دامغان

دامغان کهن‌ترین و باستانی‌ترین شهر پارتی ایران است. نام قدیم آن ده مغان و صد دروازه بوده‌است و دارای آثار باستانی فراوانی از جمله تاریخانه می‌باشد. دامغان پایتخت اشکانیان بوده‌است. این شهر مرکز شهرستان دامغان است.
دامغان از شهرهای بسیار کهن و قدیمی ایران است و نام آن در گذشته صددروازه بوده‌است. مردم دامغان به زبان فارسی و لهجه دامغانی تکلم می‌کنند.
نام‌گذاری
نام دامغان از «ده» و «موغان» است. «ده» به معنای روستا است و «مغان» به معنای مگی است. این نام توسط زرتشتیان داده شد که شامل پادشاهانی چون شاه کوروش بزرگ و داریوش بزرگ از ایران باستان بود.
دیوار بارو
تاریخچه
دامغان، زمانی با نام صد دروازه (به یونانی: هکاتوم پیلس hecatom pylose) پایتخت دولت امپراطوری اشکانیان بوده‌است. قدیمی‌ترین مسجد ایران به نام مسجد تاریخانه در این شهر قرار دارد. نام کهن دامغان (گومش یا قومس) در کتیبه سارگون دوم آشوری پات نانه آمده‌است یعنی شهری که ۹۹ نگهبان دروازه‌ها دارد. فاصله آن از دریای تی تی (دریای نیلوفر آبی، منظور دریای مازندران) هفت روز راه به‌شمار رفته‌است.
دور شهر دامغان کاملا دیوار کشیده شده‌است گفته می‌شود به قدری دیوارهای ستبری داشته که دو درشکه از کنار هم بر روی دیوار رد می‌شدند. بازمانده‌های آن دیوار هم‌اکنون هم دیده می‌شود؛ و به نام دیوار بارو مشهور است. دامغان دو گونه آب‌وهوا دارد. از جنوب به دشت کویر و از شمال به دامنه‌های جنوبی رشته کوه البرز متصل است. به همین دلیل بیشتر گونه‌های میوه در این شهر می‌رویند.
جمعیت
بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت این شهر ۸۶۱۵۶ نفر (دارای۲۳۴۱۰ خانوار) بوده‌است.
آب و هوا
آب و هوای شهر دامغان به علت وزش بادهای شدید شمالی و بارندگی‌های ناشی از بادهای نواحی گرگان و مازندران زمستان‌های سرد و تابستان‌های معتدل دارد در فصول گرم سال این شهر از خنکترین شهرهای ایران بشمار می‌رود.
آثار تاریخی و دیدنی
مهم‌ترین تفریحگاه این شهر چشمه علی است. تپه حصار نیز یکی از آثار به جای مانده از روزگاران کهن است و حدود ۷۰۰۰ سال قدمت دارد و تا به حال کاوشهای باستانی در آن صورت گرفته که نشان می‌دهد شهری است که در اثر زلزله بر سر مردمانش خراب شده‌است
کاوشهای باستانی اخیر نشان می‌دهد که هفت هزار سال پیش در این منطقه فولاد تولید می‌شده‌است. نخستین بار در سال ۱۳۱۲ پروفسور اسمیت در تپه حصار حفاری‌های باستان‌شناسی خود را انجام داد و به آثار ارزشمندی از تمدن این منطقه دست یافت.
جاذبه‌های گردشگری
تاریخانه
امامزاده جعفر
مسجد تاریخانه
تاریخانه (به معنای خدایخانه، خانه خدا) از آثار باستانی دامغان است که طبق تحقیقات اداره کل باستان‌شناسی، پیش از تسلط اعراب بر ایران، آتشکده بوده و بعدا به مسجد تبدیل شده‌است. ساختمان بنای مجدد آن مربوط به قرن دوم هجری است و اسلوب ساختمان آن نیز به سبک بناهای دوره ساسانیان می‌باشد. تاریخانه در ترکی به معنای خانه خداست.
این مسجد نمونه بسیار زیبا و کاملی از مساجد قرون اولیه اسلام به‌شمار می‌رود. شیوه معماری مسجد ماخوذ از معماری ساسانی است. ساختمان مسجد شامل یک صحن یا حیاط مرکزی است که اطراف آن را رواق‌های سرپوشیده احاطه کرده‌است. شبستان مسجد بر روی هجده ستون مدور (سه ردیف شش تایی) استوار شده‌است. این ستون‌ها یک متر و نیم قطر دارند و از نظر ویژگی‌های معماری مشابه ستون‌های کاخ‌های ساسانی هستند. طاق‌های مسجد از آجر است و به طاق‌های دوره قبل از اسلام، یعنی عهد ساسانی شباهت بسیار دارد.
در طی قرون، تاریخانه دامغان بارها مرمت و بازسازی شده‌است. مناره‌ای آجری در عهد سلجوقیان به این مجموعه اضافه شده‌است که اکنون ۲۵ متر ارتفاع دارد و بدنه آن با آجرکاری تزیین شده‌است.
مسجد تاریخانه مربوط به قرن ۲ و ۳ و ۵ ه‌.ق است و در دامغان، خیابان ایستگاه راه‌آهن واقع شده‌است. این اثر در تاریخ ۱۵ دی ۱۳۱۰ با شماره ثبت ۸۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
شهرهای خواهر خوانده
برونته ایتالیا
آثار تاریخی
چشمه علی در ۲۵ کیلومتری شمال دامغان که از تفرجگاه‌های شاهان قاجار بود
مسجد تاریخانه قدیمی‌ترین مسجد ایران
مسجد جامع
برج چهل‌دختران
گنبد زنگوله
بازار بزرگ دامغان (بازارچه)
تپه‌حصار
آرامگاه پیرعلمدار
امامزاده جعفر
امامزاده محمد
برج طغرل مهماندوست
بقایای مرکز ایالت قومس در جنوب روستای قوشه و غرب امیریه
بارگاه بکیربن اعین
خانه لطفی
دیوار بارو
کاروانسرای قوشه
آثار طبیعی
غار شیربند
کویر حاج علی‌قلیی
روستای و کارونسرای قوشه
روستای شمالی با چشمه‌های خروشان و معماری پلکانی به نام بادله کوه
چشمه پیر خوشتر در شمال شهر کلاته رود بار واقع در شمال دامغان
سرچشمه دیباج
تنگه زندان دیباج
آبسیج دیباج
جمعیت شهرهای استان سمنان
شهرستان دامغان
دانشگاه دامغان