امام‌قلی عمادالدوله

امامقلی عمادالدوله
امامقلی میرزا عمادالدوله ، یا عمادالدوله دولتشاه یا به اختصار عمادالدوله، از رجال نامدار ایران در عصر قاجار و پسر ششم محمدعلی میرزا دولتشاه بود. عمادالدوله همچون پدرش دولتشاه برای سالیان مدید حکومت ایالات غربی ایران را بر عهده داشت و با عنوان والی غرب و سرحددار عراقین خوانده می‌شد. وی همچنین مدتی وزیر عدلیه (دادگستری) ایران بود.
نسبت بیشتر اعضای خاندان بزرگ دولتشاهی که احفاد دولتشاه محسوب می‌شوند، به امامقلی میرزای عمادالدوله می‌رسد. وی افزون بر مناصب دولتی و حکومتی خویش، مردی ادیب و شاعر و اهل فضل بود و خطی خوش داشت. از وی آثاری مکتوب همچون کتاب انشاء و همین‌طور اشعاری به زبانهای فارسی و عربی باقی‌مانده‌است.
سالهای نخست زندگی
امامقلی میرزای عمادالدوله در سال ۱۲۳۰ هجری قمری در کرمانشاه متولد شد. پدرش محمدعلی میرزا دولتشاه، پسر بزرگ فتحعلیشاه قاجار و از رجال نامدار و پرآوازه عصر قاجار بود. دولتشاه که جد اعلای خاندان بزرگ دولتشاهی محسوب می‌شود، برای سالیان مدید، حاکم مقتدر و بلامنازع کرمانشاه و سایر ایالات غربی ایران بود، و از خود ۱۰ پسر و ۱۴ دختر برجای گذاشت که امامقلی میرزا پسر ششم وی بود. بر اساس شجره نامه‌های موجود از خاندان دولتشاهی، بیشتر احفاد دولتشاه (دولتشاهی‌ها) از فرزندان و اعقاب امامقلی میرزا محسوب می‌شوند.
امامقلی میرزا در زمان حیات پدرش و همین‌طور پس از او، تا زمان حکومت برادر بزرگش، حشمت‌الدوله به تحصیل علوم در زادگاه خویش پرداخت. وی بعدها با روی کار آمدن محمدشاه جزو شاهزادگانی بود که مورد خشم و سوءظن قرار گرفت و به کرمان گریخت.
اقامت در کرمان
استاد دکتر محمدابراهیم باستانی پاریزی، درباره دوران اقامت امامقلی میرزا در کرمان، که ظاهرا در دوران نوجوانی وی بوده‌است، چنین می‌نویسند:
در تهران
امامقلی میرزا پس از اینکه به تهران آمد، با عنایت ویژه ناصرالدین شاه به وی، مشغول تحصیل شد و در اغلب علوم مهارت کسب کرد.
علامه دهخدا در لغتنامه خویش ضمن اینکه امامقلی میرزا عمادالدوله را از فضلای دوره قاجار معرفی می‌کند، درباره او به نقل از کتاب بزرگ المآثر و الاثار (ص ۱۸۷) چنین می‌نویسد:
انتصاب به حکومت کرمانشاه
امامقلی میرزا به سال ۱۲۶۸ هجری قمری و در زمان سلطنت ناصرالدین‌شاه بعنوان حاکم کرمانشاهان منصوب شد و یک سال بعد، در سال ۱۲۶۹ قمری به لقب عمادالدوله ملقب گردید. وی از آن پس به‌طور تقریبا مداوم (و جز مدتی که همراه شاه به فرنگستان سفر کرد و مدتی که وزیر عدلیه شد)، به مدت قریب به بیست و چهار سال حکومت کرمانشاه و برخی دیگر از نواحی غربی ایران را به‌عهده داشت.
از جمله در سال ۱۲۷۵ هجری قمری، هنگامیکه عموزاده او، خانلرمیرزا از حکومت لرستان معزول و به حکومت اصفهان منصوب گردید، حکومت ولایات لرستان و نهاوند رانیز عهده‌دار گردید.
سفر به اروپا
در سال ۱۲۹۰ هجری قمری و در سفر اول ناصرالدین شاه به اروپا، امامقلی عمادالدوله یکی از همراهان اصلی شاه و به اصطلاح از ملتزمین رکاب بود.
انتصاب به وزارت عدلیه
ناصرالدین شاه پس از مراجعت از اروپا به ایران و تحت تاثیر آنچه که در این سفر در فرنگستان دیده بود، تصمیم به ایجاد تشکیلات تازه‌ای با عنوان هیئت دولت گرفت. به همین دلیل به محض ورود به مرز ایران و بواسطه پیشامدهایی که در نبودش در طهران روی داده بود، حاج میرزا حسین خان مشیرالدوله را از صدارت معزول نمود و او را در رشت متوقف ساخت. سپس ضمن ایجاد تشکیلاتی جدید، عده‌ای را به مقام وزارت، عضو این تشکیلات که هیئت دولت خوانده می‌شد، نمود.
در تشکیلات جدید عمادالدوله نیز بعنوان وزیر عدلیه (دادگستری) منصوب گردید و برای نخستین بار به هیئت دولت وارد شد.
انتصاب مجدد به حکومت ایالات غربی
عمادالدوله تا اوایل سال ۱۲۹۱ قمری در منصب وزارت عدلیه باقی‌ماند و سپس مجددا و این بار به جای برادر خود، طهماسب میرزا مویدالدوله، به حکومت کرمانشاه و کردستان منصوب گردید.
در این نوبت انتصاب، عمادالدوله خود در کرمانشاه اقامت نمود و پسرش، بدیع‌الملک میرزا حشمت‌السلطنه را از جانب خویش به حکومت کردستان فرستاد.
درگذشت
امامقلی میرزا عمادالدوله سرانجام در نیمه رجب سال ۱۲۹۲ هجری قمری در کرمانشاه درگذشت. به جای او، فرزندش حشمت السلطنه، ضمن پرداخت پیشکشی معتنابهی به شاه، به حکومت کرمانشاه و کردستان رسید.
درباره او
امامقلی میرزا عمادالدوله مردی ادیب و اهل فضل بود و در خوشنویسی تبحر داشت. او در خط شکسته از میرزا عبدالوهاب معتمدالدوله پیروی می‌کرد، و در ضمن دیوان اشعاری مشتمل بر شعرهایی به زبان فارسی و عربی از خود باقی گذاشت. هرچند که گفته شده‌است شعر او چندان انسجام و استحکامی ندارد. گویا وی در شعر بیضا تخلص می‌کرده‌است.
از او فرزندان زیادی به شرح ذیل به جا مانده‌است:
ردیف
نام
تولد/وفات
نام مادر
یادداشت‌ها
۱
علی‌قلی میرزا صارم‌السلطنه
۲
بدیع‌الملک میرزا عمادالدوله
حشمت‌السلطنه
دختر حاج آقا محمدصالح کرمانشاهی از خاندان آل آقا را به زنی داشت. این دختر در شعبان ۱۲۹۹ قمری درگذشت.
۳
مرتضی‌قلی میرزا منصورالسلطنه
با بی‌بی‌جان (فوت: محرم ۱۳۰۴ قمری) ازدواج کرد.
۴
سلطان‌محمدمیرزا یمن‌الدوله
۵
جلال‌الدین میرزا
۶
امیرمجدالدین میرزا
۷
سلطان‌ابراهیم‌میرزا مشکوه‌الدوله
۸
سلطان‌اسماعیل میرزا محتشم‌السلطان
در سال ۱۲۹۹ قمری با دختر طهماسب میرزا مویدالدوله ازدواج کرد.
۹
ملک‌قاسم میرزا عمادالسلطان
۱۰
اسحاق میرزا اکرم‌الدوله
۱۱
ملک‌ایرج میرزا امیرمحترم
۱۲
سرورملک خانم سرورالسلطنه
۱۳
عزت‌ملک خانم اشرف‌السلطنه
همسر اعتمادالسلطنه
۱۴
ابتهاج‌السلطنه
همسر امیرارسلان خان خزل معروف به سپهسالار. او فرمانده قشون کرمانشاه بوده و به مدت ۵ سال در نواحی کرمان و سیستان مامور بود.
۱۵
فرنگیس خانم بهجت‌الدوله
در ذی‌الحجه ۱۳۰۳ قمری با میرزا احمدخان پسر مبشرالملک از زیورخانم دختر پاشاخان امین‌الملک ازدواج کرد. در ذی‌الحجه ۱۳۰۷ قمری به توسط اعتمادالسلطنه از ناصرالدین‌شاه لقب بجهت‌الدوله گرفت.
آثار باقی‌مانده
نمایی از مسجد عمادالدوله در کرمانشاه
تصویری از کاخ عمادیه.
تصویری از کاخ عمادیه.
از آثار خیرات او مسجدی به نام مسجد عمادالدوله است که در سال ۱۲۸۵ هجری قمری در کرمانشاه بنا کرده‌است. او همچنین در ده‌پهن در کرمانشاه عمارتی به نام عمادیه ساخت که در دوران پهلوی تخریب شد.