زبان قزاقی

زبان قزاقی یا کزاخی (به قزاقی: , ، ) زبانی از خانواده زبان‌های ترکی است، که با زبان قرقیزی نیز نزدیکی بسیاری دارد. این زبان توسط قزاق‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. این زبان شاخه قپچاق زبان‌های ترکی بوده و به نوقایی و قرقیزی و به ویژه به قره‌قالپاقی مانستگی دارد. این زبان در جمهوری قزاقستان، ناحیه خودمختار ایلی قزاق (به قزاقی: یله قازاق اوتونومیالی وبلیسی /     / İle Qazaq awtonomïyalıq oblısı) در سین‌کیانگ چین و استان بایان اوگلی (به قزاقی: Bai-Olke) در مغولستان زبان رسمی است. همچنین قزاقی به عنوان زبان اقلیتی و قومیتی در این مناطق نیز گویشورانی دارد: ۱٫۳۲۵٫۰۰۰ (ازبکستان)، ۱۵٫۰۰۰ (افغانستان)، ۱۵۰٫۰۰۰ (ترکمنستان)، ۱۲۰٫۰۰۰ (مغولستان)، ۱۰۰٫۰۰۰ (ترکیه)، ۴۰۰٫۰۰۰ (روسیه)، ۲۵٫۰۰۰ (بصورت پراکنده در اروپا)، و ۷٫۰۰۰ نفر (ایران - استان گلستان) می‌باشد. همچون دیگر زبان‌های ترکی، قزاقی یک زبان چسبانشی است و با هماهنگی واکه‌ای واژه‌سازی و ساخت جمله را بکار می‌گیرد.
در اکتبر ۲۰۱۷، رئیس‌جمهور قراق، نورسلطان نظربایف فرمان داد که تا سال ۲۰۲۵ بایستی الفبای لاتینی جایگزین الفبای سیریلیک شود.
پراکنش گیتاشناختی
گویش‌وران زبان قزاقی (که عمدتا قزاق‌ها هستند)، در سرزمین پهناور تیان‌شان در خاور دریای کاسپین می‌زیند. زبان رسمی قزاقستان این زبان است که نزدیک به ۱۰ میلیون گویش‌ور (برپایه اطلاعات سیا بر جمعیت و سهم تناسبی گویش‌وران قزاق) می‌باشد. در چین، بالای یک میلیون قومیت قزاق زیست می‌کنند که در کتاب حقایق جهان این قزاق‌ها بیشتر در ناحیه خودمختار ایلی قزاق در سین‌کیانگ هستند.
سامانه نوشتاری
کهن‌ترین نوشته‌های ثبت شده از زبان‌های نزدیک به قزاقی با الفبای ترکی کهن نوشته شده‌اند؛ ولی در میان زبانشناسان این پذیرفته نشده که خود قزاق‌ها مستقیما از آن استفاده می‌کرده‌اند. تقریبا هزار سال پیش قزاقی نوین به الفبای عربی تا سال ۱۹۲۹ نوشته می‌شد تا اینکه نویسندگان شوروی الفبایی برپایه لاتین و سپس برپایه سیریلیک در ۱۹۴۰ برای این زبان پیشنهاد کرده‌اند. نورسلطان نظربایف، رئیس‌جمهوری قزاقستان، در آوریل ۲۰۱۷ یک راهبردی برای ساماندهی نوشتاری در میان قزاق زبانان با دلیل اینکه «زبان و فرهنگ قزاقی ویران‌شده» پیشنهاد کرد. نظربایف به نویسندگان فرمان داد تا الفبای لاتین قزاقی را طراحی کنند که در پایان ۲۰۱۷ آن الفبا ساخته شد. بنابرین لاتین‌نویسی قزاقی از ۲۰۱۸ آغازشد. تا پیش از ارائه این پیشنهاد، بالای یک میلیون نفر در قزاقستان و مغولستان به خط سیریلیک-لاتین این زبان را می‌نگاشتند. در چین، قزاق‌ها از الفبای عربی که بسیار به ایغوری مانسته‌است استفاده می‌کنند. هدف نظربایف از تغییر این شیوه نگارش و تغییر خط پیروی نکردن از سیاست‌های پیشین شوروی سابق در سرزمین قزاقستان است. وی به دستگاه و نظام سیاسی و اداری این کشور فرمان داد تا از این به بعد با پافشاری و تاکید بر فرهنگ قزاقی، این خط را تا سال ۲۰۲۵ جایگزین خط سیریلیکی سابق گردانند.
نخستین زمزمه‌های تغییر خط در قزاقستان از سیریلیک به لاتین را، نظربایف در سپتامبر ۲۰۰۷ مطرح نمود. برپایه مطالعات و پژوهش‌های دولتی قزاقی، این تغییر در دوره زمانی ۱۰ تا ۱۲ ساله امکان‌پذیر است و چیزی نزدیک به ۳۰۰ میلیون دلار برای دولت هزینه دربردارد. تغییرات موقتا در ۱۳ دسامبر ۲۰۰۷ متوقف شد و دلیلش را رئیس‌جمهور نظربایف اینچنین گفت: «برای ۷۰ سال قزاقستانی‌ها به سیریلیک می‌نوشتند و می‌خوانند. بالای ۱۰۰ ملت در مرز و بوم ما زندگی می‌کنند. پس ما به ثبات و آرامش نیازمندیم و نبایستی در تغییر و تحول عجله و شتابزدگی داشته باشیم.». به هر روی، در ۳۰ ژانویه ۲۰۱۵، وزیر فرهنگ و وزرش، آریستانبک محمدیلی اعلام نمود که طرح نوینی در دست اجراست و بایستی با توجه به واج‌شناسی زبان این خط نو جایگزین شود.
الفبای پیشنهادی لاتین برای زبان قزاقی، برپایه فرمان ۵۶۹ (۲۶ اکتبر ۲۰۱۷)
خط سیریلیک
خط عربی
خط لاتین
ترجمه فارسی
-      .  -, - ,   - ,  -  .
Barlyq adamdar tymasynan azat jane qadyr-qasieti men quqtary ten bolyp duniege keledi. Adamdarga aqyl-parasat, ar-ojdan berilgen, sondyqtan olar bir-birimen tyystyq, bayyrmaldyq qarym-qatynas jasaylary tiis.
همه آدمیان آزاد زاده می‌شود و در حقوق و شان یکسان هستند.
خردمندی و وجدان به آن‌ها ارزانی شده و بایسته‌است تا با یکدیگر عادلانه و برادرانه رفتار کنند.
دبیره‌های عربی و لاتین قزاقی در سال ۱۹۲۴
واج‌شناسی
قزاقی با هماهنگی واکه‌ای زبان-ریشه‌ای عمل می‌کند بجز برخی واژگان نوین از خاستگاهی بیگانه (معمولا روسی یا عربی) که استثناء هستند. این نیز یک سامانه گردسازی هماهنگ است که قرقیزی را تداعی می‌کند ولی هنوز در میان واج‌شناسان قویا مورد تایید قرار نگرفته‌است.
همخوان‌ها
+واج‌های همخوان قزاقی
لبی
دندانی/
لثوی
کامی-لثوی
لثوی-کامی
نرمکامی
ملازه‌ای
چاکنایی
خشیومی
انسدادی
انسایشی
سایشی
ناسوده
«ر» گونه
واکه‌ها
+واج‌های واکه‌ای قزاقی
−RTR
("Front")
+RTR("Back")
Diphthongised
Close
Open
ریخت‌شناسی و صرف
+جدول صرفی اسم
Case
Morpheme
Possible forms
"ship"
"air"
"bucket"
"carrot"
"head"
"salt"
Nom






Acc
-NI
-, -, -, -, -, -, -






Gen
-NIŋ
-, -, -, -, -, -






Dat
-GA
-, -, -, -, -, -






Loc
-DA
-, -, -, -






Abl
-DAn
-, -, -, -, -, -






Inst
-Men
-() -() -()






ضمیرها
+ضمیرهای شخصی
مفرد
جمع
قزاقی
انگلیسی
قزاقی
فارسی
(Men)
من
(Biz)
ما
(Sen)
تو (عامیانه)
(Sender)
شما (عامیانه)
(Siz)
تو (ادبی و اداری)
(Sizder)
شما (ادبی و اداری)
(Ol)
او/ آن
(Olar)
آن‌ها/ ایشان
+Declension of pronouns
Nom








Acc








Gen








Dat








Loc








Abl








Inst








+Morphemes indicating person
pronouns
copulas
possessive endings
past/conditional
1st sg

-MIn
-(I)m
-(I)m
2nd sg

-sIŋ
-(I)ŋ
-(I)ŋ
2nd formal sg

-sIz
-(I)ŋIz
-(I)ŋIz
3rd sg

-(s)I(n)
1st pl

-MIz
-(I)mIz
-(I)K
2nd pl

-sIŋdAr
-(I)ŋ
-(I)ŋ
2nd formal pl

-sIzdAr
-(I)ŋIz
-(I)nIz
3rd pl

-(s)I(n)
وجه‌های فعلی و زمان
+Progressive aspect in the present tense
Kazakh
Aspect
English translation
Jeimin
non-progressive
"I eat."
Jep jatyrmyn
progressive
"I am eating right now."
Jep otyrmyn
progressive/durative
"I am sitting and eating." / "I have been eating."
Jep turmyn
progressive/punctual
"I am in the middle of eating this very minute."
Jep jurmin
habitual
"I eat lunch, everyday"
+Selectional restrictions on Kazakh auxiliaries
Kazakh
Gloss
Auxiliary Used
English translation

Sy -da balyq ju z-e-di
water-LOC fish swim-PRES-3
Ø
(present/future tense used)
"Fish swim in water"
(general statement)

Sy -da balyq ju z-ip jatyr
water-LOC fish swim-CNVB AUX.3
- to lie, general marker for
progressive aspect.
"The/A fish is swimming in the water"

Sy -da balyq ju z-ip jur
water-LOC fish swim-CNVB AUX.3
– "go", dynamic/habitual/iterative
"The fish is swimming as it always does in the water"

Sy -da balyq ju z-ip tur
water-LOC fish swim-CNVB AUX.3
– "stand", progressive marker to show
the swimming is punctual
"The fish is swimming in the water"

Sy -da balyq ju z-ip otyr
water-LOC fish swim-CNVB AUX.3
– "sit", ungrammatical in
this sentence,  can only be used
for verbs that are stative in nature
The fish has been swimming
Not a possible sentence of Kazakh
نوشته‌ای به قزاقی
سرود ملی قزاقستان (قزاقستان من):
متن قزاقی
آوانویسی
برگردان فارسی
,   ,   -  !
,   ,  ,   !
:  ,  ,   ,   , !    — !
,    .  ,   .
,  .   ,   !
(2 pem):
Altın kün aspanı, Altın dän dalası, Erliktiñ dastanı - Elime qaraşı!
Ejelden er degen, Dañqımız şıqtı ğoy, Namısın bermegen, Qazağım mıqtı ğoy!
Qayırması: Meniñ elim, meniñ elim, Güliñ bolıp egilemin, Jırıñ bolıp tögilemin, elim! Tuwğan jerim meniñ — Qazaqstanım!
Urpaqqa jol aşqan, Keñ baytaq jerim bar. Birligi jarasqan, Täwelsiz elim bar.
Qarsı alğan waqıttı, Mäñgilik dosınday. Bizdiñ el baqıttı, Bizdiñ el osınday!
Qayırması (2 rem):
آسمان خورشید زرین دشت دانه زرین داستان دلاوری - و اینک سرزمین من را بنگر!
از ازل شکوه قهرمانی ما نمایان شد و مردم ناموس خود را پاس داشتند مردم قزاق نیرومند است!
همسرایی: کشورم، کشورم، من چون گلی برای تو کاشته می‌شوم چون سرودی برای تو جاری می‌شوم، کشور! زاد و بوم من قزاقستان من!
راه بر نوادگان باز شد سرزمینی پهناور دارم. یکپارچگی آن درست و درخور است کشوری دارم مستقل.
آن هنگام را پذیرا شد مانند دوستی جاودان کشور ما شادمان است چنین است کشور ما.
همسرایی (دو بار):
قزاق‌های ایران
لاتین‌سازی زبان الفبایی
زبان‌های ترکی
ادبیات قزاقی
زبان‌های قزاقستان