لطفعلی‌خان زند

لطفعلی‌خان زند (زاده ۱۱۴۸ - درگذشت ۱۱۷۳ شمسی) نهمین و واپسین فرمانروای زند بود. او در میان سال‌های ۱۱۶۸ تا ۱۱۷۳ (خورشیدی) در ایران سلطنت می‌کرد.
او فرزند جعفرخان زند و نوه صادق خان زند، برادر بنیان‌گذار زندیان کریم‌خان زند بود.
لطفعلی‌خان بر سر پادشاهی با آغا محمدخان قاجار به نبرد پرداخت و سرانجام از او شکست خورد و با مرگ او سلسله دودمان زند برافتاد.
درباره وی
لطفعلی‌خان در سال ۱۱۴۸ خورشیدی متولد شد. وی پسر جعفر خان زند و نوه صادق خان زند، برادر کریم‌خان است. گفته‌اند که لطفعلی‌خان علاوه بر زیبایی رخسار، بسیار پر قدرت، راستگو، درستکار و شجاع بود. بسیاری او را بهترین شمشیر زن روزگار شرق می‌نامند. لطفعلی‌خان زند بسیار خدا دوست بود و هنگامی که آغا محمدخان قاجار به او گفت بر او سجده کند پاسخ داد: من تنها به خدا سجده می‌کنم. و از او به عنوان شخصیت شاهنامه‌ای یاد می‌شود، که با اهریمنان و تورانیان وارد جنگ می‌شود.
خدمات وی در راه سازندگی
جاده شوسه
این جاده بین شیراز، بندرعباس و بندر لنگه احداث شد.
تنگاب
سد تنگاب که ابتدا در دوره ساسانیان درست شده بود. آب آن از کوه فیروزآباد به خلیج فارس ریخته می‌شد.
ترمیم آرامگاه‌های حافظیه و سعدیه
ساخت آرامگاه برای حافظ و سعدی در شیراز.
روایت ایستادگی در برابر خان قاجار
آرامگاه لطفعلی‌خان زند در امام‌زاده زید
لطفعلی‌خان را در حالی‌که در نبرد با دشمنان زخم‌های سختی بر بازو و پیشانی برداشته بود به کرمان نزد خان قاجار بردند. او که خون بسیاری را از دست داده بود با همان حال نزار در برابر آقامحمد خان ایستاد، بدو سلام نداد و تعظیم نکرد. فردای آن روز وی را دوباره پیش خان قاجار آوردند، در حالی‌که هوشی در تن نداشت، آب بدو نداده بودند و وی را بر روی زمین می‌کشیدند. خان قاجار با نیش‌خند بدو گفت: «هان لطفعلی‌خان! هنوز هم غرور داری؟» واپسین شاه زند که دیگر توان سخن گفتن نداشت سرش را بالا برد و با پلنگ دیدگان بدو نگریست و گفت: «من از تو نمی‌ترسم ای اخته فرومایه». این ایستادگی خان قاجار را به خشم آورد و دستور نابینا کردن او را داد.
رباعی شعر زیر را، وی درباره شکست‌هایش از آغا محمدخان سروده‌است:
یا رب ستدی مملکت از همچو منی دادی به مخنثی، نه مردی نه زنی
از گردش روزگار معلومم شد پیش تو چه دف‌زنی چه شمشیرزنی
درگذشت
آغامحمدخان لطفعلی‌خان را به تهران برد و پس از چندی عمل، دستور کشتنش را داد. مرگ وی را به روش خفه کردن نوشته‌اند. پیکرش را در امامزاده زید در بازار قدیمی تهران به خاک سپردند.
رفتار آغامحمدخان با بازماندگان واپسین شاه زند
فتحعلی‌خان صبا شاعر دوره زندیان و قاجار در اندوه ویران کردن این باروی شکوهمند چنین سرود:
گردون به زمانه خاک غم ریخت، دریغ با شهد طرب زهر غم آمیخت، دریغ
از کینه دور فلک جورسرشت شیرازه شیراز ز هم ریخت، دریغ
دستور دیگرش بیرون کشیدن استخوان‌های کریم‌خان زند از آرامگاهش بود. وی استخوان‌های نخستین زند را به تهران برد و دستور داد که در زیر پله‌های کاخش جایی که همیشه از آن گذر می‌کرد خاک کنند تا همیشه بر آن پای نهد سپس دستور بازداشت و به زورگیری دارایی‌های زندیان و وابستگان آن‌ها را داد و آنگاه شاهزادگان و شاهدختان زندی را با خواری بسیار یکجا گرد آورده و به سوی استرآباد کوچاند. چنین می‌نماید که سرنوشت شومی بر آن‌ها رفته‌است، از سرنوشت شاهدخت همسر لطفعلی‌خان زند و پسران شهریار زند فتح‌الله خان و خسرومیرزا به دلیل سانسور دستگاه قاجار آگاهی درستی در دست نیست. بعضی از اعضای خانواده سلطنتی نیز به یافت آباد تهران تبعید شده و در قلعه‌ای قدیمی در حصر قرار گرفتند. آقامحمدخان همچنین مردم کرمان را نیز به گناه یاری دادن به لطفعلی‌خان جزای سختی داد، به فرمان او بخشی از مردان کور و به نوامیس تجاوز و اموال غارت گردید همچنین مردمان زیادی به شهر میاندوآب تبعید شدند (محله کرمانی‌ها و سیرجانی‌ها هنوز در میاندوآب وجود دارد).
لطفعلی‌خان در فرهنگ توده
تصویر مینیاتور از لطفعلی‌خان، قرن هجدهم، موزه ملی ایران
از آنجا که لطفعلی‌خان دارای ویژگی‌های همه‌پسندی چون زیبایی، دلاوری، تسلیم ناپذیری و ایستادگی بیش از اندازه داشت و با دغل‌کاری‌ها و بداقبالی و ناکامی و سرانجام شکنجه ددمنشانه و مرگ رودر رو شده بود در نزد مردم به شخصیتی افسانه‌ای همچون چهره‌های شاهنامه‌ای تبدیل شده‌است؛ که با اهریمنان و تورانیان وارد جنگ می‌شود. برای او تصنیف‌هایی سروده شده‌است که در دل مردم زنده مانده و جهانگردان نیز حتی از آن‌ها یاد کرده‌اند. بخشی از یکی از این تصنیف‌ها را که در میان کرمانیان ساخته شده و مردم سال‌ها آن را می‌خواندند در زیر می‌آید:
هر دم صدای نی میاد آواز پی در پی میاد
لطفعلی‌خانم کی میاد؟ روح و روانم کی میاد؟
امروزه نام لطفعلی‌خان در برخی شهرها بر خیابان‌هایی نهاده شده‌است، به ویژه در شیراز یکی از خیابان‌های بزرگ شهر به نام او نام‌گذاری شده‌است.
در رسانه‌های امروزی
قسمت دوم بازی «Quest Of Persia» با نام لطفعلی‌خان زند (بازی) به جنگ‌های او می‌پردازد. در مجموعه ۲۲، سریال پربیننده قهوه تلخ (مجموعه ویدئویی) لطفعلی‌خان زند وارد تهران می‌شود.
برخی شخصیت‌ها
غران نام اسب نامدار لطفعلی‌خان بود (بعلت رنگ سیاه اسب). نژاد این اسب دو رگه عرب ترکمن بوده‌است که بارها جان صاحب خود را در نبردهای گوناگون رهانیده بود. این اسب تند و تیز سیاه رنگ بر پیشانیش لکه‌ای سپید به مانند یک ستاره داشت. گریز لطفعلی‌خان از میان سپاه قاجار در رویداد تاختن بر کرمان تنها با یاری غران شدنی گردید و چنان‌که پیشتر گفته شد او فاصله میان کرمان تا بم را در بیست و چهار ساعت پیمود. سرانجام هنگامی که در بم لطفعلی‌خان بر اسبش نشست تا از مهلکه بگریزد دشمنان پاهای پشت این اسب را بریدند، حیوان به زانو می‌افتد ولی سوارش که از سرنوشتش آگاه نبود او را هی می‌کند، اسب روی پای بریده‌اش می‌ایستد ولی از درد تاب نمی‌آورد و به زمین می‌افتد. دیدن صحنه قطع شدن پاهای غران شاه جوان را متاثر کرد.
لطفعلی‌خان و میرزا مهدی لشکرنویس
میرزا مهدی لشکر نویس پیش از لطفعلی‌خان در دستگاه پدرش جعفرخان کار می‌کرد که به دلیل جرمی، جعفرخان دستور بریدن گوش‌های او را داده بود. وی نیز هنگامی که جعفر خان ترور شد گوش‌های سر بی‌جان ارباب پیشین خویش را برید. پس از پیروزی آغازین لطفعلی‌خان بر کشندگان پدر، میرزا مهدی بریدن گوش را انکار کرد و حاج ابراهیم نیز برای بخشش او پادرمیانی کرد. لطفعلی‌خان وی را بخشید و حتی برای وی پیشه و خلعتی هم در نظر گرفت؛ ولی در روزی که قرار بود خلعت را به او بدهد به آتش‌بیاری مادرش، میرزا مهدی را زنده در آتش انداخت و زیر قول خود زد و حاجی ابراهیم را نیز از خود رنجاند.
حاج ابراهیم کلانتر
بزرگ‌ترین لغزش لطفعلی‌خان اعتمادش به حاج ابراهیم بود. این مرد به شاه جوان خیانت کرد و دروازه شیراز را به روی او بست و خانواده و زن و بچه و دارایی‌های وی را دودستی به خان قاجار سپرد. حاج ابراهیم دارای نفوذ بسیار بود و خویشانش در جاهای گوناگون ایران از تهران تا اصفهان بر سر کارهای مهم بودند. وی از آغاز کار به نامه‌نگاری با قاجارها پرداخته بود و داستان میرزامهدی نیز وی را رنجاند و یکسره به دشمنان زندیان پیوست.
تبارنامه
گفتارها پیرامون خان‌زند
ژنرال مایکس انگلیسی: شهریار جوان زند، از دروغ و وعده‌های پوچ بیزار بود و جز به صداقت و مردانگی مسلکی نداشت و هرگز به دروغ از کسی دلجویی نمی‌کرد. همین ویژگی‌های نیکو باعث شد تا خانواده‌های بزرگ از پشتیبانی او دست بکشند.
سر هارفورد جونز: لطفعلی‌خان به وقت نعمت جوانمرد، خوشایند و دست و دلباز ، و به وقت سخت‌ترین مصیبت‌هایی که بتوان بر آدمی روی آورد، باوقار و خوددار و با عزم بود
لرستان
ملایر
لطفعلی‌خان زند (بازی)