زبان ترکی آذربایجانی

پراکنش گویشوران زبان ترکی آذربایجانی
زبان ترکی آذربایجانی (به ترکی آذربایجانی: آذربایجان تورکجه‌سی و با خط لاتین شده Azərbaycan Türkcəsi) زبانی از خانواده زبان‌های ترکی است که توسط مردمان آذری در قفقاز و خاورمیانه با دو گویش در آذربایجان و سایر مناطق آذربایجانی‌نشین ایران و جمهوری آذربایجان تکلم می‌شود. عمده تفاوت بین دو گویش در تلفظ برخی لغات و تفاوت در چند مورد گرامر ابتدایی می‌باشد. این زبان در جمهوری آذربایجان زبان رسمی و در داغستان یکی از زبان‌های رسمی مصوب فدراسیون روسیه است. زبان ترکی آذربایجانی بخشی از شاخه زبان‌های اغوز زبانهای ترکی است و به ترکی استانبولی و ترکمنی بسیار نزدیک است. ترکی آذربایجانی به عنوان زبان گفتاری همچنین در نواحی شرقی ترکیه و جنوب گرجستان و داغستان رایج است. زبان ترکی آذربایجانی از زبان‌های فارسی و عربی در واژگان، سامانه آوایی و گرامر تحت تاثیر قرار گرفته‌است.
این زبان در زبان‌ها و موقعیت‌های مختلف به نام‌های مختلفی نامیده می‌شود، ازجمله: ترکی ، تورکی ، تورکو ، تورکجه ، آذربایجانی ، ترکی آذربایجانی ، آذری و ترکی آذری .
گروه‌بندی زبانی
ترکی آذربایجانی زیرشاخه زبان‌های ترکی‌تبار و زبان اکثر مناطق ترک نشین ایران از جمله آذربایجان است.
سایر زیرشاخه‌های مختلف زبان ترکی موجود در ایران عبارتند از:
- ترکی قشقائی
- ترکمنی
- ترکی خلجی
- ترکی خراسانی
- ترکی شاهسونی
- ترکی سنقری
- ترکی افشاری
زبان ترکی آذربایجانی به صورت دوطرفه، توسط ترکمن‌ها و ترک‌ها (شامل ترکی استانبولی و لهجه‌های گفتاری نظیر زبان ترکی قبرسی، ترکمن‌های عراق و قشقایی) قابل فهم است.
شمار گویشوران
در مورد شمار سخنگویان به زبان ترکی آذربایجانی، اتفاق نظر وجود ندارد و برآوردها متفاوت است. بنیان این تفاوت، عدم ارائه آمار رسمی از سوی دولت ایران است. تمامی ارقام ارائه‌شده بر اساس تخمین است.
اتنولوگ جمعیت آذری زبان‌های ایرانی در سال ۲۰۱۶ میلادی را ۱۰،۹۰۰،۰۰۰ می‌داند و گسترش آن را در شمال (غربی) و مرکز ایران می‌داند.
منابع پژوهشی جمعیت گویشوران زبان ترکی آذربایجانی در ایران را ۱۵ میلیون نفر ذکر می‌کنند.
کتابچه سازمان سیا ، شمار سخن‌گویان ترکی آذربایجانی در ایران را معادل ۱۶٪ کل جمعیت این کشور تخمین زده‌است . تخمین دانشنامه زبان کمبریج برای سال ۱۹۸۶، ۱۲ میلیون در کل و ۷ میلیون در ایران (۱۵٪) بوده‌است (با احتساب قشقایی‌ها). دانشنامه بین‌المللی زبانشناسی نیز در تخمین سال ۱۹۸۶، تعداد سخنگویان به این زبان در ایران را ۷،۷۶۰،۰۰۰ نفر (۱۶٪ درصد) براورد می‌کند که به تخمین دانشنامه زبان کمبریج بسیار نزدیک است. در تخمین‌های دیگر مانند سایت اتنولوگ جمعیت ایرانیان آذری را ۱۵،۵۰۰،۰۰۰ نفر اعلام کرده‌است.
همچنین سازمان سیا در سال ۲۰۰۸ جمعیت ترک‌زبانان جمهوری آذربایجان را ۹۰٫۳٪ از مردم آن کشور گزارش کرده‌است.
خط زبان ترکی آذربایجانی
تاریخچه نگارش به زبان آذربایجانی به قرن چهاردهم میلادی باز می‌گردد. امروزه در آذربایجان ایران از خط عربی یا فارسی برای نگارش استفاده می‌شود و در کشور آذربایجان مانند ترکیه از خط لاتین استفاده می‌شود.
گفتنی است که همخوان H در زبانهای ترکی وجود نداشته و بخش بزرگی از واژگانی که این همخوان در آن‌ها بکار رفته وامواژه‌اند و در بقیه نیز بر اثر تغییرات زبانی این همخوان به آن‌ها افزوده شده‌است.
+ جدول مقایسه الفبای آذربایجانی
عربی
لاتین
سیریلیک
لاتین کنونی
آ ا
A a

A a
ب
B b

B b
ج
C c

C c
چ
Ç ç

Ç ç
د
D d

D d
ای ی  ی
E e

E e
ا ه ه
Ə ə

Ə ə
ف
F f

F f
گ
G g

G g
غ

Ğ ğ
ح، ه
H h

H h
خ
X x

X x
ای‌̂ ی‌̂ ی̂


I ı
ای ی ی
I i

İ i
ژ

J j
ک
K k

K k
ق
Q q

Q q
ل
L l

L l
م
M m

M m
ن
N n

N n
او و
O o

O o
او و

Ö ö
پ
P p

P p
ر
R r

R r
س، ث، ص
S s

S s
ش
Ş ş

Ş ş
ت، ط
T t

T t
او و
U u

U u
او و
Y y

Ü ü
و
V v

V v
ی
J j

Y y
ز، ذ، ض، ظ
Z z

Z z
تحول در خط ترکی آذربایجانی مدرن
در سده ۱۹ میلادی افرادی مسئله تغییر الفبای ترکی آذربایجانی را مطرح کردند. میرزا فتحعلی آخوندزاده (۱۸۷۸) و جلیل محمد قلی‌زاده از این دسته افراد بودند. البته این امر با مخالفت شدید گروههای دیگر از جمله برخی فرهنگیان و روحانیان روبرو شد. صرف نظر از دغدغه روحانیان که معتقد بودند تغییر خط ارتباط مردم را با قرآن و دیگر متون دینی قطع خواهد کرد برخی اهالی فرهنگ اعتقاد داشتند که خط بخشی از هویت هر قوم را تشکیل می‌دهد و از آنجایی که چند صد سال است که تمام متون ادبی ترکی و هزاران هزار کتاب در این خط تالیف شده‌اند تغییر خط به نوعی یک گسستگی فرهنگی به وجود خواهد آورد. این مسئله در دوره بسیار کوتاه جمهوری دمکراتیک آذربایجان (۱۹۱۸-۱۹۱۹) نیز مطرح گشت. بعد از پیروزی بلشویکها چندین روزنامه به خط لاتین در باکو چاپ می‌شد؛ ولی خط عربی هنوز به کار گرفته می‌شد. در سال ۱۹۲۴ نریمان نریمانف رهبر بلشویک آذربایجان توانست قانون استفاده از لاتین در امور دولتی را به تصویب مجلس جمهوری آذربایجان شوروی برساند.
تغییر به الفبای لاتین (۱۹۲۶)
در سال ۱۹۲۶ اولین کنفرانس ترک‌شناسی در باکو برگزار شد. گردآمدگان تصمیم گرفتند که خط لاتین را خط مورد استفاده تمام ترک‌زبانان آذربایجانی جهان اعلام کنند. دو سال بعد به رهبری آتاترک اصلاح خط در ترکیه به اجرا گذاشته شد و الفبای لاتین جایگزین الفبای عثمانی (عربی) گردید. در همین سال کمیته‌ای به نام یئنی الیفبا (الفبای جدید) در مسکو به تدوین الفبای یکدستی پرداخت که در تمامی جمهوری‌های ترک‌زبان اتحاد جماهیر شوروی (آذربایجان، ترکمنستان، قزاقستان، قرقیزستان و ازبکستان) استفاده شود. این الفبا به مدت بیش از ده سال مورد استفاده بود.
تغییر به الفبای سیریلیک (۱۹۳۹)
ترکی آذربایجانی (۱۹۹۱ - ۱۹۳۹)
در سال ۱۹۳۹ الفبای لاتین کنار گذاشته شده و خط سیریلیک روسی جایگزین خط لاتین گردید. همچنین تدریس زبان روسی در تمام مدارس اجباری اعلام شد. سیاست تجزیه کردن ملتها و ممانعت از احساسات ملی‌گرایانه می‌تواند از دلایل تغییر دوباره خط در این دوره و عدم هماهنگی بین گروههای زبانی مشترک در تدوین الفبای جدید باشد. ترس استالین که از اتحاد و قدرت گرفتن دوباره مسلمانان -که اغلب آن‌ها ترک بودند- سرکوب زبانهای غیر روس در محدوده جغرافیای اتحاد شوروی با جایگزینی زبان روسی به شدت ادامه یافت که تا سقوط این اتحادیه در ۱۹۹۱ ادامه داشت؛ ولی بعضی از این جمهوریها پس از استقلال خود در سال ۱۹۹۱ الفبای خود را دوباره به لاتین بر گرداندند.
تغییر دوباره به الفبای لاتین (۱۹۹۱)
در سال ۱۹۹۱ پس از فروپاشی شوروی و استقلال جمهوری آذربایجان الفبای لاتین دوباره رسمی و الفبای سیریلیک کنار گذاشته شد. آثار مکتوب زیادی به زبان آذربایجانی با الفبای عربی بر جای مانده‌است که تمامی این کتب هنوز به خط لاتین در دسترس نیستند. خط لاتین آذربایجانی با چند حرف اضافه (x,q، ə) یعنی (ا، ق، خ) اندکی با خط لاتین ترکی استانبولی متفاوت است. در ایران زبان آذربایجانی با الفبای عربی نوشته می‌شود. البته از الفبای لاتین نیز بعضا در اینترنت استفاده می‌شود. در حال حاضر زبانهای ترکی که از الفبای لاتین استفاده می‌کنند، عبارتند از ترکی آذربایجانی (جمهوری آذربایجان)، ترکی ترکیه، ترکمنی، قزاقی، ازبکی، اویغوری (بخشا) و تاتاری.
واژه‌سازی در زبان ترکی آذربایجانی
دستور زبان ترکی آذربایجانی متاثر از هم آوائی صوتی حروف است. در زبان ترکی آذربایجانی صداهای خشن (O,U،A,I) و صداهای نازک (Ö,Ü،E,Ə، İ) نمی‌توانند در ریشه یک واژه با هم مخلوط شوند و با همان ترتیب فوق در کلمه می‌آیند. مانند Gözəllik و Ayrılıq. واژه‌های بیگانه نیز تا حد امکان تحت تاثیر این قانون قرار می‌گیرند. مانند کلمه عربی حسین (Hoseyn) که در ترکی Hüseyn و کلمه عربی عباس (Əbbas) که در ترکی (Abbas) گفته می‌شود. گروهی از ترکی آذربایجانی زبان‌ها هنگام صحبت کردن به زبان‌های دیگری، ناخودآگاه از این قانون طبیعی زبان خود پیروی می‌کنند.
زبان ترکی آذربایجانی همانند سایر شاخه‌های زبان ترکی از نظر ساختاری جزو زبانهای التصاقی به‌شمار می‌آید. در این زبان ریشه یک فعل یا یک اسم را می‌توان با اضافه کردن پسوندهای متعدد تغییر زمانی، جمعی و صفتی داد.
افعال متعدی در ترکی آذربایجانی با اضافه کردن پسوند به افعال لازم ساخته می‌شود. بطور مثال:
اوخشاماق=شبیه بودن ← اوخشاتماق= شبیه کردن
افعال متعدی درجه دو و درجه سه نیز قابل ساخت است: یازماق = نوشتن (متعدی)← یازدیرماق = نویساندن (متعدی درجه دو)← یازدیرتماق = وسیله نوشتن کسی را فراهم کردن (متعدی درجه سه).
دیگر ویژگی‌های زبان‌شناختی
زبان ترکی آذربایجانی مانند سایر زبان‌های ترکی از نظر ساختاری زبانی پیوندی است. منظور از زبان پیوندی یا پس‌وندی این است که بن فعل در آغاز واژه قرار می‌گیرد و با افزودن پسوندها حالت‌های فعل تغییر می‌کند. مثال: گل (بیا) گل‌دی (آمد)، گل‌دی‌لر (آمدند).
در زبان ترکی آذربایجانی امکان ساختن فعل و مصدر از نام و صفت وجود دارد. مثال: قولاق (گوش)، قولاق‌لاماق (گرفتن از گوش کسی برای تنبیه، گوش گیری)؛ ال (دست)، ال‌له‌مک (ورز دادن)؛ سو (آب)، سولاماق (آب پاشیدن)؛ گوزل (زیبا صفت)، گوزل‌لمه‌ک (زیبا کردن)، یئیین (تند صفت) یئیین‌لمک (شتاب گرفتن)؛ گوز (چشم)، گوزلوک (عینک)، گوزلوک‌چو (عینک‌ساز یا عینک‌فروش)، گوزلوک‌چولوک (عینک‌سازی یا عینک‌فروشی).
افعال در زبان ترکی تک‌جزئی و یک‌تکه هستند. ساختن فعل با استفاده از افعال معین یا افعال کمکی به افعالی منحصر است که از زبان عربی یا فارسی به ترکی آذربایجانی وارد شده‌اند. این ویژگی انعطاف‌پذیری قابل توجهی در زبان ترکی آذربایجانی برای ساختن واژه‌های جدید حتی با استفاده از وام‌واژه‌ها ایجاد می‌کند. مثال: تلفن، تلفن‌لاش‌ماق (تلفن زدن).
برخلاف زبانهای هندواروپایی که با افزودن یک پیشوند به ریشه فعل، فعل جدید با معنی جدید ساخته می‌شود، در زبان ترکی امکان ساختن افعال جدید از یک فعل وجود ندارد. ساخت فعل جدید از یک فعل محدود به ساختن فعل سببی است. مثلا در زبان فارسی افعال بردن، آوردن، فرآوردن، دربردن، درآوردن همگی از ریشه بردن/وردن و با پیشوندهای "آ"، "در"، "فر" یا ترکیبی از این پیشوندها (در+آ و فر+آ) ساخته شده‌است درحالی‌که در زبان ترکی برای هر یک از این فعل‌ها ریشه جداگانه‌ای وجود دارد (بردن:آپارماق، آوردن:گتیرمک، درآوردن:چیخارتماق)و امکان ساختن یک فعل از دیگری وجود ندارد.
از آنجا که در ترکی استانبولی زمان حال کامل(ماضی نقلی) وجود ندارد و برای این منظور واژگانی به همان گذشته ساده افزوده می‌شود تا معنی ماضی نقلی از آن برداشت بشود برخی احتمال می‌دهند که صرف ماضی نقلی مانند «گلمیشم» یا «گلیپسن» (آمده‌ام، آمده‌ای) که در ترکی ترکیه موجود نیست، نتیجه تاثیر فعل ماضی نقلی در زبان فارسی است.
تاثیرات زبان فارسی بر ترکی
زبان ترکی آذربایجانی شاید پس از زبان ازبکی دومین زبان از زبان‌های ترکی باشد که بیشترین تاثیر را از فارسی گرفته‌است. این تاثیر بیشتر در واج‌شناسی، مجموعه لغات و ساختار بوده‌است و به صورت کمتر در صرف این زبان بوده‌است. تاثیر عناصر زبان‌های ایرانی بر اغوزی از آسیای میانه آغاز شده‌است.
تاثیرات نحوی
جمله‌های مرکب در ترکی تحت تاثیر زبان فارسی تغییر بنیادینی کرده‌است. خیلی از حروف ربط در زبان ترکی از پارسی وام گرفته شده‌است :ü (و) ve(و)، ya (یا)، ägär(اگر)، čünki(چونکه), gah . . . gah(گه گاه)، häm(هم، نیز)، hämčinin(همچنین)، häṛčänd(هرچند)، härgah(هرگاه)، nä . . . nä(نه ..نه/neither)، näinki(نه اینکه)، yainki(یعنی که)، yaxud(یا)، zira(زیرا)، bälkä(بلکه)، hämišä(همیشه)، mägär(مگر).
بیشتر این حروف ربط با توجه ساختار متفاوت ترکی، در ترکی وجود ندارند و برخی هم وجود دارند اما به صورت مستقل نمی‌توانند بکار روند و تنها در جمله یا عبارت مرکب به انتهای فعل یا اسم می‌چسبند. به عنوان مثال در ترکی نمی‌توانید بگویید اگر الف و ب (if a and b) چرا که حرف ربط "و" وجود ندارد و همچنین معادل حرف ربط "اگر" در ترکی (سه) فقط به انتهای فعل می‌چسبد. به همین دلایل زبان ترکی عثمانی، ازبکی، ترکی آذری تحت تاثیر زبان فارسی تغییرات بنیادینی کرده‌است؛ مانند نمونه‌های زیر:
حرف ربط که (که به صورت کی در ترکی به کار می‌رود):
ترکی با حرف ربط فارسی: بیلیرسن کی، حسن هاردا ایشلیر؟
ترکی بدون حرف ربط فارسی: حسنین هاردا ایشلدیگینی بیلیرسن می؟
ترجمه: میدانی حسن کجا کار می‌کند؟
ترکی با حرف ربط فارسی: بو دولمانی کی گورورسن، منیم ننه م پیشیریب.
ترکی بدون حرف ربط فارسی: گوردوگون دولمانی منیم ننه م پیشیریب.
ترجمه: این دلمه‌ای را که می‌بینی، مادر من پخته است.
حرف ربط چونکه(که به صورت چونکی در ترکی بکار می‌رود):
ترکی با حرف ربط فارسی: هئچ ذات دئمه دی چونکی بیلیردی هئچ کس اونا اینانمایاجاق.
ترکی بدون حرف ربط فارسی: هئچ کسین اونا اینانمایاجاغینی بیلدیگی اوچون هئچ نه دئمه دی.
ترجمه: چیزی نگفت چونکه می‌دانست کسی او را باور نخواهد کرد.
حرف ربط اگر:
ترکی با حرف ربط فارسی: اگر حسن بیله، گئدرم
ترکی بدون حرف ربط فارسی: حسن بیلسه، گئدرم
ترجمه: اگر حسن بداند، می‌روم
حرف ربط و:
ترکی با حرف ربط فارسی: من حسن و حسینه تانیرام
ترکی بدون حرف ربط فارسی: من حسنینن حسینی تانیرام
ترجمه: من حسن و حسین را می‌شناسم.
تاثیرات صرفی
پسوندهای زیادی از فارسی در زبان ترکی هست مانند -باز، -دان، -دار، -ی، -کار، -کش، -پرست، -ستان، -خانه، -سان و …
پیشوندهایی مانند بی-، به- و نه- هنوز در واژه‌سازی زبان ترکی استفاده می‌شوند. اگرچه در زبان ترکی عثمانی به کرات استفاده می‌شده اما اخیرا استفاده از عناصر فارسی را محدود و ممنوع کرده‌اند.
بسیاری از گویش‌های ترکی از «تر» و «ترین» پارسی برای ساختن صفت همسنجشی استفاده می‌کنند.
تاثیرات ریخت‌شناسی
از نگاه ریخت‌شناسی یا مورفولوژی: کاربرد بسیاری از پسوندهای فارسی، مانند -باز، -ستان، -دار، -دان، -پرست، -کار، -گر و پیشوندهای فارسی مانند بی-، با- و نا- مانند «قماربار»، «همکار»، «بی ادب» یا «نامرد.» کاربرد وجه التزامی مشابه فارسی مانند «آلام» به جای «آلسام» (؟) (بخرم) که بنظر میرسد مخصوص ترکی آذری ایران باشد. در صفت تفضیلی و عالی پرهیز از ادات «داها» و «ان» (تر،‌ترین)، مانند «بو اوندان یاواشدی» به جای «بو اوندان داها یاواشدیر» (این از آن آهسته‌تر است) و «لاپ گوزل طبیعت» به جای «ان گوزل طبیعت» (زیباترین طبیعت). با توجه به اینکه درترکی استانبولی زمان حال کامل(ماضی نقلی) وجود ندارد برخی حتی احتمال می‌دهند که صرف ماضی نقلی مانند «گلمیشم» یا «گلیپسن» (آمده‌ام، آمده‌ای) که در ترکی ترکیه موجود نیست، نتیجه تاثیر فعل ماضی نقلی در زبان فارسی است.
تاثیرات واژگانی
زبان ترکی آذربایجانی مانند سایر زبان‌های ترکی از لحاظ واژه تحت تاثیر فارسی قرار گرفته‌است و وام‌واژه‌هایی از فارسی وارد این زبان شده‌اند. برای نمونه:
واژگانی: asan(آسان)، bar(بار، میوه)، javan(جوان)، girdä( گرد)، kar(کر، ناشنوا)، köhnä(کهنه)، küčä(کوچه)، mis(مس)، payïz(پاییز)، šänbä(شنبه), turš(ترش)، dost(دوست)، ruzi(روزی)، آخشام ، بایرام(پدرام) و…
اصطلاحات : xahiš ediräm (خواهش می‌کنم)، güzäšt elä (گذشت کن)، xudahafiz (خداحافظ)، …
گرته برداری : xoš gäl (خوش آمد).
ضمایر : här (هر)، här käs (هر کس)، heč (هیچ)، hämin (همین)و …
پسوندها: sān(سان)
اثرگذاری زبان ترکی بر فارسی
ازسوی دیگر زبان فارسی نیز وام‌واژه‌هایی را از زبان ترکی گرفته‌است. در طول تاریخ،سرزمین فارسی زبانان، از جمله فلات ایران، شاهد فرمانروایی سلسلسه‌هایی با منشا ترکی بوده‌است و این عامل بر تاثیر متقابل زبانهای فارسی و ترکی برهم موثر بوده‌است . غزنویان، سلجوقیان، تیموریان، صفویان و قاجاریان هر یک تاثیر و ردپایی از خود بر فرهنگ و ادبیات فارسی گذاشته‌اند. امروزه وام‌واژه ترکی به صورتی بین فارسی‌زبانان رواج دارد که بسیاری از گویشوران از منشا ترکی این کلمات آگاه نیستند.
ادبیات ترکی آذربایجانی
صفحه‌ای از دیباچه دیوان اشعار فضولی به زبان ترکی آذربایجانی
چپ
کتاب المقتل به نثر نگاشته شده‌است
اولین شکل شناخته شده در ادبیات آذربایجانی مربوط به شیخ عزالدین پورحسن اسفراینی که یک دیوان شامل غزل فارسی و ترکی آذربایجانی سروده‌بود. غزل‌های ترکی آذربایجانی خود را تحت نام حسن‌اوغلو ثبت کرده‌است.
در قرن چهاردهم میلادی آذربایجان، قفقاز و بخش‌های غربی ایران تحت سلطه حکومت‌های قره قویونلو و آق قویونلو بود. در دوران این حکومت‌ها شاعرانی مانند قاضی برهان‌الدین، حبیبی و جهانشاه قراقویونلو با تخلص حقیقی زندگی می‌کردند؛ که نخستین آثار ترکی آذربایجانی را در آن دوران از خود به جا گذاشته‌اند. اواخر قرن چهاردهم، زمان ظهور یکی از بزرگترین شعرای آذربایجانی، عمادالدین نسیمی بود؛ دیوان اشعار وی از بزرگترین دیوان شعرهای زبان‌های ترکی به‌شمار می‌رود. آموزه‌های صوفی و عرفانی حروفیه از اواخر قرن ۱۴ام تا اوایل قرن ۱۵ام میلادی رواج داشت عمادالدین نسیمی یکی از برجسته‌ترین استادان دیوان ادبیات در تاریخ ادبی زبان‌های ترکی‌تبار بوده‌است. وی به زبان فارسی و عربی نیز آثاری داشته‌است. پس از معرفی سبک دیوان ادبیات و غزل، عمادالدین نسیمی در قرن ۱۵ام، شاعران مشهور آذربایجانی چون شاه اسماعیل خطایی، قاسم انوار و محمد فضولی ادبیات آذربایجانی را گسترش دادند.
کتاب دده قورقود نیز نام یکی از قدیمی‌ترین داستانهای اسطوره‌ای ترک‌های اغوز است که در حدود قرن شانزده میلادی به صورت مکتوب در آمده‌است. این مجموعه از ۱۲ داستان به نثر و نظم تشکیل شده و مجموعه پر ارزشی است که زندگی، ارزشهای اجتماعی و باورهای ایل‌های ترکی را نشان می‌دهد. قدمت داستانها مربوط به قرنهای چهاردهم و پانزدهم میلادی می‌باشد .
شاعر قرن ۱۶ام آذربایجانی، محمد فضولی غزل‌های فلسفی، تغزلی و بزمی خود را در زبان‌های ترکی آذربایجانی، عربی و فارسی می‌سرود. وی با بهره‌گیری از سنت‌های زیبای ادبی از محیط خود، و پیروی از میراث پشتیبانش، موجب شد تا فضولی به یکی از چهره‌های برجسته ادبی جامعه ادبیات آذربایجانی تبدیل شود. از محمد فضولی دیوان غزل و قصیده‌ای به یادگار مانده‌است.
سبک شاعران آذربایجانی در ادامه قرن ۱۶ام به سمت عاشیق‌ها رفت و قرن شانزدهم پس از تثبیت سیطره سلسله صفوی بر ایران قویا توسعه یافت؛ و شاه اسماعیل یکم با تخلص خطایی و بعد با پیدایش "سبک قوشما فرزند شاه اسماعیل، شاه تهماسب و بعدتر شاه عباس دوم نیز در گسترش ادبیات آذربایجانی کوشید. قوسی تبریزی از شاعران مشهور آذربایجانی‌زبان دو نسخه از دیوان ترکی آذربایجانی از وی به جا مانده‌است و صائب تبریزی شاعر تبریزی‌تبار اهل اصفهان نیز از معروف‌ترین شاعران عصر کلاسیک می‌باشند که هفده غزل به زبان ترکی آذربایجانی سروده‌است.
ادبیات شفاهی آذربایجان
ادبیات شفاهی مردم آذربایجان به قسمتی از ادبیات مردم آذربایجانی، باورهای عامه، افسانه‌ها، داستان‌ها، موسیقی، ضرب‌المثل‌ها و رسوم‌های دهان به دهان یا سینه به سینه یا نسل به نسل از نسل‌های گذشته بجا مانده گفته می‌شود.
ادبیات شفاهی و عاشیقی آذربایجانی به علت مردمی بودن، توانسته‌است بالندگی خود را بسیار خوب حفظ کند. داستان‌های کاملی چون کوراوغلو و اصلی و کرم با سوژه‌های بسیار متفاوتی به‌طور زنده توسط هنرمندان مردمی پدید آمده‌اند. این داستان‌ها برای اولین بار در قرن بیستم به صورت کتبی در آمده و مانند بسیاری از آثار ادبی جمع‌آوری شده‌اند.
بایاتی‌ها یا دوبیتی‌های شفاهی آذربایجان از غنای بالایی برخوردارند. ادبیات و موسیقی عاشیق‌ها با قدمتی دیرینه جایگاه و تقدس خاصی بین ترک‌زبان‌ها و آذربایجانیان دارد. آتالار سوزو یا امثال زبان ترکی که عموما پندهایی عاقلانه و انسانی است. آغیلار (مرثیه‌ها) و لایلالار نیز قسمتی از ادبیات شفاهی ترکی آذربایجانی را تشکیل می‌دهند. داستان‌های فولکلوری چون دده‌قورقود، کوراوغلو، اصلی و کرم، آرزی و قمبر، عباس و کولگز، عاشیق‌غریب، قاچاق‌نبی،… از غنای ادبیات شفاهی مردم آذربایجان آذربایجان سخن می‌گویند.
نام‌گذاری و شمارش اعداد در ترکی آذربایجانی
شمارش اعداد از عدد یازده به بعد در زبان ترکی آذربایجانی تابع قاعده معینی است و از لحاظ دستوری و نوشتاری مطلقا استثنایی در آن وجود ندارد. به همین دلیل یادگیری آن آسان است. اعداد شامل: بیر (۱)، ایکی (۲)، اوچ (۳)، دورد (۴)، بئش (۵)، آلتی (۶)، یئددی (۷)، سککیز (۸)، دوققوز (۹) است. برای نمونه به این نام‌گذاری‌ها توجه کنید:
اون (۱۰) + بیر (۱)=اون بیر (۱۱)
اون (۱۰) + آلتی (۶)=اون آلتی (۱۶)
اییرمی (۲۰) + سککیز(۸)=اییرمی سککیز (۲۸)
اوتوز (۳۰) + بئش (۵)=اوتوز بئش (۳۵)
یئتمیش (۷۰) + اوچ (۳)=یئتمیش اوچ (۷۳)
دوخسان (۹۰) + دوققوز (۹)=دوخسان دوققوز (۹۹)
یوز (۱۰۰) + اللی (۵۰)=یوز اللی (۱۵۰)
بئش یوز (۵۰۰) + آلتمیش (۶۰)=بئش یوز آلتمیش (۵۶۰)
سککیز یوز (۸۰۰) + اوتوز اوچ (۳۳)=سککیز یوز اوتوز اوچ (۸۳۳)
مین (۱۰۰۰) + یوز اون بیر (۱۱۱)=مین یوز اون بیر (۱۱۱۱)
سه هشتم=سککیزده اوچ
یک دوم=ایکی ده بیر (یاریم)
اوچ، اوسته گل بئش، برابر دیر سککیز (۸=۵+۳)
هزار و سیصد و هفتاد و هشت = مین اوچ یوز یئتمیش سککیز
دو ممیز بیست وپنج صدم (۲۵/۲)=ایکی تام، یوزده اییرمی بئش
دهها = اونلار، اونلارجا
صدها = یوزلر، یوزلرجه
هزارها = مین‌لر، مین لرجه
میلیون و میلیارد = میلیون و میلیارد
آلتی، چیخ ایکی، برابر دیر دورد (۴ = ۲ – ۶)
از لحاظ محاوره و گفتگوی شفاهی به این زبان در ایران و در بعضی از مناطق جمهوری آذربایجان استثنایی وجود دارد؛ و آن کاربرد کلمه فارسی هشتاد به جای کلمه ترکی آن یعنی سکسن است. البته کلمه هشتاد در این حالت تابع قواعد شمارش اعداد در ترکی آذربایجانی است. این استثنا در مورد آذربایجانی‌های شرق ترکیه، گرجستان، داغستان و مناطق شمالی جمهوری آذربایجان صادق نیست.
شمارش اعداد از هشتاد تا عدد نود در زبان محاوره‌ای ترکی آذربایجانی در ایران بدین صورت است: هشتاد (۸۰)، هشتاد بیر (۸۱)، هشتاد ایکی (۸۲)، هشتاد اوچ (۸۳)، هشتاد دورد (۸۴)، هشتاد بئش (۸۵)، هشتاد آلتی (۸۶)، هشتاد یئددی (۸۷)، هشتاد سککیز (۸۸)، هشتاد دوققوز (۸۹)، دوخسان (۹۰)
شمارش اعداد هشتاد تا عدد نود در زبان نوشتاری ترکی آذربایجانی بدین صورت است: سکسن (۸۰)، سکسن بیر (۸۱)، سکسن ایکی (۸۲)، سکسن اوچ (۸۳)، سکسن دورد (۸۴)، سکسن بئش (۸۵)، سکسن آلتی (۸۶)، سکسن یئددی (۸۷)، سکسن سککیز (۸۸)، سکسن دوققوز (۸۹)، دوخسان (۹۰)
چگونگی نامگذاری، شمارش و بیان اعداد در ترکی آذربایجانی در جدول زیر ارائه شده‌است.
+ نامگذاری و شمارش اعداد در ترکی آذربایجانی
فارسی
ترکی آذربایجانی
Azərbaycan Türkcəsi
فارسی
ترکی آذربایجانی
Azərbaycan Türkcəsi
فارسی
ترکی آذربایجانی
Azərbaycan Türkcəsi
یک
بیر
Bir
یکم
بیراینجی
Birinci
یکمین
بیراینجی‌سی
Birincisi
دو
ایکی
İki
دوم
ایکی‌اینجی
İkinci
دومین
ایکی‌اینجی‌سی
İkincisi
سه
اوچ
Üç
سوم
اوچ‌اونجو
Üçüncü
سومین
اوچ‌اونجوسو
Üçüncüsü
چهار
دورد
Dörd
چهارم
دورداونجو
Dördüncü
چهارمین
دورداونجوسو
Dördüncüsü
پنج
بئش
Beş
پنجم
بئش‌اینجی
Beşinci
پنجمین
بئش‌اینجی‌سی
Beşincisi
شش
آلتی
Altı
ششم
آلتی‌اینجی
Altıncı
ششمین
آلتی‌اینجی‌سی
Altıncısı
هفت
یئددی
Yeddi
هفتم
یئددی‌اینجی
Yeddinci
هفتمین
یئددی‌اینجی‌سی
Yeddincisi
هشت
سککیز
Səkkiz
هشتم
سککیزاینجی
Səkkizinci
هشتمین
سککیزاینجی‌سی
Səkkizincisi
نه
دوققوز
Doqquz
نهم
دوققوزاونجو
Doqquzuncu
نهمین
دوققوزاونجوسو
Doqquzuncusu
ده
اون
On
دهم
اون‌اونجو
Onuncu
دهمین
اون‌اونجوسو
Onuncusu
شانزدهمین
اون آلتی‌اینجی‌سی
On altıncısı
بیست
اییرمی
İyirmi
بیستم
اییرمی‌اینجی
İyirminci
بیستمین
اییرمی‌اینجی‌سی
İyirmincisi
سی
اوتوز
Otuz
سی‌ام
اوتوزاونجو
Otuzuncu
سی‌امین
اوتوزاونجوسو
Otuzuncusu
چهل
قیرخ
Qırx
چهلم
قیرخ‌اینجی
Qırxıncı
چهلمین
قیرخ‌اینجی‌سی
Qırxıncısı
پنجاه
اللی
Əlli
پنجاهم
اللی‌اینجی
Əllinci
پنجاهمین
اللی‌اینجی‌سی
Əllincisi
شصت
آلتمیش
Altmış
شصتم
آلتمیش‌اینجی
Altmışıncı
شصتمین
آلتمیش‌اینجی‌سی
Altmışıncısı
هفتاد
یئتمیش
Yetmiş
هفتادم
یئتمیش‌اینجی
Yetmişinci
هفتادمین
یئتمیش‌اینجی‌سی
Yetmişincisi
هشتاد
سکسن
Səksən
هشتادم
سکسن‌اینجی
Səksəninci
هشتادمین
سکسن‌اینجی‌سی
Səksənincisi
نود
دوخسان
Doxsan
نودم
دوخسان‌اینجی
Doxsanıncı
نودمین
دوخسان‌اینجی‌سی
Doxsanıncısı
صد
یوز
Yüz
صدم
یوزاونجو
Yüzüncü
صدمین
یوزونجوسو
Yüzüncüsü
سیصد
اوچ یوز
Üç yüz
سیصدم
اوچ یوزاونجو
Üç yüzüncü
سیصدمین
اوچ یوزاونجوسو
Üç yüzüncüsü
هزار
مین
Min
هزارم
مین‌اینجی
Mininci
هزارمین
مین‌اینجی‌سی
Minincisi
صفت در ترکی آذربایجانی
صفت‌ها که ویژگی و حالت اسم (موصوف) را بیان می‌کند اغلب به همراه اسم می‌آیند. صفت در ترکی آذربایجانی قبل از اسم (موصوف) می‌آید: ساری آلما (سیب زرد)
صفت اشاره: اگر ضمایر اشاره همراه با اسم بیایند در این صورت نقش صفت را ایفا می‌کنند.
صفت مقدار: به صفتی اطلاق می‌شود که بر مقدار (قابل شمارش یا غیرقابل شمارش) موصوف دلالت کند :آز (کم)، چوخ (زیاد)، چوخ آز (خیلی کم)، اون (ده)، بیر (یک) …
صفت پرسشی: به همراه اسم می‌آید و درباره آن سوال می‌کند: نئچه گون (چند روز)، هانسی آغاج (کدام درخت؟)
صفت مطلق: به ویژگی ثابت و حالت پایدار موصوف اشاره می‌کند: قوجا کیشی (پیرمرد)، قیزیل اوزوک (انگشتری طلا)، گوزل قیز (دختر زیبا)
صفت برتر: این صفت در ترکی آذربایجانی با افزودن کلمه «داها» (Daha) قبل از صفت و افزودن پسوند «دان» به آخر اسم ساخته می‌شود: بو اوشاق او اوشاق دان داها گوزل دیر (این کودک از آن کودک زیباتر است)، داها اوجا (بلندتر)، داها بویوک (بزرگتر)، داها سرین (خنک‌تر)، برخی اوقات پسوند «راق» به آخر صفت افزوده شده و همان معنی تفضیل را می‌رساند: اوجا + راق = اوجاراق (بلندتر)
صفت برترین: ترکیب این صفت با اضافه کردن حرف «ان» (Ən) به قبل از صفت به وجود می‌آید: ان گوزل (زیباترین)، ان اوجا (بلندترین)، ان یئنی (جدیدترین)
نمونه نگارش
الفبای عربی-فارسی
الفبای لاتین
ترجمه فارسی
متن اصلی
بوتون اینسانلار لیاقت و حوقوقلارینا گوره آزاد و برابر دوغولورلار. اونلارین شوعورلاری و ویجدانلاری وار و بیربیرلرینه موناسیبتده قارداشلیق و روحوندا داورانمالیدیرلار.
Bütün insanlar ləyaqət və hüquqlarına görə azad bərabər doğulurlar. Onların şüurları və vicdanları var və bir-birlərinə münasibətdə qardaşlıq runhunda davranmalıdırlar.
همه انسان‌ها آزاد به دنیا می‌آیند و از لحاظ منزلت و حقوق با هم برابرند. آن‌ها صاحب عقل و وجدانند و باید نسبت به یکدیگر برادروار رفتار کنند.
All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
ادبیات ترکی
زبان‌های ترکی
الفبای زبان ترکی
ویکی‌پدیای آذربایجانی
پسوندهای اسم‌ساز در ترکی آذربایجانی