سکه‌های سبک ساسانی طبرستان

اسپهبد فرخان بزرگ
سکه‌های سبک ساسانی تبرستان اصطلاحی است که در مورد سکه‌های ضرب شده در زمان حکومت گاوبارگان و آغاز اسلام در تبرستان به کار می‌رود. این سکه‌ها دارای تمامی مختصات سکه‌های ساسانی است اما وزن و اندازه آن تغییر یافته‌است. سکه‌های طبرستان در این دوره از نقره ساخته می‌شد، درهم نام دارد اما اندازه آن از درهم ساسانی کوچکتر است. گرچه این سکه‌ها را نیم درمی می‌خوانند اما در حقیقت چهار دانگ درهم ساسانی است. محل ضرب در سکه‌ها تپورستان ذکر شده، اما چون ساری مرکز تبرستان بوده‌است، این ضرابخانه را باید در آن شهر بدانیم. تاریخ ضرب به‌خط پهلوی به‌حروف نوشته‌شده و از سال ۵۹ تبری با شروع فرمانروایی فرخان بزرگ آغاز و به آخرین سال حکومت مثنی بن الحجاج یعنی سال ۱۴۴ تبری پایان می‌یابد. بنابراین سکه‌های تبرستانی در مجموع به‌مدت ۸۵ سال به سبک ساسانی ضرب شده و به دو دوره تقسیم می‌شود:
دوره گاوبارگان ۵۰ سال از ۵۹ تا ۱۰۹ تبرستانی
دوره حکام خلفا ۳۵ سال از ۱۰۹ تا ۱۴۴ تبرستانی
اسپهبد خورشید. واژه ʾpzwt (افزود) در روی سکه سمت چپ چهره به خط پهلوی کتابی به چشم می‌خورد.
حکام خلفا نیز به رسم گاوبارگان سکه می‌زدند و اگر هم نام خود را بر آن نمی‌نهادند باز چهره خسرو دوم را با عبارت «افزود» به جای نام به کار می‌بردند.
تاریخچه
پس از سقوط دولت ساسانی و کشته شدن یزدگرد سوم در مرو، در سال ۶۵۲ میلادی ضرب سکه‌های ساسانی در شمال ایران به وسیله یکی از خاندان‌های بزرگ محلی به نام گاوبارگان ادامه یافت. آنان از نسل جاماسپ (ساسانی) پادشاه ساسانی بودند که بین سال‌های ۴۸۹–۵۰۱ بر ایران حکومت می‌کرد. این سلسله به مدت ۱۱۹ سال (۶۴۲–۷۶۱ میلادی) بر تبرستان حکومت می‌کرد. نخستین فرمانروای این سلسله ملقب به گیل ملقب به «گاوباره» بود که بر رویان و گیلان فرمان می‌راند و ادعا می‌کرد که فرمانروایی آن خطه را یزدگرد سوم به او داده است پس از گیل فرزندش دابویه جانشین او گردید و سپس فرخان، دازمهر و اسپهبد خورشید به ترتیب حکومت کردند. از گیل و دابویه هنوز سکه‌ای یافت نشده، احتمال دارد که ضرب سکه از زمان فرخان آغاز شده باشد. از فرخان، دازمهر و خورشید سکه‌های زیبا و متعددی در دست است.
مشخصات سکه‌های تبرستانی
جنس سکه‌های تبری از نقره و برنز عمدتا از جنس نقره هستند. بر روی سکه تصویر خسرو پرویز در حالی که به سمت راست می‌نگرد نقش گردیده است این نقش مربوط به سال‌های آخر سلطنت خسرو است که از روی آخرین سکه‌های او طراحی و اقتباس گردیده‌است. در مقابل تصویر نام فرمانروای تبرستان به خط پهلوی نوشته شده، در پشت سر تصویر فرمانروا، عبارت «فرافزود» به چشم می‌خورد. تصویر فرمانروا در دو قاب دایره شکل محصور گردیده روی سکه در حاشیه خارج دایره‌ها با تصویر ماه و ستاره و تشتر که از سمبل‌های دین زرتشت هستند مزین گردیده است. همچنین در حاشیه خارجی اغلب سکه‌ها کلمه «اپد» به معنی آبادانی به خط پهلوی ساسانی نوشته شده‌است. پشت سکه کاملا از سکه‌های اواخر ساسانی اقتباس شده در پشت سکه آتشدانی دیده می‌شود که آتش مقدس بر روی آن در حال اشتعال است و دو روحانی نگهبان آتش در طرفین آتشدان در حالی که برسم در دست دارند دیده می‌شوند. در طرف چپ در حاشیه داخلی پشت سکه سال ضرب سکه به تاریخ تبری به خط پهلوی نوشته شده است. برای گاهشماری، گاوبارگان تاریخ مرگ یزدگرد سوم را مبدا تاریخ اختیار کردند که مطابق با سال ۶۵۲ میلادی و ۳۲ ه.ق و سال ۲۱ سال یزدگردی است. در سمت راست نام ضرابخانه که به نام تبرستان (تپورستان) است دیده می‌شود. حاشیه خارجی پشت سکه نیز همانند سکه‌های اواخر ساسانی با نقش ماه و ستاره تزیین شده علاوه بر آن به طور قرینه در فواصل بین ماه و ستاره سه نقطه نقش شده که در سکه‌های ساسانی دیده نمی‌شود و احتمالا نمادهای مذهبی است.
قهرمانی، ابوالفتح. " " دوره ۸–۹، ش ۱۰۴ (خرداد۵۰): ص۹–۳۱.