بهرام بیضایی

بهرام بیضایی (زاده ۵ دی ۱۳۱۷) فیلم‌ساز و نمایشنامه‌نویس و پژوهشگر سرشناس ایرانی است. از کارهای وی می‌شود کارگردانی فیلم و نمایش، تدوین فیلم، تهیه فیلم، مقاله‌نویسی، نگارش یکی دو داستان و چند شعر و بیش از چهل نمایشنامه و پنجاه فیلمنامه و انبوهی پژوهش تاریخی و استادی در دانشگاه را برشمرد. بیضایی از فیلم‌سازان صاحب‌سبک و معتبر سینمای ایران و از نویسندگان برجسته ادبیات نوین فارسی به‌شمار می‌رود. بعضی از نمایشنامه‌هایش به انگلیسی و فرانسوی و آلمانی و عربی و زبان‌های دیگری درآمده و در آسیا و اروپا و آمریکای شمالی چاپ و اجرا شده‌است. ده فیلم بلند و چهار فیلم کوتاه و کمابیش هفتاد کتاب و نمایش‌هایی بر صحنه‌های شهرهای مختلف ایران و گاه غیر از ایران از سال ۱۳۴۱ به بعد کارنامه هنری بیضایی را تشکیل می‌دهد.
بیضایی در تهران در خانواده‌ای اهل فرهنگ و ادب و جداافتاده از عوام به دنیا آمد. پدرش شاعری آرانی بود. بهرام از مدرسه می‌گریخت و در سینه کلوب فیلم تماشا می‌کرد. همین زمان با کار و سرگذشت صادق هدایت آشنا شد، و از او تاثیر گرفت. سپس‌تر از رشته ادبی دانشکده ادبیات دانشگاه تهران کناره گرفت؛ ولی حاصل پژوهش‌هایش را به صورت کتاب نمایش در ایران چاپ کرد، که یگانه منبع مهم تاریخ نمایش ایرانی شد. هم‌زمان به نمایشنامه‌نویسی گرایید، آن هم با بهره گرفتن از شیوه‌های تعزیه که نیاکانش در آران برپا می‌کردند. بیشتر نخستین نمایشنامه‌هایش - مانند پهلوان اکبر می‌میرد - با نمایش گروه هنر ملی کامیابی یافت؛ هرچند گاه جلال آل احمد کارش را سخت نکوهید. سال ۱۳۴۴ با منیراعظم رامین‌فر ازدواج کرد. بیضایی در اوایل دهه ۱۳۴۰ عضو گروه طرفه و از هنگام تشکیل کانون نویسندگان ایران از بنیان‌گذارانش و به همین خاطر آماج بدگمانی ساواک بود. وی سال ۱۳۵۷ از کانون کناره گرفت. دهه ۱۳۵۰ را به استادی در دانشگاه تهران و نیز فیلم‌سازی گذرانید. سال ۱۳۵۸، پس از ده سالی که نمایشی اجرا نکرده بود، مرگ یزدگرد را بر صحنه برد، که در ۱۳۶۰، سال اخراج دوباره‌اش این بار از کرسی استادی دانشگاه تهران، فیلم هم شد. پس از نمایش مرگ یزدگرد تا هجده سال امکان کار تئاتری نیافت، هرچند با پیگیری فراوان توانست چند فیلم بسازد. سال ۱۳۷۱ با مژده شمسایی ازدواج کرد. از سال ۱۳۷۶ دوباره کار تئاتر دست داد و بیضایی به شوق نمایش از اقامت کوتاهش در استراسبورگ دست شست و تا ۱۳۸۶ به تفاریق توانست برای چند نمایش و فیلم و کتاب پروانه بگیرد، هرچند گاه نمایشی از صحنه پایین کشیده شد، فیلمی دچار سانسور شد یا کتابی در محاق توقیف ماند. سال ۱۳۸۹ به استادی بخش ایران‌شناسی دانشگاه استنفورد به آمریکا رفت. این مهاجرت بیضایی دیرانجام‌ترین اقامتش دور از ایران بوده. او در آمریکا نیز پرکار بوده و غیر از تدریس، به نوشتن و نمایش پرداخته‌است.
بیضایی با نویسندگانی چون اکبر رادی و فیلم‌سازانی چون ناصر تقوایی و دیگرانی در دگرگونی نمایش و سینما در ایران نقش مهمی داشته. در رای‌گیری از ۵۵ منقد سینمایی ایرانی به سال ۱۳۸۱ بیضایی با ۴۰ رای برترین کارگردان تاریخ سینمای ایران شناخته شد. باشو، غریبه‌ی کوچک، که همراه گوزن‌ها کار مسعود کیمیایی برترین فیلم تاریخ سینمای ایران شناخته شده، و سگ‌کشی، که پرفروش‌ترین فیلم سال ۱۳۸۰ ایران شد، دو تا از برجسته‌ترین فیلم‌های بیضایی است. بعضی از مورخان سینما سرآغاز فیلم‌سازی فیلم‌سازانی از نسل بیضایی و تقوایی و کیمیایی را سرآغاز فصل جدید سینمای ایران دانسته‌اند که «موج نو» نامیده‌اند؛ و فیلم‌های دهه ۱۳۵۰ بیضایی مانند غریبه و مه و کلاغ را در این جریان سینمایی گنجانیده‌اند. در تئاتر نیز اغلب او را مهم‌ترین نمایشنامه‌نویس تاریخ ادبیات فارسی گفته‌اند که، با نمایشنامه‌هایی چون هشتمین سفر سندباد و ندبه و نمایش‌هایی چون مرگ یزدگرد و افرا و همراه نمایشنامه‌نویسان دیگری چون ساتم الغ‌زاده و علی نصیریان و غلامحسین ساعدی و اکبر رادی، گونه نمایشنامه را در زبان فارسی استوار کرده و نمایش را به پایه‌ای جدی‌تر رسانید و سبب شد تا روزگار زرین دهه ۱۳۴۰ در نمایش ایران به حصول پیوست. بیضایی تنها فیلمنامه‌های خود را به فیلم درآورده و - به استثنای بانو آئویی و با وجود علاقه به نمایش کارهایی از شکسپیر و سه‌آمی موتوکیو و اکبر رادی - همواره نمایشنامه‌های خود را به نمایش درآورده است. او تهیه‌کننده و تدوین‌گر و طراح و کارگردان بیشتر کارهای نمایشی خود بوده. تاثیر بیضایی را بر هنر و اندیشه در ایران بزرگ شمرده‌اند.
سرگذشت
سال‌های آغازین: مدرسه، سینما، شاهنامه، دانشگاه، کار، تعزیه
زایش و نیاکان
بهرام بیضایی در ۵ دی ۱۳۱۷ در تهران زاده‌شد. مادرش نیره موافق و پدرش میرزا نعمت‌الله بیضائی آرانی، کوچک‌ترین برادر ادیب بیضائی، بود. لغت «بیضایی» (یا «بیضائی») از تخلص ادیب آمده؛ که ذکایی نیز همچون دیگر بازماندگان با آغاز صدور سجل همچون نام خانوادگی برگزید. در هنگام تولد بهرام پنج سالی می‌شد که ادیب درگذشته بود، ولی عموهای دیگرش که همگی شاعرپیشه بودند در قید حیات بودند. مادرش آورده که هنگامی که او متولد شد، عموهایش از آران به تهران آمده بودند. یکی از عموها چون نوزاد را در گهواره دیده گفته «بهرام پسر که زاده شیر استی» و عموی دیگر ادامه داده «پیداست ز عارضش جهانگیر استی»!
بیضایی پدربزرگ و مادربزرگ پدری خود را ندید، ولی پدربزرگ و مادربزرگ مادریش در زمان او حیات داشتند و در شخصیتش تاثیر مستقیم گذاشتند. مادربزرگش برای او و خواهر یک سال بزرگ‌ترش قصه می‌گفت، از جمله داستان امیر ارسلان و داستانی که سپس‌تر بیضایی آن را به صورت نمایشنامه سلطان مار نوشت. در سال‌های کودکی بیضایی، پدرش به زندان افتاد و تا محاکمه و تبرئه بشود دچار سل شد. این سالیان به تنگدستی و دشواری گذشت.
پیشینه شاعری و سخنوری در خانواده بیضایی همچنین آمیخته به پیشینه نمایش، چراکه از زمان ابن روح اعضای این خانواده تعزیه‌گردان بودند. زادگاه این خانواده آران کاشان است. میان پنج برادر و یک خواهر، ذکایی کوچک‌ترین و ادیب بیضایی بزرگ‌ترین فرزندان میرزا محمدرضا، متخلص به ابن روح (۱۲۸۸–۱۲۳۷ خورشیدی)، و طیبهالنسا خانم (از خانواده علمای آران؛ درگذشته به سال ۱۳۱۳ خورشیدی) هستند؛ و ابن روح فرزند کوچک‌تر ملا محمد فقیه آرانی متخلص به روح‌الامین (زاده حوالی ۱۱۸۸ خورشیدی). شجره مختصر تبار این خانواده شاعرپیشه و تعزیه‌گردان - که از بیشترشان آثار منظوم و گاه منثور برجاست - از این قرار است:
ذکایی تذکره‌نویس و شاعر در ۱۳۰۶ خورشیدی به تهران کوچید و به خدمت دولتی درآمد. ذکایی تعزیه‌خوان بوده‌است و برادر (ادیب بیضایی آرانی) و پدرش (ابن روح آرانی) دست‌اندرکار تعزیه و تنظیم متن برای تعزیه بوده‌اند.
کودکی - از اشغال ایران تا سقوط مصدق
بهرام بیضایی در تهران، از زادگاه پدرانش به دور بود و نیز از درس‌های قدیمه و تعزیه و سخنوری که در این خانواده ارثی به‌شمار می‌آمد. نامش را در مدرسه نوشتند و با آموزش نوین پرورش یافت. او در مدرسه شاگرد زرنگی نبود؛ ولی گروهی از نویسندگان و هنرمندان و ادیبان آینده مانند داریوش آشوری و محمدعلی سپانلو و عبدالمجید ارفعی و بهرام بیضایی با یکدیگر هم‌درس بودند. بیضایی نیز نویسندگی را از همین دوران آغاز کرد و نوشته‌های ماندگاری مانند آرش را، با الهام از زبان شعر مهدی اخوان ثالث، در واکنش به «آرش کمانگیر» سیاوش کسرایی پدیدآورد. با این که آموزش ادبی و مذهبی به شیوه قدیم ندید، ولی همواره در خانه شعر می‌شنید و در مدرسه هم شاگرد خوبی نبود. سپس‌تر گفته «سخن ارث پدری من است.» در دوران مدرسه با اسماعیل نوری علا و نادر ابراهیمی و در اوان جوانی با م. آزاد و اکبر رادی و جلال آل احمد و محمدعلی سپانلو دمخور بود. در سال‌های آخر دبیرستان دو نمایشنامه با زبان تاریخی نوشت.
نخستین کارها - پژوهش و نمایشنامه و یک فیلم
بیضایی، که پس از معافی از خدمت سربازی در قرعه‌کشی و یک سال ماندن پشت کنکور و شاهنامه خواندن دانشجوی ادبیات فارسی دانشکده ادبیات دانشگاه تهران شده بود، با استادان نساخت و درس را ناتمام رها کرد؛ و در ۱۳۳۸ به استخدام اداره کل ثبت اسناد و املاک دماوند درآمد و کارمندی کرد. همین‌جا بود که در روستای گیلیارد یک تعزیه دید و متوجه شیوه ایرانی نمایش شد و پژوهش‌هایش را آغاز کرد. سال ۱۳۴۱ پژوهش‌هایش در نمایش ایرانی را در مجله موسیقی منتشر کرد. همین سال به اداره هنرهای دراماتیک که بعدها اداره برنامه‌های تئاتر نامیدندش دعوت و منتقل شد.
بیضایی نوشتن نقد، پژوهش و مطالب پراکنده درباره نمایش و سینما در نشریات علم و زندگی، هنر و سینما، آرش، مجله موسیقی، کیهان ماه، ماهنامه ستاره سینما، کتاب چراغ و غیر از این‌ها را از ۱۳۳۸ آغاز کرد.
در ۱۳۴۱ با یک دوربین قرضی یک فیلم هشت‌میلیمتری چهاردقیقه‌ای سیاه‌وسفید ساخت و به دوستانش نشان داد. این فیلم باقی نمانده‌است. از این زمان تا ۱۳۴۹ فیلم‌سازی میسر نشد و بیضایی به نمایشنامه‌نویسی و گاه کارگردانی نمایش در گروه هنر ملی پرداخت.
دهه ۱۳۴۰: نمایش در ایران
در دهه چهل نمایشنامه‌نویسانی چون علی نصیریان و بیژن مفید و اکبر رادی و غلامحسین ساعدی و محسن یلفانی و بهمن فرسی و اسماعیل خلج و دیگرانی راه‌هایی نو در نمایشنامه فارسی آزمودند و بیضایی نیز از این نسل به‌شمار می‌آید. او از سال ۱۳۴۰ به‌طور جدی به نوشتن نمایشنامه پرداخت. سال ۱۳۴۱ عروسکها و غروب در دیاری غریب را نوشت، و سال ۱۳۴۲ قصه ماه پنهان را به این دو افزود و هر سه را یکجا به صورت کتاب سه نمایشنامه عروسکی منتشر کرد.
سال ۱۳۴۲ جعفر والی نخستین بار نمایشنامه‌ای از بیضایی را در تلویزیون نمایش داد؛ و این نمایشنامه همانا مترسکها در شب (۱۳۴۱) بود (با بازی محمدعلی کشاورز و . . .) که بیضایی آن را از کارهای خام خود شمرده و از تجدید چاپش خودداری کرده‌است. در تابستان همین سال اما یکی از پرآوازه‌ترین نمایشنامه‌هایش را که پهلوان اکبر می‌میرد باشد نوشت. این کار تا پاییز ۱۳۴۴ به نمایش درنیامد؛ و این زمانی بود که گروه هنر ملی از نمایش غروب در دیاری غریب و قصه ماه پنهان در پاریس بازگشته بود، و در تدارک جشنواره نمایش‌های ایرانی برای گشایش تالار ۲۵ شهریور پهلوان اکبر می‌میرد را برای نمایش برگزیده بود. در این میان بیضایی در سال ۱۳۴۳ هشتمین سفر سندباد را نیز نوشته بود، ولی منتشر نکرده بود. کامیابی پهلوان اکبر می‌میرد در جشنواره مهرماه ۱۳۴۴ و اجرای عمومی در دی و بهمن چشمگیر بود و بیضایی را همچون نمایشنامه‌نویسی پیشرو تثبیت کرد. بیضایی که امکان کار سینمایی نیافته بود، اینک در نمایشنامه‌نویسی پایگاهی بلند یافته بود؛ ولی چشم‌انداز سینما همچنان دور و دلخواه می‌نمود.
«تماشاخانه شهر» پاریس که در زمان نمایش کارهای بیضایی در آن به نام سارا برنارد نامور بود.
در همین سال ۱۳۴۴ بیضایی با منیراعظم رامین‌فر، خواهرزاده عباس جوانمرد، ازدواج کرد؛ که حاصل سه فرزند به نام‌های نیلوفر (۱۳۴۵) و ارژنگ (۱۳۴۶، درگذشته در صدروزگی) و نگار (۱۳۵۱) بود. نمایشنامه دنیای مطبوعاتی آقای اسراری نیز کار همین سال است.
سال ۱۳۴۵ بیضایی نخستین بار کارگردانی را تجربه کرد: اواخر اسفند نسخه‌ای کمی متفاوت از عروسکها را برای تلویزیون کارگردانی کرد که نخستین بار در فروردین سال بعد پخش شد.
در سال ۱۳۴۶، که پخش تلویزیونی عروسکها نوید کارهای بیشتری در تلویزیون می‌داد، دو طرح فیلم بیضایی در تلویزیون ملی ایران گم شد و بدین ترتیب عروسکها نخستین و واپسین کار تلویزیونی بیضایی شد. با این همه، بهار این سال دو نمایشنامه تک‌پرده‌ای ضیافت و میراث را نوشت، که در پاییز با هم در تالار ۲۵ شهریور به نمایش درآورد. این نخستین نمایش زنده‌ای بود که بیضایی کارگردانی می‌کرد. همین سال چهار صندوق را نیز نوشت و در زمستان در نخستین شماره دفترهای زمانه منتشر کرد. همین هنگام، یعنی بهمن ۱۳۴۶، بود که در تشییع جنازه فروغ فرخزاد شرکت کرد.
بیضایی یکی از نه پایه‌گذار کانون نویسندگان ایران در سال ۱۳۴۷ بود؛ که در سال ۱۳۵۷ از آن کناره گرفت. در سال ۱۳۴۸ استاد مدعو دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران شد.
سال ۱۳۴۹ کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان سبب شد تا بیضایی دو کار نکرده را نخستین بار بیازماید: داستان نوشتن برای کودکان و فیلم‌سازی. حقیقت و مرد دانا را به خواهش فیروز شیروانلو نوشت؛ و این نخستین و واپسین آزمونش در این کار بود؛ ولی فیلم‌سازی همان بویه‌ای بود که از نوجوانی در پی‌اش بود و یک بار هم به‌طوری محدود با یک دوربین ساده دست داده بود، ولی این بار می‌توانست فیلمی برای نمایش روی پرده بزرگ بسازد. حاصل کار عمو سیبیلو شد، که راهی بود برای آن که بیضایی سرانجام بتواند کار سینمایی کند. فیلم‌سازی جدی‌ترش از دهه ۱۳۵۰ مقدور شد، ولی همچنان نشد که فیلمنامه بزرگی چون عیار تنها را فیلم کند. سپس‌تر بعض تاریخ‌نگاران سینما فیلم‌های نوجو و نوآیین این دوره، از جمله کارهای بیضایی، را، به تقلید از اصطلاح «موج نوی فرانسه»، «موج نوی سینمای ایران» نامیدند، و آن را جنبشی ضد «فیلم‌فارسی» دانستند.
دهه انقلاب: استادی در دانشگاه، و سینمای حرفه‌ای
پس از ساخت فیلم کوتاه عمو سیبیلو در سال ۱۳۴۹، نخستین فیلم بلندش را در سال ۱۳۵۰ ساخت: رگبار. فیلمنامه کاملی در دست نبود، ولی این تنها داستانی بود که کسی حاضر می‌شد پشتیبان ساختش باشد. در واقع بیضایی در دهه ۱۳۵۰ پیش از همه در پی ساختن عیار تنها بود، که دست نداد. با این همه باربد طاهری تهیه‌کننده هزینه‌های رگبار را به هنگام تامین نمی‌کرد و بیضایی برای به انجام رسیدن فیلم از پدرش پول قرض کرد. رگبار در جشنواره فیلم سپاس سال ۱۳۵۲ بهترین فیلم شناخته شد و پس از جشنواره جایزه هنگفتی از دفتر مخصوص فرح پهلوی به تهیه‌کننده‌اش رسید، و پیش از فروش گیشه (که رضایت‌بخش نبود) سود کرد؛ ولی هنگامی که طاهری به خاطر بدهی‌های دیگرش به زندان افتاد، روزنامه‌ها شهرت دادند که تهیه‌کننده رگبار ورشکسته شده. این مسئله موجب بدنامی بیضایی همچون فیلم‌سازی شد که فیلم‌هایش کم‌فروش و زیان‌ده است. سایه این بدنامی تا سی سال بر سر بیضایی ماند، تا روزی که سگ‌کشی رکورد فروش را شکست و بدگمانی را برچید.
بیضایی در سال ۱۳۵۲ از اداره برنامه‌های تئاتر به دانشگاه تهران، که از سال ۱۳۴۸ آنجا درس می‌داد، منتقل و استادیار تمام‌وقت نمایش در دانشکده هنرهای زیبا و مدیر رشته هنرهای نمایشی شد. او در دانشگاه بیشتر نمایش مشرق‌زمین درس می‌داد. به جز استادانی چون پرویز ممنون و حمید سمندریان که هم‌زمان با خودش یا از پیش‌تر در دانشگاه بودند، بیضایی هوشنگ گلشیری و محمد کوثر (چندی رئیس دانشکده) و علی رفیعی و شمیم بهار و حسین پرورش و شاهرخ مسکوب و گلی ترقی و چند تن دیگر را به کار گرفت و نسلی از هنرمندان ایران در این دانشگاه تربیت شد. از شاگردانش در دانشگاه تهران می‌شود عزت‌الله انتظامی و سوسن تسلیمی و پرویز پورحسینی و امین تارخ و اصغر همت و رضا کیانیان و صدیق تعریف و ایرج طهماسب و بسیاری بازیگران و کارگردانان و نویسندگان دیگر را نام برد. بیرون از دانشگاه تهران نیز شاگردان فراوانی نزد بیضایی آموزش دیده‌اند. علی ژکان و حمید امجد و پیمان قاسم‌خانی و نادر سلیمانی و متین نصیری‌ها از این جمله‌اند.
پاییز شورانگیز ۱۳۵۶ با شب‌های نویسندگان و شاعران ایران در انیستیتو گوته رسید. بیضایی در شب سوم، در بیستم مهر، در حضور چیزی حدود هشت‌هزار نفر به ارتجال سخن راند. متن ویراسته سخنانش در کتاب ده شب (۱۳۵۷) چاپ شد و به نام «در موقعیت تئاتر و سینما» نامور شد. او پس از شکوه از سانسور دولتی، از فشار سانسور اجتماعی سخن گفت؛ و از این حیث سخنانش با سخنرانان دیگر تفاوت‌های بنیادین داشت. وی در پایان سخن چنین گفت:
چریکه تارا (۱۳۵۷) در ایران به نمایش عمومی در نیامد؛ ولی بیضایی آن را در بخش نوعی نگاه جشنواره فیلم کن ۱۹۸۰ به نمایش درآورد.
نمایش مرگ یزدگرد در سال ۱۳۵۸ به نمایش درآمد. سال ۱۳۶۰ بیضایی از این نمایشنامه فیلمی ساخت که در محاق توقیف ماند.
پس از مرگ یزدگرد: فیلم‌سازی در سال‌های جنگ و سفر نافرجام
در سال ۱۳۶۰ پس از بیست سال کار دولتی از دانشگاه تهران اخراج شد. وی، چنان‌که خود گفته‌است، در سال‌های پس از انقلاب فرهنگی اجازه تدریس در دانشگاه‌های ایران را ندارد. در سال‌های ۱۳۶۴ تا ۱۳۶۶ خانواده‌اش از ایران مهاجرت کردند. در سال ۱۳۶۵ که پدرش درگذشت، فیلمنامه دیباچه‌ی نوین شاهنامه را نگاشت.
پس از فیلم مرگ یزدگرد بیضایی باشو، غریبه‌ی کوچک و شاید وقتی دیگر را ساخت. امکان فیلم کردن فیلمنامه روز واقعه فراهم نشد و سپس‌تر با کارگردانی دیگری به همین نام فیلم شد.
میان رفتن و ماندن - درنگی در سوئد
سال ۱۳۶۷ بیضایی دار و ندارش را به تدریج در تهران فروخت و در پی خانواده به آلمان رفت، ویزای سوئد گرفت، و سرانجام در سوئد به خانواده‌اش پیوست. او که در زمستان سرد شمالی در دانمارک از قطار پیاده شده بود ناگزیر تا مرز سوئد پیاده رفت، و در مقصد از کمردرد بستری شد. دو فیلمنامه منتشرنشده آقای لیر و برگی گم‌شده از اوراق هویت یک هموطن آینده و نیز نمایشنامه جنگنامه غلامان کار این دوره دوری از ایران است. سرانجام بیضایی از این مهاجرت پشیمان شد و سال بعد به تهران بازگشت، و چون به فرودگاه مهرآباد رسید، حتی پول کرایه هم نداشت که به خانه پدری برود!
از پایان جنگ تا زمانه تکنوکراسی: مسافران و ترک دوباره ایران
سال ۱۳۶۸ بیضایی به ایران برگشت و مسافران را از روی پیش‌نویسی کهنه از سال ۱۳۵۴ نوشت و ساخت. در سال ۱۳۷۱ با مژده شمسایی ازدواج کرد. فرزند آخرش نیاسان در سال ۱۳۷۴ متولد شد.
میان ماندن و رفتن - سال‌های استراسبورگ
در سال ۱۳۷۵ به دعوت پارلمان بین‌المللی نویسندگان در استراسبورگ اقامت نمود.
بازگشت به ایران در دولت خاتمی: سگ‌کشی پس از ده سال
با گشایش فضا در دولت سید محمد خاتمی در سال ۱۳۷۶، بیضایی به ایران بازگشت و پس از هجده سال دوری از صحنه نمایش بانو آئویی نوشته میشیما یوکیو و نیز کارنامه‌ی بندار بیدخش را هم‌زمان در سالن چهارسو و سالن قشقایی واقع در تئاتر شهر تهران نمایش داد.
سال ۱۳۷۷ نمایشنامه مجلس قربانی سنمار را نوشت، که هرگز مجال اجرایش را نیافت. سپس فیلمنامه گفتگو با باد را نوشت و همین سال همچون بخشی از قصه‌های کیش ساختش.
پس از گفتگو با باد الزام دریافت پروانه فیلم‌نامه پیش از ساخت فیلم منتفی شد و بدین ترتیب در سال ۱۳۷۸ ساختن فیلم سگ‌کشی بی‌مزاحمت سانسور آغاز شد. سال بعد فیلم کامل شد و به نوزدهمین دوره جشنواره فیلم فجر رسید و فیلم برگزیده تماشاکنان شد و جایزه‌های دیگری برای فیلم‌نامه و بازیگری و فیلمبرداری و طراحی صحنه و لباس گرفت. همین سال، یعنی ۱۳۷۹، بود که بیضایی نمایشنامه مجلس ضربت زدن را با نگاهی به شخصیت علی بن ابی‌طالب نوشت، ولی هرگز نتوانست به نمایش درآورد.
بیضایی در آغاز سال ۱۳۸۰ یک ماه به ژاپن رفت و توشه‌ای را که از نوجوانی از نمایش ژاپنی اندوخته بود پربارتر ساخت. ولی این خوشی دیری نپایید و در بازگشت درگیر مسائلی شد که برای سگ‌کشی پیش آمده بود: «در غیاب او شریک مالی کوشیده بود با قراردادهایی «سگ‌کشی» را از دست او خارج کند و بیضایی را وادارد که پنجاه دقیقه از فیلم را حذف کند.» بیضایی زیر بار نرفت، ولی فیلم هم به ترتیب دلخواه به نمایش‌های خارجی نرسید. با این همه نسخه کاملش در ایران به نمایش درآمد و اقبال فراوان یافت و پرفروش‌ترین فیلم سال ۱۳۸۰ شد. در ماه آبان مادرش نیره موافق درگذشت.
دهه ۱۳۸۰: از شب هزارویکم تا وقتی همه خوابیم و پس از آن
سال ۱۳۸۲ دیوان نمایش منتشر شد.
شب هزارویکم را نیز در سال ۱۳۸۲ در سالن چهارسو اجرا کرد.
در تابستان سال ۱۳۸۴ نمایش مجلس شبیه در ذکر مصایب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رخشید فرزین را که نمایشنامه آن با نیم‌نگاهی به قتل‌های زنجیره‌ای نوشته شده بود، در سالن اصلی تئاتر شهر به روی صحنه برد که باز هم با استقبال گرم تماشاگران روبرو شد اما پس از مدتی کوتاه و پس از ۲۴ اجرا به دلیلی نامعلوم اجرای آن متوقف گردید.
نمایش بعدی او در ایران افرا؛ یا روز می‌گذرد در زمستان ۱۳۸۶ در تالار وحدت تهران به صحنه رفت و با موفقیت و استقبال کم‌نظیر تماشاگران مواجه شد.
۵ دی ۱۳۸۵ جشن تولد شصت‌وهشت‌سالگی بیضایی در شبی از شب‌های مجله بخارا در تالار بتهوون خانه هنرمندان ایران در تهران برگزار شد. جمعیت انبوهی سالن‌ها و راهروهای ساختمان را آکند و مراسم با تاخیر آغاز شد.
سال ۱۳۸۶ و ۱۳۸۷ وقتی همه خوابیم ساخته شد و در سال ۱۳۸۷ روی پرده رفت.
بیرون کشیدن از این ورطه رخت خویش
پس از فیلم وقتی همه خوابیم بیضایی کوشید تا تاراج‌نامه و سهراب‌کشی را به نمایش درآورد، ولی نشد. پس از این کوشش‌های نافرجام بیضایی سفر را برگزید: در نیمه سال ۱۳۸۹ به دعوت دانشگاه استنفورد همراه همسرش مژده شمسایی به ایالات متحده رفت و در این دانشگاه مشغول تدریس و تحقیق شد.از نیمه سال ۱۳۸۹ بیضایی به جایگزین=
دهه ۱۳۹۰: نمایش در آمریکا
پس از سال‌ها استادی در دانشگاه و غیر از دانشگاه و انبوهی پژوهش تاریخی منتشر شده و نشده در ایران، بیضایی استاد مدعو گروه ایرانشناسی دانشگاه استنفورد شد که با مدیریت عباس میلانی فعال بود؛ و نمایش در ایران، سینما در ایران و هنر ایرانی در مهاجرت از جمله درس‌هایی است که در این دانشگاه تدریس کرده‌است.
سال ۱۳۹۱ پژوهش مفصلش درباره هزارافسان را پس از سال‌ها انتظار پروانه نشر چاپ کرد. هزارافسان کجاست؟ سال‌ها پیش‌تر در ۱۳۸۴، چندی پس از نمایش شب هزارویکم و اندکی پس از انتشار پاره نخستش در همان سال ۱۳۸۳ که ریشه‌یابی درخت کهن نام داشت، نوشته شده بود و بنا بود به نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران در اردیبهشت ۱۳۸۵ برسد، ولی انتشارش تا بهار ۱۳۹۱ پس‌افتاد.
در سال ۲۰۱۱ جایزه بیتا و در ۲۰۱۲ جایزه میراث فرهنگ در همین دانشگاه به او اهدا شد؛ و در سال ۲۰۱۳ نیز جایزه سینا را در دانشگاه هاروارد دریافت کرد.
بنیاد سینمای جهان نخستین فیلم بلند بیضایی را که رگبار باشد ترمیم کرده و در سال ۱۳۹۲ به نمایش درآورد.
بیضایی از سال ۱۳۹۱ نمایش‌های در آمریکا اجرا کرده‌است. سایه‌بازی جانا و بلادور که در تیرماه ۱۳۹۱ در مرکز اجتماعات محلی کابرلی به نمایش درآمد نخستین از این نمایش‌هاست. زمستان همین سال محمدرضا شجریان به تبریک زادروز بیضایی به خانه وی در پالو آلتو رفت؛ و بهار سال بعد در آواخوانی آرش بیضایی در دانشگاه استنفورد حضور یافت. واپسین نمایش بیضایی نیز طرب‌نامه بوده‌است که در سال ۱۳۹۵ در کالج دی انزا به نمایش درآمد.
بیضایی در سال ۱۳۹۵ دکتری افتخاری دانشگاه سنت اندروز را به خاطر مشغله تمرین نمایش طرب‌نامه نپذیرفت؛ ولی سال بعد در سنت اندروز حاضر شد و در مراسمی پس از نیمروز یکم تیر ماه از رئیس آن دانشگاه، منزیس کمپبل، افتخارا دکتری عالی ادبیات دریافت کرد. پس از مراسم نیز سمپوزیومی چندروزه در بررسی آثار بیضایی در همین دانشگاه برپا شد.
بزرگداشتی نیز در تابستان ۱۳۹۶ در جشنواره تیرگان در تورنتو برای بیضایی برگزار شد.
در زمستان ۱۳۹۶ تمرین نمایش چهارراه سرگرفت؛ که در نوروز ۱۳۹۷ در دانشگاه استنفورد به نمایش درآمد.
کارنامه
کارهای بیضایی را می‌شود به تفکیک شیوه چند گروه کرد. اینجا کارنامه بیضایی به پنج بخش فیلم و نمایش و کتاب و سخنرانی و بایگانی بخش شده‌است.
فیلم‌ها
نمایش‌ها
نوشته‌ها
سخنرانی‌ها و گفتارها
بایگانی
بخش اصلی مجموعه خصوصی بیضایی (از دست‌نویس و فیلم و عکس و کتاب و سند و غیره)، منهای هر چه که طی ده‌ها سال از آن گم و پراکنده یا اهدا شده، به هیچ کتابخانه یا موزه‌ای سپرده نشده و نزد خودش می‌باشد.
بازیگران و همکاران بیضایی
سبک و نوآوری
در تاریخ‌نگاری: قدرت و عرض
بیضایی نویسنده مهم‌ترین تاریخ نمایش ایرانی است. نمایش در ایران پیش از کتاب شدن در سال ۱۳۴۴ سلسله‌ای از چهارده مقاله بود که به سال‌های ۱۳۴۱ و ۱۳۴۲ در مجله موسیقی چاپ شد. این پژوهش را بیضایی پس از آن نوشت که امکان نیافت در مقطع لیسانس ادبیات فارسی دانشگاه تهران به نمایش در ایران بپردازد و بیش از یک سال در دانشگاه نماند. پس خود پژوهش‌هایش را پی‌گرفت و مقالات را منتشر کرد و پس کتابش کرد. غیر از نمایش در ایران، بیضایی نمایش در ژاپن (۱۳۴۳) و نمایش در چین (۱۳۴۹) را نیز منتشر کرد، و نیز جزوه‌ای در نمایش هندی و مقالات فراوان و سرانجام ریشه‌یابی درخت کهن (۱۳۸۳) و هزارافسان کجاست؟ (۱۳۹۱). ولی مهم‌ترین کار تاریخ‌نویسی او نمایش در ایران بوده‌است. این کتاب بازنوشت مفصلی نیز دارد که منتشر نشده‌است.
در این کتاب بیضایی نمایش‌های کهن ایرانی را طبقه‌بندی کرده و از کهن‌ترین روزگاران تا سرآغاز مدرنیته، یعنی سرآغاز آمدن مدرنیته به ایران با افول قاجار، به اجمال برمی‌رسد. بیضایی قدرت را از سیر دگرگونی نمایش ایرانی منفک نمی‌کند.
پس از نمایش در ایران کتاب‌های فراوانی در تاریخ نمایش نو و کهن ایرانی نوشته شد که اغلب از این کتاب ملهم شده بود.
در نمایش: بازاندیشی گذشته
بهرام بیضایی یکی از معدود هنرمندان ایرانی است که هم در صحنه نمایش کارنامه‌ای درخشان دارد و هم در سینما. در عین حال او همیشه به پژوهش در زمینه نمایش هم علاقه داشته و در سال‌های دهه ۱۳۴۰ کتاب‌هایی را درباره نمایش در چین، ژاپن و ایران منتشر کرده که منبع درسی دانشجویان رشته نمایش به‌شمار می‌رود.
بیضایی در نمایش از صحنه‌پردازی به نفع بازی کاست، به‌طوری‌که در بهترین کارهایش صحنه خالی است و تنها سکویی گرد دارد. این عنصر را از نقالی و تعزیه وام گرفت، که در برخی کارهای غربی هم رایج می‌شد. این بازاندیشی صوری تا بازاندیشی مفهومی تاریخ نیز گسترش یافت و نمایش‌های تاریخی بیضایی با زمانه‌ستیزی و بیزاری از گذشته دست به بازسازی بخش‌های محذوف تاریخ زد.
در سال‌هایی که بیضایی از صحنه به دور ماند و مجال فیلم‌سازی نداشت، به نوشتن نمایشنامه و فیلم‌نامه و پژوهش مشغول بود که برخی به وسیله انتشارات روشنگران و مطالعات زنان منتشر شده‌اند. برخی نمایشنامه‌های مهم وی عبارتند از مرگ یزدگرد، فتحنامه کلات و سهراب کشی. نوشته‌های وی از جهت زبان آن‌ها مورد توجه است، چرا که در برخوانی‌های «آرش»، «اژدهاک»، «مرگ یزدگرد»، «سهراب کشی» و «کارنامه بندار بیدخش»، هیچ واژه عربی به کار نبرده‌است.
اجراهای صحنه‌ای او اغلب از نمایش‌های پربیننده بوده.
در سینما: تکنیک نو
او اغلب برای ساختن فیلم‌هایش با مشکلات فراوان روبه‌رو بوده‌است. از او تاکنون ۱۰ فیلم بلند و ۴ فیلم کوتاه منتشر شده‌است. بیضایی جز کارگردانی، تدوین، ساخت عنوان بندی و تهیه‌کنندگی را نیز در سینما آزموده‌است.
در ابتدای دهه پنجاه بود که بیضایی به سینما روی آورد و محمود دولت‌آبادی در این باره گفته‌است: «بیضایی زمانیکه دیگر نتوانست تئاتر روی صحنه ببرد، سراغ سینما رفت.» در این دهه، بیضایی پس از ساخت دو فیلم کوتاه، فیلم رگبار را جلوی دوربین برد که همراه با قیصر مسعود کیمیایی و گاو داریوش مهرجویی در زمره آثار سینمای موج نو ایران قرار گرفتند.
چند سال بعد فیلم چریکه تارا جلوی دوربین رفت که به رغم ظرایف فراوان در این اثر، مورد تحسین احمد شاملو قرار گرفت.
بیضایی همچنین پیشرو نگاه نوینی به زن از جمله در سینما بوده و نگرش او به زن در سینما موضوع پژوهش‌های بسیاری بوده‌است. از نخستین کتاب‌ها در این باره سیمای زن در آثار بهرام بیضایی کار شهلا لاهیجی بوده‌است.
شمایل فرهنگی
برخی آثار نمایشی و تجسمی بیضایی را به صورت‌های گوناگون بازنموده‌اند.
جایزه‌ها
دکتری افتخاری ادبیات دانشگاه سنت اندروز، اسکاتلند، عصر ۱ تیر ۱۳۹۶|جایگزین=|822x822پیکسل
جشنواره‌های فیلم
برنده مجسمه سپاس بهترین فیلم‌نامه دوره پنجم جشنواره سپاس (رگبار) (۱۳۵۱)
برنده جایزه بهترین فیلم از نخستین دوره فستیوال فیلم تهران (رگبار) (۱۳۵۱)
برنده جایزه ویژه هیئت داوران جشنواره فیلم مسکو (رگبار) (۱۳۵۱)
نامزد لوح زرین بهترین تدوین جشنواره فیلم فجر (شاید وقتی دیگر) (۱۳۶۶)
نامزد سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی از جشنواره فیلم فجر (مسافران) (۱۳۷۰)
برنده سیمرغ بلورین جایزه ویژه هیئت داوران (مسافران) (۱۳۷۰)
نامزد سیمرغ بلورین بهترین تدوین (مسافران) (۱۳۷۰)
نامزد سیمرغ بلورین بهترین فیلم‌نامه (روز واقعه) (۱۳۷۳)
برنده سیمرغ بلورین بهترین فیلم‌نامه (سگ‌کشی) (۱۳۷۹)
نامزد سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی (سگ‌کشی) (۱۳۷۹)
نامزد سیمرغ بلورین بهترین فیلم (سگ‌کشی) (۱۳۷۹)
برنده سیمرغ بلورین بهترین تدوین (وقتی همه خوابیم) (۱۳۸۷)
نامزد سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی (وقتی همه خوابیم) (۱۳۸۷)
خانه سینما و انجمن نویسندگان و منتقدان
نامزد تندیس زرین بهترین فیلم‌نامه در جشن خانه سینما (سگ‌کشی) (۱۳۷۹)
برنده تندیس زرین بهترین کارگردانی جشن خانه سینما (سگ‌کشی) (۱۳۸۰)
نامزد تندیس زرین بهترین فیلم جشن خانه سینما (سگ‌کشی) (۱۳۸۰)
نامزد تندیس زرین فیلم منتخب انجمن نویسندگان و منتقدان (سگ‌کشی) (۱۳۸۰)
نامزد تندیس زرین بهترین تدوین جشن خانه سینما (سگ‌کشی) (۱۳۸۰)
نامزد تندیس زرین بهترین عنوان‌بندی جشن خانه سینما (سگ‌کشی) (۱۳۸۰)
برنده جایزه بهترین فیلم کوتاه از جشنواره بین‌المللی فیلم شیکاگو (سفر) (۱۳۵۱)
برنده جایزه بهترین فیلم کوتاه از جشنواره فیلم مسکو (سفر) (۱۳۵۱)
برنده جایزه ویژه جشنواره بین‌المللی فیلم قاهره (غریبه و مه) ۱۳۵۴
نامزد لوح زرین بهترین تدوین جشنواره فیلم فجر (شاید وقتی دیگر…) (۱۳۶۶)
برنده جایزه اول جشنواره فیلم و هنر فرانسه (باشو؛ غریبه کوچک) (۱۳۶۹)
نامزد جایزه هوگو طلایی بهترین فیلم جشنواره بین‌المللی فیلم شیکاگو (رگبار) (۱۳۵۱)
برنده جایزه ویژه جشنواره بین‌المللی فیلم قاهره (غریبه و مه) (۱۳۵۴)
نامزد جایزه بالن طلایی جشنواره سه قاره (کلاغ) (۱۳۵۵)
برنده جایزه بهترین فیلم جشنواره بین‌المللی فیلم وایادولید (چریکه تارا) (۱۳۵۹)
نامزد جایزه بالن طلایی جشنواره سه قاره (شاید وقتی دیگر) (۱۳۶۶)
برنده جایزه بهترین فیلم جشنواره بین‌المللی فیلم هنر و تجربه اوبرویلیه (باشو غریبه کوچک) (۱۳۶۹)
برنده جایزه ویژه هیئت داوران جشنواره فیلم آدانا ترکیه (باشو غریبه کوچک) (۱۳۶۹)
دیگر
جایزه یک عمر دستاورد جشنواره بین‌المللی فیلم استانبول (۲۰۰۴)
جایزه روزی روزگاری (۱۳۸۷)
جایزه بیتا (۲۰۱۱)
جایزه میراث فرهنگ از بنیاد فرهنگ (۲۰۱۲)
جایزه سینا (۲۰۱۳)
اوانس اوهانیانس
نیما یوشیج
ه. ا. سایه
مهرداد بهار
استیون گرینبلت
فهرست کارگردانان ایرانی