زید بن علی

زید بن علی ، فرزند علی بن حسین و نوه حسین بن علی، نوه محمد بود. او بیشتر به علت نبردی دو روزه که علیه هشام بن عبدالملک خلیفه اموی در کوفه صورت داد معروف است. همچنین زید امام پنجم شیعیان زیدیه می‌باشد و شیعیان زیدیه او را جانشین و امام پس از علی بن حسین می‌دانند. وی برای شیعیان دوازده امامی مورد احترام است اما علمای دوازده امامی معتقدند که وی هیچگاه دعوی امامت نداشته است.
ویژگی‌های شخصی
پدر
پدر زید، علی بن حسین، امام چهارم شیعیان است.
مادر
در نام مادر وی اختلاف است، برخی نام او را «جیدا» یا «جید» یاد کرده‌اند. برخی هم نام او را «حیدان» می‌دانند.
در روایتی علی بن حسین او را به نام «حوراء» می‌خواند. در روایتی از اعیان الشیعه او کنیزی بود که مختار بن ابی عبیده ثقفی او را به ۳۰ هزار درهم خرید،
سپس او را به عنوان هدیه‌ای ارزنده نزد علی بن حسین فرستاد. و این بانو از وی دارای چهار فرزند شد، سه پسر و یک دختر، نخستین فرزندش زید بن علی است و سه فرزند دیگرش عمرو، علی و خدیجه نامگذاری شدند.
چون مادر زید طبق شجره نامه‌ها دختر حسن مجتبی بوده است، سلسله سادات از نسل او را را حسینی حسنی گفته‌اند.
مشخصات
ابوحمزه ثمالی در حدیثی بلند شرح دیدارش با علی بن حسین در حج را بیان کرده و اینکه زید را در کودکی نزد وی می‌بیند و علی بن حسین از آینده این کودک (زید) به او خبر می‌دهد.
لقب‌ها
شهید
حلیف القرآن
زیدالازیاد
کنیه
کنیه او «ابوالحسین» است. به خاطر این‌که یکی از فرزندان او به نام حسین بود، بنابراین او را به این کنیه می‌خوانند.
مشخصات ظاهری
گفته می‌شود زید دارای قامتی رشید بود و صورتی زیبا و با ابهت داشت که متانت و وقار از آن به خوبی آشکار بود. وی چشمانی درشت و سیاه و جذاب با ابروانی کشیده و نزدیک به هم و محاسنی پرپشت و پیشانی برجسته و بلند و بینی برآمده و کشیده داشت. سید بن طاووس- ربیع الشیعه
همسران
او در طول زندگی خود ۳ زن عقدی و ۳ کنیز داشت. اولین همسری که زید انتخاب کرد «ریطه» دختر ابی هاشم عبدالله بن محمد حنفیه بود، این زن از بانوان با شخصیت و بنام بنی هاشم بود، او در اواخر عمر دو زن دیگر در شهر کوفه اختیار کرد.
فرزندان
زید بن علی دارای ۴ فرزند پسر بود که هر یک خود شخصیتی و عالم و مجاهد بودند.
یحیی (که مادرش ریطه است)
حسن بن زید
عیسی، حسین و محمد (که مادر این سه نفر کنیز بودند)
عبیدالله ابن زید مشهور به عبیدالله الاعرج
زادروز
روز تولد زید بن علی به هیچ وجه مشخص نیست و بین مورخین حتی در سال ولادتش نیز اختلاف است. ابن عساکر (درگذشته ۵۷۱ قمری) سال تولد او را ۷۸ قمری می‌داند
مورخ دیگر به نام ممحلی (متوفای ۶۵۲ قمری) سال ولادت او را ۷۵ قمری یاد می‌کند
برخی سال میلاد او را سنه ۸۰ قمری پنداشته‌اند.
گرچه دانشمند بزرگ شیعه، شیخ مفید یادی از سال ولادت او نکرده، اما نتیجه کلام وی مو ید قول ابن عساکر در تهذیب است، زیرا روایات متفق است که زید بن علی در موقع کشته‌شدن‌اش ۴۲ ساله بود و شیخ مفید سال مرگ او را ۱۲۰ قمری می‌داند؛ بنابراین باید سال ولادت او سنه ۷۸ قمری باشد. اما شیخ مفید در کتاب دیگرش «مسارالشیعه» سال مرگ او را سنه ۱۲۱ قمری و ظاهرا این تاریخ را اختیار کرده‌است
در مقدمه کتاب «مسنزین العابدیند امام زید» در شرح حال زید بن علی سال ولادت او را ۷۶ قمری و سال مرگ را ۱۲۲ قمری و مدت عمرش را ۴۶ سال می‌داند و شیعیان زیدی اکثرا این تاریخ را معتبر می‌دانند. اما آنچه که از کتاب‌های معتبر و با نگاه در آثار موجود درباره زید بن علی هست می‌توان چنین برداشت کرد که سال تولد او سال ۷۹ قمری است.
شخصیت علمی
علمای بزرگ و صاحب نظرات علم رجال و حدیث مقام علمی زید بن علی را با عباراتی محکم و رسا بیان کرده‌اند و او را به عنوان یکی از بارزترین چهره‌های فقهی و علمی آل محمد ستایش می‌نمایند. مقام علمی زید بن علی آنقدر معروف و مسلم بود، که او را به «عالم آل محمد» یا «فقیه اهل‌بیت» ملقب ساخته بودند. جعفر صادق درباره‌اش گفته‌است: خدا، زید را رحمت کند او عالمی درست‌گفتار بود.
علی بن موسی‌الرضا در مقام تجلیل و ستایش از او می‌گفت: او از علمای آل محمد بود
جعفر صادق در جای دیگری زید را با عظمت یاد می‌کند و گفته‌است: او مردی با ایمان و عارف و دانشمند و درستکار بود.
محمد باقر خود نیز، مقام علمی و تبحر فوق‌العاده زید را به اصحابش گوشزد کرد و گفت: به زید همانند علم ما، در وسعت و احاطه افاضه شده‌است.
اردبیلی می‌گوید: زید بن علی مردی جلیل القدر است او در راه خدا کشته شد و درباره شخصیت بزرگ او روایاتی بس زیاد رسیده‌است که مجال نقل آن نیست.
شیخ در کتاب «تکلمه» در مقام بیان فضائل جناب زید بن علی می‌فرماید: علمای اسلام بر جلالت و وثاقت و ورع و علم و فضل وی اتفاق دارند.
شیخ طوسی در کتاب «فهرست» از عمر بن موسی وجهی نقل می‌کند که گفت: هیچ‌کس را در تشخیص آیات قرآن از ناسخ و منسوخ و برگرداندن متشابه آن به محکم، چون زید بن علی ندیدم.
تسلط بر قرآن
زید بن علی می‌گوید:
او در تشخیص معانی قرآن و طرز قرائت آن، صاحب نظر بود و در بحثهای خود، همیشه با الهام از این کتاب، مخالفین را در بحث مغلوب می‌ساخت درباره زید گفته‌اند: او قرائت خاصی در قرآن داشت و کتابی در این زمینه تالیف نمود.
جعفر بن محمد در این مقام از ممارست و مطالعه عمیق وی سخن می‌گوید و با جمله‌ای افتخارآمیز از او یاد می‌کند:
جایگاه در روایت حدیث
زید بن علی در اسناد حدود ۶۱ روایت واقع شده‌است و همه این روایات را از پدرانش نقل می‌کند. وی کاتب و راوی صحیفه سجادیه نیز می‌باشد
کتاب‌ها
او در علم کلام، فقه، حدیث و… کتابهایی تالیف نمود که تعداد آن بیش از ۱۰ رساله‌است.
کتاب «الصفوه» و مسئله امامت
مجموع الفقهی
القله و الجماعه
المجموع الحدیثی
تفسیر غریب القرآن
اثبات الوصیه
قرائته الخاصه
قرائه جده علی بن ابی طالب * منسک الحج
الصفوه
اخبار زید
اینها مجموع تالیفاتی است که در لابلای قرون و اعصار و گذشت زمان و حوادث از زید بن علی به یادگار مانده‌است.
شاگردان
زید خود یکی از برجسته‌ترین شاگردان مکتب علی بن حسین و محمد بن علی و برادر زاده‌اش جعفر بن محمد بود و علوم مختلف اسلامی را مستقیما از این سه اخذ کرد، و پس از تسلط کامل در این علوم خود نیز به تربیت شاگردان پرداخت. شاگردان برجسته وی عبارت بودند از:
یحیی بن زید (فرزندش)
محمد بن مسلم (از بزرگان اسلام است)
ابی حمزه ثمالی (فقیه اسلامی)
محمد بن بکیر (فقیه اسلامی)
ابن شهاب زهری
شعبه بن حجاج
ابوحنیفه (وی مدتی شاگرد مکتب علمی محمد باقر و جعفر صادق بود. ۲ سال در محضر زید بن علی شاگردی کرده‌است.
سلمه بن کهیل (از محدثین و بزرگان شیعه‌است).
یزید بن ابی زیاد
هارون بن سعید عجلی
ابوهاشم بن رمانی
حجاج بن دینار
آدم بن عبدالله خثعمی
اسحاق بن سالم
بسام بن صیرفی
راشد بن سعد
زیاد بن علاقه
عبدالله بن عمرو بن معاویه
اینها شاگردان ممتازی بودند که از کلاس علمی وی برخاسته‌اند و غیر از شاگردان وی از دودمان بنی هاشم و فرزند ابوطالب اند مانند:
ابراهیم بن حسن مثنی
حسن مثلث
حسین بن علی بن الحسین الشهید (برادرش)
عبیدالله بن محمد بن عمر بن علی بن ابی طالب
عبدالله بن محمد بن عمر بن علی
احترام نسبت به زید بن علی
عبدالله بن جریر می‌گوید: جعفر بن محمد را دیدم برای عمویش زید، رکاب زین اسب را می‌گرفت تا سوار شود و بعد از سوار شدن، لباس او را روی زین پهن می‌کرد.
سعید بن خیثم می‌گوید: بین عبدالله بن حسن و زید بن علی بر سر موقوفات علی مناظره بود و آن دو قاضی مراجعه کردند، موقعی که برخاستند بروند، دیدم عبدالله دوید و مرکب زید را جلو آورد و رکاب را گرفت تا وی بر مرکب سوار شد.
دیدگاه‌های علمای اهل سنت
علماء و پیشوایان بزرگ اهل سنت مانند: ابن حجر، ذهبی، ابن تیمیه و هیثمی و ابن شبه موقع تجلیل از مقام شامخ علمی زید بن علی می‌گویند: زید بن علی از شخصیتهای بزرگ علمی خاندان نبوت و برجسته‌ترین عالم و فقیه آنان بود.
ابوحنیفه یکی از بزرگترین پیشوایان اهل سنت درباره مقام علمی زید با جمله‌ای رسا و شگرف او را یاد می‌کند و می‌گوید:
سفیان ثوری، درباره زید می‌گوید:
زندگی
زید، در شهر مدینه، رشد یافت. بعد از مرگ محمد باز این شهر مرکز بزرگترین دانشگاه اسلامی بود و مسلمین مشکلات علمی خود را در آنجا حل می‌کردند مخصوصا عصر زید عصر علم بود و تجزیه و تحلیل مسائل اسلامی. محمد بن علی برادر زید و سرآمد روزگار خویش در حل مشکلات و مسائل بغرنج و پیچیده علمی بود، لذا این امر او را به «باقرالعلوم» یعنی شکافنده علم ملقب ساخته بود.
زید بن علی یکی از مشعلداران و شاگردان ممتاز مکتب این دو پس از استفاده‌های شایان علمی که از پدرشعلی بن حسین نمود می‌باشد. او در مکتب پدر علوم مختلفی را آموخت و پس از او از محضر برادرش محمد بن علی و سپس مدت کوتاهی نزد برادرزاده‌اش جعفر بن محمد آن را تکمیل نمود.
و مقام علمی زید بن علی به جایی ترفیع یافت که گاهی علمای مطرح اسلام دانشمندان مبرزی را برای استفاده علمی و تصدیق آنان به محضر زید بن علی ارجاع می‌دادند.
همسران و فرزندان
ریته بنت عبدالله بن محمد بن حنفیه
حسن بن زید العلوی
یحیی بن زید
حسین بن زید
عیسی بن زید
نوشتن سخنان زید
قیروانی، یکی از مورخین بزرگ در مقام بیان زبردستی زید در کلام و مهارت سخنوری او می‌نویسد: «بین جعفر بن حسن و زید بر سر ارثیه و وصیتی گفتگویی پیش آمد و این دو تن از فصیح‌ترین مردم عرب بودند، و در هنگام منازعه و گفتگو، مردم بر گرد این دو تن می‌نشستند و به چگونگی مباحثه و گفتگوی آنها گوش فرا می‌دادند. یکی موظف بود که سخنان جعفر را حفظ کند و دیگری سخنان زید بن علی را. آنگاه پس از اتمام مباحثه آن دو، می‌نشستند و کلماتی را که حفظ کرده بودند می‌نوشتند، و این کلمات را در کلاس‌ها و مکتب خانه‌ها در معرض تعلیم و تعلم قرار می‌دادند و از آن در فن بلاغت استفاده نموده و استدلال می‌کردند. سپس این مورخ، می‌گوید:
شخصیت زید بن علی
شیخ مفید در ستایش زید بن علی و بزرگی او می‌نویسد:
اردبیلی صاحب کتاب «جامع الرواه» در بیان شخصیت و زهد زید می‌نویسد:
شیخ توسی به جلالت و عظمت و تقوا و زهد زید گواهی می‌دهد و عقیده دارد این مطلبی است بسیار واضح و روشن
خصیب وابشی می‌گوید:
خلیفه معاصر زید
خلیفه معاصر زید بن علی، هشام ابن عبدالملک اموی بود. وی یک خلیفه از نسل بنی امیه بود و جنایتهای بسیاری مرتکب شد. هشام فرزند عبدالملک مروان، دهمین خلیفه از دودمان امیه‌است. او در سال ۱۰۵ قمری به خلافت رسید و در حدود ۲۰ سال خلیفه بود. در روز چهارشنبه ۹ روز مانده به آخر ربیع‌الاول در سال ۱۲۵ قمری، از دنیا رفت.
درباره هشام گفته‌اند: او مردی هتاک، بی‌باک، خوشگذران و شهوتران بود. او به قوانین اسلام بی‌اعتنا و نسبت به احکام قرآن گستاخ بود. او علنا گناه می‌کرد و همیشه به باده‌گساری مشغول بود
یعقوبی مورخ بزرگ درباره شخصیت هشام می‌گوید:
قیام علیه خلافت
اهداف قیام
با توجه به اوضاع و احوال مسلمانان در زمان خلفای اموی و ستمهایی که از طرف آنان نسبت به خاندان محمد و مجاهدین علوی، صورت می‌گرفت، علت قیام زید بن علی را می‌توان چنین برشمرد:
فشار و ستم فراوان بنی امیه بر خاندان محمد و فرزندان آنها؛
انتقام خون کشته‌شدگان کربلا؛
فاصله گرفتن خاندان بنی امیه از اصول اسلامی و سنت محمد؛
امر به معروف و نهی از منکر، و تغییر وضع جامعه مسلمین؛
بازگردانی حکومت اسلامی به امامت و… (سیره و قیام زید بن علی)
مشورت با جعفر بن محمد
باید گفت که روایات بسیاری وجود دارد که امام اثنی‌عشری، از قیام زید بن علی پشتیبانی کرده.
علی بن موسی راجع به قیام زید به مامون گفت:
شهید اول در کتاب «قواعد» در باب امر به معروف و نهی از منکر با کمال صراحت گفته:
مامقانی، در این زمینه با صراحت گفته:
شیخ حسن صاحب کتاب «معالم»، می‌گوید:
سید ابوالقاسم خوئی، در کتاب نفیس رجالش، پس از بررسی و جرح و تعدیل روایات، و قاطعیت عقیده خود را درباره زید چنین گفته:
دعوت زید بن علی
زید مردم را به رضای آل محمد دعوت می‌نمود. زید بن علی خواستار اصلاح امر امت اسلام بوده‌است و می‌خواست در صورت پیروزی، حکومت و خلافت را به امامت برگرداند.
چگونگی قیام
زید بن علی در ماه شوال سال ۱۲۰ قمری به قصد قیام و نهضت بر ضد دستگاه بنی امیه وارد کوفه شد. وی در این روزها به شکل پنهانی زندگی می‌کرد. در این ایام یوسف بن عمر، استاندار کوفه در شهر حیره به سر می‌برد و مردی بنام حکم بن صلت را جانشین خود کرده بود. زید مدت ۵ ماه در کوفه و بصره، مردم را به نهضت و قیام و بیعت با خود دعوت می‌کرد، و مردم گروه گروه به محل سکونت وی می‌رفتند و با او بیعت می‌کردند و دست وی را به عنوان کمک و پشتیبانی او می‌فشردند.
البته بیعت با احتیاط و مخفیانه صورت می‌گرفت چند نفر از طرف زید مامور بودند که نام هم پیمانان را بنویسند و در مدت کوتاهی تعداد این گروه به ۱۵ هزار نفر فقط از کوفیان افزایش یافت
عقد در کوفه
در تاریخ طبری می‌گوید:
فرستادگان زید به شهرها
زید بن علی علاوه بر کوفه که در آن عصر مرکز عراق بود به دیگر شهرها و بخش‌های مهم عراق و حتی مراکز دور دست فرستادگانی گسیل داشت تا برای او از مردم بیعت بگیرند
یزید بن ابی زیاد، را به سوی رقه فرستاد
سالم بن ابی الحدید، که او را به سوی زبید ایامی فرستاد
عبده کثیر جرمی و حسن بن سعد به سوی خراسان.
عثمان بن عمیر ابویقظان فقیه
فضیل بن زبیر که مامور بود پیام و نامه‌های زید را برای شخصیتهای برجسته و بزرگان و فقهاء و قضات ببرد و آنان را به بیعت و جهاد با زید دعوت کند
بزرگانی که به زید پیوستند
در میان بیعت کنندگان چهره‌های برجسته‌ای بودند که می‌توان این افراد را از میانشان نام برد:
عبدالله بن شبرمه بن طفیل. او قاضی و شاعری توانا و مورد احترام مردم بود او از فقهاء و محدثین نیز بود.
اعمش سلیمان بن مهران کوفی کاهلی. او یکی از بزرگان شیعه و از ثقات آنهاست
سلیمان بن خالد. او همان کس است که با اذن جعفر صادق در جهاد زید شرکت کرده بود.
منصور بن معتمر. علامه حلی در «خلاصه الرجال» گوید: این مرد از اصحاب محمد باقر است وی مذهب زیدیه را داشت و از فرقه ابتریه است. اما ابن قتیبه در کتاب «معارف» او را از رجال شیعه می‌داند.
مسعد بن کدام. وی از راویان حدیث است و در کتاب (کافی) باب «مجالسه العلماء» حدیثی از محمد باقر نقل کرده‌است
یزید بن ابی زیاد. او مردی فاضل و از روات و محدثین است و از جمله داعیان وی بود که مردم شهر رقه را به نهضت زید دعوت کرد و جمعیت کثیری به او پیوستند.
قیس بن ربیع. از جمله دانشمندانی است که با زید بیعت کرد، اما به یاری او نرفت
ابوحصین، عثمان بن عاصم. او از فقهای بنامی بود که با زید بیعت کرد. ابوحصین، قیس بن ربیع را به خاطر آنکه با زید بیعت کرده و به یاریش نرفت بسیار سرزنش نمود
حجاج بن دینار. او از جمله فقهاء و بزرگان بود که به نهضت زید پیوست
هارون بن سعد عجلی کوفی. او از بزرگان و فقهای کوفه بود که به زید پیوست
محمد بن عبدالرحمن. وی از فقهای معروف و منصب قضاوت کوفه را داشت. او مردی عالم و درستکار بود،
زبید بن حارث بن عبدالکریم امامی. او از بزرگان و محدثین کوفه بود.
هلال بن خباب. او از فقهاء و محدثین بود و در مداین، قاضی بود
ابوهاشم زمانی. نام وی یحیی بن دینار، و از اهل واسط است، او به اعتراف ابوحنیفه از فقهای بزرگ بود که به زید پیوست، منصور بن معتمر از او روایت دارد، ابن جبان وی را از ثقات عامه می‌داند، او در سال ۱۴۲ ق درگذشت
هاشم بن زید. او از بزرگان شیعه‌است که مورد اعتماد اهل سنت نیز می‌باشد
سلمه بن کهیل. ابوالفرج اصفهانی، او را در شمار فقهای همراه زید نام می‌برد، و ابوحنیفه به فقاهت و دانش او اعتراف داشت
عبده بن کثیر جرمی. او نیز از دانشمندان معروف عراق بود و از جانب زید به طرف خراسان رفت تا مردم را با هدف زید آشنا سازد
حسن بن سعد. او هم از فرستادگان زید بود.
سفیان ثوری. از جمله کسانی است که به زید گروید و با او بیعت کرد بعضی می‌گویند او مسلک زیدیه را برای خویش انتخاب نمود.
همچنین تعداد زیادی از سادات نیز به وی پیوستند.
دعوت از ابوحنیفه
ابوحنیفه، امام فرقه حنفی است. او یکی از شاگردان زید بن علی بود و علوم و معارف اسلامی را به مدت بیش از دو سال در محضر زید در کوفه استفاده می‌کرد، و بعدا خود دارای رایی مستقل و مجزا از مکتب شیعه شد. زید نامه‌ای را بوسیله فضل بن زبیر برای ابوحنیفه فرستاد و او را به کمک خود و جهاد بر ضد حکومت بنی امیه دعوت نمود.
تاریخ آغاز قیام
زید بن علی تاریخ قیام را شب چهارشنبه اول صفر سال ۱۲۱ قمری قرار داده بود. اما کشته‌شدن دو تن از یاران زید به دستور استاندار کوفه و احتمال حمله غافلگیرانه دشمن سبب شد که زید و یارانش زودتر دست به کار شوند و قبل از هجوم دشمن مواضع خود را مستحکم کنند و رسما آماده نبرد گردند.
آنان هفت روز مانده به آخر محرم چهارشنبه، شب هنگام از شهر خارج شدند و خود را برای جنگ مهیا ساختند. البته نقل قولهای دیگری درباره تاریخ قیام وی هست ولی آنچه به نظر صحیح می‌رسد این است که زید و یارانش در همان شب چهارشنبه اول صفر برای نبرد خارج شده باشند چون طبق گواهی خود طبری و ابوالفرج اصفهانی، جنگ به طور رسمی روز چهارشنبه آغاز شد و سه روز ادامه یافت تا روز جمعه ۳ صفر که زید کشته‌شد و جنگ پایان گرفت
محاصره مردم کوفه در مسجد
در مقاتل الطالبین آمده‌است: «زید شب را به صبح رساند در حالی که تمام کسانی که به وی پیوستند در طول شب پیش، تنها ۲۱۸ تن پیاده تیرانداز بودند! پس زید بن علی پرسید سبحان الله! پس بقیه مردم کجا هستند؟ گفتند آنها را در مسجد محاصره کرده‌اند. زید گفت: نه به خدا این عذر پذیرفته شده‌ای نخواهد بود برای کسی که با ما بیعت کرده‌است…
محاصره مردم در مسجد
یوسف بن عمر به حکم بن صلت پیام داد که مردم کوفه را در مسجد محاصره کند و درهای مسجد و بازار را ببندد و از خانه‌هایشان برای آنان غذا ببرند تا اینکه کسی نتواند از چنگ ما فرار کند و به زید بپیوندد؛ و دستور داد موقعی که مردم در مسجد زندانی شدند مخفیگاه زید را محاصره کن و او را دستگیر نمایند و…
در جستجوی زید
ماموران خانه به خانه به جستجوی زید پرداختند اما اثری از وی نیافتند آنان خیال می‌کردند زید در خانه معاویه بن اسحق فرزند زید بن حارثه یکی از یاران وفادارش باشد اما این خانه را هم گشتند و زید را نیافتند. زیرا آن شب زید و یارانش از شهر خارج شده بودند و در بیابان به سر بردند. به نقل تاریخ طبری و دیگر مورخین آن شب، شب چهارشنبه اول صفر بود، شبی سرد و طاقت فرسا. از آن ۴۰ هزار نفری که با او بیعت کرده‌اند تنها ۲۱۸ تن به گرد او جمع شدند و همه خود را برای فردا و روز جنگ و مرگ آماده می‌کنند.
تعداد یاران زید
درباره عده یاران و طرفداران زید در روز قیام روایات مختلف است و سه قول در این زمینه نقل شده‌است:
بعضی تعداد آنان را ۱۵۰ مرد جنگی می‌دانند.
و در بعضی روایات عدد آنان، ۲۱۸ نفر آمده‌است و زید از این بابت نگران بود چون او انتظار داشت همه آنان که با او دست بیعت دادند به کمک او بشتابند
برخی هم تعداد ۵۰۰ نفر را نقل کرده‌اند. لشکر دشمن بیش از دوازده هزار نفر بودند.
آغاز جنگ
روز چهارشنبه اول صفر سال ۱۲۱ قمری نخستین روز نبرد بین زید بن علی، با هشام بن عبدالملک اموی بود. صاحب «انساب الاشراف» درباره شجاعت زید و نبرد او می‌گوید: «مردم قهرمانی را به دلیری و بی‌باکی او ندیده بودند.
در نامه دانشوران به نقل از مسعودی در «مروج الذهب» گوید: «چون میدان مقاتلت و بازار مجادلت گرم شد زید بن علی مانند شیر غران و پیل دمان و نهنگ جوشان چنگ درانداخت و جنگ درافکند و از یمین و یسار مرد و مرکب به خاک و خون نگونسار کرد».
کشته‌شدن زید بن علی
در ساعات پایانی روز پنجشنبه که دومین روز جنگ زید و یارانش بود بسیاری از آنها به خاک و خون غلطیده بودند اما ناگهان ورق برگشت و زید و یارانش با یورشی سهمگین خود را به قلب سپاه امویان رساندند و آنان را تا محله «بنی سلیم» تعقیب کردند. «عباس بن سعد مزنی» فرمانده لشکر دشمن از یوسف کمک خواست و او عده‌ای از تیراندازان ماهر را به حمایت آنان فرستاد.
درست هنگام غروب آفتاب ناگهان تیری به طرف چپ پیشانی زید اصابت کرد و شدت آن بحدی بود که تا انتها در پیشانی او فرورفت
این تیر را یکی از غلامان یوسف بن عمر به نام «راشد» انداخته بود. برخی هم گفته‌اند که «سلیمان بن کیسان کلبی» آن را رها کرده بود. چون تیر به پیشانی زید اصابت کرده و نزدیک بود از اسب سقوط کند فریاد زد: «کجاست آن کسی که راجع به ابوبکر و عمر از من پرسش می‌کرد. آنان مرا به این روز و حال کشاندند.
همچنین نقل کرده‌اند که یک وقت از زید پرسیدند، چه کسی حسین بن علی را در کربلا شهید کشت؟! زید در پاسخ گفت: حسین را «سقیفه بنی ساعده» کشتند.
یاران زید بدن وی را که از اسب به زمین افتاده بود را از میدان نبرد دور کردند؛ و او را برای معالجه و استراحت به خانه یکی از اصحابش به نام «حران بن ابی کریمه» در قسمت بازار نزدیک «سکه البرید» بردند.
برخی هم گویند، او را به خانه‌ای به نام (دارالحوارین) در نزدیکی سبخه حمل کردند
در این حال یحیی فرزند زید وارد شد و خود را به روی پدر افکند، و با چشمانی گریان گفت: پدر تو را بشارت باد که به زودی به دیدار محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین خواهی شتافت. زید در اینجا به فرزندش سفارش می‌کند که راه وی را ادامه بدهد…
برای مداوای وی پزشکی را آوردند ولی پزشک گفت اگر تیر را بیرون بیاوریم وی جان به در نمی‌برد. زید گفت: مرگ برای آسان‌تر است از این حالتی که در آن هستم. پس طبیب با کلبتین (انبری که با آن دندان می‌کشند)، تیر را از پیشانی او بیرون کشید. همان لحظه‌ای که تیر را بیرون کشیدند او هم جان را به جانان تسلیم کرد.
تاریخ درگذشت
درگذشت زید در روز جمعه ۲۵ محرم سال ۱۲۱ قمری است. وی در آن هنگام ۴۲ سال داشت.
رویدادهای پس از درگذشت
امویان پس از جنگ بر کوفه مسلط شدند و تلاش زیادی می‌کردند تا بدن زید را یافته و سر آن را جدا کنند و برای خلیفه بفرستند.
دفن بدن
یاران زید برای اینکه بدن به دست آنها نیفتد به دنبال راهی بودند بعضی گفتند: زره آهنین را به تن او می‌پوشانیم تا بدن سنگین شود، آنگاه آن را به امواج آبهای فرات می‌سپاریم تا به قعر آب فرورود.
برخی دیگر گفتند بهتر است که سر او را از بدنش جدا سازیم تا شناخته نشود و بدن را میان دیگر کشته‌شدگان رها سازیم. اما یحیی بن زید این نظر را رد کرد.
دیگری گفت: بهتر است بدن را تا «عباسیه» ببریم و در آنجا دفنش کنیم، این سخن پذیرفته شد، و همه تصمیم گرفتند از تاریکی همان شب استفاده کنند و بی‌صدا بدن را دفن کنند
آنان بدن را به آرامی کنار جوی آبی بردند و آب را بستند و در وسط جوی قبری حفر کردند و پس از دفن بدن و خاک ریزی روی آن، آب را از روی آن عبور دادند تا دشمن به هیچ وجه متوجه بدن نگردد
یافتن قبر
در هنگام دفن یک غلام جوان، ناظر دفن کردن بدن بود و او به طمع جایزه صبح زود نزد حکم بن صلت رئیس شرطه کوفه و معاون یوسف بن عمر رفت و سرگذشت دفن بدن را گزارش داد و دشمنان زید را به محل قبر راهنمایی کرد.
یوسف بن عمر، دستور داد یکی از نزدیکانش به نام (خراش بن حوشب) با دیگری قبر را نبش کردند و جسد را بیرون آوردند حجاج بن قاسم بدن زید را با ریسمانی روی شتر بسته به دارالعماره برد.
نصر بن قابوس می‌گوید:
پس از اینکه جسد زید و چند تن از یارانش را به دار زدند یوسف بن عمر، چند نفر نگهبان کنار دار گماشت تا شبانه روز مراقب بدن باشند، مبادا کسی شبانه آن را برباید و دفن کند.
روایات درباره به دار کشیدن
در روایات اسلامی (اغلبا شیعه) این درباره او ذکر شده است:
دشمنان هنگامی که جنازه زید را به دار زدند، با کمال تعجب می‌دیدند که بدن زید رو به قبله بر می‌گردد و هر چه آن را برمی‌گردانند، باز فردا رو به سوی قبله داشت.
حکم بن عباس کلبی شاعر اموی از دشمنان زید است، موقعی که خبر مرگ زید و به دار زدن او را شنید بسیار خوشحال شد و چند بیت شعر که حاکی از عداوت وی با خاندان رسالت و محبتش به اجداد اموی خویش است سرود، وی در مقام سرزنش اهل بیت محمد و مفاخره این شعر را می‌گوید: «ما زید را بر شاخ درخت خرما به دار زدیم، و ندیدیم که (مهدی) را بردار کشند شما از روی نادانی، علی را با عثمان مقایسه کردید، و حال آنکه عثمان از علی پاک‌تر و بهتر است»
چونکه جعفر صادق شنید این شاعر اموی این طور گفته سخت منقلب شد. جعفر صادق در حالی که دستهایش از شدت ناراحتی می‌لرزید، به آسمان بلند کرد و عرض کرد پروردگارا، اگر گوینده این دو شعر دروغگو است، کلب خود را بر وی مسلط کن، و دعای او مستجاب شد، و موقعی این شاعر عازم کوفه بود، در بین راه شیری به او حمله‌ور شد و وی را از پای درآورد؛ و موقعی این خبر به جعفر صادق رسید، صادق به سجده افتاد و گفت: «سپاس خدایی را که به وعده خود وفا کرد.»
شیخ آمالی نقل کرده: مردی از بلنجر (نام بلده‌ای است) به کوفه آمد و چون بدن زید را بالای دار دید با کمال بی‌شرمی گفت: «آیا این فاسق را نمی‌بینید که چگونه خداوند او را کشت» اما طولی نکشید که در چشمهای او آماسی پدید شد که از هر دو چشم نابینا گشت.
در کتاب «الحدائق الوردیه» آمده که: دو نفر از طایفه (ضبه) به کناسه کوفه آمدند، و آن دو دست هم را گرفته بودند، وقتی در مقابل چوبه دار رسیدند، ایستادند، یکی از آنان دست خود را به چوبه دار زد و این آیه را خواند: (این است پاداش کسانی که با خدا و رسول او می‌جنگید و باعث فساد در روی زمین می‌شوند، که جزای آنان یا قتل است یا به دار آویختن یا قطع دست و پا برخلاف هم…
این مرد همین که خواست دست خود را از چوبه دار بردارد درد شدیدی دست او را فرا گرفت و گویند به مرض (آکله) دچار شد و همه بدن او را گرفت تا مرد.
موقعی که بدن زید برهنه بالای دار بود، قسمتی از پوست شکم او به نحو مخصوصی عورتین او را پوشانده بود.
و نیز در «الحدائق الوردیه» آمده که: شخصی دست خود را روی چوبه دار زید گذاشت و گفت: «این است کیفر فاسق فرزند فاسق» برای این جسارت خداوند آن انگشتهای دست او را که روی چوبه دار بود به کف دستش فرو برد.
و نیز در کتاب مزبور نقل شده که: شخصی به نام (عزرمه) که از طایفه اسدی بود، در کنار چوبه دار با چند تن از بستگان خود نشسته بود و با کمال بی‌شرمی و جسارت به بدن زید سنگ ریزه پرتاب می‌کرد؛ و هر روز این کار را تکرار می‌نمود. اسماعیل بن یسمع عامری می‌گوید: به خدا سوگند، عزرمه را وقت مرگش دیدم چشمهایش به طور وحشتناکی از حدقه بیرون آمده بود گویا دو شیشه سبز بودند.
هنگامی که جنازه زید با وضع رقت باری روی چوبه دار برهنه آویزان بود عنکبوتها با تارهای خود روی عورت او را می‌پوشاندند و هرگاه دشمنان آن تارها را برطرف می‌کردند دوباره عنکبوتها روی آن تار می‌تنیدند.
در «الحدائق الوردیه» است که: زنی از کنار چوبه دار رد شد، چون بدن زید را برهنه دید قسمتی از روپوش خود را به طرف بدن انداخت آن پارچه به اذن خدا، به بدن زید ملحق شد و آن را پوشاند.
در همین کتاب آمده که: مردی به نام شبیب بن عزقد گوید: پس از مراجعت از سفر مکه به کوفه آمدم، با هم سفران خود به کناسه کوفه رسیدیم، وقت شب بود به چوبه داری که بدن زید بالای آن بود نزدیک شدیم بودی بسیار معطری به مشام می‌رسید، به دوستان گفتم: بوی دار آویختگان چنین است، ناگهان صدایی که گوینده آن را نمی‌دیدیم شنیدیم که می‌گفت: «بلی بوی فرزندان پیامبران که قدم به راه حق و عدالت نهادند، این چنین است»
در همان کتاب آمده‌است که: پس از آتش زدن بدن زید خاکستر آن را روی آب فرات ریختند اما دیدند خاکستر همانند هاله‌ای از نور می‌درخشد
یکی از نگهبانان چوبه دار می‌گوید: «من پیامبر خدا را در خواب دیدم، او کنار چوبه داری که بدن زید بالای آن آویزان بود، ایستاده بود، و با حالت تعجب می‌گفت: آیا بعد از من اینطور با فرزندم رفتار می‌کنید!؟ آنگاه خطاب به جسد زید کرد و گفت: ای زید تو را کشتند خداوند آنها را به دار زند
محمد بن فرات نقل کرده‌است که: «زید بن علی را در روز سبخه دیدم در حالی که ابری زرد رنگ بر سر او سایه افکنده بود و هر کجا می‌رفت آن ابر هم با او حرکت می‌کرد.
سوزاندن بدن
بنی امیه برای آنکه حیثیت از دست رفته خود را بازیابند و برای ترساندن مردم، بدن زید بن علی را مدتها بر چوبه دار باقی گذاردند. سخنان در این باره بسیار است. از سخنان محدثین و تاریخ نویسان ۶ گفته بدست می‌آید که از یک سال و چند ماه آغاز شده و به شش سال هم می‌رسد. اما آنچه از کتب معتبر تاریخی و حدیثی به دست می‌آید چهار سال بدن زید بالای دار بود. در سال ۱۲۵ قمری «ولید بن یزید» که به (فرعون امت) مشهور بود به یوسف بن عمر استاندار عراق نامه‌ای نوشت و دستور داد بدن زید را آتش بزنند. او هم مردی را به نام «خراش بن حوشب» را مامور ساخت تا بدن زید را از دار پائین آورد و آن را بسوزاند و خاکسترش را با قایقی به رود فرات ریخت. آنگاه مردم را مخاطب خویش قرار داد و گفت: ای اهل کوفه، به خدا سوگند من این کار را کردم تا ذرات بدن او را همراه آب و نانتان بخورید.
سر زید در شام
یوسف بن عمر استاندار عراق، سر زید را قبل از دار زدن از بدن جدا کرد (و بعضی گویند با سرهای چند تن از اصحاب زید، برای خلیفه غاصب اموی، هشام بن عبدالملک به شام فرستاد، هشام به آن کس که حامل سر زید بود، ده هزار درهم جایزه داد. آنگاه دستور داد سر زید را در دروازه شام بر بلندی نصب کنند به طوری که نظر عابرین را به خود جلب نماید
ابن ابی الحدید معتزلی در ذکر جنایات بنی امیه می‌گوید: شما قبر زید را نبش کردید و جسد مطهر او را برهنه به دار زدید و سر مقدس او را کنار مسند خویش قرار دادید تا اینکه خروس به آن منقار زند.
سر زید بن علی در مدینه
هشام بعد از مدتی سر زید را برای «محمد بن ابراهیم بن هشام» والی خود در مدینه فرستاد.
برخی می‌گویند وی قبل از هر چیز دستور داد سر زید را به خانه خواهرش زینب ببرند و آن را به دامن او بیفکنند آنگاه سر را برگردانند.
آنگاه یک شبانه روز سر زید را نزدیک قبر محمد نصب کرد.
سر زید بن علی در مصر
والی مدینه باز وحشت داشت مبادا شورشی شود، سر را به دستور هشام به مصر فرستاد و آن را در مسجد جامع مصر نصب نمودند.
کندی در کتاب «الامراء» می‌نویسد:
مصریان سر زید را در محراب مسجد دفن کردند و آنجا را زیارتگاه خویش قرار دادند مردم کم و بیش از محل دفن سر آگاه شده و به آنجا می‌رفتند و به عبادت و دعا می‌پرداختند؛ و این جایگاه مقدس را در سال ۵۲۵ قمری به دستور «امیر افضل» برای پیدا کردن سر زید خراب کردند و به جستجو پرداختند تا آنکه سر را در محراب مسجد یافتند.
«فخر الدین ابوالفتوح زیدی» در آن عصر خطیب و پیشوای مصر بود و از جمله کسانی بود که سر زید را دیده بود، معروف است که وی اثری به اندازه یک درهم در پیشانی زید مشاهده کرد (گویا این اثر تیری بود که در جنگ به پیشانی او اصابت نمود یا آنکه اثر سجده او بوده‌است که در روایتی به آن اشاره شد) خطیب مصر سر را خوشبو و معطر ساخت و آن را به منزل خویش برد؛ و پس از تعمیر مسجد آن را به محل خود برگردانده و در آنجا دفن نمود و هم اکنون این محل مقدس در محراب مسجد زیارتگاه مردم مصر است و مردم همه هفته یک شنبه‌ها شب و روز به آنجا می‌روند و زیارت می‌کنند و همیشه زائرینی در این جایگاه به یاد زید اشک می‌ریزند و درود می‌فرستند.
زیارتگاه
برای زید دو زیارتگاه است که سالانه جمعیت زیادی از شیعیان و علاقه‌مندان به آنجا می‌روند. یکی در مصر که سر زید در آنجا دفن شده‌است و دیگری در عراق است و در کناسه کوفه‌است. آنجا همان مکانی که بدن زید را به دار زدند و سپس آن را آتش زدند،
علامه بزرگ قزوینی در کتاب «فلک النجاه» می‌گوید:
علامه حرزالدین در کتاب «مراقد المعارف» می‌گوید:
سخنان
محمدباقر مجلسی در «بحارالانوار» از آمالی شیخ صدوق از عمرو بن خالد روایت کرده که گفت:
محمد بن بکیر گوید در ضمن حدیثی از زید بن علی نقل می‌کند:
موضع گیری‌ها
بررسی روایات نکوهش
از آغاز که امامت زید بن علی به وسیله برخی تبلیغ می‌شد، علمای بزرگ اثنی عشری، با این عقیده مخالفت کردند. اما روایت‌های ضعیفی وجود دارد که امامان اثنی‌عشری، زید بن علی را نکوهش کرده و از او خرده می‌گیرند که البته همه این روایت‌ها به وسیله بزرگان علم حدیث، مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته و این اشکالات در آنها یافته شده:
اکثرا از نظر سند ضعیف اند.
با وجود یک خبر صحیح، ولی همه معرض عنها می‌باشند و کسی به آن عمل نکرده‌است.
این اخبار، معارضند با اخبار و روایات کثیره‌ای که در مدح و منقبت زید رسیده و می‌توان ادعای تواتر معنوی کرد
بر فرض ضعف اسناد جمیع اخبار مدح، عمل اصحاب و تمسک علمای بزرگ شیعه از قدما تا متاخرین و معاصرین، منجر به ضعف سند آن است.
بر فرض درستی اخبار قدح، اکثر آنها حمل بر تقیه شده‌است.
از همه مهمتر بنی امیه و سپس بنی عباس برای لکه دار کردن نهضتهای اسلامی عصر خویش مخصوصا قیام‌های علویون روایاتی جعلی و ساختگی به نام مشاهیر اصحاب ائمه درست می‌کردند و در میان مردم پخش می‌کردند، تا مبادا مسلمانان مخصوصا شیعیان تحت تاثیر این جنبشها قرار گیرند و راه آنان را پیش گیرند و از آن طرف خود را نیز در مقابل این قیام تبرئه می‌کردند.
رفع ادعای امامت
نظرات علمای دوازده امامی درباره امامت زید:
شیخ مفید در ارشاد می‌گوید:
علامه مجلسی می‌گوید:
مامقانی می‌گوید:
صاحب «ریاض الجنه» می‌گوید:
سید جلیل علتی بن عبدالحمید نیلی نجفی در «انوار المضیئه» می‌گوید:
در «کفایه الاثر» است که:
باز خزاز قمی در مقام دفاع چنین ادامه می‌دهد:
علامه شهید قاضی نورالله شوشتری صاحب کتاب معروف «احقاق الحق» می‌فرماید:
نوشته‌های علمای شیعه درباره زید
بزرگانی از علمای شیعه که درباره زید سخن گفته‌اند:
شیخ مفید در ارشاد.
شهید اول در قواعد.
شیخ محمد بن شیخ صاحب معالم در شرح استبصار.
علامه مجلسی در «مرآه العقول» و «بحارالانوار»
شیخ حر عاملی در «وسائل» (جلد ۲۰) چاپ جدید.
شیخ نوری در خاتمه «مستدرک».
مامقانی در «تنقیح المقال»
خزاز قمی در «کفایه الاثر»
نسابه عمری در «المجدی»
ابن داوود در رجالش.
استرآبادی در رجالش.
ابن ابی جامع در رجالش.
میرزا عبدالله اصفهانی در «ریاض العلماء»
شیخ عبدالنبی کاظمینی در «تکمله الرجال»
سید محمد جد سید محمدمهدی بحرالعلوم در رساله‌اش.
شیخ ابی علی در رجالش.
طبرسی در «اعلام الوری»
علامه سید محسن امین در «اعیان الشیعه.»
سید ابوالقاسم خوئی در «معجم رجال الحدیث.»
حسینعلی منتظری در درس خارج فقه مبحث ولایت فقیه.
شهید اول قیام زید را به اذن امام می‌داند
نظر برخی از بزرگان شیعه
نظر شیخ بهاء الدین عاملی:
محدث نوری در رجال مستدرک الوسائل می‌فرماید:
سخن شیخ حر عاملی:
نظریه علامه مجلسی:
خزاز قمی در «کفایه الاثر»:
ابن ابی الحدید معتزلی در شرح نهج البلاغه، ج ۱، ص ۳۱۵ گوید:
سید علیخان در «نکت البیان» گوید:
حسینعلی منتظری در کتاب مبانی حکومت اسلامی آورده است:
سید ابوالقاسم موسوی خوئی:
علامه امینی در دفاع از شیعه و زید بن علی پس از نقل روایات شیعه در تایید زید، در مقام رد تهمت ابن تیمیه و کسانی که سخن او را تکرار کرده‌اند، می‌گوید: و سپس به کسانی که قول ابن تیمیه را تکرار کرده‌اند حمله می‌کند و می‌گوید:
نظر برخی از بزرگان سنی
اخطب خوارزم در مقتل خود به نقل از خالد بن صفوان گوید:
ابوحنیفه می‌گوید:
قیروانی در کتاب «زهر الاداب» گوید:
ابواسحاق سبیعی گوید