یان وان آیک

یان وان آیک یا یوهانس دی آیک ، نقاش فلاندری، یکی از بهترین نقاشان سده ۱۵ میلادی در اروپای شمالی بود. برداشت اشتباهی در قرن ۱۶ وجود داشت که یان وان ایک را مبدع رنگ روغن معرفی می‌کرد، در صورتی که رنگ روغن به عنوان تکنیکی برای مجسمه‌های چوبی و اشیا دیگر از خیلی قبل‌تر وجود داشته و تئوفلیس به طور آشکار دستور نقاشی‌های پایه روغنی را در رساله‌اش در ۱۱۲۵ ارائه می‌دهد.
البته این حقیقت دارد که برادران وان آیک جزء اولین نقاشان هلند آغازین بودند که از رنگ روغن در صفحات چوبی نقاشی استفاده می‌کردند؛ و همچنین به جلوه‌های چشمگیر جدیدی برای لعاب دادن، تکنیک خیس روی خیس و تکنیک‌های دیگر دست یافتند؛ بنابراین به دلیل تسلط بر این تکنیک، به طور سنتی لقب پدر نقاشی با رنگ روغن را به او می‌دهند.
یان وان آیک اغلب به عنوان برادر و هم طراز هوبرت وان آیک شناخته می‌شود. با این تصور که هر دوی آن‌ها از شهر مزک واقع در بلژیک به دنیا آمده‌اند.
البته نام دیگری که در این میان به عنوان مبدع رنگهای بیس روغنی از او یاد می‌شود استاد شهر فلمال هنرمند برجسته سرزمین فلاندر، است که در سده پانزدهم میلادی با ابداع رنگ روغن فصلی نو در تجسم عمیق در فضا و پیوستگی سایه روشن‌ها در نقاشی گشود.
جوانی
تاریخ دقیق تولد وان آیک مشخص نیست؛ تنها می‌دانیم ۱۳۹۵ یا کمی زودتر سال تولد وی بوده‌است. اولین نوشته‌ای که در مورد او وجود دارد از دربار یوهان سوم، دوک باواریا در لاهه پایتخت هلند است. در این نوشتار اشاره شده که وان آیک در خلال سال‌های ۱۴۲۲ تا ۱۴۲۴ خدمتکار دربار به عنوان نقاش بوده‌است که البته دو همکار هم او را یاری می‌رساندند. بر اساس همین نوشتار است که تاریخ تولد وی ۱۳۹۵ میلادی حدس زده شده‌است. نقاشی‌های مینیاتور در کتاب تورین میلان آئورز تنها آثار بر جای مانده از وی از همین دوران است. البته اکثر این آثار طی یک آتش‌سوزی در ۱۹۰۴ از بین رفت و تنها عکس‌هایی از آن‌ها باقی مانده‌است.
موفقیت جهانی
در پی مرگ دوک باواریا در ۱۴۲۵، وان آیک به خدمت فیلیپ سوم، دوک بورگوندی درآمد. او یک سال در لیل اقامت گزید و بعد به بروژ نقل مکان کرد و تا زمان مرگش در ۱۴۴۱ در آنجا زندگی کرد. در قرن ۲۰ اسنادی منتشر شد که نشان گر فعالیت‌های او در دربار فیلیپ است.
آثار منتخب
یان ون آیک علاوه بر آثارش در دادگاه نقاشی‌هایی برای مشتری‌های خصوصی تهیه می‌کرد. برجسته‌ترین آن‌ها ستایش بره است که برای یودوک ویت و همسرش الیزابت بورلوت نقاشی شده است. نقاشی این اثر حدودا قبل از ۱۴۲۶ شروع شده و حداقل تا حدود ۱۴۳۱ کامل شده، این تصویر چند تخته‌ای پیروزی نهایی واقعیت در شمال را بازنمایی می‌کند که با آثار عظیم رنسانس اولیه در ایتالیا متمایز بوده است. این اثر در مکان اصلیش در کلیسای سنت باوو در گنت بلژیک نگهداری می‌شود. قاب تزیینی محجرمذبح گنت، مراسم بشارت تولد مسیح و پیکره‌های هیجان زده قدیس یحیی تعمید دهنده و قدیس یحیی انجیل نویس را نشان می‌دهد. صنعت رنگ آمیزی بی‌مانند یان وان آیک در تابلوی مریم عذرا با کشیش وان در پال که در سال ۱۴۳۶ آفریده شد، آشکارا دیده می‌شود. انتشار رنگ درخشان، دقیقا مهر شده است تا شکل‌ها با تمام جزئیاتشان آشکارا از یکدیگر قابل تشخیص باشند.
پرتره آرنولفینی، ۱۴۳۴.
پرتره آرنولفینی
اثر پرتره آرنولفینی مربوط به جیووانی دی نیکولا آرنولفینی و همسرش است، گرچه به عنوان سند ازدواجشان تلقی نمی‌شود. برعکس آنچه اغلب پنداشته می‌شود، همسر او باردار نیست بلکه دامن پیراهنش را به نشانه مد آن زمان بالا گرفته.
آرنولفینی عضوی از یک خانواده تاجر اهل لوکای بروژ بود. زوج در فضای داخلی مجهزی نشان داده شده‌اند. وان آیک با امضایی آراسته نوشته «یان وان آیک این جا بود ۱۴۳۴». تشابه به گرافیتی مدرن در اینجا تصادفی نیست. وان آیک اغلب آثارش را با شوخ‌طبعی امضا می‌کرد.
آینه دو فیگور را در چارچوب در منعکس می‌کند. امکان دارد یکی از آن‌ها خود وان آیک باشد. آرنولفینی دست راستش را شاید به نشانه سلام کردن به طرف آن‌ها بلند کرده.
در این تابلو خبری از قدیسان نیست ولی فضای معنویت بر صحنه حاکم است. تقریبا هر شیئی که در تابلو مجسم شده، به گونه‌ای، نمادی از تقدس ازدواج است.
وان آیک شدیدا به تاثیرات نور علاقه داشت و رنگ روغن اجازه ظریف تصویر کردن را به او می‌داد.
ستایش بره
در مرکز تصویر گوسفندی وجوددارد که توسط ۱۴ فرشته احاطه شده است و در جلو آنها آبی که منشا حیات است به رودخانه کوچکی می‌ریزد. از سمت بالا کبوتری در حال تقدیس «بره» است که در واقع همان روح القدس می‌باشد. به طور کلی ۴ گروه از مردمان در چهارگوشه تصویر جمع شده‌اند. در گوشه پایین سمت چپ فیلسوف‌ها و نویسنده‌های کافر قبل از مسیح و نیز پیامبران یهودی هستند که البته دربین ۴ گروه فقط بعضی از افراد این گروه زانو زده‌اند در حالی که کتاب مقدس را در دست گرفته‌اند. از جزئیات لباس‌های این گروه می‌توان فهمید که از قسمت‌های مختلف دنیا آمده‌اند.
در گوشه پایین سمت راست پرهیزکاران مسیحی هستند که در پیشاپیش آنها پاپ ایستاده است. در بالا هر دو سمت تصویر شهدای مسیحیت دیده می‌شود با این تفاوت که مردان در سمت چپ تابلو و زنان در سمت راست تابلو هستند. مردان مشخصا با لباس‌های مقدس ترسیم شده‌اند و زنان با شاخه‌ای از نخل خرما که نشانه شهادت است ترسیم شده‌اند.نمادپردازی نیز همانند رنگ، در سراسر تابلو گسترده و مهار شده است، و این لار نیز دور کامل حکایت هبوط و نجات آدم را مجسم می‌سازد. دسته تای تخت مریم عذرا و سرستون‌های روایتی شبه ستون‌های پشت او اشاره‌ای به پیش بینی بازگشت مسیح در عهد عتیق هستند.
به طور خلاصه در مورد جزئیات قاب دور نقاشی اصلی باید بگوییم در بالا و وسط عیسی را که همانند پادشاهان نشسته است و در کنار او یحیی تعمید دهنده و مریم باکره دیده می‌شود. پس از آن فرشته‌هایی در حال نواختن موسیقی دیده می‌شوند و سپس آدم و حوا به صورت برهنه دیده می‌شوند درحالی که حوا سیب معروف خود را به دست گرفته است.
بشارت
همچنان که به تابلوی بشارت نگاه می‌کنیم از تلالو ملایم نور آگاه می‌شویم که هر چه را دربردارد نورانی می‌کند. از پوشش فوقانی بام گرفته تا پرتو درخشان جواهر فرشته. این حضور درخشان جدا از درخشندگیش نوری معنوی هم هست که جانشین خداییست که هر آنچه را آفریده دوست می‌دارد.
سمبولیسم حتی عمیق‌تر هم می‌شود: قسمت فوقانی کلیسا تاریک است و تک پنجره خدا را به تصویر می‌کشد اما در پایین ۳ پنجره روشن که ما را به یاد تثلیث می‌اندازد وجود دارد و این که چگونه مسیح نور جهان است. این نور مقدس از همه جا می‌تابد.
دیگر آثار
پرتره مردی با دستار قرمز، احتمالا خودنگاره‌ای از یان وان آیک است.این اثر در نگارخانه ملی لندن نگه‌داری می‌شود.
آثار دیگر وان آیک شامل دو تخته یادبود، مریم عذرا با صدراعظم رولین لوور و مریم عذرا با کشیش وان در پال بروژ، موزه گرونینگ و در کنار دیگر آثار دینی بشارت نگارخانه ملی هنر آمریکا قرار دارد. تعدادی پرتره فراموش نشدنی از همسرش مارگارتا بروژ موزه گرونینگ و پرتره‌ای که احتمال می‌رود خودنگاره خودش باشد، پرتره مرد که به اشتباه پرتره مرد با عمامه قرمز لقب داده می‌شود. در حالی که مرد دستار به سر دارد. بر سر بقیه آثار جدل است و احتمال می‌رود که به دست دستیاران یا دنبال کنندگانش کشیده شده باشد.
تابلوهای وان آیک از چنان رسمیت سنگینی برخوردارند که هرگونه حرکت و عمل در آن‌ها مقید می‌شود. مثلا گروه‌بندی‌های متقارن وی از سکوت و رسمیت نمادین مراسم قداس برخوردارند. هر شخص و شیئی در جای مقررش واقع شده و چنان‌که شایسته این مراسم مقدس باشد، تزیین شده است. در سنت دیرینه تذهیب کاری و نسخه‌های خطی، پذیرفته شده بود که کتاب مقدس باید ارزشی معادل کلمات خود داشته باشد؛ یان وان آیک که خود یک مینیاتور ساز و تذهیب کار بود، به گونه‌ای غریزی، یک سبک غنی تزئینی برای اعلام پیام خوش بینانه خویش دائر بر نجات انسان ابداع کرد.
سمبولیسم وان آیک
لوکا مادونا نقاشی اثر یان وان آیک است که در سال ۱۴۳۶ کشیده شده است.این اثر در موزه استادل نگه‌داری می‌شود.
وان آیک موضوعات و پرتره‌هایی دینی نقاشی می‌کرد که در بی‌نظیر بودن تکنیکی و پیچیدگی ذهنی و غنی بودن سمبولیسم بی‌همتایند.
به طور قطع نقاشی‌های تخته‌ای رابرت کمپین هنرمند اهل تورنه که اخیرا اهمیتش در تاریخ هنر فلاندر ثابت شده در شکل گیری هنرمندانه وان ایک تاثیر داشته؛ و به نظر می‌رسد که از طریقه هنر کمپین رئالیسم بی‌پروا، سمبولیسم مبدل، و احتمالا تکنیک روغنی درخشان را که به عنوان مشخصه ویژه خودش به کار می‌رود، را فرا گرفته.
آثار برجسته
مریم عذرا در کلیسا (ق. ۱۴۲۵)− رنگ روغن روی چوب– ۱۴×۳۲– س. م
ستایش بره (۱۴۳۲) رنگ روغن روی تخته- کلیسای سنت باوو- گنت
بشارت (ق. ۱۴۲۵–۱۴۳۰) رنگ روغن روی بوم– ۹۳×۳۷– س. م
پرتره نیکولو البرگتی (ق. ۱۴۳۱) رنگ روغن روی تخته–کلیسای سنت باوو– گنت
پرتره مسیح (ق. ۱۴۴۰) چوب بلوط-۳۳/۴×۲۶/۸ س. م- موزه گرونینگ- بروژ
پرتره جیووانی آرنولفینی (۱۴۳۵) رنگ روغن روی تخته-۲۹×۲۰ س. م- موزه اشتاتلیچ-برلین