عملیات بارباروسا

عملیات بارباروسا اسم رمز حمله آلمان به شوروی در جریان جنگ جهانی دوم بود. از ۲۲ ژوئن ۱۹۴۱، بیش از ۳٫۹ میلیون سرباز قدرتهای محور اتحاد شوروی را در طول ۲۹۰۰ کیلومتر مرز مشترک اشغال کردند، که بزرگترین اشغال در تاریخ جنگ‌های بشر است. بارباروسا از ۶۰۰ هزار وسیله نقلیه موتوری، و ۷۵۰ هزار اسب استفاده کرد. این عملیات جاه طلبانه که با آرزوی مداوم آدولف هیتلر برای فتح سرزمین‌های روسیه به پیش می‌رفت، آغازی بر فاز محوری تعیین پیروز جنگ داشت. اشغال شوروی توسط آلمان منجر به ۹۵٪ همه تلفات ارتش آلمان از ۱۹۴۱ تا ۱۹۴۴ و ۶۵٪ کل تلفات نظامی متحدین در تمام طول جنگ شد. تحلیل‌گران معتقدند حمله به شوروی بزرگ‌ترین اشتباه نظامی هیتلر بود.
نامگذاری
عملیات بارباروسا به افتخار فردریک بارباروسا، فرمانروای قرون وسطای آلمانی که امپراتوری مقدس روم را در دوره‌ای که نیاز داشت نجات داده بود نامگذاری شد.
فریدریک یکم یکی از اشراف بود که با نام فریدریک بارباروسا در سال ۱۱۵۲ و بعد از بازگشت از جنگ‌های صلیبی به پادشاهی آلمان رسید او مهمترین پادشاه دودمان هوهنشتاوفن به حساب می‌آید. امپراتوری مقدس روم در زمان او با الحاق بوهم و بورگاندی و لهستان و مجارستان به بزرگترین کشور مسیحی تبدیل شد تا اینکه با مرگ فردریک در سال ۱۱۹۰ امپراطوری او چند تکه شد. یکی از افسانه‌های رایج در آلمان این بود که فردریک نمرده و در کوه تورینگن در شرق آلمان منتظر است تا کسی از او کمک بخواهد تا دوباره آلمان را به عظمتش بازگرداند، او چنان انتظار کشید تا ریشش قرمز شد. ۷۵۰ سال بعد هیتلر از او برای اینکار استمداد کرد. نام عملیاتی که هدفش حذف اتحاد جماهیر شوروی بود بر طبق این افسانه بارباروسا نام‌گذاری شد.
انگیزه‌ها و پیشبینی‌ها
هیتلر در نبرد من وسواس و نفرت عجیبی نسبت به روس‌ها اظهار می‌دارد. هم چنین هیتلر در کتابش اضافه کرده آلمان برای به دست آوردن فضای حیاتی متوجه شرق باشد. حمله به روسیه به دلیل جنگ با فرانسه و انگلستان به تعویق افتاد ولی وقتی آلمان‌ها کار آن جبهه را یکسره کردند متوجه شرق و خاک روسیه شدند. در ۲۷ سپتامبر ۱۹۴۰ و پس از امضای پیمان سه جانبه آلمان-ایتالیا-ژاپن بدگمانی میان دو متحد، آلمان و شوروی، بالا گرفت و در نتیجه آلمان به بهانه هم‌دستی بلشویک‌ها با یهودیان به شوروی حمله کرد.
در طول شب بیست و یکم ژوئن ۱۹۴۱ از فنلاند تا دریای سیاه سه میلیون و پنجاه هزار سرباز آلمانی با همراهی یک میلیون نیروی ذخیره و افراد ستاد لجستیک و نیز سایر سپاهیان دول محور منتظر دستور حمله به خاک اتحاد جماهیر شوروی بودند سربازها در اردوگاه‌ها آتش می‌افروختند عده‌ای هم آواز می‌خواندند اما عده‌ای سخت در تفکر بودند آن‌ها به فکر افسران فرمانده‌شان می‌اندیشند که می‌گفتند جنگ با روسیه حداکثر چهارماه طول خواهد کشید و آن‌ها نباید برای اقامت زمستانی خود بیمی در دل راه دهند.
ارتش المان بزرگ‌ترین و قدرتمندترین ارتش تاریخ بشریت را بسیج کرده بود ۳۳۵۰ تانک نزدیک هفت هزار عراده توپ صحرایی و بیش از دو هزار هواپیما. ورماخت که ارتشی موتوریزه بود ششصد هزار اسب برای کشیدن توپ‌ها آمبولانس‌ها و گاری‌های حمل مهمات و مواد خوراکی را هم بسیج کرده بود فرماندهی آلمان در نظر داشت که پس از شکست سریع اتحاد جماهیر شوروی از منابع طبیعی سرشار طبیعی آن کشور نظیر غلات و گندم و زغال سنگ و نفت و آهن غیره علیه جنگ با بریتانیای کبیر و شاید ایالات متحده آمریکا استفاده کند اگرچه روسیه کشور پهناوری بود و قلمرو وسیعی را شامل می‌شد وسعت خاکش این اجازه را به روس‌ها می‌داد تا در هر زمان و هر مکانی که دلشان بخواهد عقب بنشیند وسعت خاک روسیه بسیاری از ارتش‌ها را در خود بلعیده مغول‌ها تاتارها سوئدی‌ها فرانسوی‌ها و آلمانی‌ها و… بعد از لشکرکشی به روسیه بوده که از پا افتاده‌اند و همین موضوع این بار سپاهیان هیتلری را در خود فرو بلعید.
آلمان‌ها در جبهه شوروی قصد داشتند ضمن پیشروی به سمت سه هدف اصلی جغرافیایی یعنی کیف مسکو و لنینگراد به نبردهای احاطه‌ای برای نابودی ارتش سرخ هم اقدام کنند تهاجم آلمان‌ها به خاک شوروی به عهده لشکرهای سنگین زرهی با پشتیبانی زرهپوش‌های سبک و پیاده‌نظام موتوریزه بود تطبیق عملیات هوایی با زمینی هم به خوبی سرعت می‌گرفت واحدهای اکتشافی و ارتباطی آلمانی بهترین‌های ورماخت و جهان بودند از طرفی چون جبهه روسیه بی‌نهایت وسیع بود لشکرهای زرهی ناگزیر بودند که فقط در نقاط معینی تمرکز یابند.
ارتش سرخ
ارتش سرخ تحت سه فرماندهی جداگانه قرار داشت گروه ارتش‌های شمالی تحت فرماندهی مارشال ورشیلف گروه ارتش‌های جنوبی تحت فرماندهی مارشال تیموچنکو و گروه ارتش‌های جنوبی تحت فرماندهی مارشال بودینی در نیروی هوایی ارتش سرخ دو هواپیما حریف شکاری‌های آلمانی بودند یکی اشتورماویک و دیگری جنگنده لاووخین -۱۸ ارتش سرخ هم در مواجه با خطر نازی‌ها اگرچه نه کاملا اما تا حدودی آماده بود به علاوه راه‌آهن و جاده‌های ارتباطی روسیه وضع بسیار بدی داشتند و همان‌طور که فرماندهان روسی حدس می‌زدند رساندن آذوقه و مهمات هر چه آلمانی‌ها بیشتر پیش رفتند دشوارتر شد.
شروع تجاوز
ساعت سه و سی دقیقه صبح بیست و دوم ژوئن عملیات بارباروسا آغاز شد هیتلر در یک سخنرانی رادیویی در آن زمان اعلام کرد: باز هم امروز تصمیم گرفته‌ام سرنوشت و آینده رایش و مردممان را در دست سربازانمان قرار دهم امیدوار خداوند به ویژه در این کارزار ما را یاری کند. افراد پیاده ضمن پیشروی صدای غرش هواپیماهای بمب افکن و شکاری شان را می‌شنیدند هدف حمله ورماخت در وهله اول در هم شکستن قدرت تحرک و کارآمدی ارتش سرخ بود تا مسیر پیشروی به سه هدف اصلی را هموار سازد مهم‌ترین موج حمله لوفت وافه علیه فرودگاه‌های روسی بود که منجر به نابودی ۱۲۰۰ فروند جنگنده روسی بر روی زمین شد حمله توسط سه ارتش انجام می‌شد گروه ارتش‌های شمالی تحت فرماندهی ریتر فون لیب که وظیفه تصرف شمال روسیه و لنینگراد را داشت گروه ارتش‌های مرکزی تحت امر مارشال فئودور فون بک که وظیفه داشت از مسیر لشکرکشی ناپلئون به مسکو برسد و گروه ارتش‌های جنوب تحت فرماندهی گرد فون روندشتد که وظیفه تسخیر اوکراین و قفقاز را داشت ارتش‌های شمالی به وسیله فنلاندی‌ها و ارتش‌های جنوب توسط رومانیایی‌ها مجارها و… حمایت می‌شد مارشال ایوان آنتونوسکو دیکتاتور رومانیایی هنگامی که شنید آلمانی‌ها برای تسخیر روسیه از او درخواست کمک کرده‌اند درخواستشان را با خوشحالی پذیرفت و اعلام داشت: البته که من در این نبرد از همان ابتدا شرکت خواهم کرد. موقعی که پای جنگ با نژاد اسلاو در میان باشد همه رومانیایی‌ها را جز خودتان بدانید.
حمله‌های اصلی آلمانی‌ها از جانب پروس شرقی به سوی کوناس ویلنا لمژا و سایر بخش‌های اشغالی لهستان شوروی و سپس لنینگراد و مسکو بود در روز ۲۳ ژوئن پیکار سختی بین ستون‌های جلودار آلمانی با روس‌ها درگرفت در این نبرد روس‌ها لمژا و کولونو و برست لیتوفسک را از دست دادند.
روز بعد آلمانی‌ها تهاجم خود را از سر گرفتند و به پیشروی خود به سمت شاولی و کوناس و گرودنو و ویلنا ادامه دادند در ناحیه مینسک زرهپوش‌های آلمانی خط دفاعی روس‌ها را شکافتند ولی در اثر ضدحمله روس‌ها عقب رانده شدند تا این زمان آلمانی‌ها به دو مقصود اصلی خود نائل آمده بودند اول پیشروی سریع از لتونی و لیتوانی و بلاروس به سمت مسکو و لنینگراد و دیگری ایجاد شکاف و احاطه ارتش‌های سرخ به‌طور گسترده و هموار نمودن پیشروی به سمت کیف و قفقاز.
در نتیجه یک حمله غافلگیرانه آلمان‌ها در نواحی دوینسک ارتش سرخ در بیالیستوک محاصره شد و ۴۰۰۰۰ سرباز تسلیم آلمانی‌ها شدند گئورگی سمنیاک یک سرباز روسی بعدها به یاد آورد: تصویر تیره و تاری بود در طول روز هواپیماها دائما بر سر سربازان در حال عقب‌نشینی بمب می‌ریختند وقتی دستور عقب‌نشینی داده شد سیل سربازان فراری از هر سو روانه شد تمامی فرماندهان سوار بر خودروها زودتر از بقیه می‌گریختند و ما بدون فرماندهانمان هیچ کاری نمی‌توانستیم انجام دهیم.
در این موقع افکار عمومی در فنلاند هم به نفع آلمانی‌ها تغییر میافت فنلاند ی‌ها که از طرفی تحت فشار دولتمردان آلمان نازی قرار داشتند و از طرف دیگر حس تنفر و عدم اعتماد نسبت به روس‌ها قرار گرفته بودند به ارتش آلمان اجازه دادند از فرودگاه‌های آن کشور علیه روس‌ها استفاده کنند روز ۲۵ ژوئن دولت شوروی دست به عمل متقابل زده دست به بمباران سطحی شهرهای مهم فنلاند مثل تورکو و هلسینکی زدند به علاوه چندین زد و خورد مرزی بین طرفین صورت گرفت دولت سوئد هم اجازه داد یک لشکر آلمانی با راه‌آهن از خاک این کشور عبور کنند و به فنلاند بروند.
در عرصه دریاها اوضاع آرام بود در دریای بالتیک زد و خورد مهمی درنگرفت تنها برخورد جدی در دریای سیاه بود که طی بمباران نیروی هوایی ارتش سرخ دو ناو چه اژدرافکن رومانیایی غرق شدند این ناوها عازم باطوم و کریمه بودند که این اتفاق برایشان اتفاق افتاد هم چنین نیروی دریایی شوروی اعلام کرد توانسته چند زیردریایی آلمانی را در دریای سیاه غرق کند که این مطلب ناگفته مشخص است ادعایی بیش نیست تنها یک زیردریایی آلمانی در این ناحیه آسیب دید.
تا روز سی‌ام ماه ژوئن لوو به دست آلمانی‌ها افتاده بود و در شمال ارتش آلمان در چندین نقطه از رود دوینا گذشته بود و به ریگا نزدیک شده بود در سمت جنوب یک ستون آلمانی به سوی بارانوچی شروع به پیشروی کردند و ستون دیگری از جنوب باتلاق‌های پریپت به حمله به کیف پرداخت بدین ترتیب دو حمله گازانبری ایجاد شد: یک حرکت گازانبری در شمال در اطراف بیالیستوک به منور محاصره نمودن ارتش شوروی در آن ناحیه و دیگری در جنوب مابین لوو و بوکووینا که طبق نقشه قرار بود دو ستون زرهی واقع در شرق لوو و بوکووینا با یکدیگر تلاقی کنند.
سرانجام در روز پنجم ژوئیه جناح راست ارتش آلمان به تصور آنکه کوشش اصلی روس‌ها متوجه مرکز است حمله را با شدت تمام آغاز کرد در نتیجه آلمان‌ها توانستند از رود پروت بگذرند در قسمت جنوبی هم ارتشی که متوجه کیف بود سخت مشغول پیشروی بود اما در جبهه شمالی روس‌ها موفق شدند حمله آلمانی‌ها را به لپل دفع کنند روز شانزدهم ژوئیه پس از نبردی سخت و خانه به خانه اسمولنسکنیز به تصرف آلمانی‌ها درآمد حملات در آغاز ماه اوت از سر گرفته شد و آلمان‌ها دست به یک سری حمله زدند در شمال ارتش آلمان موفق شده بود تا خود را به پسکو و ایلمن برسانند.
در جبهه جنوبی طلایه داران آلمانی موفق شدند با تسخیر نواحی کامنتس و پودولسک راه رسیدن به بسارابی را برای خود هموارتر کنند در جبهه مرکزی هم آلمان‌ها می‌کوشیدند تا با مستحکم‌تر کردن موقعیت خود در نواحی اسمولنسک راه رسیدن به مسکو را آسان‌تر کنند در این زمان واحدهای ژنرال گودریان با یک حرکت متهورانه موفق شدند از رود بوک بگذرند.
در این پرچم به غنیمت گرفته شده نوشته:از کمونیسم و استالین دفاع کنید.
در این زمان در ستاد ارتش آلمان این سوال پیش آمده بود که اول برای تسخیر مسکو حمله شود یا اکراین پس از بحث و جدل‌های طولانی بین ژنرال‌های آلمانی و هیتلر سرانجام تصمیم بر این گرفته شد که اول اکراین تسخیر شود این تصمیم به دلایلی هم درست و هم نادرست بود درست برای اینکه ارتش آلمان به نفت و غلات اوکراین احتیاج مبرمی داشت و به علاوه با این حمله راه رسیدن به قفقاز باز می‌شد و نادرست از این جهت که اولا تسخیر مسکو در آن زمان باعث می‌شد تا نیروهای سیبریایی نتوانند به موقع به کمک ارتش سرخ بیایند و مسکو را نجات دهند و در واقع این دو ارتش به‌طور جداگانه باید با ورماخت می‌جنگیدند که در این صورت شانس پیروزی آلمانی‌ها بسیار بالاتر می‌رفت در ثانی اشغال مسکو شوروی را از مرکز ارتباطی و تسلیحاتی خود محروم می‌ساخت و سوما چون دمای هوای اکراین و قفقاز در زمستان از مسکو گرم‌تر است ارتش آلمان مجبور نبود سرمای بسیار شدید دشت‌های روسیه را تحمل کند.
آنچه کار را برای هیتلر دشوارتر می‌کرد این بود که روس‌ها بر خلاف سربازان کشورهای غربی تا پای جان می‌جنگیدند به علاوه آلمانی‌ها به جای ۲۰۰ لشکر تخمینی با ۴۰۰ لشکر روسی روبرو شده بودند تازه فرماندهان دستپاچه شوروی آرامش خود را بازیافته بودند در این زمان بود که ژنرال فرانتس هالدر رئیس ستاد مشترک ورماخت در دفتر خاطراتش نوشت:کل اوضاع به‌طور فزاینده‌ای روشن می‌سازد ما غول روسیه را بسیار دست کم گرفته‌ایم.
اتحاد جماهیر شوروی در ژوئن ۱۹۴۱ و ماه‌های پس از آن در شرایط دشواری بود با این حال که تا اواسط ژوئیه چهار میلیون سرباز داوطلب رفتن به جنگ شده بود ولی در آن دوره شرح این قهرمانی‌ها چیز ناچیزی بود ارتش سرخ تا اواسط ژوئیه در وضع نومیدکننده‌ای قرار داشت طی سه هفته نبرد ۳۵۰۰ عراده تانک و شش هزار هواپیما و بیش از دو میلیون سرباز از دست داده بود در نیمه دوم ژوئن نبرد اسمولنسک به یک فاجعه عظیم تبدیل گشت پنج ارتش روسی به محاصره افتادند و با وجود اینکه برتری نفرات داشتند نتوانستند حلقه محاصره را بشکنند در آغاز ماه اوت با بسته شدن این حلقه سیصد هزار سرباز روسی به اسارت آلمان‌ها درآمدند در شهر سه هزار توپ و تانک یا به تصرف آلمانی‌ها درآمد یا نابود شد.
این فداکاری‌ها و تلفات ارتش سرخ پیشروی آلمانی‌ها را هر لحظه به تاخیر انداخت روز سوم اوت آلمانی‌ها در جبهه اکراین دوباره به حمله پرداختند ابتدا کوروستن و سپس بلایاتسرکو مورد حمله قرار گرفتند این حمله را برای پیشروی به سوی کیف هموار کرد اما در نبردهای اومان و اودسا بود که پیشروی به کیف هموارتر شد.
نبردهای اومان و اودسا
نبرد اومان در دهم ماه اوت ۱۹۴۱ آغاز شد اومان ناحیه‌ای بین اودسا و کیف است و دارای اهمیت نظامی خارق‌العاده‌ای است در اینجا روس‌ها شکست بزرگی خوردند و به سمت اودسا عقب‌نشینی کردند آلمانی‌ها به یاری رومانیایی‌ها رفتند و حلقه محاصره در اودسا را تنگ‌تر کردند وقتی قوای مارشال بودینی از سمت شمال غرب شهر به کیف عقب‌نشینی کردند ارتباط شهر با خارج قطع شد در این هنگام ناوگان دریای سیاه روسیه هم به کمک محاصره شدگان آمد و با آتش ناوگانش محاصره کنندگان را زیر آتش گرفت تا روز هفدهم ماه اوت مقاومت روس‌ها کم و بیش در هم شکسته بود در این روز روس‌ها پس از تخریب آنچه که ممکن بود بعدا به استفاده آلمانی‌ها و رومانیایی‌ها در آید ایستگاه دریایی نیکولایف را تخلیه کردند در همین زمان بود که آلمانی‌ها سعی می‌کردند خود را به لنینگراد برسانند نبردهای اومان و اودسا ه بهای یکصد هزار سرباز اسیر روسی تمام شد.
سپس قوای متحد در ناحیه گومل تمام سعی و تلاش خود را به کار بستند تا در جبهه شوروی رخنه کرده و قوای مارشال تیموچنکو و بودینی را از هم مجزا سازد در روز بیستم ماه اوت بر اثر فشار آلمان‌ها روس‌ها به شرق دنپیر عقب نشستند نتیجه اینکار تضعیف شدید ارتباط ارتش‌های مرکزی و جنوبی شوروی بود در این زمان هر لحظه بر فشار آلمان‌ها بر لنینگراد نیز افزوده می‌شد.
نبرد کیف
عمده‌ترین هدف آلمانی‌ها در نبرد کیف یک احاطه و محاصره بزرگ و سپس نابودی ارتش‌های جنوبی شوروی تحت فرماندهی مارشال بودینی بود این عملیات از روز بیست و سوم آگوست شروع و در بیست و ششم ماه سپتامبر ۱۹۴۱ به پایان رسید.
تقریبا تمام ارتش‌های جنوب غربی شوروی به استعداد ۶۶۵۰۰۰ نفر در این عملیات به محاصره آلمانی‌ها درآمدند در ایم موقع واحدهای کوچک سربازان شوروی و مارشال بودینی و کمیسر عالی اکراین نیکیتا خروشچف توانستند به موقع فرار کنند فرمانده واحدهای جنوب شرقی یعنی کمیسر میخائیل کریپونوس هنگام تلاش برای فرار گیر افتاد و به دست آلمانی‌ها کشته شد هنگامی که استالین دستور عقب‌نشینی داد دیگر دیر شده بود۶۰۰۰۰۰ سرباز اسیر شدند و ۳۹۲۳ توپ و خمپاره انداز یکصد و چهارده عراده تانک و صد و شصت و هفت هواپیمای جنگی شوروی به غنیمت آلمانی‌ها افتاد.
در این نبرد ابتدا لشکرهای زرهی پانزر دست به احاطه نیروهای شوروی زدند این مانور بودینی و کل فرماندهان ارتش هاای جنوب غربی را به وحشت انداخت بودینی از استالین درخواست مجوز عقب‌نشینی کرد اما این درخواست توسط استالین رد شد سپس در سیزدهم سپتامبر بودینی به دستور استالین حلقه محاصره را به وسیله یک هواپیما ترک کرد سرانجام با الحاق لشکر ۲۴ زرهی گودریان و لشکر یکم پانزر فون کلایست دو لبه حلقه محاصره کاملا به هم بسته شد در ۱۹ سپتامبر کیف به دست آلمانی‌ها افتاد.
مردم اکراین که از مدت‌ها پیش به دنبال به دست آوردن استقلال بودند از دیدن صلیب‌های شکسته خوشحال شدند و به آن‌ها خیر مقدم گفتند و عده‌ای هم سخت به مقابله با آن‌ها پرداختند اما به زودی امید مردم اکراین نقش بر آب شد زیرا آلمانی‌ها به خاطر غلات اکراین آنجا را از چنگ شوروی‌ها درآورده بودند نه به خاطر آزادی بخشیدن به آن‌ها بسیاری از کارشناسان بر این عقیده‌اند اگر آلمانی‌ها با مردم محلی رفتار بهتری داشتند ارتش سرخ برای جایگزینی نفرات از دست رفته‌اش به شدت در تنگنا قرار می‌گرفت اما به هر تقدیر آلمانی‌ها با رفتار خشن شان مردم را به آغوش ارتش سرخ انداختند.
نبردهای جبهه شمال
علاوه بر عملیات جنگی مهمی که در جبهه اصلی جنوبی به وقوع می‌پیوست در قسمت‌های شمالی ارتش مختلطی از آلمان و فنلاند در چهار نقطه مختلف به نیروهای شوروی حمله کردند نخستین نقطه حمله برزخ کرلیا و ناحیه مابین دریاچه‌های لادوگا و انکا بود در این نقطه ارتش آلمان به پشتیبانی فنلاندی‌ها پرداخت.
دومین نقطه حمله در انتهای شمالی و در نقطه مقابل ورود به دریای سفید بود سومین حمله نیز حمله به شمالی‌ترین بندر روسیه یعنی مورمانسک بود فنلاندی‌ها اگرچه آهسته حرکت می‌کردند ولی با پشتیبانی آلمانی‌ها و کمک زرهی آنان موفق به پیشروی قابل ملاحظه‌ای شدند.
سربازان فنلاندی دارای تجهیزات کاملی نبودند و به علاوه جنگ‌های زمستانی طوری آن‌ها را خسته نموده بود که به هیچ وجه قادر به انجام یک عملیات در مقیاس وسیع و گسترده در برابر دشمن نیرومندی مثل اتحاد جماهیر شوروی نبودند این ضعف در حوالی ماه سپتامبر بیشتر در لشکرهای فنلاندی نمود پیدا می‌کرد ولی با این وصف حمله مشترک فنلاند و آلمان موفق به رسیدن به کانال لادوگا گردیدند و عملیات جنگی دیگری در شمال منحصر به محاصره لنینگراد یا سنت پترزبورگ کنونی در شمال شد.
در دومین نقطه حمله زمین به‌طوری جنگلی و نامساعد بود که فقط نیروی مختصری قادر به عملیات در آن بود
ولی با وجود این فنلاندی‌ها موفق شدند خطوط راه‌آهن مورمانسک را قطع کنند چون نیروی مختصری در این جبهه مشغول عملیات بود لذا موفقیت‌های آنان در جنگ تاثیر چندانی نداشت و فنلاندی‌ها توصیه متحدان آلمانی خود تصمیم به بمباران نقاط کلیدی روسی گرفتند که این حملات هوایی هم خرابی‌های مختصری به بار آورد با این حال همین کار علاوه بر مشغول کردن گروه‌های پدافندی روسی در شمال شوروی روحیه سربازان فنلاندی را هم کمی بالا می‌برد.
در اواخر سپتامبر ماه مورمانسک مورد حمله شدیدی قرار گرفت ولی با وجود اینکه روس‌ها تلفات سنگینی دادند و از نظر آذوقه و مهمات هم در مضیقه بودند ولی مورمانسک کماکان در دست روس‌ها باقی‌مانده بود در این زمان یک عملیات بسیار مهم دیگر به‌طور مشترک و توسط نیروی هوایی و دریایی آلمان به جزایر داگو و اوزل بود که در این مورد کمتر سخن به میان رفته در نخستین حمله آلمان‌ها با وجود تلفات سنگینی که به روس‌ها آوردند مجبور به عقب‌نشینی شدند در این موقع جزیره اوزل به شکل یک فرودگاه درآمده بود که هواپیماهای روسی به وسیله آن شهرهای فنلاندی را بمباران می‌کردند.
رفیق استالین مردمش را به سمت پیروزی هدایت خواهد کرد! این پوستر یکی از زیباترین پوسترهای تبلیغاتی شوروی بود که با واکنش خوبی هم روبرو شد.
چندی بعد آلمانی‌ها به دو جزیره کوچک‌تر حمله بردند این دو جزیره به نام‌های ورمز و مون در نزدیکی سواحل استونی قرار داشتند و به سرعت به اشغال آلمانی‌ها درآمدند سپس آلمانی‌ها از جاده‌ای که از این جزایر به اوزل می‌رفت مشغول پیشروی شدند از طرف دیگر یک لشکر آلمانی در قسمت جنوبی جزیره پیاده شد و در نتیجه این محاصره جزیره اوزل به دست آلمانی‌ها افتاد جزیره داگو اندکی بعد سقوط کرد.
مارشال فون روندشتد اندکی بعد از پیروزی سربازانش در نبرد اومان با یک نگرانی در دفتر خاطراتش نوشت: اگرچه هر روز ده‌ها کیلومتر جلو می‌رویم ولی گستردگی و عظمت بیش از حد روسیه سرانجام ما را خواهد بلعید.
احساس سران نظامی ارتش آلمان رفته رفته از خشنودی به نگرانی تبدیل شد. سربازان شان سرزمین‌های وسیعی را یکی بعد از دیگری فتح می‌کردند ولی افق در برابرشان بی‌انتها بود ارتش سرخ بیش از دو میلیون سرباز را از دست داده بود اما سربازان جدید با سرعت و تعداد بیشتری جای سربازان از دست رفته را می‌گرفتند در حالیکه برای تلفات سنگین ورماخت جایگزین مناسبی وجود نداشت.
تا اواسط ژوئیه ورماخت قدرت تحرکش را از دست داده بود تلفات بیشتر از آنچه بود که مسئولان آلمانی بتوانند تصور کنند تا پایان اوت ارتش‌های متحد ۴۰۰۰۰۰ سرباز از دست داده بودند و کامیون‌ها و تانکها بیش از حد پیش‌بینی شده آسیب دیده بودند.
چکمه‌های سربازان در آفتاب داغ روسیه قدرت راه رفتن با آرامش را از آنان سلب می‌کرد هر سرباز بیست و پنج کیلو بار با خود حمل می‌کرد زیر این بار سنگین سربازان پیاده به شدت خسته می‌شدند و در نتیجه میزان پیشروی شان در روز کمتر می‌شد وضع خدمه تانک‌ها و زرهپوش‌ها از این هم بدتر بود آنان تمام روز در محیط نامناسب خودروی شان می‌نشستند و گرما در داخل خودروهایشان بیشتر نمود پیدا می‌کرد.
با تمام این مشکلات پیشروی آلمانی‌ها سریع بود و باعث نگرانی شدید شوروی‌ها و بریتانیایی‌ها شده بود مجله لایف که از ارزشمندترین منابع جنگ هم است در ژوئیه نوشت: این جنگ بار دیگر آنچه را که هر کس از مدت‌ها پیش می‌دانست ثابت می‌کند: ارتش آلمان در این سال‌های اخیر بزرگ‌ترین ماشین جنگی است که تا به حال سر هم شده‌است… تنها تردید باقی‌مانده این است که روس‌ها در شرق و مسکو هنوز از چه نیرویی برخوردارند و تا چه مدتی در آن جا تاب مقاوت خواهند داشت.
چرا ژاپن وارد جنگ با شوروی نشد؟
یکی از سوالات اساسی دیگر خوانندگان همواره این بوده که چرا ژاپن با اتحاد جماهیر شوروی وارد جنگ نشد آن هم در موقعی که یکصد لشکر سیبریایی که از بهترین نیروهای روسی بودند در حال آماده باش کامل بودند و جنگ از نظر کمیسرهای شوروی هر لحظه ممکن می‌آمد؟ در واقع مهم‌ترین دلیل ژاپنی‌ها برای اینکارشان آماده شدن کشورشان برای جنگ با ایالات متحده آمریکا و بریتانیای کبیر بود و مسئولان ژاپنی فکر می‌کردند اقتصادشان نمی‌تواند این جنگ را اداره کند دلایل دیگر یکی ترس روسای امپراطوری ژاپن از ارتش سرخ بود که مسلما در برخوردهای مرزی منچوری به این نتیجه رسیده بودند و دیگری اینکه ژاپنی‌ها نمی‌خواستند مانند ارتش‌های متحد تحت پرچم نازی‌ها بجنگند.
به هر حال دلیل این کار هر چه بود ژاپنی‌ها وارد جنگ با شوروی نشدند و یک قرارداد عدم تجاوز با روس‌ها امضا کردند.
دلایل شکست هیتلر
تنها پارتیزانها مشکلات حمل ونقل و مقاومت ارتش سرخ نبود که آلمانی‌ها را کلافه کرده بود یکی از مهم‌ترین عوامل موثر در روحیه سربازان و افسران آلمانی و سایر متحدانشان یک استراتژی چندین صدساله بود که استالین آن را زمین سوخته نام نهاده بود ناپلئون می‌گوید: یک ارتش بر روی شکم (میزان سیری یا گرسنگی) سربازانش پیشروی می‌کند ارتش‌های متحد هم در دشت‌های روزانه حداقل ۶۰۰ تن مواد غذایی و مهمات نیاز داشت و مسئولان رایش هم فکر می‌کردند می‌توانند قسمتی از نیازهای خود را در سرزمین‌های اشغالی روسی تامین کنند اما سخت در اشتباه بود روسای ستاد اتحاد جماهیر شوروی طبق تجربه گذشته دست به نابودی مزارع و کارخانه‌ها و صنایع خود قبل از عقب‌نشینی می‌زدند این کار اگر چه منجر به مرگ هزاران غیرنظامی می‌شد اما دشمن را هم از دستیابی به آن منابع حیاتی محروم می‌ساخت.
برترین اجراهای عملیات زمین سوخته در نواحی نفتی قفقاز و انبارهای غذایی اکراین نمود پیدا کرد در هر جا که نیروی زمینی شوروی نمی‌توانست به موقع این منابع را نابود کند نیروی هوایی ارتش سرخ این کار را انجام می‌داد این استراتژی اگر چه در زمان کوتاه تاثیر خود را شان نداد در دراز مدت سبب اسباب زحمت آلمانی‌ها شد روش دیگر شوروی‌ها انتقال صنایع کارخانه‌ها و احشام به نواحی شرقی‌تر بود اگر چه این روش به دلیل راه‌آهن ضعیف روسیه و حملات هوایی لوفت وافه به این واگن‌ها غالبا بی‌نتیجه می‌ماند اما تا پایان نبرد مسکو شوروی‌ها به این روش توانستند ۵۰۰۰ کارخانه را به شرق انتقال بدهند. علاوه برآن، سرمای بیش از حد و استراتژی امواج انسانی نیز به دشمنی با ارتش آلمان برآمده بود. اشتباه بزرگ هیتلر، حرکت یک‌بعدی و خطی نیروهایش بود. نیروهای ورماخت در همه جا آسیب‌پذیر بودند. اگر چه کمکهای نیروهای محلی به ویژه روسهای سفید و اکراینی برای تشکیل واحدهای وافن اس اس در بسیاری از مناطق تاثیرگذار بودند لیکن، سرسختی پابرهنگان روس را آلمانی‌ها نمی‌شناختند. شاید علت اصلی شکست ورماخت در شوروی، معطلی یکماهه ان در تصرف یوگسلاوی بود. اگر هیتلر از توهین به سفیر المان در بلگراد بخشم نمی‌آمد و نیروهایش را از شرق برای تصرف و نابودی یوگسلاوی فرا نمی‌خواند، زمان حساس در شروع بارباروسا را از دست نمی‌داد. فرارسیدن سرمای طاقت فرسایی که بنزین هواپیما نیز یخ می‌بست، نیروهای ورماخت را بیشتر از ارتش سرخ بزحمت انداخت. طرح جداسازی تانکها و نیروهای مکانیزه از نیروی زمینی نیز به‌ضرر ورماخت تمام شد. نیروهای پیاده المان پشتیبانی خاصی بغیر از لشکرهای زرهی و لوفت وافه نداشتند. تمرکز گرایی در نیروی زرهی همانگونه که در غرب اروپا و بزانو درآوردن فرانسه و بلژیک و هلند و تارو مار کردن ارتش بریتانیا در خاک اروپا، مفید واقع شده بود، درروسیه و استپهای برفی و جنگلهای انبوه آن جواب نداد. رازی که در این موضوع نهفته بود و حتی هیتلر را فریب داد اینبود که اصلا نقشه‌ای برای نابودی غرب وجود نداشته‌است. تلاش برای نفوذ به شرق یک دلیل پنهان دیگر هم داشته‌است: ایجاد هراس بین جمعیت عظیم یهودیان شرق.