کتابت قرآن

برگی از قرآن مربوط به سده ۸-۹ میلادی، به خط کوفیجوهر و رنگ و طلاکاری، ارتفاع: ۲۳٫۷ طول: ۳۳٫۶ سانتیمتر
کتابت قرآن یکی از موضوعات بنیادین در علوم قرآنی و مجموعه علوم و معارف اسلامی است و علم قرائات و نیز علم «رسم المصحف» یا علم «مرسوم الخط» جایگاه و نقش مهمی در ارتباط با حفظ اصالت و جاودانگی قرآن بر عهده دارند.
پیشینه نگارش قرآن
ضرورت نگارش قرآن کریم در زمان حیات پیامبر اسلام روشن بود، زیرا اعتماد بر حفظ قرآن در حافظه‌ها نمی‌توانست اطمینان خاطر در مورد صیانت قرآن را فراهم سازد. از این رو، پیامبر اسلام به جهت اهتمام خاص به قرآن برای نوشتن وحی، آنان را که نوشتن می‌دانستند برگزید تا با دقت به ثبت و ضبط آیات اقدام نمایند و هر وقت که آیه‌ای نازل می‌شد و پیغمبر اسلام آن را بر اصحاب فرو می‌خواند از صحابه کسانی که خط داشتند و کتابت می‌دانستند آیه را بر استخوان، چوب، برگ خرما و چیزهای معمول به زمان می‌نوشتند. این گروه «کتاب وحی» نامیده می‌شدند. عده‌ای هم آن‌ها را حفظ می‌کردند.
سوره حمد بر روی تکه استخوانی از شتر
پیغمبر اسلام نیز به آموزش این خط و کتاب به مسلمین علاقه زیادی داشته‌اند. چنانکه در جنگ بدر که عده‌ای از قریش به اسارت مسلمین در آمده‌اند پیامبر اسلام شرط آزادی آن‌ها را تعلیم خط و کتابت به عوض هدیه به مسلمین قرار دادند.
تدوین اولین قرآن
در تهیه اولین نسخه واحد قرآن به صورت فعلی نظریات مختلفی وجود دارد.
عده‌ای معتقدند که اولین نسخه واحد قرآن در زمان خلافت ابوبکر، به سعی عمر و بدست زید بن ثابت تهیه شده‌است ولی این روایت مورد اتفاق نیست. آنچه از مطالعه تاریخ صدر اسلام برمی‌آید پس از وفات پیغمبر اسلام بیم آن می‌رفت که کتاب مسلمانان از بین برود یا اینکه مورد تحریف واقع شود. بالاخره در زمان خلافت عثمان سومین خلیفه راشدین امر به جمع‌آوری نسخ مختلف قرآن گردید و با نظر و صلاح دید عده‌ای از صحابه خاص و نزدیک پیغمبر اسلام صورت واحدی برای آن اتخاذ گشت که اینک همان متن کتاب برگزیده آسمانی مسلمین می‌باشد.
قرآن‌پژوهان بزرگ شیعه از جمله آیت‌الله خویی و مرتضی جعفر عاملی برآنند که قرآن در زمان پیامبر کاملا و تماما مکتوب بوده ولی مدون بوده‌است.
نخستین کاتبان
محققان درباره اولین نویسنده وحی در مکه نام «عبدالله بن سعد» و راجع به نخستین نویسنده وحی در مدینه نام «ابی بن کعب» را به میان می‌آوردند. بر اساس روایات آن که بیش از همه به نگارش وحی موفق بود، در مرحله اول علی بن ابی طالب و سپس زید بن ثابت می‌باشد، چون این دو بیش از دیگران ملازم پیغمبر بودند.
علی بن ابی طالب و زید بن ثابت و «ابی ابن کعب» به خاطر ملازمت مداوم با پیامبر اسلام دارای مقامی برجسته در امر نگارش وحی و احاطه بر آیات قرآن بودند. نویسندگان وحی قرآن را بر استخوان کتف و پوست و چوب می‌نوشتند و نوشته‌ها را در جایی جمع می
خط
برگی از قرآن به خط حجازی
خطوط اولیه
محققان بر این عقیده‌اند که اولین رشته‌های خط عربی، خط مصری (دموتیک) می‌باشد و دومین آن‌ها خط فنیقی و سومین آن‌ها خط آرامی (مسند). مورخین اسلامی بر این عقیده‌اند که خط حجازی را اعراب از مردم حیره و انبار گرفته‌اند. خط حجازی دو نوع دارد:
نسخ اولیه : که در نامه‌نگاری و برای نوشته‌های عادی استفاده می‌شد.
خط کوفی : که از نوع سریانی گرفته شده‌است که برای نوشته‌های مهم و رسمی به کار می‌رفت.
خط کوفی
خط کوفی تقریبا از ابتدا برای نوشتن قرآن به‌کار برده شد. پس از زمانی خط کوفی از صورت سادگی بیرون آمد و دارای قواعد و موازین معینی شد، به‌طوری‌که از آثار باقی‌مانده و قرآن‌های نوشته شده آن دوران این تکامل را می‌توان مشاهده نمود.
به‌طور کلی قرآن‌هایی که از سده‌های اولیه باقی‌مانده به‌خط کوفی نوشته شده‌است و این موضوع تا قرن پنجم هجری ادامه داشته‌است. خط کوفی قابلیت استفاده در امور تزئینی را دارا بود و خطاطان می‌توانستند براحتی آن را به هر شکل با مقاصد و نظریات خویش منطبق سازند و پس از آنکه کاربردش را در نگارش متن قرآن از دست داد بیشتر برای کتیبه‌های تزئینی در بناها یا بر روی اشیاء مختلف گرفت.
خط ریحان
برگی از قرآن به‌خط ریحان، سده ۱۴ میلادی، مصر
خط ریحان خطی است شبیه به خط محقق که هر دو بین سده‌های سوم تا پنجم هجری در کنار کوفی برای نگارش متن قرآن به‌کار می‌رفتند و پس از آن به‌تدریج کاربرد خود را از دست داده و به بوته فراموشی سپرده شدند. شاهزاده بایسنقر میرزا در اویل سده نهم هجری قرآن بزرگ و زیبایی را به خط محقق نوشت.
خط نسخ
خط نسخ از اواخر سده دوم هجری به بعد رایج شد و از اواخر سده سوم هجری رواج کامل یافت و به تمام سرزمین‌های شرقی که تحت تسلط اسلام بودند گسترش یافت. این خط رفته رفته برای کتابت قرآن جای خطوط دیگر نظیر کوفی یا محقق را گرفت و از سده پنجم هجری اغلب قرآن‌ها با این خط نگارش یافت و از آن زمان تاکنون نزدیک به ۱۰۰۰ سال است که در کتابت قرآن اغلب از این خط استفاده شده‌است. ایرانیان شیوه ویژه خود را در نسخ دارند و میرزا احمد نیریزی (۱۰۸۷-۱۱۵۵ قمری) از بزرگترین خوشنویسان نسخ‌نویس بوده‌است.
خط ثلث
خط ثلث یکی از خطوط زیبای اسلامی است که در کتابت قرآن استفاده شده و از خطوطی است که ابن مقله آن را تنظیم و منزه کرد. به سبب آنکه از خط ثلث خطوط دیگری را به‌وجود آورده‌اند به آن «ام‌الخطوط» گفته‌اند. از خط ثلث اغلب در نگارش کتیبه‌های مختلف در بناها یا در کتیبه‌های سرسوره‌ها استفاده می‌شود و در قرن‌های مختلف از این خط زیبا در نگارش کتیبه‌های اسلامی در اماکن مقدسه و مذهبی و کاشی‌کاری‌ها به کار رفته‌است و در کتابت متن قرآن نمونه‌های زیادی از این خط در دست نیست. خطاطان زیادی در نگارش این خط کوشش کرده‌اند که بعضی از آن‌ها عبارتند از: یاقوت مستعصمی، عبدالله صیرفی، ابراهیم بن شاهرخ، اسدالله کرمانی، علیرضا عباسی
اعراب‌گذاری قرآن
خط عربی در زمان بعثت افزون بر آن که از نقطه خالی بود، به شکل (علائم، حرکات، حروف و کلمات)، نشانه و علامت نیز نداشت؛ از آن روی قرآن نیز، طبق معمول آن زمان، اعراب نداشت.
تاریخ کتابت قرآن
قرآن قرون اولیه
در بعضی از قرآن‌های اولیه ستاره‌هایی به عنوان تزئین است
قرآن‌های قرون اولیه هجری به خط کوفی و روی پوست نوشته می‌شد. به مدت پنج قرن کتابت منحصر به خط کوفی بود. قرآن‌های اولیه فاقد نقاط و حرکات بودند. از جمله ویژگی‌های این قرآن‌ها:
نوع خط همه قرآن‌های این قرون کوفی است.
این قرآن‌ها بروی پوست نگارش شده‌اند.
اندازه قطع این قرآن‌ها متنوع است
بعضی از خط کوفی این قرآن‌ها با نقطه و بعضی بدون نقطه‌است.
تزئینات سر سوره به صورت مستطیل است و اسم سوره با خط کوفی محرر نگارش شده‌است.
کاتب این قرآن‌ها معلوم نیست.
در بعضی از این قرآن‌ها ستاره‌هایی به عنوان تزئین است.
تذهیب
قرآن مذهب مربوط به قرن 18 میلادی، کشمیر
شاید بتوان تاریخ تذهیب قرآن را هم‌زمان با نوشتن آن دانست، به این معنی که نخست به منظور تعیین سر سوره‌ها، آیه‌ها و جزوها آن را به نوعی تزئین می‌نموده‌اند.
قدیمترین قرآن‌هایی که باقی‌مانده اغلب به خط کوفی است تاریخ تحریر آن‌ها را بایستی از قرن سوم هجری به بعد دانست. به تدریج به خاطر علاقه نسبت به قرآن و همچنین عشق به تجمل هنرمندان را بر آن داشت تا در تذهیب آن دقت بیشتری بکار برند و در نتیجه این علامات از صورت سادگی بیرون آمد و جنبه تزئینی بخود گرفت.
جلدسازی
جلدی از قرآن
یکی از هنرهایی که در اوایل اسلام معمول شد هنر جلدسازی است. چنین به نظر می‌رسد که چون محافظت قرآن را هر مسلمان بر خود واجب می‌دانسته‌است از این رو معتقدین تا آنجا که میسر بوده در حفظ کلام خدا می‌کوشیدند و تدریجا نیز در تهیه و تزئین جلد نیز کوشش زیادی به عمل آمده‌است.
خوشنویسی اسلامی