محمد بن بعیث

محمد بن بعیث بن حلبس معروف به ابن‌بعیث (متوفی ۲۲۹ خورشیدی) ۲۳۵ (قمری)، فرماندار عرب‌تبار مرند در سده دوم هجری در زمان خلفای عباسی بود. ابن بعیث از رجال دوره متوکل است، حلبس پدربزرگ وی، سربازی عرب بود که بر مرند چیره شد. محمد در مرند دژ و استحکامات نطامی ساخت و در سال ۱۹۴ خورشیدی تبریز و شاهی (شهری در نزدیکی دریاچه ارومیه) را تسخیر کرد. وی در ابتدا رابطه خوبی با جنبش سرخ جامگان داشت اما پس از گذشت زمانی، با بازداشت یکی از سرداران بابک به مخالفت با این جنبش برخاست. همکاری او با عباسی‌ها به درازا نکشید و در زمان متوکل به زندان افتاد و در همان‌جا درگذشت.
وی به زبان فارسی علاقه‌مند بود و اشعاری به فارسی می‌سرود. به گفته طبری پیران مراغه شعرهای فارسی وی را می‌خوانده‌اند. برخی از پژوهشگران، محمد بن بعیث را نخستین پارسی سرای آذربایجان دانسته‌اند که نمونه‌ای از اشعار او باقی نمانده‌است البته مشروط بدین که مراد از «الفارسیه» در تاریخ طبری همان پارسی دری باشد نه زبان متداول در آذربایجان آن روزگار یعنی آذری یا به تعبیر دکتر ریاحی، فهلوی.
عربها در آذربایجان
پس از نبرد نهاوند، بعضی سربازان عرب، بیشتر از کوفه و به خواست خودشان، به داخل آذربایجان مهاجرت کردند. عربها، جمعیتهای کوچکی از سربازان و ماموران جمع‌آوری مالیات را در بعضی از شهرها مثل حلوان، دینور، ری، همدان، قزوین و اردبیل برجای گذاردند که معمولا حدود چند صد نفر می‌شدند. پادگانهای بزرگ عربها در اصفهان (بیشتر همه در محله جی)، بردعه وارض‌روم تا هشت هزار نفر سرباز داشتند تا جلوی هجوم بیزانسی‌ها را بگیرند و در شهر دربند حدود ۲۴۰۰۰ سرباز سوریه‌ای مستقر بودند تا با خزرها مقابله نمایند. بسیاری از آنان سرانجام به خانه‌های خود برمی‌گشتند، اما در موارد پادگانهای کوچکتر، منابع اظهار می‌کنند که عربها با اعطای زمین و/یا مال از خزانه در ناحیه ساکن می‌شده‌اند و خانه و مسجد می‌ساختند. با توجه به اینکه در این ناحیه از ایران، قبیله‌های چادرنشین و نیمه چادرنشین متعددی زندگی می‌کردند (مثل کردها، دیلمی‌ها و خزرها)، دولت مرکزی برای مهاجرت، غالبا قبایل چادرنشین عرب را بر عربهای یکجانشین ترجیح می‌داد تا بتواند از یک قبیله بر ضد قبیله دیگر استفاده کند. در اواخر قرن هشتم میلادی، خلفای عباسی سعی کردند با تشویق آمدن عربهای جدیدتر از بصره به عنوان رقیب مهاجرین قدیمی‌تر، تسلط خود بر ناحیه را قوی کنند که خیلی هم موفقیت‌آمیز نبود، اما نقش اقتصاد دامپروری را در تحولات ایران غربی نشان می‌دهد
افزون‌بر مهاجرت رسمی، مقدار قابل‌توجه و مهمی هم مهاجرت بدون اجازه وجود داشت که افراد (یا قبیله‌های) مشتاق برای زمین انجام می‌دادند و با ضعف نسبی دولت مرکزی (یا بی‌توجهی آن) بیشتر می‌شد. بلاذری اشاره می‌کند که اقوام عربهایی که در آذربایجان سکنا داده شده بودند (احتمالا در سکونتگاه‌های نظامی) مشتاق بودند که به آن ناحیه بروند. هنگام که می‌رسیدند، تلاش می‌کردند تا برای خودشان زمین بگیرند. گاهی موارد، زمین را می‌خریدند، اما در بیشتر مواقع، ایرانیان روستایی زمین خود را به نام ایشان می‌کردند و خودشان رعیت عربها می‌شدند به امید اینکه ارباب آن‌ها را از مهاجمان دیگر حفظ کند یا مامورین دولتی مالیات، زمین آنان را نگیرند. فامیلهای عرب گوناگونی شناخته شده‌اند که از این طریق کنترل زمین یا قلعه‌هایی را در کرج، همدان، مرند، ارومیه، نی‌ریز، تبریز، برزه و اصفهان بدست گرفتند. یکی از نتایج این روند، ظهور تعدادی دودمان کوچک تقریبا مستقل با بنیادگذاران عرب مهاجر بود که در تبریز خاندان رواد ازدی، در همدان ابودلف عجلی (دلفیان)، در نخجوان ابودلف شیبانی و در مرند بعیث بن حلبس الربیعی بودند.
تطابق عربها با ایرانیان روندی تدریجی بود، مثلا عرب‌های خراسان تا حدود زیادی رنگ ایرانی به خود گرفتند؛ از جمله همسر ایرانی داشتند، شلوار می‌پوشیدند، و نوروز و مهرگان را جشن می‌گرفتند، زبان فارسی را می‌فهمیدند و به آن سخن می‌گفتند. همین کاربرد زبان فارسی توسط اعراب، در مراوده با اتباع ایرانی، یکی از دلایل گسترش زبان فارسی جدید در مناطق ماوراءالنهر شد. حتی در ناحیه‌ای مانند قم که اعراب، علی‌رغم میل بومیان، خود را بر آنان تحمیل کرده و آنان را از شهر بیرون رانده بودند، و تا اواخر عهد امویان هیچ گونه تقاربی بین اعراب و ایرانیان ملاحظه نمی‌شد، اعراب پس از مدتی تحت تاثیر فرهنگ محلی قرار گرفتند و فارسی شدند.
به گفته ابن حوقل در قرن چهارم هجری همه مردم قم بی‌استثنا شیعه و اغلب آنان عرب بودند و زبانشان فارسی بود. علاوه بر جنبه‌های زبان، پوشاک و خوراک، فرهنگ‌پذیری اعراب مسلمان بیش از همه در زمینه‌های دیوانی و اداری بود که تخصص لازم را در آن نداشتند. روسای عرب به طرز زندگی اشراف و اعیان ایرانی گرایش داشتند و آن را گاهی بر عادات خود نیز ترجیح می‌دادند. حتی امیری متعصب چون حجاج، به کندوکاو درباره آداب و رسوم ایرانی می‌پرداخت. در این میان، تقلیل درآمد اعراب مهاجر و تنزل پایگاه اجتماعی ایشان، همراه با شعله‌ور شدن اختلافات قبیله‌ای میان آنها، عوامل مهمی در نزدیک‌تر کردن مهاجران و بومیان بود.
طبری، بعیث پدر محمد را از صعلوکان خوانده است، واژه سالوک که فارسی صعلوک است و سعدی هم آن را در بوستان آورده، هم به معنی درویش است و هم راهزن. درویشان و تهیدستان عرب را بدان نام خوانند و گروهی از فقرای عرب بودند که راهزنی می‌کردند و می‌گفتند ما حق خویش از قبل عطایای مسلمین برگیریم و هرچه راهزنی می‌کردند می‌گفتند سلطان را خبر کنید که فلان مبلغها را صعلوکان گرفته‌اند. المنجد گوید: «صعالیک العرب لصوصهم و فقرائهم» (سالوکان عرب راهزنان و فقرای ایشان هستند) و سالوک پارسی نیز به همین معنی است و چنان‌که صاحب برهان پنداشته دزد و خونی و رهزن نیستند بلکه فقرایی بودند که گردهم آمده و به نام اخذ حق خود از بیت‌المال احیانا به راهزنی و طغیان مشغول می‌شدند. عربهای آذربایجان تا سده سوم هجری پارسی زبان و ایرانی شده بودند. سند این مهم را براحتی می‌توان در تاریخ طبری و تجارب الامم یافت. «محمد ابن بعیث شیبانی که رئیس ظوایف بنی بکر در آذربایجان بود در آغاز سده سوم هجری از سخن وران پارسی سرا و عربی سرا بود، و شعرهای بسیاری به پارسی سروده بود که در عراق شهرت داشت.»
طبری از زبان یکی از مردم آذربایجان نوشته: «جماعتی از بزرگان مراغه سروده‌های پارسی ابن بعیث را برایم خواندند و درباره ادب و شجاعتش سخن می‌گفتند.»" «مسکویه» نوشته: «محمد ابن بعیث سروده‌های زیبایی در عربی و فارسی دارد».
خاندان
دیار ربیعه، محل استقرار قبیله ربیعه
حلبس پدر خاندان، از ربیعه بود که در صدر اسلام در منطقه بین‌النهرین ساکن بودند. قسمت شمالی میانرودان، به سه بخش تقسیم می‌شد که هر بخش را دیار می‌گفتند. سه دیار شمالی میانرودان عبارت بودند از: دیار بکر، دیار ربیعه، و دیار مضر، که در واقع از نام سه قبیله‌ای که قبل از ظهور اسلام و در زمان ساسانیان به آن جا کوچ کرده و تحت فرمانروایی ساسانیان درآمدند گرفته شده‌است. شهر آمد که در ساحل رود دجله و در جنوب ترکیه قرار داشت مرکز دیاربکر و محل سکونت بکریان بود. موصل که در ساحل رود دجله و در شمال عراق قرار داشت بزرگ‌ترین شهر دیار ربیعه و محل سکونت قبیله ربیعه بود، و محل سکونت مضریان، رقه بود که در ساحل رود فرات و در شمال سوریه قرار داشت. دیارربیعه، ناحیه‌ای در میانرودان است که بکر بن وائل (یک شاخه از قبیله بزرگ ربیعه) در آن زندگی می‌کرده‌اند. حلبس از کسانی بود که در زمان خلافت ابو جعفر منصور به آذربایجان آمدو مرند را که به نوشته بلاذری آن هنگام ده کوچکی بود برای نشیمن خود برگزید. پس از مرگ او پسرش بعیث جانشین او شد. طبری می‌نویسد که بعیث از سالوکان وجناء پسر رواد بود به نوشته بلاذری بارویی دور مرند کشید و شهر را استوار نمود.
محمد پسر بعیث
پس از مرگ بعیث، پسرش محمد جانشین او شد و برای آبادی مرند کوشش زیادی نمود. محمد در مرند کوشکهایی بنیاد نهاد. محمد فردی بافرهنگ، دلیر و شاعر بود. به نوشته طبری شعرهای پارسی یا آذری داشته و میان آذربایگان معروف بوده که اگر تا امروز می‌ماند از کهنه‌ترین شعرهای پارسی به‌شمار بود و ارزش شایانی در بازار ادبیات داشت. مرند در زمان او شهر بزرگ و زیبایی گردیده بود. طبری می‌نویسد: گرداگرد آن دو فرسنگ بود و گذشته از باغها ی فراوان درون شهر، بیرون آن را نیز از هر سوی باغها فرا گرفته بودند و جزراه دروازه‌ها باز نبود.
محمد دو دژ نیز داشت یکی دز شاهی که میانه دریاچه ارومیه بر روی جزیره کوچکی نهاده و همواره از استوارترین دزهای آذربایگان به‌شمار بوده دیگری در بیرون دریاچه که طبری نام آن را (یکدر) می‌نویسد و جای درست آن پیدا نیست. دز شاهی را طبری می‌نویسد از محمد وجناء گرفته بود از اینجا پیداست که محمد همچون پدر خود بعیث زیر دستی و جناء را نداشته بلکه بر وی چیره بوده‌است. در جلد ۱۴ ترجمه تاریخ طبری حوادث مربوط به محمد بن بعیث به صورت زیر آورده شده‌است:
ابن واضح یعقوبی می‌نویسد:
همکاری با بابک خرمدین و خیانت به او
یعقوبی در تاریخ خود در وقایع روزگار معتصم سال ۲۱۰ می‌نویسد:
گردیزی درزین الاخبار در خلافت معتصم چنین آورده است:(امیر مرند)، عصمه را باده سرهنگ به حصار خویش مهمانی ساخت وهمه را بکشت وعصمه را به دیوار حصار آورد وگفت: دیگر سرهنگان را آواز ده وگر نه ترا بکشم. او صد تن را، از آن سرهنگان و پیشروان سپاه آواز داد. همه اندر حصار آمدند، یکان یکان همی درآمدند وتا همه را کشتند پس عصمه را با آن سرهای صد تن، نزدیک افشین فرستاد وافشین به نزدیک معتصم فرستاد. معتصم از عصمت از سرزمین بابک و راه‌های آن پرسید و او از وسایل جنگ وراه‌های جنگ با بابک آگاهش کرد وعصمت تا روزگار واثق بالله زندانی ماند. و به این ترتیب محمد بن بعیث گاه با بابک وگاه با مامون می‌بود تا اینکه در جنگ سال ۲۲۱ بهمراهی افشین در محاصره دژ بابک همراه بود و روز جنگ بهمراه بسیار راهنمایان بابغا همراه بود پس از چند روز که قصد تنگ کردن حلقه محاصره را داشتند بعلت سرمای طاقت فرسا، سپاه افشین سربه شورش برداشتند در نتیجه مجبور به عقب‌نشینی شدند.
از نوشته ابن واضح یعقوبی بر می‌آید قبل از محمد بن بعیث، فرمانده وحکمران مرند عصمه الکردی بوده‌است که از محمد بن بعیث پیروی می‌کرده و محمد خود از همراهان بابک بوده‌است که محمد بن بعیث سپس فرمانبرداری خود را از معتصم اعلام کرده و با مکر عصمه الکردی را در ضیافتی دستگیر و تحویل معتصم داد. معتصم هنگامی که دستگیری یاران بابک را به دست ابن بعیث مشاهده کرد، با اسحق بن ابراهیم درشتی کرد و گفت: نزد برادرت چیزی نمی‌بینم و مردانگی را جز نزد ابن بعیث نمی‌بینم.
شورش محمد در مرند
سال ۲۳۴ ابن بعیث در بغداد دربند بود. علت آن نامعلوم است. در آن سال از بغداد گریخت و در مرند شورش نمود. طبری می‌گوید
دستگیری ابن بعیث و مرگ وی
دراین سال دویست و سی و چهارم در ماه شوال بغای شرابی ابن بعیث را بیاورد با جانشین وی ابوالاغر ودو برادر ابن بعیث، صقر وخالد که با امان فرود آمده بودند وپسر ابن بعیث به نام علاء که او نیز با امان برون آمده بود، اسیرانی که آورده بود صد و هشتاد کس بودند وبقیه پیش از آنکه برسند جان داده بودند. وقتی به نزدیک سامرا رسیدند بر شترانشان نشاندند که مردم آن‌ها را ببینند. متوکل بگفت تا ابن بعیث را داشتند، وی را از آهن سنگین کرد، اسیران را نیز بداشتند.
از علی بن جهم آورده‌اند که گوید: محمد بن بعیث را به نزد متوکل آوردند و بگفت: تا گردنش را بزنند. وی را بر نطعی انداختند. جلادان بیامدند ومهیای وی شدند. متوکل با خشونت بدو گفت: «ای محمد چه چیز به این کار وادارات کرد؟»
گفت: «تیره‌روزی، تو آن طنابی که میان خدا وخلق وی کشیده شده‌ای. مرا از تو دو گمان هست که آن یک که بیشتر در خور تو است به دلم نزدیکتر است :بخشش.»
آنگاه بی‌درنگ آغاز کرد وشعری خواند به این مضمون:
ابی الناس الا انک الیوم قاتلی امام الهدی والصفح اولی واجمل
تضاءل ذنبی عند عفوک قله فمن بعفو منک فالعفو افضل
فانک خیر السابقین الی العلاو وانک بی‌خیر الفعالین تفعل
مردم باور ندارند جز اینکه تو امروز مرا خواهی کشت ای پیشوای رستگاری با آنکه بخشایش زیبنده‌تر است به مردم
مگر من جز از سرشت خطایم؟ ولی بخشایش تو از نور پیغمبری سرشته است
تو بهترین کسی هستی که به بلندی وبزرگواری پیشی می‌جویی وبی گفتگو است که زیبنده‌ترین آن دو کار را خواهی کرد
علی گوید: متوکل به من نگریست و گفت، «از ادب بهره‌ای دارد،» و من پیشدستی کردم وگفتم. «امیر مومنان، از دو کار بهترین را می‌کند و بر تو منت می‌نهد.»
…در متن نام شخص ناخوانا است به من گفت: «گروهی از پیران مراغه در آنجا اشعاری از ابن بعیث را برای من خواندند، به پارسی، و از ادب و شجاعت وی یاد می‌کردند، وی را خبرها هست و گفتارها».
یکی از کسانی که می‌گفت: وقتی ابن بعیث را به نزد متوکل آوردند و ابن بعیث آن سخنان را با وی بگفت، به نزد متوکل حضور داشته بود، به من گفت: «معتز که با پدر خویش (متوکل) نشسته بود درباره وی سخن کرد و خواست که ابن بعیث را بدو ببخشد که بدو بخشیده شد و از او در گذشت.
وچنان بودکه وقتی ابن بعیث گریخت اشعاری گفت به این مضمون :
«چه بسا کارها به سربردم که دیگران
«آنرا واگذاشته‌اند و ناتوانگری را
«به جای خودداری گرفته‌اند
«درباره آنچه سودی ندارد ملامتم مکن
«از من دست بدار که تقدیر به قلم رفته
«مال را در سختی وگشادگی تلف می‌کنم
«بخشنده آنست که با وجود نداری عطا می‌کند.»
و چنان بود که وقتی ابن بعیث گریخت در منزل خویش سه پسر از آن خویش به جا نهاد به نام بعیث و جعفر و جلیس با چند کنیز که در بغداد در قصر الذهب بداشته شدند. بغای شرابی از پس مرگ ابن بعیث که یک ماه پس از ورودش به سامره رخ داد درباره ابو الاغر دامادش سخن کرد که رها شد. خاله ابن بعیث را نیز آزاد کردند که از زندان برون شد و همان روز از خوشحالی بمرد و بقیه درحبس بماندند. گویند یکصد رطل به گردن ابن بعیث نهاده بودند و همچنان به روی درافتاده بود تا جان داد. وقتی ابن بعیث را گرفتند کسانی را که به سبب کفالت وی در حبس بودنداز حبس برون آوردند. بعض از آن‌ها در حبس مرده بودند. بعدها، بقیه عیال وی را درآوردند، پسرانش جلیس و بعیث و جعفر را جزو شاکران کردند، به نزد عبید الله ابن یحیی خاقانی، و جیره برای آن‌ها معین شد.
روادیان