میرزا زین‌العابدین تهرانی

میرزا زین‌العابدین تهرانی (۱۲۶۰-۱۳۲۱) امام جمعه تهران در عصر ناصرالدین شاه قاجار و مظفرالدین شاه قاجار
فرزند میرزا ابوالقاسم تهرانی.
از خاندان ائمه جماعت تهران بود. پدرش که از سادات خاتون آبادی بود در ۱۲۷۲ هجری قمری درگذشت. چون میرزا زین‌العابدین در آن هنگام خردسال بود، سید مرتضی، عموی میرزا زین‌العابدین کفالت امور امام جمعه را برعهده گرفت. زمانی که زین‌العابدین به ۱۸ سالگی رسید، به فرمان ناصرالدین شاه امام جمعه تهران شد. در جوانی به عضویت فراموشخانه درآمد. در ۱۳۲۰ هجری قمری به حج رفت و ذی القعده ۱۳۲۱ هجری قمری در شصت و یک سالگی در تهران درگذشت و در بقعه سر قبر آقا دفن شد. او با میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان دوستی داشت.
فرزندان
از همسر اول، زهرا خانم دختر دوستعلی‌خان نظام‌الدوله:
میرزا ابوالقاسم، پس از وفات پدر به امام‌جمعگی رسید، از همسر اولش دو دختر و یک پسر پیدا کرد، از جمله سید حسن امامی. همسر دوم او، شکوه‌الدوله دختر مظفرالدین‌شاه بود و صاحب سه فرزند شد.
سید محمد امام‌زاده، از شاگردان آخوند خراسانی بود. در سال ۱۳۲۶ هجری قمری به نمایندگی مجلس شورای ملی انتخاب شد و پس از استعفای برادرش، میزا ابوالقاسم امام‌جمعه، سمت امام‌جمعگی یافت. او در ۱۵ دی ۱۳۲۴ در تهران درگذشت. وی از حامیان اتحاد اسلام بود.
دختر، همسر شیخ‌جعفر سلطان‌العلماء
دختر، همسر میرزا احمد پسر میرزا جواد مجتهد تبریزی
از همسر دوم، ضیاءالسلطنه دختر ناصرالدین‌شاه:
آقا سیدعلی حسام‌الدین میرزا، در نوزده‌سالگی درگذشت
آقا سید جواد ضیاءالدین میرزا، ملقب به ظهیرالاسلام
ندیم‌السلطنه، در دوازده‌سالگی درگذشت
زهرا خانم شمس السلطنه که پس از وفات مادرش ملقب به ضیاءالسلطنه شد. همسر محمد مصدق
زندگی‌نامه
سید زین العابدین امام جمعه در سال ۱۲۶۱ ه. ق به دنیا آمد. بعد از فوت میرزا ابوالقاسم تهرانی منصب امام جمعه ئی به پسر او میرزا زین العابدین رسید. اما چون سید زین العابدین در سن طفولیت بود، کفالت امور امام جمعه گی به عهده عموی او میرزا سید مرتضی تهرانی ملقب به صدرالعلماء گذاشته شد؛ و زمانی که به سن رشد رسید به فرمان ناصرالدین شاه در سال ۱۲۸۰ ه. ق در سن ۲۱ سالگی امام جمعه تهران و ملقب به ظهیر الاسلام شد. سید از دوستان میرزای شیرازی بود.
وی ابتدا با دختر نظام الدوله به نام شکوه الدوله و خواهر بزرگ فخر الدوله (مادر دکتر امینی) ازدواج کرد اما بعد از مدتی همسرش مرحوم گشت و میرزا حسین خان سپهسالار که از معتمدین امام جمعه بود از ناصرالدین شاه درخواست کرد دختر بزرگش «ضیاء السلطنه» را به همسری میرزا سید زین العابدین درآورد، ناصرالدین شاه نیز با این پیشنهاد سپهسالار موافقت نمود، و دختر خود را به همسری امام جمعه تهران درآورد. ایشان در سال ۱۳۲۰ از طریق اروپا به مکه رفت و در هنگام ورود به مکه، والی شهر تا یک فرسخی از او استقبال نمود، این سفر یک سال و نیم طول کشید و در مراجعت در سن ۶۴ سالگی وفات نمود.
معیری می‌نویسد در سال ۱۲۸۸ ه. ق که ناصرالدین شاه قصد زیارت امام رضا (ع) کرد، دوستعلی خان نظام الدوله معیرالممالک که همراه شاه بود بین راه به وبا مبتلا شد. معیرالممالک نذز کرد چنانچه از این مرض جان سالم بدر برد دختر خود  زهرا سلطان را  به همسری یکی از سادات درآورد.
پس از اینکه وی به سلامت به تهران بازگشت و خبر نذر او در میان مردم پیچید، تنی چند از سادات برای خواستگاری دخترش به وی مراجعه کردند اما از این میان زهرا سلطان خانم نصیب سید میرزا زین العابدین امام جمعه شد.
وی از زهرا سلطان خانم صاحب سه پسر و دو دختر شد. زهرا سلطان خانم پس از چندی از دنیا رفت.
سید زین العابدین، ضیاء السلطنه  دختر ناصرالدین شاه  را به همسری درخواست کرد. امام جمعه از ضیاء السلطنه صاحب ۲ پسر و ۲ دختر شد. یکی از این دختران به نام شمس السلطنه به همسری دکتر محمد مصدق درآمد.
از زندگی سید زین العابدین اخبار زیادی در دست نیست. جستارهای کوتاهی از کتبی مختلفی یافت شد که دقت در آن‌ها برای شناخت این آخوند درباری کافی است:.
روحانی فراماسون و انگلوفیل
اسماعیل رائین وی را اولین روحانی و امام جمعه‌ای می‌داند که به فراماسونها پیوست و به عضویت فراموشخانه ملکم خان درآمد. رائین طی سندی که در آن گزارش بلونه  سفیر وقت فرانسه  به دولت متبوع خود را آورده، پیوستن سید زین العابدین را به فراماسونری عنوان می‌کند.
بلونه در این گزارش نقش مهم روحانیت را در جامعه گوشزد کرد و خاطر نشان می‌کند:
پیوستن روحانیان به فراماسونری اهمیت ویژه‌ای دارد، چون سلاح خطرناکی است که در دست هر کس باشد از آن سوء استفاده خواهد کرد.
متاسفانه میرزا زین العابدین بدون در نظر گرفتن اهمیت مسئله و بدون شناخت کافی فراماسونری به این انجمن پیوست.
در بخشی از این سند آمده‌است:
فراماسونری به وسیله میرزا ملکم خان وارد این منطقه ایران گردید و ظرف مدت کمی تمام ناراضیان به ویژه ملاها و سیدها در آن گرد آمدند. پادشاه که در ابتدا با نظر تمسخر بدین تشکیلات می‌نگریست اکنون نگران به نظر می‌رسد… افکار عمومی بر ضد ملکم خان است که می‌خواست شاه را نجات دهد و او حالا برای پیوستن به مردم، خویش را از شاه کنار کشیده‌است.
ابتدا امام جمعه که رئیس مذهبی است در این راه پیشقدم شده‌است. با در نظر گرفتن خصایص آسیا، جناب عالی خوب خواهید دریافت که پیوستن امام جمعه به فراموشخانه چه سلاح خطرناکی خواهد بود که به دست شخص کاردان و زیرکی بیفتد و نیز تا چه پایه شاه حق دارد نسبت به این موضوع بدبین و بدگمان باشد.
رائین معتقد است ملکم از وجود زین العابدین امام جمعه که تمایل به انگلیسی‌ها داشت و جزء اولین کسانی بود که در نخستین روزهای تشکیل فراموشخانه به آن پیوست، استفاده‌های سیاسی فراوانی برد.
ید توانای امام جمعه درباری در تعویض صدر اعظم
دوستعلی معیری  نویسنده کتاب رجال عصر ناصری  زین العابدین را از دوستان نزدیک امین السلطان صدراعظم ناصرالدین شاه و مظفر الدین شاه می‌داند.
وی در کتاب خود نقل قولی را از امام جمعه در خصوص توانمندی‌اش در تعویض صدراعظم چنین آورده:
میرزا علی اصغر خان امین السلطان هر روز خود را به امام جمعه نزدیکتر می‌ساخت تا آنکه در دوران مظفری که مقام صدارت و لقب اتابکی یافت در زمره دوستان آن بزرگوار درآمد. در ماه شوال سال ۱۳۲۰ ه. ق امام جمعه عزم سفر حج کرد… حاج میرزا ابوالقاسم فرزند ارشد امام جمعه که پس از پانزده سال تحصیل علوم دینی در عتبات تازه به ایران بازگشته بود در غیبت پدر قائم مقام او خوانده شد. پس از یکی دو ملاقات با اتابک نه تنها با او نجوشید بلکه با عین الدوله و همدستانش که علیه وی می‌کوشیدند چندان یاری کرد تا صدراعظم را از کار برکنار ساخت.
امام جمعه در بحبوحه زمستان سال ۱۳۲۱ ه. ق از سفر مکه بازآمد… با وجود سرمای طاقت فرسا از زائر کعبه استقبالی شایان به عمل آمد که کلیه طبقات در آن شرکت جستند.
من نیز به قصد دیدار از میان جمعیت می‌گذشتم … هنگامی به حضرت عبدالعظیم رسیدم که امام جمعه قبلا رسیده و بر حرم رفته بود… دیری نپایید که امام جمعه از حرم بیرون آمد و به دیدارم آغوش مهر گشود. در حین معانقه سر بگوشم نهاد و گفت: غم مخور چیزی نخواهد گذشت که عین الدوله را بر سر جایش خواهم نشاند و اتابک را باز خواهم آورد!
امام جمعه بی‌سواد
محمد حسن خان اعتماد السلطنه در بخشی از کتاب خوابنامه یا خلسه خود، امام جمعه را فردی بی‌سواد معرفی کرده‌است.
محمد حسن خان این کتاب را در شرح احوال امین السلطان، از زبان خود وی به رشته تحریر درآورده است.
وی در بخشی از این کتاب چنین می‌گوید:
از کارهایی که در آن شب کردم (جریان جنبش مردم بر ضد امتیاز تنباکو) یکی این بود که امام جمعه را به حضور همایونش (شاه) فرستم که هم دلداری دهد و هم به زبان بی‌زبانی و بیان نادانی خود در پیشگاه اقدس معلوم کند (که) این فتنه را نایب السلطنه به دستیابی و معاونت میرزا حسن آشتیانی و سایرین بر ضد وزیر اعظم(امین السلطان) برپا نمود.
امام جمعه که معلوماتش فقط این است که پسر مرحوم میرزا ابوالقاسم امام جمعه می‌باشد و اگر کسی از او بپرسد تو چکاره‌ای این قدر ناطقه و تقریر ندارد که بیان شغل و منصب خود نماید به حضور رفت و مطلب را به وجهی معروض داشت. امام جمعه هر که باشد شریف یا مرضیع از نسل عمر یا علی مقصود من فایده است. غرض من به دست او مجری شد.
امام جمعه متمول
در روزگار فقر و بیماری مردم در عصر ناصری، میرزا زین العابدین امام جمعه که انتظار می‌رفت همچون سایر روحانیون معظم در کنار مردم قرار داشته و سطح زندگی خود را در حد متوسطین آنان قرار دهد، املاک و مستغلات بسیاری در تهران و ساوه برای خود برپا کرد.
او بعدا بسیاری از آن‌ها را وقف کرد! وسعت این املاک به حدی بوده که از این موقوفه به عنوان یکی از بزرگترین موقوفات کشور یاد می‌شود.
دوستعلی معیری در جایی از کتاب خود یکی از باغهای وی در حکیمیه را چنین شرح داده‌است:
در عمران و آبادی نیز دستی دراز داشت از جمله از زمین‌های بی‌آب و گیاه واقع در سمت راست جاده سرخه حصار باغی به مساحت چند میلیون قد و قناتی پرآب احداث کرد و سر در و عمارتی زیبا در آنجا بنا نهاد. از گرد عمارت هشت خیابان عریض منشعب و دامنه آن‌ها تا دیوار باغ کشیده می‌شد. هر خیابان دو سه هزار ذرع طول داشت و در دو طرف هر یک نوعی از درختان بی‌بر و به اصطلاح جنگلی کاشته شده بود. در فاصله خیابانها چمنستانها، گلزارها، حوض‌ها و جویبارها و درختان بارور بسیار، نظر را لذت می‌بخشید و هوای معطر و مطبوع باغ دل را به فرح و انساط می‌آورد.
خلاصه امامیه یا قلعه امام که به این هر دو نامش می‌خواندند بهشتی بود از رنگ و بو…
این منطقه همان منطقه‌ای است که امروز به حکیمیه شناخته می‌شود. میرزا علی نقی حکیم الممالک پسر میرزا اسماعیل خان، پیشخدمت و حکیم محمد شاه و ناصرالدین شاه قاجار بود. حکیم الممالک منطقه حکیمیه امروزی که چاهک نام داشت خریداری کرد و به نام خود حکیمیه نامید. سپس آن را به زین العابدین امام جمعه فروخت. مدتی که این منطقه در تملحک امام جمعه بود امامیه هم نامیده می‌شد.
معیری در بخش دیگری می‌نویسد:
مقر ییلاقی امام جمعه، اسدآباد شمیران بود. اسدآباد به فرزانه خانم دختر فتحعلی شاه تعلق داشت. فرزانه خانم به حسینعلی خان معیرالممالک. وی از شوهر خویش دو فرزند آورد و اسدآباد را به آنان بخشید. فرزندان هر دو در جوانی درگذشتند و اسدآباد به ملکیت معیرالممالک درآمد و بالاخره دوست محمدخان معیرالممالک آن را به عنوان هدیه عروسی به خواهرش زهرا سلطان خانم (همسر امام جمعه) بخشید. امام جمعه، اسدآباد را پیش از آنچه بود آباد ساخت و بر ابنیه و باغهایش افزود.
علاوه بر اموال و املاک فوق، وبسایت موقوفات امامی که مربوط به اموالی است که خاندان امام جمعه آن‌ها را وقف کرده‌اند نیز برخی از املاک سید زین العابدین، پدرش و پسرش که در شهرستان ساوه می‌باشد را بدین اسامی معرفی کرده‌است:
روستای حسین‌آباد گاوگرد
روستای چیچک آباد
روستای امام آباد
روستای قلندریه
روستای سینک
روستای حسین‌آباد
روستای فتح‌آباد
روستای انجیلاوندین
روستای طراز ناهید
در نظر داشته باشید که اگر فردی روستایی را وقف کند یعنی به‌طور کامل مالک تمام آن روستا است و این افراد (خاندان امام جمعه) ۹ روستا را در شهرستان ساوه وقف کرده‌اند؛ که این خود گویای تمکن مالی بسیاز زیاد این چند نفر است که در زمان فقر و تنگدستی بینهایت مردم در عصر قاجار این همه ثروت فقط نزد چند فرد به ظاهر روحانی وجود داشته‌است که ظاهرا پس از استفاده کردن خود و خانواده شان از این املاک، اندک زمانی قبل از مرگ آن‌ها را وقف کرده‌اند
قریب ۱۸۵۰ هکتار زمینی مزروعی در حسین‌آباد و فتح‌آباد ساوه توسط وی وقف و زیر نظر سازمان اوقاف برای نگهداری سر قبر آقا بهره‌برداری می‌شود متولی بقعه از سال ۱۳۷۷ بر عهده محسن ظهیر امامی و نوه سید ابوالقاسم دوم امام جمعه می‌باشد.
خانه سید زین العابدین واقع در محله بهارستان تقاطع خیابان ظهیرالدوله وهدایت بوده که در تملک تامین اجتماعی می‌باشد و یکی از عمارتهای ثبت شده تهران در فهرست آثار ملی است. ضمنا فرزند دیگر وی سید جواد ظهیرالسلام) بوده وی برای دوره‌ای نیابت تولیت آستان مقدسه رضوی را بر عهده داشت.
امام جمعه و شراب کهنه
میرزا آقاخان کرمانی حکایتی در خصوص امام جمعه نقل کرده‌است که ذکر آن خالی از لطف نیست:
امام جمعه تهران به تلاشی عظیم افتاد و بحران سخنش روی داد. طولوزان دکتر را به عیادت وی آوردند. خوردن شراب کهنه تجویز کرد. امام جمعه استیهایش نمود: که اگر بخورم به جهنم خواهم رفت. دکتر گفت: اگر نخورید زودتر خواهید رفت.
باده را خوانی حرام و خون مردم را حلال با چنین حالت عجب کز حق بهشتت آرزوست
بس شگفتی دارم از این رای و روی تیره، من کز وصال حور عین با روی زشتت آرزوست
دوستی با امین السلطان صدر اعظم تا حد رساندن وی به مرتبه عصمت!
میرزا علی اصغر امین السلطان، صدر اعظم سه پادشاه قاجار، ناصرالدین شاه، مظفر الدین شاه و محمد علی شاه بود. او در دوره صدارت خود امتیازات بسیاری به بیگانگان داد. از جمله امتیاز شهری، لاتاری، کشتیرانی در رود کارون، بانک شاهی و استخراج معادن را به دولت انگلیس اعطا کرد. وی با گرفتن قرض از روسیه برای سفرهای ناصرالدین شاه به فرنگ موجب شد روسها نیز از ایران بی‌بهره نماندند و امتیازاتی چون ساخت راه انزلی به قزوین، استخراج معادن قراچه داغ آذربایجان و… به روسها تعلق گیرد.
او در دوره مظفری مدتی از صدارت برکنار شد و در این مدت به سفر دور دنیا به خصوص اروپا پرداخت وی در نهایت در ایام نخست‌وزیری در دوره محمد علی شاه در صحن بهارستان با ضرب گلوله عباس صراف تبریزی به قتل رسید.
میرزا زین العابدین امام جمعه روابط دوستی فوق‌العاده‌ای با امین السلطان داشت به‌طوری‌که در نامه‌ای که به آیت الله میرزای شیرازی در جریان امتیاز تنباکو نوشت به امین السلطان مرتبه عصمت بخشید وی در بخشی از این نامه نوشته‌است:
…. لازم دانستم که جسارت کنم قلب مبارک شاهنشاه اسلام پناه هرگز به این که کفر به اسلام غلبه پیدا نماید نبوده و نیست و نخواهد بود؛ و هم چنین جناب اجل وزیر اعظم دام علاه(امین السلطان) که در این جوانی معری و مبری از کافه معاصی است و مطیع شرع و شریعت و اخلاصی نسبت به سادات خاصه دارد که هیچ‌یک از دولتیان مثل او نیستند…
سید زین العابدین امام جمعه سه روز پس از بازگشت از سفر مکه (که یکسال به طول انجامیده بود) به مرض ذات الریه مبتلا و بستری شد.
سلطان الحکما دستور فصد داد ولی بیماری شدت یافت و دو روز پس از معاینه اظهار داشت که گرفتن خون اصولا خطا بوده و کار از درمان گذشته‌است.
وی سرانجام در ۱۱ ذی قعده ۱۳۲۱ در سن ۶۱ سالگی درگذشت و جسدش در مقبره پدرش، سر قبر آقا به خاک سپرده شد.
با فوت سید زین العابدین منصب امامت جمعه به فرزند ارشد وی سید ابوالقاسم (هم نام پدر زین العابدین امام جمعه) که داماد مظفرالدین شاه نیز بود محول شد.
پس از فوت میرزا سید زین العابدین، منصب امامت جمعه به فرزند ارشد وی، حاج میرزا سید ابوالقاسم دوم که در سن ۱۷ سالگی به نجف رفته بود تفویض شد. ایشان داماد مظفرالدین شاه و برادر زن دکتر محمد مصدق بود. ازدواج وی با دختر شاه پس از مهاجرت اول علماء به حرم حضرت عبدالعظیم حسنی صورت گرفت. میرزا ابوالقاسم از بدو ورود به ایران در شبستان مسجد شاه مشغول تدریس فقه و اصول گردید و پانصد شاگرد داشت، هفت سال مشغول تدریس بود که نهضت مشروطیت شروع شد در ۲۷/۴/۱۲۸۸ توسط مجلس عالی مشروطه خواهان از منصب امامت جمعه تهران عزل شد؛ و از ایران به مصر و اسکندریه تبعید شد و پس از ورود به تهران در منزل خود گوشه نشین شد و مشغول مطالعه شد.
میر سید محمد برادر میرزا ابوالقاسم دوم فرزند سید زین العابدین به جای وی از طرف مردم به امامت جمعه تهران منصوب شد و در سال ۱۳۲۴ درگذشت. پس از فوت می‌رسید محمد، به میر سید ابوالقاسم (برادرش و امام جمعه قبل از وی) تکلیف شد امام جمعه تهران شود ولی او به علت کسالت مزاج عذرخواهی کرد در نتیجه از طرف محمدرضا شاه پهلوی به آقای ظهیرالاسلام نیابت تولیت مسجد سپهسالار، تکلیف امام جمعه ئی تهران کرد ولی ایشان قبول نکرد و سید حسن امامی فرزند سید ابوالقاسم دوم به عنوان امام جمعه معرفی و انتخاب شد.