التوحید

کتاب التوحید نوشته شیخ صدوق (ابو جعفر محمد بن علی بن حسین بن بابویه قمی) از چهره‌های برجسته فقها و روات شیعه در قرن چهارم هجری است. این کتاب به «توحید صدوق» یا «توحید ابن بابویه» نیز مشهور است.
موضوع کتاب
شیخ صدوق در پایان مقدمه، موضوع این کتاب را چنین باز گو کرده‌است:
فتقربت الی الله تعالی ذکره بتصنیف هذا الکتاب فی «التوحید» و نفی التشبیه و الجبر مستعینا و متوکلا علیه و هو حسبی و نعم الوکیل.
موضوع کتاب روایات حضرت رسول خدا، پیرامون توحید و شناخت ذات و صفات و اسماء و افعال خداوند متعال و دیگر مباحث مهم کلامی است.
این کتاب در شناخت خداوند متعال و معرفی دیدگاه شیعه درباره مباحث توحید، کتابی ارزشمند است.
کتاب التوحید جامع عقاید اصلی و مهم امامیه‌است و از مهمترین منابع کلام امامیه به شمار می‌رود، شیخ صدوق هر چند در بحث و استدلال بسیار چیره‌دست بود اما سعی می‌کرد بیشتر از نقل و نصوص دینی بهره گیرد.
این کتاب در موضوع توحید به معنای عام آن مشتمل است بر بیان وحدانیت ذات الهی و بیان صفات ثبوتی و سلبی ذاتی و فعلی و نسبت آنها با ذات الهی و حدوث و قدم و نیز قضا و قدر و جبر و تفویض و مسائل و عناوین مرتبط با جبر و اختیار. مباحث اخیر در دوره‌های بعد زیر عنوان افعال الهی و در حال حاضر عموما زیر عنوان عدل الهی در کتابهای اعتقادی بحث می‌شود.
اعتبار کتاب
در صحت انتساب این کتاب به شیخ صدوق تردید نیست و ابن بابویه نیز در کتابهای دیگرش به آن اشاره کرده‌است به گفته مجلسی (ج ۱، ص ۲۶، نیز رجوع کنید به ص ۶–۷) اشتهار انتساب کتابهای شیخ صدوق به وی - بجز چند کتاب - کمتر از شهرت انتساب کتب اربعه به مولفان آنها نیست. او از روایات این کتاب، که نسخه‌های کهن آن را در اختیار داشته، در بحارالانوار (مجلدات توحید و عدل) به وفور استفاده کرده‌است. اساسا این کتاب مورد توجه علمای شیعه بوده و از معتبرترین منابع حدیثی به شمارمی رفته و به روایات آن استناد می‌شده‌است (برای نمونه رجوع کنید به حر عاملی، ج ۱، ص ۲۰، ج ۳، ص ۱۰۱، ج ۷، ص ۱۴۰؛ نوری، ج ۵، ص ۲۶۴).
کتاب التوحید، مانند دیگر کتاب‌های شیخ صدوق، پیوسته مورد توجه علما و فقهای شیعه قرار داشته و از معتبرترین اصول روایی شیعه به شمار می‌آید.
روایات آن نیز در بسیاری از مجموعه‌های روایی شیعه مانند بحار الانوار آمده و به آنها استناد شده‌است.
همچنین بر این کتاب شرح‌های متعددی توسط عالمان بزرگ نوشته شده‌است و این خود حاکی از اعتبار این کتاب نزد علماء است.
انگیزه نگارش کتاب
شیخ صدوق درباره انگیزه نگارش کتاب التوحید می‌گوید:
«ان الذی دعانی الی تالیف کتابی هذا، انی وجدت قوما من المخالفین لنا ینسبون عصابتنا الی القول بالتشبیه و الجبر، لما وجدوا فی کتبهم من الاخبار آلتی جهلوا تفسیرها، و لم یعرفوا معانیها، و وضعوها فی غیر موضعها، و لم یقابلوا بالفاظها الفاظ القرآن، فقبحوا بذلک عند الجهال صوره مذهبنا و لبسوا علیهم طریقتنا و صدوا الناس عن دین الله و حملوهم علی جحود حجج الله، فتقربت الی الله تعالی ذکره بتصنیف هذا الکتاب.»
آنچه که مرا به تالیف این کتاب واداشت، این بود که دیدم برخی از مخالفان شیعه به خاطر مشاهده برخی از روایات موجود در کتابهای شیعی که نسبت به تفسیر آنها جاهل و از معانیشان غافل بودند آنها را به ناحق تفسیر و هیچ مقابله‌ای بین الفاظ آن روایات با الفاظ قرآن نکرده، ما را متهم به اعتقاد به تشبیه و جبر می‌کنند و از این طریق، چهره‌ای مشوه از مذهب ما به مردم جاهل ارائه داده، طریقت ما را بر مردم پوشانده و آنها را از دین خدا بازداشته و بر انکار حجتهای خدا (ائمه طاهرین علیهم السلام) واداشتند. از این‌رو، با قصد قرب الهی به کتابت این کتاب پرداختم؛ بنابراین انگیزه شیخ صدوق از تالیف کتاب، دفاع از حریم اعتقادی شیعه در مسائل مربوط به توحید و مشخص نمودن مواضع توحیدی شیعه بوده‌است.
نظر علامه مجلسی
علامه مجلسی در این باره می‌فرماید:
لا تقصر فی الاشتهار عن الکتب الاربعه آلتی علیها المدار فی هذه الاعصار وهی داخله فی اجازاتنا، ونقل منها من تاخر عن الصدوق من الافاضل الاخیار، ولقد یسر الله لنا منها کتبا عتیقه مصححه.
کتاب‌های شیخ صدوق در شهرت در حد کتب اربعه می‌باشند و در اجازات روایی ما از مشایخ بزرگ شیعه موجودند. بسیاری از علما و فقهای شیعه از آنها روایت نقل کرده‌اند و به لطف خداوند نسخه‌های قدیمی و تصحیح شده‌ای از آنها در اختیار ما می‌باشد.»
اهمیت و جایگاه تاریخی
در باره جایگاه تاریخی و اهمیت این کتاب باید توجه داشت که مولف آن یکی از سه فقیه و محدث بزرگ شیعه امامیه بوده‌است که منابع چهارگانه حدیثی (غالبا حدیثی - فقهی) را تدوین کرده‌اند. عنوان «کتاب التوحید» نیز در سده‌های نخست اسلام بیانگر مشخصه‌های اعتقادی و خداشناختی مکاتب و مذاهب بوده‌است؛ بر این اساس، شماری از صاحب نظران مذاهب اسلامی، برای معرفی آموزه‌های آن مذهب، دارای «کتاب التوحید» بوده‌اند، از آن جمله‌اند: برخی از بزرگان خوارج ؛ تعدادی از معتزله ( ؛ هشام بن حکم، از شاگردان برجسته امام صادق ( ؛ حسن بن موسی نوبختی، متکلم امامی قرن چهارم ( ؛ و حسن بن صالح بن حی، از زیدیان.
اهل حدیث، از شیعه و اهل سنت، هم برای بیان مواضع خود، با اساس قرار دادن آیات و روایات، کتابهایی با عنوان «توحید» تدوین کردند. جدای از توحید مفضل * - که آن را املای امام صادق علیه السلام می‌دانند - افرادی مانند ابوجعفر محمدبن حسین بن ابی الخطاب (متوفی ۲۶۲) و علی بن حسین بن بابویه (متوفی ۳۲۹) پدر شیخ صدوق، کتابهایی در توحید تالیف کرده‌اند (رجوع کنید به نجاشی، ص ۲۶۱،
۳۳۴). علاوه بر اینها، در ضمن مجموعه‌های حدیثی، مانند کافی، نیز باب و کتابی با عنوان «توحید» به این موضوع اختصاص داده شده‌است. همین وضع در میان اهل سنت در اواخر قرن سوم و چهارم وجود داشته‌است و علاوه بر ابن خزیمه، افرادی مانند ابن منده (۳۱۰ ۳۹۵) در التوحید و معرفه اسماءالله تعالی، و حافظ دارقطنی (۳۰۶ ۳۸۵)
تعداد روایات کتاب التوحید
کتاب التوحید شامل ۵۸۳ حدیث است که در ۶۷ باب توسط مولف تنظیم شده‌اند.
شیخ صدوق در کتاب التوحید احادیثی از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم و دوازده امام معصوم علیهم السلام آورده‌است.
شرح‌های کتاب
به سبب جایگاه مهم کلامی و اعتقادی این کتاب شرحهای متعددی بر آن نگاشته شده‌است مانند:
۱ - شرح حکیم عارف، قاضی محمد سعید قمی شاگرد فیض کاشانی، و آن شرح بسیار خوبی است که مطالب عرفانی و کلامی در آن به وجه خوبی بیان شده‌است که در سال ۱۰۹۹ از تحریر آن فارغ شده‌است.
۲- شرح سید نعمت‌الله بن عبدالله تستری که به انس الوحید فی شرح التوحید معروف است.
۳ - شرح امیر محمد علی نائب الصداره، که آن را در شهر مقدس قم نوشته‌است.
۴ - شرح فارسی مولی محمد باقر سبزواری، درگذشته به سال ۱۰۹۰ هجری.
نسخه‌های کتاب التوحید
۱ - نسخه‌ای به خط اسماعیل بن شیخ ابراهیم که تاریخ نگارش آن ۱۰۷۳ هجری است.
۲ - نسخه‌ای در کتابخانه حضرت امام امیرالمومنین علی علیه‌السلام در نجف اشرف به خط موسی حسین مدرس، که تاریخ نگارش آن ۱۰۸۳ هجری می‌باشد.
۳ - نسخه تصحیح شده‌ای که نگارش قرن ۱۱ هجری است و بر آن حواشی مختصر و مطالبی به خط محدث نوری دیده می‌شود.