شاه‌دانه

شاه‌دانه (به فارسی افغانستان: تخم) گیاهی یک ساله با برگ‌های قطره‌ای است. میوه این گیاه ریز و روغنی بوده و خاصیت آرامش بخش دارد که از آن برای درمان نیز استفاده می‌شود.
از بخش‌های مختلف این گیاه مشتقات فراوانی از جمله تخم شاه‌دانه، الیاف شاه‌دانه و مواد توهم زایی مثل ماری‌جوانا و حشیش تهیه می‌شود.
مشخصات گیاه
گیاهی شبیه به گزنه که بلندیش تا دو متر می‌رسد. دارای غنجهای متعدد، برگ‌های کشیده و دانه‌های ریز است. همچنین از دانه‌ها جهت تهیه روغن و تولید صابون استفاده می‌شود. برگ‌ها و غنچه مستقیما یا جهت تولید بنگ استفاده می‌شد. تی.اچ. سی در گونه ماده این گیاه غلظت بیشتری دارد.
بر طبق بیانات مورخین، شاهدانه از اولین گیاهانی بوده که توسط بشر کشت شده‌است و استفاده از برگ و غنچه شاهدانه (کانابیس) به عنوان کانابانوید به بیش از پنج هزار سال قبل می‌رسد. بر طبق گزارش سازمان ملل، سالانه حدود ۱۶۴ میلیون نفر از شاهدانه به عنوان محرک استفاده می‌کنند و این در حالی است که قریب به ۲۳ میلیون نفر آن را روزانه مصرف می‌کنند.
در بعضی از کتب قدیمی به کانابیس گیاه مقدس می‌گفتند. از این گیاه جهت درمان بعضی بیماری‌ها-کم کردن درد قاعدگی خانم‌ها-درمان افسردگی و… استفاده می‌شود.
شاهدانه در استانهای فارس، اصفهان، تهران و شمال ایران جهت تولید الیاف ویا بذر کشت می‌شود.
جنس مونث این گیاه در ایران به نام وید یا گل نیز شناخته می‌شود.
مشتقات گیاه
از بخش‌های مختلف این گیاه مواد مختلفی بدست می‌آید. از جمله:
الیاف
از ساقه‌های گیاه نر شاهدانه الیافی تهیه می‌شود که برای بافت طناب، گونی و پارچه‌های ضخیم و تولید مواد کامپوزیت به کار می‌رود.
تخم شاه‌دانه
گیاه مونث شاهدانه دارای چندین گل است. داخل تخمدان این گل‌ها دانه‌های سیاه رنگی است که در حقیقت همان شاه‌دانه‌ای است که به عنوان آجیل در ایران مصرف می‌شود و طعم مطبوعی دارد؛ و برای خوراک بعضی از پرندگان زینتی نیز می‌توان از این دانه استفاده کرد.
مواد روانگردان
مواد روان‌گردان به موادی الحاق می‌شود که توانایی تغییر در افکار، خلق و خو، درک و حواس افراد را دارد. مواد اصلی روان‌گردان موجود در شاهدانه و فراورده‌های آن مثل ماری‌جوانا و حشیش را کانابینوئید می‌نامند که اصلی‌ترین آن تی.اچ. سی (تتراهیدروکانابینول) است.
ماری‌جوانا
نوشتار اصلی: ماری‌جوانا
این ماده از سر گل و برگ‌های جوان گیاه مونث شاه‌دانه بدست می‌آید.
حشیش
نوشتار اصلی: حشیش
حشیش ماده‌ای جامد اما بسیار نرم است که از صمغ گیاه مونث شاه‌دانه بدست می‌آید. حشیش اثراتی مشابه ماری جوانا (علف، کانابیس، شاهدانه، گل) دارد.
روغن حشیش
روغن حشیش خالص‌ترین ترکیب روانگردان تهیه شده از گیاه مونث شاه‌دانه است.
برای اولین بار در سال ۱۸۴۰ یک شیمیدان بریتانیایی به نام پیتر سکوایر روغن حشیش را ساخت او گیاه شاهدانه را درون یک حلال قرار داد و عصاره ماده محرک تی.اچ. سی را از آن استخراج کرد.
حشیش ماده‌ای ست روان گردان به رنگ قهوه‌ای سوخته با بویی مانند بوی برگ درخت بید که طریقه مصرف آن مانند ماری ست و در سیگار بار می‌شود با این تفاوت که قبل از بار شدن باید حرارت داده شود و همراه با توتون سیگار بار می‌شود.
خاصیت روانگردانی
عنصر اثرگذار
عنصر مهم اصلی و فعال گیاه شاه‌دانه تی.اچ. سی است. حشیش و ماری‌جوانا هر دو حاوی تی.اچ. سی هستند. بخش مواد و جرایم سازمان ملل متحد عنوان می‌کند که ماری‌جوانا غالبا حاوی چیزی حدود %۵ تی.اچ. سی است. صمغ حاوی حدود ۲۰٪ تی.اچ. سی است و روغن حشیش می‌تواند تا بیش از ۶۰٪ حاوی تی.اچ. سی باشد.
مرکز ملی پیش‌گیری و اطلاعات مرتبط با شاه‌دانه در استرالیا عنوان می‌کند که گل‌های گیاه ماده شاه‌دانه حاوی بالاترین میزان تجمع تی.اچ. سی است، بعد از آن برگ‌ها بیشترین میزان تی.اچ. سی را دارند و بعد از آن دانه‌ها و ساقه میزان بسیار کمتری تی.اچ. سی دارند.
بخش مواد و جرایم سازمان ملل متحد عنوان می‌کند که برگ‌ها می‌توانند تا ۱۰ برابر کمتر از گل‌ها حاوی تی.اچ. سی باشند و ساقه و بذرها تا ۱۰۰ برابر کمتر.
مکانیسم اثر تی.اچ. سی
تی.اچ. سی به گیرنده‌های CB1 و CB2 موجود در مناطق مختلف مغز، از جمله اسبک، مخچه، هسته دمی و نئوکرتکس متصل می‌شود. یکی از اثرات تی.اچ. سی آزادسازی دوپامین است. چن و همکارانش (۱۹۹۰) دریافتند تزریق تی.اچ. سی به موش‌های صحرایی، منجر به آزاد شدن دوپامین در بخش‌های هسته دمی و قشر پیشانی _ میانی آن‌ها می‌گردد.
ماری‌جوانا
حشیش
معجون بیرجندی
گیرنده کانابینویید
پانویس و منابع