شهرستان سراوان

شهرستان سراوان یکی از شهرستان‌های استان سیستان و بلوچستان ایران است. مرکز این شهرستان شهر سراوان است.
و در منتهی‌الیه شرقی‌ترین نقطه کشور واقع است و به زادگاه خورشید ایران شهرت دارد؛ و به خاطر وجود نخلستان‌های بسیارزیبا و سرسبز و وجود بیش از ۵۰ سنگ نگاره شناسائی شده باستانی در شهرستان سراوان باعث شده‌است تا این شهرستان لقب سرزمین نخل و نگاره را به خود اختصاص دهد.
سراوان اولین نقطه در کشور است که خورشید در آن طلوع می‌کند به‌طوری‌که طلوع و غروب خورشید در سراوان با طلوع و غروب خورشید در غربی‌ترین شهر کشور یک ساعت و ۱۷ دقیقه اختلاف دارد از این رو به زادگاه خورشید ایران معروف است
تقسیمات
شهرستان سراوان دارای ۳ بخش،۸ دهستان و ۵ شهر به شرح زیر است: همچنین سیب سوران و مهرستان(زابلی)شهرستان‌های جدا شده از سراوان می‌باشند که در برخی تقسیم بندهای سیاسی و جمعیتی جزو سراوان محسوب می‌شوند
شهرستان سراوان
بخش
مرکز بخش
شهر
نام دهستان
مرکز دهستان
جمعیت دهستان ۱۳۹۵
مرکزی
سراوان
سراوان،گشت،محمدی
حومه
محمدی
۴۱,۷۳۵ نفر
گشت
گشت
۴,۶۵۵ نفر
جالق
جالق
جالق
جالق
جالق
۲,۸۷۷ نفر
ناهوک
کشکوک ناهوک
۸,۴۱۴ نفر
دهستان کله‌گان
کله هوک
۶,۹۶۲ نفر
بم پشت
سیرکان
سیرکان
بم پشت
سیرکان
۱۴,۴۸۱ نفر
کوهک و اسفندک
اسفندک
۱۲,۸۸۰ نفر
کشتگان
کشتگان
۸,۳۴۹ نفر
وجه تسمیه
نام قدیمی و باستانی سراوان شستون می‌باشد که در سال ۱۳۲۶ و بواسطه تبدیل آن به شهرستان به سراوان مبدل شده‌است
شستون مرکز شهرستان سراوان است و هم‌اکنون شهر سراوان نامیده می‌شود، در گذشته به آن سر استون، شستون و شهستان اطلاق می‌شده‌است. معانی آن شامل: سراستون: منطقه‌ای که در آن بارندگی زیاد اتفاق می‌افتد.
شستون: چشمه جوشان با توجه به رشته قنات جاری در شهر سراوان و فراوانی آب. شهستان: تمام حکام منطقه از این دیار برخاسته‌اند. سرا به معنای جا و مکان و «وان» به جای مرتفع و بلند گفته می‌شود
بناهای تاریخی، جاذبه‌های تاریخی و گردشگری
مهم‌ترین بناهای تاریخی این شهرستان عبارت‌اند از: قلعه سب، قلعه و مسجد جامع دزک، قلعه خیراباد، قبرستان قدیمی گشت، قلعه کنت، قلعه پسکوه، مسجد جامع آسپیچ، سنگ نگاره‌های نگاران ناهوک، منطقه سرجو، قبرستان قدیمی پیرسیر واقع در پسکوه، سرو قدیمی سرجو و تپه کلاتک و قلعه امرایان در بخش مرکزی سراوان، مقبره بابا حاجی در روستای زیارت، مقبره خواجه محمد مرشد در شهر محمدی، ساختمان قدیمی بهداشت محیط، سنگ نگاره‌های دره نگاران در ناهوک و قلعه شیشه ریز در شهر جالق که از مهم‌ترین آثار تاریخی و جاذبه‌های گردشگری شهرستان سراوان نیزمی‌باشند. مساجد و قلعه‌های فراوانی باستانی از جمله مسجد زنگیان، کهنه قلعه و قلعه سینوکان در سراوان وجود دارد.
به گزارش ایرنا و به نقل از ریس اداره میراث فرهنگی سراوان ۴۲۰اثر تاریخی در سراوان وجود دارد که ۱۳۰ اثر آن در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده‌است.
۱–۲ سنگ نگاره‌های سراون بزرگ‌ترین نگارخانه سنگی در ایران
مهمترین و بیتشرین محل قرارگیری سنگ نگاره‌ها در محدوده مناطق شهرستان را «کوه مهرگان»، «دره کندیک»، «دره شیر و پلنگان»، «دره درو»، «دره هلی»، «کوه تونان» در سب و سوران و نقاشی‌های صخره‌ای «پیرگوران» و همچنین شامل روستای ناهوک، سنگ نگاره‌های «سر دشت ناهوک»، «دره نگاران» و «گشت» اشاره کرد. مهم‌ترین این سنگ نگاره‌ها که بر روی کوه‌های منطقه سردشت دردره‌ای بنام دره نگاران در محدوده روستای ناهوک واقع شده‌است وبراساس بررسی‌های تاریخی وکارشناسی‌های باستان‌شناسی مربوط به دره شکار مربوط به ده هزار سال پیش است.
سنگ نگاره‌های دره نگاران ناهوگ
دره نگاران» مجموعه‌ای کم‌نظیر از نقش و نگار کنده شده بر روی سینه سنگ‌ها و صخره‌ها است که نظر هر بیننده‌ای را به خود جلب می‌کند. در این محل انبوهی از نقوش اصیل و قابل مطالعه وجود دارد که با توجه به تعداد زیاد نقش و نگار آن را از جمله باستان شناسان اعلام کرده‌اند که توجهی به مجموعه نقوش دره نگاران مشخص می‌کند که مهاجران و مهاجمان در هزاره قبل از میلاد مسیح به این سرزمین وارد شده‌اند.
سنگ نگاره‌های کوه مهرگان
این کوه در حومه شرقی شهرسراوان و در حد فاصل دو جاده آسفالته سراوان به روستای دزک و همچنین جاده آسفالته دیگر سراوان به آسپیچ محمدی وکوهک و در موازات آن قرارگرفته‌است مردم محلی:از این کوه بنام کوه مهرگان یاد می‌کنند که بر فراز این کوه وبر روی سطح صخره‌های آن نقوش متنوعی نقش شده بود که متاسفانه در حال حاضر تنها بخشی اندک ازآنها باقی مانده‌است. اکثرسالمندان ساکن در همجواران ازتعداد فراوان و تنوع این نقوش از بین رفته یاد می‌کنند؛ که احتمالا بعد از آمدن آیین اسلام به تدریج نابود شده‌اند.
برفراز کوه مهرگان که کوهی کم ارتفاع می‌باشد و در حدود ۴۰ متر ارتفاع دارد بر روی صخره‌های نسبتا صاف و هموار آن، نقوش فراوانی دیده می‌شود که از جمله مهم‌ترین موضوعات نقوش آن می‌توان به نقوش شکار حیوانات علف‌خواری همانند غزال، جبیر و بز کوهی اشاره کرد؛ که آثاری از نقوش انسانی یا حیوانی همچون نقش دو انسان در حال گفتگو با یکدیگر یا نقش یک بز و یک غزال یا جبیر نیز در میان سنگ نگاره‌های کوه مهرگان به چشم می‌آید.
در ابادی داور پناه در این شهرستان، تپه‌ای سنگی وجود دارد که مردم محلی از قدیم به آن کوه مهرگان می‌گویند و از اجداد خود نقل می‌کنند درروزهای معینی بالای این تپه اتش می‌افروختند مراسم نیایش اهورامزدا به جای می‌اوردند .
۲–۲ قلعه سب
این قلعه مربوط به دوره اسلامی است و حکام ساکن در آن بر کل منطقه سیب و سوران، هیدوچ ، کنت و زابلی تسلط داشته و در واقع امراء آن مناطق تحت سلطه و خدمت آن‌ها زندگی می‌کردند و از ان در حال حاضر به عنوان بزرگترین قلعه خشتی ایران یاد می‌شود
2-2 قلعه کنت
سفال دستی کلپورگان هنر زنان بلوچ سراوان
قلعه‌ای می‌باشد درروستای کنت که در ۱۵ کیلومتری بخش هیدوچ سراوان قرار دارد. قلعه «کنت» متعلق به دوره افشاریه می‌باشد. این قلعه روی صخره‌های طبیعی در سه طبقه ساخته شده و ورودی آن در قسمت جنوبی قلعه حدود ۱۳متر از سطح زمین فاصله دارد. این بنا بر روی یک تپه ساخته شده‌است سبک معماری این اثر تاریخی همچون قلعه سیب می‌باشد که درب ورودی این بنا درظلع جنوبی قلعه واقع شده‌است پوشش سقفی ان از تنه درخت خرما وشاخه‌های ان به نام کرز می‌باشد درب وپنجره‌های ان چوبی بوده وجاه اب ان نیز در حصار قلعه واقع شده‌است که مخصوص غلامان و حیوانات که قلعه بوده‌است .
۳–۲ قبرستان قدیمی گشت
قبرستان مزبور در قسمت سفلای گشت واقع و مربوط به هزاره اول قبل از میلاد می‌باشد در پویش‌های باستان‌شناسی انجام شده آثاری از سنگ نگاره‌ها که مربوط به ساکنین قدیمی گشت بوده‌اند یافت شده‌است
۴–۲ تپه روباهک
از جمله سنبل‌های تاریخی که در زمره جذابیت‌های خاص این شهرستان می‌باشد که براساس نظر کارشناسان امر از نظر سابقه تاریخی قدمت آن به دوهزاره قبل از میلاد می‌رسد این تپه در دزگ واقع شده‌است و در فهرست آثار ملی ثبت گردیده‌است
۲–۵مقبره سلطان بابا حاجی دزکی
از عارفان بزرگ دوره سلجوقی واقع در روستای زیارت در ۸ کیلومتری شرق شهرستان سراوان واقع است.
مقبره خواجه مرشد
خواجه مرشد از نوادگان امام موسی کاظم می‌باشد که در تصوف به طریقه نقشبندی منتسب بود ه است. این عارف بزرگوار در حدود ۲۵۰تا ۳۰۰سال گذشته می‌زیست. نوادگان خواجه مرشد راجمعی از طایفه دهواری و سیدزاده تشکیل می‌دهندکه در منطقه سکونت دارند.
یکی اززیارتگاه‌ها ومقبره‌های شهرستان سراوان می‌باشد. در شهر محمدی از توابع بخش مرکزی این شهرستان واقع است و به صورت گنبدی از خشت خام وگل ساخته شده‌است.
در این مقبره سه قبر وجود دارد که یکی مربوط به فرزندان خواجه مرشد است ودوتای دیگر نامشخص است. این بنا دارای سه اتاق می‌باشد که دو اتاق دارای گنبد می‌باشد وقبور در آن قرار دارد واتاق سوم صحن آرامگاه می‌باشد. گنبدها خشتی گلی است این بنا نزدیک به پنج متر ارتفاع دارد در هرکدام از اتاق‌هایی که گنبد دارد دو قبر وجود دارد که در یکی از اتاق‌ها خواجه مرشد وفرزندش مدفون هستند.
۲–۶موره تاس و کپل
با مساحت ۱۱۸ متر مربع، در روستای دزک شهرستان سراوان قرار دارد. از سال ۶۲ تاکنون بیش از ۵ هزار اجناس که نشان دهنده آداب و رسوم بلوچ در گذشته‌های دور بوده در این موزه جمع‌آوری شده و این موزه به عنوان نخستین موزه محلی و شخصی، در جنوب شرق برای بازدید علاقه‌مندان باز است. یکی از ویژگی‌های منحصر به فرد این موزه، حالت تماما سنتی و صنایع دستی می‌باشد که چشم هر بیننده‌ای رو به خود جلب می‌کند که این موزه به همت عبدالله سپاهی بنا شده‌است. مصالح بکار رفته در ساخت موزه از ساقه نخل خرما و طناب‌های بافته شده از برگ درختچه داز می‌باشند.
۲–۷موزه محلی سراوان
ا ین موزه محلی به معرفی سراوان، سنگ نگاره‌ها، آداب و رسوم سراوان، صنایع دستی، سوزن دوزی، زرگری، سفالگری و معرفی زندگی روزمره منطقه پرداخته شده‌است. این موزه محلی در خیابان آزادی و در محل ساختمان فرمانداری قدیم قرار دارد.
۲–۸ موزه زنده سفال هفت هزار ساله سراوان
سفال کلپورگان سراوان
به دلیل خاک مرغوب روستاهای اطراف سراوان سفالگری در این شهرستان بسیار رواج دارد. بلوچستان مهد فرهنگ و ذوق هنری هزارساله می‌باشدسفال کلپورگان رامی توان شاهکارخلاق وهنرمندانه دستان زنان بلوچ دانست
که مشخصات منحصر به فردی دارد که از جمله آن می‌توان به قدمت ۷ هزار ساله آن و اینکه چرخ در ساخت آن به کار نمی‌رود اشاره کرد. تمام مراحل ساخت این سفال را زنان انجام می‌دهند و از ویژگی دیگر سفال «کلپورگان» این است که طرح‌ها و نقش‌های آن انتزاعی است و سینه به سینه منتقل شده‌است. مردان تنها وظیفه آوردن خاک رس و سنگ را برعهده دارند
س از تولید ظرف‌های موردنیاز آن‌ها را درمعرض نور خورشید قرار می‌دهند تا کاملا خشک گردد. پس از آنکه سفال‌ها طی چند روز کاملا خشک شد با استفاده از سنگ مخصوصی که سوئینوک نامیده می‌شود آن را مالش داده تا سطح خارجی سفال تولیده شده خوب صیق یابد با این عمل سطح خارجی جهت نقوش وتزنئینات آماده می‌گردد.
برای نقوش نیز از آمیخته شدن آب با ماده‌ای بنام تیتوک –نوعی آکسید – که از کوه بیرک به دست می‌آید با کمک تکه چوب نازکی از برگ درخت داز، بر روی سفال نقش می‌دهند.
رنگ سفال کلپورگان قبل ازپخت به رنگ خاکستری روشن است که در اثر حرارت به رنگ قرمز متمایل به قهوه‌ای تبدیل می‌شود.
ظروف تولید شده شامل کاسه، کوزه، جام، قدح، پارچ، لیوان اشکال نمادین حیوانات، بخوردان که به ان سوچکی نیز می‌گویند.
مرداد ماه ۱۳۹۶ ارزیابان سازمان یونسکو به منظور بررسی ظرفیت‌های روستای «کلپورگان» به عنوان نخستین روستای نامزد شده ایران برای ثبت جهانی وارد این روستا شدند. وبعداز داوری یک ماه بعد به عنوان میراث ارزشمند موزه زنده سفال ثبت جهانی شد
در آذر ماه ۱۳۹۶ و در جشن ثبت جهانی این روستا، رئیس منطقه‌ای شورای جهانی آسیا و اقیانوسیه و معاونش لوح ثبت روستای سفالگری کلپورگان به عنوان نخستین روستای جهانی منطقه آسیا و اقیانوسیه را به مسوولان و مردم سیستان و بلوچستان واگذار کردند.
روستای کلپورگان در بیست و پنج کیلومتری شرق سراوان و ۳۵۰ کیلومتری زاهدان، واقع شده‌است.
روستاهای گردشگری شهرستان
علاوه بر روستای کلپورگان، ناهوک و جالق علاوه بر قدمت تاریخی باستانی با داشتن نخلستان‌ها و قنات پرآب و همچنین آبشار چوتین گون، وکله‌گان با لقب ماسوله بلوچستان و داشتن شالیزارهای زیبا به عنوان روستاهای هدف گردشگری این شهرستان معرفی شده‌اند.
ناهوک در ۳۵ کیلومتری بخش مرکزی که یکی از قدیمی‌ترین و زیباترین روستاهای شهرستان سراوان محسوب می‌شود، واقع شده‌است؛ ناهوگ در میان دره‌ای قرار گرفته که در قسمت مرکزی دره رودخانه فصلی نسبتا بزرگی قرار دارد که به هنگام بارندگی پر از آب می‌شود و منازل مسکونی، زمین‌های مسکونی، زمین‌های کشاورزی و باغات آن در کوهپایه قرار گرفته‌اند. ناهوک از خوش آب و هواترین مناطق سراوان است و مسافران زیادی به ویژه در فصل تابستان از این منطقه بازدید می‌کنند. «دره نگاران با قدمتی ۱۰ هزار ساله، قلعه زیبای ناهوک، مقبره شیخ حسام‌الدین، تصاویر پیر گوران و سیکندر، چاه واجه، دروازه دلینوک، آبشار چوتین گون، آبشار پالیزوک و قنات پر آب» از جمله جاذبه‌های دیدنی ناهوک است. قلعه زیبای ناهوک که در میان نخلستان واقع شده از دیگر جاذبه‌های دیدنی سراوان می‌باشد.
مزارع و نخلستان‌های زیبای جالق و کله‌گان در سراوان
جالق در ۷۵ کیلومتری جنوب شرقی سراوان نزدیک مرز پاکستان واقع شده و دارای زمین‌های کشاورزی و نخل‌های خرمای زیادی است که به شهر گلشن معروف است که دارای ۱۳۸ اثرباستانی و تاریخی و ۳۳رشته قنات به نام‌های خوشاب و گوگن کشان است که متاسفانه مغولان در زمان حمله خود این قنات را از بین بردند. از آثار تاریخی جالق می‌توان «قلعه شیشه ریز، مجموعه گنبدهای کوهکن، قلعه دادمحد، قلعه شیرمحمد، قلعه سرکوه و قلعه سینوکان خرابه‌های قدیمی شهر را نام برد. جالق دارای خانه‌های بسیار قدیمیو مقبره‌های متعددی است که قدمت این خانه‌های قدیمی را به دوره اسلامی و در زمان صفاریان تخمین زده‌اند. مقبره برخی نوادگان صفویان و صفاریان نیز واقع شده‌اند
مردم‌شناسی و فرهنگ
جمعیت
جمعیت این شهرستان بر طبق سرشماری سال ۱۳۸۵، برابر با ۲۳۹،۹۵۰ نفر بوده‌است. همچنین جمعیت این شهرستان در سرشماری سال ۱۳۷۵برابر با ۱۶۸٫۰۲۴ نفر گزارش شده‌است .
زبان
همه مردم بومی شهرستان سراوان بلوچ بوده و زبان آن و بخش‌های تابعه، زبان بلوچی می‌باشد.
دین و مذهب
اکثریت مردم سراوان را مسلمانان سنی حنفی مذهب بابیش از ۹۹ درصد ازجمعیت شامل می‌شوند
۱ پوشش و لباس
پیراهن رادر زبان محلی پیرام می‌گویند پیرام را جامه یا جامگ هم می‌گویند.
زی استین یا بدن استین سوزن دوزی بلوچی متصل به پیراهن. نمونه پوشش زنان و دختران بلوچ سراوان
سوزن دوزی بلوچی روی پیراهن و لباس
نمونه لباس زنان و دختران به همراه شال یا سریگ آن
نمونه سوزن دوزی روی استین، حاوی طرح‌های هندسی نواری به اسم کشوک، ستنون‌های عمودی یک درمیان رنگارنگ به اسم جلاد در سراوان
لباس زنان و دختران شهرستان همچون سایرمناطق بلوچستان، لباس سنتی و محلی بوده که شامل پیرام و شلوار با پارچه‌های رنگارنگ مزین به سوزن دوزی است به همراه شال همرنگ آن (سریگ یا روسری) می‌باشد که ان هم درر استای لبه آن سوزن دوری ظریف و قلاب دوزی زیبایی دارد. هرچند بعد از اسلام ورایج شدن چادر مشکی، هم‌اکنون درمکان‌های عمومی چادر سیاه بر لباس بلوچی برتن زنان مشاهده می‌شود.
هنر سوزن‌دوزی یکی از هنرهای تاریخی و فاخر دست زنان بلوچ به‌شمار می‌رود که فقط با نخ و سوزن انجام می‌شود، در تمام بلوچستان ازجمله سراوان هنر سوزن‌دوزی زیبای زنان بلوچ بر روی لباس شان خودنمایی کند. خود سوزن دوزی انواع مختلف دارد پلیوار جلاد کلا کشوک چودل پرکار وسایر نقش‌های مختلف هندسی می‌باشد که برگرفته از ذهن و تصور زنان از سال‌ها ی کهن می‌باشد.
یک نمونه سوزن دوزی به بدن آستین یا زی استین معروف است بدین صورت که در پارجه حداگانه که تاروپود ان مشخص است سوزن دوزی انجام می‌گردد و سپس به پارچه اصلی که پیراهن و شلوار است توسط خیاط متصل می‌گردد
نمونه پلیوار با اینه کاری، یکی از انواع سوزن دوزی لباس دختران بلوچ
نمونه دوم این است که مستقیم روی پیراهن و پارچه سوزن دوزی انجام می‌شود و اتصال جداگانه انجام نمی‌شود.
به قلاب بافی با نخ‌ها و مهره‌های رنگارنگ لبه لباس و سریگ و چادر کریشی گفته می‌شود. حتی پادر مشکی زنان لبه ساده ندارد و به صورت نوار باریکی کریشی و سوزن دوزی شده‌است.
یکی از پیراهن‌های فرح دیبا که در موزه پوشاک سلطنتی در موزه سعد آباد تهران در معرض نمایش عموم است محصول سوزن دوزی زیبای زنان بلوچ بر روی آن است.
گرمای هوا در استان سیستان و بلوچستان نوع خاصی لباس را طلب می‌کند که همان لباس بلوچی است، گشاد بودن این نوع لباس آنهم معمولا در تابستان به رنگ سفید و در زمستان رنگ‌های تیره با هوای این منطقه سازگار است و خوشبختانه با وجودی که در بسیاری از نقاط لباس‌های مدل جدید جایگزین لباس‌های محلی شده اما در بلوچستان همچنان لباس مردان وزنان اصالت خود ارحفظ کرده‌است. لباس مردان شامل پیرام. شلوار و کلاه (پاک، بره‌ای، و نخی) و کبا (جلیقه) است
۲ صنایع دستی
نمونه حصیربافی ازجمله صنایع دستی سراوان
حصیر بافی: یکی از قدیمی‌ترین هنرهای دست مردمان ایران زمین است، مردم شهرستان سراوان از برگ درخت خرمای وحشی (داز) که در بیشتر نقاط بلوچستان رویش دارد و ساقه‌های نی باتلاقی حصیر می‌بافند.
حصیر، جارو، خورجین، سواس (صندل بلوچی)، کتور، جانماز، بادبزن، سبد، پرده، کلاه حصیری، ریسمان، کیف و کمربند جهت بالا رفتن از نخل خرما از جمله محصولاتی است که مردمان سراوان با برگ درختان داز می‌بافند.
سوزن دوزی: را از دیگر هنرهای دستی فاخز زنان بلوچ می‌باشد که با ذوق و مهارت خاص بر روی پارچه بخیه زده می‌شود. زنان با تبحر خاصی با نخ بر روی پارچه نقش می‌بندند که چشم هر بیننده‌ای را به خود خیره می‌سازند علاوه بر اینکه سوزن دوزی بیشتر در لباس زنان بلوچ، رومیزی، پرده‌ها مشاهده می‌شد اما در حال حاضر بر روی کفش، کیف، شال گردن و همچنین دستبندها، تل‌های دخترانه، گوشواره، انگشتر دیده می‌شود با پیشرفت تکنولوژی همچنان هنر آهنگری در بسیاری از روستاهای شهرستان سراوان از جمله در شهر محمدی و روستای آسپیچ رواج دارد، یادآور شد: مردان این منطقه اقدام به ساخت داس، چاقو، سوزن و تبر می‌کنند.
۳-زیور آلات سنتی
وجود کوره‌های ذوب فلز در این دیار که شاید قدیمی‌ترین کوره‌های ذوب فلز در جهان باشند نشان از قدمت هنر فلزسازی در این منطقه دارد و زیورآلات سنتی توسط هنرمندان ماهر با ظرافت خاصی تهیه و توسط زنان مورد استفاده قرار می‌گیرد. زیورالات سنتی سراوان همچون بقیه جاهای بلوچستان از رسوم و آلات اصلی می‌باشد که بر تن عروس، درشب عروسی اویران می‌کنند و نوعروس‌ها و اکثر خانم‌های متاهل مجموعه‌ای از این زیورالات را آویخته می‌کنند. این مجموعه همچون سرویس طلای رایج در کشور به هرزن هنگام عروسی‌اش تعلق می‌گیرد که شامب موارد زیر است
۱-در(dorr): گوشواره‌های بلند بیضوی شگل طلا که حاوی فیروزه و مروارید است از قدیم بر گوش زنان آویخته می‌شده‌است. این آویختگی از لاله گوش تا انتهای پایین گوش را پوشش می‌دهد. قطعه‌ای گنبدی شکل از طلا که با مهره‌هایی چون مروارید، فیروزه و یاقوت در اطراف و یک یاقوت در وسط است که به جای گوشواره، با حلقه یا گیره‌ای در کنار گوش و در انتهای کید آویزان می‌شود.
جومکا یا جومکه: نوعی گوشواره با نقش و نگار و مزین به نگین‌های یاقوت به سبک گوشواره‌های هندی و یک جفت است. جونکه از dorr کوچکتر است.
سینه ریز زنان یکی از طلاهای سنتی سراوان که شامل فیروزه و یاقوت استسنجاک یا تاسنی (سنجاق یاسینه ریز): شکل زیبایی از سینه ریز است که سطح ان بسیار ظریف توسط یاقوت و فیروزه پر شده‌است؛ و انتهای ان همچون پارجه ریش‌ریش شده، ریش‌ریش شده‌است بیشترین تفاوت سینه ریز بلوچی در سراوان با بقیه بلوچستان همین فیروزه و یاقوت به کاررفته می‌باشد.
کید keid: کید قطعه در ناحیه پیشین سر و روی موها قرار می‌گیرد و به شکل قطعاتی گرد یا شش یا هشت ضلعی کوچک طلایی مزین به نگین‌های فیروزه و یاقوت است.
شمس همان قطعه‌ای است که در وسط کید قرار می‌گیرد. از این قطعه به صورت جداگانه در حالی که به زنجیر و گیره‌ای متصل است می‌توان استفاده کرد و از وسط فرق سر بر روی پیشانی آویزان نموددرواقع آویزه‌ای است که از پیشانی آویخته می‌شود (شباهت زیادی به طلای زنان هندی دارد). کیدوشمس باهم به کارمی رود چون لازمه اتصال شمس، وجود کید است.
۴-پلوه(poluh): زیوری طلایی که در غضروف بین دو سوراخ بینی قرار می‌گیرد. شکل آن مانند قفلی است بیضی شکل با نگین نسبتا بزرگی از فیروزه که هنگام آویزان شدن دقیقا بر روی لب قرار می‌گیرد ولی به علت سنگینی آن جزو زیورآلات همیشگی قلمداد نمی‌شده و بیشتر در مراسم شادی از آن استفاده می‌کردند که امروزه فقط برخی زنان مسن از آن استفاده می‌کنند.
آداب و رسوم
برخی از اعیاد و جشن‌های ملی و مذهبی بسیار با شکوه و برخی دیگر به شکل معمولی برگزار می‌شود. از اعیاد ملی، عیدنوروز در منطقه می‌توان نام برد، ولی اعیاد مذهبی نظیر عیدفطر و قربان بسیار باشکوه و با مراسم خاصی برگزار می‌شود.
مراسم عروسی
شامل دوتا دوره سه روزه است
سه روز نخست: روز اول لباس بران و حلقه بران به خانه عروس که عموما در عصر انجام می‌شود شب همان روزکه دوزوکی نامیده می‌شود فقط اقوام درجه یک گرد هم می‌ایند و شادی می‌کنند در این شب مجلس خیلی خصوصی است. روز دوم که حنابندان نامیده می‌شود شبهنگام به دست و پای عروس و داماد حنا می‌زنند. درهنگام حنا زدن ترانه خوانی محلی به صورت دسته جمعی انجام می‌گیرد. روز سوم که روز اصلی عروسی است به نهار آن روز لوت می‌گویند که یک مهمانی مفصل است و کلیه مهمانان حضور دارند. بعد از ناهار داماد را به حمام می‌برند و دراون زمان سایرین به شادی می‌پردازند و بعد از صرف شام دامادرا به خانه عروس می‌برند.
سه روز دوم: از فردای شب عروسی رسما روز «مبارک ان» آغاز می‌شود (همان پاتختی) و آشنایان برای عرض تبریک و دادن کادو به منزل عروس مراجعه می‌کنندواین تا سه روز ادامه دارد.
وقتی سه روز دوم تمام شد عروس و داماد به همراه آشنایان و خانواده عروس به منزل داماد مراجعه می‌کنند که درانجا خانواده داماد و آشنایان شان منتظرند، بعد از آمدن عروس وداماد و اقوام عروس، و به شادی و رقص و آواز می‌پردازند. به این روز روز هپتیکان (هفتیکان یا روز هفتم) می‌گویند. با پایان روز هفتم کراسم پاگشا انجام می‌شود و اقوام و آشنایان عروس و دامادرا دعوت می‌کنند.
موسیقی و ترانه خوانی
بلوچستان از دیربازمهد ساز واواز و موسیقی بوده و موسیقی نقش پررنگی در زندگی مردم و مراسم ان داشته‌است. هرچند که بعد از اسلام این مووضوع کمرنگ‌تر شده‌است به خصوص اوزا خوانی زنان در مجالس عمومی. سازهای منحصربه فردی مثل قیچک رباب درکر و تمبوک دهل تنبیره یا تنبورک قیچک از قدیم رایج‌اند.
ترانه خوانی در مراسم مختلف شامل موارد زیر است:
شپتاکی: هنگام به دنیا آمدن نوزاد شب‌ها همه دورهم جمع می‌شوند و زنان به‌طور دسته جمعی می‌خوانند. ومیان دوگروه از خوانندگان به صورت سوال وجواب تعویض می‌گردد
لیکو: درمراسم مختلف خوانده می‌شود وبا جمله لبلاو اده عموما آغاز می‌شود (درمعنی مشابه لا لایی است)
رقص: رقص محلی همان دوچاپی بلوچی است که دسته جمعی و دایره وار انجام می‌گردد
موسیقی درمانی: برای رفع بیماری‌های روحی و جداشدن اجنه و ارواح خبیث از بیمار انجام می‌گیرد به آن لیب هم می‌گویند.
غذا و خوراک سنتی
خوراکهای محلی با استفاده ازمواداولیه موجود درمنطقه تهیه می‌شود که از معروف‌ترین آن‌ها می‌توان به موارد ذیل اشاره نمود:
شو لو و کشک از آرد ذرت آرد گندم و ادویه مخصوص تهیه می‌شود.
تباهه خوراکی از گوشت بوده که گوسفند را به مدت یک تا دو سال پروار و ذبح می‌کنند، گوشت انرا تکه‌تکه کرده و پس از اندود نمک، زرد چوبه و پودر انار دانه معمولا در فضای باز یا داخل اتاق بزرگ آویخته و پس از خشک شدن در فصل زمستان از آن استفاده می‌گردد.
تنورچه: به زبان بلوچی ترونچه، معروف‌ترین و خوشمزه‌ترین غذای رایج در بلوچستان و از جمله سراوان می‌باشد که از قدیم‌الایام مخصوصا هنگام پذیرایی از میهمان‌ها و عروسی‌ها پخت می‌شود. روش تهیه به این صورت است که گوسفند کامل را که قربانی کردند و تمیز کردند ادویه مخصوص می‌زند وبا حرارت تنور (تنور سنتی نه صنعتی) می‌گذارند تا بریان شود. ترون اسم بلوچی تنور می‌باشد که تنوری است که با خشت و گل ساخته شده‌است و بااتش هیزم روشن می‌شود. در طی پپخت، کوچکترین ماده صنعتی در ساخت تنورو غذا استفاده نمی‌شود.
خرما به همراه دوغ محلی هم به صورت دسر و عصرانه مصرف می‌گردد.
محصولات کشاورزی وزراعی و باغی، دامپروری
مهم‌ترین محصول شهرستان با توجه به موقعیت اب و هوایی ان، محصول استراتژیک خرما می‌باشد.
سراوان با دارا بودن نخلستان‌های عظیم به عنوان قطب تولید خرما و در نوع خود بهترین خرمای مضافتی ایران را داراست. ۶۰ نوع مختلف از خرما در این شهرستان کشت می‌شود که در نوع خود بی‌نظیر است. خرمای مضافتی داودی، مضافتی معمولی، ربی سیاه هسته، زرد دان، ربی معمولی، حلیله، راسکوائی، دنبه، ودرود، گرارمال، ربی دان، یک مشتی، رنگنو، ماکیلی، گوزلو، حلیله دان، شندشکن، پیو، مرس، سراسپید، دیداری، سبزو، خشکیج، بهن لدی، وش کنک، ببگمه جنگی، پیمازو، سونت گراگ، زرد دان شهر، جرپان، سکی دان، چرپان بادو، هادوکی، پشتو، گهربا، دگو، کلوت، ساپو، کروچ بی‌هسته، کلگی، برنی، وشتام، دراز دان، گلدو، جوزبولک، کیاس کنک، وشدان، جوابنزین، شکری کنک، شکری، ابو از مشهورترین انواع خرمای شهرستان سراوان می‌باشند. دیگر محصولات از قبیل گندم، و جو، انار، انگور، برنج، پرتقال، لیمو، گوجه نیز در شهرستان سراوان کشت می‌شود.
همچنین ظرفیت کشت و تنوع محصولات گلخانه‌ای در سراوان در حال افزایش است. در روستاهای جالق و کله‌گان برنج کشت می‌شود و در برخی روستاهای پرآب‌تر هندوانه و خربزه نیز کشت می‌شود. در روستای ناهوگ طیف مختلف صیفی جات و میوه جات از جمله توت و زردآلو نیز کشت می‌شود وباغ‌های سرسبز در کنار نخلستان جلوه زیبایی به خود گرفته‌است.
طی سال‌های ۱۳۸۲ تا۸۳، ۱۴واحدصنعتی پرورش ونگهداری دام و طیوردرسطح شهرستان فعال بوده‌است. همچنین میزان تولید شیر، گوشت قرمز، گوشت مرغ و عسل به ترتیب ۵/۶، ۵/۱، ۲/۱ و - هزار تن بوده‌است
ویژگی‌های اقلیمی و محیط زیستی
آب و هوای شهرستان سراوان گرم و خشک، بیابانی، کویری و کم‌باران است در زمستان هوا معتدل و سرد و متوسط بارندگی در سال ۱۰۰میلی‌متر است. بسیاری از روستاها دارای خاک مرغوب و حاصل‌خیز می‌باشند. کوه‌های بیرک زابلی، کوه سفیدگشت، کوه سرخ در بم‌پشت، از مرتفع‌ترین کوه‌های این شهرستان محسوب می‌شوند. رشته کوه سیاهان طولانی‌ترین رشته کوه در این شهرستان می‌باشد که از نزدیکی‌های تفتان شروع و تا ناهوک در محدوده پاکستان ادامه دارد. رودخانه ماشکید نیز مهم‌ترین رود شهرستان سراوان است که از دامنه جنوبی شهرستان از نزدیکی خاش سرچشمه می‌گیرد که پس از عبور از بخش زابلی، جنوب سیب و سوران و شمال بم‌پشت، جنوب اسفندک و کوهک را سیراب می‌کند.
قنات‌ها از دیر باز مهم‌ترین منبع تامین آب پس از رودخانه‌های فصلی بوده‌اند؛ به‌طوری‌که تاکنون ۳۳۰رشته قنات که گویای فرهنگ کهن این دیار می‌باشند.
پلنگ ایرانی از راسته گوشتخواران و تیره گربه سانان بزرگ با بدن دراز و باریک، دست‌ها و پاهای قوی، پنجه‌ها و ناخن‌های بزرگ، گوش‌هایی کوتاه و دم دراز است براساس شواهد به دست آمده عمده زیستگاه این گربه سان درارتفاعات منطقه حفاظت شده بیرک درمحدوده اطرف شهرستان است که توسط کارشناسان محیط زیست تصویربرداری شد
امکانات آموزش عالی
مجتمع آموزش عالی سراوان (دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی سابق دانشگاه سیستان و بلوچستان)، دانشگاه پیام نور، دانشگاه علمی-کاربردی ودانشگاه آزاد اسلامی از جمله مراکز آموزش عالی در شهرستان می‌باشند. از قدیم شهروندان سراوان نسبت به سایر مناطق در بلوچستان در زمینه استعداد و علاقه به علم وتحصیل و دانش آموختگان علمی وحوزوی رتبه بالاتری به خوداختصاص داده انداز که باعث شده سراوان مهد پرورش نخبگان و شخصیت‌های مهمی برخاسته از این دیار باشد.
آیت الله خامنه‌ای رهبری جمهوری اسلامی ایران هنگام روایت خاطرات خود از بلوچستان، سراوان را از دیرباز مرکز علمی-معنوی بلوچستان می‌نامد.
زمین‌لرزه ۱۳۹۲
در تاریخ ۲۷ فروردین ۱۳۹۲ زمین‌لرزه‌ای به بزرگی ۷٫۸ ریشتر منطقه سراوان در استان سیستان و بلوچستان را لرزاند. نکته جالب و شگفت‌انگیز اینکه این زلزله در صد سال گذشته بی‌نظیر بود و برای اولین بار بود که در صد سال گذشته ایران چنین زلزله‌ای با این شدت روی داد زلزله سراوان ارتفاع منطقه زلزله زده را به طول ۱۵ کیلومتر از حالت طولی و عرضی ۴۵ سانتیمتر بالاتر از سطح دریا برد
این زلزله تلفاتی نداشته‌است و تنها یک کشته و ۱۲ نفر زخمی شدند که ۸ نفرآنها سرپایی مداوا شدند.