فارسنامه (ابن بلخی)

فارس‌نامه کتابی‌است پیرامون تاریخ و جغرافیای پارس که در دهه نخست سده ششم هجری قمری نوشته شده‌است. نام نویسنده کتاب مشخص نیست، ولی نویسنده خود در دیباچه کتاب نسب نیایش را از بلخ و خویشتن را زاده و پرورده در پارس ذکر می‌کند. از این رو معمولا از وی با نام ابن بلخی یاد می‌شود. بخش جغرافیای فارس‌نامه به خاطر اطلاعات بدیعی که در آن یافت می‌شود نزد پژوهشگران بسیار ارزشمند است، بخش تاریخ کتاب عمدتا منطبق با تواریخ پیشین یا حتی ماخوذ از آنهاست، گرچه گاه اطلاعات اضافه‌ای هم در آن یافت می‌شود. بخش تاریخ این اهمیت را می‌دارد که نخستین تالیف (در مقابل ترجمه) پیرامون تاریخ ایران به زبان فارسی است که به دست ما رسیده‌است.
معرفی اجمالی
این کتاب، قدیمی‌ترین کتابی است که اطلاعات جامع و منحصر به فردی را درباره فارس، به زبان فارسی و با انشایی سلیس و روان و در شیوه‌ای موجز و دل نشین به اهل فضل و ادب عرضه داشته است و از زمان تالیف، به عنوان منبعی معتبر در شناخت فارس، مورد قبول و استفاده پژوهش گران و صاحب نظران قرار گرفته است.
نویسنده فارس نامه در مقدمه کتاب، هدف از نگارش آن را توصیف وضعیت تاریخی و جغرافیایی فارس در جهت آگاه کردن سلطان سلجوقی از موقعیت این ایالت عنوان می‌کند.
مولف
اگرچه ادوارد بروان، احتمال می‌دهد که این فارسنامه را ابوزید احمد بن سهل بلخی، مولف صورالاقالیم تالیف کرده باشد اما در هیچ‌یک از منابع معتبر، نامی از مولف فارسنامه به میان نیامده است و تنها حاجی خلیفه، در کشف‌الظنون او را بلخی خوانده و نوشته است
بنابراین، ابن‌بلخی نامی است که حاجی خلیفه به استناد مطالب فارسنامه، بر مولف این اثر نهاده است. (اگر چه نیکسن معتقد است که این نام را حمدالله مستوفی بر مولف کتاب گذاشته است) و پس از وی دیگران نیز آن را به کار برده‌اند.
علت تالیف کتاب
خاندان فارسنامه هم چنان‌که خود او نوشته است، در اوایل دولت سلجوقی به پارس آمدند و سلطان ابوشجاع محمدبن ملکشاه سلجوقی (۴۷۴ تا ۵۱۱ ه. ق) در نامه‌ای که به خط خود به ابن‌بلخی نگاشت و مولف کتاب آن را درخواستی لطیف و املایی شافی می‌خواند، از او خواست که اوضاع و احوال پارس را در کتابی برای او بنگارد.
با توجه به این که سلطان محمد بن ملکشاه در سال ۵۱۱ در گذشته است و مولف به همزمانی خود با اتابک چاولی متوفی به سال ۵۱۰ ه.ق. اشاره دارد می‌توان حدس زد که سال تالیف فارسنامه باید قبل از ۵۱۰ هجری باشد.
منابع مولف
منابع مولف، همان تواریخ عمومی و مشهور، مانند آثار حمزه اصفهانی و تاریخ طبری و در بخش مسائل مالی و دیوانی، کتاب خراج جعفر بن قدامه است. لسترنج، در مقدمه فارس نامه به تفصیل از اخذ و اقتباس ابن بلخی در احوال تاریخ قبل از اسلام، از جمله ساسانیان، از تاریخ طبری بحث کرده است.
مولف، در تالیف خود با دقت و وسواسی شگفت‌انگیز، از موثق‌ترین اطلاعات مندرج در کتب مختلف سود برد تا کاری تحقیقی و قابل اعتماد را عرضه بدارد و به همین جهت مواد کتاب خود را از یک اثر واحد برنگرفت و تنها به گفته گذشتگان اکتفا نکرد و کوشید تا خود نیز دیده‌ها و شنیده‌ها و دریافت‌های خویش را بر کتاب بیفزاید و نتیجه آن شده است که پاره‌ای از اطلاعات موجود در فارس نامه ابن بلخی، کاملا دست اول و خاص و منحصر به این کتاب می‌باشد و در هیچ اثر دیگری مشاهده نمی‌شود؛ همانند آنچه درباره مالیات فارس و قبایل کرد و شبانکاره یا خلق و خوی مردم این دیار آورده است.
محتوای کتاب
ابن بلخی، در فارسنامه، نشان می‌دهد که سلطان سلجوقی که به اهمیت جغرافیایی و تاریخی فارس و نژاد مردم آن آگاه بود، از وی درخواست تالیف کتابی را کرد که آیینه تمام نمای فارس باشد و مولف نیز، به تالیف فارس‌نامه پرداخت که نخستین کتاب مستقل و جامعی است که درباره فارس، جغرافیا و سوابق و روحیات مردم آن به رشته تحریر کشیده شده است . او در تالیف خود با دقت و وسواسی شگفت‌انگیز، از موثق‌ترین اطلاعات مندرج در کتاب‌های مختلف سود برد تا کاری تحقیقی و قابل اعتماد را عرضه بدارد و به همین جهت مواد کتاب خود را از یک اثر واحد برنگرفت و تنها به گفته گذشتگان اکتفا نکرد و کوشید تا خود نیز، دیده‌ها و شنیده‌ها و دریافت‌های خویش را بر کتاب بیفزاید و نتیجه، آن شده است که پاره‌ای از اطلاعات و مطالب موجود در فارسنامه ابن‌بلخی، کاملا دست اول و خاص و منحصر به این کتاب باشد و در هیچ اثر دیگری مشاهده نمی‌شود، همانند آنچه درباره مالیات فارس و قبایل کرد و شبانکاره یا خلق و خوی مردم این دیار، آورده است .
بخش‌های فارسنامه ابن‌بلخی
ابن‌بلخی کتاب خود را به یک مقدمه و سه بخش تقسیم کرده است:
در مقدمه کتاب، پس از حمد خداوند و ستایش پیامبر او، به چگونگی تالیف کتاب می‌پردازد و شیفتگی خود را به پارس و مردم آن نشان می‌دهد و عزت و اهمیت معنوی و مذهبی و تاریخی فارس و مردم آن را به استناد روایات معتبری از قول پیامبر اسلام و خاندانش می‌ستاید و پارسیان را از برگزیدگان خداوند می‌داند
بخش تاریخی که بیان مختصر و دقیقی است از تاریخ پادشاهان ایران از عهد باستان تا روزگار ساسانیان و کیفیت گشودن پارس به وسیله مسلمانان
بخش جغرافیایی که به ذکر فارس و کورت‌های پنجگانه آن و شهرهای هر کوره اختصاص دارد و شرح نهرها، دریاها، مرغزارها، قلعه‌ها و مسافات فارس را در برمی‌گیرد
بخش سیاسی و اجتماعی و اقتصادی کتاب که در حقیقت موخره فارسنامه به شمار می‌آید و مشتمل است بر احوال شبانکاره و کرد و اخلاق و روحیات مردم و قانون مال پارس که در عین اختصار، بسیار معتبر، خواندنی و با ارزش می‌باشد
شیوه نثر کتاب
نثر فارسنامه ابن بلخی، مرسل ساده و موجز است و در آن غلبه با الفاظ و هبارت‌های فارسی است و از سجع و صنعت‌های لفظ در آن کمتر نشان می‌یابیم و جملات و اشعار عربی کتاب نیز دنباله طبیعی مطالب فارسی است. ابن‌بلخی به واژگان فارسی دلبستگی فراوان دارد و بسیاری از این واژه‌ها را در کتاب خود به کار می‌برد. او، کلمات و جملات عربی را در کتاب خود به پارسی برمی‌گرداند و گاهی ساختمان و کیفیت واژه‌سازی پارسی و عربی را یادآوری می‌کند
اندیشه‌ها و افکار ابن‌بلخی
گفته شد که فارسنامه، حاوی اطلاعات بسیار ارزنده و معتبری در تاریخ، جغرافیا و اوضاع سیاسی و اجتماعی و اقتصادی فارس و روحیات و رفتار مردم این سرزمین است که با توجه به دقت شایان توجه نویسنده در نقل مطالب و زیبایی و استحکام بیان او، می‌توان آن را به لحاظ محتوا و لفظ بسیار با ارزش و گرانبها دانست.
ابن بلخی، عاشق پارس و مردم این سرزمین است و فارسنامه در حقیقت، بازتاب جنبه‌های والای فکر و اندیشه‌هایی است که مردم این دیار را بر دیگر نواحی مزیت و برتری می‌بخشد و هم نشان‌دهنده آنچه پارس و مردمش را خوار می‌سازد. نویسنده ستایشگر عدالت و راستی و گفتار و کردار نیک است و هرگز اعتبار حقیقت را از دست نمی‌دهد و در بازگو کردن ضعف‌ها و سستی‌های مردم، درنگ نمی‌کند
آثار ابن‌بلخی
ابن بلخی علاوه بر فارسنامه، از ۲ اثر دیگر خود، خبر می‌دهد که نخستین آن، کتابی درباره دریاها است
دومین کتابی که ابن‌بلخی تالیف کرد یا در دست تحریر داشت، کتاب تاریخ دوران اسلامی بود که حوادث عهد پیامبر اسلام تا زمان مولف را در برمی‌گرفت
اما بر ما معلوم نیست که آیا او این کتاب را به انجام رسانیده است یا خیر.