بنفشه

بنفشه نام نوعی گل است از تیره بنفشگان (Violaceae) که بیشتر در نواحی معتدل جهان یافت می‌شود. گلی است با ساقه‌ای کوتاه و رنگ آن بنفش، یا ترکیبی از زرد و بنفش است. این گیاه دارای خواص درمانی و پزشکی است که در قدیم ساختن بلور افشار از آن رایج بوده‌است.
مشخصات ریخت‌شناسی
گیاهی است علفی و پایا و دارای برگ‌هایی که از محل مشترکی در ناحیه یقه خارج می‌شوند. برگ‌های آن قلبی شکل، دارای دمبرگ دراز و واقع بر روی سطح زمین هستند، زیرا ساقه هوایی مشخص در این گیاه وجود ندارد. درکناره دمبرگ آن، جوانه‌های جانبی ظاهر می‌شود. گل‌های آن منفرد، زیبا و به رنگ بنفش، به‌ندرت سفید یا گلی و معطر است. دمگل‌های دراز گل که از بین دمبرگ‌ها منشا می‌گیرند، قبل از منتهی شدن به گل، حالت خمیده شبیه عصا پیدا می‌کنند. میوه‌های بنفشه پوشینه، کروی، پوشیده از کرک و محتوی دانه‌هایی به رنگ زرد با لکه‌ای سفید هستند. گل‌های زیبا و معطر بنفشه در اوایل بهار ظاهر می‌شود، درتابستان گلهایی عاری از گلبرگ در بین دمبرگ‌های آن ظاهر می‌شود که همیشه به حالت مخفی درآن باقی می‌ماند.
یک نوع بنفشه نارنجی
گل‌های منفرد – به رنگ بنفش به ندرت سفید با گلی ولی معطر است دمگل‌های دراز که قبل از منتهی شدن به گل حالت خمیده شبیه به عصا دارد. دمگل‌ها از بین برگ‌ها ظاهر می‌شوند. گل‌ها در مقابل نور رنگ خود را از دست می‌دهند و در جای خشک و تاریک حتی بیش از یکسال رنگ خود را حفظ می‌کند.
بنفشه در ایران
بنفشه به‌طور طبیعی درشمال ایران می‌روید، ولی با توجه به این که امروزه به عنوان یک گل زینتی در باغچه‌ها کاشته می‌شود، می‌توان آن را دراکثر نقاط ایران مشاهده نمود. به بنفشه گل زیر برف می‌گویند. زیرا آن را در زمستان می‌کارند.
بیماری‌های گل بنفشه
آسیب‌دیدن زودهنگام این گیاه دربرابر سرما، یکی از بیماری‌های این گیاه به‌شمار می‌آید.
بنفشه در طب سنتی
بنفشه در ایران
بر اساس طب سنتی ایران تمامی قسمت‌های بنفشه از جمله برگ، گل، دانه، ریشه، و سرشاخه‌های گل‌دار مصرف دارویی دارند.
بنفشه مرطوب، تند، سرد و اندکی تلخ است و دارای ویژگی‌هایی چون: ضد التهاب، خلط آور، محرک، ادرارآور (مدر)، ضد تومور، ضد رماتیسم، ملین، ضد میکروب، معرق، مسهل، تثبیت‌کننده دیواره مویرگ‌ها و تصفیه‌کننده خون است.
شربت تهیه شده از دم کرده آن را برای درمان سرفه می‌توان استفاده کرد. به دلیل غنی بودن از لحاظ مواد صابونی، خلطآور خوبی است و باعث تقویت و استحکام خونی می‌شود. دو قاشق غذاخوری از پودر گیاه را در نیم لیتر آب جوشیده ریخته و با اضافه کردن مقداری شیر و عسل آن را مصرف می‌کنند.
دم کرده بنفشه را بعد از تغلیظ به صورت کمپرس برای درمان بیماری‌های پوستی می‌توان استفاده نمود. برای درمان رماتیسم می‌توان از کمپرس دم‌کرده گیاه بر روی موضع، روزی دوبار استفاده کرد. از پودر گیاه و آب، خمیری درست می‌شود که برای بهبودی زخمها و جراحات مفید است.
دانه بنفشه به مقدار ۶ تا ۱۰ گرم، در اطفال اثر ملین داشته و مصرف ۷ تا ۱۵ گرم آن در ۱۵۰ گرم آب، اثر مسهلی ملایم ظاهر می‌کند. از روغن بنفشه می‌توان برای جلوگیری از ریزش موی سر، شوره سر، خارش پوستی، زیبایی پوست، ورم لثه، سردرد و خونریزی بینی استفاده کرد.
در ادبیات
بنفشه
در ایران باستان این گل نزد عشاق نشان یادآوری و فراموش نکردن یکدیگر بوده‌است. در ویس و رامین می‌خوانیم:
به رامین داد یک دسته بنفشه به یادم آر گفتا این همیشه
در دیوان حافظ نیز می‌خوانیم:
تاب بنفشه می‌دهد، طره مشک سای تو پرده غنچه می‌درد، خنده دلگشای تو
و نیز
بنفشه دوش به گل گفت و خوش نشانی داد که تاب من به جهان طره فلانی داد
و نیز
کنون که در چمن آمد گل از عدم به وجود بنفشه در قدم او نهاد سر به سجود
در اشعار مولانا نیز می‌خوانیم:
باز بنفشه رسید جانب سوسن دو تا باز گل لعل پوش می‌بدراند قبا
در اشعار سعدی
تا کی آخر چو بنفشه سر غفلت در پیش؟! حیف باشد که تو در خوابی و نرگس بیدار
در اشعار عمر خیام نیشابوری
در هر دشتی که لاله زاری بوده‌است آن لاله ز خون شهریاری بوده‌است
چو برگ بنفشه کز زمین می‌روید خالیست که بر رخ نگاری بوده‌است
در اشعار عطار نیشابوری
گل که غنچه به بر از خون دلش پرورده‌است از کله‌داری او بسته قبا می‌آید
از بنفشه به عجب مانده‌ام کز چه سبروز طفلی به چمن پشت دوتا می‌آید
نسترن کوتهی عمر مگر می‌داند زان چنین بی‌سر و بن بر سر پا می‌آید
بر شکر خنده گل درد دل کس نگذاشت دم عطار کزو بوی دوا می‌آید
در اشعار فردوسی  داستان بیژن و منیژه
به رخسارگان چون سهیل یمن بنفشه گرفته دو برگ سمن
در اروپا (و کلا فرهنگ غرب) گل Mystosis یا Forget Me Not برای همین منظور به کار می‌رود.