لری خرم‌آبادی

لری خرم‌آبادی یکی از گویش‌های لری مینجایی است که در مرکز و جنوب استان لرستان، شمال استان خوزستان و جنوب استان ایلام رواج دارد. فهرست لینگوییست و اتنولوگ نیز خرم‌آبادی را گویشی از لری شمالی معرفی می‌کنند. این گویش از زبان لری در برخی از منابع در کنار لری بالاگریوه و گویش نهاوندی در دسته گویش‌های لری شمالی قرار گرفته است مرکز فرهنگی این گویش خرم‌آباد است. دانشنامه ایرانیکا در توصیف شاخه‌های شمالی لری، از خرم‌آباد، بروجرد، نهاوند، اندیمشک و نیز منطقه بالاگریوه به عنوان مراکز مهم گویش‌های لری شمالی یاد کرده است.
جغرافیای گویش
این گویش در شهر خرم‌آباد و روستاهای اطراف آن ملایر وسامن و نیز در طوایف لر ساکن این نواحی دیده می‌شود. علاوه بر اهالی خرم‌آباد بخش گسترده‌ای از مردم جنوب استان ایلام از جمله ساکنان شهرستان‌های دره شهر، آبدانان و دهلران از استان ایلام و اندیمشک و شوش در شمال استان خوزستان به این گویش تکلم می‌کنند. از ویژگی‌های این گویش توانایی آن در ساخت اشعار، سرودها و موسیقی است.
واژگان مشترک با لکی و کردی جنوبی
لری خرم‌آبادی نزدیکترین گویش لری به زبان کردی است. این گویش با لکی و کردی جنوبی به عنوان همسایگان قدیمی در عین تفاوت دارای قرابتهای زبانی بسیاری است. ۷۸ درصد واژگان میان لری خرم‌آبادی و لکی مشترک هستند. ایزابلا بیشوپ که در سال ۱۸۹۰ به منطقه کردستان و لرستان سفر کرده‌است، در سفرنامه خود می‌گوید که گویش لرهای فیلی (لر کوچک) «کمی با کردهای کرمانشاه مغایرت دارد». در زیر تعداد محدودی از واژگان مشترک این گویش‌ها به همراه معادل‌های فارسی آنها آورده شده‌است.
فارسی
لری خرم‌آبادی
لکی
کردی جنوبی
بلند کردن
هیز
هیز
هیز
سوگواری
آذیتی
ئازیه‌تی
ئازیه‌تی
گیج
شیت
شیت
شیت، لیوه
چرخاندن
لر، غر
لر، خر
خر
پوسته
توژ
توژ
تووژ
عجیب
بلاجی
بلاجوی
ئلاجه‌و
فقیر (به فارسی زار)
ژار
ژار
ژار
مغز
مزگ
مزگ
مژگ
پوست
تووک
تووک
خرچنگ
کرژئن
قرژنگ
قرژنگ
رشوه
رئوشت
ره‌وشت
رشبه‌ت
جلو
نوها
نوها
نوا
بد
گه ن
گه‌ن
گه‌ن
سالم
ئازا
ئازا
ئازا
بار
گل
گل
گل، که‌ره‌ت
آغوش
بالوش
بالوش
باوش
جمع
برمه
برمه
بر
لاغر اندام
بل باریک
بل باریک
بل باریک
از هم پاشیده، دربدر
ته فراتین
ته‌فراتین
ته‌فراوتوناو
شکاف
تلیش
تلیش
تلیش
شکست خورد
توزس
تووزیا
تووزیا
شایعه (فارسی چو)
چآو
چاو
چاو
سیلی
چه پاله
چه‌پاله
چه‌پاله
حیله گر (فارسی رنگباز)
رنباز
رنباز
رنباز
ردیف
رزگ
رزگ
رزار
سرازیری
لیژ
لیژ
لیژ
مقایسه واژگان متفاوت با فارسی معیار
رنگ‌ها
نسب‌ها
نام حیوانات
میوه‌ها
فارسی
لری خرم‌آبادی
فارسی
لری خرم‌آبادی
فارسی
لری خرم‌آبادی
فارسی
لری خرم‌آبادی
سفید
ئسپی
پدر
بوئه
دار کوب
دارتوکه‌نه‌ک
انگور
ئنئیر
سیاه
سیء (رئش)
مادر
دالکه (دا)
اسب
اسپ
سیب
سیو
سبز
سوز
خواهر
دد
گنجشک
مه‌لیچه‌ک
گوجه سبز
ئه‌لی
سرخ
سور
برادر
گه‌گه
شغال
چه‌قل
گلابی
مه‌رو
قهوه‌ای
بوور
پسر
کر
سگ
گمال
گردو
گئرده‌کو
زرد
هیل
دختر
دوخته‌ر
عقاب
عالو، واشه، کورکوره
زالزالک
گیرچ
آبی
کیو
نوه پسری
کره زا
پرستو
سی‌پریسک
تمشک
تیئره
ساختار
واج‌شناسی
در این گویش علاوه بر واکه‌های موجود در دیگر گویش‌های لری شامل: a، ā، i، ī، u، ū، ũ داری دو واکه ü و ǖ نیز است.
ضمیر
ضمیرهای شخصی
فارسی
لری خرم‌آبادی
لری بختیاری
لری ممسنی
من
me
mu(n),mo
mu,män
تو
tu
tu,to
tu
او
ū
yu/hō
yu/vu
ما
ēmā,īmā
(ī)mā
(ī)mā
شما
şemā
īsā
īsā
ایشان
uno
yunun/hunun
īngal/ūngal
نمونه نوشتار
ای‌ما هوفتیئیم نه‌زیکیا سائت چارئو چارئو نیم. ونو که پآ ته‌ش بیئن ئو بیار بیئن همه‌نه بیآر که‌رده‌ن ئو و سورئت هه‌مه خوشونه آمآده که‌ردن سی ره‌ته وی‌ره قوله
آما قه‌رار نی‌آن که یه‌ک دو نه‌فر بئیسن د اشگه‌فت ئو به‌قیه روئن ویره قوله. چوون‌که اساس‌یا زیادی داشته‌ن که نمی‌تونه‌سه‌ن وا خوشو بیاره‌نشو، دو نه‌فر مئنن د اشگه‌فت که هم بئسن ته ئی اساس‌یا ئو هم ئناشتا هازر به‌که‌ن که موقع که ای‌نو ورمی‌گه‌ردن بوهوره‌ن.
اوفتائیم و ره. نه‌زیک یه سائتی ره ره‌تیم تا رئسه‌سیم و قوله. الوته خه‌یلی سه‌رد بی. به‌رف ئم اومایی. یه تی‌که‌ام به‌ردیا کوو سور بی‌نی؛ و همی ده‌لیل ای‌ما یوآش یوآش ئو وا سه‌ختی می‌ره‌تیم و ره.
Īmā hoft-ī-Īm nezīk-yā sāat-e čār ö čār ö nīm. vano ke pā taš b-ī-n ö biār b-ī-n hama-ne biār kerd-en ö ve sörat hama xo-šōn-e āmāda kerd-en sī ḥarekat ve taraf-e kola.
amā qerār nĪā-n ke yak dö nafar bē-Īs-an de ešgaft ö baqia rö-an vīr-e kola. čūnke asās-yā ziād-Ī dāšt-en ke ne-mĪ-tōness-en vā xo-šō bö-jr-an-ešō, dö nafar man-en de ešgaft ke ham bē-Īs-an tĪ asā-s-yā va ham enāštā-ne hāzer kon-an ke möjqē ke īn-ō ver-mĪ-gerd-an bo-hor-an.
ḥarekat kerd-Im. nezīk-e ye sāat-I ra rat-Im tā rasess-Im ve kola. alvatta xēł-I sard bī. barf am omō-ī. ye tīkI am bard-yā kö sör bī-īn-ī. va hamī dałīł Imā yavāš yavāš ö vā saxtī mI-rat-Im ve ra
ترجمه فارسی
ما خفتیده بودیم تا نزدیکیهای ساعت چهار، چهارو نیم. آنهایی که پای آتش بودند و بیدار شده بودند همه را بیدار کردند و همگی به سرعت خود را آماده کردند برای رفتن به سمت قله.
اما قرار گذاشتند که یکی دو نفر در غار بمانند و بقیه به سمت قله کوه راهی شوند. چونکه اساس‌های بسیای داشتند که نمی‌توانستند همه آنها را با خود حمل کنند. دو نفر در غار ماندند که هم مراقب اساس‌ها باشند و هم صبحانه‌ای (ناشتا) آماده کنند که هنگام بازگشت گروه بخورند.
به راه افتادیم. نزدیک یک ساعت راه رفتیم تا رسیدیم به قله. البته خیلی سرد بود. برف هم آمده بود. کمی هم سنگ‌ها لیز شده بودند. به همین دلیل ما آرام آرام (یواش‌یواش) و به سختی راه می‌رفتیم.
زبان لری
خرم‌آباد