عملیات کربلای ۵

عملیات کربلای ۵ نام عملیاتی تهاجمی از جانب نیروهای نظامی ایران علیه نیروهای نظامی عراق در جریان جنگ ایران و عراق می‌باشد. این عملیات ششمین عملیات نیروهای مسلح ایران برای فتح بصره محسوب می‌شود. نیروهای ایرانی عملیات را با رمز «یا زهرا (س)» در محور شلمچه - کانال ماهی به صورت گسترده در تاریخ ۱۹ دی ۱۳۶۵ با فرماندهی سپاه آغاز نمودند. این عملیات پر هزینه‌ترین و پرتلفات‌ترین عملیات جنگ بود و از آن به عنوان آغازی بر پایان جنگ ایران و عراق یاد می‌کنند. در نتیجه این عملیات نیروهای نظامی ایران از دستیابی به هدف اصلی عملیات، تسخیر شهر بصره، بازماندند با این حال توانستند حدود ۱۵۰ کیلومتر از منطقه اشغالی شلمچه را آزاد و قسمت‌هایی از جنوب عراق در تصرف خود درآورند. در انتهای عملیات خطوط پدافندی ایران در نزدیکی پتروشیمی عراق ایجاد گردد. از این عملیات به عنوان عملیات محاصره بصره نیز نام می‌برند.
پیش‌درآمد
در هفتمین سال جنگ ایران و عراق هر دو کشور درگیر متوقف شده بود و هر یک از طرفین جنگ می‌کوشید تا رکود موجود را به نفع خود برهم بزند. ایرانی‌ها شهر بصره را به عنوان شهری نفت‌خیز و پردرآمد هدف اصلی قرار داده بودند. آن‌ها پیشتر در عملیات والفجر ۸ مناطقی در جنوب این شهر در شبه‌جزیره فاو را اشغال نموده‌بودند. با تصرف شمال شاهراه مبادلاتی این شهر با باقی عراق قطع می‌شد و محاصره شهر آن را در معرض سقوط قرار می‌داد. تصرف این شهر همچنین می‌توانست نیروهای ایرانی را که طی عملیات والفجر ۸ با عبور از اروندرود فاو را به تصرف خود درآورده بودند از طریق زمینی به مابقی نیروهای ایرانی متصل نماید. تصور سیاستمداران ایرانی بر این بود که با سقوط بصره حکومت صدام حسین نیز سقوط خواهد نمود. از این رو برای بسیاری از سیاستمداران و نظامیان ایرانی جنگ برای تصرف این شهر نبرد آخر به‌شمار می‌رفت.
ایرانی‌ها پیش از این عملیات نیز بارها تلاش خود را متوجه تسخیر یا محاصره شهر بصره کرده بودند. با این حال نیروهای نظامی ایران در تمامی این عملیات‌ها از رسیدن به اهداف عملیاتی خود بازمانده بودند. از جمله این تلاش‌ها عملیات انجام عملیات کربلای ۴ به فرماندهی سپاه پاسداران بود که لو رفتن این عملیات شکست سنگینی را برای نیروهای نظامی ایران به همراه داشت.
عملیات
در شب ۱۹ دی‌ماه ۱۳۶۵ عملیات توسط نیروهای سپاه از جنوب دریاچه پرورش ماهی آغاز شد. همزمان بخش دیگری از نیروها توسط قایق‌های تندرو در غرب دریاچه پیاده شدند. نیروهای گارد ریاست جمهوری عراق به مقابله پرداختند که تلفات سنگینی برای هر دو طرف به بار آورد. ایرانی‌ها دو روز اول عملیات را صرف غلبه بر دو ستون دفاعی عراقی‌ها نمودند. آن‌ها با استفاده از تانک‌های خود و همچنین با استفاده از تانک‌های غنیمت گرفته شده شروع به توپ باران بصره و سایر استحکامات عراقی‌ها کردند.
در روز پنجم عملیات، گارد مرزی عراق ارتباط خود را با یک سوم سنگربندی‌هایش از دست داد. سرانجام در روز هشتم عراقی‌ها کانال جاسم را تخلیه کردند. نیروی هوایی عراق که در آن زمان برتری هوایی را از آن خود کرده بود به حمایت از نیروهای خود وارد عمل شد. با این حال موشک‌های زمین به هوای ساخت سوئد آربی‌اس ۷۰ جدید که ایرانی‌ها در آن زمان به‌تازگی و مخفیانه تهیه کرده بودند صدمات شدیدی به نیروی هوایی عراق وارد نمود. ایرانی‌ها توانستند ۵۰ تا ۶۰ جت جنگنده عراقی را ساقط کنند که این رقم ده درصد کل هواپیماهای نیروی هوایی آن زمان عراق را شامل می‌شد. با این روند برای مدتی نیروی هوایی تضعیف‌شده ایران توانست مدت کوتاهی برتری هوایی را از آن خود کند. عراقی‌ها همچنین برای مقابله شروع به بمباران خطوط مواصلاتی ایران با سلاح‌های شیمیایی کردند. برای افزایش فشار عراق بسیاری از شهرهای نیمه غربی ایران از جمله تهران، اصفهان، تبریز و قم را با بمب‌های معمولی بمباران نمودند. بمباران شهرهای ایران تلفاتی در حدود ۳،۰۰۰ غیرنظامی در پی داشت (از جمله این تلفات کشته شدن ۳۰ دانش‌آموز در حمله هوایی به مدرسه زینبیه در میانه استان آذربایجان شرقی می‌باشد). ایران هم برای مقابله با موشک‌های دوربرد شهرهای مرکزی عراق را مورد هدف قرار داد که این حملات جان ۳۰۰ غیرنظامی عراقی را گرفت.
در روز ۲ بهمن ایرانی‌ها موج جدیدی از حملات خود را شروع نمودند که خطوط چهارم دفاعی عراقی را اشغال کرده و توانستند تا ۱۲ کیلومتری بصره پیشروی کنند به‌طوری‌که ساختمان‌های شرق بصره از خطوط مقدم ایرانی قابل رویت بودند. تلویزیون دولتی ایران صحنه‌هایی از این پیشروی و دورنمای شهر بصره را از خطوط ایرانی به نمایش گذاشت. با این حال ایرانی‌ها نتوانستند بیش از این پیشروی کنند. توپخانه و موشک‌های میان‌برد ایرانی خسارات سنگینی را به شهر بصره وارد می‌آورد. نیروهای عراقی که خود را در اطراف شهر بصره می‌دیدند مجبور شدند بسیاری از شهروندان عراقی را به قسمت‌های شمالی عراق تخلیه کنند.
شرایط برای عراقی‌ها به قدری وخیم شده بود که صدام حسین با حضور در بین نیروهایش سرلشکر طالع خلیل رحیم الدوری از لشکر سوم را تنزیل درجه داده، از سمت خود برکنار کرد. او همچنین چندین تن از درجه‌داران رده پایین عراقی را به دلیل بازده نظامی پایین توسط جوخه‌های اعدام تیرباران نمود. او سپهبد ضیاءالدین جمال فرمانده سپاه پنجم در شمال عراق را به فرماندهی لشکر سوم منصوب کرد. عراقی‌ها شروع به سربازگیری مجدد کردند و حتی سربازانی با سن ۱۵ سال را به استخدام ارتش درآوردند (عراق همواره استفاده ایرانی‌ها از کودکان را در جنگ مورد انتقاد قرار می‌داد که البته تمامی جوانان و نوجوانانی که از طریق نیروی مردمی بسیج ایران اعزام شده بودند همه داوطلبانه بود). فرمانده کل قوای ایران در آن زمان، اکبر هاشمی رفسنجانی، چندین بار در خطوط مقدم از نزدیک در جریان پیشروی‌ها قرار گرفت.
در هفته چهارم ایرانی‌ها در دریاچه‌های پرورش ماهی، جزیره‌های ام‌الطویل، رودخانه جاسم و کانال آبیاری مستقر شده بودند. با این حال توان نظامی ایران مصروف شده بود و نبرد در این زمان به حالت واماندگی رسیده بود. عراقی‌ها توپخانه خود را روی خطوط تامین ایرانی‌ها متمرکز کرده بودند و به طور موثری این خطوط را توسط جنگ‌افزارهای عادی و شیمیایی بمباران می‌نمودند. ایرانی‌ها در درون سنگرهای کنده‌شده پناه گرفتند.
در بیستمین روز از شروع عملیات گارد ریاست جمهوری عراق وارد میدان نبرد شد. آن‌ها با استفاده از موجی از تسلیحات سنگین شامل تانک، توپخانه و بالگردهای توپ‌دار به خطوط ایرانی‌ها یورش بردند. لشکر سوم ارتش عراق از غرب دریاچه‌های پرورش ماهی حمله خود را آغاز نمود و سپس به سمت جنوب و رودخانه جاسم متمرکز شد. همه این حملات به همراه هجوم سنگین تجهیزات زرهی عراقی در روز سی‌ام از شروع عملیات خطوط ایرانی‌ها را در هم شکست.
از جمله کشته‌شدگان ایرانی این نبرد فرمانده نیروهای داوطلب ایرانی حسین خرازی می‌باشد. ایرانی‌ها تا آستانه شکست خطوط عراقی‌ها و تا دروازه‌های بصره پیش رفتند اما در نهایت مقاومت عراقی‌ها توانست تاب حملات ایران را بیاورد و آن‌ها توانستند شهر بصره را حفظ کنند. با وجود تلفات بسیار سنگین عراقی‌ها و کشته شدن تعداد زیادی از نیروهای داوطلب ایران، آن‌ها تنها توانستند به اندازه‌ای به بصره نزدیک شوند تا با توپخانه سنگین آن را مورد هدف قرار دهند. فرماندهی عالی ایرانی‌ها اعلام نمود که آن‌ها ۱۵۰ کیلومتر مربع از خاک دشمن را در شلمچه به تصرف درآورده‌اند و توانسته‌اند ۸۱ تیپ و گردان عراقی، ۷۰۰ تانک و ۱،۵۰۰ خودرو نظامی دشمن را منهدم کنند. آن‌ها همچنین اعلام کردند که ۸۰ هواپیمای عراقی را ساقط نموده و ۲۵۰ توپ ضدهوایی و ۴۰۰ قطعه تجهیزات زرهی دشمن را از بین برده‌اند. بر اساس اطلاعیه ایرانی‌ها ۲۰،۰۰۰ نظامی عراقی نیز در این عملیات کشته شدند. در مقابل عراق اعلام نمود ۶۵،۰۰۰ نظامی ایرانی در جریان این درگیری‌ها جان خود را از دست داده‌اند.
بر اساس آماری دیگر در این عملیات ۷ هزار و ۶۵۱ ایرانی (از جمله حسین خرازی، فرمانده لشکر ۱۴ امام حسین اصفهان و اسماعیل دقایقی، فرمانده لشکر ۹ بدر) کشته، ۳ هزار و ۵۲۲ نفر مفقودالاثر و ۵۳ هزار و ۲۹۹ نفر زخمی شدند.
تاثیر تجهیزات تازه خرید آمریکایی
در مراحل ابتدایی این عملیات ایرانی‌ها توانستند افزایش توان نظامی خود را به نحوی که توانایی بازکردن یک جبهه کامل را داشته‌باشند را به نمایش بگذارند
پی‌آمد
تصویر ایستگاه فضایی بین‌المللی از بازمانده تحرکات و تدارکات جبهه‌های جنگ ایران و عراق در خاکریزهای نزدیک بصره که احتمالا به عملیات «کربلای ۵» ربط دارند.
پس از پایان عملیات ایران همچنان به حمله توپخانه‌ای به بصره ادامه داد که در یکی از حملات واحد پتروشیمی در این شهر صدمه دید و نشت گازهای سمی بخشی از شهر بصره را فرا گرفت. نیروهای عراقی در مجموع ۲۰،۰۰۰ کشته دادند عراقی‌ها بعدها تایید کردند که ۵۰ تا ۶۰ هواپیمای جنگی را در این عملیات از دست دادند که برای مدت کوتاهی برتری هوایی را از آن نیروی هوایی تضعیف‌شده ایران نمود. بسیاری از شهروندان بصره از بیم حملات ایران این شهر را ترک کردند و جمعیت بصره از حدود یک میلیون نفر به صدهزار نفر کاهش یافت. نیروهای ایرانی ۶۵،۰۰۰ نفر از نیروهای عمدتا داوطلب بسیجی و سپاهی را از دست داد. تلفات گسترده نیروهای ایرانی در این عملیات، عملا باعث شد تا از پس از این عملیات تا انتهای جنگ، ایران نتوانند تجدید قوا کرده و عملیات گسترده دیگری انجام دهد. با کمبود نیرو، ایرانی‌ها پس از این عملیات استفاده از تاکتیک یورش موج انسانی را کنار گذاشتند. شهر بصره عراق تا انجام عملیات توکلنا علی‌الله توسط ارتش بعث عراق در اواخر جنگ در وضعیت نیمه محاصره باقی ماند.