تخت فولاد

تخت فولاد در دوران محمدشاه قاجار کاری از هنرمند فرانسوی اوژن فلاندن
تخت فولاد نام قبرستان قدیمی شهر اصفهان است که به نام‌های لسان‌الارض و بابا رکن‌الدین نامیده می‌شده‌است. قدمت این گورستان از قرن چهارم هجری تاکنون است.
تاریخچه
زمان پیدایش این قبرستان چندان روشن نیست، لیکن وجود آثاری چند قدمت آن را به دوران قبل از اسلام می‌رساند. از جمله قبر یوشع نبی در تکیه «لسان الارض» (اکنون در گلستان شهدا) از پیامبران بنی‌اسرائیل در این قبرستان واقع است.
بر اساس روایت شاردون در دوره دیلمیان، یکی از سرداران نظامی به نام «پولاد بازو» در این محل قصر کوچکی داشته‌است و تخته سنگی سکو مانند را برای نشستن و تماشای رقابت کشتی‌گیران ساخته بود. همچنین سنگ قبری از عارف قرن پنجم به نام «بابا فولاد حلوایی» در این قبرستان قرار دارد. مشخص نیست که آیا کنیه او برگرفته از اسم این مکان است یا بالعکس.
تا پیش از صفویان و بعد از آن این مکان، محلی برای تجمع دراویش بوده و خانقاهی هم در آن احداث کرده بودند که با نام آرامگاه بابا رکن‌الدین شناخته می‌شود. در زمان صفویه در کنار این قبرستان کاروانسرایی احداث گردید که آخرین منزلگاه کاروانهایی بوده که از جنوب وارد اصفهان می‌شده‌اند (هنوز آثاری از آن پابرجاست). در دوران صفویه این قبرستان یک گورستان اختصاصی تلقی می‌شده و تنها بزرگان مملکتی در آن به خاک سپرده می‌شدند.
در زمان شاه سلیمان صفوی محدوده گورستان تخت فولاد به حداکثر وسعت خود رسید، به‌طوری‌که گفته می‌شود در این زمان ۴۰۰ تکیه و خانقاه وجود داشته‌است. از اواخر دوره صفوی به خصوص زمان شاه سلطان حسین تخریب تکایای تخت فولاد آغاز شد. ملا محمد باقر مجلسی که از علمای بزرگ اواخر عهد شاه سلیمان و اوایل سلطنت شاه سلطان حسین بود، حکم اخراج اهل تصوف از اصفهان و تخریب تکایای آن‌ها در تخت فولاد را داد.
پس از این دوره سرانجام به قبرستان همگانی شهر تبدیل گشت. تخت فولاد در عصر قاجار هم به رغم توجه ویژه فتحعلی شاه بدان و ساخت تکیه مادر شاهزاده در آن بیشتر تخریب شد. اوج این تخریب‌ها در عهد حکومت ظل السلطان فرزند ناصرالدین شاه بر اصفهان رخ داد و وی بسیاری از بناهای صفوی تخت فولاد را به عمد تخریب کرد.
در سال ۱۳۶۳ دفن اموات -به غیر از شهدای جنگ ایران و عراق – در این قبرستان متوقف و به قبرستان جدید شهر به نام باغ رضوان منتقل گردید.
اهمیت
این اثر به‌طور یکجا و پس از آن اجزای آن یک به یک در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده‌است. در میان هر یک از قطعه‌های تخته فولاد آرامگاه یک یا چند تن از مشاهیر نامدار قرار دارد و آن قطعه به عنوان تکیه و به نام آن فرد نامیده می‌شود. مکان‌های مهم و تاریخی ثبت شده ملی تخت فولاد عبارتند از:
تکیه میرفندرسکی معروف به تکیه بختیاری‌ها
سنگ قبر بابا فولاد حلوائی
آرامگاه بابا رکن‌الدین
تکیه آغا باشی
تکیه آقا حسین خوانساری
تکیه آقامجلسی (سید ابوجعفر)
تکیه بروجردیها
تکیه تویسرکانی
تکیه جویباره‌ای
تکیه خاتون‌آبادی
تکیه ریزیها
تکیه سید العراقین
تکیه شهشهانی
تکیه فیض
تکیه لسان الارض
تکیه مادر شاهزاده
تکیه محمد جعفرآباده‌ای
تکیه میرزا رفیعا
تکیه واله (والهیه)
تکیه چهارسوقی
تکیه کازرونی
تکیه کلباسی (ابوالمعالی)
آرامگاه بید آبادی
آب‌انبار کازرونی
شبستان مسجد مصلی
مسجد رکن الملک
افراد سرشناس دفن شده در تخت فولاد
میرفندرسکی؛ حکیم و دانشمند دوره صفوی در تکیه میرفندرسکی
بابا رکن‌الدین عارف مشهور قرن هشتم هجری قمری، متوفی به سال ۷۶۹ (قمری). آرامگاه او از مقبره‌های مهم و قدیمی تخت فولاد است که دارای گنبدی هرمی شکل به رنگ آبی می‌باشد. آرامگاه وی در دوره پادشاهی شاه عباس یکم به‌طور کامل بازسازی شده‌است.
آیت‌الله محمدتقی رازی؛ از فقهای برجسته دوره قاجار معروف به صاحب حاشیه صاحب کتاب اصولی هدایهالمسترشدین مدفون در تکیه مادر شاهزاده،
میرزا جهانگیرخان قشقایی؛ از فقهای برجسته دوره قاجار مدفون در تکیه ابوالمعالی کلباسی،
سردار اسعد بختیاری؛ خان معروف و روشنفکر هفت لنگ بختیاری و از شخصیت‌های اصلی انقلاب مشروطه (به خاک سپرده شده در تکیه میرفندرسکی).
نجف‌قلی خان بختیاری (صمصام السلطنه)؛ از سران ایل بختیاری و دو دوره رئیس‌الوزرای ایران (به خاک سپرده شده در تکیه میرفندرسکی)،
داراب افسر بختیاری؛ شاعر معاصر (به خاک سپرده شده در تکیه میرفندرسکی)،
بی‌بی مریم بختیاری (سردار مریم بختیاری)؛ زن تحصیلکرده و مبارز انقلاب مشروطه و دارنده بالاترین مدال شجاعت کشور آلمان در تکیه میرفندرسکی.
محمدکاظم واله اصفهانی (واله اصفهانی)؛ خوشنویس و تعلیق‌نویس اواخر زندیه و اوایل قاجار.
علامه شیخ مرتضی ریزی؛ از فقهای برجسته دوره قاجار مدفون در تکیه ریزی،
سید ابوالحسن شمس‌آبادی، از علما و فقهای برجسته و وکیل بزرگ مدفون در مقبره،
علامه شیخ مرتضی ریزی؛ از فقهای برجسته دوره قاجار مدفون در تکیه ریزی،
جلال‌الدین تاج اصفهانی؛ خواننده همراه پدرش تاج‌الواعظین در تکیه سید العراقین،
حسن کسائی؛ از استادان برجسته موسیقی ایرانی و نوازنده سرشناس نی (به خاک سپرده شده در تکیه سید العراقین)،
ملا اسماعیل خواجویی؛ عالم فلسفه، فقه، یکی از بزرگترین دانشوران قرن دوازدهم هجری مدفون در مقبره خود نزدیک قبرستان فاضلان،
عبدالحسین سپنتا؛ کارگردان اولین فیلم ناطق ایرانی،
محمد حسین اشنی؛ از فقهای معروف اصفهان (به خاک سپرده شده در تکیه ابوالمعالی کلباسی)،
حاج آقا رحیم ارباب؛ از علمای مشهور اصفهان (به خاک سپرده شده در نزدیکی تکیه ملک)،
نورالدین اشنی؛ از فقهای معروف اصفهان (به خاک سپرده شده در تکیه ابوالمعالی کلباسی)،
شیخ اسدالله ایزدگشسب شمس گلپایگانی (درویش ناصر علی)؛ از مشایخ و عرفای سلسله نعمت‌اللهی گنابادی،
سیده نصرت امین (بانو امین)؛ مجتهده ایرانی.
بدیع‌الزمان تبریزی مشهور به بدیعا از خوشنویسان و شاعران سده یازدهم هجری و فرزند علیرضا عباسی
فاضل اصفهانی عالم دینی
خاکشیر اصفهانی شاعر طنزپرداز، در تکیه گلزار
محمدعلی مکرم اصفهانی شاعر طنز پرداز و صاحب امتیاز روز نامه صدای اصفهان
سید محمد صمصام نامور به درویش صمصام از دراویش بنام اصفهان
محمدصادق تخت فولادی عارف
تخریب‌ها
در دوران پهلوی
در سال ۱۳۴۸ بخشی از این گورستان برای ساخت فرودگاه تخریب شد.
در دوران معاصر
در سال ۱۳۶۳ این گورستان متروک اعلام شد. از عناصر معماری وابسته به تخت فولاد مانند مسجدها، کاروانسراها، آب‌انبارها جز اندک شمار، چیزی باقی نمانده‌است. دو مصلا در بخش جنوب غربی تخت فولاد وجود داشته‌است که از آثار دوره صفوی بودند؛ که یکی از آن‌ها در سال ۱۳۰۰ قمری به دستور حاج محمدتقی نقشینه مرمت شده بود؛ لیکن هر دو مصلا در سالهای اخیر تخریب، و به جای آن‌ها مصلای بزرگ جدید شهر اصفهان احداث شده‌است. جز مسجد رکن‌الملک مساجد دیگری هم در این گورستان وجود داشته‌اند که در سی سال اخیر همگی تخریب شده‌اند از جمله مسجد تکیه خوانساری از دوره صفوی و مسجد تکیه آقا مجلس از آثار دوره قاجار. همچنین آب‌انبارهای تکیه کازرونی، آقا مجلس، بابا رکن‌الدین، چهارسوقی، و شهشهانی ازجمله آب‌انبارهای ویران شده این مجموعه به حساب می‌آیند.
واقعه تخریب مقبره و خانقاه دراویش
از آخرین وقایع تاریخی معاصر اصفهان و مجموعه تخت فولاد می‌توان به تخریب حسینیه و مقبره درویش ناصر علی، معروف به تکیه ایزد گشسب، از مشایخ دراویش منسوب به دراویش گنابادی در ۱۳۸۷ و درگیری‌های بین دراویش و نیروهای انتظامی، اطلاعات و بسیج اشاره نمود.
مقبره درویش ناصر علی از آثار ثبت شده ملی محسوب می‌گردید.
حکما و فلاسفه= ۲۰
فقها و مجتهدین= ۸۵۰
هنرمندان= ۱۲۰
نویسندگان و روزنامه‌نگاران= ۵۵
سیاستمداران و صنعتگران= ۶۵
دانشمندان= ۷۵
شاعران= ۲۳۰
زنان مشهور= ۲۰
خیرین= ۱۰
منجمین و ریاضی دانان= ۱۵
شهدا= ۷۵۰۰
تعداد تقریبی کل قبور= ۱۰۰،۰۰۰
گلستان شهدای اصفهان