ضرابخانه‌های ساسانی

ضرابخانه‌های ساسانی در شهرهایی قرار داشتند که از لحاظ تجاری و نظامی حائز اهمیت بوده و به دست شاهان ساسانی تاسیس یا بازسازی شده بودند.
درحالی‌که تاکنون بیش از یکصد علامت ضرابخانه شناخته شده، فقط حدود ۲۰ تای آن در امپراتوری ساسانی برای ضرب سکه به کار رفته است. بسیاری از این ضرابخانه‌ها به‌طور موقتی و تنها برای پرداخت مستمری سپاهان تاسیس شده بودند و حتی در ضرابخانه‌های عمده نیز ضرورتی نداشت تا هر سال سکه ضرب گردد.
احتمالا ضرابخانه‌ها تحت نظارت واستریوشان سالار (رئیس امور مالی) بوده‌اند. از کل مضروبات پیداست که از همان آغاز مدیرتی مرکزی وجود داشته و بر سکه‌زنی نظارت می‌کرده‌است. مطمئنا در بدو امر یعنی زمانی که فقط یک یا دو ضرابخانه فعال بوده‌است، گسترش سکه‌خانه‌ها از تیسفون آغاز شده است. بعدا از زمان بهرام دوم در نشر سکه‌زنی در کل شاهنشاهی هماهنگی پدید می‌آید که لازمه آن هدایت مرکزی بوده‌است. درعین‌حال، در همه دوره‌ها ضرابخانه‌های مرکزی وجود داشته که شاخص بوده و بازار اصلی ضرب را هم بر عهده داشته‌اند. ظهور گاه‌وبیگاه بعضی نشانه‌های اختصاصی ضرابخانه‌ها حاکی از برپایی سکه‌خانه‌های موقتی است که به وسیله ضرابخانه مرکزی تاسیس شده و با همان سر سکه‌ای که از مرکز فرستاده می‌شد شروع به ضرب سکه می‌کردند و سپس دوباره برچیده می‌شدند.
شمار ضرابخانه‌ها در هر دوره متفاوت است. در آغاز شاید بیش از سه سکه‌خانه وجود نداشته‌است، اما در سده چهارم میلادی با سفرهای جنگی شاپور دوم به مشرق سکه‌خانه‌های زمان جنگ نیز پدید آمدند که یکی از آنها دقیقا در افغانستان کنونی قرار داشت. با پیشینه‌های منفرد در دوران پادشاهی بهرام یکم و شاپور دوم، ذکر اجباری نام سکه‌خانه‌ها با پادشاهی بهرام پنجم آغاز می‌شود. احتمالا همزمان با اقدام خسرو انوشیروان) به اصلاحات مالیاتی که بر سکه‌زنی نیز عمیقا تاثیر گذاشته بود، سکه‌خانه‌ها استاندارد شده و ظرفیت آنها محاسبه و سهمیه آنها مشخص گردید.از این زمان به بعد بر روی سکه‌ها سال پادشاهی، جانشین علامت نشر می‌شود و نشر سکه نیز به دلیل تعیین مقدار نشر از مرکز محدود می‌شود.
از ویژگی‌های سکه‌های ساسانی ذکر نام شهری است که سکه در آن ضرب می‌شده‌است. ذکر نام ضرابخانه از زمان بهرام چهارم (۳۸۸–۳۹۹ میلادی) به صورت رسمی بر پشت سکه‌ها صورت گرفت. آوردن نام ضرابخانه بر سکه‌ها کمک شایان توجهی به پژوهش‌گران کرده‌است تا به شناسایی هر چه بیشتر شهرهایی که سکه در آن ضرب می‌شده‌است، بپردازند. معمولا در سکه‌ها نام ضرابخانه به علت کمبود جا به صورت اختصاری شده آن به کار رفته‌است، همین امر باعث گردیده است که در حال حاضر تعدادی از این ضرابخانه‌ها توسط محققان و سکه‌شناسان مختلف به دو یا چند شهر متفاوت که صورت اختصاری شده آنها شبیه به هم هستند، منتسب شود. بسیاری از این شهرها در حال حاضر از صفحه روزگار محو شده یا تنها ویرانه‌هایی از آنها برجای مانده‌است.
برخی از ضرابخانه‌های ساسانی:
ردیف
نام مختصر(نماد) به دبیره پهلوی
ترانویسی نام مختصر به لاتین
ترانویسی نام مختصر به فارسی
نام کامل
۱
ARP
اپر
اپرشهر (نیشابور)
۲
AT
آت
آترا (آترپاتکان/آذربایجان)
۳
ART
ارت
اردشیرخوره
۴
ARM
ارم
ارمنستان
۵
AM
آم
آم
۶
ST
ست
اصطخر
۶
AW , AY
آو، آی
اهواز
۸
AYR, AYRAN
آی، آیر
ایرانشهر شاپور (شوش)
۹
AYRAN
ایران
ایران
۱۰
BJRA
بجرا
بصره
۱۱
BXL, BLX
بلخ، بخل
بلخ
۱۲
BYŠ
بیش
بیشاپور
۱۳
TAY
تای
تای
۱۴
TČY
تچی
تچی
۱۵
GD
گد
جی (اصفهان)
۱۶
XLM
خلم
خلم
۱۷
DA
دا
دارابگرد
۱۸
RAM
رام
رامهرمز
۱۹
RXW
رخو
رخواده
۲۰
RYW
ریو
ریواردشهر
۲۱
RD
رد
ری
۲۲
ZWZN
زوزن
زوزن
۲۳
SK
سک
زرنج،سکستان (سیستان)
۲۴
SMR
سمر
سمرکند (سمرقند)
۲۵
ČAČW
چاچو
چاچ
۲۶
Š
ش
اصفهان (؟)
۲۷
ŠY
شی
شیز
۲۸
PR
پر
پرات (فرات)
۲۹
KR
کر
کرمان
۳۰
GW
گو
گرگان
۳۱
GRZAN
گرزان
گرزوان
۳۲
GN
گن
گندی‌شاپور
۳۳
MR, MRW, ML
مر، مرو
مرو
۳۴
MRWNA RWT
مرونا روت
مرورود
۳۵
MY
می
میبد(؟) ، میشان (؟)
۳۶
NHR
نهر
نهر تیری
۳۷
NH, NYH, NY
نه، نیه، نی
نهاوند
۳۸
WH
وه
وه‌اردشیر (سلوکیه؟)
۳۹
WSP
وسپ
ویسپ شادخسرو
۴۰
WYHC
ویهج
تیسفون
۴۱
WYH
ویه
وه کواد نهاوند
۴۲
AHM
اهم
همدان
۴۳
HRA
هرا
هرات
۴۴
YZ
یز
یزد
سکه‌های ساسانی