دیلمستان

دیلمستان یا سرزمین دیلم تا قرن هفتم و هشتم هجری به سرزمین گیلان و غرب مازندران امروزی اطلاق می‌گردید اما پس از تسلط مغولان بر ایران به جای استفاده از واژه دیلم از گیلان استفاده گردید و مراکز قدرت از کوههای گیلان به سرزمینهای جلگه‌ای منتقل گردید لذا از این به بعد در متون تاریخی و جغرافیایی جایگزینی گیلان به جای دیلم قابل ملاحظه می‌باشد. اما به‌طور کلی باید بیان کرد که از گبلان برای مناطق جلگه‌ای و لفظ دیلم برای مناطق کوهستانی کاربرد داشته‌است؛ لذا متعاقبا دیلمیان مرکزیت خودرا از منطقه رودبار به لاهیجان منتقل نمودند. در پاره یی از متون تاریخی واژه گیل و دیلم با هم آمده‌است و درآنها گیل به عنوان همسایه غربی دیلم دیده می‌شود.
بخش بیه پیش گیلان شامل نواحی جلگه‌ای و کوهستانی حدفاصل دره سفیدرود تا دره چالوس به مرکزیت تاریخی شهر لاهیجان همواره اقلیم دیلم بوده و امروزه شهر دیلمان واقع در شهرستان سیاهکل را می‌توان پرچم و نماد سرزمین دیلم نامید. اما گاهی این واژه به تمام گیلان وغرب مازندران(منطقه تنکابن (چالوس، کلاردشت، تنکابن، رامسر) که تا زمان اوایل دوران پهلوی نیز جزئی از سرزمین گیلان بوده‌است و لفظ دیلم خاصه ویژه منطقه تنکابن بوده) یا حتی کل کرانه جنوبی دریای خزر اطلاق می‌شده است. .
منطقه دیلمان گاهی به مناطق وسیعتری اطلاق شده‌است برای مثال در تاریخ یمینی عنوان شده:"در قرن چهارم و پنجم در لشکر محمود غزنوی چند هزار نفر از رزمندگان دیلمی بودند که از طرف آل زیار برای کمک به سلطان غزنوی فرستاده می‌شدند، همراه با پنجاه هزار دینار باج سالیانه.
این نیرو از جرجان، تبرستان، قومس (بسطام وسمنان) و دامغان تامین می‌شدند که کلا این مناطق به عنوان دیلم می‌شناختند و سربازان اعزامی از این مناطق به غزنه را به عنوان سربازان دیلم می‌شناختند."، .
مطلبی دیگری از کتاب حدودالعالم المشرق من الی مغرب به تالیف ۳۷۲ ه. ق که در کتاب مازندران در تاریخ نیز بدان اشاره شده‌است به گونه‌ای که دیلمان را تعریف می‌کند تداعی‌کننده منطقه تنکابن تا سیاهکل امروزی می‌باشد:"دیلمان میان تبرستان و کوهستان (جبال) و گیلان است. مردمان آن دو گروه هستند:یک گروه بر کران دریا باشند. گروه دیگر در کوهستان‌ها، و گروهی هم میان ان دو، این منطقه دیلمان که بر کران دریا است ده ناحیه است، چون:لنزا، واریوا، لنگا، مرد، چالک رود، کرک رود، دیناررود، جودا هنجان (جواهرده نتهیجان)، رودبار، هوسم (رودسر).
در پشت این ده ناحیه، سه ناحیه بزرگ است، چون رستان، شیر، پژم. این همه بیست فرسنگ است در بیست وپنج فرسنگ. این ناحیه دیلم است وکلار و سالوس"، .
به عنوان سندی دیگر به حدود این منطقه می‌توان به تاخت و تاز اعراب به دیلمستان یا دیلمان توجه کرد. یاقوت حموی نوشته است:حجاج بن یوسف دستور داد میانه قزوین و واسط (شهری نزدیک کوفه)، بلندیهایی ساختند که هر زمان در قزوین با دیلمان جنگ روی می‌دهد در این بلندیها آتش روشن کنند تا همگان آگاه شوند. حجاج پسر خود را با لشکری به تاخت وتاز دیلمستان فرستاد. حجاج، عمر بن هانی را به جنگ دیلمان فرستاد.
این همه تاخت وتاز به دیلمان که در قرن اول هجری روی داد نه از راه گیلان، نه از راه دریا، نه از راه گرگان و مازندران که تماما از ری و قزوین است.
تاخت وتاز از راه قزوین میسر می‌شد، و دیلمان را در جنوب قزوین تا دوهزار و سه هزار تنکابن، طالقان و سرتاسر مناطق کوهستانی چالوس از غرب تا جنوب قزوین، یعنی حد فاصل یک خط فرضی از ری تا قزوین، و سرتاسر شمال شمال این خط به طرف دریای مازندران که حد فاصل چالوس تا تنکابن می‌شود را باید دیلم نامید.
که امکان آن کم است و تا رودبار و بخصوص دیلمان سیاهکل را محدوده دیلمان میدانیم.
در سده‌های بعد از اسلام تا سده‌های هفتم، هشتم و نهم هجری، که با افول قدرت دیلمیان، و برآمدن تدریجی گیل‌ها همراه بود، این نام به تمام پهنه گیلان اطلاق می‌شد.
احمد کسروی در مورد دیلمستان می‌نویسد:
رابینو، در کتاب نیز از دیلمستان نام می‌برد و می‌نویسد که:
دهخدا با نقل قول از سفرنامه ناصرخسرو درباره دیلمیان و دیلمستان می‌نویسد:
دکتر پرویز ناتل خانلری نیز درباره زبان دیلمی می‌نویسد.