اشتقاق (زبان‌شناسی)

در زبان‌شناسی، اشتقاق یکی از روش‌های واژه‌سازی برای ساختن کلمات جدید است، همانطور که کلمه شاد-ی و نا-خشنود از کلمه شاد، یا کلمه تعیین از کلمه تعیین کردن ساخته شده‌است . یک تقابل با فرایند صرف معنی می‌شود که نوع دیگری از وند را به منظور ساختن نوع دیگر همان کلمه بکار می‌گیرد . همانطور که تعیین کردن / تعیین کردن سوم شخص / در حال تعیین کردن / معین .(1)
یک پسوند اشتقاقی معمولا مربوط به کلماتی از مقوله نحوی است و آن‌ها را به کلماتی از مقوله نحوی دیگری تغییر می‌دهد . برای مثال، پسوند اشتقاقی انگلیسی ly صفت را به قید تبدیل می‌کند . (آهسته = به آهستگی) .
مثال‌هایی از الگوهای اشتقاقی انگلیسی و پسوندهای آنان :
صفت به اسم : ness – (آهسته = آهستگی)
صفت به فعل : ise – (امروزی = امروزی کردن) در انگلیسی بریتانیا یا ize – (قدیمی = قدیمی کردن) در انگلیسی آمریکا و هجی آکسفورد
صفت به صفت : ise – (قرمز = مایل به قرمز)
صفت به قید : ly - (شخصی = بطور شخصی)
اسم به صفت : al – (تفریح = تفریحی)
اسم به فعل : fy – (جلال = جلال دادن)
فعل به صفت : able – (نوشیدن = نوشیدنی)
فعل به اسم (عام) : ance – (تحویل دادن = رهایی)
فعل به اسم (اسم ذات) : er – (نوشتن = نویسنده)
اگرچه وندهای اشتقاقی لزوما مقوله نحوی را توصیف نمی‌کنند، اما معنای پایه را توصیف می‌کنند . در بیشتر موارد، وندهای اشتقاقی هم مقوله نحوی و هم معنا را تغییر می‌دهند : امروزی = امروزی کردن ("نوین کردن") . گاهی اوقات تعدیل معنا قابل پیش‌بینی است . صفت + ness = حالت صفت بودن ؛ (سفید = سفیدی) .
یک پیشوند (نوشتن = دوباره نوشتن؛ سرور = ارباب) به ندرت مقوله نحوی در انگلیسی را تغییر می‌دهد . پیشوند اشتقاقی -un به صفت (سالم = ناسالم)، به بعضی افعال (انجام دادن = بی‌اثر کردن) متصل می‌شود اما به ندرت به اسمها متصل می‌شود . پیشوندهای -en و -be استثناهای کمی هستند . – en ( - em قبل از آوای لبی ) معمولا به عنوان یک نشانه گذرا در افعال بکار می‌روند، اما همچنین می‌توانند به صفات و اسمها متصل شوند تا افعال گذرا بسازند : دور زدن (فعل) = حلقه زدن (فعل)؛ اما ثروتمند (صفت) = ثروتمند کردن (فعل)، بزرگ (صفت) = بزرگ کردن (فعل)، وجد (اسم) = به وجد آوردن (فعل)، برده (اسم) = بنده کردن (فعل) .
لیست کاملی از الگوهای اشتقاقی در زبان فارسی و پیشوندها و پسوندها همانند
(پیشوندی)
ابر+اسم ←اسم: ابرقدرت، ابرجنایتکار، ابرکامپیوتر
بر+ بن ماضی←اسم: برداشت، برخورد
ن+بن مضارع←صفت: نخور، ندار
بر+ بن مضارع ←اسم: برچسب، برانداز
(پسوندی)
ار+اسم←اسم:دستار،زنگار
ار+بن ماضی←صفت:گرفتار
آسا+اسم←صفت:پلنگ آسا،برق آسا
آسا+ضمیر←صفت:هم آسا
اک+بن مضارع←اسم:سوزاک،پوشاک
آگین+اسم←صفت:زهرآگین،عطرآگین
در مطالعه ارائه شده توسط قاسمی زاده و رحیمی جمع‌آوری شده‌است .
اشتقاق می‌تواند بدون هیچ تغییری در شکل اتفاق بیفتد . برای مثال تلفن (اسم) و تلفن کردن . این به عنوان تغییر یا اشتقاق صفر شناخته شده‌است . بعضی از زبان شناسان تصور می‌کنند که وقتی مقوله نحوی یک کلمه بدون هیچ تغییری در شکل عوض شده است، یک تکواژ پوچ اضافه شده‌است .
اشتقاق یا هم‌ریشگی از آرایه‌های ادبی است که از هم‌ریشه بودن واژه‌ها برمی‌خیزد، به شرطی که واج‌های یکسان در آن نمودار باشد. در کتب سنتی، اشتقاق نوعی جناس دانسته می‌شد، اما امروزه آرایه اشتقاق عموما جدا از جناس دانسته می‌شود.
اگر دو واژه که هم‌ریشه‌اند، تنها در یک حرف با هم اختلاف داشته باشند، در این حال هم جناس دارند و هم اشتقاق، اما اگر اختلاف آن‌ها در بیش از یک حرف باشد و تنها با هم‌ریشه باشند، نمی‌توان آن را جناس دانست.
هم‌ریشگی در ادبیات فارسی، برای هر دو گونه واژه‌های فارسی و وام‌واژه‌های عربی به کار می‌رود. مثال‌هایی برای اشتقاق:
ستاره‌ای بدرخشید و ماه مجلس شد دل رمیده ما را انیس و مونس شد
در بیت بالا، دو واژه «انیس» و «مونس» هم‌ریشه هستند و در نتیجه می‌توان آن را اشتقاق دانست.
چشم آسایش که دارد از سپهر ساقیا جامی به من ده تا بیاسایم دمی
در این بیت هم‌ریشه‌بودن «آسایش» و «بیاسایم» از مصدر آساییدن به وجودآمده‌است.
دمی با نیکنامان متفق باش غنیمت دان امور اتفاقی
در این بیت هم‌ریشه‌بودن و به عبارت دیگر هم‌خانواده‌بودن واژه‌های «متفق» و «اتفاقی» واضح است.