ایل بیرانوند

ایل بیرانوند از ایلات لک‌زبان منطقه پیشکوه در لرستان است. روایت‌ها درباره تبار و خاستگاه این ایل، متفاوت و گاه متضاد است. پیر اوبرلینگ در مقاله ایل بیرانوند در دانشنامه ایرانیکا، این ایل را لر خوانده‌است، اما در مقاله‌ای دیگر در همان دانشنامه و به نقل از اسکار مان، بیرانوندها را در شمار ایلات کرد آورده‌است. سکندر امان الهی بهاروند، نویسنده مقاله‌های بیرانوند در دائرهالمعارف بزرگ اسلامی و دانشنامه جهان اسلام، از هنری راولینسون نقل کرده‌است که خاستگاه کل ایل بیرانوند و نیز ایل باجولوند از موصل عراق است؛ اما اوبرلینگ برداشت متفاوتی از نوشته‌های راولینسون دارد: به نظر او راولینسون تنها خاستگاه شاخه دشیوند — یکی از دو شاخه اصلی ایل بیرانوند — را از موصل عراق دانسته‌است. نوشته‌های راولینسون از قول میرزا بزرگ، حاکم لرستان، بوده‌است. بنا بر تاریخ شفاهی بیرانوندها، آن‌ها از نسل مهاجری به نام هجیالی از حجاز عربستان هستند؛ اما امان الهی بهاروند معتقد است خاستگاه مکانی بیرانوندها را باید در مناطق درون یا برون مرزی غرب ایران جست. بیرانوندها امروزه اغلب در استان‌های لرستان، خوزستان و ایلام سکونت دارند، به‌ویژه در خرم‌آباد، بروجرد، دهلران، و دره‌شهر.
تاریخ
تبارشناسی
بر اساس اغلب منابع بیرانوند نام ایلی از ایلات لر است. دانشنامه ایرانیکا بیرانوندها را به عنوان یکی از ایلات لر معرفی می‌کند راولینسون و علی‌اکبر دهخدا بیرانوندها را به عنوان یکی از ایلات کرد معرفی می‌کنند. هنری راولینسون از قول میرزا بزرگ، حاکم لرستان، خاستگاه باجلوندها و بیرانوندها را موصل عراق می‌داند و معتقد است بیرانوندها و باجلوندها در قرن دوازدهم هجری یعنی در اواخر صفویه یا در زمان افشاریه از نواحی موصل به لرستان آمدند. البته این ادعای هنری راولینسون مورد تردید است. تیمور لنگ (قرن هشتم) در کتاب منم تیمور جهانگشا نام طایفه بیرانوند را به عنوان یکی از ایلات لر ساکن در لرستان ذکر کرده است. در کتاب «معین الدین نطنزی» در سال ۸۱۶ قمری (حدود ۳ قرن قبل از تاریخ مهاجرتی که هنری راولینسون از آن خبر می‌دهد) در کتاب (منتخب التواریخ) از وجود ایل بیرانوند در ایران خبر می‌دهد و می‌نویسد:
حمدالله مستوفی نیز در کتاب تاریخ گزیده که در سال ۷۳۰ هجری قمری نگاشته شده (حدود ۴ قرن قبل از تاریخ مهاجرتی که هنری راولینسون از آن خبر می‌دهد) طایفه‌ای به نام ویراوند را یکی از طوایف لر ساکن ایران معرفی می‌کند. بنابر نظر ایرج کاظمی دلفانی (نویسنده لک زبان) در کتاب «مشاهیر لر» براوند و ویراوند همان طایفه بیرانوند هستند.
بر اساس گفته‌های محلی که از اساس نادرست است، بیرانوندها از نسل مردی عرب از ساکنان حجاز هستند. این فرد پس از سکونت در لرستان و ازدواج با دختر یک خان دارای دو فرزند پسر به نام‌های بیران و باجول شد که از نسل آن‌ها ایل‌های باجلوند و بیرانوند به وجود آمده‌است. با توجه به سفر راولینسون به لرستان در حالی که تنها پنج نسل پس از بیران (جد بزرگ بیرانوندها) می‌گذشته این گفته‌های محلی از اساس نادرست است. کارل ریتر زبان‌شناس المانی ایل بیرانوند را به همراه سلسه و دلفان بزرگترین ایلات پیشکوه و از ایلات لک به شماره آورده‌است لیدی شل محقق انگلیسی در کتاب Glimpses of life and manners in Persia از بیرانوند نام می‌برد و ان هارا از قوم لک می‌داند ویلسون بیرانوندها را قوی‌ترین ایل لرستان دانسته‌است. هنری فیلد نیز آن‌ها را لک دانسته‌است و از گفته ویلسون و رابینو هم در این مورد نقل قول می‌کند. رابینو می‌گوید بیرانوندها لر هستند.
تاریخچه ایل بیرانوند
افشاریان
با بررسی زمین‌های که هم‌اکنون در مالکیت بیرانوند و باجلان هست حاکی از ان است این اراضی متعلق به ایلات لر زبان همچون چگنی ساکی کوشکی و غیره بوده‌است این اراضی از زمان اقشاریه به تدریج در لرستان به تصرف ایلات لک همچون بیرانوند و باجلان درآمده است
دوره زندیه
بیرانوندها به همراه باجلوندها از جمله ایل‌های لرستان بودند که در شکل‌گیری حکومت زندیان، به کریم‌خان زند کمک کرده و همراه وی به شیراز رفتند اما پس از انقراض سلسله زندیه به لرستان برگشتند و در هرج و مرج اوایل حکومت قاجار به تصرف املاک سایر ایل‌ها پرداختند.
دوره قاجار
آغاز حکومت قاجارها: پس از انقراض سلسله زندیه بیرانوندها به لرستان بازگشتند و چون در آن زمان آقامحمدخان قاجار، چگنی‌ها را از منطقه هرو به نواحی قزوین تبعید کرده بود. ایل همراه با سگوندها به تصرف املاک سایر ایل‌ها پرداختند.
دوره ناصرالدین شاه
این دوره سرآغاز نقش آفرینی ایل بیرانوند در منطقه لرستان است.
دوران حکومت خانلر میرزا بر خوزستان و لرستان که مصادف با نخستین سالهای پادشاهی ناصرالدین شاه بود. حسنیعلی خان بیرانوند جد خوانین زینبی و حیدری توسط حتشام الدوله به دستور امیر کبیر اعدام شد.
یکی از وقایع مهم تاریخ ایل بیرانوند و تاریخ لرستان در عصر قاجار فرمانروایی مسعود میرزا ظل‌السلطان پسر ناصرالدین
بر ولایت خوزستان و لرستان است. خان‌های لرستان طی تلگرافی به ناصرالدین شاه از وی درخواست می‌کنند که از حکومت ظل السطان بر ولایت خوزستان و لرستان صرف نظر کند. همین تلگراف سبب خشم ظل السطان می‌شود و وی به این موضوع در کتاب خود تاریخ مسعودی اشاره می‌کند. ظل السطان با لشکر عظیم خود به لرستان می‌آید و خوانین لرستان که در بین‌شان اختلاف افتاده به دو دسته تقسیم می‌شوند. گروهی که رهبری آن‌ها بر عهده اسدخان فیلی بیرانوند است. مورد غضب ظل السطان قرار می‌گیرند و چندین تن از خوانین بیرانوند و سگوند رحیم خانی که شاخص‌ترین آن‌ها اسدخان بیرانوند و سردارخان سگوند هستند. اعدام می‌شوند.
در همین زمان نیروهای عشایر بیرانوند و سگوند رحیم خانی به اردو ظل السطان حمله‌ور می‌شوند ولی بدیل برتری نیروهای ظل السطان در کمیت و کیفیت شکست خورده و عقب‌نشینی می‌کند.
مهمترین واقعه دیگر در زمان سلطنت ناصرالدین شاه قاجار و حکمرانی نظام الملک بر خوزستان و لرستان اعدام مهرعلی خان فرزند اسدخان بیرانوند و پدر علی مردان خان بود.
در دوران حکومت نظالم السطنه مافی بر خوزستان و لرستان مردم لرستان به سبب نارضایتی از حکومت وی دست به شورش می‌زند. ایل بیرانوند در این شورش و شکست نیروهای نظام السطنه نقش کلیدی داشتند. در درگیری که در حسن‌آباد بین مردم خرم‌آباد و نیروهای نظام السطنه مافی روی می‌دهد. اردوی وی توسط شیخ علی خان بیرانوند شکست می‌خورد و همین اوضاع سبب خلع نظام السطان از حکومت لرستان و خوزستان می‌شود.
جنگ سراب دارا از وقایع مهم عصر قاجار است. این جنگ مابین نظام السطنه مافی و قوای والی پشتکوه و نیروهای عشایر سلسله و سگوند و خوانین علی محمدی بیرانوند و حیدری از یک سو و قوای ایل بیرانوند از سوی دیگر در منطقه سراب دارا هرو رخ داد. تنها نتیجه این جنگ صلح بین دو طرف بود.
از آغاز جنگ جهانی دوم تا کودتا رضاخان را می‌توان اوج قدرت ایل بیرانوند در پیشکوه و پشتکوه دانست.
دوره پهلوی
بیرانوندهادر کنار سگوندها، پاپی‌ها و چگنی‌ها در شورش سال ۱۳۰۲ علیه نیروهای دولتی حکومت پهلوی شرکت داشتند که نتیجه شورش سرکوب و شکست عشایر لر بود.
جغرافیای سکونت
سکونتگاه مرکزی ایل، بخش بیرانوند و بخش مرکزی شهرستان خرم‌آباد است اما مردمان بیرانوند علاوه بر این بخش‌ها، در مناطق دیگری نیز پراکنده‌اند، از جمله شهرستان دوره، بخش الوار گرمسیری، بخش زاغه، شهرستان دره شهر، شهرستان دهلران، آبدانان، اندیمشک و دشت سیلاخور.
عده‌ای از بیرانوندها را حدود سال ۱۳۰۵ شمسی به قم، ساوه و اطراف کاشان برای شهرنشینی کوچ داده‌اند.
افراد سرشناس بیرانوند
هوشنگ اعظمی لرستانی، پزشک لرستانی و از فعالان در جریان نهضت ملی شدن صنعت نفت بود.
سیامک اسدیان، فرمانده نظامی و از اعضای کمیته مرکزی سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران بود.
مرتضی سپه وند، بوکسور ایرانی
محسن بیرانوند، وزنه‌بردار ایرانی و عضو سابق تیم ملی وزنه‌برداری جمهوری اسلامی ایران
نصیر شیرخانی
عزیز بیرانوند
احمد بیرانوند
مرتضی اعظمی لرستانی
غلامعلی خان بیرانوند
علیرضا بیرانوند، دروازه‌بان تیم ملی فوتبال ایران و باشگاه فوتبال پرسپولیس
تیره‌ها
ایل بیرانوند به دو شاخه اصلی آلاهینان (آلاینان) و دشائینان (دشی نو) تقسیم می‌شود که این دو شاخه خود دارای تیره‌های مختلف است.
خوانین
سپهوند
حسین علیخانی (اعظمی، اسدیان، حیدری، خسروی و رستمی)
عزیز
مرادی
دشائینان
پیرداده (نایب زاده)
چغلوند
رش
شلکه
شعبان
شاهوردی
لری
دیوکان
دلیران
آلائینان
به دو دسته مال اسد، اصل مرز و مال قباد تقسیم می‌شوند.
مال اسد:
مهراب
کر
بارانی
زید علی
مهراب:
میخک
چرمارن
کوسه
زنجفیل
صفر
دارچین
کر:
گلاب
عودعلی
یاسم
کرسیاه
ایمانقلی
مازیم
کاظم بگ
کر الانی
مال قباد:
یاراحمد
شمس الدین
سبزعلی
جوجه‌وند
چلوی
بارانی:
شفیع
جغافری
حافظ
شرفبگ
برجه
بایمدر
هنی
درکسان
زیدعلی:
گنجعلی
چراغعلی
محمدعلی
عینعلی
کرمعلی
یاراحمد:
متش
مصطفی‌وند
بور
تاری
نقی
حسین بگ
بزن
اصل مرز
متش:
نصیر
سلطان‌ویس
رشید
باله
حسنی
مطا
ممصارم
فراش
مصطفی‌وند:
پیغمبری
بهرام قلی (خله‌وند)
شیخه
سیزده
شهولی
شمس الدین:
سوزوار
باقر
علی قدم
میمون
سوخته
اصل مرز
دره چی
کدخدا علی‌پناه
میرحیاتی
فراش
زارعلی
کدخدا محمدجعفر
کدخدا الله
کدخدا بردعلی کر (بردعلی الماس)
سبزعلی
کدخدا ملااسدالله
منسها
جوجه وند
شمس‌الدین
رادل
تاری‌ها
بی‌بی طلایی
چغلوند
شیخه
عباس‌قلی خان
خسروخان
جمشیدخانی
سهراب
زیدعلی
کتر
کدخدا ابوطالب
محمد قلیجان
محمدخان
مس‌وند
علی محمدخانی
شبان
سیاهوردی
حور مردای
میرزا خان