کادوسیان

کادوسیان مردمانی بودند که در دوره باستان در گیلان و شمال غربی آذرآبادگان می‌زیسته‌اند. به نظر رودیگر اشمیت در دانشنامه ایرانیکا، آن‌ها از اقوام ایرانی‌تبار بودند. به‌گفته استفان بیزانسی در بین دریای خزر و دریای سیاه سکونت داشتند و بنا بر گفته استرابو، در کرانه جنوب غرب دریای کاسپین و جنوب رود ارس، بین آلبانی در شمال و ماردی در شرق یعنی در بخش کوهستانی مادیه پیرامون پاراچوآتراس می‌زیستند.
ریشه تاریخی
کادوسیان دز زمان هخامنشیان
این مردمان در کنار گل‌ها، آماردها، ویتی، آناریاکه و دیگران ذکرشده و پرشمار، مهاجرت کننده و یغماگر توصیف شده‌اند. استرابو همچنین ذکر می‌کند که مارکوس آنتونیوس، در یک اردوکشی علیه پارتیان فهمید کادوسیان زوبین‌اندازها و پیاده‌نظامی عالی دارند و بنابراین با کسنوفون که آن‌ها را جنگاورترین می‌خواند هم‌نظر است. به نظر می‌رسد که فرضیه غیر ایرانی و حتی ترک یا تاتار بودن کادوسی‌ها ناشی از خلط آن‌ها با آناریاکه‌ها بود که توسط استرابو و دیگران در کنار کادوسیان ذکر شده‌اند و به‌سبب ریشه‌شناسی نام آن قبیله غیر آریایی بود.
به نظر می‌رسد که کادوسیان با دولت مرکزی هخامنشی، پیوسته مشکل داشته‌اند: می‌دانیم که در سال ۴۰۵ پیش از میلاد، در اواخر حکومت داریوش دوم شورشی رخ داده بود که تا شورش کوروش کوچک ادامه داشت و نیز موارد دیگر رخ داده‌است. به‌طور خاص، در مورد اردوکشی اردشیر دوم علیه کادوسیان در جریان شورش بزرگ ساتراپی در حدود سال۳۸۰ پیش از میلاد، شواهدی موجود است. این اردوکشی شکستی مفتضحانه بود و تنها مذاکرات دیپلماتیک توسط ساتراپ تیریبازوس عقب‌نشینی را ممکن کرد و خود شاه پیاده راه پیمود.
گفته‌شده که داریوش سوم در پی شکست دادن کادوسیان در نبردی تن به تن در جریان اردوکشی علیه آن قبیله در اولین سال‌های حکومت اردشیر سوم ساتراپ ارمنستان شده بود. کادوسیان به همراه مادها و دیگر شمالی‌ها در سپاه داریوش سوم می‌جنگیدند و به سوی مقدونیان در آربلا / گوگمل پیش می‌رفتند، گرچه ترکیب دقیق آن ارتش، در منابع متغیر ذکر شده‌است.
کادوسیان در زمان کورش بزرگ بخشی از سپاهیان هخامنشی را تشکیل می‌دادند و به کورش وفادار بودند. به گزارش پلوتارک اینان در میانه پادشاهی هخامنشیان بر ایشان شوریده‌اند. در زمان چیرگی سلوکیان بر ایران اینان را در سپاه سلوکی نیز می‌بینیم. برای نمونه در نبرد رافیا با مصر کادوسیان بخشی از جنگجویان سلوکی بوده‌اند.
واپسین نشانه‌های از کادوسیان در زمان اشکانیان در تاریخ دیده می‌شود. می‌نماید که اینان در دیگر تیره‌های کرانه دریای کاسپین حل شده‌باشند.
کادوسیان در دوره مادها
گفته‌شده که کادوسی‌ها از نی‌نوس، شاه افسانه‌ای آشوری‌ها شکست خوردند. در دوره مادها آنان آشکارا قادر به حفظ استقلال‌شان بوده‌اند و حتی گفته‌شده در دوره ارتئوس، وقتی یک پارسی به نام پارسوندس که از دست مادها گریخته بود، آن‌ها را مجبور کرد تا با مادها بجنگند؛ بنابراین کادوسیان هرگز تابع شاهان ماد نبوده‌اند و فقط در دوره کوروش بود که گفته‌شده آن‌ها داوطلبانه فرمان‌بردارش شدند. بنابر گفته کسنوفون، او هنگام مرگ، پسرش تانااوکسارس را به ساتراپی مادها، ارمنیان و کادوسیان گمارد.
کادوسی‌ها در هیچ‌کجای منابع کهن ایرانی ذکر نشده‌اند، درنتیجه از منشا نام‌شان یا ساتراپی‌ای که بدان تعلق داشتند اطلاعی در دست نیست. در هیچ‌کجای دیگر شرق نزدیک باستان شواهدی در دسترس نیست. اشاره نشدن به کادوسیان در منابع ایران باستان نباید موجب تشویش خاطر گردد بلکه باید به اصطلاح دیگری غیر از کادوس اندیشید.
مفهوم کادوس ممکن است به قبایلی اطلاق شده باشد که ویژگی خاصی آنها را از دیگر قبایل متمایز می‌نمود، ساختار واژه از دو کلمه کا+دوس تشکیل شده و هیچ شکی نیست که واژه دوم صفت است و اشاره به دوست دارد. هنگام صحبت در زبان فارسی اغلب حرف آخر کلمه می‌افتد و دوست در محاوره به دوس تبدیل می‌شود. در مورد واژه کادوس (کادوسیان) احتمال قریب به یقین اصل اصطلاح کادوست بوده‌است.
کا در بخش اول کادوس همان کی در شاهنامه لقب کیانیان است. اسامی پادشاهان شاهنامه اغلب با این اصطلاح شروع می‌گردد مانند کی‌کاووس، کی‌خسرو یا کی‌قباد. کا در ادبیات اوستایی به صورت کاوی (کوی) ضبط شده مانند اسامی برخی از شهریاران مانند کوی‌خسرو، کوی‌کواد یا کوی‌ویشتاسپ. بنابراین در ادبیات کهن ایران کادوسیان را به نام دیگری جز اصطلاح رایج باید جستجو کرد. همسان‌ترین اصطلاح کادوس ممکن است کاووس باشد که فقط تغییر یک حرف «واو» با یک حرف «دال» در دو اصطلاح است آن هم ممکن است از تفاوت زبان یا لهجه‌ای بیگانه عارض شده باشد.