حزب ایران

حزب ایران یکی از احزاب ملی‌گرا و سوسیال دموکرات ایران و تشکیل دهنده جبهه ملی ایران است.
تاریخچه
در سال ۱۳۲۲ پس از اینکه کانون مهندسین توانست با حمایت از مهندس فریور در مجلس یک نماینده کسب کند انگیزه ایجاد حزب در این گروه ایجاد گردید که در نهایت در سال بعد توسط بنیانگذاران این مجموعه تبدیل به یک حزب ملی‌گرا با ایدئولوژی سوسیال دموکرات شد. حزب ایران در ۱۵ اردیبهشت ماه ۱۳۲۳ رسما فعالیت‌های خود را شروع کرد.
بنیانگذاری
اولین گروه تشکیل دهنده حزب ایران عبارت بودند از احمد زیرک‌زاده، کاظم حسیبی، حسین مکی، نظام‌الدین موحد ومرتضی مصور رحمانی -مهندس فریور، حمید زنگنه، حسین صدر، ناصر معتمد، عباس گزیده پور، علیقلی بیانی، امیر پایور، محسن عطایی، شمس الدین جزایری، رحیم عطایی، مظفر عطایی زاده، محسن نصر، خان بابا ایروانی، کمال‌الدین جناب، نعمت‌اللهی، احمد زنگنه، صادق رضازاده شفق، ارسلان خلعتبری.
پس از تشکیل حزب ایران احمد زیرک‌زاده از سوی اعضا و موسسین به عنوان اولین دبیرکل حزب انتخاب شد و روزنامه شفق به مدیریت رضازاده شفق به عنوان ارگان حزب ایران منتشر شد.
حزب ایران در دهه بیست
امتیاز نفت شمال
در سال ۱۳۲۳ کافتارادزه معاون وقت کمیساریای خارجه شوروی، از دولت ایران واگذاری امتیاز نفت شمال را به دولت متبوع خود خواستار شد که مورد پشتیبانی حزب توده قرار گرفت. حزب ایران بنا بر تجربه واگذاری امتیاز نفت جنوب به انگلستان و سیاست استقلال خود واگذاری امتیاز نفت را به هر کیفیت به یک دستگاه خارجی مضر به حال مملکت تشخیص داده، نظر خود را دایر بر لزوم اجتناب از چنین سودای زیانبخشی به وسیله قطعنامه حزب به اطلاع عامه و مسئولین امور حکومت رسانید و صریحا با این امر مخالفت ورزید.
ماده اول قطعنامه که در شماره ۱۴ روزنامه شفق ارگان حزب ایران مورخ ۶ آذر ۱۳۲۳ منتشر شده‌است از این قرار است:
پیوستن حزب میهن پرستان به حزب ایران
در خرداد ماه ۱۳۲۴ حزب میهن پرستان به دبیرکلی کریم سنجابی و چند حقوقدان دیگر به حزب ایران پیوستند. حزب میهن پرستان که در شهرستان‌ها از جمله خراسان و گیلان شعباتی داشت با الحاق به حزب ایران موجب تاسیس چند شعبه حزب ایران در شهرستان‌ها و گسترش حزب شد.
ائتلاف با حزب توده و حزب دموکرات
به هنگام زمامداری قوام السلطنه این حزب با حزب توده و حزب دموکرات (حزب وابسته به احمد قوام) ائتلاف کرد. این ائتلاف در حقیقت در پی مذاکرات انجام شده بین شورای مرکزی کانون مهندسین ایران و سندیکای مهندسین و کارکنان فنی ایران (وابسته به حزب توده) و در پی اقدامات اولیه برای ایجاد جبهه واحد و ائتلاف احزاب آزادی‌خواه و ملی صورت می‌گیرد. ائتلاف احزاب آزادی‌خواه و ملی در شرایطی صورت عملی به خود گرفت که انتخابات کمیته مرکزی حزب ایران چند روز قبل از آن یعنی ۲۸ خردادماه ۱۳۲۵ صورت گرفته بود و اعضای کمیته سیاسی به این شرح انتخاب شده بودند: الله‌یار صالح - غلامعلی فریور - صادقی -کریم سنجابی - احمد زیرک‌زاده پس از این انتخابات رهبری حزب بر عهده الله‌یار صالح گذاشته می‌شود و حزب ایران در تاریخ۹ تیرماه ۱۳۲۵ طی بیانیه‌ای ائتلاف خود را با حزب توده بصورت رسمی اعلام نمود که این ائتلاف حدود ۶ ماه بیشتر دوام پیدا نمی‌کند. در مقاله‌ای که مهندس موحد و مهندس بیانی دو تن از بنیانگذاران حزب ایران به مناسبت شصتمین سالروز تاسیس این حزب در ماهنامه حافظ منتشر کردند در این مورد می‌نویسند: در نتیجه وقایع آذربایجان و سو سیاست‌های دولت از نظر خارجی و روش‌های مدبرانه، حزب به مانور سیاسی دست زد و با حزب توده ائتلاف موقت کرد که برای بسیاری تعجب آور بود. این عمل یک اشتباه بزرگ تاکتیکی حزب ایران بود، چه روش سیاسی حزب همیشه فراغت و احتراز از بستگی به یک سیاست خارجی بود و ائتلاف با حزب توده هر چند تدبیر روز بود، ولی یک نوع شکست عهد تلقی می‌شد. (ولو به مدت کوتاه). این ائتلاف مشکلات زیاد و گرفتاری‌های زیادی برای حزب ایران به وجود آورد، اکثر اعضای حزب ترک ائتلاف را طالب بودند و مخالفین سرسخت که در جناح راست حزب بودند، جدا شدند و حزب دیگری به نام وحدت ایران تشکیل دادند که دیری نپایید. با تلاش سرسختانه اعضای حزب و حقیقت جویی و درک اعضا از موقعیت، حزب از پاشیدگی نجات یافت.
حزب ایران و ملی شدن صنعت نفت
این حزب همان‌طور که در جریان اعطای امتیاز نفت شمال به مبارزه با آن برخاست در ارتباط با امتیاز شرکت نفت جنوب نیز با شعار " باید صنعت نفت در سراسر ایران ملی اعلام گردد" به مقابله به آن پرداخت.
تعدادی از اعضای حزب ایران، "حزب ایران تصویب قانون خلع ید شرکت سابق نفت را به ملت ایران تبریک می‌گوید."
از این رو برای توضیح و تشریح عملیات حق شکنانه شرکت نفت ایران وانگلیس چه در دوره قرارداد دارسی و چه در مدت قرارداد ۱۹۳۱ کسب اطلاعات لازم بود و تحصیل این اطلاعات به علت جلوگیری شرکت سابق از نشر مطالب مربوط به نفت و اختفای حقایق این موضوع از نظر دولت و ملت ایران، جهت تهیه مقدمات و اطلاعات دقیق راجع به نفت کاظم حسیبی عضو شورای مرکزی حزب را مامور به تحقیق و جمع‌آوری این اطلاعات کرد که نتایج هشت‌ماهه تحقیقات حزب ایران، موجب آن شد که هنگام طرح مسئله نفت در دوره پانزدهم مجلس شورای ملی، نطق مستدل و جامع و مستند به مدارک غیرقابل انکاری که شامل تجزیه و تحلیل دقیق و کامل قرارداد الحاقی گس- گلشائیان بود تهیه و برای قرائت در پشت تریبون مجلس شورای ملی در اختیار حسین مکی نماینده مجلس گذاشته شد که قرائت این نطق مفصل توسط مکی در آخرین روزهای عمر مجلس پانزدهم به اختتام آن دوره و عدم تصویب قرارداد الحاقی انجامید.
تاسیس جبهه ملی ایران
پس از مشکلات به وجود آمده و تقلب‌های انجام شده در انتخابت اولیه دوره چهاردهم مجلس شورای ملی محمد مصدق در ۲۴ مهر ۱۳۲۸ (۱۳ اکتبر ۱۹۴۹) در اقدامی نمادین با همراهی هزاران نفر از منزل خود تا کاخ سلطنتی راهپیمایی کرده در دیدار با عبدالحسین هژیر، به همراه بیست سیاستمدار مخالف خواستار توقف مداخله شاه و ممانعت او از انتخابات آزاد شدند. بعد از سه روز تحصن مخالفان و تضمین برگزاری انتخابات آزاد با خروج از کاخ شاه بصورت رسمی جبهه ملی تشکیل شد.
هیئت موسس جبهه ملی ۱۹ نفر بودند که عبارت‌اند از: محمد مصدق، احمد ملکی (مدیر روزنامه ستاره)، محمدحسن کاویانی، کریم سنجابی، احمد زیرک‌زاده، عباس خلیلی (مدیر روزنامه اقدام)، عمیدی نوری (مدیر روزنامه داد)، سید علی شایگان، شمس الدین امیر علائی، سید محمود نریمان، ارسلان خلعتبری، غروی، ابوالحسن حائری‌زاده، حسین مکی، مظفر بقائی، عبدالقدیر آزاد، محمدرضا جلالی نائینی (مدیر روزنامه کشور)، حسین فاطمی، مشاراعظم.
حزب ایران پس از تشکیل جبهه ملی ایران به این مجموعه پیوست و و به عنوان ستون اصلی و گروه تکنوکرات جبهه ملی معرفی می‌شد. حزب ایران از احزاب اصلی تشکیل دهنده جبهه ملی ایران محسوب می‌شود و همواره اعضای اصلی و هیئت رهبری یا اجرائی جبهه ملی از رهبران حزب ایران بوده‌اند.
اصول و اهم موارد در مرامنامه حزب ایران
از لحاظ سیاسی: حفظ استقلال کامل کشور و پشتیبانی از اصول دموکراسی.
از لحاظ اقتصادی: استقرار عدالت اجتماعی، کوشش در بهبود وضع مادی ملت از راه توسعه کشاورزی و صنعت و بهره‌برداری از جمیع منابع ثروت مملکت.
از لحاظ اجتماعی: تهذیب اخلاق و تعمیم فرهنگ و تامین بهداشت عمومی.
نشریات
صفحه نخست روزنامه جوانان سوسیالیست، یکی از ارگان‌های رسمی حزب ایران
حزب ایران در در طول دهه‌ها فعالیت خود دارای روزنامه‌ها یمختلفی بوده که به عنوان ارگان رسمی حزب عالیت می‌کردند برخی از این نشریات عبارتند از:
شفق ، جبهه آزادی و جوانان سوسیالیست
همچنین کمیته انتشارات حزب ایران به منظور تعلیم و گسترش عقاید حزبی اقدام به نشر جزوات و کتابچه‌های تعلیماتی می‌کرده که تعدادی از آنها عبارتند از:
مرامنامه حزب ایران
نظامنامه حزب ایران
الفبای عقاید حزب ایران
دموکراسی و اسقتلال
بلای فقر و ظلم
سوسیالیسم حزب ایران
ما چه می‌خواهیم
دانش و آرمان
جبهه ملی ایران
شرایط عضویت
شرایط عضویت در حزب ایران در سال ۱۳۲۵ عبارت اند از:
ایرانی باشد
مشهور به فساد اخلاقی و خیانت به کشور نباشد
در هیچ‌یک از احزاب یا جمعیت‌های سیاسی دیگر عضو نباشد
سن او کمتر از ۱۸ سال نباشد
پس از ان در سال ۱۳۲۷ شرط سنی از شرایط عضویت حذف شده و ایرانی بودن و تابعیت دولت ایران و اجازه عضویت ایرانیان زردشتی و عدم عضویت در احزاب و سازمانهای سیاسی دیگر و پرداخت حق عضویت طبق مقررات حزبی و معرفی از طرف ۲ نفر دیگر از اعضای حزب به این شرایط اضافه گردید. حزب ایران از احزاب اصلی تشکیل دهنده جبهه ملی ایران محسوب می‌شود و همواره اعضای اصلی و هیئت رهبری یا اجرائی جبهه ملی از رهبران حزب ایران بوده‌اند. در حال حاضر باقر قدیری اصل (اقتصاددان) دبیرکل حزب ایران است.
دبیران حزب
احمد زیرک‌زاده
الله‌یار صالح
کریم سنجابی
علی‌قلی بیانی
شاپور بختیار
ابوالفضل قاسمی
نظام‌الدین موحد
باقر قدیری‌اصل
شخصیت‌ها
ابوالفضل قاسمی
احمد زیرک‌زاده
ادیب برومند
اصغر پارسا
اللهیار صالح
امیررضا امیربختیار
ایرج صراف
آذین موحد
بابک موسوی
باقر قدیری اصل
باقر کاظمی
جهانشاه برومند
جهانگیر حقشناس
حبیب‌الله ذوالنور
خسرو سعیدی
سید حسن امین
شاپور بختیار
علی اردلان
علیقلی بیانی
کاظم حسیبی
کریم سنجابی
کمال‌الدین جناب
مرتضی سمیعی
مهدی آذر
مهدی مقدسی زاده
ناصر فربد
نظام الدین موحد