شهید اول

شیخ شمس الدین محمد بن مکی بن احمد عاملی نبطی جزینی معروف به شهید اول (۷۸۶–۷۳۴هق) مشهور به افقه الفقهاء، امام الاعظم از فقهای مشهور شیعه در قرن هشتم هجری قمری است. مهم‌ترین کتاب وی در فقه لمعه دمشقیه است که شروح متعددی بر آن نوشته شده است.
زندگی‌نامه
شهید اول در سال ۷۳۴ هجری قمری، برابر ۷۱۲ خورشیدی، متولد و در سال ۷۸۶ هجری قمری، برابر ۷۶۳ خورشیدی، در دمشق به جرم شیعه بودن کشته شد. ابوعلی محمد مکی در شهر روستای جزین در جنوب جبل عامل لبنان زاده شده است. به همین خاطر به وی لقب جزینی نیز داده‌اند. همسرش ام علی دختر اسدالدین صائغ دختر عموی پدرش بوده است. از شهید اول سه فرزند پسر و یک فرزند دختر بر جای مانده است که نام‌هایشان بدین قرار است:
شیخ رضی الدین ابوطالب محمد
شیخ ضیاء الدین ابوالقاسم علی
ابومنصور حسن
فاطمه ملقب به شیخه و سیده راویان و از بانوان فقیه تاریخ اسلام است.
همه فرزندان شهید از وی و از شخصی بنام سید تاج الدین معیه اجازه روایت داشته‌اند.
استادان
او از استادان بسیاری، مانند فخر المحققین پسر علامه حلی و سید ضیاءالدین عبدالله حلی و سید عمید الدین بن عبد المطلب حلی، آموزش دید. در میان صدها شهید از علمای شیعه جناب «شیخ شمس الدین محمد بن مکی» به شهید اول معروف و مشهور شد.
شهید اول به خاطر سفرهای مختلفی که به شهرهای گوناگون داشته است توانسته است از استادان گوناگونی بهره ببرد. بعضی از استادان وی بدین قراراند:
پدراش جمال الدین
اسدالدین ضایع
فخر المحققین
ابن معیه
عمیدالدین عمیدی
سید ضیاء الدین عبدالله حسینی
شیخ قطب الدین ابوجعفر محمد یکی از بزرگترین شاگردان علامه حلی
برهان الدین جعبری
شاگردان
شهید اول توانست شاگردان زیادی را تربیت کند. برخی از آن‌ها علاوه بر فرزندان وی به از این قرارند:
ابن اعرج
شیخ عبدالرجمن عتائقی
فاضل سیوری حلی
علی ابن حسن خازن
علامه امینی در کتاب «شهداء الفضیله» زندگانی ۱۳۰ نفر از علمای شیعه، از قرن چهارم هجری تا عصر خویش را گرد آورده است که چهل نفر آنها قبل از شهید اول کشته‌شده‌اند در عین حال این دو شخصیت به شهید اول و ثانی ملقب شده‌اند.
علت این نامگذاری و شهرت به شهید اول این است که جزینی از شخصیتهای طراز اول علما بوده و تا آن زمان سابقه نداشته که چنین شخصیتهای بزرگ علمی را با آن وضع دلخراش به قتل برسانند.
ماجرای کشته‌شدن
شهید اول در نشست‌های اهل سنت و مراکز علمی آنان حضور می‌یافت. برخی عالمان دینی به وی اتهام ارتداد زده و طوماری را علیه وی امضا کردند و در دادگاهی علی‌رغم انکار و تکذیب از جانب وی، وی را به اعدام محکوم کردند. شهید اول با وضع دلخراشی در روز پنج شنبه نهم جمادی‌الاولی سال ۷۸۶ هجری (۱۷ تیر ۷۶۳ شمسی) - در عهد سلطنت برقوق - به فتوای قاضی برهان الدین مالکی و تایید عباد بن جماعه شافعی در میدان قلعه دمشق با شمشیر کشته‌شد. جسدش را به دار آویختند و تا عصر آن روز سنگباران کردند. سپس جسد را از دار پایین آورده و آتش زدند و خاکسترش را به باد دادند.
او کتاب‌های زیادی را در علوم اسلامی نوشته‌است و از جمله کتاب‌های معروف او در فقه، کتاب است. این کتاب از گذشته تا به حال جزو کتاب‌های درسی در حوزه‌های علمی شیعی بوده‌است. او به تالیف کتابهای مهمی مانند ذکری الشیعه، الدروس الشرعیه، غایه المراد، و اللمعه الدمشقیه پرداخته که کتاب اخیر را به در خواست شمس الدین محمد آوی از یاران سلصان علی بن موید آخرین حاکم سربداران خراسان برای شیعیان آن خطه به نگارش درآورد.
دیدگاه‌های سیاسی
با توجه به این که اندیشه سیاسی مبتنی بر امور بنیادینی است که متکی بر آنها و با تجربه اوضاع اجتماعی معاصر اندیشه به تدوین می‌رسد شهید اول مبتنی بر این وضعیت به پاسخ گوئی معضلات فرهنگی و دینی زمانه خود پرداخت.
بنابراین ابتدا به رابطه عقل و شرع و نوع مواجهه احکام آنها با یکدیگر توجه شده و سپس دانش فقهی از نظر ولایت و اقتدار واجد آن بر امور حکومتی در عصر غیبت مورد بررسی قرار گرفت اصل ضرورت حکومت در هر دوره‌ای و بویژه دوران غیبت و خاستگاه این حکومت و حق حاکمیت مردم مطالعه شد.
البته او نیز مانند بیشتر فقهای شیعه ولایتی در حد امور حسبه برای فقها قائل است و احکام مربوط به حدود و جهاد را در دوران غیبت تعطیل می‌داند.
به نظر وی احکام اسلامی برای از بین بردن ظلم و ایجاد عدالت است و این جز به دست امام معصوم ممکن نیست و سپردن این امور به دست غیر معصوم در دوران غیبت حرام است.
ملزومات که شامل قضاوت وشرایط عزل قاضی در بخش بعدی مورد توجه قرار گرفته و در کار ویژه به مناصب عمده فقیه نظیر افتاء، قضاوت و اجرای احکام انتظامی اسلام و سایر اختیارات او بمانند تصرف در امور مالی و اقامه نماز جمعه می‌پردازد.
شهید اول سیاست را در قضاوت و متعلقات آن دیده که این خود نشان دهنده آن است که وی قضاوت را منصبی در حد حل و فصل دعاوی دیده و قاضی امکان تصدی بسیاری از مسوولیت‌های سیاسی اجتماعی را ندارد. نکته دیگری که شهید اول آن را مبسوط و عمیق مورد مطالعه قرار داده شرایط عزل قاضی است که هرگاه شخص از طرف امام معصوم منصوب باشد قضاوت بر او واجت عینی است و در مورد صلاحیت امام و فرمانروای ماذون و منصوب خود تردید کرد یا فردی را کامل‌تر از حاکم فعلی یافت یا کمبودی در مقبولیت عمومی حاکم فعلی مشاهده کرد می‌تواند وی را عزل کند. در غیر این صورت و در زمان غیبت بر تمام فقها واجب کفایی است و کسی نمی‌تواند قاضی را طبق میل خویش و بدون در نظر گرفتن مصالح عمومی و جانشین مناسب، عزل نماید رفتاری غیرمجاز تلقی می‌شود.
فرد و دولت و روابط متقابل آنها بخش دیگری است که در آن به جایگاه فرد در نظام سیاسی توجه شده‌است و علاوه بر نقش حمایتی فرد که سایر فقها بدان اشاره کرده‌اند سهم فرد در نصب و عزل کارگزاران نظام سیاسی و فرمانروایان در صورت نارضایتی مردم از آنان که توسط امام انجام می‌پذیرد مورد توجه جدی قرار گرفته‌است.
شهید اول نقش مشارکتی فرد را در اداره امور عمومی و حکومتی در صورت فقدان حاکم مهم تلقی کرده و به دلیل محوری بودن مقوله مصالح عمومی در نظام سیاسی مسلمانان، تعطیلی و توقف آن را مجاز نمی‌بیند البته شرط عدالت در این افراد، مشکل احتمال در مخاطره قرار گرفتن مصالح عمومی را منتفی می‌سازد.
حکومت نامطلوب بخش دوم انواع حکومتها تلقی شده که در آن، فرد بایستی از تبعیت و حمایت آن اجتناب نموده و آن را بر امام و نایبان وی ترجیح ندهد زندگی در قلمروی چنین حکومتی، هرگاه به قصد جلب منافع مادی یا دوستی با حاکم جائر به برقراری ارتباط با آن بپردازد ناپسند و مذموم تلقی می‌شود و شیوه زیست مناسب و مطلوب در این قلمرو به شکل تقیه برای حفظ امنیت جانی و مالی می‌باشد.
همچنین در راهکارهای حکومتی و همکاری سیاسی اجتماعی با حکومت جور، پذیرش ولایت از جانب حاکم جائر در جهت امر به معروف و نهی از منکر، بر اعتبار فقاهت و اجتهاد فرد تاکید شده و سایرین مجاز به این همکاری نمی‌باشند
تالیفات
به‌عقیده برخی، یکی از مهم‌ترین کتب شهید اول همان لمعه دمشقیه است. این کتاب در بردارنده تمام باب‌های فقهی به صورت ایجاز است و در آن استدلال‌های زیادی به کار رفته است. این کتاب چهار سال قبل از کشته‌شدن شهید اول نگاشته شده است. شیخ حر عاملی می‌گوید که شهید اول این کتاب را در حبس پیش از کشته‌شدن نگاشته است. علی دوانی می‌گوید وی که کتاب لمعه را شهبد برای علی ابن موید آخرین پادشا سربداران نوشته است.
اختصار الجعفر
الاربعون حدیثا
الاربعون مسئله
الاعتقادیه
الالفیه فی فقه الصلوه
الباقیات الصالحات.
البیان در فقه (مطبوع)
التکلیف یا تکلیفیه
جامع البین یا الجامع بین شرحی الاخوین
حاشیه شرح ارشاد علا مه حلی که نامش (غایه المراد فی شرح نکت الارشاد) می‌باشد
حاشیه قواعد علا مه
خلاصه الاعتبار فی الحج و الاعتمار
الدروس الشرعیه فی فقه الامامیه (مطبوع)
الذکری در فقه امامیه (مطبوع)
القواعد الکلیه فی الاصول و الفروع، که به (قواعد شهید) معروف است.
اللمعه الدمشقیه که جز کتابهای درسی حوزه علمیه‌است.
مجامیع ثلثه در سه مجلد.
النفلیه که با الفوائد المکیه که شرح شهید ثانی بر همان کتاب می‌باشد.
المزار.
المسائل، که به (مسائل ابن مکی) معروف است.
شهید ثانی
شهید ثالث
شهید رابع
شهید خامس
شهدای پنجگانه