آستان قدس رضوی

آستان قدس رضوی سازمانی است در شهر مشهد که زیر نظر متولی حرم و موقوفات علی بن موسی الرضا (امام هشتم شیعیان) اداره می‌شود. آستان قدس رضوی در لغت به معنی بارگاه پاک و مطهر امام رضا است ولی در اصطلاح و به‌طور عموم به مجموعه حرم مطهر، دستگاه‌ها، نهادها، ادارات فرهنگی، صنعتی، کشاورزی و درمانی گفته می‌شود که مشتمل بر موقوفات تاریخی علی بن موسی الرضا است.
پیشینه
تولیت آستان قدس از آغاز دوران صفوی و رسمی شدن مذهب تشیع در ایران اهمیت یافت و توسط پادشاه وقت تعیین می‌گردید. مشهور است که مامون عباسی (م. ۲۱۸ق) پیش از کشته شدن علی بن موسی الرضا قبه‌ای بر فراز قبر هارون‌الرشید ساخته بود که علی بن موسی الرضا نیز در زیر همان قبه به خاک سپرده شد. اکنون نیز ۲ متر از دیوار حرم که بنای آن منسوب به مامون است، به جاست و بقیه بنا روی همان دیوار قرار دارد. پس از آن تا روزگار دیلمیان، نشانه‌ای حاکی از تجدید بنا یا مرمت حرم در دست نیست، ولی مسلم است که زیارت حرم در میان شیعیان رواج داشته‌است. پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران انتخاب تولیت بر عهده رهبر جمهوری اسلامی گذاشته شد. تولیت آستان قدس رضوی از ابتدای انقلاب به حکم روح‌الله خمینی با عباس واعظ طبسی بود که با مرگ او و با حکم سید علی خامنه‌ای از تاریخ ۱۷ اسفند ۱۳۹۴ تولیت این آستان به سید ابراهیم رئیسی واگذار شد.
ساختار
آستان قدس رضوی اگر ثروتمندترین مجموعه اقتصادی ایران نباشد، به گفته مسئولان آن بزرگترین نهاد موقوفاتی جهان اسلام است. اداره تمام نذورات و موقوفات امام هشتم شیعیان به عهده آستان قدس است. با وجود فعالیت‌های اقتصادی فراگیرش به دولت مالیات نمی‌دهد و برای این معافیت نامه‌ای از روح‌الله خمینی دارد. نه تنها مالیات نمی‌دهد، بلکه مدعی است دولت باید سالی ۳۰۰ تا ۴۰۰ میلیارد ریال بابت اجاره زمین‌های موقوفی به این آستان پول بدهد. بیش از ۱۳ هزار هکتار از مساحت ۳۱ هزار هکتاری شهر مشهد یعنی بیشتر از ۴۳ درصد از کل مساحت شهر جزو موقوفات آستان قدس رضوی است. اما این موقوفات محدود به مشهد و خراسان نیست و استان قدس در سرتاسر ایران زمین و باغ و چاه و قنات دارد؛ از آذربایجان شرقی و غربی و گلستان و گیلان تا تهران و سمنان و یزد وکرمان. ۳۰۰ هزار مستاجر در اراضی موقوفی خود دارد و برآوردهایی هست که ارزش تقریبی زمین‌های آستان را ۲۰ میلیارد دلار تخمین می‌زند. سابقه تاریخی آستان قدس و تولیت آن که در ۳۵ سال گذشته با نام عباس واعظ طبسی گره خورده، به زمان صفوی‌ها برمی‌گردد. در آن زمان شاهان تولیت آستان را برمی‌گزیدند، اکنون ولی فقیه عهده‌دار این کار است. اما با وجود سابقه چند صد ساله آستان، در دوران تولیت عباس واعظ طبسی بود که حریم آستان از حرم امام رضا بسیار فراتر رفت و بدل به نهادی شد که منتقدان، آن را امپراتوری آستان و تولیتش را والی خراسان لقب داده‌اند. این بنیاد با استفاده از نذورات و موقوفات مردمی اهدا شده از تردد سالانه بیش از ۳۰ میلیون زائر حرم علی بن موسی الرضا و در آمدهای شرکت‌ها و موسسات وابسته به سازمان اقتصادی رضوی تامین مالی می‌شود. مساحت چشم‌گیری از زمین‌های قابل کشت در اطراف مشهد و سایر شهرهای ایران نظیر تهران، قزوین، اصفهان، دامغان، سمنان، یزد، کرمان و… متعلق به آستان قدس رضوی است. ارزش تقریبی این زمین‌ها تا حدود ۲۰ میلیارد دلار تخمین زده شده‌است. این بنیاد بزرگترین کارفرما در استان خراسان رضوی است
سازمان اقتصادی رضوی
سازمان اقتصادی رضوی مسئول سر و سامان دادن به شبکه پیچ در پیچ اقتصادی آستان است. آن طور که خود می‌گوید این سازمان مدیریت ۸۹ شرکت و موسسه را برعهده دارد که در ۴۴ مورد بیشتر از ۵۰ درصد سهام را در اختیار دارد. سابقه بعضی از این شرکت‌ها که موقوفی هستند به دهه‌ها پیش برمی‌گردد. اما در دهه ۱۳۷۰ و اوایل ۱۳۸۰ خورشیدی بود که شرکت‌های قدیمی‌تر سر و شکل یا نام تازه گرفتند و شرکت‌های جدید، برای تامین و ایجاد مالی و اقتصادی مطمئن برای فعالیت‌های فرهنگی و اهداف عالی آستان زنجیروار ایجاد شدند. سال ۱۳۷۷ فعالیت‌های اقتصادی آستان رسما از دیگر فعالیت‌ها جدا شد و در پی آن سازمان اقتصادی رضوی در اوایل سال ۱۳۸۳ ثبت شد. در حال حاضر این موسسه که تعداد کارکنان آن به حدود ۱۲ هزار نفر می‌رسد، برای کسب عنوان بزرگ‌ترین مجموعه اقتصادی ایران با قرارگاه خاتم‌الانبیا متعلق به سپاه پاسداران و بنیاد تعاون ناجا وابسته به نیروی انتظامی رقابت می‌کند. سازمان اقتصادی به گفته خود آستان قدس رضوی یکی از بزرگترین هولدینگ‌های اقتصادی ایران به ویژه در شرق کشور به‌شمار می‌آید.
فعالیت اقتصادی این سازمان به چند حوزه تقسیم شده که شرکتی مادر مسئولیت هر حوزه را با شرکت‌های زیرمجموعه‌اش بر عهده دارد:
عمران و ساختمان
مالی و تجاری
کشاورزی و دامپروری
صنایع غذایی و دارویی
صنعت و معدن
خودروسازی
انرژی
فناوری اطلاعات
فراگیر بودن فعالیت‌های اقتصادی آستان آن را به مجموعه‌ای تبدیل کرده که به نظر می‌آید قادر است تقریبا در هر زمینه‌ای خود نیازهایش را تامین کند. همین باعث شده که منتقدانش آن را به کشوری مستقل و خودکفا تشبیه کنند. معاف بودن این شرکت‌ها از مالیات حتی صدای نمایندگان محافظه‌کاری مانند احمد توکلی را هم درآورده که می‌گوید: همه شرکت‌های تولید فرش یا خودروسازی یا داروسازی یا صنایع غذایی کشور، مکلفند ۲۵ درصد سود سالانه خود را به عنوان مالیات بپردازند اما شرکت تولید فرش رضوی یا داروسازی ثامن یا شهاب خودرو یا شرکت‌های صنایع غذایی رضوی از این هزینه معاف‌اند و بنابراین می‌توانند بدون بهره‌وری بالاتر، قیمت محصولات خود را پایین‌تر از رقبا قرار دهند. بگذریم از اینکه بیشتر این شرکت‌ها از زمین‌های وقفی یا کم اجاره و تسهیلات بانکی ارزان‌قیمت استفاده می‌کنند که در نتیجه حاشیه سود آن‌ها را بالاتر برده‌است و رقابت را نابرابرتر می‌کند.
عمران و ساختمان
شرکت‌های زیر مجموعه:
شرکت ساختمانی بتن و ماشین قدس رضوی
شرکت مسکن و عمران قدس رضوی
شرکت مهندسان مشاور و شهرسازی آستان قدس رضوی
شرکت مهندسی آب و خاک قدس رضوی
شرکت کارخانجات بنای سبک قدس رضوی
فعالیت‌های عمرانی و راه‌سازی آستان قدس که زمانی محدود به حرم و مشهد و نهایتا خراسان بود، اکنون به خارج از ایران هم رسیده‌است. به گفته مسئولان سازمان در اوایل سال ۱۳۹۴ حدود دو میلیون متر مربع پروژه جدید عمرانی در حوزه‌های مختلف از سوی آستان در حال اجرا است. تابستان سال گذشته هم یکی از مسئولان شرکت مسکن و عمران قدس رضوی گفت که استان قدس در ۳۶ سال گذشته ۱۳۰ پروژه عمرانی و ساختمانی انجام داده که در بیش از ۱۰۰ مورد به بهره‌برداری رسیده‌است. فرودگاه بین‌المللی سرخس، بخشی از راه‌آهن مشهد-بافق، آزادراه شمالی مشهد، پارکینگ طبقاتی صحن رضوی، ساخت مراکز تجاری بزرگی مانند مشهد مال بخشی از پروژه‌های داخلی عمران و ساختمان آستان قدس است. تابستان سال ۱۳۹۳ شرکت مسکن و عمران قدس رضوی اعلام کرد که این موسسه برای حضور در فعالیت‌های برون مرزی شرکت بین‌المللی عمران رضوی اقدام کرده و دامنه فعالیت‌های خود را در خارج از مرزهای ایران گسترش داده‌است. از جمله پروژه‌های خارجی این شرکت ساخت پل راه‌آهن روی رودخانه فرات به طول هزار متر در کشور سوریه عنوان شده‌است.
مالی و تجاری
شرکت‌های زیر مجموعه:
موسسه اعتباری رضوی
موسسه اعتباری رضوی با هدف حمایت از موسسات این تشکیلات و رفع مشکلات مالی شرکت‌های تابعه آستان قدس راه‌اندازی شده‌است. خدمات و تسهیلات این موسسه مختص کارکنان و شرکت‌های آستان قدس است و بیش از هفت هزار نفر از کارکنان شاغل و بازنشستگان مجموعه در این موسسه حساب دارند. حقوق حدود ۷۰۰ نفر از کارکنان و بازنشستگان آستان قدس رضوی از سوی این موسسه پرداخت می‌شود.
شرکت کارگزاری رضوی
شرکت کارگزاری رضوی، بورس کالا و اوراق بهادار آستان قدس است. مشاوره و خدمات مالی و سرمایه‌گذاری به ویژه در حوزه انرژی از فعالیت‌های اصلی این شرکت به‌شمار می‌آید. به گفته مدیر عامل شرکت کارگزاری رضوی، این شرکت در سال ۱۳۹۳ حدود ۹ هزار میلیارد ریال اوراق بهادار و مشارکت خرید و فروش کرده‌است. شرکت کارگزاری رضوی عمدتا در چهار حوزه پتروشیمی، قیر و فراورده‌های نفتی، کشاورزی و صنعت و معدن فعال است.
منطقه ویژه اقتصادی سرخس
منطقه ویژه اقتصادی سرخس به وسعت ۵۲۰۰ هکتار در مرز ترکمنستان و نزدیک شهر سرخس بنا شده‌است. اولویت فعالیت این منطقه که مجوز تاسیس آن در سال ۱۳۷۵ صادر شد، ترانزیت کالا و انبارداری عنوان شده‌است. به گفته مدیرعامل منطقه ویژه اقتصادی سرخس، آستان قدس رضوی برای راه‌اندازی واحدهای صنعتی و تامین زیرساخت‌های منطقه بیش از ۵۰۰ میلیارد تومان هزینه کرده‌است. سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در این منطقه هم حدود ۳۷۰ میلیارد تومان برآورد شده‌است. به گفته مسئولان منطقه ویژه سرخس در ۹ ماه اول سال ۱۳۹۴ حدود ۵۰ هزار تن کالا صادر کرده که گفته می‌شود در مقایسه با مدت مشابه سال قبل ۱۰ برابر افزایش یافته‌است.
کشاورزی و دامپروری
شرکت کشاورزی رضوی
شرکت کشاورزی و موقوفات چناران
شرکت کشت و صنعت اسفراین
شرکت کشت و صنعت انابد
شرکت کشت و صنعت سرخس
موسسه باغات آستان قدس رضوی
موسسه کشت و صنعت مزرعه نمونه
موسسه موقوفات و کشاورزی جنوب خراسان
موسسه موقوفات و کشاورزی سمنان
موسسه دامپروری صنعتی قدس رضوی
علاوه بر زمین‌های کشاورزی و تاسیسات دامپروری، حجم قابل توجهی از چاه‌ها، قنات‌ها و آب‌های زیرزمینی در سرتاسر ایران وقف آستان قدس رضوی است. بر اساس برآوردها، آستان قدس رضوی حدود ۴۰۰ صد هزار هکتار باغ و زمین کشاورزی در اختیار دارد. این موقوفات منحصر به خراسان نیست و در مناطق مختلف کشور از جمله استان‌های شمالی، کرمان، یزد، قزوین، تهران، فارس و اصفهان پراکنده‌است. به گفته سرپرست موسسه کشاورزی رضوی، سالانه ۳۰ هزار تن انواع محصولات کشاورزی و دامی در این موسسه تولید می‌شود. موسسه دامپروری قدس رضوی بیش از ۱۳۰۰۰راس گاو دارد و می‌گوید ۲۵ درصد شیر صنعتی استان خراسان را تولید می‌کند. سرپرست موسسه باغات آستان قدس رضوی هم می‌گوید که حدود ۷۰۰ هکتار از اراضی شهر مشهد و حومه آن را باغات موقوفه آستان تشکیل می‌دهد.
محصولات غذایی و دارویی
دونات رضوی
شرکت‌های زیر مجموعه:
شرکت نان قدس رضوی
شرکت آرد قدس رضوی
شرکت خمیرمایه رضوی
شرکت فراورده‌های غذایی رضوی
شرکت فراورده‌های لبنی رضوی
شرکت قند آبکوه
شرکت قند تربت حیدریه
شرکت قند چناران
شرکت داروسازی ثامن
فعالیت‌های آستان قدس در حوزه صنایع غذایی بیش از هر چیز با نان قدس رضوی شناخته می‌شود، به گفته سرپرست این شرکت، دوازده درصد محصولات کیک و شیرینی ایران توسط نان رضوی تولید می‌شود. شرکت نان قدس بیش از ۹۰ نوع محصول تولید می‌کند و در ۸ ماه اول سال جاری خورشیدی هزار و ۷۰۰ تن محصول به ارزش ۳ میلیون دلار صادر کرده‌است. نان قدس در کشورهای حاشیه خلیج فارس و آسیای میانه هم نمایندگی دارد. در کنار نان قدس، شرکت خمیرمایه رضوی قرار دارد که به گفته مسئولانش یک چهارم خمیرمایه ایران را تامین می‌کند و بیش از ۵۰ درصد از محصولاتش را به خارج از ایران صادر می‌کند. صنایع غذایی رضوی محدود به نان و خمیرمایه نمی‌شود. شرکت لبنی رضوی نیمه اول سال ۱۳۹۴، حدود هشتصد تن انواع محصولات لبنی صادر کرده‌است. در کنار اینها شرکت فراورده‌های غذایی رضوی کنسرو و کمپوت‌های ممتاز و نوشیدنی‌های تقدیس را تولید می‌کند. به گفته مدیرعامل شرکت فراورده‌های غذایی رضوی، این شرکت در ۵ ماه اول امسال، هزار و ۷۰ تن محصول صادر کرده‌است.
صنعت و معدن
شرکت‌های زیر مجموعه:
شرکت تهیه و تولید فرش آستان قدس رضوی
شرکت فرش آستان قدس رضوی می‌گوید که یکی از بزرگترین تولیدکنندگان فرش دستباف در ایران است که سالانه حدود ۶ هزار مترمربع فرش دستباف نفیس تولید می‌کند. مسئولیت اصلی این شرکت تامین فرش برای حرم امام رضا است، اما مجاز است محصولاتش را بفروشد یا صادر کند.
شرکت نخریسی و نساجی خسروی خراسان
۸۵ درصد از شرکت هشتاد ساله نخریسی و نساجی خسروی خراسان متعلق به آستان قدس رضوی است. مسئولان آن می‌گویند که در حوزه ریسندگی و بافندگی رتبه اول را در خراسان دارد و در کل کشور در میان ده شرکت اول نساجی است.
شرکت کارخانجات صنایع چوب آستان قدس رضوی
ارزش پروژه‌های شرکت کارخانجات صنایع چوب آستان قدس رضوی در سال ۱۳۹۲ بیش از ۵ میلیارد تومان برآورد شده‌است. در سال ۱۳۹۴ این شرکت علاوه بر پروژه‌هایی در آرامگاه آیت‌الله خمینی و حرم امام علی در نجف، در تعدادی هتل هم پروژه‌هایی در دست اجرا دارد.
شرکت معادن قدس رضوی
فعالیت اصلی شرکت معادن قدس رضوی بر تولید و تامین سنگ متمرکز است. اوایل دهه هشتاد خورشیدی شرکت گرانیت قدس رضوی که در حوزه تولید سنگ‌های گرانیت و تزیینی فعالیت داشت، در اختیار شرکت معادن قدس قرار گرفت. این شرکت اکنون ۱۰ معدن سنگ گرانیت دارد. به گفته سرپرست شرکت معادن قدس رضوی در ۶ ماه اول ۱۳۹۴ بیش از ۲۶ هزار متر مربع سنگ نما در این شرکت تولید شده‌است. آرامگاه فردوسی در مشهد، ترمینال مسافربری مشهد و ایستگاه زیرگذر و روگذر قطار شهری مشهد از جمله پروژه‌هایی است که تامین سنگ آن به عهده این شرکت بوده‌است.
خودروسازی
شرکت‌های زیر مجموعه:
شرکت شهاب خودرو
شرکت شهاب یار
شرکت کمباین‌سازی ایران
فعالیت شرکت‌های وابسته به آستان قدس رضوی در زمینه خودروسازی بیشتر بر خودروهای سنگین و حمل و نقل متمرکز است. تامین قطعات و لوازم یدکی هم از جمله این فعالیت‌ها است. شرکت شهاب خودرو با نام اصلی لیلاند موتورز ایران در سال ۱۳۴۲ تاسیس شد، در سال ۱۳۷۴ تغییر نام داد و استان قدس سهام آن را در سال ۱۳۷۸ خرید. تولید و فروش اتوبوس، کامیون و تانکر از جمله فعالیت‌های اصلی این شرکت است. این شرکت می‌گوید که اولین اتوبوس‌های دو طبقه ایران را تولید کرده و دومین تولیدکننده اتوبوس در ایران است. آستان قدس در سال ۱۳۷۸ در یک مزایده، ۶۵ درصد از سهام این شرکت را به قیمت حدود ۹ میلیارد تومان خرید، اما این مبلغ به عنوان بخشی از بدهی دولت به این نهاد در نظر گرفته شد. شرکت شهاب‌یار ارائه خدمات پس از فروش محصولات شهاب خودرو و فروش لوازم و قطعات یدکی را برعهده دارد و شرکت کمباین‌سازی ایران به گفته آستان قدس بزرگ‌ترین تامین‌کننده ماشین‌آلات و تجهیزات کشاورزی در منطقه است.
انرژی
شرکت‌های زیر مجموعه:
شرکت توسعه نفت و گاز رضوی
شرکت توسعه نفت و گاز رضوی که ۴۹ درصد سهام آن در اختیار آستان قدس و ۵۱ درصد آن در مالکیت شستا (شرکت سرمایه‌گذاری سازمان تامین اجتماعی) است می‌گوید که در پی کسب جایگاه مناسب در بین ده شرکت نخست تولید و تجارت در صنعت نفت و گاز ایران است. این شرکت ماموریت خود را توسعه میادین نفت و گاز، فعالیت در بازرگانی نفت خام و فراورده‌های نفتی و سرمایه‌گذاری در طرح‌های پالایشگاهی نفت و گاز و پتروشیمی می‌داند. ساخت پنج دکل حفاری دریایی از جمله پروژه‌های این شرکت در سال ۱۳۹۴ است که به گفته مدیر عامل آن در قراردادی به ارزش یک میلیارد و صد میلیون دلار به شرکت نفت و گاز رضوی رسیده‌است.
مهاب قدس
شرکت مهاب قدس یکی از بزرگترین شرکت‌های مهندسی مشاوره و اجرا در زمینه طرح‌های آبی و سدسازی است. این شرکت که زمانی به دلیل ارتباط با برنامه هسته‌ای ایران در فهرست تحریم‌های آمریکا بود، در مرکز مناقشه‌ای قضایی میان آستان قدس و وزارت نیروی ایران قرار دارد. وزارت نیرو می‌گوید که واگذاری بخش اعظم این شرکت به آستان قدس در دولت سابق، چند هزار میلیارد تومان زیر قیمت انجام شده و تلاش می‌کند که مانع از واگذاری آن شود. به گفته وزیر نیرو، این موضوع در قوه قضاییه مطرح شده و به دستور رهبر ایران در حال رسیدگی است. سهام دولت در شرکت مهاب قدس در زمان ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد بابت بخشی از پیش پرداخت اجرای پروژه خط آهن گرگان-مشهد به شرکت عمران رضوی وابسته به آستان قدس واگذار شد. دولت فعلی از فساد ۱۲ هزار میلیارد تومانی در این پروژه خبر داده و می‌گوید که مصوبه دولت قبل باید لغو شود. به گفته وزارت نیرو، در حال حاضر این مجموعه در اختیار آستان قدس به عنوان سهامدار اصلی آن است.
فناوری اطلاعات و ارتباطات
شرکت مشاوره و خدمات رایانه قدس رضوی در تاریخ ۱۳۷۷/۰۳/۲۷ به صورت شرکت سهامی خاص تاسیس شد و در تاریخ ۱۳۷۷/۰۴/۲۵ در اداره ثبت شرکت‌ها و مالکیت صنعتی مشهد به شماره ۱۳۱۰۷ به ثبت رسید و در تاریخ ۱۳۸۶/۰۳/۱۰ به شرکت فناوری اطلاعات و ارتباطات رضوی تغییر نام یافت. این شرکت، به منظور ارائه انواع خدمات مبتنی بر فناوری اطلاعات و ارتباطات به مجموعه خانواده آستان قدس رضوی و دیگر بخش‌های جامعه، تاسیس گردید و با وجود نوپایی، در زمانی کوتاه توانست جایگاهی شایسته‌ای را در سطح استان و حتی کشور بیابد. خط مشی کلی شرکت ارائه محصولات و خدمات کیفی با قیمت مناسب می‌باشد. ورود به بازار پروژه‌های بزرگ IT و تقویت مشارکت با بخش خصوصی به جهت ارتقای توان فنی و اجرایی شرکت و اصلاح ساختار سازمانی شرکت به منظور حرکت به سمت ساختار پروژه محوری و توسعه بازار از اهداف مهم این شرکت می‌باشد. به‌طوری‌که از سال ۱۳۸۶، مشارکت در اجرای پروژه‌های بزرگ فناوری اطلاعات و ارتباطات در سطح کشور و سرمایه‌گذاری در این حوزه، در سر فصل فعالیت‌های کاری و برنامه‌های میان مدت و بلند مدت شرکت قرار دارد. شرکت فناوری اطلاعات و ارتباطات رضوی محصولات و خدمات متنوع خود را در زمینه‌های مختلف IT به سازمان‌ها، شرکت‌ها و موسسات داخل و خارج آستان قدس رضوی در سراسر کشور ارائه می‌کند. این شرکت در زمینه‌های نرم‌افزار، سخت‌افزار، شبکه و امنیت فعالیت و در اجرای پروژه‌های بزرگ فناوری اطلاعات و ارتباطات، مشارکت و سرمایه‌گذاری می‌نماید.
اجتماعی-آموزشی
دانشگاه امام رضا
این دانشگاه غیردولتی اواخر دهه ۱۳۷۰ تاسیس شده و هم‌اکنون در سه دانشکده فنی و مهندسی، معماری و هنرهای اسلامی، و تربیت بدنی، نزدیک به چهار هزار دانشجو دارد.
دانشگاه علوم اسلامی رضوی
این دانشگاه از اواسط دهه ۱۳۶۰ تاسیس شده و بر مطالعات اسلامی، فقه و حقوق متمرکز است. به دانشجویان هم‌زمان با دروس دانشگاهی دروس حوزه‌های علمیه نیز تدریس می‌شود. این دانشگاه کمی بیش از هزار دانشجو دارد و تحصیل در آن رایگان است.
دارالقرآن
در این مرکز انواع کلاس‌های آموزشی مذهبی برگزار می‌شود.
موسسه تربیت بدنی آستان قدس رضوی
این موسسه اواسط دهه ۱۳۷۰ تاسیس شده‌است و هم‌اکنون در چهار مجتمع مختلف، که در مجموع حدود ۲۵ هکتار مساحت دارند فعالیت می‌کند. سه زمین چمن، چندین سالن چندمنظوره، بزرگترین سالن تیراندازی ایران و چندین استخر در اختیار تربیت بدنی آستان قدس است. ورزشگاه امام رضا توسط آستان قدس ساخته شده‌است. در تاریخ ۱۲ تیر ۱۳۹۶ دکتر علی اکبر هاشمی جواهری به عنوان مدیرعامل جدید موسسه تربیت بدنی آستان قدس رضوی انتخاب شد. پیش از این حسین یوسفی؛ مدیرعامل موسسه تربیت بدنی آستان قدس رضوی بود.
فرهنگی-رسانه‌ای
فعالیت‌های فرهنگی مختلف آستان قدس رضوی زیر نظر یک شورای عالی فرهنگی هماهنگ می‌شود. چندین موسسه فرهنگی و رسانه‌ای زیر نظر این نهاد هستند.
موزه‌های آستان قدس
در حرم امام رضا سه موزه وجود دارد که در آن‌ها از گنجینه‌های آثار تاریخی، تمبر و اسکناس، اسلحه و فرش نگهداری می‌شود. نسخه‌های قدیمی از قرآن، مدارک تاریخی، نسخه‌های خطی دیگر و آثار خوشنویسی هم بخشی از گنجینه این موزه‌ها است. بخش دیگر گنجینه‌ها شامل مدال‌ها و نشان‌های شخصیت‌های ورزشی، هنری و علمی است که یادبودهای خود را به آستان قدس هدیه می‌دهند. آستان قدس چهار موزه دیگر و چندین کتابخانه نیز دارد.
روزنامه قدس
انتشار قدس از سال ۱۳۶۶ آغاز شده و این روزنامه به‌طور سراسری توزیع می‌شود. روزنامه قدس یک وبسایت خبری-تحلیلی نیز دارد و محتوای آن به‌طور تلفنی نیز در دسترس است.
آستان نیوز
خبرگزاری آنلاین آستان قدس رضوی که عمدتا به اطلاع‌رسانی درباره امور این نهاد می‌پردازد.
به‌نشر
انتشارات آستان قدس رضوی که تاکنون بیش از ۱۷۰۰ عنوان کتاب منتشر کرده‌است.
بنیاد پژوهش‌های اسلامی
در این مجموعه حدود ۱۷۰ نفر در نزدیک به ۲۰ گروه پژوهشی مختلف (از قرآن و حدیث گرفته تا نجوم و جغرافیا و ترجمه زبان‌های اروپایی) فعال هستند.
پزشکی-دارویی
دارالشفا امام رضا
این مرکز در زمینی که در دوران صفویه وقف شده بود ساخته شده‌است. دارالشفا مجتمعی بیمارستانی در نزدیکی حرم امام رضا است که بیش از ۴ هزار متر مربع وسعت دارد و عمدتا به ارائه خدمات درمانی به زائران اختصاص دارد. به گفته یکی از مقام‌های آن این مرکز تا ۳ هزار زائر در روز را پذیرش کرده‌است. این مرکز کلینیک‌های تخصصی نیز دارد.
بیمارستان رضوی
بیمارستان رضوی اواسط دهه ۱۳۸۰ افتتاح شده‌است و در زمینی به وسعت ۳۹ هکتار نزدیک به ۹۰ هزار متر مربع زیربنا دارد. در این بیمارستان خدمات درمانی جامعی از جمله شیوه‌های پزشکی هسته‌ای برای درمان سرطان ارائه می‌شود. این بیمارستان واحدهای اختصاصی (VIP) نیز دارد.
موسسه خدمات دارویی رضوی
موسسه خدمات دارویی رضوی در اسفند ماه سال ۱۳۶۲ به عنوان زیرمجموعه‌ای از آستان قدس افتتاح شده‌است. فعالیت‌های این موسسه بر اساس تامین داروهای مورد نیاز داروخانه از منابع داخلی و در صورت امکان از منابع خارجی، تامین اقلام بهداشتی، فراهم نمودن امکانات آموزشی برای دانشجویان دانشکده داروسازی با نظر هیئت مدیره و تهیه و ساخت انواع داروهای ترکیبی دستوری می‌باشد این موسسه داروخانه‌ای شبانه‌روزی در نزدیکی حرم امام رضا دارد که روزانه به حدود هزار نفر خدمات ارائه می‌دهد. این موسسه بر تامین داروهای بیماران سرطانی و شیمی درمانی تمرکز دارد. همچنین یک واحد گیاهان دارویی نیز دارد که به تولید و توزیع گیاهان دارویی و آموزش «طب سنتی» می‌پردازد.
همچنین گواهی اهتمام به کیفیت توسط وزارت بهداشت و درمان کشور در سال ۹۵ به این داروخانه اعطا شد و بدینوسیله موسسه خدمات دارویی رضوی جزو ۱۰ داروخانه برتر کشور قرار گرفت.
داروسازی ثامن
شرکت داروسازی ثامن در سال ۱۳۷۱ افتتاح شده‌است. تولید داروهای بیوتکنولوژیک از جمله فعالیت‌های این شرکت است.
موسسه چاپ و انتشارات
موسسه چاپ و انشارات آستان قدس رضوی کتاب‌های بسیاری را منتشر کرده‌است. از جمله؛
راهنمای نگارش و ویرایش، با همکاری دکتر محمدمهدی ناصح، مشهد، ۱۳۶۳ (چاپ ۲۳، ۱۳۸۴)
کتابخانه
در کتابخانه آستان قدس رضوی نسخ‌های خطی ارزشمندی وجود دارد.
خدماتی-زیارتی
حرم امام رضا
آستان قدس رضوی نذرها و موقوفه‌های مردم را دریافت می‌کند. کسانی که امکان سفر به مشهد را ندارند می‌توانند با ثبت نام آنلاین بخواهند کسی به نیابت از آن‌ها حرم امام رضا را زیارت کند. آستان قدس می‌گوید این زیارت نیابتی ظرف یک تا دو هفته انجام می‌شود و پس از آن به درخواست‌کننده ایمیلی برای تایید زیارتش ارسال می‌شود. آستان قدس رضوی این امکان را ایجاده کرده‌است که بتوان صدا و تصویر حرم امام هشتم شیعیان را به‌طور زنده در اینترنت دنبال کرد. همچنین با ارائه تصاویر تعاملی سراسرنما (پانوراما) از حرم امام رضا کاربران می‌توانند به «زیارت مجازی» در حرم بپردازند.
فساد مالی
سید ابراهیم رئیسی تولیت آستان قدس در فیلم تبلیغاتی خود در اردیبهشت ۹۶ قائم مقام آستان قدس مهدی عزیزیان را به فساد مالی متهم کرد. او برادر همسر واعظ طبسی است. با درگذشت آیت الله طبسی و روی کار آمدن رئیسی، عزیزیان از سمت قایم مقامی عزل و در دادگستری تهران پرونده‌ای برای رسیدگی به اتهامات مالی وی تشکیل گردید. به گفته رئیسی، مهدی عزیزیان یک ماه پس از تشکیل پرونده از کشور فرار کرد.
حرم علی بن موسی الرضا
تولیت آستان قدس رضوی
ارض اقدس
دانشگاه بین‌المللی امام رضا
دانشگاه علوم اسلامی رضوی
کتابخانه آستان قدس رضوی
سازمان اقتصادی آستان قدس رضوی
شرکت شهاب خودرو
شرکت کمباین‌سازی ایران
شرکت فناوری اطلاعات و ارتباطات رضوی