انگیزش

انگیزش به فرآیندهایی ارتباط دارد که به رفتار، نیرو و جهت می‌دهد. این فرآیندها عبارتند از: نیازها، شناخت‌ها، هیجان‌ها و رویدادهای بیرونی. نیازها با شرایط درونی فرد که برای ادامه زندگی و رشد و سلامتی ضروری است، مرتبط است. شناخت‌ها، عقاید، باورها و رویدادهای ذهنی، انتظارات و خودپنداره را شامل می‌گردد که نحوه تفکر را بیش‌تر نشان می‌دهد. هیجان‌ها، به صورت پدیده‌های ذهنی، زیستی، هدفمند و اجتماعی و چند بعدی هستند (ایزارد، ۱۹۹۳). رویدادهای بیرونی، مشوق‌هایی است که رفتار فرد را نیرومند می‌سازد و به سمت رویدادهایی هدایت می‌کنند، گرچه ممکن است این رویدادها از پیامدهای مثبت یا آزاردهنده خبر دهند.
انگیزش را معمولا به سه طریق نشان می‌دهند: رفتار، فیزیولوژی و گزارش شخصی. رفتارهای باانگیزه شامل: تلاش، نهفتگی، پایداری، انتخاب، احتمال پاسخ، جلوه‌های صورت و حالت‌های بدن را شامل می‌شود. فعالیت سیستم عصبی مرکزی و هورمونی که برای درک شالوده زیستی انگیزش و هیجان (که اطلاعات بیش‌تری را در اختیار ما می‌گذارند)، فیزیولوژی انگیزش را بیان می‌کند. در نهایت، گزارش شخصی از طریق مصاحبه‌ها و پرسش‌نامه‌ها اندازه‌گیری می‌گردد.
در بررسی انگیزش معمولا موضوعاتی که مطرح می‌گردد به ترتیب:
انگیزش برای سازگاری و انطباق مفید است.
انگیزه‌ها توجه را هدایت می‌کنند.
انگیزه‌ها در طول زمان تغییر می‌کنند و بر رفتار تاثیر گذارند.
انگیزش انواع مختلفی دارد.
انگیزش گرایش‌های نزدیکی و دوری را در بر می‌گیرد.
در بررسی انگیزه‌ها، می‌توان متوجه شد که افراد چه چیزی را می‌خواهند.
برای شکوفا شدن انگیزش، به شرایط حمایت‌کننده نیاز داریم.
هیچ چیز به اندازه نظریه خوب مفید نیست.
تمایل به انجام کار در گروی توانایی فرد است تا بر این اساس نوعی نیاز تامین گردد. می‌توان انگیزش را بر حسب رفتار عملی تعریف کرد. کسانی که تحریک شوند نسبت به کسانی که تحریک نشوند تلاش بیش‌تری می‌نمایند.
انگیزش علت رفتارها است. انگیزش به عوامل موجود در یک فرد اشاره دارد که رفتار را در جهت یک هدف فعال می‌سازند. پژوهش‌های انجام شده در زمینه انگیزش در صدد پاسخ دادن به پرسش‌هایی درباره رفتار انسان‌ها هستند که با کلمه‌های سوالی "چرا و "به چه عللی" آغاز می‌شود. مثلا: چرا شما ساعت‌های متمادی از وقت خود را صرف اینترنت می‌کنید؟
مقدمه‌ای برای انگیزش
تلاش برای درک علل رفتارهای خاص انسان‌ها در کار موجب ارائه نظریه‌ای تحت عنوان انگیزش گردید. از نظر آینشتاین، ٪۱۰ نبوغ را الهام تشکیل می‌دهد و ٪۹۰ آن سخت‌کوشی و عرق ریختن است. این یک واقعیت است که برخی افراد نسبت به دیگران تلاش بیش‌تری می‌کنند؛ این‌گونه افراد نسبت به همکاران با ذکاوت خود، عملکرد بهتری ارائه می‌دهند.
می‌توان نتیجه گرفت، عملکرد فرد در سازمان، تنها تابعی از توانایی‌های وی نیست، بلکه انگیزش هم در این فرآیند نقش مهمی دارد. فردریک هرزبرگ روان‌شناس آمریکایی، یکی از موثرترین نام‌ها در مدیریت بازرگانی است که بیش‌تر اشتهار وی به دلیل ارائه نظریه‌های غنی‌سازی شغل و بهداشت انگیزش است.
بررسی انگیزش، برای دادن بهترین پاسخ، بر دو سوال اساسی استوار است:
چه چیزی موجب رفتار می‌شود؟
چرا شدت رفتار تغییر می‌کند؟
برای این که توضیح دهیم «چه چیزی موجب رفتار می‌شود؟»، باید این سوال را به بخش‌های جزئی‌تر تقسیم کنیم:
چرا رفتار شروع می‌شود؟
بعد از این‌که رفتار شروع شد، چرا ادامه می‌یابد؟
چرا رفتار به سمت برخی هدف‌ها و به دور از هدف‌های دیگر گرایش دارد؟
چرا رفتار جهت خود را تغییر می‌دهد؟
چرا رفتار متوقف می‌شود؟
پس برای این که توضیح دهیم چرا افراد بدین‌گونه رفتار می‌کنند، به نظریه انگیزش نیاز داریم. بررسی انگیزش به فرآیندهایی مربوط می‌شود که به رفتار، انرژی و جهت می‌دهند. انرژی حاکی از آن است که رفتار نیرو دارد، یعنی نسبتا نیرومند، شدید و پایدار است. جهت حاکی از این است که رفتار، هدف دارد یعنی به سمت هدف یا نتیجه خاصی گرایش دارد.
فرآیندهایی که رفتار را نیرومند و هدایت می‌کنند از نیروهای درون فرد و محیط ناشی می‌شوند. انگیزه‌ها، تجربیات درونی هستند، مانند نیازها، شناخت‌ها و هیجان‌ها که گرایش‌های نزدیکی و دوری فرد را نیرومند می‌سازند. نیروهای بیرونی شامل، مشوق‌های محیطی هستند که فرد را برای انجام دادن یا انجام ندادن عملی خاص، جذب یا دفع می‌کنند.
تعریفی از انگیزش
انگیزش: «به مجموعه عامل‌هایی که مردم را وا می‌دارد تا به روشی خاص رفتار و تلاش کنند و در نتیجه به هدف‌های مورد نظر دست یابند». نظریه‌های زیادی در مورد انگیزش ارائه شده‌است که بیش‌تر آن‌ها درباره شناسایی و ارضای نیاز است، مانند سلسله مراتب نیازهای مازلو و نظریه دو عاملی هرزبرگ. نظریه‌های معاصر در مورد انگیزش، به دو دسته محتوایی (چه چیز موجب انگیزش می‌شود) و فرایندی (چگونه انگیزش ایجاد می‌شود) تقسیم می‌گردند.
برخی از نظریه‌های انگیزش
هرم نیازهای مازلو
نظریه سلسله مراتب نیازها
این نظریه از معروف‌ترین نظریه‌های انگیزش است که توسط آبراهام مازلو ارائه شد. به نظر وی درون هر انسان پنج دسته نیاز وجود دارد و هر شخص برای ارضای نیازهای خود به ترتیب زیر می‌کوشد:
نیازهای فیزیولوژیکی؛ مانند نیاز به آب، غذا، خواب و غیره.
نیاز به امنیت؛ مانند مسکن، تامین و محفوظ ماندن در برابر خطرات محیطی و عاطفی.
نیاز اجتماعی؛ مانند عشق و محبت خانواده.
نیاز به احترام؛ که به دو بخش درونی و بیرونی تقسیم می‌شود. درونی شامل - احترام به خود Self Respect - اعتماد به نفس Self Confidence - آزادی و استقلال فردی و بیرونی مانند شهرت، پرستیژ وجهه و احترام.
خودشکوفایی؛ که به معنی بهره‌گیری از استعدادها و رشد و توسعه فردی است.
مازلو این نیازها را به دو دسته بالایی و پاینی تقسیم کرده‌است، نیازهای فیزیولوژیکی و امنیت در رده پایین و نیازهای اجتماعی، احترام و خودشکوفایی را در رده بالا قرار داد. نیازهای رده بالا در درون فرد ارضاء شده و نیازهای رده پایین به وسیله عوامل بیرونی ارضاء می‌شوند.
نظریه زیستی - تعلق - رشد (ERG)
این نظریه از سه جهت با نظریه سلسله مراتب مازلو تفاوت دارد:
این نظریه، ابتدا نیازها را به سه دسته تقسیم می‌کند:
نیازهای زیستی که به رفاه مادی افراد مرتبط است. (Existence)
نیازهای تعلق که میل به ارضای روابط میان فردی را شامل می‌شود. (Relatedness)
نیازهای رشد که به بیان میل برای رشد و توسعه مستمر فردی می‌پردازد. (Growth)
بر خلاف نظریه سلسله مراتب مازلو که رفتن به سطح بالاتر، نتیجه ارضای سطح پایین‌تر است، این نظریه از اصل «ناکامی- بازگشت» استفاده می‌کند. این اصل بیان می‌کند که اگر نیاز سطح بالایی، در فرد سرکوب شود، نیاز سطح پایین‌تر در وی فعال می‌شود.
مازلو عقیده دارد هر رفتاری در هر لحظه مشخصی، تحت تاثیر نیازی شدیدتر است، در حالی که آلدلرفر می‌گوید در هر لحظه، بیش از یک نوع نیاز می‌تواند در شکل‌دهی رفتار، نقش داشته باشد.
نظریه نیازهای اکتسابی
نظریه نیازهای اکتسابی (Achievement Motivation Theory) که توسط دیوید مک کله لند مطرح شده است، به این موضوع می‌پردازد که انگیزش، ریشه در فرهنگ دارد. مک کله لند بیان می‌دارد که همه انسان‌ها سه نیاز مهم دارند:
نیاز به کسب موفقیت (n-achievement) – توفیق طلبی، میل به انجام چیزی بهتر با کارایی بالاتر برای حل مسائل یا تسلط بر کارهای پیچیده.
نیاز به تعلق (n-affiliation) – میل به برقراری و حفظ روابط دوستانه و گرم با دیگران.
نیاز به قدرت (n-power) – میل به کنترل دیگران، نفوذ در رفتار آنان یا مسئول دیگران بودن.
تئوری X و تئوری Y
شیوه‌ای از مدیریت که نگرش مدیران را نسبت به کارکنان از دو دیدگاه بررسی می‌کند. این نظریه توسط داگلاس مک گرگور ارائه شد. در این شیوه از یک جهت شاهد دیدگاهی منفی هستیم، در این دیدگاه کارکنان علاقه زیادی به کار کردن ندارند، مسئولیت‌پذیر نیستند و باید بر رفتار آنان نظارت کرد؛ وی این دیدگاه را نظریه X معرفی کرد. دیدگاه دیگر به عنوان نظریه Y است که دیدگاهی مثبت نسبت به کارکنان دارد و آنان را مسئولیت‌پذیر و مشتاق به کار کردن در نظر می‌گیرد و در نتیجه به دلیل خود نظارتی نیازی به کنترل ندارند.
تئوری بهداشت-انگیزش (دو عاملی)
فردریک هرزبرگ بر این باور بود که رابطه کار با فرد، یک رابطه اصولی و اساسی است. مطابق این نظریه، افراد به وسیله دو دسته از عوامل زیر تحت تاثیر قرار می‌گیرند:
عوامل انگیزشی
عوامل بهداشتی
پیشرفت
پاداش
کار
مسئولیت
ترفیع
رشد
حقوق و مزایا
سیاست‌های شرکت و مدیران
روابط با همکاران
سرپرستی
امنیت شغلی
نظریه‌های جدید انگیزش
نظریه مبتنی بر نیازهای سه‌گانه
دیوید مک کللند و تعداد دیگری از پژوهش‌گران، سه عامل انگیزشی مرتبط با نیاز را پیشنهاد نمودند:
نیاز به کسب موفقیت؛ یعنی تلاش برای درخشیدن همراه با رعایت استانداردهای لازم در جهت موفق شدن.
نیاز به کسب قدرت و اعمال آن؛ یعنی صاحب قدرت، افراد را وادار به انجام کاری کند که اگر غیر از این می‌بود به شیوه دیگری عمل می‌کردند.
نیاز به ایجاد دوستی؛ یعنی تمایل به کسب حمایت و ایجاد روابط صمیمی با دیگران.
نظریه تعیین هدف
اساس این نظریه بر آن است که قصد یا اراده فرد یا سازمان را می‌توان به عنوان منبع اصلی انگیزش به حساب آورد. یعنی ویژگی هدف به خودی خود می‌تواند به عنوان یک عامل انگیزش داخلی عمل کند.
پذیرفتن اهداف مشکل از سوی کارکنان در مقایسه با هدف‌های راحت‌تر، باعث ارائه عملکردهای بهتر خواهد بود و در واقع اهداف چالش‌برانگیز باعث ایجاد انگیزش می‌شوند.
اهداف ترجیحا مشارکتی انتخاب می‌شوند تا قابل دستیابی باشند.
نظریه تقویت رفتار
این نظریه نقطه مقابل نظریه تعیین هدف است. در این نظریه، ما با رهیافت رفتاری سر و کار داریم. در این نظریه محیط مسبب نوع رفتار در نظر گرفته می‌شود، نه رویدادهای درونی افراد .
نظریه برابری
در این نظریه مرجع یا چیزی که فرد خود را با آن مقایسه می‌کند، از اهمیت زیادی برخوردار است. بر این اساس سه مرجع همواره مورد توجه است: دیگران ، سیستم و خود .
نظریه انتظار
ویکتور وروم مبتکر این نظریه است. وی معتقد بود که گرایش به عملی خاص یا اقدام لازم در جهتی مشخص، وابسته به انتظاراتی است که پیامد آن مشخص و نتیجه آن مورد علاقه‌کننده کار است.
این نظریه شامل سه متغیر است:
۱- اهمیت
۲- رابطه بین عملکرد و پاداش
۳- رابطه بین تلاش و عملکرد
فردریک هرزبرگ
دیوید مک کللند