شبه‌علم

شبه علم (انگلیسی: Pseudoscience) به ادعاها، باورها، یا کارهایی گفته می‌شود که به غلط با عنوان علم ارائه داده می‌شوند، ولی بر پایه روش علمی نیستند. خلقت گرایی و طراحی هوشمند، پیدایش بشقاب پرنده‌ها، طالع بینی، کف‌بینی، فال قهوه، ستاره‌بینی، و انرژی‌درمانی نمونه‌هایی از شبه علم هستند. شبه علم، خوراک نوشتاری بسیاری از مطبوعات عامه‌پسند موسوم به مجلات زرد را می‌سازد.
تمیز علم از شبه علم
فیلسوفان علم کوشش‌های فکری بسیاری کرده‌اند تا بتوانند معیاری برای تفکیک علم از شبه علم پیدا کنند. حتی راجع به این موضوع بحث کرده‌اند که آیا اساسا چنین معیاری وجود دارد یا نه؟
یکی از اهداف رشته فلسفه علم، تشخیص نظریات و روش‌های علمی از روش‌های غیرعلمی است. برای نمونه برخی از نظریه‌پردازان در حوزه فلسفه علم مانند کارل پوپر بر این باورند که یکی از معیارهای تمیز علم از شبه علم، ابطال‌پذیری مدعیات مطرح شده است. گزاره‌های شبه علمی معمولا ابطال‌ناپذیر هستند، در حالی که مدعاهای علمی ابطال‌پذیرند. ریشه‌ی بسیاری از باورهای شبه علمی، برقراری اشتباه ربط‌های غیرمنطقی است و همچنین تلاش برای صورت‌بندی یک رابطه‌ی علت و معلول دروغین. مثلا باور به ربط بین وقوع زلزله و پروژه هارپ
نشانه‌های شبه علم
پروفسور روبرت پارک ۷ نشانه هشداردهنده برای شبه‌علم معرفی می‌کند که در ضمن به گفته وی می‌توان آن‌ها را در ادعاهای طب سنتی نیز یافت:
فرار به رسانه : اصحاب شبه‌علم، ادعاهای خود را مستقیما به رسانه‌های گروهی می‌برند. صحت و سلامت علم، وابسته به آن است که هر کشف تازه، در ابتدا به همتایان عرضه و توسط ایشان نقد شود. وجود ژورنال‌هایی دارای مرور همتا دقیقا برآوردگار همین مقصود است. اما اصحاب شبه‌علم این مرحله را دور می‌زنند و یافته‌ها و بافته‌های خود را مستقیما به رسانه‌های عمومی می‌برند.
توطئه‌اندیشی : اصحاب شبه‌علم مدعی هستند که بسیاری از نهادهای دارای قدرت و ثروت، در حمایت از علم رسمی و آکادمیک قرار گرفته‌اند و با توطئه و حق‌کشی مانع از ابراز وجود و ارائه‌ی یافته‌های ایشان می‌شوند.
تکیه بر همهمه به جای پیام : شبه‌علم بر یافته‌های اتفاقی که در اندازه‌گیری‌های علمی وجود دارند (و بهترین نمودار آن‌ها در پزشکی، اثر دارونماست) تکیه می‌کنند و با ترفندهای آماری سعی می‌کنند که به جای پیام، همهمه را عمده‌سازی کنند و به نتیجه‌گیری‌های غیرمنطقی برسند. یافته‌های علمی ایشان مبتنی بر تغییرات تصادفی و یافته‌های مرزی «اتفاقی» در مطالعه‌هاست.
تکیه بر تک‌نگاری تجربه‌های شخصی : نقل تجربه‌های شخصی به‌صورت تک‌نگاری ادعاها، راه زنده ماندن خرافات در عصر علم تجربی بوده‌است. از همین روست که می‌گویند: «کشف بزرگ علم تجربی نه واکسن بوده‌است و نه آنتی‌بیوتیک، بلکه کارآزمایی تصادفی دوسوکور بوده است!». درحالیکه علم پزشکی، از طریق شواهد و «داده‌ها» پیشرفت می‌کند، نه از راه مدعیات ذهنی و فردی. شبه‌علم اما افرادی را می‌آورد تا جلوی ما بنشینند و بگویند که مدعیات آن‌ها را «شخصا تجربه کرده‌اند».
تکیه بر قدیمی و باستانی بودن ادعا : اهالی شبه‌علم بر این مدعا تکیه می‌کنند که صدها و بلکه هزاران سال پیش، باور مورد ادعای ایشان رواج داشته و مورد تایید بزرگانی بوده‌است و به درست یا غلط از شخصیت‌های قدیمی شهیر یا مورد احترام، برای تایید خود نقل قول می‌آورند.
کار در انزواء : اصحاب شبه‌علم معمولا در انزواء کار می‌کنند. شفافیت را برنمی‌تابند و یافته‌های خود را نیز معمولا در مجامع و همایش‌ها و رسانه‌های ویژه‌ی خودشان مطرح می‌کنند.
طرح کردن قوانین تازه برای طبیعت : اصحاب شبه‌علم برای آنکه یافته‌ها و مشاهده‌های ادعایی خود را توجیه کنند، «قوانین» تازه و بدیعی را برای طبیعت پیشنهاد می‌کنند.
علمی بودن
راه دیگر تمیز علم از شبه علم وجود امکان راستی‌آزمایی آن است. به این معنا که یک استدلال، امکان بررسی نقادانه را داشته باشد. برای نمونه فرض کنید ادعا می‌شود درون هر تخم مرغ، قورباغه‌ای وجود دارد، ولی اگر تلاشی برای مشاهده درون آن، چه از راه شکستنش و چه از راه اشعه X انجام شود، قورباغه تغییر ماهیت می‌دهد. این مدعا قابل بررسی و راستی‌آزمایی نبوده و به همین علت علمی نیست. به همین سبب حتی برخی تاریخ را علم تلقی نمی‌کنند، چرا که امکان راستی‌آزمایی دقیق آن وجود ندارد. البته در کنار آن تاریخ تحلیلی با بکارگیری شیوه‌های خاص خود، این مسئله را جبران می‌کند.
قابلیت تکرار
راه دیگر بررسی علمی بودن یک پدیده، امکان تکرار آن است. برای نمونه وقتی درباره‌ی مسئله‌ای ادعایی صورت می‌گیرد، صرف نظر از دقتی که برای رخ دادن آن صرف شده، باید بتوان مجددا به نتایج نسبتا ثابتی رسید.
مفاهیم مرتبط
ضد علم
خوش‌باوری
فهرست موضوعات مشخص شده به عنوان شبه‌علم
نه حتی غلط
عبارات مشابه
علم فرمایشی
شبه‌ریاضیات
دیگر جستارها
علم‌گرایی
فلسفه علم
نژادگرایی علمی
فلسفه تحلیلی
شبه‌تاریخ
فهرست تصورات نادرست متداول