ابوعبدالله حاکم نیشابوری

محمد بن عبدالله نیشابوری شهرت‌یافته به ابوعبدالله، حاکم نیشابوری همچنین ابن البیع (۹۳۳–۱۰۱۴ (میلادی)) محدث برجسته، فقیه شافعی، تاریخ‌نگار محلی و قاضی ایرانی در سده چهارم قمری بود؛ به تصوف نیز گرایش داشت، چندی نیز سفیر دوسویه سامانیان و بویهیان بود. او حدیث‌آموزی را نزد بزرگان نیشابور آغاز کرد و به مرو، بخارا، ری، همدان، بغداد، کوفه و مکه سفر کرد.
نام، نسب و لقب‌ها
حاکم از نسل ابراهیم بن طهمان بود. نام او محمد و نام پدرش عبدالله بوده. کنیه‌اش ابوعبدالله است؛ ابوعبدالله محمد بن عبدالله
القاب:امام المحدثین، محدث الخراسان
انساب: الضبی، الطهمانی، النیسابوری، الحافظ، الحاکم، ابن البیع
زندگی
او از سن ۹سالگی (۳۳۰ق) و تحت نظر پدر و دایی‌اش شروع به سماع حدیث کرد و از سن ۱۶سالگی نوشتن را شروع کرد (۳۳۷ق) در ۲۰ سالگی در سفری به عراق برای شنیدن حدیث رفت و پس از بجای آوردن حج، به خراسان و ماوراءالنهر بازگشت و در نیشابور ساکن شد.
در زمان دولت سامانیان و در سال ۳۵۹ق به قضاوت شهر نساء منسوب شد و نیز پس از مدتی قضاوت جرجان (گرگان امروزی) را به او پیشنهاد کردند که این سمت را نپذیرفت. در همان روزها به عنوان سفیر دولت سامانی به دربار آل‌بویه رفت‌وآمد داشت و در کارهای سیاسی، قضایی و اجتماعی فعال بود. حاکم سرانجام پس از ۸۴ سال زندگی -که بیشتر در پی دانش جوئی و نوشتن بوده‌است-در صفر سال ۴۰۵ هجری قمری درگذشت و در نیشابور به خاک سپرده شد.
استادان وی
در زمان حاکم، نیشابور یکی از بزرگترین مدارس حدیثی جهان اسلام به‌شمار می‌رفته‌است و همچنین به دلیل سفرهای علمی حاکم، در کتاب‌های تاریخ و سرگذشت نامه‌ها تعداد استادان وی را بیش از ۱۰۰۰تن ذکرکرده‌اند.
در علم حدیث
پدر و دایی‌اش، محمد بن یعقوب الاصم، ابوبکر النجاد، محمد بن یعقوب الشیبانی ابن الاخرم، محمد بن عبدالله بن احمد الصفار، ابوسهل بن زیاد، محمد بن صالح بن هانی، ابوالنضر محمد بن محمد الفقیه، ابوحامد احمدبن علی بن حسنویه، محمد بن علی المذکر، عبدالباقی بن قانع، ابوبکر احمد بن اسحاق الصبغی، ابوعلی الحسین بن علی النیسابوری الحافظ، علی بن عبدالله الحکیمی، اسماعیل بن محمد الرازی، محمد بن القاسم العتکی، ابوجعفر محمد بن محمد بن عبدالله البغدادی الجمال، محمد بن المومل الماسرجسی، ابوجعفر محمد بن احمد بن سعید الرازی صاحب ابن واره، محمد بن احمد بن محبوب محدث مرو، القاسم بن القاسم السیاری، احمد بن محمد بن عبدوس العنزی، محمد بن احمد الشعیبی الفقیه، اسماعیل بن محمد بن الشعرانی، ابواحمد بکر بن محمد المروزی الصیرفی، حاجب بن احمد الطوسی، علی بن حمشاد العدل، ابوعمرو عثمان بن احمد الدقاق البغدادی، الحسین بن الحسن الطوسی، الحسن بن یعقوب البخاری، عبدالله بن درستویه، عبدالرحمن بن حمدان الجلاب شیخ همذان، علی بن محمد بن محمد بن عقبه الشیبانی، محمد بن حاتم خزیمه الکشی، محمد بن احمد بن بالویه الجلاب، ابوعمرو ابن السماک، دعلج بن احمد، ابوالعباس المحبوب، ابوجعفر بن عبید الحافظ الهمدانی، ابویحیی نافله عبدالله بن یزید المقری، ابواسحاق بن فراس‌المالکی، ابوسهل محمد بن سلیمان الحنفی.
ایشان در زمینه تضعیف راوی فعال بوده. به طور مثال عبدالرزاق بن همام که از بزرگترین راویان اهل سنت هست را نوشته لایحتجج به
در علم قرائت
علی‌ابن الامام، محمد بن ابو منصور الصرام، ابوعلی بن النقار (مقری کوفه)، ابوعیسی بکار (مقری بغداد).
در فقه اسلامی
ابوعلی بن ابوهریره، ابوالولید حسان بن محمد، ابوسهل الصعلوکی
مرگ
الحاکم در روز چهارشنبه سوم (۵) یا هشتم (۶) صفر سال ۴۰۵ در نیشابور در حالی که از حمام بیرون آمده بود و هنوز لنگ حمام را از خود باز نکرده بود تا جامعه بپوشد به سکته درگذشت. او را در نیشابور به خاک سپردند و قاضی ابوبکر حیری یکی از مشاهیر زهاد و علمای عصر بر او نماز گذارد.
آثار
المستدرک علی الصحیحین :معروف‌ترین اثر حاکم است. این کتاب مجموعه‌ای از احادیث است که با وجود تطابق با معیارهای دو پیشوای علم حدیث؛ محمد بن اسماعیل بخاری و مسلم بن حجاج قشیری نیشابوری، اما آن دو این احادیث را جمع‌آوری و ارائه نداده‌اند!
تاریخ النیسابوریین.
معرفه علوم الحدیث یا معرفه اصول الحدیث. ر قاهره به سال ۱۹۳۷ به تصحیح معظم حسین چاپ شده‌است.
الاربعین
الاکلیل
المدخل الی الصحیح
آمالی العشیات
تسمیه من اخرجهم البخاری و مسلم
سئوالات الحاکم للدار قطنی
سئوالات السجزی للحاکم
علل الحدیث
فضایل شافعی
فضایل فاطمه الزهرا
کتاب الضعفاء
مدخل الی الاکلیل
معجم الشیوخ
مزکی الاخبار
منابع و پانویس
برای بررسی بیشتر
ابن حجر عسقلانی، لسان المیزان، اشراف: محمد عبدالرحمن المرعشلی، داراحیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۲۲ق.
ابن خلکان احمد بن محمد، وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان، تقدیم: محمد عبدالرحمن المرعشلی، داراحیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۱۷ق.
ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم فی التاریخ الملوک والامم، تحقیق: عبدالقادر عطا و دیگران، دارالکتب العلمیه، بیروت، ۱۴۱۲ق.
احمد بن علی الخطیب البغدادی، تاریخ مدینه السلامتاریخ بغداد، تحقیق: بشار عواد معروف، دارالغرب الاسلامی، بیروت، ۲۰۰۱م.
اسماعیل باشا البغدادی، هدیه العارفین، دارالکتب العلمیه، بیروت، ۱۴۱۳ق.
اسماعیل باشا بغدادی، ایضاح المکنون، دارالکتب العلمیه، بیروت، ۱۴۱۳ق.
حاکم نیشابوری، المستدر ک علی الصحیحین، به تصحیح مصطفی عبدالقادر عطا، دارالکتب العلمیه، بیروت، ۱۴۱۱ق.
حاکم نیشابوری، المستدر ک علی الصحیحین، تصحیح: عبدالسلام بن محمد علوش، دارالمعرفه، بیروت، ۱۴۱۸ق.
حاکم نیشابوری، تاریخ نیشابور، به تصحیح شفیعی کدکنی، نشر آگه، ۱۳۷۵ش.
حاکم نیشابوری، سوالات مسعودبن علی السجزی…، تحقیق: موفق بن عبدالله، دارالغرب الاسلامی، بیروت، ۱۴۰۸ق.
حاکم نیشابوری، کتاب معرفه علوم الحدیث، تصحیح و تعلیق: السید معظم حسین، مکتبه المتنبی، قاهره بی‌تا.
خیرالدین الزرکلی، الاعلام، بیروت، ۱۳۷۷ق.
دانشنامه جهان اسلام، زیرنظر غلامعلی حداد عادل، بنیاد دائرهالمعارف اسلامی، تهران، ۱۳۸۰ش.
دائرهالمعارف تشیع، زیرنظر: احمد صدر حاج سید جوادی و دیگران، نشر شهید سعید محبی، تهران، ۱۳۷۶ش.
سید حسن صدر، تاسیس الشیعه لعلوم الاسلام، منشورات الاعلمی، طهران،
سید محسن امین، اعیان الشیعه، تحقیق: سید حسن امین، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۲۰ق، ج۱۴.
شمس الدین محمد بن احمد الذهبی، تذکره الحفاظ، داراحیاء التراث العربی، بیروت، بی‌تا.
شمس الدین محمد بن احمد الذهبی، سیر اعلام النبلاء، تحقیق: حسان عبد المنان، بیت الافکار الدولیه، لبنان، ۲۰۰۴م.
شیخ عباس قمی، الکنی و الالقاب، انتشارات کتابخانه صدر، تهران، ۱۳۶۸ش، چاپ پنجم.
عبدالرحمن ابن خلدون المغربی، مقدمه ابن خلدون، داراحیاء التراث العربی، بیروت، الطبعه الرابعه بی‌تا.
عبدالرحمن بن ابی بکر السیوطی، تدریب الراوی فی شرح تقریب النواوی، تحقیق: احمد عمر هاشم، دارالکتب العربی، ۱۴۰۹۱۴۱۷ق.
عبدالکریم بن محمد السمعانی، الانساب، تقدیم و تعلیق: عبدالله عمر البارودی، دارالجنان، بیروت، ۱۴۰۸ق.
عبدالوهاب بن علی السبکی، طبقات الشافعیه الکبری، تحقیق: مصطفی عبد القادر احمد عطا، دارالکتب العلمیه، بیروت، لبنان، ۱۴۲۰ق.
عثمان بن عبدالرحمن، مقدمه ابن صلاح فی علوم الحدیث، موسسه الکتب الثقافیه.
علی بن حسن ابن عساکر الدمشقی، تبیین کذب المفتری…، دارالکتب العربی، بیروت، ۱۴۱۱ق.
فواد سزگین، تاریخ نگارش‌های عربی، ترجمه، تدوین و آماده‌سازی: موسسه نشر فهرستگان، سازمان چاپ وانتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۰ش.
محمد باقر خوانساری، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، اسماعیلیان، قم، ۱۳۹۰ق.
محمد بن احمد الذهبی، میزان الاعتدال فی نقد الرجال، تحقیق: علی محمد البجاوی، دارالفکر
محمد محمد ابوزهو، الحدیث و المحدثون، دارالکتب العربی، بیروت.
مصطفی بن عبدالله معروف به حاجی خلیفه، کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون، دارالکتب العلمیه، بیروت، ۱۴۱۳ق.
میرزا محمد علی مدرس تبریزی، ریحانه الادب، کتاب‌فروشی خیام، ۱۳۶۹ش.