شامی کرمانشاهی

شاهمراد مشتاق معروف به شامی کرمانشاهی (زاده ۱۲۹۶ در کرمانشاه – درگذشته ۲ آذر ۱۳۶۳ در کرمانشاه) شاعر کردزبان بود. اشعار او به گویش کردی جنوبی از زبان کردی و به لهجه کردی کرمانشاهی سروده شده‌است.
زندگی
شامی کرمانشاهی در سال ۱۲۹۶ خورشیدی در محله چنانی کرمانشاه به دنیا آمد. نام پدرش خدامراد و نام مادرش فانوس بود. شامی در چهار سالگی در پی بیماری آبله نابینا شد. وی در دوران کودکی، پدر و مادر خود را از دست داد و از همان سال‌ها مجبور بود با اتکا به قوت بازوی خود زندگی‌اش را اداره کند. فقر شدید به شامی امکان تحصیل نداد و او بی‌سواد ماند، با این حال وی با یکی از روحانیان شهر به نام شمس‌الدین آل آقا (شمس‌العلما) ارتباط پیدا کرد و وی شامی را با ادبیات کلاسیک فارسی و به ویژه خیام، سعدی و حافظ آشنا کرد. شامی تحت تاثیر اشعاری که می‌شنید .دست به سرایش شعر به زبان کردی زد.
اشعار
اشعار شامی به گویش جنوبی از زبان کردی و با لهجه کرمانشاهی سروده شده‌است. افزون بر این وی اشعاری نیز به زبان فارسی سروده است. مضمون اشعار وی بیان فقر و تنگدستی طبقه فرودست اجتماع و محرومیت‌های آنان به زبانی عامیانه است.
وی اشعاری نیز با مضمون سیاسی دارد که بازآفرینی یک گفتگو میان شاعر و نخست وزیر وقت، محمد مصدق است. به گفته محمدعلی سلطانی، وی در وقایع سال ۱۳۳۲ خورشیدی، به عضویت جبهه ملی ایران درآمده بوده‌است. شامی در دوم آذر ماه ۱۳۶۳ در سن ۶۷ سالگی در پی یک بیماری طولانی در کرمانشاه درگذشت.
کلمه شامی نه تنها مخفف و فرم عامیانه کلمه «شاهمراد» در کردی جنوبی است، بلکه صفت نسبی و به معنای «منسوب به زمان شام» نیز هست که گویای تاریکی زندگی شاعر و نابینا بودن او می‌باشد.
سبک شعری
اشعار شامی مملو از صنایع ادبی بدیع است. همچنین از نظر قواعد دستور زبان نیز در خور تحسین است و مسائل ظریف صرفی و نحوی در اشعار او به وفور به چشم می‌خورد.
جناس تام
تا ده‌م مردن ده‌ماده‌م ده‌م له دیدار تو ده‌م تا بزانی دل ئه‌سیر چاه ترک چون بیژه‌نه
جناس زاید
له‌وره ئه‌تا دیم کور یار و ئه‌تار له بالاخانهی گرد خستونه خوار
تشبیه مطلق
نه‌لبه‌کی چون گوور قاشق وینهی له‌ش هه‌ر له‌شی له ناو گووری درازکه‌ش
مراعات نظیر
سینی وه‌ت قووری یه نانه‌جیمه مه‌رهوم گه‌ورای شابابی دیمه
آثار
تاکنون دو تصحیح از اشعار شامی کرمانشاهی انجام شده و با مشخصات زیر به چاپ رسیده‌است:
ش‌ام‌ی ک‌رم‌اش‌ان‌ی، ش‌اه‌م‌راد، چ‌ه‌پ‌ک‌ه‌گ‌ول: چه‌ند پ‌ارچ‌ه‌ی‌ه‌ک ل‌ه ش‌یع‌رهک‌ان‌ی ش‌ام‌ی کرماشانی (دسته‌گل: اشعار شامی کرمانشاهی)، ت‌ه‌ران: صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، انتشارات سروش، ۱۳۶۴.
ش‌ام‌ی ک‌رم‌اش‌ان‌ی، ش‌اه‌م‌راد، چه‌پکه‌گول: چه‌ند پارچه‌یه‌ک له شیعرهکانی شامی کرماشانی (دسته‌گل: اشعار شامی کرمانشاهی)، ئاماده کردنی ماجد مه‌ردوخ روحانی، تهران: آنا، مهاباد: موساسیر، ۱۳۹۰.
ش‌ام‌ی ک‌رم‌اش‌ان‌ی، ش‌اه‌م‌راد، چ‌ن‌ان‌ی: دی‌وان ش‌ام‌ی ک‌رم‌اش‌ان‌ی، ب‌ا م‌ق‌دم‌ه و ش‌رح اح‌وال ش‌اع‌ر، ح‌واش‌ی و ت‌ع‌ل‌ی‌ق‌ات، ب‌ه‌اه‌ت‌م‌ام م‌ح‌م‌دع‌ل‌ی س‌ل‌طان‌ی، ت‌ه‌ران: س‌ه‌ا، ۱۳۷۴.
همچنین بخشی از اشعار وی به زبان فارسی ترجمه شده‌است:
ش‌ام‌ی ک‌رم‌اش‌ان‌ی، ش‌اه‌م‌راد، کرانشینی، برگردان به فارسی به کوشش م. رنجبر، سنندج: پرتو بیان، ۱۳۸۷.
نمونه اشعار
کردی
په‌ریشانم په‌ریشانم ولم که دچار ده‌رد پنهانم ولم که
وه ده‌ردم ئاشنا کردی، نه‌کردی سته‌مگه‌ر فکر ده‌رمانم ولم که
ولم که تا نه‌وی که‌س په‌ی وه ده‌ردم دو سی رووژی که میمانم ولم که
نه‌کرد که‌س داوه‌تم خوه‌م بیمه میمان وه کار خوه‌م په‌شیمانم ولم که
نه‌سازی من له فوولاد و نه له سه‌نگ هه‌ف هه‌ش دا تیکه سوخانم ولم که
هه‌مامه ئی سه‌رای سه‌رد و گه‌رمه بساو کیسه وه ناوشانم ولم که
ته‌نم زانم نه‌سیب مار و مووره نه موورم نه سولیمانم ولم که
له‌وه ترسم بکیشد کار وه هاوار نه‌کی که‌س گووش وه ئه‌فقانم ولم که
وه کام که‌س نه‌گه‌ردد چه‌رخ تا سه‌ر نه ده‌رویشم نه سولتانم ولم که
وه بادهی جام تهلخ زندگانی ده‌می مه‌ست و قه‌زهلخانم ولم که
خراوم کرد خه‌رابات خیالد وه ده‌س چی ئه‌قل و ئیمانم ولم که
گوزه‌شت فه‌سل به‌هار و مووسم باخ وه فکر له‌رز زمسانم ولم که
وه سه‌هرای خیال چون قه‌یس سانی تو کردی ویل ویلانم ولم که
وه واویلای دل هه‌ر شه‌و ره‌وانه سرشک قه‌م وه دامانم ولم که
وه کام دشمه‌ن بوه‌م ئای دووس شکایه‌ت که دووس بی‌قاتل گیانم ولم که
ولم که یا نیه‌که ره‌همی وه هالم ته‌نم کردیده زندانم ولم که
ولم که ولکه‌رت نیم سوب له مه‌هشه‌ر تو کردی خار ده‌ورانم ولم که
وه ئه‌رواه شه‌ره‌ف سه‌وگه‌ند که دائم مه‌لوول مه‌رگ وژدانم ولم که
شه‌ره‌ف کوشیاد و وژدان جوانه‌مه‌رگ بی‌وه بیوژدانی هیرانم ولم که
تو کردی بی‌سه‌روسامان «شامی» وه مه‌ولا خوه‌م قه‌شه‌نگ زانم ولم که
فارسی
هر دم اندیشه دیگر کنم و یاد دگر باورم نیست که بینم دل‌آزار دگر
رنج آن پیر وطن گشت تبه، ای فریاد بیستون کی شنود نعره فرهاد دگر
بر سر تربت فرهاد به شیون شیرین همچو تو کس نخورد تیشه فولاد دگر
تیشه بر ریشه دین بهر دو دینار بزد آنکه ما را ز جفا داد به داماد دگر
رسم این کهنه فلک را همه کس داند و من هر شبی بام به زیر آرد و بنیاد دگر
مرکز مدعیان باشد و ماوای عدو سگ کند صید و دهد در کف صیاد دگر
«شامی» از جور و ستم داد مزن می‌ترسم سر نیزه نگذارد بزنی داد دگر