زبان سیوندی

زبان سیوندی یکی از زبان‌های ایرانی رایج در سیوند استان فارس ایران است. این گویش از شاخه شمال غربی زبان‌های ایرانی یعنی هم‌دسته با زبان لری، گورانی-زازاکی و تالشی و کردی است.
زبان سیوندی تنها گویش از زبان‌های ایرانی در استان فارس و جنوب باختری ایران است که با زبان‌های شمال باختری ایران چون گورانی-زازاکی، گیلکی، تاتی، مازنی، بلوچی هم‌خانواده است.
پیدایش سیوندی
به باور آندریاس ، لنتس ، میه ، بنونیست، کریستنسن و مایرهوفر گویش سیوندی ادامه زبان مادی است و سیوند جزیره زبان مادی در پارس بوده است. این نظریه استوار بر آواشناسی این زبان است. در زبان سیوندی و مادی، *x,*hu ایران باستان (sv هندی باستان) به f دگرگون شده است.
اما لکوگ با نگاه به واژه farnah در سنگنبشته‌های پارسی باستان خاستگاه زبان سیوندی را در خاور ایران و در همسایگی خوری می‌داند. همچنین بر اندیشه ویندفور گویشهای شمال خاور ایران نیای سیوندی دارد.
اما مولچانووا پژوهشگر بنیاد زبانشناسی فرهنگستان روسیه این گویش را بسیار نزدیک به زبان پهلوی ساسانی دانسته و معتقد است که از آن روزگار بجای مانده‌است.
نزدیکی بسیار واژگان این گویش با زبان پهلوی «فارسی میانه» این اندیشه (نظریه) را استوار‌تر می‌نماید:
فارسی
سیوندی
پهلوی
فریاد زدن
وانگ
وانگ
برف
ورف
ورف
بهار
واهار
واهار
بره
وره
ورک
هم‌خوانها و واکه‌ها
زبان سیوندی دارای ۲۵ همخوان، ۸ واکه و ۳ آواگروه است.
همخوانها در این گویش عبارتند از:/p/,/b/,/t/,/d/,/c/,/y/,/k/,/g/,/x/,/f/,/v/,/s/,/z/,/s/,/z/,/x/,/ /,/h/,/ /,/ /,/m/,/n/,/l/,/r/,/w/,/y/ و ۸ واکه در این گویش:/a/,/a/,/o/,/u/,/u/,/e/,/i/,/i/ و ۳ آواگروه آن: /ey/,/oy/,/ow/
اهمیت زبان سیوندی
اهمیت این زبان دراین است که در استان فارس تنها اهالی سیوند هستند که به این گویش سخن می‌گویند و تمایز زبانی مردم سیوند را با گویش نزدیکترین روستاها به سیوند (از جمله روستای قوام آباد در ۴ کیلومتری شمال غربی آن و روستای دشت آباد در ۶ کیلومتری جنوب شرقی آن) کاملا نمایان می‌کند؛ زیرا اهالی این دو روستا زبان ویژه مردم سیوند را نمی‌فهمند. به گفته ارانسکی زبان‌شناس معروف در کتاب «مقدمه لغه ایرانی»، سیوند همچون جزیره‌ای در دریای زبان فارسی استان فارس مهجور مانده‌است. زبان سیوندی گویشی است یگانه در استان فارس و جنوب باختری ایران که تنها مردم سیوند به آن سخن می‌گویند.
واژگان
لب لچ: lech در هورامی لچ - لیو لری بختیاری: لو، لوچ
بازو بیه:boye = باسک در بلوچی=باسک
انگشت گس:gos = انکوست لری بختیاری: انگست، کلک
کلیه ولک:velk = در هورامی: velk
بینی پت:pet = لری بختیاری: پت، نفت
صورت دیم:dim = دیمن (منظر)-در گیلکی و بلوچی و مازندرانی دیم=dim
شکم گدا:geda = در هورامی گیه، لری بختیاری : گده (gadeh)، اشکم، کم (kom)
مغز مج:maj = مژک-در هورامی مژگ، لری بختیاری : مزگ
گردن مل mol = در لری بختیاری: مل و هورامی: مل و در یزدی مل
اشک آرش:arsh = در هورامی :اسر در گیلکی آرسو، تاا: هرس (hars)
عدس نیجو:nijoo = نیسک، در هورامی: نژی/نوژی
تره گندانه:gandane = در کردی: kavar
فلفل پلپل:pelpel = در بلوچی پلپل
جو یو:yo = یهو (هورامی)
خیار بالنگ:baleng =
پیراهن هلا:hala هورامی: دلنگ
روسری لچک:lachak = در هورامی، مازنی و گیلکی و لری: لچک
کفش پوزار:pouzar = بوزوانه
سوزن چن:chan
انگشتانه گسوانه:gosavane
لباس سنتی سیوند شوآل:shoaal = شوال در گیلکی شولا
دامن کلیش:kalish در هورامی: کلووش
رخت رخت/جل:rakht/jel = جل =در بلوچی و گورانی جل
نخ پشین:pashin
انگشتر گسیرا:gosira
رختخواب لیی:lii
نهال رده:radde
گل ول:vel
سنگ ورد:vard = در لری: برد
خاکستر هوئیر:hooeer در کردی خول/ هول
سایه نسه:nesaa = نسی نسار در کردیک نسار
ستاره اسارا:esara در بلوچی استار، در مازندرانی اساره در کردی آسترک /آساره و للت: آستاره، آساره
برگ ولگvalg: در گورانی :ولگ در بلوچی و لری بلگ و در مازندرانی و گیلکی ولگ
باران واران:wara(n) واران (هورامی) دربلوچی اور، در مازندرانی وارون و وارش
برف ورف:warf ورف (گورانی و زازا و مازندرانی و گیلکی)
آتش اوئیر:ooeer اور (لکی)
خار تیل:til
قاشق کمچیلو:kamchiloo کوجک، در کردی سورانی و کرمانجی و لری کمچه
آبکش ریسبال:risbal
دیگ تین:tin دربلوچی فقط به نوعی تابه تین می‌گویند
کوزه کیزا:kiza
سگ اسپه:espe سپه ( گورانی)
گربه تیتا:tita در کردی کرمانجی :خوتک/تیتک
جوجه تیغی ژژو:zhezhu ژوژو، در کردی کرمانجی: ژژو
روباه توره:ture
مجلس ختم پرسه پرسه، در لری، کردی کرمانجی و سورانی و یزدی: پرسه
عصر پسین: در لری و فارسی بخشی از اصفهان، یزد و کرمان: پسین، پیسین
حرف گپ = گالته و گپ (صحبت) دربلوچی و مازندرانی و گیلکی و لری و کردی کرمانجی و سورانی =گپ
درون: تو ناو
روز روش = روژ در کردی: روژ سورانی و کرمانجی
اذان وانگ = بانگ وانگ دربلوچی بانگ، در لری: بنگ
آهن اسین = آسن، در لکی و کردی کرمانجی آسن
مریض ناخش (ناخوش) = ناخوش
صبحانه ناءشتی = ناشتا دربلوچی و کردی کرمانجی=ناشتا
غار اشکفت = فارسی: شکاف و در لری و کردی کرمانجی و سورانی اشکفت
زن ژن zhen = ژن در (هورامی، لکی و کردی سورانی) دربلوچی=جن(jan)
پل پردperd = پرد
برو بشه Beshe = بچو در کرد کرمانجی و سورانی: بچو بلوچی: برو
کلید کلیل = کلیل (فارسی میانه و هورامی)
افعال (سوم شخص مفرد)
بیخت: فیت fit
افتاد: کت:kat - : لری بختیاری : وستن
هست: هند:hand - کردی کرمانجی: هیه
فروریخت: تمبیا:tombiya - کردی کرمانجی: تومیا
تغییر کرد: واگیرا:vagira (دقیقا به معنای تغییر نیست. به معنای برگشت در مقابل رفت و نیز به معنای زیر و رو شدن است) - کردی کرمانجی: ورگرین
فرستاد: کینیش:kiniyesh - هورامی: کل
-دویدن/گریخت: جکا:jeka
-ادرارکرد: قژا:ghezha (قژیش برای فعل ماضی ساده صحیح است)
-خورد: فاردش:fardesh - گورانی: وارد
فرو ریخت: رمبیا:rombiya -کرمانجی : رمیا
شد: گنا:gena
آمد: آمی:amey - گورانی :آمای
رفت: شی: shi - کرمانجی: چی
پختن: پتن :patan - گیلکی پتن (مازندرانی = بپتن)
ساخت دانشکده زبانها و گویشهای ایرانی و باستانی در سیوند تنها راه نجات زبان سیوندی
ساخت دانشکده زبانهای ایرانی در سیوند هم پیش از انقلاب و هم پس از آن از سوی زبانشناسان ایرانی و خارجی برای جلوگیری از فرسایش گویشهای ایرانی پیشنهاد شد. دلیل انتخاب سیوند برای ساخت این دانشکده این بود که زبان سیوندی محدود است و تنها در سیوند بکاربرده می‌شود و ازسوی دیگر تمامی ویژگی‌های زبانهای ایرانی ناب و دست نخورده را دارد. دیگر اینکه چون سیوند میان نقش رستم، تخت جمشید و پاسارگاد است، جای بسیار مناسبی برای مطالعه خط میخی و زبان پهلوی است. پیش از انقلاب کارهاییانجام شد ولی شوربختانه مسئولان استان و شهرستان پس از انقلاب هیچ پشتیبانی‌ای برای ساخت این دانشکده نکردند.
شباهت سیوندی با گیلکی
سیوندی به همراه گیلکی، مازندرانی، گویشهای زبان کردی (کرمانجی، سورانی، زازا-گورانی)، بلوچی و تالشی جزء زبانهای ایرانی شمال غربی محسوب می‌شوند. به شباهت سیوندی با گیلکی توجه کنید.
سیوندی
گیلکی
پارسی
بلوچی
انگلیسی
Dim
Dim
رخ
dym
Face
Perd
Purd
پل
pohl
Bridge
Nesä
Nesä
سایه
saheg
Shadow
Beshe
Boshu
برو
brey
Go
Zhen
Zhena
زن
jan
Woman
Esare
Esare
ستاره
estar(star)
Star
عوامل تهدید کننده زبان سیوندی
در سالهای اخیر عوامل زیر تهدیدکننده این زبان شناخته شده‌اند. اگرچه تاکنون سیوندی یکپارچکی و واژگان خویش را حفظ کرده اما نگرانی‌هایی درباره آینده آن وجود دارد.
ازدواج سیوندی‌ها با بیگانگانی که زبان سیوندی را نمی‌دانند.
ساکن شدن عشایر و مردم روستاهای اطراف در سیوند که هیچ‌کدام سیوندی را نمی‌دانند.
مهاجرت سیوندیان در زمان شاه و سالهای پس از انقلاب به دلیل عدم رسیدگی مسئولان به سیوند و بی‌توجهی عمدی مخصوصا در سالهای اخیر.
نبود یک نهاد یا بنیاد برای حفاظت از زبان سیوندی و کارشکنی مسئولان استان، شهرستان و حتی شورای شهر و شهرداری سیوند برای تشکیل یک بنیاد.
Andreas, F.C. , Christensen, A. , Iranische Dialektaufzeichnungen aus dem Nachlass, von F.C.
Andreas. Zusammen mit Kaj Barr und W.B. Henning bearb. und hrsg. von Arthur Christensen: Erster Teil: Sâ a va"ndâa , ya"zdâ a und soa â a. Abhandlungen der Gesellschaft der Wissenchaften zu Go"ttingen.
Phil. -hist. kl. , 3. Folge. B. , ۱۹۳۹، Nr. 11. (p. ۱۶)
Lentz, W. , ``Die nordiranische Elemente in der neupersischen Literatursprache bei Firdosi. Zeitschrift fur Indologie und Iranistik. Leipzig, 1926, Bd. 4, H. ۲. (p. ۲۸۸)
↑ الگو:چپ‌چینMeillet, A. , Grammaire du vieux-perse.2 e ̈ d. , entierement corrige ̈ e et augmente ̈ e par E ̈. Benveniste, 1931. (p. ۱۰)الگو:پایان چپ‌چین
↑ {چپ‌چینMayrhofer, M. , ``Die Rekonstruktion des Medischen. Anzeiger der osterreichischen Akademie der Wissenschaften. Phil. -hist. kl: Jg. ۱۹۶۸ (۱۰۵), N.1. Wien, 1969 (p. ۵)الگو:پایان چپ‌چین
↑ {چپ‌چینLecog, P. , ``Excursus: A propos du Fûme© deý, Archäologische Mitteilungen aus Iran, Ergänzungsband 10. Berlin 1983.{پایان چپ‌چین
↑ {چپ‌چینWindfuhr, G.L. , ``Isoglosses:A Sketch on Persians and Parthians, Kurds and Mede. Monumentum H.S. Nyberg. vol. 5. Te ̈ he ̈ ran-Lie© ge, 1975 (Acta Iranica){پایان چپ‌چین