لری بویراحمدی

در واژه‌نامه گویش بویر احمدی برخی از لغات با معانی مناسب بیان نشده‌اند. نمونه آنها
ورزا =گاو اخته نوشته شده در حتالیکه معنی درست آن گاو نری که می‌تواند اخته باشد و برای شخم کردن مزارع مورد استفاده است.
بالاحونه= پشت بام (غلط) به معنی خانه بالایی یا ظبقه دوم خانه است
کخ=برجسنگی (غ) به معنی کوژ و کمر خمیده است
درک= خشک و پاک (غ) به معنی زمین سفت و محکمی است که پا یا ابزار کار براحتی در آن فرو نمی
لری بویراحمدی یکی از گویش‌های جنوبی زبان لری است که مردم شهرستان‌های بویراحمد، دنا، گچساران وچرام ودهدشت صحبت می‌کنند. این گویش همچنین با تغییرات بسیار اندکی در شهرستان ممسنی ، رستم ،بخشی از سپیدان ، بخشی از کازرون و برخی مناطق لردگان صحبت می‌شود. لری بویراحمدی گویشی از لری جنوبی است که دارای کد زبانی Luz در مجامع زبان‌شناسی می‌باشد.
لری جنوبی در پنج استان عمده تکلم می‌شود:
کهگیلویه و بویراحمد : تمامی شهرستانها
خوزستان : شهرستان‌های جنوب شرقی استان؛ از جمله شهرستانهای: بهبهان، امیدیه، رامهرمز، باغملک، هندیجان، ماهشهر، رامشیر.
فارس : شهرستانهای: ممسنی، رستم،بخشی از سپیدان، بخشی از کازرون.
بوشهر : شهرستانهای: دیلم، گناوه، دشتستان
چهارمحال و بختیاری : لردگان (در روستاها و شهرهای جنوبی شهرستان)
در زیر تعدادی از واژه‌ها و اصطلاحات و افعالی که برای لری بویراحمدی اختصاصی‌تر هستند برای نمونه آورده می‌شود.
نمونه واژه‌ها
گستردگی مناطق لرنشین خاورمیانه
لری بویراحمدی
فارسی
تلفظ
توضیحات
بو
بابا
bow
دی/دای
دایه، مادر
day/dey
ککا
برادر
kaka
گو
برادر
gow
دد/دیه
خواهر
daya/dada
بوآ
پدربزرگ
bavaa
ننه
مادربزرگ
nana
تاته
عمو
tata
حالو
خالو_دایی
haloo
همریش
باجناغ
homrish
بنکو/بمکو
گروه-دسته
bomkoo/bonkoo
کر
پسر
kor
(کره که به معنی (بچه مذکر) است از همین ریشه است)
دور
دختر
dooar
جمولو
دوقلو
jmoloo
ارسی
کفش
orsi
کوش
کفش
kowsh
دین
دنبال، پیرو
din
کلمه دین در عربی از همین واژه گرفته شده‌است
سی
برای
si
سی چه
برای چه
si che
ها
آره
ha
بهر
سهم
bahr
وته، ازته
اصلا
vatah
هرگه
هرگاه
harga
هردمبیل
قاتی پاتی
hardambil
گهکون
سحر
gahkoon
دس نماز
وضو
das nemaz
پساپس
عقب عقب
pasaapas
هیبا
هم راستا
hiba
گاره
(گاهواره) نوبت
gara
گه
نوبت
gah
ایسو
ایسون، اینسان، حالا-اکنون
iso
اوسو
اوسون، آنسان، اونوقت
ouso
من
میان، توی
men
تو
اتاق
too
پلشت
کثیف
pelasht
پشنگه
ذرات مایعات که به اطراف پاشیده می‌شود
peshenga
پشکو
چس فیل
peshkoo
جومه
جامه-پیراهنن
jooma
ارخلق
لباس مردانه قدیمی
arkhalegh
دلگ
دلق-جامه‌ای جلیقه مانند و ضخیم که معمولا زنان می‌پوشیدند
dalg
چارقی
چارقد، روسری
charghay
پتی
خالی-برهنه
pati
گپو
بزرگ
gapoo
گت، گتو
بزرگ
gtoo, got
دوال
کمربند
dooal
کنارآب
توالت
kenaraab
گنج
زنبور
Gonj
بنگشت
گنجشک
bengesht
گلو
گربه
geloo , gloo
بندیر
منتظر
bandir
تیه
دیه->دیده-> چشم
tiya
نفت
دماغ
noft
فیر
دماغ
fir
کلیچ
انگشت
clich
اصطلاح کلیک کردن در کامپیوتر در اصل از این واژه نشات گرفته
کچه
چونه
kacha
بت
گلو
bot
کپ
دهان
kap
کپدره
دهان دره
kapdara
چیل
لب و دهان
chil
گرداله
کلیه
Gordalah
گرده
کلیه
Gorda
کم
شکم
kom
کنجر
نیشگون
konjor
رز
درخت انگور
raz
پرز
ذره
perz
پرزالو
صفت چیزی که به راحتی مانند علف خشک ریز ریز می‌شود
perzaloo
برد
سنگ
bard
صبا
فردا
sabaa
دوش
دیشب
doosh
پرندوش
پریشب
parandoosh
دیگ
دیروز
dig
پریگ
پریروز
parig
پسین
عصر-غروب
pasin
دیسه
مدت-دوره زمانی
disa
ودر
به در -بیرون
vadar
سیزه و در
سیزده به در
siza vadar
حولکی
با عجله
houlaki
ودسی
ازدستی، عمدا
vadasi
وراسی!
به راستی-جدی! واقعا!
varaasi
هیمه
هیزم
hima
هوار
صاف (هموار)
hovar
حونه
خونه-خانه
hoona
بالاخونه
پشت بام
baalaa hoona
سیک
کنج، زاویه
sik
رهگه
محل عبور
rahgah
برم
برکه-گودال بزرگ آب
barm
سمه
سمبه-سوراخ
sema
تاپو
محفظه‌ای درون دیوار زیر تاقچه که گندم را درون آن نگهداری می‌کردند
taapoo
گندنا
تره (سبزی)
gandanaa
پیرمک
کپک
pirmak
کاسه‌پشت
لاک‌پشت
kaasa posht
موری
مورچه
mouri
بق
قورباغه
ghorbak
باهنده
پرنده
bahenda
ورزا
گاو نر اخته با هیکل ورزیده
varza
گوور
گودر، گوساله
gooar
کاوه
بره نر
kaavah
کهره
بزغاله
kahra
جوله/جیله
جوجه تیغی
joola/jila
کتو
توله سگ، سگ
ktoo
سگ توره
شغال
sag toora
گی ترن
سرگین غلتان
Gi teran
گرگراک/گرگراشک
مارمولک بزرگ
gargarashk/gargaraak
مارملشک/تیتکم
مارمولک
teytakom/marmaleshk
گندگر
عنکبوت
gondgor
کف دونک
عنکبوت
kaf davanak
بالداسک
پرستو
baldasak
به دلیل شباهت بالهای پرستو به داس
بال قبا سوزک
قبا سبز
bal ghaba sowzak
گندی
عدس
gendi
بنگ
بانگ، صدا
bong
قایی
قادی، ساندویچ
ghaayi
پل
گیسو، گیسوی بافته شده
pal
شربتین
کاسه کوچک، جام، شربت خوری
Sharbatin
می‌بریز
ماهی بریز، ظرفی مانند ماهی تابه
mey beriz
لت
پاره‌ای از چیزی-طرف
lat
یه لت هندونه: یه تکه هندونه - او لت: اون طرف
رو
رود
roo
روی
عزیز
rooy
در گویش لرستانی روله گفته می‌شود
رشک
بچه شپش
reshk
کول
شانه
kool
گوشتیر
کشتی
goushtir
گند
بیضه
Gond
رم
موهای زهار
rom
پند
مقعد
pend
کند
ماتحت هر چیزی
kend
دیگبر
دیگ بزرگ
digbar
کلوک
ظرفی برای نگهداری روغن
kolook
ترشپلا
آب‌کش-تراوش پیاله
troshpla
دول
دلو
dool
دشکه
نخ
deshka
دولاغ
گردوخاک
doolagh
هلو
شعله
halo
تش
آتش
tash
بوی
ای وای-اوا
booy
سرپچ
گیج
sarpach
کلو
دیوونه
kaloo
لیوه
آدم ساده
liva
گیجال
گیج و منگ
gijaal
شیتال
شوت، گیج و منگ
shital
دند
سر، بی‌حس، بدون فهم
dond
به افراد با درک پایین نیز گفته می‌شود.
تش و برق
رعد و برق
tash o bargh
رقات
پشت سرهم
reghaat
تلیشه
تکه باریک از پارچه یا چیزهای دیگر مثلا استخوان
tlisha
هس
هست-استخوان
has
سه حرف ابتدای استخوان یعنی است همین کلمه است چنان‌که در لری بویراحمدی به استخوان هسخون نیز گفته می
شود در ضمن کلمه هسته (هسته میوه) نیز از همین ریشه است
جختی
تازه
jakhti
نچک
نوچ
nachak
دسپلو
دستمالی کردن چیزی
dasploo
دنگ
محکم
deng
سله
نوعی سبد
salah
شپلاق
سیلی
shapalagh
کپه
توده
kpah
کر
کنار
ker
کلم
توده سفت
klom
گل کلم
تکه‌های گل که خشک وسفت شده‌است
gel klom
کته
توده سفتی که روی زخم پس از مدتی ایجاد می‌شود
kota
کرکر
ته دیگ
kerker
این کلمه از ریشه کروندن یعنی خراشیدن آمده‌است
قاتق
غذایی که با نان خورده می‌شود
ghaatogh
گله گله
جای به جای
gla gla
گمبه
دسته
gomba
گمبگل
دسته گل
gomb gol
گمبله
کوتاه وچاق
gembla
مازه
منطقه بالا و وسط هر چیز تپه مانند
maazah
گر
نوک
gor
لیم لیم
آرام آرام
Lim Lim
مشت
غلیظ وپرمایه
masht
منگه
صدای زیرلبی
mengah
وایه
آرزو
vaaya
ولم
زیاد، حسابی
valm
کخ
برجستگی
kokh
نها
جلو
nhaa
دیندا
پشت سر
dindaa
رک
چوبی که به عنوان حائل زیر شاخه سنگین شده درخت می‌گذارند تا نشکند
rek
خاگ
تخم
khag
هاگ همان خاگ به معنی تخم یا خایه می‌باشد
کل
پوست یک شی مانند تخم مرغ
kol
دم ری
روبرو و مقابل
dam ri
دمری
دمر-وارونه
damari
وقشه
عطسه
vakhsha
گردله با
گردباد
gerdelaba
کشکاور
خمیازه
Kashkaver
یه پیوس
مدام
ya peyvas
همدا
هم اندازه
homda
کاک
خشک و تمیز
kaak
درک
خشک و پاک
derk
آسره
برآمده
asera
تمب
برآمدگی
tomb
آفری
مراسم ختم
afari
کولین
ظرفی قدیمی مخصوص نگهداری کره
kooleen
پناپله (پنهان پله)
مخفی
panaapala
تزگ
بوگرد (بومگرد)
قطعه چوب ضخیمی که در گذشته به وسیله بندی که به دو طرفش بسته می‌شد به عنوان غلتک روی پشت بام به کار می‌رفت
boogard
کره
سنگ چین هاییکه از روی هم انباشتن سنگ‌های کوچک و بزرگ از داخل زمین‌ها و باغها ایجاد می‌شود و معمولا به عنوان مرز زمین‌ها و باغها استفاده می‌شود
karra
لووه (لوده)
ظرفی مانند کجاوه برای حمل انگور که از چوب به صورت دو طرف هم شکل درست و روی خر انداخته می‌شد
lowa
مهلی
خیلی
mahli
یه کلی
خیلی
ya kli
یه چنینی
اینقدر
ya chnini
همراه با نشان دادن چیزی برای مقایسه مانند حجم مشت
هور
ظرفی خورجین مانند بافته شده از نوارهای پارچه‌های مختلف که برای حمل گندم بر روی خر استفاده می‌شد
hoor
شله
ظرفی خورجین مانند بافته شده از نوارهای پارچه‌های مختلف و رشته‌هایی از موی بز که برای حمل کاه بر روی خر استفاده می‌شد
shala
پندوم
ورم
pandoom
جر
قوز
jer
بعضی از واژه‌ها به صورت شکسته ادا می‌شوند و در بیشتر موارد حروف صدادار تغییر می‌کنند یعنی مثلا آ به او و او به‌ای تبدیل می‌شود یا حروفی که در یک کلمه تلفظ آن‌ها کمی مشکل است حذف می‌شوند مانند:
زونی:زانو
نون:(نان)
واری:وارو
دس:دست
چو:چوب
ره:راه
که:کوه
می:مو
رووه:روباه
حونه:خونه
نخون:ناخن
او:آب
سوز:سبز
دو:دوغ
کلا:کلاغ
پاره‌ای از کلمات به شکلی شکسته شده‌اند که به نظر می‌آید ارتباطی با فارسی ندارند. مثلا کلمه (تیه) که همان دیده یعنی چشم می‌باشد.
اصطلاحات
وخوگرتن:به خودگرفتن:اعتراف کردن vakho geroftan
آمخته وابین:عادت کردن، آموخته شدن Amokhta vabiyan
بونگ کردن:صدازدن bong
ورفراهسن:یهو از خواب پریدن varfrahesan
چاکسن: چاک خوردن chakesan
ترزسن: سوختن terzesan
بل کردن: بال کردن، پریدن bol
دک زدن: درنگ کردن dok
تک کردن: چکیدن tok kerdan
پق کردن: اخم کردن pogh
سیل کردن: نگاه کردن seyl
شی کردن: شوی کردن، شوهر کردن shi
بسی کردن: فرستادن bsi
بهر کردن:تقسیم کردن bahr
رو کردن:حرکت کردن (رو کن:حرکت کن)row
تنگسن :tengesan پرتاب شدن
ور کردن: به تن کردن- پوشیدن var kerdan
ور داین: انداختن ver dayan
تر دادن: غلتاندن ter
وتاسه رفتن: به تاسه رفتن: از نفس افتادن در اثر گریه یا خنده زیادtaasah
واداشتن: نگه داشتن vadashtan
جر کردن: دعوا کردنjar
رمسن/رمبسن:فرو ریختن rombesan/remesan
نشسن سرکرپا:نشستن روی دوپاsar krapaa
سک زین: سیخونک زدن sok zayan
لک زین: چرت زدن lek zayan
داسون گرتن: بدی کسی را پشت سرش گفتن و دادخواهی از او نزد دیگران (داسون در اصل دادستاندن است)daasoon
رنجه رنجه کردن:ریزریز کردن renja renja
شفت دادن: سخن را به درازا کشاندن Sheft
غمه زدن: غمبه زدن-غرولند کردن ghoma
غل زدن: غل غل کردن- جوشیدن ghel
کمخزه کردن: خزیدن بچه نوزاد روی شکم komkheza
چنگ پل کردن:راه رفتن نوزاد روی دو دست و دو زانو Changa pol
لت و لو خوردن: تلوتلو خوردن lat low
خنج زین: چنگ زدن khenj
بنا کردن: آغاز کردن bena kerdan
مله کردن: شنا کردن mala kerdan
بندیر بیین:منتظر بودن bandir biyan
آخون کردن: خرمن کردن Akhoon
تش برکردن: آتش برکردن tash bor kerdan
تنگ کردن: محکم بستن چیزی مانند بار خر Teng
پشک داین (پشک دادن): ریختن و پخش کردن چیزی مانند آب Peshk dayan
یه پاره: بعضی
افعال
وریساین (وریستادن): پا شدن-برایست: پاشو varisayan
جکسن (جیکستن):دویدن:جیکسم-جیکسی-جیکس-جیکسیم-جیکسیت-جیکسن jekesan
واداشتن:نگهداشتن (وادار:نگه دار)vadashtan
خوسین: خسبیدن، خوابیدن khowsiyan
اسین (استدن):گرفتن (بسون:بگیر)Esayan
وابین (وابیدن): شدن- وابید-> وابود-> (شد) Vabiyan
ورچردن: بالا رفتن از چیزی مانند صخره با چنگ و پا varchardan
ورموتسن: پلاسیده شدن varmootesan
پروسن (پروستن):پرورش یافتن (به منظور بیان اینکه چیزی مانند ترشی خوب جا افتاده و به عمل آمده به کار می‌رود)parvestan
وریچسن (وریچستن):از هم باز شدن و پخش وپلا شدن یک مجموعه (ورریچنادن تلویزیون: باز کردن و جداکردن قطعات تلویزیون)varichesan
دلسن (دلستن):نشت کردن و بیرون رفتن شیره یا آب چیزی Dalesan
واپلادن (واپلاییدن): آب چیزی را گرفتن Vapladan
وراشکنادن: یک باره از جا پریدن و فرار کردن Varoshkanadan
پشکسن (پشکستن): پخش و پلا شدن Peshkesan
افعال ماضی یا مضارع استمراری که با اضافه کردن «می» به ریشه فعل در فارسی ساخته می‌شود در لری بویراحمدی با اضافه کردن «ای» ساخته می‌شود:
می‌رم: ایرم (میروم:ایروم)
می‌رفتم: ایرتم
می‌پزم: ایپزم
می‌پختم: ایپختم
می‌رفتند:ایرتن
بعضی کلمات مانند توانست و دانست به این صورت نبوده و با اضافه شدن (ست) به قسمت اصلی فعل مضارع ساخته می‌شوند. در لری بیشتر افعال گذشته با اضافه شدن این یکی (ست) ساخته می‌شوند مانند:
کندس: کندست، کنده شد
پرس: پرست، پرید
برس: برست، برید (از نفس افتاد)
خندس: خندید
درس: دریده شد
گریوس: گریه کرد
جکس: دوس، دوید
چسپس: چسپید
خارس: خارید
جمبس: جمبید
ماضی نقلی در این گویش با اضافه شدن (ا) به ماضی ساده ساخته می‌شود که در نوشتن به (ه) تبدیل می‌شود مانند:
رتمه=رفته‌ام
گتیی: گفته‌ای
بردیمه:برده‌ایم
گتیته: گفته‌اید
ورگشتمه:برگشته‌ام
اشنفتمه: شنفته‌ام، شنیده‌ام
علامت جمع
علامت جمع در این زبان «ال» می‌باشد. مثال:
کتابل (کتابها)، ماشینل (ماشینها)، کرل (پسرها)
برای ضمایر اول شخص و دوم شخض به صورت «نل» به کار می‌رود. مثال:
ایمانل (ماها)، ایشانل (شماها)
برای ضمایر سوم شخص به صورت «گل» به کار می‌رود. مثال:
اینگل (اینها)، اونگل (اونها)
برای کلماتی که آخر آن‌ها صدا دار باشد «یل» به کار می‌رود. مثال:
شاخیل (شاخه‌ها)، بچیل (بچه‌ها)
کلمه گله از همین ریشه گرفته شده‌است.
حروف اضافه
حروف اضافه‌ای که در لری به کار می‌روند با معادل فارسی خود تفاوت دارند. در زیر چند نمونه از این حروف اضافه را می‌بینیم:
وه(va): به، از
مثال: ایخی بری وه کوچو؟ (می‌خواهی بری به کجا؟). وه کوچو اومی؟ (از کجا آمدی؟)
نه(na) / ا(a): را
نکته: «نه» بعد از کلماتی که آخرشان صدا دار باشد استفاده می‌شود
مثال: تنه دوس دارم (تورا دوس دارم). کتابه بیه (کتاب را بده). جیجه نه غذا وش بیه (جوجه را بهش غذا بده)
سی(si): برای، واسه
مثال: بیو سی مو کار کو (بیا برای من کار کن). سیچه ایگریوی؟ (برای چه گریه می‌کنی؟)
پسوند «ین»
این پسوند به آخر برخی کلمات اضافه می‌شود و نشان دهنده زیاد بودن آن در فرد یا چیزیست که به آن نسبت داده شده‌است.
مثال:
لونجین (لونج + ین): کسی که لب‌های بزرگ و برآمده داشته باشد. لونج به معنی لب می‌باشد
پقین (پق + ین): اخمو، کسی که زیاد اخم می‌کند. پق به معنی اخم می‌باشد. پق کردن: اخم کردن
کمین (کم + ین): شکمو، کسی که زیاد غذا می‌خورد. کم: شکم
مل ملین (مل مل + ین): پر مو. مل: مو
ضمایر ملکی
ام-ات -اش- مون- تون- شون نمونه: کتابم- کتابت- کتابش- کتابمون- کتابتون- کتابشون
البته «ن» آخر ضمایر در زبان گفتاری اکثرا گفته نمی‌شود
ضمایر شخصی
مو- تو- وو- ایما- ایشا- اونگل
مثال:
«ایما رتیم وه حونه»: ما رفتیم خونه
«ای حونه مال مویه»: این خانه مال منه
جمله‌ها
لری بیراحمئی یکی وه شاخه یل زون لریه: لری بویراحمدی یکی از شاخه‌های زبان لریه
وریس بره درسته بخو: پاشو برو درستو بخون
ینه سی ایشا اسمه: این رو برای شما خریدم.
نمونه‌ای از ضرب‌المثل‌ها
داری که خل وابی د راس وانیبو (درختی که خم شد دیگه راست نمیشه) در مورد آدمی که رذایل اخلاقی نهادینه شده‌ای دارد به کار می‌رود
گلو دسش وه په نیرسه ایگه ترشه (گربه دستش به پی نمی‌رسه میگه ترشه) موقعی گفته می‌شود که فردی توانایی انجام کاری را نداشته باشد و با بهانه‌هایی سعی در انکار آن داشته باشد.
خر همو خره جلش عوض وابیه (خر همون خره پالونش عوض شده) موقعی گفته می‌شود که فردی در ظاهری جدید فخر فروشی کند
آردشه بخته آربیزشه آوخته (آردشو بیخته و الکشو آویخته) در مورد کسی که از کاری برای همیشه دست می‌کشد و دیگر مسئولیتی را نمی‌پذیرد گفته می‌شود
دوست دارم نه بهزه خوم (دوستت دارم نه بهتر از خودم) زمانی گفته می‌شود که یکی از دو دوست بخواهد چیزی را با دوستش تقسیم کند و تمایل دارد قسمت بهتر برای خودش باشد.