دستگرد (درمیان)

دستگرد روستایی در دهستان طبس مسینا بخش گزیک شهرستان درمیان استان خراسان جنوبی ایران است. بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۰ جمعیت این روستا ۱،۱۴۹ نفر (در ۲۹۸ خانوار) بوده است.
دستگرد: به معنای «دست‌ساخت» است و در آغاز به‌آبادی‌های تازه بنیاد گفته می‌شد و در زمان ساسانیان در معنای زمین‌های شاهی کاربرد یافت. همچنین در فرهنگ فارسی معین، دستگرد به معنای زمین پست وهموار و در لغت‌نامه دهخدا، به زمین هموار، زمین وملک زراعی و بنائی مانند کوشک که خانه‌ها به دور آن باشد، معنی شده است. بیشتر نقاطی که در ایران و کشورهای پیرامون آن با نام‌های دستگرد و دستجرد معروفند، همان زمین‌های شاهی ساسانی هستند.
قدمت روستا این روستا اولین روستا و نیز جزء قدیمی‌ترین سکونتگاه‌های این منطقه بوده است و دلیل وی نیز این است که چمن‌زار ثبت روستای دستگرد است. همچنین در اطراف آسیاب بادی، حدود 1600 سال پیش قلعه‌هایی بوده است که مردم در آن زندگی می‌کردند و به احتمال زیاد پیرو دین زرتشت بوده‌اند، که در آن زمان مردم آن‌ها را به نام «گبر» می‌شناختند و قبرستان آن‌ها حوالی بوستان یا بندهای معروف به بندرعیتی بوده است. از نشانه‌های وجود این قلعه‌ها، تکه سنگ‌هایی است که از زیر خاک یافت شده است و نیز در زمان حکومت محمدیوسف خان، یک حفره بزرگ پر از خاکستر از زمین درآمده است
یکی دیگر از نشانه‌های قدمت روستای دستگرد این است که چند سال قبل هنگامی‌که اهالی روستا از آن‌جا خاک برمی‌داشتند، به دیوارهایی با عرض 2 تا 3 متر برخورد می‌کنند که زیر خاک مدفون بوده است. حدودا 1400 سال قبل، پادشاه وقت «یزگرد ساسانی» دستور به آبادانی و حفر قنات روستا را می‌دهد و مردم در این روستا سکنی می‌گزینند و برای امنیت بیشتر، مردم قلعه‌ای می‌سازند. که این قلعه دارای چهار برج است. حدود 400 یا 500 سال پیش سلطان اویس ملک‌زاده کرمانی، به دستور دولت وقت، سرحدار مرز ایران و افغانستان می‌شود و در قنات روستای دستگرد نیز سهیم می‌گردد. همچنین حدود 140 تا 150 سال پیش، یکی از افغانی‌هایی که به ایران آمده بودند، نزد دولت وقت که احتمالا مظفرالدین شاه بوده است، می‌رود و از وی تقاضای کمک می‌کند و دولت نیز به حاکم قائن دستور می‌دهد به افغان‌ها کمک کند. حاکم قائن در قبال 200 خروار گندم و 300 تومان پول، طاغان را به آن‌ها می‌دهد. افغان‌ها بعد از چند سال دوباره درخواست می‌کنند که حاکم، دستگرد را به آن‌ها بدهد، او نیز در مقابل کار کردن افغان‌ها در دستگرد و دادن نصف محصول به وی، درخواستشان را قبول می‌کند. محمدیوسف خان سموری در روستای دستگرد برای خود سپاهی تشکیل می‌دهد و حاکم مناطقی از شاهرخت تا سرچاه تازیان و سربیشه و درع و ماخونیک می‌شود و مرکز حکومت خود را نیز دستگرد قرار می‌دهد. همچنین وی دستور ساخت قلعه‌ای در خارج ار قلعه‌های قبلی را می‌دهد که این سومین قلعه دستگرد بوده است. این قلعه دارای یک برج و یک نیم برج و دو طبقه بزرگ است و در هر طبقه چندین خانه وجود داشته است، که از بهترین آن‌ها می‌توان اتاق پنج در و اتاق چیتی، که اتاق میهمان‌هان بوده است را نام برد، که چندین سال استادکارانی با مهارت تمام در آن کار می‌کرده‌اند و گچ‌بری‌ها و نقاشی‌های بسیار زیبا در آن پدید آورده‌اند، اکنون از این اتاق‌ها خرابه‌ای بیش نمانده است. همچنین این قلعه دو در داشته است که یکی داخل کوچه و دیگری به داخل باغ باز می‌شده که استراحتگاه محمدیوسف خان بوده است. این آخرین قلعه روستا بوده است و بعد مردم از قلعه‌نشینی خارج و به روستانشینی روی آورده‌اند، تا به مرور روستای فعلی به‌وجود آمده است.
وضعیت تحصیل قبل از سال 1342 تحصیل در روستا به صورت مطب‌خانه بوده است. با ورود سپاه دانش به روستاها، روستای دستگرد نیز در دوره چهارم سپاه دانش از این نعمت برای از بین بردن بی‌سوادی بهره‌مند شد. اولین شخصی که به عنوان کارمند یا معلم سپاه دانش به روستا آمد، آقای محمد رسول‌پور بوده و بعد از تعطیل شدن سپاه دانش، طرح نهضت سوادآموزی پیاده شد. اولین معلم روستا آقای محمدظاهرفرخفال از روستای نوغاب بوده است. همچنین اولین مدرسه روستا در سال 1342 با پنج کلاس و به صورت گنبدی و با خشت و گل ساخته شده است و هم اکنون به مخروبه تبدیل شده است. اما هم اکنون روستا دارای سه مدرسه می‌باشد، که شامل یک دبستان به نام سعدی، مدرسه راهنمایی به نام حافظ و دبیرستان پسرانه شهریار می‌باشد، که البته بعد از تغییر سیستم آموزشی به این شکل، دو مدرسه دبستان و راهنمایی با هم ادغام شده و به نام مجتمع آموزشی شهید چمران درآمده است.میزان ورد به دانشگاه در چند سال اخیر رو به افزایش بوده است. دکتر محی الدین محمدی، دکتر مصطفی تیموری، دکتر محمود تیموری، ابراهیم محمدی، عبدالله تیموری، سعید زینلی، ناصر زینلی و برادران مخدومی چند تن از فرهیختگان روستا هستند.