دهستان فداغ

فداغ نام دهستانی است در بخش مرکزی شهرستان گراش در جنوب استان فارس در ایران واقع شده‌است. فداغ یکی از دهستانهای قدیمی بوده که از سال ۱۳۸۸ به شهرستان گراش پیوسته است.
موقعیت و وسعت فداغ
فداغ و حومه با وسعت نزدیک به ۹۰۰ کیلومتر مربع یکی از وسیعترین دهستان‌ها درجنوب استان فارس می‌باشد که از توابع بخش مرکزی شهرستان گراش است و در حدفاصل ارد - بیرم و صحرای باغ واقع شده‌است. این دهستان به طول ۴۲ کیلومتر -از مغدان (فداغ)و دیده بان تا خلیلی- و به عرض ۲۱ کیلومتر -از شمال به گردنه اشتری (شمال کوه بالنگستان و ۲ کیلومتری دهستان ارد و از جنوب به گردنه انجیرو در مرز محمدزینا - بیرم-قرار دارد و ارتفاعش ازسطح دریا ۸۵۱ متر است.
دهستان فداغ شامل روستاها و توابع زیر می‌باشد :
محمدزینا 
خلیلی
تنگ خور
پشت پری
حسین آباد
بشیرآباد
لب اشکن
فداغ
کنگ و ریشه
فاریابی یا فاریابو ( معروف به پارو )
جمعیت و ترکیب نژادی
جمعیت این دهستان و روستاهای اطراف آن جمعا نزدیک به چهارده هزار نفر است. مردم فداغ از نژاد آریایی و زرتشتی تبار هستند که قبل از ورود اسلام به ایران از دین زرتشتی خود پیروی می‌کردند که اتشکده‌هایی در اطراف فداغ از ان دوران به یادگار مانده‌است. آن‌ها به زبان فداغی، ازشاخه زبانهای پهلوی قدیم تکلم می‌کنند اما زبان مردمان روستاهای حومه فداغ فارسی (بیخه‌ای و قریشیکرشی) است.
گویش مردم فداغ و دیده‌بان، فداغی (اشمی) از شاخه‌های فارسی قدیم و پهلوی است.
این دهستان شامل ۹ روستا است.
پیشه مردم
فداغ نسبت به دهستانها و شهرهای همجوار صنعتی‌تر است و کارخانجات متعددی در فداغ وجود دارد صنعت، بازرگانی وکشاورزی پیشه اکثر اهالی است. کم‌آبی و هوای نامساعد و شوری اراضی، کشاورزی را با محدودیت‌هایی روبرو کرده‌است اما به واسطه همت کشاورزان این منطقه در ردیف مناطق زراعی قرار گرفته‌است. همچنین کارخانه‌های نئوپان، آجرپزی، سنگ‌شکن، کارخانه آسفالت سازی، تعمیرگاه‌های مکانیکی، جوشکاری و نجاری- مرغداری و گاوداری و همچنین احداث یک سد در شرق فداغ باعث به وجودآمدن فرصت‌های شغلی برای مردم منطقه شده‌است.
آثار و اماکن تاریخی
قلعه میمون
سد گمپو
قلعه سوخته
قلعه دولاب
آسیاب آبی فداغ
چهارطاق فداغ
حمام بزرگ عمومی فداغ
تل آتشکده: در ۱۵ کیلومتری غرب فداغ نزدیک قلعه میمون تپه‌ای باستانی وجود دارد که قدمت آن به دوران قبل از اسلام برمی‌گردد. این مکان یکی از پرستشگاه‌های زرتشتیان فداغ بوده‌است.
بالنگستان
در ۵ کیلومتری شمال دهستان فداغ در دامنه جنوبی کوه‌های عظیم بالنگستان (نزدیک گردنه بالنگستان) که ادامه رشته‌کوه زاگرس جنوبی است، منطقه‌ای خوش آب وهوا و سرسبز وجود دارد که دارای چشمه دایمی آب و نخلستان و درختان لیمو است. همچنین زیارتگاهی در آن واقع شده که پذیرای زایرین از مناطق همجوار است. در گذشته نه چندان دور آسیاب آبی بالنگستان رونق فراوانی داشته که آب آن از چشمه و قنات اطراف تامین می‌شده‌است. در بالای نخلستان برج دیده بانی نیز وجود دارد.
قنات‌ها و آسیاب‌های آبی وآب فداغ
در منطقه فداغ چندین آسیاب آبی و رشته قناتهای زیادی وجود داشته که تا ۵۰ سال پیش دارای رونق بوده و پس از آن قنات‌ها و آسیاب‌ها از رونق و آبادانی افتادند. از جمله قنات‌ها یکی «قنات حسن‌آباد» و دیگری «قنات جعفرآباد» است.
(در رابطه با آب فداغ و سیر مراحل انجام آن از چاه عمادده و شبکه داخلی آن توضیح داده می‌شود)
سد گمپو فداغ
در ۳ کیلومتری جنوب فداغ و در نزدیکی محمدزینا واقع شده‌است. مصالح مورد استفاده در سد سنگ و ساروج است. طول تاج ان حدود ۲۵ متر وارتفاع آن ۲۲ متر و ضخامت سد ۶ متر است. قدمت ساخت این سد بر طبق آثار به جامانده و بررسی‌های صورت گرفته به دوره زرتشتیان بازمی‌گردد و در جریان حمله افغان‌ها قسمتی از ان تخریب شده‌است. در پایین دست سد چشمه‌ای واقع شده که برای درمان امراض پوستی مفید است.
قلعه سوخته
از آثار به جای مانده که در قلعه سوخته موجود است و نیز کند و کاوهایی که به صورت غیرقانونی در آن صورت گرفته شده؛ نشان از قدمت آن به دوران پیش از اسلام دارد و اشیای کشف شده در آن دارای ارزش زیادی از لحاظ معنوی و تاریخی است. آثار به جا مانده در آن شباهت‌هایی با قلعه میمون فداغ دارد.
چهار طاق
یکی دیگر از آثار تاریخی فداغ که در واقع یک کاروانسرای قدیمی بوده و مکانی سنگیست که دارای هشت ستون مجزا از هم در دو قسمت که یکی از قسمت‌های آن تخریب شده با سقفی گنبدی شکل است.