زبان‌های ایرانی

نقشه پراکندگی زبان‌های ایرانی
زبان‌های ایرانی یکی از شاخه‌های زبان‌های هندوایرانی از خانواده بزرگ زبان‌های هندواریایی را تشکیل می‌دهد.
منظور از اصطلاح زبان‌های ایرانی یا زبان‌های ایرانی‌تبار، گروهی از زبان‌ها است که همگی ریشه در یک زبان باستانی به نام زبان نیا-ایرانی داشته‌اند و به معنی زبان‌های مرتبط با واحد سیاسی کشور امروزی ایران نیست.
زبان‌های ایرانی دو ریشه مشترک باستانی دارد و به گویش‌های مختلف و هر گویش به لهجه‌های مختلف استعمال می‌شود. بعضی از گویش‌های زبان ایرانی به خاطر تفاوتهای ظاهری در نحوه استفاده از عبارات و ترکیب‌ها، امروزه خود به عنوان یک زبان نام برده می‌شوند.
زبان‌های ایرانی نو در ایران و افغانستان متمرکزند. نمایندگانی از این زبان‌ها را در تاجیکستان، عراق، سوریه، ترکیه، ازبکستان، ترکستان چین و شبه‌قاره هند هم می‌توان یافت.
مهم‌ترین زبان‌ها، لهجه‌ها و گویش‌های ایرانی نو عبارتند از: فارسی (پارسی، دری، یا تاجیکی)، مازنی، کردی، پشتو، بلوچی، لری، لکی، زازاکی، گیلکی، تالشی، تاتی، گویش تونی، آسی و سمنانی و دامغانی و اچمی
امروزه زبان‌های ایرانی بیشتر با خط ایرانی، لاتین، و سیریلیک نوشته می‌شوند.
زبان‌های ایرانی بیشتر در کشورها و مناطق ایران، افغانستان، تاجیکستان، باختر پاکستان، کردستان ترکیه، کردستان عراق، و بخش‌هایی از آسیای میانه و قفقاز روایی دارد.
سه زبان از زبان‌های ایرانی به عنوان زبان رسمی هم اکنون در چهار کشور استفاده می‌شود. این زبان‌ها عبارت‌اند از فارسی در ایران، افغانستان و تاجیکستان، پشتو در افغانستان و کردی در عراق.
برآورد می‌شود که امروزه حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ میلیون تن به زبان‌های ایرانی سخن بگویند. بنیاد تابستانی زبان‌شناسی (SIL International) در سال ۱۳۸۴ برآورد کرده‌است که امروزه به حدود ۸۷ گونه از زبان‌های ایرانی سخن گفته می‌شود؛ که شمار سخنوران بزرگترین این زبان‌ها به‌طور تخمینی عبارتند از: فارسی (۱۱۰ میلیون تن)، پشتو (۴۱–۶۰ میلیون تن)، لری (۱۰ میلیون تن)، زبان تبری و گیلکی (۷ میلیون تن)، کردی (۳۲ میلیون تن)، و زبان بلوچی (۷ میلیون تن).
پیشینه
نمودار زبان‌های هندواروپایی
پراکنش تاریخی زبان‌های ایرانی ۱۰۰ سال پیش از میلاد، رنگ نارنجی نشان‌دهنده سرزمین‌های ایرانی شرقی:
دوره استقرار اقوام ایرانی در فلات کنونی ایران از هزاره سوم پ.م تا پایان شاهنشاهی هخامنشی در سده چهارم پ.م را در بر می‌گیرد. از زبان‌های ایرانی باستان چهار زبان آن شناخته شده‌است: زبان مادی، سکایی، اوستایی و پارسی باستان. از زبان مادی و سکایی که یکی در غرب ایران و منطقه فرمان‌روایی ماد و دیگری در شمال، از مرزهای چین تا دریای سیاه، از جمله بین اقوام پارت و ساکنان سغد، رایج بوده، تنها کلمات و عباراتی در آثار دیگران برجای مانده است. اما از زبان‌های اوستایی و پارسی باستان مدارک بسیار در دست است. زبان اوستایی، گویش مردم اطراف دریاچه‌هامون در سیستان بوده و زرتشت کتاب خود را به این زبان نوشته‌است.
پارسی باستان زبان مادری و زبان میهن اصلی خانواده و دودمان هخامنشی بوده‌است. نخستین شواهد نوشتاری از این زبان، سنگ‌نبشته بیستون است که تاریخ آن به قرن ششم پیش از میلاد برمی گردد. درهمین زمان زبان‌های دیگر ایرانی باستان نیز وجود داشته که پا به پای چهار زبان مهم دوران باستان مراحل تکاملی را می‌پیموده‌است، مانند زبان‌های بلخی، سغدی، زبان پارتی و خوارزمی.
زبان‌های ایرانی به سه دسته تقسیم می‌شوند:
زبان‌های ایرانی باستان
زبان‌های ایرانی میانه
زبان‌های ایرانی نو (شرقی و غربی)
این دسته‌بندی مطلقا از لحاظ زمانی نیست، بلکه از نظر زبان‌شناسی هم هست.
ایرانی باستان
زبان نیاایرانی نیای مستقیم این دسته از زبان‌های ایرانی است.
از جمله زبان‌های این دسته عبارت‌اند از زبان‌های اوستایی (که بیشتر از طریق متون اوستا به ما رسیده‌است)، فارسی باستان (که بیشتر از طریق کتیبه‌های هخامنشی به ما رسیده‌است)، سکایی باستان، و مادی (که فقط چند واژه آن، آن هم از طریق چند وام‌واژه در فارسی باستان و چند واژه ذکر شده در منابع یونانی و میان‌رودانی به دست ما رسیده است).
ایرانی میانه
زبان‌های ایرانی میانه به دو گروه تقسیم می‌شوند:
گروه ایرانی میانه غربی، شامل پارتی (یا پهلوی اشکانی) و پارسی میانه (یا پهلوی)
گروه ایرانی میانه شرقی، شامل سغدی، سکایی (یا ختنی)، خوارزمی و باختری (یا بلخی)
ایرانی نو
زبان‌های ایرانی نو به دو دسته بخش می‌شوند:
شرقی
غربی
زبان‌های ایرانی نو با این که اساسا در ایران، افغانستان و تاجیکستان متمرکز شده‌اند اما حقیقتا گستره جغرافیایی بسیار وسیع‌تری را در بر می‌گیرند شامل مناطقی در قفقاز، آسیای میانه، ترکستان چین، پامیر، ترکیه، سوریه، عراق و شبه قاره هند.
زبان‌های ایرانی‌تبار شرقی
دسته شرقی زبان‌ها و گویش‌های ایرانی نو که اغلب در کشورهای افغانستان، پاکستان، تاجیکستان و گرجستان رایج‌اند یه چند گروه تقسیم می‌شوند که عبارتند از:
پشتو (یا پختو)
آسی (یا استی)
اورموری و پراچی
یدغه و مونجی (یا مونجانی)
زبان‌های پامیری
یغنابی
زبان‌های ایرانی‌تبار غربی
زبان‌های ایرانی‌تبار غربی به دو گروه دسته‌بندی می‌شوند:
گروه شمال غربی:
این گروه شامل زبان‌ها و گویشهای آذری باستان، تفرشی، خوانساری، آرانی، بیدگلی، گزی، دری زرتشتی، سیوندی، تبری (مازندرانی)، کردی، گیلکی، تالشی، زازا-گورانی، پارتی، سمنانی، تاتی و بلوچی می‌باشد.
گروه جنوب غربی:
این گروه شامل زبان‌ها و گویشهای فارسی/پارسی، فارسی نو، تاتی قفقاز، لاری و لری می‌باشد.
رسم‌الخط
زبان‌های ایرانی دارای رسم‌الخط‌های گوناگون هستند. از جمله خط میخی (در مورد پارسی باستان)؛ خط آرامی (در مورد نخستین کتیبه‌های پارسی میانه، پارتی، سغدی، و خوارزمی)؛ دو نوع خط سریانی، سطرنجیلی (در مورد پارسی میانه، پارتی، باختری، سغدی و فارسی نو) و نستوری (سغدی مسیحی و فارسی نو)؛ خط عبری (در مورد فارسی نو و لهجه‌های محلی)؛ خط عربی (در مورد فارسی نو، خوارزمی، کردی، پشتو و بلوچی)؛ خط براهمی (در مورد ختنی، تمشقی و سغدی)؛ خط یونانی (در مورد باختری)؛ خط سیریلیک (در مورد استی و تاجیکی) و خط لاتین (در مورد کردی، استی و زازاکی).
زبان‌های ایرانی در ایران امروز
(سبز تیره): کشورهایی که در آنجا زبان‌های ایرانی، زبان رسمی هستند. (سبز روشن): کشورهایی که در آنجا زبان‌های ایرانی، یکی از زبان‌های رسمی یا رایج هستند. (جمهوری آذربایجان با اقلیت ایرانی‌زبان تالش و تات در این نقشه فراموش شده‌است)
نواحی کاسپی‌زبان (گیلکی، زبان مازندرانی، تالشی و تاتی
سرزمین‌های فارسی‌زبان ازبکستان
اتنولوگ جمعیت فارسی زبانان ایران در سال ۲۰۱۶ را ۵۰ میلیون و ۴۰۰ هزار نفر یعنی بیش از ۶۲ درصد می‌داند. اتنولوگ از معتبرترین دانشنامه‌های موجود در جهان است که داده‌های آماری از تعداد گویشوران زبان‌های مختلف را به صورت اینترنتی منتشر می‌کند.
جمعیت ایران در پایان سال ۲۰۱۶ میلادی، طبق تخمین‌های متفاوت بین ۷۹ تا ۸۱ میلیون نفر بوده‌است. اتنولوگ جمعیت گویشوران زبان‌های مختلف در ایران در سال ۲۰۱۶ میلادی را به ترتیب زیر بیان کرده‌است. به این نکته توجه شود که بین قومیت و گویشور تفاوت وجود دارد و برای نمونه میزان جمعیت آذری زبانان در جدول لحاظ شده‌است در حالی که جمعیت آذری تباران اندکی بیش‌تر است. بیش از ۸۱ درصد مردم ایران در سال ۲۰۱۶ میلادی به یکی از زبان‌های ایرانی سخن می‌گویند.
ردیف
نام
جمعیت(۲۰۱۶)
درصد از کل جمعیت ایران(۲۰۱۶)
زبان‌های ایرانی
۱
زبان فارسی
۵۰،۴۰۰،۰۰۰
۶۲٫۷۴
۲
زبان کردی
۵،۵۹۰،۰۰۰
۶٫۹۵
۳
زبان لری
۱،۷۰۰،۰۰۰
۲٫۱۱
۴
زبان گیلکی
۲،۴۰۰،۰۰۰
۲٫۹۸
۵
زبان مازندرانی
۲،۳۴۰،۰۰۰
۲٫۹۱
۶
زبان بلوچی
۱،۹۲۰،۰۰۰
۲٫۳۹
۷
زبان لکی
۱،۰۰۰،۰۰۰
۱٫۲۴
۸
سایر زبان‌های ایرانی
محدود
۰٫۰۴
کل
زبان‌های ایرانی
۶۵،۳۵۰،۰۰۰
۸۱٫۳۶
زبان‌های غیرایرانی
۱
زبان آذری
۱۰،۹۰۰،۰۰۰
۱۳٫۵۷
۲
زبان ترکمنی
۷۹۰،۰۰۰
۰٫۹۸
۳
زبان ترکی خراسانی
۸۸۶،۰۰۰
۱٫۱۰
۴
زبان ترکی قشقایی
۹۵۹،۰۰۰
۱٫۱۹
۵
زبان عربی
۱،۳۲۰،۰۰۰
۱٫۶۴
۶
زبان ارمنی
۱۰۰،۰۰۰
۰٫۱۲
۷
زبان آشوری
۱۵،۰۰۰
۰٫۰۲
۸
سایر زبان‌های غیر ایرانی
محدود
۰٫۰۲
کل
زبان‌های غیرایرانی
۱۴،۹۷۰،۰۰۰
۱۸٫۶۴
کل تجمیعی
کل زبان‌های رایج در ایران
۸۰،۳۲۰،۰۰۰
۱۰۰
جدول زبان‌های ایرانی