سلسله مراتب سلطه

سلسله مراتب سلطه (در میان انسان‌ها: سلسله مراتب اجتماعی) عبارت است از نوعی سازمان‌دهی اعضای یک گروه که وقتی اتفاق می‌افتد که رقابت برای دست‌یابی به منابع، به جنگ بینجامد. اشجل‌دراپ-ابی ، که نمونه غالبا مورد استنادی از سلسله مراتب را در بین جوجه مرغ‌ها مورد مطالعه قرار داده، دریافته‌است که چنین ساختارهای اجتماعی‌ای، به‌واسطه کاهش‌دادن ستیز میان گروه‌های پرندگان، موجب باثبات‌تر شدن گروه‌های جمعیتی آنان شده‌است.
سلسله مراتب سلطه می‌تواند یک‌نفره یا چندمرحله‌ای باشد. در یک سلسله مراتب یک‌نفره، تنها یک نفر حکمران (سلطه‌گر) وجود دارد و بقیه به شکلی برابر، مطیع (تحت سلطه) او هستند. در یک سلسله مراتب چندمرحله‌ای، به‌طور مثال، سلسله‌مراتب موجود در میان جوجه مرغ‌ها که در بالا به آن اشاره شد، هر فردی بر تمام افرادی که در جایگاه پایین‌تر از خودش قرار دارند، تسلط دارد اما بر آنهایی که در جایگاه بالاتر هستند خیر.
سلسله مراتب سلطه در بین اکثر گونه‌های حیوانات اجتماعی که به شکل گروهی زندگی می‌کنند وجود دارد، از جمله نخستی‌ها. سلسله مراتب سلطه در میان ماهی‌ها، پرندگان، و پستانداران وسیعا مورد مطالعه قرار گرفته‌است. سلسله مراتب سلطه می‌تواند به شکل ساختارهای مرحله‌ای ساده نیز باشد؛ عامل پیدایش این نوع ساختارها غالبا تفاوت‌های جسمانی‌ای است که در میان اعضای یک گروه وجود دارد، که برای دست‌یابی به منابع به یکدیگر وابسته هستند. به علاوه، سلسله مراتب سلطه، تحت تاثیر برهم‌کنش‌های اجتماعی پیچیده‌ای قرار دارد که در میان اعضای یک گروه رخ می‌دهند.
مکانیسم‌هایی که شکل‌گیری سلسله مراتب را در جانوران تنظیم می‌کند
اساسی‌ترین فعل و انفعالی که منجر به ایجاد سلسله مراتب سلطه می‌شود، فعل و انفعال بین جفت هاست. برای مطالعه نحوه‌ی شکل‌گیری سلسله مراتب سلطه، دانشمندان اغلب از روش جفتی(دوتایی) استفاده می‌کنند. که در این روش یک جفت مجبور به زندگی مجزا از سایر افراد جامعه هستند. تمام افراد گروه به همراه جفت خود و جدا از سایر جفت‌های گروه خواهند ماند (مثل یک round-robin )تا زمانی‌که بتوان شکی‌گیری سلسله مراتب مورد نظر را در گروه مشاهده کرد.
فرایندی که منتج به شکل‌گیری سلسله مراتب می‌شود شامل بوجود آمدن یک شبکه سلطه است که در آن برتری یا تساوی در ارتباط با تک تک افراد گروه تعریف می‌شود. اخیرا روشن شده‌است که اثرات متقابل یک جفت تنها(که از سایر افراد گروه ایزوله شده‌اند.)، نمی‌تواند به‌طور حتم منجر به شکل‌گیری سلسله مراتب سلطه شود. به این خاطر که در طبیعت چنین جفت‌هایی به ندرت در محیط ایزوله و مجزا از دیگران شکل می‌گیرند. بنابراین مفهوم نسبتا تازه‌ای در مطالعه رفتار جانوران پدید آمده‌است : مطالعه‌ی جفت‌ها درون جامعه . پدیده‌هایی نظیراثر حاضرین، تاثیر وابسته به موقعیت حاضرین( دراجتماع ماهی‌های بتا )، تاثیر مشاهده گرو اثر برنده - بازنده، می‌توانند نقش مهمی در شکل‌گیری سلسله مراتب سلطه در گروه‌های اجتماعی ایفا کنند. علاوه بر این گفته می‌شود که گروه‌های اجتماعی یک شبکه علامت دهی(مخابراتی) پیچیده به وجود می‌آورند. فعل و انفعالاتی که بین دو فرد در اجتماع شکل می‌گیرد تحت تاثیرعلائمی ست که از طرف سایر افراد گروه که در ارتباط مستقیم با آن‌ها هستند، صادر می‌شوند. در بسیاری از جانوران، این علائم مفروض می‌تواند شامل تغییرات کیفی و نیز تغییر حالت(مانند تغییرات در رنگ) باشد.
افرادی که در مرتبه‌ی بالاتری قرار دارند، رده‌های پایین‌تر جامعه را از دستیابی به جا و مکان، غذا و فرصت‌های جفت گیری محروم می‌کنند. بنابراین افراد رده‌های بالاتر جامعه، با توجه به برتری در فرصت‌های جفت‌گیری و نیز دارا بودن منابع ذخیره‌ی غذایی بیشتر برای بقای فرزندانشان، موفقیت بیشتری در تولید مثل دارند. از این رو این برتری همچون یک عامل طبیعی برای کنترل جمعیت، تضمین منابع غذایی کافی برای افراد برتر و متعاقبا جلوگیری از شیوع قحطی و گرسنگی در بین آنها، بکار می‌رود. ایجاد قلمرو فرماندهی ، تاثیر این عامل را تشدید می‌کند.
این رده بندی‌ها ثابت نیستد و به متغیرهای زیادی بستگی دارند که از آن میان می‌توان سن، جنسیت، هوش، قدرت جسمانی وپرخاشگری را نام برد. به عنوان مثال، در سلسله مراتب مرحله‌ای ،افراد رده بالا(آلفا) اغلب جایشان را به افراد تحت سلطه‌ی خود (بتا)می‌دهند که این جایگاه شامل همان نقش فرماندهی ونیز مزایای مربوط به آن می‌شود. در رده‌های بالای اجتماعی،کاهش توان باروری،از دلایل عمده‌ی جابجایی در رده بندی جامعه است.
مراتب سلطه در رده‌های بالای اجتماع حشرات
در جوامع حشرات،تنها یک یا چند فرد از اعضای جامعه می‌توانند تولید مثل کنند،در حالیکه سایر افراد تمایل و توانایی تولید مثل خود را سرکوب می‌کنند. این اختلاف در تولید مثل،در بعضی موارد منجر به بوجود آمدن سلسله مراتب سلطه می‌شود. فرد سلطه گر در جامعه‌ی حشرات ،ملکه است که از مزایای مشخصی بهره می‌برد که از آن جمله است، تولید مثل و فواید حاصل از وظایفی که فرمانبرداران (طبقه کارگر) به انجام می‌رسانند (جستجو برای فراهم آوردن آذوقه،محافظت و دفاع از لانه،نگهداری از نوزادان،تنظیم دما). طبق قانون همیلتون،برای جبران محرومیت طبقه کارگر از زاد و ولد،آنها می‌توانند ژن‌های خود را برای تولید مثل موفقیت‌آمیز ملکه با او به اشتراک بگذارند. این مسئله نه تنها در جامعه‌ی حشرات شناخته شده(مورچه،موریانه،بعضی انواع زنبور عسل،زنبور) بلکه در اجتماع گونه‌ای از موش کورها که در شرق آفریقا یافت می‌شوند نیز صدق می‌کند. در یک پژوهش آزمایشگاهی،کلارک و فولکز(1997) ثابت کردند که شانس تولید مثل در یک کلونی ازاین موش کورها،متناسب است بامرتبه‌ی هر فرد در سلسله مراتب سلطه، اما بعد از حذف ملکه از سلسله مراتب،بین افرادی که توان تولید مثل دارند جدال شکل می‌گیرد.
جوامع حشراتی که در بالا به آن‌ها اشاره شد،به استثنای موریانه‌ها،هاپلو دیپلوییدی هستند. ملکه و کارگرها .دی‌پلویید هستند اما نرها از ژنوتیپ هاپلوییدی بوجود آمدند. در بعضی گونه‌ها،رشد تخمدان‌ها کاملا متوقف نمی‌شود و از اینرو طبقه کارگر توان تولید مثل دارند. پروازهای تلقیحی،فصلی هستند و حشرات کارگر بال ندارند تا بتوانند برای لقاح پرواز کنند،لذا کارگرها معمولا باکره هستند یا اینکه تخم‌های بارور نشده می‌گذارند. این تخم‌ها عموما زیست پذیر هستند و به تولد حشره‌ی نر می‌انجامند. کارگری که تولید مثل میکند،در جامعه یک متقلب محسوب می‌شود زیرا به‌طور نا متناسبی موفقیت بیشتری در بقای نسل در مقایسه با مادر و خواهرانش خواهد داشت . مزایای نازا باقی‌ماندن،تنها در صورتی تداوم خواهد داشت که تمام کارگران این توافق را پذیرفته باشند. وقتی یک یا چند کارگر تولید مثل می‌کنند ،قرارداد اجتماعی از بین می‌رود و توافق بین افراد کلونی منحل می‌شود. رفتارهای خشونت‌آمیزی که از این تخلف ناشی می‌شود ، ممکن است منجر به شکل‌گیری سلسله مراتب شده و تلاش‌های کارگرها برای تولید مثل،قویا سرکوب شوند. در بعضی گونه‌ها،بخصوص مورچه‌ها،ممکن است بیش از یک ملکه در کلونی وجود داشته باشند که به این وضعیت پلی ژینی(چند ملکه‌ای) می‌گویند. در این مورد،یکی دیگر از مزایای حفظ سلسله مراتب،افزایش و تداوم عمر کلونی ست. افراد رده بالا ممکن است بمیرند یا توانایی باروری خود را از دست دهند،که در این صورت سایرملکه‌ها می‌توانند در همان لانه یا محل، کلونی جدیدی را تشکیل دهند. این مزیت،در بعضی زمینه‌های بوم شناختی می‌تواند خطرناک باشد،از جمله وقتی که لانه فضای کافی نداشته باشد یا پراکندگی افراد به علت احتمال زیاد شکار ،خطرناک باشد.
سرکوب توان تولید مثل بوسیله افراد سلطه گر،رایج‌ترین سازو کار در حفظ سلسله مراتب سلطه است. این قدرت در اجتماعات رده بالای پستانداران، به‌طور عمده در نتیجه‌ی درگیری‌های خشونت‌آمیز بین ماده‌هایی که توان بالقوه‌ی تولید مثل دارند،بدست می‌آید. در جوامع رده بالای حشرات،درگیری‌های خشونت‌آمیز بین افراد،از عوامل تعیین‌کننده‌ی موقعیت تناسلی فرد است. که به عنوان مثال می‌توان به جوامع زنبورهای عسل بومبوس بیفاریوس(bumblebee Bombus bifarius) ، زنبورهای چتری پولیستس آنولاریس، (paper wasp Polistes annularis) و در مورچه‌های دینوپونرا آسترالیس (ants Dinopnera australis) و دی. کادریسپس( D. quadriceps) اشاره کرد. به‌طور کلی،درگیری‌های مذکور،جزییات مشخص و ثابتی دارند که شامل ارسال علائم بیوشیمیایی از شاخک‌ها، ضربات شکمی، گاهی کشمکش آرواره‌ها و نیش زدن می‌باشد. برنده این کشمکش بر بدن بازنده راه می‌رود که این به نوبه خود نوعی ژست به زیر کشیدن بازنده (پیروزی) محسوب می‌شود.این رفتار کلیشه‌ای در جمعیت حشرات بسیار رایج است. بخصوص در اجتماع مورچه‌های پونرین (ponerine ants) (گونه‌ای از مورچه‌های گوشتخوار مناطق گرمسیری که نوزاد آن‌ها در پیله شکل می‌گیرد.) و هم چنین موش کورهای صحرایی(Heterocephalus glaber)