زبان گیلکی

زبان گیلکی از گروه زبانهای ایرانی شاخه شمال غربی است که زبان مادری بخشی از مردم استان گیلان و جوامع کوچکتری در استانهای مجاور، از جمله استانهای مازندران، استان قزوین و نیز در استان تهران است.
گیلکی در محدوده استان گیلان از شرق با گویشوران مازندرانی و از غرب با گویشوران تالشی و از جنوب با گویشوران تاتی همجوار است و در درون محدوده خود دارای گونه‌هایی است.
زبان گیلکی از گروه زبان‌های شمال غربی ایرانی و در مجموع زبان‌های حاشیه خزر است. علاوه بر گیلکی این خانواده شامل زبانهای تالشی، مازندرانی و تاتی می‌باشند. از دیدگاه تاریخی این زبانها به زبان پارتی (اشکانی) وابستگی دارند. گیلکی با دیگر زبان‌های ایرانی شمال غربی نزدیکی دارد. زبان گیلکی، مشتمل بر سه لهجه بیه پسی (غرب گیلان)، بیه پیشی (شرق گیلان) و گالشی (مناطق کوهپایه‌ای و کوهستانی گیلان و غرب مازندران) می‌باشد. مردم شمال غربی گیلان، به زبانی دیگر از خانواده گویش‌های کناره دریای خزر که زبان تالشی باشد تکلم می‌کنند. گیلکی نزدیکی زیادی با زبان مازندرانی داشته و گویشوران این دو زبان تا حد نسبتا زیادی می‌توانند سخنان هم دیگر را بفهمند. گیلکی تنها در ایران رواج دارد و شبکه استانی گیلان بخشی از برنامه‌های تلویزیونی خود را به این زبان اجرا می‌کند. گیلکی به عنوان زبان رسمی جلسات شورای شهرستان رشت تعیین شده‌است.
پیشینه
گیلکی از گروه زبان‌های شمال غربی ایرانی است. گروه زبان‌های حاشیه خزر در خانواده زبانهای ایرانی شامل زبانهای تالشی، مازندرانی، گیلکی و تاتی می‌باشند. در خانواده زبانهای غربی ایرانی زبانهای دیگری مانند کردی و زبان بلوچی و زبانهای مرکزی (راجی و گلپایگانی و زبان‌های ایران مرکزی و زبان زردشتیان یزد) و همچنین زبان سیوندی می‌باشند.
الفبا
الفبای گیلکی دارای ۳۳ حرف است که مجموعه‌ای از تلفیق و آمیزش آنچه پاینده لنگرودی در کتاب فرهنگ گیل و دیلم خود آورد و بعد از آن، تاثیر بسیار زیادی که مجله گیله‌وا بر آثار مکتوب گیلکی گذاشت و در نهایت خط پیشنهادی گیلکی که به صورت منسجم و کامل اولین بار در سایت ورگ منتشر شد.
سامانه نوشتاری این خط همچون کردی و فارسی و… به خط عربی است.
خطر نابودی
بررسی‌هایی نشان می‌دهد زبان گیلکی در خطر است و پدران و مادران گیلک‌زبان به خصوص در شهرهای گیلک‌نشین اصرار دارند فرزندانشان فارسی صحبت کنند. این عامل، با کاهش دانسته‌های واژگان گیلک زبان‌ها، از یک سو باعث اختلال در فرایند زایش واژگانی و دستوری گیلکی می‌شود و از سوی دیگر با تشدید دو زبانه شدن گیلکی و استفاده اجباری گیلک‌ها از واژگان فارسی در گفتگوهایشان، فرایند مرگ تدریجی زبان مادری گیلک‌ها را شتاب می‌دهد، که البته این مسئله اغراق‌آمیز به نظر می‌رسد.
به ادعای بعضی منابع بی‌اعتنایی آموزش و پروش گیلان به زبان گیلکی و خالی بودن جای این زبان فراگیر گیلان، در فرایند آموزشی دانشگاه‌ها هم در این امر نقش‌آفرینی می‌کند، البته عنادی هم با گیلکی صحبت نمودن مشاهده نشده‌است.
با توجه به روند تغییر زبان و لهجه در شهرستان‌های گیلان از جمله رشت، دو نسل آینده دیگر قادر به تکلم زبان گیلکی نیستند.
گفته شده‌است که بنابر اعلام موسسه مکس پلانک، زبان گیلکی دومین زبان ایرانی در معرض خطر است.
آواشناسی زبان گیلکی
واکه‌های زبان گیلکی
زبان گیلکی شامل ۱۱ واکه به شکل زیر می‌باشد.
ردیف
گیلکی
فارسی
آوانگاری
مثال
توضیحات
۱
ا
ا
/æ/
احمد، زای
۲
ی (ای)
ا
/e/
ائره، بیئه-پیش
۳
و (او)
ا
/o/
اوره، دامون
۴
ی (ای)
ای
/i:/
ایران، علی
۵
و (او)
او
/u:/
پورد
۶
آ
آ
/ɑ:/
آسمون، گیلان
۷
ˇ ()
/ə/
سورخˇ گول، رشت
مصوتی بین زیر و زبر (فتحه و کسره)
۸
یو
/y/
تیول
در زبان فرانسه به شکل (u)
۹
ئو
/œ/
دئو (دوق به لهجه گسکری)
این آوا در زبان لری و هم‌چنین ترکی هم وجود دارد.
۱۰
یا
تیال (نیلوفر وحشی به لهجه گسکری)
پساوا - در ترکی هم موجود است.
۱۱
او
/æo/
چاودن، اوو
میانپیش - آوایی که اول به صورت فتحه تلفظ می‌شود و بدون مکث لب‌ها غنچه شده و ضمه را ادا می‌کند.
همخوان‌های زبان گیلکی
همخوان‌های زبان گیلکی با فارسی یکی است با اینحال از نظر واج‌شناسی تفاوت‌هایی دارند اگرچه تفاوت در حدی نیست که در صورت استفاده از آن‌ها در زبان مقابل معانی واژگان تغییر یابد با این وجود برخی همخوان‌ها مانند آوای "k", "g" و "q" در این زبان از نظر مکان و نحوه تولید متفاوت از فارسی ادا می‌شود.
+همخوان‌های زبان گیلکی
لبی
لثوی
پسالثوی
نرمکامی
چاکنایی
بیواک انسدادی
واکدار انسدادی
بی‌واک سایشی
واک‌دار سایشی
خیشومی
روان‌ها
غلت‌ها
واژه‌شناسی زبان گیلکی
واژگان زبان گیلکی از ریشه ایرانی هستند و با سایر زبان‌های ایرانی در این زمینه مشابهت دارد. همبستگی واژگانی میان گیلکی و سایر زبان‌های شمال غربی ایران به ویژه مازندرانی، تالشی، کردی و زبان بلوچی بیشتر است. با این وجود واژه‌های دخیل فارسی و اصطلاحات روزمره فارسی در این زبان کاملا مشخص است. در زبان گیلکی مانند فارسی تحلیلی اما اسم‌ها صرف می‌شوند. زبان گیلکی از هشت حالت صرفی اسم در ایرانی باستان سه حالت نهادی، اضافی و مفعولی را نگهداشته‌است. هرچند که ستاک و ماده اصلی اسم همان حالت نهادی آن است و پایانه صرفی، آنگونه که در ایرانی باستان بوده در این زبان باقی نمانده‌است. همچنین این زبان فاقد تثنیه و جنس دستوری است. پسوند اسم جمع ساز در زبان گیلکی (aʾn) و (on) است.
صرف اسم در زبان گیلکی:
صرف حالات واژه (per) بمعنی پدر
مفرد
جمع
نهادی
پئر
پئران، پئرون
مفعولی
پئرا
پئرانا، پئره
اضافی
پئره
پئرانه، پئرونه
نمونه واژگان
شماری از واژه‌های گیلکی متفاوت با فارسی با برابر فارسی و انگلیسی آن در اینجا به الفبای فونتیک بین‌المللی آوانویسی شده‌است:
گیلکی
انگلیسی
فارسی
فارسی آوانویسی شده
دیم
face
روی/چهره
ruy/čehreh
زای
baby/kid
کودک/بچه
kudæk/bæčé
پئر
father
پدر
pedær
زمت
time
زمان
zaman
مردˇ پئر
father of the husband
پدرشوهر
pedær šohar
کرک
hen
مرغ خانگی
morgh khanegi
گاب
cow
گاو
gāv
جور
up
بالا
bāla
روجا/اساره
star
ستاره
setare
کور/کیلکا/لوی/لاکو
girl
دختر
doxtær
ری/وچه
boy
پسر
pesær
گرزک/سیفتال
bee
زنبور
zanbur
پیچا/پیچه
cat/pussy cat
گربه/پیشی
gorbe/piši
نسا/سایه
shadow
سایه
saye
وارگادن
to hang
آویزان کردن/آویختن
avixtan/avizan kardan
پیلله
great
بزرگ
bozorg
کاراش
to draw on the ground
کشیدن به دنبال
be donbal kešidan
فودوشتن
to suck
مکیدن
makidan
واستن
appetite or desire
اشتها یا میل
ešteha یا meyl
فودن
pouring of liquids
ریختن مایعات
rixtan e mayeāt
لیسک
lubricious
لیز / سور
liz/sor
کرچ
brittle
ترد و شکننده
tord o šekanande
دار
tree
درخت
där o deraxt
ملجه/چی‌چی‌نی
sparrow
گنجشک
gonješk
میلام/لنتی
Snake
مار
mar
اولاکو
Turtle
لاک‌پشت
laakposht
گویش‌ها
نقشه مناطق دارای زبان‌های کناره دریای خزر در دهستان‌های ایران، کشیده شده با استفاده از اطلاعات جهاد سازندگی در سال ۱۹۸۶ میلادی
مردم گیلک زبان با گویش‌های مختلف سخن می‌گویند که ریشه در زبان‌های ایران باستان دارد. در بین گویش‌های مختلف زبان گیلکی از نظر فونتیک (بیان صوت و آوا) و صرف افعال اختلاف جزئی دیده می‌شود که ناشی از تحول تدریجی و ویژگی فرهنگی اقلیمی هر منطقه‌است. گویش‌های زبان گیلکی را می‌توان چند بخش کرد:
گویش بیه‌پسی (گویش جلگه نشینان باختر سفیدرود): در رشت، لشت نشاء، خشکبیجار، خمام، کوچصفهان، صومعه سرا، بندرانزلی، رضوانشهر، فومن و شفت به آن سخن می‌گویند.
گویش بیه‌پیشی (گویش جلگه نشینان خاور سفیدرود): در منطقه‌ای محدود از شمال به دریای کاسپین، از جنوب به بلندی‌های سیاهکل، از غرب به آستانه و کیاشهر و از شرق به سمت غرب مازندران به تدریج به گویش مازندرانی می‌آمیزد.
گالشی (دیلمی): گونه دیگری از گونه‌های گیلکی است که مردم نواحی کوهستانی گیلان و نواحی کوهستانی غرب مازندران به آن سخن می‌گویند.
ادبیات گیلکی
فهلویات
در میان اشعار گویندگان بعد از اسلام به آثاری برمی‌خوریم که به مازندرانی و گیلکی کنونی نزدیک است. فهلویات شامل اشعاری (دوبیتی) است به گویشهای غرب و مرکز و شمال ایران. مناطق فهله عبارت هستند از اصفهان و ری و همدان و ماه نهاوند و آذربایجان اما می‌توان از دیدگاه زبانشناسی گیلان را نیز شامل این مناطق دانست.
هساشعر
هساشعر سبکی مدرن از شعر گیلکی و بعدا مازندرانی است که توسط شاعران گیلک از جمله محمد بشرا، رحیم چراغی و محمد فارسی از اوایل دهه هفتاد پایه‌ریزی شد. هساشعر موجز و کوتاه است و علی‌رغم مدرن بودن از لحاظ زبان و شیوه بیان، فضای آن عموما طبیعت محض و به دور از فضای شهری است.
ادبیات گیلکی
گالشی
زبان مازندرانی
تالشی
زازاکی