دانش و فناوری در ایران

ماهواره امید. ایران نهمین کشوری است که ماهواره ساخت داخل را در مدار قرار داد و همچنین ششمین کشوری است که موجود زنده به فضا فرستاد.
ایران در دوران گذشته مهد دانش بوده است. ایران قدیم در فهم کنونی طبیعت، ریاضیات، پزشکی و فلسفه مشارکت داشته است. ایرانیان مشارکت زیادی در جبر و شیمی داشته‌اند و توربین بادی و تقطیر الکل را برای اولین بار کشف کردند. هم اکنون دانشمندان ایرانی در حال احیای دوران طلایی علمی خود هستند. فرهنگستان علوم پزشکی ایران و فرهنگستان علوم ایران در این زمینه نقش بسزایی دارند.
ایران از جمله کشورهایی است که علاوه بر تحریم‌های بین‌المللی که در۳۰ سال گذشته تقریبا در همه زمینه‌های تحقیقاتی بر این کشور حاکم بوده است در زمینه سیستم آموزشی پیشرفت زیادی داشته است. جمعیت دانشگاهی ایران از صدهزار نفر در سال ۱۳۵۷ به دو میلیون نفر در سال ۱۳۸۵ رسیده است. هفتاد درصد از دانشجویان علوم و مهندسی در ایران زن هستند.
بر اساس گزارش‌ها ایران سریعترین رشد علمی را در جهان داراست و پیشرفت‌های شایانی در فناوری هوافضا، فیزیک هسته‌ای، پزشکی و یاخته‌های بنیادی داشته است.
دانش در ایران قدیم
دانش در ایران قدیم به دو دوره قبل از ظهور اسلام و بعد از اسلام طبقه‌بندی می‌شود.
فناوری
قنات ریشه در قبل از دوران هخامنشی در ایران قدیم دارد. بزرگ‌ترین و قدیمی‌ترین قنات در شهر گناباد است که پس از ۲۷۰۰ سال هنوز آب کشاورزی و آشامیدنی ۴۰ هزار نفر را فراهم می‌کند.
ایرانیان احتمالا اولین نوع باتری را که به پیل بغداد مشهور است در دوران ساسانیان یا اشکانیان اختراع کردند.
چرخ بادی در سال ۱۷۰۰ قبل از میلاد توسط بابلی‌ها اختراع شد و در قرن هفتم مهندسان ایرانی بر اساس آن، ماشین بادی پیشرفته‌تری ساختند به نام آسیاب بادی.
ریاضیات
در قرن دوازدهم محمدبن موسی خوارزمی جدول لگاریتمی را به وجود آورد، جبر را توسعه داد و آن را در سیستم حساب ایرانی و هندی به کار گرفت. آثار او توسط یک مترجم ایتالیایی به نام Gerard of Cremona تحت عنوان De jebra et almucabola ترجمه شد. آثار خوارزمی تاثیر ژرفی بر ریاضیات غرب در قرون وسطی گذاشت.
پزشکی
نسخه خطی تشریح بدن انسان از منصور بن الیاس در کتابخانه ملی پزشکی ایالات متحده آمریکا.
ترجمه کتاب قانون در طب از ابن سینا که پانصد سال قدمت دارد
اولین بیمارستانی که در آن دانش پژوهان علوم پزشکی تحت نظارت پزشک، به طور روشمندی بر روی بیماران کار می‌کردند در دانشگاه جندی شاپور بود. برخی متخصصین پا را از این هم فراتر نهاده و معتقدند کل اعتبار سیستم بیمارستانی را باید در ایران قدیم مشاهده کرد.
تراکاشت اعضای بدن حیوان در بدن انسان ریشه در ایران دوران هخامنشی دارد.
Adolf Fonahn در کتاب خود Zur Quellenkunde der Persischen Medizin که در سال ۱۹۱۰ در لایپزیگ چاپ شده است نام کتاب‌های پزشکی که فقط به زبان فارسی نوشته شده است را بیش از ۴۰۰ عنوان می‌داند و نام آنها را ذکر می‌کند. این کتاب‌ها شامل کتاب‌های عربی که توسط ابن سینا نوشته شده است نمی‌شود.
نجوم
یک اسطرلاب ایرانی قرن هجدهم
در سال ۱۰۰۰ پس از میلاد ابوریحان بیرونی رساله‌ای نوشت که در آن به امکان گردش زمین به دور خورشید اشاره کرد.
در قرن دهم، ستاره‌شناس ایرانی عبدالرحمان صوفی اولین کسی بود که کهکشانی غیر از کهکشان راه شیری کشف کرد. وی برای اولین بار کهکشان اندرومدا (امراه مسلسله) را رصد کرد.
شیمی
خواجه نصیر طوسی عقیده داشت ماده می‌تواند تغییر کند اما نمی‌تواند ناپدید شود. او نوشت: «ماده نمی‌تواند ناپدید شود اما می‌تواند شکل، حالت، ترکیبات، رنگ و مشخصات دیگر خود را عوض کند و به یک ترکیب یا عنصر دیگر تبدیل شود». پانصد سال بعد، میخاییل لومونسف (۱۷۱۱–۱۷۶۵) و لاوازیه (۱۷۴۳–۱۷۹۴) قانون پایستگی جرم را ایجاد کردند و همان ایده را پیاده‌سازی کردند.
جابر ابن حیان شیمیدان مشهور ایرانی رساله‌های مختلفی دارد که در آنها دوهزار موضوع را پوشش می‌دهد که این کتاب، «کتاب مقدس» شیمیدان‌های اروپایی قرن هجدهم (bible of European chemists) مخصوصا لاوازیه نام گرفته بود. این آثار کاربردهای زیادی داشت از جمله تقطیر گل‌ها و گیاهان، طب درمانی، باروت و نوعی وسیله نظامی قدرتمند که قبل از این که بدست غربیان بیفتد در تملک مسلمانان بود. هم اکنون از او به عنوان بنیانگذار شیمی و همچنین مخترع بسیاری از فرایندها و تجهیزات شیمی که برخی از آنها تا امروز هم توسط شیمیدان‌ها استفاده می‌شود (مانند تقطیر) نام برده‌اند.
فیزیک
ابن هیثم به خاطر کتاب‌ها و آزمایش‌هایش درباره لنز و آینه و شکست نور و بازتاب نور، به پدر اپتیک ملقب شده است. وی مکان هندسی نقاطی روی دایره کروی را که نور از آنجا به ناظر بازتاب می‌شود بدست آورد. او از مطالعه روی شکست نور، توانست بفهمد که اتمسفر ضخامت خاصی دارد و شفق پدیده‌ای است که به وسیله شکست نور خورشید وقتی که زیر افق است ایجاد می‌گردد.
ابوریحان بیرونی اولین دانشمندی بود که رسما اعلام کرد نور سرعت محدودی دارد قبل از این که گالیله آن را به صورت عملی اثبات کند.
کمال الدین فارسی (۱۲۶۷–۱۳۱۸) اولین اثبات ریاضی را برای پدیده رنگین کمان انجام داد و طبیعت نور را که نظریه ابن هیثم را شکل می‌داد تفسیر کرد. او همچنین معتقد بود که رنگین کمان حاصل دو بار شکست نور خورشید در درون قطره‌های باران است. او این کار به کمک آزمایشی که در آن از کره‌ای شفاف که از آب پر شده بود و یک دوربین تاریکخانه‌ای انجام داد.
دانش در ایران کنونی
با در نظر گرفتن فرار مغزها در ایران و رابطه سیاسی ضعیف او با آمریکا و دیگر کشورها، جامعه دانشگاهی ایران همچنان بارور مانده است اگرچه تحریم‌های بین‌المللی دانشگاه‌ها را برای خریدن تجهیزات یا فرستادن افراد به ایالات متحده برای دیدارهای علمی دچار مشکل کرده است.
بارور ماندن دانش در ایران علی‌رغم تحریم‌ها و فرار مغرها به دلیل پتاسیل عمیق ایرانی‌ها در زمینه‌های علمی در جهان است که می‌توان آن را با آلمان یا ژاپن قیاس کرد. فرار مغرها ضربات جدیدی بر جامعه ایران وارد کرده زیرا اصولا بهترین‌ها از کشور خارج می‌شوند. به عنوان مثال ایرانیان مقیم آمریکا، تحصیلکرده‌ترین گروه نژادی در کشور آمریکا محسوب می‌شوند. بر طبق اداره آمار آمریکا در سرشماری سال ۲۰۰۰، نزدیک به ۲۷٪ ایرانیان آمریکایی دارای مدرک کارشناسی ارشد به بالا بودند، که این میزان در میان گروه‌های مهاجر آمریکایی دارای رتبه نخست است؛ و بیش از ۵۶٪ ایرانیان مقیم آمریکا دارای مدرک کارشناسی می‌باشند، که در میان ۶۷ گروه مهاجر آمریکا دارای رتبه دوم است.
همه این‌ها نشان می‌دهد که جایگاه ایران کنونی با پتانسیل واقعی خود تفاوت عظیمی دارد. به گفته میلانی، دانشکده علوم سیاسی دانشگاه استنفورد فرار مغزها در چند سال اخیر ۳۰۰ برابر جنگ ایران و عراق به اقتصاد ایران صدمه زده است. حتی می‌توان این ادعا را کرد که اگر فرار مغرها این قدر بالا نبود جایگاه ایران در بین کشورهای پیشرفته قرار داشت. فرارمغزها آنقدر بالاست که صندوق بین‌المللی پول در گزارش سال ۲۰۰۹ خود اعلام کرده‌است ایران به لحاظ مهاجرت نخبگان، در میان ۹۱ کشور در حال توسعه یا توسعه نیافته جهان، مقام نخست را داراست.
اما از طرفی نیز بر طبق گزارشی دیگر، تعداد دانشجویان ایرانی در مقاطع پیشرفته دانشگاهی در سالهای اخیر سیر نزولی داشته‌است.
بعد از انقلاب ۵۷ در ایران تلاش‌هایی توسط برخی از عالمان دینی اسلامی صورت گرفته است که علوم مدرن را اسلامی سازی کنند و برخی معتقدند همین امر باعث رشد روزافزون علم در ایران شده است. در حال حاضر ایران در پی آن است که در همه صحنه‌های علمی خودکفا شود.
سهم ایران از تولیدات علمی دنیا ۱٫۴ درصد و سهم تولیدات ۱۶۲ کشور در حال توسعه به استثنای چین، برزیل، ایران و هند کمتر از ۲٫۵ درصد است. بر اساس آمارهای بین‌المللی ایران به لحاظ تولید مقالات علمی در رتبه ۱۷ پایگاه اسکوپوس و ۲۲ پایگاه ISI قرار دارد و رشد تولیدات علمی کشور ما با ۶۸۲ درصد در طول یک دهه گذشته مقام اول دنیا را به خود اختصاص داده است. رشد تولیدات علمی ایران در رشته بیولوژی در این مدت ۱۲ برابر و رشد تولیدات علمی در حوزه پزشکی ۹ برابر شده است.
گرچه خیلی‌ها هم برعکس این مسئله می‌اندیشند زیرا بعد از انقلاب، حکومت ایران بسیاری از افراد تحصیل کرده را از کشور تبعید کرده است مانند رامین جهانبگلو، احسان یارشاطر، هاله اسفندیاری، کیان تاج‌بخش و شیرین عبادی.
بودجه
بودجه علمی ایران در سال ۱۳۸۴ حدود ۹۰۰میلیون دلار تخمین زده شده است که در ۱۵ سال‌های اخیر هم تغیر چندانی نداشته است. در اوایل سال ۲۰۰۰ میلادی حدود ۰/۴ در صد تولید ناخالص داخلی ملی به توسعه علم اختصاص داده شده بود که ایران را از این نظر در رتبه بسیار پایین‌تر از کشورها و جوامع صنعتی قرار دارد در حالی که متوسط جهانی ۱/۴ درصد است.
دید کلان
علوم محاسباتی و نظری در ایران بسیار توسعه یافته است بطوریکه علی‌رغم مشکلات و تحریم‌ها دانشمندان ایران از بهره‌وری بالای بر خوردار بوده‌اند و در زمینه‌های مختلف علمی مانند داروشناسی و شیمی آلی تحقیقات زیادی انجام گرفته است. دانشمندان زیست‌فیزیک ایران از دهه ۹۰ میلادی شهرت جهانی زیادی به دست آورده‌اند.
همکاری علمی
ایران سالانه سمینارهای متعددی در ترتیب داده و از دانشمندان معروفی از سراسر جهان دعوت می‌کند. از این سمینارها می‌توان به فستیوال خوارزمی و زکریای رازی اشاره کرد.
شخصیت‌های مطرح علمی که بعد از انقلاب از ایران دیدن کرده‌اند عبارتند از بوروس آلبرتس ،فرانک رولند ،کورت ووتریش ،استیون هاوکینگ و پیر-ژیل دو ژن
بخش خصوصی
پارک‌های فناوری
علوم پزشکی
زیست‌فناوری
فیزیک و مواد
رایانه
نانوتکنولوژی
هوافضا
رشته هوافضا مدت زمانی است نه چندان زیاد در ایران و دانشگاه‌های ان آمده است که مهندسان و پژوهشگران زیادی از این رشته فارغ‌التحصیل شده‌اند. صنعت هوافضا روبه رشد است و پیشرفت‌های زیادی داشته است.
نجوم
انرژی
صنایع دفاع
مشارکت ایرانیان در علم نوین
سازمان یونسکو در جدیدترین گزارش سال ۲۰۱۵ خود درباره وضعیت علمی کشورهای مختلف، ضمن اذعان به رشد علمی و فناوری جمهوری اسلامی ایران در شرایط تحریم، اعلام کرد که تجربه ایران در این زمینه، چشم‌اندازی منحصر به فرد ارائه می‌کند. ایران با ایجاد اقتصاد مقاومتی در سال ۲۰۱۴، به تحریم‌ها واکنش نشان داده و سیاستگذاران به سرمایه‌های انسانی این کشور برای تولید ثروت نگاه کردند و حال به این نتیجه رسیده‌اند که آینده ایران در گذار به اقتصاد دانش بنیان نهفته است.
یونسکو همچنین اعلام می‌کند که تحریم‌ها علیه ایران یک نتیجه پیش بینی نشده ولی در عین حال خوب نیز داشتند و در حالیکه دولت دیگر اتکایی به دلارهای نفتی نمی‌تواند داشته باشد، تلاش خود را بر اصلاحات و کاستن هزینه‌ها معطوف کرده و بودجه‌های منظم‌تری را برای بهبود علوم ارائه داده است.
رتبه‌های بین‌المللی
رتبه ۱
ژورنال‌های ایرانی لیست شده در آی.اس. آی
رشد دانش در ایران
ایران (تا ۲۰۱۰) رتبه نخست رشد در علم و فناوری را در کل دنیا داراست.
دستاوردهای اخیر دانشمندان ایرانی در سراسر جهان
برجسته‌ترین نوآوری‌ها و یافته‌های دانشمندان ایرانی خارج از ایران از این قرارند:
ساخت قلب مصنوعی توسط توفیق موسیوند
کشف و به کارگیری هموگلوبین A1C توسط ساموئل رهبر
ساخت نخستین لیزر گازی توسط علی جوان
کشف یاخته‌های ریشه تومه‌ای-زایشی توسط کریم نیرنیا
قضیه وفا-ویتن توسط کامران وفا
نظریه مجموعه‌های فازی توسط لطفی عسکر زاده