شهرستان خوی

شهرستان خوی بزرگ‌ترین و پرجمعیت‌ترین شهرستان استان آذربایجان غربی بعد از مرکز استان، ارومیه بوده و دومین شهر مهم استان آذربایجان غربی به حساب می‌آید. جمعیت شهرستان خوی طبق سرشماری سال (۱۳۹۵) برابر با۳۴۸،۶۶۴نفر، که ازاین تعداد ۱۹۸،۸۴۵نفر ساکن شهر خوی هستند.
خوی یکی از قدیمی‌ترین مراکز تمدن در شمال غرب ایران است و بازار تاریخی خوی اوج تمدن شهرنشینی و شهرسازی در دوره اسلامی است. خوی با قدمتی ۷ هزار ساله و قرار گرفتن در مسیر جاده ابریشم دارای تاریخ و تمدن پرفراز و نشیب، شاهد وقایع تاریخی مختلفی بوده‌است. خوی با این پیشینه تاریخی و فرهنگی، مدفن بسیاری از بزرگان تاریخ ایران زمین می‌باشد. پهلوان نامی ایرانی، پوریایی ولی از پهلوانان این دیار بوده و آرامگاه ایشان نیز در این شهر قرار دارد. مقبره شمس تبریزی، شاعر بزرگ و نامی ایران نیز در این شهر واقع شده‌است. با توجه به مشترکات فرهنگی و وجود مقبره شمس تبریزی در خوی به عنوان استاد و مراد مولانا و مقبره مولانا در قونیه ترکیه، این دو شهر خواهر خوانده اعلام شدند. قلعه کوراوغلی در این شهرستان قرار دارد. کوراوغلی قهرمان حماسی مشترک میان بسیاری مردمان ترک از جمله ترکان آذربایجان و ترکیه، ترکمن‌ها، ازبک‌ها و اویغورها است. اشعار و سروده‌های این اسطوره تاریخی در میان اقوام ۱۶ کشور سروده می‌شود و یکی از مشترکات فرهنگی بین کشورهای همسایه و اکو می‌باشد.
خوی به شهر گل‌های آفتابگردان معروف است. این شهر قطب اول تولید دانه‌های آفتابگردان و کدوی کشور به‌شمار می‌رود و صاحب بزرگ‌ترین بازار بورس دانه‌های آفتابگردان کشور است. شهر فیرورق خوی قطب تولید آلبالوی کشور است. فرش آذربایجان غربی در بازارهای داخلی و خارجی محبوبیت زیادی دارد و از میان فرش‌های دستباف تولیدی آذربایجان غربی، فرش ریز ماهی خوی به ثبت ملی و جهانی رسیده‌است. بزرگترین خانه تئاتر شمال غرب کشور در خوی قرار دارد. بزرگ‌ترین پایانه مسافربری شمالغرب و غرب کشور در شهر خوی واقع شده‌است.
موقعیت جغرافیایی
خوی دومین شهر مهم استان آذربایجان غربی پس از ارومیه است و شمال غربی‌ترین نقطه ایران و آذربایجان که در مرز کشور ترکیه قرار دارد. منطقه تجاری خوی به‌عنوان یکی از چهارراه‌های مبادلاتی میان شرق و غرب، از دیرباز در تاریخ اقتصادی آذربایجان حضوری چشمگیر داشته‌است. این شهر در گذشته مرکز اقتصادی بوده و به سبب قرار گرفتن بر سر جاده‌های معروف بازرگانی مانند جاده ابریشم، مکه یولی، راه طرابوزان به جلفا از قدیم دارای کاروانسراهای متعدد، جهت تخلیه کالا و استراحت بازرگانان و بازاری وسیع و گسترده جهت داد و ستد کالای مختلف بوده‌است. ظرفیت و موقعیت بین‌المللی خوی به دلیل استقرار در مسیر جاده ابریشم و برخورداری از مرز رازی و خط آهن متصل به اروپا، برای تبدیل به منطقه ویژه اقتصادی و گردشگری، مورد توجه است.
خوی یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های نظامی برای دفاع از ایران در طول تاریخ بوده‌است. در نزدیکی این شهر نبرد سرنوشت‌ساز و حماسی چالدران در میان دو امپراتوری ایران و عثمانی رخ داد. در ایران باستان و به ویژه در دوران اشکانی و ساسانی، سرزمینی که امروز، خوی نامیده می‌شود از ارزش نظامی بسزایی برخوردار بود و در این سرزمین یکی از مهم‌ترین قلاع نظامی ایران یعنی قلعه زینتا قرار داشت، دژ زینتا به دلیل آنکه در غرب ایالت آتروپاتن (آذربایجان) و در نزدیکی ارمنستان بود، هنگامی که امپراتوری روم از طریق ارمنستان به ایران یورش می‌آوردند، اولین پادگان برای دفاع از ایران بود. در زمانی نیز که ایران درصدد اعمال حاکمیت بر ارمنستان بود، قلعه (زینتا) پایگاهی برای سپاهیان ایران جهت تدارک لشکرکشی به ارمنستان به‌شمار می‌رفت.
شهرستان خوی با وسعتی بالغ بر ۵۵۴۸ کیلومتر مربع در شمال غربی‌ترین نقطه ایران و آذربایجان و در مرز کشور ترکیه واقع شده‌است. فاصله آن از تهران ۷۸۰ و از تبریز ۱۶۵ کیلومتر است. شهر خوی در ۱۳۵ کیلومتری ارومیه، مرکز استان آذربایجان غربی قرار دارد. جاده ترانزیتی ایران- اروپا از ۳۰ کیلومتری آن عبور می‌کند و با فاصله ۶۷ کیلومتری از مرز ترکیه واقع شده‌است. شهر خوی از شمال به ماکو و از شرق به مرند و از جنوب به سلماس و ارومیه، از مغرب به کشور ترکیه منتهی می‌شود.
فرهنگ و زبان
مردم شهرستان خوی به ترکی آذربایجانی تکلم می‌کنند و عمدتا مسلمان و شیعه مذهب و نیز سنی مذهب می‌باشند. بخشی از مردم این شهرستان سنی مذهب هستند. این گروه‌ها شامل ترک‌های سنی و کردهای سنی مذهب می‌شود. ترک‌های سنی (کره سنی‌ها - KORA-SONNI) بیشتر در روستاهای جنوب‌غربی شهرستان خوی ساکن هستند و به زبان ترکی آذربایجانی صحبت می‌کنند. از روستاهای بزرگ کره سنی در خوی می‌توان یزدکان را نام‌برد. بخشی از ترک‌های سنی ساکن در جنوب شهرستان خوی امروزه کرد زبان شده‌اند. مردم کردتبار خوی نیز همچنین در ناحیه مرزی قطور ساکن هستند که با زبان کردی کرمانجی از زبان‌های کردی صحبت می‌کنند.
تقسیمات کشوری
تقسیمات کشوری این شهرستان، بنابر آنچه در نتایج آمارگیری سرشماری سال ۱۳۹۰ کل کشور آمده‌است، بر حسب بخش، شهر، دهستان و روستا به شرح زیر است:
بخش‌ها
بخش، واحدی از تقسیمات کشوری با محدوده جغرافیایی معین است که از به هم پیوستن چند دهستان همجوار مشتمل بر چندین مزرعه، مکان، روستا و احیانا شهر، که از نظر عوامل طبیعی و اوضاع اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی، واحد همگنی را به وجود آورده‌اند، تشکیل شده‌است. طبق تقسیمات کشوری در سال 1395 شهرستان خوبی دارای ۴ بخش به‌نام‌های بخش مرکزی، بخش صفائیه، بخش ایواوغلی و بخش قطور می‌باشد. بخش مرکزی خود دارای ۵ دهستان دیزج، قره سو، فیرورق، گوهران و رهال می‌باشد. بخش ایواوغلی شامل دهستان ولدیان و ایواوغلی، بخش صفائیه شامل دهستان سکمن‌آباد و الند، بخش قطور نیز شامل دهستان زری و قطور می‌باشد.
+جمعیت شهرستان خوی به تفکیک بخش‌ها
جمعیت
تعداد خانوار
مرکز بخش
نام بخش
۲۸۸،۲۶۹
۸۵،۳۴۲
خوی
مرکزی
۱۹،۵۴۳
۴،۸۹۳
زرآباد
صفائیه
۱۶،۲۵۹
۵،۰۵۵
ایواوغلی
ایواوغلی
۲۴،۵۹۱
۵،۸۳۸
قطور
قطور
شهرها
شهرستان خوی دارای ۶ نقطه شهری می‌باشد که سه شهر خوی، دیزج دیز و فیرورق در بخش مرکزی واقع شده‌اند. سه شهر ایواوغلی، قطور و زرآباد نیز به ترتیب در بخش‌های ایواوغلی، قطور و صفائیه قرار دارند.
+جمعیت شهرهای شهرستان خوی
جمعیت
تعداد خانوار
بخش
نام شهر
۱۹۸۸۴۵
۵۹۹۶۴
مرکزی
خوی
۹۱۹۰
۲۶۴۰
مرکزی
فیرورق
۸۲۸۲
۲۳۶۴
مرکزی
دیزج دیز
۱۱۴۷
۳۲۴
صفائیه
زرآباد
۳۳۲۰
۹۹۹
ایواوغلی
ایواوغلی
۵۱۴۷
۱۱۹۳
قطور
قطور
آثار تاریخی- باستانی و جاذبه‌های طبیعی
برج شمس تبریزی: مدفن عارف ایرانی و مراد مولوی - دوره سلجوقی یا صفوی
پل خاتون (خاتین کورپوسو) - دوره حکومت دنبلی‌ها
دروازه سنگی (قالا قاپیسی) - دوره ایلخانی
عمارت حکومتی - دوره قاجاریه
بازار سرپوشیده: یکی از بازارهای تاریخی ایران محسوب می‌شود و سبک‌های معماری صفوی، دنبلی و قاجاری در آن دیده می‌شود.
خانه کبیری‌ها - دوره صفوی یا دنبلی
حمام محمدبیگ - دوره دنبلی
دبیرستان خسروی - دوره پهلوی
کنسولخانه روسیه، مساجد قدیمی مطلب‌خان، ملاحسن، شاه، حاجی بابا و خان - دوره قاجاری
کلیساهای سورپ سرکیس و ماهلازان، امامزاده سید بهلول از نوادگان امام علی النقی، مقبره آقا میر یعقوب، پل هوایی بزرگ قطور در محور مواصلاتی راه‌آهن آسیا- اروپا
قلعه کوراوغلو و چنلی بئل (کمره مه‌آلود) مشهورش در کوهی نزدیک پل قطور
دژ بسطام در روستای بسطام در شهرستان چایپاره متعلق به دوره اورارتو
زیرساخت‌های فرهنگی
چند نشریه هفتگی «خوی، اورین خوی، ندای خوی، دار الصفا، فرهنگ شمس و چالدران، اقتصاد آذربایجان» منتشر می‌شوند.
دانشگاه آزاد اسلامی با حدود ۵۳۰۰ دانشجو، دانشگاه پیام نور با حدود ۲۵۰۰دانشجو، دانشکده پرستاری، دانشکده فنی و مهندسی، دانشکده علوم قرانی، حوزه علمیه نمازی، مرکز تربیت معلم و دانشگاه‌های غیردولتی علامه خویی، زرینه و شمس از مراکز علمی - آموزشی شهر به‌شمار می‌آیند و دانشگاه دولتی خوی نیز در دست ساخت می‌باشد.
تولیدات کشاورزی
شهرستان خوی از نظر تولید عسل رتبه نخست را در کشور به خود اختصاص داده‌است. در این شهرستان ۱۹۳ هزار کندو وجود دارد که در حدود ۶ هزار تن عسل، معادل ۶۵ درصد عسل تولیدی ۱۳۸۷ در استان آذربایجان غربی و ۲۰ درصد عسل تولیدی کشور را شامل می‌شود.
بسیاری از مزارع شهرستان خوی مزرعه گل آفتابگردان است و این شهرستان یکی از مهمترین تولیدکنندگان تخمه گل آفتابگردان در سراسر کشور به‌شمار می‌آید. گفته می‌شود طرح فرودگاه این شهرستان از نمای بالا به شکل گل آفتابگردان طراحی شده‌است.
راه ترانزیت
شهرستان خوی با وجود قرار گرفتن در مسیر جاده ابریشم تنها راه مرزی نزدیک به کشور ترکیه است. در تاریخ ۲۶ فروردین ۱۳۹۰ مرز رازی با حضور وزرای خارجه ایران و ترکیه و مقامات محلی بطور رسمی گشایش یافت.
فرودگاه خوی
فرودگاه خوی
فرودگاه خوی در مهر سال ۸۳ به بهره‌برداری رسیده‌است.
پایانه مسافربری
بزرگترین پایانه مسافربری شمالغرب کشور
پایانه مسافربری سردار شهید حاج محمد حنیفه درستی در دو طبقه به عنوان بزرگترین پایانه مسافربری شمال غرب و غرب کشور در سال ۱۳۸۷ به بهره‌برداری رسید. ظرفیت روزانه این ترمینال مسافربری برای جابجایی مسافر ۴،۵۰۰ نفراست.
منطقه ویژه اقتصادی خوی
منطقه ویژه اقتصادی شهرستان خوی در جنوب شهرستان خوی در جاده خوی به سلماس و ارومیه به مساحت یکهزار و چهل هکتار در زمین‌های روبروی شهرک صنعتی جاده فرودگاه این شهر تعیین شده با امکانات : فرودگاه خوی - نیروگاه سیکل ترکیبی خوی - شهرک صنعتی خوی و…، هم‌اکنون در حال انجام کارهای مقدماتی خود در هیئت دولت می‌باشد.
عکس هوائی از منطقه ویژه اقتصادی خوی
این منطقه در غرب شهرستان خوی واقع شده و بخشی از شهر خوی و جاده قطور و گذرگاه مرزی رازی را شامل می‌شود. خوی تنها شهریست که راه‌آهن ایران به کشور ترکیه و اروپا را دار است و مسافت زمینی آن با شهر وان در کشور ترکیه از طریق بازارچه رازی ۱۲۰ کیلومتراست؛ که با وجود ساخت دو پل امکانات مسافری مرز رازی هم به ترانزیت و کامیون هم مهیا شود با امکانات زیر بنائی پایانه بزرگ شهید درستی خوی فرودگاه خوی و ایستگاه راه‌آهن رازی خوی شاهد پیشرفت و روزافزون این مناطق ویژه و آزاد در شهرستان خوی خواهیم بود. هم‌اکنون در حال انجام کارهای مقدماتی خود در هیئت دولت می‌باشد.
مشاهیر
سید ابوالقاسم خویی: مرجع تقلید شیعه
آذر پژوهش: گوینده رادیو
عباس زریاب خویی: پژوهشگر
محمدامین ریاحی: ادیب و پژوهشگر وزیر آموزش و پرورش
اصغر پارسا: سخنگوی فراکسیون جبهه ملی و از هم‌فکران دکترمحمد مصدق
غلام رضا آقازاده: وزیر نفت جمهوری اسلامی از سال ۱۳۶۴ الی ۱۳۷۶
سپهد کریم ورهرام: استاندار استان فارس در سال ۱۳۴۱
بهروز وثوقی: بازیگر سینمای ایران
مینا بویوک جعفرزاده: بازیگر رادیو، تلویزیون و سینما
ثریا حکمت: بازیگر تئاتر و سینما
ژاله آموزگار: استاد دانشگاه، پژوهش‌گر، نویسنده و مترجم
جواد سعدالدوله: سیاست‌مدار روزگار قاجار، نخست‌وزیر
سید جواد ذاکر: مداح
اسماعیل جبارزاده: استاندار آذربایجان شرقی
علی فتح‌الله‌زاده: روزنامه‌نگار و مدیرعامل کنونی باشگاه استقلال تهران
رحیم نوه‌سی: از بزرگان هنر نقاشی ایران
خسرو سعیدی: فعال سیاسی
شهیندخت مولاوردی: حقوق‌دان، پژوهش‌گر و فعال امور زنان، معاون رئیس‌جمهور ایران