قلعه سردار بوکان

قلعه سردار یا ارگ بوکان در سده نوزدهم میلادی و در سال ۱۸۶۸ م/ ۱۲۴۷ خورشیدی توسط عزیزخان مکری سردارکل عساکر منصوره و فرمانده کل قوای ایران در حکومت ناصرالدین شاه قاجار بنا شده‌است.
عزیزخان مکری بانی این قلعه برای تسلط بر عشایر و کردهای مکری این بنا را ساخته بود. بخش‌های دیگر این ساختمان توسط فرزندان و نوادگان او تکمیل و گسترش یافته‌است. این ساختمان برروی تپه تاریخی بنا نهاده شده‌است که در طول زمان مکانی برای اجرای سیاست‌های دولت‌ها بوده و کردهای دارای مقام عالی در حکومت‌های وقت از آن به عنوان یک مرکز حکومتی استفاده می‌کردند و بین عشایر و طوایف کرد این قلعه از اعتبار خاصی در مناطق کردنشین ایران برخوردار بوده‌است. ارتفاع این ارگ از سطح زمین ۱۳ تا ۱۵ متر و طول آن ۳۰ متر است.
در حال حاضر این تپه تاریخی در مرکز شهر بوکان قرار گرفته و تا ۹۵ درصد بنای ساختمان آن تخریب شده و از آن به عنوان پایگاه مقاوت بسیج شهری استفاده می‌شود. قلعه سردار بوکان باتوجه به قدمتش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت نرسیده‌است در حالی که این بنا نشان هویت و پیدایش و گسترش این شهر است.
پیشینه
این بنا بر روی یک تپه تاریخی و مرتفع بنا شده که دید مناسبی بر روی محلات آن زمان داشته‌است. ساختمان قلعه به دلیل بلندی بنا و همچنین ارتفاع تپه از سطح زمین، از چند کلیومتری نیز قابل مشاهده بود. بخش اولیه بنای قلعه در سال ۱۲۸۵ هجری قمری برابر با ۱۲۴۷ خورشیدی توسط عزیزخان مکری وزیرجنگ ناصرالدین شاه قاجار ساخته شده‌است. بعدها قسمت‌های دیگر به ساختمان آن توسط سیف الدین خان پسر او و محمدحسین خان نوه عزیزخان افزوده و گسترش داده شده‌است.
معماری ساختمان
این قلعه در بالای تپه‌ای در کنار حوضخانه بوکان به ابعاد ۵۰ در ۶۰ متر که قسمتی از آن خاک دستی کوبیده و در اتفاع ۱۳ متری خیابان مجاور ساخته شده‌است. بنای این ساختمان تاریخی با استفاده از مصالح ساروج، خاک رس، خاک سفید و آجرهایی در اندازه ۲۰ در ۲۰ سانتی‌متر و چوب ساخته شده‌است.
طول ساختمان ارگ ۳۰ متر و عرض آن ۲۵ متر بوده به طوری که بنای آن در گذشته از چند کیلومتری شهر نیز قابل مشاهده بوده‌است. مساحت قلعه حدود یک هکتار است و قلعه دارای شش شاه نشین بوده که روی ۹ ستون سنگی به ارتفاع ۲ متر و قطر ۱ متر قرار داشتند. این قلعه دارای سردابی بود که در داخلش حوض و فواره قرار داشت و آب این فضا از چشمه «حه‌وزه گه‌وره» که ۱۱ متر پایین‌تر از ساختمان قلعه واقع شده، تامین می‌شد.
در گوشه‌های شرقی و غربی این قلعه در بالای برج‌های مرتفع منشوری شکل، ۲ کنگره فلزی نصب کرده بودند که شکوه و عظمت خاصی را به این قلعه و عمارت بخشیده بود.
کاربرد
قلعه سردار در گذشته‌های دور برای سکونت و بعنوان مرکز حکومتی مورد استفاده قرار می‌گرفت. در فاصله سال‌های ۱۳۲۵ تا ۱۳۵۱ از ساختمان قلعه به عنوان شهربانی، اداره پست و مدرسه استفاده می‌شد. در سال ۱۳۲۸ این بنا تبدیل به مدرسه شده و طنین صدای زنگ مدرسه در آن به صدا درآمد که هم‌اکنون این زنگ تاریخی توسط میراث فرهنگی بوکان نگهداری می‌شود.
در ادبیات کرد
نام این قلعه بارها در کتب‌ها و اشعار کردی آمده‌است که عبدالرحمن شرفکندی شاعر نامدار کرد در مورد این قلعه چنین سروده‌است:
ئه‌و قه‌لایه که به‌رز ویستاوه دوور له ویستاکه هه‌وارگه پیاوه
سه‌رسه‌را و کوشکی گه‌لی سه‌رداره بوته به‌ردار، چ خودا به‌رداره؟
ترجمه فارسی:
آن قلعه بلند قامت از دیرباز زادگاه بزرگ مردان است
جایگاه خانواده سردارانست چرا ویرانش نمودی، خدا را خوش‌آمد؟
تخریب
در سال‌های اولیه انقلاب اسلامی (۱۳۵۷ تا ۱۳۶۱) ساختمان قلعه ویران شد و اکنون از تپه بعنوان پایگاه مقاومت بسیح استفاده می‌شود. تپه قلعه سردار باتوجه به اینکه بیش از ۱۷۰ سال قدمت دارد و در سال ۱۳۴۷ شمسی با شماره ثبت ۵۷۰ به فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
اعتراض‌های مردمی
بافت داخلی قلعه در فاصله سال‌های گذشته توسط حوزه یک بسیج شهری بوکان به کلی نابود شده‌است. در سال ۱۳۹۰ ساخت و سازهای غیره قانونی صورت گرفت که جمعی از مردم شهر در همان سال در نامه به امضای ۱۵۰ نفر از مردم و فعالان میراث فرهنگی برای دادسرای عمومی و انقلاب این شهر، خواستار توقف فوری عملیات ساخت و ساز و تخریب و درصورت نیاز، بازداشت متهمان و تخریب کنندگان شدند. اما این اعتراض‌ها به نتیجه نرسید.