نهج‌البلاغه

نهج‌البلاغه گزیده‌ای از خطبه‌ها، نامه‌ها و سخنان کوتاه علی ابن ابی‌طالب است که توسط سید رضی در قرن چهارم ه‌.ق بر اساس ذوق ادبی خویش از نامه‌ها و خطبه‌های علی فراهم آورده‌است. از جمله شاخصه‌های این کتاب، ترجمه‌های متعدد آن است.
ساختار
سخنان علی ابن ابی‌طالب در این کتاب در سه باب آمده‌است:
باب اول: خطبه‌ها و اوامر
باب دوم: نامه‌ها و رسائل و وصایا
باب سوم: کلمات قصار، حکمت‌آمیز و مواعظ
به دیگر زبان‌ها
فارسی
ترجمه‌های فراوانی از این کتاب به فارسی در دسترس است که از آن میان می‌توان به ترجمه‌های سید جعفر شهیدی، علی نقی فیض‌الاسلام، جواد فاضل، محمدتقی جعفری، سید محمدمهدی جعفری، حسینعلی منتظری، حسین انصاریان، محمد دشتی، مصطفی زمانی، علی اصغر فقیهی از نهج‌البلاغه اشاره کرد. ن‌ه‌ج‌ال‌ب‌لاغ‌ه م‌ن‌ظوم (خ‌طب‌ه‌ه‌ا) به‌اهتمام علی توکلی گنابادی مهمترین اثر منظوم فارسی بر اساس نهج‌البلاغه است.
روسی
ترجمه روسی نهج‌البلاغه: عبدالکریم تاراس چرنینکو
گرجی
برای اولین بار، امامقلی باتوانی نویسنده و مترجم گرجی - ایرانی که پیش از این قرآن را نیز به زبان گرجی ترجمه کرده بود، نهج‌البلاغه را نیز به زبان گرجی ترجمه نمود.
شروح نهج‌البلاغه
علامه امینی در جلد چهارم کتاب الغدیر، ۸۱ شرح نهج‌البلاغه را معرفی کرده‌است. معروف‌ترین شروح نهج‌البلاغه شرح نهج‌البلاغه ابن ابی‌الحدید معتزلی بغدادی، شرح ابن میثم بحرانی، شرح خوئی و از معاصران، ترجمه و تفسیر نهج‌البلاغه اثر شیخ محمدتقی جعفری و شرح نهج‌البلاغه تالیف شیخ محمدتقی شوشتری، را می‌توان نام برد.
مآخذ و مدارک نهج‌البلاغه
نخستین گردآورنده کلمات قصار علی ابوعثمان عمرو بن بحر جاحظ صاحب (بیان و تبیین) درگذشته ۲۵۵ ه‌.ق می‌باشد. وی
وی صد کلمه از کلمات قصار امیرالمومنین را انتخاب کرده و آن را (مطلوب کل طالب من کلام امیرالمومنین علی بن ابی طالب) نامیده‌است.
تاریخ‌نگاران و حدیث‌دانان دیگری نیز به گردآوری سخنان و اندرزهای علی اقدام کرده‌اند، برای نمونه قاضی محمد بن سلامه معروف به قضاعی درگذشته ۴۰۵ قمری مجموعه‌ای از سخنان امیرالمومنین علی را به نام «دستور معالم الحکم و ماثور مکارم الشیم» گردآوری کرده‌است. به زبان فارسی نیز به نام «قانون» چاپ شده‌است.
بسیاری از خطبه‌ها و نامه‌های نهج‌البلاغه پیش از آن در کتاب «الغارات» تالیف ابواسحاق ثقفی کوفی، از دانشمندان قرن سوم (متوفی ۲۸۳ ه‌. ق) آمده‌است.
همچنین بخش بزرگی از خطبه‌های توحیدی نهج‌البلاغه در کتابهایی که یک قرن پیش از نهج‌البلاغه تالیف شده، نظیر کتاب «الکافی» شیخ کلینی و «کتاب التوحید» شیخ صدوق آمده‌است.
علی بن حسین مسعودی مورخ بزرگ که تقریبا صد سال پیش از سید رضی می‌زیسته‌است (اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم قمری) در جلد دوم کتاب معروف خود «مروج الذهب» می‌نویسد:
«آنچه مردم از خطابه‌های علی در مقامات و حوادث مختلف حفظ کرده‌اند، بالغ بر چهارصد و هشتاد و اندی می‌شود. علی آن خطابه‌ها را بالبداهه و بدون یادداشت و پیشنویس بیان و انشا می‌کرد و مردم هم الفاظ آن را می‌گرفتند و عملا نیز از آن بهره‌مند می‌شدند.»
گواهی دانشمند متتبعی مانند مسعودی می‌رساند که خطابه‌های علی فراوان بوده‌است که سید رضی از این میان در نهج‌البلاغه تنها ۲۳۹ خطبه را نقل کرده، که جنبه ادبی قویتری را به انتخاب و تشخیص او داشته‌است.
کتاب‌های تحقیقی بسیار کاملی در مورد اسناد و مدارک نهج‌البلاغه انتشار یافته که از جمله مهمترین آن‌ها سه کتاب «روات و محدثین نهج‌البلاغه» تالیف محمد دشتی و همکاران، «استناد نهج‌البلاغه» تالیف امتیاز علی خان عرشی و ترجمه آیت‌الله‌زاده شیرازی و «مصادر نهج‌البلاغه» تالیف سید عبدالزهرا حسینی است.
تمجید از نهج‌البلاغه
بسیاری از ادیبان برزگ عرب از جمله عبدالحمید کاتب (قرن دوم)، جاحظ (قرن سوم)، قدامه بن جعفر (قرن چهارم)، ابن ابی الحدید (قرن ششم) و خلیل بن احمد فراهیدی (قرن هشتم) فصاحت نهج‌البلاغه را ستوده‌اند. از جمله جاحظ در کتاب خود البیان والتبیین —که به گفته ابن خلدون یکی از ارکان چهارگانه ادب محسوب می‌شود
اشخاص در نهج‌البلاغه
عیسی
در نهج‌البلاغه عیسی بن مریم پیامبر مسیحیان با ویژگی ساده زیستی، قناعت و دنیاگریزی یاد شده‌است.
در خطبه ۱۵۹ نهج البلاغه مسیح این گونه توصیف شده‌است:
موسی
در نهج‌البلاغه از موسی بن عمران چندین بار یاد شده‌است. در خطبه‌ای، علی بن ابی طالب برای بیان موضوعی، موسی را مثال می‌آورد و در خطبه‌ای دیگر از موسی به عنوان مقتدای انسان‌ها یاد می‌کند.
خطبه ۴
در خطبه چهارم این کتاب، علی بن ابی طالب برای بیان موضوعی، موسی را مثال می‌آورد.
خطبه ۱۵۹
خطبه ۱۸۱
در این خطبه این موضوع که موسی با خدا (مستقیم) سخن می‌گفت، یادآوری شده‌است.
خطبه ۲۳۴
در این خطبه، علی بن ابی طالب از سادگی و فروتنی موسی در مقابل فرعون می‌گوید.
گزیده سخنان مشکل شماره ۳۱۷
این سخن درباره مکالمه علی بن ابی طالب و برخی مردم یهود است.
طلحه و زبیر
طلحه پسر عبیدالله از صحابی پیامبر اسلام است. در نهج البلاغه درباره وی اشاراتی شده‌است.
خطبه ۴
خطبه ۳۱
خطبه ۱۳۷
خطبه ۱۴۸
خطبه ۱۷۱
کاسه متعلق به قرن سوم هجری قمری که در نیشابور یافت شده‌است و در موزه رضا عباسی واقع در خیابان شریعتی شهر تهران نگهداری می‌شود. این کاسه منقوش به جمله‌ای از نهج البلاغه است که با خط کوفی نگاشته شده‌است.
عمرو عاص
عمرو عاص وزیر معاویه بن ابی‌سفیان بود و در سیاست و تصمیم‌گیری‌ها به وی کمک می‌کرد. وی در نهج البلاغه در خطبه‌های مختلف مورد نکوهش علی بن ابی طالب قرار گرفته‌است.
نامه به عمرو عاص
خطبه ۲۶
در این خطبه آمده‌است که عمر و عاص با معاویه بیعت نکرد مگر آنکه شرط کرد تا برای بیعت درهم و دینار فراوان بگیرد.
خطبه ۶۸
در این خطبه علی بن ابی طالب از شایستگی هاشم بن عتبه برای فرمانداری مصر می‌گوید و بر این نکته اشاره دارد که اگر هاشم بن عتبه حکمران مصر شود فرصتی برای عمر وعاص و لشکریانش باقی نمی‌ماند.
خطبه ۸۴
خطبه ۱۲۷
در این خطبه علی بن ابی طالب از حکمیت و علل پذیرش آن سخن می‌گوید.
خطبه ۱۷۷
علی بن ابی طالب در این خطبه از خیانت حکمین پس از نبرد صفین صحبت می‌کند.
خطبه ۱۸۰
در این خطبه علی بن ابی طالب پس از نکوهش مردم کوفه و شکوه از آنان در انتهای خطبه می‌گوید «سوگند به خدا چه نادان مردمی که رهبر آنان معاویه و آموزگارشان پسر نابغه (عمر و عاص) باشد.» در این خطبه مردم کوفه بسیار مورد نکوهش قرار گرفته‌اند و به سستی آنان در جنگ و به بدعهدی و بی‌وفایی آنان اشاره شده
خطبه ۲۳۸
این خطبه در خصوص حکمیت است.
عثمان
عثمان بن عفان خلیفه سوم اهل سنت می‌باشد. در نهج‌البلاغه در رابطه با او مطالبی آمده‌است که در این نوشتار به آن اشاره شده‌است. اسراف، خویشاوندسالاری و شکم پرستی از مواردی است که در نهج البلاغه به عثمان نسبت داده شده‌است. دلیل به قتل رسیدن عثمان و خونخواهی دیگران برای او و همچنین گلایه و انتقاد مسلمانان از عثمان در نزد علی از دیگر مواردی است که در نهج البلاغه در رابطه با عثمان ذکر شده‌است.
خطبه ۱۵
این خطبه در رابطه با برگرداندن املاک بیت المال است که عثمان با تمایل خودش به دیگران بخشیده بود.
خطبه ۳ (شقشقیه)
علی بن ابی طالب در این خطبه از اسراف و حیف و میل بیت المال توسط عثمان و گروهی از بنی امیه سخن به میان می‌آورد.
خطبه ۲۲
در خطبه ۲۲ علی بن ابی طالب به شناسایی ناکثین (اصحاب جمل) می‌پردازد. در جنگ جمل نخست طلحه و زبیر در مدینه با علی بیعت کردند و بعد از مدت اندکی بیعت خود را شکستند و به سوی مکه روانه شدند، در آنجا پس از دیدار عایشه همسر پیامبر اسلام، مردم را به خونخواهی عثمان تحریک نمودند و با حدود ۳۰۰۰ نفر به سمت بصره حرکت نمودند. علی بن ابی طالب در رابطه با خونخواهی عثمان در این خطبه آورده‌است.
خطبه ۳۰
این خطبه در رابطه با قتل عثمان بن عفان می‌باشد. در این خطبه نهج‌البلاغه در خصوص اسراف عثمان و یاری کردن یا یاری نکردن او در قتل عثمان سخن آمده‌است.
خطبه ۷۳
این خطبه درباره خلافت بر مسلمین است. این سخنان را هنگامی ایراد کرد که شورای خلافت قصد بیعت با عثمان را کرد.
خطبه ۱۳۵
وقتی بین علی بن ابی طالب و عثمان بن عفان مشاجره‌ای درگرفت.
خطبه ۱۶۴
در خطبه ۱۶۴ به هنگامی که مردم نزد علی بن ابی طالب آمدند و از رفتار و اعمال عثمان بن عفان شکایت کردند و درخواست داشتند از طرف آنان با عثمان وارد گفتگو شود و بخواهد که رضایت مردم را جلب کند. پس علی بن ابی طالب نزد عثمان رفت.
خطبه ۱۶۷
این خطبه بعد از خلافت علی بن ابی طالب ایراد شده‌است. پس از این که مردم با علی بن ابی طالب بیعت کردند به وی گفتند چه خوب بود اگر آنان را که در کشتن عثمان شرکت داشتند کیفر می‌دادی؛ و وی پاسخ آنان را در این خطبه داد.
خطبه ۱۷۳
این خطبه درباره طلحه بن عبیدالله و قتل عثمان است.
خطبه ۲۳۵
عبدالله بن عباس در زمانی که عثمان در محاصره بود نامه‌ای از جانب او به محضر علی بن ابی طالب آورد مبنی بر این که وی از مدینه خارج شود و به زمین خود در ینبع برود تا هیاهوی مردم برای پیشنهاد خلافت به حضرت آرام گردد، این برای بار دوم بود که از علی بن ابی طالب چنین درخواستی داشت.
خطبه ۲۴۰
در سال ۳۳۵ قمری زمانی که عثمان را محاصره کردند، ابن‌عباس را فرستاد تا به علی خبر دهد تا در مدینه نباشد و به باغات ینبع (محلی در اطراف مدینه) برود، که مردم به نام او شعار ندهند و نام او را برای خلافت کمتر برند، علی بن ابی طالب نیز رفت. وقتی عثمان نیاز شدید به یاری پیدا کرد دوباره پیغام داد و علی به مدینه برگشت. این بار دوباره ابن‌عباس را فرستاد که علی از مدینه خارج شود.
نامه ۱
این نامه به مردم کوفه و در خصوص آگاه کردن آن مردم از وضع عثمان است.
نامه ۶
این نامه به معاویه نوشته شده‌است.
نامه ۱۰
در این نامه معاویه از امام اول شیعیان می‌خواهد تا قاتلان عثمان را به وی تحویل دهد.
عمر
عمر بن خطاب خلیفه دوم اهل سنت می‌باشد. در نهج‌البلاغه در رابطه با او مطالبی آمده‌است که در این نوشتار به آن اشاره شده‌است. پیش از جنگ اسلام با ایران و روم، علی بن ابی طالب طرف مشورت با عمر بن خطاب قرار می‌گیرد. علی بن ابی طالب در خطبه شقشقیه از عمر بن خطاب در خصوص ماجرای خلافت شکوه می‌کند و از او با صفات خشن، سختگیر و پوزش طلب یاد می‌کند.
نقد عمر
خطبه شقشقیه (خطبه ۳)
علی بن ابی طالب در این خطبه از عمر بن خطاب در خصوص ماجرای خلافت شکوه می‌کند.
خطبه ۱۳۴
خطبه ۱۳۴ در رابطه با راهنمایی‌های علی بن ابی طالب به عمر بن خطاب است. این رهنمودها در خصوص جنگ مسلمانان با سپاه روم است.
خطبه ۱۴۶
این خطبه در رابطه با راهنمایی‌های علی بن ابی طالب به عمر بن خطاب است. این رهنمودها در خصوص جنگ مسلمانان با سپاه ایرانیان است.
ابهام در تعریف عمر
خطبه ۲۲۸
در خطبه ۲۲۸ نهج البلاغه علی ابن ابی طالب از یکی از صحابه و یاران خود تعریف و تمجید کرده و صفاتی نیکو در وصف او به زبان می‌آورد. در این خطبه نام مستقیم عمر ذکر نشده و اصطلاح فلان آورده شده‌است. برخی از مفسرین و محققین همانند دکتر علی شریعتی و مفسرین اهل سنت مثل ابن ابی حدید این خطبه را درباره عمر بن خطاب می‌داند اما گروهی دیگر به ویژه شیعیان این خطبه را در ستایش عمر نمی‌دانند.
ابوبکر
در نهج البلاغه در خطبه‌های ۳ و ۱۶۴ به ابوبکر بن ابی قحافه نخستین خلیفه اهل سنت اشاره شده‌است.
خطبه ۳
در خطبه شقشقیه علی بن ابی طالب از ابوبکر بن ابی قحافه شکوه می‌کند و اشاره می‌کند که جامه خلافت نمی‌بایست بر تن او پوشیده می‌شد. در ادامه این خطبه اشاره می‌شود که ابوبکر خلافت را پیش از مرگش به عمر بن خطاب سپرد. در این خطبه علی بن ابی‌طالب می‌گوید شگفتا ابوبکر در دوران زندگی خود از مردم می‌خواست عذرش را بپذیرند، چگونه در هنگام مرگ خلافت را به عقد دیگری درآورد. بعد از آن علی می‌گوید هر دو از شتر خلافت سخت دوشیدند و از حاصل آن بهره‌مند شدند.
خطبه ۱۶۴
در خطبه ۱۶۴ که در آن علی بن ابوطالب، عثمان بن عفان را اندرز می‌دهد در قسمتی از خطبه اشاره می‌کند که عمر بن خطاب و ابوبکر بن ابی قحافه از عثمان در عمل به حق برتر نبودند.
غرر الحکم و درر الکلم
خطبه شقشقیه
عهدنامه مالک اشتر