مادگان هزار دادستان

مادگان هزار دادستان (ماتکان هزار داتستان؛ به معنای «کتاب هزار رای قضایی») کتابی است به پارسی میانه درباره آیین دادرسی ایران در زمان ساسانیان و از جمله کتب غیردینی است که از زبان پهلوی ساسانی باقی مانده و گوشه‌ای از بازیابی پیشینه حقوقی ایرانیان به‌شمار می‌رود. تامل در این کتاب نشان می‌دهد تدوین قوانین مربوط به حقوق، تنها در روم صورت نگرفته‌است.
این کتاب به خط و زبان پهلوی ساسانی (پارسیک) در نیمه نخست سده هفتم میلادی در دوره حکومت خسرو پرویز (۵۵۹–۶۲۸ میلادی)، در ایران ساسانی در گور (فیروزآباد کنونی) که مرکز استان (شهرب) فارس بوده، نوشته شده‌است. این مجموعه نظریه‌های حقوقی ایران باستان دست‌کم ۲۳۸۱ سال پس از پدید آمدن سنگ‌نبشته قانون حمورابی در سال ۶۱۶ میلادی به صورت کتاب گردآوری شده و یک نسخه از آن به‌دست ما رسیده‌است. این نسخه که میراث یک خانواده زرتشتی ایرانی بوده به صورت دو نیمه ناقص جداشده موجود است که برخی از واژه‌های آن‌ها نیز آسیب دیده و ناخوانا شده‌است. مادیان هزار دادستان از مهم‌ترین اسناد تاریخ حقوقی ایران باستان است اما این کتاب یک مجموعه قانون مدون یا یک رساله حقوقی نیست. مجموعه‌ای فراهم آمده از پرونده‌های قضائی است. نحوه ارائه مطالب در آن به شیوه نقل و بیان موردی است و تعریف یا توصیفی از مفاهیم و اصطلاحات حقوقی را در بر ندارد.
نویسنده آن فرخ‌مرد بهرامان یک قاضی زمان خسرو پرویز است که در شهر گور می‌زیسته و خود و پدرش در دستگاه قضایی ساسانی بوده‌اند و به اوراق و اسناد بایگانی قضایی دسترسی داشته‌اند. وی در مقدمه کتاب نوشته‌است: می‌خواستم با ذکر قوانین چندی، بزرگی و نیکی و استواری قانونگذاران را آن چنان که از کوشش بشر و نیروی اندیشه و خرد خداداده آدمی وضع گردیده نشان دهم. باشد که در منکوب کردن دروغ و ناراستی نائل آیم…
«فرخ مرد بهرامان» رای‌های صادر از دادگاه‌های دادگستری ایران ساسانی در سده سوم تا هفتم میلادی را از بایگانی دادگستری گور بیرون آورده و فشرده و کوتاه کرده و در این کتاب گردآورده‌است.
شمار این آرا و نظرها یا به اصطلاح رایج آن زمان، دادستان‌ها به هزار نمی‌رسد، ولی آن را کتاب هزار دادستان نامیده‌اند که در ۴۳ باب (در) گردآوری و تدوین شده‌است. گردآورنده بر آن بوده‌است که گزاره‌های دادرسی، چه آن‌هایی که روی داده و چه آن‌هایی که می‌توانسته روی دهد، را در کتاب گردآوری کند. دیدگاه‌ها و آرا ده‌ها حقوق‌دان ساسانی از نسل‌های مختلف در این کتاب آورده شده‌است و نام بسیاری از آن‌ها نیز ذکر شده‌است.
گردآورنده به برخی از منابع کتاب خود مانند خویشکاری‌نامه موبدان (رساله درباره وظایف روحانیون زرتشتی) و دادستان‌نامه (رای‌نامه یا رساله فتوی قضایی) اشاره کرده‌است.
کتاب تاکنون به‌طور کامل به فارسی در نیامده‌است ولی در جهان ۴ ترجمه کامل از آن هست:
دو ترجمه انگلیسی، یک ترجمه آلمانی و یک ترجمه روسی. این کتاب را سهراب جمشید جی بولسارا با دیباچه و لغت‌نامه و فهرست به زبان انگلیسی در آورده و هوشنگ آنکلساریا در سال ۱۹۳۷ میلادی (۱۳۱۶ خورشیدی) منتشر ساخته‌است.
آناهیت پریخانیان ترجمه انگلیسی کتاب «ماتیکان هزار داتستان» را در سال ۱۹۹۷ م. / ۱۳۷۶ خ. در کالیفرنیا منتشر کرده‌است.
نام
ماتیکان در زبان پهلوی به معنای کتاب است. صدها رای قضایی دوران ساسانی در کتاب مادگان هزار دادستان کوتاه ثبت و گرد آورده شده‌است؛ که به هرکدام از این آرا یا نظریه‌های حقوقی کوتاه‌شده ماده می‌گفتند که جمع آن نیز مادگان است. در واژگان حقوقی و قانون‌نویسی امروز نیز ماده به تقریب در همین معنی به کار می‌رود: عبارت یا سخن کوتاه و پرمایه که مقررات هر قانون با شماره‌بندی ترتیبی آن بخش و بیان می‌شود.
دات/داد در فارسی میانه به معنی قانون است و داتستان (دادستان) در فارسی میانه به معنی رای بوده یعنی جایی که قانون در آن هست. همداستان که هنوز هم در فارسی به کار می‌رود در قدیم شکل اصلی‌اش همداتستان بوده یعنی هم‌رای و هم‌عقیده. ازاین‌رو مادگان هزار دادستان یعنی ماده‌ها یا کوته‌نوشت‌های پرمایه از هزار رای و نظر قضایی ثبت‌شده در دوره ساسانی.
درون‌مایه
در این کتاب است آرا و نظرهای ثبت شده دادگاه‌ها، قاضیان و حقوق‌دان‌های دوره ساسانی مربوط به ۲۰۰ تا ۳۰۰ سال پیش از تالیف کتاب کوتاه شده و برای استفاده و استناد قاضیان و وکلا گردآوردی شده‌است.
در دوره ساسانی چندین مجموعه حقوقی وجود داشته‌است که امروز تنها یکی از آن‌ها بنام مادگان هزار دادستان باقی است و از آن تنها یک نسخه خطی ناقص در دست است. احتمال می‌رود که کتاب در اصل در دوران خسرو پرویز آخرین پادشاه که نام او در کتاب آمده، تالیف شده باشد و شاید مانند بسیاری از کتاب‌های دیگر زبان پهلوی در سده سوم هجری مطالبی را بدان افزوده یا از آن کاسته باشند. به هر حال کتاب بیشتر نمایانگر وضع دوره ساسانی است تا دوره اسلامی. قضایای مطرح شده در کتاب بیشتر مربوط به قوانین مدنی است همچون زناشویی، طلاق، ارث، قیمومت، مالکیت، موقوفات، مسائل مربوط به برده‌داری، وام و گرو و رهن، غرامت و تاوان، اجاره، ضمانت، وکالت و شرکت. همه فتواها بر اساس قوانین دینی زرتشتی بوده‌است. این کتاب همچنین از جهت مطالعه وضع اجتماعی دوره ساسانی اهمیت به سزایی دارد.
این کتاب را می‌توان با تدوین و گردآوری سابقه قضایی، در نظام حقوقی کامن‌لا در انگلیس سنجید و به این نتیجه رسید که نوعی حقوق الزام‌آور که قاضیان دوره ساسانی هم سازنده آن بودند پدید آمده بود که در کنار داتیک (مجموعه دادها یا قانون‌های گردآورده شده، در بخشی از اوستا) مورد استناد و استفاده داوران و وکلای دوره ساسانی قرار می‌گرفته‌است.
ساختار
آغاز کتاب عناوینی چون «پیش‌گفت»، «بن‌در»، و «ارج دین و سامان‌شناخت»، دارد و فصل‌های کتاب نیز عناوینی دارند چون «گواهی» (دلیل به معنی اعم و شهادت به معنی اخص) و «دادگوان» (وکلا، اعم از وکیل معاملات و دادگستری).
نویسنده کتاب، پیش‌گفت دوصفحه‌ای کتاب را با «خدای مینویان و گیتیان» (خدای روحانی‌ها و جسمانی‌ها) و سپس گفتاری فلسفی و دینی و عرفانی آغاز کرده‌است.
مادگان هزاردادستان با بیان نظرات گوناگون قضایی درباره هر موضوع ویژه، نظرات حقوق‌دانان مخالف معروف را نیز آورده‌است. در چند مورد نظرات بهرام، پدر نویسنده کتاب نیز که از حقوق‌دانان بزرگ بوده آورده شده‌است.
آخرین رخداد تاریخی حقوقی که در این کتاب بازتاب یافته رخدادی است که در بیست‌وششمین سال پادشاهی خسرو پرویز گردآوری و نگاشته شده‌است. بیشتر نام‌های جغرافیایی یادشده در کتاب مربوط به استان فارس است.
اهمیت
این کتاب زمینه‌های کاری حقوقی و بخش‌های تخصصی در این رشته را روشن و آشکار می‌کند که در منابع دیگر عصر ساسانی شناخته نیست: خویشی (مالکیت)، پیمان (روابط قراردادی)، شکل جامعه و نهادهای آن، حقوق کیفری، نظام رسیدگی قضایی، همچنین جزئیات آیین دادرسی و رسیدگی قضایی، چگونگی تنظیم اسناد رسمی، از آن جمله است.
آگاهی‌هایی که در این کتاب حقوقی درباره همه این موارد آمده، بازسازی طرح اصلی کل نظام دادگستری ایران ساسانی را امکان‌پذیر کرده‌است. افزون بر این، کتاب به پژوهندگان این توانمندی و یاری را می‌دهد که دیگر متن‌های پهلوی به‌ویژه دینکرد، دادستان دینی، اندرزها، روابط پهلوی و همچنین خط پارسی میانه و پارتی را بهتر بفهمند.
این کتاب برای مطالعه و پژوهش در مقررات حقوقی جوامع مسیحی ایران ساسانی و نیز مطالعه تلموذ بابلی که نظام حقوقی جوامع یهودی را که در قلمرو دولت ساسانی می‌زیستند شرح داده‌است، از اهمیت بسیاری برخوردار است. فراتر از این ما را یاری می‌دهد که شماری از اصطلاحات و ریشه‌های ادبیات شرعی و تاریخی آغازین ارمنی را بهتر از پیش بشناسیم.
مطالعه بیشتر
گزیده کتاب‌شناسی:
ماتیکان هزارداتستان اشم وهو و جز ان: دستنویس. اف ۲۵. به کوشش ماهیار نوابی، کیخسرو جاماسپ اسا و با همکاری فنی محمود طاووسی. جاماسپ اسا، کیخسرو. م. موسسه اسیائی دانشگاه پهلوی، ۲۵۳۵ شاهنشاهی.
شهزادی، رستم: قانون مدنی زرتشتیان در زمان ساسانیان: گفتاری درباره کتاب ماتیکان هزار داتستان، یا، هزار ماده از قوانین مدنی ساسانیان، مشتمل بر شرح مختصری از فصول و مفاد هر بخش از آن کتاب. گردآورنده و ترجمه رستم شهزادی؛ به کوشش مهرانگیز شهزادی. شهزادی، مهرانگیز. تهران: فروهر: ۱۳۸۶ خ.
برای نوشتارهای بیشتر فارسی به بخش منابع در زیر رجوع نمایید.
انگلیسی:
Perikhanian، A. G. ، and Nina G. Garsoïan. 1997. The book of a thousand judgements: a Sasanian law-book. Costa Mesa، Calif: Mazda.
Modi، Jivanji Jamshedji، and Tahmuras Dinshaji Anklesaria. 1912. The social code of the Parsees in Sasanian times، or، the Madigān- i-hazār dādistān part II. Bombay: Printed at the Fort Print. Press.
Bartholomae، Christian، and L. Bogdanov. 1931. Notes on Sasanian law. Bombay: Printed at the British India Press.
Anklesaria، Ervad Tahmuras Dinshaji، and Jivanji Jamshedji Modi. 1901. Mâdigân-i-hazâr dâdîstân: a photozinographed facsimile of a ms. belonging to the Manockji Limji Hoshang Hátariâ Library in the Zartoshti Anjuman Atashbeharâm. 1.
Anklesaria، Ervad Tehmuras Dinshaw، and Jivanji Jamshedji Modi. 1976. The social code of the Parsees in Sasanian times or، The Madigān-i-Hazār Dādistān I-II. : Imperial Organization for Social Services.
Bulsara، Sohrab Jamshedjee، and Sohrab Jamshedjee Bulsara. 1999. The laws of the ancient Persians as found in the "Mâ̂tîkân ê hazâr dâtastân" or "the digest of a thousand points of law". Mumbai: K.R. Cama Oriental Institute.
Mâdigân-i-Hazâr Dâdîstân. 1901. Poona: Trustees of the Parsee Punchayet.
آلمانی:
Macuch، Maria. 1981. Das sasanidische Rechtsbuch "Mātakdān i hazār dātistān" (Teil II). Wiesbaden: Deutsche Morgenländische Gesellschaft.
Schirasi-Mahmoudian، Fakhrezzaman. 1977. Rechtsnormen der Vormundschaft und der sekundaeren Erbnachfolge im sassanidischen Rechtsbuch der tausend Entscheidungen، Matagdan-e hazar Datastan: (Madayan-e hazar Dadestan). S.l: s.n..
Macuch، Maria. 1993. Rechtskasuistik und Gerichtspraxis zu Beginn des siebenten Jahrhunderts in Iran: die Rechtssammlung
Klingenschmitt، Gert. 1967. Die Erbtochter im zoroastrischen Recht nach dem Madiyan e hazar dadistan. München: Kitzinger.
West، Edward William. n.d. "Letter، Rottmannstrasse 10. ، Munich، October 5th 1887". The Social Code of the Parsees in Sasanian Times، or the Madigân-I-Hazâr Dâdistân. Part II Fac-Simile Traced by Ervard Tehmuras Dinshaw Anklesaria. With an Introduction by Jivanji Jamshedji Modi.
فرانسوی:
Menasce، Jean de. 1964. Feux et fondations pieuses dans le droit sassanide. Paris: Klincksieck.
روسی:
Farrohmard i Wahraman، and Anait Georgievna Perichanjan. 1973. Sasanidskij cudebnik: ; (matakdani i hazar datastan). Erevan: Izd. AN Armjanskoj SSR.
،   . . :          / ، . .  -، ۱۹۸۳.
ماتیکان یوشت فریان
ماتیکان گجستک ابالیش
مینوی خرد
شایست و ناشایست