زبان آسی

نقشه پراکندگی زبان‌های منطقه قفقاز.
آسی یا اوستی یا استی (به زبان آسی:  ایرن ، یا æ  ایرتی اوزاگ (به معنی زبان مردم آسی) ) یکی از زبان‌های ایرانی شاخه شرقی است که امروزه در قفقاز در منطقه‌ای میان روسیه و گرجستان صحبت می‌شود. آسی و تاتی تنها زبان‌های ایرانی هستند که به صورت بومی در بخشی از قاره اروپا رایج‌اند.
گویندگان این زبان قسمتی در جمهوری اوستیای شمالی-آلانیا و قسمتی در جمهوری گرجستان که ناحیه خودمختار اوستیای جنوبی خوانده می‌شود، سکونت دارند. گویشی که بیشتر جنبه ادبی دارد «ایرونی» است. زبان آسی را دنباله زبان سکائی باستان می‌شمارند. شماره گویشوران به این زبان، در حدود ۷۰۰ هزار نفر است که عمدتا در آلان سکونت دارند. همچنین شماری از گویشوران زبان آسی در کشور ترکیه بسر می‌برند. زبان آسی وامواژه‌هایی از زبان‌های گرجی و روسی در درون خود دارد.
آسی، زبانی از خانواده هندو-اروپایی و متعلق به شاخه سکایی از زبان‌های ایرانی شمال شرقی است. این زبان از مناطق شرقی ایران به قفقاز رفته و با زبان سغدی که آثار آن در آسیای میانه و ترکستان چین به دست آمده و با زبان یغنایی که امروزه در نواحی شرقی سمرقند رایج است و نیز با زبان خوارزمی مربوط است.
گویش‌ها
صفحه‌ای از یک کتاب زبانزدهای آسی، منتشره ۱۹۳۵.
دو گویش اصلی زبان آسی، گویش ایرونی در خاور اوستیا و دیگوری (دیغوری) در باختر آن می‌باشند. بیشتر آس‌ها به گویش ایرونی سخن می‌گویند که گویش ادبی هم به‌شمار می‌آید. غیرازاین دو گروه یک لهجه آسی دیگر هم در مجارستان وجود داشته که بدان یاسی (jassic) می‌گفته‌اند. زبان یاسی اگرچه از میان رفته اما یاسی‌ها هنوز در مجارستان زندگی می‌کنند. در کل شمار گویشوران آسی زبان لهجه ایرونی بیش از لهجه دیگوری است و از این رو لهجه معیار آسی نیز به‌شمار می‌آید. اخیرا آثار و نوشته‌هایی نیز به گویش دیگوری ترجمه شده‌است. گویشوران دیگوری بیشتر در غرب اوستیا زندگی می‌کنند و ایرونی لهجه شرقی‌تر این زبان است.
گویش دیگوری به لحاظ تغییرات زبانی نسبت به همتای خود تا اندازه‌ای قدیمی‌تر و کهنتر بنظر می‌رسد. تفاوت‌ها حتی در نظام شمارشی بیست‌گانه دیگوری در مقایسه نظام دهگانی ایرونی وجود دارد و اختلاف‌هایی در صرف و نحو افعال نیز دارند با این حال هردو گویش‌هایی از یک زبان واحد شمرده می‌شوند و خود نیز بر این اعتقاد هستند.
تاریخچه
نیاکان آس‌ها را در قرون وسطی «آلان» و «الآن» و در دوران باستان «سرمت» نامیده‌اند. این زبان اکنون زبان آس‌های استیای شمالی (در فدراسیون روسیه) و استیای جنوبی (در گرجستان) است. به علاوه در برخی نقاط دیگر چون کابارده بالکار و استاوروپول نیز عده‌ای به زبان آسی تکلم می‌کنند. سرزمین آسی‌زبان‌ها در دو سوی سلسله جبال قفقاز واقع شده‌است. زبان آسی در اصل یک زبان ایرانی است، ولی به سبب تاثیر زبان مردم قفقاز، تغییراتی در آن روی داده و از این جهت آن را یک زبان دو جنبه‌ای و شامل عناصر ایرانی و غیر ایرانی می‌دانند. بیرونی در مقدمه تحدید نهایت الاماکن می‌نویسد که زبان قوم آلان و آس، آمیخته‌ای از خوارزمی و بجناکی است.
از زبان آسی در دوره باستان اثری در دست نیست. در دوره کلاسیک و میانه از زبان سکایی غربی جدا می‌گردد. نزدیکی این زبان با پشتو و یغنابی این رااثبات می‌کند. اولین اثر به جای مانده از این زبان در دوره کلاسیک نبشتار سنگ قبری در قفقاز است که به خط یونانی. این زبان تنها زبان ایرانی جدید است که از زبان فارسی تاثیر نپذیرفته‌است. آسی زبانان نماینده امروزی زبان قدیم اسکیت‌ها محسوب می‌شوند. این زبان که از زبان‌های ایرانی شرقی به‌شمار می‌رود با زبان‌های پامیری و زبان پشتو نزدیکی فراوان دارد. زبان آسی بهمراه زبان‌های تاتی، تالشی و کردی زبان‌های ایرانی رایج در قفقاز محسوب می‌شوند. آسی‌ها را بازماندگان ماساژت‌ها و سرمتی‌ها نیز دانسته‌اند که همگی تیره‌های سکایی بوده‌اند. در دوره‌های متاخر آثاری از زبان آسی میانه به خط لاتین یا یونانی بدست آمده‌است که همگی تحت تاثیر زبان یونانی بوده‌اند. همچنین مطالعه آثار میانه آسی نشان می‌دهد که این زبان آموزه دارای دگرگونی آواشناسی شده‌است و آواهای این زبان تحت تاثیر زبان‌های قفقازی تا حد زیادی تغییر یافته‌اند. همچنین آسی‌های مهاجر در مجارستان نیز آثاری به این زبان خلق کرده و گویشی ویژه برای خود داشتند.
ویژگی
زبان آسی در عین حال که از تاثیر زبان فارسی به دور مانده، ولی بسیاری از ویژگی‌های زبان‌های باستانی ایران (مانند صرف اسم در حالات چندگانه و کاربرد پیش‌وندهای متعدد برای افعال و غیره) را نگه‌داشته‌است.
ادبیات و نگارش
صفحه نخست روزنامه راست زیناد، چاپ ۱۹۲۳ در شوروی
این زبان از آنجا که از خانواده زبانهای ایرانی است شباهت‌هایی با فارسی دارد. ابایف زبانشناس شوروی سابق بیان داشته باوجود شباهت‌های موجود میان آسی با زبان‌های قفقازی در اثر ممارست در طول تاریخ، زبان آسی ویژگی خودرا به عنوان یک زبان ایرانی نگاه داشته‌است؛ و این در ریشه‌یابی واژه‌ها و ساخت دستوری به چشم می‌آید.
خط در این زبان هم سرگذشت طولانی ندارد. عنوان شد که در قرون میانه سنگ قبری آسی با الفبای یونانی به‌دست آمد. پس از غلبه روس‌ها در قفقاز الفبای روسی در آنجا گسترش یافت. نخستین کتاب آسی با الفبای سیریلیک در سال ۱۷۹۸ به نام توضیح المسائل پدر روحانی گای در مسکو منتشر شد. در ابتدای قرن نوزدهم ایوان یالغوزیژه متون کهن کلیسایی را از گرجی به آسی ترجمه نمود و به خط گرجی با اندکی تغییرات به چاپ رساند. اولین نشریه آسی به نام ایرون گازت به سال۱۹۰۶ در ولادی قفقاز به چاپ رسید. در همان دوران ادبیات نوین آسی در روسیه پایه‌گذاری شد. بنیانگذار ادب آسی کاستاختاگوروف می‌باشد. تا پیش از فروپاشی اتحاد شوروی دو نشریه روزانه آسی چاپ می‌شد: ۱- راست زیناد (راستی) در شمال و ۲- خورزرین (به‌معنی: خورشید زرین یا آفتاب طلایی یا رنگین‌کمان) که در کل به داستانها و اشعار معاصر اوستی علاقه نشان می‌دهند.
کهن‌ترین اثر مکتوب زبان آسی، سنگ‌نبشته زلنچوک است که به 941 میلادی تعلق دارد. این نوشته که سنگ قبری در 21 سطر و به خط یونانی است، در 1888 میلادی در کرانه راست رودخانه زلنچوک، یعنی در سرزمین باستانی آلان‌ها، کشف شده است، اما رسم نگارش این زبان به خط یونانی بر اثر عوامل مختلف تاریخی از جمله هجوم تاتارها از میان رفته‌است. زبان آسی روزگاری به خط فارسی (عربی) نیز کتاب می‌شده است.
خط
خط آسی در سال 1798 میلادی توسط مبلغان مسیحی بر اساس خط کلیسایی اسلاوی ساخته شد. در 1844 میلادی آندره شگرن (1794-1855 م) الفبایی بر پایه خط سریلی غیر دینی وضع کرد و سپس و. میللر خطی بر مبنای الفبای لاتین برای زبان آسی طرح نمود. از سال 1923 میلادی تا 1938 میلادی برای زبان آسی شمالی و جنوبی از الفبایی که بر اساس خط لاتین طرح‌ریزی شده بود، استفاده می‌شد.
در 1938 میلادی خط جدیدی بر اساس الفبای روسی برای زبان آسی وضع شد، که تاکنون معمول و مورد استفاده است. گرچه در سده‌های 18 و 19 کسانی بوده‌اند که به زبان آسی شعر می‌گفتند، اما کستا ختاگوروف (1859- 1906 میلادی) شاعر ملی و بنیان‌گذار ادبیات آسی به‌شمار می‌رود، سروده‌های او در ترقی و تکامل این زبان سهم مهمی داشته‌است. داستان‌های مربوط به قهرمانان «نرت» از ادبیات ملی این زبان است که اکنون ضبط شده و به صورت مکتوب، موجود است و در ادبیات آسی اهمیت خاصی دارد.
لهجه‌ها
زبان آسی دارای 2 لهجه است: لهجه ایرون در شرق و لهجه دیگور در غرب. لهجه ایرون در بخش وسیعی گسترش یافته و 75 درصد آس‌ها به آن لهجه تکلم می‌کنند و مبنای زبان ادبی آسی است. ایرون یک لهجه فرعی نیز دارد که «توالی» خوانده می‌شود. لهجه دیگور که در بخش غربی و در امتداد رودخانه‌های اوروخ و اورسدن رواج دارد، یک لهجه مهجور است ولی ویژگی‌های مراحل قدیمی این زبان را پیش‌تر در خود حفظ کرده‌است.
آواشناسی
در آواشناسی این زبان، 7 مصوت و 28 صامت وجود دارد، و اسم و فعل در آن صرف می‌شوند. اسم‌ها مفرد و جمع و نکره و معرفه دارند و در 9 حالت صرف می‌شوند. اعداد در زبان آسی دارای 4 طبقه‌اند: وصفی، ترتیبی، توزیعی و کسری.
واژگان
واژگان زبان آسی به دلیل اینکه از گروه زبان‌های ایرانی شمال شرقی می‌باشد بیش از هر زبان دیگری شبیه گویش‌های مختلف پامیری و یغنابی و نیز پشتو می‌باشد. وامواژه‌های زبانی دیگر و تغییرات آوایی به دلیل همجواری با زبان‌های غیر ایرانی در واژه‌شناسی آسی دخیل بوده‌است اما از نظر واژگان همچنان ویژگی ایرانی خود را حفظ نموده‌اند. زبان آسی مانند زبان فارسی فاقد جنس و تثنیه می‌باشد. ضمائر مالکی مانند گویش‌های کناره دریای خزر در ایران پیش از اسم و مضاف‌الیه پیش از مضاف می‌ایستد. گاهی جملات با گروه‌های اسمی همراه می‌شود.
+واژگان مشابه با زبان فارسی
فارسی
ایرنی
دیگوری
پیل
pil
pil
پیغمبر
paxumpar
paxompar
زندان
zindon
zindon
نمد
nimat
nimad
نشان
nishan
nisan
آدم
adam
adan
سر
sar
sar
گوش
gus
gush
دندان
dandaq
dandaq
انگشت
anguzh
anguz
خدا
khushani
khusai
خورشید
khur
khur
خوردن
kharan
kharun
خوش
khorsh
khors
معنی
آتش
ماه
نو
مادر
خواهر
شب
بینی
سه
سرخ
زرد
سبز
گرگ
ترجمه به زبان‌های دیگر
آسی
art
æ mæj
ææ næwæg
mad
xo
ææ æxsæv
fyndz
ææ ærtæ
syrx
bur
æ tsæx
æ biræh
سنسکریت
agni/atar
māsa
nava
matar
svasā
rātri
nāsa
traya
rudhira
peeta
vrkis
پشتو
اور or
میاشت mjāšt
نوی nəwai
مور mōr
خور xōr
شپه špa
پوزه pōza
دری drē
سور sur
ژر žəṛ
شین šin
لیوه lewə
هندی
āg
mahīna
nayā
mā
behn
rāt
nāk
tīn
lāl
pīlā
harā
bheyrryā
انگلیسی
fire
month
new
mother
sister
night
nose
three
red
yellow
green
wolf
آلمانی
Feuer
Monat
neu
Mutter
Schwester
Nacht
Nase
drei
rot
gelb
grün
Wolf
لاتین
ignis
mēnsis
novus
māter
soror
nox
nasus
trēs
ruber
flāvus، gilvus
viridis
lupus
فرانسه
feu
mois
nouveau
mère
sœur
nuit
nez
trois
rouge
jaune
vert
loup
ایتالیایی
fuoco
mese
nuovo
madre
sorella
notte
naso
tre
rosso
giallo
verde
lupo
اسپانیایی
fuego
mes
nuevo
madre
hermana
noche
nariz
tres
rojo
amarillo
verde
lobo
کاتالان
foc
mes
nou
mare
germana
nit
nas
tres
roig / vermell
groc
verd
llop
رومانیایی
foc
luna
nou
mamă
soră
noapte
nas
trei
roşu
galben
verde
lup
یونانی
fotiá
minas
neos
mitera
adhelfi
nihta
miti
tria
erithros
kitrinos
prassinos
likos
لیتوانیایی
ugnis
mėnuo
naujas
motina
sesuo
naktis
nosis
trys
raudona
geltona
žalias
vilkas
بلغاری
ogən
mesets
nov
maika
sestra
nosht
nos
tri
cherven
zhălt
zelen
vălk
روسی
ogón’
miesyats
novyi
mat
siestra
noch
nos
tri
،  krasnyi، ryzhyi
zholtyi
zielionyi
volk
طبری (مازندرانی)
tash
mung
nou
mār
khakher
shu
feni
se
serkh
zard
suz
werg
پرسش‌واژه‌ها
(چی) - کی؟، چه کسی؟
(تسی) - چه؟
æ (کد) - کی؟
æ (کم) - کجا؟
ææ (تسمن) - چرا؟
(کوید- Kwid) - چطور؟
ææ (کوید اهداوی- Kwid əhdawəy) - چگونه؟
(تسال) - چند؟
æ (کتسی) - کدام؟
پیشینه آسی‌شناسان
تحقیق در زبان آسی را ایرانشناسان روس (آ. شگرن، پ. لرخ، ک. زالمان) مقارن نیمه قرن نوزدهم شروع کردند، اما بزرگ‌ترین افتخار در این زمینه نصیب آکادمیسین و. ف. میلر شد که یک سلسله تحقیقات بسیار مهم درباره آسی از خود به جا گذاشته و به‌طور قعطی نشان داده است که این زبان، دنباله گویش‌های سکایی ادوار باستان است. وی دستور تاریخی زبان آسی را که در Grundriss چاپ شده و تا این زمان اهمیت خود را حفظ کرده‌است و نیز یک فرهنگ آسی-روسی-آلمانی تالیف کرده که پس از مرگش به چاپ رسیده‌است. در دوران شوروی تحقیق در زبان آسی دنبال شد و امروز نیز در لنینگراد و مسکو (الکساندر آرنولدویچ فریمان، واسیلی آبایف)، در تفلیس (گ. س. آخولدریانی) و در ارجونیکدزه ادامه دارد. در دهه‌های اخیر آثار متعددی منتشر شده‌اند که جنبه‌های آواشناسی، دستور، واژگان و تاریخ زبان آسی را عمق می‌بخشد. مهمترین تحقیقات را آبایف انجام داده است.