اقوام افغانستان

نقشه قومی افغانستان
افغانستان کشوری چند قومیتی است و گروهای قومی مانند افغان‌ها (پشتون‌ها)، تاجیک‌ها، هزاره‌ها، ازبک‌ها، ترکمن‌ها، ایماق‌ها، بلوچ‌ها، نورستانی‌ها، پشه‌ای‌ها، قزلباش‌ها، براهویی‌ها، پامیری‌ها و برخی دیگر اقوام می‌باشند. بزرگ‌ترین گروه‌های قومیتی پشتون‌ها، تاجیک‌ها، هزاره‌ها و ازبک‌ها هستند.
هویت قومی
واژه افغان در طول تاریخ مترادف با قوم پشتون بوده‌است ولی این روزها به عنوان هویت ملی برای تمام اقوام بکار می‌رود. در طی پژوهشی در سال ۲۰۰۹ میلادی، ۷۲٪ از مردم هویت افغان را پیش از هویت قومی خود عنوان کردند.
در حالیکه کلمه افغان یک اسم خاص است نه هویت ملی، و اسم قبیله می‌باشد به‌طور مثال در زمان ظاهر شاهی در شناسنامه (تذکره)ها اسم هر قبیله ذکر می‌گردید و کلمه افغان به حیث هویت ملی بکار نمی‌رفت.
کشورهای زیادی وجود که با نام‌های قبیله +ستان ساخته شده‌اند مانند ازبکستان، تاجیکستان، ارمنستان، هندوستان، عربستان، ترکمنستان. ….. که افغانستان هم ازین امر مستثنی نیست، حدود ۳ قرن قبل کسی بنام احمد شاه درانی حاکم آنوقت برخاست دولتی ساخت و اسم این سرزمین را هم از خراسان به افغانستان تغیر داد که منشا این اسم سرچشمه می‌گیرد از همان قبیله گرایی یعنی افغان (اسم قبیله‌اش)+ستان= افغانستان.
تاریخچه
افغان‌ها (اوغان‌ها) قبیله‌ای بوده‌اند که ابتدا در اطراف کوه سلیمان می‌زیستند و به زبان پشتو تکلم می‌کردند، که جزو قلمرو خراسان زمین سابق بود؛ و حدود چند قرن قبل با گرفتن مناطق هزاره نشین و تاجیک نشین ساحه زیست خودشان را بطرف شمال تا ارزگان، هلمند، قندهار … و حتی تا امام صاحب شمالی‌ترین نقاط خراسان سابق به طریقه‌ها مختلف توسعه بخشیدند و کلمه افغانستان را جایگزین خراسان کردند که در بالا به آن پرداخته شد.
۱:-افغان (اوغان) :- اسم خاصی هست که برای قومی خاصی اطلاق می‌شود؛ یا هم تاجیک، هزاره، ازبک. … اسامی خاصی‌اند که …
۲:-زبان مردم افغان (اوغان) پشتو می‌باشد و در زبان پشتو به کسانی که به این زبان تکلم می‌کنند پشتون (پختون) می‌گویند.
افغان اسم قوم و پشتون اسم گویندگان این زبان است.
پشتون در زبان پشتو به معنی پشتو زبان است یعنی هر تباری که به این زبان تکلم کند پشتون است.
افغان‌ها (پشتون‌ها)
کودکان پشتون در ولایت خوست
افغان‌ها (پشتون‌ها) یکی از بزرگترین گروه قومی افغانستان را تشکیل می‌دهند. پشتون‌ها در نواحی شرقی و جنوبی افغانستان هم‌مرز با پاکستان جایی که یکی از گروه قومی این کشور را تشکیل می‌دهند متمرکز شده‌اند. همچنین گروه‌های کوچکی از پشتون‌ها در شرق ایران در نواحی هم‌مرز با افغانستان و همچنین شمال افغانستان در نتیجه جابجایی‌هایی که در زمان امیر عبدالرحمن انجام شد و در میان دیگر گروهای قومی زندگی می‌کنند. اگرچه عده‌ای از پشتون‌های شهرنشین در کابل و سایر مناطق فارسی‌زبان شده‌اند.
از تاسیس افغانستان در سال ۱۷۴۷ توسط احمد شاه درانی تا پیش از سال ۱۹۷۸ پشتون‌ها ۲۹٪ جمعیت افغانستان را تشکیل می‌دانند؛ ولی زمانی که نیروهای شوروی در سال ۱۹۷۹ به این کشور حمله کردند، ۶٫۲ میلیون نفر از مردم پاکستان به کشورمان مهاجرت کردند که ۸۵٪ از این مهاجرها را پشتون‌ها تشکیل می‌دادند که این باعث افزایش موقت جمعیت پشتون‌ها در برابر دیگر اقوام شد؛ ولی با بازگشت بسیاری از مهاجرین از سال ۱۹۹۰ به بعد جمعیت پشتون‌ها به ۴۰٪ کل جمعیت افغانستان رسید (با احتساب پاکستانی‌ها).
تاجیک‌ها
دانش‌آموزان هنر در کابل
تاجیک‌های فارسی‌زبان و زیرگروه‌های آنان شامل فارسیوان‌ها نزدیک‌ترین گروه قومی به فارسی‌زبانان ایران هستند با این تفاوت که تاجیک‌ها عمدتا سنی مذهب و فارسی‌زبانان ایران عمدتا شیعه هستند. جمعیت تاجیک‌ها در سال ۱۹۹۵ بالغ بر ۴٫۳ میلیون نفر تخمین زده شد.
تاجیک‌ها بزرگترین گروه قومی در کشور تاجیکستان در همسایگی افغانستان هستند. بیشتر تاجیک‌ها در مناطق شمال شرقی و غرب و در شهرهای بزرگ زندگی و کار می‌کنند و پیشه‌هایی در بخش‌های دولتی دارند. گروه‌های بزرگی از تاجیک‌ها در شهرهای هرات، مزارشریف، کابل و غزنی زندگی می‌کنند. تاجیک‌ها بخش عمده‌ای از نخبگان تحصیلکرده را تشکیل می‌دهند که دارای ثروت و نفوذ سیاسی زیادی هستند. تاجیک‌ها نزدیکترین رقیب پشتون‌ها در عرصه سیاست و قدرت هستند.
هزاره‌ها
گردهمایی هزاره‌ها در آخرین جمعه ماه رمضان در ولایت دایکندی
هزاره‌ها از فارسی‌زبانان ترک‌تبار و یکی از مردم بومی افغانستان هستند که بیشتر در مرکز افغانستان به نام هزارستان زندگی می‌کنند. هزاره‌ها به گویش هزارگی صحبت می‌کنند اگرچه این گویش دارای برخی لغات ترکی می‌باشد اما یکی از زیرشاخه‌های فارسی دری است. در تخمینی در سال ۱۹۹۵میلادی، جمعیت هزاره‌ها حدود ۳ میلیون تن برآورد شد و اکنون جمیعت آنان بیش از ۷ میلیون نفر برآورد می‌شود.
ازبک‌ها
ازبک‌ها از ترک‌تباران افغانستان محسوب می‌شوند که بومی ولایت‌های شمال افغانستان هستند و به دو زبان ازبکی و فارسی صحبت می‌کنند. جمعیت ازبک‌ها در سال ۱۹۹۰ حدود ۱٫۳ میلیون تن برآورد شد و اکنون باور بر این است که جمعیتشان حدود ۲ میلیون تن است.
ترکمن‌ها
ترکمن‌ها گروه ترک‌تبار سنی مذهب کوچکتری هستند که بر خلاف ازبک‌ها بیشتر زندگی عشایری دارند. جمعیت ترکمن‌ها در افغانستان حدود ۲۰۰ هزار تن برآورد می‌شود. ترکمن‌ها بیشتر در نواحی شمالی و شمال غربی در مجاورت مرز افغانستان با ترکمنستان زندگی می‌کنند.
قزلباش‌ها
قزلباشان در اصل متشکل از طوایف مختلف هستند که در زمان فتح افغانستان توسط نادرشاه افشار در مناطق مختلف افغانستان که قسمت عمده آن‌ها در شهر کابل در منطقه‌ای بنام چنداول ساکن شدند و حتی کوچه‌های مختلف آن‌ها بنام مناطقی که از ایران نام گذاری شده (کوچه شیرازی‌ها، خوافی‌ها، شاهسوندها، قجرها، افشارها کردی‌ها و …) و آن‌ها سال‌ها در حکومت افغانستان به عنوان وزیر و کاتب در دربار فعالیت داشتند. میرزا عبدالعلی خان وزیر دربار امیر شیر علی نمونه از این افراد بود که که اولین نشریه را در افغانستان به طبع رسانید که شمس النهار نام داشت.
ایماق‌ها
ایماق که به ترکی به معنی قبیله است نام یک گروه قومی نیست بلکه عده‌ای مردم هستند که زندگی نیمه عشایری دارند. ایماق‌ها از گروه‌های قومی تاجیک، هزاره و بلوچ در قرن‌های شانزده و هفده میلادی تشکیل شده‌است. آن‌ها در مناطق غربی بادغیس، غور و هرات و سایر مناطق افغانستان زندگی می‌کنند و به گویش‌های مختلف از زبان فارسی که هر کدام مربوط به طایفه خاص می‌شود سخن می‌گویند. جمعیت آنان از کمتر از نیم میلیون تن تا حدود ۸۰۰ هزار نفر تخمین زده می‌شود. گروه‌هایی از ایماق‌ها در حدود ۱۲۰ هزار تن در شمال خراسان در کشور ایران نیز زندگی می‌کنند.
بلوچ‌ها
بلوچ‌ها مردمان سنی مذهبی هستند که به زبان زبان بلوچی صحبت می‌کنند و بیشتر در نواحی جنوب شرقی افغانستان در مجاورت با مناطق بلوچ نشین ایران و پاکستان زندگی می‌کنند. جمعیت بلوچ‌ها حدود ۱۰۰٫۰۰۰ نفر است.
نیازی‌ها
اقوام شیعه افغان که در مهاجرت به ایران به اصفهان رفتند و سکنی گزیدند مقصد اول آن‌ها نجف آباد اصفهان بود. در ابتدای مهاجرت به علت فقر زیاد از طرف مردم به نیازاللهی‌ها یا نیازی‌ها نامیده شدند که تاکنون نیز به همین نام باقی ماندند. هم‌اکنون تعدادی از این طایفه در شهر اصفهان ساکن هستند
نورستانی‌ها
نورستانی‌ها مردمانی از شاخه مردم هندوآریایی هستند که در منطقه جدا در شمال شرق افغانستان در ولایت نورستان و در آنسوی مرز در منطقه چیترال پاکستان زندگی می‌کنند و به زبان زبان نورستانی صحبت می‌کنند. بسیاری از نورستانی‌ها باور دارند آنان از بازماندگان نسل سربازان یونانی سپاه اسکندر هستند ولی شواهد ژنتیکی برای این فرضیه وجود ندارد بلکه آن‌ها بیشتر شبیه به گروهی از مهاجران اولیه آریایی منزوی شده هستند. از لحاظ ریخت‌شناسی، نورستانی‌ها از زیرشاخه‌های نژاد مدیترانه‌ای هستند که در یک سوم از آن‌ها ژن بلوند دیده می‌شود. آن‌ها که بیشتر سنی مذهب هستند در سال ۱۹۹۰ جمعیت‌شان حدود ۱۲۵،۰۰۰ تن تخمین زده شد که اکنون بالغ بر ۳۰۰ هزار نفر برآورد می‌گردد.
دیگر گروه‌ها
گروه‌های قومی کوچکتر شامل قرقیز، پامیری، پشه‌ای، گوجر، براهویی، مغل…
جدول ترکیب قومی
افغانستان کشوری کثیر المله است که قومیت‌های مختلفی در آن بودوباش دارند و به زبان‌های متعددی تکلم می‌کنند. با توجه به اینکه هیچگاه سرشماری در مورد قومیت و زبان مردم افغانستان انجام نشده آمار دقیقی در این مورد وجود ندارد. یکی از برآوردهای تقریبی در مورد تعداد اعضای هر قوم اینچنین است:
+قومیت‌های افغانستان
گروه قومی
اطلاعات‌نامه جهان / کتابخانه کنگره آمریکا (۲۰۰۴–۲۰۱۶)
اطلاعات‌نامه جهان / کتابخانه کنگره آمریکا (تخمین پیش از ۲۰۰۴)
افغان(پشتون)
۴۲٪
۳۸–۵۰٪
تاجیک
۲۷٪
۲۵–۲۶٫۳٪ (از این میان ۱٪ قزلباش است)
هزاره
۹٪
۱۲–۱۹٪
ازبک
۹٪
۶–۸٪
ایماق
۴٪
۵۰۰٫۰۰۰ تا ۸۰۰،۰۰۰ نفر
ترکمن
۳٪
۲٫۵٪
بلوچ
۲٪
۱۰۰٫۰۰۰ نفر
دیگر (پشه‌ای، نورستانی، عرب، براهویی، پامیری، گوجر، سایر)
۴٪
۶٫۹٪
نمونه‌گیری زیر با هدف دانستن باور مردم افغانستان نسبت به جنگ سال ۲۰۰۱ با رهبری آمریکا و وضعیت کنونی سیاسی، و نیز مسائل اقتصادی و اجتماعی موثر بر زندگی روزانه خود گرفته شده‌است؛ که یکی در بین سال‌های ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۰ توسط بنیاد آسیا و یکی هم بین سال‌های ۲۰۰۴ تا ۲۰۰۹ در طی تلاشی مرکب از رادیو و تلویزیون که توسط بی‌بی‌سی و ان‌بی‌سی نیوز و آزادی بود اجام گرفت.
آمار گرفته شده توسط بنیاد آسیا در سال ۲۰۰۶ از بین ۶،۲۲۶ تن از مردم افغانستان به صورت تصادفی ۳۲ ولایت از ۳۴ ولایت افغانستان ولایت ارزگان (با ضریب ۱٫۱ درصد) و ولایت زابل (با نشاندهنده ۱٫۲) به دلیل نگرانی‌های امنیتی از فهرست حذف شد. با ضریب خطای ۲٫۵ درصد گرفته شده‌است.
گروه قومیتی
"Afghanistan: Where Things Stand" (2004–2009)
"A survey of the Afghan people" (2006)
"A survey of the Afghan people" (2007)"
"A survey of the Afghan people" (2010)"
"A survey of the Afghan people" (2010)
افغان
33-41%
36%
35%
35%
35%
تاجیک
۳۲–۱۴٪
۳۲٪
۳۲٪
۳۲٪
۳۲٪
هزاره
۶–۱۳٪
۳۴٪
۱۰٪
۱۱٪
۱۱٪
ازبک
۵–۷٪
۹٪
۸٪
۹٪
۹٪
بلوچ
10-3%
10%
10%
10%
10%
ترکمن
۱–۲٪
۲٪
۳٪
۲٪
۲٪
ایماق
۰٪
۰٫۱٪
۲٪
۱٪
۱٪
دیگر (پشه‌ای، نورستانی، …)
۰–۴٪
۱٫۴٪
۲٪
۳٪
۵٪