اسماعیل نواب صفا

اسماعیل نواب صفا (۲۹ اسفند ۱۳۰۳ کرمانشاه - ۱۹ فروردین ۱۳۸۴ تهران)، نویسنده، محقق، شاعر و ترانه سرای معروف و برجسته ایرانی بود.
زندگی
خانواده
استاد سید اسماعیل نواب صفا در بیست و نهم اسفند ماه سال ۱۳۰۳ خورشیدی در شهر کرمانشاه دیده به جهان گشود. خاندان پدری او همگی از جمله نواب‌های اصفهان، که از خانواده‌های مشهور اصفهانی به‌شمار می‌آید، بودند (بطور کلی در اصفهان به خانواده‌های منسوب به صفویه «نواب» می‌گفتند.)و دایی پدرش «میرزا عبدالوهاب خان معتمدالدوله» ملقب به نشاط اصفهانی از شاعران مشهور دوره قاجار محسوب می‌شد.
پدرش سید مرتضی نواب صفوی از سرسپردگان به سلسله صفائی نعمت اللهی بود که در طی دیداری که در جعفرآباد شمیران با مرحوم ظهیرالدوله صفا داشت، از سوی وی که قطب سلسله صفائی نعمت اللهی محسوب می‌شد، به لقب «نوابعلی» ملقب گردید.
سید مرتضی یعنی پدر نواب صفا بعدها، بواسطه مشاغل دولتی خویش به اتفاق خانواده به کرمانشاه عزیمت کرده و در همان شهر اقامت گزیده و ساکن شده بودند. همچنین مادر اسمعیل نواب صفا دختر میرزا حسن خان بصیری بود که به اتفاق یکی از خاله‌هایش، یعنی فاطمه خانم بصیری موسس و گرداننده نخستین مدرسه ملی دخترانه بنام «بصیرت» در سال ۱۳۰۸ در شهر کرمانشاه بودند.
تحصیلات و فعالیت‌ها
اسماعیل نواب صفا تحصیلات ابتدائی خود را در شهر کرمانشاه سپری می‌کند و پس از چندی به همراه خانواده خود به گرگان عزیمت کرده و بعد از آن به تهران می‌آیند. وی اولین شعرش را در سال ۱۳۲۳ در بیست سالگی در روزنامه توفیق به چاپ می‌رساند. در آن موقع محمد علی توفیق صاحب امتیاز و ابوالقاسم حالت سر دبیر این روزنامه به‌شمار می‌آمدند. از آن پس به دعوت «ابوالقاسم حالت» به عضویت هیئت تحریریه روزنامه «توفیق» در آمده و پس از چندی ستون مخصوصی با امضاء مستعار«مرشد صفا» برای خود بازمی‌کند.
در تابستان ۱۳۲۵ به عضویت نخستین کنگره شعرا و نویسندگان که در خانه فرهنگی ایران و شوروی تشکیل شده بود انتخاب می‌شود. ریاست کنگره با ملک الشعرای بهار بود و صادق هدایت نیز عضو هیئت رئیسه آن محسوب می‌شد. اسماعیل نواب صفا اولین تصنیف یا ترانه خود را بر روی یک آهنگ محلی کرمانشاهی ساخت که به نام «وعده گلرخان» شهرت یافت. وی در سال ۱۳۲۶ با استاد اسماعیل مهرتاش آشنا شد که در آن روزها جامعه باربد را تاسیس کرده بود. این آشنائی سبب شد که وی با حسینعلی مستعان که در آن روزها ریاست رادیو را بر عهده داشت، آشنا شود. آشنائی که کار او را به رادیو می‌کشاند و این آغاز کار هنری «نواب صفا» می‌باشد چرا که در آنجا با نام آورترین هنرمندان عصر خویش آشنا شده و زمینه فعالیت هنری وی در آنجا فراهم می‌آید.
«نواب صفا» در شهریور ۱۳۲۶ همکاری خود را با رادیو تهران آغاز می‌کند و به عضویت و دبیری شورای نویسندگان رادیو در آمده و همچنین بر برنامه-های رادیو نظارت می‌نماید. وی همچنین از همان آغاز برای تماشا خانه‌های تهران، پیش پرده می‌سازد و گاهی نیز در مجله هائی مثل تهران مصور اشعاری سیاسی به چاپ می‌رساند که این اشعار با امضاء «مولانا صفا» به چاپ می‌رسید. همکاری وی با مجید وفادار از همین زمان ادامه می‌یابد و برای آهنگ‌های او حدود ۱۲ ترانه می‌سازد که برخی از آن‌ها عبارتند از:
دنیای من، آه بی‌اثر، خاکستر من، رویای شیرین، دلنواز، و…
آشنائی «نواب صفا» با مهدی خالدی (یکی دیگر از برجسته‌ترین آهنگسازان و نوازندگان ایرانی) نیز در منزل «مجید وفادار» صورت می‌گیرد و نخستین اثر مشترک با «مهدی خالدی» بنام «رفتی» در دستگاه شور با صدای خانم دلکش در سال ۱۳۲۶ به اجراء در میاید. حدود ۱۶ ترانه از همکاری «نواب صفا»و «مهدی خالدی» بجا مانده که از برخی از مشهورترین این ترانه‌ها عبارتند از: آمد نو بهار، بگریم(در سوگ صبا)، آهنگی در نوا، آئین وفاو… و بدین سان آفرینش ترانه‌های جاودانه «نواب صفا» در کنار یارانش در رادیو با موفقیت آغاز می‌شود.
«نواب صفا» مدتی را نیز در مشاغل دولتی گوناگون از قبیل نمایندگی مجلس شورای ملی، رئیس دبیرخانه بنگاه بنادر و کشتیرانی، مدیریت روابط عمومی شهرداری تهران و… سپری می‌کند. اما آنچه خود می‌پسندد و روح تشنه او را سیراب می‌کند تغزل است وترانه.
وی تا سالهای قبل از انقلاب ایران و همینطور در چند مورد طی سالهای پس از انقلاب به فعالیت ترانه سرایی خویش ادامه می‌دهد، اما در عین حال طی سالهای پس از انقلاب و تا پایان عمر پر برکتش، به تحقیق و نویسندگی نیز مشغول می‌گردد. از جمله این موارد می‌توان به چاپ کتابهای قصه شمع که شرح خاطرات هنری استاد می‌باشد، تفسیر پنج قصیده از اسدی طوسی، نغمه مهر که شرح حال پنج شاعر و عارف مشهور از جمله مولانا، سعدی، حافظ، بابا طاهر و خواجه عبدالله انصاری می‌باشد، اشاره کرد.
همچنین مجموعه اشعار ایشان به نام از یاد رفته و مجموعه ترانه‌هایشان با نام تکدرخت در همین سال‌ها به چاپ رسیده‌است. ایشان همچنین «سفرنامه فرهاد میرزای معتمدالدوله» را با تجزیه و تحلیل کامل شرح حال فرهاد میرزا تصحیح و تحشیه کرده‌اند و نیز «منشات فرهاد میرزا» نیز از جمله آثار نوشتاری شاخص استاد اسماعیل نواب صفا می‌باشد که در آخرین سالهای عمرشان تحریر شده‌است.
درگذشت
سرانجام چراغ عمر پر فروغ و پر افتخار استاد اسماعیل نواب صفا در ساعت ۱۱ صبح روز جمعه ۱۹ فروردین ماه سال ۱۳۸۴ به خاموشی گرائید و پیکر ایشان در قطعه هنرمندان واقع در بهشت زهرای تهران به خاک سپرده شد.
سالشمار زندگی هنری
۱۳۱۳- اولین دیدار قمرالملوک وزیری در سن ۱۰ سالگی در کرمانشاه.
۱۳۲۴- آغاز همکاری با مجید وفادار که به آفرینش حدود ۱۲ ترانه با آهنگ‌های او انجامید.
۱۳۲۶- آشنائی با مرتضی محجوبی که به آفرینش ۴ ترانه به همراهی او انجامید.
۱۳۲۶- آشنائی با علی تجویدی که به آفرینش۷ ترانه به اتفاق او منجر شد.
۱۳۲۷-۱۳۲۶- آشنائی با حسین یاحقی و خلق تصنیفهای «جوانی» و «بی خبر».
۱۳۲۸- ۱۳۲۶- آشنائی وهمکاری با هنرمندانی همچون عبدالعلی وزیری، حسین قوامی، ابوالحسن ورزی، منوچهر همایون پور، ابوالحسن صبا، جلال تاج اصفهانی، حسین تهرانی، جلیل شهناز، حسن کسائی، جواد بدیع زاده، محمد میرنقیبی، احمد عبادی، لطف الله مجد، داریوش رفیعی، حسینعلی ملاح، غلامحسین بنان، ادیب خوانساری، حسین صبا و…
۱۳۲۷- ترانه سرایی برای آهنگ روح الله خالقی، جهت تصنیف «مستی عاشقان»در چهارگاه.
۱۳۲۷- اجراء برنامه اشعار برگزیده در رادیو.
۱۳۲۸- آشنائی با حسینعلی ملاح آهنگساز تصنیف «رویای هستی» با صدای غلامحسین بنان.
۱۳۳۴-۱۳۲۹ – رفتن به خرمشهر در سمت رئیس دبیر خانه بنگاه بنادر و کشتیرانی.
۱۳۳۴- آشنائی با فرهنگ شریف
۱۳۳۵- بازگشت به تهران و آشنائی باداود پیرنیا مسئول موسیقی رادیو و آغاز برنامه گلها.
۱۳۳۵- بازگشت به رادیو با مدیریت نصرت الله معینیان و عضویت مجدد در شورای نویسندگان.
۱۳۳۹-۱۳۳۵-همکاری با پرویز یاحقی و آفرینش حدود ۲۰ ترانه با آهنگ‌های او.
۱۳۴۲-۱۳۳۵- همکاری با حبیب الله بدیعی و آفرینش حدود ۱۳ ترانه با آهنگ‌های او.
۱۳۳۸- آخرین دیدار با قمرالملوک وزیری.
۱۳۴۲-۱۳۳۸- همکاری با انوشیروان روحانی و آفرینش حدود ۱۰ ترانه با آهنگ‌های وی.
۱۳۴۲-۱۳۳۸- همکاری با عباس شاپوری و آفرینش حدود ۶ ترانه با آهنگ‌های او.
۱۳۳۸- به بعد- همکاری با هنرمندان همایون خرم، جواد لشکری، زرین پنجه، اکبر محسنی، محمد میر نقیبی، حسین صمدی، امین الله رشیدی، فخری ملکپور و… و آفرینش بیش از ۲۰ ترانه با همراهی آهنگ‌های این هنرمندان. آخرین این ترانه‌ها، ترانه «باغبان خسته» با آهنگی از علی نجویدی بود که در سال ۱۳۷۴ ساخته شد.
۱۳۳۹- عضویت شورای شعر رادیو و اجرای برنامه «قصه شمع».
۱۳۴۲- نشر کتاب کاروان شعر از سوی بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه.
۱۳۴۲- انتقال به سیستان و بلوچستان در سمت سرپرستی و اطلاعات رادیو.
۱۳۴۳-۱۳۳۹- مسئولیت رادیوی استان گیلان با برنامه کاروانی از شعر و موسیقی
۱۳۴۶-۱۳۴۴- بازگشت از گیلان به تهران و اشتغال در سمت مدیریت روابط عمومی شهرداری تهران.
۱۳۴۷- مدیریت اداره کل اطلاعات و رادیو استان آذربایجان شرقی.
۱۳۴۸- انتقال به اصفهان در سمت مدیر کل و سرپرستی و اطلاعات رادیو.
۱۳۵۰- سرپرستی رادیو و تلویزیون اصفهان.
۱۳۵۷-۱۳۵۴- نماینده مردم اصفهان در مجلس شورای ملی و نایل شدن به مقام باز نشستگی.
۱۳۸۳-۱۳۵۷- انزوا و خانه نشینی و روی آوردن به تحقیق و پژوهش و نویسندگی و همکاری گهگاه و جسته گریخته با برخی آهنگسازان ایرانی همچون اسدالله ملک در زمینه ترانه سرایی.
۱۳۸۴ - درگذشت و به خاک سپرده شدن در قطعه هنرمندان بهشت زهرای تهران.
آثار
عمده شهرتش به خاطر ترانه‌های بسیار زیبائیست که برای مشهورترین خوانندگان ایرانی همچون: غلامحسین بنان، داریوش رفیعی، دلکش، پوران، ناهید سرفراز، عهدیه، مرضیه، الهه، ناهید، شهناز خیام، عبدالعلی وزیری، حسین قوامی، آذر عظیما، منوچهر همایون‌پور، غزال، شمس، پروین، هما، مهین صیادی، مهستی، هایده، یاسمین، زهره، حسین خواجه امیری (ایرج)، اندیشه، اکبر گلپایگانی، سیمین آرین، محمد منتشری، عباس حکمت شعار، فیروزه، رشیدی، روحبخش، اندی و کوروس، و… سروده‌است.
نام ترانه
نام آهنگساز
نام خواننده
نیلوفر
عباس شاپور
اندی کوروس
دنیا من
مجید وفادار
دلکش
آه بی‌اثر
مجید وفادار
دلکش
خاکستر من
مجید وفادار
دلکش
بنده عشق
مجید وفادار
دلکش
دلنواز
مجید وفادار
پوران
یار آمد
مجید وفادار
پوران
فغان عاشق
مجید وفادار
فیروزه
نصیب عاشق
مجید وفادار
ناهید سرفراز
افسر گلها
مجید وفادار
ناهید سرفراز
حسن گل
مجید وفادار
داریوش رفیعی
شکوه عاشق
مجید وفادار
داریوش رفیعی
سعی باطل
مهدی خالدی
دلکش
ناامید
مهدی خالدی
دلکش
رفتی
مهدی خالدی
دلکش
قصه بی‌حاصل
مهدی خالدی
دلکش
رویای شاعر
مهدی خالدی
دلکش
داغ لاله
مهدی خالدی
دلکش
بوسه وی
مهدی خالدی
دلکش
اشک و آه
مهدی خالدی
دلکش
قهر عاشق
مهدی خالدی
دلکش
آمد نوبهار
مهدی خالدی
دلکش
ناله دل
مهدی خالدی
دلکش
دل غافل
مهدی خالدی
دلکش
بوسه جاوید
مهدی خالدی
پوران
نوش جان
مهدی خالدی
زاهدی
در مرگ صبا
مهدی خالدی
بنان
آهنگی در نوا
مهدی خالدی
عهدیه
چه شبها
مرتضی محجوبی
بنان
درخانه ماآمده بودی
مرتضی محجوبی
بنان
زوفا بازآ ساقی
مرتضی محجوبی
بدون خواننده
بی‌خبر
حسین یاحقی
وزیری، الهه
جوانی
حسین یاحقی
همایون پور، عظیما، الهه، قوامی
آشفته
پرویز یاحقی
دلکش
موج
پرویز یاحقی
دلکش
پربسته
پرویز یاحقی
دلکش
بهانه تو
پرویز یاحقی
دلکش
نوای دل
پرویز یاحقی
دلکش
بخت بیدار
پرویز یاحقی
الهه
مانده نمانده
پرویز یاحقی
الهه
سکوت غم
پرویز یاحقی
الهه
بهشت من
پرویز یاحقی
الهه
عکس من
پرویز یاحقی
الهه
رفته
پرویز یاحقی
الهه
مهرآفرین
پرویز یاحقی
الهه
مرو سفر
پرویز یاحقی
الهه
جشن گلها
پرویز یاحقی
مرضیه
ناله شبگیر
پرویز یاحقی
مرضیه
ای شب
پرویز یاحقی
مرضیه
ساقی بیا
پرویز یاحقی
مرضیه
گرمی عشق
پرویز یاحقی
مرضیه
افسانه‌ها
پرویز یاحقی
مرضیه
امید دل
پرویز یاحقی
بنان
حسرت نصیب
علی تجویدی
الهه
جانا دنیا گذرد
علی تجویدی
دلکش
هستی سوز
علی تجویدی
دلکش
بار سفر بستم
علی تجویدی
هایده
خدایا چه کنم؟
علی تجویدی
مرضیه
باغبان
علی تجویدی
گلپایگانی