یحیی بن زید

گنبدکاووس
یحیی بن زید بن علی بن حسین علیهم السلام نوه بلافصل امام زین العابدین علیه السلام و یکی از چهار پسر زید بن علی و بزرگترین آنها از همسر اول زید بن علی است که نسب شریفش با سه واسطه هم پدری و هم مادری به امیرالمومنین علی علیه السلام می‌رسد. بنا به نقل مشهور وی در سال ۱۰۷ هجری قمری در محله بنی‌هاشم شهر مکه به دنیا آمد.مادرش ریطه دختر ابوهاشم عبدالله بن محمد حنفیه است. یحیی بن زید در سال ۱۲۵ هجری قمری کشته شد. مقبره وی در شهر گنبدکاووس در جوار شهر قدیمی جرجان در استان گلستان ایران قرار دارد.
زندگی‌نامه
یحیی بن زید در قیام و خروج پدرش زید بن علی در مقابل هشام خلیفه حکومت اموی حضور داشته و پس از کشته شدن پدرش در سال ۱۲۱ در کوفه و دفن او، اصحاب و یاران زید متفرق شدند و فقط ده نفر از آنان باقی ماندند، یحیی که وضع را اینگونه مشاهده نمود شبانه از کوفه به نینوا و از آنجا به مدائن رفت و چون حاکم عراق در تعقیب او بودند از مدائن به ری و از ری به سرخس رفت.
پس از مدتی از سرخس به جانب بلخ شتافت و در آنجا بماند تا هشام از دنیا رفت و ولید خلیفه شد. یوسف بن عمر ثقفی حاکم عراق برای نصر بن سیار استاندار خراسان نوشت تا یحیی را دستگیر نماید. نصر نیز یحیی و یارانش را دستگیر نموده و در غل و زنجیر محبوس ساخته و گزارش آنرا برای یوسف بن عمر نوشت. یوسف نیز شرح حال را برای ولید خلیفه اموی نگاشت، ولی ولید دستور آزادی یحیی و یارانش را داد و پس از آزادی یحیی به سرخس و سپس به بیهق رفت و با هفتاد نفر به جنگ عمرو بن زراره حاکم ابرشهر و ده هزار لشکر او شتافت و در پایان عمرو بن زراره را کشت و بر لشکر او پیروز شد و از آنجا عازم جرجان شد.گنبدکاووس
سیمای یحیی
یحیی موهای بلند، ریش‌های زیبا و قامتی رشید داشت. در شجاعت، قوت قلب و مبارزه با پهلوانان مانند پدرش زید بود.
مذهب یحیی
گنبدکاووس
در رابطه با مذهب یحیی اختلاف است بعضی وی را امامی مذهب و بعضی نیز وی را زیدی مذهب می‌دانند. مامقانی وی را امامی دانسته و علامه امینی درباره وی می‌گوید:
«شیعیان درباره یحیی کلمه تندی نگفته‌اند چه رسد به بدگویی، وی معترف به امامت امام صادق(ع) بود، امام در شهادتش گریه گرد و بر او رحمت فرستاد.»
اما آیه الله خویی وی را تابع امام صادق(ع) ندانسته و در کار خود مستقل می‌داند.
در حدیثی که وی از پدرش زید نقل می‌کند، زید به ائمه دوازده گانه اعتراف می‌کند و می‌گوید چهار نفر از آنها از گذشتگان و هشت نفر آنان از آیندگانند.
ملاقات با متوکل بن هارون
پس از شهادت زید بن علی هنگامی که یحیی عازم خراسان بود با شخصی به نام متوکل بن هارون برخورد می‌کند. از آنجا که متوکل از سفر حج برمی‌گشته یحیی از اوضاع مدینه و عموزادگان خود از وی جویا می‌شود. همچنین نظر امام صادق علیه‌السلام در مورد خود و پدرش را از متوکل می‌پرسد، در پایان نسخه‌ای از صحیفه سجادیه که در اختیار داشته به متوکل می‌دهد تا به مدینه برساند.
گفتگوی یحیی با متوکل از آنجا اهمیت دارد که هم قائلین به امامی بودن یحیی۱۲و هم مخالفان۱۳وی به این گفتگو استناد می‌کنند.
شهادت یحیی
گنبدکاووس
گنبدکاووس
نصر بن سیار حاکم خراسان لشکری را به دفع او روانه جرجان کرد که جنگ درگرفت. یحیی سه روز و سه شب با ایشان جنگ کرد تا همه یارانش کشته شدند و در پایان کار تیری بر پیشانی او رسید و کشته شد. سپاهیان نصر سر یحیی را جدا نموده و برای ولید فرستادند و بدن او را برهنه بر دروازه شهر جرجان آویختند و پیوسته بدن او بر دار بود تا حکومت اموی متزلزل و بنی عباس قدرت یافتند.
بقعه‌های منسوب:
میامی مشهد: این بقعه متبرکه در جاده مشهد-سرخس به فاصله ۵۵ کیلومتری از شهر مشهد بر فراز بلندی قرار گرفته و یک کیلومتر با روستای میامی فاصله دارد. اما از کتیبه موجود در بقعه به دست می‌آید که این متعلق به یحیی بن حسین (ذوالدمعه) بن زید یعنی برادرزاده یحیی بن زید است.
کلیدر نیشابور: این بقعه به یحیی بن محمد از نوادگان امام سجاد(ع) تعلق دارد که اخیر به یحیی بن زید منسوب شده‌است.
سبزوار: از آنجا که زمانی یحیی بن زید در سبزوار مخفی بوده این بنا به وی منسوب شده‌است.
ورامین: ابن بقعه نیز به یحیی بن زید منسوب است، شاید علت آن مسافرت یحیی به ری باشد.
بقعه‌های دیگری نیز در سمنان، همدان و… به یحیی بن زید منسوب است که صحت نداشته و تشابه اسمی باعث این اشتباه شده‌است.
زائرین شهید جرجان
علمای زیادی به زیارت حضرت یحیی بن زید علیه السلام در شهرگنبدکاووس مشرف شده‌اند و مردم را به زیارت آن حضرت در این شهر توصیه می‌کردند از جمله:
حضرت آیت الله العظمی سید سجاد علوی گرگانی پدر آیت الله العظمی سید محمدعلی علوی گرگانی
حضرت آیت الله العظمی محمدتقی بهجت فومنی
حضرت آیت الله العظمی محمد کوهستانی بهشهری
حضرت آیت الله علامهشیخ ابوالحسن ایازی
و…..
آثار قیام یحیی
پس از قتل یحیی زید دوستداران اهل بیت(ع) در خراسان به تحرک در آمدند و روز به روز این حرکت سریعتر شد و آنان ستم‌های بنی‌امیه و ظلم‌هایی که بر اهل بیت پیامبر(ص) شده بود را برای مردم نقل می‌کردند، تا اینکه شخصی نماند الا اینکه این خبر درمحل وی منتشر شد.ابومسلم بر همین موج سوار شده و بنی امیه را ریشه کن نمود. مردم ری نیز از شهادت یحیی متاثر شده و از نهری به نام سورین استفاده نمی‌کردند چراکه معتقد بودند شمشیری که با آن یحیی به شهادت رسیده در این نهر شسته شده است.
قیام ابومسلم
ابومسلم خراسانی قاتل یحیی و همه کسانی که در قتل او شرکت داشتند به قتل رساند و بدن یحیی را از دار پائین آورده، غسل داد، کفن نموده، برآن نماز خواند و در همان‌جا او را دفن نمود و تا یک هفته عزای یحیی را به پا نمودند و در آن سال هر کودکی که در خراسان متولد شد نامش را یحیی گذاردند و کشته‌شدن یحیی در سال ۱۲۵ هجری واقع شد.