اندامک

در زیست‌شناسی سلولی، اندامک ، یک زیرواحد تخصصی در حصار یک سلول هستند که کارکردی ویژه را شامل می‌شوند. اندامک‌های منفرد معمولا با غشای دولایه‌ای لیپیدی‌شان محصور بوده و جداگانه وجود دارند. واژه اندامک از این نگرش می‌آید که ساختارهای یک بخش از یاخته همچون اندام‌های یک بدن هستند. از اینرو با پسوند تصغیر «ک» همراه شده‌اند . کارکرد اندامک‌ها بواسطه پژوهش‌های میکروسکوپی انجام گرفته‌است. درون یاخته‌های یوکاریوتی انواع بسیاری از اندامک‌ها دیده می‌شود. این در حالی است که در سلول‌های پروکاریوتی اندامکی فعال وجود ندارد .
تاریخچه و اصطلاح‌شناسی
در زیست‌شناسی، اندام‌ها به عنوان یگان‌های کارکردی منحصر بفردی که در یک جاندار محصورند؛ تعریف شده است .تمثیل اندام‌های بدنی در زیرساختارهای میکروسکوپی که مشاهده‌پذیر بوده، همین اندامک‌ها هستند که نویسندگان و پژوهشگران بسیاری در کارهای متفاوتی به همتایی میان این دو به بحث نشسته‌اند.
در دهه ۱۸۳۰ میلادی، فلیکس دوژاردان فرانسوی، نظریه کریستین گوتفرید ایرنبرگ آلمانی را رد کرد. ایرنبرگ مدعی بود که ریزسازواره‌ها دارای اندام‌های مشابه با جانوران چندسلولی هستند که تنها ابعاد آن اندام‌ها کوچکتر است .
برای نخستین‌بار ، با کوچکسازی واژه «اندام» (مثلا: اندام کوچک) برای ساختارهای سلولی، جانورشناس آلمانی، کارل آوگست موبیوس در سال ۱۸۸۴؛ اصطلاح اندامک را بکار بست . وی در یک پاورقی که به عنوان تصحیح در موضوع بعدی مجله انتشار یافته بود،پیشنهاد «اندامک» خودش را برای نامیدن اندام‌های جانداران تک‌سلولی تایید کرد. زیرا این اندامک‌ها سازندگان یک سلول بودند و در تصاد با نگرش اندام‌های چندسلولی جانداران چندسلولی بود.
انواع اندامک‌ها
درباره تعریف اندامک تاکنون نظریات گوناگونی وجود داشته‌است. گروه کثیری از زیست‌شناسان سلولی اندامک را برابر «بخش سلولی» می‌پندارند، این در حالی است که دیگر زیست‌شناسان اصطلاح اندامک را محدودتر کرده‌اند و آن را فقط برای اشاره به آن چیزی که دربردارنده DNA است که از دیگر جاندران میکروسکوپی، به طریق «درون‌هم‌زیستی» نشات گرفته‌است، بدان واژه اندامک را اطلاق می‌کنند .
برپایه همین تعریف، اندامک‌ها به دو رده جداگانه بخش خواهند شد (مثلا آن‌هایی که دربردارنده DNA خودشان هستند و از درون‌هم‌زیستی باکتریایی نشات گرفته‌اند):
میتوکندری (در بیشتر یوکاریوت‌ها)
پلاستیدها (برای نمونه در گیاهان، جلبک‌ها و برخی آغازیان)
همچنین برای دیگر اندامک‌ها خاستگاه‌هایی درون‌هم‌زیستی فرض شده که حتما دربرداشتن DNA از الزامات نیست (مثلا تاژک. بنگرید به فرگشت تاژک).
در تعریفی محدودتر آمده‌است که اندامک بایستی دربردارنده ساختارهای وابسته به غشا باشد. از اینرو برخی زیست‌شناسان اندامک‌ها را غشایی و غیرغشایی تقسیم می‌کنند ؛ زیرا گروه بزرگی از زیست‌شناسان ریبوزوم را اندامک می‌دانند . اندامک‌های غیر-غشایی، مجموعه‌های بزرگ زیست‌مولکولی نیز نامیده می‌شوند که در ساخت و هم‌گذاری درشت‌مولکول‌ها نقش مهمی را ایفا می‌کنند. این ساختارها عبارت اند از:
مجموعه‌های بزرگ RNA و پروتئین : ریبوزوم، پیرایشگر ، طاقی
مجموعه‌های بزرگ پروتئین: پرتئوزوم، هولوآنزیم DNA پلیمراز سه، هولوآنزیم RNA پلیمراز دو، کپسیدهای ویروسی قرینه‌ای، مجموعه GroEL و GroES ؛ مجموعه‌های پروتئین غشایی: فوتوسیستم یک، ATP سنتتاز.
مجموعه‌های بزرگ DNA و پروتئین: نوکلئوزوم
سانتریول و مرکز سازماندهی میکروتوبول (MTOC)
اسکلت سلولی
تاژک
هستک
دانه تنش
دانه سلول جنسی
دانه انتقال نورونی
اندامک‌های یوکاریوتی
یاخته‌های یوکاریوتی از دید ساختاری پیچیده هستند و با سازماندهی‌شان شناسایی می‌شوند. غشای این یاخته‌ها دولایه‌ای و از جنس لیپید است و از اندامک‌های بزرگ و کوچکی ساخته شده که می‌توان با میکروسکوپ نوری، اندامک‌های بزرگتر را همچون هسته و واکوئل را مشاهده کرد.
نکته : همه جانداران دربردانده همه اندامک‌های فهرست‌شده زیر هستند؛ لیکن برخی از آن‌ها استثنا فاقد آن اندامک‌های فراگیر و همگانی هستند (مثلا میتوکندری )
+اندامک‌های همگانی یوکاریوتی
اندامک
کارکرد اصلی
ساختار
جانداران
ملاحظات
کلروپلاست (پلاست)
فوتوسنتز، گیراندازی انرژی نورانی جهت تولید قند
دوغشایی
گیاهان، آغازیان (منسوخ: جانداران دیسه‌ربایی )
شبکه اندوپلاسمی
translation and folding of new proteins (rough endoplasmic reticulum), expression of lipids (smooth endoplasmic reticulum)
single-membrane compartment
all eukaryotes
rough endoplasmic reticulum is covered with ribosomes, has folds that are flat sacs; smooth endoplasmic reticulum has folds that are tubular
تاژک
locomotion, sensory
some eukaryotes
دستگاه گلژی
sorting, packaging, processing and modification of proteins
single-membrane compartment
all eukaryotes
cis-face (convex) nearest to rough endoplasmic reticulum; trans-face (concave) farthest from rough endoplasmic reticulum
میتوکندری
energy production from the oxidation of glucose substances and the release of adenosine triphosphate
double-membrane compartment
most eukaryotes
has own DNA; theorized to be engulfed by an ancestral eukaryotic cell (endosymbiosis)
واکوئل
storage, transportation, helps maintain homeostasis
single-membrane compartment
eukaryotes
هسته
DNA maintenance, controls all activities of the cell, RNA transcription
double-membrane compartment
all eukaryotes
contains bulk of genome