گاه‌شماری رسمی ایران

گاه‌شماری رسمی ایران بر طبق قانون اساسی هجری خورشیدی است و البته هجری قمری نیز معتبر است؛ تعطیل رسمی هفتگی نیز روز جمعه است.
گاهشماری هجری خورشیدی در ۱۱ فروردین ۱۳۰۴ (۱۹۲۵ میلادی) در مجلس شورای ملی تصویب شد و به موجب آن طول و نام ماه‌های سال اصلاح شد. طول ماه‌ها که در هر سال متغیر بود و از ۲۹ تا ۳۲ روز تغییر می‌کرد به شش ماه ۳۱ روزه، پنج ماه ۳۰ روزه و یک ماه ۲۹ روزه (که در سال‌های کبیسه ۳۰ روز می‌شود) دقیق شد و نام ماه‌ها از نام عربی برج‌های فلکی به نام‌های امروزی آن (فروردین تا اسفند) تغییر کرد. معیار شروع سال، ۱ فروردین و معیار لحظه تحویل سال اعتدال بهاری است.
بر طبق این گاه‌شماری، مانند گاه‌شماری هجری خورشیدی برجی، بر مبنای طول و سرآغاز سال گاه‌شماری جلالی است ولی مبدا آن برگرفته از تقویم برجی مذکور، نوروز سال هجرت محمد، پیامبر اسلام از مکه به مدینه در سال ۶۲۲ میلادی است و ماه‌های آن با تعدیل طول و تغییر نام ماه‌های تقویم برجی است.
تاریخچه
تقویم هجری خورشیدی، بر اساس مبانی تقویم جلالی (ایجاد شده در ۴۷۱ هجری قمری) و پس از تغییراتی در تقویم جلالی در قالب تقویم هجری خورشیدی برجی در سال ۱۲۸۹ برای امور مالی کشور رسمیت یافت.
با تغییراتی در نام ماه‌ها و تعدیل آن‌ها در آخرین روزهای سال ۱۳۰۳ و اولین روزهای سال ۱۳۰۴، نمایندگان پنجمین دوره مجلس شورای ملی گاه‌شماری هجری شمسی کنونی ایران را تصویب کردند. بر اساس این قانون استفاده از گاه‌شماری گاه‌شماری دوازده حیوانی (ختا و اویغوری) منسوخ شد (در حالی که استفاده از گاه‌شماری حیوانی همچنان در فرهنگ عمومی مردم ایران رواج دارد) و گاه‌شماری هجری شمسی با مبدا هجرت پیامبر اسلام از مکه به مدینه و با طول سال شمسی و با نام ماه‌های فارسی میانه مورد استفاده قرار گرفت. در عمل بین کبیسه‌های اعمال شده در این گاه‌شماری با گاه‌شماری جلالی اختلاف‌هایی وجود دارد. آنزمان برای رفع چنین اختلافاتی در گاه‌شماری هجری شمسی، هیئت اصلاح تقویم تشکیل شد. این هیئت همان روش کلی کبیسه‌گیری گاه‌شماری میلادی گریگوری را پیشنهاد کرد و علاوه بر آن آرایه جدیدی برای تعدیل کبیسه‌گیری عرضه نمود.
تنها دریک وقفه زمانی بین ۲۴ اسفند ۱۳۵۴ تا ۵ شهریور ۱۳۵۷، تقویم شاهنشاهی تقویمی جدید با مبدا تقریبی آغاز حکومت کوروش بزرگ (۱۱۸۰ سال افزوده) نسبت به تقویم هجری شمسی، به جای آن تقویم رسمی ایران اعلام شده بود.
سال مبدا گاه‌شماری
مبدا گاهشماری ایران مانند گاهشماری هجری قمری، سال هجرت پیامبر اسلام، محمد، سال ۶۲۲ میلادی از مکه به مدینه می‌باشد. هجرت پیامبر اسلام از مکه به مدینه در (ربیع‌الاول / شهریور و مهر سال ۱ هجری) برابر با سپتامبر ۶۲۲ (میلادی قدیم) می‌باشد.
روز سرآغاز گاه‌شماری
سرآغاز گاهشماری ایران روز جمعه «۱ فروردین سال ۱ هجری خورشیدی» (۲۹ شعبان ۱ سال پیش از هجرت) برابر با ۱۹ مارس ۶۲۲ میلادی قدیم (یولیانی) و ۲۲ مارس ۶۲۲ میلادی جدید (گرگوری) است. یعنی، ۱۱۹ روز پیش از مبدا گاه‌شماری هجری قمری و ۱۷۹ روز پیش از هجرت.
لحظه تحویل سال
در این گاه‌شماری معیار شروع سال، ۱ فروردین و معیار لحظه تحویل سال اعتدال بهاری است ولی مکانی که باید مبدا محاسبه تقویم قرار گیرد مشخص نشده‌است. بعضی (از جمله ایرج ملکپور) نصف‌النهار ۵۲٫۵ درجه شرقی را مرجع محاسبات این تقویم گرفته‌اند و برخی دیگر (از جمله راین‌گولد و درشوویتز در Calendrical Calculations) شهر تهران را. این دو مبدا تا حدود سال ۱۴۶۹ هجری شمسی اختلافی در گاه‌شماری ایجاد نمی‌کنند ولی برای تعیین کبیسه بودن یا نبودن سال ۱۴۶۹، لازم است مبدا این گاه‌شماری مشخص شود.
تقسیمات گاه‌شماری ایران
پس از اصلاح و تعیین نام ماه‌های سال و تصویب دقیق زمان ابتدا و انتهای هر ماه و فصل‌های سال، مجلس شورای ملی تقسیم‌بندی سالیانه را به این صورت ابلاغ کرد:
یک سال رسمی ایران، یک سال خورشیدی است که تشکیل شده‌است از ۱۲ ماه، که شش ماه اول ۳۱ روز، پنج ماه دوم ۳۰ روز و ماه آخر ۲۹ روز می‌باشد. هر ۴ سال یکبار طول ماه آخر ۳۰ روز است که آن سال به سال کبیسه معروف است.
این سالنما پس از ساماندهی در افغانستان بطور رسمی و در منطقه کردستان به صورت غیررسمی ولی همگانی نیز بکار برده می‌شود. طول سال و فصل‌ها در همه جا یکسان ولی ماه‌ها در هر زبان و گویشی نام خاصی دارند؛ که به ترتیب عبارت‌اند از:
با اینکه معیار محاسبات تقویم‌های خورشیدی، حرکت زمین به دور خورشید (سال) است؛ واژه ماه در این تقویم‌ها هم مورد استفاده قرار می‌گیرد که تقریبا برابر یک دور حرکت ماه به دور زمین در گاه‌شماری قمری است. هر ماه در سال خورشیدی، ۲۹، ۳۰ یا ۳۱ روز طول می‌کشد که برابر ۳۰درجه حرکت زمین بدور خورشید در یک برج فلکی است. با اینکه کاربرد این کلمه ماه حالت همگانی دارد، استفاده از واژه برج مانند قدیم برای تقویم‌های خورشیدی درست‌تر است.
کبیسه‌گیری گاه‌شماری رسمی ایران
تقویم رسمی کنونی ایران معمولا هر چهار سال یکبار کبیسه می‌شود و برای جبران کسر سال حقیقی، در آغاز هر دوره ۲۹، ۳۳ یا ۳۷ساله، یک کبیسه پنج ساله وجود دارد. در یک فراز پنج هزارساله، ما به ازای هر دوره ۳۷ساله، نزدیک به پنج دوره ۲۹ساله و تقریبا ۲۰ دوره ۳۳ساله وجود دارد. ترتیب و توالی کبیسه‌ها قاعده‌مند نیست. چنانچه لحظه تحویل سال خورشیدی بعد از ظهر ۳۶۶امین روز از سال باشد، آن سال کبیسه و روز بعد نوروز است.
جدول توالی دوره‌های کبیسه‌گیری تقویم رسمی ایران تا پایان سده پانزدهم خورشیدی:
دوره‌هایمتوالیکبیسه
یکدوره(۳۳)ساله
یکدوره(۲۹)ساله
۷دوره(۳۳)ساله
یکدوره(۲۹)ساله
۶دوره(۳۳)ساله
یکدوره(۲۹)ساله
۲دوره(۳۳)ساله
یکدوره(۳۷)ساله
یکدوره(۲۹)ساله
۸دوره(۳۳)ساله
یکدوره(۲۹)ساله
۷دوره(۳۳)ساله
یکدوره(۲۹)ساله
یکدوره(۳۷)ساله
۲دوره(۳۳)ساله
یکدوره(۲۹)ساله
۲دوره(۳۳)ساله
یکدوره(۳۷)ساله
اولین کبیسه پنجساله
۹
۴۲
۷۱
۳۰۲
۳۳۱
۵۲۹
۵۵۸
۶۲۴
۶۶۱
۶۹۰
۹۵۴
۹۸۳
۱۲۱۴
۱۲۴۳
۱۲۸۰
۱۳۴۶
۱۳۷۵
۱۴۴۱
سالهای کبیسه رسمی یک قرن اخیر با توجه به دوره‌ها:
(دوره ۳۳ساله): ۱۲۸۰ - ۱۲۸۴ - ۱۲۸۸ - ۱۲۹۲ - ۱۲۹۶ - ۱۳۰۰ - ۱۳۰۴ - ۱۳۰۸ (دوره ۳۳ساله): ۱۳۱۳ - ۱۳۱۷ - ۱۳۲۱ - ۱۳۲۵ - ۱۳۲۹ - ۱۳۳۳ - ۱۳۳۷ - ۱۳۴۱ (دوره ۲۹ساله): ۱۳۴۶ - ۱۳۵۰ - ۱۳۵۴ - ۱۳۵۸ - ۱۳۶۲ - ۱۳۶۶ - ۱۳۷۰ (دوره ۳۳ساله): ۱۳۷۵ - ۱۳۷۹ - ۱۳۸۳ - ۱۳۸۷ - ۱۳۹۱ - ۱۳۹۵ - ۱۳۹۹ - ۱۴۰۳.
تطبیق کبیسه رسمی و حسابی
در کنار تقویم رسمی ایران، تقویم یا تقویمهای حسابی ایرانی یا هجری شمسی نیز وجود دارند که مشهورترین و پرکاربردترین آن تقویم حسابی بیرشک (یا احمد بیرشک) است و تفاوت آن‌ها در تعیین کبیسه‌گیری می‌باشد. در تقویم رسمی کبیسه‌گیری با تحویل حقیقی سال مشخص می‌شود و دارای سه دوره بسیط ۲۹، ۳۳ یا ۳۷ساله است و نظم تعریف شده‌ای در توالی دوره‌های سه‌گانه وجود ندارد. اما در تقویم حسابی دوره‌های سه‌گانه یادشده با تعدیل حسابی و ریاضی کبیسه‌ها بطور متوالی در دوره‌هایی بزرگتر منظم شده و معمولا در یک دوره بزرگ ۲۸۲۰ ساله مرتب می‌شوند، بنابرین در تقویم حسابی براحتی تنها با محاسبه ریاضی می‌توان کبیسه بودن یا نبودن یک سال را تعیین کرد، در حالیکه در تقویم رسمی جز با محاسبات نجومی پیچیده امکان‌پذیر نیست.
تفاوت کبیسه‌های دو تقویم رسمی و حسابی (بیرشک): در جدول زیر تنها سالهای کبیسه رسمی که با حسابی متفاوتند با نوع تفاوت ذکر شده‌است.
سال‌های کبیسه تقویم رسمی متفاوت با گاهشماری هجری خورشیدی حسابی (بیرشک) در ۱۵ سده اخیر
الف: به ترتیب سالهای کبیسه‌ای که نسبت به تقویم حسابی یک سال به تاخیر می‌افتند:
۹ - ۱۳ - ۱۷ - ۲۱ - ۴۲ - ۴۶ - ۵۰ - ۵۴ - ۷۱ - ۷۵ - ۷۹ - ۸۳ - ۸۷ - ۱۰۴ - ۱۰۸ - ۱۱۲ - ۱۱۶ - ۱۳۷ - ۱۴۱ - ۱۴۵ - ۱۴۹ - ۱۷۰ - ۱۷۴ - ۱۷۸ - ۱۸۲ - ۲۰۳ - ۲۰۷ - ۲۱۱ - ۲۱۵ - ۲۳۶ - ۲۴۰ - ۲۴۴ - ۲۶۹ - ۲۷۳ - ۲۷۷ - ۳۰۲ - ۳۰۶ - ۳۱۰ - ۳۳۱ - ۳۳۵ - ۳۳۹ - ۳۴۳ - ۳۶۴ - ۳۶۸ - ۳۷۲ - ۳۹۷ - ۴۰۱ - ۴۰۵ - ۴۳۰ - ۴۳۴ - ۴۳۸ - ۴۶۳ - ۴۶۷ - ۴۷۱ - ۴۷۵ - ۴۹۶ - ۵۰۰ - ۵۰۴ - ۵۲۹ - ۵۳۳ - ۵۳۷ - ۵۵۸ - ۵۶۲ - ۵۶۶ - ۵۷۰ - ۵۹۱ - ۵۹۵ - ۵۹۹ - ۶۰۳ - ۶۲۴ - ۶۲۸ - ۶۳۲ - ۶۶۱ - ۶۶۵ - ۶۹۰ - ۶۹۴ - ۶۹۸ - ۷۲۳ - ۷۲۷ - ۷۳۱ - ۷۵۶ - ۷۶۰ - ۷۸۹ - ۷۹۳ - ۸۲۲ - ۸۲۶ - ۸۵۵ - ۸۵۹ - ۸۸۸ - ۹۲۱ - ۹۵۴ - ۹۸۳ - ۹۸۷ - ۱۰۱۶ - ۱۰۴۹ - ۱۰۸۲ - ۱۱۱۵ - ۱۲۴۳
ب: در ادامه به ترتیب سالهای کبیسه‌ای که نسبت به تقویم حسابی یک سال جلوتر هستند:
۱۲۷۵ - ۱۳۰۸ - ۱۳۴۱ - ۱۴۰۳ - ۱۴۳۶ - ۱۴۶۹ - ۱۴۷۳ - ۱۵۰۲
در قسمت الف) برای نمونه: در تقویم حسابی سال ۸ و در تقویم نجومی به جای آن سال ۹ کبیسه‌است. بدین معنا سال ۹ تقویم حسابی یک روز از سال ۹ تقویم نجومی عقبتر است و به تبع ۸/۱۲/۳۰ حسابی نیز با ۹/۱/۱ نجومی برابر است.
در قسمت ب) برای نمونه: در تقویم حسابی سال ۱۲۷۶ و در تقویم نجومی به جای آن ۱۲۷۵ کبیسه‌است. بدین معنا سال ۱۲۷۶ تقویم حسابی یک روز از سال ۱۲۷۶ تقویم نجومی جلوتر است و به تبع ۱۲۷۶/۱/۱ حسابی با ۱۲۷۵/۱۲/۳۰ برابر است.
جدول عددی تشخیص کبیسه‌های حسابی:
جدول اعداد تعیین‌کننده کبیسه «تقویم حسابی بهروز-بیرشک» در یک زمانبندی ۳۲۹۳ ساله
۰ – ۴ – ۸ – ۱۲ – ۱۶ – ۲۰ – ۲۴ (۲۵) – ۲۹ – ۳۳ – ۳۷ – ۴۱ – ۴۵ – ۴۹ – ۵۳ – ۵۷ (۵۸) – ۶۲ – ۶۶ – ۷۰ – ۷۴ – ۷۸ – ۸۲ – ۸۶ – ۹۰ (۹۱) – ۹۵ – ۹۹ – ۱۰۳ – ۱۰۷ – ۱۱۱ – ۱۱۵ – ۱۱۹ (۱۲۰) – ۱۲۴
برای دوره ۲۸۲۰ سال اخیر از سال ۴۷۴ تا ۳۲۹۳ هجری خورشیدی چنانچه در نتیجه تقسیم سال موردنظر بر عدد ۱۲۸ (میان‌دوره متوالی) یکی از اعداد جدول فوق باقی‌مانده باشند آن سال کبیسه خواهد بود. برای سالهای مثبت دوره پیش، از سال ۲۳۴۵- تا سال ۴۷۳ هجری خورشیدی (یعنی سال ۱ تا ۴۷۳) اعداد داخل (دوکمان) که یک شماره بیشتر نسبت به عدد قبل است به جای آن به عنوان باقی‌مانده ملاک خواهد بود.
برای نمونه می‌خواهیم بدانیم در تقویم هجری شمسی سال ۱۳۹۱ کبیسه‌است یا نه؟آنرا بر ۱۲۸ تقسیم می‌کنیم که حاصل قسمت عدد ۱۰ و باقی‌مانده که ملاک تعیین کبیسه‌است عدد ۱۱۱ می‌باشد که با توجه به جدول اعداد تعیین‌کننده کبیسه تقویم حسابی فوق که ۱۱۱ را دارد سال ۱۳۹۱ در تقویم حسابی بیرشک سالی کبیسه‌است.
برای تشخیص کبیسه بودن این سال در تقویم رسمی ایران کافیست در جدول تفاوت سالهای کبیسه رسمی با حسابی، تفاوت کبیسه بودن این سال همچنین با توجه به سال همجوار آن در دو گاهشماری را بررسی و تطبیق داد. برای نمونه سال ۱۳۹۱ با توجه به جدول مذکور در هر دو تقویم کبیسه است، بنابرین از نظر تقویم رسمی ایران نیز این سال کبیسه است.
پانویس و منابع
اکرمی، موسی. گاه‌شماری ایرانی. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، ۱۳۸۰. شابک ۹۶۴‐۵۷۹۹‐۴۲‐۲.
تاریخ‌شناسی، پایه پیش‌دانشگاهی، رشته علوم انسانی، دفتر برنامه‌ریزی و تالیف کتاب‌های درسی ایران، ۱۳۸۵. (بازنگری شده)
Reingold, Edward M. - Dershowitz, Nachum. Calendrical Calculations. The millenium edition, Cambridge University Press, 2001. .
رسمی ایران