زبان تاتی ایران

جایگزین=
زبان تاتی ایران یا تاتی جنوبی (به تاتی: Tâti Zobun, تاتی زبون) از دسته زبان‌های ایرانی شاخه شمال غربی است. گویش‌های این زبان روزگاری از آذربایجان تا شمال خراسان گسترده بود ولی امروزه با ترک‌زبان و فارسی‌زبان شدن بخشی از شمال‌باختری ایران تنها جزیره‌هایی از گویش‌های تاتی در منطقه به جا مانده‌است. بزرگ‌ترین این شهرها و روستاهای تات‌زبان در استان قزوین شامل شهر تاکستان، اسفرورین، شال، دانسفهان، روستای تاریخی سگزآباد، خیارج، خوزنین، و نیز در سایر استانها شامل مرکزی، البرز، تهران، اردبیل، گیلان، زنجان و خراسان شمالی در شهرستان‌ها و مناطق روستای وفس، روستای چهرقان، زرندیه، تاکستان و بوئین‌زهرا و الموت، اشتهارد و طالقان، دماوند،ایوانکی شاهرود خلخال، عمارلوی رودبار، طارم، جاجرم و اسفراین و همچنین در آران و بیدگل و وزوان استان اصفهان، و در زنجان روستای خوئین دیده می‌شوند. همچنین زبان تاتی در فهرست میراث ناملموس آثار ملی ایران از استان آذربایجان شرقی نیز ثبت شده‌است. این زبان در روستای کرینگان ورزقان سخن گفته می‌شود.
زبان تاتی از آنجا که یکی از زبان‌های ایرانی شمال غربی است به فارسی نزدیکی دارد و به گیلکی و مازندرانی و تالشی نزدیکتر می‌باشد. زبان تاتی همچنین به زبان کردی و اوستایی نزدیک است. تاتی، بسیاری از ویژگی‌های آوایی، واژگانی و صرف و نحوی کهن همچون تمایز جنس دستوری، ساخت ارگتیو، ماده مجهول، گردش مصوت‌ها، حالت دوگانه فاعلی و غیرفاعلی در اسم و … را حفظ کرده‌است.
ریشه زبان تاتی
تاتی با توجه به اینکه یکی از زبان‌های ایرانی شمال غربی است بیشترین نزدیکی را به زبان‌های فارسی، تالشی، کردی، گیلکی، مازنی و بلوچی دارد.
نظرات بسیاری در مورد ریشه تاتی داده شده‌است. برخی به شباهت‌های تاتی با اوستایی اشاره داشته‌اند. عده‌ای نیز کوشیده‌اند به شباهت‌ها و پیوندهای تاتی با پهلوی اشاره داشته باشند. برخی نیز تاتی را به همراه تالشی و مازندرانی و گیلکی و کردی، بازمانده‌های زبان مادی کهن دانسته‌اند. دیاکونوف در اینباره می‌گوید:
«در زمان حاضر هم تات‌ها و تالشان و گلیک‌ها و مازندرانی‌ها به زبان‌هایی سخن می‌گویند که خود بقایای زبان هند و اروپائی می‌باشد که در آغاز زبان ماد شرقی بوده‌است. امتیاز ویژه این زبان‌ها کهنگی و مهجوری ترکیب اصوات می‌باشد که با زبان پارسی تفاوت داشته و با مادی و پارتی و اوستایی مناسبت دارد.»
مادی بودن ریشه تاتی را کسان دیگری چون عباس طاهری، اسدالله رحمانی و ابراهیم جهان‌بخش در مقاله‌های «بررسی گویش تاتی تاکستان»، «راهکارهای حفظ زبان تاتی» و «ساختار دستوری تاتی» و همچنین احسان یارشاطر در دانشنامه اسلام و ایران بیان داشته‌اند.
احمد کسروی معتقد است که زبانی که تات‌ها بدان سخن می‌گویند در زمان‌های گذشته گسترش زیادی داشته و به استناد شواهد عینی و پژوهش‌های انجام‌شده، زمانی همه مردم آذربایجان و بخشی از قزوین را دربر گرفته ولی بعدها با اشاعه و استیلای زبان ترکی کم‌کم از بین رفته‌است.
مردان تات زبان لیقوان آذربایجان شرقی، آخرین بازماندگان نژاد و زبان ایرانی تات در این مناطق.
احمد کسروی معتقد است که زبانی که تات‌ها بدان سخن می‌گویند در زمان‌های گذشته گسترش زیادی داشته و به استناد شواهد عینی و پژوهش‌های انجام‌شده، زمانی همه مردم آذربایجان و قزوین را دربر گرفته ولی بعدها با اشاعه و استیلای زبان ترکی کم‌کم از بین رفته‌است.
در هر حال می‌توان ریشه اصلی زبان تاتی را مادی دانست که در طول قرون متمادی تحت تاثیر اوستایی که زبان مذهبی مردمان این سامان بوده، و فارسی باستان و پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی و فارسی دری، که به ترتیب زبان رسمی حکومت‌های هخامنشی و اشکانی و ساسانی و حکومت‌های پس از اسلام بوده، قرار گرفته، و امروزه در آخرین شکل خود تحت عنوان تاتی درآمده‌است.
برخی پژوهشگران معتقدند زبان تاتی، زبان قدیم مردم آذربایجان بوده و آذری نامیده می‌شده‌است.
ریشه و کاربرد واژه تات
تات واژه‌ای است که ترک‌زبانان برای مردم ایرانی‌زبان و ایرانی‌تبار یک‌جانشین به‌کار برده‌اند.
به گفته هونی (۱۹۵۷) فارسی‌زبانان را تات می‌نامیدند.
قدیمی‌ترین سندی که کلمه تات در آن استفاده شده، کتیبه‌های اورخون است. تات در در این کتیبه‌ها ظاهرا به معنای «اتباع» و «رعایا» استفاده شده‌است. لفظ «تات» علاوه بر این که بر ایرانیان و یکجانشینان اطلاق می‌شده، عنوانی بوده که قبل از حکومت ایلخانی به عناصر خارجی سرزمین‌های ترکان (احتمالا خارجی‌های یکجانشین ترکستان، بعضی قبایل متمدن ترک، اقوام مغلوب و ساکنان مناطق تحت تصرف ترکان) گفته می‌شده‌است.
در مثل‌ها و افسانه‌های مردم تبریز «تات» به معنی مرد دانا و باسواد و شهرنشین است. استعمال کلمه «تات» در بین ترکان ساکن ایران رواج داشته ولی انعکاس آن در ادبیات فارسی بسیار کم است. همچنین در دیوان لغات ترک کاشغری تات به شکل تت نیز ضبط شده و به معنای ایرانی، فارسی، فارسی زبان و کافر اویغوری آمده‌است. تاتارهای کریمه نیز مسیحیان یونانی را که در سلطنت کاترین دوم (۱۷۶۲–۱۷۹۶) و در فاصله ۱۱۸۹–۱۱۹۲/ ۱۷۷۵–۱۷۷۸ به ناحیه ماریوپول (ژدانوف امروزی) واقع در کنار دریای آزوف مهاجرت کرده بودند، تات می‌نامیدند.
قوم تات
مردمی که امروزه تات نامیده می‌شوند، در نواری منقطع از کوهستان قفقاز تا کوه‌های خراسان پراکنده‌اند. سرنوشت تاریخی مردم تات هرچه بوده در نهایت به این انجامید که تات‌ها در نواحی دور افتاده و روستاهای صعب‌العبور و حاشیه‌ای بقاء خود را بدست آورند. امروزه همان‌طور که گفته شد این مردم در گستره وسیعی از ایران حضور دارند. با توجه به داده‌های جمعیت‌شناختی موجود و صحبت‌هایی که با اهالی تات‌نشین مناطق مختلف ایران شده، می‌توان به تقریب گفت در حدود بیش از ۴۰۰ هزار نفر تات در ایران زندگی می‌کنند که در گذشته عمدتا از حضور دیگران آگاهی خاصی نداشتند و عموما بیشترشان به صورت جزایری مجزا از هم زندگی می‌کردند. امروزه هم اطلاعاتی کلی از یکدیگر دارند که به عنوان مثال تات‌نشین‌های دشت قزوین به ندرت یکی از تات‌نشین‌های اطراف بجنورد را دیده‌اند، چه برسد به اینکه ارتباطی با هم داشته باشند.
علی عبدلی، نویسنده چند کتاب از قبیل فرهنگ تطبیقی تالشی، تاتی، آذری، تهران 1380.
در مجموع می‌توان تات‌های ایران را در چند ویژگی مشترک خلاصه کرد: ۱- زبان تاتی، که در تمام مناطق تات‌نشین، وجود دارد. ۲- منشا و تبار مشترک که به مادها بر می‌گردد (هرچند خودآگاهی کمی نسبت به این مسئله در میان تات‌ها وجود دارد). ۳- تاریخ و سرنوشت تاریخی مشترک که سبب شده وضعیت تاریخی مشابهی را داشته باشند. ۴- سنت و میراث فرهنگی مشترک. باید گفت از آنجا که زبان تاتی، یک زبان غیرمکتوب است و فرهنگ آن‌ها نیز یک فرهنگ شفاهی است، لذا مهمترین و اصلی‌ترین محمل فرهنگی آنها، زبان‌شان بوده که سنت فرهنگی‌شان را در طی سال‌ها و قرون متمادی تا به امروز انتقال داده است.
ادبیات تاتی
حوزه ادبیات تاتی با در نظر گرفتن اشعار پراکنده، سده هشتم هجری قمری می‌باشد که بر جای مانده‌است و دارای سابقه طولانی است. اما تاریخ آغاز جدید آن در ایران به پس از دوره مشروطه، و در قفقاز به پس از وقوع انقلاب ۱۹۱۷ روسیه می‌رسد که اشعار و نمایشنامه‌های م. بخشی اف (متولد ۱۹۱۰) و اشعار و داستان‌های ده آنتی لوف (متولد ۱۹۱۳) گواه این موضوع است.
یکی از آثار ادبیات تاتی، داستان عاشقانه عزیز و نگار است که به زبان تاتی نوشته‌شده و نسخه‌های متعددی از آن در دست است. این داستان تاکنون به زبان تاتی منتشر نشده، اما یوسف علیخانی نسخه‌ای از آن را به زبان فارسی به نثر تنظیم و چاپ کرده‌است.
در دهه‌های اخیر حس هویت‌خواهی تات‌های ایران سبب خلق تعدادی آثار مکتوب به این زبان شده‌است. اشعار و داستان‌هایی به زبان تاتی سروده و نوشته شده‌اند. دو نمونه از این کتاب «آوای تات: سروده‌هایی به زبان تاتی تاکستان» اثر عباس پدرام و کتاب (زورق شکسته) اثر محمود زرندی است.
پراکنش گویشوران زبان تاتی
در ایران پراکندگی تات‌زبانان دامنه قابل توجهی دارد. تا قرن گذشته، مردمی که در سرزمین‌های میان مانقوطای سراب و نیر اردبیل سکونت داشتند، مخلوطی از تات‌ها و شاهسون‌ها بودند و طول مسیر رودخانه‌های بالق لو و قره‌سو تا رودخانه ارس نیز در دست تات‌ها بود. اینان در همان زمان مدت‌ها بود که زبان خود را فراموش کرده بودند و به ترکی سخن می‌گفتند. دره شاهرود خلخال، بزرگترین محل تجمع تات‌زبان‌ها در آذربایجان و اردبیل است. حدود چهل روستا در این دره و یکی دو ناحیه دیگر خلخال، تات‌زبان است. در نیمه قرن سیزدهم، مردم یکجانشین رحمت‌آباد و اهالی رودبار زیتون به زبان تاتی سخن می‌گفتند. در قزوین نیز انبوهی از تات‌زبانان سکونت دارند. در سال ۱۲۷۶ به دستور علیقلی میرزا اعتضادالسلطنه، وزیر علوم و صنایع و تجارت، لغات رایج در میان تات‌های بلوک رامند و دیگر روستاهای تات‌نشین جنوب قزوین جمع‌آوری گردید و کتابی تالیف شد با عنوان رساله لغات فرس قدیم که اهل قزوین را از قبایل قدیم ایران و مردمی پهلوی‌زبان معرفی کرده‌است. شمس‌العلما محمدمهدی عبدالرب آبادی، از مولفان نامه دانشوران، از این طایفه بود. امروزه از جنوب غربی تا جنوب شرقی قزوین، گروه‌های بزرگی از مردم بخش‌های رامند شمالی، رامند جنوبی، بخشی از بوئین زهرا، دودانگه، افشاری، دشتابی و اشتهارد، تات نامیده می‌شوند. حضور تات‌ها در مازندران و استرآباد نیز سابقه‌ای طولانی دارد؛ از قرن دهم به بعد، تات‌ها یکی از گروه‌های جمعیتی ولایت استرآباد بوده‌اند. سلطانعلی تات در صفر ۱۰۰۵، استشهادنامه رعایا و مالکان قریه چوپلانی استرآباد را درباره حقابه آن روستا تایید کرده بود. در دوره نهضت مشروطه، زبان تاتی در ولایت استرآباد رایج بود و گروه‌هایی از تات‌ها در بلوک سدن رستاق استرآباد و شهر اشرف (بهشهر امروزی) سکونت داشتند.
امروز اگر نقشه شمال ایران را در برابر خود قرار دهیم و خطی از آخرین نقطه ارتفاعات طالقان به طرف سیاهکل و رستم‌آباد کشیده و آن را تا تاکستان ادامه بدهیم، مثلثی مشخص می‌گردد که در آن گویشوران تاتی در میان سایر گروه‌های زبانی زندگی می‌نمایند و البته عمده مرکز تجمع تات‌ها خود تاکستان می‌باشد. تاکستان در گذشته به نام «سیادهن» خوانده می‌شد و اکنون هم بومیان آن را «سیادن» می‌نامند. تاکستان در دوران ساسانیان در نهایت آبادی بوده و موقعیت ممتازی داشته‌است.
تات‌های ایران که به تات‌های جنوبی شهرت یافته‌اند، در شهرها و روستاهای زیر زندگی می‌کنند:
اشتهارد و روستاها و دهستانهای اطراف (پسوند اوا در زبان تاتی همان آباد است): شامل مرادتپه، صحت آباد، جعفرآباد، قزل حصار، رحمانیه، مهدی‌آباد، فرد آباد، مختارآباد، عبدالله آباد، کوشک اوا، مروت اوا، پلنگ آباد، اوپشته، گنگ، جارو، نکوجار، قرقرک و بوجعفر .
در دامنه جنوبی رشته کوه البرز از رودبار الموت ، رودبار شهرستان، شهرستان طالقان ، شهرستان رودبار زیتون،جیرنده، رودبار قصران، بومی‌های شمال تهران شامل بومی‌های قدیمی تجریش و شمیران و لواسان کوچک و بزرگ و روستاهای آن تا اکثر شهرها و روستاهای شهرستان دماوند مانند کیلان و ایوانکی گرمسار تات‌زبان هستند. (بعضی روستاهای شهرستان دماوند مهاجر نشین و کرد یا ترک زبانند، مانند روستای حصار) یا سربندان که کردزبانند.
در شهرستان تاکستان ، شهر تاکستان و در بخش اسفرورین ، شهر اسفرورین و روستای قرقسین ، تات زبان‌اند.
در شهرستان بوئین زهرا ، بخش‌های دانسفهان،شال شهرهای دانسفهان و شال و روستاهای خیارج، خوزنین، خروزان، ابراهیم‌آباد، سگزآباد، اک، خروزان و … تات زبان هستند.
در فشگلدره قزوین روستاهایی نظیر زیاران، صمغ آباد، طیخور، توداران، آقچری، خوزنان، جزمه، آتانک، قاضی کلایه، ابراهیم‌آباد، کهوان، دارالسرور، میان‌کوه و کذلک و روستاهای رزجرد، رشتقون، شینقر، اردبیلک، اشنستان، میان‌بر و … در کوهپایه قزوین تات‌زبان هستند.
در شمال قزوین در الموت ، الولک، نیاق، زرشک، وشته، تسکین، زرآباد و دستجرد نیز به تاتی و فارسی سخن می‌گویند.
تاتهای خلخال ( کلور، درو، اسکستان، شال، دیز، کرین، لرد، گیلوان، کرنق )، جیرنده، طارم، عنبران، میناباد، میرزانق، کلش، سروآباد، پیله‌رود، جید، طولش، عنبران علیا، لنکران ، کجل .
در جمهوری آذربایجان (تاتی و تالشی)، ماسالی و قوبا و لاهیج و داغستان، دربند، آبشوران، باکو، نارداران، موشتاغی، بوزونا، امیرخان، زیره، خیله، دوه‌چی، اسماعیل‌لی، خیزین، قوناق کندی، قوتگاشن، کایتاکو، مخاچ قلعه، افروجه، گنداب، سیاه زن، لنکران که به شدت تحت تاثیر ترکیزه شدن قرار گرفته‌اند.
" به‌طور کلی زنجیره مناطق تات‌نشین در ایران از شهر الموت تا تاکستان شروع شده و به سمت جنوب و جنوب شرقی ادامه می‌یابد و در نهایت در شهرستان بوئین زهرا به روستای تاریخی سگزآباد پایان می‌یابد " .
در استان مرکزی ( شهرستان کمیجان ) نیز روستاهای تفرش، وفس، چهرقان، گورچان و فرک به زبان تاتی صحبت می‌نمایند. این روستاها به فاصله ۱۰۰ تا ۱۲۰ کیلومتری شهر اراک و در شمالی‌ترین نقطه استان مرکزی واقع شده‌اند. مناطق کوهستانی و خوش آب و هوا و شغل مردم روستاها کشاورزی، باغداری و دامداری است که به دلیل مواجه شدن با کمبود آب و عدم توجه مسئولین به نیاز مردم و نیروهای انسانی جوان، به شدت روستاها خالی از سکنه می‌شوند و در شهرهای مانند تهران، قم، اراک، کرج و… سکونت می‌نمایند. همچنین در لهجه اراکی قدیم واژه‌های تاتی مثل چنه (چرا) برار (برادر) خوسبیدن (خوابیدن) ملوچ (گنجشک) گل (آویزان) بوویه (پدر) و … بسیار دیده می‌شود.
روستاهای الویر و ویدر واقع در شهرستان زرندیه (بخش خرقان) استان مرکزی هم به زبان تاتی سخن می‌گویند.
در خراسان، برزل آباد و اسفراین به تاتی صحبت می‌کنند.
و در زنجان روستای باستانی خوئین نیز به تاتی سخن می‌گویند.
روستای ابیانه
مهم‌ترین و دستنخورده‌ترین گویش تاتی، گویش اشتهاردی است که در استان تهران قرار دارد طبق کتاب تات نشین‌های بلوک زهرا نوشته جلال آل احمد این گویش شاید خالص‌ترین گویش زبان تاتی باشد چون منطقه اشتهارد که در سر راه کرج به بویین زهرا در ۸۰ کیلومتری کرج و ۲۵ کیلومتری بویین زهرا قرار دارد به علت خشکی و کمی آب از دستبرد کوچنشین‌های ترک در امان بوده و مردم آن همچنان زبان قدیم خود را حفظ کرده‌اند.
طارم علیا
در حدود ۴ روستا به نام‌های سیاه‌رود، گندم‌آباد، قوهیجان و نوکیان تات هستند که این روستاها در طارم علیا بعد از درام واقع شده‌اند.
خراسان شمالی
در جنوب بجنورد در جلگه شوقان و در شهرستان جاجرم، شهر سنخواست و روستاهای قدیمی مثل طبر، دوبرجه، کرف، خراشا و اندقان تاتی حرف می‌زنند. در این مناطق، لهجه تاتی، زبان اصلی مردم است و در برخی روستاها، تات‌ها همراه با سایر اقوام و به ویژه با کردها زندگی می‌کنند. تات‌های ساکن بجنورد شامل طوایف گیفانی، گلیانی، گرمه‌ای، جاجرمی، رازی، سنخواستی، خراشاهی، جربتی، کرفی، طبری، فیروزه‌ای، آساکی (پارتی)، اردغانی، بیدوازی، روئینی، مشهد طراقی و برخی طوایف خاوری است. برخی همچون ملک الشعرای بهار بر این عقیده‌اند که اصطلاح تات در شمال خراسان برگرفته و تغییر یافته اصطلاح «تازیک» یا «تاجیک» است که پس از حمله اعراب به شمال خراسان ابتدا از سوی ایرانیان به اعراب و سپس از سوی اقوام ترک به فارس زبانان اطلاق شده‌است.
گویش‌های گروه زبانی تاتی
دونالد ال.استیلو (۱۹۸۱: ۱۳۸–۱۴۱) زبانهای تاتی و تالشی را در یک گروه قرار داده است؛ و، آن را گروه زبانی تاتی- تالشی (Tatic) نامیده است. وی گونه (گویش و لهجه)‌های گروه زبانی تاتی را بر اساس معیارهای زبانی و قومی و نزدیکی جغرافیایی در ۱۰ گروه جای داده است. هم آن گونه که دیده می‌شود گروه ۲، گونه‌های زبان تالشی است:
گروه ۱: گونه‌های گروه هرزنی-دیزماری
الف) گونه هرزن که اکنون در گلین قیه صحبت می‌شود و بین مرند و جلفا واقع است.
ب) گونه‌های منطقه دیزمار (از جمله کرینگان) و منطقه حسنو در استان آذربایجان شرقی
گروه ۲: گونه‌های گروه تالشی
الف) تالشی شمالی
ب) تالشی مرکزی
ج) تالشی جنوبی
گروه ۳: گونه‌های گروه منطقه خلخال در استان اردبیل
الف) منطقه شاهرود خلخال (از جمله درو، شال، کلور، لرد، اسبو، اسکستان، دیز، کرین، گیلوان، خانقاه، کهل، طهارم دشت و چند روستای دیگر)
ب) منطقه خورش رستم (از جمله کرنق، کجل و…)
گروه ۴: گونه‌های گروه طارمی-کباته‌ای
الف) گونه‌های طارم علیا در استان زنجان (از جمله هزاررود، سیاورود و…)
ب) گونه‌های کلاس و کباته در منطقه رودبار استان گیلان
گروه ۵: گونه‌های گروه منطقه خوئین استان زنجان
گروه ۶: گونه‌های گروه تاتی جنوبی (در آثار دکتر یارشاطر)
الف) گونه‌های منطقه رامند استان قزوین (از جمله تاکستان، اسفرورین، چال، دانسفهان، خیارج، سگزآباد، ابراهیم‌آباد…)
ب) گونه اشتهارد و گونه‌هایی منطقه کرج در استان البرز
گروه ۷: گونه‌های گروه شمال و شمال خاوری قزوین
الف) منطقه کوهپایه قزوین (از جمله رزجرد و…)
ب) گونه‌های گروه مراغه‌ای در منطقه رودبار علیا (رودبار الموت)
ج) منطقه الموت
گروه ۸: گونه‌های گروه الویر و ویدر در نزدیکی ساوه در استان مرکزی
گروه ۹: گونه‌های گروه وفس و اطراف آن در منطقه اراک استان مرکزی
گروه ۱۰: گونه‌های گروه رودبار (زیتون، الموت، طالقان) در دره شاهرود و سفیدرود که در حال تغییر به زبانهای کرانه کاسپین
مقایسه گویش‌های مختلف تاتی
فارسی
تاتی تاکستان
تاتی سگزآباد
تاتی ابراهیم‌آباد
تاتی اردبیلک
تاتی زیاران
تاتی طیخور
بچه، کودک
zārin/bālāبالا/زارین
zāruزارو
zāruزارو
vačaوچه
eyālعیال
vačaوچه
پشت بام
bonبن
bunبون
bönبون
bomبوم
bumبوم
bumبوم
دست
bālبال
bālبال
bālبال
bālبال
bālبال
bālبال
تیز
tijتیج
tijتیج
tijتیج
tijتیج
tijتیج
tijتیج
خواهر
xākeخواکه
xuačaخواچه
xuākaخوآکه
xāxorخاخور
xoārخوآر
xoārخوآر
دسنماز
dasnemāzدسنماز
dasta māzدست ماز
dasnemāzدسنماز
dasnemāzدسنماز
dastnemāzدست نماز
dastnemāzدست نماز
کدبانو
keyvuniye/kalöntare zeyniyeکلونتره زینیه/کیوونیه
čeybonuaچی بنوه
keyvānuکیوانو
keyvānuکیوانو
kalentar/xojirezenخوجیره زن/کلنتر
xojirezenخوجیره زن
عدس
marjömakeمرجومکه
marjevaمرجوه
marjevaمرجوه
marjuمرجو
marjuمرجو
marjuمرجو
آرام، دنج
dinjدینج
dinjدینج
dinjدینج
dinjدینج
dinjدینج
dinjدینج
فریاد
harāyهرای
harāy/qiaقیه/هرای
harāy/qeyaقیه/هرای
harāy/qiyuقیو/هرای
qālmeqāl/harāyهرای/قال مقال
haraهره
فارسی
پهلوی
اوستایی
تاتی تاکستان
تاتی سگزآباد
تاتی ابراهیم‌آباد
تاتی اردبیلک
تاتی زیاران
تاتی طیخور
سگ
sege
span
asbe/māččiyeماچیه/اسبه
asbaاسبه
asbaاسبه
sagسگ
sayg/māččaماچه/سیگ
sayg/māččaماچه/سیگ
استخوان
ast/xastak
ast
esqonjاسقنج
xastaخسته
xastaخسته
esdeqānاسدقان
hastaهسته
hastaهسته
دروغ
drog/droo
droj
duruدورو
deruدرو
doruدرو
duruدورو
duruدورو
duruدورو
سوزن
darzik/darzi
dereza
darzoneدرزنه
darzenaدرزنه
darzenaدرزنه
darzanدرزن
darzenدرزن
darzenدرزن
چهره
čihr/čihrak
dimدیم
dimدیم
dimدیم
dimدیم
dimدیم
dimدیم
داماد
zāmāt
zāmātar
zomāزما
zummāزوما
zeymāزیما
zāmāزاما
zāmāزاما
zāmāزاما
خانه
katak
kata
kiyeکیه
čiaچیه
kiaکیه
xānaخانه
xānaخانه
xānaخانه
مرد
mart
mereta
mardakمردک
miardaمیرده
miardaمیرده
merdiمردی
mardekمردک
mardekمردک
بره
varrak
vareوره
varaوره
varaوره
varaوره
varaوره
varaوره
عروس
vazyok
vaze
veyeویه
veyaویه
veyaویه
arusعروس
ayris/erisعریس/عی ریس
ayris/erisعریس/عی ریس
بینی
vinik
vaenā
vinniyeوینیه
veniaونیه
veniaونیه
viniوینی
viniوینی
viniوینی
گرگ
gurg
vehraka
vargورگ
vargورگ
vargورگ
vergورگ
gurgگورگ
gurgگورگ
در گویش اسفروینی
برخی از واژه‌های زبان تاتی به گویش اسفرورین (از توابع شهرستان تاکستان در استان قزوین)
کجا: کوآ / kuặ/ کجا:اکو
آنجا: بور /Bura/ آنجا:براء
برف: وار /vara/ برف :ور
پدر: پیه /piya/ پدر: ببه
مادر: مایه /mặya/ مادر: ما. یا (ننه)
برادر: برا /Bərặ/ برادر :برا
خواهر: خاک (Khak) خواهر: خو
پسر: پور (Pura) پسر: کوته
دختر: تیتی (Titi) دختر:کیله
من: از (Az)
تو: ته (Ta)
ما: آما (Ama)
شما: شما (Shema)
او (مونث): آیه (Aya)
او (مذکر): آندا (Anda)
مرا: چمن (Chemen)
تو را: اشت (Eshte)
پریروز: اپری (Aperi)
دیروز: ازیر (Azira)
امروز: آرو (Aru)
فردا: سابا (Saba)
پس‌فردا: پسرا (Pesara)
خانه: کی یه (Kiya)
حیاط: کلاگا (Kelaga)
باغ: رز (Raz)
بیرون: بر (Bar)
بالا: جر (Jor)
کفش: چسته (Chosto)
قاشق: کنچه (Kanche)
گربه: مرچین (Marchin)
سگ: اسبه (seba)
مرغ: کرگ (Karg)
تخم‌مرغ: کرخا (Karkha)
دارم: دیرم (direm)
در گویش سگز آبادی
برخی از واژه‌های زبان تاتی به گویش روستای سگزآباد (از توابع شهرستان بوئین‌زهرا استان قزوین)
خانواده
خانه: چی
پدر: دد (dada)
مادر: مای (maya)
پسر: فر (fer)
دختر: تی تی (titi)
خواهر: خاچ (khcha)
برادر: برا (bera)
برادر زن: زن برا
خواهر زن: زن خاجه
مادر زن: زن مایه
پدر زن: زن پیه
مادر بزرگ: پیله مای
عروس: ویه
داماد: زوما
میوه
سیب: اسوا
خربزه: چالیچه
گلابی: انبری
هندوانه: هندونه
زردآلو: شلونیک
انگور: انجرو
زمان
امروز: آرو
دیروز: ازیر
پری روز: پریر
فردا: صبا
پس فردا: سرا
پسین فردا: پرچینی
پسون فردا: پس پرچینی
ظهر: نمرو
غروب: دم شوم
شب: شو
جانور
گربه: مرچین
سگ: اسب
گوسفند: چاروا
گاو: گئو
گرگ: ورگ
مرغ: کرگ
خرگوش: خروش
گنجشک: گئوش
کیوتر: کوتر
پوشاک
شلوار: شالوار
پیراهن: شوی
کفش: پوجار
کمربند: قیش
آب و هوا
برف: فرف
باران: وارون
تگرگ: تی ارس
صفت
کوچک: قیجل (ghijel)
بزرگ: پیل (pil)
خوب: خار (khar)
بد: پیس (pis)
اشاره
این: جم (jem)
کجا: چوآ (choa)
اینجا: اندیا (endia)
جهات
بالا (زبر): جوئر
پائین (زیر): جیرا
جلو: پرون
عقب: پسا
وسط: مونینجا
ضمایر
من: ا (a)
تو: ت (ta)
او :آ (a)
ما: اما (ama)
شما: اماهاین، شما (emahayn,shema)
آنها: آهاین (ahayn)
در گویش شالی
برخی از واژه‌های زبان تاتی به لهجه شهرشال (استان قزوین)
خانواده
پیه = پدر
مای = مادر
برا = برادر
خاکه = خواهر
تتی = دختر
پور = پسر
میوه
رز = باغ انگور
چالج = شالی
جانور
جیلی = جوجه
مرچینه = گربه
پاجار = کفش
صفت
خواریش = خوبی؟
نمونه جمله
بی‌= بیا
بشه = برو
کاگو بیش = کجا بودی؟
بی‌کیه؟ بفرمایید منزل.
چنه = چرا، برای چه؟
نمونه فعل‌های تاتی تاکستان
رساندن arasendon
رسیدن arasesan
افتادن ikatan
انداختن ijayntan
نشستن neštan
خرد کردن - ریز کردن benjaton
بریدن berian
ریسیدن reštan
دیدن vintan
رفتن šian
اجازه دادن - امکان دادن aštan
آمدن omian
آوردن aydan
شیر خوردن از مادر (حیوانات) šet axardan
شیر دادن به بچه حیوانات bočobāndon
نگه داشتن - متوقف کردن nia daštan
خواباندن boxosondan
خوابیدن xotan
مردن mardan
دوشیدن došesan
دوختن dotan
گفتن vātan
زیر دندان خرد کردن bukurujoston
کشتن - ذبح کردن bukušton
ساییده شدن busunoston
شکستن beškeston
شکاندن šekastan
ریختن - به زمین ریختن ikardan
با دست فشردن bošqāloston
شستن šurdan
قطع کردن bosāndon
قطع شدن - جدا شدن bososton
ساییدن - آسیاب کردن bossovoston
جا انداختن - در جای خود قرار دادن der antay
واژگون کردن agardenesan
خاموش کردن ikoštan
پاشیدن opātan
گرفتن igatan
نهادن (بر جایی نهادن) nayan
گذاشتن به زمین همراه با رها کردن hārengaton
گم شدن (غیرقابل پیدا شدن)avir abian
پرتاب کردن ijayntan
عقب افتادن peykaton
جلو افتادن piš ikatan
در جلوی خود نگهداشتن pišgatan
رها کردن sarādāyan
از بین بردن - برانداختن varengatan
برگرداندن - بازگرداندن vegardāndon
برگشتن vegardoston
لیسیدن velišton
برداشتن vigiton
برگشتن agar desan
باد دادن خرمن - افشاندن خرمن vošāndon
با دست زیر و رو کردن voškaloston
دریدن - پاره کردن vozarāndon
وفسی
این گویش در منتهی‌الیه حدود مرزی استان مرکزی با استان همدان، در شمال شهرستان اراک استفاده می‌شود؛ در روستای وفس و سه روستای همجوار، یعنی چهرقان در غرب و فرک و گورچان در شرق. این مناطق تقریبا در یک خط فرضی واقعند که احتمالا حدود ۲۵۰۰۰ نفر از مهاجرین و ساکنین این روستاها به این لهجه سخن می‌گویند؛ البته در گویش این روستاها به‌طور جزئی تفاوت‌هایی مشاهده می‌شود ولی اصل و مبنای آن‌ها یکی است. این روستاها جمعیت ساکن فعلی آن‌ها حدود ده هزار نفر است.
لهجه وفسی که به «ووسی» موسوم است بنا به آنچه پژوهشگران گفته‌اند، لهجه‌ای از تاتی است. ابراهیم دهگان در کتاب فقه اللغه در ضمن معرفی وفس و واقعه کشتار جمعی آن، گویش وفس را ‹‹ یکی از لهجه‌های قدیم پارسی باستان و شاخه‌ای از تاتی ›› می‌نامند. دکتر معین در جلد چهارم فرهنگ خود تحت عنوان ‹‹ وفسی ››(Vafsi) منسوب به وفس، لهجه اهالی وفس نام می‌برند. آقای افتخار زاده در کتاب گزیده‌ای بر دیوان همافر عراقی وفسی از قول نامبرده می‌نویسد: «نامبرده زبان خویش را تاتی خوانده است.» و همچنین در مجله «ایران کوده» م. مغدم که درباره گویش دلیجان، آشتیان و وفس بحث کرده، لهجه وفس را تاتی خوانده است.
در فهلویات باباطاهر همدانی کلمات مشابه زیادی با گویش وفسی وجود دارد که به نمونه‌هایی اشاره می‌شود:
«دیرم» (دارم): تن محنت کشی دیرم خدایا، دل حسرت کشی دیرم خدایا
«ته» (تو): بی‌ته یارب به بستان گل مرویا
«وینم» (ببینم): گرم دسترس نبی آیم ته وینم
«بسم» (بشوم، بروم): بسم آنان بوینم که ته وینند
«بوره» (بیا): دمی بوره بوین حالم ته دلبر
«سوته» (سوخته): بوره سوته دلان با ما بنالیم
«واتنی» (گفتنی): به کس درد دل مو واتنی نه
عمارلویی
گویشوران تاتی عمارلو در روستاهای کوهستانی کرانه شاهرود و سفیدرود زندگی می‌کنند.
روستاهایی از عمارلو که به گویش تاتی صحبت می‌کنند:
بره‌سر * لیاول علیا * پاکده * پارودبار * سنگرود * داماش * گوورد * یکنم * آیینه دیه * بیورزن * اسکابن * انبوه * خرمکوه * کلیشم * لایه * ناوه نواخان لایه * نواخان ناوه * نودیه * ویه * جیرنده
گویش تاتی عمارلو، یکسانی زیادی با زبان پهلوی نشان می‌دهد:
تاتی: خوجچیر = پهلوی: حوچیر، حوژیر = پارسی: خوش چهره، خوش گل، زیبا. نمونه : چه خوجچیر بی؟! = چه خوشگل شده؟!
تاتی: پیله = پهلوی: پیل = پارسی: بزرگ. نمونه : آشآن پیله بیبین. = اونا بزرگ شدن.
تاتی: بیشین = پهلوی: بشدن = پارسی: رفتن. نمونه : اما بیشیم. = ما بریم.
تاتی: زووان = پهلوی: زووان = پارسی: زبان، زبون. نمونه : منی زووان د بوگوتی. = از زبون من گفته.
تاتی: زیندگی = پهلوی: زیندگی = پارسی: زندگی. نمونه : اما زیندگی نکدیم. = ما زندگی نکردیم.
تاتی: نآم = پهلوی: نآم = پارسی: نام. نمونه : آنی نام اسفندیار به. = اسمش اسفندیار بود.
تاتی: دیه = پهلوی: دیه = پارسی: ده. نمونه : جیریندیه د بیمین. = از جیرنده اومدن.
تاتی: سرشب = پهلوی: سرشب = پارسی: عصر. نمونه : سرشب بازار دبست. = عصر بازار تعطیل کرد.
خطری که این گویش‌ها را تهدید می‌کند، مهاجرت ساکنان این روستاها به شهر و تغییر زبان نسل نو که در شهرها زاده و بزرگ می‌شوند است.
ارتباط با زبان‌های شمالی
تاتی از زبان‌های ایرانی شمال غربی است و با زبان تالشی بسیار نزدیک است. تاتی و تالشی از هم متاثرند، اما مقدار این تاثیر در مناطق مختلف متفاوت است. شدت نزدیکی این دو گویش با یکدیگر عاملی برای مخفی ماندن حدود و ثغور جغرافیای زبانی این دو شده‌است، چنان‌که گاه گونه‌های تاتی در دل تالشی، و گونه‌هایی تالشی در دل تاتی یافت می‌شوند. ویژگی‌ها و مولفه‌های مهم زبانی خاص تاتی و تالشی، سابقه ارتباط این دو منطقه با هم، ارائه شواهد و مثال‌هایی در چند بخش آوایی، ساخت‌واژی، و واژگانی، و بررسی ملاحظات جغرافیایی منطقه موید این مدعاست.
مقایسه تالشی با گویش‌های مختلف تاتی
فارسی
تالشی آستارا
تاتی تاکستان
تاتی سگزآباد
تاتی ابراهیم‌آباد
تاتی اردبیلک
تاتی زیاران
مازندرانی ساری
jina
jir
jirā
jirā
jir
jir/jirā/
jir
dādā
dādā
dada
dada
dādā/piyar/
dada/piyar/
piyar
tel
tal
tal
tal
tal
tal
tal
kela
titiye
titia
titia
detari
detar
deter
tur
tur
tur
tur
tur
tur
tur
žen
zeyniye
zania
zania
zen
zenek
zena
ispi
isbi
esbi
sebi
sivid
isbi
isbe
kāg
karke
čarga
karga
kerg
kerg
kerg
serd
aselte
sorda
sorda
palkān/palkāna/
kati
dim
dim
dim
dim
dim
dim
dim
نقش زبان تاتی در جنگ ایران و عراق
در جنگ هشت ساله ایران و عراق زبان تاتی نقش تعیین‌کننده ایی در پیروزی اطلاعاتی ایران ایفا نمود؛ ضداطلاعات ارتش عراق با شنود مکالمات بیسیم چی‌های ایرانی متوجه تحرکات و برنامه‌های عملیاتی ارتش و سپاه ایران می‌شدند و نیروهای ایرانی از هر کدام از گویشها و زبانهای ایرانی برای مکالمات بیسیم چی‌ها استفاده می‌نمودند، توسط استخبارات و ضد اطلاعات ارتش بعث عراق شنود و ترجمه می‌شد؛ تا اینکه از گویشوران زبان تاتی در دو سوی بیسیم‌های نیروهای ایرانی استفاده شد و ارتش بعث عراق و هیچ‌یک از همپیمانانش تا پایان جنگ نتوانستند هیچ‌کدام از مکالمات اطلاعاتی عملیاتی ایران را رمزگشایی نمایند
این بیسیم چی‌ها از دو روستای وفس و چهرقان استان مرکزی انتخاب شده بودند؛ در سال ۱۳۷۰ و سه سال بعد از پایان جنگ، سپهبد امیر صیاد شیرازی فرمانده وقت نیروی زمینی ارتش ایران با حضور در این دو روستا و افشای این موضوع، از مردم و شهدای این دو روستا قدردانی کرد
نمونه‌هایی از نسخه‌های خطی به زبان تاتی
معرفی چند کتاب که در مورد زبان کهن تاتی بحث کرده‌اند
تات‌های ایران
زبان تاتی قفقاز
زبان‌های کاسپین
زبان تالشی