آب‌بازسانان

آب‌بازسانان یا آب‌بازان راسته‌ای از پستانداران هستند که شامل نهنگ‌ها، دلفین‌ها و گرازماهیان می‌شود. آب‌بازسانان پستاندارانی دریایی هستند که با شرایط زیست در آب سازگار شده‌اند. بدن آن‌ها دوکی‌شکل است و دست‌های آن‌ها به صورت باله درآمده‌است. باله‌های کوچک پشتی آن‌ها اندامی تحلیل‌رفته هستند و در طول فرگشت ساختار و کاربرد آن‌ها ساده‌تر شده‌است. این باله‌های پشتی به ستون فقرات نچسبیده‌اند و در درون بدن پنهان هستند.
آب‌بازسانان تقریبا بی‌مو هستند و پوششی از پیه زیر پوست آن‌ها را پوشانده‌است که امکان شنا در آب‌های سردتر را به آن‌ها می‌دهد. آب‌بازسانان به خاطر هوش بالای خود معروفند. دانش مطالعه آب‌بازان را آب‌بازشناسی می‌نامند.
پستاندار بودن
آب‌بازسانان پستاندارند و این یعنی که عضوی از رده پستانداران به‌شمار می‌روند. نزدیک‌ترین خویشاوندان آن‌ها جفت‌سمان، همانند اسب آبی و آهو، به‌شمار می‌روند.
از نشانه‌های پستاندار بودن آب‌بازسانان می‌توان به خون‌گرم بودنشان، تنفس از راه شش، شیردهی به نوزادانشان، و درآوردن مو - هرچند به میزان کم - اشاره کرد.
تغذیه
آب‌بازسانانی همچون نهنگ عنبر، نهنگ سفید، دلفین‌ها، گرازماهی‌ها در دهان خود دندان دارند و از آن برای شکار ماهی و ماهی مرکب و دیگر جانداران دریایی بهره می‌گیرند. آن‌ها غذا را نمی‌جوند بلکه به یکباره فرو می‌برند؛ این کار برای شکارچیانی همچون نهنگ قاتل - که طعمه‌های بزرگی چون خوک‌های دریایی را شکار می‌کنند - ابتدا با تکه‌تکه کردن طعمه آغاز می‌شود و سپس هر بخش کوچک بلعیده می‌شود.
آب‌بازسانان بی‌دندان اما در دهان خود به جای دندان، صفحه‌های شانه‌ای دارند که وظیفه تصفیه آب و به دام انداختن جانداران ریزی همچون کریل‌ها را بر عهده دارند. این صفحات از جنس کراتین ساخته شده‌اند؛ همان ماده‌ای که تشکیل دهنده ناخن‌های آدمی است. همه بی‌دندان‌ها اما از پلانکتون‌ها تغذیه نمی‌کنند و نهنگ‌هایی همچون نهنگ گوژپشت از ماهی‌های کوچکی چون ساردین و شاه‌ماهی تغذیه می‌کنند. غذای اصلی نهنگ خاکستری نیز سخت‌پوستان ریز اعماق آب‌ها است.
فرگشت
آب‌بازسانان بازماندگان تیره رائولیده از جفت‌سمان هستند که به سم‌های جفت‌گونه خود، اندام‌های ریزشان، و گوشی که همانندی بسیاری به نهنگ‌های نخستین دارد، شناخته می‌شوند. منشا خشکی این جانوران از نیاز آن‌ها به بالا آمدن به سطح آب و تنفس آشکار است؛ استخوان‌های باله‌های آن‌ها نیز همانند پستانداران خشکی است، از جمله نشانه‌های وستیجیال پای عقبی که از نیاهای چهارپایشان به جا مانده‌اند.
این پرسش که چگونه پستانداران خشکی‌زی به جانورانی ساکن اقیانوس تبدیل شدند تا دهه ۱۹۷۰ در هاله‌ای از ابهام قرار داشت. در این سال کشفیاتی در پاکستان به وقوع پیوستند که چگونگی این‌گذار را روشن‌تر کردند:
137px
137px
137px
137px
128px
152px
پاکیستوس
امبولوستوس
کوچیستوس
پروتوستوس
نهنگ جان جوک (آب‌بازسانان بی‌دندان)
کوسه‌دندان (آب‌بازسانان دندان‌دار)
تا سال ۱۹۹۹ میلادی، باور دانشمندان بر این بود که آب‌بازسانان به تک‌سم‌سانان نزدیک‌تر هستند و جفت‌سم‌سانان شاخه پایه‌ای کلادی از سم‌داران هستند. تا آن هنگام گمان بر این بود که میان‌پنجه‌سانان، که گروهی منقرض‌شده از پستانداران سم‌دار گوشتخوار یا همه‌چیزخوار بودند، گروه خواهر آب‌بازسانان به‌شمار می‌روند.
ون والن و زالای نشان داده بودند که پیوند مشخصی میان این گروه از پستانداران و آب‌بازسانان وجود دارد. آن‌ها بخش‌هایی از بدن همانند گرگ داشتند؛ کناره‌ای بلند، توانایی راه رفتن بر پا و انگشتان پا، و به احتمالی سم. به علاوه، بیشتر آن‌ها دندان‌هایی بزرگ و خردکننده داشتند که بر خلاف بیشتر جفت‌سم‌سانان، نشان از رژیم غذایی گوشتخواری داشت. ارتباط میان میان‌پنجه‌سانان و آب‌بازسانان از بررسی ریخت‌شناسانه جمجمه، دندان، و استخوان پساجمجمه تعدادی از ابتدایی‌ترین نهنگ‌ها با نام‌های پروتوستوس، پاکیستوس، رودوستوس، و آمبولوستوس سرچشمه می‌گیرد. در آن هنگام اغلب پژوهشگران مخالف این ایده بودند که آب‌بازسانان نوعی جفت‌سم باشند چرا که آب‌بازسانان و جفت‌سم‌سانان دارای تفاوت‌های ظاهری بنیادین بودند؛ پاهای پشتی آن‌ها از میان رفته و تنها چند اندام زائدمانده کوچک باقی‌مانده‌اند، بدنشان همانند ماهیان شده و سوراخ بینی آن‌ها به بالای سر رفته‌است. قوزک پا که از جمله بخش‌های بارز بدن در جفت‌سم‌سانان است در هیچ‌یک از آب‌بازسانان کنونی وجود ندارد و سنگواره‌های یافت شده از نهنگ‌های باستانی تا آغاز دهه نخست هزاره سوم میلادی یا بخش پای عقبی نداشتند یا اندک استخوان‌های باقی‌مانده از آن‌ها آنچنان تحلیل رفته بودند که امکان شناسایی قوزک پا و دیگر ویژگی‌های استخوانی مربوط به آن بخش وجود نداشت. دهه ۲۰۰۰ میلادی اما این باور را به کلی دگرگون کرد؛ هنگامی که انبوه داده‌های علمی به دست آمده از آزمایش‌های مولکولی و نیز یافته‌های جدید زیست‌باستان‌شناسی نشان دادند که آب‌بازسانان نه تنها در راسته جفت‌سم‌سانان قرار دارند که نزدیک‌ترین گروه به آن‌ها تیره اسب‌آبیان است.
امروزه اگرچه ارتباط این گروه فراگیر (مونوفیلتیک) پستانداران با جفت‌سم‌سانان میان‌پنجه‌سان مشخص است، ولی هنوز آشکار نیست که آیا آن‌ها آرایه‌ای خواهر از نیاکان آب‌بازسانان بوده‌اند یا آب‌بازسانان خود از درون گروهی هم‌نیای میان‌پنجه‌ایان برخاسته‌اند. در هر دو صورت، ارتباط نزدیک این جانوران با جفت‌سم‌سانان دوره پالئوسن از شواهد انبوه دیگری از جمله داده‌های ایمنی‌شناسی، دورگه‌سازی دی‌ان‌ای، توالی دی‌ان‌ای میتوکندریایی، و توالی دی‌ان‌ای هسته‌ای اثبات شده‌است.
نخستین آب‌بازسانان برای بهره‌گیری از منابع غذایی موجود در رودخانه‌ها و دریاها پا به درون آب گذاشتند؛ اگرچه این احتمال نیز وجود دارد که برای رهایی از پرتو فروسرخ خورشید تن به آب زده باشند. به هر روی، با ورود آن‌ها به آب و آغاز تغذیه در آن، وابستگی آن‌ها به محیط آبی بیشتر و بیشتر شد و در نهایت بدن آن‌ها برای تطبیق بیشتر با زندگی در آب تغییرات بنیادین کرد.
دو تفاوت بسیار آشکار میان آب‌بازسانان آغازین (پستانداران زوج‌سم) و کنونی را می‌توان در سوق تدریجی حرکت بر چهارپا به سوی حرکت محوری در آب، و نیز توانایی خوردن آب دریا دانست. این تغییرات به شکل بسیار عجیبی با سرعت بالا پدید آمدند؛ از پاکیستوس که بر روی چهار پا راه می‌رفت و آب شیرین می‌نوشید تا رودوستوس که با کمک دم‌باله شنا می‌کرد و آب دریا می‌نوشید تنها نزدیک به ۵ میلیون سال فاصله است. تا پایان ائوسن، اعضای تیره خسروسوسماران تنها بازمانده کوچک زائده‌ای از پاهای عقبی خود داشتند و به نظر نمی‌رسد که به هیچ روی توانایی راه رفتن در خشکی را داشته بودند. از این رو، تا پایان ائوسن آب‌بازسانان به شکل کامل آبزی شده بودند و فرزندانشان را در آب شور به دنیا می‌آوردند. برای تطابق با چنین محیطی در طول مدت زمان به نسبت کوتاه، کهن‌آب‌بازسانان نیازمند دگرگونی‌های زیادی بودند. این دگرگونی‌ها شامل حرکت در آب، شیرجه زدن، تنظیم دمایی، و تنظیم فشار اسمزی می‌شوند. تطابق در این راستاها نیاز به هر دو دگرگونی‌های ریخت‌شناسانه و فیزیولوژیک داشتند.
رده‌بندی
راسته آب‌بازسانان
زیرراسته آب‌بازسانان بی‌دندان: نهنگ‌های بی‌دندان
خانواده نهنگیان
سرده سرکمانی‌ها
نهنگ گوژپشت، Balaena mysticetus
سرده خوب‌نهنگان
نهنگ شکار اطلس شمالی، Eubalaena glacialis
نهنگ شکار آرام شمالی، Eubalaena japonica
نهنگ شکار جنوبی، Eubalaena australis
خانواده بزرگ‌باله‌ایان
سرده تیغ‌باله‌ها
نهنگ تیغ‌باله، Balaenoptera acutorostrata
نهنگ تیغ‌باله، Balaenoptera physalus
نهنگ سئی، Balaenoptera borealis
نهنگ بروده، Balaenoptera brydei
نهنگ بروده کوتوله، Balaenoptera edeni
نهنگ آبی، Balaenoptera musculus
نهنگ نیزه‌ای معمولی، Balaenoptera acutorostrata)
نهنگ نیزه‌ای جنوبگانی، Balaenoptera bonaerensis
نهنگ اومورا، Balaenoptera omurai
سرده بزرگ‌باله‌ها
نهنگ گوژپشت، Megaptera novaeangliae
خانواده نهنگان خاکستری
سرده خاکستری‌ها
نهنگ خاکستری، Eschrichtius robustus
خانواده نونهنگیان
سرده کوتوله‌نهنگ‌ها
نهنگ شکار کوتوله، Caperea marginata
زیرراسته آب‌بازسانان دندان‌دار: نهنگ‌های دندان‌دار
خانواده دلفین‌سانان
سرده خربزه‌سرها
نهنگ کله‌خربزه‌ای، Peponocephala electra
سرده گرگ‌های دریا
نهنگ قاتل، Orcinus orca
سرده کشنده‌های کوچک
نهنگ قاتل کوتوله، Feresa attenuata
سرده دندان‌کلفت‌ها
نهنگ دندان‌کلفت، Pseudorca crassidens
سرده گوی‌سرها
نهنگ خلبان باله‌کوتاه، Globicephala macrorhyncus
نهنگ خلبان باله‌بلند، Globicephala melas
سرده کچه‌ماهی‌ها
دلفین معمولی درازنوک، Delphinus capensis
دلفین معمولی کوتاه‌نوک، Delphinus delphis
سرده صاف‌دلفین‌ها
دلفین صاف شمالی، Lissodelphis borealis
دلفین صاف جنوبی، Lissodelphis peronii
سرده بطری‌بینی‌ها
دلفین بطری‌بینی رودی، Sotalia fluviatilis
دلفین گویان، Sotalia guianensis
سرده گوژدلفین‌ها
دلفین گوژپشت اقیانوس آرام، Sousa chinensis
دلفین گوژپشت هندی، Sousa plumbea
دلفین گوژپشت اطلس، Sousa teuszii
سرده لاغردلفین‌ها
دلفین خال‌دار گرمسیری، Stenella attenuata
دلفین چرخان پوزه‌کوتاه، Stenella clymene
دلفین نواری، Stenella coeruleoalba
دلفین خال‌دار اطلس، Stenella frontalis
دلفین چرخان، Stenella longirostris
سرده پوزه‌باریک‌ها
دلفین سخت‌دندان، Steno bredanensis
سرده پوزه‌بطری‌ها
دلفین پوزه‌بطری معمولی، Tursiops truncatus
دلفین پوزه‌بطری گرمسیری، Tursiops aduncus
دلفین بورونان، Tursiops australis
سرده سیاه‌سفیدها
دلفین شیلی، Cephalorhyncus eutropia
دلفین راسو، Cephalorhyncus commersonii
دلفین جنوب آفریقا، Cephalorhyncus heavisidii
دلفین هکتور، Cephalorhyncus hectori
سرده گردسرها
دلفین یونس، Grampus griseus
سرده پهلوسفیدکچه‌ماهی‌ها
دلفین فریزر، Lagenodelphis hosei
سرده پهلوسفیدها
دلفین پهلوسفید اطلس، Lagenorhynchus acutus
دلفین سربی، Lagenorhynchus obscurus
دلفین ساعت شنی، Lagenorhynchus cruciger
دلفین پهلوسفید آرام، Lagenorhynchus obliquidens
دلفین چانه‌سیاه، Lagenorhynchus australis
دلفین نوک‌سفید، Lagenorhynchus albirostris
سرده پخ‌باله‌ها
دلفین نهنگی پوزه‌کوتاه، Orcaella brevirostris
دلفین پخ‌باله استرالیایی، Orcaella heinsohni
خانواده تک‌دندانان
سرده قناری‌های دریا
نهنگ سفید، Delphinapterus leucas
خانواده تک‌دندان‌ها
شبه‌نهنگ تک‌شاخ، Monodon monoceros
خانواده گرازماهیان
سرده بی‌باله‌ها
گرازماهی بی‌باله، Neophocaena phocaenoides
سرده گرازماهی‌ها
گرازماهی بندر، Phocoena phocaena
گرازماهی کالیفرنیا، Phocoena sinus
گرازماهی عینکی، Phocoena dioptrica
گرازماهی بورمایستر، Phocoena spinipinnis
سرده گرازماهی‌وارها
گرازماهی پهلوسفید، Phocoenoides dalli
خانواده نهنگان عنبر
سرده عنبری‌ها
نهنگ عنبر، Physeter catodon (با نام P. macrocephalus هم شناخته می‌شود)
خانواده کوچک‌عنبریان
سرده کوچک‌عنبری‌ها
نهنگ عنبر ریزقد، Kogia breviceps
نهنگ عنبر کوتوله، Kogia sima
خانواده نوک‌نهنگان
سرده سیاه‌دلفین‌ها
نوک‌نهنگ بزرگ، Berardius arnuxii
نوک‌نهنگ بیرد، Berardius bairdii
سرده نهنگان پوزه‌بطری
نهنگ پوزه‌بطری شمالی، Hyperoodon ampullatus
نهنگ پوزه‌بطری جنوبی، Hyperoodon planifrons
سرده هندوآرام‌ها
نهنگ پوزه‌بطری گرمسیری، Indopacetus pacificus
سرده میان‌دندان‌ها
نوک‌نهنگ ساوربی، Mesoplodon bidens
نوک‌نهنگ پهن‌دندان، Mesoplodon bowdoini
نوک‌نهنگ هابز، Mesoplodon carlhubbsi
نوک‌نهنگ بلنویل، Mesoplodon densirostris
نوک‌نهنگ آنتیل، Mesoplodon europaeus
نوک‌نهنگ ژینکودندان، Mesoplodon ginkgodens
نوک‌نهنگ گری، Mesoplodon grayi
نوک‌نهنگ هکتور، Mesoplodon hectori
نوک‌نهنگ لایارد، Mesoplodon layardii
نوک‌نهنگ ترو، Mesoplodon mirus
نوک‌نهنگ کوتوله، Mesoplodon peruvianus
نوک‌نهنگ پرین، Mesoplodon perrini
نوک‌نهنگ برینگ، Mesoplodon stejnegeri
نوک‌نهنگ بیل‌دندان، Mesoplodon traversii
سرده نهنگ‌های تاسمان
نهنگ تاسمان، Tasmacetus shepherdi
سرده غازمنقارها
نهنگ غازمنقار، Ziphius cavirostris
بالاخانواده Platanistoidea: دلفین‌های رودخانه‌ای
خانواده اورینوکوئیان
سرده دلفین‌های اورینوکو
دلفین رودخانه‌ای آمازون، Inia geoffrensis
دلفین رودخانه‌ای بولیوی، Inia boliviensis
† خانواده به‌جاماندگان
† سرده به‌جامانده‌ها
† دلفین رودخانه‌ای چین، Lipotes vexillifer
خانواده دلفینان رودخانه
سرده کوردلفین‌ها
دلفین رودخانه‌ای گنگ و ایندوس، Platanista gangetica
خانواده دلفینان دریاکنار
سرده دریاکنارها
دلفین لاپلاتا، Pontoporia blainvillei
نشان † به معنای «منقرض شده» است.