ساکورا

ساکورا نامی است که مردم ژاپن، درخت گیلاس را به آن می‌خوانند. همچنین به شکوفه درخت گیلاس نیز به‌اختصار ساکورا گفته می‌شود. در طبیعت، ساکوراها هم به صورت خودرو و هم به صورت پرورشی وجود دارند. بیشتر گونه‌های درختان ساکورای پرورشی را ساکوراهای زینتی تشکیل می‌دهند. ساکوراهای زینتی از نظر زیبایی گل کیفیت بالایی دارند اما شکوفه‌ها معمولا تبدیل به گیلاس نمی‌شوند یا در صورت تبدیل‌شدن، کیفیت لازم را برای عرضه به بازار ندارند. به غیر از کاشت این درخت جهت لذت بردن از زیبایی آن، از زمان‌های بسیار کهن تا کنون، علاوه بر میوه، از گل و برگ ساکورا نیز به‌عنوان ماده غذایی استفاده می‌شود. عمر درختان خودروی ساکورا بسیار طولانی‌است. عمر تک درختی به نام جیندای-زاکورا در استان یاماناشی در حدود ۲۰۰۰ سال برآورد شده‌است. ژاپنی‌ها از دیرباز به شکوفه گیلاس و تماشای آن اهمیت خاصی می‌دادند و آن را گل سرسبد تمامی گل‌ها می‌دانند. به‌طور سنتی شکوفه ساکورا گل ملی کشور ژاپن به‌شمار می‌آید و در شعر و ادبیات این کشور جایگاه خاصی دارد. ژاپن از نظر تعداد و تنوع درخت‌های گیلاس غنی‌ترین کشور دنیاست. امروزه در این کشور مجموع تعداد گونه، رقم و نژادهای ساکورا به حدود ۶۰۰ نوع رسیده‌است.
واژه‌شناسی
درباره ریشه واژه ساکورا چند نظریه وجود دارد. بر طبق نظر برخی از پژوهشگران، نام این نوع درختان در ابتدا هانا نو ساکو کی به معنی «درختی که گل از آن شکفته می‌شود» بوده‌است. بعد این نام تبدیل شده‌است به ساکو که معنای آن «شکفته شدن» است. سپس به آن پسوند را به معنی «مجموع» و «گروه» افزوده شده‌است، به‌طوری‌که روی هم واژه ساکورا معنی «درختان شکوفا» می‌دهد.
تعریف ساکورا
سرده پرونوس به ۶ زیرسرده تقسیم می‌شوند و گیلاس یکی از این زیرسرده‌های شش‌گانه‌است. متخصصان گیاه‌شناسی ژاپن سرده پرونوس را ساکورا می‌نامند اما عموم مردم ژاپن تنها زیرسرده گیلاس و شاخه‌های منشعب از آن را به عنوان ساکورا می‌شناسند.
در زبان انگلیسی تنها به شاخه‌ای از درختان گیلاس به نام درخت گیلاس ژاپنی ساکورا گفته می‌شود.
خصوصیات
درخت
منشا اصلی ساکورا هیمالیا دانسته می‌شود. ساکورا از نوع درختان برگریز است. انواع خودرو درختان ساکورا بیشتر در کشورهای شرق آسیا مانند چین، کره، هیمالیا و ژاپن انتشار دارد. ساکورا در نواحی خشک به‌خوبی رشد نمی‌کند. برخی از انواع درختان ساکورا مانند چوجی-زاکورا و مامه-زاکورا کم‌ارتفاع هستند و بلندی آن‌ها بین ۲ تا ۵ متر است. ارتفاع درختان یاما-زاکورا و ادوهیگان بین ۱۰ تا ۲۰ متر است و جزو درختان بلند به‌شمار می‌آیند. در عموم درختان ساکورا شاخه‌ها به طرف پهلوها پهن می‌شوند و درخت شکل کروی دارد. در برخی از انواع دیگر مانند شیداره-زاکورا رشد شاخه‌ها به طرف پایین است یا برعکس در برخی از انواع نادر مانند آمانوگاوا تمامی شاخه‌های اصلی و فرعی و حتی گل آن راست به سوی بالا جهت دارند و به صورت افقی پخش نمی‌شوند. پوست درخت در انواع یاما-زاکورا به رنگ ارغوانی تیره‌است و در آن چاک‌خوردگی‌های افقی دیده می‌شود. در انواع ادوهیگان رنگ پوست خاکستری روشن است و شیارهای آن جهت عمودی دارند. چوب درختان یاما-زاکورا از نظر زیبایی رنگ و استحکام بسیار مرغوب است و در مبلمان منزل، ساختمان‌سازی، نجاری، ساخت لوازم موسیقی و غیره به کار می‌رود و از ارقام محبوب و باارزش چوب به‌شمار می‌آید. عمر درختان خودروی ساکورا بسیار دراز است. ادوهیگان بیشترین طول عمر درختان ساکورا را دارد و اکثر درختان ساکورایی که بیش از ۵۰۰ سال عمر دارند از این گروه هستند. شناخته‌شده‌ترین نوع درخت ساکورای پرورشی سومی-یوشینو است که ۸۰ درصد درختان ساکورا در ژاپن را دربر می‌گیرد. طول عمر این درخت بطور متوسط در حدود ۶۰ سال است. از قدیم یک ضرب‌المثل ژاپنی وجود دارد که می‌گوید «هرس درخت ساکورا احمقانه‌است، همان‌طور که هرس نکردن درخت آلو احمقانه‌است.» هرس کردن، بریدن و زخم کردن شاخه‌های درخت ساکورا ممکن است باعث خشکیدن درخت شود اما با این وجود در برخی از موارد مانند بیماری، خشک شدن، به‌هم جوش خوردن شاخه و چند مورد دیگر هرس کردن درخت لازم است و باید انجام شود.
گل
alt=اجزای یک گل ساکورا.
گل را می‌توان جوانه‌ای تصور کرد که برای تولیدمثل گیاه مادر تغییر شکل یافته‌است. به‌طور کلی یک شکوفه ساکورا دارای ۴ قسمت است:
کاسبرگ‌ها: تمامی شکوفه‌های گیلاس دارای ۵ کاسبرگ هستند.
گلبرگ‌ها: همه شکوفه‌های گیلاس خودرو دارای ۵ گلبرگ هستند. در ساکوراهای باغی تعداد گلبرگ‌ها بسیار متفاوت است و به ۳۰۰ عدد هم می‌رسد. آن‌ها با رنگ‌های جذاب خود حشرات را جلب می‌کنند. حشرات باعث حمل گرده می‌شوند و بدین ترتیب در عمل گرده‌افشانی یا انتقال گرده از پرچم به کلاله نقش مهمی را ایفا می‌کنند.
پرچم‌ها: اندام‌های نر گل هستند. هر پرچم از یک بساک یا قسمت حامل گرده و یک میله یا پایه تشکیل می‌گردد. غالبا گرده‌های آزادشده به وسیله بساک با بزرگ‌نمایی به صورت کره‌های زرد بسیار کوچک به نظر می‌رسند. گرده معمولا توسط حشرات یا باد به کلاله حمل می‌گردد. یک شکوفه ساکورا دارای ۳۰ تا ۴۰ پرچم است.
مادگی: از یک تخمدان قاعده‌ای، یک خامه میانی، و یک کلاله انتهایی تشکیل می‌شود. تخمدان محتوی تخمک‌هاست که توسط پوشش احاطه شده‌است و بعد از لقاح به صورت بذر رشد می‌یابد. کلاله یک جمع‌آوری‌کننده گرده است و خامه در زیر آن گذرگاهی است که گرده را به سمت تخمک هدایت می‌کند. مادگی اندامی ماده‌است. یک شکوفه ساکورا تنها یک مادگی دارد.
نوع گل‌آذین در ساکورا بیشتر به دو صورت گل‌آذین چتری و گل‌آذین دیهیم است و گل‌آذین خوشه‌ای تنها در گونه می‌یاما-زاکورا دیده می‌شود.
برگ
از خصوصیات مهم برگ گیلاس شیرین وجود دو برجستگی سرخ‌رنگ بر روی دمبرگ آن است.
در انواع ساکوراهای زود شکوفا در بهار، مانند کان-زاکورا، برگ دیرتر از گل‌ها سبز می‌شود. در انواع یاما-زاکورا گل و برگ به‌طور هم‌زمان در بهار شروع به رشد می‌کنند. برخی از انواع ساکورا برگ‌ها، حاشیه برگ به صورت دندانه‌دار ساده و در برخی هر دندانه، دارای چند دندانه کوچک‌تر است. برگ در انواع مختلف ممکن است دارای ویژگی‌هایی باشد که در انواع دیگر دیده نمی‌شود؛ به‌طور مثال انواع گیلاس شیرین دارای دو برجستگی قرمز رنگ بر روی دمبرگ هستند که از ویژگی‌های برگ آن به‌شمار می‌رود. در صورتی که برگ تازه سبز شده باشد، مزه عصاره آن شیرین است.
برگ‌های ساکورا برحسب نوع درخت ممکن است کرک‌دار یا بدون کرک باشند. گونه‌های ده‌گانه ساکورا از نظر داشتن کرک به سه گروه تقسیم می‌شوند،
کرکدار:ادوهیگان، چوجی-زاکورا و می‌یاما-زاکورا
بدون کرک: یاما-زاکورا، اویاما-زاکورا، گیلاس اوشیما و کانهی-زاکورا.
دارای هر دو حالت برگ کرک دار و بدون کرک: کاسومی-زاکورا، تاکانه-زاکورا و مامه-زاکورا
زمان‌بندی شکفتن ساکورا
از زمان‌های کهن اصطلاح «غنچه ۷ روز، شکوفایی ۷ روز، پرپر شدن ۷ روز، ساکورا ۲۰ روز» در مورد مدت مراحل زندگی ساکورا، در بین مردم رایج بوده‌است. هر چند این اصطلاح بطورکلی صحیح است اما در واقع طول عمر ساکورا برحسب سال و منطقه فرق دارد. طولانی‌ترین مدت شکوفایی ساکورا که تا بحال به ثبت رسیده‌است، در سال ۱۹۶۶، در توکیو و به مدت ۱۶ روز بوده‌است. بطور میانگین از زمان باز شدن اولین گل تا پرپر شدن آخرین گل یک درخت، ۱۶ روز طول می‌کشد.
زمان شکفتن شکوفه‌های ساکورا بر حسب مکان و نوع درخت با یکدیگر تفاوت دارند. بعضی از انواع ساکورا مانند هیمالیا-زاکورا، فویو-زاکورا (ساکورای زمستان)، شیکی-زاکورا (ساکورای چهارفصل) و جوگاتسو-زاکورا (ساکورای اکتبر) در سال دو بار شکوفا می‌شوند.
سال / نام شهر
کاگوشیما (جنوب جزیره کیوشو)
کوچی
هاچیجوجیما
توکیو
اوتسونومیا
سندای
ساپورو (مرکز استان هوکایدو)
۱۹۵۹ تا ۱۹۷۸
۷ فروردین
۵ فروردین
۱۴ فروردین
۱۰ فروردین
۱۶ فروردین
۲۳ فروردین
۱۵ اردیبهشت
۱۹۷۸ تا ۲۰۰۸
۷ فروردین
۱ فروردین
۱۱ فروردین
۴ فروردین
۱۰ فروردین
۱۹ فروردین
۱۲ اردیبهشت
اختلاف برحسب روز
۰
−۴
−۳
−۶
−۶
−۴
−۳
در جدول بالا میانگین زمان شکفتن ساکورا در دو دوره زمانی مختلف به ترتیب از جنوب تا شمال نشان داده شده‌است. زودتر شکفته شدن شکوفه‌ها در طی سال‌های اخیر نشان از گرم‌شدن دمای کره زمین دارد.
تیره‌شناسی
در آرایه‌شناسی آلفا به زبان ژاپنی، ۴ آرایه مختلف ساکورا نام دارد.
گیلاس خوراکی، می‌یاما-زاکورا، آلبالوی چینی، یاما-زاکورا، ادوهیگان، مامه-زاکورا، چوجی-زاکورا و کانهی-زاکورا ۸ زیربخشه ساکورا هستند.
تعداد گونه‌های ساکورا در ژاپن، ۱۰ گونه‌است.