دیگر ادیان نیز به عنوان متکلم نام‌برده شده‌است.
پیرامون واژه
لغت‌نامه دهخدا درباره علت نامیده شدن این علم بدین نام، چنین آورده است :
در دائرهالمعارف فارسی مصاحب در وجه تسمیه کلام آمده‌است:"در اینجا تاثیر دو زبان یونانی و سریانی را نباید فراموش کرد،زیرا در زبان یونانی لوگوس هم به معنای کلمه و هم به معنای کلام می‌آید و نیز به معنای استدلال و در زبان سریانی واژه ملل(mallal) با مشتقات آن به معنای کلام و استدلال وارد شده.در زبان لاتین نیز واژه ثئولوژی(theology) به معنای بحث درباره خداوند است که احتمال میرود در دوران نهضت ترجمه وارد حوزه علوم اسلامی شده باشد."
تفاوت علم کلام با فلسفه
گرچه ظاهر علم کلام و فلسفه الهی، هر دو بر مبنای استدلال عقلی(مسامحتا-مشترک لفظی است) استوار گردیده‌اند، ولی تفاوتهایی میان آن‌ها وجود دارد که به مهمترین آن‌ها اشاره می‌شود:
تفاوت از جهت موضوع بحث، به این معنا که موضوع بحث در علم کلام، عقاید دینی است، ولی موضوع بحث در فلسفه، مطلق وجود از آن جهت که موجود است می‌باشد.
تفاوت از جهت روش، به این معنا که فیلسوف، بدون پیش فرض، به بحث و بررسی یافته‌های عقلی پیرامون نظام هستی می‌پردازد، ولی متکلم، چهارچوب معینی را در زمینه عقاید و باورهای دینی در نظر می‌گیرد و تلاش می‌کند در پرتو عقل و نقل، اصول مورد نظر را به اثبات برساند.
تفاوت از جهت نوع دلایل، به این معنا که فیلسوف، تنها از دلایل عقلی بهره می‌جوید، ولی متکلم برای اثبات اصولی مانند اثبات وجود خدا و توحید و اثبات نبوت، از دلایل عقلی استفاده می‌کند، و در زمینه اثبات اصولی دیگر مانند امامت، معاد و غیره، هم از دلایل عقلی و هم از دلایل نقلی بهره مند می‌گردد.
متکلم
متکلم یا کلام‌شناس کسی است که با علم کلام و اصول آن، آشنا باشد.
لغتنامه دهخدا در سرواژه متکلم چنین آورده‌است :
عارف به علم کلام. (از اقرب الموارد). کسی را گویند که بعلم کلام و اصول آشنا باشد. این علم را برای آن علم کلام خوانند که اولین اختلاف در کلام الله را مطرح و مورد مباحثه قرارداده و از مخلوق و غیر مخلوق بودن آن صحبت بمیان آورده‌اند. (از الانساب سمعانی). صاحبان علم کلام. و علم کلام علمی است که در آن مقدمات علم منقول را به دلایل عقلی ثابت کنند و دلایل رابه ادله عقلیه موجه سازند. اهل کلام. کلامی. آن که علم کلام داند. آن که توفیق میان فلسفه و دین خواهد. عالم بعلم کلام. دانای بعلم کلام. آن که فهم حقایق اشیاء خواهد به برهان با شرط مطابقت با دین. عالم به علم کلام. (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). که حقایق اشیاء را با برهان و انطباق با احکام شرع درک کند و بدیگران تعلیم دهد از طریق خطابه و جز آن.
موضوعات علم کلام
علاوه بربررسی اصول دین و اعتقادات اسلامی موارد زیر نیز مطرح اند
رابطه میان عقل (علم) ودین(وحی)
وحدت یا کثرت دین (پلورالیسم)
رابطه دین با سیاست (سکولاریسم)
رابطه آزادی و دین (ایین الهی یابشری)
رابطه میان قضا و قدر الهی واختیار انسان
عصمت انبیا-علل گرایش بدین و
مذاهب کلامی
مذاهب کلامی بسیاری در جهان اسلام مطرح شده‌است، ولی معروفترین آن‌ها عبارتند از:
مکتب کلامی اصولیون ( شیعه )
مکتب کلامی اخباریان ( شیعه )
مکتب کلامی اهل حدیث ( شیعه)
مذهب کلامی اشاعره
مذهب کلامی معتزله
تاریخچه علم کلام در اسلام
مذهب کلامی امامیه، به زمان اهل بیت باز می‌گردد. این مکتب در عصر امام محمد باقر متولد سال ۵۷ هجری، و امام جعفر صادق، متولد سال ۸۳ هجری، به اوج خود رسید.
در قرن دوم هجری، برخی از مکاتب عقلی کلامی دیگر، مانند مکتب «معتزله» پدید آمدند. مکتب معتزله، توسط «واصل بن عطاء»، متوفای سال ۱۳۱ هجری بنیانگذاری شد. او با حسن بصری معاصر بود و در مجالس درس او شرکت می‌نمود، ولی از شیوه فکری وی کناره‌گیری کرد و حوزه کلامی دیگری را تاسیس نمود و بدین جهت، مکتب او «معتزله» نامیده شد؛ در حالی که پیروان این نحله، خود را «اهل التوحید و العدل» می‌نامیدند.
در قرن سوم هجری، مکاتب فکری و کلامی دیگری نیز، مانند مکتب «طحاویه» توسط «احمد ابن محمد ابن سلامه الطحاوی»، متولد سال ۲۲۹ هجری در مصر، و مکتب «اشعریه» توسط «ابو الحسن علی ابن اسماعیل اشعری»، متولد سال ۲۶۰ یا ۲۷۰ هجری در منطقه بین النهرین، و مکتب «ماتریدیه» توسط «ابومنصور ماتریدی»، متوفای سال ۳۳۳ هجری در سمرقند بوجود آمدند.
متکلمان مشهور
معتزله
واصل بن عطاء
جاحظ
ابوعلی جبایی
ابوالقاسم بلخی
زمخشری
قاضی عبدالجبار
ابن ابی الحدید
ابولهذیل علاف
ابراهیم بن سیار معتزلی
اشعری
ابوالحسن اشعری
امام الحرمین جوینی
ابوحامد محمد غزالی
فخر رازی
ابن خلدون
تفتازانی
جلال‌الدین سیوطی
ابن هیثم
عضدالدین ایجی
ماتریدی
ابو منصور ماتریدی
امامی
هشام بن حکم
مومن الطاق
زراره
ابوسهل نوبختی
ابن قبه رازی
شیخ مفید
ابویعلی جعفری
سید مرتضی
شیخ طوسی
خواجه نظام الملک طوسی
ابوحاتم رازی(مورد اختلاف)
علامه حلی
اسماعیلی
ناصرخسرو
ابویعقوب سجستانی
ابوحاتم رازی(مورد اختلاف)
حسن صباح
خواجه نصیر الدین طوسی
شمس‌الدین محمد خفری