کاروانسرای دیر گچین

کاروانسرای دیر گچین ، یکی از بزرگ‌ترین کاروانسراهای ایران، در مرکز پارک ملی کویر قرار دارد. ویژگی‌های منحصربه‌فرد این اثر باعث شده آن را «مادر کاروانسراهای ایران» بنامند. دیر گچین در بخش مرکزی شهرستان قم، ۸۰ کیلومتری شمال شرقی شهر قم (کیلومتر ۶۰ بزرگراه گرمسار)، و ۳۵ کیلومتری جنوب غربی ورامین واقع شده‌است. سازمان میراث فرهنگی این کاروانسرا را در تاریخ با شماره ثبت ۱۰۴۰۸ به فهرست آثار ملی ایران افزود. این بنا را به‌خاطر داشتن گنبدی از جنس گچ دیر گچین نامیده‌اند، اما اکنون چنین گنبدی در بنا وجود ندارد. بنای کاروانسرا مربوط به دوره ساسانی است و آن را در دوران سلجوقیان، صفویان، و قاجاریان مرمت و بازسازی کرده‌اند. شکل کنونی آن متعلق به دوران صفویه است. این کاروانسرا در راه باستانی ری به اصفهان مشهور به «راه دیر» قرار دارد. درپی تغییر جاده تهران به قم از راه دیر به مسیر حسن‌آباد در زمان امین‌السلطان، دیر گچین متروکه شد و افراد محلی از آن برای نگهداری دام استفاده بردند. پس از ثبت ملی بنا در ۱۳۸۲ مرمت اضطراری در آن آغاز شد، که تا سال ۱۳۸۵ ادامه داشته‌است.
ساختمان دیر گچین به‌صورت چهار ایوانی دوره سلجوقی است و حدود ۱۲٫۰۰۰ متر مربع وسعت دارد. فضاهای موجود در آن را می‌توان به فضاهای انسانی، دامی، و رفاهی تقسیم کرد. این بنا دارای چهار برج گرد در گوشه‌ها است و دو برج با قاعده نیم‌بیضی در دو سوی سردر اصلی قرار گرفته‌اند که در وسط دیوار جنوبی جای دارد. در دیر گچین همچنین ۴۴ اتاق مسکونی یا حجره، ۴ تالار (اصطبل) بزرگ، مسجد، شبستان خصوصی (دستگاه مستقل و بخش اعیانی)، انبار علوفه، آسیاب، حمام و ۶ چشمه توالت وجود دارد. مصالح به‌کاررفته در دیر گچین آجر، آهک، خشت و گچ است. مسجد به صورت چهارطاقی است، احتمالا در محل آتشکده‌ای ساسانی ساخته شده‌است، و در آن هیچ‌گونه تزییناتی دیده نمی‌شود. در اطراف کاروانسرای دیر گچین تعدادی بنا به‌صورت مجموعه وجود دارد؛ مانند دو آب‌انبار در پشت ضلع غربی و نزدیک به حمام، یک کوره آجرپزی، یک آب‌بند، و قبرستانی متعلق به دوران اسلامی در ضلع جنوب غربی که روی قبرهایش را با آجر پوشانده‌اند. در ۵۰۰ متری شرق کاروانسرا، بنایی خشتی‌گلی از دوره قاجار وجود دارد که به‌شکل قلعه است و فقط یک دروازه ورودی دارد.
متون متعدد تاریخی از کاروانسرای دیر گچین نام برده و موقعیت و بنای آن را توصیف کرده‌اند. از آن میان می‌توان به (ابن رسته اصفهانی)، صورالاقالیم (اصطخری)، سفرنامه ابودلف ()، المسالک و الممالک و (ابن حوقل)، احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم (مقدسی)، سیاست‌نامه (خواجه نظام‌الملک)، مجمل التواریخ و القصص (ناشناس)، نسائم الاسحار (منشی کرمانی)، و رساله ذهابیه (کاظم‌خان کاشانی) اشاره کرد.
نام و پیشینه ساخت
شمس قیس رازی در المعجم فی معاییر اشعار العجم کلمه دیر را در زبان پهلوی به معنای گنبدی دانسته‌است که برای عبادت ساخته باشند و می‌گوید این بنا را به این خاطر دیر گچین نامیده‌اند که گنبدی از جنس گچ داشته‌است، گرچه امروزه چنین گنبدی در بنا وجود ندارد. مهرداد شکوهی معتقد است گرچه دیر در عربی به معنای «صومعه» و «نوانخانه» به‌کار می‌رود، اما اصطلاحی نوعی است برای اشاره به «کاروانسرا». علاوه براین، براساس آنچه در برهان قاطع و فرهنگ آنندراج آمده، معنای «گنبد» و «آتشکده» نیز از این‌کلمه برمی‌آید. علی‌اشرف صادقی اما معتقد است در زبان پهلوی کلمه «دیر» وجود ندارد و این کلمه عربی است، ولی در فارسی به معنای گنبد به کار رفته‌است. او اضافه می‌کند احتمالا در دوره ساسانی نام این بنا «گنبد اردشیر» بوده و بعدها، در دوره اسلامی، نام دیر را به این رباط داده‌اند. به این کاروانسرا به دلیل موقعیت خاصی که در نیمه راه مسیر قدیم ری به اصفهان داشته، در بسیاری از کتب تاریخی و سفرنامه‌ها اشاره شده و از آن با نام‌های دیر کرداشیر، دژ کردشیر، گردشیر دیرالجص، قصرالجص، دیر جص، دیر گچ، دیر کجین و رباط دیرگچی یاد شده‌است. قدیمی‌ترین ضبط فارسی نام این مکان به صورت «دیر کجین» در کتاب اثر ابن رسته اصفهانی (درگذشته بعد از ۲۹۰ هجری قمری) آمده‌است.
ساخت دیر گچین به اردشیر بابکان (یا اردشیر اول، حاکم از ۲۲۴ تا ۲۴۱ میلادی) نسبت داده شده و به همین علت کردشیر نیز نامیده شده‌است. یعقوبی ساخت بنا را به انوشیروان نسبت می‌دهد. ولادیمیر مینورسکی پیشنهاد داده‌است که کردشیر به معنای ساخته شده به دست اردشیر است. در تاریخ قم نوشته حسن بن محمد قمی، ساخت این بنا به انوشیروان نسبت داده شده اما از متن چنین برنمی‌آید که او بنای اولیه را ساخته باشد، بلکه ظاهرا بنا در ابتدای دوران ساسانی (اردشیر اول) ساخته شده و در دوران انوشیروان بازسازی شده‌است. به گفته قمی، پادشاه روم گروهی از عمالقه را، که بازمانده قوم عاد بودند و جثه بزرگ داشتند، برای انوشیروان فرستاد و او آن‌ها را به ساخت این بنا گماشت.
موقعیت و اهمیت
راه‌های میان ری و قم و کاروانسراهای میان آن. برگرفته از کتاب «کاروانسراهای ایران و ساختمان‌های کوچک میان راه‌ها» اثر ماکسیم سیرو (۱۹۴۸).
کاروانسرای دیر گچین، یکی از بزرگ‌ترین کاروانسراهای ایران، در مرکز پارک ملی کویر واقع شده‌است. ویژگی‌های منحصربه‌فرد این کاروانسرا باعث شده آن را «مادر کاروانسراهای ایران» بنامند.
محل قرار گرفتن دیر گچین در راه باستانی ری به اصفهان از دیرباز کانون تجمع خطوط ارتباطی میان شرق و غرب بوده و راه‌های مناطق شمالی، غربی، جنوبی و شرقی به ری، در این نقطه تلاقی می‌کرده‌اند. در دوران مادها و هخامنشیان، این نقطه ارتباط میان ایالت‌های شرقی و شمالی را با جنوب و غرب برقرار می‌ساخته و اهمیت دفاعی نیز داشته‌است. در دوران سلوکی، پارتی، و ساسانی بر اهمیت تجاری این محل افزوده شده و بخشی از جاده ابریشم به‌حساب می‌آمده، که از تیسفون تا بلخ و سمرقند و بخارا امتداد داشته‌است. این مسیر از پایتخت چین (شی‌آن) آغاز می‌شده و با گذر از ختن و کاشغر، به ری و محل دیر گچین می‌رسیده‌است و از آن‌جا از طریق ساوه یا قزوین، به کرمانشاه و همدان و سپس به تیسفون و بابل می‌رسیده و از آن‌جا به انتاکیه در سواحل مدیترانه. این راه همین‌طور بر سر جاده خراسان قرار داشته، که مسیر تجاری و راه کاروان‌های حج در دوران اسلامی بوده‌است. به گفته یعقوبی، راه‌ها به ری و اصفهان و کرج و همدان، از قم جدا می‌شده و بدون وجود کاروانسرای دیر گچین، عبور از بیابان بین ری و قم ممکن نبوده‌است. به گفته تاریخ جهان‌آرای عباسی، شاه اسماعیل یکم نیز، در لشکرکشی‌های ۹۳۰–۹۰۷ هجری قمری، برای لشکرکشی از فارس به فیروزکوه و مازندران، از این محل گذشته‌است. این مسیر از زمان صفویه با نام «راه دیر» شناخته می‌شده‌است.
راه دیر در عصر اسلام تا پایان صفویه نیز راهی معتبر و مورد استفاده بوده‌است؛ ابودلف این بنا را «حصن» (به معنای دژ) خوانده که نشان‌دهنده اهمیت نظامی این بناست. اصطخری و مقدسی هم در دوره آل بویه به این دیر اشاره می‌کنند. در سده‌های پنجم و ششم هجری قمری و در دوران سلجوقیان نیز به آن اشاره شده و ذکر شده که مختص‌الملک کاشی، وزیر سلطان سنجر، آن را بازسازی کرده‌است. خواجه نظام‌الملک طوسی در سیاست‌نامه (۴۷۹ هجری قمری) می‌گوید گروهی از سربازان دولتی در دیر مستقر بودند تا کنترل مسیر را در نزدیکی سیاه‌کوه و کرکس‌کوه (در مجاورت حوض سلطان)، که به گروه‌های سارق و دزدانش شهره بوده‌است، حفظ کنند. دیر گچین بار دیگر در دوران صفویه بازسازی شده و تا اواسط دوران قاجار نیز از آن استفاده می‌شده‌است، چنان‌که در کنار آن بقایای کاروانسرایی خشت‌وگلی وجود دارد که مربوط به دوران قاجار است. سرانجام این مسیر با احداث جاده جدید تهران، ری، قم (حسن‌آباد) در ۱۲۴۶ هجری قمری متروک شد.
پس از متروک شدن راه دیر، کاروانسرای دیر گچین نیز فراموش شد. به گفته مهرداد شکوهی، مینورسکی در ۱۹۵۵ به این مکان توجه کرد و به مطالعه متونی که در مورد آن نوشته شده بود، پرداخت. او چنین نتیجه گرفت که ویرانه‌های کاروانسرایی توسط الکساندر فریدریش اشتال در دو پنجم گذشته از مسیر ری به قم و درست در جنوب و میان دو تپه یافته شد، احتمالا ویرانه‌های دیر گچین بوده‌اند. در ۱۹۷۰، حسین کریمیان با انتشار کتاب تاریخ ری باستان، یافته‌های تاریخ‌دانان دیگر را در مورد دیر منتشر کرد و نشان داد که وجود امروزی دیر همچنان برای محققان ناشناخته بوده‌است. در ۱۹۷۶، مدرسی طباطبایی در کتاب راهنمای جغرافیای تاریخی قم، قسمت‌هایی از رساله ذهابیه یا علی‌آبادنامه اثر محمدکاظم‌خان کاشانی مربوط به دوران قاجار را ذکر کرد که در آن مشخصات کاروانسرایی در نزدیکی علی‌آباد آمده‌است. طباطبایی ادعا می‌کند که این کاروانسرا همان دیر گچین است. نویسنده رساله ذهابیه نیز مدعی است که از مصالح دیر گچین برای ساختن مهمان‌خانه علی‌آباد استفاده شده و به این واسطه دیر گچین ویران شده‌است. بااین‌همه به نظر می‌رسد کاروانسرای مورد اشاره دو نویسنده اخیر، کاروانسرای سنگی علی‌آباد باشد نه دیر گچین. به گفته شکوهی، اهالی منطقه دیر گچین آن را به نام «دیر» می‌شناسند.
راه‌های میان ری و قم
مسیر قدیم، مسیر دیر گچین است و مسیر جدید، مسیر حسن‌آباد که در دوره قاجار ساخته شده‌است.
قدیمی‌ترین متنی که از راه ری به قم در آن صحبت شده‌است، کتاب اثر ابن رسته اصفهانی (درگذشته بعد از ۲۹۰ هجری قمری) است. طبق گفته او از قم تا قاریس یک منزل به طول هشت فرسنگ، از قاریس تا دیر گچین، نه فرسنگ، از دیر تا دزه یک منزل و از دزه تا ری نیز یک منزل بوده‌است. ابن رسته در جای دیگری از کتاب فاصله دزه تا ری را هفت فرسنگ گفته اما اشاره‌ای به فاصله میان دیر گچین تا دزه نکرده‌است. اصطخری و بازدیدکنندگان بعدی این بنا از قاریس نامی نبرده‌اند و به‌جایش، از روستایی بدون سکنه به‌نام کاج نام برده‌اند. این روستا بعدها احیا شده و همچنان وجود دارد.
طبق گفته‌های اصطخری، مقدسی و ابن حوقل منازل میان ری و قم در این راه باستانی به این صورت بوده‌اند:
مسیر دیر گچین از ری تا دزه (در حدود ورامین) یک منزل (به معنای خانمان) و از دزه تا دیر گچین یک منزل و از دیر گچین تا ده کاج یک منزل و از آن‌جا تا دیه مجوس یک منزل و از آن‌جا تا قم نیز یک منزل راه بوده و این راه مجموعا دارای پنج منزل بوده‌است. راه‌های دیگر این مسیر به این صورت بوده‌اند:
جاده شاه‌عباسی که از گرمسار به کاروانسرای سیاه‌کوه و سپس به شمال دروازه امام رسیده و از آن‌جا و از کناره شمالی دریای نمک به پل دلاک، کوه‌سفید، قمرود و از آن‌جا به قم منتهی می‌شده‌است.
جاده باستانی ری به دیر گچین از شمال‌غرب دریای نمک با جاده شاه‌عباسی یکی می‌شد و از طریق پل دلاک، کوه‌سفید و قمرود به قم می‌رسید.
مسیر ری به کهریزک، کنارگرد، قلعه حوض سلطان (شمال دریاچه حوض سلطان)، قلعه حیدرآباد (جنوب دریاچه) و از پل دلاک، کوه‌سفید، قمرود به قم می‌رسیده‌است.
جاده ری به حسن‌آباد، قلعه‌سنگی، کوشک نصرت، منظریه به قم.
راه دیر گچین قدیمی‌ترین راه و راه حسن‌آباد جدیدترین آن‌هاست.
اقلیم
دیر گچین دارای اقلیم بیابانی خشک است که ویژگی آن، گرمای شدید و اختلاف دمای زیاد بین روز و شب است و بارش سالانه این منطقه، ۴۰ تا ۵۰ میلی‌متر است؛ بنابراین تنها گیاهانی که می‌توانند در این منطقه رشد کنند، گیاهان مقاومی چون گز و تاغ هستند و کشاورزی امکان‌پذیر نیست. این ناحیه جزء حوضه رسوبی بسته کویر بزرگ نمک بوده که دارای زیرحوضه‌هایی چون دریاچه حوض‌سلطان و غرب دریاچه نمک است. وجود سفره‌های زیرزمینی باعث می‌شود مواد نمکی لایه‌های رسوبی به سطح زمین بیایند. فرایند بالا آمدن آب و تبخیر آن در این لایه‌ها در مجاورت گاز کربنیک، اسید می‌سازد که با ترکیب مجدد با این رسوبات، نمک‌های تازه‌ای تشکیل می‌شود. این فرایندها یکی از علل خوردگی و فرسایش پایه‌های دیوار دیر گچین در طول زمان بوده‌است. از آن‌جا که ارتفاع این ناحیه نسبت به فلات ایران کم است (۸۰۰ متر در مقایسه با ارتفاع ۲۰۰۰ متری فلات ایران)، تقریبا از دوران چهارم زمین‌شناسی، دچار تحولات مربوط به زمین‌شناسی نشده و تغییر شکل آن تنها در اثر فرسایش و رسوب رودهای کرج، شور، قره‌چای و قم‌رود است.
ساختمان
نمایی از شاه‌نشین شمالی کاروانسرا و کوه دماوند در پشت آن.
بنای کاروانسرا مربعی است با ابعاد ۱۰۹ در ۱۰۸ متر (حدود ۱۲۰۰۰ متر مربع) با چهار برج گرد در گوشه‌ها و دو برج با قاعده نیم‌بیضی در دو سوی سردر اصلی که در وسط دیوار جنوبی قرار دارد. معماری این بنا به صورت چهار ایوانی است که شامل ۴۴ اتاق مسکونی یا حجره، ۴ تالار (اصطبل) بزرگ، مسجد، شبستان خصوصی (دستگاه مستقل و بخش اعیانی)، انبار علوفه، آسیاب و حمام و توالت است. مصالح به کار رفته در دیر گچین آجر، آهک، خشت و گچ است. از سنگ فقط در آسیاب، محراب مسجد و بالای دروازه ورودی استفاده شده که اکنون وجود ندارند. در این بنا از چوب استفاده نشده و حجره‌ها بدون در و پنجره‌اند اما احتمالا دروازه آن چوبی بوده که اکنون اثری از آن نیست.
دیوارهای خارجی و برج‌ها بیش از سه متر ضخامت دارند و در برابر حملات و خطرات طبیعی مقاومند. حیاط داخلی، مربعی با ابعاد ۶۹ در ۶۹ متر است (بیش از ۴۷۰۰ متر مربع) و در هر ضلع آن یک ایوان و ۱۰ حجره (اتاق) قرار دارد و هر حجره، ایوانی کوچک دارد به ارتفاع تقریبی ۱ تا ۱٫۵ متر که برای سهولت پیاده و سوار کردن بار مسافران تعبیه شده و نمای داخلی ساختمان را مفصل‌بندی کرده‌اند.
در شکل مربعی این کاروانسرا، عناصر ثابت (تکرارشونده) یعنی حجره‌ها و ایوان‌های اصلی را در طول اضلاع کنار هم چیده‌اند و عناصر ناپایدار (فضاهای منفرد) در چهار گوشه مربع و نقاط میانی اضلاع؛ به این ترتیب که در میانه ضلع جنوبی، دروازه اصلی قرار گرفته و در میانه اضلاع دیگر، ایوان‌ها یا شاه‌نشین‌ها. در چهارگوشه بنا نیز فضاهای خدماتی قرار گرفته‌اند. در گوشه سمت راست ضلع جنوبی، مسجد و در گوشه سمت راست ضلع شمالی، شبستان خصوصی یا دستگاه مستقل قرار گرفته‌است. در گوشه سمت چپ ضلع جنوبی، حمام و در گوشه چپ ضلع شمالی، انبار علوفه و آسیاب قرار گرفته‌است.
ایوان یا شاه‌نشین ضلع شمالی بنا مفصل‌تر از بقیه ایوان‌هاست و در پشتش، سرسرایی با سه حجره قرار دارد. در پشت اتاق‌های هر ضلع، اصطبل‌ها قرار دارند که به شکل دالانی دراز با طاق‌های ضربی ساخته شده‌اند که با دو خروجی به حیاط متصل می‌شوند.
فضاهای داخلی
فضاهای تکرارشونده
پلان کاروانسرای دیر گچین (۱. مجموعه ورودی در ضلع جنوبی ۲. حمام و توالت ۳. آسیاب ۴. شبستان خصوصی ۵. مسجد).
تعداد ۴۴ حجره و اتاق مسکونی در کاروانسرا وجود دارد. اتاق‌ها تقریبا یک‌شکل هستند. در هر اتاق، ۹ تاقچه وجود دارد که در ارتفاع یک متری از کف قرار گرفته‌اند و در ضلع مقابل در ورودی، یک اجاق وجود دارد. ورودی اتاق‌ها کوچک است و در بالا هلالی‌شکل می‌شوند که برای حفظ گرما مناسب است. اتاق‌ها پنجره‌ای رو به اصطبل‌ها ندارند. هر اتاق یک ایوان کوچک دارد. در دیوارهای بین ایوان‌ها سوراخ‌هایی به عنوان مال‌بند وجود دارد و مسافران می‌توانسته‌اند پیش از انتقال چهارپا به اصطبل، آن را مقابل حجره تیمار کنند. دیوار ایوان‌ها نیز مانند اتاق‌ها تاقچه‌های متعدد دارند و در آن‌ها نیز یک اجاق تعبیه شده‌است. درون اصطبل‌ها نیز ۶۶ ایوان یا سکوی کوچک وجود دارد که برای استقرار خدمه کاروان بوده‌است. اندازه این سکوها با هم یکی نیست و براساس استقرار یک نفر یا یک گروه متفاوتند. در تمام سکوها نیز که ارتفاع مناسبی از کف اصطبل دارد، مانند اتاق‌ها، یک اجاق وجود دارد.
فضاهای منفرد
شبستان خصوصی
شبستان خصوصی یا دستگاه مستقل؛ بخش اعیانی کاروانسرا.
در گوشه شمال‌شرقی بنا یک شبستان مستقل با حیاطی هشت‌ضلعی وجود دارد. این ساختمان با طراحی ویژه و تجهیزات کامل، اعیانی‌ترین بخش کاروانسراست و محل سکونت افراد سلطنتی و عالی‌رتبه بوده‌است. تاقچه‌های چهارگوشه این بنا طرح نیمه‌هشت‌ضلعی دارند. از آن‌جا که طرح هشت‌ضلعی از خصوصیات معماری ساسانی نیست، مشخص است که این قسمت کاروانسرا در دوران اسلامی ساخته شده‌است. بازسازی این بنا یافتن طرح ساسانی این بخش یا هدف آن را غیرممکن کرده‌است. حیاط هشتی این شبستان یکی از دو قسمت بناست که مسقف نیست. بخش دیگر، حیاط کنار حمام است.
مسجد
مسجد بنا در گوشه سمت راست ضلع جنوبی قرار دارد. مساحت آن ۱۵٫۵ در ۱۵ متر است و چهار ستون به ابعاد ۱٫۵ در ۱٫۵ متر دارد. به گفته مهرداد شکوهی در دانشنامه ایرانیکا، این چهار ستون تشکیل یک چهارطاقی می‌دهند اما سقف این بنا در دوران اسلامی، بازسازی شده‌است. این احتمال وجود دارد که این مسجد در محل آتشکده‌ای ساسانی ساخته شده باشد. با بررسی ستون‌ها مشخص می‌شود که آن‌ها تا ارتفاع یک‌متری با آجرهای بزرگ و ملات گچ و خاک ساخته شده‌اند. منطقی است که فرض کنیم روی این چهار ستون گنبدی وجود داشته و فضای اطراف ستون‌ها برای چرخ زدن موبدان دور آتش مورد استفاده قرار می‌گرفته‌است. در مسجد هیچ‌گونه تزییناتی دیده نمی‌شود. در میانه ضلع جنوبی مسجد که به سمت قبله است، جایگاه یک محراب وجود دارد.
حمام و توالت
حمام کاروانسرا در گوشه سمت چپ ضلع جنوبی واقع شده و به اندازه مسجد مساحت دارد. این قسمت نسبت به کل بنا فرسایش بیشتری داشته و بیشتر تخریب شده‌است. سقف آن از بین رفته و برخی دیوارهایش فروریخته‌اند. شواهد نشان می‌دهد حمام دیر در دوران صفویه ساخته شده‌است. این حمام شامل فضاهایی مانند رختکن، گرمخانه و دو خزینه با طاق‌های قوسی است. در کنار حمام حیاط چهارگوشی هست که راهی به حمام نداشته و به یکی از اصطبل‌ها متصل است. احتمالا این فضا آشپزخانه کاروانسرا بوده‌است. مهرداد شکوهی معتقد است گرچه حمام با آجرهای ساسانی ساخته شده اما نقشه هشت‌ضلعی آن و طاق‌های چهارمرکزی، ریشه اسلامی دارند. از طرفی سه‌گوش موجود در طاق حمام، مربوط به دوران اسلامی اولیه است و بعدها استفاده از آن در ایران منسوخ شد. تنها در دوران قاجاریه استفاده از این تکنیک دوباره رایج شده‌است؛ بنابراین به‌نظر می‌رسد حمام کنونی در دوران قاجار (قرن نوزدهم) ساخته شده باشد.
سرویس‌های عمومی (بهداشتی) نیز به دو فضا تقسیم شده‌اند. یکی فضای حوض‌خانه که حوض آبی در وسط آن قرار گرفته و ارتفاع آن در حدود ۴۰ سانتی‌متر است. در قسمت غربی این فضا، سکویی به ارتفاع یک متر قرار دارد که با چند پله به بام می‌رسد. در این فضا، دو چاه فاضلاب و آب تعبیه شده که چاه آب، تامین‌کننده آب سرد حمام نیز بوده‌است. فضای دیگر که توالت‌ها هستند، ۶ چشمه بوده و به واسطه یک دیوار از حمام جدا شده‌است.
آسیاب
در گوشه شمال غربی بنا (در مجاورت شاه‌نشین ضلع شمالی) اصطبل‌های جانبی با هم تلاقی می‌کنند که با دیوار از هم جدا شده‌اند. در کنار این دیوار فضایی وجود دارد که ظاهرا محل آسیاب کاروانسراست که با نیروی چهارپایان کار می‌کرده‌است. این دیوار جداکننده ظاهرا در زمان قاجار ساخته شده‌است. از این نظر شاید بتوان گفت که آسیاب نیز از ابتدا وجود نداشته و بعدا به بنا اضافه شده‌است.
فضاهای دامی
فضاهای دامی و اصطبل‌ها، پشت اتاق‌ها قرار گرفته‌اند و ورودی آن‌ها به شکل حرف لاتین ال (L) است تا در صورت فرار حیوانات، خروج آن‌ها به راحتی صورت نگیرد. اصطبل‌ها مسقف هستند و نور آن‌ها از نورگیرهایی در سقف تامین می‌شود و عرض آن‌ها به اندازه‌ای است که دو شتر با بار از کنار هم عبور کنند. در این کاروان‌سرا تمام حیوانات در کنار هم بوده‌اند و جایگاه اختصاصی برای انواع مختلف حیوانات وجود نداشته‌است.
فضاهای امنیتی
نمایی از بخشی از دیوار کاروانسرا و جزئیات آن.
این فضاها شامل مجموعه ورودی، برج‌ها و نیز دیوارهای کنگره‌دار خارجی است که کارکرد آن‌ها، تامین امنیت کاروانسراست. مجموعه ورودی این بنا بسیار عظیم و بارز و در ضلع جنوبی ساختمان قرار دارد. این مجموعه شامل دروازه ورودی، هشتی و اتاق‌هایی در دو طرف دروازه است. ارتفاع این مجموعه از باقی کاروانسرا بیشتر بوده و حدود ۱۵ متر است و تنها جای کاروانسراست که به صورت دو طبقه ساخته شده و شامل هشت اتاق است. این اتاق‌ها دسترسی مستقیم به حیاط ندارند و احتمالا محل استقرار اعضاء و نگهبانان دائمی کاروانسرا بوده‌است. هشتی فضای انتقالی از اتاق‌ها به مجموعه دروازه و سپس حیاط است که ضمن جداکردن این دو فضا از هم، در برابر سرما و نور خورشید هم حصار بوده‌است. بر فراز مجموعه ورودی محلی است که احتمالا جایگاه لوحه یا کتیبه کاروانسرا بوده که اکنون اثری از خود کتیبه نیست. دو حجره با کاربرد فروش مایحتاج بیرون دروازه و در دو طرف مجموعه ورودی وجود دارد.
نمایی از یکی از برج‌های دیر گچین
در دیر گچین چهار برج بزرگ در چهارگوشه و دو نیم‌برج در دو سوی دروازه اصلی قرار دارد. دیوار برج‌ها و دیوارهای محافظ بیش از سه‌متر ضخامت دارند. این ضخامت و استحکام قابل توجه، باعث می‌شد قلعه بتواند در برابر نیروهای نظامی مقاومت کند و در عین حال، اصلی‌ترین عامل محاصره بوده‌است. این دیوارها، با آجرهای اصلی (ساسانی) همچنان تا ارتفاع سقف بنا، پابرجا هستند. بالاتر از سطح سقف بنا، سوراخ‌هایی در دیوار وجود دارد که برای نبرد استفاده می‌شده‌اند و با آجرهای اصلی ساخته شده‌اند. از این برج‌ها برای نگهبانی و همین‌طور روشن کردن مشعل برای پیدا کردن محل کاروانسرا در شب، استفاده می‌شده‌است. به گفته دانشنامه تاریخ اسلام می‌توان چنین تصور کرد که در دوره ساسانیان، بر فراز این چهار برج عظیم گنبدی وجود داشته‌است.
بناهای بیرونی
در اطراف کاروانسرای دیر گچین تعدادی بنا به صورت مجموعه وجود دارد. مانند دو آب‌انبار در پشت ضلع غربی و نزدیک به حمام، یک کوره آجرپزی، یک آب‌بند و قبرستانی در ضلع جنوب غربی که روی قبرهایش را با آجر پوشانده‌اند و به دوران اسلامی تعلق دارد. عبدالحسین گردنیا به بقایای آتشکده‌ای در غرب کاروانسرا اشاره می‌کند که بنایی است گوشه‌دار و چهارگوش شبیه سایر آتشکده‌های ساسانی که هر ضلع آن حدود شش متر است. در ۵۰۰ متری شرق کاروانسرا، بنایی خشتی گلی به شکل یک قلعه وجود دارد که فقط یک دروازه ورودی دارد و بنای آن به دوره قاجار مربوط است. بیشتر این بنا اکنون ویران شده‌است.
تامین آب
مقدسی و اصطخری هردو به چاهی با آب شور در داخل دیر و دو محفظه سنگی نگهداری آب (آب‌انبار) در بیرون دیر اشاره کرده‌اند. در حال حاضر اثری از چاه آب نیست اما دو آب‌انبار در غرب کاروانسرا وجود دارد. گنبد سقف آن‌ها مسطح اما از نیم‌رخ تیز هستند و از آجرهای ساسانی ساخته شده‌اند. با این‌که ساخت این سقف‌ها مربوط به بنای اولیه نیست و تکنیک چنین سقف‌هایی مربوط به دوران اسلامی متاخر است، این آب‌انبارها باید در دوران اسلامی بازسازی شده باشند. یکی از این آب‌انبارها شرایط خوبی دارد و دیگری از ماسه پر شده و مخروبه است. به گفته مهرداد شکوهی، هنگام بازدید او از بنا، آب‌انبار سالم پر از آب بوده و کاروان‌های عبوری هنگام استراحت در کنار دیر، از آن استفاده می‌کرده‌اند.
تاریخ ساختمان
رف=Shok
بررسی ساختار بنا نشان می‌دهد بخش‌هایی از این کاروانسرا به دوران ساسانی تعلق دارد. آجرهای قرمز رنگ دیوارهای پیرامونی و برج‌ها در ابعاد ۳۶ در ۳۶ در ۸ سانتیمتر که با ملات گچ در جای خود قرار گرفته‌اند و پوشش گنبدی بدون تیزه هر شش برج آن، از ویژگی‌های معماری ساسانی است. راهروهای دسترسی به برج‌ها نیز دارای طاق ضربی به سبک معماری ساسانی است؛ بنابراین می‌توان گفت طرح کلی بنا شامل برج‌ها و چهاردیواری آن از دوران ساسانی بی‌تغییر باقی مانده‌است. چهار ستون نمازخانه یا مسجد نیز تا یک متر و کنگره‌های
بزرگ روی دیوارها نیز از آجرهای بزرگ ساسانی با دندانه‌های منحنی ساخته شده‌است گرچه در دوران اسلامی بازسازی شده‌اند.
خاستگاه ساسانی این بنا در متون تاریخی متعددی گزارش شده‌است. به گفته مهرداد شکوهی، یکی از مشکلات بزرگ بررسی این بنا این است که دریافته شود چقدر از نقشه اصالت ساسانی دارد و چقدر آن در دوران اسلامی و با استفاده از مصالح ساسانی بازسازی شده‌است. بخش‌های باقی‌مانده از دوران ساسانی را می‌توان از اندازه آجرها (با ابعاد ۳۶ در ۳۶ در ۸ سانتی‌متر) و ملات گچ و خاک رس بازشناخت. بازسازی بنا در دوره سلجوقی و با استفاده از آجرهای سرخ ساسانی و با ملاتی است که گچ آن بیشتر از ملات ساسانی است. اما در بازسازی طاق‌ها از آجرهای اسلامی (با ابعاد ۲۵ در ۲۵ در ۵ سانتی‌متر) استفاده شده و رنگ آجرها سفید است. این بخش از بازسازی احتمالا مربوط به دوران صفویه است. او می‌افزاید قاعده نیم‌بیضی برج‌های دو طرف ورودی اصلی و سقف بیضوی همه برج‌ها نیز از خصوصیات معماری ساسانی است. شکل سهمی‌گون گوشه سقف که در زاویه‌های راست گوشه‌های اتاق‌های دو برج ورودی استفاده‌شده نیز چنین هستند. راه رسیدن به برج‌ها نیز دارای طاق‌هایی سهمی‌گون هستند (بدون تیزه) که بی‌شک خصلتی ساسانی است. امروزه ورودی اولیه بنا وجود ندارد و با یک ورودی ایوان‌دار بزرگ جایگزین شده‌است که از آجرهای کوچک ساخته شده‌است. بااین‌همه بخشی از دیوار قدیمی را می‌توان در دیوار تاقچه‌های پایینی مشاهده کرد.
مرمت و بازسازی
سلجوقیان
نقشه چهارایوانی بنا و حجره‌های درون اصطبل‌ها از خصلت‌های معماری سلجوقی هستند. به گفته مقدسی بنا دچار ترک‌خوردگی شده بوده و به بازسازی نیاز داشته‌است. ابودلف هنگامی که می‌گوید اعراب هیچ نشانه ساسانی را در بنا سالم نگذاشتند، نشان می‌دهد که بنا، دچار آسیب‌های شدیدی شده بوده‌است. چنان‌که دیگر بناهای ساسانی نیز با ویرانی از سوی اعراب روبرو بوده‌اند. در همین دوران است که ناصرالدین منشی کرمانی در کتابش نسائم الاسحار من لطائم الاخبار در تاریخ وزراء (۷۲۵ق) خبر از بازسازی دیر گچین و راه رسیدن به آن به دست مختص‌الملک معین‌الدین کاشی وزیر سلطان سنجر داده‌است. سکوها یا ایوانچه‌های درون اصطبل‌ها در این دوران ساخته شده‌اند. سوراخ‌های روی دیوارها که برای دفاع از بنا مناسبند و در هنگام نبرد کارایی دارند، در دوران سلجوقیان که استفاده از کمان زنبورکی مرسوم بوده، با استفاده از آجرهای ساسانی ساخته شده‌اند و خط ترمیم بنا روی دیوارها، قابل مشاهده است.
صفویان
بنا از اساس در دوران صفویان بازسازی شده‌است. شواهد نشان می‌دهد غیر از دیوارهای بیرونی و برج‌ها، باقی بنا مربوط به دوران صفویه است. برای تخمین زدن زمان بازسازی بام بنا با آجرهای اسلامی، به توجه بیشتری نسبت به باقی قسمت‌ها نیاز است. درحالی‌که طاق اصطبل‌ها به صورت متقاطع ساخته شده که از ویژگی‌های معماری سلجوقی است، حجره‌های اصلی به صورت گوشه‌پوش مسقف شده‌اند که تکنیکی توسعه‌یافته‌تر از نمونه سلجوقی است و به نظر، معماری صفوی می‌آید. همین‌طور الگوی زیگزاگی آجرهای نمای حیاط نیز در دیگر کاروانسراهای صفوی مسیر تهران به اصفهان دیده می‌شود؛ بنابراین می‌شود چنین برداشت کرد که در دوران برنامه بزرگ صفویان برای بهبود راه‌ها و کاروانسراهای میان آن‌ها، بخشی از سقف کاروانسرا که نیاز به بازسازی داشته، به شیوه معاصر آن روزگار بازسازی شده باشد. ورودی کنونی کاروانسرا نیز با آجرهای کوچک (اسلامی) ساخته شده به‌نظر، همزمان با بازسازی سقف در دوران صفوی، ساخته شده‌است.
قاجاریان
آجرهای ساسانی زیادی از فرایندهای پیشین تخریب و بازسازی بنا به جا مانده که در شمال بنا انبار شده‌اند. از تعدادی از این آجرها در ساخت دیوارهای حائل میان اصطبل‌ها و ساخت حمام استفاده شده‌است که احتمالا جدیدترین بنای ساخته‌شده در دیر پیش از متروک شدن راه دیر است. در رسائل اعتمادالسلطنه آمده که در اواخر سده سیزدهم مستوفی‌الممالک حاجی ابوالحسن معمار اصفهانی را مامور مرمت کاروانسرا کرد. در همین وقت، قناتی هم کشیدند و در نزدیکی دیر گچین، بنایی رعیتی ساختند به ابعاد ۲۰۰ در ۳۰۰ متر که گویا ناتمام مانده‌است. شواهد از جمله شکل گنبد نشان می‌دهد حمام دیر در این دوران ساخته شده‌است.
دوران معاصر
این بنا پس از تغییر جاده تهران به قم از این مسیر به مسیر حسن‌آباد در زمان امین‌السلطان، متروکه شد و مورد استفاده افراد محلی برای نگهداری دام قرار داشت. پس از ثبت ملی بنا در ۱۳۸۲، مرمت اضطراری آن آغاز شده و این مرمت تا سال ۱۳۸۵ ادامه داشته‌است.
در تواریخ و متون کهن
اشاره‌های تاریخی به دیر گچین عمدتا به نام بنا، موقعیت بنا در طول راه ری به قم، نام منزل‌ها و فواصل آن، امکانات و ویژگی‌های بنا و افراد ساکن در آن و وظایف‌شان مربوط است. از این میان می‌توان به اثر ابن رسته اصفهانی (درگذشته بعد از ۲۹۰ هجری قمری)، اصطخری (۳۴۰)، سفرنامه ابودلف مسعر بن مهلهل (۳۴۱)، المسالک و الممالک اثر ابن حوقل (۳۶۷)، احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم اثر مقدسی (۳۷۵)، تاریخ قم نوشته حسن بن محمد قمی (۳۷۸)، سیاست‌نامه اثر خواجه نظام‌الملک طوسی (۴۷۹)، آثارالبلاد و اخبارالعباد اثر زکریای قزوینی (۶۷۲)، معجم البلدان اثر یاقوت حموی (سده هفتم)، نسائم الاسحار اثر نصرالدین منشی کرمانی (۷۲۵)، و تاریخ جهان‌آرای عباسی اثر محمدطاهر قزوینی (سده یازدهم) اشاره کرد.
در دوران قاجار نیز چند اشاره به دیر وجود دارد. یکی اشاره جهانگیر میرزا به تغییر راه ری به قم به راه حسن‌آباد (۱۲۶۸)، اشاره اعتمادالسلطنه (در دوران ناصرالدین‌شاه) به دیر و کاروانسرای خشتی گلی کنار آن و دیگری اشاره محمدکاظم‌خان کاشانی در رساله ذهابیه (حدود ۱۲۸۱) در مورد تخریب دیر و استفاده از مصالح آن برای ساختن مهمان‌خانه علی‌آباد.
در افسانه‌ها
به گفته مهرداد شکوهی، دیر گچین به افسانه‌های ایرانی نیز راه یافته‌است. نویسنده ناشناس مجمل التواریخ و القصص در حدود ۵۲۰ می‌نویسد «در دیر گچین بین ری و اصفهان، بهمن را اژدهایی بلعید و او قلمرو پادشاهی خود را به دخترش چهرآزاد معروف به همای داد.» آدریان دیوید هیو بیوار در مقاله «تمثیل آستیاگ» می‌گوید نبرد گابی‌ین (۳۷۰ پیش از میلاد) بین یومنس و آنتیگون یک چشم بر سر جانشینی اسکندر احتمالا در حریم دیر گچین صورت گرفته‌است. در زمان نبرد، آنتیگون در همدان مستقر بود و یومنس در گابا (جی در اصفهان). یومنس در انتها دستگیر و به دست آنتیگون اعدام شد. بهمن اما در شاهنامه به مرگ طبیعی درگذشته است. بیوار معتقد است احتمال دارد «بهمن» در این نقل‌قول اشاره به یومنس داشته باشد چراکه هم‌ریشه یونانی آن است و منظور از اشاره به اژدها، آنتیگون باشد.
شکوهی می‌گوید بااین‌که نبرد گابی‌ین در شمال اصفهان در حوالی دودهک (نزدیکی دلیجان) رخ داده و این نقطه تا دیگر گچین، فاصله قابل توجهی دارد، اما ممکن است عملیات نظامی این نبرد به صورتی وسیع در سراسر کویر مرکزی ایران گسترده شده باشد و بنابراین به این صورت به فرهنگ عامه راه‌یافته باشد.
منبع‌شناسی
ظاهرا اولین تحقیقات در مورد این بنا به دست مینورسکی در دهه ۱۹۵۰ میلادی در تصحیح کتاب اثر ابودلف مسعر بن مهلهل خزرجی انجام شده است. او ضمن تحقیقاتش، از جغرافی‌دانی آلمانی به نام الکساندر فریدریش اشتال نام می‌برد که در مورد این بنا تحقیق کرده است. در ۱۳۴۸ خورشیدی (۱۹۶۹) عبدالحسین گردنیا در مقاله دژ کردشیر به دیر گچین پرداخته است. در ۱۳۴۹ (۱۹۷۰)، حسین کریمیان با انتشار کتاب تاریخ ری باستان، یافته‌های تاریخ‌دانان دیگر را در مورد دیر منتشر کرده است. در ۱۳۵۵ (۱۹۷۶)، مدرسی طباطبایی در کتاب راهنمای جغرافیای تاریخی قم به این بنا پرداخته است. بعدتر در ۱۹۸۳ میلادی، مهرداد شکوهی در مقاله‌ای جامع برای بولتن مدرسه مطالعات شرقی و آفریقای دانشگاه کمبریج، به دقت این بنا را مورد بررسی قرار داده است؛ گزیده این مقاله، مدخل کاروانسرای دیر گچین دانشنامه ایرانیکا را تشکیل می‌دهد. در سال ۱۳۷۱ (۱۹۹۱‌) محمدرضا ریاضی در مقاله کاروانسرای دیر گچین اغلب منابع پیش از خود را بررسی کرده و اقلیم و جغرافیای دیر را نیز بررسی کرده است. جلال‌الدین رفیع‌فر و احسان لرافشار در سال ۱۳۸۲ (۲۰۰۳) در مقاله بررسی انسان‌شناختی کاروان‌سراهای عصر صفوی، کاروانسرای دیر را به عنوان نمونه، از دید انسان‌شناختی بررسی کرده‌اند. ابوالقاسم حاتمی و مهدی گلچین عارفی، نویسندگان مدخل دیر گچین در دانشنامه جهان اسلام (۱۳۹۳) هستند.
فهرست آثار ملی ایران
سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری
یادداشت