کتاب ایقان

ایقان از آثار بهاءالله شارع دین بهائی است. این کتاب در اواخر دوره اقامت بهاءالله در بغداد (۱۲۷۸ ه.ق. مطابق با ۱۸۶۲ میلادی) در طی یک یا دو شبانه روز نگاشته شد. به اعتقاد بهائیان این کتاب نیز مانند دیگر آثار بهاءالله وحی منزل از خداوند بر او بوده‌است. این کتاب در جواب سوالات حاجی میرزا سید محمد خال، دایی سید علی محمد باب نگاشته شده‌است. کتاب ایقان در مورد بیان اسرار کتب آسمانی ادیان قبل و توضیح معانی بشارت‌های آنها در مورد علامت‌های ظهور منجی از قبیل معنای قیامت، تاریک شدن خورشید، سقوط ستارگان و دیگر علامت‌ها می‌باشد. این کتاب به زبان فارسی نوشته شده‌است. ادوارد براون، خاورشناس نامدار انگلیسی، درباره این کتاب می‌گوید: «اثری‌است سخت بسزا، با سبکی پرصلابت، روشن در استدلال، مجاب‌کننده در اثبات و در آن آگاهی از انجیل، قرآن و سنن کم پدیدار نیست.»
محتوا
چنان‌که از متن این کتاب مستفاد می‌شود پرسش‌های حاجی میرزا سید محمد عبارت بوده‌است از سوال در علامات ظهور موعود، مسئله خاتم‌النبیین، موضوع قیامت کبری، مسئله رجعت پیغمبر و ائمه اطهار، لقاءالله در یوم قیامت، مسئله تحریف کتب آسمانی، حشر و نشر و زنده شدن مردگان، مسئله سلطنت و قدرت مظهر موعود و سوالاتی از این قبیل که پاسخ همه آن‌ها به شیوه‌ای منظم در آن کتاب داده شده‌است. ورقه سوالات حاجی میرزا سید محمد که به خط خودش نوشته شده در بین صفحات ۴۰ و ۴۱ در کتاب خاندان افنان (تالیف محمدعلی فیضی، طبع طهران ۱۲۷ بدیع) آورده شده‌است.
نامگذاری کتاب
این کتاب در ابتدا به نام رساله خالویه و استدلالیه معروف بود. چنانچه بهاءالله در لوحی می‌نویسد: «باید امنای حق به مصلحت امر ناظر باشند چه که اعدای خارجه و داخله به تمام حیله ظاهر شده‌اند. چنانچه ظهور قبلم (سید علی محمد باب) خبر داده و همچنین در الواح پارسیه که به استدلالیه معروف است از قلم علمیه اخبار این ایام ذکر شده.». بهاءالله در عکا نام این کتاب را ایقان گذاشت؛ و اما در مورد نامگذاری این کتاب می‌توان ۳ مطلب ارائه نمود؛ ابوالفضائل در کتاب فرائد (صفحه ۵۹۰) نوشته‌است: "لفظ ایقان دال است که مندرجات آن از عالم یقین نازل شده، نه از عوالم شک و ظن و گمان و تخمین…". و اینکه این کتاب را به ایقان نامیده‌اند، ممکن است به این مناسبت باشد که وصول از مرحله ایمان که مرحله ابتدائی است به مرحله ایقان و اطمینان که مراحل نهائی است، مستلزم وقوف بر چنین حقائق معنوی و کشف چنین اشارات و رموز دینی تلقی شده است. دو لفظ ایمان و ایقان از همان سرآغاز کتاب مذکور آمده و گفته‌است: "جوهر این باب آنکه سالکین سبیل ایمان و طالبین کوس ایقان باید نفوس خود را از جمیع شئونات عرضیه پاک و مقدس نمایند.". ایقان مرتبه‌ای از معرفت است که در آن جائی برای ظن و گمان و تردید و سوال باقی نمی‌ماند و کلام حق به عنوان جوهر حقیقت پذیرفته می‌شود. ایمان حقیقی چنان‌که در الواح شتی و کتاب مستطاب اقدس آمده اعتقاد تزلزل ناپذیر به این است که مظهر الهی "یفعل ما یشاء و یحکم ما یرید" است و مصداق این سخن: "پس سر تسلیم نه و توکل بر رب رحیم به…". و نیز بهاءالله در یکی از الواح که به افتخار ابن اصدق در تاریخ ۱۹ رجب ۱۳۰۸ ه. ق نوشته شده است، می‌نویسد: "… و آنچه نازل شد مابین عباد به رساله خال معروف و نظر به حکمت بالغه از بعد اسم خال را برداشتند و به کتاب ایقان موسوم گشت. …".
غلط‌های اولیه کتاب و اصلاح پیروان
یکی از غلط‌های کتاب ایقان: آیه ۲۰۶
برای اولین (و دومین بار) چاپ سنگی این کتاب در ۱۸۸۲ (۱۸۸۹) در بمبئی بود که شامل ایرادات در زبان عربی و در آیات قرآن بود که در چاپ اولیی سربی (چاپ سوم کتاب) که در مصر انجام شد اصلاحات مربوط به ایرادات زبان عربی و آیات قرآن با اجازه میرزا حسینعلی انجام شد. از آنجا که در چاپ اول این کتاب حسینعلی خود را در مقابل صبح ازل «عبد» خوانده بود و او را به عنوان «مصدر امر» در نظر آورده بود (که موجب استناد ازلیان می‌شد) بهائیان تصمیم گرفتند که این کتاب را بر طبق مصالح خود اصلاح کنند. در این تغییرات زعمای بهائیت در اولین چاپ سربی کتاب، آیات تحریف شده را برخلاف منظور استدلال حسینعلی میرزا حذف، و به جای آن آیه صحیح را منظور کردند.
حسین‌علی میرزا در موارد متعددی آیات قرآن را تحریف نموده و از تغییرات داده شده به آیات استفاده به مطلوب نموده‌است. گرچه جانشینان او تغییرات در لفظ و معنا را بر خلاف سیر بیانات و استدلالاتش به آیه صحیح تغییر دادند. در زیر نمونه‌هایی از تغییر (و یا تحریف برای مصادره به مطلوب) که در چاپ اول (از روی دستخط) بوده آورده شده‌است:
آیه غلط در ایقان
آیه درست
یوم یاتی الله فی ظلل من الغمام
هل ینظرون الا ان یاتیهم الله فی ظلل من الغمام
ولکن البر ان تومنوا بالله و الیوم الاخر
و لکن البر من آمن بالله و الیوم الاخر
و ان کبر علیک اعراضهم فان استطعت فابتغی فی الارض
و ان کان کبر علیک اعراضهم فان استطعت ان تبتغی نفقا فی الارض
کحمر مستفره من القسوره
کانهم حمر مستنفره فرت من قسور
والابرار یشربون عن کاس
ان الابرار یشربون من کاس
اولئک یسئوا من رحمه الله
اولئک یئسوا من رحمتی
لیتنی مت قبل موقفی هذا ام کنت
لیتنی مت قبل هذا و کنت
و اذا لقوا الذین آمنو قالوا آمنالله علیم بما فی الصدور
اذالقوکم قالواآمنا.. علیم بذات الصدور
و نفخ فی الصور ذلک رجع بعید
و نفخ فی الصور ذلک یوم الوعید
ولکنه رسول‌الله
و لکن رسول‌الله
او در مواردی برای اثبات دعاوی خود، آیات قرآن مجید را تحریف کرده، تا گفته‌هایش بدون مدرک و استناد به نصوص نباشد. از آن جمله: در بیان و ذکر اشارات و تلویحاتی که مبین «ظهور الله» است، به آیه ۲۱۰ سوره بقره استناد می‌کند که: «چنانچه می‌فرماید ( یوم یاتی الله فی ظلل من الغمام )، و علما ظاهر بعضی این آیه را از علائم قیامت موهوم که خود تعقل نموده‌اند گرفته‌اند که مضمون آن این است که روزی که می‌آید خدای در سایه‌ای از ابر ».
برای حدود دو دهه پس از نگارش، ایقان به صورت دستی و دست‌نویس در بین مردم پخش شد و در این کپی‌ها خطاهای نگارشی در بین نسخ خطی آن پدیدار شد. بهاءالله طی لوحی خطاب به ملا علی‌اکبر شهمیرزادی، حاجی آخوند، از ایادیان امرالله، بیان می‌کند، شماری از دست‌نویس‌های کتاب ایقان در این سرزمین (عکا) هستند ولی همه بی‌غلط نیستند.
، لیتوگرافی دوم (بمبئی ۱۸۹۳)
ایقان، کتاب
ایقان، کتاب