ریشه‌شناسی نام تبریز

قسمتی از
وجه تسمیه تبریز به دوران پیش از اسلام برمی‌گردد. اکثر محققان ریشه این نام را در زبان‌های کهن‌ایرانی دانسته‌اند. آنگونه که از شواهد متعدد تاریخی، زبان‌شناسی، قوم‌شناسی ومتون کهن و نظر شرق‌شناسان برمی‌اید.
وجه تسمیه
به‌گفته ولادیمیر مینورسکی، ایرانشناس، یاقوت حموی در «معجم‌البلدان» گزارش می‌دهد که نام شهر در زمان دیدار یاقوت از تبریز در زبان محلی «تبریز» تلفظ می‌شده‌است. مینورسکی معتقد است که تلفظ تبریز باید به‌گویش ایرانی آذری قدیم تعلق داشته باشد. این گویش به گویش‌های موسوم به‌گویش‌های ایرانی جنوب دریای خزر وابسته‌است. یا به‌احتمال بیشتر، تلفظ تبریز معرب شده نام شهر در باب فعلیل (در عربی) است. همچنین شیوه نگارش نام این شهر در (زبان) ارمنی و تجزیه و تحلیل صیغه ارمنی، نمایانگر وابستگی واژه توریژ به‌زبان پهلوی شمالی می‌باشد. مینورسکی در پایان چنین نتیجه می‌گیرد که این مسئله نشان می‌دهد که ریشه نام شهر به زمان‌های بسیار دور، اوایل سلسله ساسانی یا شاید قبل از اشکانیان برمی‌گردد. بنابر گفته مصطفی مومنی در دانشنامه اسلامی، اهالی بومی آذربایجان، تبریز را توری (چشمه یا رود گرم) می‌خوانده‌اند. تا اوایل سده چهاردهم میلادی خورشیدی نیز، روستاییان اطراف تبریز، این شهر را توری می‌نامیده‌اند. حتی در حال حاضر، مردمان قنبرآباد در اطراف تبریز، به‌این شهر توری می‌گویند. «در نوشته‌های کهن (برای نمونه ابوالفداء) نام این شهر به‌شکل «توریز» آمده‌است و هنوز هم در زبان‌های کردی و تاتی «توریز» و «توری» به‌کار می‌رود. لرد کرزن نیز تبریز را کلمه‌ای آریایی مستخرج از تب به‌معنای «گرم و نیم گرم» و رز و ریز و رش از مصدر «ریختن» می‌داند و آن را به‌سبب وجود چشمه‌های آب‌گرم مجاورش «گرماریز» معنی کرده‌است. ویلهلم آیلرس -زبان‌شناس آلمانی- یافتن ریشه دقیق واژه تبریز را دشوار دانسته و احتمال داده‌است که تبریز از دو بخش تب و رز، به‌معنای «رود آب گرم» تشکیل شده‌باشد. تپ یا تف به‌معنای «گرم» (مثلا در تفتان) و ریز به‌معنای «جریان‌داشتن چشمه و جوی» است؛ مانند «کاریز» و «نیریز». در تقویم البلدان (تالیف در ۷۲۱ هجری) در دوجا آن را «توریز» آورده‌است و در تالی کتاب وفیات الاعیان، تالیف ابن صقاعی نیز «توریز» آمده است. در نسبت بدین نام، «توریزی» می‌نوشته‌اند؛ چنان‌که ابن بطوطه از شخصی منسوب به‌توریز نام برده‌است: «موکل بنا امیر جلال‌الدین بن الفلکی التوریزی است». پاوستوس بوزاند در سده پنجم میلادی، تبریز را «تورژ» و «تورش»، استپانوس تارونتسی معروف به «آسولیک یا آسوغیک» در سده یازدهم میلادی، نام این شهر را «تورژ» نوشته‌است و واردان آرولتسی در سده سیزدهم میلادی آن را «تورژ» و «دورژ» ذکر کرده‌است. گویا دورژ اخیر از لهجه عامیانه ارمنی مشتق شده‌است و اصل کلمه، «د-ای- ورژ» به‌معنای «این برای انتقام است» بوده‌است.
بر طبق پاره‌ای منابع، این شهر در سال ۲۴۶ میلادی «شهستان» نامیده می‌شده‌است و توسط تیرداد دوم ارمنستان، حکمران اشکانی‌تبار منطقه، به «تورژ» تغییرنام داده‌است. هرچند ولادیمیر مینورسکی در دانشنامه اسلام این نظریه را رد کرده و بیان می‌کند این داستان که شاه اشکانی‌تبار ارمنستان به‌خاطر انتقام کشته‌شدن اردوان (آخرین پادشاه اشکانی) به دست اردشیر بابکان (بنیان‌گذار سلسله ساسانی) تبریز را اشغال کرده و این شهر را پایتخت ارمنستان قرار داده، تنها براساس نوشته‌های واردان آرولتسی -تاریخ‌نگار ارمنی در سده سیزدهم میلادی- در منابع قدیمی به چنین چیزی اشاره نشده و این روایت ریشه‌ای عامیانه دارد.
در دانشنامه اسلامی، در پایان نتیجه‌گیری می‌شود که با توجه به‌منابع ارمنی که نام شهر را در سده پنجم (بلکه چهارم) میلادی، «تورژ» دانسته‌اند و این‌که به‌فارسی هم تورز تلفظ کرده‌اند و با توجه به‌معنای متداول فارسی «تب‌ریز» و «تب‌پنهان‌کن» و به‌قول اولیای چلبی «ستمه دوکوجو» (ستمه: تب، دوکوجو: ریزنده) است و احتمالا نام تبریز، «پنهان‌کننده تف و گرما» و با «جنبش‌های آتشفشانی کوه سهند مرتبط بوده‌است.
دانشنامه بریتانیکا نیز نظری مشابه دارد و تبریز را در اصل «تپ + ریز» می‌داند، چیزی که باعث روان شدن گرما می‌شود که احتمالا به‌خاطر چشمه‌های آب‌گرم اطراف آن است.
در مورد نام شهر توجیه مصطلح ولی عامیانه دیگری درباره وجه تسمیه تبریز می‌نویسد: «بنای تبریز از زبیده (زن هارون‌الرشید) است. وی به‌بیماری تب نوبه مبتلا شده‌بود؛ چند روزی در آن حوالی اقامت کرده، در اثر هوای لطیف و دل‌انگیز آن‌جا بیماری وی زایل شده، فرموده شهری در آن‌محل بنا کنند و نام آن را تب‌ریز بگذارند». هر چند احمد کسروی در کتاب آذری یا زبان باستان آذربایجان توجیه اخیر را عامیانه و نادرست می‌داند.
فهرست نام‌های تبریز در منابع مختلف
نام شهری که امروز تبریز تلفظ می‌شود، در قرون گذشته و حال و همچنین در زبان اقوام مختلف و در سفرنامه‌های جهان‌گردان و نیز در کتاب‌های تاریخی به شکل‌های گوناگونی مطرح شده‌اند که نشان از تلفظ و نگارش‌های مختلف این نام می‌دهد. در جدول زیر، فهرستی از نام‌های مختلف تبریز در منابع گوناگون آورده شده است:
ردیف
فارسی
لاتین
توضیح
منبع
۱
تبریز
Tebriz
تلفظ تبریز به کسر تاء یکی از خصایص لهجه منسوب به خزرها است.
۲
تربیز
Tarbiz
شکل مقلوب تبریز، بر وفق ترکی آذری در زبان خود مردم تبریز
۳
تورژ
Torej
نگارش فاوست بیزانسی در قرن چهارم و آسولیک در قرن یازدهم میلادی و واردان در قرن چهارم میلادی
۴
توریژ
Toreej
سفرنامه مارکوپولو در سده سیزده میلادی
۵
توریش
Toreì
شکل دیگری از نگارش فاوست
۶
درورژ
نگارش واردان در قرن چهاردهم میلادی، گویا تسمیه اخیر از لهجه عامیانه ارمنی مشتق شده و اصل کلمه «دی-ای-ورژ» به معنای «این برای انتقام است»
۷
تورز
Tavraz
و آن در زبان فارسی متداول به معنای «تب‌ریز»، تب پنهان‌کن
۸
تاروئی
تلفظ و کتابت آشوری در زمان مادها به نقر به روی کتیبه‌های شاروخین دوم (سارگن دوم) پادشاه آشور ۷۳۲–۷۰۵ ق.م.
۹
تارمکس
Taremex
تلفظ و کتابت آشوری در زمان مادها به نقر به روی کتیبه‌های شاروخین دوم (سارگن دوم) پادشاه آشور ۷۳۲–۷۰۵ ق.م.
۱۰
تااوری
Taori
نگارش دیگر تاروئی
۱۱
توری
Tori
تلفظ مردم بومی آذربایجان و گویش اکثر روستاییان پیرامون تبریز تا هفتاد–هشتاد سال پیش
۱۲
توریس
Tauris
صورت بازمانده در زبان فرانسه در سده‌های ۸ و ۹
۱۳
توریز
Tavriz، Toriz
نگارش تبریز در آثار پس از اسلام از جمله تقویم‌البدان و سفرنامه ابن‌بطوطه
۱۴
تاوریز
Tavriz
سفرنامه اولئاریوس
۱۵
تیوریس
Tivriss
نگارش اولیاء چلبی از زبان مغولی
۱۶
تیوریز
Tivriz
نگارش اولیاء چلبی از زبان دری
۱۷
تاب‌ریز
Tâbriz
نگارش اولیاء چلبی از زبان دهقانان
۱۸
گابریز
Gâbriz
سفرنامه گروته
۱۹
تاورژ
Tâvreg
در منابع ارمنی
۲۰
داورژ
Dâvreg
در منابع ارمنی
۲۱
تربیص
Tarbiss
در کتیبه سنا خریب پادشاه آشور (۷۰۵–۶۸۱ ق. م)
۲۲
تاوروس
Tâvrouss
در کتیبه پروفسور علیف
۲۳
طب‌ریز
Tabriz
نگارش دیگر شاردن در داستان شفا یافتن زبیده به دست طبیب مادی (از قوم ماد)
۲۴
گابریس
Gâbris
نگارش طاهرزاده بهزاد
۲۵
تبرمئیس
Tabarmaiss
در کتاب «تبریز قدیم از کهن‌ترین ایام تاکنون»
۲۶
تایپیس
Taypiss
در کتاب «تبریز قدیم از کهن‌ترین ایام تاکنون»
۲۷
تارماکیزا
Tarmakiza
۲۸
دبریز
Dabriz
۲۹
تبریس
Tabriss
اوژن فلاندن
۳۰
تبریز
Tabriz
نگارش کلیمه در کتاب‌های پس از اسلام تاکنون از جمله فتوح البدان، تاریخ یعقوبی، تاریخ طبری، البدان، ابن اثیر، حدودالعالم، صورهالارض
علاوه بر تلفظ‌های جدول فوق، در بعضی از منابع نام‌های دیگری به این نقطه از خاک آذربایجان اطلاق شده است که بعضی از آن‌ها عبارتند از:
ردیف
نام
توضیح
منبع
۱
غراقه
۲
شاهاستن
۳
اکباتان
از نظر توماس هربرت، بولای لوگوز و برخی دیگر از نویسندگان
۴
آذرآبادگان
نام شهر تبریز هم هست
۵
آذرباد
نام شهر تبریز