عملیات بدر

رزمندگان ایرانی در عملیات بدر
عملیات بدر نام عملیات نظامی نیروهای مسلح ایران در طی جنگ ایران و عراق علیه ارتش بعث عراق می‌باشد. این عملیات گسترده با رمز یا فاطمه الزهرا (س) در محور هور الهویزه در تاریخ ۱۳ اسفند ۱۳۶۳ با فرماندهی سپاه انجام شد. چندین لشکر نیروی زمینی ارتش ایران و سپاه پاسداران ایران از جمله لشکر ۲۱ و ۲۸ پیاده، تیپ ۵۵ هوابرد، لشکر ۳۱ عاشورای آذربایجان، و سپاه اصفهان خوزستان در این عملیات شرکت داشتند. نیروهای ایران در پیشروی اولیه از جزایر مجنون موفق به گرفتن پاسگاه ترابه و تسخیر بخشی از بزرگراه بغداد-بصره شدند. با این حال پاتک عراقی‌ها نیروهای ایرانی را به عقب راندند و حالت واماندگی جنگ ادامه یافت.
پیش‌زمینه
پس از شکست در تسخیر بصره در بین سال‌های ۱۳۶۲–۱۳۶۳ ایرانی‌ها هدف خود را متوجه تسخیر بزرگراه بغداد-بصره کردند. اولین این تلاش‌ها نبرد نیزارها بود که با شکست نیروهای ایرانی همراه بود و آن‌ها تنها موفق به تسخیر جزایر مجنون در قسمت عراقی هورالعظیم شدند. با این حال ایرانی‌ها برنامه‌ریزی برای ادامه تهاجم را ادامه دادند که این امر منجر به عملیات بدر شد. نامگذاری این عملیات با الهام از اولین نبرد پیامبر مسلمانان در صدر اسلام انجام شد.
هدف عملیات تسخیر بزرگراه بغداد-بصره بود که محور ارتباطی حیاتی بین این دو شهر بزرگ محسوب می‌شد. هدف دیگر این عملیات عبور از رودخانه دجله بود که عملا شهر بصره را از باقی عراق جدا می‌نمود و همچنین ضربه روانی بزرگی برای نیروهای عراقی به‌شمار می‌رفت. این عملیات مشابه عملیات خیبر بود غیر از اینکه برنامه‌ریزی مفصلی برای آن انجام شده بود. ایرانی‌ها برای این عملیات از صد هزار نیروی عملیاتی با پشتیبانی شصت‌هزار نیرو ذخیره استفاده نمودند. نیروهای ایرانی با ارزیابی نیزارها نقاط مناسب برای استقرار تانک‌هایشان را شناسایی کرده بودند. در طی این عملیات ایرانی‌ها برای گذر از نیزارها از پل‌های شناور استفاده می‌کردند و نیروهای داوطلب بسیج را به سلاح‌های ضد تانک مجهز نموده‌بودند.
در این زمان ایران با توجه به شکست‌های مکرر در نبردهای گذشته شروع به سازماندهی نیروهای داوطلب بسیج و پاسدار را در قالب نیروهای نظامی منظم نمود. با این حال و با اینکه ایرانی‌ها روحیه بالایی برای نبرد داشتند و غالبا نفرات بیشتری نسبت به عراقی‌ها داشتند از ضعف آموزش و سازماندهی رنج می‌بردند. قوای نظامی ایران همچنین از تحریم‌های ایالات متحده با نام عملیات ثابت قدم در مضیقه بود. در طرف مقابل ارتش عراق با فرماندهی ژنرال سلطان هاشم احمد محمد الطائی از تجهیزات مدرن، آموزش بهتر، و استفاده غیرقانونی از سلاح‌های شیمیایی برخوردار بودند.
نبرد
در ۲۰ اسفند ۱۳۶۳ نیروهای ایرانی در نزدیکی جزایر مجنون و در شهر قرنه، در محل تلاقی رود فرات با بزرگراه پیاده شده و تهاجم به سمت بزرگراه را آغاز نمودند. آن‌ها توانستند بخشی از بزرگراه را به تسخیر خود درآورند که در این زمان با پاتک نیروهای عراقی که توسط توپخانه، قوای زرهی، و نیروی هوایی مواجه شدند. این عملیات نخستین عملیاتی بود که نیروهای ویژه گارد ریاست جمهوری عراق به عنوان نیروی ذخیره در آن شرکت نمودند.
در ابتدای عملیات ایرانی‌ها با اصل غافلگیری به سمت عراقی‌ها یورش بردند و جبهه‌ای به طول ۱۲ کیلومتر در برابر لشکر ۴ام عراق گشودند. سرانجام در ۲۳ اسفند با فشار بیش از حد نیروهای ایران توانست با شکستن خطوط عراقی از شمال قرنه به داخل خطوط عراقی نفوذ نمایند. پس از دو روز نبرد نیروهای سپاه پاسداران با حمایت تانک و توپخانه ۱۶ کیلومتر به داخل خطوط عراقی نفوذ کردند. در همان شب سی هزار نیروی ایرانی خود را به رودخانه دجله رسانیدند. آن‌ها با استفاده از سه پل شناور که یکی از آن‌ها توانایی عبور خودروهای سنگین را داشت از رودخانه عبور کرده و با پیشروی در ساحل مقابل بزرگراه را به اشغال خود درآوردند. با این حال با وجود موفقیت ایرانی‌ها، آن‌ها بطور گسترده‌ای خود را در معرض آتش عراقی‌ها قرار دادند. ایرانی‌ها هم‌زمان از کمبود تجهیزات نیز رنج می‌بردند.
پاسخ صدام استفاده از سلاح‌های شیمیایی علیه نیروهای مستقر و نیز آغاز دور دوم جنگ شهرها و بمباران و موشک‌باران ۲۲ شهر ایران از جمله تهران، تبریز، اصفهان، و شیراز بود. عراقی‌ها از پیش توپخانه خود را بر روی مواضع اطراف بزرگراه هدف‌گیری نموده بودند. هنگامی که ایرانی‌ها به اهداف خود در تسخیر بزرگراه رسیدند عراقی‌ها پاتک خود را آغاز نمودند.
نیروهای عراقی تحت امر ژنرال سلطان هاشم احمد محمد الطائی و ژنرال جمال زانون، حملات هوایی و توپخانه‌ای را علیه نیروهای ایرانی شروع نمودند. سپس آن‌ها با استفاده از توپخانه، تانک، و نیروهای زرهی شروع به عملیات گازانبری نمودند. در اوج نبرد صدام دستور به استفاده از سلاح‌های شیمیایی داد. هم‌زمان عراقی‌ها با استفاده از لوله‌های ویژه‌ای که مهندسان عراقی طراحی کرده‌بودند آب دجله را به داخل خاکریزهای ایرانی هدایت نمودند. تحت فشار شدید عراقی‌ها، نیروهای ایران مجبور به عقب‌نشینی شدند. حملات بالگردهای عراقی به هنگام عقب‌نشینی ایرانی‌ها تلفات بیشتری به نیروهای ایرانی وارد نمود. تا ۲۵ اسفند ایرانی‌ها به داخل نیزارها عقب رانده شده بودند.
ایران عملیات تهاجمی دیگری را نیز برای زمان بعد از تصرف بزرگراه طرح‌ریزی نموده بودند که شروع با تاخیر خارج از برنامه، آن طرح به شکست انجامید. سرانجام ایرانی‌ها از مواضع تسخیر شده عقب رانده شدند. تلفات زیادی به هر دو طرف وارد شد. در طرف ایران ۱۵هزار و در طرف عراق ده هزار کشته بر جای ماند. سرانجام نیز نیروهای ایرانی بدون دست‌آوردی جدید به مواضع قبلی خود در نیزارهای هورالعظیم عقب رانده شدند.
پیامدها
در پی این عملیات عراق در پاسخی مشابه با عملیات‌های قبلی دور دیگری از جنگ شهرها را آغاز نمود و بسیاری از مراکز شهری پرجمعیت ایران را مورد حمله هوایی و موشکی قرار داد. در پاسخ ایرانی‌ها با استفاده از توپخانه و موشک‌های برد کوتاه مراکز شهری و به ویژه شهر بصره را هدف قرار دادند. این دوره از جنگ شهرها برای ده روز با شدت ادامه داشت و سرانجام پس از سه ماه پایان یافت. در طول‌اسفندماه شورای امنیت سازمان ملل در طی دو قطعنامه حملات به غیر نظامیان را محکوم کرد و از طرفین درخواست کرد تا به دنبال راه حلی بر پایه صلح باشند. در روز ۲۵ اسفند ۱۳۶۳ طارق عزیز، وزیر خارجه وقت عراق، به سازمان ملل رفته و درخواست صلح و بازگشت طرفین به مرزهای بین‌المللی مطرح کرد. در ۲۹ اسفند نخست وزیر وقت هند هیاتی به هر دو کشورهای عراق و ایران فرستاد تا آن‌ها را ترغیب به صلح نماید. در ۱ فروردین ۱۳۶۴ رهبر وقت ایران، روح‌الله خمینی، در بیانیه‌ای که از تلویزیون دولتی ایران پخش شد بر قصد خود را بر ادامه جنگ تا هنگامی که جامعه جهانی حق ایران برای مجازات متجاوزین را به رسمیت نشناسد تاکید نمود.
جنگ ایران و عراق