تحریرالوسیله

تحریرالوسیله اثری از روح‌الله خمینی به زبان عربی شامل فتاوای وی در تمامی ابواب فقه به روش غیراستدلالی است. وی این کتاب را به عنوان حاشیه کتاب وسیله النجاه ابوالحسن اصفهانی نوشته‌است. نویسنده سعی کرده حاشیه خود را با کمترین تغییر در متن وسیله النجاه به آن بیفزاید. وسیله النجاه که خمینی اعتقاد بسیاری به آن داشت خود حاشیه‌ای بر کتاب ذخیره الصالحین محمدکاظم طباطبایی یزدی است.
این کتاب اولین بار در نجف در زمان اقامت نویسنده‌اش در این شهر منتشر شد. خلاصه‌ای از آن به زبان عربی نیز به نام «زبده الاحکام» منتشر شده‌است.
تحریرالوسیله اثر عمیقی نیز بر نظام حقوقی ایران در دوران جمهوری اسلامی گذاشته‌است. علاوه بر آن‌که در تدوین و اصلاح بسیاری از قوانین به آن رجوع می‌شود، در بسیاری از آراء دادگاه‌ها نیز به آن استناد شده‌است.
زمینه نگارش
این کتاب حاشیه‌ای بر کتاب وسیلهالنجاه سید ابوالحسن اصفهانی (وفات: ۱۳۶۵ قمری) است. کتاب اصفهانی نیز حاشیه‌ای بر کتاب ذخیره الصالحین سید محمدکاظم طباطبایی یزدی (وفات: ۱۳۳۷ قمری) است. خمینی در دوران اقامت در قم بر کتاب وسیلهالنجاه حاشیه نگاشت. اما احترام نویسنده به مرجع تقلید وقت، سید حسین بروجردی (متوفی ۱۳۴۰ خورشیدی)، مانع او از چاپ و انتشار این اثر شد. اما بعدها به‌طور جداگانه و چند بار نیز همراه با وسیله النجاه به چاپ رسید. تبعید خمینی به شهر بورسای ترکیه در ۱۳۴۳ خورشیدی فرصتی فراهم آورد تا وی آنطور که خود می‌گوید «از فراغتش در حدود یازده ماه اقامت اجباری در آن شهر برای وارد کردن حاشیه مذکور در متن وسیله النجاه استفاده کند و آن حواشی را به صورت متن مستقلی درآورد تا استفاده از آن آسان‌تر باشد و نیز بر آن مسائل مورد نیاز روز را بیفزاید و آن را «تحریر الوسیله» بنامد». به نظر می‌رسد در آن زمان تحریر الوسیله مانند وسیله النجاه به کتاب المیراث ختم می‌شده‌است.
ترجمه‌ها
چندین ترجمه فارسی از تحریرالوسیله موجود است. از جمله: ترجمه محمدباقر موسوی همدانی در چهار جلد، ترجمه علی اسلامی و قاضی‌زاده زیرنظر محمد مومن قمی و حسن طاهری خرم‌آبادی، ترجمه بخش‌هایی از تحریر الوسیله به قلم عبدالکریم بی‌آزار شیرازی با اضافات.
ترجمه دیگر از هاشم نوری کرمانشاهی در چهار جلد نیز موجود است. ۱۳۶۴
تحریر الوسیله ترجمه هاشم نوریی
ترجمه ترکی استانبولی این کتاب هم توسط عبدالله اون آلان انجام شده و در سال ۱۳۸۹ انتشارات احسان در استانبول جلد دوم آن را با تیراژ ۱۵۰۰ نسخه منتشر کرد.
موضوعات مورد بررسی قرار گرفته شده در کتاب
جلد اول:
جلد دوم:
شرح‌ها و حاشیه‌ها
چندین شرح بر تحریرالوسیله نیز نوشته شده که از معروف‌ترین آن‌ها «تفصیل الشریعه فی شرح تحریرالوسیله» اثر محمد فاضل لنکرانی، مفصل‌ترین شرح، که در بیست و هشت جلد منتشر شده، شرح ناصر مکارم شیرازی به نام «انوار الفقاهه»، شرح سید مصطفی خمینی به نام «مستند تحریرالوسیله» در دو جلد، شرح احمد مطهری ساوجی به نام «مستند تحریر الوسیله» در شش جلد و شرح‌هایی از فقهایی چون یوسف صانعی، محمد مومن قمی، محمدحسن احمدی فقیه یزدی، احمد سبط‌الشیخ انصاری، علی‌اکبر سیفی مازندرانی، عبدالنبی نمازی و زین‌العابدین احمدی زنجانی است. همچنین فقهایی چون مکارم شیرازی، فاضل لنکرانی، نوری همدانی، علوی گرگانی، یوسف صانعی، احمدی فقیه یزدی و تجلیل تبریزی نیز بر تحریرالوسیله حاشیه فتوایی نوشته‌اند.
ششم بهمن ماه ۱۳۹۱ همایش «تحریرالوسیله، شروح و تعلقات» در مرکز فقهی ائمه اطهار برگزار شد و از مجموعه بیست و هشت جلدی «تفصیل الشریعه فی شرح تحریرالوسیله» اثر محمد فاضل لنکرانی رونمایی و از شارحان تحریر الوسله تقدیر شد. عبدالله جوادی آملی، محمدجواد فاضل لنکرانی، محمد موسوی بجنوردی و محمد سروش محلاتی در این همایش به سخنرانی پرداختند و خواستار آن شدند که از کتاب تحریرالوسیله به عنوان متن اصلی درسی حوزه‌های علمیه استفاده شود.
به‌تازگی ترجمه و شرح باب وکالت تحریرالوسیله به عنوان کتاب تحریرالوکاله تالیف بهزاد قشلاقیان توسط انتشارات موسسه مشاهیر مهر دادآفرین به چاپ رسیده‌است که منبع آزمونهای حقوقی علی‌الخصوص آزمون مشاوران حقوقی قوه قضاییه است.
چگونگی نگارش شرح‌ها
معمولا، آیت‌الله خمینی، در چند دور درس خارج فقه و اصول خود، اکثر ابواب فقه را شرح داده‌است. شاگردان حاضر در درس وی، با استفاده از تقریراتی که پای درس استاد برداشته‌اند، دلایل صدور فتاوای تحریر الوسیله توسط استاد را مورد ارزیابی قرار داده‌اند. اگرچه، دلایلی را هم که از نظر خودشان برای اثبات تحریرالوسیله قابل توجه بوده ولی استاد به آن‌ها اشاره‌ای نکرده را هم آورده‌اند.
موارد استفاده
استفاده به عنوان منبع درس خارج فقه
علاوه بر مواردی که دربالا به آن اشاره شد، از کتاب تحریر الوسیله، در کنار انوار الهدایه (یکی دیگر از آثار آیت‌الله خمینی) برای تنظیم دروس خارج مورد استفاده فقها قرار می‌گیرند. اگرچه در بعضی از کرسی‌های درس خارج، به آن استناد هم می‌شود.