شیخ طوسی

محمد بن حسن طوسی معروف به شیخ طوسی ، شیخ‌الطایفه و شیخ ، از علمای ایرانی شیعه در قرون چهارم و پنجم هجری قمری بود. او معاصر سلطان محمود غزنوی، حکومت آل بویه، شیخ صدوق، فردوسی، شیخ مفید و سید مرتضی بوده‌است.
به نوشته ابوالقاسم گرجی، شیخ طوسی توانست مکتب اجتهادی فقه جعفری را در برابر مکاتب فقهی اهل سنت به استقلال برساند و آن را کامل کند. دستاوردهای علمی وی در علم حدیث، رجال، اصول، فقه، کلام و تفسیر شیعه چنان بود که علمای بعدی از جمله علامه حلی وی را رئیس طایفه شیعه نامیده‌اند.
زندگی
وی در رمضان سال ۳۸۵ هجری قمری در طوس زاده شد، گرچه تاریخ دقیق تولد او در دست نیست. از کودکی آغاز به آموختن علوم اسلامی کرد. در سال ۴۰۸، ۲۳سالگی، خراسان را به قصد عراق ترک کرد و به بغداد رفت تا از محضر بزرگ‌ترین دانشمند شیعه آن دوران یعنی شیخ مفید درس آموزی کند.
شیخ طوسی در دوران جوانی به درجه اجتهاد رسید و کتاب تهذیب الاحکام را در این دوره و با پیشنهاد استادش، شیخ مفید تالیف کرد. وی پنج سال از عمرش را به شاگردی شیخ مفید گذراند. پس از مرگ شیخ نزد شاگرد او سید مرتضی حاضر شد و ۲۳ سال تحصیل کرد.
سید مرتضی علم الهدی به سال ۴۳۶ درگذشت و پس از وی شیخ طوسی مرجع شیعه شناخته شد. ترکان سلجوقی در سال ۴۴۷ با استفاده از ضعف آل بویه - که شیعه مذهب بودند - به بغداد حمله کردند و با اشغال آن، حکومت آل بویه را برانداختند. طوسی تا سال ۴۴۸ در بغداد بود و مجلس درس خود را در همان شهر تشکیل داد . در سال ۴۴۸ به سبب حمله طغرل به بغداد و انقراض آل بویه بر آزار و اذیت شیعیان توسط اهل سنت و سلجوقیان افزوده شد.
در این زمان عبد الملک وزیر طغرل بیک، به محله‌های شیعه‌نشین حمله کرد و به کشتار آنان پرداخت. حتی به خانه شیخ حمله کردند تا وی را به قتل برسانند، ولی او را نیافتند و وسایل منزل و کتاب‌های او را آتش زدند و نابود ساختند. گفته‌اند طغرل بیک تا سال ۴۴۹، چندین بار کتاب‌های شیخ طوسی را در ملا عام سوزاند. پس از این حادثه شیخ از بغداد خارج شد و به نجف رفت و حوزه علمیه نجف را تاسیس کرد. گفته شده که در آنجا ۳۰۰ مجتهد تربیت کرد و چندین کتاب نوشت. برخی گزارش‌ها نیز سال ۴۴۸ را سال تاسیس حوزه عملیه نجف می‌دانند.
نفوذ علمی به گونه‌ای بود که تا ۸۰ سال فتوایی مخالف فتواهای وی صادر نشد. خاندان شیخ طوسی تا چند نسل همه از علما و فقها بوده‌اند. پسرش شیخ ابو علی ملقب به «مفید ثانی» کتابی به نام «امالی» دارد و کتاب «النهایه» تالیف پدرش را نیز شرح کرده‌است. همچنین دختران شیخ طوسی نیز فقیهه و فاضله بوده‌اند.
استادان
استادان شیخ طوسی بسیارند، محدث نوری در مستدرک الوسائل ۳۷ نفر را ذکر می‌کند که اسامی شان را از کتاب‌های شیخ طوسی درآورده است. اما مهمترین استادانی که از آنان بیشتر روایات تهذیب واستبصار را ذکر کرده‌است ۵ نفر بودند:
ابوعبدالله، احمد بن عبد الواحد بو احمد البزاز معروف بابن الحاشر، و ابن عبدون، متوفی ۴۳۲ (قمری)
احمد بن محمد بن موسی معروف به ابن صلت اهوازی، متوفی بعد ازسال ۴۰۸ (قمری)
ابوعبدالله حسین بن عبیداللهبن الغضائری متوفی سال ۴۱۱ (قمری)
ابوالحسین علی بن احمد بن محمد بن ابی جید متوفی سال ۴۰۸ (قمری)
ابوعبدالله، محمد بن نعمان مشهور به شیخ مفید متوفی سال ۴۱۳ (قمری)
از این ۵ نفر را در بیشتر کتبش نام برده است و از آنان روایت می‌کند، و دیگر مشایخ او عبارتند از
ابوالحسین صفار (ابن صفار)
ابوطالب بن غرور
قاضی ابوطیب حویری
شاگردان
تعداد شاگردان وی از فقها و مجتهدان و علمای شیعه، بیش از ۳۰۰ نفر بود و در همان وقت چند صد نفر از علمای اهل سنت نیز نزد او تحصیل می‌کردند.
درگذشت
شیخ طوسی در شب دوشنبه ۲۲ محرم سال ۴۶۰ درگذشت و در نجف در خانه خویش به خاک سپرده شد. بنا به وصیت وی، آن جا تبدیل به مسجد شد. این مسجد هم اکنون در قسمت شمال بقعه علوی، به نام مسجد طوسی معروف است.
آثار
برگی از یک نسخه نفیس قدیمی تهذیب الاحکام، مربوط به قرن یازدهم که تاریخ ۵۷۵ قمری در آن دیده می‌شود
تعداد آثار شیخ طوسی به ۵۱ جلد می‌رسد، که از آن جمله‌است:
در حدیث
تهذیب الاحکام، در احادیث فقهی که از کتب اربعه شیعه است؛
الاستبصار فیما اختلف من الاخبار، در احادیث فقهی که از کتب اربعه محسوب می‌شود؛
کتاب الامالی، که مطالب جلسات روایی اوست.
کتاب الغیبه، که گرداوری و بحث در مورد روایات دوران غیبت کبری امام مهدی(عج) می‌باشد؛
رجال
الابواب معروف به رجال شیخ طوسی؛
الفهرست؛
اختیار معرفه رجال، که شیخ به حذف اشتباهات و اصلاح اصل کتاب رجال کشی اقدام کرد.
تفسیر
التبیان فی تفسیر القرآن
المسائل الدمشقیه فی تفسیر القرآن
المسائل الرجبیه فی تفسیر آیه من القرآن
فقه
النهایه فی مجرد الفقه و الفتوی
المبسوط فی الفقه الامامیه
الجمل و العقود فی العبادات
الخلاف فی الاحکام، که شیخ در این کتاب آراء علمای شیعه و مذاهب مختلف اهل سنت را در هر مسئله گردآوری کرده‌است؛
الایجاز فی الفرائض
مناسک الحج فی مجرد العمل
المسائل الحلبیه فی الفقه
المسائل الجنبلائیه فی الفقه
المسائل الحائریه فی الفقه
مسئله فی وجوب الجزیه علی الیهود و المنتمین الی الجبابره
مسئله فی تحریم الفقاع
اصول
عده در اصول
مسئله فی العمل بخبر الواحد و بیان حجیه الاخبار
کلام
اصول عقائد یا اصول العقائد
تلخیص الشافی
تمهید الاصول
الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد
المفصح فی الامامه
الغیبه، در مورد غیبت امام زمان؛
ما یعلل و ما لایعلل
کتب ادعیه
مصباح المتهج‌د و سلاح المتعب‌د
انس الوحید
هدایه المسترشد و بصیره المتعبد فی الادعیه و العبادات
دیگر آثار
النهایه، که در واقع رساله عملیه اوست
عده الاصول، در اصول فقه
تلخیص الشافی، در مباحث مربوط به امامت که در واقع این کتاب گزیده کتاب «الشافی» تالیف استادش سید مرتضی است.
در وب‌گاه کاتبان
سخنرانی آیت‌الله حاج میرزا خلیل کمره‌ای در بزرگداشت شیخ طوسی