عمرکشان

عمرکشان یا در ادبیات مذهبی شیعه، عید الزهرا ، فرحهالزهراء ، روز رفع‌القلم (به معنی برداشته شدن قلم)، غدیر دوم ، مراسمی است که برخی از شیعیان در تاریخ نهم ربیع‌الاول برگزار می‌کنند. هدف برگزارکنندگان این مراسم شادمانی به دو دلیل است: (۱) آغاز امامت امام دوازدهم شیعیان و (۲) باور آنان به کشته‌شدن عمربن خطاب در چنین روزی. این مراسم حداقل از قرن هفتم هجری وجود داشته و در زمان صفویان رایج بوده‌است. برگزاری این مراسم در ایران به صورت علنی ممنوع است.
انتقادات متعددی به برگزاری این مراسم وارد شده‌است. اولا، بررسی‌های تاریخی با استفاده از منابع شیعه و سنی نشان می‌دهد که عمر در ماه ذی‌الحجه کشته‌شده نه در نهم ربیع‌الاول. ثانیا، بررسی‌های حدیثی نیز نشان می‌دهد که سند روایت رفع‌القلم که به موجب آن گناهان در این روز مورد حساب قرار نمی‌گیرند ضعیف است. این روایت که جواز ارتکاب به گناهان در چنین روزی را می‌دهد از نظر قواعد حدیثی در پایین‌ترین درجه اعتبار قرار دارد.
تاریخچه برگزاری
سید بن طاووس در کتاب اقبال الاعمال خود به برگزاری این مراسم توسط عده‌ای از شیعیان اشاره کرده که به معنی برگزاری آن حداقل از قرن هفتم هجری قمری است. گزارش‌های متعدد تاریخی نشان می‌دهد که در زمان صفویان این مراسم در میان مردم بعضی بلاد رایج بوده است.
برخی محققان بر این باورند که مراسم عمرکشان در حقیقت تحول یافته مراسم «مغ‌کشی» در ایران باستان است.
عمرکشان را نوعی نمایش شاد ایرانی که پس از ممنوعیت نمایش مغ‌کشی رواج یافت؛ بیان می‌کنند، که این نمایش دستاویزی شد برای انزجار از عمر بن خطاب. از این نوع نمایش، متن مکتوبی در ادب فارسی در دست نیست و آن را بسیار سخیف دانسته‌اند.
تاریخ برگزاری
برپایی و شرکت برخی شیعیان در این مراسم با نیت سال روز مرگ عمر بن خطاب صورت می‌گیرد، این در حالی است که بنا بر نقل قول طبری، بلاذری، یعقوبی، مسعودی، ابن اعثم کوفی و شیخ مفید، عمر در ۲۶ ذیحجه ترور شد و سه روز بعد (۲۹ ذیحجه) درگذشت و این مراسم در واقع با ۷۰ روز تاخیر برگزار می‌شود. به گفته سید حسن مصطفوی، ۹ ربیع‌الاول در واقع سالروز قتل عمر سعد، قاتل حسین بن علی، به فرمان مختار ثقفی است که توسط عوام با خلیفه دوم اشتباه گرفته شده‌است.
علامه مجلسی در این رابطه در کتاب بحارالانوار جلد ۳۱ صفحه ۱۳۲ می‌نویسد: «بین شیعیان در زمان ما مشهور است که به قتل او در روز نهم ربیع‌الاول می‌باشد؛ و آن روز یکی از اعیاد است.» ولی در همان کتاب نقل قولی از شیخ مفید از کتاب مسار الشیعه آورده که شیخ تاکید می‌کند اعتقاد اجتماع شیعه به کشته‌شدن عمر در نهم ربیع‌الاول صحیح نیست. بررسی گزارش‌های روحانیون شیعه مانند شیخ مفید و ابن ادریس حلی موید تاریخ ذی‌الحجه است؛ مجلسی درباره این گزارش‌ها استناد به گزارشی از سید بن طاووس می‌کند که می‌گوید در مورد روز نهم ربیع‌الاول روایات عظیم‌الشانی یافته‌است و استدلال می‌کند «اعتبار آن روایات (در اثبات مرگ عمر در روز نهم ربیع) بعلاوه شهرتی که بین اکثر شیعیان سلف و خلف دارند، کمتر از آنچه مورخین مخالف نقل کرده‌اند (که روز مرگ وی ۲۸ ذی الحجه است) نیست. (به عبارت دیگر اعتبار روایت نهم ربیع با گفته‌های مخالفین رد نمی‌شود) و احتمال دارد که مخالفین این روز را تغییر داده‌اند تا امر برای شیعیان مشتبه شود و آن روز را روز عید و سرور نگیرند.» اگرچه خود سید بن طاووس در مورد فضیلت این روز تردید دارد و می‌نویسد که هیچ کتاب مورد اعتمادی را نیافته که اصل روایت را از ابن بابویه تائید کند.
رفع قلم
برگزارکنندگان این مراسم که باور به کشته‌شدن عمر در چنین روزی دارند به منظور تبری از دشمنان اهل بیت و تولی به اهل بیت آداب خاصی برای این روز قائل شده‌اند. این آداب تنها بر یک حدیث از معصومین شیعیان تکیه دارد. در این حدیث توسط حذیفه بن یمان از قول پیامبر اسلام آمده است که خداوند بر او وحی کرده که امروز را عید قرار داده و به کرام الکاتبین امر کرده که تا ۳ روز گناهان همه مردم را از قلم بیندازند. این حدیث خبر واحدی است که در میان کتب روایی قرن ششم به بعد دیده می‌شود و نام راویان آن در هیچ‌یک از کتاب‌های رجالی و سند هیچ حدیث دیگری نیامده‌است. این روایت جواز ارتکاب به گناهان در چنین روزی را می‌دهد و از نظر قواعد حدیثی در پایین‌ترین درجه اعتبار قرار دارد. میرزا عبدالله اصفهانی افندی، از همکاران علامه مجلسی در تدوین بحارالانوار می‌نویسد: «این روز (نهم ربیع) بسیار عزیز و محترم و شریف و مکرم است» اما «از دعاها و نمازها و زیارت‌ها چندان چیز بخصوصی تا الحال به نظر نرسیده‌است.»
ممنوعیت برگزاری
برگزاری این مراسم در ایران ممنوع است و در سال‌های اخیر توسط پلیس از برگزاری آن جلوگیری می‌شود.
برگزاری این مراسم در زمان رهبری سید روح‌الله خمینی ممنوع شد و علی‌اکبر محتشمی‌پور وزیر کشور وقت به شدت با برگزارکنندگان این مراسم مقابله کرد. علت این کار جلوگیری از اختلافات شیعیان و سنیان است.
اما با این وجود این ممنوعیت این مراسم هنوز هم بطور مخفیانه و بیشتر توسط مقلدین سید صادق شیرازی برگزار می‌شود. در سال ۱۳۸۶ آرامگاه ابولولو در کاشان به دلیل برگزاری چنین مراسمی برای همیشه تعطیل شد.
انتقادات
برخی حکومت‌های پیشین نظیر صفوی از برگزاری این مراسم حمایت می‌کرده‌اند، اما امروزه بسیاری از مسلمانان و حتی شیعیان برگزاری این آیین را نادرست و موجب اختلاف‌افکنی میان مذاهب اسلامی می‌دانند چون شیعیان، اهل سنت را برادر دینی خود می‌دانند. برخی نیز آن را به عنوان اهانت به مذهب در نظر می‌گیرند و ممنوعیت برگزاری آن را مخالف آزادی مذهبی نمی‌دانند. برگزاری این مراسم در مناطقی که اهل سنت سکونت داشته‌اند همواره با درگیری‌هایی همراه بوده‌است. البته در سال‌های اخیر کمتر از این مراسم و برگزاری آن نشانی هست.
برخی شیعیان با استناد به یک روایت معتقدند در این روز هر حرفی را می‌توان زد و همه گونه شادی مجاز است. برگزاری چنین مراسمی در ایران ممنوع است، و مراجع تقلید مختلف در مورد این دیدگاه عامیانه موضع گرفته‌اند:
محمدحسین کاشف‌الغطاء با سخنرانی در حرم علی بن ابی‌طالب، این مراسم را در نجف متوقف کرد.
آیهالله ناصر مکارم شیرازی نیز در مورد این مراسم در استفتاءات خود نوشته است:
آیهالله میرزا جواد تبریزی هم در مورد این روایت معتقد است: «روایت مزبور صحیح نیست و فرقی بین ایام نیست و معصیت، معصیت است.»
آیهالله صافی گلپایگانی نیز در مورد پایکوبی و رقص در روز ۹ ربیع معتقد است: این روز «با سایر ایام در این جهت فرقی ندارد و مورد رفع القلم نیست.»
همچنین مصطفوی می‌گوید این روایت بر ضد قرآن است و قابل قبول نیست. وی این افراد را با قوم لوط مقایسه می‌کند و می‌گوید گناه سوم قوم لوط، بعد از لواط و راهزنی، این بود که در مجالس‌شان (حتی به شوخی) سخن زشت و ناروا بر زبان می‌راندند.
وحدت شیعه و سنی
پانوشت‌ها