پارینه‌سنگی

عکس از دو تیشه مشتی متعلق به عصر پارینه‌سنگی .
توپ پرتابی از دوره پارینه‌سنگی
دوران پارینه‌سنگی یا پالئولیتیک (Paleolithic) قدیمی‌ترین دوران ماقبل تاریخ انسان و فرهنگ مادی انسانی و دورانی است که در آن انسان برای نخستین بار از ابزار سنگی دست‌ساز استفاده کرد. پارینه‌سنگی از حدود ۳٫۳ میلیون سال پیش تا زمان عقب‌نشینی یخچال‌ها از نیمکره شمالی در فاصله سال‌های ۱۰ هزار تا۸۵۰۰ ق.م. ادامه داشته‌است. به پارینه‌سنگی، عصر سنگ کهن و دیرینه‌سنگی هم گفته شده‌است.
دوران پارینه‌سنگی ابتدایی‌ترین و طولانی‌ترین مرحله زندگی انسان است (در واقع ۹۹٪ آن را پوشش می‌دهد). در این دوره روند فرگشت فکری، جسمی، فرهنگی و فناورانه انسان شکل می‌گیرد. اولین ابزارها به دست گونه‌های نخستین انسان به وسیله سنگ در این دوره ساخته می‌شود. مکان آن نیز شرق آفریقا در اتیوپی، کنیا، تانزانیا به ویژه ناحیه الدوایی و در آسیا و اندونزی است. در همین دوره بود که انسان از شکل شاخه‌های اولیه سرده انسانی نظیر انسان ماهر Homo habilis تحول یافته و به شکل انسان امروزی یعنی انسان خردمند Homo sapiens درآمد.
در دوران پارینه‌سنگی، انسان‌ها در گروه‌های نسبتا کوچکی گرد هم آمده و به گردآوری گیاهان، ماهی‌گیری و شکار پرداخته‌اند. ساخت ابزار سنگی ویژگی اصلی این دوران است، اما انسان‌ها در سراسر پارینه‌سنگی از ابزارهای چوبی و استخوانی نیز بهره می‌گرفته‌اند. انسان‌ها در آن دوران از چرم و الیاف گیاهی نیز استفاده کرده‌اند. در اواخر دوران پارینه‌سنگی، انسان‌ها نخستین بار اقدام به آفرینش هنری کردند که شامل هنر صخره‌ای و ساخت اشیا و نقاشی درون غارها می‌شد. هم‌چنین آغاز رفتار مربوط به باورهای دینی هم‌چون برگزاری آیین‌ها و آیین خاکسپاری مربوط به اواخر پارینه‌سنگی است.
آب‌وهوای پارینه‌سنگی متشکل از دوره‌های یخبندان و بین یخبندان بود و به طور متناوب دماهای سرد و گرمی را تجربه می‌کرد.
بخش‌بندی
انسان‌شناسان با پژوهش بر روی آثار باقی‌مانده از دوران جمع‌آوری غذا (دوران پارینه‌سنگی) و نیز از طریق ابزارهای سنگی خاص هر دوره، آن را سه بخش تقسیم کرده‌اند که عبارتند از پارینه‌سنگی زیرین، پارینه‌سنگی میانی و پارینه سنگی جدید.
دوران پارینه‌سنگی زیرین یا پارینه‌سنگی قدیم، که کهن‌ترین بخش پارینه‌سنگی است. پارینه‌سنگی زیرین از حدود ۳٫۳ میلیون سال پیش با نخستین استفاده‌ها از ابزارهای سنگی خام (الدوایی) و نخستین تلاش‌ها برای شکار و گردآوری خوراک آغاز شده و تا ۳۰۰ هزار سال پیش ادامه یافته‌است. آثار باقی‌مانده از انسان‌های آن دوران عبارتند از فسیل قسمت‌هایی از استخوان بدن و دست‌افزارهایی که از سنگ ساخته شده‌اند. قدیمی‌ترین آثاری که از انسان باقی مانده‌است، متعلق به همین دوران است.
دوران پارینه‌سنگی میانی: که باستان‌شناسان معتقدند که این دوران از حدود ۳۰۰ هزار سال پیش آغاز شده و تا حدود ۳۰ هزار سال پیش ادامه یافته‌است. مهم‌ترین ویژگی‌های آن دوران، پیشرفت و گوناگونی ابزارهای سنگی و همچنین نخستین کاربردهای نمادین دست‌ساخته‌های بشری است.
دوران پارینه سنگی جدید: که باستان‌شناسان معتقدند از حدود ۴۰ هزار سال پیش آغاز و در حدود ۱۲ هزار سال پیش پایان یافته‌است. در این دوران انسان نئاندرتال از بین می‌رود و انسان خردمند که به انسان کرومانیون نیز مشهور است پدیدار می‌گردد. ابزارها شکل تکامل یافته‌تری پیدا می‌کنند و تخصصی‌تر می‌شود و سنت ابزارسازی تیغه‌ای یا خرده‌سنگی آغاز می‌شود.
پس از پایان یافتن دوره پارینه‌سنگی، دوره میان‌سنگی شروع می‌شود که دوره فراپارینه‌سنگی نیز نامیده شده‌است. دوره فراپارینه‌سنگی از حدود ۱۲ هزار سال پیش آغاز و تا ۱۰ هزار سال پیش ادامه داشته‌است.
تقسیم‌بندی ارائه شده برای هر کدام از این دوره‌ها بر اساس پیشرفت‌هایی است که در نوع ساخت ابزارهای سنگی به وجود آمده‌است.
ایران
ایران در دوران پارینه‌سنگی جدید مورد توجه جمع آورندگان غذا و شکار ورزان بوده‌است. آثار دوره پارینه‌سنگی جدید در ایران در مناطق زیر شناسایی شده‌اند که عبارتند از:
در شمال شرق ایران در منطقه‌ای در بستر خشک رودخانه کشف‌رود خراسان در محلی در نزدیکی روستای بقبقو.
شمال غرب ایران در منطقه‌ای واقع در مثلث تبریز، مراغه و میانه در آذربایجان.
جنوب شرق ایران در منطقه‌ای واقع در ناحیه لادیز بلوچستان.
در ناحیه کاگیا واقع در حومه کرمانشاه.
ابزارهای سنگی یافت شده از ناحیه لادیز بلوچستان نشان می‌دهد که ابزارهای سنگی آن منطقه از دیدگاه تکنیک ساخت و پرداخت جزو انواع آشولی هستند؛ و متعلق به پارینه‌سنگی جدید هستند. قدمت این ابزار به دوره پیلستوسن که مربوط به ۸۰ هزار سال پیش است، می‌رسد.
دوران پارینه‌سنگی میانی فیلیپ اسمیت تعداد محل‌هایی را که معرف این دوره در ایران هستند و تنها در غرب ایران واقع شده‌اند. اکثر ابزارهای سنگی دوره میانی در ایران از نوع مستری هستند ابزارهای بزرگ سنگی مانند تبرهای سنگی، خراشنده‌ها و ابزارهای قلوه سنگی، که مشخصه ابزارهای دوره پارینه سنگی جدید هستند.
بیشتر آثار دوره پارینه‌سنگی میانی در ایران، در منطقه زاگرس یافت شده‌اند و عبارتند از: در این دوره سنت ابزارسازی موستری (Mousterien) پدیدار می‌شود که از ابزارهای پیشین پیشرفته‌تر است و شامل تراشه‌های سنگی، رنده‌ها، قلم‌ها، مته‌ها، چاقوهای دسته‌دار و انواع تبر است. در این دوره آیین تدفین وجود داشته‌است. انسان نئاندرتال به همراه فرد درگذشته درگ ابزار، گل و گل اخرا دفن می‌کرده‌است.