زبان سمنانی

نقشه‌ای از زبان‌های کناره دریای خزر. حوزه گویشوران سمنانی با رنگ صورتی مشخص است.
زبان سمنانی (به سمنانی: سمنی زفون)، یکی از زبان‌های ایرانی است. زبان سمنانی از شاخه زبان‌های ایرانی شمال غربی است و در عین حال زبان انتقالی میان زبان‌های ایران مرکزی و زبان گیلکی به شمار می‌آید. ناصر خسرو می‌گوید که سمنانی‌ها فارسی را با «لهجه دیلمی» تلفظ می‌کنند به اعتقاد گیتی شکری و بهروز محمودی‌بختیاری، زبان سمنانی با زبان تاتی و زبان تالشی پیوند دارد
این زبان با برخی واژه‌های متداول در خانواده زبان‌های ایرانی، خود زبانی مستقل و کم وبیش خودکفا می‌باشد. در گروه‌بندی زبان‌های ایرانی نو، زبان سمنانی متعلق به گروه زبان‌های مرکزی ایران است. این زبان دارای لهجه‌های گوناگونی است که هیچ‌کدام کار یک لهجه را یکسره تمام نکرده‌اند.
کریستن سن که در حدود سال ۱۹۱۴ درباره این زبان پژوهش نموده، می‌گوید:
سمنانی زبانی انعطاف‌ناپذیر است. واژه‌های بیگانه را به سختی می‌پذیرد و حتی به نظر می‌رسد که تا حدود یکی دو سال گذشته در مقابل ورود واژه‌های فارسی نیز مقاومت به خرج داده باشد. همچنین خاصیت ترکیب‌پذیری و ساخت واژه‌های جدید در این زبان در مقایسه با فارسی بسیار ضعیف است.
ثبت ملی زبان سمنانی
زبان سمنانی در فهرست میراث معنوی کشور و در کنار زبان‌های فارسی، کردی، بلوچی، ارمنی، ترکی و عربی به عنوان یکی از زبان‌های شناخته شده در ایران ثبت ملی شد. ثبت زبان سمنانی، زمینه ثبت سایر گویش‌ها و لهجه‌های منطقه سمنان را فراهم می‌کند.
دستور زبان
برخی از این دستورات بر این پایه‌اند:
دستورات جمع
نام‌هایی که آخر آنها در مفرد حرف «یا» بیاید در جمع تغییری نمی‌کنند: کنجی (مفرد)-کنجی (جمع)= کنجد.
نام‌هایی که آخر آنها حرفی صامت بیاید در جمع «یا» به آخر آنها افزوده می‌گردد: غلیف (مفرد)-غلیفی (جمع)= کماجدان.
نام‌هایی که آخر آنها مصوت کوتاه است، در جمع مصوت کوتاهشان تبدیل به «ای» می‌شود: رجه (مفرد)-رجی (جمع)= بندی که بر آن رخت پهن کنند.
نام‌هایی که آخر آنها مصوت بلند باشد نیز در جمع مصوت بلندشان تبدیل به «ای» می‌شود: استا (مفرد)-استی (جمع)= هسته.
دستورات مونث و مذکر
سوم شخص مفرد فعل ماضی، مونث و مذکر دارد: ژوبشا (مذکر)-ژین‌بشیا (مونث)= او رفت.
افعالی که آخر آنها در ریشه زمان گذشته حرف صامت «دال» باشد، صرف مذکر و مونث آنها یکسان است: ژوهاکرد (مذکر)-ژین‌هاکرد (مونث)= خاو کرد.
افعالی که آخر ریشه زمان گذشته آنها حرف صامت «ت» باشد در مونث مصوت کوتاه «-» به کلمه اضافه می‌شود: ژوبخت (مذکر)-ژین‌بخته (مونث)= خوابید.
سوم شخص فعل بودن در مذکر و مونث یکسان نیست: ژوگوزه (مذکر)-ژین‌گوزه (مونث)= او بزرگ است.
صفات با اسامی مذکر و مونث، تذکیر و تانیث پیدا می‌کنند و با اسناد فعل بودن در سوم شخص تذکیر و تانیث آنها آشکار می‌شود: دزار اسبیه= دیوار (مذکر) سفید است.
عدد «یک» تذکیر و تانیث دارد. عدد یک مذکر با معدود مفرد مذکر و عدد یک مونث با معدود مفرد مونث می‌آید: آی وشکا= یک پسر - اییه دتره= یک دختر.
صفت اشاره مفرد برای اشاره نزدیک با نام‌های مذکر و مونث مفرد حالت تذکیر و تانیث پیدا می‌کند: ان کوتر= این کبوتر نر - انه کوتره= این کبوتر ماده.
صفت اشاره مفرد برای اشاره به نزدیک با نام‌های جمع مذکر و مونث تغییری نمی‌کند و مفرد مذکر آن با این نوع اسمی بکار می‌رود: ان شیلکی ترشین= این زردآلوها ترش هستند.
نام‌هایی که از زبان‌های دیگر وارد می‌شوند، گروهی مذکر و پاره‌ای جزء اسامی مونث طبقه‌بندی می‌گردند: ماشین و دیپلم= مذکر - صندلیه و کمده= مونث.
گویش‌های ناحیه سمنان
چندین گویش در اطراف سمنان رواج دارند که شامل سرخه‌ای، لاسگردی، افتری، سنگسری و بیابانکی می‌باشد.
ضمایر شخصی
مفرد:۱
۲
۳
جمع:۱
۲
۳
سرخه‌ای فاعلی
ā
tā
ū
ham
huž
žin
غیر فاعلی
mun
tā
žu
ham
huž
žin
لاسگردی فاعلی
a
to
žo
ham
hōž
žon
غیر فاعلی
am, mo
to,ta
žo
ham
hōž
oya
سنگسری فاعلی
a
tö
nā مونث / nö مذکر
ham
xā
anun
غیر فاعلی
ma
ta
nī مونث / ne مذکر
ham
xā
anun
بیابانکی فاعلی
a
tu
un
hamā
šamā
un(a)hā
غیر فاعلی
mu
ta
žu
hamā
šamā
žun
افتری فاعلی
a
tu
u
hēm
hūy
yūn
غیر فاعلی
mu(n)
ta