توت‌عنخ‌آمون

ماسک مومیایی توتنخآمن؛ نماد عام مصر باستان.
توت‌عنخ‌آمون یا توتنخآمن (*tuwt-ʕankh-yamān) (معنای نام: پنداشت زنده آمون) پادشاهی ۱۳۳۳-۱۳۲۷ (پیش از میلاد) یازدهمین فرعون مصر باستان از دودمان هجدهم یا همان پادشاهی نو شناخته می‌شود. نام آغازینش توتنخآمن (به معنای : پنداشت زنده آتون) بود.
آرامگاه توت‌عنخ‌آمون در تاریخ ۴ نوامبر ۱۹۲۲ در دره پادشاهان توسط هاوارد کارتر کم و بیش دست‌نخورده یافت‌شد. از محل دفن او، به عنوان یکی از مهم‌ترین یافته‌های باستان‌شناسی در سده بیستم میلادی یاد می‌شود.
او رهبر بازگشت از آیین آتونیسم به آمونیسم، آیین باستانی مصر بود و در نه سالگی به پادشاهی رسید. وزیر و جانشین احتمالی وی آیه(آیی) شاید بر بسیاری از تصمیمهای سیاسی او اثرگذار بوده باشد. توتنخآمن از نامدارترین فراعنه مصر باستان است و عامه مردم او را با نام پادشاه توت می‌شناسند.
از توت انخ آمون در کتاب سینوهه نیز روایت شده‌است.
کودکی و پادشاهی
مجسه آمون، ساخته شده به دستور توتنخآمن.
شجره‌نامه توت‌عنخ‌آمون هنوز به‌طور دقیق شناخته نشده است و نظریه‌های گوناگونی وجود دارد. مثلا مورخان نمی‌دانند که آیا او فرزند آخناتون است یا آمنهوتپ سوم یا حتی آیه، کشیش بزرگ آمون.
توتنخآمن در ۹ سالگی با سومین دختر آخناتون و نفرتیتی، انخ‌اسن‌پاآتون (کسی که برای آتون زندگی می‌کند) ازدواج می‌کند و پس از مرگ اسمنخکاره، با نام توتنخآمن به پادشاهی می‌رسد. همسر جوانش نیز نام انخ‌اسن‌آمون (کسی که برای آمون زندگی می‌کند) را برای خود برمی‌گزیند.
فرعون جوان، تحت تاثیر وزیرش آیه، دستور می‌دهد که تمامی نام‌های آتون و آخناتون را از معابد پاک کنند و نام آمون را که در دوره حکومت آخناتون حذف شده بود دوباره حک کنند. از آن پس، به دستور کشیشان، بردن نام آخناتون که جنایت‌کار بزرگ خوانده می‌شود قدغن است. او پایتخت خود را شهر تب (تبس، تیبس، تبای)(که از زمان آخناتون رها شده بود) قرار می‌دهد و حدود ۱۰سال حکومت می‌کند، بی‌آن که پادشاهی او جلال یا درخشندگی خاصی داشته باشد. وی آخرین فرعون دودمان شکوهمند هجدهم است؛ آیه پس از چهار سال پادشاهی حکومت را به رامسسیان (دودمان نوزدهم) می‌سپارد.
مرگ پادشاه
دره پادشاهان، ورودی آرامگاه توتنخآمن
توتنخآمن در ۱۹ سالگی، در حوالی ماه ژانویه بی‌آن که جانشینی از خود برجای بگذارد می‌میرد. مرگ او برای مصریان غیرمنتظره است و مقبره وی هنوز تکمیل نشده است؛ بنابراین تابوت وی را در مقبره‌ای دیگر قرار می‌دهند که نسبتا ساده است. احتمال می‌رود که این آرامگاه برای آیه ساخته شده بوده باشد، که با وجود سن بالایش پس از توتنخآمن بر تخت می‌نشیند.
علت مرگ توتنخآمن امروزه معمایی است که هنوز حل نشده است. متخصصینی که پس از کشف آرامگاه توسط هاوارد کارتر و لرد کارناروون مومیایی را مطالعه کردند متوجه هیچ‌گونه آسیب‌دیدگی بر روی بدن نشدند و این نظریه هرگونه مرگ اتفاقی یا خشونت‌آمیزی را دور می‌کند؛ ولی برخی جراحت کوچکی را در نزدیکی گوش چپ کشف کردند که می‌تواند نشان دهنده این باشد که فرعون جوان دچار خونریزی مغزی شده‌است.
جمجمه مومیایی توتنخآمنتوتنخآمن و انخ‌اسن‌آمون در باغی رویایی
مرگ توتنخآمن پایان دودمانی است که با اهمسه یکم شروع شد. این فرعون جانشینی از خود برجای نمی‌گذارد. البته مومیایی دو دختر سقط شده در مقبره او پیدا شده‌است که گمان می‌رود فرزند او و انخ‌اسن‌آمون می‌باشند. همچنین به نظر می‌رسد انخ‌اسن‌آمون از پادشاه هیتیها درخواست فرستادن پسری کرده‌است تا بر تخت مصر بنشیند، ولی این فرستاده هیچگاه به آب‌های نیل نمی‌رسد. احتمال دارد که انخ‌اسن‌آمون پس از مرگ همسرش با آیه، وزیر و جانشین توتنخآمن ازدواج کرده باشد؛ ولی در مورد او هیچ چیز معلوم نیست، زیرا پس از مرگ همسرش هیچ اثری از او باقی نمانده‌است.
گنجینه توتنخآمن
تخت پادشاهی توتنخآمن
توتنخآمن در مقایسه با دیگر فرعون‌های بزرگ تاریخ مصر ثروت عظیمی ندارد، ولی آنچه گنج او را از سایرین تمایز داده است اثاث قبر در مقبره دست نخورده‌اش است که در تمامی این سال‌ها از هر دزدی به دور مانده‌است؛ و این در حالی است که آرامگاه‌های فراعنه بزرگ هزاران بار در طول تاریخ مورد دست‌برد دزدان قرار گرفته‌است. البته به نظر می‌رسد که مقبره این فرعون جوان دو بار بلافاصله پس از مرگش دچار دزدی مختصر شده‌است. اما این دزدان در مقبره بی‌نظمی از خود برجای نگذاشته‌اند و ظاهرا به دنبال وسایل کوچک فلزی و سبک بوده‌اند.
آنچه آرامگاه توتنخآمن را از دست‌برد نجات داد ورودی کوچک و پنهان شده در زیر سنگ‌ها بود که در طول همه این سالیان جلب توجه نکرد. به‌علاوه، توتنخآمن دوره حکومت کوتاه و بی‌غوغایی داشت و گنجینه او عظیم نبود؛ به همین دلیل پس مدت کوتاهی به فراموشی سپرده شد.
چهارمین تابوت توتنخآمن به تنهایی از ۱۱۰۰ کیلوگرم طلای خالص ساخته شده بود. در یکی از اتاق‌های مقبره او حدود ۶۵۰ وسیله (جام، کوزه، مجسمه، تخت، گنجه، …) پیدا شد که تعدادی از آن‌ها با طلا و سنگ‌های گران‌قیمت تزیین شده بودند. در این اتاق همچنین یادگارهای وی از دوران کودکی قرار داشتند: اسباب‌بازی‌های ارزشمند، پر، میز و صندلی‌های کوچک، …
در همان اتاق تخت‌هایی روان با سرهای گاو، شیر، اسب آبی و تمساح، تخت پادشاهی فرعون، لباس‌هایی از پوست پلنگ، گنجه‌هایی از عاج و جواهرات پیدا شد. از ارزشمندترین اشیاء در این اتاق می‌توان به مجسمه‌هایی از طلای خالص و درشکه شکار فرعون اشاره کرد. در جمع بیش از ۳۵۰۰ شی از آرامگاه توتنخآمن جمع‌آوری شد.
چنین شکوهی سوالی را به دنبال داشت: آرامگاه‌های کاملا غارت شده فراعنه بزرگ چه چیزهایی را می‌توانست در بر داشته باشد، وقتی مقبره کوچک فرعونی ساده که ۱۰ سال بیش‌تر حکومت نکرده بود (آن نیز در سنین کودکی و نوجوانی) چنین شکوهمند بود؟
انتقام فرعون
هاوارد کارتر در حال بررسی تابوت توتنخآمن
مرگ ناگهانی لرد کارناروون، مسئول جستجو در مقبره توتنخآمن باعث شایعه‌ای شد که مدت‌ها در اکثر رسانه‌های سراسر جهان با حرارت دنبال شد. جمله معروفی که بر روی درب ورودی مقبره فرعون نوشته شده بود («مرگ هر کسی را که خواب فرعون را به هم بزند دربر خواهد گرفت.»)، باعث شد که مردم از طلسمی حرف بزنند که تمامی افرادی را که در کشف آرامگاه توتنخآمن دست داشتند از بین می‌برد. شایعه این که لرد کارناروون به دلیل نیش عقرب، حیوانی مقدس در مصر باستان، مرده است در سراسر مصر پیچید، در حالی که او به دلیل عفونت پس از نیش نوعی پشه جان داده بود.
آنچه باعث دنباله‌دار شدن ماجرا شد مرگ‌های ناگهانی دیگری بود که پس از این حادثه اتفاق افتاد:
قناری‌ای که هاوارد کارتر هر روز با خود به زمین‌های کندوکاو می‌برد توسط مار کبریای (حیوانی مقدس دیگر) خورده‌شد.
ریچارد بثل، منشی جوان هاوارد کارتر و به دنبال او پدرش، لرد وست‌بری به‌طور ناگهانی مردند.
پروفسور لافلور، مسئول مطالعه اشیاء یافته شده در مقبره ناپدید شد.
همسر لرد کارناروون، باستان‌شناسی به نام داگلاس رید و استاد دانشگاهی به نام داگلاس دری نیز جان سپردند.
ماموری که توسط کارشناسان نگران مصری به دره پادشاهان فرستاده شده بود نیز مرد.
در مجموع، 27 کارشناس و دانشمند در مدت کوتاهی از بین رفتند؛ و این باعث شایعه انتقام توتنخآمن شد. آنچه بسیاری از مردم را حیرت‌زده ساخت این بود که هاوارد کارتر، کاشف اصلی آرامگاه، سالم به انگلستان بازگشت.
بازسازی چهره
مجله نشنال ژئوگرافیک در شماره ماه ژوئن سال ۲۰۰۵ پرتره‌ای از چهره‌ی فرعون با تیتر شاه توت را بر روی جلد مجله منتشر کرد که چهره بازسازی شده‌ی او را که با اسکن‌های لیزری و سی تی اسکن که به کمک نرم‌افزارهای کامپیوتری مدلسازی شده ود نمایش میداد.
چهره‌ی بازسازی شده توت عنخ آمون بر روی جلد مجله نشنال ژئوگرافیک با تیتر شاه توت زندگی و مرگ
در کتاب سینوهه
در کتاب سینوهه از زبان وی نوشته شده‌است که توت انخ آمون داماد کوچک آخناتون بوده‌است و پس از آنکه آخناتون به دست سینوهه و آمی(آیی) و هورمهب با جام زهر کشته می‌شود ، اسمنخ کارع داماد اول آخناتون به تخت مینشیند و بعد از کشته شدن او توت انخ آمون فرعون مصر می‌شود و پس از مرگش آیی تاج‌گذاری میکند.همچنین در کتاب سینوهه آورده شده‌است که اسمنخ کارع به صورت نه چندان اتفاقی طعمه‌ی تمساح‌های نیل می‌شود در هنگام ماهیگیری و توت عنخ آمون پس از او فرعون می‌شود در حالی که کودکی خردسال بوده‌است.در کتاب سینوهه نیز مرگ توت عنخ آمون مرموز و ناشناخته معرفی می‌شود.
فهرست مشاهیری که در اوج شهرت درگذشتند