محمدباقر میرزا خسروی کرمانشاهی

محمدباقر میرزا خسروی کرمانشاهی یا محمد باقر میرزا دولتشاه ، متخلص به خسروی (زاده: ۱۲۲۸ خورشیدی در کرمانشاه، درگذشت: ۱۲۹۸ خورشیدی در تهران)ادیب، نویسنده، شاعر ایرانی در قرن سیزدهم و چهاردهم هجری بود. وی یکی از پیشوایان نثر نو ادبی و نویسنده نخستین رمان تاریخی در تاریخ ادبیات ایران محسوب می‌شود.
نخستین رمان تاریخی ایرانی در سال ۱۲۷۸ خورشیدی (۱۳۲۷ هجری قمری) در سه جلد تحت عناوین شمس و طغرا، طغرل و هما و ماری ونیسی توسط محمد باقر میرزا خسروی کرمانشاهی نوشته شد.
سالهای نخست زندگی
محمد باقر میرزا در سال ۱۲۶۶ قمری در کرمانشاهان بدنیا آمد. وی فرزند شاهزاده محمد رحیم میرزا بود که پسر محمد علی میرزای دولتشاه فرزند فتحعلی شاه قاجار محسوب می‌شد. تحصیلات خویش را در زادگاهش، شهر کرمانشاه آغاز نمود و در ادبیات عربی و فارسی و صرف و نحو و معانی و بیان و عروض و حکمت سرآمد شد. وی از آغاز جوانی علی‌رغم مخالفت پدر، به شعر و شاعری رغبت داشت و گاهی ابیاتی می‌سرود، تا اینکه حسینقلی سلطانی کلهر او را به سرودن شعر تشویق کرد و تخلص خسروی را برای وی انتخاب نمود.
علاءالدوله، حاکم کرمانشاه که شیفته اخلاق و معلومات خسروی شده بود، او را به دارالحکومه کرمانشاه دعوت کرد و به ریاست دارالانشاء منصوبش نمود. همچنین در اوایل سال ۱۳۱۹ هجری قمری، هنگامیکه علاءالدوله به ایالت فارس منتقل شد، خسروی را نیز با خود برد. بدین ترتیب وی مدتی در فارس اقامت گزید. بعدها وی سفری هم به کشور عراق نمود و چندی نیز در آنجا ماوی داشت و سپس به زادگاه خویش، شهر کرمانشاه بازگشت.
وی به استثنای همین اقامت‌های خویش در فارس و عراق عجم، و به جز اقامت اجباریش در سالهای پایانی عمر در تهران (رجوع به بخش ذیل)، تقریبا تمام عمر خویش را در کرمانشاه به سر برد.
نگارش نخستین رمان تاریخی ایران
پس از بازگشت به کرمانشاه محمد باقر میرزا خسروی نگارش یک رمان تاریخی را با عنوان شمس و طغرا آغاز نمود. در سالهای بعد وی مجلدات دیگری نیز بدین رمان افزود، و این رمان را بصورت یک مجموعه سه جلدی درآورد.
این اثر خسروی که نخستین رمان تاریخی ایران به شمار می‌رود، در سال ۱۲۸۷ نوشته شد و در آن دوره آشفته حمله مغول به ایران ترسیم شده‌است.
با اینکه زمینه اثر تاریخی بود، اما خسروی آن را با روایت داستانی عاشقانه و گیرا، که سرشار از ماجراهای هیجان آفرین بود، همراه کرد.
عنوان مجلدات بعدی شمس و طغرا، ماری و نیسی و طغرل و همای بود، که تاریخ پایان هریک از این مجلدات، به ترتیب: در ۲۳ شوال سال ۱۳۲۷، ربیع‌الثانی ۱۳۲۸ و ۲۳ رجب سال ۱۳۲۸ می‌باشد.
وقایع داستان دوره ۲۴ ساله‌ای از قرن هفتم هجری و عهد حکومت آبش خاتون آخرین اتابک از سلسله سلغریان و دختر اتابک سعد بن ابوبکر در فارس را دربرمی گیرد و داستان در این سالها که مصادف با روزگار فرمانروایی آباقاخان و احمد تکوار و ارغون شاه از ایلخانان مغول است، اتفاق می‌افتد.
غیر از رمان فوق، مجموعه شعری هم تحت عنوان دیوان اشعار خسروی در شهریور ۱۳۰۴ در تهران چاپ می‌کند.
دستگیری توسط روس‌ها
در هنگام حمله روس‌ها به غرب ایران، خسروی که از گفتن حرف حق و اظهار وطنخواهی پروا و تقیه نداشت، طرف بغض بیگانگان واقع شد و پس از مدتی فرار در کوه و صحرا، و تحمل مصائب و مشقات بی‌شمار، گرفتار گشت. وی مدتی در کرمانشاهان و چندی نیز در همدان محبوس بود. عاقبت او را به شرط جلای وطن و اقامت در تهران آزاد کردند. بدین ترتیب وی به تهران مهاجرت کرد و بقیه عمر خویش را در تهران به مطالعه و مجالست با دانشمندان گذراند.
زندگی خصوصی و مرگ
محمد باقر میرزا خسروی، که گفتیم بنیانگذار رمان نو ایرانی به شمار می‌آمد، به خصوص پس از مهاجرت به تهران با فقر دست به گریبان بود. وی ده فرزند داشت و ناگزیر بود برای تامین معاش آنان، در تمام طول عمر خویش تن به خدمت در مشاغل مختلفی مثل گمرک، تلگراف خانه، عدلیه و… بدهد.
سرانجام وی در سن ۷۲ سالگی و در سال ۱۳۳۸ قمری در شهرستان تهران چشم بر دنیا فروبست و در مقبره ابن بابویه به خاک سپرده شد.
آثار
دیوان شعر محمدباقر خسروی
شمس و طغرا
ماری و نیسی
طغرل و همای
دیبای خسروی
شرح احوال حسینقلی خان جهانسوزشاه
تشریح العلل
اقبال نامه
الهیئه والاسلام (ترجمه)
درباره او
علی اکبر دهخدا در لغتنامه خویش ضمن شرح کوتاهی از محمدباقر میرزا خسروی کرمانشاهی نام برده و او را یکی از ادبا و شعرای معروف ایران در اوایل قرن چهاردهم هجری قمری دانسته‌است. (از کتاب احوال و اشعار رودکی ج ۱ ص ۱۵).
هوشنگ اتحاد نیز در مجموعه بزرگ پژوهشگران معاصر ایران، ضمن ارائه شرح حال کاملی از وی به نقل از منابع مختلف، درباره او و نوشته‌هایش می‌نویسد:
دکتر یعقوب آژند در کتاب خود تحت عنوان ادبیات داستانی در ایران و وممالک اسلامی به این نویسنده اشاره‌ای بسیار کوتاه و گذرا دارد و درباره او می‌نویسد:
همچنین حسن عابدینی در کتاب خود تحت عنوان فرهنگ داستان نویسان ایرانی در رابطه با این نویسنده می‌نویسد:
الول - ساتن درباره او می‌نویسد