بناهای تاریخی تخریب شده توسط ظل‌السلطان

کاخ آیینه خانه بر کرانه زاینده رود؛ از بناهایی که به دست ظل‌السلطان نابود شد، عکس از ارنست هولتسر
در شرح حال مسعودمیرزا ظل‌السلطان آمده‌است که وی در مدت حکومت خود در اصفهان، برخی از عمارت‌های باقی‌مانده از دوره صفوی را نابود کرد و عمارت‌های دیگری را به مرز نابودی کشاند.
از این بناها جز نگاره‌ها یا نقاشی‌هایی که به دست هنرمندان اروپایی همچون اوژن فلاندن، پاسکال کوست و ارنست هولتسر، پدید آمده، اثری بر جای نمانده است.
تاریخچه
کاخ هفت‌دست و کوشک (پاویلون) آیینه‌خانه؛ عکس از ارنست هولستر، دوره قاجار
تصویر پل جوبی و کاخ هفت‌دست پیش از تخریب
پل جوبی امروز بازسازی شده اما اثری از کاخ هفت دست و آیینه خانه نیست
فرمانروایی سی و چهار ساله مسعودمیرزا ظل‌السلطان فرزند ناصرالدین‌شاه قاجار بر اصفهان، با ویرانی بیش از ۵۰ اثر و بنای تاریخی و باغ ایرانی در پایتخت دولت صفوی همراه بود. شهر اصفهان که در روزگار اوج شکوه خود دارای ۱۳۷ کاخ، ۱۶۲ مسجد، ۴۸ مدرسه، ۲۷۳ حمام و ۱۲ گورستان بود، در دوره ظل‌السلطان بیشتر شکوه و زیبایی خود را از کف داد. یکی از جهانگردان اروپایی در آن زمان نوشته است: لرد کرزن هم که در سال‌های پایانی فرمانروایی قاجاریان به ایران آمده بود درباره این ویرانی‌ها چنین می‌نویسد:
مهدی بامداد در شرح حالی که از ظل‌السلطان در کتاب شرح حال رجال ایران نوشته، اشاره کرده‌است که از کارهای بسیار زشت، ظل‌السلطان، قطع اشجار خیابان‌ها و تخریب شمار زیادی از ساختمان‌های زیبای صفوی در اصفهان بود. گرچه بنا به گفته بسیاری از صاحب‌نظران و مورخین (از جمله خود بامداد) علت اصلی این اقدام جنون‌آمیز، محو شکوه و عظمت عصر صفوی از دیدگان عموم توسط قاجارها بوده‌است (که پیوسته در تاریخ ایران تکرار شده است)، اما از قرار معلوم ظل‌السلطان، دلیل دیگری هم برای این اقدام ناشایست خویش داشته و آن این بوده که عمارات صفویه و زیبایی خیره‌کننده شهر اصفهان، توجه ناصرالدین شاه را به خود جلب ننماید.
در این ارتباط حتی چندین نفر از بازرگانان اصفهان حاضر شدند مبالغ هنگفتی به ظل‌السلطان بدهند تا وی را از این کار بازدارند و در مورد چهل‌ستون موفق شدند، اما با این وجود وی از تصمیم خود در بسیاری موارد منصرف نگردید و در نتیجه باغ‌ها و عماراتی که فهرست برخی از آن‌ها در ذیل آورده شده، به دست ظل‌السلطان و برخی امرای او، تخریب و ویران گردیدند.
منشا تخریب
تصویر آیینه‌خانه پیش از تخریب
مهدی بامداد در تحلیل این عمل زشت و وحشیانه ظل‌السلطان نوشته‌است:
جالب توجه‌است که پس از روی کار آمدن سلسله پهلوی، برخی از زیباترین آثار تاریخی مربوط به عصر قاجار (به‌ویژه آن‌ها که در طهران قرار داشتند)، به دست زمامداران پهلوی نابود گردید و در واقع همان کاری که قاجارها با بناهای تاریخی سلسله‌های قبل از خود، همچون صفویه و زندیه کرده بودند، توسط زمامداران پهلوی بر سر خودشان آمد و از آن جالب‌تر این که علی‌رغم این قبیل شرح و اخطارهای صاحب‌نظرانی چون مهدی بامداد، که در عصر پهلوی تقریر شده بود، بلافاصله پس از فروپاشی سلسله پهلوی، و در ماه‌ها و سال‌های نخست روی کار آمدن حکومت اسلامی در ایران، برخی از زیباترین آثار و ابنیه تاریخی عصر پهلوی، به کام نابودی کشانیده شدند که از آن بنای جمله زیبا و باشکوه آرامگاه رضاشاه پهلوی قابل ذکر است.
فیلم مستند
در فیلم مستند بوی فروردین که به بناهای تخریب شده صفوی اصفهان در دوران قاجار می‌پردازد، به ابنیه باغ سعادت آباد اصفهان به‌خصوص کاخ آیینه خانه نیز پرداخته شده و به صورت بازسازی کامل سه بعدی نمایش داده شده است. در فایل صوتی پیوست آواز زمان تخریب کاخ آیینه خانه آمده است.
فهرست بناهای تخریب‌شده
تالار سرپوشیده کاخ چهارباغ اثر پاسکال کوست
عمارت نمکدان
فهرست از ابنیه تخریب‌شده توسط ظل‌السلطان به شرح ذیل است:
کاخ‌ها و عمارت‌های تخریب شده
کاخ هفت‌دست و کوشک آیینه‌خانه
عمارت نمکدان
عمارت و سردر باغ هزارجریب
عمارت گلدسته
عمارت و باغ نقش جهان
عمارت جهان‌نما
عمارت صدری
کاخ فرح‌آباد
عمارت‌های مواجه شده با تغییرات کلی
کاخ چهارباغ
عمارت خورشید
تالار اشرف
باغ‌ها
بهشت برین
بهشت آیین
انگورستان
بادامستان
نارنجستان
باغ تخت
باغ آلوبالو (آلبالو)
باغ طاووس
باغ فتح‌آباد
باغ زرشک
باغ چرخاب
باغ محمود
باغ صفی میرزا
باغ قوشخانه (تغییرات کلی)
باغ نظر
باغ هزارجریب
گورستان
بقعه‌ها، بناها و تکیه‌های دوره صفوی در تخت فولاد
لازم به توضیح است که ظل‌السلطان علاوه بر فهرست فوق، اقدام به تخریب و نابودی حدود چهل باغ و عمارت دیگر، از باغ‌ها و عمارت‌های عصر صفوی در اصفهان نمود، که گرچه شهرت و اهمیت موارد مندرج در فهرست فوق را نداشتند، اما هریک در جای خود از شاهکارهای معماری عصر صفوی محسوب می‌شدند. ظل‌السلطان همچنین آینه‌کاری‌های روی ستون‌های عالی‌قاپو و چهل‌ستون را از میان برد و علاوه بر این دستور داد روی نقاشی‌های نفیس داخل چهل‌ستون را با گچ بپوشانند و نقاشان قاجاری بر روی آن‌ها نقاشی‌های کم‌ارزش خود را بنگارند. توصیف برخی از این عمارت‌های تخریب‌شده به‌دستور ظل‌السلطان، در برخی سفرنامه‌ها و به‌خصوص سفرنامه‌های مربوط به شرق‌شناسان و اروپاییانی که از اصفهان در عصر صفوی بازدید کرده‌اند، ذکر شده است.
باغ‌های تاریخی اصفهان
ظل‌السلطان