منوچهر متکی

منوچهر متکی (۳ فروردین ۱۳۳۲ - بندر گز) سیاستمدار و فعال سیاسی‌ای است که وزیرخارجه پیشین و نماینده دوره‌های اول و هفتم مجلس شورای اسلامی بوده‌است. وی وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران در سال‌های ۱۳۸۴ تا ۱۳۸۹ بوده‌است. وی همچنین در سال‌های آخر دهه شصت عضو تیم مذاکره‌کننده ایران در جریان تصویب قطعنامه ۵۹۸ بوده‌است. از متکی به عنوان اولین کسی یاد می‌شود که در سال ۱۳۷۰ و در زمان معاونت بین‌الملل وزارت خارجه میزبانی کنفرانس سران کشورهای اسلامی را برای ایران به ارمغان آورده است. همچنین میزبانی اجلاس سران کشورهای عدم تعهد که از آن به عنوان بالاترین سطح حضور سران کشورهای مختلف در ایران یاد می‌شود را نیز متکی در زمان وزارت خود برای جمهوری اسلامی به ارمغان آورده است. بر اساس اعلام رسمی دولت ژاپن، «نشان درجه یک خورشید تابان» در روز سه‌شنبه ۱۶ آبان سال ۲۰۱۷ در کاخ امپراتوری و با حضور امپراتور و نخست‌وزیر ژاپن به ایشان اهدا شده‌است.
زندگی و تحصیلات
وی در ۳ فروردین ۱۳۳۲ در روستای گزشرقی از توابع شهرستان بندر گز زاده شد. در سال ۱۳۵۵ مدرک کارشناسی علوم اجتماعی خود را از دانشگاه الامین بنگلور هندوستان دریافت کرد و دوره کارشناسی ارشد روابط بین‌الملل را در سال ۱۳۷۱ در دانشگاه تهران گذراند. او به زبان انگلیسی (مکالمه و ترجمه) مسلط بوده و با زبان‌های اردو و ترکی استانبولی نیز آشنایی دارد.
آخرین مدرک تحصیلی رسمی وی در سوابق ثبت شده‌اش در سازمان بازنشستگی کشوری دیپلم علوم طبیعی است.
انتخابات ریاست جمهوری دوره نهم
متکی ریاست ستاد انتخاباتی تهران منتخب شورای هماهنگی نیروهای انقلاب اسلامی (هسته اولیه اصولگرایان در انتخابات ریاست جمهوری)؛ علی لاریجانی را در نهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری، به عهده داشت.
وزارت امور خارجه
منوچهر متکی پس از انقلاب اسلامی در بخش‌های مختلف وزارت امورخارجه دارای پست‌های مهمی بوده و مراتب ارتقاء را بطور تدریجی طی کرده‌است. از مهمترین دستاوردهای دوران حضور وی در وزارت خارجه به دست آوردن میزبانی و ریاست جنبش عدم تعهد در سال ۱۳۸۸ بود که دو سال بعد در سال ۱۳۹۱ در تهران برگزار گردید.
محمود احمدی‌نژاد در تاریخ ۲۳ مرداد ۱۳۸۴ وی را به برای تصدی وزارت امور خارجه به مجلس شورای اسلامی معرفی کرد. او در تاریخ ۲ شهریور ۱۳۸۴ وزیر امور خارجه ایران شد. متکی در ۲۲ آذر ۱۳۸۹ از این سمت به نحوی غیر مرسوم برکنار شد و علی‌اکبر صالحی به‌عنوان سرپرست جدید وزارت امور خارجه معرفی شد. در زمان ابلاغ حکم برکناری، متکی به منظور ابلاغ پیام احمدی‌نژاد به رئیس جمهور سنگال در آن کشور به سر می‌برد.
برکناری بی‌سابقه و پر حاشیه
منوچهر متکی با ۵ سال و ۴ ماه طولانی‌ترین سابقه وزارت در دو دولت احمدی‌نژاد را داراست. از این رو به وی لقب «شیخ الوزرا» نیز داده شده‌است. متکی در بیست و دوم آذر ماه ۱۳۸۹ در حالی که به منظور ابلاغ پیام محمود احمدی‌نژاد در سنگال به سر می‌برد، از سمت خود برکنار شد. متکی حین مذاکره و توسط رئیس جمهور سنگال از عزل خود باخبر شد. متعاقبا دولت سنگال این اقدام را توهین‌آمیز تلقی کرده، سفیر خود را از تهران فراخواند. عزل وی آغازی بر شکل‌گیری انتقادات بر رئیس جمهور در خصوص تصمیمات حلقه‌ای موسوم به جریان انحرافی گردید که در بسیاری از برکناری‌ها موثر بود. مجلس در این باره از دولت توضیح خواست که او در پاسخ اظهار داشت ایشان را من برای ماموریت نفرستاده بودم. وی در خصوص اینکه چه کسی وزیر امور خارجه ایران را به ماموریت کاری خارج از کشور فرستاده‌است توضیحی نداد.
منوچهر متکی در اعتراضی تلویحی به مراسم تودیع غیرمتعارف و شتابزده‌ای که برای وی ترتیب داده شد حاضر نشد. محمدرضا رحیمی معاون اول احمدی‌نژاد در این مراسم گفت متکی قبلا در جریان عزل خود قرار گرفته و حتی از تاریخ مراسم تودیع نیز اطلاع داشته‌است. متکی با تکذیب این سخنان گفت که از پیش در جریان برکناری‌اش قرار نگرفته و از مراسم تودیع و معارفه نیز بی‌اطلاع بوده‌است، برکناری‌اش در حین انجام ماموریت توسط محمود احمدی‌نژاد را «غیر اسلامی و توهین آمیز» خواند. شیوه برکناری وی انتقادات گسترده‌ای را در سطح نظام جمهوری اسلامی نیز به همراه داشته‌است.
موضوع برکناری پرحاشیه وی یکی از سوالات محوری نمایندگان مجلس در احضار رئیس جمهور ایران به مجلس بود که البته از سوی رئیس جمهور به آن پاسخی داده نشد.
بنابر اطلاعات منتشره از سوی خبرگزاری مهر، عزل متکی به دلیل مشاجره وی با حمیدرضا بقایی، نماینده ویژه رئیس‌جمهور در امور آسیا انجام گرفته‌است. بعد از انتصاب نمایندگان ویژه رئیس‌جمهور در روابط خارجی ایرانی (موازی‌کاری با وزارت امور خارجه)، بقایی به عنوان نماینده ویژه در قاره آسیا انتخاب شد. وی در خلال سخنرانی در همایش «ایران، پل پیروزی» گفته بود: «امپراتوری عثمانی حدود ۱۰۰ سال قبل، تعداد معینی از ارامنه را قتل‌عام کرده و در حال حاضر با وجود از بین‌رفتن امپراتوری عثمانی، ارمنستان از ترکیه می‌خواهد که در این مورد به‌طور رسمی عذرخواهی کرده و غرامت پرداخت کند.» این سخنان وی مورد اعتراض دولت ترکیه قرار گرفت و متکی (وزیر امور خارجه وقت) این سخنان را نسنجیده خواند. چند روز بعد نیز حکم عزل متکی در حین یک سفر دیپلماتیک رسمی به دست وی رسید. یک روز بعد از این عزل، سنگال، سفیرش را از ایران فراخواند.
وی که در اسفند ماه سال ۱۳۹۱ یک روز پس از افشای تصمیمش مبنی بر کاندیداتوری در انتخابات ریاست جمهوری یازدهم، به دانشگاه شهید رجایی جهت شرکت در سمینار "دانشجوی پیشرو ، انتخابات پیش رو " رفت و در پاسخ به سوالی پیرامون ماجراهای سنگال گفت:" هر زمان که هم من هم آقای احمدی نژاد شخصیت عادی شدیم و سمتی نداشتیم به توضیح کامل در مورد این موضوع خواهم پرداخت." که تا امروز در این مورد موشکافی ننموده است.
نظرات گروه‌ها و سیاسیون مختلف نسبت به برکناری متکی
«علی لاریجانی» رئیس مجلس شورای اسلامی در آغاز نشست علنی مجلس در این خصوص گفت: «حق این بود که چنانچه قصد بر جابجایی بود، با حفظ حرمت انجام گیرد، نه در حین سفر وزیر امور خارجه در خارج از کشور.»
«علیرضا زاکانی» هم می‌گوید: «… سبک کار از مروت و روحیه پهلوانی دور است… بزرگان و نام‌آوران، حریف و دشمن خود را این‌گونه حذف نمی‌کردند چه برسد به مدیر باسابقه خود».
«علاءالدین بروجردی»، رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی هم گفت که از این خبر، «شوکه» شده‌است.
«علی مطهری» نماینده تهران هم در پاسخ به سوالی که نظر وی را درباره عزل متکی جویا شده بود، گفت: «نحوه عزل ایشان برای همه مردم مورد سوال است و آقای رئیس جمهور باید به مردم پاسخ بدهند که عزل وزیر خارجه در حال ماموریت به‌طوری‌که ایشان خبر عزل خود را از رئیس جمهور سنگال بشنود چه ضرورتی دارد؟»
«قدرت‌الله علیخانی» نماینده مردم قزوین هم در خصوص برکناری ناگهانی وزیر امور خارجه با بیان این که متکی با «بدترین شیوه» برکنار شد، گفت: «ایشان در سفر آفریقایی و در حال مذاکره با همتای آفریقایی خود بوده‌است. حق این بود که اگر قصد برکناری وجود داشت، پس از بازگشت وی از سفر صورت می‌گرفت. نتیجه چنین کاری این است که دنیا به خاطر رفتاری که با وزیر خود می‌کنیم به ما می‌خندد. کشورها برای کار خود بیش از این حساب و کتاب دارند… من با این که چندان با آقای متکی نزدیک نیستم و تنها به عنوان عضو کمیسیون امنیت ملی با ایشان آشنایی دارم، اما می‌دانم ایشان برای انجام وظیفه خود شبانه‌روز در سفر بود. دست کم برای قدردانی از وظیفه‌شناسی ایشان باید صبر می‌شد تا جابجایی پس از بازگشت ایشان از سفر صورت می‌گرفت.»
«حمید رسایی» نماینده مردم تهران گفت: «براستی دلیل این شتابزدگی‌ها چیست؟ مثلا آیا رئیس جمهور قدرت برکناری آقای متکی زمانی که پایش روی زمین و در خاک ایران بود را نداشت؟…. بعید نیست دیر یا زود منتظر چند برکناری دیگر باشیم مثلا برکناری آقایان مصلحی، محصولی، میرکاظمی، سردار وحیدی، خانم وحید دستجردی و حتی آقای زریبافان.»
«فلاحت‌پیشه»، دیگر نماینده مجلس هم در حالی که سعی می‌کند این امر را در چارچوب اختیارات رئیس جمهوری «عادی» دانسته و بر صبر تا روشن شدن زوایای موضوع تاکید می‌نماید، می‌افزاید: «بعید می‌دانم این اقدام بدون توجه به نظر مقام معظم رهبری صورت گرفته باشد و معتقدم آقای احمدی‌نژاد حتما ملاحظه نظر رهبری را درباره اصل قضیه و نه صورت کار نیز داشته‌اند».
اما هواداران آقای احمدی‌نژاد بدون اشاره به نحوه غیر متعارف این برکناری، آن را تایید و از آن دفاع می‌نمایند! «علی‌اکبر جوانفکر»، مشاور مطبوعاتی آقای احمدی‌نژاد و مدیرعامل خبرگزاری دولتی ایران، درباره دلیل برکناری آقای متکی گفته‌است که «ایجاد تحولات گسترده در عملکرد دستگاه سیاست خارجی کشور»، مهمترین دلیل این تغییر بوده‌است.
«رجا نیوز» سایت نزدیک به دولت نیز، که عملکرد آقای منوچهر متکی را غیرقابل قبول خوانده و عنوان نموده که «احمدی‌نژاد مدت‌ها قبل به دنبال تغییر او بوده‌است» و توجیهات عجیب و متناقضی درباره نحوه برکناری متکی داشته‌است. رجا نیوز در یک جا می‌نویسد: «برای اولین بار، سه سال پیش در پی اختلاف متکی با یکی از سفرای ایران در اروپا می‌خواسته او را عزل کند. در ابتدای دولت دهم نیز گویا به دلیل نرسیدن به جمع‌بندی درباره گزینه جایگزین، متکی در صدر ریاست وزارت امور خارجه مانده بود. آخرین بار چهار ماه قبل وقتی احمدی‌نژاد نماینده‌های ویژه خود را در کشورهای جهان معرفی کرده بود متکی تهدید به استعفا نموده بود. بالاخره احمدی‌نژاد به آرزوی دیرین خود در تعویض متکی جامه عمل پوشانید و علی‌اکبر صالحی را به جای او نشاند.» و در جای دیگر می‌گوید: «احمدی‌نژاد و نهاد ریاست جمهوری نمی‌دانسته‌اند که متکی به سنگال سفرکرده تا پیام احمدی‌نژاد را ببرد وقرار بوده او هفته قبل در سفر به اندونزی پیام احمدی‌نژاد را به سنگال هم ببرد.»
زاکانی به عنوان یکی از چهره‌های شاخص اصولگرا می‌گوید: «این جابه‌جایی سریع و غافلگیرانه - دست‌کم در شرایط حاضر - توان ما را برای دفاع از اصول‌گرایی رئیس‌جمهوری کم کرده‌است. وی همچنین می‌افزاید: «آیا افرادی که برای خود شان قایل هستند و از ریخته شدن آبروی شخصی و سابقه مدیریتی خود واهمه دارند، حاضر می‌شوند در چنین کابینه‌ای مسئولیت بپذیرند؟»
نقد موازی کاری در وزارت امور خارجه
سید رضا اکرمی نماینده مردم تهران در مجلس هشتم اعتقاد دارد که وقتی مقام معظم رهبری نسبت به عدم موازی کاری در عرصه سیاست خارجی تاکید کردند و گفتند کار باید فقط وزارت‌خارجه متمرکز شود انتظار آن بود که احمدی‌نژاد توجه کند. ادامه فعالیت نمایندگان ویژه رئیس جمهور بعد از سخنان رهبری توجیه ندارد و می‌بایست در جهت برآورده کردن انتظارات ایشان عمل می‌شد.
وی در مورد خبر برکناری متکی افزود: ثبات در مدیریت مخصوصا آنجا که موفق عمل شده، امری ضروری و با اهمیت است از این رو معتقدم وقتی کارنامه عملکردی متکی در وزارت خارجه خوب بوده، ادامه کار وی مقبول است.
علیرغم شواهدی مبتنی بر رضایت سران نظام از عملکرد متکی بعد از دوره چهارساله، وی آخرین وزیری بود که توسط احمدی‌نژاد رئیس جمهور وقت معرفی شد. بعدها در جریان یک نشست خصوصی میان احمدی‌نژاد و حامیانش در سال ۹۰ احمدی‌نژاد مطالبی را مبنی بر از ابتدا با متکی موافق نبوده ایراد کرد.
حضور در انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۹۲
منوچهر متکی در سال ۱۳۹۲، یکی از جدی‌ترین گزینه‌های کاندیداتوری یازدهمین انتخابات ریاست جمهوری به‌شمار می‌رفت. وی به عنوان گزینه اصلی جبهه پیروان خط امام و رهبری به عنوان مهم‌ترین تشکل اصولگرایان خود را برای خرداد ۹۲ آماده می‌کرد.
وی در نامه‌ای خطاب به خانواده‌های محترم ایرانی کاندیداتوری خود را در یازدهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری اعلام کرد.
در راستای فعالیت‌های تبلیغاتی خود با ماشین دولتی و هیئت همراه به سینمای آزادی رفت و به تماشای فیلم تهران ۱۵۰۰ نشست.
متکی باحضور در ائتلاف پنج‌گانه که متشکل از وی، یحیی آل اسحاق، سید محمدحسن ابوترابی‌فرد، محمدرضا باهنر و مصطفی پورمحمدی بود شرکت کرد این ائتلاف اعلام کرده بود که نهایتا یک نفر معرفی و برای ثبت نام به وزارت کشور می‌رود. همین اتفاق نیز رخ داد و علی‌رغم اینکه بر اساس تفاهم نسبی و نه نظرسنجی‌ها، سید محمدحسن ابوترابی‌فرد به عنوان خروجی این ائتلاف معرفی شد که با مخالفت متکی روبرو شد و خود را در نظرسنجی‌ها اول و نماینده این ائتلاف دانست و وارد عرصه انتخابات شد.
وی در ۲۱ اردیبهشت ۹۲ آخرین روز ثبت نام انتخابات ریاست‌جمهوری ایران (۱۳۹۲) با حضور در وزارت کشور در انتخابات شرکت کرد. و نهایتا در جمع ۱۹ نفر سرشناسی قرار گرفت که صلاحیتشان توسط شورای نگهبان تایید نشد.
مسئولیت‌ها
نماینده مجلس شورای اسلامی (دوره اول- عضو کمیسیون خارجی): ۱۳۵۹
رئیس اداره هفتم سیاسی- وزارت امورخارجه: ۱۳۶۳
سفیر جمهوری اسلامی ایران در ترکیه:۱۳۶۴
مدیر کل اروپای غربی وزارت امورخارجه:۱۳۶۸
معاون امور بین‌الملل وزارت امورخارجه:۱۳۶۸
معاون حقوقی، کنسولی و امور مجلس وزارت امورخارجه:۱۳۷۱
سفیر جمهوری اسلامی ایران در ژاپن: ۱۳۷۳
مشاور وزیر امورخارجه:۱۳۷۸
معاون ارتباطات سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی: ۱۳۸۰(مامور ۲سال)
نماینده مجلس شورای اسلامی (دوره هفتم- رئیس کمیته روابط خارجی کمیسیون امنیت ملی):۱۳۸۳
وزیر امور خارجه در دولت نهم و دهم (از ۱۳۸۴ تا ۱۳۸۹)