هامون (فیلم)

هامون نام فیلمی اجتماعی و سورئالیستی است که در سال ۱۳۶۸ به کارگردانی داریوش مهرجویی ساخته شد. از بازیگران معروف این فیلم می‌توان از خسرو شکیبایی، بیتا فرهی، عزت‌الله انتظامی، فتحعلی اویسی نام برد. این فیلم رنگی و ۱۲۰ دقیقه است.
داستان فیلم
حمید‌هامون که با همسرش، مهشید، دائم کش‌مکش دارد زندگی کابوس گونه خود را مرور می‌کند. او که مشغول نوشتن رساله‌اش درباره عشق و ایمان است، در پی دوست قدیمی و مرادش علی عابدینی می‌گردد. خانه و کاشانه را ترک می‌کند و دست به اعمال دیوانه‌واری می‌زند. او در حالتی پریشان، در پی شکایت‌هایش، خود را به امواج دریا می‌سپارد، اما عابدینی او را نجات می‌دهد. همچنین، این فیلم به دغدغه‌های جوانان روشنفکر بعد از انقلاب می‌پردازد؛ میان دنیاخواهی و آرمان‌خواهی. تصویری از آرمان‌خواهی که به‌دلیل حب دنیوی (زیبایی و…) در تلاطم است و درمقابل، علی عابدینی فردی که تکلیفش با خودش مشخص است و دنیا را فدای آرمان‌ها و عقایدش کرده‌است. (مهرجویی خود می‌گوید که داستان این فیلم با الهام‌گرفتن از بوف کور صادق هدایت نوشته شده‌است).
بازیگران
خسرو شکیبایی در نقش حمید‌هامون
بیتا فرهی در نقش مهشید
جلال مقدم در نقش دکتر سماواتی
عزت‌الله انتظامی در نقش دبیری
توران مهرزاد در نقش مادر مهشید
حسین سرشار در نقش سلیمی
امرالله صابری در نقش رئیس‌هامون
صدیقه کیانفر در نقش پرستار مادربزرگ
آنیک شفرازیان در نقش مادربزرگ
اسدالله یکتا در نقش کوتوله
سیما تیرانداز
جوایز فیلم
فیلم‌هامون در دوره هشتم (۱۳۶۸) جشنواره سینمایی فجر تهران، با کسب پنج سیمرغ بلورین به‌همراه «جایزه ویژه هیئت داوران» ستاره بی‌رقیب سینمای آن سال ایران بود. این فیلم در جشنواره هشتم برنده جایزه ویژه هیئت داوران برای بهترین فیلم و همین‌طور سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی، فیلمنامه، فیلمبرداری، نقش اول مرد، و بهترین تدوین شد. فیلم‌هامون همچنین کاندیدای دریافت سیمرغ بلورین در شش زمینه دیگر بود. در جشنواره این سال،‌هامون برنده یا کاندیدای دریافت ۱۲ جایزه از ۱۹ جایزه موجود بود. شخصیت حمید‌هامون نیز به‌عنوان برترین شخصیت تاریخ سینمای ایران توسط مجله فیلم انتخاب شد.
اعتراض کارگردان به سانسور فیلم در پخش تلویزیونی
در دی ۱۳۸۵، مهرجویی در نامه‌ای به رئیس صدا و سیما به سانسور حدود ۴۰ صحنه و گفتگو از فیلم‌هامون در پخش تلویزیونی از شبکه ۴ تلویزیون ایران، اعتراض کرد.
یادداشت
فیلم‌هامون اولین فیلم بیتا فرهی بود، و هنگام بازی در آن ۳۱ ساله بود. فرهی تازه از آمریکا به ایران بازگشته‌بود که توسط ناصر چشم‌آذر برای بازی در‌هامون به مهرجویی معرفی شد. پیش از او افسانه بایگان برای این نقش انتخاب شده‌بود، اما مهرجویی معتقد بود که فیزیک و زندگی شخصی فرهی شباهت بسیاری به کاراکتر «مهشید» دارد.
خسرو شکیبایی، پیش از‌هامون، بازیگر مشهوری در سینما نبود و بیشتر در تئاتر فعالیت داشت. مهرجویی او را در تئاتری از هایده حائری دید و وی را برای بازی در نقش حمید‌هامون برگزید.
صحنه کتک‌خوردن فرهی توسط شکیبایی واقعی است و مهرجویی بی‌آنکه از این صحنه اطلاع قبلی به فرهی دهد، آن را جلوی دوربین برد تا واکنش و شوک ناشی از برخورد، طبیعی از آب دربیاید.
شخصیت «علی‌جونی» در فیلم که استاد معنوی‌هامون است، از علی متین‌دفتری پسر احمد متین‌دفتری الهام گرفته شده‌است.
در بهمن ۱۳۹۱، آلبوم موسیقی به نام‌هامون و تنهایی به خوانندگی و ترانه‌سرایی احمد نورآیین، آهنگ‌سازی سینا کلوت و تنظیم فراز خنافری به «حمید‌هامون»، شخصیت اصلی فیلم‌هامون، ساخته داریوش مهرجویی تقدیم شد. در این آلبوم موسیقی، یک آهنگ با محوریت شخصیت حمید‌هامون به نام‌هامون قرار گرفته‌است. از آنجایی که پرداختن به ابعاد شخصیتی حمید در فیلم‌هامون در قالب یک ترانه نمی‌گنجد، ترانه‌سرا در شعر این قطعه به پرداختن به دیالوگ‌ها و تصویر کلی از این شخصیت بسنده کرده‌است.
حمید‌هامون، کهن‌الگوی روشنفکر ایرانی
حسین پاینده، منتقد و استاد نظریه و نقد ادبی، در مقاله‌ای با عنوان «شخصیت‌هامون به منزله آرکی‌تایپ (کهن‌الگو)» در روزنامه اعتماد، (بخش «کافه پنجشنبه») می‌نویسد: «علت توجهی را که این شخصیت عصبی، پرخاشگر و در عین حال افسرده و مستاصل در میان مخاطبان جدی هنر به خود جلب کرده‌است، در چه باید دید؟ یک پاسخ به این پرسش می‌تواند این باشد که‌هامون تداعی‌هایی کهن‌الگویی در ضمیر ناخودآگاه مخاطبان برمی‌انگیزد. مهرجویی، با خلق شخصیت‌هامون، به شکل‌گیری آرکی‌تایپ روشن‌فکر ایرانی در ضمیر ناخودآگاه جمعی ما ایرانیان کمک شایانی کرد.‌هامون کهن‌الگوی عنصر روشن‌فکری است که در محاصره سفلگان یا رجاله‌ها (تعبیر صادق هدایت) قرار گرفته‌است».
جوایز
برنده سیمرغ بلورین بهترین فیلم - جشنواره فیلم فجر ۱۳۶۸
برنده سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول مرد - جشنواره فیلم فجر ۱۳۶۸
برنده سیمرغ بلورین بهترین فیلمبرداری - جشنواره فیلم فجر ۱۳۶۸
برنده سیمرغ بلورین بهترین نقش اول زن - جشنواره فیلم فجر ۱۳۶۸
برنده سیمرغ بلورین بهترین فیلمنامه - جشنواره فیلم فجر ۱۳۶۸
برنده سیمرغ بلورین بهترین تدوین - جشنواره فیلم فجر ۱۳۶۸
برنده سیمرغ بلورین بهترین کارگرانی - جشنواره فیلم فجر ۱۳۶۸
برنده سیمرغ بلورین بهترین آنونس فیلم - جشنواره فیلم فجر ۱۳۶۸
برنده جایزه ویژه هیئت داوران بهترین فیلم - جشنواره فیلم فجر ۱۳۶۸
کاندیدا سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش مکمل مرد - جشنواره فیلم فجر ۱۳۶۸
کاندیدا سیمرغ بلورین بهترین موسیقی متن - جشنواره فیلم فجر ۱۳۶۸
برنده جایزه برنز بهترین فیلم - جشنواره بین‌المللی فیلم هیوستن ۱۹۹۱
برنده جایزه خورشید طلایی - جشنواره بین‌المللی فیلم سائو پائولو ۱۹۹۸
هامون‌بازها
خسرو شکیبایی