رساله مدنیه

رساله مدنیه () یکی از آثار اولیه عبدالبهاء مبین آثار دین بهائی می‌باشد.
عبدالبهاء این رساله را به دستور بهاءالله و در سال ۱۸۷۵ میلادی تحت عنوان «اسرار الغیبیه لاسباب المدنیه» می‌نویسد و از ذکر نام خود به عنوان صاحب این اثر چشم می‌پوشد. مخاطب این اثر جامعه مسلمان ایرانی، اعم از روسا و توده مردم در اواخر قرن نوزدهم میلادی می‌باشد. این رساله خطاب به شاه، مردم، روحانیون، مامورین دولتی و روشنفکران غیر مذهبی ایران است و سعی شده تا توجه همه قشرهای جامعه ایرانی، به دیدگاه‌های جدیدی در مورد تجدد، اصلاحات اداری و خردگرائی اجتماعی و فرهنگی جلب گردد. نویسنده، علت نوشتن این رساله را ابراز علاقه ناصرالدین شاه به تجدد اجتماعی و سیاسی جامعه ایران ذکر کرده است. همچنین اشاره می‌کند که علت سکوت قبلی‌اش در مورد این مسئله، آن بوده که شاه قبلا بطور جدی به موضوع توسعه و پیشرفت ایران علاقه‌ای نشان نداده بود و به این ترتیب استدلال می‌کند که اکنون که شاه از سیاست اصلاحات فرهنگی و خردگرائی، پشتیبانی کرده‌اند، ایشان وظیفه اخلاقی خود می‌داند که مسئله پیشرفت و ترقی ایران را مورد بحث قرار دهد.
این نوشته ابتدا به طور خطی درایران منتشر شد و سپس در سال ۱۸۸۲ در بمبئی به چاپ رسیدو نشر فعلی آن به زبان انگلیسی تحت عنوان The Secret Of Divine Civilization شناخته می‌شود.
عبدالبهاء در این کتاب به تجزیه و تحلیل جامعه‌شناختی و شرایط و لوازم توسعه اجتماعی و اقتصادی جامعه ایرانی پرداخته و یک تئوری عمومی توسعه و تجدد ارائه می‌دهد. همچنین اصول روحانیه‌ای را که باید راهنمای تجدید بنای جامعه ایران در این عصر رشد و ترقی باشد بیان می‌دارد.
عبدالبهاء رساله مدنیه را با ذکر اهمیت عقل که اسباب دانائی و شناسائی است چنین آغاز می‌کند.
موضوع دیگری که در این کتاب به آن پرداخته شده، عظمت گذشته ایران و تاسف نویسنده از موقعیت فعلی آن است. عبدالبهاء با بیان تضاد میان عظمت باستانی ایران و انحطاط اجتماعی و فرهنگی آن در قرن نوزدهم میلادی، این سوال را مطرح می‌کند که علل و اسباب این رکود و عقب افتادگی چه بوده و چگونه می‌توان در این بن‌بست اجتماعی، راهی برای آینده ایران گشود؟
اشاره ایشان به گذشته و تاسف از عظمت و شکوهی فراموش شده در حقیقت تلاشی است برای تحکیم هویت ملی ایران
در ادامه، عبدالبهاء به اهمیت تاسیس مجلس اشاره می‌کند (در سال ۱۲۵۴ خورشیدی یعنی سی و یک سال پیش از صدور فرمان مشروطیت و تشکیل مجلس اول در چهاردهم مهر ماه ۱۲۸۵) البته او معتقد است نفوسی که نماینده مردمند و امور ملت در دست ایشان قرار گرفته، بایستی از خصوصیات فکری و اخلاقی مشخصی برخوردار باشند تا این مجالس به منظور خود برسند و سبب اصلاحات شوند.
در بخش دیگری از این اثر، با ذکر این موضوع که در ایران قرن نوزدهم میلادی، قدرت علماء در حال افزایش بود و طبقه روحانیون دارای قدرت سیاسی و فرهنگی بسیار زیادی بودند و با توجه به اهمیت سیاسی روحانیون در ایران، عبدالبهاء با نقل یک حدیث اسلامی، وظائف و مسئولیت‌های علمای راستین را توضیح می‌دهد.
نکته قابل توجه دیگر آنکه این رساله که در سال ۱۸۷۵ میلادی نوشته شده و شاید از جمله معدود رسالاتی باشد که در آن زمان به صراحت و دقت اصول و مبانی امنیت جمعی را (با اصطلاح «انجمن دول»)مطرح کرده است. باید توجه داشت که اولین جلوه عملی امنیت جمعی سالها بعد (تقریبا ۴۵ سال بعد) در طرح صلح ویلسون و تشکیل جامعه ملل (و ۶۵ سال بعد به نام سازمان ملل متحد) تحقق پیدا کرد. طرح امنیت جمعی عبدالبهاء به نحوی محسوس واقعیت گرا و معطوف به جنبه‌های عملی است و برنامه خلع سلاح را به صورت عمومی و جامع و در سطح بین‌المللی و در تحت یک میثاق جهانی مطرح می‌کند. دیدگاهش از صلح، یک دیدگاه ایده‌آلی محض نیست. لزوم استفاده از قوه قهریه را اگر در قالب مکانیسم امنیت جمعی باشد و از نقض میثاق جهانی جلوگیری کند، مجاز می‌داند.
عبدالبهاء