سلول سرتولی

سلول‌های سرتولی ( Sertoli cells ) یکی از مهمترین سلولهای بیضه در انسان هستند.
این سلول‌ها هرمی شکلی هستند که بطور ناکامل، سلول‌های دودمان اسپرماتوژن را احاطه می‌کنند. قاعده‌ی سلول‌های سرتولی به لایه‌ی قاعده‌ای می‌چسبد، و انتهای راسی آنها معمولا تا مجرای لوله‌ی منی ساز امتداد می‌یابد. در زیر میکروسکوپ نوری ، حدود سلول سرتولی بخوبی مشخص نیست که به علت وجود استطاله‌های ( زائده‌های ) جانبی متعددی است که سلول‌های اسپرماتوژن را احاطه می‌کنند. بررسی این سلول‌ها به وسیله‌ی میکروسکوپ الکترونی، نشان داده است که این سلول‌ها حاوی مقادیر زیادی شبکه‌ی آندوپلاسمیک صاف، مقداری شبکه آندوپلاسمیک خشن، یک دستگاه گلژی تکامل یافته و تعداد زیادی میتوکندری و لیزوزوم هستند. هسته، که معمولا مثلثی به نظر می‌رسد، حاوی تعداد زیادی تورفتگی و یک هستک مشخص است؛هسته محتوی هتروکروماتین اندکی است.
سلول‌های سرتولی مجاور، در بخش قاعده‌ای - جانبی سلول توسط اتصالات انسدادی به هم متصل می‌شوند و سد خونی - بیضه‌ای را تشکیل می‌دهند. اسپرماتوگونی‌ها در یک محوطه‌ی قاعده‌ای قرار می‌گیرند که زیر سد مذکور واقع شده است. هنگام اسپرماتوژنز، برخی از سلول‌های حاصل از تقسیم اسپرماتوگونی‌ها، به طریقی از این اتصالات گذشته و در محوطه جنب مجرایی ( که بالای سد واقع شده است) قرار می‌گیرند.اسپرماتوسیت‌ها و اسپرماتیدها در فرورفتگی‌های عمیق لبه‌های جانبی و راسی سلول‌های سرتولی، در بالای سد، قرار می‌گیرند. اسپرماتیدها در حین تکامل دم تاژکی آن‌ها، شبیه به دسته‌های مویی هستند که از انتهای فوقانی سلول‌های سرتولی خارج شده‌اند. سلول‌های سرتولی بوسیله‌ی اتصالات شکافدار نیز به هم متصل شده‌اند، که خود سبب ایجاد ارتباط یونی و شیمیایی بین سلول‌ها می‌شود: این موضوع ممکن است جهت ایجاد هماهنگی در چرخه‌ی بافت پوششی منی ساز دارای اهمیت باشد.
سلول‌های سرتولی در انسان و سایر جانوران در خلال دوره‌ی تولید مثل تقسیم نمی‌شوند. آنها در برابر شرایط نامطلوبی مانند عفونت، سوء تغذیه و قرارگیری در معرض پرتو X بسیار مقاومند و به دنبال این تهاجمات میزان بقایشان بسیار بهتر از سلول‌های رده‌ی اسپرماتوژن است.
کارکرد‌های سلول‌های سرتولی
پشتیبانی، حفاظت و تنظیم تغذیه‌ی اسپرماتوزوئیدهای در حال تکامل
سلول‌های سری اسپرماتوژن، بوسیله‌ی پل‌های سیتوپلاسمی به یکدیگر متصل هستند. این شبکه‌ی سلولی، از لحاظ فیزیکی یه وسیله‌ی انشعاب وسیع سیتوپلاسم سلول‌های سرتولی حمایت می‌شود. چون اسپرماتوسیت‌ها، اسپرماتید‌ها و اسپرماتوزوئیدها، بوسیله‌ی سد خونی-بیضه‌ای از جریان خون جدا نگه داشته می‌شوند، جهت مبادله موادغذایی و متابولیت‌ها به سلول‌های سرتولی وابسته هستند. سد سلول سرتولی، سلول‌های نطفه‌ای (sperm cell) در حال تکامل را، در برابر حمله‌ی ایمونولوژیک نیز محافظت می‌کند.
فاگوسیتوز
در حین اسپرمیوژنز، سیتوپلاسم باقی‌مانده‌ی اسپرماتیدها به صورت اجسام باقی‌مانده از آنها جدا می‌گردد.این قطعات سیتوپلاسمی به وسیله‌ی سلول‌های سرتولی فاگوسیته شده و توسط لیزوزوم آنها هضم می‌گردند.
ترشح
سلول‌های سرتولی بطور مداوم مایعی به درون لوله‌های منی ساز ترشح می‌کنند که در جهت مجاری تناسلی جریان یافته و برای حمل اسپرم بکار می‌رود.ترشح یک ABP توسط سلول‌های سرتولی، تحت کنترلFSH و تستوسترون است و عمل آن، تغلیظ تستوسترون در درون لوله‌های منی ساز( که در آن جا جهت اسپرماتوژنز ضروری است)، می‌باشد.سلول‌های سرتولی قادر به تبدیل تستوسترون به استرادیول هستند. این سلول‌ها، پپتیدی به نام اینهیبن (مهار کننده) نیز ترشح می‌کنند که ساخت و آزاد شدن FSH در بخش قدامی غده‌ی هیپوفیز را مهار می‌کند.
تولید هورمون آنتی مولرین
این هورمون که هورمون مهار کننده‌ی مولرین نیز نامیده می‌شود، یک گلیکوپروتئین است که عضوی از خانواده‌ی فاکتور رشد ترانسفورمان بتا است و در دوره‌ی تکامل رویانی تحلیل مجاری مولر را در جنین مذکر تحریک می‌کند. تستوسترون موجب نمو ساختمان‌های مشتق از مجاری ولف می‌شود.
سد خونی-بیضه‌ای
حضور تعداد کمی از مواد داخل خون در مایع بیضه‌ای، نشان دهنده وجود یک سد بین خون و محیط داخلی لوله‌های منی ساز است. مویرگ‌های بیضه منفذدار بوده و به مولکول‌های بزرگ اجازه عبور می‌دهند. اسپرماتوگونی‌ها به مواد موجود در خون آزادانه دسترسی دارند. اما اتصالات انسدادی بین سلول‌های سرتولی، یک سد در برابر انتقال مولکول‌های بزرگ در امتداد فضای میان سلول‌های سرتولی ایجاد می‌کنند. بدین ترتیب، مراحل پیشرفته‌تر اسپرماتوژنز در برابر فراورده‌های موجود در خون محافظت می‌شوند.
تولید inhibin B
inhibin B تولید FSH توسط هیپوفیز را مهار می‌کند.