توشی‌هیکو ایزوتسو

توشی‌هیکو ایزوتسو (به انگلیسی: Toshihiko Izutsu) (زاده ۴ مه ۱۹۱۴ در توکیو – درگذشته ۷ ژانویه ۱۹۹۳ در کاماکورا)، زبان‌شناس، قرآن‌پژوه، اسلام‌شناس و فیلسوف ژاپنی بود. وی مطالعات و آثار گسترده‌ای در فلسفه تطبیقی و مطالعه تطبیقی ادیان از خود به یادگار گذاشت.
زندگی
در ۴ مه ۱۹۱۴ در توکیو به‌دنیا آمد. در سال ۱۹۶۰ دکتری خود را در رشته ادبیات دریافت کرد و پس از تکمیل تحصیلات آکادمیک در ژاپن، مدتی در دانشگاه کیو در توکیو به تدریس مشغول شد وی نخست به تدریس متون فلسفی یونانی و لاتین و مدتی نیز به تدریس مباحث علم زبان‌شناسی و معنی‌شناسی مشغول بود؛ و در این زمان، زبان عربی را فراگرفت.
ایزوتسو در ۲۶سالگی کتابی به زبان ژاپنی با نام تاریخ اندیشه عربی و پس از آن کتابی دیگر درباره فلسفه و عرفان، با تاکید بر فلسفه نوافلاطونی و عرفان یونانی در ۳۴ سالگی تالیف کرد و نیز کتابی در همین دوران درباره پیامبر اسلام به زبان ژاپنی نوشت. ایزوتسو نخستین کتاب خود را به زبان انگلیسی تحت عنوان زبان وسرش در همین ایام منتشر کرد. علاقه فراوان ایزوتسو به قرآن باعث شد که او برای اولین بار قرآن را به زبان ژاپنی ترجمه کند. این اثر در سه مجلد و طی سال‌های ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۸ تکمیل شد. ایزوتسو در سال ۱۹۶۱ به دعوت ویلفرد کنتول اسمیت، رئیس موسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل، به کانادا رفت و به تدریس متون مهم اسلامی همچون نجات ابن‌سینا در فلسفه و الاقتصاد فی الاعتقاد غزالی در کلام و فصوص‌الحکم ابن عربی در عرفان پرداخت. او در سال‌های ۱۹۶۶–۱۹۶۷ در ژاپن اثری بین‌الادیانی تالیف کرد تحت عنوان یک مطالعه مقارنه‌ای درخصوص مفاهیم فلسفی در تصوف و تائوئیسم با عنوان «ابن عربی و لائوتزو-چوانگ تزو»، که توسط موسسه مطالعات فرهنگی و زبان‌شناسی دانشگاه کیو و تحت سرپرستی نوبوئیرو ماتسوموتو به‌چاپ رساند.
در سال ۱۳۴۴، که مهدی محقق به تدریس کلام شیعه و فلسفه اسلامی  ایرانی در آن موسسه می‌پرداخت، ایزوتسو با تفکر فلسفی شیعی و حکمای شیعه آشنا شد و در این زمینه به تحقیق پرداخت. ایزوتسو طی سال‌های ۱۳۴۴ تا ۱۳۴۷ در مونترال همکاری خود با مهدی محقق که را آغاز کرد و همکاری این دو با تاسیس شعبه تهران «موسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل و تهران» ادامه پیدا کرد. او ابتدا به مدت دو سال مداوم و سپس هرشش ماه یک بار، طی سال‌های ۱۳۴۷ تا ۱۳۵۳ در ایران اقامت گزید. اما پس از این دوران، به علت اینکه تمایل داشت بیشتر در ایران باشد از دانشگاه‌های کیو و مک گیل استعفا داد و با پذیرفتن شغل دائمی در انجمن شاهنشاهی فلسفه ایران از سال ۱۳۵۳ تا ۱۳۵۷ مشغول به تدریس و تحقیق در این انجمن شد.
وی در این انجمن ابتدا «فصوص الحکم» ابن عربی را به طور کامل تدریس کرد و بعد از آن یک دوره درس «اشارات و تنبیهات» ابن سینا را آغاز کرد که نیمه تمام ماند. همچنین وی یک دوره فلسفه چین را در انجمن تدریس کرد که حدود سه سال به طول انجامید. ایزوتسو تا سال ۱۳۵۷ اندکی قبل از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران اقامت کرد. آپارتمان او واقع در ابندای خیابان فلسطین شمالی (روبروی «ساواک» آن وقت و دانشگاه آزاد فعلی) بود. به سبب مجاورت این منزل با «ساواک» در گیرودار انقلاب آب و برق آنجا قطع می‌شود و ساکنان آن مجبور به ترک خانه می‌شوند؛ لذا به پیشنهاد مهدی محقق با دو چمدان ده روزی را میهمان منزل او می‌شود و با نخستین پرواز پس از افتتاح دوباره فرودگاه مهرآباد (با یک هواپیمای ژاپنی که از یونان به ایران آمد) ایران را برای همیشه ترک گفت و پس از ۲۲ بهمن ۵۷ طی تلگرافی به مهدی محقق ضمن تبریک پیروزی انقلاب ایران از اقامت ده روزه در منزل وی سپاس‌گزاری می‌کند.
ایزوتسو پس از بازگشت به ژاپن از سوی امپراتور به دریافت بالاترین نشان علمی این کشور که نزدیک به ۳۰ سال به کسی اهدا نشده بود، نائل آمد. وی، چنان‌که خود می‌گوید، پس از بازگشت به کشورش می‌کوشد تا آثار خود را به جای انگلیسی به ژاپنی بنویسد تا جامعه ژاپن بتواند به شناخت دقیق‌تری از فرهنگ اسلام و اندیشه‌های فلسفی او دست یابد. از اینرو، در آثاری همچون «تولد اسلام» (Isuramu-seitan) و «فرهنگ اسلام» (Isuramu-bunka) می‌کوشد تا مخاطبان ژاپنی را بیشتر با فضای اندیشه اسلامی آشنا سازد. همچنین او برای نخستین بار «مشاعر» ملاصدرا و «فیه مافیه» مولانا جلال الدین رومی را به ژاپنی برگرداند. او پس از بازگشت به ژاپن اثری را با عنوان «آگاهی و ماهیات» (Ishiki-to-honshitsu) منتشر ساخت که او را تا سرحد یگانه فیلسوف معاصر ژاپن ارتقا داد. در این کتاب ۴۱۶ صفحه‌ای وی می‌کوشد عصاره یک عمر اندیشه خود، که آن را «فرا فلسفه شرقی» می‌خواند، را در قالب مقایسه اندیشه‌های هندی، ایرانی-اسلامی، چینی و بودایی عرضه کند. «ایزوتسو» در این کتاب به طور حیرت‌آوری اندیشه «ودانتا”(Vedanta) هندی، نظریه وحدت وجود اسلامی، آئین تائو چینی و اندیشه بودایی چینی-ژاپنی را به طور چهارجانبه مقایسه می‌کند و نتیجه می‌گیرد که اندیشه شرقی دارای یک روح مشترک است که حول محور اندیشه “وحدت وجود» شکل گرفته‌است.
ایزوتسو اندیشمندی با شهرت بین‌المللی بود و شاید در میان اسلام شناسان معاصر یگانه فردی بود که از مذاهب مسیحی، یهودی، هندویی، بودایی، چینی و مکتب‌های گوناگون فلسفی معاصر اطلاع و در فن مقایسه و تطبیق نیز استادی و تبحر داشت. از این رو بسیاری از مجامع علمی بین‌المللی او را به عضویت پذیرفته بودند و همه جا از او با احترام و تجلیل یاد می‌شد؛ از جمله این مراکز می‌توان به «موسسه بین‌المللی فلسفه (پاریس-فرانسه)، مجمع بین‌المللی مطالعات فلسفی (لون- بلژیک)، مجمع کانادایی مطالعات تاریخ و فلسفه علوم (مونترال- کانادا)، فرهنگستان زبان عرب (قاهره- مصر) و انجمن حکمت و فلسفه ایران اشاره کرد. او همچنین اگر چه از سال ۱۹۶۷ نیز مدرس کرسی “ارانوس» در سوئیس بود اما به طور قطع تاثیر و نفوذ اندیشه‌های علمی این اندیشمند ژاپنی در هیچ جا به اندازه ایران نبوده و آثار او تاکنون به هیچ زبانی به اندازه فارسی ترجمه نشده‌است.
او در ۷ ژانویه ۱۹۹۳ در شهر کاماکورای ژاپن درگذشت.
آثار
الف  در اسلام‌شناسی و عرفان:
خدا و انسان در قرآن، توکیو ۱۹۴۲ (قسمتی از این کتاب به وسیله احمد آرام تحت عنوان ارتباط غیرزبانی میان خدا و انسان ترجمه و همراه با جمله شناسی قرآن از مهندس مهدی بازرگان به وسیله انتشارات بعثت در سال ۱۳۵۶ چاپ شده‌است)
مفهوم ایمان در کلام اسلامی، توکیو ۱۹۶۵
مفاهیم اخلاقی در قرآن، مونترال ۱۹۶۶ این کتاب به وسیله آقای دکتر فریدون بدره‌ای ترجمه شده و گویا به زودی منتشر می‌شود
مقایسه مفاهیم فلسفی تصوف و تاویسم، دو جلد توکیو ۶۷–۱۹۶۶
مفهوم و حقیقت وجود، توکیو ۱۹۷۱
ب  در فلسفه اسلامی ایرانی:
اساس فلسفه حاجی ملا هادی سبزواری مقدمه تحقیقی و تحلیلی ضمیمه شرح منظومه حکمت با همکاری دکتر مهدی محقق، تهران ۱۳۴۸
ترجمه کامل امور عامه و جوهر و عرض شرح منظومه حکمت سبزواری به انگلیسی با همکاری دکتر مهدی محقق، نیویورک ۱۹۷۶
تصحیح قبسات میرداماد با همکاری دکتر مهدی محقق و دکتر موسوی بهبهانی و ابراهیم دیباجی
تصحیح شرح منظومه حکمت به انضمام فرهنگ تفصیلی اصطلاحات فلسفی با همکاری دکتر مهدی محقق، تهران ۱۳۴۸
منطق و مباحث الفاظ، مجموعه متون و مقالات، با همکاری دکتر مهدی محقق، تهران ۱۳۵۳
نور و ظلمت در گلشن راز شبستری، پنسیلوانیا ۱۹۷۱
تصوف و مسئله تشکیک در زبان در اندیشه‌های عین القضاه همدانی، پاریس ۱۹۷۰
مسئله خلق جدید در عین القضاه، بوستون ۱۹۷۳، خلاصه‌ای از این مقاله به وسیله دکتر بهرام جمال پور ترجمه و در همائی نامه و مجموعه مقالات تقدیم شده به استاد جلال الدین همائی، زیر نظر دکرت مهدی محقق در سال ۱۳۵۶ چاپ شده‌است.
ماهیت و کلی طبیعی در فلسفه اسلامی ایرانی، قاهره ۱۹۷۳
ماهیت لا بشرط در فلسفه اسلامی ایرانی، تهران ۱۹۷۳ این مقاله در مجموعه «منطق و مباحث الفاظ» باهتمام مهدی محقق و توشی هیکو ایزوتسو (سلسله دانش ایرانی شماره ۸) چاپ شده‌است.
اساس اندیشه‌های متافیزیکی در فلسفه اسلامی ایرانی، تهران ۱۹۷۱
او همچنین مقالات «ابن عربی» و «اشراقیه» را در دائرهالمعارف دین به سرپرستی میرچا الیاده تالیف کرد.