گویش ملایری

گویش ملایری گویشی است که مردم شهرستان ملایر در جنوب استان همدان به آن تکلم می‌کنند.
وابستگی زبانی
فرهنگستان زبان و ادب فارسی این گویش را فارسی می‌داند که به لحاظ اشتراک برخی ویژگی‌ها تلفیقی از لهجه همدانی و لری دارد. برخی منابع نیز ملایری را فارسی و با گویشی از لری معرفی می‌کنند. رودیگر اشمیت نیز معتقد است این گویش به پارسی میانه نزدیک است.
ساختمان هجا
۱-گونه نخست V مانند:
آتیش (آتش)
اماج (نوعی آش)
۲-گونه دوم CV مانند:
با- فه (دسته گندم)
پیل- ته (فیتیله)
۳-گونه سومVC مانند:
اف- تو (آفتاب)
اژ- پیژ (شپش)
۴-گونه چهارم CVC مانند:
چی- دار (سقف)
ر - مش (ریزش)
۵-گونه پنجم VCCمانند:
اسم (اسم)
خم (اخم)
۶-گونه ششم CVCC مانند:
پشک (قرعه برای تقسیم کار کشاورزی)
پنگ (جمع شدن آب)
تفاوت‌های آوایی با فارسی معیار
۱-تفاوت از نوع حذف صامت
تب (تو)
درفش (دروش)
آب (او)
۲-تفاوت از نوع همگونی (ادغام)
انداختن (اناختن)
کندن (کنن)
پسته (پسه)
۳-تفاوت از نوع جابه جایی (قلب)
توبره (توربه)
شکافتن (اشکافتن)
شنفتن (اشنفتن)
۴-تفاوت از نوع دگرگونی مصوت
خانه (خنه)
نقره (نقره)
کوزه (کیزه)
۵-تفاوت از نوع دگرگونی صامت
بیابان (بیابن)
باز (وا)
چی (شی)
افعال
+پسوندهای شخصی حال
شخص
مفرد
جمع
اول شخص
–م / –م
–یم
دوم شخص
ی
–یت
سوم شخص
–ه
–ن
ستاک گذشته برخی از فعل‌ها به جای ختم به واکه و همخوان /d/ «د» فقط به واکه ختم می‌شود:
دی-، («دید-»)، دا- («داد-»)، خری- («خرید-»)، بخشی- («بخشید-»)، ارزی- («ارزید-»)
صرف فعل
صرف فعل (ماضی نقلی از مصدر رفتن) در گویش ملایری و مقایسه آن با زبان فارسی معاصر و زبان پهلوی
+سنجش میان صرف فعل در گویش ملایری و فارسی معیار و فارسی کهن
صرف فعل در زبان فارسی معیار
صرف فعل در زبان پهلوی
صرف فعل در گویش ملایری
رفته‌ام
raft estēm
رفتم/رفتسم/رفتمه
رفته‌ای
estē ---
رفتی/رفتسی/رفتیه
رفته است
estēd ---
رفت/رفتس/رفته
رفته‌ایم
estēm ---
رفته اییم/رفتسیم/رفتیمه
رفته‌اید
estēd ---
رفته ایید (ت)/ رفتسید/ رفتیته
رفته‌اند
estēnd ---
رفته ان/ رفتسن/رفتنه
نمونه صرف فعل برای دیدن:
+حالت معلوم
وجه
زمان
صرف
تلفظ
پارسی معیار
اخباری
حال
مینم
می‌بینم
اخباری
گذشته ساده
دیدم
دیدم
اخباری
گذشته استمراری
میدم
می‌دیدم
اخباری
گذشته نقلی
دیدم
دیده‌ام
اخباری
گذشته نقلی استمراری
میدم
می‌دیده‌ام
اخباری
گذشته بعید
دیده بیدم، دیده یدم
دیده بودم
اخباری
آینده
مخوام بینم، مینم
خواهم دید، می‌بینم
اخباری
حال ملموس
دارم مینم
دارم می‌بینم، در حال دیدن هستم
اخباری
گذشته ملموس
داشدم میدم
داشتم می‌دیدم، در حال دیدن بودم
التزامی
حال
بینم
ببینم
فعل آینده
فعل آینده از مضارع ساده فعل خواستن + ریشه گذشته صرف نشده فعل ساخته نمی‌شود بلکه مانند بسیاری از گویش‌های ایرانی از حال اخباری + فعل حال التزامی ساخته می‌شود:
مخوام بخنم (می‌خواهم بخوانم به جای خواهم خواند) برای نفی فعل‌های دارای پیشوند نشانه نفی مثل فارسی معیار پس از پیشوند قرار می‌گیرد:
ورنمدارن («برنمی‌دارند»، «ورنمی‌دارن»)
مصدر
مصدر از ستاک گذشته + /æn/ («-ن») ساخته می‌شود.
نمونه
بلند شو (ویری/ ویریس) : Viri, Viris
بنشین (بشین/بنیش): bascin, banisc
گذاشتم (هشتم) : hæsctem
نگاه کن (سکو) : seko
پاره شد (درس) : dærres, derres
آدم بد غذا (دج خور) : dedj hvor
به کسی حمله کردن (گیج کسی رفتن): مثلا" علی رفت گیجش یعنی علی بهش حمله کرد. : gidj e kæsi ræfdæn
حرف تعجب (باع) : ba
آویزان (در) : dorr
چرا (چنه) : czenæ
خشن و زبر (راق) : ragh
چی شده (شی شده) : sci scodæ
بستگان (قوم) : ghœm
دیوانه (چل) : czel
آدم چاق و کتوله (گرمله) : gormelæ
آدم بد اخلاق (قت و چوت یا گوشت تل) : ghot e czot ja gůsct tæl
آدم وراج (چنه دراز) : czenæ draz
در اعتراض به کسی که زیاد حرف می‌زند (اکه انه چنه گرفتی)
این سو و آن سو (ایلا و اولا) : ila ola
لال (لالمونی) : lalemoni
میان آب (مین او) : min e œ
پیشانی (پشنی) : pisceni , piczeni
آرنج (مرک) : merk
لوچ (گونه) : locz
بتوش (تابش بده) : bæ tœsc
زبان بسته (زماسه) : zomæsæ , zomæssæ
میمون (ممینه) : mæminæ
مهمان (میمو) : mejmo
جامه و لباس (جمه) : djomæ
کوچه (کیچه) : kiczæ
انگور (انگیر) : ængir
خانه (خونه) : chonæ
غذا (آش) : asc
غروب، عصر (ایواره) : ivaræ
جوراب و دامن ( تنکه جورابی) : Tonekæ Djurabi
بزرگ و عظیم (نورد) : næværd
گریه (گیربه) : girbæ
موی زائد (چخت) : czocht
در، باب (دیرا) : dejra
لوس (شیتیل) : scitil
زنگ، اکسید آهن (ژنگ) : csæng
شناختن (اشناختن) : escnachtæn
بریدن (بریین) : borijæn
دوختن (دخدن) : dochdæn
سوختن (سخدن) : sochdæn
چاپلوس (هلباش، هلمروس) : hælæbasc, hælæmerœs
پستان (پسو) : peso
بینی (پت) : pet
لب (لو) : lœ
آب (او) : œ
شب (شو) : scœ
خواب (خو) : hvœ
تخمه آفتابگردان (چنجه) : czendjæ
آفتاب (افتو) : æftœ
گنجشک (ملیچه، میلیچ) : mæliczæ , milicz
گاو (گو) : geœ
من، تو، او، ما، شما، آنها/ایشان (مه، تو، او، ایما، شما، اونا) : me, to, o, ima, scoma, ona
سیلاب (لف) : læf
خنک (هنک) : honek
آخیش "آواواژه برای احساس آسودگی و راحتی" (اوفیش) : ofejsc
در "حرف اضافه" (د) : de
برای (وری) : verej
گوسفند (گوسبن) : Gusbæn
طاقچه (طقچه) : tæghczæ
سوار (سآر) : soar
تنبان (تمون) : tomon
چقدر (چنی) : czæni
پایین (دامو) : damo
خنده (خنه) : chænnæ
خندان (خنه زیپو) : chænnæzipo
کبره کثیفی ( چخمیله ) : czæchmilæ
موی فرفری (غج) : ghedj
کثیف (پیس) : pis
سرگین و پهن (پن، پین) : pen, pejn
پهن گاو (لاس) : las
ناخن ( ناخی) : nachi
توپیدن "مردن اهریمنی" (توپسن) : tupesæn
کپیدن "خواب اهریمنی" (کپسن) : kæpesæn
سگ (سی) : sej
مردآزما (مدزما) : mædezma
نشستن (نیشدن) : niscdæn
لهجه اراکی
گویش بروجردی
زبان لری
گویش نهاوندی
لهجه همدانی