محمد قاضی

محمد قاضی (زاده ۱۲ مرداد ۱۲۹۲ در مهاباد - درگذشته ۲۴ دی ۱۳۷۶ در تهران) مترجم برجسته ایرانی، و مترجم آثاری چون دن کیشوت و زوربای یونانی و شازده کوچولو به زبان فارسی است.
زندگی
محمد قاضی فرزند میرزاعبدالخالق قاضی در ۱۲ مرداد ۱۲۹۲ در شهر مهاباد در استان آذربایجان غربی ایران به دنیا آمد. وی در کتاب سرگذشت خود به نام خاطرات یک مترجم می‌نویسد: پدر من ابتدا یک فرزند به نام محمد داشت که فوت کرد، سپس یک دختر داشت، آن هم فوت کرد، خداوند پسر دیگری به پدر و مادرم داد و به دلیل اینکه پدرم به نام محمد علاقه داشت نام این کودک را نیز محمد گذاشت، اما این محمد ثانی هم بعد از مدتی فوت کرد. اما پدرم دست از تلاش برنداشت و دوباره صاحب فرزند پسر دیگری شد و نام وی را نیز محمد گذاشت. این محمد ثالث من هستم و خدا رحم کرد که شهید ثالث نشدم. میرزاعبدالخالق امام جمعه مهاباد بود. محمد قاضی آموختن زبان فرانسه را در مهاباد نزد ادیب کرد «گیو مکریانی» آغاز کرد.
قاضی در سال ۱۳۰۸ با کمک عموی خود میرزاجواد قاضی که از آلمان دیپلم حقوق گرفته بود و در وزارت دادگستری کار می‌کرد، به تهران آمد و در سال ۱۳۱۵ از دارالفنون در رشته ادبی دیپلم گرفت. در سال ۱۳۱۸ دوره دانشکده حقوق دانشگاه تهران را در رشته قضایی به پایان برد. او در طول این دوران همیشه جزو بهترین شاگردان زبان فرانسه بود. از سال ۱۳۱۸ تا ۱۳۲۰ دوره خدمت نظام را با درجه ستوان دومی در دادرسی ارتش گذراند.
محمد قاضی در مهر ۱۳۲۰ به استخدام وزارت دارایی درآمد. در سال ۱۳۵۵ از خدمت دولتی بازنشسته شد. وی از اعضای حزب توده ایران بود، و به عقاید خویش وفادار ماند.
از ابتدای دهه ۱۳۲۰ با ترجمه اثری کوچک از ویکتور هوگو به نام «کلود ولگرد»، نخستین قدم را در راه ترجمه برداشت و پس از آن ۱۰ سال ترجمه را کنار گذاشت.
در سال ۱۳۲۹ پس از صرف یک سال‌و نیم وقت برای ترجمه جزیره پنگوئن‌ها اثر آناتول فرانس، به‌زحمت توانست ناشری برای این کتاب پیدا کند، اما سه سال بعد که این اثر انتشار یافت، به دلیل شیوایی و روانی و موضوع متفاوت کتاب، آناتول فرانس از ردیف نویسندگان بی‌بازار که کتابشان را در انبار کتاب‌فروشان در ایران خاک می‌خورد به درآمد. در این باره نجف دریابندری در روزنامه اطلاعات مطلبی با عنوان «مترجمی که آناتول فرانس را نجات داد» نوشت. در سال ۱۳۳۳ کتاب «شازده کوچولو» نوشته سنت اگزوپری را ترجمه کرد که بارها تجدید چاپ شد. محمد قاضی با ترجمه دوره کامل «دن کیشوت» اثر سروانتس در سال‌های ۱۳۳۶ تا ۱۳۳۷ جایزه بهترین ترجمه سال را از دانشگاه تهران دریافت کرد.
محمد قاضی پس از بازنشستگی به فعالیت در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان پرداخت که حاصل این دوره ترجمه کتاب‌های «باخانمان» از هکتور مالو، «ماجراجوی جوان» از ژاک ژروند و «زوربای یونانی» از نیکوس کازانتزاکیس است.
محمد قاضی در ۱۳۵۴ به بیماری سرطان حنجره دچار شد و هنگامی که برای معالجه به آلمان رفت، بیماری تارهای صوتی و نای او را گرفته بود و پس از جراحی، به‌علت از دست دادن تارهای صوتی، دیگر نمی‌توانست سخن بگوید و از دستگاهی استفاده می‌کرد که صدایی ویژه تولید می‌کرد. با این حال کار ترجمه را ادامه داد، و ترجمه‌های جدیدی از او تا آخرین سال حیاتش انتشار می‌یافت. وی ۵۰ سال ترجمه کرد و نوشت و نتیجه تلاش او ۶۸ اثر اعم از ترجمه ادبی و آثار خود او به زبان فارسی است.
از آثار مهم ترجمه‌شده توسط او می‌توان به «دن کیشوت» اثر سروانتس، «نان و شراب» اثر اینیاتسیو سیلونه، «آزادی یا مرگ»، و «در زیر یوغ» نام برد. وی بیشتر از زبان فرانسوی به فارسی ترجمه می‌کرد. همچنین آثاری را از روسی و کردی به فارسی برگرداند. او در مقدمه کتابهایش بسیار تحلیلهای عالی و عقاید جالبی راگنجانده که کتابهای مورد ترجمه او را بسیار جذاب‌تر می‌کند. او در مقدمه کتاب زوربای یونانی، خود را «زوربای ایرانی» نامیده‌است.
خودش می‌گوید: «من زوربای ایرانی هستم.»
محمد قاضی در سحرگاه چهارشنبه ۲۴ دی ۱۳۷۶ در ۸۴ سالگی در تهران درگذشت. همسر وی، «ایران» پیش از او درگذشته بود. محمد قاضی در شهر زادگاه خود مهاباد به خاک سپرده شد.
در فروردین ۱۳۸۶ خورشیدی در کوی دانشگاه مهاباد از مجسمه محمد قاضی به بالای چهار متر ساخته هادی ضیاءالدینی پرده‌برداری شد.
در نتیجه تلاش‌های انجمن صنفی مترجمان ایران، نام بوستان سهیل به بوستان محمد قاضی، مترجم شهیر معاصر، تغییر یافت
بوستان محمد قاضی در تهران
در ۲۷ مرداد سال ۱۳۹۴، انجمن صنفی مترجمان ایران به پاس قدردانی از پنجاه سال تلاش بی‌وقفه قاضی در برگرداندن ارزشمندترین آثار ادبی و داستانی ادبیات فرانسه به زبان فارسی، توانست پس از یک سال و نیم تلاش و پیگیری، موافقت شورای شهر تهران را برای تغییر نام نزدیک‌ترین بوستان به محل زندگی محمد قاضی در یکی از خیابان‌های منتهی به خیابان شریعتی در تهران، جلب کند و به این ترتیب بر اثر فرجام‌نگری انجمن صنفی مترجمان ایران نام «بوستان سهیل» به «بوستان محمد قاضی» تغییر نام یافت. 
آثار
برخی از کتاب‌های قاضی از این قرار است:
سناریوی دن کیشوت
۱۳۱۹ و ۱۳۳۶
دو جلدی (چاپ چهارم)
کلود ولگرد
۱۳۱۹
چاپ هشتم
سپیددندان
۱۳۳۱
چاپ دهم
جزیره پنگوئن‌ها
۱۳۳۲
چاپ ششم
در آغوش خانواده
۱۳۳۴
چاپ چهارم
شاهزاده و گدا
۱۳۳۴
چاپ هشتم
شازده کوچولو
۱۳۳۵
چاپ دهم
ساده دل
۱۳۳۵
چاپ پنجم
مادام بوواری
۱۳۴۱
چاپ چهارم
نان و شراب
۱۳۴۵
چاپ پنجم
نظری به طبیعت و اسرار آن
۱۳۳۵
چاپ دوم
آخرین روز یک محکوم
۱۳۳۴
چاپ هشتم
تاریک‌ترین زندان
۱۳۳۷
چاپ چهارم
نیه توچکا
۱۳۳۸
چاپ چهارم
مهاتما گاندی
۱۳۴۳
چاپ پنجم
دوریت کوچک
۱۳۴۳
چاپ سوم
طلا
۱۳۴۳
چاپ دوم
مرده ریگ
۱۳۴۵
تپلی
۱۳۴۶
که مکمل مرده ریگ است، چاپ ششم
مادر
۱۳۴۵
چاپ ششم
دکتر کنوک
انتشارات فرهنگ جاوید
۱۳۴۵/ ۱۳۹۵
چاپ پنجم
آدم‌ها و خرچنگ‌ها
۱۳۴۶
چاپ پنجم
آزادی یا مرگ
۱۳۴۸
چاپ ششم
درباره مفهوم انجیل‌ها
۱۳۴۷
چاپ پنجم
ناپلئون
۱۳۴۹
چاپ چهارم
مسیح باز مصلوب
۱۳۴۹
چاپ ششم
ایالات نامتحد
۱۳۵۱
چاپ چهارم
بردگان سیاه
۱۳۵۱
چاپ دوم
ماجرای یک پیشوای شهید
انتشارات نیل انتشارات فرهنگ جاوید
۱۳۵۲/ ۱۳۹۳
چاپ سوم، چاپ اول با نام ماجرای یک مسیحی فقیر
سرمایه‌داری آمریکا
۱۳۵۲
چاپ اول
ماجراجوی جوان
۱۳۵۲
چاپ پنجم برای نوجوانان
پولینا چشم و چراغ کوهپایه
۱۳۵۳
چاپ هفتم برای نوجوانان
داستان کودکی من
۱۳۳۵
چاپ دوم برای نوجوانان
فاجعه سرخپوستان آمریکا
۱۳۵۳
چاپ دوم
باخانمان
۱۳۵۶
چاپ سوم
قربانی
۱۳۵۶
چاپ سوم
سگ کینه‌توز
۱۳۵۶
چاپ دوم
۱۳۵۶
مجموعه داستان، چاپ اول
زن نانوا
۱۳۵۶
چاپ دوم
قلعه مالویل
انتشارات نیلوفر
۱۳۵۶
چاپ اول
زوربای یونانی
۱۳۵۷
چاپ اول
بیست کشور آمریکای لاتین
۱۳۵۶
چاپ دوم در سه جلد
درد ملت
۱۳۵۸
ترجمه از کردی به فارسی با همکاری احمد قاضی از رمان کردی ژانی گل (درد ملت)، چاپ اول
کمون پاریس
۱۳۵۹
چاپ اول
پنج قصه از هانس کریستیان آندرسن
۱۳۵۸
چاپ اول برای نوجوانان
در نبردی مشکوک
۱۳۶۰
چاپ دوم
مادر
۱۳۶۱
چاپ اول
زمین و زمان
انتشارات علمی
۱۳۶۱
چاپ اول
کلیم سامگین
۱۳۶۱
چاپ اول در چهار جلد
عروج
۱۳۶۳
ترجمه با همکاری غلامحسین میرزاصالح، چاپ اول
در زیر یوغ
۱۳۶۲
چاپ اول
کرد و کردستان
حلقه سوم
۱۳۶۳
چاپ اول
دکامرون
دو جلد
پسرک روزنامه فروش
سقوط پاریس
کتاب زمان انتشارات نیلوفر
۱۳۶۹/ ۱۳۹۶
بازخوانی و ویرایش در چاپ دوم توسط هژبر سنجرخانی
چهل روز موسی داغ
۱۳۷۳
صلاح‌الدین ایوبی
تاریخ ارمنستان
تاریخ مردمی آمریکا
غروب فرشتگان
کوروش کبیر
۱۳۲۰
چاپ اول
در مورد قاضی
دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی در هشتاد و یکمین زادروز قاضی او را نویسنده، شاعر و ادیب بزرگ زمانه خواند و با ابراز ارادت به پیشگاه آن استاد، این شعر را پیشکش او کرد.
قاضیا، نادره مردا، بزرگا، رادا
سال هشتاد و یکم بر تو مبارک بادا
شادی مردم ایران چو بود شادی تو
بو که بینم همه ایام به کامت شادا
پیر دیری چو تو در دهر نبینم امروز
از در بلخ گزین تا به در بغدادا
شمع کردانی و کردان دل ایران شهرند
ای تو شمع دل ما پرتو ت افزون بادا
مایه و دایه پروردن ایران مهین
بود آیین مهابادی و ملک مادا
فخر تاریخ و تبار همه ماست زکرد
شیخ اشراق و نظامی دوتن از اکرادا
عمری‌ای دوست به فرهنگ وطن جان بخشید
قلمت، صاعقه هر بد و هر بیدادا
همچنین شاد و هشیوار و سخن پیشه بزی
نیز هشتاد دگر بر سر این هشتادا
عمران صلاحی در سوگ محمد قاضی سرود.
بی‌حنجره
صدای خموشت رساتر است
بی‌پنجره
فضای زمین خوش نماتر است
فریاد بی‌صدای تو از هر صدا
با گوش‌های بسته من آشنا‌تر است
مکث تو از تمام صداها صدا‌تر است
سنگین نشسته برف
بر بام
اما درون خانه
از آسمان و باغ خدا دلگشا‌تر است
از خنده ستاره و گل با صفا‌تر است
با تارهای صوتی
بانگ تو نارسا بود
اینک صدای تو در باد
از گیسوان دلبر جانان رهاتر است.
آثار نوشته شده در مورد قاضی
کتابهایی که مستقلا در مورد محمد قاضی نوشته شده‌اند:
حنجره ترجمه، شناخت نامه استاد محمد قاضی، صلاح پایانیانی، ناشر مولف، مهاباد ۱۳۹۴،
محمد قاضی و رسالت مترجم، عرفان قانعی فرد، انتشارات نقش و نگار، تهران ۱۳۷۹
دمی با قاضی و ترجمه، عرفان قانعی فرد، نشر ژیار، سنندج ۱۳۷۶ 
سرگذشت ترجمه‌های من، محمد قاضی، نشر روایت، تهران ۱۳۷۳
خاطرات یک مترجم، محمد قاضی، انتشارات زنده رود، اصفهان ۱۳۷۱
محمد قاضی کیست و چه کرد؟ سید علی صالحی، نشر ققنوس، تهران ۱۳۶۸