ترکمن‌های افغانستان

ترکمن‌های افغانستان گروهی از ترک‌های اغوز استند که اکثرا در شمال و شمال غربی افغانستان زندگی میکنند. به‌طور دقیق در یازده ولایت و ۴۴ ولسوالی زندگی می‌کنند. زبان ترکمنی از جمله زبان‌های ترکی از شاخه اغوز غربی هم ریشه با زبان‌های ترکی اذربایجانی و استانبولی است. ترکمن‌ها مسلمان سنی مذهب و پیرو مذهب حنفی هستند. این ملیت با وجودیکه امپراطوری‌های بیشماری را گذرانده‌اند ولی عمدتا تا اوایل قرن بیستم کوچ نشین در آسیای مرکزی بودند. پس از آن به مرور زمان ده نشین و شهرنشین شدند.ترکمن‌های هیچ گاه بومی مناطقی که اکنون زندگی میکنند نیستند و همگی مهاجهر از آسیای میانه و ترکستان هستند این امر نیز در مورد ترکمن‌های افغانستان و سایر اقوام ترک تبار مانند هزاره‌ها نیز صدق می‌کند. اقوام ترک تبار هیچ گاه تمدن واحد نبوده و همیشه در حال کوچ نشینی و مهاجرت و تاخت و تاز به کشور‌های مجاور بوده و علی رغم پیروزی نظامی برآنها و حکومت بر مردم انجا در فرهنگ و زبان و تمدن آنان حل می‌شدند مانند اقوام ایرانی تبار افغانستان (پشتو) و ایران که هزاره‌ها و سایر مردم ترک تبار مهاجر زبان با اقوام بومی آنجا آمیزش کرده و در آنان استحاله قومی شده‌اند.آنهای که در افغانستان زندگی می‌کنند تا هنوز فرهنگ و زبان اصیل خود را حفظ کرده‌اند. ترکمن‌ها کنونی افغانستان از حدود 10 قرن پیش و در زمان هجوم ترکان به ایران و افغانستان کنونی در صحراهای وسیع بخش سفلای رود سیحون و بین بحیره ارال طور عایله یی و قبیله یی زندگی داشتند. اکثریت ترکمن‌ها در نواحی شهرهای کابل، میمنه، شبرغان، سرپل، قندز، مزار شریف، سمنگان هلمند و هرات بادغیس تخار و بغلان از مدت زیاد به اینسو زنده گی می‌کنند، و عده محدودی از ترکمنهای افغانستان در زمان حکومت بلشویکها، که اکثرا مبارزین آزادی طلب ترکمنستان بودند، به ولایات شمالی افغانستان و هرات مهاجرت نموده در آنجا سکونت گزیدند. ترکمن‌ها بزرگان خودرا خان بای ویا باشی می‌گویند. این گروه قومی خود را فرزندان اغوزخان خطاب کرده و خویشرا خان زاده‌گان اقوام ترک اوغوز خطاب می‌کنند. در افغانستان شش شاخه عمده ترکمن‌ها زندگی دارند که هر شاخه زمانی صاحب قدرت و از خود تاریخ جداگانه دارند.
زبان
زبان ترکمنی از جمله زبان‌های ترکی اصیل از شاخه اغوز غربی و لهجه ترکی بوده نزدیک به زبان ترکی استانبولی و ترکی آذربایجانی است. ترک‌های ترکیه در حین محاوره با ترکمن‌ها، صرف مشکل قدیمی بودن زبان ترکمن و اروپایی شدن (شامل شدن واژه‌های جدید مطابق تقاضای زمان در محیط اروپایی) زبان ترکی را دارند و به ترجمانی در بین شان نیازی نیست؛ ولی ازبیک‌ها در حین محاوره با ترک‌های ترکیه، مشکلات فراوان دارند، زیرا واژه‌های ازبیکی نظر به مقتضای زمانی و محیطی، اکثرا متاثر از ماحول آسیایی و آسیایی میانه است، که برای ترکان ترکیه غیرقابل فهم است.
نفوس
در منابع خارجی نفوس ترکمنهای افغانستان ۱،۷۰۰،۰۰۰ می‌باشد که ۵ فیصد از جامعه افغانستان را تشکیل می‌دهد. در بعضی منابع نوشته شده‌است؛ که جوانان ترکمن‌ها بیشترین تلفات را در جنگ‌های داخلی شمال داشته‌است. ترکمنها به تناسب ازبکها طی سالهای جنگ تا حدودی از گزند جنگ دور مانده‌است؛ ترکمن‌ها مستقیما در جنگ‌های داخلی سی و هفت ساله افغانستان اشتراک نکرده‌اند، بلکه بواسطه دولت‌ها سابق و موجوده، قوماندان تنظیمی، جنبش ملی امثال آن بزور به جنگ برده شده تلف شده‌اند. اعضای فامیل‌های قربانی پس از مرگ مرحوم از هیچ نوع کمک دولتی و غیردولتی برخورد دار نشده توسط اقارب نزدیک اعاشه و اباطه گردیده‌است. یکی از مشکلات سرشماری ترکمن و ازبک، در اینست، که بیشتر از ۵۰ فیصد ترکمن و ازبک‌ها تذکره تابعیت خود و فامیل خود را تنها زمانی اخذ می‌دارند، که به ادارات دولتی کاری در اینمورد داشته باشند. در این قرن متمدن، اکثریت ترکمنها هنوز شهر را بلد نیستند و نمی‌خواهند بلد شوند، چه رسد به علاقمندی اینکه تذکره تابعیت را داشته باشند. معمولا ارقام و احصاییه‌ها از گروه شهر نشینان ترکمن در نظر گرفته شده‌است. در مجموع گفته می‌توانیم که ترکمنها و ازبکهای افغانستان از کمترین کمکهای خارجی مستفید گردیده‌اند. در شهر شبرغان و میمنه به نسبت کمترین کمک طور لازم آبادی صورت نگرفته‌است.
ساحات زیست
ترکمن‌های افغانستان از شش قبیله عمده بنام‌های سالور، ساریق، ارساری، تکه ترکمن، علی ائلی، و چاودار تشکیل شده بیشتر در بالامرغاب، مروچاق عده‌ای هم در هرات و بلخ و مزار شریف بسر می‌برند. ۷۰ فیصد ترکمن‌های مقیم افغانستان از قوم آرساری می‌باشند. آرساری بابا نواسه سالار بابا (یکی از اسطوره‌های تاریخی ترکمن) می‌باشند. این قوم به همین اساس پایه‌گذاری شده‌است.
قرقین‌ها یکی از طایفه‌های بزرگ ترکمن هستند، که نصب شان از قرقین پسر یلدز خان پسر اوغوز خان گرفته شده‌است. اهالی قرقین در ولسوالی اندخوی، اطراف شبرغان زندگی دارند. عده محدودی از ترکمن‌های خلجی در ولایت کندز زندگی دارند، که در تاریخ از آن‌ها به نام خلجی یاد شده‌است، ولی آن‌ها بنابر دلایل نامعلوم خود را (ایلچ) می‌نامند. در مناطق بادغیس و هرات و ولسوالی شاخ ولایت فاریاب تکه ترکمن‌ها زندگی می‌کنند. در ولسوالی شورتیپه، طایفه‌های از ترکمن زندگی می‌کنند، که در اصل بقایای حکومت‌های شآرتیپه‌ها هستند؛ که در تاریخ از آن‌ها نام برده شده‌است.
در مناطق موری چاق، بالا مرغاب، بادغیس و هرات افغانستان، طایفه‌های ساریق‌ها، تکه ترکمن‌ها، علیاولی‌ها و چوودرها اکثریت‌اند. سالورها (اولاده‌های سلجوقیان) -اکثرا در شبرغان و آقچه و اندکی هم در قندز زندگی دارند.
. آرساری‌ها در متباقی ولایات کشور، همچو ولایت بلخ، ولسوالی اندخوی ولایت فاریاب، کندز، چشمه شیر پلخمری، سمنگان، و کابل اکثریت‌اند. در هلمند و قندهار تکه ترکمن‌ها، سالارها و اقوام کهن ماساگیت ترکمن زندگی می‌کنند.
ترکمن‌های افشار که، زبان ترکمنی را فراموش کرده و اکثرا فارسی‌زبان شده‌اند، در ولایت غزنی اکثریت‌اند. ترکمن‌های قزلباش که در اصل متشکل از افشاریان اهل تشییع هستند، در کابل غزنی و قسما در دایکندی زندگی می‌کنند. از جمله قزلباشان معروف افغانستان کمال نبی زاده (ریس شرکت‌های کمال نبی زاده) می‌باشد. قوم بیات هم در اکثر نقاط مرکزی افغانستان زندگی می‌نمایند. این شاخه زبان ترکمنی را فراموش و به زبان دری صحبت می‌کنند. الحاج احسان الله بیات، رئیس تلویزیون آریانا و افغان بیسیم نصب و اصالت قومی وی از ملیت ترکمن می‌باشد. .
هکذا ترکمنها در ولسوالی‌های شورتپه، کلدار در دولت‌آباد ولایت بلخ، ولسوالی‌های آقچه، منگجیک، خم‌اب و قرقین ولایت جوزجان، ولسوالی قلعه‌زال ولایت کندز (کهن‌دژ)، ولسوالی المار، قیصار، گرزیوان و کوهستانات ولایت فاریاب آی خانم ولایت تخار، امام صاحب و ولسوالی دشت ارچی، و قلعه ذال و زرکمر، آق تیپه، ینگی آریق ولسوالی چهار دره، قریه کلدار و تربوزگذر حیرتان و جیرتان، در ولایت سمنگان، در اطراف غربی پلخمری (چشمه شیر) ولسوالی‌های خمیاب و قرقین، ولسوالی‌های چهار گانه اندخوی، در شهر میمنه، در ولسوالی‌های، چیچکتو، شاخ، ولسوالی درزاب، شهر سرپل، شهر بادغیس و ولسوالی‌های ولایت باد غیس، در تورغندی و اطراف شهر هرات، در فراه، هلمند، قندهار، ولایت غزنی و شهر کابل زندگی می‌کنند.
تاریخچه
تاریخ ترکمنها ارتباط دارد به قبایل وحشی آسیای میانه عموما در شمال چین که اقوام ترک و مغول از دیر باز در آنجا بودند و بعد‌ها به شرق و جنوب شرق مهاجرت کردند .ولی ما در این مقطع از اغوز خان و پس از آن، جدا شدن ترکمن از دیگر ترک یادآوری می‌نمایم.
اغوزخان پدر ترکمنها ی معاصر نامیده می‌شود. اوغوز اگوز یا غوز کنفدراسیون یا مجموعه مردمان ترک است که ترکان اولیه را توصیف می‌کند. غزان نخست در مغولستان داخلی (در شمال چین و جنوب ج
مهوری مغولستان واقع است (ترکستان) سکونت داشتند و در کتیبه‌های اورخون متعلق به قرن هشتم میلادی، ذکر ایشان در مغولستان رفته‌است. اغزان مزبور را ترک محسوب داشته‌اند نه ترکمان. ترکمانها را فقط در جانب مغرب یاد کرده‌اند. در گذشته ترکمن نام عمومی بسیاری از اقوام ترک به ویژه اقوام اغوز مسلمان کوچ‌نشین بود و نه صرفا قومی که امروزه ترکمن نامیده می‌شود ترکمن شامل طوایفی بود که در شرق دریای خزر از رود جیحون تا شمال خراسان و رود گرگان سکونت اختیار نموده بودند.
در قرن ششم غزها از متحد شدن همه قبایل صحرانشین ساکن چین تا دریای سیاه امپراطوری واحدی را تشکیل دادند؛ که به نام گوک ترک‌ها یاد می‌شدند. پس از اضملال این امپراتوری به دین اسلام مشرف گردیده از دیگر ترکان جدا شدند.
واژه‌های ترکمن و ترکمان در گذشته به تمامی قبایل ترک‌های اغوز به‌ویژه طایفه‌های کوچ‌نشین و مسلمان گفته می‌شد که به همین مفهوم تا امروز این گروه قومی را ترکمن می‌نامند. ترکمن‌های کنونی شاخه‌ای از همان ترکمن‌ها قدیم می‌باشند که در بسیاری منابع ذکر گردیده‌است.
جدا شدن ترکمنها از اضمحلال امپراطوری گوک تورک‌ها و آغاز مسلمان شدن ترک‌ها است. ترکمنها در زمان سلطان سنجر سلبوقی قوت گرفتند. این ملیت از قرن هشتم تادهم میلادی هویت قومی خود را ازجمله ترکان آسیای مرکزی و بالخصوص اقوام ۲۴ گانه اوغوز تثبیت کردند. به شهادت تاریخ، اولین دسته ترک‌های که اسلام را پذیرفتند و بعدا اقوام مختلف و قبایل دیگر ترک و ساکنین ترکستان و آسیای مرکزی را نیز به اسلام دعوت کردند؛ و باتشکیل امپراطوری بزرگ سلجوقیان که خودرا از طایفه قنیق ترکمن می‌دانستند، وارد خراسان ازجمله مرزهای افغانستان کنونی گردیده تا امروز درکشور کثیرالملیت افغانستان زندگی می‌کنند.
باید گفت ترکمن‌ها موسسین امپراتوری‌های بزرگ جهان، چه در قالب اتحادیه مردمان اورآسیا، زمانی که در سیبیریای جنوبی، و شمالی زندگی می‌کردند؛ و هم‌زمانی تحت نام اوغوز کشور ایران، ترکیه و قفقاز را تحت کنترول داشتند. این گروه قومی موسس امپراتوری‌های قره خانیان (افراسیاب) , سلجوقیان، خوارزمشاهیان، امپراتوری عثمانی‌ها، دولت مقتدر آق قویونلی و قراقویونلی، دولت مقتدر، سلطان نشین‌های دهلی، مملوک‌های ترکمنی (ایگیپت) مصر امروزی، غزنویان و افشاریان، تاریخ ساز بودند.
نه قبیله اغوز
در نوشته‌های قرن هشتم اورخون هم از این قوم به نام تغز اوغوز (نه اوغز) یاد شده‌است، بنابراین اغوز به نه قبیله مانند: اویرات، آرلاد، جلایر، تاتار، قنقرات، قیات، کرائیت و مغول تقسیم شده‌است.
وجه تسمیه
واژه‌های ترکمن و ترکمان در گذشته به تمامی قبایل ترک‌های اغوز به‌ویژه طایفه‌های کوچ‌نشین و مسلمان گفته می‌شد که این معنا اعم از کاربرد قوم ترکمن امروزین است. به این معنا که ترکمن‌های کنونی شاخه‌ای از ترکمن‌ها در نوشته‌های قدیمی فارسی هستند. در گذشته ترکمن نام عمومی بسیاری از اقوام ترک‌ها به ویژه اقوام اغوز مسلمان کوچ‌نشین بود و نه صرفا قومی که امروزه ترکمن نامیده می‌شود و شامل طوایفی است که در شرق دریای خزر از رود جیحون تا شمال خراسان و رود گرگان سکونت داشته‌اند.
همین‌طور در حال حاضر گروه‌های ترک در عراق و سوریه به ترکمن معروفند که ارتباط نزدیکی با ترکمن‌های ساکن منطقه میان رود جیحون و گرگان‌رود ندارند و از نظر تاریخی، زبانی و فرهنگی بیشتر به آذربایجانی و آناتولی شباهت دارند. این نام نخست با تلفظ «تو کو مونگ در دانشنامه چینی» سده هشتم میلادی (تونگ تین فصل ۱۹۳). به قول تونگ تین، واژه توکومنگ نام دیگری است که به کشور سوک تاک یعنی کشور آلانان اطلاق شده و اینان در آغاز تاریخ میلادی در مشرق تا مسیر سفلای سیردریا مستقر بودند که همین‌جا در قرن چهارم ه‌.ق (دهم میلادی) مقر اصلی اغزان گردیده بود. در کتب جغرافیایی عرب، ترکمان (الترکمان یا الترکمانیون) فقط توسط مقدسی در شرح چند شهر واقع در شمال و شمال غربی «اربیجاب» یا «سیرام» -که موقعیت آن درست معلوم نیست- آمده در باب اصل واژه ترکمان در قرن پنجم به درستی معلوم نیست که آن را از ترکیب فارسی «ترک مانند» گرفته‌باشند.
نام ترکمن از قرن پنجم هجری (یازدهم میلادی) نخست به شکل جمع فارسی «ترکمانان» توسط نویسندگان افغانی مانند گردیزی و ابوالفضل بیهقی استعمال شده و به همان معنی اغوز در ترکی و غز در زبان دری به کار رفته‌است.
ترکمن نام دیواری در جنوب‌شرقی دریای خزر است که پیش از آمدن ترکمن‌ها به منطقه، برای جلوگیری از ورود صحرانوردان آسیای صغیر ساخته شده‌بود.
منشا ترکمنها
در نوشته‌های قرن هشتم اورخون هم از این قوم به نام تغز اوغوز (نه اوغز) یاد شده‌است، بنابراین به نه قبیله اغوزبنامهای اویرات، آرلاد، جلایر، تاتار، قنقرات، قیات، کرائیت و مغول تقسیم شده بودند.. نخست این قبایل باج‌گزار و فرمانبردار پادشاهان چین شمالی بودند. مودو چانیو معروف به اوغوز خان و بهادر بنیادگذار امپراتوری هون‌های آسیایی در سال ۲۰۹ پیش از میلاد چهارمین امپراتور شناخته شده بود. او پس از اینکه پدر خود را در سال ۲۰۹ پیش از میلاد به قتل رساند امپراتوری هیونگ نورا بنیان نهاد. وی از سال ۲۰۹ تا ۱۷۴ پیش از میلاد فرمانروایی کرد. مودو چانیو تحت فرانروایی پدرش تئومه‌ن از فرماندهان نظامی قبایل هون بود. وی پیش از چنگیزخان و ترک‌های گوک تورک فتوحات زیادی در آسیای میانه انجام داد. گوک ترک‌ها کنفدراسیونی عشایری متشکل از چندین قبیله در آسیای میانه بود. گوک‌تورک‌ها به رهبری بومین خان توانستند پس از شکست دادن روران‌ها قدرت منطقه و همچنین سود و تجارت جاده ابریشم را از روران‌ها بدست بگیرند. سپس گوک ترک‌ها با ژوآن‌ژوآن‌ها جنگ را آغاز نمودند تا آنکه امپراطوری ژوآن‌ژوآن‌های مغلی را ازبین بردند. از سال ۵۵۲ تا ۷۴۵، این حکومت از یک کنفدراسیون عشایری به یک امپراتوری تبدیل شد. گوک‌ترک‌ها نخستین قومی بودند به به نام ترک‌ها تشکیل حکومت دادند. گوک ترک‌ها نخست با دولت ساسانی متحد شده جنگ‌های با یفتلیان نمودند سپس با دولت بیزانس متحد شده جنگ‌های یا ساسانیان نمود. پس از ورود مسلمانان در ایران کوگ ترک‌ها در میان فشار دو قدرت بزرگ چین و عرب قرار گرفت. بیلگه خاقان (۳۴–۷۱۶ م) و برادرش (گول تکین) (۷۳۱–۶۸۵ م) در راس نیروهایی که از جنگاوران در حدود سی قبیله عضو اتحادیه گوک‌ترک دوم گرد آمده بودند قرار داشت؛ که همه آن‌ها از استقلال خود دفاع می‌کردند. در نتیجه شدت یابی فشار دو قدرت و شوریدن غزها یا ترکمنهای امروزی که از عمده‌ترین قبایل تشکیل دهنده اتحادیه سیاسی بودند، روند فروپاشی و اضمحلال اتحادیه سرعت گرفت و با مرگ بیلگه خاقان به اوج خود رسید و سرانجام در سال ۷۴۵ م. متلاشی شد و سلطنت به خانات اویغور رسید. . در همین مقطع غزها از سایر ترکان جدا شده با اعراب پیوست. سپس به نام امپراطوری سلجوقی کشورهای چون تاجکستان ازبکستان ترکمنستان شمال افغانستان کشور ایران ترکیه آسیائی را در تحت کنترول خویش درآورد.
سلجوقیان (۴۲۹ ه‌.ق – اواخر قرن ششم
قره قویونلو (۷۸۰ – ۷۴۸ ه‌. ق)
آق قویونلو (۷۸۰ – ۹۸۰ ه‌. ق)
افشاریه
قاجاریه
بزکشی
بزکشی یکی از ورزشهای فرهنگی ترکمنها می‌باشد که در زیان ترکمنی به نام اوغلق یاد می‌گردد. این بازی در اسناد و تواریخ چهارهزار سال قبل ترکمن‌ها به نام (اوغلق) یاد شده، و متباقی مسایل عمل و عکس العمل‌ها در بازی بزکشی، عینامانند دیگر اتباع افغانستان است. معمولا بزکشی در روزهای خوشی، مراسم عروسی روزهای تاریخی اجرا می‌شود.
مراسم سوگواری
مرده داری و سوگواری ترکمن‌ها، در افغانستان همانند سایر اقوام ساکن در کشور است و فرقی فاحشی ندارد. فقط یگانه مسله که نسبت بدیگران، متفاوت‌تر است، اینست که، ترکمن‌ها در سه شب اول سوگواری، حتمی و حتمی غذا را در خانه خود پخته سپس با غذای پخته شده به منزل عزا دار می‌روند و آن‌ها را در این سه شب تنها نمی‌گذارند، که توجه و جدیت بر این مسله را با مرور زمان در دیگر اقوام کمتر دیده می‌شود.
موسیقی ترکمنی
در فرهنگ ترکمنی سه آله موسیقی :(دوتار، نای، دایره و غیجک) از جمله اساسی‌ترین و کهن‌ترین آلات موسیقی می‌باشد. ترکمنها این آلات موسیقی را در هنر موسیقی خود از دیر زمان‌ها استفاده کرده‌اند و می‌کنند. موسیقی کلاسیک و کهن ترکمن فاقد آلات موسیقی ضربی بوده، و امروز با گذشت زمان و همنوا با رشد موسیقی عصر و زمان آلات موسیقی ضربی نیز در آهنگ‌های ترکمنی شنیده می‌شود، با آنهم ترکمن‌ها شنیدن آهنگ‌های کلاسیک خود را، که در آن ازآلات ضربی موسیقی استفاده نشده، بیشتر ترجیع می‌دهند. آهنگ‌های کلاسیک ترکمنی بیشتر بر اساس داستانهای قدیمی ترکمنی توسط شاعران تصنیف گردیده، و توسط هنرمندان که در ترکمنی به نام (بخشی) یاد می‌گردند، کمپوز و اجرا گردیده و می‌گردد.
غذاهای مخصوص ترکمنی
اساسی‌ترین غذای ملی ترکمن‌ها (اشلکلی) نام دارد. پلو ترکمنی از قابلی ازبکی متفاوت‌تر است، پلو ترکمنی اکثرا بدون زردک (سبزی) و کشمش پخته شده و در صورت داشتن امکانات مالی بطور حتمی با روغن کنجد، و گوشت که اکثرا بشکل قیمه به اندازه خورد‌تر از چهار مغز می‌باشد یکجا می‌پزند. . آسمه چوربا -شوربای یخنی ترکمنی یک نوع غذا در بین ترکمن‌ها در خیرات‌ها مروج است به نام (دوغره مه)، که طرز پختن آن چنین است: پارچه‌های بزرگ گوشت را با پیاز، آب و نمک جوش می‌دهند، و بعد از خوب نرم شدن گوشت، آن را بوسیله پنجه یا دست تار-تار نموده و با پاز خام خرد شده به شکل حلقه -حلقه و توته‌های نه بزرگتر از ۱، ۵×۱، ۵ سانتی‌متر نان که بشکل ایستاده که نام قدیمی آن (فیتیر) است مخلوط می‌کنند، و هر مهمان مکلف است که بعد از ورود به محل خیرات و دست شستن، نخست با انتخاب کاسه مورد نظر اش، ازین مخلوط بخود بگیرد بعدا به آشپز دیگ شوربای یخنی خالص در مورد کم یا زیاد شدن یخنی شوربا در کاسه‌اش نظر بدهد. ترکمن‌ها بدینوسیله از سوء استفاده اراکین در گوشت خوردن متفاوت‌تر جلوگیری، و غذا را برای همه یکسان می‌سازند غذای دیگر مورد علاقه ترکمن‌ها، گوسفند تنوری به سبک چوپانی است. ترکمنها به چای سبز علاقه شدید دارند. کمتر اتفاق می‌افتد، که ترکمن را در حال نوشیدن چای سیاه ببینید. ترکمنها به خوردن خربوزه علاقه شدید داشته معمولا به کشت انواع مختلف خربوزه‌های که مورد پسند شان است می‌پردازند. . اکثر محلات ترکمن نشین ولسوالی آقچه، بهترین خربوزه‌ها را به مارکیت کشور عرضه می‌کنند. دوغ شتر یکی از نوشابه خوب ترکمنها است. در این اواخر نسبت نبودن شترها، تقریبا دیده نمی‌شود. این دوغ را در ترکمنی به نام (دویه چال) یاد می‌شود. شوربای به نام (دوغره مه) نیز از پخت خانم‌های ترکمنی می‌باشد. دوغره مه اصلی از نان فیتیر آماده می‌گردد؛ ولی می‌توان از نان خشک که چوریک نامیده می‌شود، آماده گردد.
نامزدی ترکمن‌ها
نامزدی ترکمن‌ها، بطور حتمی بعد از پا در میانی ریش سفیدان و والدین دو نوجوان ازدواج‌کننده صورت پذیرفته و بر علاوه مهر، تمامی مصارف عروسی و جهیز قبل از قبل بررسی و به تایید پدر داماد گذاشته می‌شود، اگر مقدار اجناس فرمایش شده و مبلغ بیحد زیاد باشد، در آن صورت همین ریش سفیدان و متنفذین در کم کردن آن و قناعت دادن پدر عروس می‌کوشند. در ایام نامزدی ولو اگر عقد نکاح صورت گرفته باشد، داماد نه تنها که حق ملاقات با عروس را ندارد، بلکه حق گذر از منطقه یا کوچه عروس را ندارد، و اگر چنین کرد، از طرف فامیل عروس مورد سرزنش جدی قرار می‌گیرد. بعد از ادای مهر و تمام اموال و مواشی تایید شده توسط موسفیدان و متنفذین توسط والد یا کفیل داماد، پدر داماد مکلف است که وقت و ساعت ازدواج را به خواست عروس خیل‌ها قبول و خود را به آن عیار بسازد. بعد از قبولی وقت مراسم عروسی از طرف کفیلان عروس، پدر داماد مجبور و مکلف است، دعوت مفصلی را برای کسانیکه در ایام و ماه‌های نزدیک اقارب شان فوت کرده‌است با شمولیت موسفیدان و متنفذین داده پس از انجام دعایه بروح متوفی شان از آن‌ها اجازه مراسم خوشی خود را اخذ بدارند. در ضمن یکی از شبهای بعدی را به نام گنگاش (مصلحت)، که در زبان دری بمعنی جرگه یا جلسه است تعین کند، در شب گنگاش باز هم اقربا، متنفذین و چند تن از اقرباء نزدیک عروس دعوت شده، و کفیل داماد در مورد حجم غذای آماده شونده حاضرین را مطلع می‌سازد، و حاضرین نظر به آن سهمیه هر گذر و منطقه و شهر را ارزیابی، و لست‌گیری دعوت شونده‌گان آغاز می‌گردد. در روز عروسی داماد ترکمن اکثرا حق ندارد، که برای تسلیم شدن عروس به درب والدین عروس برود، بلکه باید در خانه منتظر بنشیند. همینکه زنان داماد خیل می‌خواهند بخاطر حضور در مراسم قبول کردن عروس داخل منزل عروس خیل شوند، از طرف زنان عروس خیل با پاش دادن آرد خوراکی گندم به سر و صورت شان استقبال می‌گردند، که این موضوع را برای پر روزی شدن و نیک قدم شدن عروس در منزل داماد (بخت اش) تعبیر می‌کنند. عروس را در یک نمد پیچانده شده تا نزد شتری که باید او را حمل کند برداشته می‌برند، و در مسند گاه مخصوص که در بالای شتر از قبل بشکل شاهانه آماده شده می‌نشانند، در این هنگام عروس بغیر از لباس برتن داشته‌اش، باید چندین قبا و روپوش دیگر و زیورات مخصوص را، بپوشد و حجاب کامل داشته باشد. بمحض برداشتن چند قدم از منزل عروس به طرف کوچه، از چهار دور و بر محله، اطفال و نوجوانان قافله عظیم داماد خیلان را باید به کلوخ پرانی می‌گیرند، این کلوخ پرانی آنقدر جدی نبوده و اندازه کلوخ‌ها اکثرا کوچکتر از آن است، که کسی را شدیدا افگار نماید. داماد در نیمه شب‌ها بعد از اشتراک در محفل خوشی و پایکوبی حق داخل شدن به حجله عروسی‌اش را در شب زفاف دارد. عروس ترکمن‌ها هیچگاه نباید، نام اصلی شوهر اش را در حین خطاب کردن بزبان گیرد، و تا زمان تولد فرزندش، شوهراش را به نام (برادر کلان و یاخورد داماد) خطاب می‌کند و بعد از تولد فرزندش، شوهرش و فرزندش را بیک نام که به فرزندش داده‌اند، با کمی تفاوت لهجه وی یا اشارات متغیر خطاب می‌کند مثلا پدر دستگیر، و این رسم و عنعنه تا آخر عمر در بین ترکمن‌های اصیل باقی می‌ماند. همچنان عروس حق ندارد، تا تولد شدن دو سه فرزندش، به آواز به خشو و خسر اش سلام بدهد یا بدون تاکید و اجازه آن‌ها هم‌صحبت شود، بلکه تا ایام یاد شده سلام خود را با خم شدن سر یا بدن ادا می‌کند.
مشغولیت
شغل اصلی و کهن ترکمن‌ها مالداری، زراعت و تجارت می‌باشد. شغل زنان معاصر قشر زن قالین بافی و نمد بافی است، تعداد بسیار محدود مصروف گلیم بافی می‌باشند، زیرا گلیم بافی را به زنهای ملیت ازبیک آموزش داده‌اند.
فعلا در ولسوالی اندخوی بزرگترین رمه‌های گوسفند، که در سطح افغانستان بی‌نظیر است، مربوط ترکمن هاست. ترکمنها در صنایع زیورات نقره انواع چپنها و کلاه شهرت دارند.
صنایع
زیورات مشخص و مربوط خانم‌ها و دوشیزه‌گان ترکمن را، که اکثر از نقره می‌باشد، تنها و تنها زرگران ترکمن می‌توانند بسازند. قشر زن ترکمن‌ها زیورات نقره را نسبت به طلا ترجیح می‌دهند و بیشتر علاقمند به زیورات نقره هستند.
زیورات زنانه ترکمن‌ها، در اصل همان آلات جنگی زنهای ترکمن است، که امروز به شکل زیور و به اندازه کوچکتر از اندازه اصلی آن آلات و افزار جنگی، ساخته می‌شود.
کلاهی بلند سفید پشمی که در تصاویرزیر مشاهده می‌فرمائید، به نام (توققی) است و توسط دوشیزه‌گان و خانمان ترکمن اکثرا از پشم شتر بافته شده و نظر به نوعیت تار استفاده شده در آن، از ۱۰ دالر الی ۵۰ دالر ارزش دارد. کلاهی که این نوجوان ترکمن پوشیده، در ترکمنی به نام (آق قره کول سوممن) نامیده می‌شود، و در ترکمنستان از ۵۰ الی ۱۰۰ دالر نظر به کیفیت ارزش دارد. چپن سرخ اکثرا مربوط و نشانه ترکمن‌های ترکمنستان، بخصوص نشانه (تکه) ترکمن هاست نام این چپن، (غیزیل دون) می‌باشد.
کلاه‌های قره قولی، به نام (سوم من) است. چپن‌های گرم در مجموع به نام (دون)، و چپن نازک بهاری به نام (یگتای) یاد می‌شود، و چپنی که از پشم شتر بافته می‌شود، به نام (چکمن) یاد می‌شود که، دیگر ملیتکها نیز آن را بدون تغیر به همان نام ترکمنی‌اش یاد می‌کنند، و وقتیکه چکمن نازک و حرفه‌ای بافته شده باشد، آن را به نام ترکمنی (قاقمه) یاد می‌کنند.
در اوایل صنعت بافتن تمامی چپن‌ها مختص به ترکمن‌ها بود، ولی حالا اکثر مردمان دیگر سمت شمال نیز به این صنعت دست یافته‌اند، و آن را مربوط به خود می‌دانند، با آنهم بهترین چپن قاقمه را ترکمن‌ها می‌بافند.
چپن قاقمه ترکمن، تنها و تنها از پشم شتر بافته شده، و رنگ سفید مایل بزردی دارد، و کاملا سفید نیست، و این چپن در بین ترکمن‌ها همانند خود شتر اقدسیت دارد؛ و چپن شتری رنگ، در حقیقت همان قاقمه ترکمنیست، که تکه آن اکثرا از پشم شتر بافته می‌شود نام این چپن (دویه چکمن) است
در اصل چپن غروی سفید مربوط صنعت قرغزها و قزاق‌های افغانستان بود، که بعدا تمامی چپن دوزان از آن‌ها آموختند و تقلید کردن چپن سبز کرزی، مربوط منغت‌ها و دیگر طایفه‌های ترکمن هستند، که در افغانستان آن‌ها خود را ازبیک قطغنی می‌دانند، و طوایف بزرگ آن‌ها در آسیایی میانه از اصالت ترکمنی خود باخبراند. نام چپن ماشی نازک خط دار خورد، که در تن کرزی است، (یاشیل دون)
سیاست
ترکمنها افغانستان کدام حزب مشخص ندارند. عده قلیل از ترکمنها در سایر احزاب اشتراک دارند. غرض حل مشکلات شورای دارند که به نام (شورای همبستگی اسلامی ترکمنها) یاد می‌گردد. در بسا موارد این شورا در تصامیم ملی و محلی از بعضی احزاب سیاسی فعالتر و ماثر‌تر به ملیت خود و اقوام دیگر بوده و می‌باشد برعلاوه این شورا و خارج از محدوده این شورا نهادهای اجتماعی نیز تشکل یافته، که در عرصه اجتماعی و مدنی فعالیت دارند. سایت (شورای همبستگی ترکمن‌ها)، بلخ ترکمن یگیت لری، انجمن اوغوزلر، انجمن فرهنگی مخدوم قلی فراغی، انجمن فرهنگی و اجتماعی ارکین، انجمن مدنی آق یول، و بعضی سایت‌های مدنی دیگر ترکمن‌ها در یوتوب، گوگل، فیسبوک می‌باشد.
ترکمنها به نسبت فقدان رهبری و مرکزیت نتوانسته‌اند در جامعه افغانستان ممثل طرحهای سیاسی و اجتماعی گردد. عده از ترکمنها در تحت رهبری حزب جنبش ملی فعالیت دارند که تمام افتخارات این ملیت در حزب جنبش ملی محدود گردیده‌است. در بسا موارد حزب جنبش از این ملیت سربازگیری می‌نمائید که آن‌ها اعضای آن حزب نیستند. چندی قبل در جنگ‌های شمال و قندوز عده زیادی از جوانان سرباز ازبک و ترکمن توسط دشمنان وطن به قتل رسیدند. در حالیکه دفاع از قندوز وظیفه کافه ملت افغانستان می‌باشد. درین جنگ دونفر از شورای نظار و جمعیت کشته نشده‌است. در حالیکه تمام امتیازات کشور توسط شورای نظار بلعیده شده. است. همین اکنون در هزاران قریه جات ازبک و ترکمن آب آشامیدنی وجود نداشته آن‌ها آب خودرا از جای دیگر می‌آورند؛ ولی قصرهای شورای نظار در پنجشیر تا حال در آمریکا ساخته نشده‌است.
بزرگان در حال رشد ترکمنها
ترکمنها به نسبت عدم تشکل در یک حزب سیاسی نتوانسته‌اند شخصیتهای سیاسی خویشرا در جامعه تبارز دهند. با وجود آنهم عده در حال رشد است ذیلا این افراد شریف سرشناس ترکمن را به شما معرفی میداریم.
استاد محترم فیض محمد عثمانی وزیر حج و اوقاف وحدت ملی و یک تن از وزرا موفق و متعهد دولت وحدت ملی،الحاج محمد امین قانع نماینده دور ۱۵ مجلس نمایندگان از حوزه انتخابیه ولایت کندز، الحاج امام قل صابر مشاور ارشد ریاست اجراییه ج.ا.ا، الحاج رحمت‌الله صابر مشهور به قومندان طلا، الحاج محمد ابراهیم ترکمن، معلم چهاری نماینده مجلس (وکیل) از حوزه انتخابیه ولایت کندز، سناتور عبدالله مشاور رییس اجراییه وحدت ملی، نورمحمد قرقین (سفیر اسبق افغانستان در قرغزستان، وزیر معارف و کار و امور اجتماعی در کابینه کرزی)، عبدالله ارساری دیپلومات موفق وزارت خارجه، نورالله ارساری رییس عمومی مالی و اداری ریاست اجراییه حکومت وحدت ملی، عبدالکریم خدام والی ولایت سمنگان، حاجی قربان آغا (مشاور اسبق وزیر سرحدات و اقوام و قبایل)، جماهر انوری وزیر مهاجرین، گل محمد ایرکین معاون حزب جنبش، عبدالکریم مخصوم فرزند خلیفه قیزیل آیاق، محترم مولوی صاحب جوره (مشاور دینی در دولت کرزی و وحدت ملی) حاجی آق مراد بای تاجرملی، استاد نظری و استاد محمد صالح راسخ، شیخ الحدیث محمد سید هاشمی، مولوی عبیدالله منیب (منجم، مفتی) مولوی عبدالحی حامدی (قوماندان دوره جهاد و مقاومت) الله نظر نظری وکیل مجلس ملی عبدالحمید مرادی مشاور امور جوانان و ورزش معاونیت اول ریاست ج ا ا روز گلدی اویچی وکیل مجلس نمایندگان جنرال عبدالقادر آشنا، جنرال شیر علی خان، جنرال جمعه گلدی یاردم، سناتور عبدالمجید ایلداش، امان‌الله شریفی، وکیل شورای ولایتی جوزجان، عبدالقادر مالیه وکیل شورای ولایتی جوزجان،بایمراد قوینلی والی جوزجان، فیروزه قریشی وکیله
دین و مذاهب ترکمنها در طول تاریخ
قبل از اوغوز خان دین و مذهب ترکمن‌ها الهه پرستی، آتش‌پرستی، شامانیزم (پرستش الهه‌ها و رب النوع‌های مختلف همچو آفتاب، مهتاب، آسمان، ستاره‌ها، گرگ و غیره بود) و قسما بشکل پنهانی یکتاپرست بودند، ولی با ظهور اوغوز خان یکتاپرستی رشد یافت و اکثریت یکتاپرست شدند؛ و فعلا تقریبا تمامی ترکمن‌های جهان مسلمان هستند، و ترکمن‌های که در سوریه، ایران و عراق زندگی می‌کنند اکثرا در مذهب تسنن هستند، ترکمن‌های بلغاریا در دین سلاوی (عیسوی) و ترکمن‌های سایبریای جنوبی هنوز هم قسما در دین شامانیزم و قسما عیسوی هستند.