کردی ایلامی

کردی ایلامی که گاه آن را کردی فیلی نیز نامیده‌اند، یکی از گویش‌های جنوبی کردی است. کردی ایلامی زبان رایج ساکنان استان ایلام و مناطقی از کشور عراق نظیر بدره (عراق)، مندلی و خانقین است. در استان ایلام، طوایف و ایلات مختلف در تمامی شهرستان‌های استان به جز شهرستان ایوان که ساکنین این شهر به تمامی از ایل کلهرهستند و به زبان کردی کلهری تکلم می‌کنند، با تفاوت اندک در ادای الفاظ و کلمات، بدان تکلم می‌کنند. واژه فیلی در بین مردم ایلام معروفیت بسیار ندارد. این را کردهای ساکن عراق معرب کلمه پهله یا پهلوانی موسوم به «پهلی» بر ایلام، رواج داده‌اند و آن از مقوله مجاز خاص و عام است.
البته باید اشاره کرد که نامگذاری کردی فیلی بر روی گویش کردی ایلامی از سوی کردهای ساکن در عراق صورت گرفته، اما باید یادآور شد که این نام چندان مقبول مردم کرد ایلام نیست و به نظر می‌رسد استفاده از کردی ایلامی را بیشتر از هر نام دیگر می‌پسندند.
نقشه مناطق کردنشین جنوبی
کردی ایلامی، به‌عنوان گونه‌ای از زبان کردی (در کنار گونه‌های کلهری، جاف، ) قرار دارد و گویش عمده مردم استان ایلام است که با تفاوت اندک در شهرهای ایلام، ارکواز ملکشاهی، مهران، سرابله، بدره، بخش‌های عمده‌ای از نواحی جنوبی استان، مانند دهلران، دره‌شهر، آبدانان و مناطقی از کشور عراق، نظیر بدره، مندلی و خانقین بدان تکلم می‌شود. گویش کردی ایلامی از اصیل‌ترین گویش‌های کردی ایرانی است که ریشه در زبان ایرانی میانه باستانی دارد. علیرضا اسدی، پژوهشگر، در کتاب خود چنین می‌آورد: «از مقایسه واژگان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی) با واژگان کردی ایلامی، به این نتیجه می‌توان رسید که بسیاری از واژگان پهلوی اشکانی و ساسانی با این واژگان کردی هم‌ریشه‌اند و ساخت‌های هجایی یکسانی دارند. این هم‌آوایی در بسیاری از افعال، مفاهیم سیاسی، دینی، اجتماعی، مشاغل، اسامی خاص، اسامی عام و حتی اصطلاحات عامیانه دیده می‌شود».
الفبا
الفبای کردی ایلامی (۳۴ حرف دارد):
ی، ی, ه، ه، وو، و، و, ن، م، ل، ل, گ، ک، ق، ق, ف، غ، ع، ش، س، ژ، ز، ر, ر، د، خ، ح، چ، ج، ت، پ، ب، ی، ا
به صورت خلاصه یادآوری نماییم که رسم‌الخط کردی ایلامی بر اساس یکسانی تلفظ و نگارش واژگان استوار است. یعنی همان‌طور که یک واژه تلفظ می‌شود به همان شکل نیز نوشته می‌شود:
در رسم‌الخط کردی ضمه به صورت حرف (و) نوشته می‌شود. مثال کورد (کرد)، ئوتاق (اتاق)، فورم (فرم)
فتحه  به صورت (ه) نوشته می‌شود. مثال سه‌ر (سر)، فره (بسیار)، ده‌ر (بیرون)، خه‌م (غم)
نکته: برای کسره  حرفی در نظر گرفته نشده‌است. معمولا همان کسره نوشته می‌شود. مثال: کرد (کرد)، برد (برد)، مل (گردن)
واو کشیده (وو) برای اینکه با ضمه  اشتباه نشود با دو واو (و) نوشته می‌شود. مثال: شوور (شور)، کوور (کور)، نوور (نور)
در کردی جنوبی واجی وجود دارد که مابین (ی/و) تلفظ می‌شود. این حرف با واو دو نقطه (و) نوشته می‌شود. مثال: دور (دور)، خون (خون)، خواردو (خورده بود)، دوه‌ت (دختر)، ئوشم (می‌گویم)
در زبان کردی، ای مجهول وجود دارد که امتداد تلفظ آن به اندازه دو کسره است و در رسم‌الخط کردی بدین صورت (ی) نوشته می‌شود. مثال: بری (عده‌ای)، خوازی (می‌خواهد)
نکته: اگر همزه (ا) قبل از حروف صدادار واقع شود و یا کلا در ابتدای کلمه به صورت (ی) نوشته می‌شود. مثال: ئاگر (آتش)، ئه‌سر (اشک)، ئوتاق (اتاق)، ئاساره (ستاره)، ئیلام (ایلام)، ئاسو (افق)، ئاسکول (بچه آهو)
در رسم‌الخط کردی دو نوع (ر) وجود دارد. نوع اول در تلفظ و شکل نوشتاری با فارسی یکسان است. مثال جار (دفعه)، لار (کج)، دار (درخت)، شار (شهر). نوع دوم که بدان (ر) کردی می‌گویند تقریبا مشدد و لرزان تلفظ می‌شود. مثال: بنوور (ببین)، جار (مزرعه درو شده)
همچنین دو نوع لام وجود دارد. نوع اول، در تلفظ و شکل نوشتاری با فارسی یکسان است. مثال: کهل (شکاف)، پهل (شاخه). نوع دوم که بدان (ل) کردی می‌گویندو سنگین تلفظ می‌شود. مثال: که‌ل (گوزن)، په‌ل (سنگ پهن)، گول (گل)، چه‌قه‌ل (شغال)
به جای سه حرف (ذ، ظ، ض) فقط حرف (ز) نوشته می‌شود. مثال: زالم (ظالم)، زامن (ضامن)
به جای دو حرف (ث، ص) فقط حرف س نوشته می‌شود. سروه‌ت (ثروت)، سابوون (صابون)
۱۰- به جای (ط) حرف (ت) نوشته می‌شود. مثال: ته‌ناف (طناب)، تانه (طعنه)
الفبا و رسم‌الخط لاتین کردی ایلامی
«وه ناو خودای زانا و بی‌وینه»
«We Nawi Xwidaŷ Zana û Bê Wêne»
الف) مصوت‌ها (حروف صدا دار / Vowels):
حروف فارسی
الفبای کردی ایلامی
مثال کردی ایلامی
لاتین کردی
مثال لاتین
معنی فارسی
فتحه 
ه، ه
هه‌ناس
H, h
Hena
نفس
کسره 
بن
I, i
Bin
بن، ته
ضمه 
و
کورد
U, u
Kurd
کرد
ا
ا
دار
A, a
Dar
درخت
و
وو
دوو
Û، û
Dû
دوغ
ی
ی
ویر
Î، î
Wîr
یاد

و
رون
Ǔ، ǔ
Rǔn
روغن

ی
فیر
Ê، ê
Fêr
جستجو
ب) صامت‌ها (حروف بی‌صدا /consonant):
حروف فارسی
الفبای کردی ایلامی
مثال کردی
لاتین کردی
مثال لاتین
معنی فارسی
همزه
ی
بئوش
Bi?üş
گوینده
ب
ب
بان
b ,B
Ban
بالا
پ
پ
په‌ل
p ,P
Pel
شاخه
ت، ط
ت
تاپوو
t ,T
Tapû
شبح
ج
ج
جیر
c ,C
Cîř
سفت
چ
چ
چه‌م
ç، Ç
emÇ
رود
ح
ح
حامد
h ,H
Hamid
حامد
خ
خ
خوار
x ,X
Xwar
پایین
د
د
ده‌م
d ,D
Dem
دهان
ر
ر
جار
r ,R
Car
دفعه
ز، ض، ظ، ذ
ز
زالم
z ,Z
Zaĺim
ظالم
ژ
ژ
ژان
j ,J
Jan
درد
س، ث، ص
س
سه‌د
s ,S
Sed
سد، صد
ش
ش
شوان
ş، Ş
wanŞ
چوپان
ع
ع
عه‌لی
?elî
علی
ق
ق
قلا
q ,Q
q ,Q
Qiĺa
غ
غ
مه‌غار
x ,X
Mexar
صخره
ف
ف
فره
f ,F
Fire
بسیار
ک
ک
کاکه
k ,K
kake
برادر
گ
گ
گیان
g ,G
Gyan
جان
و
ق
ههقده
v ,V
Hevde
هفده
ل
ل
که‌ل
Ĺ,ĺ
Keĺ
شکاف
ل
کهل
Ĺ,ĺ
Keĺ
بزکوهی
م
م
ماسی
m ,M
Masî
ماهی
ن
ن
نه‌زان
?n ,N
Nezan
نادان
ه
ه
هات
h ,H
Hat
آمد
ی
ی
خوهی
y ,Y
Xwey
می‌خوری
ی
خوهی
Ê,ê
xweê
خودش