ابوحنیفه نعمان بن ثابت

ابوحنیفه یا ابوحنیفه النعمان بن ثابت بن زوطا بن مرزبان (۸۰ - ۱۵۰ هجری قمری/۶۹۹-۷۶۷ میلادی) فقیه و متکلم نامدار کوفه و پایه‌گذار مذهب حنفی از مذاهب چهارگانه اهل سنت است. اهل سنت او را «امام اعظم» و «سراج الائمه» لقب داده‌اند. پیروان ابوحنیفه را حنفی می‌نامند. ابو حنیفه از حماد بن ابی سلیمان، و از ابراهیم نخعی و علقمه به قیس شاگرد عبدالله بن مسعود، علم فقه و حدیث را اخذ و تلقی نمود. شافعی و مالکی به کمالات او معترف بوده‌اند.
بیشتر منابع، اصلیت او را از کابل می‌دانند. در برخی منابع هم ترمذ یا نسا به عنوان محل سرزمین اجدادش نام برده شده‌است. می‌گویند جد وی از موالی و ایرانی بود. وی در سال ۸۰ هجری قمری در شهر کوفه متولد شد. ابوحنیفه علاوه بر فقیه بودن در زمان خود بازرگان موفقی نیز بود.
وی در نزد اهل سنت یکی از بزرگ‌ترین فقها به‌شمار می‌رود.
مکتب کلامی ابوحنیفه
ابوحنیفه میگوید: برای استنباط احکام، نخست به کتاب خدای تعالی مراجعه می‌کنم، اگر نتوانستم از کتاب خدا و سنت پیغمبر(ص) حکمی استنباط کنم از گفته‌های صحابه بهره گرفته و بقیه را رها می‌نمایم و به قول دیگری عمل نمی‌کنم. سپس اضافه می‌کند:اگر حدیثی از پیغمبر(ص) به ما برسد آن را به کار می‌بندیم و اگر از صحابه باشد در پذیرفتن آن مختاریم و اگر از تابعین باشد با آن مقابله می‌کنیم.
ابوحنیفه را یکی از فقهای اصلاحگر می‌دانند. وی در راه استخراج احکام فقهی روشی غیر از دیگر فقها در پیش گرفت. نقل است که می‌گفت: «اگر رسول‌الله در زمان ما می‌زیست همین‌ها را می‌گفت که من می‌گویم». پیروان ابوحنیفه، مذهب و روش او را اهل رای می‌نامند زیرا ابوحنیفه قائل به رای است چنان که بعد از صدور هر فتوایی و حکمی عنوان می‌کرد «این سخن ما رای است و بهترین سخنی است که بر آن دست یافته‌ایم، پس هر که بهتر از سخن ما آورد، او از ما به صواب نزدیک‌تر است» او با اهل حدیث مخالف بود و تنها در شرایطی اقدام به قبول احادیث متواتر می‌کرد که از اصحاب نقل شده باشد و حدیث و خبر مفرد را قبول نداشت. به نقل از ابن خلدون می‌گویند که از مجموع احادیث منتسب به پیامبر او فقط به درستی ۱۷ حدیث باور داشته‌است. این شیوه او می‌تواند به خاطر متکلم بودن او و تاثیرش در روش فقهی وی باشد. همچنین او قیاس و استحسان را هم به عنوان اصول در اجتهاد پذیرفت.
در کنار آن دسته از شاگردان ابوحنیفه که عمده همت خود را در ترویج فقه ابوحنیفه مصروف داشته‌اند، گروه دیگری نیز بودند که او را به عنوان یک متفکر دینی مطرح می‌ساختند. قراینی در دست است که نشان می‌دهد حماد فرزند ابوحنیفه بدون این که در تاریخ، شخصیت پرجنجالی از خود بر جای نهاده باشد، عامل انتقال افکار ابوحنیفه بوده و شاید خود نیز تفسیرها و افزوده‌هایی بر آن افکار داشته‌است، چنان که می‌توان به قرار گرفتن نام حماد در سند روایات الفقه الا کبر و مهم‌تر از آن به رده یمان بن رئاب متلکم خارجی بر حماد بن ابی حنیفه اشاره کرد. ابو معاویه ضریر، قدید بن جعفر و ابراهیم بن طهمان از دیگر شاگردان ابوحنیفه در مذهب، «مرجی» دانسته شده‌اند و از آن میان قدید آثاری در کلام داشته‌است.
به هر روی عقاید حنفی مخالف اصحاب حدیث هرگز در عراق و در مغرب آن دیار شکوفا نگردید و رونق آن در مشرق‌زمین، به ویژه در بلخ در ایران و ترکستان باید جستجو کرد. مردم خراسان که در زمان حیات ابوحنیفه از مهم‌ترین دوستداران و مراجعان او بودند، پس از درگذشت وی همچنان هواداری خود را حفظ نمودند. به گفته صفی الدین بلخی رابطه سه‌گانه بین ابوحنیفه، مذهب ارجاء و مردمان بلخ به حدی نزدیک بود که بلخ را از آن رو که کانون دوستداران ابوحنیفه و پیروان او بود، مرجی‌آباد می‌خواندند. ابوبکر خوارزمی نیز در از عشق مفرط بلخیان به ابوحنیفه شکوه نموده‌است. گفته‌اند که بسیاری از طالبان بلخی در عراق ملازمت مجلس ابوحنیفه را داشتند و در زمره آنان باید ابو مطیع بلخی، قاضی بلخ، سلم بن سالم بلخی، از بزرگان صاحب‌نفوذ در خراسان و ابواسحاق زیات بلخی را برشمرد که همگی از سوی اصحاب حدیث «مرجی» لقب یافته‌اند
ابوحنیفه در این میان ابومطیع بلخی نظریه‌پرداز شاخص این مکتب بوده و اطلاعاتی که در منابع گوناگون درباره عقاید وی به دست داده شده‌است، می‌تواند چهره کلی این مکتب را در دوره آغازین خود ترسیم نماید. از آن جمله باید به نزدیکی ابومطیع با معتزله در مسئله قدر و عقیده او به فناپذیری بهشت و دوزخ اشاره کرد. همچنین در کنار ابومطیع باید از ابومقاتل حفص بن سلم سمرقندی، یکی از شاگردان خراسانی ابوحنیفه نام برد که راوی نخستین کتاب العالم و المتعلم است. کتابی که ابومطیع بلخی آن را از ابومقاتل روایت کرده و مندرجات آن با تعالیم مکتب حنفی عدل‌گرا سازگار است.
مکتب فقهی ابوحنیفه
در سده‌های دوم و سوم هجری قمری، در خراسان مکتبی در حال شکل گرفتن بود که نظام اعتقادی خود را بر گرفته از آراء ابوحنیفه می‌دانست و برخی شاگردان عراقی او چون ابویوسف، محمد بن حسن، زفر بن هذیل و حسن بن زیاد لولوی را به عنوان پیشگامان مکتب خود قلمداد می‌کرد. صرف نظر از تفکر ارجاء و ثمرات اعتقادی آن، در دیگر مسائل اعتقادی اختلاف ویژه‌ای با اصحاب حدیث نداشت. مهم‌ترین کانون رواج این مکتب سرزمین ماوراءالنهر و به ویژه دو شهر سمرقند و بخارا بود و اوج شکوفایی آن به دوره سامانیان (۲۶۱-۳۸۹ ق/ ۸۷۵-۹۹۹م) باز می‌گشت.
این احتمال دور نیست که محیط سنت‌گرای مرو، زیستگاه ابن‌مبارک، یکی از کانونهای نخستین برای پای گرفتن مکتب حنفی اهل سنت و جماعت بوده باشد. در این مورد علاوه بر هواداری ابن‌مبارک از ابوحنیفه، حضور ابوعصمه نوح بن ابی‌مریم از شاگردان میانه‌رو ابوحنیفه که به عنوان قاضی شهر به مرو آمده بود، می‌توانست نقش موثری ایفا نماید. گفتنی است که یکی از کهن‌ترین اعتقادنامه‌های این مکتب متن کوتاهی به روایت نوح بن ابی‌مریم از ابوحنیفه است. به علاوه همو بود که سعی داشت حنفیان را متقاعد کند که ابوحنیفه در مورد جواز قرائت غیرعربی در نماز از فتوای خود عدول نموده‌است.
گروهی از حنفی‌مذهبان در ری حضور داشتند که در اصول و فروع پیرو ابوحنیفه بودند و کانون مذهبی آنان در ری مسجد طغرل بود.
روایت‌هایی است که دیدار ابوحنیفه با محمد باقر را تصریح می‌کند که در آن دیدار که در مدینه انجام شده‌است محمد بن علی روش قیاس ابوحنیفه را تحریف دین محمدص می‌داند.
وی همچنین در بحث جبر و اختیار به آزادی عمل انسان معتقد است و فعل آدمی را در مصدرش مد نظر قرار می‌دهد با استناد به این جمله او:
«اعمال بشر نسبت به قضا و قدر مانند شعاع‌های خورشید است به خود خورشید.»
از ویژگی‌های ابوحنیفه که جمیع محققین و فقها بر آن اتفاق نظر دارند صراحت و بی‌باکی او در دادن فتوی است و تسامح و اغماض از خصایص فتاوای او می‌باشد.
او شاگردان زیادی داشت از جمله: زفر بن هذیل، داوود طائی، ابویوسف قاضی، ابومطیع بلخی، محمد بن حسن شیبانی، اسد بن عمرو بجلی، حسن بن زیاد لولوی و پسرش حماد بن ابی‌حنیفه عبدالله بن مبارک و جارود نیشابوری و عبدالکریم جرجانی و ابونعیم و وکیع.
اما تعدادی از برجسته‌ترین متفکران مسلمان معتقدند که مذهب خود ابوحنیفه با چیزی که امروز با نام فقه حنفی خوانده می‌شود تفاوت دارد. استاد سابق تاریخ و تمدن اسلامی دانشگاه الازهر قاهره، احمد صبحی منصور می‌نویسد: «شیبانی و ابویوسف مشهورترین شاگردان ابوحنیفه بودند لکن روش ابوحنیفه را منحرف کردند. ابوحنیفه به رد احادیث و امتناع از سرسپردگی به قدرت معروف بود ولی ابویوسف و شیبانی به کسوت قاضیان رژیم عباسی درآمده و به سیاست‌های عباسی در نقل حدیث پایبند شدند و به شوکت و قدرت لبیک گفتند و این در حالی بود که استاد آن دو یعنی ابوحنیفه مورد تعذیب رژیم عباسی قرار گرفت سپس در سال۱۵۰ هجری توسط سم و به دستور منصور عباسی به قتل رسید»
احمد صبحی منصور معتقد است، که فقه حنفی به مرور زمان در ثوابت فقهی شافعی و مالک بن انس محصور شد و در واقع فقه ابوحنیفه روش فقهی شاگردان اوست که بعدها به اهل حدیث پیوستند. این سخن احمد صبحی منصور با توجه به حجم عظیم نقدها و بعضا تکفیر اهل حدیث بر ابوحنیفه، منطقی به نظر می‌آید.
دکتر محمد عابد جابری می‌نویسد: «آنچه مناقشه ناپذیر است این است که شافعی بزرگترین قانونگذار عقل عربی است، پیش از او  به ویژه با ابوحنیفه  «رای» آزاد بود.. نزد ابوحنیفه و به‌طور کلی اهل رای، قانونگذار عقل است ابوحنیفه در شریعت، مانند معتزله در عقیدهکلام است ولی نزد شافعی برای عقل، قانون نهاده می‌شود و عقل، خود قانونمند می‌گردد. اگر بدانیم که همه مذاهب فقهی (به استثنای منکران قیاس، شیعه و ظاهریه) با اختلافهای نسبی، قواعد شافعی را پذیرفته و مبنا گرفته‌اند درخواهیم یافت که قواعد شافعی در پژوهش سازه‌ها و سمت دهنده‌های عقل عربی چه اهمیت و ارزشی دارند.»(برگرفته از کتاب تکوین العقل العربی/مجله نقد و نظر سال سوم، شماره چهارم ترجمه: مهدی خلجی)
ابوحنیفه و حدیث و قیاس
مخالفان به ابوحنیفه اعتراض کردند که او، رای و اجتهاد را در استنباط حکم به کار می‌گیرد و عمل به حدیث را کنار گذاشته است، ابوحنیفه در پاسخ گفت: مردمان عجیبی هستند، مرا متهم می‌کنند که فقط به رای حکم کرده‌ام، در صورتی که چنین نیست، جز با توجه به سنت هیچ فتوایی نداده‌ام.
ابوحنیفه هیچگاه بدون تحقیق و تفحص، حدیثی را نمی‌پذیرفت و به اندازه‌ای در این زمینه دقت می‌کرد که جای هیچ نوع شک و شبهه را باقی نمی‌گذاشت. می‌گوید: اگر به ما برسد، آن را به کار می‌بندیم و اگر از صحابه باشد در پذیرفتن حدیثی از پیغمبر آن مختاریم، و اگر از تابعین باشد با آن مقابله می‌کنیم.
ابوحنیفه سپس ادامه می‌دهد که: به خدا قسم هر که بگوید که ما قیاس را بر نص مقدم داشته‌ایم، صحت ندارد، و درباره اینکه آیا بعد از نص به قیاس نیاز هست؟ اظهار می‌دارد که: نخست به کتاب خدا عمل می‌کنیم، سپس به سنت. پس از آن به نظریات صحابه که در آن متفق‌القول باشند، و اگر در قضیه‌ای اختلاف کرده باشند، در صورتی که بین دو حکم، علتی یافت شود با استفاده از قیاس، حکمی را بر حکم دیگری ترجیح می‌دهیم تا معنی روشن گردد.
آزادی فردی
ابوحنیفه در فقه خود تکیه خاصی بر آزادیهای فردی در امور مختلف اجتماعی، چون ازدواج و معاملات دارد، تا آنجا که گاه این آزادی را به‌سان قاعده‌ای در تعارض با منابع نقلی ضعیف ترجیح داده‌است. آشکارترین نمونه، نظر او در مورد آزادی زن در عقد ازدواج است. او ازدواج یک زن بالغ و عاقل را به رضای خویش جایز دانسته و صدور عقد از جانب ولی و حتی اذن ولی را در صحت عقد شرط نشمرده‌است. وی با ابراز این نظر در واقع با رای مشهور مخالفت ورزیده‌است و حتی شاگردان او، ابویوسف و محمدبن‌حسن در این رای از وی پیروی نکرده‌اند. از نمونه‌های تکیه او بر آزادی فردی در معاملات، دیدگاه وی درباره «حجر» است که بر خلاف مشهور، عواملی چون افلاس، دین و حتی سفه و فسق را از موجبات حجر ندانسته، صاحبان این صفات را در تصرف در اموال خویش بر وفق صلاح و تدبیر خود آزاد شمرده‌است. نمونه دیگر، نظر وی در مورد تصرف بی‌مورد و غیرضروری از جانب پدر در اموال فرزند است که ابوحنیفه در این موارد به حفظ حق حاکمیت فرزند بر اموال خود رای داده و در صورت خسارت، پدر را ضامن شمرده‌است. سهل‌گیری او در مورد صلح و توافقهای حقوقی نیز ریشه در همین دیدگاه او دارد.
ابوحنیفه و اهل حدیث
در مورد ابوحنیفه جستجوی موجزی در کتب تراجم و جرح و تعدیل محدثان، ستیز اهل حدیث با او را به روشنی معلوم می‌کند. علامه ابن خلدون می‌نویسد که ابوحنیفه تنها به هفده حدیث اعتقاد داشت (مقدمه ابن خلدون، ج۲/علم حدیث)
متاخران محدثین و فقها به خصوص از قرن چهارم و پنجم به بعد با دگرگونی مدرسه فقهی ابوحنیفه سعی در توجیه ضدیت او با حدیث نموده‌اند که البته این توجیهات با خود شواهد مکرر تراثی هیچ سنخیتی ندارد. نگاهی گذرا به کتب محدثان تا قرن چهار و پنج حقایق دیگری را در مورد ابوحنیفه ثابت می‌کند:
محمد بن سعد(۲۳۰ه)، ابوحنیفه را «ضعیفا فی الحدیث» می‌خواند (طبقات کبری ۶/۳۶۹ و ۷/۳۲۲).
محدث مشهور، خطیب بغدادی(۴۶۳ه) ذیل تذکره طولانی ابوحنیفه از محدث عبد الرزاق الصنعانی(۲۱۱ه) روایت می‌کند که تنها در حدود بیست حدیث از ابوحنیفه نقل شده است(تاریخ بغداد ۱۳/۴۴۸  دارالکتب العلمیه بیروت)
محدثحاکم نیشابوری(۴۰۵ه) از محدث بزرگ مکه، «سفیان بن عیینه الهلالی»(متوفی ۱۹۸ه) نقل می‌کند: «یا اصحاب الحدیث تعلموا فقه الحدیث لا یقهرکم اصحاب الرای ما قال ابو حنیفه شیئا الا ونحن نروی فیه حدیثا او حدیثین: ای اصحاب حدیث به تعلیم حدیث مشغول باشید مبادا که اهل رایلقب اصحاب ابوحنیفه بر شما چیره شوند. ابوحنیفه چیزی نگفته مگر اینکه ما درباره آن، یک حدیث یا دو حدیث روایت کرده‌ایم»(معرفه علوم الحدیث، ص۶۶  دارالآفاق بیروت الطبعه الرابعه)
محدث و فقیه برجسته حنبلی، ابن جوزی(۵۹۷ه)، ذیل تذکره ابوحنیفه می‌نویسد: «فاما المسائل التی خالف فیها الحدیث فکثیره: و اما مواردی که احادیث در آن موارد با نظرات ابوحنیفه مخالفند، بسیار است» و سپس حدود سی مورد از مشهورترین اختلافات آرای ابوحنیفه نسبت به احادیث صحیح بخاری و صحیح مسلم را نقل می‌کند (المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، ج۸ ذکر متوفیان سال ۱۵۰ه) ابن جوزی در کتاب دیگرش پس از بیان جرحهای وارد بر ابوحنیفه می‌نویسد: «و لیس من اهل الحدیث: او از اهل حدیث نیست»(الضعفاء و المتروکین لابن الجوزی، ش۳۵۳۹)
کسانی مانند ابن خلدون سعی در دفاع از ابوحنیفه در برابر محدثان و نقل نکردن سخنان مخالفانش بوده‌اند اما محدث نامدار ابن حبان البستی (متوفی ۳۵۴ه)، بوحنیفه را بدعتگزار خوانده و می‌نویسد: «کان داعیا الی الارجاء والداعیه الی البدع لا یجوز ان یحتج به عند ائمتنا قاطبه لااعلم بینهم فیه خلافا علی ان ائمه المسلمین واهل الورع فی الدین فی جمیع الامصار وسائر الاقطار جرحوه واطلقوا علیه القدح الا الواحد بعد الواحد: اوابوحنیفه از داعیان تفکر ارجاء و دعوت کنندگان به بدعت بود. قاطبه ائمه ما اجازه نداده‌اند که به اقوالابوحنیفه احتجاج شود. کسی را در میان ائمه حدیث نمی‌شناسم که مخالف باشد، پیشوایان اسلام و اهل ورع در تمام شهرهای بزرگ و کوچک، ابوحنیفه را جرح کرده و در او طعن زده‌اند الا تعدادی انگشت شمار»(المجروحین،۳/۶۴ دارالباز مکه) همچنین ابن حبان از سفیان ثوری(۱۶۱ه) یکی از قله‌های حدیثی معاصر ابوحنیفه، نقل می‌کند که: «استتیب ابو حنیفه من الکفر مرتین: ابوحنیفه را دو بار از کفر توبه دادند»(المجروحین، ۳/۶۴)
محدث محمد بن ابی حاتم الرازی (متوفی۳۲۷ه) در کتاب معروف «الجرح و التعدیل» می‌نویسد: «کان ابو حنیفه یحدثنا فاذا فرغ من الحدیث قال هذا الذی سمعتم کله ریح وباطل.. کان ابو حنیفه مسکینا فی الحدیث: ابوحنیفه برای ما حدیث می‌گفت و هرگاه از این کار فارغ می‌شد می‌گفت: چیزهایی که شنیدید همگی باد هوا و باطل است.. ابوحنیفه در حدیث مسکین بود»(الجرح و التعدیل ذیل ترجمه ابوحنیفه، ج۸ ش۲۶۰۲  دار احیاء التراث العربی)
اهل حدیث در اتهام تکفیر و تفسیق ابوحنیفه از هم پیشی می‌جستند. از مالک بن انس(۱۷۹ه) پیشوای فقهای مالکیه نقل شده: «مالک بن انس یقول ان ابا حنیفه کاد الدین ومن کاد الدین فلیس له دین: مالک بن انس می‌گفت که ابوحنیفه در دین فریبکاری می‌کند و هر کس در دین فریبکاری کند دین ندارد»(الضعفاء الکبیر العقیلی۴/۲۸۱ دارالکتب العلمیه بیروت)
پسر احمد بن حنبل، یعنی عبد الله بن احمد بن حنبل(۲۹۰ه) که خود او نیز از ارکان و قله‌های اهل حدیث می‌باشد از محدث کوفه «حماد بن ابی سلیمان»(۱۲۰ه) نقل می‌کند: «سمعت سفیان الثوری یقول قال لی حماد بن ابی سلیمان اذهب الی الکافر یعنی ابا حنیفه فقل له ان کنت تقول ان القرآن مخلوق فلا تقربنا: از سفیان ثوری نقل شده که حماد بن ابی سلیمان به من گفت: به نزد کافر برو  منظورش از کافر ابوحنیفه بود  و به او بگو اگر معتقدی قرآن مخلوق است به ما نزدیک نشو!»(کتاب السنه لعبدالله بن احمد/ش۲۳۹)
محدث ابونعیم الاصبهانی(متوفی۴۳۰ه) ابوحنیفه را متهم می‌کند که چندین بار کافر شده است: «الردیء غیر مره»(کتاب الضعفاء لابی نعیم، تذکره نعمان بن ثابت ش۲۵۵) در حالی که یکی از معروفترین روایات چنددهگانه جعلی مسند ابوحنیفه که بعد از سیصد سال به او منسوب شده متعلق به خود ابونعیم اصفهانی است.
ابن قتیبه(۲۷۶ه) پس از بیان اعلان نفرت اهل حدیث و لعنت خداوند بر ابوحنیفه، از فقیه و مفتی معروف رژیم اموی الاوزاعی(۱۵۸ه)  مخترع مجازات مرتد  نقل می‌کند که می‌گفت: «کان الاوزاعی یقول انا لا ننقم علی ابی حنیفه انه رای کلنا یری ولکننا ننقم علیه انه یجیئه الحدیث عن النبی صلی الله علیه وسلم فیخالفه الی غیره: اوزاعی می‌گفت ما به خاطر رای و نظر از ابوحنیفه کینه نداریم بلکه کینه ما از او به این خاطر است که حدیث نبی(ص) به ابوحنیفه می‌رسد ولی او مخالف حدیث را می‌پذیرد»(تاویل مختلف الحدیث، ص۵۲  دارالکتب العلمیه بیروت)(کتاب السنه، ش۲۵۱)
همچنین عبد الله بن احمد بن حنبل از الاوزاعی نقل می‌کند: «عن الاوزاعی قال ما ولد فی الاسلام مولد اشر من ابی حنیفه: در اسلام هیچ مولودی شرورتر از ابوحنیفه متولد نشده است!»(کتاب السنه، ش۲۴۸)
در واقع خصومت اهل حدیث و حشویه با ابوحنیفه یا امام اعظم، چیزی نیست که قابل کتمان باشد. تمام متقدمان اهل حدیث و در راس آن‌ها کسانی چون بخاری، احمد بن حنبل، سفیان ثوری، ابن عدی جرجانی، ابن حبان و.. در او طعن زده‌اند(«تاریخ کبیر» بخاری ج۸)(«الکامل فی ضعفاء الرجال» ابن عدی، ج۷ صفحه۶ به بعد  دارالفکر بیروت ط۳)
اما شاید بزرگترین معاند ابوحنیفه، احمد بن حنبل(۲۴۱ه) است که در تثبیت آرای حشویه نقش بسزایی داشت و حتی مدرسه فقهی حنابله به او منتسب گشته است هرچند بزرگانی چون ابن جریر طبری، اساسا احمد حنبل را فقیه نمی‌دانستند بلکه صرفا او را محدث و راوی قلمداد می‌کنند. طعنهای احمد بن حنبل بر ابوحنیفه در تراث روایی به وفور وجود دارد:
عبد الله بن احمد حنبل نقل می‌کند از پدرش درباره «اسد بن عمرو» سوال کرده و احمد حنبل چنین پاسخ می‌دهد: «کان صدوقا ولکن کان من اصحاب ابی حنیفه لا ینبغی ان یروی عنه شیء: اواسد بن عمرو صدوق است ولی جزء اصحاب ابوحنیفه بوده و شایسته نیست چیزی از او نقل شود»(الجرح و التعدیل ج۲ ش۱۲۷۹)
احمد حنبل می‌گوید: «اصحاب الرای وهم مبتدعه ضلال اعداء للسنه والاثر یبطلون الحدیث.. ویتخذون ابا حنیفه و من قالب قوله اماما: اصحاب رای آن‌ها بدعتگزار، گمراه، دشمن سنت و حدیث هستند. آن‌ها حدیث را باطل می‌کنند.. و ابوحنیفه و امثال او را امام می‌دانند»(طبقات الحنابله، ۱/۷۱  تحقیق: عبدالرحمن العثیمین/جامعه ام‌القری مکه المکرمه)
عبد الله بن احمد بن حنبل از امام حدیث برجسته نیشابور «اسحاق بن منصور الکوسج»(۲۵۱ه) نقل می‌کند: «عن اسحاق بن منصور الکوسج قال قلت لاحمد بن حنبل یوجر الرجل علی بغض ابی حنیفه واصحابه قال ای والله: از اسحاق بن منصور نقل شده که به احمد حنبل گفت آدمی از بغض و کینه نسبت به ابوحنیفه و اصحابش اجر می‌برد و ابن حنبل گفت: والله که چنین است»(کتاب السنه، ش۲۲۸)
سخنان تند احمد حنبل درباره ابوحنیفه مشهور است. از جمله: «ذکر ابو حنیفه عند احمد بن حنبل فقال رایه مذموم: نزد احمد حنبل نامی از ابوحنیفه آمد و او گفت: نظراتش مذموم است»(الجرح و التعدیل ج۸ ش۲۰۶۲)
«سمعت احمد بن حنبل یقول ما قول ابی حنیفه والبعر عندی الا سواء: از احمد حنبل شنیدم که می‌گفت سخنان ابوحنیفه و نعره شتر در نزد من یکی هستند»(تاریخ بغداد ۱۳/۴۳۹)(کتاب السنه، ش۲۳۰)
«سالت ابا عبد الله وهو احمد بن حنبل عن ابی حنیفه وعمرو بن عبید فقال ابو حنیفه اشد علی المسلمین من عمرو بن عبید لان له اصحابا: از احمد حنبل درباره ابوحنیفه و عمرو بن عبید از شیوخ بزرگ معتزله سوال کردم. احمد بن حنبل گفت: خطر ابوحنیفه برای مسلمین بیشتر از عمرو بن عبید است چون ابوحنیفه اصحاب دارد»(تاریخ بغداد ۱۳/۴۳۷،۴۳۸)
موارد فوق تنها گوشه‌ای از حجم انبوه طعن‌ها و مذمت‌های وارد شده بر ابوحنیفه است وگرنه کتب تراجم و جرح و تعدیل سرشار از جرح فقهای حدیث بر ابوحنیفه می‌باشد به‌طوری‌که خطیب بغدادی بیش از پنجاه صفحه را فقط به ذکر اقوال علما در طعن و ذم ابوحنیفه اختصاص داده است(تاریخ بغداد جلد۱۳ صص۳۹۹  ۴۵۳دارالکتب العلمیه بیروت)
تمام این طعنها، جرح‌ها، اتهامات و کنایه‌ها به خاطر این بود که ابوحنیفه، حدیث را به رسمیت نمی‌شناخت هرچند فقه حنفی با گذشت زمان و به تدریج محصول افکار شاگردان او شد نه خود ابوحنیفه. چنانکه کسانی مانند احمد بن یحیی بن زهیر العقیلی(۴۲۴ه)، فقیه حنفی قرن چهارم و پنجم کتابی را با نام «الخلاف بین ابی حنیفه واصحابه وما انفرد به عنهم» درباره اختلافات فقهی ابوحنیفه با شاگردانش تالیف کرده‌است.(الاعلام۱/۲۶۸  دارالعلم)
روند تکفیر ابوحنیفه توسط اهل حدیث تا دوران معاصر هم ادامه دارد به‌طوری‌که شیخ محمد الغزالی از بزرگترین مشایخ معاصر الازهر شهادت می‌دهد که معروفترین رهبر سلفیه مصر در حضور او و چندین شخص دیگر ابوحنیفه را کافر خطاب کرده‌است: «ان زعیم السلفیه الاسبق فی مصر الشیخ حامد الفقی حلف بالله ان اباحنیفه کافر و لایزال رجال ممن سمعوا الیمین الفاجره احیاء: رهبر سابق سلفیه مصر شیخ حامد القفی به خدا سوگند خورد که ابوحنیفه کافر است و کسانی که شاهد این سوگند پلید بودند هنوز فوت نکرده‌اند»(سر تاخر العرب ص۵۲  نهضه مصر)
مخالفت با دستگاه حکومت و مرگ
ابوحنیفه، پس از درگذشت استادش حماد بن ابی سلیمان (۱۲۰ ق) به عنوان برجسته‌ترین شاگرد حلقه او مرجع صدور فتوا و تدریس فقه در کوفه گردید و از جایگاه اجتماعی ویژه‌ای برخوردار گشت. در فاصله سالهای ۱۲۱-۱۳۲ ق که حکومت اموی واپسین سالهای خودرا می‌گذراند، ابوحنیفه به عنوان فقیهی مخالف با فساد دستگاه حکومت، با دیدگاههای اعتقادی خاص خود، بسیار مورد توجه جناحهای مخالف حکومت، غیر از خوارج، قرار گرفت.
در سالهای ۱۲۹ ق امویان از وی خواستند که مسند قضا را بپذیرد، وی در خواست هبیره را با وجود فشاری که بر وی وارد آوردند رد نمود، و به مکه فرار نمود، در سالهای پایانی حاکمیت امویان وی در مکه زیست و به گسترش آراء فقهی خود پرداخت. با پیروزی عباسیان به کوفه بازگشت و با حیله‌ای لفظی از بیعت با خلیفه سرباز زد.
مخالفت خاموش ابوحنیفه، زمانی آشکار شد که در ۱۴۵ ق ابراهیم بن عبدالله حسنی از امامان زیدی در بصره برضد خلافت منصور قیام کرد و ابوحنیفه نفوذ خودرا در تایید این قیام به کار گرفت. با سرکوب آن قیام توسط منصور رجال با نفوذی چون ابو حنیفه از تعرض مصون ماندند.
در سالهای پایانی عمر ابوحنیفه، منصور پذیرفتن منصب قضا را بر وی الزام کرد، اما وی از پذیرش منصب قضا ابا ورزید. پافشاری منصور براینکه ابوحنیفه را به امور دیوانی بکشاند، ممکن است واکنشی در برابر پیشینه سیاسی وی بوده باشد.
دنبال قیام حسان بن مجالد خارجی در نزدیکی موصل، منصور که از موصلیان به خشم آمده بود، ابوحنیفه ودو فقیه دیگر از کوفیان را احضار کرد تا بر نقض عهدنامه سابق خلیفه با موصلیان مهر تایید نهاده، اورا در سرکوب ایشان برصواب شمارند، ولی ابوحنیفه رایی برخلاف میل خلیفه ابراز داشت و خلیفه ناچار شد که عهدنامه مزبور را پای برجا شمارد.
درآخرین روزهای زندگانی ابوحنیفه، منصور او را به بغداد فراخواند و به دلیلی که دقیقا روشن نیست، به حبس افکند وابوحنیفه پس از روزی چند در حبس درگذشت. ابو زهره معتقد است که ابوحنیفه بر اثر تازیانه‌های منصور، جان سپرد، ولی بعدا این نظریه را رد می‌کند و می‌گوید که مدت‌ها بعد در سال ۱۵۰ هجری از دنیا رفت. زفربن هذیل برآن بود که ابوحنیفه را در زندان زهر خورانیده‌اند. پیکر ابوحنیفه، پس از آنکه حسن بن عماره بجلی، محدث کوفی برآن نماز گزارد، در مقبره خیزران بغداد مدفون گردید. برمدفن وی در ۴۵۹ق قبه و مدرسه‌ای برپا گردید و اکنون محله‌ای که مقبره درآن واقع است، به نام«حی الاعظمیه»خوانده می‌شود.
آثار
کتاب «مسند» در حدیث که جمع‌آوری شاگردان او است
«المخارج» در فقه که روایت ابویوسف از او است.
برخی به غلط کتاب‌هایی را به او نسبت داده‌اند از جمله «فقه‌الاکبر»؛ که عقاید اصیل ابوحنیفه را نشان می‌دهد؛ «العالم و المتعلم»؛ «فقه‌الابسط».
در فقه او اولین امام از ائمه چهارگانه اهل سنت در ترتیب زیر است.
ابوحنیفه نعمان بن ثابت
مالک ابن انس
محمد ادریس شافعی
احمد ابن حنبل
شیوخ ابوحنیفه
عکرمه مولی عبدالله بن عباس متوفی ۱۰۴ هجری قمری.
عطاء بن ابی رباح متوفی ۱۱۴ هجری قمری.
نافع مولی ابن عمر متوفی ۱۱۷ هجری قمری.
حماد بن ابی سلیمان متوفی ۱۲۰ هجری قمری.
شاگردان
از شاگردان سرشناس ابوحنیفه می‌توان از افراد زیر نام برد:
زفر بن الزهیل متوفی ۱۵۸ هجری قمری.
ابویوسف یعقوب بن ابراهیم الانصاری متوفی ۱۸۲ هجری قمری.
محمد بن الحسن الشیبانی متوفی ۱۸۹ هجری قمری.
داوود الطائی.
اسد بن عمرو.
الحسن بن زیاد اللولوی الکوفی متوفی ۲۰۴ هجری قمری.