مردمان ایرانی

این مقاله درباره مردمان ایرانی است. برای دیگر کاربردها، ایرانی (ابهام‌زدایی) را ببینید.
اقوام ایرانی‌تبار یا مردمان ایرانی ، گروه قومی از تبار اقوام ایرانی‌زبان باستان هستند که به یکی از زبانهای ایرانی گویش می‌کنند. این گروه قومی در سراسر فلات ایران، از هندوکش تا آناتولی مرکزی و از آسیای میانه تا دریای پارس، منطقه‌ای که ایران بزرگ یا ایران‌زمین نامیده می‌شود، پراکنده شده‌اند.
در نوشته‌های تاریخی و ادبی، ایرانیان با کشیدن مرزهایی بین خود و بیگانگان، خویش را از دیگران متمایز کرده‌اند. برای نمونه:
ایران و انیران (در دوران ساسانیان)
ایران و توران (در اساطیر)
ایران و روم
ایرانی و تازی (عجم و مردم عرب)
تاجیک (پارسی‌زبان) و ترک
ایران و هند
ایران و فرنگ (اروپا)
شاهنشاهی هخامنشی هنگام فرمانروایی داریوش یکم
زمانی اقوام ایرانی‌زبان را می‌شد در سرتاسر اوراسیا از بالکان تا غرب چین پیدا کرد. بخش عمده اقوام ایرانی‌زبان کنونی و اقوام ایرانی‌تبار با هم مشترک است ولی تفاوت‌هایی نیز وجود دارد. همانگونه که مشخص است اقوام ایرانی‌تبار محدود به مرزهای کنونی کشور ایران نیستند.
دو سرباز پارسی
بسیاری از اقوام ایرانی‌تبار خود ریشه در شاخه‌ای از آریاییهای هندواروپایی شناخته شده به ایرانی‌ها دارند. یافته‌های باستان‌شناسی در مکان‌هایی مانند:روسیه٫
آسیای میانه و خاورمیانه اطلاعات کمی را درباره این که این اقوام چگونه می‌زیسته‌اند ارائه کرده‌اند.
اقوام ایرانی نقش بسیار مهمی را در تاریخ بازی کرده‌اند. مادها یکی از نخستین کشورها و امپراتوری‌های چند ملیتی را تشکیل دادند و قبایل کوچ‌رو سکاها-سرمتی بر زمین‌های گسترده‌ای از روسیه و بالکان حکم فرما بوده‌اند و احتمالا یک قبیله زنان جنگاور سرمتی الهام بخش اسطوره یونانی آمازون‌ها بوده‌اند.
همچنین پژوهشگران معتقدند آیین‌های گوناگونی از مردمان ایرانی‌تبار مانند مزدیسنا و آیین مانوی تاثیرات بسیار مهم فلسفی را بر مفاهیم یهودیت و مسیحیت داشته‌اند.
اقوام ایرانی باستان نیای مردمان بسیاری مانند:پارسها، بختیاریها، لرها ، لکها، مردم آذری، مردم مازندرانی، تات‌ها ، تالشها، گیلکها، کردها، بلوچها، هزاره‌ها، آیماق‌ها، پشتون‌ها، تاجیکها و… هستند.
یک زن تاجیک که بچه‌اش را نگهداری می‌کند
مردمان ایرانی با قدمت ۱۰،۰۰۰ سال یکی از کهن‌ترین ملت‌های دنیا می‌باشند.
معنی و کاربرد
واژه ایرانی مشتق شده از ایران است که خود واژه ایران به معنی سرزمین آریاییها است. خود واژه آریا در زبان نیاهندوایرانی به معانی بسیاری مانند: اصیل و شریف معنی شده‌است.
آمارنگاری
پشتونها در قندهار
کودکان یغنابی
هفت‌سین به‌همراه نماد و پوشش محلی بسیاری از مردمان ایرانی در تهران
مردم
سرزمین
جمعیت
فارسی‌زبانان
ایرانیان فارسی‌زبان
آیماق‌ها
تاجیکها
هزاره‌ها
باصری‌ها
ایراهستانی‌ها
پارسیوان
تات‌های قفقاز
عجم‌های بحرین
عجم‌های عراق
ایران٫ افغانستان٫ تاجیکستانازبکستان (تاجیک‌ها) و پاکستان٫ قفقاز
۷۲–۸۵ میلیون
آذری‌ها
ایران/آذربایجان/ترکیه/روسیه/گرجستان و…
۳۵ تا ۵۰ میلیون
پشتونها
درانیها
غلجائیها
افغانستان و پاکستان
۳۵–۵۰ میلیون
کردها
ترکیه٫ ایران٫ عراق٫ ارمنستان٫ اسرائیل٫ گرجستان٫ آذربایجان و سوریه
۳۰ ۴۵ تا ۵۰ میلیون
بلوچها
ایران٫ افغانستان و پاکستان
۱۵ ۱۵ میلیون
کاسپی‌ها و آماردها و تپورها (مازندرانی‌ها و گیلکها و گرگانیها)
ایران
۰۷ ۵ تا ۱۰ میلیون
لرها
بختیاری‌ها
ایران
۵ میلیون
تات‌ها و تالش‌ها
ایران و آذربایجان
۱٫۵ میلیون
آسی‌ها
مردم یاسی
اوستیای شمالی-آلانیا (روسیه) ٫ اوستیای جنوبی (گرجستان)٫ مجارستان
۰٫۷ میلیون
پامیری‌ها
تاجیک‌های چین
شغنانی‌ها
تاجیکستان٫ افغانستان و چین
۰٫۹ میلیون
سریکالی‌ها
سین‌کیانگ جنوبی (چین)
۰۰۷
یغنابی‌ها
پیرامون رودخانه زرافشان (تاجیکستان)
۰٫۰۲۵ میلیون
پارسیان هند و ایرانیان هند
هند
۰۰۱ ۰/۱ میلیون
لک
ایران،عراق و ترکیه(لرستان،کرمانشاه،ایلام،همدان،قزوین،خراسان،کردستان عراق و کردستان ترکیه)
6 میلیون
کمزاری
عمان (استان مسندم)
۰٫۰۲۱ میلیون
دین
اسلام دین اکثریت
مهرپرستی دین بسیار قدیمی ولی منقرض شده
ایزدی دین قدیمی و باستانی درمیان کردهای شنگال
یارسان (اهل حق، کاکه یی) رایج در میان کردها
زرتشتی دین غالب ایران در دوران باستان
آیین بهایی
مسیحیت:دین اقلیت ولی با سابقه تاریخی در ایران
بودایی گری
مانوی
مزدک
زروانی قرفه بدعت‌گذار زرتشتی که از زرتشتیان جدا شدند
خداناباوری و ندانم‌گرایی
زبان‌ها
نقشه پراکندگی گویشگران به زبان‌های ایرانی
نقشه زبان‌های ایرانی با تفکیک دقیق
زبان‌های کهن ایرانی
در میان زبان‌های کهن ایرانی، تنها دو زبان اوستایی و آذری از روی متون نوشته شده، شناخته شده‌اند. قدیم‌ترین بخش این نوشته‌ها مربوط به قرن ششم پیش از میلاد است. زبان اوستایی در شمال شرق ایران و آذری در شمالغرب ایران استفاده می‌شد. بیشترین، زبان‌های ایرانی کنونی از این دو زبان سرچشمه گرفته‌اند.
زبان‌های میانه ایرانی
زبان‌های میانه ایرانی، بطور کلی به دو دسته شرقی و غربی تقسیم می‌شوند:
۱- شرقی: باختری (بلخی)، تخاری، سغدی، ختنی و خوارزمی
۲- غربی: پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی (پارسی میانه)
زبان‌های نو ایرانی
زبان‌های ایرانی نو در ایران و افغانستان متمرکزند. نمایندگانی از این زبان‌ها را در تاجیکستان، عراق، سوریه، ترکیه، ازبکستان، ترکستان چین و شبه‌قاره هند هم می‌توان یافت.
با آن که امروزه فارسی، زبان مشترک و رسمی سه کشور ایران، افغانستان و تاجیکستان است، سایر زبان‌های نو ایرانی، نیز به دو دسته شرقی و غربی تقسیم می‌شوند:
۱- شرقی: پشتو، آسی، زبان‌های پامیری، پراچی و …
۲- غربی: فارسی-آذربایجانی-کردی- تبری-تاتی- بلوچی- گیلکی- تالشی- لری- و …
ژنتیک
پراکندگی تک‌گروه در بین اقوام ایران باستان:
قوم
زبان
n
R1b
n
R1a
n
I
n
E1b1b
n
E1b1a
n
J
n
G
n
N
n
T
n
L
مردمان ایرانی (شمال ایران)
ایرانی غربی
۳۳
۳۳
۳۳
۳۳
۳۳
۳۳
۳۳
۳۳
۳۳
۳۳
مردمان ایرانی (جنوب ایران)
ایرانی غربی
۱۱۷
۱۱۷
۱۱۷
۱۱۷
۱۱۷
۱۱۷
۱۱۷
۱۱۷
۱۱۷
۱۱۷
بلوچ‌ها
ایرانی شمال غربی
۲۵
۲۵
۲۵
۲۵
۲۵
۲۵
۲۵
۲۵
۲۵
۲۵
پشتون‌ها
ایرانی جنوب شرقی
۹۶
۹۶
۹۶
۹۶
۹۶
۹۶
۹۶
۹۶
۹۶
کردها
ایرانی شمال غربی
۹۵
۹۵
۹۵
۹۵
۹۵
تاجیک‌های افغانستان
ایرانی غربی
تاجیک‌های تاجیکستان
ایرانی غربی
تاجیک‌های سمرقند
ایرانی غربی
تاجیک‌های چین
ایرانی غربی
یغنابی‌ها
ایرانی شمال شرقی
۳۱
۳۱
۳۱
۳۱
۳۱
۳۱
۳۱