موضوع اعجاز قرآن

اعجاز قرآن از نظریات مهم علوم قرآنی، کلام اسلامی و ادبیات عرب است که مدعی معجزه بودن قرآن می‌شود. اعجاز در لغت به معنی عاجز ساختن است و گرچه در قرآن مستقیما به کار نرفته، اما قرآن مخالفان را دعوت به آوردن ده و حتی یک سوره مشابه سوره‌های قرآن می‌کند (تحدی) و تاکید می‌کند که هرگز کسی نخواهد توانست این کار را انجام دهد.
متکلمان دلایل متفاوتی را برای اعجاز قرآن مطرح کرده‌اند: ابراهیم نظام، متکلم معتزلی، نظریه صرف را مطرح کرد که بر مبنای آن قرآن دارای بلاغت نیست اما وجه اعجاز قرآن از این جهت است که هرگاه معاندی بخواهد سوره‌ای مشابه آن بیاورد، خداوند او را از اینکار منصرف می‌کند. این نظریه حتی در میان معتزله نیز محبوبیت چندانی نیافت. جاحظ، ادیب عرب، نظریه نظم قرآن را مطرح کرد که بیان می‌دارد خود قرآن کلامی اعجازآمیز و دارای بلاغت خاصی است. نظریه نظم قرآن توسط بسیاری از متکلمان دیگر مورد استقبال قرار گرفت و ادیبان بسیاری سعی کردند با تدوین و گسترش علم بلاغت اعجاز بلاغی قرآن را اثبات کنند. در ادامه این مسیر، ابو سلیمان خطابی نظریه خطابی یا تاثیر قرآن بر قلوب را مطرح کرد و مدعی شد که با شنیدن قرآن چنان لذت و گاهی ترسی بر انسان چیره‌می‌شود که در آثار دیگر مشهود نیست. این نظریه با استقبال زیادی روبرو نشد.
اولین تالیف درباره اعجاز قرآن از ابوعبیده معمر بن مثنی (م۲۰۹ه) بوده، «بیان اعجاز القرآن» -بعنوان قدیمی‌ترین رساله موجود- نوشته ابوسلیمان محمد بستی (م۳۸۸ه) می‌باشد. «الموضح عن جهه اعجاز القرآن» از سید مرتضی (م۴۳۶ه)، «دلائل الاعجاز» از عبدالقاهر جرجانی (م۴۷۱ه)، «الطراز فی اسرار البلاغه و حقائق الاعجاز» از یحیی بن حمزه علوی زیدی (م ۷۴۹ه. ق) و در دوره معاصر «المعجزه الخالده» تالیف هبه الله شهرستانی، «اعجاز القرآن»، نوشته مصطفی صادق الرافعی از زمره تالیفات در اینباره می‌باشند.
نظریه آگاهی دادن از غیب از وجوه دیگر اعجاز شمرده شده‌است. وجوه اعجاز دیگری مانند اعجاز علمی و اعجاز عددی نیز مورد بحث قرار گرفته‌اند.
دلیل اعجاز قرآن (تحدی)
تحدی بمعنی مبارزه طلبی است که خود قرآن با مضامین چندین آیات مردم را به آوردن مثل قرآن به میدان طلبیده و بدینوسیله با عجز آن اعجاز قرآن را بیان کرده‌است.
وجوه لفظی اعجاز قرآن
اعجاز بیانی (فصاحت و بلاغت)
اعجاز بیانی از معروف‌ترین وجوه اعجاز قرآن است. قرآن‌پژوهان چندین بعد برای اعجاز بیانی قرآن بیان کرده‌اند، از جمله: فصاحت (شیرینی و روانی الفاظ، جایگزین و ترادف ناپذیری در الفاظ قرآن و…)، بلاغت (آرایه‌هایی چون تشبیه، کنایه، تمثیل و…)، حسن بیان، نیکویی تشبیه، زیبایی کنایه، موسیقی ویژه قرآن و… می‌باشد.
وجوه معنایی اعجاز قرآن
غیب‌گویی قرآن
غیب‌گویی شامل بیان اموری چون اخبار تاریخی قرآن، نهان‌گویی قرآن و پیشگویی قرآن که ادعا می‌شود تنها از طریق ماورایی ممکن است.
اخبار غیبی
بیان جنبه‌هایی از گذشتگان قرآن مثل قوم لوط و عاد و ثمود و … توسط قرآن که در جایی بیان نشده‌است و با واقعیات تاریخی، باستانشناسی و علمی دیگر سازگاری و هماهنگی دارد و اخباری از تاریخ انبیاء مانند سرگذشت نوح و حادثه طوفان، یوسف، موسی، مریم و… با حفظ قداست مقام انبیا و اولیای خدا آمده که در کتب پیشینیان نبوده‌است.
نهان‌گویی قرآن
خبر دادن از امور و حوادث جاری زمان پیامبر اسلام توسط قرآن که اشراف بر آن بطور معمول ممکن نبوده و ادعا می‌شود از طریق ماورایی بوده‌است.
پیش‌گویی قرآن
خبر دادن از امور و حوادث آینده در قرآن مانند خبر از فتح و پیروزی‌ها و گسترش اسلام و نابودی و سرکوب شدن دشمنان و دیگری آیات ابتدایی سوره روم که غالب مفسران آن را وعده پیروزی روم در کمتر از ۱۰ سال بر ایران و برخی دیگر آن را وعده به پیروزی مسلمانان پس از جنگ موته می‌دانند. پیش‌بینی فتح مکه و چند نمونه دیگر.
و دیگر وعده الهی درباره حفظ و صیانت قرآن از تحریف و اخبار از ناتوانی همیشگی بشر از هم آوردی با قرآن است.
اعجاز علمی قرآن
در باور مسلمانان قرآن در تطبیق با دستاورده‌های جدید علمی (کیهانشناسی - ریاضی (تناسب عددی - روابط در بسمله) - زیست‌شناسی - علوم پزشکی و…) نیز دارای اعجاز است و در چند آیه از قرآن بدان اشاره شده‌است:
«آیات خود را در دوردست‌ها و در درون خودشان به آنان نشان خواهیم داد تا جاییکه برای آنان روشن شود که این قرآن حق است»
مفسران و صاحب‌نظران در مورد اعجاز عملی قرآن بیش از ۳۰۰ آیه را مورد استناد قرار داده و آن‌ها را با علوم تجربی منطبق دانسته‌اند. از نمونه‌های مشهور اعجاز علمی قرآن می‌توان به حرکت خورشید، نیروی جاذبه، لقاح ابرها، زوجیت اشیا، ترتیب مراحل خلقت انسان و ممنوع بودن شرابخواری اشاره کرد.
قرآن و علوم طبیعی
حرکت خورشید
بنا به تفاسیر متاخر، بر اساس آیات متعدد درباره حرکت خورشید، عبارت قرآنی «خورشید رو به قرارگاهی روان است» اشاره به حرکت وضعی و درونی (درون‌جرمی) خورشید و «هر کدام -خورشید- در سپهری شناورند» اشاره به حرکت انتقالی خورشید و «خورشید و ماه هر دو در حال حرکت هستند» اشاره به حرکت طولی خورشید و … از ابتکارهای قرآن در تطبیق با دستاوردهای جدید علمی و اعجاز علمی است.
نسبت مساحت دریاها با خشکیها
در زمان نزول قرآن هنوز قاره‌ها کشف نشده بودند و تعیین نسبت دریاها به خشکی‌ها امکان‌پذیر نبوده‌است از جمله آنکه قاره آمریکا در قرن پانزدهم کشف شده‌است. در آیات قرآن جمعا (۱۳) بار از دو کلمه البر و العراء (به معنی خشکی) و (۳۲) بار از دو کلمه البحر و والبحر (به معنی دریا) یاد شده‌است. یعنی نسبت خشکی برابر با ۲۹٪ و نسبت دریا برابر با ۷۱٪ محاسبه می‌شود که با محاسبات علمی امروز مطابقت دارد.
جاذبه عمومی
از نظر بعضی مفسرین معاصر، با توجه به آیه دوم سوره رعد: «خدا همان کسی است که آسمان را بدون ستونی که قابل رویت باشد - آفرید» جاذبه عمومی ثابت می‌شود و با توجه به روایتی از علی بن موسی الرضا، آیه به وجود ستونهای نامرئی (نیروی جاذبه) اشاره شده‌است. و طبق روایتی از علی بن ابی طالب آمده‌است که ستاره‌ها با ستونهایی از نور با هم مرتبطند.
اعجاز ریاضی قرآن
آیه «بسم الله الرحمن الرحیم» ۱۹ حرف است. در آیه ۷۴:۳۰ سوره مدثر آمده‌است: «آن بر پایه نوزده است» که اشاره به تعداد فرشتگان نگهبان جهنم و نیز اشاره به خود قرآن است. بر اساس جدول زیر با قرار دادن شماره سوره‌ها در یک ستون و جمع‌بندی عمودی آن، و قرار دادن تعداد آیات هر سوره در ستون بعد و جمع‌بندی عمودی آنها، سپس جمع‌بندی افقی شماره هر سوره با عدد آیات همان سوره، سپس جداسازی حاصل جمع‌های فرد از زوج نتایج زیر به دست می‌آید:
آیه+سورهزوجها
آیه+سورهفردها
تعدادآیه
شمارهسوره
۸
۷
۱
۲۸۸
۲۸۶
۲
۲۰۳
۲۰۰
۳
۱۸۰
۱۷۶
۴
۱۲۵
۱۲۰
۵
۱۱۸
۵
۱۱۳
۱۲۰
۶
۱۱۴
جمع زوجها
جمع فردها
جمع آیات
جمع شمارهسوره‌ها
6236
6555
۶۲۳۶
۶۵۵۵
همچنین حاصل ارقام این دو عدد چهار رقمی (۶+۳+۲+۶)+(۵+۵+۵+۶) =۳۸ است دو برابر عدد ۱۹ (تعداد حروف بسم الله) است، همان‌طور که تعداد سوره‌های قرآن ضریب ۱۹ دارد: ۶X19=۱۱۴ و همچنین ۱۳۱۱=۶۵۵۵/۵ و ۳۱۱۸=۶۲۳۶/۲ می‌شود ۴۴۲۹=۳۱۱۸+۱۳۱۱ که ۱۹=۸+۱+۱+۳+۱+۱+۳+۱ و ۱۹=۹+۲+۴+۴
تعداد کلمات قرآن برابر با ۷۷۸۰۷ است.
2683=(7+0+8+7+7)/7780719=۳+۸+۶+۲
امی بودن آورنده قرآن
محمد پیامبر اسلام فردی امی و در تمام عمر درس ناخوانده بود که سال‌های متمادی در بین مردم زندگی کرد و اینگونه شناخته شده بود.
ایجاد انقلاب اجتماعی
برخی از صاحب‌نظران برآنند که اعجاز قرآن این است که تغییر عظیم و جدی و انقلاب بزرگی در حیات انسان به وجود آورده‌است که با قوانین عادی و تجربی بشر در اجتماعی و سنن تاریخی سازگار نیست.
نظریه صرفه و رد آن
صرفه یکی از وجوه پیشنهادی در اعجاز قرآن است اما در واقع گونه‌ای روی‌گردانی از معجز بودن قرآن و خارق‌العاده بودن سبک بیانی آن است. وجوه مطرح شده از سوی مشهور عالمان، اعجاز را در ذات خود قرآن می‌دانست اما صورفه‌گویان اعجاز را به امری بیرونی برمی‌گردانند یعنی خداوند کسانی را که بخواهند برای قرآن مثل‌آوری کنند از این کار بازمی‌دارد.
صرفه دیدگاهی است که امروزه مردود شناخته شده‌است و کسانی که اعجاز قرآن را تصدیق می‌کنند آن را به امتیازات نهفته در خود این کتاب می‌دانند که آن را از دسترس بشر دور نگه داشته‌است. اما این دیدگاه از نظر تاریخی اهمیت دارد و در درون خود شبهاتی را نسبت به اعجاز بیانی قرآن دربردارد که منجر به طرح چنین دیدگاهی شد.
نقد و نظر منتقدان
1 منتقدان اعجاز علمی متون مقدس می‌گویند به آسانی متصور است که بخش‌هایی از متون مقدس در بردارنده پاره‌ای مشاهدات ناظر به تکنولوژی عصر و زمانه خود باشند. اطلاعات علمی و مهندسی که تا کنون از تمدن‌های نخستین بدست آمده‌اند هرگز مدعی هدایت الهی نبوده‌اند.
2 نقد بعدی متوجه این نکته است که جریان پیش‌بینی علمی اتفاقا به نحوی عکس ادعای معجزه تراشان عمل می‌کند. معجزه تراشان نمی‌توانند مستقلا از متن مقدس برای تدارک پیشرفت یا پیش‌بینی علمی استفاده کنند. فقط پس از آنکه دستاوردهای علمی جدید واقع شدند است که معجزه تراشان متن مقدس را پایش کرده و بدنبال آیاتی می‌گردند که بتوانند آن را به دستاورد علمی جدید مربوط سازند. به این ترتیب تا جایی که این رویه و روند در جهت عکس ادعای معجزه تراشان عمل می‌کند و ایشان قادر به ارائه کمترین پیش‌بینی علمی نیستند, مدعای آن‌ها مبنی بر اینکه متن مقدس حاوی پیش بینی‌های علمی است باطل است و نمی‌تواند چنین باشد.
3فارل تیل می‌گوید: گزاره‌های انجیلی ناظر به پیش‌بینی علمی از جهات بسیاری تفسیرپذیر هستند و اینکه باورمندان پیش بینی‌ها و تحقق آن‌ها را چنان پرابهام پیش می‌کشند که هیچ کس نمی‌تواند بفهمد منظور اولیه صاحب سخن از عبارات چه بوده‌است. تیل که خود یک کشیش سابق و مبلغ کلیسای مسیح است مناظره‌های عمومی با معجزه سازان مشهور مسیحی نظیر نورمن گایسلر و کنت هووید داشته‌است.
4ریچارد داوکینز می‌گوید عبارات دستچین شده مذهبیان یک چهارچوب را توجیه کرده و بقیه سیاق را در ابهام رها می‌کند با این ادعا که این بخش‌ها تفسیرهای تمثیلی دارند.
5مری داگلاس انسان‌شناس در کتاب "تهذیب و تهدید" می‌گوید: عبارات طهارت انجیلی صرفا بیانگر مفاهیم فرهنگی نمادین در درون مرزهای آن فرهنگ است.
6 تعدادی از دانشمندان و صاحبنظران مدرسی مسلمان به معجزات علمی قرآن باور نداشتند نظیر ابوریحان بیرونی, که برای قرآن به حوزه تبیینی کاملا مجزا و خودمختاری قائل بود و باور داشت که قرآن در کار و بار علم مداخله نمی‌کند. این دانشمندان به نفع امکان احتمال تبیین‌های متعدد علمی از یک پدیده طبیعی استدلال کرده و تبعیت قرآن از دانش دائما در حال تعییر و تبدیل را رد می‌کنند.
7 شیخ الاظهر محمود شلتوت باور داشت که تعبیر علمی قرآن سراسر غلط بوده و با روح "منحصر به فرد بودن آن" در تعارض است.
در مصر باستان، شو ایزد هوا، نوت ایزد آسمان را نگاه می‌دارد تا از گب ایزد زمین جدا شود.
درباره سابقه اندیشه آفرینش آسمان بدون ستونهای مرئی رجوع شود به ایزد شو.
قرآن
اسلام
قرآن و علم
نقد قرآن
پانویس و منابع
معارف قرآن (مولف: رضایی اصفهانی)
معارف قرآن (مولف: محمدرضا بهدار)
معارف وحی و خرد
کتابخانه دیجیتالی تبیان (مولف آیت‌الله معرفت)
منابع بیشتر
رضائی اصفهانی، محمدعلی، ، چاپ سوم، رشت: انتشارات کتاب مبین، ۱۳۸۱.
رضائی اصفهانی، محمدعلی، اعجازها و شگفتی‌های علمی قرآن، چاپ دوم، قم: پژوهشهای تفسیر و علوم قرآنی، ۱۳۸۷.