زندان اوین

زندان اوین
زندان اوین ، یکی از مشهورترین زندان‌های ایران است. این زندان در منطقه اوین درکه در منطقه سعادت‌آباد، تهران قرار دارد. یکی از معماران زندان اوین امیر نصرت منقح بود.
ساخت این زندان در زمینی به مساحت ۴۰ هکتار از دهه ۱۳۴۰ آغاز شد و در سال ۱۳۵۰ افتتاح شد. زندان اوین امروزه رسما عنوان بازداشتگاه موقت را دارد.
زمینی که در آن زندان اوین ساخته شده‌است، سابقا خانه سید ضیاءالدین طباطبایی، روزنامه‌نگار و نخست‌وزیر ایران بود. حکومت ایران مدعی‌ست که زندان اوین دارای یکی از مجهزترین کتابخانه‌ها در میان زندان‌های ایران است. طی حکمی که دادستان تهران صادر کرد در بند زنان زندان اوین، به بانوان و مادران امکان تماس تلفنی با دنیای بیرون داده نمی‌شود.
در این زندان، افرادی از گروه‌های مختلف مذهبی، سیاسی، ورزشی … همچون طالقانی، اکبر هاشمی رفسنجانی، مسعود رجوی، خسروگلسرخی … دوران حبس خود را سپری کردند.
بندهای زندان اوین
برخی از بندهای این زندان زیر نظر قوه قضائیه جمهوری اسلامی ایران نبوده و توسط سایر نهادها اداره می‌شود. برای مثال بندهای ۲۰۹ و ۲۴۰ این زندان که دارای سلول‌های انفرادی و چند نفره (موسوم به سوئیت) است در اختیار وزارت اطلاعات است. و بند ۲ الف آن زیر نظر سازمان اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی می‌باشد. تردد و حضور زندانیان سیاسی خارج از سلول‌ها فقط با داشتن چشم‌بند ممکن است.
بند ۲۴۰ زندان اوین، داری چندین طبقه و هر طبقه راهرویی طولانی دارد که شامل چندین سلول در طرفین است. در هر سلول دارای دریچه کوچکی است و در پایین در کوچکی مانند در صندوق پست تعبیه شده، هر سلول تقریبا ۸ مترمربع است و درون هر سلول دستشویی، مستراح و دوش آب بوسیله یک پرده از اتاق سلول جدا شده‌است. هر سلول پنجره‌هایی نیز دارد که با در نظر گرفتن دزدگیرهای آن زندانی چاره‌ای جز تماشای آسمان ندارد. دیوارهای هر بند دست نوشته‌های زندانیان را شامل می‌شود. شعر، تاریخ ورود و خروج، علت دستگیری زندانی، هویت زندانی، دلتنگی‌های زندانی و ظلم‌های روا رفته به او از این قبیل نوشته‌ها هستند.
بند ۳۵۰ (بند امنیتی) از بندهای عمومی اوین و زیر نظر قوه قضائیه است که در گذشته بخش ۳ نامیده می‌شد. این بند ساختمانی دو طبقه است که در میان آن حیاطی مربع شکل قرار دارد. دو ضلع این مربع به اتاق‌های نگهداری زندانیان اختصاص دارد که تعداد آن‌ها در هر طبقه به هفت اتاق می‌رسد. دستشویی‌ها و حمام‌های این بند در یکی دیگر از اضلاع آن قرار دارد. هر اتاق تقریبا ۶ متر در ۶ متر بوده و تعداد متغیری زندانی را در خود جای می‌دهد. صرف غذا دور سفره‌های پلاستیکی و بر روی زمین انجام می‌شود و خدمات نظافتی و پذیرایی به‌صورت دوره‌ای توسط خود زندانیان انجام می‌شود. کسی که عهده‌دار این خدمات برای ۲۴ ساعت است، اصطلاحا شهردار خوانده می‌شود. پس از یورش گارد زندان اوین در ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۳ که به پنج‌شنبه سیاه اوین اوین معرف شد. بسیاری از زندانیان بند ۳۵۰ که متهمان جاسوسی یا عقیدتی بودند به سایر بندهای زندان اوین و سایر زندان‌ها منتقل شدند.
در زندان اوین هر اتاق یک مسئول منتخب زندانیان دارد. در هر بند نیز یکی از زندانیان (وکیل بند) رابط اصلی با زندان‌بانان است. این بند دارای فروشگاه کوچکی است که امکان خرید مواد غذایی بسیار ساده همچون بیسکوئیت، خرما، تخم مرغ و مانند آن وجود دارد. در این بند معمولا زندانیان حق دارند که هفته‌ای یک بار با اعضای درجه اول فامیل خود ملاقات از پشت شیشه داشته باشند.
بند ۷ زندان اوین عمدتا به زندانیان با جرایم مالی اختصاص دارند. این بند، به با کیفیت‌ترین بند زندان در کشور معروف است. در این بند، ۷ سالن با ظرفیت اسمی هریک ۲۰۰ زندانی است که گاه پذیرای بیش از ۷۰۰ زندانی نیز بوده‌است. و یک سالن کوچک‌تر موسوم به سالن جهاد است.
از این ۸ سالن، ۷ سالن به زندانیان غیر سیاسی اختصاص دارد اما گاه زندانیان سیاسی نیز به این بند و سالن‌ها برده می‌شوند. یکی از این سالن‌ها به نام سالن جهاد یا سالن یازده ویژه زندانیان شاغل در بخش‌های خدماتی و تاسیساتی بند هفت است. سالن هشتم سالنی با نام سالن ۱۲ است که ویژه کسانی با اتهام و جرایم جاسوسی و امنیتی حبس می‌گذرانند ست.
بند هشت زندان اوین به تبعیدگاه این زندان مشهور است. ساحتمان آن برای زندان ساخته نشده‌است و ساختمان اداری زندان اوین بود که پس از انقلاب ۵۷ به دادگاه انقلاب تبدیل شد و پس از انتقال دادگاه انقلاب به خارج از اوین به صورت بندی در کنار بند هفت درآمد با چهار سالن و دو کارگاه نجاری و سراجی.
قبل از انقلاب ۱۳۵۷
پیش از انقلاب اسلامی ایران، اوین مستقیما توسط ساواک اداره می‌شد.
با آنکه ساختمان اولیه زندان شامل بیست سلول انفرادی و دو بند عمومی فقط برای ۳۲۰ نفر ساخته شده بود، در طی سالهای بعد به ساختمان‌های زندان چند بار اضافه شد به طوری که در سال قبل از آغاز انقلاب تعداد سلول‌های انفرادی تا پنج برابر (یعنی یکصد سلول انفرادی) در بند ۲۰۹ افزایش یافت. همین بند سه طبقه شامل شش اتاق بازجوئی در زیرزمین آن بود. یک حیاط اعدام، یک دادگاه، و بندهای جداگانه برای زنان و زندانیان عادی هم ساخته شدند. مجموع این ساختمان‌ها دارای ظرفیت اسمی بالای یک هزار و پانصد نفر بودند اما تعداد زندانیان اوین بیش از دو برابر این ظرفیت اسمی بود.
شرایط زندان اوین از نظر سختگیری با زندانیان به مراتب بدتر از زندان‌های بزرگ دیگر ایران بود اما از نظر غذا و سرویس‌های بهداشتی بهتر بود.
زندانیان سیاسی از طیف‌ها و گروه‌های مختلف مخالف حکومت پهلوی بودند. مسن‌ترین زندانی سرتیپ علی اکبر درخشانی بود که در ۷ فروردین ۱۳۵۷ در سن ۸۲ سالگی توسط ساواک دستگیر شد و همان شب در زندان اوین درگذشت.
اشرف دهقانی در پیش از انقلاب موفق به فرار از زندان اوین شد. و کتاب «حماسه مقاومت» را در مورد شکنجه‌ها و شرایط زندان اوین نوشت.
روسای زندان اوین
محمد کچویی
اسدالله لاجوردی
سیدحسین مرتضوی
کمال زارعی
مرادی
فرج‌الله صداقت
محمدعلی امانی
علی‌اشرف رشیدی اقدم
اعدام زندانیان سیاسی در دهه ۶۰
اعدام زندانیان سیاسی در تابستان ۱۳۶۷ «قتل‌عام تابستان ۶۷» واقعه‌ای بود که طی آن چندین هزار نفر از زندانیان سیاسی در زندان‌های نظام جمهوری اسلامی ایران، مخصوصا زندان اوین و همچنین در زندان‌های سراسر ایران در ماه‌های مرداد و شهریور ۱۳۶۷ اعدام شدند.
زندانیان سیاسی آن زمان تهران در زندان‌های اوین و گوهردشت نگهداری می‌شدند و پس از حکم روح‌الله خمینی، رهبر ایران، مبنی بر اعدام «مرتدین»، «ملحدین» و «دشمنان قسم خورده نظام جمهوری اسلامی» اعدام‌ها در سطحی وسیعی در زندان‌های اوین و گوهردشت و دیگر زندان‌های شهرهای دیگر ایران به مرحله اجرا گذاشته شد. اعتراض حسین‌علی منتظری به اعدام‌های تابستان ۶۷ منجر به عزل و تبعید خانگی وی شد. وی درآن زمان قائم مقام روح‌الله خمینی، رهبر وقت جمهوری اسلامی بود.
آثار زندانیان اوین در باره آن
در این بخش کتاب‌ها و مقاله‌هایی که زندانیانی که تمام یا بخشی از دوران محکومیت خود را در زندان اوین گذرانده‌اند می‌آید:
کتاب
اشرف دهقانی. .
بهمن احمدی امویی. زندگی در زندان (اوین و رجایی‌شهر).
خاطرات
۲۰۱۴ - حمیدرضا (ماهان) محمدی. مجله شهروند تورنتو.
۱۳۹۴ - مدیار سمیع‌نژاد. رادیو زمانه.
۱۳۹۴ - مجید مقدم. مرکز اسناد حقوق بشر ایران.
آثار خلق شده در زندان اوین
از آنجا که نویسندگان، شاعران و هنرمندان زیادی در زندان اوین برای مدتی زندانی بوده‌اند برخی در دوران زندان به خلق آثار خود پرداخته‌اند.
ترجمه
۱۳۹۳ - مهدی تدینی - جنبش‌های فاشیستی؛ بحران نظام لیبرال و تکامل فاشیسم، ارنست نولته، انتشارات ققنوس
هنر و ادبیات
۱۳۹۵ - هادی حیدری - زندانی بند هشت: مجموعه کارتون‌ها و کاریکاتورهای هادی حیدری در زندان، نشر نظر
۱۳۹۶ - مصطفی عزیزی - روزگار شیرین . نشر علم
زندانیان عقیدتی‌سیاسی اوین
برخی از زندانیان اوین، که مدتی از دوران محکومیت خود را در این زندان گذرانده‌اند به شرح ذیل اند:
احسان طبری
احسان مازندرانی
احسان نراقی
احمد باطبی
احمد مفتی‌زاده
اسدالله لاجوردی
اسفندیار منفردزاده
اکبر گنجی
امیر فرشاد ابراهیمی
آرش صادقی
بهزاد نبوی
بیژن جزنی
پیروز دوانی
تقی شهرام
حسن زارع زاده اردشیر
حسن مرتضوی
حسین علی منتظری
حسین رجبیان
مهدی رجبیان
حسین کاظمینی بروجردی
حشمت‌الله طبرزدی
خسرو گلسرخی،
رامین پرچمی
رامین جهانبگلو
رامین حسین تهرانی
رسول بداقی
رضا رضایی
رضا ملک
رکسانا صابری
روح‌الله زم
زهرا کاظمی
سام محمودی سرابی
سعید امامی
سعید محسن
سیامک قادری
شهرنوش پارسی پور
عباس امیرانتظام
عبدالله رمضان زاده
عبدالله نوری
علی‌اصغر بدیع‌زادگان
علی‌اکبر هاشمی رفسنجانی
علی رشیدی
غلامحسین کرباسچی
غنچه قوامی
فرخ نگهدار
قاسم شعله سعدی
کیوان کریمی
کرامت الله دانشیان
مازیار بهاری
ماشاالله شمس‌الواعظین
محسن امین‌زاده
محسن سازگارا
محسن صفایی فراهانی
محسن کدیور
محسن میردامادی
محمد حسین رفیعی فنود
محمد حنیف‌نژاد
محمد علی‌نژاد سارخانی
محمدرضا سعادتی
محمود بهشتی لنگرودی
محمود طالقانی
مرتضی باباخانی
مریم فیروز
مسعود بهنود
مسعود رجوی
مصطفی تاج‌زاده
منوچهر محمدی
مهدی تاجیک
مهدی خزعلی
مهدی رضایی
سید مهدی هاشمی
میلاد درویش (مستندساز و عضو کانون صنفی معلمان ایران)
نرگس محمدی
نورالدین کیانوری
وحید اصغری
هاله اسفندیاری
هرمز گرجی بیانی
هوشنگ ابتهاج (ه. الف. سایه)
یاشار دارالشفاء
مهدی خدایی
نوید کامران
هدی صابر
کیوان صمیمی
فائزه هاشمی
گلرخ ایرایی
کشف مواد مخدر
در سال ۹۴، حدود ۱۳۰ کیلوگرم انواع مواد مخدر در مبادی ورودی و داخل زندان‌ها کشف شد.
واگذاری به شهرداری
کارشناسان سازمان زندان‌ها و شهرداری تهران در جلسه مشترک موضوع را بررسی کردند تا قیمت اوین مشخص شود.
انتقال زندان اوین
موضوع انتقال زندان اوین به خارج از شهر تهران و تغییر کاربری آن از دهه ۸۰ شمسی مطرح شد. مصطفی پورمحمدی، وزیر دادگستری حکومت ایران، روز شنبه ۱۷ تیر ۱۳۹۶ پس از حضور در مجلس شورای اسلامی بر سر دلایل تاخیر در انتقال زندان اوین به خارج از شهر تهران گفتگو کرد. وی ضمن بیان اینکه موضوع انتقال زندان اوین به خارج از شهر تهران با موضوع انتقال سایر زندان‌ها متفاوت است، گفت: «در داخل شهر تهران نیاز به یک بازداشتگاه بزرگ برای بازداشت موقت است زیرا هنگام بررسی پرونده در دادسرا یا دادگاه مدام نمی‌توان متخلفان را از فاصله ۴۰ کیلومتری به این مجموعه‌ها منتقل کرد.»
زندان قرچک ورامین
زندان قصر
زندان رجایی‌شهر
زندان قزل‌حصار
بازداشتگاه ۲۰۹
بازداشتگاه توحید
اعدام زندانیان سیاسی در تابستان ۱۳۶۷
فهرست زندانیان سیاسی دربند ایرانی در سال ۱۳۸۵
پنج‌شنبه سیاه اوین
زندان زابل
رضایی و سلیمی نمین، پاسداشت حقیقت:۱۴۲)
کتاب خاطرات آیت الله منتظری
کتاب خاطرات آیت الله خلخالی
کتاب عالیجناب سرخپوش و عالیجنابان خاکستری
Ervand Abrahamian, Tortured Confessions: prisons and Public Recantation in Modern Iran, University of California Press, Berkley and Los Angeles, 1999
* کتابچه مستند درباره وضعیت داخلی و باندهای مافیایی در زندان اوین و زندان قزلحصار
، گزارش فرشته قاضی از وضعیت بعضی بندهای اوین