زمین‌لرزه احتمالی تهران

زمین‌لرزه احتمالی تهران یا وقوع زلزله قطعی در تهران به پیش‌بینی‌های منابع دانشگاهی و منابع رسمی دولتی و خبرگزاری‌ها مبنی بر احتمال وقوع یک زمین‌لرزه برجسته در تهران اشاره دارد.
رشد شهری در تهران بشکل نادرست انجام شده و حدود ۸ میلیون نفر از جمعیت تهران در ناحیه بسیار خطرناک قرار دارند. یک تحقیق زمین‌شناسی پیش‌بینی می‌کند که زلزله‌ای با بزرگی حدود ۷ ریشتر در تهران ۶۴۰٫۰۰۰ مسکن را از مجموع ۱،۱۰۰،۰۰۰ مسکن ویران کرده و علاوه بر این بیش از یک میلیون و نیم از جمعیت تهران را کشته و حدود چهار میلیون و سیصد هزار نفر را زخمی کند. بگفته ریفات لطیفی، متخصص جراحی بالینی در دانشگاه آریزونا، حدود ۲۰ درصد از مرگ‌های مربوط به این زمین‌لرزه احتمالی در ۲ ساعت اول اتفاق می‌افتد که از جمله دلایل اصلی آن خفگی در اثر استنشاق گرد و غبار، فشار بر قفسه سینه، شوک افتادن قند خون یا سرمازدگی می‌باشد. بقیه ۸۰ درصد مرگ و میر در ۳ روز اول اتفاق می‌افتد و دلیل آن از دست دادن آب بدن، سرمازدگی، نشانگان له شدن، نارسایی کلیوی، عفونت زخم، یا گندخونی می‌باشد. در سال ۱۳۹۲، به نقل از مهرداد حلوایی دبیر کمیته دفع آفات شهری و صنعتی شهرداری تهران عنوان گردید که اگر زلزله‌ای جدی در تهران به وقوع بپیوندد، موش‌ها در زیر زمین، زیرآور ماندگان را تا رسیدن نیروهای امدادی می‌خورند؛ هرچند این ادعا بعد از آن توسط دکتر اسماعیل کهرم استاد دانشگاه و مشاور رئیس سازمان حفاظت محیط زیست رد شد.
گسل‌های تهران شامل گسل مشا - فشم، گسل شمال تهران، گسل نیاوران، گسل تلو پایین، گسل محمودیه، گسل شیان و کوث. طبق محاسبات علی درویش زاده (پدر علم زمین‌شناسی ایران)، این دوره برای تهران ۱۵۰ سال است در حالی که از وقوع آخرین زمین لرزه بزرگ آن ۱۸۰ سال گذشته. این تاخیر ۳۰ ساله به این معنی است که زمین‌لرزه بعدی، احتمالا شدت و بزرگی بیشتری خواهد داشت. انرژی زمین در حال جمع شدن در گسل هاست و زلزله بعدی تهران قابلیت وقوع تا ۸ ریشتر را دارد. گسل شمال ری، گسل جنوب ری، گسل کهریزک، گسل گرمسار، گسل پیشوا، گسل پارچین هستند؛ البته گسل‌های فرعی زیادی در سطح شهر تهران وجود دارد مانند نارمک، شادآباد، داوودیه، عباس‌آباد، باغ فیض و… بر پایه پژوهش گروه همکاری‌های بین‌المللی ژاپن جایکا (JICA) از این بین احتمال فعال شدن سه گسل مشا، جنوب ری و شمال تهران تشخیص داده شد که فعال شدن هر کدام خسارات و شدت گوناگونی را در هر منطقه از تهران در پی خواهد داشت. البته در ماهیت گسل ری تردید وجود دارد.
در سال ۱۳۸۰ آژانس بین‌المللی مطالعات زلزله ژاپن – جایکا - برمبنای مطالعه وضعیت زمین، خاک، عرض خیابان‌ها، تعداد طبقات ساختمان‌ها، جمعیت تهران، شیب تهران و موارد بسیاری از این دست، دو گزارش ارائه داد که بر اساس آن گسل شمال تهران توانمندی وقوع زلزله تا ۷٫۲ ریشتر و گسل جنوبی قدرت زلزله تا ۷ ریشتر را دارد. این گزارش هم چنین تعداد تلفات را محاسبه کرده بود و پیش‌بینی می‌کرد که زلزله تهران با چندصد هزار کشته و دوبرابر آن زخمی همراه باشد.
گسل‌های خطرناک تهران
به عنوان گسل‌های خطرناک، گسل شمال تهران از کرج تا لواسانات را در بر گرفته‌است. گسل جنوب تهران یا همان ری شمالی و جنوبی که بین ۷ تا ۷٫۶ ریشتر قابلیت وقوع زلزله را دارد. گسل مشافشم که از سمت فیروزکوه و دماوند تا محدوده کندوان امتداد یافته و طول آن حداقل ۲۰۰ تا ۳۰۰ کیلومتر است و توانمندی‌اش برای زلزله بیش از ۷ ریشتر است. گسل شمال تهران در لواسانات و لشکرک از همین گسل انشعاب یافته و ثابت شده که در طول تاریخ ۱۰ هزار ساله گذشته، این گسل بارها فعال بوده‌است. با این حال سال‌هاست که انرژی از خود آزاد نکرده‌است.
گمان‌ها از زمان وقوع زمین‌لرزه
فهرست زمین‌لرزه‌های ایران در مقیاس‌های نزدیک ۷ ریشتر در ناحیه اطراف تهران به شرح زیر است:
سال
بخش
گسل
اندازه
مقیاس مرکالی
۳۰۰ پیش از میلاد
ری
پارچین، ری
۷٫۶
X
۷۴۳ میلادی
دروازه خزر
گرمسار
۷٫۲
Vlll+
۸۵۵ میلادی
ری
کهریزک
۷٫۱
Vlll+
۹۵۸ میلادی
طالقان
مشا
۷٫۷
X
۱۱۱۷ میلادی
کرج
تهران
۷٫۲
VIII+
۱۶۶۵ میلادی
دماوند
مشا
۶٫۵
Vill+
۱۸۱۵ میلادی
دماوند
مشا
نامعلوم
V+
۱۸۳۰ میلادی
دماوند
مشا
۷٫۲
VIII+
داده‌ها نشان می‌دهد که در منطقه تهران حدود هر ۱۵۸ سال یک لرزه اتفاق می‌افتد. آخرین زمین‌لرزه برجسته در تهران مربوط به سال ۱۸۳۰ میلادی و به بزرگی ۷٫۲ ریشتر بود. به نظر کارشناسان پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندی زلزله ایران، بر اساس آمار لرزه‌خیزی و تاریخی موجود انتظار میرود در دایره‌ای به مرکزیت تهران با شعاع ۱۰۰ کیلومتر هر ۲۰۰ سال یکبار زمین‌لرزه‌ای با بزرگای ۷ ریشتر، هر ۲۰ سال یکبار زمین‌لرزه‌ای با بزرگای ۶ ریشتر، هر ۲ سال یکبار زمین‌لرزه‌ای با بزرگای ۵ ریشتر و هر ۶ ماه یکبار زمین‌لرزه‌ای با بزرگای ۴ ریشتر رخ بدهد.
در مورد زمین لرزه‌های تاریخی منطقه تهران، سزار سلحشور مدیر موسسه دیرینه شناسی فلات اعتقاد دارد که یکی از عظیم‌ترین و ویرانگرترین زمین لرزه‌های تهران در محدوده زمانی قرن هفتم و هشتم هجری قمری اتفاق افتاده‌است که علاوه بر مطالعات زلزله شناسی، مدارک و شواهد باستان‌شناسی نیز این موضوع را تایید می‌کند.
به گفته محمودرضا دلاوری، مدیر کار گروه سیستم‌های اطلاعات مکانی پردیس فنی دانشگاه تهران: «وقوع زلزله در تهران حتمی است و طبق تحقیقات زلزله دارای یک دوره بازگشت است که طبق برآوردها هر ۱۵۰ سال یک بار یک زلزله بزرگ رخ می‌دهد و با توجه به اینکه بزرگترین زلزله در تهران در ۱۷۰ سال گذشته رخ داده‌است باید خود را برای وقوع زلزله بزرگ در کلانشهرها آماده کنیم.» نوربخش غلامی، استاد دانشگاه تهران و زمین‌شناس، در سال ۱۳۸۹ پیش‌بینی کرده که طی چند سال آینده زلزله‌ای با مقیاس ۷ ریشتر در تهران اتفاق بیفتد که نتیجه آن فاجعه‌ای مخرب‌تر از بم خواهد بود، و بحرانی ایجاد می‌شود که شاید در هیچ جای دنیا مشابه آن اتفاق نیافتاده باشد.
از طرف دیگر محمدرضا حاتمی عضو پژوهشگاه زلزله مرکز ژئوفیزیک دانشگاه تهران می‌گوید: «شاید دولتی بخواهد جمعیت را در سطح کشور پراکنده کند… ولی اینکه تهران زلزله‌خیز است، در آن شکی وجود ندارد. امکان وقوع زمین لرزه در تهران را هیچ‌کس نمی‌تواند پیش‌بینی کند، کما اینکه کسی نمی‌تواند بگوید زلزله نخواهد آمد.»
زمین‌لرزه‌های با بزرگی بیشتر از ۲٫۵ روی‌داده در ناحیه تقریبی استان تهران (منطقه بین عرض جغرافیایی ۳۵ تا ۳۶ درجه و طول جغرافیایی ۵۰٫۵ تا ۵۳ درجه) از ابتدای سال ۲۰۰۶ تا فوریه ۲۰۱۸.
آثار اقتصادی زلزله در تهران
بر اساس مطالعات دانشگاه کمبریج انگلستان، بازارهای در حال توسعه و به‌خصوص بازارهای آسیایی، بیشترین خسارت را از حوادث طبیعی نظیر زلزله، سیل، طوفان، آتش‌سوزی و… متحمل می‌شوند. همچنین شهرهای تایپه، توکیو، سئول، مانیل و تهران بیشترین خسارت را از زلزله متحمل می‌شوند. علاوه بر این، بر اساس نتایج این مطالعه، علاوه بر شهر تهران، شهرهای زیر نیز شهرهای پرخطر ایران هستند که در این لیست آمده‌اند:
تهران (پنجمین شهر پرخطر جهان)،
قم (بیست و پنجمین شهر پرخطر جهان)،
اهواز (سیمین شهر پرخطر جهان)،
شیراز (سی و چهارمین شهر پرخطر جهان)،
کرج (سی و ششمین شهر پرخطر جهان)،
کرمانشاه (سی و هفتمین شهر پرخطر جهان)،
تبریز (چهل و سومین شهر پرخطر جهان).
زمین‌لرزه‌های ۱۳۹۶ اطراف تهران
پس از زمین‌لرزه ۱۳۹۶ تهران که در مرز استان البرز و تهران و نزدیک ملارد بود، تا ۳ دی ماه ۲۰ پس‌لرزه ثبت شد، و تا یک هفته بعد ۵ دی ۱۳۹۶ ساعت ۳:۵۷ صبح به وقت تهران لرزه‌ای ۱٫۶ ریشتری در ملارد ثبت شد، بعد از ظهر همان روز ساعت ۱۴:۱ لرزه‌ای ۱٫۶ ریشتری در دماوند نیز ثبت شد و همان شب ۵۵ دقیقه گذشته از نیمه شب ۶ دی زلزله‌ای ۴٫۲ ریشتری در ملارد رخ داد.
در دی ۱۳۸۷ از مجموع ۷۵۰ لرزش (کل کشور) آن ماه پنج زمین‌لرزه بزرگ‌تر از چهار ریشتر توسط مرکز لرزه‌نگاری کشور دانشگاه تهران به ثبت رسید که بزرگترینشان ۴٫۵ حوالی فاریاب استان کرمان بود. اسفند همان سال از مجموع ۸۰۰ لرزش اسفند ماه ۹ لرزه بزرگ‌تر از ۴ ریشتر بود. اسفند ۱۳۹۵ آمار ۱۰۰۰ لرزه در کل کشور ثبت شد که در آن ماه ۱۲ زمین‌لرزه بزرگ‌تر از ۴ ریشتر بودند. فروردین ۱۳۹۶ گزارش ۲۰۵۰ زمین‌لرزه در سطح کشور به ثبت رسید که ۲۶ مورد از آن‌ها فقط در فروردین بزرگ‌تر از ۴ ریشتر بودند.
به گزارش گاردین و انعکاس خبری تسنیم، انتخاب و بی‌بی‌سی فارسی، اواخر آبان ۱۳۹۶ دانشمندان این احتمال را مطرح کردند که کاهش سرعت چرخش زمین می‌تواند موجب افزایش زمین‌لرزه‌های ویرانگر در سال ۲۰۱۸ (پس از دی ۱۳۹۶) در مناطق گرمسیری نزدیک استوا (تراپیکال) به دلیل تخلیه انرژی زیر پوسته زمین شود. این نظریه یک ماه پیش از آن توسط راجر بیلهام (Roger Bilham) از دانشگاه کولورادو در نشست سالانه مطرح شده بود.
توصیه‌های لازم هنگام وقوع زلزله و پیش از آن
زمین‌لرزه ۱۳۹۶ تهران
فهرست زمین‌لرزه‌های ایران
سامانه هشدار زمین‌لرزه (جدیدترین فناوری کاهش اثرات ویرانگر زمین‌لرزه که در ایران پیاده‌سازی نشده‌است)