قلم‌مو

قلم‌مو یکی از ابزارهای نقاشی یا رنگرزی است.
قلم‌موها را می‌توان از چند نظر بررسی کرد:
از نظر طرز قرار گرفتن الیاف : به گونه‌های بادبزنی، تخت و گرد تفکیک می‌شود
از نظر کاربرد : به قلم‌موهایی که برای رنگ روغن و دیگری قلم‌هایی که برای آبرنگ به کار می‌رود تقسیم کرد.
از نظر اندازه : برای اندازه‌های گوناگون قلم‌مو شماره‌هایی قراردادی تعیین می‌شود. از متداول‌ترین و پرمصرف‌ترین قلم‌موهای مورد استفاده در سبک رنگ روغن قلم‌موهای ۴، ۸، ۱۲ هستند.
از نظر جنس موها : قلم‌موها از موی جانوران یا الیاف مصنوعی پلاستیکی ساخته می‌شوند. قلم‌موهایی که از موی دم سمور ساخته می‌شوند کیفیت خوبی دارند و حالت فنری و انعطاف پذیرشان و نوک تیز آن‌ها برای نقاشی آبرنگ و رنگ روغن مناسب است. این قلم‌موها توانایی بالاتری برای جذب آب دارند.
انواع قلمو
غالب قلموها تغییر یافته‌ای از دو شکل اصلی قلمو، یعنی قلموی تخت و قلموی گرد هستند.
قلموی سرکج
نمونه تغییر یافته‌ای از قلموی تخت که یک اهرم دوم به صورت زاویه‌ای بر روی الیاف آن ایجاد شده. این ویژگی به نقاش کمک می‌کند تا در انحنا بخشیدن یا سایه زدن حواشی و نواحی ظریف، آزادانه‌تر عمل کند. آزادی‌ای که این قلمو برای تغییر زاویه به نقاش می‌دهد، فرصت مناسبی را برای رنگ آمیزی و ایجاد بافت‌های متنوع و حرکت آزاد‌تر حین رنگ آمیزی ایجاد می‌کند.
قلموی چابک یا برایت
این قلمو هم نمونه‌ای از قلموهای سر تخت هست که موهای کوتاهی دارد. معادلی که برای آن به کار می‌رود قلموی سر تخت ساده یا قلموی چابک می‌باشد. این قلمو بافت زیادی ندارد و اصولا برای خطوط و بافتی به کار نمی‌رود که نیاز باشد حتما رنگ زیادی را مکیده و نگه دارد. با این قلمو می‌توان ضربه‌های کوتاه و کنترل شده‌ای را انجام داد و خطوطی با رنگ دانه زیاد یا کم را در لحظه و به‌طور متوالی ایجاد کرد. از این قلمو برای رنگ برداری جزئی هم می‌توان استفاده کرد. این خاصیت رنگ برداری حین کار با آبرنگ اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. چون حین نقاشی آبرنگ، امکان اشتباه کمتر است و سعی بر آن است تا لایه‌های کمتری رو درست کرده و طرح، بی‌نقص و تمیز به نظر برسد.
قلموی تخت
قلموی تخت، بافت ضخیم و سنگین‌تری نسبت به انواع دیگر قلموی تخت دارد. این قلمو بیشتر برای ضربه‌ها و بافت‌هایی که باید در سطح وسیع اعمال شوند کاربرد دارد. قلموی تخت در حواشی کار و زاویه‌ها یا برای کشیدن بافت‌هایی در سطح وسیع و با حجم زیاد رنگ کاربرد دارد.
قلموی زبان گربه‌ای یا فیلبرت
این قلمو نمونه تغییر یافته‌ای از قلموی تخت است که برای محو کردن خطوط قوی یا با رنگ دانه بالا، زمانی که هنوز خطوط خشک نشده‌اند کاربرد دارد. این قلمو به خاطر بافتی که دارد به نقاش اجازه می‌دهد تا در حالت مرطوب هم از این قلمو برای ایجاد بافت‌های متفاوت استفاده کند. این قلمو به جای گوشه‌های تند قلموی تخت، گوشه‌های منحنی شکل دارد که باعث می‌شود بافت‌ها، خطوط ظریف و نرم و منحنی شکلی را به راحتی ایجاد کنند.
قلموی واش
قلموی واش یا رنگبر، برای برداشتن یکدست رنگ و آب اضافه روی نقاشی استفاده می‌شود، همچنین می‌توان به کمک این قلمو سطوح وسیع را به‌طور یکدست و نازک رنگ آمیزی کرد. این قلمو بافت آزاد و زیادی دارد و می‌تواند تسلسل و توالی را برای رنگ آمیزی یکدست ایجاد کند. این ویژگی، هنگام نقاشی با آبرنگ اهمیت زیادی پیدا می‌کند. معمولا زیر سازی‌ها و رنگ آمیزی اولیه آبرنگ با این قلمو انجام می‌شود.
قلموی تک ضربی
این قلمو برای ترکیب حجمی از رنگ، صرفا با یک ضرب و ایجاد بافت‌های جدید و متفاوت مورد استفاده قرار می‌گیرد. از این قلمو می‌توان هم برای نقاشی‌های سبک و ظریف مثل نقاشی آبرنگی و هم برای ترکیب رنگ‌های خمیری و با حجم زیاد مثل رنگ روغن استفاده کرد، و به خاطر بافت تخت این قلمو، می‌توان بافت‌های یکدست و وسیع را به زوایا و انحنای ظریف و باریک منتهی کرد.
قلموی لاینر
این قلمو با قلموی لاینر یا rigger اصولا متفاوت است. قلموی خط‌کشی یا لاینری که بیشتر هم شناخته شده، تغییر یافته قلموهای گرد است و این قلمو تغییر یافته‌ای از قلموهای تخت. با هر دوی این قلموها می‌توان خطوط باریک را ممتد و ادامه‌دار کشید، بدون این که نیازی باشد تا قلمو را از روی بوم یا کاغذ برداشت، چون این قلمو به خاطر بافت زیاد و طولانی خود، می‌تواند رنگ زیادی را نگه داری کند. این قلمو برای کشیدن خطوط مستقیم و صاف و طولانی در ابعاد ظریف کاربرد دارد، علاوه بر همه این‌ها به نقاش کمک می‌کند تا خطوط تداوم پیدا کنند. این قلمو برای کشیدن جزئیاتی مثل سبزه‌ها و شاخ و برگ و درختان کاربردی هست.
قلموی فن یا بادبزنی
وقتی این قلمو بافت زیادی داشته باشد و انحنای آن تخت نباشد، کاربرد قلموی محو کن رو پیدا می‌کند. چیزی شبیه به قلموهای آرایشی که برای کرم پودر و رژ گونه استفاده می‌شود. نمونه‌های باریک این قلمو که ظریف‌تر هستند، بیشتر برای کشیدن گیاهان و درختان و بوته‌ها استفاده می‌شوند. قلموی بادبزنی همچنین برای ترکیب یکدست و خالص رنگ‌ها کاربردی هست.
قلموهای دکوراتیو یا رنگ آمیزی ساختان
این قلموها معمولا در ابعاد بزرگ‌تری ساخته می‌شوند و برای استفاده‌های غیر هنری مانند رنگ آمیزی ساختان مورد استفاده قرار می‌گیرند. این قلموها شباهت زیادی به قلمو تخت دارند و بر اساس عرض الیاف شماره گذاری می‌شوند. این شماره گذاری می‌تواند به حسب میلی‌متر یا اینچ باشد.
برخی شماره‌های رایج قلموهای رنگ آمیزی ساختمان:
بر حسب میلی‌متر :10 mm, 20 mm, 40 mm, 50 mm, 60 mm, 70 mm, 80 mm, 90 mm, 100 mm.
بر حسب اینچ : 1/8 in,‌1/4 in, 3/8 in, 1/2in, 5/8 in, 3/4 in, 7/8 in, 1 in, 1 1/4 in, 1 1/2 in, 2 in, 2 1/2 in, 3 in, 3 1/2 in, 4 in.
قلم‌موی مورد استفاده در نگارگری از نوع نرم و مناسب برای آبرنگ است. نگارگران ایرانی برای قلم‌گیری و صورت‌سازی از قلم‌مویی که از موی گربه ساخته شده، استفاده می‌کنند، این قلم‌موها خود بر دو نوعند: گندمی و شمشیری (نیزه‌ای)
قلم‌موی گندمی برای پرداز و قلم موی شمشیری برای قلمگیری بکار می‌رود.
از نکات مهم در استفاده از قلم‌مو توجه به ترکیب کردن رنگ‌ها و استفاده از رنگ‌های مناسب برای زمینه‌است. جهت دادن به قلم‌مو باعث دادن حجم به تصویر می‌شود و آن را از مسطح بودن درمی‌آورد.
اگر هدف نگارگر رنگ زدن به سطح وسیعی باشد از قلم‌موی دارای سر مربعی شکل و اگر هدفش رنگ کردن بخش کوچکی از یک طرح باشد از قلم‌موی سر گرد استفاده می‌کند.
گونه‌های قلم‌مو