دستگیری و محاکمه جعفر پناهی

در جریان پیامدهای انتخابات ریاست جمهوری ایران (۱۳۸۸)، جعفر پناهی دو بار دستگیر شد.
بار اول، در روز ۸ مرداد ۱۳۸۸ هنگامی که به همراه گروه دیگری از فیلم‌سازان برای گرامیداشت کشته‌شدگان اعتراضات به نتایج انتخابات ریاست جمهوری دهم به بهشت زهرا رفته بود که پس از چند روز آزاد شد. بار دوم در دوشنبه ۱۰ اسفند به همراه ۱۸ نفر از اعضای خانواده و دوستانی که در خانه او در تهران مهمان بودند. دستگیری او در ایران و جهان واکنش‌های گسترده‌ای را بر انگیخت. صندلی او در جشنواره کن خالی ماند. او در یک مرحله برای مدتی اعتصاب غذا کرد.
پناهی در روز ۴ خرداد ۱۳۸۹ به دستور بازپرس و تایید دادستان عمومی و انقلاب تهران با تودیع وثیقه ۲۰۰ میلیون تومانی از زندان آزاد شد.
بر اسال حکم دادگاه پناهی به اتهام «اجتماع و تبانی و تبلیغ علیه نظام جمهوری اسلامی» به ۶ سال حبس تعزیری و ۲۰ سال محرومیت از فیلم‌سازی، ۲۰ سال محرومیت از فیلم‌نامه‌نویسی، ۲۰ سال محرومیت از سفر به خارج از ایران و ۲۰ سال ممنوعیت از هر نوع مصاحبه با رسانه‌ها و مطبوعات داخلی و خارجی محکوم شد.
بازداشت‌ها
بار اول، پناهی در روز پنجشنبه ۸ مرداد ۱۳۸۸ هنگامی که به همراه گروه دیگری از فیلم‌سازان برای گرامیداشت کشته‌شدگان اعتراضات به نتایج انتخابات ریاست جمهوری دهم به بهشت زهرا رفته بود، به‌همراه مهناز محمدی، مستندساز بازداشت و پس از چند روز آزاد شد.
پناهی بار دوم در شامگاه دوشنبه ۱۰ اسفند به همراه ۱۸ نفر از اعضای خانواده و دوستانی که در خانه او در تهران مهمان بودند، بازداشت شد. پس از چند روز و در چند مرحله، اعضای خانواده و همکاران پناهی آزاد شدند، اما خود او همچنان در بازداشت بود. مقام‌های قضایی تاکنون علت بازداشت و اتهام او را اعلام نکرده‌اند. در این مورد صرفا دادستان تهران بازداشت او را غیرسیاسی دانست. رسانه‌های وابسته به محافظه‌کاران ادعا کرده‌اند، دلیل دستگیری او تدارک برای ساختن فیلمی علیه نظام، بوده است.
سازمان عفو بین‌الملل در بیانیه‌ای اعلام کرد یک فیلمساز دیگر، محمدعلی شیرزادی، نیز همراه با جعفر پناهی بازداشت شده‌است. این دو نفر ظاهرا مشغول ساختن فیلمی بوده‌اند که در آن، یک مدافع حقوق‌بشر و یک روحانی ناراضی با هم گفتگو می‌کرده‌اند. در ۱۷ اردیبهشت ۱۳۸۹ عباس کیارستمی در برنامه‌ای در مرکز ژرژ پمپیدو فرانسه، گفت در تماسی با سعیده طاهری باخبر شده سلول انفرادی پناهی به هم‌سلولی با چند نفر دیگر تغییر موقعیت داده و یک یخچال هم به دارایی‌های ایشان در بازداشت، اضافه شده است.
پس از انتشار نامه جعفر پناهی به همکارانش در جشنواره کن، قرار بازداشت موقت او، دو ماه دیگر تمدید شد.
ماموران امنیتی، خانواده پناهی را تهدید به بازداشت کردند و از آنها خواستند از مصاحبه و اطلاع‌رسانی درباره او پرهیز کنند. در ۲۸ اردیبهشت ۱۳۸۹ پناهی در نامه‌ای با شرح برخورد و تهدیدهای بازجوهای زندان اوین، اعلام اعتصاب غذا کرد.
واکنش‌ها به بازداشت پناهی
در پی این بازداشت، جشنواره بین‌المللی فیلم کن، جشنواره بین‌المللی فیلم برلین، و بسیاری از چهره‌های سینمایی، فرهنگی و سیاسی، در واکنش به بازداشت این سینماگر اعتراض کردند. در واکنشی دیگر، در روزهای آغازین سال ۱۳۸۹، چهل و پنج تن از سینماگران و هنرمندان سرشناس ایران از جمله بهرام بیضایی، کیومرث پوراحمد، ناصر تقوایی، رخشان بنی‌اعتماد، خسرو سینایی، مسعود کیمیایی، تهمینه میلانی و اصغر فرهادی، در نامه‌ای سرگشاده خطاب به حاکمان ایران ضمن تاکید بر حق فیلم‌سازی، آزادی بیان و حق اعتراض برای همگان، خواهان آزادی نامشروط جعفر پناهی و محمد نوری‌زاد شدند.
همچنین صدها تن از سینماگران مطرح جهان، با انتشار نامه‌ای دیگر خطاب به صادق لاریجانی، رئیس قوه قضاییه ایران، ضمن اعتراض نسبت به زندانی کردن بی‌دلیل جعفر پناهی، که از او به عنوان کارگردان مطرح بین‌المللی یاد کرده‌اند، و نیز ناعادلانه خواندن بازداشت او، خواهان آزادی سریع پناهی شدند.
عباس کیارستمی در واکنش به بازداشت جعفر پناهی و محمد رسول‌اف در نامه‌ای سرگشاده نوشت «مسئولیت وخیم و بازتاب عواقب زشت و غیر فرهنگی جهانی این بازداشت‌ها متوجه مدیریت سوء و سیاست‌های غلط وزارت ارشاد در این سال‌هاست.»
نامه جمعی از هنرمندان بزرگ هالیوود به مسئولان جمهوری اسلامی
جمعی از فیلمسازان و هنرپیشه‌های معروف هالیوود دستگیری جعفر پناهی کارگردان ایرانی را محکوم کردند و از حکومت ایران خواستار آزادی فوری او شدند.
مارتین اسکورسیزی، استیون اسپیلبرگ، فرانسیس فورد کاپولا، برادران کوئن، مایکل مور، الیور استون، رابرت دنیرو و رابرت ردفورد و چندین هنرپیشه و کارگردان دیگر آمریکایی جزء امضا کنندگان این نامه هستند.
در این نامه آمده‌است:
در ادامه این نامه آمده‌است:
طاهره سعیدی، همسر جعفر پناهی در مصاحبه با بی‌بی‌سی فارسی گفت «وضعیت جسمی و روحی همسرش اصلا خوب نیست.»
وی در ۱۱ فروردین (۳۱ مارس) به ملاقات یک روز پیشتر خود و دخترش با جعفر پناهی اشاره کرد و گفت: «او درباره وضع جسمی‌اش حرفی نزد اما ما خودمان دیدیم؛ جعفر خیلی لاغرشده بود و خیلی رنگ پریده بود.»
طاهره سعیدی از اتهام وارد شده به همسرش ابراز بی‌اطلاعی کرد و گفت که خود آقای پناهی هم از این اتهامات اطلاعی ندارد و فقط بازجویی می‌شود.
پیشتر عباس جعفری دولت آبادی، دادستان عمومی تهران گفته بود که جرم پناهی سیاسی نبوده است، اما دلیل بازداشت او را نگفت، اما برخی سایت‌های خبری دلیل بازداشت آقای پناهی را ساختن فیلمی درباره اعتراضات پس از انتخابات ایران عنوان کردند.
طاهره سعیدی همسر جعفر پناهی در دیداری با عزت‌الله انتظامی رئیس هیئت مدیره موزه سینما در اعتراض به زندانی‌شدن همسرش خواستار آن شد تا به فوریت به نامه وی جهت بازگرداندن تمام جوایز جعفر پناهی به خانواده‌اش اقدام شود.
جشنواره کن
سازمان عفو بین‌الملل صندلی خالی پناهی را در جشنواره کن، نشان دهنده جنون اختناق در ایران دانست. برنار کوشنر وزیر خارجه و فردریک میتران وزیر فرهنگ، در بیانیه‌ای مشترک نوشتند:
جعفر پناهی یکی از سرشناس‌ترین نمایندگان سینمای ایران است و کاملا جا دارد که در جشنواره کن حضور داشته باشد. از او برای عضویت در هیئت داوران دعوت شده است؛ ما آزادی فوری او را خواهانیم و همچنین از مقامات ایرانی می‌خواهیم که حقوق بنیادین آزادی بیان و آفرینش را برای همه ایرانیان محترم بشمارند.
تیم برتون رییس داوران جشنواره کن در مراسم افتتاحیه این جشنواره خواستار آزادی پناهی یکی از داوران کن شد. او در کنفرانس خبری گفت همه ما خواستار آزادی بیان هستیم و هرکس باید بتواند در بیان خود آزاد باشد.
عباس کیارستمی در جلسه پرسش‌وپاسخ فیلمش، رونوشت برابر اصل در جشنواره کن گفت: «اگر دولت ایران از آزاد کردن جعفر پناهی سر باز بزند، باید توضیحی برای این کار داشته باشد. من درک نمی‌کنم چگونه یک فیلم می‌تواند جرم تلقی شود، به ویژه در حالی که این فیلم هنوز ساخته نشده است.
زمانی که یک فیلمساز، یک هنرمند، زندانی می‌شود، این تمامیت هنر است که مورد حمله قرار گرفته است». با دست‌گیری پناهی حریم بین دولت و هنرمندان برداشته شد. همچنین در این جلسه ژولیت بینوش بازیگر فرانسوی، در واکنش به بازداشت جعفر پناهی گریست ژولیت بینوش در هنگام سخنرانی حین دریافت جایزه خود از در جشنواره کن به عنوان بهترین بازیگر زن از جعفر پناهی یاد کرد
اعتصاب غذا در زندان
صبح روز سه شنبه ۲۸ اردیبهشت ۱۳۸۹ پناهی اعلام کرد اعتصاب غذا کرده است. وی طی تماسی با خانواده خود نامه‌اش را از زندان برای آن‌ها خواند. در این نامه آمده است:
وی در ادامه گفت که از صبح‌گاه ۲۶ اردیبهشت ۱۳۸۹ چیزی نخورده و نیاشامیده است و شروط خود را برای پایان این وضعیت چنین بیان کرد:
تماس و دیدار باخانواده‌ام و اطمینان کامل از سلامت آنها
حق داشتن وکیل بعد از ۷۷ روز و مشورت با او
آزادی بدون قید و شرط تا تشکیل دادگاه و صدور حکم قطعی
سپس وی قسم خورد تا تحقق خواسته‌هایش دست از اعتصاب غذا برندارد:
پناهی دو روز پس از آزادی از زندان، در فیلمی که از تلویزیون آرته پخش شد درباره علت اعتصاب غذا گفت:
آزادی از زندان
پناهی در روز ۴ خرداد ۱۳۸۹ به دستور بازپرس و تایید دادستان عمومی و انقلاب تهران با تودیع وثیقه ۲۰۰ میلیون تومانی از زندان آزاد شد.
حکم دادگاه و ۲۰ سال محرومیت از حقوق اجتماعی
رسانه‌های فارسی‌زبان در تاریخ ۲۰ دسامبر ۲۰۱۰ میلادی از صدور حکم قاضی پرونده جعفر پناهی در شعبه‌ی ۲۶ دادگاه انقلاب اسلامی خبر دادند. بر این اساس جعفر پناهی به اتهام «اجتماع و تبانی و تبلیغ علیه نظام جمهوری اسلامی» به ۶ سال حبس تعزیری و ۲۰ سال محرومیت از فیلم‌سازی، ۲۰ سال محرومیت از فیلم‌نامه‌نویسی، ۲۰ سال محرومیت از سفر به خارج از ایران و ۲۰ سال ممنوعیت از هر نوع مصاحبه با رسانه‌ها و مطبوعات داخلی و خارجی محکوم شده‌است.