وام‌واژه‌های ترکی در فارسی

زبان ترکی در چند مرحله بر زبان فارسی تاثیر گذاشته‌است. نخستین تاثیر زبان ترکی بر پارسی، در زمان حضور سربازان ترک در ارتش سامانیان روی داد. پس از آن در زمان فرمانروایی غزنویان، سلجوقیان و پس از حمله مغول، تعداد بیشتری وام‌واژه ترکی به زبان فارسی راه یافت؛ اما بیشترین راه‌یابی واژه‌های ترکی به زبان پارسی در زمان فروانروایی صفویان و قاجار بر ایران بود.
وام‌واژه‌های ترکی معمول در فارسی کنونی
آبجی (معین) از آغا + باجی = لفظی محترمانه در خطاب به بانوان؛ باجی= خواهر
بابک آذری؛ فقط در ترکی عاریتی آنهم در بخشهایی از ترکزبانان مرکزی ایران رایج است، در ترکی شرق دریای مازندران: گاردیش، در ترکی آناتولی: کاردش، پس در ترکی اصیلتر رایج نیست، در فارسی: آبجی و آجی رایج است اما در ترکی فلات ایران «آبجی» رایج نیست و فقط «باجی» مستعمل است، دوم اینکه در ترکی شرق دریا ابدا واژه و فعلی هم آوا و متعیر آوایی مشهود نیست اما در فارسی با تغایر آوایی بیشتری یافت می‌شود، پس ایرانی بودن واژه محتملترست.
اتراق: توقف چند روزه در سفر (معین)-چندی ماندن، لنگر انداختن، فرود آمدن
اجاق/ اجق (کاشغری) اوجاق (معین): آتشدان، بریجن، بریزن brēzan پهلوی (مکنزی)
آچار (معین): وسیله گشودن / کلید از مصدر آچماق=باز کردن
آچمز (معین): اصطلاحی در شطرنج از مصدر آچماق/ مهره‌ای در شطرنج که اگر آن را حرکت دهند، شاه کیش می‌شود.
اردک: مرغابی
آذوقه/ آذوقه (معین) (نجفی)، (کاشغری): توشه
آلاچیق الچوق (صفا) آلاجق آلاچق آلاجو (معین)
آلاخون از آلاخان، آلامان (معین)
الاغ (معین) الاق: ستور/ پیک (صفا) قاصد/ پیک/ اسب پیک (کاشغری)
آماج امج (کاشغری) آماج آماچ (معین) نشانه
باتلاق (نجفی): مرداب
باشی (معین) پسوند بعضی از شغلها به معنی سر؛ مانند آشپزباشی= سرآشپز
بیرق (معین): پرچم، درفش، علم
تسمه تاسمه (معین): دوال. در پارسی میانه هم dawāl (فرهنگ پهلوی - مکنزی)
توشک: برخوابه
تغار (معین): چیزی که در آن گندم و جز آن بریزند/ جوال (کاشغری) - فقط در معنای خرجین ترکی است.
توتون/ تتن: دود (معین) در ترکی دود را دومان می‌گویند.
جار (معین)
جلو از جیلاو (معین و دهخدا): پیش. در پارسی میانه: frāz (پهلوی - مکنزی)
در هیچ زبان آلتاییکی مشابه آوایی با ترکی در مورد «جلو» یافت نشد، در ترکی مستعمل نیست، در فارسی: جلو، پشتو: جبهی، عربی: جبهه، صربی، مقدونی، اسلاوی، لهستانی، اوکراینی: چلو و چلوتو، پس در بسیاری از زبانهای هندواروپایی موجودست، نمی‌تواند آلتایی باشد، ایرانی بودن واژه محتملترست.
چاق چاغ (معین): فربه و سالم در پارسی میانه هم frabīh (فرهنگ پهلوی - مکنزی) در ترکی چاق بمعنی زمان است نه فربه
(بابک آذری) ترکی نیست، در ترکی اصیلتر (شرق دریای مازندران): سمیز و سیمیزدیک، در ترکی غرب دریای مازندران یعنی شمال غرب ایران، آران، آناتولی: شیشمن، واژه «چاق» در زبان ترکی نه در شرق و نه در غرب یافت نمی‌شود، نه بصورت نام و نه فعل، مگر در مصادری همچون: ۱. چوقادمک؛ به معنی درآوردن یا در ۲. چاقادمک به معنی صدا زدن و فراخواندن، در هیچ کجا معنی فربه بودن مسترد نیست، پس در ترکی حضور ندارد در فارسی، برخی لهجه‌های مادی، جنوب ایران، پشتو (چاغو) و…، مستعملست، ایرانی بودن واژه محتملترست.
چپق (معین)
چریک: پارتیزان
چکمه (معین): موزه. در پارسی میانه mōzag (فرهنگ پهلوی - مکنزی)
چلاق/ چولاق (معین) چلق: شل، بریده‌دست، تباه‌دست (کاشغری)
چماق/ چوماق (معین) چمق: عصا (کاشغری) در فارسی چوبدست
چمباتمه چونقاتیمه (معین)
چقری: به معنی عمیق در فارسی‌دری و فارسی‌تاجیکی کاربرد دارد
چی: پسوند نسبت و اتصاف (معین) مانند تماشاچی/ درشکه‌چی در فارسی پسوند گر است مانند تماشاگر
دلمه
دوقلو (معین) (نجفی) فارسی+ترکی، دو زاد
سنجاق (معین)
سنجاقک ترکی + فارسی (معین)
سورتمه (معین) از مصدر سوروتمک = روی زمین کشیدن
شیشلیک (معین) شیش= سیخ کباب- سیخی (کاشغری)
قابلمه در فارسی دیگچه
قاپ: استخوان شتالنگ که برای قمار و بازی به کار می‌رود. (معین) در طبری کاب و در عربی هم کعب است. شاید در اصل پارسی باشد.
در اثبات فارسی بودن آن همین بس که در اوستا حضور گاپ، یا گاب همسنگ جزء در قرآن برای منظور دادن به چهار چوبی برای بخش‌بندی کتاب، موجودست. دوم اینکه روند تغییر آوا از گاپ به قاب را می‌توان چنین بالا رفت، گاپ-گاب-کاب-کعب و قاب
قاچاق و قاچاقچی (معین) از قاچماک به معنی دویدن یا گریختن می‌آید.
قایق (معین) قیغق (کاشغری)-کرجی، بلم
قبرغه:استخوان پهلو، دنده. فقط در فارسی افغانستان رایج است.
قرقی (معین)-باز
قرمه قاورمه (معین) از مصدر قووورماق= در روغن سرخ کردن در فارسی خورش سبزی
قره قوروت (معین) کشک سیاه
قره‌نی ترکی + فارسی (معین) سیاه نی
قشون (معین) لشکر
قلچماق :فارسی گردنکلفت، تنومند
قنداق تفنگ و بچه (معین) - قنداق تفنگ شاید عربی شده «کندگ/کنده» باشد.
قوچ قچ (معین) (کاشغری) گوسفند نر
قورباغه (معین) غورباغه (نجفی): غوک. در پارسی میانه هم wak (فرهنگ پهلوی - مکنزی)
قوروت/ قروت
قوش (معین) قش: شاهین (کاشغری) پرنده ترکی
قوطی (معین) دبه
قول‌آچ: به معنی انداختن و رها کردن چیزی. در فارسی افغانستان کاربرد دارد.
قیچی (معین) لا - کازرد - برک
قیماق: به معنی خامه در فارسی دری کاربرد دارد. فقط در فارسی افغانستان رایج است.
کاکوتی از ترکی ککلیک اوتی (معین) بی‌کاربرد
کرنش: تعظیم (معین) معادل نماز بردن پهلوی (مکنزی) خاکساری
بطور کلی نام مصادری که با «ش» تمام شوند ایرانی هستند، از بنگلادش، سریلانکا، هند، پنجاب، سند، پاکستان، اپگان، تاجیکستان تا ایران و کردستان پسوند «ش» نام مصدر ایجاد می‌کند و در اروپا نیز واژه‌ای مانند «نیشن»tion, مصدر سازست، در ترکی تشابه واژه و آوا، مصرف در زبان مزبور یافت نشد، پس نمی‌تواند ترکی باشد.
کشیک (معین) پاسبان
کماج کمج (کاشغری) نان زغالی
کوچ: تغییر مکان زندگی
گلنگدن: قسمتی از تفنگ (معین). در پارسی: روآیک. (در انگلیسی breech block)
یاتاقان (معین) خوابنده
یاغی: سرکش/ دشمن (معین) یغی (کاشغری)
یغما (معین) (صفا) (کاشغری)-تاراج
یقه/ یخه (معین) (نجفی) یقا (کاشغری) فارسی گریبان
یورتمه (معین) چهارگامه
یونجه (معین) یرنچا/ یرنچغا (کاشغری): در پارسی «اسپست»
ییلاق (معین) ییلاغ (کاشغری) تابستانی - سردسیر
باتلاق: از باتماق ترکی به معنای فرورفتن در فارسی لجن زار
قاشق: از قاشیماق به معنای خراشیدن (در فارسی کپچه)
مصدر خاشیماخ یا قاشیماق ثابقه مصرف در کفه‌ای جهت برداشتن ندارد، دوم آنکه اگر در فرمول ترکی بخواهیم از خاشیماق نام مصدر بسازیم باید بگوییم؛ خاشیلوق نه خاشوق یا قاشوق! و اگر تغییر آوا از خاشیلوق به قاشق را بپذیریم مثال نقضی وجود دارد؛ این واژه در ترکی شرق دریای مازندران که ترکی اصلی‌تری حضور دارد «کاشیک» نام دارد، به دلیل اینکه در ترکی اصیل از «ب» و «پ» برای مصدر سازی استفاده می‌شود و نه از «ماق» یا «ماخ» که بخواهیم قبول کنیم که کاشیک یا قاشق از قاشیماق است، بلکه در شرق دریا باید بگوییم: قاشیپ یا قاشیب نه قاشیمق یا خاشیماق. پس حضور کاشیک در ترکی شرق مبین این است که این واژه در شرق ایران حضور داشته و در پشتو نیز کاشوغه تلفظ می‌شود، شاید متعلق به شهر سوخته باشد، باید بررسی شود، اما ترکی بودن آن به دلیل وجود واژه در شرق و عدم تناسب با فرمول ترکی و نیز عدم ثابقه کابرد مصدر قاشیماق و همچنین کشف قدیمی‌ترین قاشقهای باستان در ایران و تمدنهای غیر ایرانی به جز آلتای، نمی‌تواند ترکی باشد. ضمنا واژگان «ماق، ماخ، مک» که در ترکی جهت مصدر سازی استفاده می‌شوند نیز ایرانی هستند، مانند: نوشمک: نوشیدنی، خوشمک: خوش و خرم، یخمک، دوشمک و غیره
یورش: حمله، هجوم
ناوام‌واژه‌های غیر ترکی به نام ترکی
بشقاب: پشقاب در افغانستان پیشکاپ از دو جزء پیش و قاب (از سکایی kaba، سغدی kapç ،kapçē، kapçīk تشکیل شده.
قاب: ظرف (برخی به کالبد و کاب و کالب‌پاد ربط داده‌اند و کاب هم وجود دارد ) هر چند خود «قاب» به واژه‌های مختلف ربط داده شده.
خان به معنی رئیس. امیر. بزرگ. در دهقان واما خان به معنی خانه فارسی است. (معین)
خانم (از خان مثل مردم از مرد)
وام‌واژه‌های مشکوک
برخی منابع ترکی این واژه‌ها را نیز ترکی گمان برده‌اند:
اتاق/ اتاق (نجفی) (معین)- از وثاق عربی گرفته شده (دهخدا) یا از اوتاک سغدی که به معنی جا و مکان است.
جلگه از چول= دشت/ صحرا
چو (شایعه)
چیت: پارچه چینی منقش (کاشغری) چهیت، هندی: پارچه نخی نازک و گلدار در رنگهای مختلف (معین)
دبوس از تپوز (معین): گرز
سان (در ترکیب سان دیدن): شماره (لغات‌الترک)
سکو: سکو/ دکان (کاشغری)
فنر احتمالا تلفظی است از واژه آلمانی فنر (feder)
قاطر قتر (کاشغری) از مصدر قاتشماق= درآمیختن
کلاش/ قلاش: زیرک، حیله گر، مردم بی‌نام و ننگ و لوند و بی‌چیز و مفلس، می‌خواره و باده‌پرست و خراباتی و مقیم در میکده
وام‌واژه‌های ترکی در لهجه گفتاری تهرانی
بیشتر این واژه‌ها از زمان فرمانروایی قاجارها در ایران و به ویژه در لهجه تهرانی راه یافته است و در فارسی دری افغانستان و تاجیکستان ناآشناست.
اغور اغر اوغور (معین) بخت/ دولت/ وقت / خیر/ برکت
ال و بل از اله و بله: چنین و چنان
ایز: رد پا (معین)
آیزنه، یزنه: شوهر خواهر (معین)
باجناغ باجناغ / همریش (معین)
بزک/ بزاک: نقش و نگار/ آرایش (لغات‌الترک) (در اصلیت واژه شک هست).
بقچه بوغچه (معین) بوغ: جامه‌دان/ بسته (کاشغری)
بنچاق (معین): در اصل از بنچک (بن+چک) فارسی.
بی‌بی (معین) عمه
پاتوق پاتوق پا فارسی+ توغ ترکی (فارسی:پاخور)
تپق
تخماق (معین) تقیمق: جامه کوب گازران (کاشغری)
جیک و بوک: جزئیات از چک پوک، در اصل به معنای حالت قرار گرفتن قاپ بر پشت در قمار (کاشغری)
چاپیدن ترکی+ فارسی (معین)
چاخان (معین)
چاقالو ترکی + فارسی (معین)
داداش (معین)
داغان از مصدر داغلماق = فروریختن
دگنک: چماق (معین)
دنج:خلوت و آرام (دهخدا)
دوز (بازی) از مصدر دوزماق به معنی چیدن اشیائی بر روی زمین یا چیزی مسطح
دیرک تراک تراکو (کاشغری)
دیشلمه (معین)
دیلاق از دایلاق: بی‌قواره (معین)
ساج: تابه نان‌پزی (معین) تابه (کاشغری)
ساقدوش (معین)
سپور (معین) رفتگر از مصدر سوپورماق= جارو کردن
سرتق: مصر/ لجوج
سقز/ سغز: (در اصل) چسبناک (کاشغری)
سقلمه سقرمه سغلمه: ضربه با مشت در حالی که انگشت شست از میان انگشتان سبابه و وسطی بیرون آمده باشد. (معین)
سوگلی (معین) سووگولی از مصدر سووماق
شلتاق: نزاع، غوغا (معین)
شیشک
غازغان قازقان غزغن: دیگ بزرگ مسی (معین)
قاتق (معین) قتق: چاشنی از قبیل سرکه یا ماست که به طعام توتماج درآمیزند/ آمیزه (کاشغری)
قاتی (معین)
قاچ قاش: پاره‌ای از خربزه، هندوانه و امثال آن/ قسمت جلو زین (معین)
قاراشمیش (معین)
قالپاق (ماشین) (معین)
قالتاق: زین اسب (معین)
قاوت قاووت (معین) قاغت: نوعی خوردنی (کاشغری)
قاین ترکی/ مغولی: برادر شوهر/ برادر زن (معین)
قبراق: چابک، چالاک (معین)
قدغن (معین) قدغن/ غدغن (نجفی)
قرت: جرعه (معین)
قرق (معین) قریغ قرغ: محل محافظت شده (کاشغری)
قرمساق (معین)
قشقرق (معین)
قشو (معین)
قلچماق (معین)
قلق (معین) در اصل به معنای رفتار، معاشرت با مردم (کاشغری)
قورت دادن (معین)
گرخیدن: به معنی ترسیدن و جازدن.
مشتلق: مژدگانی از مژده فارسی+ لق ترکی (معین)
منجوق (معین) منجق: سنگهای زینتی که بر گردن آویزند. (کاشغری)
هردم بیل هردن بیر: در اصل گاه‌گاه/ بی‌نظم و ترتیب‌/ بی‌معنی (معین) (هر در این عبارت فارسی است)
یالقوز یالغوز: تنها/ مجرد (معین)
یر به یر شدن: بی‌حساب شدن، نه بدهکار بودن و نه طلبکار بودن .(معین)
یزنه یزنا: شوهر خواهر بزرگتر (کاشغری)
یغر یغور ترکی (معین)
ینگه دنیا ینگی دنیا: دنیای جدید/ قاره آمریکا (معین)
یواش (معین)
یواشکی ترکی + فارسی (معین)
نام‌ها
آغاسی آقاسی: سرور، مهتر (معین)
آقا ترکی/ مغولی (صفا) آغا: بزرگ/ مخدوم/ برادر بزرگ‌تر/ عمو/ امیر/ رئیس (معین)
آقاجری
آیدین (رایج برای اسم شخص در ایران، پسر و نیز دختر)
اتابک از آتا + بگ/ بیگ (معین)
ارسلان: شیر (معین) ارسلن (کاشغری)
ازبک (اغوزبیگ) اوزبک (معین)
افشار (کاشغری) اووشار
بایندر
بهادر: دلیر/ شجاع (معین)
بیات: در اصل به معنی کهنه/ قدیمی
تیمور از دمیر یا تمیر= آهن
چیچک: گل/ شکوفه
خاقان (معین): عنوان پادشاهان چین و ترکان (معین)
خزر/ خزار: نام سرزمینی از ترکان (کاشغری)
خلج (کاشغری)
سنجر: پرنده شکاری (معین)
سنقر (معین) سنکقر: پرنده شکاری (کاشغری)
عم‌قزی: دختر عمو
قاآن ترکی/ مغولی (صفا)
قره‌قل: یک نوع گوسفند
قزل (معین)
قزل‌آلا (معین): فارسی گل ماهی
قلیچ: شمشیر (معین) (کاشغری)
گلین (معین) کلن: عروس (کاشغری)
یاشار: از مصدر یاشاماق=زیستن
الناز: ائل طایفه (ترکی) + ناز (فارسی)
ایناز: ای ماه (ترکی) + ناز (فارسی)
سوگل: سئوگیل (ترکی) عشق
ای سان: ای ماه (ترکی) + سان (فارسی)
وام‌واژه‌های پارسی در ترکی