حوضه آبریز

الگوی یک حوضه آبریز
حوضه آبریز به قسمتی از خشکی‌ها گفته می‌شود که با توجه به شیب و شکل زمین آب‌ها در آنجا به پست‌ترین مکان موجود در پهنه آن جریان یابد. به بیان دیگر وقتی باران بر پستی‌ها و بلندیهای زمین می‌بارد، آب در جهت شیب زمین حرکت کرده و پس از پیوستن به هم به صورت یک رود به سمت دریا، دریاچه و … روان می‌شود. منطقه‌ای که رواناب‌های سطحی آن در یک مسیر مشخص حرکت کرده و در یک نقطه متمرکز شوند حوضه آبریز نام دارد. پست‌ترین مکان یک حوضه ممکن است دریا، دریاچه، باتلاق، رود و … باشد که معمولا نام آن را بر روی حوضه آبریز مورد نظر می‌گذارند. مرز جدایی حوضه‌های آبریز از یکدیگر معمولا منطبق بر خط الراس کوهستان است.
حوضه آبریز عرصه‌ای است که روان آب ناشی از بارش بر روی آن توسط آبراهه‌ها جمع‌آوری و به یک خروجی نظیر رودخانه، آب انباشت، تالاب، دریاچه و دریا هدایت می‌شود. به عبارتی دیگر حوضه آبخیز تمامی سطحی را در بر می‌گیرد که آب‌های سطحی در آن منطقه به سمت نقطه یا محل مشخصی جریان می‌یابد.
حوضه آبریز، محدوده یا منطقه‌ای از زمین است که آب سطحی ناشی از باران و ذوب برف یا یخ به سمت یک نقطه واحد جمع می‌شود، که معمولا آن نقطه خروجی حوضه است، که درآنجا آب‌ها به یک توده آب مثل یک رودخانه، دریاچه، مخزن سد، پای‌رود، تالاب، دریا یا اقیانوس می‌پیوندند.
دیگر اصطلاحات انگلیسی برای توصیف حوضه آبخیز (drainage basin) عبارتند از: catchment, catchment area, catchment basin, drainage area, river basin and water basin.
در آمریکای شمالی، معمولا اصطلاح watershed برای حوضه آبخیز بکار می‌رود (اگرچه در سایر کشورهای انگلیسی زبان، فقط برای رساندن معنی اصلی آن یعنی خط تقسیم آب به کار می‌رود. حوضه‌های آبخیز به دیگر حوضه‌های آبخیز با یک الگوی سلسله مراتبی زهکش می‌شوند، به این ترتیب که زیرحوضه‌های کوچکتر، ترکیب حوضه‌های بزرگتر را می‌دهند.
در حوضه‌های آبخیز بسته، آب به یک نقطه در داخل حوضه جمع می‌شود، که به اسم Sink شناخته می‌شوند، که ممکن است یک دریاچه دائمی باشد، یا کویر (dry lake)، یا یک نقطه که درآن آب سطحی به زیر زمین فرورفته و از دست می‌رود، باشد.
حوضه یا حوزه؟
واژه «حوضه» مفهومی است فیزیکی، دارای طول و عرض جغرافیایی که می‌توان به راحتی بر روی نقشه، محدوده جغرافیایی آن را مشخص نمود. با استناد به فرهنگ لغت عمید، این کلمه در زبان فارسی به معنی تالاب، آبگیر و گودالی در زمین برای نگهداشتن آب به‌کار برده می‌شود. این کلمه با کلماتی چون آبریز،آبگیر، آبخیز و … به کار برده می‌شود؛ ولی معنای لغوی «حوزه» با استناد به فرهنگ فارسی عمید ناحیه، طرف، میان ممالک و طبیعت است که مفهومی غیرفیزیکی و با حد و مرز نامشخص است که نمی‌توان محدوده جغرافیای خاصی برای آن قائل شد، چرا که گستره آن با قرار گرفتن در کنار هر کلمه، دستخوش تغییر بوده و این گستره حتی برای یک کلمه نیز می‌تواند متفاوت باشد، مانند حوزه انتخابی. طبق فرهنگ فارسی معین واژه «حوضه» برای مسائل طبیعی و واژه «حوزه» برای مسائل انسانی (شهری، روستایی و…) کاربرد دارد. بنابراین در مباحث مربوط به آب‌شناسی باید از «حوضه» (حوضه آبریز، حوضه زهکشی و…) و در مسائل انسانی- اجتماعی از «حوزه» (مانند: حوزه انتخابیه، حوزه هنری و…) استفاده کرد.
آبریز یا آبخیز؟
در ایران اصطلاح «حوضه آبریز» در رشته‌های جغرافیا، آب‌شناسی و زمین‌شناسی رایج است و در رشته‌های منابع طبیعی از اصطلاح «حوضه آبخیز» استفاده می‌شود. طبق فرهنگ فارسی معین واژه «حوضه» برای مسائل طبیعی و «حوزه» برای مسائل انسانی (شهری و روستایی) کاربرد دارد. واژه «آبریز» هم معانی مختلفی دارد که یکی از معانی آن در فرهنگ فارسی عمید بدین صورت است: جایی از رودخانه که آب از کوه یا نهر وارد آن می‌شود. اصطلاح «آبخیز» در فرهنگ معین به معنی زمین پرآب به‌کار رفته‌است. با توجه به معانی واژه‌ها و تعریف حوضه، استفاده از اصطلاح «حوضه آبریز» مناسب‌تر به‌نظر می‌رسد. برخی دیگر از محققان نیز پیشنهاد می‌کنند که برای حوضه‌های بزرگ، مانند حوضه کارون و حوضه مرکزی ایران، از واژه آبریز و برای حوضه‌های کوچک مثلا حوضه کسیلیان از واژه آبخیز استفاده شود.
تقسیم‌بندی بر اساس مساحت
اصطلاحات مورد استفاده برای بیان حوضه استاندارد نیست. در انگلستان واژه Catchment و در آمریکا از واژه Watershed برای حوضه استفاده می‌شود. اگرچه استفاده استفاده از این اصطلاحات بر حسب اندازه حوضه نیست ولی در برخی آژانس‌های دولتی آمریکا اصطلاح Catchment برای حوضه‌های کوچک‌تر و Watershed برای حوضه‌های بزرگ‌تر به‌کار می‌رود. برای حوضه‌های بسیار بزرگ مانند آمازون نیز اصطلاح Basin به‌کار می‌گیرد.
ردیف
اصطلاح فارسی
اصطلاح انگلیسی
مساحت (هکتار)
واکنش هیدرولوژیکی
۱
ناحیه آبریز
Basin
بزرگتر از ۱،۰۰۰،۰۰۰
بسیار کند
۲
حوضه آبریز
Catchment
از ۱۰۰،۰۰۰ تا ۱،۰۰۰،۰۰۰
کند
۳
زیرحوضه آبریز
Sub-catchment
از ۱۰،۰۰۰ تا ۱۰۰،۰۰۰
نسبتا کند
۴
حوضه آبخیز
Watershed
از ۱،۰۰۰ تا ۱۰،۰۰۰
متوسط
۵
زیرحوضه آبخیز
Sub-watershed
از ۱۰۰ تا ۱،۰۰۰
شدید
۶
خرد آبخیز
Microwatershed
کوچکتر از ۱۰۰
بسیار شدید
بر اساس: موسسه بین‌المللی آب، 2006
در ایران
عرصه حوضه‌های آبخیز کشور شامل ۶ ابرحوضه (بر اساس تقسیمات تمآب، وزارت نیرو) برابر با مساحت کل کشور می‌باشد، که هر یک از این حوضه‌ها خود به حوضه‌های کوچک و تا چندین رده نیز کوچکتر تقسیم می‌شوند. این شش ابر حوضه عبارتند از: ۱- حوضه آبخیز دریای خزر با ۷ حوضه کوچکتر، ۲- حوضه آبخیز خلیج فارس و دریای عمان با ۹ حوضه کوچکتر، ۳- حوضه آبخیز دریاچه ارومیه، ۴- حوضه آبخیز فلات مرکزی با ۹ حوضه کوچکتر، ۵- حوضه آبخیز مرزی شرق با ۳ حوضه کوچکتر، ۶- حوضه آبخیز قره‌قوم.
بر اساس تقسیمات آبخیزداری، عرصه حوضه‌های آبخیزداری حدود ۱۲۵ میلیون هکتار از مساحت کشور را در بر می‌گیرد. حدود ۳۹ میلیون هکتار باقی‌مانده از سطح کشور را مناطق بیابانی، کویری، باتلاق‌ها، دریاچه‌ها، شهرها و . . . تشکیل داده است.
آبخیزداری