گویش‌های جنوبی کردی

گویشهای جنوبی کردی.
گویش‌های جنوبی کردی یا کردی کرمانجی جنوبی یکی از سه گروه زبانی، در تقسیم‌بندی زبان کردی هستند. گویش‌های زبان کردی را به: «لهجه‌های شمالی کردی»، «لهجه‌های مرکزی کردی» و «لهجه‌های جنوبی کردی» تقسیم می‌کنند.
گویش‌های جنوبی کردی یا (جنوب شرقی) شامل تعداد زیادی از گویش‌های منفرد و متفاوت نظیر (کلهری، ایلامی، ملکشاهی، کلیایی، کرمانشاهی، لکی، بدره‌ای، سنجابی و … ) در استانهای کرمانشاه، کردستان، ایلام در غرب ایران و نیز در شرق عراق می‌باشند. تمام این گونه‌های کردی جنوبی توسط گویشوران کردی جنوبی قابل فهم هستند.
کلهری
شاید بتوان گویش کلهری را گویش محوری و اصلی‌ترین گویش در میان گویش‌های کردی جنوبی به‌شمار آورد. دیگر گویش‌ها و زیر گروه‌های زبان کردی جنوبی عبارتند از:گروسی، قصری، کرماشانی، خانقینی، ملکشاهی، خزلی … می‌باشد که در استانهای کردستان، کرمانشاه، ایلام، همدان و در کردستان عراق در شهرهای: خانقین، بدره، جسان، زرباتیه، جلولا، و قسمتهایی از کلار، کفری، کوت و عماره و مناطق پیوسته به آن‌ها به این گویش تکلم می‌شود.
کردی ایلامی
کردیایلامی از زبان‌های اصیل کردی است که در استان ایلام و جنوب کردستان عراق بدان تکلم می‌شود. یکی از گویش‌های جنوبی کردی است. که شامل لهجه‌های: ریزوندی، آبدانانی، بدره‌ای، خزلی، ملکشاهی و… است.
دیاسپورای کردی جنوب
در برخی دیگر از نقاط ایران نیز گروه‌های کرد زبانی وجود دارند که به گویش‌های کردی جنوبی سخن می‌گویند. برای نمونه می‌توان به کردهای عبدویی، دوانی و شوانکاره در استان فارس اشاره کرد. علاوه بر این در مازندران، قزوین، دماوند، قم و کرمان نیز گویشوران کردی جنوبی زندگی می‌کنند. برخی از این کردها حتی دارای گویش ویژه خود هستند. به‌عنوان مثال کردان فارس به گویش‌هایی همچون کرونی، دوانی و عبدویی سخن می‌گویند که همگی جزوی از گویش‌های کردی جنوب هستند.
لکی
دانشنامه بریتانیکا لکی را نیز لهجه‌ای از زبان کردی نام می‌برد. و همه زبانشناسان و اکثریت منابع دیگر نیز لکی را در شاخه زبان‌های کردی از شاخه زبان‌های ایرانی‌تبار غربی قرار داده‌اند.
لکی دارای لهجه‌ها و زیر لهجه‌هایی چون: عثمانوندی، جلالوندی، چغلوندی، کاکاوندی و… که در شهرستان هرسین ، شهرستان صحنه ، شهرستان کنگاور در استان کرمانشاه و شهرستان دلفان ، شهرستان سلسله ، شهرستان کوهدشت و بخش بیرانوند در استان لرستان، و شهرستان چرداول و شهرستان دره شهر و عده‌ای از مردم شهرستان آبدانان در استان ایلام بدان تکلم می‌شود. باید اشاره داشت در برخی مناطق چون کوهدشت، خرم‌آباد و نهاوند جمعیتهای لک و لر با هم در این جغرافیا زندگی می‌کنند. برخی منابع لکی را در زنجیره گویشی تدریجی فارسی-لری-کردی در میان لری و کردی قرار داده‌اند. اتنولوگ لکی را زیرشاخه چهارم زبان کردی طبقه‌بندی کرده‌است.
ارتباط با گویش‌های زبان لری
زبان لری خود زبانی مستقل از گویش‌های ایرانی جنوب غربی است. این زبان خود به دو دسته لری شمالی و جنوبی تقسیم می‌شود. ویژگی‌های زبان لری نشان می‌دهد هر چه از سوی میانه زاگرس به جنوب و کناره‌های خلیج فارس حرکت کنیم گویش‌وران لر به زبان فارسی بیشتر نزدیک می‌شوند و هر چه به سمت زاگرس میانی و شمالی و به‌طور خاص مناطق کرد زبان حرکت کنیم واژه‌ها و شباهت‌های واجی بیشتری میان گویش‌وران لر و گویش‌وران کرد خواهیم داشت و لری خرم‌آبادی نمونه‌ای از نزدیکترین گویش‌های لری به زبان کردی است. این گویش با لکی و کردی جنوبی به عنوان همسایگان قدیمی در عین تفاوت دارای قرابتهای زبانی بسیاری است. ۷۸ درصد واژگان میان لری خرم‌آبادی و لکی مشترک هستند. برای مثال در جنوب استان ایلام دو گویش لری خرم‌آبادی و لکی در کنار هم قرار گرفته‌است و تشخیص مرز هر زبان و گویش پیچیده‌است.
پرویز ناتل خانلری دسته‌بندی متفاوتی را درباره گویش‌های جنوبی کردی ارائه می‌دهد. نام کردی عاده به زبان مردمی اطلاق می‌شود که در سرزمین کوهستانی واقع در مغرب فلات ایران زندگی می‌کنند. زبان یا گویش کردی همه این نواحی یکسان نیست. اما زبانی که کردی خوانده می‌شود شامل گویشهای متعددی است که هنوز با همه مطالعاتی که انجام گرفته درباره ساختمان و روابط آن‌ها با یکدیگر تحقیق دقیق و قطعی به عمل نیامده‌است. بر حسب عادت این گویشها را به دو گروه اصلی تقسیم می‌کنند: یکی کرمانجی که خود به دو شعبه تقسیم می‌شود: شعبه شرقی یا مکری در سلیمانیه و سنندج، و شعبه غربی در دیار بکر و رضائیه و ایروان و ارزروم و شمال سوریه و شمال خراسان، گروه اصلی دیگر یا گروه جنوبی در منطقه کرمانشاه و ایلام.
فرق پنج گویش دیگر زبان کردی با کردی جنوبی
کردی جنوبی(کلهری)
کردی مرکزی(سورانی)
کردی لکی
کردی شمالی(کرمانجی)
کردی زازاکی
کردی اورامی
من
من، یهمن
م
یهز، من
یهز، من
یهمن، من
ت
تو، یهتو، یهتو
تو
تو، ته
ت، تو
تو، یهتو، تو
من/ کهم
من/یهمن یهکهم/دهکهم
م مهکهم(مههم)
یهز دکم
یهز کهنا
یهمن/من کهروو/مهکهروو
من/ چم
من/یهمن یهچم/دهچم
م مهچم
یهز دچم
یهز شهنا
یهمن، من لوو/مهلوو
فره
زور، فره
فره
پر، زاف
زاف
زور/فرا
وهت
وت
قت
گوت، *بیت
قات
قات/وات
ئیرهنگه، ئیسه
ئیستا، ههنووکه
ئیسگه ،ئیسه
نها، نکا
نکا
ئیسه
هات-
هات-
ههت-هات
هات-
ئامه-
ئامه-
ههنا، دهنگ
دهنگ، بانگ
ههنا، دهنگ
دهنگ
قهنگ
دهنگ
کهلین، گهورا ،قو
گهوره
کهلنگ
گر، گرس، مهزن
گرس
گهوره
وا
با
قا
با
قا
قا/وا
واران
باران، وهرشت
قاران، قهشت
باران
قاران
واران
گهن ، خراو
خراپ
گهن ، پیس
خراب
خراب، خراق
خراب
کلهری
کلهرستان
کردی ایلامی
لکی
کردی کرمانشاهی
سنجابی
گورانی
ملکشاهی
ادبیات کردی جنوبی
ادبیات گورانی