زبان‌های ترکی

زبان‌های ترکی یا به اصطلاح دقیق‌تر رده‌شناسی زبانی، زبان‌های ترکی‌تبار (Turkic Languages) یک خانواده زبانی شامل سی و پنج زبان می‌باشد این خانواده زبانی به عنوان بخشی از خانواده پیشنهادی زبان‌های آلتایی در نظر گرفته شده بود ولی امروزه این فرضیه و طبقه‌بندی پیشنهادی زبان‌های آلتایی که شامل زبان‌های ترکی، مغولی و تونگوزی بود به‌طور گسترده رد شده‌است همچنان که طبقه‌بندی پیشنهادی زبان‌ها اورال التایی نیز منسوخ شده‌است.
این زبان‌ها در منطقه وسیعی از شمال آسیا، شمال و غرب چین تا غرب آسیا، بخش‌هایی از خاورمیانه، سواحل مدیترانه، آسیای مرکزی و اروپای شرقی استفاده می‌شوند. جمعیت متکلمان این زبان‌ها به عنوان زبان مادری حدود ۱۷۰ میلیون تن و به عنوان زبان دوم جمعا ۲۰۰ میلیون تن تخمین زده می‌شود.
زبان ترکی استانبولی دارای بیشترین تعداد گویشوران زبان‌های ترکی‌تبار که عمدتا در آناتولی و بالکان، زبان مادری حدود ۱۵٪ از تمام ترک زبانان می‌باشند. شاخه زبان‌های اوغوز که بیشترین جمعیت ترک زبانان را تشکیل می‌دهد به صورت دوطرفه در میان زبان‌های ترکی استانبولی، ترکی آذربایجانی، قشقایی، ترکمنی، تاتاری کریمه، گاگائوز، ترکی گاگائوز بالکان و … دارای اشتراکاتی بوده و قابل فهم می‌باشند. کاربرد زبان‌های ترکی در مناطق متفاوت ایران از لحاظ تنوع لهجه‌ها و گروه‌های قومی تنها با منطقه قفقاز قابل مقایسه‌است و تعداد متکلمین این گروه‌های زبانی از چندین هزار همچون خلج‌ها تا جمعیت چند میلیونی ترکی آذربایجانی متفاوت است.
ارتباطی بین مغولی و ترکی دیده می‌شود. در منابع ترکی و مغولی اولیه، جز واژگان بین فرهنگی اثری دیده نمی‌شود، ولی در مغولی میانه، لغات معادل وجود دارد. شباهت‌های زیاد بین ترکی و مغولی، نتیجه ارتباط آن‌ها در میانه قرن اول قبل از میلاد است.
گستره زبان‌های ترکی
دستور زبان
این گروه زبان‌ها پیوندی هستند؛ یعنی تکواژها در کنار هم قرار می‌گیرند و واژه را می‌سازند، به‌طوری‌که با جدا کردن پیوندها، تکواژها به‌راحتی قابل شناسایی است. همچنین یکی از مشخصات زبان‌های ترکی هماهنگی آواها است.
گروه‌ها
در طی مهاجرت‌های بسیار اقوام مختلف ترک، زبان ایشان از همدیگر و نیز زبان‌های مختلف بخصوص زبان‌های ایرانی، عربی و مغولی تاثیراتی گرفته‌است که باعث پیچیدگی تاریخ و سیر تحول این زبان‌ها شده‌است و از لحاظ گروه‌بندی دشواری‌هایی ایجاد نموده‌است. در نتیجه چندین سیستم متفاوت برای دسته‌بندی این زبان‌ها پدید آمده‌است. یکی از رایج‌ترین دسته‌بندی‌های انجام گرفته، زبان‌های ترکی را به شش خانواده تقسیم می‌کند که عبارتند از:
خانواده چوواش (اغور یا بلغار)
خانواده شمال غربی (قبچاق)
خانواده جنوب غربی (اغوز)
خانواده جنوب شرقی (اویغور)
خانواده شمال شرقی (سیبری)
خانواده خلجی (آرغو)
متکلمان خانواده زبان‌های ترکی
تقسیم‌بندی جدول زیر توسط لارس جانسون در سال ۱۹۹۸ انجام شده‌است:
زبان نیاترکی
زبان‌های مشترک ترکی جنوب غربی (اغوز)
100px
پچنگی (منقرض)
اغوز غربی
ترکی آناتولی باستان (منقرض)
ترکی عثمانی (منقرض)
ترکی استانبولی
ترکمنی عراقی
گاگائوزی
زبان کرکوزی
ترکی آذربایجانی
ترکی گاگائوزی بالکان
اغوز شرقی
ترکمنی
ترکی خراسانی
اغوز جنوبی
ترکی افشاری
ترکی قشقایی، سنقری، آینالو، ترکی شاهسونی…
(آرغو)
خلجی
زبان‌های مشترک ترکی شمال غربی (قپچاق)
100px
قپچاق (منقرض)
قپچاق غربی
قومیتی
کاراچایی-بالکاری
تاتاری کریمه، اوروم
کریمچاک
کومانی (منقرض)
کارائیم
قپچاق شمالی (ترک‌های ولگا-اورال)
تاتاری قازان
میشار
باشقیری
کیری غربی تاتار
قپچاق جنوبی
قزاقی
قره‌قالپاقی
قرقیزی
قپچاق ازبکی (زبان قپچاق فرقانا) (منقرض)
نوقایی
زبان‌های مشترک جنوب شرقی (کارلوک)
100px
غربی
ازبکی
شرقی
اویغوری
زبان تارانچی
غربی آغور (اویغور زرد)
سالاری
ترکی باستان (منقرض)
جغتایی (منقرض)
آینو
ترکی ایل
زبان‌های مشترک ترکی شمال شرقی (سیبری)
سیبری شمالی
یاکوتی
دولگان
سیبری جنوبی
ترکی سایان
تووانی (سویوت، اوریانخای)
توفا
ترکی ینیسی
خاکاسی
فویو قرقیز
شور (ساغای قاجا، قیزیل)
ترکی چولیم
چولیم (کوئریک)
ترکی آلتایی
آلتایی شامل گویش‌ها و لهجه‌های مانند توبا، قوموندا، قو، تلئوت، تلنژیت
اغور
چوواشی
خزری (منقرض)
ترکی (منقرض)
بلغار (منقرض)
هون (منقرض)
همسنجی واژه‌ها در زبان‌های ترکی‌تبار
خانواده زبان‌های ترکی (به استثنای زبان چوواش و زبان یاکوتی، تووایی، غیره) به‌طور کلی شباهت زیادی به هم دارند و در برخی موارد با یکدیگر تفاوت چندانی ندارند. در جدول زیر برای مقایسه شباهت‌های زبان‌های مختلف ترک تبار با همدیگر آورده شده‌است. شباهت برخی از زبان‌های ترک تبار در حد لهجه‌است مثلا تاتاری و باشقیری تقریبا تفاوتی باهم ندارند و ترکی قاراقالپاق و قزاقی تفاوت چندانی باهم ندارند. زبان‌های ازبکی، ترکمنی، ترکی استانبولی، ترکمنی، قزاقی و ترکی گاگاووز به جز در برخی کلمات قابل فهم برای یکدیگر می‌باشند. ترکی آذربایجانی و استانبولی هم در گفتار و هم در نوشتار قابل فهم برای متکلمین دو زبان می‌باشند.
بی‌قاب
فارسی
ترکی قدیم
ترکی آذربایجانی
ترکی استانبولی
ترکمنی
تاتاری
قزاقی
ازبکی
اویغوری
یاکوتی
چوواش
خلجی
پدر
ata
ata
ata
ata
ata
ata
ota
ata
ata
atte
ata
مادر
ana
ana
anne/ana
ene
ana
ana
ona
ana
anne
ana
پسر
ogul
oğul
oğul
oğul
ul/uğıl
ul
ogil
oghul
uol
yvăl/Ul
oğul
مرد
er/erkek
ər/erkək
er/erkek
erkek
ir
yerkek
erkak
är
er
ar
har
دختر
kyz
qız
kız
gyz
qız
qz
qiz
qiz
ky:s
ĕr
qiz
کس، نفر
kişi
kişi/nəfər
kişi
keşe
kisi
kihi
kişi
kişi
عروس
kelin
gəlin
gelin
geli:n
kilen
kelin
kelin
kelin
kylyn
kilen
kelin
فارسی
ترکی قدیم
ترکی آذربایجانی
ترکی استانبولی
ترکمنی
تاتاری
قزاقی
ازبکی
اویغوری
یاکوتی
چوواش
خلجی
دل
jürek
ürək
yürek/kalp
ýürek
yöräk
zhürek
yurak
yüräk
süreq
izak
خون
qan
qan
kan
ga:n
qan
qan
qon
qan
qa:n
jon
kan
سر
boş
baş
baş
baş
baş
bas
baş
bas
puš
boş
مژک (موی ریز)
qyl
qıl
kıl
qyl
qıl
kyl
kyl
kyl
kyl
eler
چشم
köz
göz
göz
göz
küz
köz
koz
köz
kos
kör
köz
مژه
kirpik
kirpik
kirpik
kirpik
kerfek
kirpik
kiprik
kirpik
kirbi:
urbuk
kirpik
kirpik
گوش
qulqaq
qulaq
kulak
gulak
qolaq
qulaq
quloq
qulaq
gulka:k
olga
qulaq
بینی
burun
burun
burun
burun
borın
murn
burun
burun
murun
بازو
qol
qol
kol
gol
qul
qol
qol
qol
ol
qol
دست
el(ig)
əl
el
el
ili:
ala
al
انگشت
barmak
barmaq
parmak
barmak
barmaq
barmoq
barmaq
barmaq
ناخن
tyrnaq
dırnaq
tırnak
dyrnaq
tırnaq
trnaq
tirnoq
tirnaq
tynyraq
tirnaq
زانو
tiz
diz
diz
dy:z
tez
tize
tizza
tiz
tüsä
tiz
(قسمتی از ران)
baltyr
baldır
baldır
baldyr
baltır
baldyr
boldyr
baldir
ballyr
پا
adaq
ayaq
ayak
aýaq
ayaq
ayaq
oyoq
ataq
hadaq
شکم
qaryn
qarın/qorsaq
karın
garyn
qarın
qarn
qorin
qor(saq)
qaryn
yram
qarni
فارسی
ترکی قدیم
ترکی آذربایجانی
ترکی استانبولی
ترکمنی
تاتاری
قزاقی
ازبکی
اویغوری
یاکوتی
چوواش
خلجی
اسب
at
at
at
at
at
at
ot
at
at
ut
hat
گاو جوانی که هنوز نزاییده
siyir
sığır
sığir
sığır
sygyr
síır (sıyır)
siyr
sigir
سگ
yt
it
it
it
et
iyt
it
it
yt
jyda
it
ماهی
balyq
balıq
balık
balyk
balıq
balq
baliq
beliq
balyk
pola
baliq
شپش
bit
bit
bit
bit
bet
biyt
bit
pit
byt
pyjda
فارسی
ترکی قدیم
ترکی آذربایجانی
ترکی استانبولی
ترکمنی
تاتاری
قزاقی
ازبکی
اویغوری
یاکوتی
چوواش
خلجی
خانه
ev
ev
ev
öý
öy
üy
uy
öy
av
hev
اتاق
otag
otağ
otağ
otaq
otaq
otoq
otu:
otag
راه
yol
yol
yol
yo:l
yul
zhol
yol
yol
suol
sol
yol
پل
köprüq
körpü
köprü
köpri
küpar
köpir
koprik
kövrük
kürpe
تیر
oq
ox
ok
ok
uk
oq
oq
o
ugu
hoq
آتش
ot
od
ateş/od
od
ut
ot
Olov
ot
uot
vot
hot
خاکستر
kül
kül
kül
kül
köl
kül
kul
kül
kül
köl
kül
آب
suv
su
su
su
syw
suw
suv
su
ui
syv
su
کشتی
kemi
gəmi
gemi
gämi
kimä
keme
kema
kim
دریاچه
köl
göl
göl
göl
kül
köl
kol
köl
küöl
köl
جزیره (آبخوست)
atov
ada
ada
ada
Utrau
aral
orol
aral
ută
خورشید
küneş
günəş
güneş
gün
Kojaş
kün
quyosh
quyash
kün
ĕvel
kün
ابر
bulut
bulut
bulut
bulut
bolıt
bult
bulut
bulut
bylyt
pĕlĕt
bulet
ستاره
yulduz
ulduz
yıldız
ýyldyz
yoldız
zhuldz
yulduz
yultuz
sulus
şăltăr
yulduz
خاک
topraq
torpaq
toprak
toprak
tufraq
topraq
tuproq
tupraq
tobura
tăpra
torpaq
تپه
töpü
təpə
tepe
depe
tübä
töbe
tepa
töbö
tüpe
درخت
yağac
ağac
ağaç
agaç
ağaç
ağaš
jyvăş
hağaç
خدا
tenri
tanrı
tanrı
taňry
täñre
tängri
tanara
tură
فارسی
ترکی قدیم
ترکی آذربایجانی
ترکی استانبولی
ترکمنی
تاتاری
قزاقی
ازبکی
اویغوری
یاکوتی
چوواش
خلجی
دراز
uzun
uzun
uzun
uzyn
ozın
uzn
uzun
uzun
uhun
vărăm
نو، جدید
yany
yeni
yeni
yene
yaña
zhanga
yangi
yengi
sana
şĕnĕ
چاق
semiz
semiz
semiz
simez
semiz
semiz
semiz
emis
پر
tolu
dolu
dolu
do:ly
tulı
tol
tola
toluq
toloru
tulli
tolu
سفید
aq
aq
ak
ak
aq
aq
oq
aq
aq
سیاه
qara
qara
kara
gara
qara
qara
qora
qara
ara
ura
qara
زر، طلا
qyzyl
qızıl
kızıl
gyzyl
qızıl
qızıl
qizil
qizil
kyhyl
ĕrlĕ
qizil
آسمان
kök
göy
gök
gök
kük
kök
Osmon
kök
küöq
kăvak
kök
فارسی
ترکی قدیم
ترکی آذربایجانی
ترکی استانبولی
ترکمنی
تاتاری
قزاقی
ازبکی
اویغوری
یاکوتی
چوواش
خلجی
یک
bir
bir
bir
bir
ber
bir
bir
bir
bi:r
pĕrre
bir
دو
eki
iki
iki
iki
ike
yeki
ikki
ikki
ikki
ikkĕ
eki
چهار
törd
dört
dört
dö:rt
dürt
tört
tort
töt
tüört
tăvattă
tört
هفت
yeti
yeddi
yedi
yedi
cide
zheti
yetti
yättä
sette
şiççĕ
yete
ده
on
on
on
o:n
un
on
on
on
uon
vunnă
on
صد
yüz
yüz
yüz
yü:z
yöz
zhüz
yuz
yüz
sü:s
şĕr
yüz
الفبا
برای نگارش زبان‌های مختلف ترکی در طول تاریخ الفباهای مختلف بکار گرفته شده‌است. الفبای اورخون، الفبای اویغور، الفبای فارسی و خزر)، الفبای لاتین و الفبای سیریلیک اما هم‌اکنون اکثر زبان‌های ترکی از الفبای لاتین استفاده می‌کنند یا در حال تغییر خط رسمی خود به لاتین هستند.
الفبای ارخون نوشته شده بر روی سنگ که هم اکنون درشهر قیزیل جمهوری آلتایی روسیه نگهداری می‌شود.
نامه آرگون خان پادشاه ایلخانی به فیلیپ چهارم پادشاه فرانسه در قرن ۱۳ میلادی به خط اویغوری
الفبای مشترک لاتین مورد استفاده در سالهای ۱۹۲۲ تا ۱۹۴۰ میلادی در جمهوریهای ترک‌زبان شوروی و متنهایی به زبان‌های مختلف
الفبای ارخون
الفبای اورخون یا الفبای قدیمی ترک یا الفبای گوک ترک الفبایی بود برگرفته از الفبای سغدی (که خود برگرفته از الفبای آرامی بود) که از قرن ششم میلادی توسط ترکان استفاده می‌شده‌است. این خط شباهت بسیاری به الفبای هون (الفبای مجارهای قدیم) دارد. اولین اثر به خط ارخون در اواخر قرن ۱۹ در حاشیه رود ینی سی در روسیه پیدا شد و در سال ۱۸۸۹ توسط ویلهلم توماس دانمارکی رمز گشایی شد. در سالهای بعد آثار بیشتری به این الفبا از جمله در حاشیه رود یدی سو پیدا شد.
الفبای ارخون از راست به چپ نوشته می‌شد اما گاهی نیز از بالا به پایین نیز نوشته می‌شده‌است که در این حالت حروف با ۹۰ درجه چرخش مورد استفاده قرار می‌گرفتند.
الفبای اویغور
الفبای اویغوری، الفبایی است که در قرن ۱۲ میلادی توسط ترکان آسیای میانه و به ویژه اویغورها استفاده می‌شد. این خط مانند سایر نوشته‌های کهن بر روی پاپیروس نوشته می‌شده‌است. نوشته‌هایی به این خط بر روی سنگ نبشته‌ها باقی مانده‌است. خط اویغوری از چپ به راست و از بالا به پایین نوشته می‌شده‌است.
الفبای معاصر
تا اوایل دهه دوم قرن بیستم میلادی بیشتر زبان‌های ترکی با الفبای فارسی نگارش می‌شدند. اما به دلیل عدم تناسب حروف فارسی با این زبان؛ به ویژه برای ۹ مصوت زبان ترکی که تنها سه حرف وجود داشت؛ لذا انگیزه تغییر الفبای ترکی به ذهن روشن‌فکران ترک افتاد از اینرو از سال ۱۹۲۲ تلاش‌هایی برای تغییر الفبا انجام گرفت و در سال ۱۹۲۹ ترکیه و تمام جمهوری‌های ترک زبان اتحاد جماهیر شوروی به جز جمهوری چواش، الفبای مورد استفاده خود را از فارسی به لاتین تغییر دادند. در حال حاضر الفبای نوشتاری زبان‌های مختلف ترکی چنین است:
ترکی آذربایجانی: الفبای فارسی و الفبای لاتین
ترکی استانبولی: الفبای لاتین
اویغوری: الفبای فارسی
ترکمنی: الفبای لاتین
ازبکی: الفبای لاتین
گاگاووز: الفبای لاتین
تاتاری: الفبای سیریلیک الفبای لاتین
قزاقی: الفبای سیریلیک و الفبای فارسی
چوواش: الفبای لاتین
کاراچای بالکار: الفبای سیریلیک
قرقیزی: الفبای سیریلیک
زبان یاکوتی الفبای سیریلیک
مقایسه الفبای زبان‌های مختلف ترک تبار
در این جدول الفبی زبان‌های مختلف ترکی نمایش داده شده‌اند. با وجود تفاوت ظاهری برخی حروف، تلفظ‌ها تفاوت چندانی ندارند. در سالهای اخیر تلاشهای زیادی برای ایجاد خط مشترک ترکی صورت گرفته‌است؛ و در نشست الفبا و زبان ادبی مشترک ترکی تصمیم گرفته شد تا جهت ایجاد یکپارچگی فرهنگی در جهان ترک، کشورهای جمهوری ترک جهت گذر به الفبای مشترک وارد عمل شوند. در نهایت در این نشست تاکید گردید که زبان ترکی آناتولی زبان مشترک بین کشورهای ترک‌زبان باشد.
فارسی
ترکی آذربایجانی
ترکی استانبولی
گاگاووز
ترکمنی ! تاتاری ! قزاقی
اویغوری ! ازبکی
آ
Aa
Aa
Aa
Aa
Aa
Aa
Aa
Aa
ا
Əə
Ee
Ä ä
Ä ä
Ä ä
Ä ä
Ee
Ee
ب
Bb
Bb
Bb
Bb
Bb
Bb
Bb
Bb
ج
Cc
Cc
Cc
Jj
Cc
Cc
Jj
Jj
چ
Çç
Çç
Çç
Çç
Çç
Çç
CHch
CHch
د
Dd
Dd
Dd
Dd
Dd
Dd
Dd
Dd
ا
Ee
Ee
Ee
Ee
Ee
Ee
É é
Ee
ف
Ff
Ff
Ff
Ff
Ff
Ff
Ff
Ff
گ
Gg
Gg
Gg
Gg
Gg
Gg
Gg
Gg
غ
Ğğ
Ğğ
Ğğ
Ğğ
Ghgh
G’g’
ه-ح
Hh
Hh
Hh
Hh
Hh
Hh
Hh
Hh
ایی
İi
İi
İi
İi
İi-Í í
İi-Ï ï
Ii
Ii
ء کوتاه مثل Ea rth انگلیسی
Iı
Iı
Iı
Yy
Iı
Iı
ژ
Jj
Jj
Jj
Ž ž
Jj
Jj
Jj
ک
Kk
Kk
Kk
Kk
Kk
Kk
Kk
Kk
ل
Ll
Ll
Ll
Ll
Ll
Ll
Ll
Ll
م
Mm
Mm
Mm
Mm
Mm
Mm
Mm
Mm
ن
Nn
Nn
Nn
Nn
Nn
Nn
Nn
Nn
ن غنه
Ň ň
Ň ň
Ň ň
NGng
ا
Oo
Oo
Oo
Oo
Oo
Oo
Oo
Oo
ا نرم مثل تلفظ home
Öö
Öö
Öö
Öö
Öö
Öö
Öö
Oo
پ
Pp
Pp
Pp
Pp
Pp
Pp
Pp
Pp
ق
Qq
Qq
Qq
Qq
Qq
ر
Rr
Rr
Rr
Rr
Rr
Rr
Rr
Rr
س
Ss
Ss
Ss
Ss
Ss
Ss
Ss
Ss
ش
Şş
Şş
Şş
Şş
Şş
Şş
SHsh
SHsh
ت
Tt
Tt
Tt
Tt
Tt
Tt
Tt
Tt
تس
Ţ ţ
او
Uu
Uu
Uu
Uu
Uu
Uu
Uu
Uu
او نرم مثل تلفظ bonjur در فرانسه
Üü
Üü
Üü
Üü
Üü
Üü
Üü
Üü
و
Vv
Vv
Vv
Ww
Vv-Ww
Vv-Ww
Ww
Vv
خ
Xx
Xx
Xx
Xx
Xx
ی
Yy
Yy
Yy
Ýý
Yy
Yy
Yy
Yy
ز
Zz
Zz
Zz
Zz
Zz
Zz
Zz
Zz
زبان‌های ترکی در خطر انقراض و نابودی
زبان درخطر به زبانی گفته می‌شود که در معرض نابودی باشد. تعداد گویشوران یک زبان درخطر به‌طور لزوم کم نیست، بلکه حتی اگر تعداد آن‌ها طی مدت به نسبت کوتاهی در حال کاهش شدید بوده باشد، باز با آن به سان زبان درخطر برخورد می‌شود.
روسیه
مقاله اصلی : ( ) و ( )
۱۵ زبان از خانواده زبان‌های ترکی در روسیه در فهرست زبان‌های در خطر ( ) و در معرض انقراض و نابودی کامل هستند:
زبان آلتای ( ) / ( ) - به شدت در معرض خطر Severely endangered - گویش وران ۵۵,۷۲۰ نفر
زبان تاتاری بارابا ( ) - به شدت در معرض خطر Severely endangered - گویش وران ۸,۰۰۰ نفر
زبان باشقیری ( ) - آسیب پذیر Vulnerable - گویش وران ۱,۲۰۰,۰۰۰ نفر
زبان چولیم ( ) - به‌طور بحرانی در معرض خطر Critically endangered - گویش وران ۴۴ نفر
زبان چوواشی ( ) - آسیب پذیر Vulnerable - گویش وران ۱,۰۴۲,۹۸۹ نفر
زبان دولگان ( ) - به‌طور قطع در معرض خطر Definitely endangered - گویش وران ۱,۱۰۰ نفر
زبان کاراچایی-بالکاری ( ) - آسیب پذیر Vulnerable - گویش وران ۳۱۰,۰۰۰ نفر
زبان خاکاسی ( ) - به‌طور قطع در معرض خطر Definitely endangered - گویش وران ۴۳,۰۰۰ نفر
زبان قموقی ( ) - آسیب پذیر Vulnerable - گویش وران ۴۵۰,۰۰۰ نفر
زبان نوقایی ( ) / ( ) - به‌طور قطع در معرض خطر Definitely endangered - گویش وران ۸۷,۰۰۰ نفر
زبان شور ( ) - به شدت در معرض خطر Severely endangered - گویش وران ۲,۸۰۰ نفر
زبان تاتاری سیبری ( ) - به‌طور قطع در معرض خطر Definitely endangered - گویش وران ۱۰۰,۰۰۰ نفر
زبان توفا ( ) - به‌طور بحرانی در معرض خطر Critically endangered - گویش وران ۹۳ نفر
زبان تووان ( ) - آسیب پذیر Vulnerable - گویش وران ۲۸۰,۰۰۰ نفر
زبان یاقوتی ( ) - آسیب پذیر Vulnerable - گویش وران ۴۵۰,۰۰۰ نفر
چین
زبان اویغوری
بعد از انقراض زبان جغتایی، زبان اویغوری و زبان ازبکی در مناطقی که زبان جغتایی صحبت می‌شد، توسعه پیدا کردند. امروزه زبان اویغوری در نتیجه ریشه گرفتن از زبان جغتایی، شامل وام واژه‌های فراوانی از زبان فارسی است.
زبان سالاری
یکی از زبان‌های ترکی و از شاخه اغوز است که حدود هفتاد هزار تن گویشور دارد. بیشتر سالارها در استان‌های گانسو و چینگ‌های در کشور چین زندگی می‌کنند. زبان سالار به دو گروه بزرگ گویشی تقسیم می‌شود. این انشعاب از آن جا سرچشمه گرفته‌است که یکی از شاخه‌های گویشی از زبان‌های تبتی و چینی و شاخه دیگر از زبان‌های اویغوری و قزاقی تاثیر پذیرفته‌است. فقط یک سوم جمعیت قوم سالار به زبان سالاری تکلم می‌کنند که به ترکمنی شبیه است. بخش دیگر نیز به زبان تبتی و تعداد بیشتر آنان به زبان چینی صحبت می‌کنند. زبان امروزی سالار تاثیر زیادی از زبان‌های همسایه چینی و تبتی گرفته‌است. در پایان باید گفت که زبان سالار صورت مکتوب ندارد. به این خاطر مردم سالار، به عنوان زبان نوشتاری خود اویغوری را برگزیده بودند.
افغانستان
شماری از زبان‌ها، مانند زبان‌های مغولی و ترکی که در گذشته در افغانستان مورد استفاده برخی از گویشوران بوده، به کلی نابود شده‌است و گویشوران آن‌ها در حال حاضر به زبان‌های دیگر سخن می‌گویند.
ایران
ترکی آذری
علی ابوالقاسمی، کارشناس و پژوهشگر حوزه تاریخ و فرهنگ بومی ضمن هشدار در مورد نابودی زبان ترکی آذری شمال استان همدان گفت: زبان ترکی در شمال استان همدان آسیب جدی دیده است و طی سال‌های آینده نابود می‌شود. وی گفت زبان ترکی در شمال استان همدان مورد بی‌توجهی و بی‌مهری قرار گرفته‌است که بخشی از علل آن به بطن جامعه ترک زبانان شهرستان‌های شمالی استان همدان برمی‌گردد. به مرور زمان، واژه‌های زبان ترکی در معرض فراموشی قرار گرفته‌است و کلماتی از دیگر زبان‌ها، از جمله فارسی و عربی در میان لهجه‌های ترک زبان این استان رسوخ یافته‌است. ابوالقاسمی بیان کرد اکثر والدین کودکان زبان گفتاری آنان را از ترکی به فارسی تغییر داده‌اند.
ترکی خراسانی
سازمان یونسکو از زبان‌های در معرض خطر جهان و یا منسوخ شده، اطلسی تهیه کرده‌است که به صورت آنلاین و به کمک نقشه‌های گوگل قابل مشاهده است. در این لیست، برای کشور ایران ۲۵ زبان در معرض خطر نشان داده شده‌است که ترکی خراسانی یکی از این زبان‌ها است و با عنوان زبان آسیب پذیر (Vulnerable) از آن یاد شده‌است. این زبان بیشتر در استان خراسان شمالی صحبت می‌شود ولی در استانهای خراسان رضوی و گلستان هم گویشور دارد. بیشتر کسانی که به زبان ترکی خراسانی سخن می‌گویند به زبان فارسی نیز مسلط هستند. نابودی تدریجی زبان ترکی خراسانی در شمال و مرکز خراسان رخ داده است.
ترکی قشقایی
زبان ترکی قشقایی یکی از لهجه‌های شاخه جنوب غربی زبان ترکی است که قشقایی‌ها بدان تکلم می‌کنند. در واژگان قشقایی تاثیر زبان فارسی مشخص است، در متون جمع‌آوری شده توسط دوئرفر و همکارانش از فیروزآباد دخیل‌های فراوان عربی دیده می‌شود. واژگان حکومتی و نظامی مانند پاسبان، پیکان و شاه بیشتر از فارسی وارد این زبان شده‌اند. قاموس دینی بیشتر ریشه عربی دارد اما از فارسی وارد این زبان شده‌اند و ویژگی‌های فارسی‌شان را حفظ کرده‌اند. واژگان پزشکی نیز تحت تاثیر فارسی است مانند بیمار، درد و دارو. بنا به یک پژوهش، در فیروزآباد قشقایی‌ها در همه سنین از زبان مادری در حوزه‌های دوستانه و خانوادگی استفاده می‌نمایند، اما در شیراز افراد زیر بیست سال خانواده‌های ترک‌زبان تمایل چندانی به استفاده از زبان مادری ندارند. در شیراز در حوزه‌های مختلف زبان غالب فارسی است و در موقعیت‌های غیررسمی در بعضی از مواقع زبان مادری استفاده می‌شود در صورتی که در فیروزآباد در شرایط مشابه ترکی ترجیح داده می‌شود. ترکی در شیراز به شدت تحت تاثیر فارسی است. زبان قشقایی در میان جوانان به تدریج در حال از دست دادن کاربری‌اش است.
زبان خلجی
نشانه‌هایی تاریخی نشان می‌دهد که خلج‌ها احتمال دارد در اصل مردمی آریایی‌نژاد و گروهی از سکاها بوده‌اند که در آسیای میانه ترک‌زبان شده‌اند. مردم خلج از نظر فرهنگی ایرانی محسوب می‌شوند. امروزه زبان خلجی در معرض انقراض قرار دارد و جای خود را بین نسل جدید خلجی‌ها به فارسی داده‌است. نسل جدید تنها در حد درک مطلب با این زبان آشنائی دارند و دیگر در میان خود از این زبان استفاده نمی‌کنند. بر اساس آمار سایت اتنولوگ تعداد گویش وران زبان خلجی در ایران ۴۲٫۱۰۰ نفر می‌باشد.
ایل بچاقچی
بچاقچی ، یکی از بزرگترین ایلات استان کرمان است. ایشان شیعه‌مذهب هستند و در گذشته به گویشی از ترکی صحبت می‌کردند ولی امروزه بیشتر شهر نشین شده و به فارسی صحبت می‌کنند. واژه بچاقچی در ترکی به معنای چاقوساز است و گویا از نام یکی از روسای گذشته ایل گرفته شده‌است.
عراق
اگرچه برخی از آن‌ها قادر به حفظ هویت زبانی خود شده‌اند، اما ترکمن‌های امروزی عراق به سرعت جذب جمعیت عموم، اکثریت و دیگر قبایل سازماندهی شده‌اند. بسیاری از فرزندان امروزی اولین دوره مهاجران ترکمن در داخل مردم محلی عرب جذب شده‌اند. در سال ۱۹۵۷ در آخرین سرشماری قابل اعتماد به رسمیت شناخته شدند، ولی بعد از آن با سیاست‌های عرب‌سازی مواجه شدند. حزب بعث مواجه شدند. زبان رسمی نوشتاری ترکمن‌ها، ترکی استانبولی است، و الفبای جدید آن، الفبای لاتین می‌باشد. به‌طور عموم ترکمن‌های عراق "ترکمان"، "ترکمنان"، "ترکمانان" یا "ترکمن" نامیده می‌شوند و نباید آنان را با کسانی که به زبان ترکمنی در ترکمنستان تکلم می‌کنند، یکسان دانست.
نظریه پان‌ترکیسم وامبری یهودی و اقوامی که ترک نیستند
بسیاری از اقوام ترک‌زبان، زبان ترکی را بر اثر ارتباط و آمیزش با ترک‌زبانان اخذ کرده‌اند، ازاین رو اصطلاحاتی چون «خلق‌های ترک» و «ترکان» به مفهوم قوم ترک نیستند و نام ترک نیز فقط جنبه زبانی دارد. از میان اقوامی که امروزه ترک نام گرفته‌اند بسیاری از اقوام نام‌برده در زیر در تاریخ قدیم هیچ‌گاه خود و قوم خود را ترک نمی‌نامیدند. درمورد بخشی از این اقوام ساکن آسیای میانه تنها پس از وارد شدن نظریه پان‌ترکیسم توسط آرمینیوس وامبری یهودی و فرستاده پنهانی وزارت خارجه بریتانیا به منطقه این نام رفته‌رفته برای این اقوام نیز رواج یافت. این اقوام عبارتند از:
باشقیرها
تاتارها،
ناگایباک‌ها، قزاقها،
قره‌قالپاقها،
نوقای‌ها،
کرائیم‌ها،
قره‌چای-بالکارها،
کومیک‌ها،
کریمچاک‌ها،
آلتایی‌ها،
اغوزهای واردشده به آذربایجان،
قاجارها،
شاهسون‌ها،
قره‌داغ‌ها،
قره‌پاپاخ‌ها،
قشقاییها،
افشارها،
خلجها،
گاگوزها،
اورومچی‌ها،
توینی‌ها،
توفالارها،
شورها،
خاکاسها،
تاتارهای چولیم،
ازبکها،
اویغورها،
سالارها،
اویغورهای ساری،
چوواشها،
یاکوتها،
دولگانها
و غیره.
مردم ترک