زبان لکی

زبان لکی زبان طوایف لک ایران و از زبان‌های ایرانی شاخه شمال غربی رایج در مناطق غرب ایران است.
حدود یک‌ونیم میلیون نفر شامل یک میلیون نفر با زبان مادری (۲۰۰۲) به این زبان سخن می‌گویند.
زبان لکی به عنوان یک زبان مستقل ایرانی در مرداد ماه ۱۳۹۶ ثبت ملی شد
تبارشناسی
برخی از زبانشناسان لکی را در شاخه کردی جنوبی طبقه‌بندی کرده‌اند. اما به تازگی برخی از زبانشناسان رویکرد جدیدی را که آغاز کرده‌اند که درباره این‌گونه طبقه‌بندی ابهام دارد. دانشنامه زبان‌شناسی اتنولوگ لکی را نیز لهجه‌ای از زبان کردی نام می‌برد. فرامرز شهسواری زبان لکی را یک شاخه مستقل زبان‌های ایرانی در گروه شمال غربی و از کردی جدا می‌داند
محمد دبیر مقدم در کتاب رده‌شناسی زبانهای ایرانی ، لکی را به عنوان زبانی مستقل و جدا از کردی طبقه بندی کرده‌است .
گویش‌های جنوبی کردی یا (جنوب شرقی) شامل تعداد زیادی لهجه‌های منفرد و متفاوت نظیر (کرمانشاهی، کلهری، سنجابی، لکی فیلی ) در استانهای کرمانشاه، کردستان، ایلام و لرستان در غرب ایران و نیز در شرق عراق می‌باشند.
برخی از منابع لکی را در شاخه زبان‌های کردی از شاخه زبان‌های ایرانی‌تبار غربی قرار داده‌اند. >
در کتاب «دائرهالمعارف اسلام» آمده‌است که: در لرستان قدیم برخی اقوام کرد (قبایل لک در شمال و همچنین در بین فیلیها، ایل محکی) زندگی می‌کنند.
ویلیام فرالی لکی را شاخه‌ای از زبان لری می‌داند.
دهخدا در مورد لک‌ها و لهجه لکی می‌نویسد: کردهای لکی در لرستان ساکن و خوش هیکل و تنومندند. رنگ آن‌ها گندمی و مویشان سیاه یا خرمایی تیره‌است. لهجه لکی؛ لهجه‌ای از زبان کردی که مردم هرسین و توابع بدان سخن گویند. دائرهالمعارف بزرگ اسلامی نیز، لکی را لهجه‌ای از زبان کردی دانسته‌است.
ویژگی‌ها
برخی معتقدند ساختار اصلی دستوری و افعال لکی «همانند دیگر لهجه‌های کردی» در زمره زبان‌های شمال غربی ایرانی قرار می‌گیرد. این ارتباط همچنین با مشاهده بقایای ساختار کنایی (ارگاتیو) در لکی تصدیق می‌شود. در گویش لکی مانند سورانی و کرمانجی ویژگی ارگاتیو مشاهده می‌شود، بنابراین زبان لکی شبیه به کردی و از لری متفاوت است. حمید ایزد پناه محقق لر، درباره زبان لکی می‌گوید که این زبان از لری متفاوت است، لکی مربوط به پهلوی اشکانی است و لری مربوط به فارسی هخامنشی می‌باشد، و لکی را همان شعر پهلوی دانسته‌است.
لکی در دسته شمال غربی زبان‌های ایرانی قرار دارد و چون لری در شاخه جنوبی زبان‌های ایرانی قرار دارد. می‌توان گفت لکی در دسته زبان لری قرار نمی‌گیرد و پیوند ۸۰ درصدی با لری خرم‌آبادی را می‌توان در حضور بیشینه طوایف لک ایران در شهر خرم‌آباد دانست. این که ۷۰ درصد واژه‌های لکی و زبان فارسی و ۶۹ درصد با لری شمالی و ۷۸ درصد با لری خرم‌آباد یکی است، به گفته فرامرز شهسواری دلیل صریحی است که زبان لکی کاملا از لری و کردی جداست و مشابهت‌ها به دلیل همجواری جغرافیایی است:
«به‌طور تقریبی، انواعی که بین ۸۰–۹۰ درصد تشابه واژگانی دارند ممکن است به یک زبان واحد تعلق داشته باشند یا نه. زبان‌های با بیش از ۹۰ درصد تشابه واژگانی معمولا گویشهای یک زبان هستند.»
تحقیقات اتنولوگ و آنونبی
تحقیقات اتنولوگ و آنونبی درباره زبان لکی نشان می‌دهد ۷۰ درصد واژگان لکی با زبان فارسی مشترک است. ۷۸ درصد با لری خرم‌آبادی و ۶۹ درصد با لری شمالی.
در لرستان جایگزینی زبانی به سوی لری در میان گویشوران لکی در جریان است و گویشوران لری نیز به نوبه خود گرایش به استفاده بیشتر از فارسی معیار دارند.
محل زندگی گویشوران
حوزه گسترش گویش لکی عبارت است از:
بخش بیرانوند یا هرو در شرق لرستان با ایل بزرگ بیرانوند.
شهرستان سلسله یا الشتر در شمال شرقی.و ایل سلسله
شهرستان دلفان یا نورآباد لرستان در شمال غربی.
شهرستان کوهدشت در غرب لرستان با طایفه‌هایی همچون آدینه وند، آزادبخت، اتیوند، اولادقباد، گراوند و شاهیوند و بخش رومشگان در جنوب کوهدشت با طوایف امرایی، پادروند.
شرق استان‌های کرمانشاه و کردستان و ایلام مانند شهرهای هرسین، دینور و دره شهر و شیروان چرداول با طایفه‌هایی همچون دارابی -صحرابگی در بیجنوند و شهبازی در هلیلان
جنوب استان همدان
۷- بخش‌هایی دیگر از طوایف لک در کردستان عراق، کرکوک و خانقین سکونت دارند. در کردستان عراق تعداد گویشوران لک بیشتر از ایران است.
۸- گروه‌های زیادی از لکها در طول تاریخ از مناطق خود کوچانده و تبعید شده‌اند از جمله گروهی که ساکن شمال ایران هستند و به کردهای تبعیدی معروفند و گروهی دیگر که توسط عثمانیها به اطراف آنکارا (شهر هایمانا یا هیمنا) کوچانده شدند به لکهای «شیخ بزینی» یا کردهای هیمنه‌ای معروفند که هنوز فرهنگ و هویت خود را کمابیش حفظ کرده‌اند.
معمولا لک‌های جنوب استان همدان لر دانسته می‌شوند.
در تاریخ‌های گذشتگان از جمله تاریخ گزیده نوشته حمدالله مستوفی از شانزده ولایت به عنوان کردستان یاد شده‌است. حمدالله مستوفی در سال ۷۴۰ هجری نخستین کسی بود که اسم کردستان و شانزده ولایت آن را آورده‌است:
کردستان و آن شانزده ولایت است و حدودش به ولایات عرب و خوزستان و عراق عجم و آذربایجان و دیاربکر پیوسته‌است. آلانی، الیشتر، بهار، خفتیان، دربند، تاج خاتون، دربند رنگی، دزبیل، دینور، سلطان آباد، چمچمال، شهر زور، کرمانشاه (قرمیسین) هرسین، وسطام.
در اسناد تاریخی قرن شانزده میلادی نیز طوایف لک را بخشی از طوایف کرد می‌دانند نظیر کتاب شرفنامه شرف‌خان بدلیسی که به فارسی نوشته شده‌است.
بخش‌هایی دیگر از مردم قوم لک در کرکوک و خانقین عراق سکونت دارند. در عراق تعداد گویشوران لک را بیشتر از ایران حدس زده‌اند.
طوایف استان لرستان خود سه بخش اصلی هستند، لر بختیاری، لر بالا گریوه‌ای یا خرم‌آبادی، و لک. لک‌ها را پشتکوهی نیز می‌خوانند که ساکن بخش‌های شمالی لرستان هستند.
با این حال دکتر پرویز ناتل خانلری زبان لری و بختیاری را هم‌خانواده با کردی می‌داند. در کوهستان بختیاری و قسمتی از مغرب استان فارس ایل‌های بختیاری و ممسنی و بویراحمدی به گویش‌هایی سخن می‌گویند که با کردی خویشاوندی دارد، اما با هیچ‌یک از شعبه‌های آن درست یکسان نیست، و میان خود آن‌ها نیز ویژگی‌ها و دگرگونی‌هایی وجود دارد که هنوز با دقت حدود و فواصل آن‌ها مشخص نشده‌است. اما معمول چنین است که همه گویش‌های بختیاری و لری را جزو یک گروه بشمارند.
چالش‌ها
یکی از مشکلات این زبان، تدریس نشدن آن در مراکز علمی است. گفته می‌شود وجود نداشتن یک رسم الخط کامل و جامع دلنشگاهی و بدون اشکالات آواشناسی، آوا نگاری و زبان‌شناسی مانع تدریس این زبان شده‌است و برای نوشتن لهجه‌های لکی درمناطق لک نشین رسم الخط کاملی وجود ندارد.
یک سال پس از ثبت زبان لکی ، در جلسه‌ای که توسط تنی چند از زبانشناسان در تاریخ ۱۳ مرداد ۱۳۹۷ در استان لرستان تشکیل شد ، قرار شد در آینده‌ای نزدیک رسم الخطی واحد برای زبان لکی معرفی شود .
ثبت ملی زبان لکی
لکی به عنوان زبانی قدیمی از طرف سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری جمهوری اسلامی ایران در جلسه روز ۱۰ مرداد ۱۳۹۶ خورشیدی، به عنوان اثری ملی در حوزه میراث ناملموس ثبت شد.
واکنش‌ها به ثبت ملی زبان لکی
ثبت زبان لکی به عنوان یک زبان مستقل و جدای از زبان کردی واکنش منفی وتندی را از طرف کردهای سنی مذهب ایران و کردهای عراقی در پی داشت و باعث شد دانشجویان دانشگاه مهاباد طی نامه‌ای از سازمان میراث فرهنگی تقاضا کنند از این تصمیم صرف نظر کند.
احزاب کرد اپوزسیون ایران هم آن را آسمیلاسیون و تفرقه افکنی دربین کردها قلمداد کردند.
ولی بیشتر مردم لک ثبت زبان خود را جشن گرفتند که بیشتر گردهمایی و جشن‌ها در این رابطه در هرسین بود.
آواها
لکی
a
e
ê
i
î
o
ó
ô = ü
u
û
فارسی
آ (مثل آرام)
ا (مثل اشک)
ای کوتاه (در فارسی معادل ندارد)
ا (مثل امروز)
ا (مثل اردک)
(در فارسی معادل ندارد)
(در فارسی معادل ندارد)
او کوتاه (در فارسی معادل ندارد)
او (مثل دوست)
مثال
Agir (آتش)
Esp (اسب)
Sê (سیاه)
Esir (اشک)
Fîl (فیل)
Non (نان)
Sór (قرمز)
Sôr (عروسی)
Kurd (کرد)
Dûs (دوست)
ا (مثل اردک) از لری وارد لکی شده‌است و برخی از لک‌ها این آوا را ندارند (لرها معمولا «آ» را به «و» تبدیل می‌کنند).
الفبای زبان لکی
آموزش زبان لکی
الفبای لکی با الفبای کردی جنوبی(کلهری) مشترک است وشامل: ی ا ب پ ت ج چ ح خ د ر ر ز ژ س ش ع غ ف ق ق ک گ ل ل م ن و وو و و ه ه ی
دستور
ضمایر شخصی
مفرد
مفرد فارسی
جمع
جمع فارسی
م
من
ئیمه
ما
تو
تو
هومه
شما
ئو
او
ئه‌و، یه‌و
ایشان، آنها
ضمیر انعکاسی "خود " در لکی «ووژ» است.
ضمایر اشاره
حالت
مفرد
جمع
نزدیک
یه(-وه)
یه‌وه نه
نزدیک فارسی
این
اینها
دور
ئه‌وه
ئه‌وانه
دور فارسی
آن
آنها
حالت مجهولی
پسوند مجهول ساز در لکی "-ریا " است.
فارسی
لکی
کشته شده
کوشریا
خورده شده
هوه‌ریا
خوانده شده
خوه‌نریا
افعال
حال ساده فعل "خوردن":
مفرد
جمع
مه‌رم
مه‌ریمن
مه‌رین
مه‌رینان(-ون)
مه‌ری
مه‌رن
مثال : ئاوه مه‌هوارد. (آب خوردم)
ماضی ساده فعل "خوردن":
مفرد
جمع
هواردم
هواردمان(-ون)
هواردت
هواردتان(-ون)
هواردی
هواردان(-ون)
مثال : ئاوت هوارد. (آب خوردی)
ماضی استمراری فعل "خوردن":
مفرد
جمع
مه‌هواردم
مه‌وواردمان(-ون)
مه‌هواردت
مه‌هواردتان(-ون)
مه‌هواردی
مه‌هواردان(-ون)
مثال : ئه‌وانه مه‌هووارد. (آب می‌خوردند)
ماضی نقلی فعل "خوردن":
مفرد
جمع
هواردمه
هواردمانه(-ونه)
هواردته
هواردتانه(-ونه)
هواردیه
هواردیانه(-ونه)
مثال : ئاومان هواردیه. (آب خورده‌ایم)
ماضی بعید فعل "خوردن":
مفرد
جمع
هواردویم
هواردویمان(-ون)
هواردویت
هواردویتان(-ون)
هواردویتی
هواردویان(-ون)
مثال : ئاوتان هواردوی. (آب خورده بودید)
ویژگی‌های دستوری
در گویش لکی مانند سورانی و کورمانجی ویژگی ارگاتیو مشاهده می‌شود:
فارسی
ملایری
خرم‌آبادی
کردی کلهری
لکی
کردی سورانی
آب خورد م
او خورد م
او هه‌رد م
ئاو خوارد م
ئاو م هوارد
ئاو م خوارد
چی گفت ی ؟
شی گفت ی ؟
چی گوت ی ؟
چه وت ی ؟
چه ت وت؟
چی ت وت؟
اضافه کردن فتحه، "ه"، قبل از فعل در زمان‌های استمراری:
فارسی
بروجردی
خرم‌آبادی
کردیکلهری
لکی
کردی سورانی
آب می‌خورم
او مخورم
او موهورم
ئاو خوه‌م
ئاو ه مه‌رم
ئاو ده‌خوم
کتاب می‌خواندم
کتاو مخنم
کتاو میهه‌نم
کتاو خوه‌نیام
کتاوم ه مه‌خوه‌ن
کتاوم ده‌خویند
واژگان
ساختار و واژگان در تقسیم‌بندی زبان‌ها نقش مهمی ایفا می‌کنند. در زیر تعدادی از واژگان فارسی رایج به همراه معادل‌های آن‌ها در برخی گویش‌ها و زبان‌های رایج در غرب کشور آورده شده‌است.
فارسی
بروجردی
خرم‌آبادی
کردیکلهری
لکی
کردیسورانی
کورمانجی
هورامی
آب
او
آو، او
ئاو
ئاو
ئاو
av
باران
بارو
بارو، رفت، شوف
واران
قاران، قه‌شت
باران، وه رشت
baran
واران
چشم
چش
چش، تیئه
چاو
چه‌م
چاو
chav
چه م
اینجا
اینجه، اینج
ایچه
ئیره
ئیره
ئیره
li vê derê
زیاد
زیاد
زیاد
فره
فره
زور
zor,pir,gelek,zaf
فره
داماد
داماد
دوما
زاوا
زوما
زاوا
zava, zaba
رهگذر
رهگذر
رهگوذر
ریویار
ریووار
ریبوار
rêwî
اتاق
اتاق
اتاق
دی
دی
دی، ژوور
jûr, oda, olî
خانه
خونه
هونه
مال
مال
مال، خانوو
mal, xanî
با
وا، وارد
وا
گ رد
گه‌رد
گه ل
gel
بچه
بچه
بچه
منال
ئایل
مندال
zarok
کلیه
کلیه، گرداله
گورداله
گورداله
گورداله، قلک
گورداله
gurchik
سهم، بخش
سهم
بر
به ش
به‌ش، بیر
به ش
besh
نمک
نمک
نمک
نمه ک
خووا
خووا
xo
چیز
شی، چی
چی
چیشت
چی
شتی
tisht
روز
روز، رو
رو
روژ
رووژ
روژ
roj
روژ
شب
شو
شو، شوگار
شو
شه‌و
شو
shev
خوش
خوش
خوش
خوش
خوه‌ش
خوش
xwosh
وه ش
شما
شما
شوما
ئیوه
هومه
ئیوه
hûn
شمه
زن
زن
زن، زینه
ژن
ژه‌ن، ئافره‌ت
ژن
jin
مرد
مرد
پیا
پیا
پیا، میرده
پیا، میرد
mêr
پدر، بابا
بابا، بویه
بووه
باوگ
باووه
باب
bav
مادر
ننه، مامان
دا، دایه
دایک
دا، دالکه
دایک، دایه
dayîk
پسر
پسر
کر
کر
کور
کر
kur
دختر
دختر
دختر
دوت
دت
کچ، کنیشک
kech, dot
نفس
نفس
نفس، هناسه
هناسیگ
هه‌ناسی
هناسی
bêhn, henase
غروب
ایواره
ایواره
ئیوواره
ئیوواره
ئیوواره
êvar
افعال و مصدرها
فارسی
بروجردی (لری ثلاثی)
کردی کلهری
لکی
کردی سورانی
کردی کرمانجی
کردی هورامی
آب خورد م
او خورد م
ئاو خووارد م
ئاوو م هووارد
ئاو م خووارد
min avê veduxard
خودم
خویم
خوه م
ووژم
خوم
ez bi xwe
ویم
رفتم
رفتم
چی م
چم
چووم، رویشتم
ez chûm
آمدم
آمایم
هاتم
هه‌تم
هاتم
ez hatim
برو
برو
بچو
بچو
بچو/ بروو
bichû?
خواستن
خواسن
خوازین
گستن
ویستن
xwestin
می‌کنم
مکنم
که م
مه‌که‌م
ده که م
ez dikirim
مه که رو
انداختن
اناختن
خستن
ئاشتن
هاویشتن
avêtin
لازم بودن
لازم بین
لازم بین
ئی گره‌ک بین
له گره ک بوون
le lazmatî (îhtiyac) bûn
آمده بودم
آمیه بی‌یم
هاتویم
هه‌تویم
ها ته بووم
ez hatibûm
آمده‌ام
آمی یم
هاتومه
هه‌تمه
ها توومه
ez hatim
افتادن
افتی ین
ک فتن
که‌تن
که وتن
ketin
مقایسه لکی با برخی گویش‌های کردی و زبان انگلیسی
لکی
کردی کلهری
کردی سورانی
کردی کرمانجی
کردی هورامی
زازاکی
انگلیسی
wehar, vihar
wehar
behar, wehar
bihar, behar
wehar
wesar, wisar
spring
tawsan
tawsan
hawîn, hamîn, tawsan
havîn
hamna, hamîn
hamnan
summer
payîz-maləẑir
payîz
payîz
pehîz, payîz
payîz
payîz
fall
varan, waran, veşt
waran
baran, waran, verişt
baran
varan
rain
çem
çaw
çaw
çav
çem
çim
eye
dit, afiret
dut
kiç
keç, dot
kêna
daughter
kur
kur
kur
kur, law
laj
boy
gurdale
gurdale
gurdale
gurçik
velke, gurçike
kidney
rêvêar
rêwêar
rêbwar
rêwî
raywan
stranger
ayîl
minal
mindal
zarok
eyel
child
wijim
xwem
xom
ez bi xwe
wêm
ez bi xo
myself
ketin
keftin
kewtin
ketin
kewten
to fall
aîtin, aîştin
xistin
hawêştin
avêtin
eşten
to throw
mi heti m
mi hati m
min hati m
ez hati m
ez amey a
I came
mi meri m /mexwi m
mi xwe m /dixwe m
min exwe m /dexo m
ez dixwi m
min meweru
ez wen a
I eat
mi nani m hward
mi nan xwardi m
min nani m xward
min nan xward
mi nan werd
I ate the meal
mi nane meri m /mexwi m
mi nan xwe m
min nan dexwi m
ez nanê dixwi m
ez nan wen a
I am eating the meal
mi nan m e mehward
mi na xwardêa m
min nani m dexward
min nan dixward
mi nan werdêne
I was eating the meal
mi heti m e
mi hati m e
min hatû m e
ez hati m e
ez amey a
I have come
mi hetü m
mi hatü m
min hatibû m
ez hatibû m
ez ameybîy a
I had come
واژگان مشترک لکی با لری خرم‌آبادی و کردی جنوبی
گویش لری خرم‌آبادی با لکی و کردی جنوبی به عنوان همسایگان قدیمی در عین تفاوت دارای قرابتهای زبانی زیادی هستند. در زیر تعداد محدودی از واژگان مشترک بسیار زیاد این گویش‌ها به همراه معادل‌های فارسی آن‌ها آورده شده‌است.
فارسی
لری خرم‌آبادی
لکی
کردی کلهری
بلند کردن
هیز
هیز داین
هیز
سوگواری
آذیتی
ئازیه‌تی
ئازیه‌تی
گیج
شیت
شیت
شیت
چرخاندن
لر، غر
خر داین
خر
پوسته
توژ
تووژ
تووژ
عجیب
بلاجی
بلاجوی، ئلاجوی
ئلاجهو
زار (فقیر)
ژار
ژار
ژار
مغز
مه زگ
مه‌زگ
مه‌ژگ
پوست
تووک
تووک
تووک
خرچنگ
کرژئن
قژنگ، کژنگ
قرژنگ
سلامت
ساق
ساق، ئازا، رام
ساق
رشوه
روشه ت
روشه‌ت
رشبه‌ت
جلو
نوها یا نووا
نووا
نوا
بد
گه ن
پیس، گه ن
گه‌ن
سالم
ئازا
ئازا
ئازا
بار
گل
گل، جار
گل، کهره‌ت، جار
آغوش
بالوش
باووش
باوش
عده از افراد
برمه
بر
بر
لاغر اندام
بل باریک
به‌له‌باریک
بهل باریک
از هم پاشیده، دربدر
ته فراتین
ئی یه‌ک چویچیا/ئی یه‌کپشکیا/ئی یه‌ک شیویا
ته‌فراوتوناو
شکاف، درز
تلیش
دووژ، تلیش
تلیش
شکست خورد
توزس
تووزیا، تووزریا
تووزیا
شایعه، چو
چاو
چاوو
چاو
سیلی
چه‌پاله
چه‌پاله
چه‌پاله
حیله‌گر
رنباز
فه‌ن باز، گاوباز، چاپ چووله‌از، ره‌نگ باز
رنباز
ردیف، رج
رزگ
رزگ
رزار
سرازیری
لیژ
لیژی/سره وارکی
لیژ
رنگ سفید
اسپی
چهرمی/اسپی
چهرمی/اسپی
رنگ سیاه
سیا/سی
رهش/سی
رهش/سی
رنگ بلوند
هیل
هویل
هویل
برخی واژگان که در لکی شکل باستانی پ/ژ/گ/چ دارند و در فارسی امروزی و لری تعریب شده‌اند
ردیف
لکی
لری
فارسی
ردیف
لکی
لری
فارسی
۱
ژیر zhêr
زیر
زیر zir
۱۳
ئه‌سپ
اسب
۲
ژه‌ن zhan
زن
زن zan
۱۴
ئسپی
سفید
۳
روژ řuzh
روز
روز ruz
۱۵
ده‌ژین
درد گرتن
دردگرفتن
۴
ژوی zheoy
زدی
صمغ samq
۱۶
مانگ
ماه
ماه
۵
توژ tuzh
توش
سر شیر sar shir
۱۷
دریژ
دراز
۶
کلاژدم koełãjdoem
عقرب
عقرب/کژدم aqrab
۱۸
دووژ
درز
۷
گیژ gêzh
گیج
گیج gij
۱۹
گیان
جون
جان
۸
ژژوو zhezhu
زوزو/ززو
جوجه تیغی joje tiqi
۲۰
قیژن
ویزن، غربال
۹
لیژی lêzhy
سرو زیری
سر پایینی / شیب دار
۲۱
ژار
زار و خوار
۱۰
ئژ ezh
ز
از az
۲۲
ژه‌نین، ژه‌نن
زدن
۱۱
تیژ têzh
تئز
تیز tiz
۲۳
ژیه‌ر، ژه‌ر
زهر
۱۲
ژین zhin
زنی
زیستن zistan
۲۴
گل داین (گل و پل)
غلتاندن
لکی
لری
فارسی
باخاوان
باغبو
باغبان
مر/مرخ
مو
مرغ
چه خو
چه خو
چاقو
خاوه/خا/تم
ترمو
تخم مرخ
ئیلاخ/سرده سیر
ییلاق
ییلاق
مه‌زگ، مه‌قز
مغز
مغز
ه / خ
لکی
کردی کلهری
فارسی
هوشک
هشک
خشک
هوواردن
خوواردن
خوردن
هوواس، گستن
خووازین
خواستن
هوه‌تن
خه‌فتن
خوابیدن
هوه‌ر
خووه‌ر
نور خورشید
هووار
خووار
پایین
هیز داین
هیز داین
بلند کردن یا بلند
روند تغییر حروف در زبان‌های سامی و لکی نیز مشاهده می‌شود. مثلا واژه iška در لکی به واژه xašaq در عبری و واژه ašaq در عربی و عشق در فارسی تغییر یافته‌است.