کلیبر

کلیبر؛ اردیبهشت ۱۳۹۲.
کلیبر؛ اردیبهشت ۱۳۹۲.
کلیبر؛ آبان ۱۳۹۲.
کوه‌های غرب شهر؛ آبان ۱۳۹۲
زغال اخته.
رود «کلیبر چایی»، که از داخل شهر عبور می‌کند، باغهای زغال اخته را آبیاری می‌کند.
قلعه بابک مقر بابک خرمدین در طی مقاومت طولانی او در مقابل اعراب.
آقداش در اواسط خرداد.
ییلاقی علی‌آباد (کلیبر).
تاسیسات آب‌درمانی متاللی
کلیبر یکی از شهرهای استان آذربایجان شرقی و مرکز شهرستان کلیبر است. . در دهه پنجاه کلیبر قصبه‌ای بود که کمتر از ۲۰۰۰ نفر جمعیت داشت. سرشماریهای سالهای ۱۳۸۵ و ۱۳۹۰ جمعیت شهر را، به ترتیب، ۹۰۳۰ نفر و ۹۸۸۷ نفر گزارش کرده‌اند. این شهر در ۶۳ کیلومتری شمال غرب اهر، ۲۱۰ کیلومتری شمال شرق تبریز و ۸۱۲ کیلومتری شمال غرب تهران واقع شده‌است. کلیبر دارای آب و هوای معتدل کوهستانی است و سراسر پیرامون این شهر را جنگل‌های تنک و مراتع پوشانیده‌است. شهر، بعلت نزدیک بودن به قلعه بابک و قرار گرفتن در کانون ذخیره‌گاه زیست‌کره منطقه ارسباران، در دهه اخیر از نظر گردشگری توسعه چشمگیری یافته‌است.
پیشینه
کلیبر، که در نوشته‌های وقایع نگاران اسلامی تحت عنوان بذ یا بذین شناخته می‌شود، پایگاه بابک خرمدین بود. او در سال ۸۱۶ میلادی علیه خلافت اسلامی قیام کرد و در سال ۸۳۶ میلادی از افشین شکست خورد و کلیبر به دست اعراب افتاد. حوادث دوران مقاومت دو دهه‌ای بابک کلیبر را در کانون توجه مورخین مسلمان قرار داد.
مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر، نوشته علی بن حسین مسعودی، نخستین کتابی است که در مورد کلیبر مطلبی نوشته است. مسعودی می‌نویسد، در ناحیه بذ ین با مریدان جاودان، پسر شهرک، قیام کرد. بعد از یک سری شکستها بابک در موطن خود محاصره شد … بذین که زادگاه او بود، حالیه در ۳۲۳ هجری، هنوز مملکت بابک نامیده می‌شود. در کتاب «مسالک و الممالک» ابن حوقل از کلیبر سخنی به میان نیامده است ابن حوقل از مکانی بن نام " سیاه کوه " اسم می‌برد، که در مجاورت آن نسلی از "ترکان" زندگی می‌کردند. اما بنظر میآید که سیاه کوه مذکور با منقیشلاق (Manghishlaq) در سواحل شمال شرقی دریای خزر یکی باشد.
ابن اثیر در کتاب الکامل فی التاریخ صفحات زیادی را به کلیبر اختصاص داده است. نوشته او چنین آغاز می‌شود، آغاز به پا خواستن بابک به سال ۲۰۱ بوده است. پایتخت او شهر بذ بود و از سپاهیان خلیفه بسیاری را کشته بود.
یاقوت حموی هشتصد سال پیش کلیبر را اینگونه توصیف می‌کند، بذ: جایی در بین آذربایجان و اران. بابک خرمدین، که علیه معتصم شورش کرد، از اینجا برخاسته است. دو بیت زیر از باختری در این باره شناخته شده‌است:
خداوند نگهدار تو باد ای جنگجوی ترسناک، که در زمان بابک دروازه کفار را واژگون کردی.
این تو بودی که شهر بذ را گرفتی و شرمی چنان فاحش را پوشاندی.
در نزدیکی بذ، به گفته «موثر» شاعر مکانی است به ابعاد سه فرسنگ؛ هنگامی که در آنجا نام خدا گفته شود آوایی نامرئی جواب گوید. از اینجاست که سرخ جامگان، که خرمدین نیز نامیده می‌شود، به رهبری بابک قیام نمودند؛ و در اینجاست که آن‌ها منتظر «مهدی» بودند. در پایین‌تر رودی بزرگ جاری است که آب آن مزمن‌ترین تبها را علاج می‌کند. رود ارس در مرز جاری است. در این ناحیه انارهایی با زیبایی بینظیر، انجیر، و انگور به عمل میآید، که آن را در تغارها خشک می‌کنند چرا که آفتاب همواره پشت ابری ضخیم پنهان است. اهالی از آب تکه‌های کوچک طلای سرخ جمع می‌کنند که اگر به حساب خورده شود زنان را فربه می‌کند. احتمال دارد وصف رود شفابخش اشاره‌ای به چشمه‌های آب گرم روستای متاللی باشد.
حمدالله مستوفی در نیمه قرن هشتم هجری چنین می‌نویسد، قصبه‌ای است در میان بیشه افتاده و کوهستان بزرگ و قلعه نیکو دارد، و در پای آن قلعه رودی روان است هوایش معتدل است و آبش از رود مذکور و حاصلش قلعه و انگور و میوه باشد، و مردمش از ترک و تالش ممزوج اند و شافعی مذهب. حقوق دیوانیش مبلغ سه هزار دینار بر روی دفتر است. در توضیحی که مترجم فرانسوی کتاب یاقوت آورده به جای تالش کلمه مغول را آورده است که با توجه به زندگی مستوفی در زمان ایلخانان قابل قبول‌تر است.
همچنانکه به دوران اخیر نزدیک می‌شویم نوشته‌ها در مورد کلیبر کمتر می‌شود. در کتابهایی که به تاریخ ارسباران اختصاص دارند، اشاراتی کوتاه به تاریخ معاصر کلیبر می‌شود. چهار کتاب زیر مراجع مفیدی هستند:
قدیمترین سند معتبر کتاب «تاریخ ارسباران» نوشته سرهنگ حسین بایبوردی است. متاسفانه این کتاب به راحتی قابل دسترس نیست.
کتاب «تاریخ و جغرافیای ارسباران» اثر حسین دوستی که پس از انقلاب اسلامی چاپ شده در مورد این منطقه اطلاعات بیشتر و جدیدتری در اختیار علاقه مندان قرار می‌دهد.
کتاب «تاریخ اجتماعی و سیاسی ارسباران (قره داغ) در دوره معاصر»، نوشته ناصر صدقی کتابی مجمل است و به طریقه‌ای علمی نوشته شده‌است.
کتاب «نامه ارسباران»، نوشته سیدرضا آل‌محمد، که در چهار جلد منتشر شده‌است، ظاهرا کتاب جامعی است.
هویت فرهنگی
زبان
زبان گفتاری مردم ترکی آذری است که متعلق به شاخه غربی گره جنوبی - غربی (اغوز) خانواده زبان‌های ترکی می‌باشد.
دین
اکثریت مردم پیرو مذهب شیعه دوازده‌امامی هستند. تعداد قابل توجهی از اهالی پیروان اهل حق (گوران در زبان آذری) هستند. همه گوران‌ها در اصل متعلق به طایفه شاملو هستند. این طایفه یکی از ارکان عمده قزلباش‌ها در عهد شاه اسماعیل بود.
موسیقی
دیدی گذرم باز به این خطه نیفتاد Bəlkə bu yerlərə birdə gəlmədim
ای قله مه گرفته بدرود، duman səlamət qal dağ səlamət qal
ای آبفشان فلک و آب روانش، arxamca su səpir göydə bulutlar
وی گرمی تیر ماه بدرود! leysan səlamət qal yağ səlamət qal
این ابیات آغازین آوازی معروف، سروده محمد آراز، نمونه‌ای است از آوازهای عاشیقی که در هماهنگی با طبیعت ویژه قره داغ ساخته شده‌اند. عاشیقها در ساخت آوازهای خود از احساسات مربوط به کوچ ایلات بین ییلاق و قشلاق الهام می‌گیرند؛ و بدینسان، کلیبر با قرار گرفتن در مسیر کوچ سالیانه عشایر جایگاه مناسبی است برای تکامل موسیقی عاشیقی.
پتانسیل توریستی کلیبر
جیمز موریر، مولف «ماجراهای حاجی بابای اصفهانی»، به نقل از یک مهندس انگلیسی که بقصد جایابی برای ذوب آهن دویست سال پیش از کلیبر دیدن کرده، شهر را چنین توصیف می‌کند، "کلیبر… قبلا مکانی در خور توجه بوده است. باغ‌های وسیع جنگلی از درختان میوه درست کرده است، جنگلی که در آن درختان گردو به ابعادی باور نکردنی رشد کرده‌اند …" اخیرا، یک گردشگر کانادایی کلیبر را اینگونه توصیف می‌کند، "شهری دورافتاده و خواب آلود در میان کوه‌های سر به فلک کشیده‌ای که قله‌هایشان در زیر مه غلیظ از دیده پنهان شده‌اند. … مکانی است عالی؛ به طراوت و سر سبزی انگلیس و ورای ذهنیت ما از طبیعت کویری و خشک ایران.
آثار گرد شگری در اقتصاد محل هنوز آشکار نشده‌است. گردشگران ترجیح می‌دهند در چادرها بمانند و از غذاهای کنسروی، که همراه آورده‌اند، بخورند. نتیجه به جا گذاشتن زباله در کنار جاده‌ها و، احیانا، تخریب مراتع و مزارع روستائیان است. انتظار می‌رود گروهی از مهاجرین پیشین و ثروتمند با ساختن هتلها و جذب گردشگران اهل حساب به اقتصاد محل نفع برسانند. در سال‌های اخیر فرمانداری کلیبر با برگزاری جشنواره انار و زغال اخته برای ترویج تولید تجاری و بازاریابی این میوه‌ها تلاش کرده‌است. در اخبار منتشره اغلب بر جنبه‌های جذب گردشگری این جشنواره‌ها تاکید می‌شود.
قلعه بابک (قلعه بذ)
قلعه بابک، بنا شده در بالای کوهی به ارتفاع ۲۳۰۰ متر، در حدود سه کیلومتر از شهر قرار دارد. قلعه از زمان ساسانیان ساخته شده و نام خود را از اسم بابک خرمدین، رهبر مقابله با مهاجمین عرب تا سال ۸۹۳ میلادی، گرفته‌است.
ییلاق‌های عشایر ارسباران
یک تحقق اخیر سه نقطه را با بالاترین قبلیت توریستی مشخص کرده‌است. این سه مکان، که در مجاورت جاده کلیبر - عاشقلو (مسیر عباس‌آباد- آینالو - وایان) قرار گرفته‌اند، عبارتند از قلعه بابک (قلعه بذ)، مکیدی دره سی و آینالو. البته، مکان‌های زیادی وجود دارند، که علیرغم شناخته بودن به مردم محل، هنوز مورد توجه گردشگران قرار نگرفته‌اند. برای مثال، تاکنون از پتانسیل گردشگری ییلاق‌های عشایر ارسباران صرفنظر شده‌است. در طی ماه‌های گرم سال این مکانها علاوه بر زیبایی طبیعی امکان مشاهده زندگی ساده و سنتی عشایر را فراهم می‌کنند.
نزدیکترین ییلاق فعال به کلیبر اتراقگاه ایل بسطاملو در مراتع بین روستای شجاع آباد و قلعه بابک (قلعه بذ) است. از معروفترین ییلاق‌های نسبتا نزدیک می‌توان از کوه‌های روستای علی‌آباد (کلیبر), چپرلی و آقداش نام برد. فاصله این مراتع از شهر با ماشین کمتر از نیم ساعت است.
زغال اخته، سمبل هویت اقتصادی کلیبر
کلیبر، به خاطر قرار گرفتن در میان کوه‌های بلند، دارای آب و هوای خاصی است که مشخصا برای بار آوری زغال اخته مناسب است. می‌توان ادعا کرد که «زغال اخته» سمبلی از هویت اقتصادی کلیبر است. در اواخر تابستان میوه‌های رسیده در اغلب دکان‌های اطراف خیابان‌های اصلی شهر به فروش می‌رسد. بوی رسیدگی این میوه‌ها و منظره زنبورهای نشسته بر طبق‌های پر از میوه، خاطره ذهنی دلپذیری است که مسافران از شهر به یاد می‌سپارند. از طرفی دیگر، ساکنان محل منظره شکوفه‌های زرد رنگ درختان زغال اخته در نیمه دوم فصل زمستان را به مثابه نشانی از رستاخیز سالیانه طبیعت گرامی می‌دارند.
باغداران کلیبری، مازاد محصول زغال اخته خود را برای عرضه در کارخانجات صنایع تبدیلی کشاورزی به تهران و سایر شهرهای بزرگ می‌فرستند. در خود شهر، خشکه و برگه زغال اخته توسط کدبانوان کلیبری در پخت آش رشته استفاده می‌شود. متاسفانه، در رستوران‌های سطح شهر، این واریته آش رشته عرضه نمی‌شود. اخیرا برخی فرآورده‌های زغال اخته از جمله؛ لواشک، ترشی، ژله، شربت، برگه و خشکه زغال اخته کلیبر، با بست‌ه بندی شیک و بهداشتی، به بازار آمده است. جشنواره سالیانه زغال اخته، که با هدف جذب گردشگر به منطقه سازمان داده می‌شود، تاکیدی است بر اهمیت این میوه در هویت اقتصادی شهر کلیبر.
تاسیسات آب‌درمانی متعلق
بنا به نوشته روزنامه دنیای اقتصاد، تاسیسات آب‌درمانی کلیبر که در تیر ماه ۱۳۹۲ راه اندازی شد، بزرگ‌ترین مجتمع آب درمانی کشور است. این مجتمع در زمینی به وسعت ۱۲،۸۷۰ متر مربع در فاز اول احداث شده که شامل استخرهای سرپوشیده با سقف متحرک زنانه، مردانه، سونا و جکوزی، مجموعه رستوران، بوفه، کافی شاپ، سالن‌های ورزشی، بدنسازی، فضای بازی کودکان، رختکن‌های مجهز، پارکینگ و نمازخانه به علاوه واحدهای تجاری می‌باشد.
چهره‌های شاخص
بابک خرمدین در میان اهالی چندان که باید شناخته شده نیست، ولی با افزایش سطح آگاهی و علاقه‌مندی مردم نسبت به تاریخ ایران این وضعیت در حال تغییر است. برداشتهای متضاد از بابک در محافل روشنفکری ایران بصورت مجمل توسط تورج اتابکی تحلیل شده‌است.
اسدلله خان محمد خانلوعشایری فرزند عبدالله خان، رئیس ایل محمد خانلو ، آخرین نماینده کلیبر در مجلس شورای ملی بود و به علت وابستگی به رژیم شاه اموالش مصادره شد و خود نیز مدتی را در زندان گذراند.
عاشق علی کلیبرلی یکی از معروفترین عاشیقهای قرن نوزدهم است که ماجراهای زندگی او یکی از مهم‌ترین داستانهای فولکوریک عاشیقی می‌باشد. عاشق حسین جوان یکی از سرشناسترین عاشیقهای قرن بیستم متولد آتی‌کندی است. عنصر رئالیسم با تاکید بر عشق زمینی در آثاراو برجسته است. یکی از آوازهای او با با تیتر " کیمین اولاجاقسان یاری، بخته ور؟ (-خوشا آن‌کس که معشوقش تو باشی)" معروف دوستداران موسیقی عاشقی است. آواز دیگر او، با مطلع دونیا قرار توتوب ساکین اولاندان -- چوخ بلالر چکیب باشین قاراداغ، توصیف مجملی از ارسباران در زمینه‌ای حماسی است. عاشیق رحیم نظری ، عضو هیئت موسسین انجمن صنفی ایفاگران موسیقی استان آذربایجان شرقی، متولد نوجه‌ده علیا در حومه کلیبر است.
علیرضا غضنفری (متولد ۱۳۵۴) کلیبر، چهره ماندگار کشور که در تاریخ ۱۷ آبان ۱۳۹۱ در مرکز همایش‌های سازمان صدا و سیما به عنوان نام‌آور سازندگی جمهوری اسلامی ایران همراه با ۵۲ مدیر برتر و برگزیده از سراسر کشور تجلیل شد، مرد اول تجارت الکترونیکی ایران، مدرس و مربی تجارت الکترونیکی. وی عضو هیئت مدیره نظام صنفی رایانه‌ای استان آذربایجان شرقی است و بیش از ۳۰۰ برنامه رادیویی و تلویزیونی به عنوان کارشناس حضور داشته‌است.
خانعلی صیامی (۱۳۳۱–۱۳۹۲) متولد کلیبر، یکی از عکاسان بزرگ ایران است. او با چاپ کتاب عکس "آذربایجان شرقی " توسط نشر سروش (۱۳۷۹) زیبایی‌های خاص زادگاهش را معرفی کرد. اخیرا، یکی از معلمان شهر، روانبخش لیثی ، راه صیامی را با عکاسی طبیعت ارسباران و نشر آن‌ها در فضای مجازی ادامه داده است. تمام عکس‌های مقاله حاضر از کارهای ایشان است.
خسرو سرتیپی شاعر معروفی است. او در ترویج فرهنگ مردم منطقه نقشی اساسی داشته‌است. از کارهای اساسی او شناساندن شاعر معروف ارسباران، سید ابوالقاسم نباتی، بود.
علیرضا خان رشیدی کلیبر
اطلاعات بیشتر
دانشگاه آزاد واحد کلیبر تا مقطع کارشناسی ارشد دانشجو تربیت می‌کند. متاسفانه، سایت اینترنتی دانشگاه اطلاعات زیادی در مورد جزئیات فعالیت آموزشی و تحقیقی این موسسه منتشر نکرده‌است.
اخیرا گروهی از جوانان کلیبری با انتشار وب‌سایتی با نام سئحراما به معرفی این شهرستان در فضای مجازی و نشر اخبار و رویدادهای این شهرستان پرداخته‌اند.