شهرستان ایوان

شهرستان ایوان در شمال استان ایلام، در نقشه با رنگ قرمز مشخص شده‌است.
شهرستان ایوان (ایوان غرب) در شمال استان ایلام قرار دارد و مرکز آن شهر ایوان است. از شمال به استان کرمانشاه و شهرستان اسلام‌آباد غرب از خاور به شهرستان چرداول و از باختر به شهرستان گیلانغرب و قصرشیرین و کشور عراق محدود است. آب و هوای ایوان معتدل و نیمه مرطوب است. این منطقه گاهی از نواحی مورد آسیب ریزگردها است. بیش‌ترین درجه حرارت ۳۴ درجه و کم‌ترین درجه حرارت ۱۰- و میزان بارندگی ۶۹۲ میلی‌متر است. مردم آن کرد کلهر بوده و شیعه هستند. این شهرستان یکی از مراکز ایل کلهر می‌باشد. ایل کلهر از شمال به محدوده ایلهای کرند، گوران و گوران بان زرده، از ناحیه جنوب به حوزه حکومتی والی پشتکوه (استان ایلام کنونی)، از طرف مغرب به خاک کردستان عراق (مندلی و خانقین)، همچنین به قشلاق ایل سنجابی و قشلاق ایل کرند، از جانب مشرق به ییلاق ایل زنگنه و قسمتی از ییلاق ایل سنجابی (مایدشت) و در واقع جنوب شهر کرمانشاه، محدود می‌شود.
فاصله ایوان تا مرکز استان ایلام ۴۰ کیلومتر
تا کرمانشاه ۱۴۰ کیلومتر
تا اسلام‌آباد غرب ۷۵ کیلومتر
تا گیلانغرب ۵۵ کیلومتر
و تا مرز عراق از پایانه مرزی سومار ۸۳ کیلومتر است.
افراد ایل کلهر در شهرستان‌های ایوان غرب، اسلام‌آباد، گیلانغرب، و بخش‌هایی از نفت شهر (نفت شاه سابق)، سومار، گهواره، ماهیدشت، و در دهستان قلعه شاهین سرپل ذهاب و نصرآباد قصرشیرین و تمامی نواحی و حومه مکانهای یاد شده ساکن هستند. همچنین در زمان‌های گذشته طوایف بزرگی همچون چولک، منصوری (مسیوری)، قلخانی، کلیایی، مومه‌ای، سوماری، زینل خانی، زرانگوش (زرگوش)، جانقلی و… که بیشتر شان از (هفت ماله بان سیری کلهر ایوان غرب) می‌باشند در مناطق ذکر شده ساکن شدند.
شهرستان ایوان آب و هوای کوهستانی دارد و دارای رشته کوه‌هایی از زاگرس به نام بانکول، مانشت و شیره زول است که پوشیده از جنگلهای انبوه بلوط، بنه، زالزالک، و بادام کوهی است و انواعی از گیاهان دارویی و گل‌ها در طبیعت آن یافت می‌شود. دارای چشمه‌ها و رودخانه‌ای به نام گنگیر (در حال حاضر بدون آب) می‌باشد. بهاری دل‌انگیز دارد و دارای آثار باستانی مر بوط به دوره ساسانیان و اسلامی است.
تاریخچه و تشکیل چندی گر
ایوان یکی از مناطق قدیمی ایران است. وجود غارهای بزرگ که به احتمال زیاد، زمانی جایگاه انسانهای غارنشین بوده‌است محل سکونت انسانهای زیادی در طول تاریخ بوده‌است و از زمان‌های باستان تا به حال به اسامی مختلفی مشهور بوده‌است.
راولینسون در سفرنامه خود در مورد ایوان چنین می‌نویسد:
«چنین به نظر می‌رسد که جلگه آریوخ قدیمی‌ترین نام برای منطقه ایوان بوده تا قبل از قرن سیزدهم میلادی اینجا به نام آریوحان شهرت داشته‌است. و… بنیامین تودله از این منطقه به عنوان آرین یاد می‌کند. به نظر می‌رسد پیش از حمله اسکندر مقدونی نام آریوخ به سبد sabad که جمع آن سبدان sabadan است تغییر نموده‌است که با پیشوند ماه و به صورت ماه سبد یا ماسبدان درآمده‌است».
این منطقه در زمان تسلط اردشیر بابکان، اولین پادشاه ساسانی، یکی از مناطق ماه سبدان بوده که هنگام تسلط مسلمانان، اعراب دو کلمه ماه و سبدان را با هم ترکیب نموده و حرف «د» را به «ذ» تبدیل نموده و آن را ماسبذان نامیدند.
ابودلف در سفرنامه خود می‌نویسد:
«از طرز به سوی راست به ماسبذان و مهرجان قذق می‌روند که شامل شهرهای متعدد از جمله آریوحان است. این شهر، در دشتی میان کوه‌های پر از درخت واقع است و آب آن به «بندنیجین» که نام شهر امروزی مندلی در کشور عراق است، می‌ریزد». تنها رودخانه‌ای که آب آن به مندلی می‌ریزد آب رودخانه گنگیر است که از ایوان سرچشمه می‌گیرد. پس طبق نظر ابودلف این منطقه آریوحان نام داشته‌است. قبل از ورود رضاخان به ایوان این شهر جوی دزد یا جودز نامیده می‌شد و هنگام ورود رضا خان به ایوان نام جوی زر را برای مرکز شهر انتخاب کرد و بعد به نام باغ شاه معروف گردید. آنگاه دوباره لفظ ایوان بر مرکز شهر اطلاق گردید که الآن به همین نام شناخته می‌شود.
از نظر لغوی ایوان دارای معانی گوناگونی است مانند:صفه و طاق -خانه پیش گشاده-درگاه-طاق بلند و نشستن گاه پادشاهان می‌باشد.
شهر قدیمی ماسبذان در این شهرستان قرار دارد. شهر تاریخی زرنه از توابع این شهرستان است. شهر ایوان مرکز اصلی ایل بزرگ کلهر و زبان آن‌ها کردی کلهری می‌باشد.
در این شهر تپه‌های باستانی مربوط به دوره ساسانیمانند: تپه علی زمان واقع در روستای نرگسی و…، قبرستان هلوچ، طاق شیرین و فرهاد، آتشکده سیاهگل و… در این شهر واقع است. این شهر دارای آب و هوایی معتدل است و در کنار جنگلهایی زاگرس مابین دو کوه بانکول و شیرازول قرار دارد. این شهرستان در ۱۳۵ کیلومتری کرمانشاه و ۳۵ کیلومتری ایلام قرار دارد.
این شهر دارای دانشگاه آزاد اسلامی، پیام نور و جامع علمی کاربردی است.
مراکز زیارتی این شهرستان امام زاده سید عبدالله و مقبره حاجی حاضر می‌باشد.
در حال حاضر این شهر پس از شهر ایلام مرکز استان ایلام دومین شهر بزرگ استان می‌باشد.
تقسیمات کشوری و چندی گر
این شهرستان دارای دو بخش و \ دهستان است:
دهستانهای بخش مرکزی:
دهستان سراب
دهستان نبوت
نقاط شهری: ایوان کشور بازی‌ها که پایتخت ان چندی گر است امپراتور سینا زارعی
دهستانهای بخش زرنه:
دهستان کلان
دهستان ترن (نجف آباد)
نقاط شهری: زرنه
جاذبه‌های گردشگری
منطقه رنو
۱). آتشکده سیاهگل: این بنای تاریخی دارای ایوانی مربع شکل به اندازه ۵x۵ متر و ارتفاع حدودا ۱۰ متر می‌باشد. قطر دیوارهایش یک متر، دارای آتشدان و در قسمت فوقانی، سوراخ‌هایی وجود دارد که شاید برای خروج دود حاصل از سوخت باشد. اطراف این بنا به وسیله حیاطی محصور بوده ولی اکنون به علت عوامل طبیعی و غیرطبیعی تخریب شده‌است. این بنا از سنگ و ساروج و گچ ساخته شده‌است و نوع معماری آن مربوط به دوره ساسانی است.
آتشکده در ساحل جنوبی رودخانه «گه نگیر» و با فاصله تقریبا ۷۰۰ متر از ان قرار گرفته‌است و در داخل دشتی کوچک قرار دارد که به احتمال زیاد در اطراف این آتشکده، منازل مسکونی زیادی وجود داشته‌است. زمین‌های حاصلخیز و آبرفتی اطراف آتشکده به احتمال زیاد وقف آن بوده‌است.
این آتشکده دارای چهار دروازه به طرف چهار جهت اصلی می‌باشد و همانند آتشکده دوره ساسانی در شهرستان قصر شیرین است.
در مقابل آتشکده مذکور و در داخل رودخانه «گه نگیر»، سنگ بلندی وجود دارد که ارتفاع آن حدود ۱۲ متر و قطرش ۶ متر می‌باشد که بسیار دیدنی است. سنگ دیگری با ارتفاع کمتر در شرق آن واقع شده که در اثر عوامل فرسایش کج شده‌است. منبع: (ایلام از آغاز تا سقوط قاجاریه دکتر مرتضی اکبری)
۲). طاق شیرین و فرهاد:
سکونت در شهر ایوان از قدمت زیادی برخوردار است. بر اساس اسناد تاریخی، شهرستان ایوان قبل از اسلام تحت عنوان اریومان یا ماسبندان شهرت داشته و آثار تاریخی فراوانی داشته‌است که همگی گویای قدمت آن می‌باشد. از نظر زبانی مردم شهرستان ایوان که در مجاورت استان کرمانشاه واقع شده دارای لهجه کلهری یا گورانی هستند که در استان کرمانشاه رایج می‌باشد. ضمن اینکه اکثریت مردم این شهرستان با زبان فارسی آشنایی کامل دارند و می‌توانند به زبان فارسی صحبت کنند لیکن گروه قومی فارسی‌زبان در سطح شهرستان وجود ندارد.
از نظر جمعیت شهرستان ایوان دارای ۴۷۹۵۸نفرو ۱۰۰۶۵خانوار می‌باشد که از این تعداد ۳۰۸۰۹نفر ساکن شهر و ۱۷۱۴۹نفر ساکن روستا هستند. همچنین بعد خانوار شهرستان ۷۶/۴نفر می‌باشد و تراکم خالص جمعیتی آن ۶/۲۱۴نفر در هکتار می‌باشد نسبت جنسی برابر با ۱۰۲نفر به عبارتی در مقابل هر ۱۰۰زن ۱۰۲نفر مرد وجود داشته‌است؛ و نسبت سنی جمعیت از ۰تا ۶۵سال و بیشتر آن در نقاط شهری۳۰۸۰۹ و در نقاط روستایی ۱۸۵۹۱نفر می‌باشد و بیشترین گروه سنی بین۶۴–۱۵سال قرار دارد.
۳). منطقه رنو:
منطقه رنو، منطقه‌ای است میان شهرستان ایلام و شهرستان ایوان که جاذبه‌های طبیعی و مکان‌های تفریحی بسیاری دارد.
منطقه رنو
بررسی آمارها نشان می‌دهد که در سال ۱۳۷۵درصد باسوادی در گروه سنی ۶تا۱۰ساله ۶۳/۹۶درصد بوده این در حال است که در سال ۱۳۸۵ این نسبت ۴/۹۶درصد بوده‌است ۲۳/۰درصد کاهش یافته‌است که نشاندهنده کاهش زادوولد بوده‌است.
با توجه به تفاوت رشد مطلق جمعیت شهرستان ایوان با رشد طبیعی آن می‌توان گفت در مجموع مهاجرت به این شهرستان وجود داشته باشد، چنان‌که مطالعه روند گذشته آن تا سال ۱۳۷۰موید این امراست ولی از سال ۱۳۷۰به بعد اندکی مهاجر فرستی نشان می‌دهد که بنظر می‌رسد ناشی از خروج جنگزدگان باشد به همین علت در پیش‌بینی جمعیت آینده شهرستان در یک حالت موازنه مهاجرتی فرض شده‌است (طرح جامع شهرستان، ۱۳۷۶: ۶۵).
در آبان ماه۱۳۸۵، جمعیت فعال (افراد شاغل و بیکار) ۷۴/۳۷ درصد از جمعیت ۱۰ساله و بیشتر شهرستان را تشکیل می‌داده انداین نسبت برای مردان وزنان به ترتیب ۶۴/۶۱ و ۵۹/۱۳درصد بوده‌است. نرخ فعالیت جمعیت ۱۰ساله و بیشتر در نقاط شهری، ۳۳/۳۸ درصد و در نقاط روستایی ۷۱/۳۶درصد بوده‌است.
در بحث گروه‌های عمده فعالیت شاهدکاهش اشتغال در بخش کشاورزی و افزایش مشاغل صنعتی و خدماتی رادر شهرستان هستیم. از آنجایی که حدودنیمی از جمعیت شهرستان در نقاط روستایی زندگی می‌کنند و کشاورزی محوری‌ترین و اساسی‌ترین فعالیت آنان تلقی می‌شود کاهش اشتغال در بخش کشاورزی شهرستان جای تامل بسیاری دارد. بیانگر گرایش‌های زیاد جامعه روستایی به سمت مشاغل درآمدزا و زود بازده می‌باشد. یا اینکه اساسا بخش کشاورزی از کشش لازم برای اشتغال زایی برخوردار نیست. در هر حال کاهش مشاغل تولیدی در جامعه روستایی بیانگر علائم خوبی در اقتصاد آنان نمی‌باشد؛ بنابراین می‌بایستی دولت با سیاست‌های تضمین قیمت محصولات کشاورزی، حمایت‌های مالی کشاورزان درجهت تقویت توان مالی آنان در تهیه ادوات و نهاده‌ها (کود، سم و..) و سیاست‌های تشویقی از سهم از کاهش سهم اشتغال در این بخش جلوگیری کند.
استان ایلام حدود ۲۰۱۳۳ کیلومتر مربع وسعت دارد که در حدود ۲/۱ درصد از مساحت کل کشور را شامل می‌شود. این استان در غرب رشته کوه‌های زاگرس بین ۳۱درجه و ۵۸ دقیقه تا ۳۴درجه و ۱۵ دقیقه عرض شمالی و ۴۵ درجه و ۲۴ دقیقه تا ۴۸ درجه و ۱۰ دقیقه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ در گوشه غربی کشور واقع شده‌است.
استان ایلام دارای موقعیتی کوهستانی و کوهپایه‌ای است که از سمت غرب و جنوب به جلگه‌های پست و هموار (بین‌النهرین) و جلگه خوزستان مشرف است. در شرق استان، دره رودخانه سیمره به عنوان یک عامل طبیعی در تقسیمات سیاسی و طبیعی این استان نقش مهمی دارد.
بخشی از ایل هلشی نیز ایجا ساکن هستند.
استان ایلام از جنوب با استان خوزستان، از شرق با لرستان و از شمال با کرمانشاه مجاورت دارد کشور عراق در غرب این استان واقع شده‌است. رشته کوه کبیر کوه مهم‌ترین عامل توپوگرافی در این استان است که علاوه بر جداسازی سرشاخه‌ها و رودخانه‌های حوزه رودخانه سیمره در شرق و شاخه‌های فرعی که بطور جداگانه در غرب این رشته کوه جاری هستند و وارد کشور عراق می‌شوند، در تقسیمات کشوری این استان نقش مهمی دارد. این رشته کوه در پیش رس جریانات مرطوب غربی قرار دارد و به همراه سایر قلل و ارتفاعات استان از بارش کافی برخوردار است. به همین جهت، پوشش گیاهی خوب و به ویژه بلوط- که تیپ جنگلهای زاگرس است- در این استان نمود کامل دارد. در وضع موجود، این استان شامل ۸شهرستان، ۲۱شهر، ۲۰بخش و ۴۰دهستان می‌باشد (مهندسین مشاورکرباس بنا، ۱۳۸۵ :۲–۱).
جمعیت
بنابر سرشماری مرکز آمار ایران، جمعیت شهرستان ایوان در سال ۱۳۹۵ برابر با ۴۹۴۹۱ نفر بوده‌است.
صنایع و معادن
در این شهرستان معادن زغال سنگ (بیتومین)، گچ، شن و ماسه نیز بیشتر در اطراف رودخانه گنکیر وجود دارد. از مهم‌ترین صنایع دستی در شهرستان ایوان غرب می‌توان به بافت جاجیم، گلیم و گلیم نقش برجسته، فرش کرک و ابریشم، سیاه چادر، نمد مالی و… اشاره کرد. در این شهرستان موج بافی نیز رواج بسیاری دارد که از آن برای زیبایی منازل و رخت خواب پیچ و… استفاده می‌کنند و بیشتر توسط مردان بافته می‌شود و مواد مصرفی آن از پشم یا کاموا است.
کارخانه پودر بیتومین فیلی
کارخانه پودر بیتومین فیلی در سه راهی زرنه، ایوان، کرمانشاه یکی از بزرگترین تولیدکنندگان پودر زغال سنگ و پودر بیتومین در سطح منطقه و استان می‌باشد. این کارخانه با استفاده از تکنولوژی‌های برتر، بیتومین و زغال سنگ استخراجی از سطح شهرستان و استان را میکرونیزه نموده و در جهت استفاده کارخانجات ایزوگام، محصول نهایی خود را به اقصی نقاط کشور ارسال می‌نماید.
منابع طبیعی
کشاورزی و دام داری
اقتصاد ایوان مبتنی بر کشاورزی و دامداری است. آب کشاورزی از رودها و چاه‌های عمیق فراهم می‌شود و محصولات کشاورزی آن عبارتند از: گندم، جو، تره بار، ذرت، سیب زمینی، گلابی، انار، انگور، هلو و زرد آلو. دام داری نیز هم چون کشاورزی از رونق خاصی برخوردار است و محصولات آن (فراورده‌های دامی) به سایر شهرستان‌ها صادر می‌شود.
گیاهان دارویی: در ارتفاعات و دشتهای ایوان، انواعی از گیاهان با خواص دارویی شناخته شده می‌رویند که می‌توان به این موارد اشاره کرد: گوله چه‌رمی (بابونه)، گل گاو زبان، کاسنی، به‌ره‌زا (آویشن)، گایه‌مه (گل ماهور)، علف مار، مورت، اسپرس، سوسنبر، گوله تیون (شقایق)، کهورک
گیاهان خوراکی: که‌نگر (کنگر)، خارچگ (قارچ)، توولیه (پنیرک)، پاقازه (غازیاغی)، سه‌لمانه (سلمه تره)، پیوشگ (زعفران وحشی)، شنگ، کیوز (علف چشمه)، وه‌نگی (گنور)، چه‌ورگی (خردل)، هه‌پوولک (شیر مرغ)، هه‌له‌ره‌زگی (تاجریزی)، دگانتیژکه‌ره (خرفه)، چه‌و بازه (گاو چاق کن)، گاپه‌نام (گول تودری)، گیلاخه (تره کوهی).
گیاهان معطر ادویه‌ای: هه‌زوه (آویشن)، ئالت کیوه (فلفلک وحشی)، چه‌ویر
گیاهان با موارد استفاده صنعتی: گون، شیرین بیان
علاوه بر درختان جنگلی مانند بلوط، گیوج، وه‌ن و قره قاج که به صورت خودرو می‌رویند، در منطقه ایوان انواع و اقسام درختان مثمر و غیر مثمر که با آب و هوای منطقه سازگاری دارند کاشته می‌شوند. مهمترین این درختان عبارتند از: توت، گردو، انار، مو، زردآلو، زیتون، انجیر و از درختان غیر مثمر می‌توان چنار، بید، کاج، سرو، صنوبر و درختچه‌های خودرو خرزهره، کرف، مورت و تمشک را نام برد.
مراکز آموزشی
مشاهیر
خان منصور و شاکه