گویش بختیاری

گویش بختیاری یا لری بختیاری گویش مردم بختیاری است. بختیاری‌ها جزئی از مردم لر به‌شمار می‌آیند که به آن‌ها لر بزرگ می‌گویند و در جنوب غربی ایران ساکن هستند. گویش بختیاری از جمله گویش‌های جنوب غربی ایران و یکی از گویش‌های زبان لری به‌شمار می‌رود. این گویش لری ۸۶ درصد با لری جنوبی و ۷۸ درصد با لری خرم‌آبادی شباهت دارد. دانشنامه ایرانیکا گویش بختیاری و زیرشاخه‌های آن را به همراه گویشهای بویراحمدی، کهگیلویه‌ای و ممسنی دارای اشتراکات زیاد لغوی، مورفولوژی و ویژگیهای واج‌شناسی دانسته و مجموعه این گویشها را به همراه گویش لری از یک خانواده معرفی نموده‌است و بر تفاوت آن‌ها با کردی صحه گذاشته‌است.
در کتاب بختیاریکا نوشته امیر رستمی بابادی در مبحث ریشه و اصالت گویش بختیاری به دوره ایلامیان اشاره می‌شود و آن را به پیش از هخامنشیان مرتبط می‌داند.
گویش‌های لری بختیاری
گستردگی مناطق لرنشین خاورمیانه
کتاب با نام بختیاریکا دانشنامه و واژه‌نامه ایل بختیاری بمنظور ایفای نقش یک منبع مهم اطلاعاتی طی مدت زمان ده سال به رشته تحریر درآمده و شامل کلیه مباحث مربوط به گفتار و زبان بختیاریست که توسط مولف جوان بختیاری، امیر رستمی بابادی تهیه و در اختیار علاقه مندان این حوزه قرار گرفته‌است.
گویش بختیاری مانند دیگر گویش‌های ایرانی جنوب غربی لهجه‌های متعددی دارد که به‌طور کلی از نظر جغرافیایی می‌توان آن را به چهار نوع گویش تقسیم نمود:
اول
منطقه شرقی که قسمتی از دنباله رودخانه کارون، شهرهای شمالی و شمال شرقی خوزستان را شامل می‌شود و همسایه کهگیلویه و بویراحمد نیز است. برای مثال تمام بختیاری‌ها به «شما» می‌گویند «ایسا» (isâ) اما در این منطقه «ایشا» (ishâ) می‌گویند.
دوم
منطقه جنوبی که از میداوود و رود زرد تا رامهرمز و هفتکل است.
سوم
منطقه چهار لنگ که از فریدن تا دورود را شامل می‌شود. اگرچه در این منطقه تاثیرپذیری صورت نگرفته‌است، اما در بعضی واژه‌ها از دیرباز این تفاوت وجود داشته‌است. مثلا به عمو می‌گویند تاته در حالی که در مناطق دیگر به عمو می‌گویند تتا. همچنین در گویش اصلی بختیاری ضمایر ملکی متصل به کلمه سوم شخص مفرد به جای «ش»، «س» تلفظ می‌شود ولی در طوایف دیگر از «ش» استفاده می‌شود. مثال: (فارسی: بهش گفتی؟) _ (لری بختیاری اصلی: بس گهدی؟) _ (گونه دیگر بختیاری: بش/وش ایگهدی؟)
چهارم
بختیاری میانی که شامل کلیه طوایف هفت لنگ می‌شود. این محدوده از الیگودرز شروع و تا مناطق جنوبی ادامه دارد و قسمتی هم از چهار لنگ کیانرسی را دربر می‌گیرد. می‌توان گفت این گویش اصلی‌ترین گویش است.
حروف ویژه در گویش لری بختیاری
در لری بختیاری حروفی وجود دارد که در فارسی رایج تلفظ نمی‌شوند. بیشتر آن‌ها بازماندگان زبان پهلوی می‌باشند.
ذال معجم: حرف «د» وقتی که پس از a,A،o,i،e,y بیاید به گونه‌ای دیگر تلفظ می‌شود («A» را «آ» فرض کنید و «a» را «فتحه»)
تلفظ به این صورت است که قسمت زیرین نوک زبان با دندانهای پیش فک زیرین مماس شده اما با دندانهای پیش فک بالا تماس بسیار نامحسوس است. اما «د» پس از صامت‌ها به همان صورت معمول تلفظ می‌شود.
هاء میان تهی: گونه‌ای «ه» است که با تلفظی نرمتر از «ه» تلفظ می‌شود. مانند پهل (pohl) به معنی پل
واو غنه: کلمه «نو» در فارسی رایج تقریبا با واو غنه تلفظ می‌شود. در گویش لری بختیاری برخی کلمات با این واو تلفظ می‌شوند. مانند now (یعنی نان)
درباره گویش بختیاری
راولینسون در سفرنامه خود می‌نویسد:
محسن فارسانی در مقدمه دیوان ملا زلفعلی بختیاری این گویش ظریف را از مشتقات نزدیک زبان پهلوی می‌داند و در این خصوص می‌نویسد:
برخی واژه‌ها در گویش لری بختیاری
در این جدول، A صدای آ ، ou صدای او و ee صدای ایی می‌دهد.
بختیاری
تلفظ
فارسی
باوا
Bâvâ
پدر بزرگ
ددو/درو
Dedu/Deru
خواهر
دا/دآیه
Dâ/Dâyah
مادر
دآولو
Dâwlu
مادربزرگ
تاته/تاته
Tâteh/Tâtah
عمو
دالو
DAlou
مادربزرگ، پیرزن
بوه/بو
Baveh/Ba-ou
پدر
گه گه/گئو/گیگه/کاکا
Gaga/Geou/Gigah/Kâkâ
برادر
کر
Kor
پسر
در / ده-در/ددر
Dor/Doh-dar/Dodar
دختر
بتی / بت
Botie / Bote
خاله
کیچی/کچی
Kichie/Kechi
عمه
تاته زا
Tâte-zâ
عموزاده
خورزا
Khor-zâ
خواهرزاده
خرزمار
Khor-zemâr
پسرخاله و دخترخاله
همریش
Hom-reesh
باجناغ
جوه/جوه
Joweh/Jeweh
پیراهن، جامه
شولار/شولار
Showlâr/Shawlâr
شلوار، تنبان
چغا
Cho-ghâ
تپه
نفت/نفت/پت
Neft/Noft/pet
دماغ
به در/سرا
Be-dar/Sarâ
بیرون
حوش
Hawsh
حیاط/خانه ویلایی
برد
Bard
سنگ
کتو/سی
Ketow/Say
سگ
گلو
Golow
گربه
هرس
Hars
اشک
تیگ/پشنی/پیشنی
Tig/peshni
پیشونی
چکه/کچه/چوه
Kacheh/Chowah
چانه
بق/بک
Bagh/Bak
قورباغه
گژدین
Gazh-din
عقرب
گادین
Ga-din
عقرب
تش تش
Tash-tash
هزارپا
گرگراک
GargerAk
مارمولک بزرگ
هالو/هلو
HAlou
دایی
دیلق/تش
Dilagh/Tash
آتش
سوز/سوز
Sawz/Sowz
سبز
حونه/هوه
Huneh/Howah
خانه
کئو / بنوش/بنوش
Be-nowsh/ke-woo/Benawsh
بنفش
سهر
Sohr
سرخ، قرمز
اسپید
Espeed/Esped
سفید
شه
Shah
سیاه
کرجلنگ/کرژلنگ/کرزلنگ
kerjeleng
خرچنگ
البته گفتنی است که گویش بختیاری چندین لهجه دارد؛ و در بعضی موارد فتحه و کسره آن‌ها با هم مختلف است (در لغات بالا)
برخی واژه‌های مشترک بختیاری با گویشهای دیگر زاگرس (لکی و لری خرم‌آبادی و لری جنوبی)
بختیاری
لری جنوبی
لکی
معنی فارسی
دا/دآیه
دای - دی
دا
مادر
تاته
تاته - عامو
تاته
عمو
کر
کر
کور
پسر
تاته‌زا -عاموزا
تاته‌زا -عاموزا
تاته‌زا -عاموزا
عموزاده
خورزا
خرزا
خورزا
خواهرزاده
چغا، مل
تل
چخا - چئا
تپه
برد، کچک
برد - کچک
برد - کوچک - سان
سنگ
هرس
خرس
اسر
اشک
آساره، آستاره
ستاره
آساره
ستاره
ار
ار
ار
اگر
اراز
اراز
دق کردن
لوی
لوی
لوی
شیر آغوز (زیک)
آل
یال
یال
موجود افسانه‌ای در زاگرس - جن
آلشت
آلشت
عوض کردن
تش
تش
آگر
آتش
آوریت
وریتناین - وریتنادن
آوریت
پرکندن مرغ
اوس - اوسن
اوسن
اوس
حامله
بافه
بافه
بافه
دسته گندم
بخوسین
بخوسیت
بسن
بخوابید
بل
بل
بیل
بگذار - اجازه بده
بل باریک/کعد باریک
قی باریک - قد باریک
بله باریک
کمر باریک
بنگ - دنگ
بنگ
دنگ
صدا - بانگ
بندار
سربالی
بنار
سربالایی
بور
بور
بور
زرد کمرنگ
بون
بالا
بان-بون
بالا-پشت بام
بهیگ
بویگ
بوی
عروس
پاتیل
پاتیل
پاتیل
دیگ مسی
پتی
پتی
پتی
خالی
پرس
پرس
عزاداری
پیا
پیا - مرد
پیا
مرد
تلنیدن
تلناین - تلنادن
تلانن
پایمال کردن
جال
جوون
جال
جوان
چاپ چوله
دز درو
چاپ چوله
دروغ و ریا
چره
چره
چره
پشم چینی چارپایان
چم
چم
چم
چمنزار و دره کنار رود
چول
چول
چول
خراب و خالی از سکنه
چوله
جیله - جوله
چوله - ژژو-ژژوله
جوجه تیغی
دوقات
دوقات
دوبرابر
نمزد/نومزد
نومزا
دسگیرو- دسگیران
نامزد
دیس
ملوچ
دویس - دیس
چسبنده
مقاش
مقاش
زغال‌گیر
رات و ریت
رات ریت
رات و رویت
بی‌بندونوا
ضمایر
ضمایر شخصی منفصل:
مو/م (mo): من
تو (tu): تو
هو/ه (ho): او/آن
ایما (imâ): ما
ایسا (isâ): شما
هونو/هنو (honow): آنها
ضمایر جمع:
برای جمع در بختیاری از (ءل-al) ،(یل-yal)، (گل-gal)، (اون-un یا او-ow) و (آ-â) استفاده می‌شود.
توجه : درباره جمع بستن کلمه‌ها گویش و زبان بختیاری به دو بخش تقسیم می‌گردد یکی بختیاری‌های غربی (ساکن الیگودرز و دورود تا نزدیکی‌های لالی و سردشت و دزفول) برای جمع بستن بیشتر از «ان» که به صورت شکسته «اون-un» یا «او-ow» گفته می‌شود استفاده می‌کنند. اما سایر بختیاری‌ها از «یل» برای نام‌های نر (مذکر) مانند کریل، و از «گل» برای نام‌های ماده (مونث) مانند درگل و زنگل استفاده می‌کنند و گاهی نیز برای برخی از کلمات از همان «ان» به شکل شکسته استفاده می‌نمایند. مانند گامیشو (gâmishow) یا گامیشون (gâmishun)، قاطرو یا قاطرون، بزون. نکته مهم دیگر اینکه گاهی نیز از همان «ان» با حذف «ن» برای جمع بستن استفاده می‌کنند. مانند مدادا، قاطراو غیره…
نمونه‌های بیشتر
ل: ایرانیها
بزگل: بزها
سیل: سگ‌ها
همسایل: همسایه‌ها
جغلل: پسر بچه‌ها
دآیل: مادرها
میوآ: میوه‌ها
ینو (yonow): اینها
حرگل: خرها
گوسندو: گوسفندها
ضمایر ملکی متصل:
ام (om-) تورم (tavarom) تبرم (تبر من)
ات (et-) تور ت (tavaret) تبرت
اس (es-) تور س (tavares) تبرش
امون (emun-) تور مون (tavaremun) تبرمان
اتون (etun-) تور تون (tavaretun) تبرتان
اسون (esun-) تور سون (tavaresun) تبرشان
توجه :البته در گفتار نون آخر حذف می‌شود. مثل: تورسو (tavaresow) یا تورمو (tavaremow).
اسامی مختوم به مصوت هنگام گرفتن ضمیر ملکی متصل تنها m یا t یا s یا mun یا tun یا sun می‌گیرد.
مثل:
دام (dâm) مادرم
داسون (dâsun) مادرشان
ضمایر اشاره:
یو/ی (yo): این
هو/ه (ho): آن
ینو (yonow): اینها
ینو/یونو (yonow): اینها
هنو/هونو (honow): آنها
زمان افعال
مضارع اخباری
قواعد لری بختیاری مانند فارسی تحت تاثیر زبان عربی قرار نگرفته و حرف «ب» پیش از فعل‌ها و حالت استمراری دارا نیست بدین معنی پسوند استمراری ساز (می) ندارد و گاهی در بین جوانان بختیاری شنیده می‌شود که گویش بختیاریشان تحت تاثیر زبان فارسی قرار گرفته و این به دلیل صحبت کردن در جامعه به زبان فارسی هست مانند نمونه‌های زیر:
فارسی: میای بریم؟، بختیاری درست: یآی ریم؟، بختیاری نادرست: اییای/ایای بریم؟
فارسی: من دارم میرم، بختیاری درست: مو هنی رم، بختیاری نادرست: مو دارم ارم
فارسی: دخترها رفتن، بختیاری درست: درگل رهدن، بختیاری نادرست: دهدرآ رفتن
فارسی: می‌توانی گوشت بخوری؟، بختیاری درست:‌تری گوش خوری/خری؟، بختیاری نادرست: ایتری/اتری گوش اخری/اخوری؟
شناسه + بن مضارع
مثلا خردن (xarden) به معنی خوردن بن مضارعش «خور» (xor) است:
می‌خورم: خرم/خورم (xo/xurom)
می‌خوری: خری/خوری (xo/xuri)
می‌خورد: خره/خوره (xo/xureh)
می‌خوریم: خریم/خوریم (xo/xurim)
می‌خورید: خرین/خورین (xo/xurin)
می‌خورند: خرن/خورن (xo/xuren)
مضارع التزامی
ساختار در فارسی: ب + بن مضارع + شناسه «م، ی، د، یم، ید، ند» مثال: من بروم، تو بروی، او برود، ما برویم، شما بروید، آن‌ها بروند
ساختار در لری: بن مضارع + شناسه «م، ی، ه، یم، ین، ن» مثال: (مو-م) رم، تو ری، (ه-هو) ره، ایما ریم، ایسا رین، (هنو-هونو) رن
ماضی مطلق/ساده
ساختار فارسی: بن ماضی + شناسه‌های ماضی مثال از مصدر دویدن = دویدن  (ان): دوید فعل ماضی ساده: دویدم دویدی دوید دویدیم دویدید دویدند
ساختار لری: بن ماضی + شناسه‌های ماضی مثال از مصدر دونیدن = دونیدن  (ان): دونید فعل ماضی ساده: دونیدم/دونیم/دونی‌یم دونیدی/دونی‌یی دونید/دونی دونیدیم/دونی‌ییم دونیدید/دونی‌یید دونیدین/دونی‌یین
گاهی د به صورت ی تلفظ می‌شود یا تلفظ نمی‌شود مانند حالت‌های ۲ و ۳ بالا
ماضی)
ماضی استمراری :
ساختار: هنی + ماضی ساده
فارسی:می‌دویدم، بختیاری: هنی دونیدم
فارسی: می‌خوردند، بختیاری، هنی خرن
فارسی: می‌آیم/میام، بختیاری: هنی یآم
فارسی: می‌دویدن، بختیاری: هنی دونیدن
ماضی نقلی :
e- + ماضی مطلق
خورده‌ام: خردمه (xardome)
خورده‌ای: خردیه (xardiye)
خورده‌است: خرده (xarde)
خورده‌ایم: خردیمه (xardime)
خورده‌اید: خردینه (xardine)
خورده‌اند: خردنه (xardene)
ماضی بعید :
مثل فارسی است فقط به جای 《بود》 از 《بید》 یا 《بی》 یا 《وی》 استفاده می‌شود.
مثلا: خورده بودند = خرده بیدن (xarde biden)
آینده :
برای بیان زمان آینده معمولا همان مضارع اخباری به کار می‌رود
نفی مضارع اخباری :
نمی‌خورم: نی/نخورم (ni/nexorom)
نمی‌گویم: نی/نگم (ni/negom)
شباهت‌های گویش بختیاری
سیوندی زبان مردم سیوند ۷۵ کیلومتری شمال شیراز از نظر صرفی و نحوی و واژگانی بسیار به بختیاری شبیه است.
بختیاری
فارسی
bard
سنگ
bengesht
گنجشک
Dedu/dadu
خواهر
di
دود
Har
خر
kor
پسر
mayas
مگس
bagh
قورباغه
koloft
چاق
hima
هیزم
ghala
کلاغ
ovei /avo
آمد
sohr
سرخ
low/law
لب
âstare/âstâreh
ستاره
imâ
ما
Honow/unow
آنها
piâ
مرد