داستان‌نویسی جنوب

داستان‌نویسی جنوب شامل آثار نویسندگانی می‌شود که در خطه جنوب و جنوب غربی ایران زیسته‌اند یا در حال و هوای این مناطق می‌نویسند. این آثار دارای ویژگی‌های خاصی بوده و است که آن را با سبک‌های ادبی دیگر معاصر از قبیل جنگ اصفهان متمایز می‌کند.
محدوده، جغرافیا و نویسندگان
جنوب و جنوب‌غربی ایران در سه محدوده خوزستان، فارس و بوشهر در میان ادبیات داستانی ایران جلوه خاصی دارد؛ این خطه نویسندگان بزرگی چون صادق چوبک، سیمین دانشور، رسول پرویزی، ابراهیم گلستان، احمد محمود، امین فقیری، ناصر تقوایی، ناصر موذن، شهریار مندنی‌پور، منیرو روانی‌پور، محمدرضا صفدری و بسیاری دیگر را در دامان خود پرورده است.
این خطه از سرزمین ایران با وجود اسکان اقوام مختلفی چون اعراب، لرها و ترکان قشقایی از یک طرف، و ارتباط با خارجیان به دلیل موقعیت خاص جغرافیایی آن از طرف دیگر سبب شده است که از یک نوع فرهنگ مختلط و آمیخته برخوردار گردد. از جمله استعمار انگلیس درهنگامه جنگ جهانی، تاثیر فراوانی به‌ویژه از لحاظ ساختار زبانی بر گویش این ناحیه بر جای گذاشته است. نویسندگان جنوبی با بهره‌گیری از این فرهنگ‌های متنوع و طبیعت متفاوت داستان‌هایی خلق کرده‌اند که هم از لحاظ تعدد کار و هم از لحاظ کیفیت پربارتر از خطه‌های دیگر ایران است. حسن عابدینی در کتاب خود «صد سال داستان‌نویسی ایران»، مهم‌ترین دستاورد ادبیات اقلیمی را حاصل تلاش نویسندگان جنوب می‌داند که داستانهایی با زمینه و فرهنگ و طبیعت متنوع جنوب نوشته‌اند و ماجراپردازی را با مسایل اجتماعی درآمیخته‌اند.
جنوب با فضای متنوع خود، نه تنها در داستان‌های نویسندگان بومیش توصیف شده است؛ بلکه نویسندگان مناطق دیگر نیز مجذوب توصیف فضای این ناحیه برای پرداخت داستان‌های خود شده‌اند؛ از این گروه می‌توان به اسماعیل فصیح در «شراب خام»، محمود دولت‌آبادی در «باشبیرو»، غلامحسین ساعدی در مجموعه «ترس و لرز» و حسین دولت‌آبادی در رمان «کبودان» اشاره کرد که به توصیف فضای جنوب ایران پرداخته‌اند. ساعدی، خود به بنادر جنوب سفر کرد و «ترس و لرز» و «اهل هوا» حاصل این سفرها است.
ویژگی‌های داستان‌نویسی جنوب
مهم‌ترین بخش ادبیات اقلیمی تلاش نویسندگان جنوب کشور است، داستان‌هایی که درباره فرهنگ و طبیعت جنوب نوشته شده است. غالب این نویسندگان برخاسته از طبقه متوسط شهری هستند و بدین ترتیب مکتب قصه‌نویسی خوزستان پدید می‌آید. قصه‌های ناصر تقوایی، احمد محمود، مسعود میناوی، ناصر موذن، محمد ایوبی، پرویز زاهدی، پرویز مسجدی، عدنان غریفی، نسیم خاکسار و بهرام حیدری دنیای داستان‌های فاکنر، همینگوی و کالدول را پیش چشم ما می‌گذارد.
محمدعلی سپانلو نوشته است: «محیط جنوب غربی ایران به‌خصوص بخش صنعتی آن، که تضادهای جهانی معاصر را یک جا کنار هم دارد، بهترین آزمایشگاهی بوده است برای آزمودن سبک نویسندگان رئالیست آمریکایی میان دو جنگ، در یک فرم بومی ایرانی. اقلیمی سوزان و وحشی که در آن شبح صنعتی عظیم چشم‌انداز را مسدود کرده است، مجموعه متلونی از بدوی‌ترین طبایع تا تربیت‌شده‌ترین واکنش‌های شهرنشینی،… این‌ها همه، به برخی از بهترین قصه‌نویسان معاصر ما فرصت داده تا مکتب قصه‌نویسی خوزستان را پدیدآورند؛ ترکیب دل‌پذیر مرارت و وحشت و پاک‌باختگی، … می‌توان گفت که جغرافیا سبک آفریده است.»
گرمای طاقت سوز جنوب، کشمکش با تلاطم دریا، مواجهه با استعمار، جهل بسیار و فقر شدید داستان‌های جنوبی را گرفتار نوعی خشونت کرده است؛ عابدینی این موضوع را بدین گونه بیان می‌کند که: «خشونت طبیعت و رودرویی مستقیم با استعمار داستان جنوبی را صاحب خشونتی می‌کند که در داستان‌های شمال دیده نمی‌شود به همین دلیل بهترین داستان‌های جنوبی از صناعت خشن و موجز نویسندگانی چون همینگوی بهره گرفته‌اند.»
در آثار نویسندگان این خطه، فقر، محرومیت و بی‌پناهی انسانهای تحقیرشده و زخمی، نمود فراوانی دارد و کارگران غربت‌زده، روستائیان آواره و درمانده در داستان‌های جنوبی جایگاهی مشخص دارند. توجه به رنگ و بوی محلی در نوشته زیر از نسیم خاکسار کاملا نمایان است:
غلامحسین ساعدی از جلوداران ادبیات اقلیمی ایران است. مجموعه داستان «ترس و لرز» (انتشار در سال ۱۳۴۶ ه‌. ش) را درباره زندگی ساحل‌نشینان جنوب می‌نویسد. ساعدی درباره عقب‌مانده‌ترین نواحی جنوب به کشف مجدد فرهنگ و طبیعت آنان همت می‌گمارد. در مجموعه «دندیل» و «دفترهای زمانه» (انتشار در سال ۱۳۴۶ ه‌. ش) مضمون سیاسی را با فضای پرهراس بندر ترسیم می‌کند. علی‌مراد فدایی‌نیا به زندگی کارگران بندر می‌پردازد و محمد ایوبی داستان‌هایی درباره مهاجرت مردم جنوب می‌نویسد. احمد محمود «زائری زیر باران» را در سال ۱۳۴۶ ه‌.ش چاپ می‌کند. مجموعه «غریبه‌ها» (انتشار در سال ۱۳۵۰ه‌. ش) زندگی مردانی است که به ناچار از زندگی خود مهاجرت کرده‌اند و در شهر به عملگی می‌پردازند. داستان «پسرک بومی» که در سال‌های دهه ۱۳۲۰ه‌.ش می‌گذرد، با نثری دلنشین خواننده را در فضا و محیط جنوب قرار می‌دهد.
انواع گونه‌ها
در ادبیات اقلیمی جنوب به طور کلی شاهد دو گرایش هستیم. ۱- ادبیات روستایی ۲- ادبیات کارگری.
ادبیات روستایی جنوب
گرایش به روستانویسی بیشتر در نوشته‌های داستان‌نویسان خطه فارس به چشم می‌خورد. برجسته‌ترین نماینده این گروه امین فقیری است که تاکنون نیز به ادبیات روستایی وفادار مانده است. مجموعه داستان «دهکده پرملال» که اولین و زیباترین اثر او نیز است یکسره به مسایل روستا می‌پردازد، در آثار دیگرش نیز فضای روستا و روستانشینان بر دیگر جنبه‌ها غلبه دارد. او نه به قصد جمع‌آوری فلکلور و پژوهش در فرهنگ عامه بلکه برای نمایاندن درد و رنج، فقر و جهل و مظلومیت روستائیان، از روستا نوشت.
برادر او ابوالقاسم فقیری نیز داستان‌هایی با مایه‌هایی روستایی نوشت که از آن میان می‌توان از «اجاق‌کور»، «باخودم در راه»، «بارونی» نام برد.
صادق همایونی نیز از نویسندگان خطه فارس است که در داستان‌های «بیگانه‌ای در ده» (۱۳۴۹) و «هرگز غروب مکن» (۱۳۴۷) و «خلق روزگار» (۱۳۷۰) به زندگی محرومان روستایی پرداخته است. زمینه‌های اصلی کار همایونی، پژوهش در فرهنگ عامه و فلکلور است و این آشنایی او با فرهنگ عامه، داستان‌هایش را تحت‌تاثیر گذاشته است.
محمد بهمن‌بیگی نیز در آثار خود؛ همچون «بخارای من، ایل من» (۱۳۶۸) و «اگر قره قاج نبود» و «به اجاقت قسم» گزارش گونه‌هایی دلچسب با نثری شاعرانه و شیوا از عشایر فارس نوشته است.
در آثار نویسندگان بختیاری؛ مانند بهرام حیدری و منوچهر شفیانی نیز ایل‌نشینان شخصیت‌های اصلی هستند. در آثار دیگر نویسندگان جنوب؛ مانند احمد محمود و برخی دیگر به صورت جسته-گریخته، به شرح فضای روستاها پرداخته شده است.
ادبیات کارگری جنوب
پرداختن به زندگی کارگران غربت‌زده و باربران اسکله و تشریح، فقر و محرومیت آن‌ها در داستان‌های جنوبی نمود خاصی دارد؛ وجود تاسیسات نفتی، پالایشگاه‌ها و کارخانه‌ها، بسیاری را از شهرها و روستاهای اطراف فریفت و به سمت خود جذب نمود، اما این کارگران سرگردان، با بی‌مهری کارفرمایان خارجی و داخلی مواجه می‌شدند و سرانجام در غربتی جان‌کاه زندگی طاقت‌فرسای خود را در کافه‌ها و بارها سپری می‌کردند. بیشترین نمود این گرایش را در آثار نویسندگان مکتب داستان‌نویسی خوزستان می‌بینیم. نویسندگانی چون احمد محمود، ناصر موذن، ناصر تقوایی، اغلب شخصیت‌هایشان را کارگران تشکیل می‌دهند که اغلب‌شان سرانجام به آوارگی و بی‌خانمانی و بی‌کاری تن می‌دهند و با فروش خون خویش به زندگی ادامه می‌دهند.
مهم‌ترن نویسندگان ادبیات داستان‌نویسی جنوب
ناصر تقوایی از اسلوب نگارش همینگوی یاری می‌جوید. تقوایی در سال‌های دهه چهل به وسیله صفدر تقی‌زاده که خود مترجم آثار نویسندگان آمریکایی است به مجله آرش معرفی می‌شود و به نگارش داستان‌های خاطره‌ای از مناطق جنوب می‌پردازد که این داستان‌ها در سال ۱۳۴۸ ه‌.ش با نام «تابستان همان سال» چاپ می‌شود. مجموعه «تابستان همان سال» اثر تقوایی یکسره به مسایل کارگری در جنوب اختصاص دارد؛ او از اولین نویسندگانی است که بعد از صادق چوبک فضای ماتم‌زده و غبارگرفته جنوب را توصیف می‌کند.
از نویسندگان دیگری نیز در فضای بومی جنوب داستان نوشته‌اند عبارتند از:
منوچهر شفیانی متولد (۱۳۱۹)، بختیاری است. او با پرداختن به زندگی ایل‌نشینان بختیاری و روستاهای دورافتاده جنوب، می‌توانست نام خود را به عنوان یکی از اقلیمی‌نویسان چیره‌دست جنوب، ثبت کند اما روزگار به او مهلت نداد و در همان سال‌های اوج ادبیات اقلیمی در سال (۱۳۴۶) جوان‌مرگ شد. شفیانی داستان‌هایش را درمجله خوشه به چاپ می‌رساند؛ سال‌ها پس از او داستان‌هایش در مجموعه‌ای به نام «معامله‌چی‌ها» (۱۳۵۵) به چاپ رسید اما همه داستان‌های او نبود. در سال (۱۳۵۶) مجموعه کامل داستان‌های او با نام «قرعه آخر» به چاپ رسید.
آنچه بیش از هر چیز توجه نویسنده را جلب کرده، زندگی کهنه و آکنده از تعصب و خرافات است: «زندگی بی‌امید و بی‌درآمدی است که نقطه اوجش، مهاجرت به دنبال کار تا آن سوی خلیج فارس است. او دهکده‌هایی را توصیف می‌کند که در خم کوهساران جنوب، فراموش شده‌اند و هیچ چیز زیبا و شاعرانه ندارند»
بهرام حیدری نیز از سپاهیان دانشی است که در داستان‌های خود بیشتر به زندگی ایل‌نشینان بختیاری پرداخته است؛ داستان‌های او از فرهنگ عامه و فلکلور بختیاری مایه گرفته‌اند. مجموعه داستانهای «به‌خدا که می‌کشم هرکس که کشتم» (۱۳۵۶)، «لالی» (۱۳۵۸) و «زنده‌پاها و مرده‌پاها» (۱۳۵۸) از آثار اوست که در آن‌ها به دنبال جستجوی فرهنگ و گذشته ایل است.
ناصر موذن نخستین داستان‌هایش را در سال ۱۳۴۷ ه‌.ش در مجله خوشه چاپ می‌کند. در داستان «شب‌های دوبه‌چی» (انتشار در سال ۱۳۴۹ ه‌. ش) به جامعه جنوب، خارجی‌ها و کارمندان و کارگران شرکت نفت می‌پردازد. مجموعه داستان «رقص در انبار» را در سال ۱۳۵۲ ه‌.ش و داستان «آفتابگردان» را در سال ۱۳۵۵ ه‌.ش منتشر می‌کند.
این نویسندگان، صرفا به مسایل ملموس زندگی توجه کرده‌اند و همچون احمد محمود و ناصر تقوایی به سراغ دقیقه‌ها و غرایب زندگی در اقلیم جنوب نرفته‌اند؛ این نویسندگان اغلب از خود پیگیری نیز نشان نداده‌اند و به عنوان اقلیمی‌نویس هم مطرح نیستند. عابدینی در این باره می‌گوید: «منطقه‌گرایانی که از جنوب برخاسته‌اند بیش از توجه به غرایب، به کاوش در مسایل ملموس زندگی پرداخته‌اند. علی‌مراد فدایی‌نیا، زندگی کارگران بندر و درگیری‌های آنان را با کارفرمایان خارجی توصیف می‌کند، محمد ایوبی داستان‌هایی درباره مهاجرت مردم جنوب برای کار و نان به کشورهای خلیج فارس نوشت؛ علی مدرس نراقی زندگی کارمندان بندرهای پرت‌افتاده را به شیوه کافکایی تصویر کرد و عدنان غریفی متاثر از فاکنر، اضمحلال مظاهر بومی را درجنوب، از خلال نابودی نخلستان‌ها و سربرآوردن خانه‌های سیمانی به نمایش گذاشت اما هیچ‌کدام از این نویسندگان شکل ویژه خود را در ادبیات اقلیمی نیافتند و تمام تلاش خود را صرف آفریدن داستان‌های مدرنیستی کردند.»
عدنان غریفی: مجموعه داستان شنل‌پوش درمه (۱۳۵۵)
پرویز مسجدی: از جمله داستان‌نویس‌هایی که به نوشتن داستان‌های ساده و گزارشی پرداختند، پرویز مسجدی است. او مجموعه داستان‌هایش را به نام «بازی هر روز» در سال ۱۳۵۴ ه‌.ش منتشر می‌کند. داستان‌های او از نوع داستان‌های اجتماعی است که در سال‌های دهه ۱۳۳۰ ه‌.ش به شکل شتابزده نوشته می‌شد و تا نیمه دهه چهل ادامه داشت که اثر فقر و خرافات را گزارش می‌دهد. بازی هر روز (۱۳۵۴)، قصه بلند جزیره (۱۳۵۸) و روزهای مقاومت در خرمشهر (۱۳۶۰) از آثار اوست.
علی‌مراد فدایی‌نیا: حکایت‌ها (۱۳۵۰)، برج‌های قدیمی (۱۳۵۰)
اصغر عبداللهی: آفتاب در سیاهی جنگ گم می‌شود (۱۳۶۰)، سایبانی از حصیر (۱۳۶۹)، پشت آن مه (۱۳۶۴).
محمدرضا صفدری: سیانسبو (۱۳۶۸)، مجموعه «تیله آبی» و رمان «من پیر نیستم».
منیرو روانی‌پور: مجموعه «کنیزو» (۱۳۶۷)، رمان «اهل غرق» (۱۳۶۸)، مجموعه «سنگ‌های شیطان» (۱۳۶۹)، رمان «دل فولاد» (۱۳۶۹)، مجموعه «سریا سریا» و «کولی کنار آتش».
قاضی ربیحاوی: مرداد پای کوره‌های جنوب (۱۳۵۸)، نخل و باروت (۱۳۵۹)، حادثه در کارگاه مرکزی (۱۳۵۹)، وقتی که دود جنگ در آسمان دهکده دیده شد (۱۳۵۹)، خاطرات یک سرباز (۱۳۶۰)، رمان «گیسو» (۱۳۷۲)، «از این مکان» که مجموعه بهترین داستان‌هایش است.
نسیم خاکسار: گیاهک (۱۳۵۷)، نان و گل (۱۳۵۷)، روشنک کوچک (۱۳۵۹)، گام‌های پیمودن (۱۳۶۰)، دیروزی‌ها (۱۳۶۶)، قفس طوطی جهان خانم (۱۳۷۰).
از دیگر نویسندگان جنوبی شاپور قریب، پرویز زاهدی، حسن کرمی، منوچهر آتشی و مسعود میناوی هستند. قریب «جنوب گرم» را در سال ۱۳۴۶ ه‌.ش در جنگ اصفهان منتشر می‌کند. زاهدی «چل پلکان» را در سال ۱۳۴۵ه‌. ش، «عروج» را در سال ۱۳۵۳ه‌.ش و «کاشتن باد» را در سال ۱۳۴۶ ه‌.ش چاپ می‌کند. آثار منوچهر آتشی نیز از سال ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۶ ه‌.ش در «تماشا» چاپ می‌شود و در مجله «فردوسی» نیز در سال ۱۳۴۸ ه‌.ش داستان‌هایی درباره کشاکش درونی آدم‌های سردرگم می‌نویسد. میناوی «پناهگاه» را در سال ۱۳۴۶ ه‌. ش، «رهروان شب» را در سال ۱۳۴۵ ه‌.ش و «صفو» را در سال ۱۳۴۸ ه‌.ش منتشر می‌کند که درباره قاچاقچیان و یاغی‌ها است.
عنصر اصلی در داستان‌های اقلیمی جنوب دریا است. داستان‌های «لحظه صید» و «شال» از عظیم خلیلی، از دریا به عنوان عنصری برای ساختن فضا استفاده می‌شود. از دیگر ویژگی‌های داستان اقلیمی جنوب پرداختن به زندگی و محیط کارگری است. حسین دولت‌آبادی هم «کبودان» را در سال ۱۳۵۷ ه‌.ش درباره زندگی کارگران مهاجر در بنادر و جزایر جنوبی ترسیم می‌کند.
نویسندگان اخیر اغلب آثار خویش را در دهه پنجاه و پس از آن عرضه کردند. قابل ذکر است که ادبیات اقلیمی جنوب شکوفایی خود را در آثار کسانی چون احمد محمود، امین فقیری، ناصر موذن و ناصر تقوایی بروز داد.
گروه طرفه
جنگ اصفهان
پی‌نوشت