سینمای افغانستان

سینما برای اولین بار در اوایل قرن بیستم به افغانستان وارد شد اما با مخالفت‌های حاکمان سیاسی زمینه خوبی برای رشد آن فراهم نشد. فیلم‌سازی در افغانستان در قرن بیستم نوسانات زیادی داشت و دهه‌های ۴۰ تا ۶۰ خورشیدی اوج گرفت اما در حکومت‌های بعدی افول کرد. فیلم‌های بیسیار کمی با کیفیت بالا در این کشور ساخته شد. بعد از سقوط طالبان و آزاد شدن رسانه‌ها در افغانستان، سینمای افغانستان دوباره شروع به کار کرد.
پیشینه
داستان ورود نخستین پروژکتور سینما به افغانستان هنوز مشخص نیست؛ ولی بنابر روایاتی نخستین پروژکتور توسط وایسرای هند بریتانیا به شاه حبیب‌الله در سال‌های ۱۹۱۴ یا ۱۹۱۵ هدیه داده شده‌بود؛ ولی اسناد رسمی نشان می‌دهد که شاه امان‌الله برای اولین بار پروژکتور سینمایی را با خودش از سفر اروپا در سال ۱۹۲۸ وارد افغانستان کرد.
در این سال اولین فیلم در پغمان در میان عموم مردم برای نخستین بار اکران شد.
اولین سینمای افغانستان سینما بهزاد نام داشت.
زیر فشار روحانیون سینما بهزاد و در بین سال‌های ۱۳۰۸ تا ۱۳۱۱ کاملا بسته شد و بعد از کشته شدن شاه حبیب‌الله کلکانی، نادر خان شاه جدید سیاست روحانیون را پیش گرفته و سینماها تا پاپان حکومت وی بسته ماندند.
در اوایل، سینمای افغانستان فقط شامل فیلم‌های خبری از کار و فعالیت دولت بوده و اندکی هم فیلم مستند ساخته می‌شد. می‌توان گفت در افغانستان همواره سوژه‌های فیلم‌های سینمایی سیاسی و در هر دوره ابزار دست دولت بوده‌است.
بعد از به قدرت رسیدن ظاهر شاه در سال ۱۳۱۲ سینماها دوباره باز شده و بیشتر فیلم‌های صامت هندی را نمایش می‌دادند. سال بعد در ۱۹۴۶ اولین فیلم ساخت افغانستان به نام عشق و دوستی با همکاری سینماگران هندوستان در لاهور ساخته شد که مورد استقبال زیاد تماشاگران قرار گرفت. همزمان با آن در ریاست مستقل مطبوعات که بعدها وزارت اطلاعات و فرهنگ جایش را گرفت، اداره عکاسی و فیلم‌برداری ایجاد گردید و کارش تولید فیلم‌های خبری بود و چند تا مستند گزارشی. عدم موجودیت لابراتوار باعث می‌شد تا این فیلم‌ها در آمریکا چاپ شوند. استقبال بی‌نظیر از نمایش فیلم داستانی مستند مانند عقاب به کارگردانی فیض محمد خیرزاده در سال ۱۹۶۴ انگیزه‌ای شد تا ظاهر شاه توجه بیشتری به سینما در افغانستان نشان دهد. چندی بعد در سال ۱۹۶۸، موسسه افغان فیلم که یک نهاد دولتی سینمای می‌باشد با همکاری یو اس اید ایالات متحده آمریکا ساخته و گشایش یافت که دارای یک لابراتوار کوچک برای چاپ و ظهور فیلمهای سیاه و سپید بود.
اوج شکوفایی سینمای افغانستان دهه‌های ۴۰ تا ۶۰ خورشیدی است که از حکومت محمدداوودخان شروع شد، در دوران حکومت چپ‌ها (جمهوری دموکراتیک افغانستان) به اوج رسید و با سقوط حکومت محمدنجیب‌الله روبه زوال رفت. با شروع جنگ‌های داخلی، سینما نیز زیر حمله توپ و تانک قرار می‌گیرد و در دوره طالبان ممنوع می‌شود.
در سراسر افغانستان، ۱۱۷ تالار سینما وجود داشته که اکنون در حدود ۹۰ درصد آنها یا ویران شده‌اند، یا توسط مقامات تصاحب شده‌اند، یا اگر هنوز هم پابرجا باشند، تبدیل به انبار شده‌اند.
دوره طالبان
در دوره طالبان گرفتن عکس، فیلم و بازدید از سینما به کلی ممنوع قرار داده شده بود. طالبان یک تعداد فیلمها و اسناد سینمایی را در نزدیک تعمیر افغان فیلم به آتش کشیدند.
گاه دوستداران سینما، نوارهای فیلم را زیر خاک مدفون می‌کردند تا از سوختن در امان باشد.
سینمای امروز
پس از سال ۲۰۰۲ تولید فیلمهای سینمائی در افغانستان رونق گرفت. تعدادی از تحصیل کرده‌های سینمائی به کشور بازگشته و بازار خوب دارند.
اکنون در سراسر افغانستان تنها ۱۶ سینما وجود دارد که یازده تای آنها در کابل هستند. (شامل پنج سینمای کلاسیک و شش سینمای کوچک سه‌بعدی) ۲ تا سینمای کوچک سه‌بعدی در شهر هرات فعال است، دو سینمای کوچک سه‌بعدی در شهر مزار شریف و یک سینمای سه‌بعدی در شهر قندوز. از این ۱۶ سینما، چهار سینمای کلاسیک با تالارهای نسبتا بزرگ (سینما آریانا، سینما پارک، سینما پامیر و سینمای خیرخانه) مربوط به دولت است. سینمای تیمورشاهی کلاسیک و شخصی است. بقیه همه، خصوصی هستند. سینماهای زیادی در کابل وجود دارد که به دلیل نبود تماشاگر بسته شده‌اند مانند سینما بهارستان و سینما آریوب.
صدیق برمک یکی از موفقترین کارگردان فیلم در افغانستان است. فیلم‌های او برنده جوایز بین‌المللی شده‌اند. فیلم اسامه از ساخته‌های او برنده جایزه گلدن گلوب سال ۲۰۰۴ آمریکا شد.
فیلم لاله سیاه به کارگردانی سونیا ناصری کول برای کسب جایزه اسکار بهترین فیلم خارجی‌زبان نماینده افغانستان در هشتاد و سومین دوره جوایز اسکار بود اما به فهرست نهایی راه نیافت. فعلا این فیلم نظر به موضوعات سیاسی و بداخلاقی در افغانستان ممنوع می‌باشد.
سینمای افغانستان در خارج از کشور
در پی جنگ‌های طولانی در این کشور اکثر هنرمندان مجبور به ترک افغانستان شدند. به همین دلیل فیلم‌های افغانی زیادی در خارج از این کشور ساخته شدند:
شرین گل و شیر آقا
در سرزمین بیگانه
سه دوست
شکست
نخستین پیروزی-۱۳۶۷
زندان-۱۳۶۸
آخرین حرف-۱۳۶۹
وسوسه-۱۳۷۰
یکی از فیلم‌های سینمایی که در افغانستان خیلی طرف‌دار پیدا کرد و مدت شش یا بیش‌تر از آن نمایش داده شد، فیلم بر باد رفته بود.
همچنین افغانستان با دارا بودن اشتراک مهم با شبه قاره هند، همواره دارای ارتباط بسیار خوبی با سینمای بالیوود بوده. هندی‌ها فیلم‌های زیادی را در افغانستان ساخته‌اند. از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به Dharmatma در سال ۱۹۷۵ و خداگوا در سال ۱۹۸۸ و فرار از دست طالبان ۲۰۰۳ و کابل اکسپرس ۲۰۰۶ اشاره کرد.
سینما پامیر