خرما

خرما یا رطب گیاهی تک‌لپه‌ای و گرمسیری جزو تیره نخل‌ها است که میوه‌اش خوراکی و دارای هسته‌ای سخت و پوست نازک و طعم شیرین که به شکل خوشه‌ای بزرگ از شاخه آویزان می‌گردد و برگ‌های آن بزرگ است.
ارتفاع نخل به ۱۰ تا ۲۰ متر یا بیشتر می‌رسد.
به میوه نرسیده خرما، «خارک» یا «خرک» یا کنگ (و در زبان عربی، «حبابوک») گفته می‌شود.
رطب مرحله قبل از رسیدگی کامل خرماست که رطوبت بیشتر و قند کمتری نسبت به خرمای کاملا رسیده دارد.
میوه خرما جزو میوه‌های سته می‌باشد یعنی تمام قسمت بریکاری آن گوشتی و حاوی مواد غذایی است.
خرما از دوران باستان در رژیم غذایی انسان وجود داشته‌است و یکی از قدیمی‌ترین میوه‌های کشت شده توسط انسان بوده‌است.
ریشه واژه
واژه خرما ریشه و بنیاد فارسی داشته و از زبان‌های فارسی، به زبان‌های هندی، اردو، ترکی، اندونزیایی و مالزیایی به سوی شرقی و یونانی به سوی غربی وارد شده‌است.
ترکیبات شیمیایی خرما
خرما دارای ۲۵ درصد ساکارز، ۵۰درصد گلوکز، و مواد آلبومینوئیدی، پکتین و آب می‌باشد. به‌علاوه دارای ویتامین‌های مختلف مانند ویتامین A,B،C,E و مقداری املاح معدنی می‌باشد.
تاریخچه کاشت
درخت خرما در نواحی گرمسیری و نیمه‌گرمسیری، از جمله ایران پرورش می‌یابد. با اینکه خاستگاه آن را میانرودان، عربستان و شمال آفریقا ذکر می‌کنند ولی بررسی‌های علمی، آن را به گونه‌ای به نام علمی P.H. Sivestris که در هندوستان می‌روید نسبت می‌دهند.
باستانشناسان احداث نخلستان‌ها را به پنج هزار سال پیش نسبت داده‌اند زیرا نامی از آن بر لوحه‌های گلی ۵۰ سده پیش یافته‌اند.
در ایران نخل و خرما از دوران باستان و پیش از هخامنشی کشت می‌شده. در ادبیات ساسانی از جمله در کتاب بندهشن از نخل یاد شده‌است. منابع چینی از ایران (در زبان ایشان بوسی، تلفظ چینی پارسی) به عنوان سرزمین نخل خرما که در نزدشان به نام عناب پارسی و عناب هزارساله مشهور بوده، یاد کرده‌اند. در پایان سده نهم میلادی، نخل خرما را از ایران به چین برده و در آنجا کشت کرده‌اند.
در میان کشورهای اروپایی اسپانیا پیشینه بیشتری در کشت خرما دارد.
محصولات
از برگ و شاخه درخت خرما سبد و زیرانداز تهیه می‌کنند. از هسته آن نان و از میوه خرما شراب و عسل. مردم صحرا هسته درخت خرما را آرد کرده و از آن نان می‌پزند یا در این هسته را بو داده و از آن به‌عنوان قهوه استفاده می‌کنند زیرا دم کرده آن بسیار مطبوع است یا حتی این در را در آب برای چند روز خیس کرده و به‌عنوان غذای مقوی به شترهای خود می‌دهند.
کشورهای تولیدکننده خرما
صادرات خرما درسال ۲۰۰۵ میلادی
ده تولیدکننده برتر خرما در سال ۲۰۰۷ (تن)
۱،۳۱۳،۰۰۰
۱،۰۰۰،۰۰۰
۹۸۲،۵۴۰
۷۵۵،۰۰۰
۵۵۷،۵۲۰
۵۲۶،۹۲۰
۴۴۰،۰۰۰
۳۳۲،۰۰۰
۲۵۵،۸۷۰
۱۷۵،۰۰۰
مجموع تولید در جهان
۶،۹۰۸،۰۹۰
اصطلاحات نخل و خرما
در مناطق خرماخیز ایران اصطلاحات و واژه‌های فارسی زیادی در ارتباط با نخلکاری رواج دارد که به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود:
مچ مخ، مغ یا مه به معنی نخل هم است. نام تنگه و منطقه هرمز هم از اهورامزدا و هرمزد و هورمزد تشکیل شده‌است.
فسیل: ساقه اصلی درخت خرما. در جیرفت به پاجوش نخل گفته می‌شود.
تیم: هر چه از فسیل بروید اعم از تنه و پاجوش.
تیم فسیل: آنچه در کنار تنه اصلی می‌روید.
مه‌کشک یا مخ کش: درختچه‌ای که از تنه فسیل برآید. در بم و نرماشیر به آن‌ها جنگ می‌گویند.
ابار: گردی که از نخل نر ترشح می‌شود. در بم و نرماشیر به آن‌ها بو می‌گویند. در جیرفت و میناب به آن ایوار می‌گویند.
گله‌بشکن یا ترکی: از آفت‌های نخل.
تازوغ: سوسکی از آفت‌های نخل.
مشتاب: اتاقک یا سیلویی برای دانه‌دانه کردن و شیره‌گیری از خرما.
پنگ: خوشه
تاره: خوشه نخل، زمانی که در غلاف خود قرار دارد و هنوز چوبی نشده‌است.
پریچه یا پیرچه: الیاف اطراف برگ خرما که چسبیده به تنه درخت است. پریچه در بعضی مناطق به‌عنوان اسکاچ نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد. در استان بوشهر همان «لیف» نامیده می‌شود. در جیرفت به آن‌ها سیس می‌گویند. در بم و نرماشیر به آن‌ها سی سی می‌گویند.
پیش: برگ درخت خرما
پاگنه: انتهای پیش که متصل به درخت خرما است. در استان بوشهر این بخش «تاپول» نامیده می‌شود. در جیرفت به آن‌ها تگ می‌گویند. در بم و نرماشیر به آن‌ها لتی می‌گویند.
دم باز: خرمایی که نیمی از آن رسیده و حالت رطبی داشته و نیمه بالایی به حالت خارک یا نارس باشد
خرما در ایران
خرمای پیارم
مصرف سرانه خرما در ایران ۷ کیلوگرم است که میانگینی از مصرف سرانه ۲۵ کیلوگرمی استان‌های جنوبی و ۱ کیلوگرمی سایر استان‌ها می‌باشد. در ایران به‌طور سالانه، ۱ میلیون تن خرما تولید می‌شود که عمده مصرف داخلی آن در ماه رمضان صورت می‌گیرد. از میان محصول خرمای هر سال ایران، ۱۰ درصد برای صادرات به کشورهای دیگر اختصاص می‌یابد، ۵۰ درصد به مصرف داخلی می‌رسد و ۴۰ درصد هم در مراحل مختلف برداشت محصول، ضایع‌شده و از بین می‌روند.
ارقام خرمای ایران
ارقام بومی خرما در بلوچستان ایران: خرمای مضافتی، ربی، شکری، حلیله، آبروگن، کلگی، چربان، حاشه‌ای، جوانداک، اشکنجک، پپو، دسکی، وردیوار، برنی، کلوت، ملسی، کروچ،
ارقام بومی خرما در استان فارس : عمده اقلام خرامای فارس شاهانی , زاهدی ( قصب ) , کبکاب می‌باشد و سایر ارقام دیگر پیارم , خاصوئی , استعمران , برحی , دیری , گنتار , مجول , پنجه عروس , هلیله
ارقام بومی خرمای بوشهر: قسب (زاهدی)، کبکاب، حاج باقری، برهی، بریمی، صمرون، شکر، سیسی، حلو، سروری، زندنی، خشن خار، استک سرخو، مرسو، خاصویی، جمادی، بیرمی، تی رس، شهابی، لش، کندی، خنیزی، سمیلی، خضروی، گنتار، پنبه، شیخ عالی، زامردو، ده دارب، اهرمی، خاویزی، خاور، مکتی، شاخونی، مصلی، جوزی، غصاب و ردستی
ارقام خرمای هرمزگان: خرمای پیارم، مرداسنگ، هلیلی، مضافتی، خاصویی، خنیزی، شاهانی، کریته، زرک و کلک سرخ.
ارقام بومی خرما در غرب خوزستان: لیلوئی، برحی (گرد و ریز و با و شیرینی کمتری نسبت به ارقام دیگر)، زاهدی، دیری، اشکر و بریم، حلاوی، بلیانی، سویدانی، هداک، شکر، بنت السب، دگل زرد، خضراوی، استعمران (سعمرون)، بوبکی، چبچاب، مشتوم، جهرمی، عموبحری، دگل سرخ، فرسی، هدل، خصاب، حمراوی، حساوی، اسحاق، جوزی و گنتار، کبکاب (بسیار شیرین و ظاهری شیشه‌ای دارد).
ارقام بومی خرما در کرمان:
(در بم و نرماشیر) مضافتی، کروت، قندشکن (سنگ‌شکن)، ربی، خریک، هلیله‌ای
(در جیرفت): خرمای مضافتی عالی مهتری، شکری (این دو از زودرس‌ترین گونه‌های خرما هستند که بیشتر مصرف محلی دارند)، کلوته (کلیته)، مرداسنگ (تنها خرمای طبع سرد دنیا)، هلیلی، خنیزی، روغنی، شاهانی، زاهدی، خضراوی، ربی، نگار (میوه‌هایی بسیار کشیده دارد)، گاردیال، قربانی، آجیلی
ارقام بومی خرما در غرب کرمانشاه (قصر شیرین): زاهدی، ارزق، خضراوی، جعفری و اشرسی
ارقام بومی خرما در ایلام: خضراوی، زاهدی، اشرسی و زیدی
ارزش غذایی
ارزش غذایی خرما در ۱۰۰ گرم
کالری خرما: ۲۸۲
کل چربی: ۰٫۴ گرم
چربی اشباع: ۰ گرم
چربی چند غیر اشباع (چربی ترانس): ۰ گرم
چربی تک غیر اشباع (چربی ترانس): ۰ گرم
کلسترول: ۰ میلی‌گرم
سدیم: ۲ میلی‌گرم
پتاسیم: ۶۵۶ میلی‌گرم
کل کربوهیدرات: ۷۵ گرم
فیبر غذایی: ۸ گرم
قند: ۶۳ گرم
پروتئین: ۲٫۵ گرم
ویتامین آ: ۰٪
کلسیم: ۳٪
ویتامین دی: ۰٪
ویتامین ب۱۲: ۰٪
ویتامین ث: ۰٪
آهن: ۵٪
ویتامین ب۶: ۱۰٪
منیزیم: ۱۰٪
ارزش غذایی خرما در یک عدد (۷٫۱ گرم)
کالری خرما: ۲۰
کل چربی: ۰ گرم
چربی اشباع: ۰ گرم
چربی چند غیر اشباع (چربی ترانس): ۰ گرم
چربی تک غیر اشباع (چربی ترانس): ۰ گرم
کلسترول: ۰ میلی‌گرم
سدیم: ۰٫۱ میلی‌گرم
پتاسیم: ۴۶٫۶ میلی‌گرم
کل کربوهیدرات: ۵ گرم
فیبر غذایی: ۰٫۶ گرم
قند: ۴٫۵ گرم
پروتئین: ۰٫۲ گرم
ویتامین آ: ۰٪
کلسیم: ۰٪
ویتامین دی: ۰٪
ویتامین ب۱۲: ۰٪
ویتامین ث: ۰٪
آهن: ۰٪
ویتامین ب۶: ۰٪
منیزیم: ۰٪