حاشیه‌نشینی در ایران

حاشیه‌نشینی پدیده‌ای است که با اسکان غیررسمی و بدون مجوز گروه بزرگی از مردم در مکانی در کناره شهرها ایجاد می‌شود.
در تاریخ ۹ مرداد ۱۳۹۶ وزارت راه و شهرسازی ایران تعداد حاشیه‌نشینان در ایران را ۱۹ میلیون نفر اعلام کرد. یعنی از هرچهار نفر ایرانی یک نفر در سکونت‌گاه غیررسمی سکونت دارد و حاشیه‌نشین است.
از حومه‌های نیشاپور
حاشیه‌نشینی در شهرهای ایران به صورت شهرک‌نشینی در حومه شهرها و همچنین آلونک‌نشینی دیده می‌شود.
شهرک‌های حاشیه‌نشینان در اصل «روستای شهر» یا «شهرک‌های روستاگونه درون شهر» هستند.
از نمونه شهرک‌های فقیر حاشیه‌نشینان در شهرهای ایران می‌توان به این شهرک‌ها اشاره کرد:
تهران : شهرک‌های متعدد در منطقه ۱۶ شهر تهران
استان تهران : مناطق حاشیه‌ای در پاکدشت، قیام‌دشت، احمدآباد، حسن‌آباد، خلیج، بادامک و رامینک.
کرج : زورآباد (اسلام‌آباد).
تبریز : آخماقیه، خلیل‌آباد، داداش‌آباد، سیلاب، طالقانی، عباسی، کشتارگاه، لاله، مارالان، منبع و یوسف‌آباد
مشهد : خواجه ربیع.
اردبیل : ابراهیم‌آباد.
سنندج : عباس‌آباد، کانی‌کوزله، حاجی‌آباد و زورآباد.
همدان : خضر، طالقانی، حصار امام خمینی، اسلام شهر، سنگ سفید، نایب احمد، مجیدآباد.
زاهدان : شیرآباد، باباییان، قریب‌آباد، پشت کارخانه نمک و کریم‌آباد.
آلونک‌نشینی
پدیده آلونک‌نشینی و زاغه‌نشینی امروزه دیگر در شهرهای ایران اغلب وجود ندارد.
آلونک‌نشینی به صورت‌های زیر در ایران وجود داشته یا در مقیاس کمی وجود دارد:
زاغه‌نشینی: کندن زاغه‌ای در کوه یا گودی در زمین برای سکونت. در شرق تهران وجود داشته.
آلونک: ساخت سرپناه با وسایل و مصالح کهنه مانند مقوا، حلب، نایلون و قطعات بی‌مصرف خورو. محله خاک‌سفید تهران، حلب‌شهر تهران‌پارس، اجتماع آلونکی پل مدیریت، شهرک‌های آلونکی جنوب منطقه ۱۶ تهران شامل: شهرک بعثت، شهرک شهید عراقی، شهرک مطهری، شهرک طالقانی، شهرک ملک‌آباد، شهرک جوانمرد قصاب، اجتماع آلونکی ۲۰ خانواری در جوانمرد قصاب، شهرک آلونک‌نشین خیابان زنجان جنوبی (منطقه ۱۰ تهران)، منطقه ۱۳ مشهد، و کرمان.
سکونت در محل خشت در کوره‌پزخانه‌ها. نمونه: ساختمان اداری کوره‌پزخانه منطقه ۱۶ تهران.
کپر. ساخته از حصیر. نمونه: بلوچستان و خوزستان
گرگین. دارای دیوار معمولی ولی سقفی حصیری. نمونه: تهران، خوزستان، بندرعباس.
اتاق حلبی. حلبی‌آبادهای تهران: مناطق ۲، ۴، ۱۵ و ۱۸. تبریز، شلنگ‌آباد اهواز.
اتاق با خشت و بلوک. کرمانشاه، تبریز، تهران.
نمونه زاغه‌نشینی روستایی در ایران، روستای کندوان در استان آذربایجان شرقی است.
البته قیامدشت هم اکنون یکی از شهرک‌های بزرگ و پیشرفته تهران می‌باشد ولی از نبود فرهنگ در میان مردم رنج می‌برد، زیرا اکثریت جمعیت این شهرک کارگرانی بوده‌اند که در شهرک‌های صنعتی اطراف مشغول به کار بوده‌اند.
شرایط محلات درون شهری غیررسمی
مطالعات قوم نگاری نشان داده است که در محدوده قانونی شهرهایی مثل تهران محلاتی وجود دارند که در عین منشا غیررسمی دارای استانداردهای شهرنشینی شده‌اند و دیگر اطلاق حلبی آبادها یا زاغه‌ها به آنها کار اشتباهی است. به طور مثال محله شمیران نو یکی از این محلات شهری است که دارای مشکلات مختلفی مثل نبود سرانه‌های استاندارد شهری، وجود مشکلات اجتماعی مثل مواد فروشی و ساخت و سازهای شبانه است.
نکته جالب توجه اینکه در این محله گروه‌های مختلفی به ساخت و سازهای غیرمجاز مبادرت می‌کنند که انگیزه‌های کاملا متفاوتی دارند. عده‌ای به دنبال کسب منفت هستند اما سایرین یا به فکر کاهش هزینه‌های خانوارهای جوانتر یا به فکر شکل دهی جامعه‌ای فشرده و قومی عشیره‌ای هستند؛ بنابراین بیش از آنکه محیط این محلات زمینه نقد و بررسی باشد، اجتماع این محلات و گونه‌های همزیستی آنها زمینه ساز مطالعات دانشمندان است تحقیقات میدانی دیگری در این محله اثبات نموده است که در حالی که این محله مرکز انواع آسیب‌های اجتماعی است، اما از طریق افزایش سرمایه اجتماعی این گروه قابلیت دستیابی به توسعه پایدار اجتماعی فراهم خواهد بود. به عبارتی تقویت اعتماد، اتصال به شبکه‌های اجتماعی و هنجارگرایی زمینه ساز بهبود ناپایداری‌های اجتماعی این محله خواهد بود؛ بنابراین بیش از آنکه سرمایه‌گذاری مستقیم بخش عمومی برای بهبود کالبد این محله در اولویت باشد، سرمایه‌گذاری غیرمستقیم در اجتماع ساکنین این محله زمینه ساز بهبود پایدار و کم هزینه اجتماع این محله در طولانی مدت خواهد شد.