غیبت کبرا

در باور شیعیان دوازده امامی غیبت کبرا دومین غیبت امام زمان بعد از غیبت اول او یعنی غیبت صغری است که در آن بر خلاف غیبت صغرا امام شخص معینی را به نیابت نگماشته‌است. در این غیبت که از سال ۳۲۹ (قمری) و پس از غیبت کوچکتر آغاز شده‌است و تا آخر الزمان ادامه خواهد داشت، امام از نظرها پنهان است، اما موجودات از فیض وجودش بهره‌مندند و دعای ایشان شامل حال آنهاست. در پایان این دوران به خواست خدا حضرت ظهور کرده، برای برقراری و برپایی حکومت عدل جهانی قیام می‌کند و ظلم را ریشه کن می‌سازد و ضعیفان را از دست ظالمان نجات می‌دهد.
پیش از غیبت کبری و در دوران غیبت صغری که هفتاد سال قمری طول کشید امام مهدی بوسیله چهار نماینده مخصوص با شیعیان در ارتباط بود تا اینکه چهارمین و آخرین نماینده امام قبل از مرگش نامه‌ای را برای شیعیان قرائت کرد که در آن تاکید شده بود که زین پس و تا آخر دنیا امام دوازدهم هیچ نماینده‌ای در میان مردم نخواهد داشت و هر کس خلاف این گفته را ادعا کند دروغگویی بیش نیست. شیخ صدوق این نامه را در کتابش با عنوان کمال‌الدین و تمام‌النعمه ثبت کرده‌است.
به عقیده شیعه هیچ دوره و زمانی خالی از امام نیست؛ و اثبات این حرف را بوسیله ایه‌ای از قرآن بیان می‌کنند که «زمین هیچگاه از حجت الهی خالی نمی‌ماند» امام دوازدهم به دلیل خطری که زندگی‌اش را تهدید می‌کرد به امر خداوند از دیده‌گان امت غایب شده‌است و او زمانی خواهد آمد که زمین پر از ظلم گشته، نه این که همه مردم ظالم بشوند، که اگر اینطور باشد همه از ظلم خوششان می‌آید و نیازی به منجی ندارند، بلکه گروهی ستمگر بر همه مردم یا بیشتر آن‌ها ظلم خواهند کرد و مظلومان از خداوند طلب نجات خواهند کرد در نتیجه خداوند متعال بنده و حجت خویش را بسوی آن‌ها خواهد فرستاد تا آن‌ها را بوسیله خودشان و بوسیله معجزات الهی از دست ظالمان نجات دهند. مفهوم غیبت اما اول بار توسط کیسانیه مطرح شد که معتقد بودند محمد بن حنفیه نمرده است بلکه در غیبت به سر می‌برد. به عقیده منتقدان با ناپدید شدن هر یک از رهبران شیعه که دیگر به جمع شیعیان برنگشتند به تدریج عقیده به امام غایب در میان آن‌ها شکل گرفته و شاخ و برگ پیدا کرد. به نظر ویلفرد مادلونگ اما دکترین غیبت بوسیله امامان پیش از امام دوازدهم به خوبی پیش‌بینی و ثبت شده‌است.
بنابر عقیده شیعه بی‌شک اگر شیعیان و علما به جای قدرت و حکومت به دنبال مهدی می‌گشتند و از تقصیرات خود توبه حقیقی می‌کردند و در استغاثه متحد می‌شدند خداوند امام غائب را به سوی آن‌ها باز می‌گرداند. چنانکه از حدیث امام صادق هم همین معنا استفاده می‌شود.
جعفر صادق می‌گوید: پس هنگامی که عذاب بر بنی اسرائیل طولانی شد، به درگاه خدا چهل روز ناله و گریه کردند پس خداوند به موسی و هارون وحی کرد و امر نمود که آن‌ها را از فرعون نجات بدهند پس 170 سال باقی‌مانده از 400 سال عذاب را بر آنان بخشید. ایشان فرمود: شما شیعیان هم این گونه هستید. اگر همان کاری را بکنید که بنی اسرائیل کردند خدا حتما فرج ما را می‌رساند. اما اگر چنین کاری نکنید، این امر تا پایانش ادامه خواهد داشت. (تفسیر عیاشی، ج 2، ص 154)
پیشینه
به عقیده صاحب نظرانی نظیر برنارد لوئیس عقیده به امام غایب به زمان کیسانیه برمی گردد که اعضای این گروه معتقد بودند محمد بن حنفیه همان مهدی غایب است. بعدها فرزند محمد بن حنفیه، ابوهاشم، که بی‌فرزند از دنیا رفته بود بوسیله برخی از کیسانی‌ها به عنوان مهدی موعود لقب گرفت. واقفیه گروه دیگری بودند که وفات امام هفتم، امام موسی کاظم، را باور نکرده معتقد بودند که او در غیبت به سر می‌برد. همچنین وقتی امام حسن عسکری از دنیا رفت شیعیان دوباره دچار شبهه شده در مورد جانشینی‌اش دچار اختلاف شده به جز اقلیتی _که بنا به روایاتی که از امامان پیشین شنیده بودند به تولد امام دوازدهم معتقد بودند_ تولد آن امام را انکار کردند. اصحاب امام یازدهم معتقد بودند که به خاطر فشار زمانه و به دلیل رواج این عقیده که او فرزندی خواهد داشت که عدالت را در جامعه برقرار خواهد کرد، تولدش شبیه تولد موسی در خفا اتفاق افتاد. مخصوصا که خلیفه عباسی، معتمد، دستور داده بود تا مراقب خانه امام بوده ببینند آیا او صاحب فرزندی خواهد شد یا خیر. به عقیده مدرسی عقیده به مهدی به تدریج و مخصوصا بعد از وفات امام حسن عسکری که امت شیعی با بحران جانشینی مواجه شد، شکل گرفت. این اعتقاد تا حد زیادی با احادیث و روایان امامان پیشین حمایت می‌شد.
رابطه شیعیان و امام در دوران غیبت کبری
بر طبق روایات شیعی امام زمان که خداوند عمر طولانی به او اعطا کرده در عالم دنیا حضور فیزیکی دارد. داستان افرادی که موفق شده‌اند با مهدی ملاقات کنند در کتب مولفین معروف شیعی از قبیل کلینی، نعمانی و شیخ صدوق به تفصیل نقل شده‌است. به گفته شریف مرتضی امام دوازدهم در اوایل دوران غیبت خودش را از دوستدارانش مخفی نمی‌کرد و فقط از دشمنانش کناره می‌گرفت. فقط بعدها وقتی خطر افزایش پیدا کرد مجبور شد هم از دوست و هم از دشمن غایب شود.
اسحاق بن یعقوب از دانشمندان برجسته شیعه است، که در روزگار نیابت محمد بن عثمان نامه‌ای را در اختیار او قرار داده بود. در این نامه سوال شده بود که: «در زمان غیبت، مردم چگونه از وجود امام زمان خویش بهره‌مند می‌شوند؟»
امام زمان جواب نامه او را چنین داده بود:… فایده‌ای که مردم در زمان غیبت از وجود من می‌برند، مانند استفاده آنان از نور خورشید است که ابر، آن را از نظرها پنهان ساخته‌است.» (او می‌آید: ۹۵)
همچنین شیخ صدوق در «کمال الدین» از جابر بن عبدالله انصاری روایت می‌کند:
وی از پیامبر پرسید: آیا شیعه از وجود قائم در مدت غیبتش بهره‌مند می‌شود؟ پیامبر فرمود: «آری قسم به خداوندی که مرا به پیامبری مبعوث گردانیده، آن‌ها از وجود او منتفع می‌شوند و از نور ولایتش در طول غیبت طلب روشنی می‌کنند، چنان‌که از آفتاب پشت ابر استفاده می‌کنند.» (مجلسی، بحارالانوار، ج ۱۳ ص ۸۴۶)
نعمانی دو دلیل برای غیبت امام ذکر کرده‌است. اول اینکه مومنین برای اعتقاد به امام غایب مورد سنجش قرار گیرند و دوم اینکه قائم مجبور به بیعت با حکام ظالم نباشد. شیعه همچنین دلایل دیگری برای این امر برمی‌شمرد از قبیل حفاظت از جان امام، دوری از سلطه حکام زمان، آزمایش ایمان مومنان و همچنین دلیلی پنهانی که تا ظهور امام معلوم نخواهد شد.
حجت در دوران غیبت کبری
در زمان غیبت امام زمان دیگر نائب خاص و نماینده‌ای مشخص وجود ندارد، تا مردم از طریق او با امام مرتبط شوند. در این دوران دانشمندان پرهیزکار و وارسته شیعه بعد از غیبت طولانی امام زمان (عج)، به عنوان نایب عام او به هدایت و ارشاد مردم خواهند پرداخت.
فرمان امام زمان در مورد پیروی مردم از دانشمندان دینی در روزگار غیبت این گونه‌است:
«در کارها و حوادثی که بعد از این برای شما مردم پیش خواهد آمد و ممکن است که خیر و شر خویش را ندانید، به گویندگان گفتار و احادیث ما خاندان رسالت، که حجت من بر شما هستند و من نیز حجت خدا بر ایشان می‌باشم، مراجعه کنید.»
رشد عقلی و ایمانی مردم، که سال‌ها به طول خواهد انجامید، زمینه اصلی بهره‌وری آنان از امام زمان خواهد بود. آن‌گاه که توانایی فکری و ایمانی انسان‌ها به اندازه‌ای از رشد خویش برسد و چشم دلشان به گونه‌ای روشن شود که بتوانند خورشید وجود امام زمان را نظاره کنند، بی‌گمان او را خواهند دید.
شریف مرتضی در استدلال خود در زمینه غیبت امام دوازدهم شیعیان موضوع «لطف» در وجود غیبت را چنین خلاصه می‌کند: با نیل به وجود او در میانشان و با اطمینان از وجوب اطاعت از او، شیعیان بی‌شک از او شرم خواهند نمود و به او احترام می‌گذارند و در نتیجه مرتکب شر نمی‌شوند. آن‌ها از اینکه از جانب او مورد توبیخ یا سرزنش قرار گیرند واهمه دارند. به این ترتیب، ارتکاب اعمال بد در میانشان کم می‌شود و اعمال خوب زیاد می‌گردد.
نقش حجت در غیبت کبری
علامه طباطبایی می‌گوید مخالفان شیعه در انتقاد به غیبت می‌گویند در حالی که شیعه معتقد است وجود امام برای بیان اوامر و حقایق دین و هدایت مردم ضروری است ایده غیبت امام این کارکرد را نفی می‌کند زیرا امام غایبی که به هیچ وجه نمی‌تواند در دسترس مردم باشد طبعا نمی‌تواند مفید یا موثر باشد. همچنین اگر خدا می‌خواهد امامی را در آینده بیاورد تا بشریت را نجات دهد، او می‌تواند هرگاه خواست امام را بیافریند و نیازی نیست وی سال‌ها پیشتر به دنیا بیاید و در غیبت به سر برد. شیعه در پاسخ می‌گوید وظیفه امام صرفا بیان رسمی معارف دین و هدایت ظاهری مردم نیست. بلکه وی هم‌زمان عهده‌دار ولایت و هدایت باطنی بشر نیز می‌باشد. این امام است که زندگی معنوی مردم را جهت دهی و سیر انسان به سوی خدا را هدایت می‌کند. ایفای چنین نقشی ارتباط به غیبت یا ظهور جسمانی امام ندارد. بلکه امام همچنان حیات باطنی و روحی انسان را نظاره می‌کند و در ارتباط با آن است؛ لذا وجود امام در هر زمان ضروری است حتی اگر زمانه برای ظهور و نقش آفرینی دنیوی وی فراهم نباشد.
نشانه‌های ظهور
پیش‌بینی ظهور منجی نهایی، مهدی موعود، جزو پرشمارترین پیش بینی‌هایی است که از پیامبر اسلام، فاطمه و ائمه صورت باقی مانده‌است. با این حال زمان این ظهور پیش‌بینی نشده‌است و از شیعیان خواسته شده‌است که صبورانه منتظر بمانند. ظهور منجی بر طبق روایات شیعه و سنی با نشانه‌هایی همراه است که می‌توان آن را به نشانه‌های عمومی و نشانه‌های خاص تقسیم‌بندی کرد. نشانه‌های عمومی شامل پرشدن زمین از جهل و ظلمت و گناه و آلودگی است که ضرورت ظهور منجی را بیش از پیش لازم می‌دارد. نشانه‌های خاص پیش ازظهور شامل موارد زیر می‌شود:
پیدایش سفیانی، دشمن مهدی، که لشکری را علیه آن امام بسیج می‌کند.
پیدایش سید یمانی که از نهضت مهدی حمایت می‌کند.
صیحه آسمانی که مردم را به دفاع از مهدی فرا می‌خواند.
فرورفتن لشکری از دشمنان مهدی در زمین در مکانی بین مکه و مدینه.
همچنین نشانه‌های دیگری وجود دارد که منابع شیعه و سنی هر دو بر آن توافق دارند (برای اهل سنت مهدی لزوما امام دوازدهم نیست):
اینکه مهدی از نسل محمد و فاطمه است.
نامش محمد خواهد بود.
برای هفت، نه، یا نوزده سال حکومت خواهد کرد.
ظهورش همراه با برافراخته شدن پرچم سیاه در خراسان خواهد بود.
ظهورش هم‌زمان با پیدایش دجال خواهد بود.
اکثریت اهل سنت پسر امام حسن عسکری را مهدی موعود نمی‌دانند و معتقدند مهدی هنوز متولد نشده با این حال معتقدند مهدی از نسل پیامبر اسلام خواهد بود. به عقیده اکثریت اهل سنت و همچنین شیعیان اسماعیلی و نیزاری امام حسن عسکری اصلا صاحب پسر نشده‌است. برخی دیگر معتقدند مهدی نمی‌توانست برای سالیان دراز از زمان امام یازدهم تا به حال عمر کند.
این مطلب را قطب‌الدین راوندی از کلینی و او از اسحاق بن یعقوب نقل می‌کند. (مجلسی، بحارالانوار، ج ۱۳ صص ۸۴۵و ۸۴۶)