تفسیر قرطبی

تفسیر قرطبی ، تفسیری مفصل با گرایش فقهی از قرن هفتم، نوشته ابوعبدالله محمدبن احمد انصاری قرطبی ، مفسر و فقیه مالکی.
نام اصلی آن الجامع لا حکام القرآن و المبین لما تضمنه من السنه و آی الفرقان است. بخش عمده این تفسیر به بیان احکام فقهی و اختلاف مذاهب فقهی اختصاص دارد ولی به مباحث کلامی و اخلاقی و ادبی و تاریخی و اجتماعی نیز پرداخته‌است .
قرطبی در خطبه کتاب به روش تفسیری خود و شیوه‌های دیگر مفسران اشاره کرده و در مقدمه‌ای مفصل، مباحثی در باره آداب تلاوت قرآن، اعراب و تعلیم آن، ثواب قرائت قرآن، تفسیر به رای و ویژگیهای آن، اعجاز و عدم تحریف قرآن آورده‌است ؛ همچنین بخشهایی از رساله مفقود ابوبکر محمدبن قاسم انباری، به نام الرد علی من خالف مصحف عثمان، را در مقدمه تفسیرش آورده‌است.
قرطبی در تفسیر آیات گاه تفسیر چند آیه را ذیل ابوابی که از چند مسئله تشکیل یافته‌است می‌آورد، نظیر سوره فاتحه الکتاب که تفسیر آن را در چهار باب قرار داده‌است و گاهی تفسیر آیات را به صورت مسائل مستقل می‌آورد، نظیر آیه سوم سوره اعراف که آن را در دو مسئله ذکر کرده‌است و گاه آیات را بدون دسته‌بندی در قالب باب یا مسئله تفسیر می‌کند، نظیر آیه ۵۴ سوره الرحمن.
از ویژگیهای تفسیر قرطبی، که خود او در مقدمه تفسیر به آن اشاره کرده‌است، نقل سخنان و آرا با ذکر نام گوینده و ماخذ آنهاست. با وجود این، گاهی نام گوینده و ماخذ آن را ذکر نمی‌کند. از جمله کسانی که قرطبی از آنان بسیار سخن نقل کرده، ابن عطیه اندلسی است. قرطبی گاهی عین مطالب را از تفسیر او با ذکر نام، و در مواردی بدون ذکر نام، نقل می‌کند و گاهی سخن او را به خود نسبت می‌دهد و گاهی به رد سخن او می‌پردازد. وی همچنین از تفسیر طبری، احکام القرآن کیا هراسی، احکام القرآن ابن عربی، اعراب القرآن و معانی القرآن هر دو از ابوجعفر نحاس نحوی، صحاح شش گانه حدیث، التفصیل الجامع لعلوم التنزیل نوشته احمدبن عمار مهدوی، الکشاف عن حقائق التنزیل زمخشری و برخی کتابهای دیگر بهره برده‌است.
قرطبی برای ریشه یابی لغات و معانی آنها و مباحث نحوی و قرائتهای مختلف، بخش جداگانه‌ای اختصاص داده و حتی برای بیان احکام فقهی به ریشه لغات و مباحث نحوی پرداخته و شواهد شعری بسیاری هم آورده‌است.
در تفسیر قرطبی برخی آیات به مدد آیات دیگر تفسیر شده‌است. در این تفسیر اسرائیلیات نیز بسیار راه یافته‌است. قرطبی به تفسیر رمزی توجهی نداشته، اما تفسیر صوفیانه را پذیرفته و مطالبی از تفاسیر صوفیانی چون ابوعبدالرحمان سلمی و قشیری نقل کرده‌است.
برخی مولفان، تفسیر قرطبی را «تفسیر به رای» دانسته‌اند، اما قرطبی در مقدمه تفسیرش فصلی را به نقل احادیث نهی از تفسیر به رای اختصاص داده و در آن به نقد کسانی پرداخته‌است که معتقدند قرآن را فقط از طریق نقل باید تفسیر کرد. او کسانی را که با مبانی علمی صحیح و در مقاصد و اهداف شایسته از آیات الاهی بهره می‌گیرند، مشمول این احادیث ندانسته و این نهی را بر دو گروه تطبیق داده‌است:
کسانی که اندیشه‌ای را می‌پذیرند و سپس آیات قرآن کریم را برای توجیه آن به کار می‌گیرند.
کسانی که با اندک توجه به ظاهر آیات به تفسیر آنها می‌پردازند.
قرطبی در تفسیر خود به آرای مذهب اشعری پایبند است و جنبه‌های کلامی آیات را با عقاید اشعری توجیه می‌کند؛ مثلا در تفسیر آیه ۱۴۳ سوره اعراف  که طبق آن حضرت موسی درخواست کرد که پروردگار، خودش را به وی نشان دهد، اما پاسخ شنید که هرگز مرا نخواهی دید  قرطبی، مطابق عقاید اشاعره، رویت خداوند را فقط در دنیا نفی کرده و کسانی را که به نفی کلی رویت معتقدند، گمراه و بدعتگذار می‌داند. او همچنین در بسیاری موارد به آرای معتزله، قدریه، صوفیان، شیعیان، خوارج، کرامیه، حلولیه، زنادقه، قرامطه و دیگر فرق و مذاهب دینی و سیاسی اشاره کرده و به رد و طعن آنها پرداخته‌است.
قرطبی در فقه پیرو مالک بن انس بوده و در تفسیر آیات فقهی، ضمن نقل آرای فقیهان مذاهب دیگر، به بیان دیدگاه‌های فقهی مالک بن انس و اثبات آنها پرداخته‌است. بااینهمه، در مواردی که دلیل مالک را استوار ندانسته و به دلایلی محکمتر دست یافته، اقوال دیگران را بر فتوای مالک مقدم داشته‌است. او همچنین در برخی موارد به مسائل اصول فقه از دیدگاه اهل سنت اشاره کرده‌است.
عمادالدین اسماعیل بن عمرو ابن کثیر در تفسیرالقرآن العظیم، محمدبن علی شوکانی در دو کتاب فتح القدیر و الجامع بین فنی الروایه و الدرایه من علم التفسیر، محمدامین بن محمدمختار شنقیطی در اضواءالبیان فی ایضاح القرآن بالقرآن و جمال الدین محمدبن محمد قاسمی در محاسن التاویل از تفسیر قرطبی اثر پذیرفته‌اند.
چاپ تفسیر قرطبی نخستین بار در قاهره از ۱۳۱۴ ش / ۱۹۳۵ آغاز شد و مجلدات بیست گانه آن بتدریج انتشار یافت و بارها در مصر و لبنان و ایران تجدید چاپ شد. مقدمه این تفسیر نیز با تحقیق محمد طلحه بلال مینار جداگانه در سال ۱۴۱۸ ق یا ۱۹۹۷ م در بیروت به چاپ رسیده‌است. سه مختصر هم از این تفسیر وجود دارد:
مختار تفسیرالقرطبی از توفیق الحکیم (قاهره ۱۹۷۷)
تفسیر القرطبی از عرفان حسونه (بیروت ۲۰۰۱)
تفسیر القرطبی از محمدکریم راجح
وی با حذف تفاصیل احکام فقهی که با محتوای آیه پیوند مستقیمی ندارند و حذف پاره‌ای از مباحث لغوی و اعرابی و نحوی و اسرائیلیات، آن را در پنج جلد در بیروت چاپ کرده‌است. همچنین عبدالعال سالم مکرم، شواهد شعری تفسیر قرطبی را با عنوان الشواهدالشعریه فی تفسیر القرطبی در ۱۴۱۸ق یا ۱۹۹۸م در چهار جلد در بیروت چاپ کرده‌است.