شهرستان بروجرد

شهرستان بروجرد یکی از شهرستان‌های غرب ایران است. این شهرستان در منطقه کوهستانی زاگرس قرار گرفته و مرکز آن شهر بروجرد است . شهرستان بروجرد از شمال به شهرستان‌های ملایر و نهاوند در استان همدان، از شرق به شهرستان شازند در استان مرکزی، از جنوب به شهرستان دورود و از غرب به شهرستان‌های خرم آباد و دلفان محدود می‌شود.
تقسیمات کشوری
شهرستان بروجرد دارای ۱۸۶ روستای دارای سکنه‌است . این شهرستان ۱۶۰۶ کیلومتر مربع مساحت دارد و از دو بخش مرکزی و اشترینان و ۷ دهستان تشکیل شده‌است. دو نقطه شهری این شهرستان عبارتند از شهرهای بروجرد و اشترینان و شهری جدید به نام قلعه نو. .
دهستان‌های شهرستان بروجرد از این قرارند:
دهستان‌های بخش مرکزی:
دهستان دره صیدی
دهستان شیروان
دهستان والانجرد
دهستان همت‌آباد که در سال 1381 دهستان بیرانوند شمالی به مرکزیت بیرانشهر به شهرستان بروجرد و دهستان همت اباد الحاق یافت
دهستان دهگاه (بروجرد)
دهستان‌های بخش اشترینان:
دهستان اشترینان
دهستان بردسره
دهستان گودرزی
دهستان قلعه شمسی
جمعیت
بر اساس سرشماری مرکز آمار ایران، جمعیت شهرستان بروجرد در سال ۱۳۹۰ برابر با۳۳۷،۶۳۱ نفر بوده‌است که ۱۹٫۳ درصد جمعیت استان لرستان را شامل می‌شود. به این ترتیب، شهرستان بروجرد، دومین‌ترین شهرستان پرجمعیت استان لرستان محسوب می‌شود . این شهرستان، سی و هفتمین شهرستان پرجمعیت کشور است . جمعیت شهرستان بروجرد در سال ۱۳۸۵ برابر با ۳۲۳،۸۲۶ نفر بوده‌است . به این ترتیب رشد متوسط سالانه جمعیت بروجرد طی پنج ساله ذکر شده برابر با ۲٫۱ درصد بوده‌است. همچنین براساس سرشماری ۱۳۹۰، جمعیت شهری شهرستان بروجرد ۲۴۵،۷۳۷ نفر و جمعیت روستایی آن ۹۱،۸۹۵ نفر گزارش شده‌است. تعداد خانوارهای این شهرستان در همین سال ۹۹،۳۰۸ نفر بوده‌است .
جغرافیای شهرستان بروجرد
بلندترین نقطه شهرستان بروجرد قله ولاش با ارتفاع ۳۹۸۷ متر در غرب شهر بروجرد و پست‌ترین ناحیه در دشت سیلاخور با ارتفاع تقریبی ۱۵۰۰ متر قرار دارد.
شهرستان بروجرد بخشی از منطقه کوهستانی زاگرس شمالی است. این منطقه مشتمل بر کوههای مرتفع زاگرس در غرب و جنوب، دشت سیلاخور در مرکز و پیشکوه‌های داخلی زاگرس در شرق و شمال است. کوههای بلند زاگرس به صورت نواری از شمال غربی به جنوب شرقی کشیده شده‌اند و مرز طبیعی بین دشت سیلاخور و سرزمین تاریخی لرستان به حساب می‌آیند. رشته کوه بزرگ گرین یا گری با طول ۱۸۵ کیلومتر بخشی از زاگرس مرتفع است که از شمال غربی به جنوب شرقی کشیده شده و اشترانکوه دنباله آن است. قلل عمده این رشته کوه، چهل نابالغان، ولاش با ارتفاع ۳۹۸۷ متر و میش پرور هستند. پست‌ترین ناحیه، در دشت سیلاخور با ارتفاع تقریبی ۱۵۰۰ متر قرار دارد. گلرود، تیره، ماربره و تهیج رودهای شهرستان بروجردند که از سراب‌ها و چشمه‌های فراوان منطقه مانند سراب ونایی، زارم، کرتول، زرشکه، سفید، پنبه، جانیزه و چشمه‌های دره خونی سرچشمه می‌گیرند.
بروجرد دارای آب و هوای معتدل کوهستانی با تابستانهای معتدل و زمستانهای سرد است که حداکثر دمای آن گاه به ۴۰ و حداقل آن به ۲۰ درجه زیر صفر می‌رسد. میزان بارندگی این شهرستان ۵۸۸ میلی‌متر در سال است که در فصول سرما بارش‌ها بیشتر به صورت برف می‌باشند. شهرستان بروجرد بین عرضهای شمالی حد اقل ۳۳ درجه و ۳۶ دقیقه و حداکثر ۳۴ درجه و ۶ دقیقه و طول شرقی و داخل ۴۸ درجه و ۲۷ دقیقه و حداکثر ۴۹ درجه و ۲۷ دقیقه قرار دارد.
دشت سیلاخور منطبق با گسل سراسری زاگرس است و وجود گسل‌های فرعی مانند گسل دورود و گسل قلعه حاتم در این منطقه، استعداد منطقه را برا ی زمین لرزه‌های بزرگ موجب شده‌است. زمین لرزه ۱۲۸۷ که در دشت سیلاخور در جنوب شهرستان بروجرد با بزرگای ۷/۳ ریشتر روی داده، یکی از بزرگ‌ترین زمین لرزه‌های ثبت شده ایران است. زلزله فروردین ۱۳۸۵ سیلاخور با قدرت ۶/۱ ریشتر نیز از دیگر زمین لرزه‌های بزرگ منطقه در سالهای اخیر است و .
باستان‌شناسی و آثار تاریخی
محدوده شهرستان بروجرد حاوی تعداد زیادی تپه‌های باستانی و تاریخی است که از دورهای پیش از تاریخ تا قرن معاصر آباد بوده‌اند. از نظر باستان شناسی، تپه قرق در دهستان شیروان، مهم‌ترین تپه باستانی شهرستان بروجرد است و تا پنج طبقه لایه برداری و مطالعه شده‌است. اشکال هندسی و رنگ اخرایی سفال‌های کشف شده قدمت آن را با تپه گیان و کوهدشت لرستان هم‌زمان می‌کند. در لایه‌های بیرونی، تک سفال‌هایی از دوره‌های بعدی از جمله اشکانیان هم در آن دیده می‌شود (ص. ۹).همچنین باستان شناسان با توجه به اسناد معتبر تاریخی که جدیدا کشف شده مطمین شده‌اند که منطقه گسترده بروجرد ( بروگرد) بیش از 5 هزار سال قدمت دارد و تا مدت مدیدی بعد از اشکانیان استانهای کنونی کردستان ، کرمانشاه ، منطقه بین‌النهرین و استانهای مرکزی و همدان تحت سلطه و زیر نظر بروجرد بوده‌اند و به خزانه بروجرد خراج پرداخت میکردند. همچنین اسناد به خاک و خون کشیدن این استانها توسط پادشاه بروجرد به دست آمده‌است.
( تاریخ طبری. تاریخ ده هزار ساله. کتیبه سنگی شاه سرداری اول.)
پوشش گیاهی
چنارستان در جنوب غربی بروجرد.
دامنه‌های کوههای زاگرس در محدود بروجرد از تنوع زیادی در گیاهان خودرو برخوردار است و بسیاری از گیاهان ناحیه بروجرد ارزش خوراکی یا دارویی دارند. در محدوده فعلی شهرستان بروجرد جنگل وجود ندارد اما در ناحیه سیلاخور و در دامنه کوههای زاگرس که بطور سنتی جزو منطقه بروجرد به حساب می‌آیند جنگلهایی از درختان بلوط و ارس وجود دارد.
گل گاوزبان، خاکشیر، گل ختمی، آویشن، عناب، ترنجبین، پر سیاوش، کاسنی، گل سرخ، شقایق، بیدمشک، لاله، زنبق، شیرین بیان، بن سرخ، خاکشیر و نرگس و همچنین نباتات خوراکی چون پیشوک، شنگ، زرشک، کنگر، ریواس، حاجی بیان، فرفیان، پونه و نعناع از گیاهان خودروی منطقه‌اند.محصولات کشاورزی و باغی عمده بروجرد عبارت‌ند از گندم، جو، چغندر، ذرت، تخمک، انواع لوبیا، نخود، گیاهان علوفه‌ای، دانه‌های روغنی، پنبه، باقلا، محصولات جالیزی، سبزیجات و میوه‌هایی چون سیب، انگور، گلاب، انواع آلو، آلبالو، گیلاس، بادام، گردو، انجیر و سنجد.
گونه‌های جانوری
گرگ، گراز، روباه، خرگوش، شغال، خرس قهوه‌ای، کفتار، بز کوهی، میش،غزال،اهو برخی گونه‌های مار، لاک‌پشت، برخی ازخزندگان و پرندگان (کرکس، درنا، تیهو، بلبل، سهره، رنگرز، دارکوب، عقاب، قوش، خفاش، پرستو، گنجشک، سار، کلاغ، زاغچه …) جانوران منطقه بروجرد را تشکیل می‌دهند.
در گذشته‌های دور شیر ایرانی(دزفولی) در شهرستان بروجرد می‌زیستند که به علت شکارهای متعدد منقرض شدند.
گردشگاه‌های طبیعی
روستای ییلاقی ونایی
سراب کرتول
منطقه ییلاقی گلدشت
تالاب بیشه دالان
تنگه کپرگه
تنگه بزهل
چنارستان
تاک درخت
شیخ میری علیا و سفلی
روستای ییلاقی فیال
روستای دهگاه
سد خاکی دهکرد
جنگل‌های دهگاه
زبان و تبارشناسی
گویشوران شهرستان بروجرد
بیشتر مردم شهرستان بروجرد به ویژه ساکنان شهر بروجرد و روستاهای شمال آن با گویش بروجردی سخن می‌گویند. این گویش با تفاوت‌های جزئی میان مردم شهرستان‌های نهاوند و ملایر و مناطق مجاور رواج دارد. در کنار گویش بروجردی، سایر گویش‌های غالب در روستاهای جنوب و جنوب غربی این شهرستان عبارتند از: گویش لری خرم‌آبادی، گویش سیلاخوری و گویش لکی. در برخی روستاهای شرقی این شهرستان گویشورانی با زبان ترکی زندگی می‌کنند. در لغت‌نامه دهخدا زیر مدخل شهرستان بروجرد آمده‌است: «زبان مادری سکنه شهرستان بروجرد فارسی لری و مذهب عموم مسلمانان شیعه اثناعشری است» .
احمد اسفندیاری در کتاب «گویش بروجردی» زبان محاوره‌ای ساکنان ناحیه بروجرد را می‌به چند دسته تقسیم کرده‌است:
گویش بروجردی: این گویش در شهر بروجرد و برخی روستاهای پیرامون آن رواج دارد.
گویش روستائیان بروجرد: از نظر آوایی مشابه گویش بروجردی است
لری بروجردی: گویش مهاجران لر یا روستاهای لرنشین بروجرد که لری است اما تحت فرایندهای آوایی گویش بروجردی قرار گرفته و می‌توان آن را «لری بروجردی» نامید.
گویش کلیمیان: گویشی خاص رایج بین اقلیت کلیمی بروجرد که برای شهروندان بروجردی قابل فهم است.
گویش ارامنه: شمار اندکی ارامنه در بروجرد ساکن بوده‌اند که گویشی مشابه با اارامنه جلفای اصفهان داشته‌اند .
در «دانشنامه بروجرد» نیز به گویشهای زیر به عنوان زبان رایج مردم منطقه بروجرد اشاره شده‌است:
گویش بروجردی
بروجردی روستایی
لری
ترکی بومی
لکی
علاوه بر گویش‌های فوق، با توجه به این که ناحیه جاپلق نیز در گذشته بخشی از ولایت بروجرد محسوب می‌شده، بنابراین به لحاظ تاریخی گویش گویش بختیاری و نیز گویش مردم ازنا نیز جزو گویش‌های منطقه بروجرد بوده‌اند اما امروزه به دلیل تفکیک این مناطق از بروجرد، جزو گویش‌های رایج در شهرستان بروجرد به حساب نمی‌آیند .
ایلات و طوایف
وجود آب فراوان، مراتع و زمین‌های کشاورزی مناسب، طایفه‌هایی از ایلات دیگر را در سده‌های گذشته به منطقه کشانده که اینان بیشتر در در روستاهای جنوب این شهرستان ساکن شده‌اند و به کشاورزی و دامداری مشغول‌اند. طوایفی از ایل بیرانوند در محدوده شهرستان‌های بروجرد و خرم آباد در دشت سیلاخور تا پل هرو ساکن شده‌اند
بروجرد
سیلاخور
کوه گرین
تاریخ بروجرد
بروجرد