سفینةالبحار

سفینه البحار و مدینه الحکم و الآثار ، مهم‌ترین و معروف‌ترین اثر پیرامون بحارالانوار است توسط شیخ عباس قمی گردآوری شده‌است.
سفینهالبحار کتاب فهرست موضوعی بحارالانوار علامه مجلسی است در مدت ۲۰ سال به پایان رسیده‌است. شیخ عباس خود می‌نویسد این کتاب بهترین اثر بجا مانده از وی است. او آن را در دو جلد تنظیم نموده و در جهت آسان نمودن مراجعه به بحارالانوار نوشته‌است.
توضیحاتی درباره مولف کتاب
محدث قمی نامش عباس وشهرتش محدث و نام پدرش محمد رضا است. محدث در سال 1294هجری قمری در قم متولد میشود.
محدث در خانواده‌ای مومن و پرهیزگار به دنیا آمده بود. مادر او هرگز او را بدون طهارت شیر نداده بود و پدر او از پرهیزگاران آن زمان بود. او فراگیریهای اولیه را در نزد میرزا محمد ارباب کسب میکند سپس در سن بیست سالگی که برابر سال1316 هجری قمری بود برای کسب فضایل و کمالات به نجف اشرف مهاجرت می‌کند.
محدث ارتباط خود با میرزا حسن نوری (ره) مولف کتاب مستدرک الوسایل را بهترین نعمت الهی می‌داند. محدث در سال 1318 هجری قمری به حج بیت الله مشرف میشود وسپس به قم و دیدار خانواده میپردازد و بلافاصله از آنجا به نجف وبه محضر استاد خویش باز می‌گردد. او در تدوین کتب و آثار استاد خویش مرحوم حاجی نوری بسیار کمک کرد. او پس از دو سال که از فوت استادش می‌گذشت به قم هجرت باز می‌گردد و به مدت هفت سال در این شهر به کسب علم در محضر اساتید مختلف میپردازد. سپس او برای دومین بار به حج بیت الله مشرف میشود. دو سال بعد او عازم مشهد مقدس میشود او ارتباط خود با آیت الله حاج آقا حسین قمی را از برکات حضرت رضا (ع) میداند. او درهمان شهر ازدواج میکند وشش ماه بعد از مشهد برای سومین بار عازم حج بیت الله میشود. سپس او به مشهد باز می‌گردد و تالیف کتب مختلف میپردازد. از جمله آثار وی میتوان به مفاتیح الجنان- الفوائد الرجبیه- بییت الاحزان- منازل الآخره- فوائد الرضویه و…. ومهمترین اثر وی سفینه البحار ومدینه الحکم و الآثار اشاره کرد. محدث قمی پس از بیست سال مجاورت حضرت رضا(ع) عازم نجف اشرف شد و تالیف و ترویج مذهب جعفری پرداخت تا در شب سه شنبه 1352هجری قمری دار فانی را وداع گفت و جنازه وی با شکوه بی‌نظیری از طرف علما و فضلا تشییع شد و در حرم امیرالمومنین(ع) به خاک سپرده شد.
تو ضیحاتی پیرامون کتاب
علم حدیث
مولف در مقدمه کتاب درباره اهمیت علم حدیث چنین بیان میدارد که: در میان خرد مندان و سر شناسان که از راه علم و عقل در راه حقیقت قدم گذاشته‌اند ثابت است که اهمیت علم حدیث و آثار اهل بیت عصمت و طهارت از بهترین علوم اسلامیه است و همواره باید به چشم عظمت وعزت بدان نگریست چون سود این علم برای جامعه اسلامی از سایر علوم بیشتر است.
این است که اینجانب با یاری خداوند از آغاز جوانی بر کسب این علم حریص بودم و هر چه بیشتر می‌کوشیدم تا از بهترین فنون آن برخوردار شوم .
هدف تالیف
شیخ عباس قمی در مقدمه کتاب خود بیان میدارد که: من برای کسب هرچه بیشتر علم حدیث کتب مختلفی را جستجو کردم و خواندم واز بوستان اخبار اهل بیت میوه چیدم و توشه‌ها برگزیدم که دست روزگار نیروی هیچگونه تصرفی در آنها پیدا نکرده بود.من کتابی را در میان کتب حدیثی یافتم که روزگاران همانند آن را در زیبایی و ارج و بها به خود ندیده است وآن کتاب بحارالانور مرحوم علامه مجلسی است.و از آنجا که دیدم اخبار مربوط به هرگونه نیازی که طالبان وپژوهندگان دائر در اطراف مجلدات است ودر بابهای مختلفی بصورت متفرق و پراکنده آورده شده و طالبان این رشته از دقایق بهره بری مفید از آن محروم اندو به آسانی نمیتوانند بدان دست پیدا کنند بهمین سببب پس از یاری پروردگار مهربان و مددکاری از جانب او تصمیم گرفتم تا فهرستی به صورت الفبا از آن به منظور بهره بری آسان‌تر از آن کتاب تالیف کنم .
محتوا کتاب
شیخ عباس فقط به تالیف فهرستی از کتاب بحارالانوار نپرداخت بلکه در کتاب سفینه الابحار خود در ذیل هر ماده‌ای که در آغاز هر مبحثی آورده شده است حدیثی بمناسبت آن ماده ازاهل بیت عصمت و طهارت نقل کرده است. البته ایشان سعی کردند تا امکان برای هر ماده از احادیثی استفاده کنند که مختصر باشد. در ضمن ایشان در این کتاب در بعضی موارد اندکی از گزارش زندگی سرشناسان ، یاران پیامبر اکرم وپیشوایان دین را به نگارش در آورده است .
بنابراین کتاب حاضر در درجه اول فهرستی است برای کتاب عظیم وپرحجم بحار الانوار که در 25جلد تالیف شده است ثانیا این کتاب خود از ماده‌ای که در کتاب علامه مجلسی وجود داشته یک الی دو حدیث مختصر آورده است .ثالثا در هر جا که مولف نیاز دیده درباره برخی افراد سرشناس یا برخی رویداد‌ها بطور مختصر توضیح داده است.
همین دو ویژگی آخر این کتاب را جدا از فهرست بودن برای کتاب بحار الانوار دارای ارزش می‌کند.این ویژگی‌های کتاب محدث قمی باعث شده تا در دید کارشناسان علم حدیث این کتاب مورد توجه فراوان قرار گیرد.
این کتاب در2 جلد به زبان عربی تالیف شده که بعدها توسط حاج شیخ محمد باقر ساعدی و کمک حاج شیخ محمد رضا اعدادی به فارسی ترجمه شده است.
رمز گذاری‌ها و شیوه استفاده از کتاب
با توجه به حجم بسیار زیاد کتاب بحار الانوار محدث قمی برای اینکه محقق به احادیثی که علامه مجلسی در آن باب از ائمه نقل کرده است برسد سه رمز جدا طراحی کرده است.بدینگونه که رمز اول نشان دهنده شماره مجلد کتاب بحار الانوار است وان را بصورت حروف آورده است. رمز دوم که با عدد حرف ابجد مشخص میشود نشان دهنده شماره بابی است که در آن جلد آن ماده مورد نظر در آن وجود دارد. ورمز سوم شمار ی صفحه ایست که حدیث آن ماده در آن جلد آورده شده است.
البته در نظر داشته باشید که گاهی اوقات دو یا چند رمز جلوی آن ماده آورده میشود و این بخاطر همان پراکنگی است که در کتاب بحار الانوار وجود دارد.
اینک رمزهای مجلدات بحار الانوار باتوجه به کتاب ترجمه شده سفینه البحار را بین میکنیم:
(ا) رمز مجلد اول (ب) رمز مجلد دوم (مع) رمز مجلد سوم (د) رمز مجلد چهارم (ه) رمز مجلد پنجم (و) رمز مجلد ششم (ز) رمز مجلد هفتم (ح) رمز مجلد هشتم (ط) رمز مجلد نهم (ی) رمز مجلد دهم (یا) رمز مجلد یازدهم (یب) رمز مجلد دوازدهم (یج) رمز مجلد سیزدهم (ید) رمز مجلد چهاردهم چون مجلد پانزدهم بحار مشتمل بر چهار جزء است جزء اول در ایمان جزء د وم در اخلاق جزء سوم در کفر و جزء چهارم در معاشرت بدین مناسبت برای جزء اول این مجلد رمز (یمن) جزء دوم (خلق) جزء سوم (کفر) جزء چهارم (عشر) استفاده کردیم.
(یو) رمز مجلدد شانزدهم (ضه) رمز مجلد هفدهم
و از آنجا که جلد هیجدهم مشتمل بر دو جزء طهارت و صلوات است رمز جزء اول (طه)و رمز جزء دوم (صل) است.
و از آنجا که جلد نوزدهم شامل دو جزء قرآن و دعاست رمز قسمت اول (قر) ورمز قسمت دوم (عا) است.
(ک) رمز مجلد بیستم (کا) رمز مجلد بیست و یک (کب) رمز مجلد بیست و دوم (کج) رمز مجلد بیست و سوم (کد) رمز مجلد بیست و چهارم و(اجازات) رمز مجلد بیست و پنجم است که ویژه‌ی اجازات مولف و دیگر از اعلام است.
برای مثال درماده عسل در باب عسل چنین آمده است که (ید قفه 865)که ید رمز مجلد چهاردهم است قفه شماره باب 185را نشان میدهد و 865 صفحه‌ای که ازآن ماده حدیث وجود دارد را نشان میدهد.
مثالا در ماده بصل در باب البصل و الثوم می‌نویسیم (ید قعج 865) –یعنب این باب در مجلد چهاردهم در باب 173 این جلد و در صفحه 865 قرار دارد و اگر آنچه آورده شده در صفحه دیگری از همان باب آمده باشد عدد آن صفحه را بعد از واو عاطفه یا پس از کتابی که ازآن نقل شده متذکر میشویم.
در کتاب مقدمه ترجمه شده سفیه البحار برای هر کتابی که علامه مجلسی احادیث خود را به آن ارجاع داده رموزی آورده شده است که علاقه مندان برای فهم این رموز را به کتاب سفیه البحار ترجمه حاج شیخ محمد باقر ساعدی ارجاع میدهم.
شیخ عباس قمی
بحارالانوار
علامه مجلسی