هورمون

هورمون ماده‌ای شیمیایی (پروتئینی و استروئیدی) است که در غدد درون‌ریز ساخته شده و به داخل جریان خون می‌ریزد. این ماده روی سلول‌های هدف گیرنده دارد و با نشستن روی آن اعمال سلول را تغییر می‌دهد. مقدار هورمون‌ها توسط ارتباطات پیچیده اعضای دستگاه درون‌ریز با هم و با دستگاه عصبی تنظیم می‌شود.
اندام هدف
اندام هدف عبارت است از مجموعه خاصی از سلول‌های حساس به یک هورمون.(به عبارت دیگر هورمون‌های ترشح شده فقط فعالیت آن سلول را کنترل میکند.)
انواع
Endocrine glands in the human head and neck and their hormones
به روش‌های مختلفی می‌توان هورمونها را تقسیم‌بندی کرد بر اساس ساختار، اندام تولیدکننده یا محل ترشح
بر اساس ساختار مولکولی در بدن انسان چهار نوع کلی هورمون وجود دارد: هورمون‌های استروییدی مانند هورمونهای جنسی، آمینو اسیدی، هورمونهایی که از اسیدهای چرب مشتق می‌شوند و هورمون‌های پپتیدی. گیرنده‌های هورمون‌های آمینو اسیدی در روی سلول‌های هدف قرار دارد و گیرنده‌های هورمون‌های استروییدی در درون سیتوپلاسم یا درون هسته قرار دارند.
بر اساس اندام تولیدکننده هورمون در بدن انسان مانند: هورمونهای هیپوفیزی، هورمونهای تیروئیدی، هورمونهای غده فوق کلیوی، هورمونهای جنسی و …
بر اساس محل ترشح: غدد درونریز مانند هیپوفیز، هیپوتالاموس و تیروئید و…، غدد برون ریز مانند غدد بزاقی، اشکی و پستان.
هورمون‌های استروییدی
این هورمون‌ها دارای هسته‌ای هستند که از کلسترول مشتق می‌شوند. هورمون‌های قشر فوق کلیه (کورتیزول و آلدوسترون)، هورمون‌های تخمدان‌ها (استروژن و پروژسترون)، هورمون بیضه‌ها (تستوسترون) و هورمون جفت (استروژن و پروژسترون)- به‌طورکلی هورمون‌های غدد تولید مثل- و متابولیت‌های فعال ویتامین D جزو این دسته‌اند.
هورمون‌های پپتیدی
هورمون‌هایی که بین سه تا ۱۹۹ آمینواسید دارند در این گروه قرار می‌گیرند مثل هورمون رشد، انسولین، هورمون ضد ادراری. این هورمونها می‌توانند پپتید ساده باشند (مثل انسولین) یا گلیکوپپتید مانند FSH و LH
هورمونهای آمینی
500px
هورمونهایی که فقط از یک اسیدآمینه (مشتقات اسیدآمینه تیروزین) تشکیل یافته‌اند که شامل هورمونهای تیروییدی و کتکول آمینها می‌باشند برخی از قسمت مرکزی غده فوق کلیوی ترشح می‌شوند. کاتکول آمینها عبارتند از دوپامین، آدرنالین و نورآدرنالین.
هورمون‌های پروستانوئیدی
این گروه تحت عنوان پروستاگلاندین‌ها شناخته می‌شوند و از اسیدهای چرب غیراشباع ساخته می‌شوند. در برخی تقسیم بندیها این گروه را از هورمونها مجزا می‌نمایند.
تعدادی از هورمونها
معروفترین هورمون‌های بدن عبارتند از انسولین، گلوکاگون، هورمون رشد، هورمون‌های تیروئید، پاراتورمون، کلسی تونین، کورتیزول، هورمون‌های جنسی (مانند تستوسترون، استروژن و پروژسترون) رنین، آلدوسترون، آنژیوتانسین، هورمون ضد ادراری، اکسی توسین، پرولاکتین و…
گیرنده‌های هورمونها
اولین مرحله برای شروع اثر هورمون، اتصال به گیرنده‌های اختصاصی در سلول هدف است. سلول‌هایی که چنین گیرنده‌هایی ندارند به هورمون پاسخ نمی‌دهند به همین دلیل است که هورمونها اختصاصی عمل می‌کنند. گیرنده‌های هورمون‌ها در غشاء سلول هدف، در سیتوپلاسم یا در هسته قرار دارند. پس از اتصال هورمون به گیرنده خود، معمولا زنجیره‌ای از واکنش‌ها درسلول آغاز می‌شود که هر مرحله آن، از مرحله قبلی قوی‌تر است. در نتیجه مقدار بسیار کمی از هورمون می‌تواند تاثیر بسزایی در سلول‌های متعدد داشته باشد.
موقعیت انواع گیرنده‌های هورمونی عبارت است از:
گیرنده در سطح یا غشاء سلولی: این نوع گیرنده‌ها مخصوص هورمون‌های پپتیدی و کاتکول آمین‌ها هستند.
گیرنده در داخل سیتوپلاسم: گیرنده‌های مربوط به هورمون‌های استروئیدی اغلب در سیتوپلاسم قرار دارند.
گیرنده در داخل هسته: گیرنده‌های مربوط به هورمونهای تیروئید در هسته قرار دارند.
البته این را هم باید بدانیم که تعداد گیرنده‌ها و نیز حساسیت آن‌ها به هورمون نیز بسیار مهم است. برخی از هورمون‌ها موجب افزایش و برخی سبب کاهش تعداد گیرنده می‌شوند.
غلظت خونی
اکثر هورمون‌ها در مقادیر بسیار کم ترشح می‌شوند لذا غلظت هورمون‌ها در خون از یک پیکوگرم در میلی لیتر تا چند میکروگرم در میلی لیتر متغیر است.
بعضی از هورمونها به صورت موضعی اثر می‌کنند ولی مهمترین راه انتقال هورمونهای درونریز وقتیکه اندام هدف از محل ترشح فاصله دارد گردش خون است. حمل و نقل هورمون‌ها در خون به دو صورت محلول در آب و اتصال به پروتئین‌های خون می‌باشد. هورمون‌های پپتیدی و کاتکول آمین‌ها به راحتی در آب حل شده و به محل هدف خود منتقل می‌شوند؛ ولی هورمون‌های استروئیدی و تیروئیدی در حالت متصل به پروتئین‌های پلاسما در خون جابه‌جا می‌شوند.
غلظت یک هورمون در خون وابسته است به سرعت ترشح هورمون به خون و سرعت برداشت هورمون از خون (پاک سازی). گاه برداشت، هم توسط اندام هدف صورت می‌گیرد و هم توسط اندامهای تصفیه‌کننده مانند کبد و کلیه.
تنظیم ترشح
از این که یک محرک هورمون را آزاد می‌کند، شرایط یا فرآورده‌های حاصل از هورمون ادامه آزادسازی آن را مهار می‌کنند. یعنی هورمون با ایجاد یک اثر منفی (فیدبک منفی) از ترشح بیش از حد هورمون یا فعالیت بیش ازحد بافت هدف پیشگیری می‌کند.
در اغلب موارد میزان فعالیت بافت هدف تعیین‌کننده تنظیم هورمون است؛ بنابراین زمانی که فعالیت بافت هدف از یک سطح مناسب بیشتر شود، پیام فیدبکی را به غده درون ریز می‌فرستد تا ترشح هورمون را کاهش دهد. مثلا کاهش سطح کلسیم خون موجب ترشح هورمون پاراتیروئید و افزایش آن موجب کاهش ترشح این هورمون می‌شود. گاه این پیام فیدبکی دو مرحله‌ای است مثلا افزایش هورمون تیروئید موجب اثر بر هورمون هیپوتالاموس (هورمون آزادکننده تیروتروپین) و اثر نهایی بر هیپوفیز (هورمون TSH) می‌شود.
در برخی مواقع نیز تاثیر بیولوژیک هورمون به افزایش ترشح هورمون می‌انجامد که به نام فیدبک مثبت موسوم است مثلا تاثیر جسم زرد بر ترشح پروژسترون.
نشانه‌های عدم تعادل هورمونی در بدن خانم‌ها
عدم تعادل هورمون‌ها موجب عصبانیت، افسردگی و تغییر حالات می‌شود، خانم‌ها قبل از قاعدگی و در دوران قاعدگی این حالات را تجربه می‌کنند و ممکن است سطح استروژن پایین باشد.
علت مشکلات خواب قبل از دوره ماهیانه چیست؟ به علت سطح بالای پروژسترون است این تغیرات هورمون باعث اختلال خواب می‌شود.
کورتیزول، هورمون استرس موجب اختلال سیستم گوارشی می‌شود. نفخ شکم، درد، نامنظم کار کردن شکم می‌تواند نشانه استرس باشد.
بعضی از خانم‌ها وقتی عدم تعادل هورمون دارند تعرق زیادی را تجربه می‌کنند چون هورمون‌ها دمای بدن را تنظیم می‌کنند.
سر دردها در دوران قائدگی یکی از نشانه‌های عدم تعادل هورمونها است، اگر سر درد به دلیل عدم تعادل هورمون‌ها باشد در صورت به تعادل رسیدن هورمون سردرد تسکین می‌یابد.
خستگی بدون دلیل خاصی نشانه عدم تعادل هورمون تیرویید به نام تیروکسین است.
اگر گیجی و حواس پرتی را قبل از دوره ماهیانه تجربه می‌کنید به دلیل نوسان هورمان‌ها است.
بعضی وقت جوش و آکنه قبل از دوره ماهیانه به دلیل عدم تعادل هورمن‌ها است.
هورمون اشتها را کنترل می‌کند. هورمون گرلین و لیپتین مسئول گرسنگی هستند وقتی احساس گرسنگی زیادی می‌کنید عدم تعاد هورمن‌ها است.
تعرق شبانه در طول قائدگی اتفاق می‌افتد که باعث بی‌خوابی و افسردگی می‌شود که به علت عدم تعادل هورمون‌ها است و در بعضی خانم‌ها تغییرات هورمون منجر به آویزانی سینه‌ها می‌شود.
وقتی استروژن بالا باشد ممکن است خشکی واژن و درد یا خارش را داشته باشد اما سطح پایین استروژن روی محرک‌های جنسی تاثیر می‌گذارد.