اقتصاد اسلامی

نظام اقتصاد اسلامی عبارت است از مجموعه قواعد کلی ارائه شده در اسلام در زمینه روش تنظیم حیات اقتصادی و حل مشکلات اقتصادی، در راستای تامین عدالت اجتماعی برای نیل به سعادت بشر و رسیدن به جامعه فاضله‌ای که تمامی پیامبران و ائمه الهی برای آن تلاش کرده‌اند.
مسئله اقتصاد، به عنوان یکی از مهم‌ترین مسائل زندگی بشری، مطرح است، و اسلام نیز نگرش خاصی به آن دارد.
معمولا از عبارت «اقتصاد اسلامی» در زمینه‌های مختلفی استفاده می‌شود. «علم اقتصاد اسلامی»، «مکتب اقتصاد اسلامی»، «نظام اقتصاد اسلامی» یا «دانش اقتصاد اسلامی». راجع به «علم اقتصاد اسلامی» باید به نکات ظریفی دقت داشت؛ مقدمات و نکاتی که بدون توجه به آن‌ها نمی‌توان منظور معتبری از این اصطلاح را ارائه نمود. در بیان متعارف، هنگامی که از علم سخن به میان می‌آید، منظور همان علم یا علم است؛ مجموعه معارفی که با تاکید ویژه بر روش تجربی پس از عصر روشنگری در اروپا شکل گرفته و رفته رفته توسعه یافت. علم اقتصاد یا همان علم اقتصادیا اقتصاد سیاسی نیز از چنین قاعده‌ای مستثنی نیست. در ربط میان اقتصاد اسلامی یا هر انگاره دینی با علم تجربی-قیاسی چون اقتصاد باید به این سوال پاسخ داد که آیا در این علم، ابعاد ارزشی، اخلاقی یا از جنس بایستگی وجود دارد یا خیر؟ اگر یک محقق اقتصاد یا فیلسوف علم اقتصاد بر این باور باشد که در مجموعه ادبیات علم اقتصاد یا اقتصاد سیاسی می‌توان ردپای چنین اموری را یافت، منطقا وی می‌تواند به وجود اقتصاد اسلامی معتقد باشد؛ از طرف دیگر اگر فردی بر این باور باشد که در علم اقتصاد یا اقتصاد سیاسی، هیچ مولفه ارزشی وجود ندارد، مفهوم «علم اقتصاد اسلامی» از نظر وی بی‌معناست. بر اساس همین تفکیک پیش گفته است که انواع اظهار نظرها راجع به «علم اقتصاد اسلامی» وجود دارد.
برخی میان «مکتب اقتصاد اسلامی» و «نظام اقتصاد اسلامی» تفکیک قائل می‌شوند؛ از نظر اینان «نظام اقتصادی اسلامی» پیاده شده قواهد و راهکارهای مورد توجه «مکتب اقتصادی اسلام» در واقعیت موجود است. براساس تعریفی دیگر می‌توان «نظام اقتصاد اسلامی را » به این شکل تعریف نمود: مجموعه قواعد کلی ارائه شده در اسلام در زمینه روش تنظیم حیات اقتصادی و حل مشکلات اقتصادی، در راستای تامین عدالت اجتماعی برای نیل به سعادت بشر و رسیدن به جامعه فاضله‌ای که تمامی پیامبران و ائمه الهی برای آن تلاش کرده‌اند.
نگاه اسلام به اقتصاد
اقتصاد اسلامی بر خلاف اقتصاد غربی، بر قناعت و پرهیز از مصرف‌گرایی تاکید دارد. اقتصاد غربی نیازهای انسان را نامحدود و منابع و امکانات جهان را محدود می‌داند؛ در حالی که در اسلام منابع و امکانات نامحدود معرفی شده‌اند.
قرآن، سوره ابراهیم، آیه ۳۴
ترجمه آیه:‌«و اگر بخواهید نعمت‌های خداوند را در شمار بیاورید نمی‌توانید نعمت‌های خداوند را به حد و حصری محدود کنید.»
اسلام مسئله اقتصاد را (بر اساس اصالت انسان) به عنوان جزئی از مجموعه قوانین خود که تنها می‌تواند قسمتی از نواحی حیات انسانی را تنظیم کند، مورد توجه قرار داده و حل مشکلات اقتصادی را در اصلاح مبانی عقیدتی و اخلاقی مردم می‌داند اقتصاد در مکتب اسلام.
قرآن مجید، آیه ۹۶
ترجمه آیه: و اگر مردم ایمان آورده و پرهیزگار بودند، ما ابواب برکات زمین و آسمان را بر آن‌ها گشوده بودیم.
اسلام اقتصاد را در جهت اهداف عالیه بشر دانسته و بر این اساس، نگرش سوسیالیستی یا سرمایه‌داری که اقتصاد را مبنا قرار می‌دهند، رد می‌کند.
جایگاه اقتصاد اسلامی
در تفسیر و تحلیل رشد و توسعه اقتصادی، پیروان مکاتب اقتصادی کلاسیک، نئو کلاسیک، مکتب کینز و امثال آنها؛ دیدگاه‌های خاص خود را در جهت طراحی نظام اقتصادی مطرح نموده‌اند. به عنوان نمونه، کلاسیک‌ها در مورد بازار آزاد، نئو کلاسیک‌ها در زمینه کارآفرینی، پیروان مکتب شیکاگو در زمینه نقش آموزش، طرفداران فیزیوکراسی در خصوص کشاورزی و مکتب سوداگران (مرکانتلیسم) در زمینه مازاد صادرات؛ نظرهای ارزشمندی را مطرح نموده‌اند.
آیین اسلام نیز، در جهت تنظیم روابط اقتصادی بین انسان‌ها که برای تامین نیازهای اقتصادی (یا رفع مشکلات اقتصادی) تدوین گردیده و با عدالت اجتماعی مرتبط می‌باشد، قواعدی کلی ارائه نموده که در ابواب اقتصادی فقه اسلامی به تفصیل بیان گردیده است…
اصول روش اسلام در توزیع ثروت
اصول روش اسلام در توزیع ثروت، در درجه اول، صیانت از عدالت اجتماعی، حفظ حقوق مردم، تقسیم مالکیت به سه بخش (ملی، خصوصی و دولتی) است. در این راستا، به تحریم راه‌های نامشروع مانند ربا می‌پردازد و حل مشکلات اقتصادی را در چهارچوب قوانینی مانند استفاده از عقود اسلامی می‌داند. برخی از این قوانین در ابواب مضاربه، مزارعه، مساقات، بیع، اجاره، جعاله، زکات، خمس و امثال آن بیان گردیده است.
اقتصاد اسلامی در ایران
در سال ۱۹۷۸، آیت الله خمینی مدعی شد که شرکت‌های چندملیتی اقتصاد ایران را در دست گرفته‌اند و سیاست‌های محمدرضاشاه در حال به نابودی کشاندن کشاورزی است تا به خارجیان فعال در حوزه کشاورزی تجاری کمک کند؛ وی اعلام کرد که هدف اصلیش را در اقتصاد کم شدن وابستگی ایران به غرب قرار خواهد داد؛ و این که اقتصاد بر اساس تعالیم اسلام پایه‌ریزی خواهد شد.
قبل از پیروزی انقلاب، شهید محمد باقر صدر تلاش‌هایی جهت تبین نظام اقتصادی اسلامی و مولفه‌های مکتب اقتصادی آن مبذول داشت. پس از انقلاب اسلامی، بانکداری یکی از عرصه‌هایی بود که برای تطبیق آن با قوانین اسلامی، محل ورود اقتصاد اسلامی بود؛ در همین راستا قانون بانکداری بدون ربا تصویب و اجرا شد. دیگر عرصه مهم ورود اقتصاد اسلامی موضوع انفال و مالیکت منابع طبیعی بود که در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران محل تاکید قرار گرفت. یکی دیگر از مفاهیم مهم در اقتصاد اسلامی که با پیروزی انقلاب پررنگ شد، بحث استقلال و خودکفایی بود؛ هرچند براساس نظریات رایج اقتصادی این مقوله از اهمیت چندانی برخوردار نیست، اما با توجه به شرایط جهانی در آن زمان و نیز در حال حاضر و برپایه برخی آمزوه‌های اقتصادی موجود، باید تا حد ممکن در راستای استقلال معقول اقتصادی همت گمارد. البته منطبق با همان نظریات اقتصادی متعارف نیز تا زمانی که کشورها به حمایت از صنایع خود اقدام کنند و امکان مبادله آزادانه کالاها و خددمات وجود نداشته باشد و پیش شرط‌های مربوط به بازار پول و ارز مهیا نشود، مسئله خودکفایی و استقلال اقتصادی حائز اهمیت خواهد بود.
نقد و مناقشه
اقتصاد اسلامی به خاطر این‌ها بی‌اعتبار و دون شناخته است از دید انتقادی:
"عدم انسجام، ناتمامیت، غیرواقع‌بینانه‌بودن، و بی‌ربطی" که به آن‌ها متهم شده،جای حل مسئله، توسط "هویت فرهنگی" به کار انگیخته شده (Timur Kuran, John Foster)؛
به‌طور تئوریک "شلم‌شوربایی از تفکرات مردم‌باورانه و سوسیالیستی" بودن آن، و در عمل "هیچ چیزی بیش از کنترل دولتی ناکارآمد اقتصاد و یک‌سری سیاست‌های بازتوزیع تقریبا به یک اندازه ناکارآمد نیست" (فرد هالیدی)؛
در زمینه‌ای سیاسی و منطقه‌ای، که در آن اسلام‌گرایان و علما ادعا می‌کنند در مورد همه چیز نظری دارند، جالب است که در مورد این مرکزی‌ترین فعالیت‌های انسان، فراتر از سخنان پارسامنشانه پی‌درپی درباره این که چه طور مدل آن‌ها نه سرمایه‌داری است و نه سوسیالیستی، چه قدر برای گفتن کم دارند.
چیزی چندان بیش‌تر از این نبودن: درآوردن ادای اقتصاد سنتی مزین به آیات قرآن و سنت (Muhammad Ahram Khan)؛
مدعی تقاضا برای بازگشت به رسوم اسلامی، که این رسوم در واقع "سنت ابداع‌شده" هستند (Timur Kuran)؛
شکست در رسیدن به این اهداف: براندازی سود روی پول، برقراری برابری اقتصادی، و یک وجدان کسب‌وکار برتر؛ با این حال "از روی جهالت، از روی بردباری‌ هدایت‌شده در مسیر اشتباه، از نگاه موشکافانه نقادانه فروگذارکرد"، و در رسیدن به این اهداف شکست خورد چرا که شیوه‌ها و مقاصدش این‌گونه مورد ملاحظه قرار گرفته‌اند: "بیش از حد غیر واقع بینانه تا که بخواهد برای ساختارهای غالب اقتصادی شاخ و شانه بکشد" (Timur Kuran).
دانش مالی و بانک‌داری اسلامی
یک نتیجه قابل توجه (و آماج انتقاد) اقتصاد اسلامی ابداع صنعت دانش مالی و بانک‌داری اسلامی است.
فلسفه اسلامی
حقوق و اقتصاد
یادداشت