فهرست فیلم‌های اکران‌نشده ایرانی

فیلم‌های سینمایی ساخته شده در ایران، به دلایل متعددی ممکن است هرگز به اکران عمومی نرسند. به دلیل کمبود سالن‌های سینمایی در ایران، بسیاری از فیلم‌هایی که ساخته می‌شوند، به اکران نمی‌رسند، یا چندین سال پس از ساخته شدن به نمایش عمومی در می‌آیند. ممکن است فیلم‌های ساخته شده (با وجود داشتن پروانه ساخت) موفق به دریافت پروانه نمایش نشوند.
ممیزی در سینمای ایران
اولین قانون مدون نظارت آثار سینمایی در ایران به سال ۱۳۰۹ و لایحه نمایش‌ها و سینماها بازمی‌گردد:
«هر سینما مکلف است مدیر مسئول تعیین و کتبا به شعبه معارف بلدیه معرفی کند … هر قسمت از فیلم را که بلدیه منافی اخلاق و عفت بداند قطع نموده، با حضور مدیر سینما در قوطی گذارده، لاک و مهر کرده، در مقابل رسید کتبی تحویل و تسلیم مشارالیه خواهد شد.»
در سال ۱۳۴۷ قاعده جدیدی با عنوان آیین‌نامه نظارت بر نمایش فیلم و اسلاید تدوین می‌شود که شورایی مرکب از کارشناسان سیاسی و هنری بر آن نظارت می‌کنند. برخی موارد این آیین‌نامه به این ممنوعیتها اشاره دارد:
اهانت به توحید پروردگار و ادیان و کتب آسمانی و پیغمبران و مقدسان و مقدسات و ائمه اطهار
اهانت به دین مبین اسلام و کیش شیعه اثنی عشری
هتک حرمت و اهانت به مذهب ومعتقدات اقلیت‌های مذهبی
اسائه ادب نسبت به مقام شامخ سلطنت و خاندان جلیل او
اهانت نسبت به مقام‌های دولتی اعم از کشوری و لشکری
صحنه‌هایی که حاکی از سوءقصد علیه رئیس و اعضای یک دولت بوده و قصد تحریک در آن آشکار باشد
صحنه‌هایی که حاکی از شورش علیه نیروهای انتظامی و امنیتی و دفاعی باشد
تبلیغ برای هرگونه مراسم و مسلکی که به موجب قوانبن و مقررات کشور ایران غیرقانونی باشد
ارائه مناظر جزئیات روابط جنسی
به کاربردن عبارات و اصطلاحات و اصوات وقیح و رکیک
نشان دادن مناظر مخروبه و افراد پاره پوش به منظور تخفیف حیثیت ایران
صحنه‌هایی که در آن جزئیات یک قتل نشان داده شود…
چه در دوران پیش از انقلاب ایران، چهه دوران پس از آن قوانین سخت گیرانه‌ای بر سینمای ایران وضع شده و بسیاری از آثار سینمایی با توجه به این قوانین یا توقیف می‌شوند، یا با تغییراتی به نمایش درمی‌آیند.
دایره مینا مهرجویی چند سال در توقیف باقی می‌ماند و در سال ۱۳۵۶ با بازتر شدن فضای سیاسی، با حذف و ممیزی زیاد اجازه اکران می‌یابد. آرامش در حضور دیگران اثر ناصر تقوایی پس از چهار سال توقیف در سال ۱۳۵۲ بعد از حذف حدود بخش‌هایی از فیلم بر پرده می‌رود.
از جمله‌بندهای قوانین نظارت در نیمه دوم دهه ۶۰ می‌توان به موارد ممنوعه زیر اشاره کرد:
هتک حرمت مقدسین ومقدسات اسلامی و سایر ادیان شناخته شده در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.
نفی یا مخدوش نمودن ارزش والای انسان.
اشاعه اعمال رذیله و فساد و فحشاء…
تشویق و ترغیب یا آموزش اعتیادهای مضر و خطرناک و راه‌های کسب درآمد نامشروع…
بیان یا عنوان هرگونه مطلبی که مغایر با منافع و مصالح کشور بوده و مورد سوء استفاده بیگانگان قرار گیرد.
نشان دادن صحنه‌هایی از جزئیات قتل، شکنجه، جنایت و آزار که موجب ناراحتی و بدآموزی گردد.
بیان مخدوش حقایق تاریخی و جغرافیایی…
نشان دادن تصاویر و اصوات ناهنجار، اعم از نقص فنی یا غیر آن…
نمایش فیلم‌های نازل تکنیکی و هنری یا آثاری که ذوق و سلیقه تماشاگر را به انحطاط و ابتذال بکشاند.
بانو مهرجویی به دلیل دیدگاه خاصش نسبت به طبقه محروم پس از چند سال توقیف در سال ۱۳۷۰ به نمایش درآمد. باشو غریبه کوچک در سال ۱۳۶۵به کارگردانی بهرام بیضایی و بازیگری سوسن تسلیمی و عدنان عفراویان ساخته می‌شود، اما به دلیل آنکه مضمونش ضد جنگ تشخیص داده می‌شود تا سال ۱۳۶۸ فرصت نمایش پیدا نمی‌کند.
اما فیلم‌هایی چون ده اثر عباس کیارستمی، کویر مرگ اثر اسماعیل براری یا طلای سرخ جعفر پناهی، «مه بانو» به کارگردانی مجید بهشتی، نوشته علیمحمد افعانی، دلیل خودداری کارگردانانشان از دادن تغییرات در فیلم، هرگز به نمایش عمومی درنیامدند.
پیش از انقلاب
نزدیک به تمام فیلم‌های پیش از انقلاب ایران، به دلایلی چون عدم وجود پوشش حجاب، رقص و آواز، پس از انقلاب غیرقابل پخش تشخیص داده شده‌اند. از این میان می‌توان به چند استثنا مثل فیلم گاو اشاره کرد که در سال ۱۳۸۲ در سینما سپیده اکران محدودی داشت
و همچنین فیلم ساز دهنی (فیلم) ساخته امیر نادری و طبیعت بی‌جان (فیلم) ساخته سهراب شهید ثالث که از سیمای جمهوری اسلامی ایران پخش شدند.
پس از انقلاب
آبادان: اداره نظارت و ارزشیابی در آن دوره این‌طور تشخیص داد که پس از صدور مجوز، فیلم در نمایش عمومی با واکنش‌هایی دردسرساز روبرو خواهد شد. بخش‌هایی از فیلم که در شهرک وزارت دفاع می‌گذرد بیش از سایر بخش‌ها مانع صدور مجوز شده‌است.
آشیانه دومین فیلم سینمایی اسماعیل براری و محصول شبکه دوم تلویزیون ایران است که در سال۱۳۷۰ به دلیل سوژه عشق، مهر توقیف خورد و قبل از نمایش آرشیو شد.
آفساید:این فیلم با اینکه در سال ۱۳۸۴ در جشنواره فجر شرکت کرد، اما به دلیل سوژه حساسیت‌برانگیز آن یعنی زیرسوال بردن ممنوعیت ورود زنان به ورزشگاه‌ها، موفق به دریافت پروانه نمایش نشد و از اکران دور ماند.
ابجد: ابجد را تلویزیون ایران تولید کرده و خودش هم از نمایش عمومی آن جلوگیری کرده‌است.
باد ما را خواهد برد: فیلمی از عباس کیارستمی که با وجود دریافت پروانه نمایش هرگز امکان اکران عمومی را پیدا نکرد.
بند: غلامحسین طاهری
به رنگ ارغوان:این فیلم به کارگردانی ابراهیم حاتمی‌کیا به دلیل شکایت وزارت اطلاعات، در برنامه جشنواره فجر سال ۱۳۸۳ خارج شد، و پس از ۵ سال توقیف در جشنواره فجر سال ۱۳۸۸ شرکت کرد و پس از آن به اکران عمومی درآمد.
جزیره آهنی:این فیلم به کارگردانی محمد رسول‌اف با کسب پروانه ساخت تولید شد و پس از پایان یافتن مراحل تولید، ابتدا برای حضور در جشنواره کن مجوز نمایش بین‌المللی را به دست آورد و سپس اواسط تابستان ۸۴ پروانه نمایش عمومی کسب کرد. اما نمایش فیلم در تهران، حتی درحد نمایش خصوصی هم با مشکلاتی روبروست که کارگردان فیلم، آن را ناشی از اعمال نظر فارابی به عنوان یکی از صاحبان حقوق فیلم می‌داند.
مثلث واژگون: این فیلم به کارگردانی حسین رجبیان می‌باشد و پس از دستگیری وی توسط نیروهای امنیتی ایران و سرانجام حکم شش سال زندان برای سازنده‌اش در ایران هرگز به نمایش در نیامد. مثلث واژگون برای اولین بار توسط دو کارگردان که هرگز نامشان فاش نشد و نیروهای امنیتی ایران بازبینی شد و متریال فیلم تاکنون به سازنده‌اش بازگردانده نشده است. به عناوین مختلف از این فیلم ۳۴ دقیقه کاسته شد. سر انجام حسین رجبیان در اعتراض به حکم شش سال زندانش نسخه ۹۰ دقیقه ایی با کیفیت متوسط موجود فیلم را در اعتراض به صورت آنلاین در یوتیوب انتشار داد.
حاجی واشنگتن: اثر علی حاتمی این فیلم بعدها در اواخر دهه ۷۰ در سینماها به نمایش درآمد.
خواب تلخ:این فیلم با اینکه موفق به دریافت پروانه نمایش شد، تنها اکران محدودی در شهر محل فیلم‌برداری داشت، و پس از آن به دلیل مضمون جنجال برانگیزش توقیف شد. این فیلم در تاریخ ۲ آذر ۱۳۹۴ در سینماهای بخش هنر و تجربه ایران اکران شد.
خط قرمز: اثر مسعود کیمیایی
دایره:فیلمی از جعفر پناهی، به عنوان بهترین فیلم جشن خانه سینما در سال ۱۳۸۰ انتخاب شد اما هرگز در ایران به اکران عمومی درنیامد.
ده:در چهار اپیزود از فیلم ده طبق قوانین نظارت مواردی از جمله بی‌حجابی یا بیان یک جمله وجود دارد که در صورت حذف آن‌ها پروانه نمایش عمومی فیلم صادر می‌شد. اما این تعدیل که در حد چهار، پنج دقیقه است با واکنش عباس کیارستمی، کارگردان فیلم، روبرو شد.
رای باز:رای باز در جشنواره بیست و دوم فیلم فجر به نمایش درآمد، فیلم مجوز نمایش در محیط‌های فرهنگی را هم دارد، اما مجوز نمایش عمومی با عنوان پایین بودن کیفیت تصویری صادر نشده است. البته این دلایل در حالی عنوان می‌شود که بر اساس گفته مهدی نوربخش به نظر می‌رسد بیشتر مضمون فیلم مانع صدور مجوز است.
طلای سرخ:فیلم از نگاه مسئولان اداره نظارت در سال ۸۲، مشکل مضمونی نداشته‌است. شورای صدور پروانه نمایش، دادن پروانه را به حذف حدود سه دقیقه از فیلم مشروط کرده که پذیرفته نشدن این شرط از سوی جعفر پناهی، کارگردان، طلای سرخ را در میان فیلم‌هایی که امکان نمایش عمومی ندارند قرار داده است.
«مه بانو» به کارگردانی مجید بهشتی، براساس رمان بافته‌های رنج نوشته علیمحمد افعانی، ساخته شد و در سال ۱۳۸۰پروانه اکران دریافت کرد؛ ولی صدا وسیما تهیه‌کننده اثر از اکران فیلم خوداری کرد.
کویر مرگ: این فیلم که به گفته اسماعیل براری، کارگردان، مراحل آغازین و پیش از پروانه ساخت آن ده سال به درازا کشیده و ماجرای عجیب حمایت شهید آوینی از فیلم‌نامه در برابر مخالفت حوزه هنری که اندکی قبل از کشته شدن تا پای استعفای او پیش رفته، و سرانجام در سال ۱۳۸۰ تولید، و به‌دنبال جنجال رد و سپس پذیرش و نمایش نابهنگام آن در جشنواره فیلم فجر همانسال منجر به تصمیم متفاوت شورای صدور پروانه نمایش مبنی بر اضافه شدن ۷ دقیقه به فیلم شده که با خودداری کارگردان در محاق توقیف قرار گرفت.
مرگ یزدگرد: نسخه سینمایی تیاتری به همین نام از بهرام بیضایی. این فیلم به دلیل خودداری کارگردان در نمایش پوشش حجاب برای زنان فیلم هرگز اکران عمومی نشد.
چریکه تارا: بهرام بیضایی.
نوشتن بر شهر : کیوان کریمی.
نوبت عاشقی: این فیلم محسن مخملباف با اینکه در جشنواره فیلم فجر در سال ۱۳۶۹ شرکت داشت، توقیف شد و هرگز به نمایش عمومی در نیامد.
دویدن در میان ابرها: این فیلم امین فرج پور که در جشنواره فجر سال ۱۳۸۸ جایزه فیلم‌نامه و کارگردانی را در آثار اول به دست آورد و بعدتر نیز در کارلووی واری، جشنواره هامبورگ و فستیوال وزول جوایز زیادی به دست آورد از آن سال به این سو نتوانسته مجوز اکران بگیرد و به بهانه‌های زیادی از جمله سیاه‌نمایی روی پرده نیامده است. دویدن در میان ابرها حتی نتوانسته مجوز نمایش در گروه هنر و تجربه و حتی نمایش ویدیوئی نیز نداشته.
سنتوری:فیلم داریوش مهرجویی
گزارش یک جشن:این فیلم به کارگردانی ابراهیم حاتمی‌کیا با اینکه در جشنواره فجر سال ۸۹ شرکت داشت، ولی بعد از آن توسط سازمان سینمایی توقیف شد و هیچگاه در سینماها اکران نشده و حتی نمایش ویدیوئی نیز نداشته‌است.
از کتاب تاریخ سینمای ایران  مسعود مهرابی