هفته

رومی.
هفته یکایی از زمان برابر ۷ شبانه روز است.
هفته از گام‌های چهارگانه ماه قمری گرفته شده و امروزه در همه جوامع از آن به عنوان یک واحد زمان استفاده می‌شود.
برخی مردم مدیترانه هر پاره زمان شبانه روز را تحت فرمانروایی یکی از اجرام هفتگانه آسمان (خورشید و ماه و پنج سیاره روشن) که خدایان آنها بودند می‌دانستند. مصریان دورترین سیاره را زحل و آغاز این گردش را با آن می‌دانستند. مصریان معتقد بودند هر روز با گردش یک جرم آغاز می‌شود و به آن هم نامیده می‌شود. بنابرین عملا روزهای متوالی هفتگانه را بنام اجرام شناسایی کردند. سربازان رومی مقیم در مصر به هفته هفت روزه خو گرفتند و آن را به سرزمین اصلی خود معرفی برای جایگزینی با هفته هشت روزه خود معرفی کردند. اکتاویان (سزار آگوستوین) و حاکمان رومی پس از او، این رسم را مجاز دانستند ولی تا زمان امپراتور کنستانتین در سال ۳۲۱ بعد از میلاد بطور رسمی مورد استفاده قرار نگرفت.
نامهای انگلیسی (انگلوساکسون) ایام هفته، از نامهای انگلوساکسون همان هفت اجرام آسمانی که مورد احترام مردم باستان بود گرفته شده‌است.
اما آنچه بیشتر مشهور است این است که بابلیان اسامی روزهای هفته را از روی اجرام هفتگانه منظومه شمسی نامگذاری می‌کردند که رومیان بعدها از روش آنان پیروی کردند بنام اجرام که خدایان آنها بودند نامگذاری کرده و تقویم ژولیوسی و گریگوری را به وجود آوردند. طبق این قرارداد اولین روز یکشنبه (روز خورشید) - دوشنبه (روز ماه) - سه شنبه (روز مریخ=الهه جنگ) - چهارشنبه (روز عطارد) - پنجشنبه (روز مشتری=الهه رعد و برق) و جمعه (روز زهره=الهه عشق) و شنبه (روز زحل=الهه زمان یا کشت و زرع) نام‌گذاری شده‌است.
این شیوه تقسیم‌بندی (هفته) بعدها در تقویمهای جهان عمومیت یافته، چنانچه در تقویمهای شرقی هند، تبت، برمه و… نیز رایج شده، از جمله در ژاپن سابقه یک هزار ساله دارد.
در گاهشماری ایرانی هفته با شنبه شروع شده و با آدینه که روز تعطیل هفته‌است، پایان می‌پذیرد.
امروز از روزهای هفته است.
نام روزهای هفته
نام‌های روزهای هفته در خاورمیانه و برخی زبان‌های پیرامونی:
فارسی
هورامی
عربی
ترکی
ترکی آذربایجانی
پشتو
کردی کرمانجی
کردی سورانی
عبری
ارمنی
اردو
ایران باستان
شنبه
شه‌ممه‌ی
سبت
Cumartesi
Şənbə
شنبی
Şemî
شه‌ممه
د

هفته
یک‌شنبه
یه‌کشه‌ممه‌ی
احد
Pazar
Bazar
یکشنبه
Yekşem
یه‌کشه‌ممه


اتوار
دوشنبه
دوه‌شه‌ممه‌ی
اثنان
Pazartesi
Bazar ertəsi
دوشنبه
Duşem
دووشه‌ممه


پیر
سه‌شنبه
یه‌ره‌شه‌ممه‌ی
ثلاثاء
Salı
Çərşənbə axşamı
سی شنبه
Sêşem
سیشه‌ممه


منگل
چهارشنبه
چوارشه‌ممه‌ی
اربعاء
Çarşamba
Çərşənbə
چهارشنبه
Çarşem
چوارشه‌ممه
د

بده
پنج‌شنبه
په‌ن شه‌ممه‌ی
خمیس
Perşembe
Cümə axşamı
پنجشنبه
Pêncşem
پینجشه‌ممه


جمعرات
جمعه/آدینه
جومعه‌ی/ هه‌ینی
الجمعه
Cuma
Cümə
جمعه
În
هه‌ینی


جمعه
نام‌های روزهای هفته در فارسی تاجیکی با فارسی یک‌سان است. این نام‌ها در تاجیکستان به خط سیریلیک این‌گونه نوشته می‌شود:
(شنبه)،  (یک‌شنبه)،  (دوشنبه)،  (سه‌شنبه)،  (چهارشنبه)،  (پنج‌شنبه)،  (جمعه).
هفته در ایران باستان
معروف است که ایرانیان باستان تقسیم‌بندی ماه به هفته نداشتند و هر روز ماه نام ویژه خودش را داشت. تا جایی که در دربار دوره ساسانی از هفته استفاده نمی‌شده‌است.
در شاهنامه از واژه‌های هفته و چهارشنبه بیش از ۱۲۰ بار یاد شده‌است که با استفاده وی احتمال وجود هفته در ایران باستان را تقویت می‌کند.
ستاره شمر گفت بهرام را که در چهارشنبه مزن کام را
متون مانوی کاربرد گسترده هفته را تایید می‌کند. در این کتابها از روزهای یکشنبه و دوشنبه با نام مهرروز (خورروز) و ماه‌روز یاد شد کرده‌است و این دو، روزهای روزه‌داری مانوی دانسته شده‌اند و دوشنبه، روز مقدس و تعطیل مانویان بوده‌است.
و آخر اینکه در متون یافت شده چینی از نام روزهای هفته نام برده شده‌است. در یک متن نجومی کهن بودایی که در سال ۷۵۹ میلادی از سانسکریت به چینی بازگردانده شده‌است؛ و یانگ چینگ فنگ در سال ۷۶۴ میلادی حاشیه‌ای بر آن بازنوشته است؛ از نام روزهای هفته در زبان چینی و معادل آنها با روزهای هفته در فارسی میانه در دو نوع آن یاد کرده‌است: یوشمبت (روز تعطیل)، دوشمبت، سه‌شمبت، چرشمبت، پنج‌شمبت، شش‌شمبت، شمبت.
هفته در آیین میترایی
هفته نسبت داده شده در گاهشمار میترایی در تطبیق با اجرام سماوی:
شنبه= کیوان‌شید (زحل=Saturn)
یکشنبه= مهرشید (خورشید=Sun)
دوشنبه= مه‌شید (ماه=Moon)
سه‌شنبه= بهرام‌شید (مریخ=Mars)
چهارشنبه= تیرشید (عطارد=Mercury)
پنجشنبه= اورمزدشید یا هرمزشید (مشتری=Jupiter)
جمعه= ناهیدشید (زهره=Venus)
معادل سغدی این نام‌ها بدینگونه با مبدا یکشنبه بازآمده‌است: مهرروز، ماه‌روز، بهرام‌روز، تیرروز، اورمزدروز، ناهیدروز و جیان‌روز (کیوان‌روز).
این نام‌ها از نام هفت اختر سیار آسمان، یعنی خورشید و ماه و پنج ستاره روان (سیاره) شناخته‌شده آن زمان برگرفته شده‌است. ریشه نام روزهای هفته را به آیین کهن ایرانی مهرپرستی یا همان میترایی نسبت داده‌اند.
علامه دهخدا افزودن شید به نام ستارگان را از مجعولات برساخته آذرکیوان، برمی‌شمارد و می‌گوید که واژه «شید» به معنای پرتو آفتاب است و نمی‌توان آن را به ستارگان نسبت داد. دهخدا واژگانی چون مهشید را از زمره این مجعولات آذرکیوان در کتاب دساتیر وی برمی‌شمارد و کاربرد آنها را بیش از سه قرن نمی‌داند. زیرا در ایران باستان هفته وجود نداشته‌است و گاهشماری نزد ایرانیان بر پایه روزهای ماه بوده‌است. به این ترتیب که هر روز به ایزدی منسوب بوده و نامی داشته‌است. نمونه را روز نخست هر ماه، به نام هورمزد (هرمز)، روز دوم به نام وهومن (هومن یا بهمن)، یا روز شانزدهم به نام ایزدبانو آناهیتا نامیده شده بود و هر روز که نامش با نام ماه یکسان بود به نیایش و جشن مختص می‌شد. مفهوم هفته از تمدن‌های همسایه، به ویژه، میان رودان در فرهنگ ایرانی شده و پس از اسلام صورت امروزی گرفته‌است.
نامهای امروزین فارسی
واژه شنبه (به معنی استراحت و آسودن) از اصل سامی است و با سابات (Sabath) هم‌ریشه‌است؛ و سپس بصورت عبری شبات (Shabbat) و آنگاه در عربی السبت به فارسی وارد گردیده‌است و روزهای دیگر هم متاثر از عربی با ترکیب عدد و شنبه و آدینه روز با عبارت جمعه (عربی: جمع آمدن) برساخته آمده‌است. روز شنبه در میان اقوام سامی و عرب هفتمین روز هفته بوده و روزهای پس از آن روز اول، تا پنجم و سپس جمعه بوده‌است.
اصل سامی سابات در زبان فارسی امروزه بصورت ساباط (سابات) به آسایشگاه‌های گذرگاه‌ها اطلاق می‌شوند. همچنین سبات در عربی بمعنی خواب و مامن استراحت می‌باشد.
نام روزهای هفته در آیین بیانی
جلال = شنبه
جمال = یکشنبه
کمال = دوشنبه
فضال = سه شنبه
عدال = چهارشنبه
استجلال = پنج شنبه
استقلال یا سلطان = جمعه
در کتاب (باب دوم از واحد پنجم =اسم ۷۶ ام) و کتاب پنج شان در بخش گاهشماری نقطه بیان به موضوع نام روزهای هفته اشاره شده‌است .*
روزهای هفته در زبانهای دیگر
زبان انگلیسی
روزهای هفته به زبان انگلیسی:
نام روز در ایران
انگلیسی
انگلیسی باستان
ترکیب
نام روز به انگلیسی
بیان
شنبه
Saturn
Saeternesdaeg
Satur + day
Saturday
یک‌شنبه
Sun
Sunnandæg
Sun + day
Sunday
دوشنبه
Moon
Mōnandæg
Mon + day
Monday
سه‌شنبه
Tues = Teiwaz => Mars
Tiwesdæg
Tues + day
Tuesday
تیر= Teiwaz
چهارشنبه
Wednes = Wōdanaz => Mercury
Wōdnesdæg
Wednes + day
Wednesday
پنج‌شنبه
Thurs = Thunor => Jupiter
Þūnresdæg
Thurs + day
Thursday
ثور= Thunor
جمعه/آدینه
Fri = Frige => Venus
Frīġedæġ
Fri + day
Friday
ونوس = Frige
زبان فرانسوی
روزهای هفته به زبان فرانسوی:
نام روز در ایران
لاتین
ترکیب
نام روز به فرانسوی
بیان
شنبه
Sambati dies / Dies Saturni
Samedi
پیوند مستقیم ندارد
یک‌شنبه
Dies Dominicus / Dies Solis
Dimanche
پیوند مستقیم ندارد: «روز پروردگار»
دوشنبه
lunae dies
Lun + di
Lundi
روز ماه
سه‌شنبه
Martis dies
Mar + di
Mardi
روز بهرام
چهارشنبه
Mercurii dies
Mercre + di
Mercredi
روز تیر
پنج‌شنبه
Jovis dies
Jeu + di
Jeudi
روز اورمز
جمعه/آدینه
Veneris dies
Vendre + di
Vendredi
روز ناهید
زبان ایتالیایی
روزهای هفته به زبان ایتالیایی:
نام روز در ایران
لاتین
ترکیب
نام روز به ایتالیایی
بیان
شنبه
Sambati dies / Dies Saturni
Sabato
روز ساتورن (سیاره کیوان)
یک‌شنبه
Dies Dominicus / Dies Solis
Domenica
روز پروردگار (مهر یا میترا)
دوشنبه
lunae dies
Lune + dì
Lunedì
روز ماه
سه‌شنبه
Martis dies
Marte + dì
Martedì
روز بهرام
چهارشنبه
Mercurii dies
Mercole + dì
Mercoledì
روز تیر
پنج‌شنبه
Jovis dies
Giove + dì
Giovedì
روز اورمز
جمعه/آدینه
Veneris dies
Vener + dì
Venerdì
روز ناهید
زبان اسپانیایی
روزهای هفته به زبان اسپانیایی:
نام روز در ایران
لاتین
ترکیب
نام روز به اسپانیایی
بیان
شنبه
Sambati dies / Dies Saturni
Sábado
پیوند مستقیم ندارد
یک‌شنبه
Dies Dominicus / Dies Solis
Domingo
روز پروردگار (مهر یا میترا)
دوشنبه
lunae dies
Lune + s
Lunes
روز ماه
سه‌شنبه
Martis dies
Marte + s
Martes
روز بهرام
چهارشنبه
Mercurii dies
Miércole + s
Miércoles
روز تیر
پنج‌شنبه
Jovis dies
Jueve + s
Jueves
روز اورمز
جمعه/آدینه
Veneris dies
Vierne + s
Viernes
روز ناهید