لرتا

لرتا هایراپتیان تبریزی ( تلفظ: Loreta Hairapedian، لرتا) با نام هنری لرتا (زاده ۱۲۹۰ – درگذشته ۷ فروردین ۱۳۷۷) هنرپیشه تئاتر و سینما ایرانی ارمنی‌تبار بود. وی در ۱۳۳۲ از ایران رفت و سپس در ۱۳۴۲ بازگشت.
زندگی‌نامه
لرتا در سال ۱۲۹۰ خورشیدی برابر با ۱۹۱۱ میلادی در تهران متولد شد به مدرسه فرانسوی ژاندارک رفت و از کلاس سوم دبستان، خود را به مدرسه روس‌ها منتقل کرد، وارد گروه تئاتری مدرسه شد و در ده سالگی بر صحنه رفت. در چهارده سالگی در نمایشی موزیکال به کارگردانی ساتو پری (ساتنیک آقابابیان) در تئاتر گراند هتل در نقش یک غنچه گل ظاهر شد و در پانزده سالگی برای بازی در نمایش‌های هایک کاراکاش به آموختن زبان فارسی پرداخت. پس از گرفتن دیپلم از مدرسه روس‌ها، لرتا فعالیت تئاتری‌اش را به طور حرفه‌ای دنبال می‌کند و به زودی گل سرسبد گروها و مجامع تئاتری دوران خود می‌شود و در کلوپ موزیکال، کمدی اخوان، کمدی ایران، جامعه باربد، گروه نکیسا، کانون ایران جوان، کانون صنعتی، مجمع تئاترال تهران همراه با چهره‌های برجسته تئاتر همکاری می‌کند. در سال ۱۳۱۲خ. در نمایش‌های واهرام پاپازیان بازی می‌کند و در همین سال در سه نمایش (تابلو) از داستان‌های شاهنامه در جشن هزاره فردوسی که به همت نوشین و مجتبی مینوی و حسین خیرخواه در کلوب فردوسی برگزار شد به ایفای نقش می‌پردازد.
در هجده سالگی در تعدادی از نمایش‌های ویلیام شکسپیر به کارگردانی واهرام پاپازیان بازی کرد و در ۱۳۱۴ پس از ازدواج با نوشین فعالیت تئاتری‌اش را گسترش داد و در کلوب ایران در نمایش اتلو بازی کرد از دیگر نمایش‌هایی که بازی کرده می‌توان به ولپن پرنده آبی و چراغ گاز اشاره کرد.
در سال ۱۳۱۳خ. با عبدالحسین نوشین ازدواج می‌کند. در سال ۱۳۱۶ همراه با نوشین و خیرخواه به «جشنواره تئاتر مسکو» دعوت می‌شود. در بازگشت به ایران، گروه نوشین چندین نمایش (ولپن، مستنطق، سرنوشت، پرنده آبی، شنل قرمز) در تئاتر سعدی بر صحنه می‌برد که لرتا مثل همیشه نقش اول زن را برعهده دارد. در پی کودتا و تعطیلی تئاترها و غارت تئاتر سعدی، نوشین دستگیر می‌شود به زندان می‌افتد اما ارتباطش را با جریان تئاتر قطع نمی‌کند. لرتا در این دوره با جمعی از یاران نوشین، نمایش نامه‌هایی را که او در زندان می‌نوشت یا ترجمه می‌کرد به اجرا درمی‌آورد. در سال ۱۳۳۲، لرتا نیز از طریق فرانسه برای پیوستن به او به اتحاد شوروی رفت و در دوران ما (۱۳۳۲ تا ۱۳۴۲) در «استودیوی تئاتر هنری مسکو» تحصیل کرد. با اعلام ممنوع‌الورود بودن نوشین، لرتا به ایران بازگشت و همراه با همکاران قدیمی، تئاتر کسری را تشکیل داد و به عنوان اعلام موجودیت، نمایش «گناهکاران بی‌گناه»، را بر صحنه برد.
صحنه‌ای از نمایشنامه مردم در سالهای ۱۳۲۰. از راست: حسین خیرخواه، مصطفی اسکوئی و لرتا
در دهه پنجاه، او به جمع جوانان «کارگاه نمایش» می‌پیوندد و در چند نمایش (به کارگردانی آربی آوانسیان، ایرج انور و داریوش فرهنگ) بازی می‌کند. به افتخار پنجاه سال خدمت تئاتری، سالن چارسو، مجتمع تئاتر شهر، با اجرای نمایش «خلوت خفتگان» (به کارگردانی آربی آوانسیان و بازی لرتا و سوسن تسلیمی) به نام لرتا افتتاح می‌شود و …
لرتا هایراپتیان بدون تردید در قلمرو تئاتر حضوری تاریخی دارد و به ویژه پس از همفکری و همکاری با نوشین، زندگی او با حساس‌ترین و مهم‌ترین برهه تاریخ سیاسی تئاتر معاصر ایران گره خورده‌است، اما حضور او در سینمای ایران، بیشتر شبیه به یک زنگ تفریح است.
نخستین فبلمش را در ۱۳۴۹ نام به شب اعدام (داود ملاپور) بازی کرد و سپس در پنج فیلم دیگر حضور یافت که همگی در سال‌های ۱۳۵۰ و ۱۳۵۱ تولید شدند که از آن جمله همای سعادت به عنوان یک محصول مشترک با هند و اسرار گنج دره جنی به کارگردانی ابراهیم گلستان قابل اشاره‌اند. هم چنین در فیلم احساس داغ و معرکه نیز با کارگردان ارمنی روبیک زادوریان همکاری کرد. مجموعه تلویزیونی خسرو میرزای دوم (نصرت کریمی) آخرین کار تصویری این بانوی بازیگر است.
در ۱۳۵۸ به همراه تنها فرزندش، کاوه از ایران مهاجرت کرد و سال‌های آخر عمرش را در وین-اتریش گذراند در ۷ فروردین ۱۳۷۷ برابر با ۲۸ مارس ۱۹۹۸ درگذشت
آثار
نمایش‌ها
عمده نمایش‌های لرتا عبارتند از:
اتلو (۱۳۱۴)
ازدواج به سبک ایتالیائی
اودیپوس شهریار
اوژنی گرانده
بادبزن خانم ویندرمیر
پرنده آبی
پیراهن ابریشمی
تاجر ونیزی
توپاز
چراغ گاز
دو جلاد
سرگذشت وشمگیر
شنل قرمز
عشق و اتفاق
گناهکاران بی‌گناه
مردم
مستطق
ولپن
سینمایی
ردیف
نام فیلم
سال
کارگردان
۱
شب اعدام
۱۳۴۹
داوود ملاپور
۲
احساس داغ
۱۳۵۰
روبیک زادوریان
۳
معرکه
۱۳۵۰
روبیک زادوریان
۴
همای سعادت
فابی چاناکیا
۱۳۵۰
۵
باشرف‌ها
۱۳۵۱
قدرت‌الله بزرگی
۶
اسرار گنج دره جنی
۱۳۵۳
ابراهیم گلستان
مجموعه تلویزیونی
خسرو میرزای دوم (نصرت کریمی)
توضیحات
زنان ارمنی در ایران
فهرست ارمنی‌های ایران