مردم زازا

زازا یا چنانچه خود می‌گویند گروهی از کردها هستند که عمدتا در آناتولی شرقی، در منطقه درسیم (امروزه استان تونج‌ایلی) میان ارزنجان در شمال و مرادسو در جنوب و در شرقی‌ترین بخش ناحیه تاریخی ارمنستان علیا زندگی می‌کنند . آنها همچنین در بینگول، ملاطیه، استان العزیز و اطراف دیاربکر، سیورک و سیواس یافت می‌شوند. تقریبا تمام زازاها خود را کرد می‌دانند و به لهجه‌های:(کوردکی,کوردوسکی,کورمانجکی,دملکی)صحبت میکنند. همچنین حدود ۳۰۰ هزار زازا در اروپای غربی زندگی می‌کنند که بعضا پناهنده سیاسی هستند. جمعیت دیملی‌ها در خاک ترکیه، در حال حاضر نامشخص است اما حدود ۷ تا ۸ میلیون نفر برآورد می‌شود.
حمزه اصفهانی در کتاب سنی ملوک الارض و الانبیا می‌نویسد: پارسیان، دیلمیان (یکی از گروه‌های مهم ایرانی‌زبان) را کردهای طبرستان می‌دانستند - چنان‌که اعراب آن‌ها را کردهای سورستان.
منشا
مناطق سکونت اکثریت زازاها
این مردم خود را به نام کردی زازایی دملکی(DIM(I)LĪ) می‌خوانند که علی الظاهر از واژه احتمال دیلم، برگرفته شده‌است. زازاهت در بین همسایگان‌شان به زازا به معنای لکنتی زبانی شناخته می‌شوند که لفظی تحقیرآمیز است که شاید به دلیل فراوانی نسبی هجاهای صفیری و ادغام‌های صوتی در زبان‌شان باشد. جایگاه زبانی کردی زازایی احتمالا هم موید منشا دیلمی دیملی‌هاست. همان‌گونه که نام آنها نشان می‌دهد، به نظر می‌رسد حضور دیملی‌ها در مناطقی که اکنون ساکن آن هستند مرتبط با موج مهاجرت دیلمی‌ها از دیلمستان در قرون ۱۰–۱۲ میلادی باشد. اما این نظریه با مطالعات ژن شناختی نوین مطابق نیست. تحقیقات ژن شناختی هیچگونه تفاوتی میان زازایان و کردها نیافته‌است. دیملی‌ها برخلاف سایر کردها عمدتا کشاورزانی یکجانشین هستند، گرچه دامپروری نقش مهمی در فعالیت‌های اقتصادی آنها ایفا می‌کند ولی آنان به طور خاص به باغداری شهره‌اند.
مردم
در خصوص تعداد سخنوران به این زبان آمار قابل اطمینانی وجود ندارد، ممکن است در جنوب غربی آناتولی بین ۱٫۵ و ۲ میلیون نفر باشند. طی چهل سال گذشته در حدود همین تعداد زازا به مراکز شهری غرب آناتولی و اروپای غربی مهاجرت کرده‌اند. این ارقام همه قوم زازا را شامل می‌شود گرچه عده زیادی از آنجا در این حین به ترک‌ها آسیمیله شده‌اند و مهارت زیادی در خصوص زبان مادریشان ندارند. همه زازاها مسلمانند ولی در سرزمین خود به دو گروه شمالی و جنوبی (با اندازه حدودا برابر) تقسیم می‌شوند. گروه اول پیروی مذهب شیعی علوی بوده و گروه دوم سنی مذهب (عموما شافعی) هستند. مذهب مشترک زازاهای سنی آنها را با همسایگان کرد سنی در جنوب غربشان پیوند می‌دهد. زین رو این سوال که آیا همه زازاها یک مردم هستند باید از این سوال که آیا زازاکی خود یک زبان مستقل است تفکیک شود. تا اوایل دهه ۱۹۸۰ همواره شکی وجود نداشت که آنها کردهایی هستند که به گویشی کردی تکلم نمی‌کنند اما در سال‌های اخیر توسط ابوبکر پاموکچو که یکی از اعضای سازمان اطلاعات ترکیه بود نظریه جدایی زازاها از کردها مطرح شد که با استقبال خوب و پشتیبانی مالی ترکیه مواجه شد. زبان‌شناس زازا محمد مالمیسنجی بیان کرده که واژه زازاستان توسط دایره اطلاعاتی ترکیه به منظور آسیب رساندن به ملی‌گرایی کردها مطرح شده است. البته تفکر ملی‌گرایی زازا توسط بسیاری از زازاها با مخالفت مواجه شده. به نظر می‌رسد واژه زازا برچسبی تحقیرآمیز و به معنای سخن نامفهوم (مثل “bla bla” در انگلیسی) بوده است. گرچه اکثریت زازا خود را این طور نمی‌نامیده‌اند (بسیاری از زازاهای سنی زبانشان را دیملی می‌دانند، گرچه برخی زازاهای علوی به آن کرمانجی یا به طور ساده زون ما (زبان ما) می‌خوانند) چنان‌که امروزه مورد پذیرش گسترده واقع شده است. نام دیملی را باید در اشاره به منشاهای جغرافیایی زازا که با منطقه تاریخی دیلم در جنوب دریای خزر مرتبط است در نظر گرفت.
زبان
احتمال مهاجرت زازاها در قرون وسطی، به مدت حدودا یک هزاره ارتباط مستقیمی با نزدیکترین خویشاوندان زبانی‌شان نداشتند. با این حال، زبان‌شان خط مرزهای زبانی پرشماری را با گویش‌های منطقه جنوب خزر حفظ کرده و جایگاهش در گروه گویش‌های کرانه خزر ایرانی شمال غربی واضح است. گویش‌های تالشی، هرزندانی، گورانی، گیلکی، مازندرانی و برخی گویش‌ها در مناطق تاتی زبان و منطقه پیرامون سمنان گویش‌های حاشیه جنوبی خزر را تشکیل می‌دهند. این گویش‌ها همانند زبان پارتی، متعلق به زیر شاخه زبان‌های ایرانی شمال غربی هستند. مطابق با همه منابع معتبر زبان‌شناسی، زبان زازایی یک زبان مستقل است و جزو زبان‌های کردی محسوب نمی‌شود.
دین
اکثر کردهای زازا شیعه و جزو علویان هستند، اما برخی از آنان سنی هستند. دیلمی‌ها علی بن ابیطالب را مهمترین تجسم الهی می‌دانند و به ترکیبی از باورهای بومی بدوی و مسیحی معتقدند.
جمعیت
جمعیت کردهای زازا در داخل خاک ترکیه، حدود ۷ تا ۸ میلیون نفر برآورد می‌شود. منابع داخلی زازاها، جمعیت کل آنان را تا ۸ میلیون نفر تخمین زده‌اند. نزدیک به ۳۰۰ هزار نفر از زازاها در کشورهای اروپایی و به خصوص آلمان زندگی می‌کنند.