سیه‌چشمه

سیه چشمه شهری است در بخش مرکزی شهرستان چالدران استان آذربایجان غربی ایران. مردم شهر سیه چشمه پیرو مذهب شیعه بوده و به زبان ترکی آذربایجانی سخن می‌گویند.
این شهر مرکز شهرستان چالدران می‌باشد. نام سابق سیه چشمه «قره عینی» بوده‌است. مرکز منطقه همان سیه‌چشمه است که سابقه تاریخی آن به حدود پنج قرن می‌رسد. از آثار تاریخی آن، می‌توان به قره کلیسا و مقبره صدر الدین (وزیر شاه اسماعیل) اشاره کرد.
تغییر نام به سیه چشمه
قره عینی یکی از شهرستان‌های استان آذربایجان غربی می‌باشد که در ناحیه شمال باختری این استان قرار گرفته‌است. این شهرستان در ارتفاع ۱۹۴ متری از سطح دریا واقع شده‌است. قره عینی از شمال به ماکو، از باختر به مرز ترکیه و از جنوب به خوی محدود می‌شود.
این شهرستان دارای قدمتی کهن می‌باشد و برای نخستین بار قره عینی نامیده شد. طبق روایتی «قره عینی» از نام پدر و پسری که «قره» و «عینی» نام داشتند و اولین ساکنان این منطقه بودند گرفته شده‌است. این اسم تا زمان حکومت خاندان پهلوی برای این شهرستان پابرجا بود که براساس سیاست‌های ترک ستیزانه در آن دوره به سیه چشمه تغییر نام دادند که طبق روایتی دیگر نام سیه چشمه از منطقه‌ای نیمه باتلاقی و چمن زار به نام قره بلاغ (معادل فارسی می‌شود سیه چشمه) گرفته شده‌است. چندی طول نکشید که نام سیه چشمه هم دستخوش تغییر شد، البته این بار توسط جمهوری اسلامی. در این تغییرنام مجعول چالدران را برای این شهرستان برگزید. چالدران نام دشتی است مابین قره عینی و مرز ترکیه که جنگ چالدران در ۳۱ مرداد ۸۹۳ هجری شمسی میان (دو ارتش ترک‌زبان) سپاه قزلباش ایران (به فرماندهی شاه اسماعیل یکم صفوی) با ارتش عثمانی (به فرماندهی سلطان سلیم یکم) در این مکان رخ داد. لازم است ذکر شود که نام این شهرستان در بیان‌های مردم آذربایجان تابه حال تغییری نکرده‌است و بر اساس تاریخ‌ها و گفته‌های پدران و پدر بزرگان مردمان آذربایجان این شهرستان را قره عینی می‌نامند.
چالدران را بهتربشناسیم
چالدران یکی از شهرستان‌های استان آذربایجان غربی است که در ناحیه شمال غربی این استان قرار گرفته‌است. مرکز شهرستان چالدران در درازای شرقی ۴۴درجه و ۲۲دقیقه و پهنای شمالی ۳۹درجه و ۳دقیقه و ارتفاع ۱۹۴۵متری از سطح دریا واقع شده‌است. این شهرستان از شمال به ماکو و از سمت شرق به شهرستان شوط و از غرب به مرز ایران و ترکیه و از جنوب به شهرستان خوی محدود می‌شود. چالدران در منطقه‌ای کوهپایه‌ای برافراشته شده و آب و هوای آن معتدل و نیمه مرطوب است. راه سیه چشمه - خوی، به سمت جنوب شرقی به درازای ۸۷کیلومتر از مسیرهای دسترسی به این منطقه هستند. این مسیر عبوری از ۷کیلومتری سیه چشمه به صورت راه اصلی به درازای ۹کیلومتر به سوی مرز بازرگان پیش می‌رود. راه فرعی سیه چشمه - قره ضیاء الدین، به سوی شرق به درازای ۶۵کیلومتر نیز از دیگر راه‌های دسترسی به این منطقه است. راه فرعی شوط - سیه چشمه به سوی شمال شرقی به درازای ۵۰ کیلومتر از راه‌های اصلی دسترسی به مرکز شهرستان است.
این منطقه علاوه بر جاذبه‌های طبیعی و بناهای تاریخی و دیدنی از اهمیت تاریخی نیز برخوردار است. چالدران با وسعتی معادل ۵۰۰۰کیلومتر مربع واقع شده‌است. نام سابق سیه چشمه (قره عینی) بود که طبق روایتی از نام پدر و پسری که قره و عینی نام داشتند و اولین ساکنان این منطقه بودند گرفته شده‌است. به روایتی دیگر، نام سیه چشمه از منطقه‌ای نیمه باتلاقی و چمنزاری به نام قره‌بلاغ (سیه چشمه) گرفته شده‌است. قدمت تاریخی سیه چشمه به حدود پنج قرن می‌رسد. آوردگاه چالدران که محل جنگ معروف چالدران بوده در این شهرستان قرار گرفته‌است. مقبره شیرین و فرهاد نیز از مهم‌ترین مکان‌های دیدنی این شهرستان محسوب می‌شود. مردم چالدران به کشاورزی، دام داری و بازرگانی اشتغال دارند.
تحولات نام چالدران در گذر زمان
برابر اسناد، کتب و منابع معتبر اسلامی و عربی نام چالدران قبل از زمان شروع جنگ عظیم و تاریخی چالدران، بر این منطقه اطلاق می‌گردیده‌است. از جمله کتبی که به نام چالدران در آن دوره اشاره شده‌است می‌توان به کتاب‌های «احسن التاریخ» نوشته «حسن روملو» و احسن التواریخ نوشته محمد فرید بیگ و سر پرسی سایکیس اشاره کرد. هم‌زمان با شروع حکومت پهلوی اول و تنظیم اصلاحات تقسیمات کشوری، چالدران مشتمل بر دو دهستان تعریف شده بود که حدود جغرافیائی آن دقیقابا مختصات جنگ چالدران و نوشته‌های مورخین ذکر شده همخوانی دارد از جمله مختصات آن آرایش سپاهیان و نقاط سوق الجیشی منطقه و نقاط جغرافیائی و اسامی قید شده دقیقاچالدران را توصیف می‌نماید.
در جلد هفدهم لغت‌نامه دهخدا نیز آمده‌است: چالدران نام یکی از دهستانهای دوگانه بخش سیه چشمه شهرستان ماکو و حومه بخش که که از شمال به دهستان قلعه دره سی ماکو و آواجیق (دشتک فعلی) و از جنوب به دهستان سکمن آباد (صفائیه فعلی) والند و از خاور به دهستان به به جیک و از باختر به مرز ایران و ترکیه محدود می‌باشد.
در دوره رضا شاه و به دنبال سیاست‌های یکپارچه‌سازی و ایجاد هویت جدید مبتنی بر فرهنگ و تاریخ قبل از اسلام و شاهنشاهان هخامنشی و فارسی دری و تبدیل اسامی تاریخی و فرهنگی به نام معادل فارسی آن شهر قره عینی به فارسی معادل آن یعنی سیه چشمه تغییر نام یافت. لفظ قره عینی مرکب از (قره) که به معنای لفظی سیاه و در فرهنگ ترکی، عظیم، کثیر و قابل توجه می‌باشد و (عین) که لفظ عربی ودارای معانی چون چشمه، جاسوس و چشم و… است علت اینکه نامگذاران از لفظ عین استفاده نموده‌اند وجود قره بلاغ (به معنای سیه چشمه) بوده که در منطقه وجود داشته‌است.
علیرغم تلاشهای رژیم پهلوی در تبدیل نام شهر به سیه چشمه و به حاشیه راندن نام چالدران و اطلاق آن بر دو دهستان ا ین نام هیچ وقت در بین مردم برای خود جائی باز ننمود. به‌طوری‌که زمانی در مکاتبات رسمی نام سیه چشمه قید می‌شد و اکنون نیز می‌شود ولی تحقیقا مردم در محاورات شفاهی خود نام قره عینی را استعمال نموده ومی نمایند. تا اینکه در سال ۱۳۷۵ و به محض تبدیل بخش سیه چشمه به شهرستان چالدران مجددا بلافاصله نام چالدران در بین مردم منطقه و استان جا افتاد.
مکان‌های دیدنی و تاریخی - چالدران:
چالدران به دلیل داشتن هوای سرد در فصل زمستان و خنک در فصل گرما، یکی از مناطق گردشگری استان می‌باشد. این شهر یکی از مرتفع‌ترین شهرهای کشور آن است. تالاب «ناور» در مرزی‌ترین منطقه قرار گرفته‌است. مرداب‌ها و تالاب‌های متنوع، از جلوه‌های طبیعی این شهرستان است.
از مناظر طبیعی و بناهای تاریخی دیگر این شهر به کلیسای طاطاووس (قره کلیسا)، روستای دلیک داش، روستای قاشقا بلاغ، گیخ بلاغ و ایستی سو (آبگرم) می‌توان اشاره نمود.
سد بارون که به نام سد ماکو شناخته می‌شود در ۲۰کیلومتری مرکز شهرستان چالدران واقع شده‌است.
آبگرم معدنی (ایسی سو)
ایسی سو واقع در روستای آبگرم ۵ کیلومتری شهرستان چالدران شهر سیه چشمه واقع شده‌است
این مکان تفریحی بالاتر از روستای ایسی‌سو (آبگرم) قرار گرفته‌است با راه ارتباطی مناسب (آسفالت) به علت اشتهاری که در خاصیت طبی و درمانی آن وجود دارد از قدیم الا یام مورد توجه اهالی منطقه و شهرها ی همجوار می‌باشد؛ که هر ساله افراد بسیاری در فصل بهار و تابستان از نقاط مختلف استان بجهت کو هستانی بودن منطقه و آب و هوای بسیار مطلوب و چشم‌انداز طبیعی بسیار زیبای آن به این محل سرازیر می‌شوند.
هم‌اکنون این مکان با تخصیص اعتبارات ازسوی دولت ساماندهی شده و به صورت مطلوب در اختیار گردشگران قرار دارد.
آبشار عرب دیزج معروف به شور شور
در بخش دشتک (آواجیق) شهرستان چالدران و روستای عرب دیزج واقع شده‌است. دارای چشم‌اندازطبیعی بسیار زیبائی بوده که غارهای طبیعی زیبایی در اطراف کوه‌های مشرف برآبشار وجود دارد که در نوع خود بی‌نظیر است. افراد دوستدار طبیعت برای بهره‌مندی از این مناظر طبیعی خدادادی و چیدن گیاهان داروئی هرساله به این مکان جذاب مراجعه می‌نمایند.
کوه‌های شاه بندلو
چالدران  دره آبگرم
این کوه‌ها نیز از جمله کوه‌های سرسبز می‌باشد که در کنار دره شاه‌بندلو قرار گرفته‌است
دره قره‌کلیسا
در فراز تپه این دره خوش آب و هوا با محیط سرسبز طبیعی یکی از قدیمی‌ترین کلیساهای عالم مسیحیت به نام قره کلیسا بنا شده‌است که همه ساله تعداد کثیری از گردشگران داخل و خارج از کشور (مسیحیان) جهت بازدید و همچنین شرکت در مراسم مذهبی از این کلیسا و دره آن دیدن می‌نمایند
دره شاه بندلو
چالدران  اواجیق نزدیکی روستای شاه بندلو
دره شاه‌بندلو (و دره خان که تالاب‌خان‌گل در این دره در مرز ایران و ترکیه واقع شده) که شاخه‌ای از رودخانه زنگبار می‌باشد مورد توجه بسیاری از علاقه مندان و دوستداران طبیعت می‌باشد.
دره آبگرم
چالدران  دره آبگرم
دره آبگرم یکی از سرسبزترین دره‌های شهرستان می‌باشد. با توجه به وجود آبگرم (ایستی‌سو) افرادی که برای استحمام به آن مراجعه می‌نمایند از دره‌های سرسبز اطراف برای استراحت استفاده می‌کنند
صنایع و معادن - چالدران:
صنایع شهرستان چالدران محدود به صنایع دستی و صنایع کوچک کارگاهی است. این منطقه در مسیر توسعه قرار دارد و هنوز صنعت بزرگ و قابل توجهی در آن دیده نمی‌شود.
عمده صنایع دستی که در این منطقه وجود دارند توسط روستائیان و افراد کوچ رو و عشایر تولید می‌گردد و شامل قالی بافی  گلیم بافی  زیلو  جاجیم  خورجین  مفرش  نمد مالی و ریسندگی دستی الیاف می‌باشد.
قالی بافی
فرشهایی که در این منطقه تولید می‌گردد عموما درشت بافت و بسیار سفت و محکم و شکننده می‌باشد  از نظر نقشه اغلب نقوش شکسته و هندسی ترنج دار و حیواندار در این منطقه تولید می‌گردد و رنگ زمینه فرشها لاکی - سرمه‌ای - دوغی می‌باشد. گره مورد استفاده در بافت این قالی‌ها ترکی بوده و از دار ایستاده برای این منظور استفاده می‌شود. اندازه معمول در این فرشها اغلب کناره است (فرشهایی با طول زیاد و عرض کمتر) عمده تولید این منطقه مصرف داخلی دارد.
گلیم بافی
همانند اکثر مناطق روستائی و عشایر نشین ایران تولید انواع گلیم در این ناحیه رایج است گلیم‌های این منطقه بیشتر توسط عشایر بافته می‌شوند –جنس اغلب آن‌ها پشم و گاهی پنبه وسایر الیاف سلولزی می‌باشد. گلیم فاقد پرز است و نحوه رد شدن پود از میان تارهای چله نقش و نگار آن را تشکیل می‌دهد در گلیم انتخاب چله‌ها و عبور دادن نخ‌های پود از میان آن‌ها توسط انگشتان دست صورت می‌گیرد بنا بر این از پارچه بافی ممتاز و متمایز می‌شود از نقوش هندسی و شکسته لچک وترنج دار در بافت این گلیم‌ها استفاده می‌شود. گلیم مهم‌ترین دست بافته عشایر و اقوام کوچ رونده است چرا که به آسانی حمل می‌شود ونقش مهمی در بسته‌بندی و جابجائی وسایل و اسباب روستائیان دارد. همین‌طور زیرانداز کسب و راحتی برای چادرهای عشایری است.
سایر دست بافته‌ها: (جاجیم  خورجین  فرش  زیلو)
در این منطقه نیز انواع خورجین- جاجیم مفرش وزیلو بافته می‌شود که هر کدام در زندگی عشایر و روستائیان جایگاه خاص خود را داراست. جاجیم نوعی زیرانداز و روانداز است که به وسیله دستگاه بافندگی افقی و توسط ماسوره بافته می‌شود فاقد پرز است و از دوام و استحکام خوبی برخوردار است. زیلو همانند جاجیم است اما اغلب از نخ‌های پنبه‌ای وسایر الیاف سلولزی در بافت آن استفاده می‌شود. مفرش نوعی جاجیم است که به عنوان رختخواب پیچ و نظیر ساک دستی در هنگام کوچ عشایر از آن استفاده می‌شود. روستائیان از خورجین برای مصارف مختلفی از جمله حمل وسایل و نگهداری وحمل آذوقه یا آویختن آن به دیوار خانه‌ها وستون سیاه چادرها برای حفظ و نگهداری آن از دست جانوران و حیوانات استفاده می‌کنند.
نمد مالی
پرورش گوسفند در این منطقه رواج فراوان دارد. گوسفندان این ناحیه دارای پشم خوب و مرغوبی هستند. نمد مالی نیز همانند فرش و گلیم وسایر زیراندازها از جمله صنایع دستی است که ارتباط مستقیمی با پشم گوسفند دارد. نمد از خیس کردن و مالیدن پشم‌ها در محیط قلیایی تولید می‌شود. بر اساس فشار ومالش و رطوبت ساختمان فلس مانند لیف پشم شکسته شده والیاف پشم در هم تنیده می‌شود بدین ترتیب نوعی پارچه ضخیم بدون تار و پود و پشمی به نام نمد بدست می‌آید. نمد در زندگی عشایر و روستاییان نقش مهمی دارد. از آن به عنوان زیرانداز پوشش آلاچیق و کومه‌ها- زین اسب و شتر و قاطر- لباس چوپانها و بسته‌بندی و حمل و نقل وسایل استفاده می‌شود. نمد عایق رطوبتی و حرارتی خوبی است- نه سرما و نه گرما قادر به نفوذ از الیاف بهم تنیده و ضخیم نمد نیست همچنین استفاده از نمد به عنوان زیرانداز عشایر را از خطر نیش مار و عقرب و سایر حیوانات خطرناک بیابانها و صحراهای گرم محفوظ می‌دارد.
ریسندگی الیاف
ریسندگی دستی الیاف در این ناحیه برای برطرف کردن نیاز مالی بافت گلیم- فرش- جاجیم- زیلو- مفرش- خورجین- نمد و تامین مصالح اولیه مورد استفاده در آن‌ها رایج است. الیاف پشم گوسفندان این ناحیه بسیار مرغوب بوده و در ریسندگی توسط دوک و چرخ ریسندگی تخ‌های چند لایه و تابیده مرغوبی توسط آن‌ها تهیه می‌شود.
کشاورزی و دام داری - چالدران:
چالدران یک منطقه کشاورزی است و اغلب ساکنین آن به کشاورزی و دام داری اشتغال دارند. محصولات گندم و جو، تره بار، گیاهان علوفه‌ای و سیب عمده‌ترین محصولات آن به‌شمار می‌آیند. در زمینه دام داری هم به لحاظ کوهستانی بودن و وجود مراتع نسبتا کافی دام و انواع فراورده‌های دامی نیز در لیست صادرات این شهرستان قرار دارد.
آثار تاریخی - چالدران:
آوردگاه چالدران:آوردگاه چالدران، یادآور نبرد سهمگین ایران و عثمانی، در شمال شرقی واقع شده‌است. جریان آن واقعه تاریخی به شرح زیر است: سلطان سلیم خان عثمانی به شاه اسماعیل پیغام داد که بسیاری از شهرها که در سابق به دولت عثمانی تعلق داشت، اینک در اختیار قزلباش است و باید به دولت عثمانی واگذار شود والا نشانه‌ای از مخاصمت را نمایان می‌سازد. پادشاه صفوی با ۳۰هزار قزلباش که به نیزه و شمشیر و سپر مجهز بودند با ۲۰۰هزار قشون عثمانی که به توپ و تفنگ مجهز بودند به نبرد پرداخت. قشون عثمانی در این جنگ، علیرغم رشادت‌های ایرانیان به پیروزی رسید. این جنگ در دهم رجب سال ۹۲۰هجری قمری روی داده و به جنگ چالدران معروف شده‌است.
مقبره سید صدرالدین (چالدران) :
مقبره منفرد سید صدرالدین که متعلق به دوره اسلامی می‌باشد در کوهپایه شمال شرق سیه چشمه (چالدران) و کناره جنوبی جاده شوسه روستای «گل اشاقی» به سعدل قرار دارد. شکل پلان خارجی آن شش گوش و فرم داخلی آن مدور است. بنای موجود از سه ماده اصلی سنگ با ملات گل و آهک ساخته شده‌است ضمن سنگ‌های حجاری شده بکار رفته در بنا از نوع آتش فشانی و اسیدی متعلق به کواترنر بوده و عمدتا برنگ سفید هستند. مطالعات باستان‌شناسی در آن نشان داده‌است که بنا بر روی یک کرسی چینی سنگی ساخته شده و بالا بودن آبهای تحت الارضی پی مقبره را غرقاب کرده‌است.
دور نمایی از مقبره سید صدرالدین چالدران
این مقبره بعد از تاریخ جنگ دشت چالدران که بین سپاه ترک و شاه اسماعیل صفوی رخ داده ساخته شده‌است. روایت می‌کنند که یکی از افراد شاه اسماعیل صفوی به نام «میر سید شریف صدر الصدور» در جریان این جنگ به قتل رسیده‌است و به سپاس و قدردانی از زحمات این مجاهد، مقبره‌اش مورد زیارت مردم واقع می‌شود. مقبره سیدصدرالدین به عنوان یک استثناء در مکتب معماری آذربایجان می‌باشد که اهمیتش عمدتا به دلیل مصالح آن که از آجر قرمز رنگ می‌باشد، بالا رفته‌است. سازمان میراث فرهنگی کشور در سال ۱۳۷۸ به دلیل تکریم محل توسط اهالی چالدران با حفظ پلان مقبره مکشوفه یک یادمان آجری گنبد دار در اطراف آن احداث نمود که نقشه آن ملهم از بنای اولیه مقبره می‌باشد.
جنگ چالدران: عظیم‌ترین جنگ شمشیر با تفنگ در طول تاریخ
از حوادث مهمی که در شهرستان چالدران روی داده و بدین مناسبت نام چالدران در تاریخ سیاسی ایران ثبت شده‌است واقعه جنگ چالدران است که میان شاه اسماعیل اول صفوی و سلطان سلیم اول عثمانی در اوت سال ۱۵۱۴ میلادی مصادف با ماه رجب سال ۹۲۰ ه-ق در دشت چالدران واقع در شهرستان چالدران با فرماندهی شاه اسماعیل صفوی آغاز و به مدت ۳ روز ادامه یافت.
در جنگ چالدران شمار سربازان عثمانی ۱۰ برابر سربازان ایرانی بود. همچنین عثمانیها دارای ۳۰۰ ارابه توپ و اسلحه‌های آتشین بودند که سپاه ایرانی فقط مجهز به شمشیر و تیر و کمان بود. در این جنگ ۲۰۰ هزار نفر از سربازان کاملا مسلح عثمانی در برابر ۲۹۷۵۰نفر از قشو ن ایرانی روبرو شدند؛ که حدود ۴۱هزار نفر از سپاهیان عثمانی و ۲۹هزار نفر از سپاهیان ایرانی در این کارزار کشته شدند و تعداد ۱۹۳۴نفر از سربازان عثمانیها اسیر گردیدند اما حتی یک نفر از ایرانیان نیز به اسارت عثمانیها در نیامد. این جنگ در نهایت به شکست جوانمردانه شاه اسماعیل انجامید، سلطان سلیم اول نیز پس از پیروزی بر نبرد چالدران به سوی تبریز پیش راندو چهارم سپتامبر (۱۴ شهریور) وارد این شهر شد. اما بر اثر مقاومت مردم و جنگ و گریز نیروهای محلی وفادار به شاه اسماعیل مجبور به بازگشت گردید.
شاه اسماعیل تا زمان جنگ چالدران مخالف استعمال اسلحه آتشین بود و آن را اسلحه کشتار جمعی و به کار بردنش را خلاف آئین جوانمردی می‌پنداشت. پس از این جنگ بود که تصمیم به تشکیل ارتش یکپارچه با سلاحهای آتشین (توپ و تفنگ) گرفت که اجل مهلت انجام این کار را به او نداد.
جنگ چالدران نقطه عطف در تشکیل دولت ملی (شیعی) در ایران بود که علاوه بر انسجام و اتحاد داخلی و اطلاق لفظ ایران بر پهنه جغرافیائی مشخص باعث بروز هویت جدیدی به نام ایرانیان گردید.
قره کلیسا (چالدران) :
کلیسای طاطائوس یا قره کلیسا با سابقه بیش از یک قرن واقع در روستای قره کلیسا در ۱۵کیلومتری شمال شرقیمرکزشهرستان چالدران (سیه چشمه) واقع شده‌است. بنای کلیسا در دامنه کوه‌ها و روی تپه «ماهوار» قرار گرفته‌است.
این کلیسای مقدس از معتبرترین و پرنقش و نگارترین کلیساهای ارمنیان در ایران است و از شهرت جهانی برخوردار است. در چهارم مرداد هر سال برابر با ۲۶ ژوئن میلادی ارمنیان جهان برای زیارت کلیسای طاطائوس مقدس به این محل می‌آیند که به همراه آن‌ها تعدادی از سفرای کشورهای مسیحی در ایران و نیز گردشگران خارجی در مراسم زیارت کلیسای طاطائوس شرکت می‌کنند.
دور نمایی از قره کلیسا
تاریخچه:
آبکار پادشاه ارمنستان از حضرت مسیح (ع) دعوت کرد که به ارمنستان سفر کند، حضرت مسیح (ع) به فرستاده آبکار پاسخ داد که یکی از حواریون را نزد او خواهد فرستاد. پس از عروج حضرت مسیح، توماس حواری «طاطائوس» را که از حواریون حضرت مسیح بود به ارمنستان نزد آبکار فرستاد. طاطائوس، آبکار و مردم شهر بدسیا را تعمید داد. پس از مرگ آبکار، خواهر زاده‌اش «سانا دروک» بر تخت نشست. پس از چندی به طاطائوس دستور داد از تبلیغ دین مسیحیت دست بردارد. طاطائوس از فرمان او سرپیچی کرد. سانادروک دستور قتل طاطائوس را صادر کرد.
فضای داخلی قره کلیسا
چون طاطائوس به شهادت رسید او را در محل کنونی کلیسای طاطائوس به خاک سپردند و بعدها بر روی مزار او کلیسایی بنا کردند به‌طوری‌که مزار طاطائوس در سمت راست محراب کلیسا قرار گرفت. کلیسای طاطائوس مقدس در طول زمان بارها دچار زلزله، غارت، چپاول و انهدام شده‌است. تنها عاملی که باعث شد این کلیسا پس از پشت سر گذاشتن هزاران مصائب و سختی پس از سده‌ها پابرجا بماند همانا جنبه مقدس بودن آن است. ظرافت، تناسب، زیبایی و مضمون‌های به کار برده شده در نقش برجسته‌های این کلیسا در نوع خود در جهان مسیحیت بی‌نظیر است. حجاران هنرمندی که با توشه‌ای سرشار از هنر، تجربه و مهارت، نقش برجسته‌های این اثر هنری نفیس و بسیار زیبا را خلق کرده‌اند، دارای چنان ذوق و قریحه‌ای بودند که توانستند چنین نقش برجسته‌هایی از خود به یادگار بگذارند و آن را به صورت یکی از گنجینه‌های هنر حجاری ایران زمین درآورند و زایران کلیسای طاطائوس مقدس را وادار به تحسین کنند.
داخل قره کلیسا
کلیسای زورزور (بارون) - چالدران:
این کلیسا در مجاورت روستای بارون در داخل دره رودخانه زنگار قرارداشت که به منظور پیشگیری از خرابی با دقت بسیاری به بالای کوه منتقل شد این کلیسا به قرن دهم میلادی تعلق دارد. بنای کلیسا طرحی صلیب وار دارد و ساختمان آن در نمای خارجی و داخلی سنگ‌های تراشدار منظم و بدون بند ملاط دارد. جبهه داخلی آن دارای ۴تاق باقوس‌های بیضی شکل و ۴نورگیر کوچک در چهار ضلع و گنبدی از نوع عرقچین نیم دایره‌ای است که قسمت بیشتر آن فرو ریخته‌است.
مقبره شیرین و فرهاد:
این مقبره صخره‌ای در دامنه کوهی کنده شده و اتاق‌های سنگی متعددی دارد. قدمت آن به هزاره اول پیش از میلاد می‌رسد و به دوره اوراتویی تعلق دارد.