کوهستان الوند

دورنمایی از الوند و لکه‌های برف در ابتدای تابستان
میدان میشان
کوهستان الوند فراروی شهر همدان، کوهستان منفردی از شاخه‌های خاوری زاگرس مرکزی با عرصه‌ای به وسعت ۱۳۷۵ کیلومتر مربع، بزرگ‌ترین پدیده گرانیت زائی از دوران چهارم زمین‌شناسی بر اثر نفوذ توده‌های آذرین در نهشته‌های بازمانده از دوران پیشین بوجود آمده‌است.
این رشته‌کوه در شمال غرب به کوه خدابنده‌لو سنندج و کوه چهل‌چشمه کردستان و از جنوب شرق به بلندی‌های راسوند و کوه وفس اراک متصل است. یال آن، حد طبیعی بین شهر همدان و تویسرکان و بلندترین قله آن موسوم به الوند در ۱۸ کیلومتری جنوب شهرهمدان واقع شده و ارتفاع آن ۳۵۷۴ متر از سطح دریا است. جهت این کوهستان از شمال غربی به جنوب شرقی کشیده شده‌است و استان همدان را به دو نیمه شمالی و جنوبی تقسیم می‌کند. این کوهستان، دره‌های ژرف و سرسبز، چشمه‌سارها، چمن‌زارها و قله‌های متعددی دارد.
کوهستان الوند ۱۱۱امین اثر طبیعی است که توسط سازمان میراث فرهنگی در ۲۰ بهمن ۱۳۸۹ در فهرست میراث طبیعی ایران قرار گرفت. این کوه همچنین از مناطق حفاظت شده محیط زیست می‌باشد.
سنگ‌شناسی
رشته کوه الوند از کوه‌های غربی ایران و جزء پیش‌کوه‌های داخلی زاگرس می‌باشد و با پیدایش جنبش کوهزایی زاگرس درارتباط است. از نظر زمین شناسان در اواخر دوره ژوراسیک (دوره میانی ازدوران دوم زمین‌شناسی) یکی از شدیدترین حرکات کوهزایی که تا آن هنگام درایران سابقه نداشته بوقوع پیوسته و در اثر فشار شدید و همچنین دراثر فشار طبقات گرانیت در منطقه بین همدان و اصفهان دگرگونی سنگ‌ها بوجود آمده‌است. الوند توده‌ای ژرف‌سنگی است. ژرف‌سنگ‌ها (باتولیت‌ها) با نفوذ در پوسته سنگ‌های اطراف خود را دگرگون کرده که به آن هاله دگرگونی گفته می‌شود و این دگرگونی سنگ‌ها دراطراف ژرف‌سنگ الوند به شعاع هفت کیلومتر وجود دارد. لایه‌هایی که بر روی ژرف‌سنگ الوند قرارداشته براثرفرسایش ازبین رفته و توده ژرفاسنگ به صورت سنگ‌های گرانیتی بیرون آمده‌است.
سنگهای رسوبی که دررشته کوه الوند دیده می‌شود واغلب درارتفاعات جنوب غربی وجنوب شرقی قراردارد به دوره کرتا سه ازدوران میانه‌زیستی مربوط می‌شود وسنگهای رسوبی ازنوع آهگی که درشمال غرب دیده می‌شود به دوره الیگومیوسن از دوران نوزایی مربوط می‌باشد.
قدیمی‌ترین سنگهایی که توده نفوذی الوند را احاطه کرده‌است به دوره پره کامبرین نسبت داده شده‌است اما سن گرانیت‌ها ازطریق سنجش رادیومتری شصت و چهار میلیون سال (اوایل پالئوسن) تعیین شده‌است.
توده گرانیتی الوند بر روی نقشه‌های زمین‌شناسی روند شمال غربی – جنوب شرقی را به موازات راندگی زاگرس نشان می‌دهد و از لحاظ زمین‌شناسی تنوع قابل ملاحظه‌ای دارد. براساس رده‌بندیهای کانی‌شناسی شیمیائی و نورماتیو انواع آلکالی فلدسپات گرانیت سی ینوگرانیت مونزوکرانیت و گرانودیوریت درالوند تشخیص داده شده‌است.
درحاشیه شمال غربی توده گرانیتی الوند سنگ‌های نفوذی بازیک نیز مشاهده می‌شود که تعیین سن آن‌ها به روش رادیو متری سن این توده‌ها را صدوده میلیون سال) اواخر دوره
کرتاسه یعنی قدیمی‌تر از سن گرانیت‌ها تعیین نموده‌است.
ترکیب سنگ‌شناسی توده بازیک نیزمتغیر ومتنوع است با تکیه بر رده‌بندی‌های مختلف انواع اولیوین دولریت گابرو دیوریت ومونزو دیوریت در این توده شناسایی شده‌است.
سنگهای گرانیتی الوند ویژگی‌های گرانیت‌های H یا گرانیت‌های هیبرید را دارا می‌باشد.
قله‌ها
دره میدان میشان
معروفت‌ترین قله‌ها، از شمال غربی به جنوب شرقی عبارت‌اند از: قله آلماقلاغ ۲۹۹۷ متر، قله کرکس ۲۹۵۹ متر، قله قزل‌ارسلان ۳۲۵۰ متر، قله دائم‌برف ۳۴۵۰ متر، قله کلاغ‌لان ۳۴۸۰ متر، قله الوند ۳۵۸۴ متر (که مرتفع‌ترین قله این کوهستان بزرگ می‌باشد)، قله تاریک‌دره ۳۳۱۴ متر، قله کمرلرزان ۳۳۳۸ متر، چهارقله (۳۱۸۴، ۳۱۷۲، ۳۱۶۶و ۳۱۷۰ متر)، قله یخچال‌صاحب (گاوبره) ۳۴۸۶ متر، قله شاه‌نشین ۳۴۹۶ متر، قله سرخ‌بلاغ ۳۱۲۴ متر و قله قله کلاه‌قاضی ۳۱۲۵ متر.
دشت‌ها
در کوهستان الوند، علاوه بر قلل مرتفع و شیب دار، دشتک‌های کوچکی وجود دارند، که سطح آن‌ها از چمن زار پوشیده شده و چشمه‌های زیادی در آن‌ها جاری است و با توجه به اینکه از سطوح نسبتا مسطحی برخوردارند، به صورت محل استراحت و اتراق کوهنوردان درآمده‌اند.
مهم‌ترین این دشتک‌ها عبارت‌اند از: میدان میشان، تخت نادر، چمن شاه نظر و تخت رستم
دره‌ها
در دامنه‌های شمالی الوند دره‌های پرآبی مانند: دره برفین، دره گنجنامه، دره عباس‌آباد، دوزخ دره، دره گوساله، دره کیوارستان، دره سیمین دره، دره مرادبیگ، دره دیوین، دره قز، دره حیدریه و غیره وجود دارد و دره‌های مصفایی نیز در دامنه جنوبی الوند واقع است، از جمله دره سرکان، دره آرتیمانی، دره فاران، دره گزندر، دره شهرستانه و غیره.
چشمه‌ها
حوض نبی: از مشهورترین چشمه‌های الوند حوض نبی است که از زیر صخره‌ای بزرگ در زیر قله الوند سرچشمه گرفته، در جهت شمالی به سمت تخت نادر سرازیر می‌گردد و دارای آبی بسیار خنک و گواراست.
چشمه تخت نادر: در ابتدای تخت نادر واقع است و چشمه‌ای نسبتا پرآب است.
چشمه کلاغ‌لان: چشمه‌ای دائمی است که در چمن زار کلاغ‌لان جاری است و آب مصرفی روستای دره‌مرادبیگ را تامین می‌کند.
چشمه قاضی: در دره‌مرادبیگ جاری است و آب مصرفی روستای دره‌مرادبیگ را تامین می‌کند.
چشمه ملک: سرچشمه رودخانه‌ای است که در دره دیوین جریان دارد.
هفت چشمه: این چشمه در دامنه جنوبی چهار قله و در جاده منتهی به تویسرکان جاری است.
چشمه خسرو: چشمه خسرو در مسیر یخچال به کلاه‌قاضی در جریان است.
بهشت آب: در سمت دره کیوارستان و جنوب قله الوند چشمه کوچکی است که از شکاف صخره‌ای بیرون می‌آید و در سالهای کم‌آب، آب آن کاهش می‌یابد و گاهی در تابستان‌ها به خشکی می‌گراید.
چشمه افعی: این چشمه در دامنه دوزخ‌دره واقع است.
چشمه آب مروارید: چشمه‌ایست پرآب و بسیار گوارا که آب این چشمه و چشمه افعی از مسیر رودخانه و فرجین می‌گذرد. در حوالی چشمه مروارید، نوعی درخت بید به نام «مروار» روئیده‌است و شاید به همین دلیل یا به خاطر زلال بودن آب این چشمه، نام مروارید بر آن نهاده‌اند.
تصاویری از قلل رشته کوه الوند و ارتفاعات آن