شهرستان تاکستان

شهرستان تاکستان یکی از شهرستان‌های استان قزوین ایران است. مرکز این شهرستان، شهر تاکستان است. نام تاتی این شهر سیادن است که پیش از تاسیس فرهنگستان ایران در منابع فارسی با همین نام آمده‌است. شهرستان تاکستان پرجمعیت‌ترین منطقه تات‌نشین ایران و جهان است. خرمدشت، اسفرورین، نرجه و ضیاءآباد ونیکویه دیگر شهرهای شهرستان تاکستان هستند.
جمعیت
جمعیت این شهرستان بر طبق سرشماری سال ۱۳۸۵، برابر با ۹۷۳٫۵۷۷ نفر بوده‌است. جمعیت این شهر در سال ۱۳۸۸ بیش از ۹۰۰۰۰ نفر می‌رسد و بعد از قزوین پرجمعیت‌ترین شهر استان است.
موقیعت و وسعت تاکستان
شهرستان تاکستان در شمال غربی فلات مرکزی ایران بین مدارهای ۴۹ درجه و ۱۰ دقیقه تا ۴۹ درجه و ۴۸ دقیقه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ و مدارهای و مدارهای ۳۵ درجه و ۴۰ دقیقه تا ۳۶ درجه و ۲۱ دقیقه عرض شمالی از استوا واقع شده‌است ارتفاع متوسط شهر تاکستان از سطح دریا ۱۲۶۵ متر می‌باشد. این شهر در طول شرقی ۴۹ درجه ۴۲ دقیقه و عرض شمالی ۳۶ درجه ۴ دقیقه ۱۵ ثانیه قرار دارد فاصله شهر تاکستان تا شهر قزوین ۳۵ کیلومتر و تا تهران ۱۸۵ کیلومتر است فاصله هوایی تاکستان تا تهران ۱۴۹ کیلومتر می‌باشد این شهرستان از شمال به کوهین و جاده ترانزیت از شرق به قزوین از جنوب به دانسفهان بویین زهرا و ساوه از غرب به شهرستان ابهر از استان زنجان ممحدود می‌گرد.
تقسیمات کشوری
بخش مرکزی شهرستان تاکستان
دهستان قاقازان شرقی
دهستان قاقازان غربی
دهستان نرجه
شهرها: تاکستان و نرجه و نیکویه
بخش اسفرورین
دهستان اک
دهستان خرم‌آباد (تاکستان)
شهرها: اسفرورین
بخش خرمدشت
دهستان افشاریه
دهستان رامند شمالی
شهرها: خرمدشت
بخش ضیاءآباد
دهستان دودانگه سفلی
دهستان دودانگه علیا
شهرها: ضیاآباد
شهرستان تاکستان
شهرستان تاکستان در ۱۸۰ کیلومتری تهران و ۳۰ کیلومتری جنوب باختری قزوین قرار دارد مساحت تاکستان در حدود ۲۵۳۶ کلیومتر مربع می‌باشد این شهرستان دارای ۵ شهر ۹ دهستان ۱۳۳ آبادی می‌باشد و جمعیت در حدود ۲۰۰ هزار نفر را در خود جای داده است.
شهرستان تاکستان با داشتن بیش از ۳۵ هزار هکتار باغ انگور دومین شهر تولیدکننده انگور در کشور به‌شمار می‌رود و به همین منظور در سال ۱۳۱۷ خورشیدی در دوره پهلوی اول از سوی فرهنگستان زبان نام این شهر به‌طور رسمی از سیادن به تاکستان تغییر یافت. زبان اصلی این شهرستان تاتی است. اما در کنار آن زبان‌های کردی، ترکی، و لری نیز رایج است. تات بازمانده‌ای از اعماق تاریخ با رنگ بوی فرهنگ کهن و پیشینه‌دار ماد، پیشینه‌ای به عمق پیچیدگی زبان و آداب رسوم و جشن‌ها و باورهای این منطقه می‌باشد. آثار زندگی پیش از تاریخ در تپه‌های باستانی، از جمله خله کو (کوه خاکستر)، منطقه ارزشمند حفاظت شده باشگل با تنوع شگفت‌انگیز گیاهی و جانوری، برج‌ها بناها، قلعه‌های، پل‌ها، دشت‌ها، کوهستان‌های زیبا، شهرها و آبادی‌ها و محیط‌های بکر طبیعی، غارها، چشمه‌های آب معدنی و بیش از ۳۰۰ اثر شناسایی شده ۱۹۷ اثر دیگر که به ثبت شده، از ویژگی‌های شهرستان تاکستان می‌باشد.
مردم
مردم مرکز شهرستان (شهر تاکستان) و شهر اسفرورین و روستاهای قرقسین، خروزان، محمودآباد و ولازجرد از دهستان اک تات هستند و به زبان تاتی سخن می‌گویند. البته در روستاهای محمودآباد و ولازجرد به زبان ترکی هم سخن گفته می‌شود.
تاتی یکی از زبان‌های باستانی است و نزدیکی ساختمان دستوری و آوایی آن به زبان‌های ایرانی کهن مانند مادی قابل اثبات است. تاتی از شاخه زبان‌های شمال‌غربی است.
آثار باستانی
در شهرستان تاکستان ۳۰۳ اثر باستانی شناسایی شده‌است. از این تعداد ۱۹۶ اثر به ثبت ملی رسیده‌است.
۱۰۷ اثر دیگر در نوبت اخذ شماره ملی می‌باشد. ۸۶ اثر دیگر به تازگی شناسایی شده، و پس ازارایه نظریه کارشناسی سازمان میراث فرهنگی کشور، نسبت به ارائه مدارک لازم جهت تعیین نوبت واخذ شماره ثبت ملی اقدام خواهد شد.
- بیش از ۲۰۰ تپه باستانی از نوع مسکونی و دیده بانی مر بوط به پیش از تاریخ، دوره تاریخی و …
از جمله: تپه‌های خله کو، خندا، شیزر، قرق، اک، گیلک تپه، بالا، سلک، خرم‌آباد، نجات، چخماق، تنه تپه، نر گه، زرلان، ولازگرد، کندر، کی وران، تپه‌ی: خروزان، اسفرورین، شارین، نهاوند، یوسف آباد، اسپند تپه و …
بقعه پیر بخش مرکزی تاکستان * قلعه دختر در روستای آبکلو
میل خرم‌آباد—ساختمان بانک ملی؛کاخ شاهی
مدرسه خیام
گرمایه بوستانک
حمام و مسجد شاه عباسی
گرمابه مهدی‌آباد
گرمابه حسین‌آباد،
گرمابه شنستق،
امام زاده‌های: کمال، زرلان، عبدالله، فضل‌الله، خندو، هفت صندوق، ولی، صالح، سلیمان
تپه راه خرم‌آباد
تپه راه خرم‌آباد (به تاتی: خرام‌باده را): آنچنان که از نامش پیداست، این تپه درجنوب تاکستان و درابتدای جاده‌ای که به روستای خرم‌آباد می‌رود، قرار دارد. این تپه از تپه‌های باستانی تاکستان به‌شمار می‌رود که هنوز مورد بررسی و کاوش‌های علمی قرار نگرفته‌است اما دیده‌ها و شنیده‌های نویسنده و آثار بر جای مانده روشن می‌سازد که حفاری‌های افراد آماتور و سارقان اشیای عتیقه چند مر تبه بر روی این تپه ارزشمند صورت گرفته‌است. این عمل موجب تخریب بخشی از این تپه شده و آثار بدست آمده به سرقت رفته‌است !؟
شایان ذکر است که شور بختانه قسمت‌هایی از این تپه توسط افراد ناآگاه در برابر سکوت وبی توجهی مسئولان به کلی تخریب شده‌است
به گفته یک مقام آگاه محلی در یکی از حفاری‌های قاچاقچیان عتیقه در فاصله سال‌های ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۶ تعدادی ظروف سفال واشیای قدیمی و کوزه‌ای دارای ۳۰ سکه طلا با مهر و نشان دوره دیلمیان بدست آمده و به سرقت رفته‌است. ۳۰ سکه طلای یاد شده بامهر عزالدوله دیلمی بوده‌است.
قلعه دختر شهرستان تاکستان
قلعه دختر یکی از قلعه‌های بزرگ و مهم شهرستان تاکستان است که در ۲۰ کیلومتری تاکستان و در ۳ کیلومتری روستایی به نام آبکلو از بخش ضیاآباد قرار دارد این قلعه بر روی کوه سنگی بزرگ و منفردی که بر تمام نواحی اطراف مسلط است، جا خوش کرده‌است. بقایای بر جای مانده نشان می‌دهد که این بنا دژ عظیم و شکوهمندی بوده‌است که به دوره ساسانی تعلق دارد و از کیلومترها مسافت قابل مشاهده است از بلندی این کوه می‌توان تمامی نواحی پیرامون را تا فاصله دوردست مشاهده کرد. این قلعه از سه سو به پرتگاه‌های عمیق و مخوف منتهی می‌گردد و تنها راه دسترسی به آن از ناحیه جنوب است. در این مسیر آثاری از سکوهای متعدد دیده می‌شود که نشانگر آن است که در زمان آبادانی، این پله‌ها به جهت دسترسی آسان به این قلعه ساخته شده‌است. از آثار به جا مانده از این بنا جزرهای یک چهار تاقی است که از سنگ و ساروج ساخته شده‌است اما تاق آن فرو ریخته‌است پایه‌های باقی‌مانده بسیار سترگ است و ابعادی در حدود ۳ متر دارد و فاصله هر پایه تا پایه بعدی حدود ۴ متر و هشتاد سانتی‌متر است. مصالح بنا از سنگ لاشه و ملات ساروج است علاوه بر سنگ در برخی از قسمت‌های قلعه آجر نیز به کار رفته‌است که ابعاد آن نظیر آجرهای دوره ساسانی است. ترکیب شگفت‌آور سنگ لاشه با آجر و فرو رفتگی‌ها و برجستگی‌های هماهنگ در سطح دیواره‌ها، تزیینات بسیار زیبا و مقرنس از جمله زیبایی‌ها و طرح‌های این اثر تاریخی است. این بنا با شماره ۲۱۴۱ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده‌است.
رستوران ایران گردی و جهان گردی شامی شاپ
امام زاده هفت صندوق تاکستان
این بنا در نزدیکی گورستان روستایی به همین نام از بخش ضیاآباد شهرستان تاکستان قرار دارد بنا شکل مستطیل دارد و دارای حرمی مربع شکل است که در جلوی آن ایون ورودی در کنار دو فضای کوچک جنبی در نمای شرقی و غربی آن قاب‌بندی و چهار تاقی مشاهده می‌شود و ضلع شمالی آن سه تاق نما دارد گنبد بنا دو پوش و بدون کاشی کاری و ببه وسیله‌های تیرهای چوبی مهار شده‌است تزیینات بنا در داخل شامل رنگ آمیزیبندی و در خارج به صورت طرح‌های ساده آجری کاری در میدان تاق نماها و ورودی فضاهای جنبی نمایان است این بنا از آثار دوره صفویه می‌باشد
تپه سلک
تپه سلک (به تاتی: زلکه تپه): سلک یعنی سفال، هر ظرفی که از جنس سفال باشد. این تپه درجنوب خاوری تاکستان و در ناحیه شمال باختری تپه خندا و در حدود ۴ کیلومتری آن واقع است. تپه سلک دارای مساحت تقریبی یک هکتار و بلندی آن به ۷متر می‌رسد. با توجه به شیب ملایم زمین‌های پیرامون تپه وآثار برجای مانده از حفاری‌های ناشیانه و… بنظر می‌رسد که مساحت تپه یاد شده، بسیار بیشتر از مساحت کنونی آن بوده‌است اما در طول زمان به علت عوامل طبیعی و انسانی از بین رفته وبخش‌هایی از آن درناحیه شمال خاوری به زراعت و باغداری اختصاص یافته‌است! و…
امام زاده ولی شهرستان تاکستان
امام زاده ولی:
این بنا بر روی صفحه طبیعی سنگی نسبتا کوتاهی قرار دارد ازاره بنا با تکه سنگ‌های قهوه‌ای رنگ در دو ردیف تا ارتفاع ۱ متر ساخته شده و بقیه آن با آجرهای ساده کار شده‌است در نمای بیرونی ۳ دیواره آن طاق نماهایی مشاهده می‌شود شکل بنا مکعب است و بر روی آن گنبد بنا قرار گرفته‌است این گنبد در ناحیه پایین به صورت استوانه و در قسمت بالا به صورت گنبدی شکل کار شده‌است این بن از دوره آثار ایل خانی به‌شمار می‌رود. گفته می‌شود این امام زاده از نوادگان امام موسی کاظم می‌باشد
میل خرم‌آباد شهرستان تاکستان
این بنا در ۱۲ کیلومتری جنوب خاوری تاکستان و در روستای خرم‌آباد قرار دارد. در ساخت بنا از آجر، ملات گل و گج استفاده شده‌است. در سوی شمالی بنا آجر لعابدار فیروزه‌ای در طرح‌های هندسی لوزی دیده می‌شود و نیز شکل تزییتی دیگری که در چهار گوشه آن نقش چلیپا بکار رفته است، بر سطح بنا طراحی شده‌است. در لبه‌های بنا نیز دو ردیف آجرچینی با همان آجر لعاب دار دیده می‌شود که بخشی از آن به دلیل عوامل طبیعی فرو ریخته‌است. با توجه به ویژ گی‌های ساخت بنا و عناصر تزیینی که در آن به کار رفته است، می‌توان این بنا را از آثار دوره صفویه به‌شمار آورد. بنای میل به شماره ۲۰۱۳ در تاریخ ۱۳۷۷/۰۲/۱۲ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده‌است
مدرسه خیام شهرستان تاکستان
این ساختمان از بناهای دوره پهلوی است که هم‌زمان با عمارت بانک ملی و ساختمان شهرداری در منطقه فلاحت پیشین که امروز بلوار اصلی شهر است، بنا شده‌است. ساختمان اصلی این بنا بسیار بزرگ بوده و از سه طرف محدود به خیابان بوده‌است از ناحیه خاور به خیابان توحید امروزی و از باختر به خیابان شهرداری کنونی و از جنوب محدود به بلوار است. این مدرسه دارای سه درب ورودی بزرگ بوده‌است یکی در ضلع خاوری یکی در ضلع باختری و دیگری در ضلع جنوبی قرار دارد که هم‌اکنون محل ورود به اداره میراث فرهنگی است. بنای مدرسه ابتدایی امروز که پیشتر در همان فضا مدرسه شبانه‌روزی دایر بوده‌است وساختمان دبیرستان خدمات که بعدها اداره آموزش و پرورش و… در آن فعالیت می‌کرد وامروزه فروشگاه شماره ۲ فرهنگیان در آن دایر است، در همین فضای مدرسه خیام پس از تخریب قسمتی از آن بنا شده‌است. شور بختانه از این بنا تنها محوطه میراث فرهنگی کنونی باقی مانده‌است و باقی بنا به دلایلی نا معلوم و به بهانه فرسوده بودن تخریب شده‌است و در جای آن بناهای دیگری ساخته شده‌است در آغاز این بنا محل استقرار نماینده رضا شاه پهلوی آقای عابدین خان عالی خانی خراسانی جهت سروسامان دادن به وضعیت کشاورزی و درآمد وامور داخلی تاکستان بوده‌است و از فضای پشتی آن که دو درب ورودی شرقی و غربی داشت به عنوان انبار غله و مالیات‌ها و بهره‌های ملوکانه استفاده می‌شده‌است. بعدها از همین فضا به عنوان سرباز خانه استفاده می‌شد. در شهریور ۱۳۲۰ که نیروهای آمریکایی وانگیلیسی، هندی و روسی در ایران حضور داشتند، فرمانده نیروهای ارتش روسیه به هنگام اشغال شمال ایران تا حدود تاکستان و نواحی اطراف آن تا منطقه فارسجین در این ساختمان مستقر گردید. زمانی که نخستین نماینده آموزش و پرورش از سوی وزارت مطبوع به تاکستان داده شد، دفتر نمایندگی در همین مکان دایر بوده‌است از سال‌های پس از آن به عنوان مدرسه خیام کاربری داشته‌است. پس از بارندگی شدید و افتادن سیلاب در مدرسه، کلاس‌های درس به مدرسه نو بنیاد سعدی و جامی منتقل شد و از آن پس قسمت‌هایی ازناحیه شمالی، خاوری و باختری بنا یاد شده، تخریب شد. در ساختمان باقی‌مانده که اکنون اداره میراث فرهنگی در آن دایر است، بنیاد پهلوی تا پایان سال ۱۳۵۷ فعالیت داشته‌است، این بنیاد، در سال‌های پس آن به عنوان بنیاد علوی به جاهای دیگر منتقل شده و به کار خود ادامه داد. پس از آن اداره آبخیز داری و مراتع و سر جنگل داری تا سال ۶۲ در این ساختمان فعالیت داشته‌است. از آن پس اتحادیه انجمن‌های اسلامی حدود ۳ الی ۴ سال در همین ساختمان فعالیت نمود. از سال ۱۳۷۹ تا ۱۳۸۰ پس از بازسازی و مرمت قسمت‌هایی از بنا ی یاد شده، این ساختمان در اختیار اداره میراث فرهنگی و صنایع دستی و گردشگردی شهرستان تاکستان قرار گرفت. مدرسه خیام با شماره ۲۱۶۶ به تاریخ ۱۳۷۷/۰۸/۲۰ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده‌است
امام زاده کمال تاکستان
این بنا به شکل ۶ ضلعی و به طول ۳٫۹۰ متر است و در حاشیه ضیاآباد شهرستان تاکستان قرار گرفته‌است این بنا شامل ۳ بخش است دو بخش الحاقی آن کاملا نوساز و فاقد هر گونه ارزش هنری است شکل داخلی بنا نیز ۶ ضلعی است و دارای نازک کاری است گنبد بنا از نوع ۲ پوش است و بنا دارای تزیینات آجر کاری در میان تاق نماها است و در گوشه سازی‌های داخل آن نقوش گل و گل و بته مشاهده می‌شود این بنا از آثار قرن نهم هجری است.
حیات وحش باشگل تاکستان
منطقه حفاظت شده باشگل:این منطقه با مساحت ۲۶۰۰۰ هکتار در۸ کیلومتری شمال باختری تاکستان و در محدوده دهستان قاقازان قرار دارد. این منطقه با توجه به موقعیت خاص جغرافیایی دارای زیستگاه گوناگونی است. در بخش‌های جنوبی این زیستگاه آهو و در باقی نقاط تپه ماهور آن زیستگاه قوچ و میش است. به دلیل خالی از سکنه بودن برخی از روستاهای این منطقه، ناحیه یادشده برای حیات وحش بسیار مناسب است. افزون بر آهو، قوچ ومیش جانوران دیگری چون گرگ، روباه، شغال، گراز و خرگوش … نیز در آن زندگی می‌کنند. قلعه دختر و بنای امامزاده هفت صندق در این منطقه قرار دارند
تپه باستانی نر گه
تپه باستانی نرگه: تپه باستانی نرگه به درازای ۲۲۰ متر و پهنای ۱۸۰متر و بلندی ۲۶ متر از سطح زمین می‌باشد. این تپه کهن در درون دشت هموار تاکستان و در نزدیکی شامی شاپ تاکستان و یک آبادی به همین نام قرار گرفته‌است. این آبادی امروز تبدیل به شهر شده‌است. شهری کوچک اما زیبا. آثار بدست آمده از این تپه مربوط به عمق ۵/۸ متر است و به هزاره نخست میلادی تا عصر صفوی تعلق دارد. نام این ناحیه در عصر ساسانی هرگه بوده، بعدا نرگه به معنای شکار گاه آهو وبا یورش عرب به ایران زمین و نفوذ خط عربی به جای حرف (گ) پارسی حرف (ج) عربی جانشین شده و واژه نرگه به صورت نرجه درآمده‌است! هنوز هم مردم خوب ساکن در نرگه و تاکستان نام این شهر را نرگه می‌خوانند. تنها در سیستم اداری آن را نرجه می‌نویسند!؟
تپه قرق
تپه قرق: این تپه در جنوب باختری تاکستان و در جاده قدیم اک (اکه راه) است. بلندی تقریبی این تپه ۲۰متر و در فضایی در حدود ۲هکتار قرار دارد. بخش‌هایی ازقسمت خاوری وباختری این تپه آسیب دیده است. بر روی تپه در ناحیه شمالی آثار چند مرحله حفاری ناشیانه و غیر علمی و یک دهانه چاه مشاهده می‌گردد.
گفتنی است که در حفاری قاچاقچیان اشیای عتیقه بر روی این تپه بزرگ و مهم تعدادی آثار مربوط به دوره ساسانی و دوره‌های پس از آن بدست آمده‌است که تعدادی از ان نصیب میراث فرهنگی شده‌است.
گیلک تپه
گیلک تپه: تپه گیلک از تپه‌های قدیمی تاکستان است که در جنوب تپه قرق قرار دارد. هنوز در این تپه حفاری‌های علمی صورت نگرفته‌است. این تپه از تپه‌های دیدبانی به‌شمار می‌رود. هم‌اکنون بلندی این تپه به ۳ تا ۴ متر میرسدو در زمینی به مساحت یک هکتار قزاز گرفته‌است