شوشتری

به طور کلی شوشتری منسوب به شهر شوشتر است و در اصل ساکنان اصیل شهر شوشتر در استان خوزستان ایران را شوشتری می‌نامند؛ اما امروزه دیگر نمی‌توان گفت که شوشتری دقیقا به معنای اهالی شهر شوشتر است، زیرا آن‌قدر اقوام دیگر به شوشتر و همچنین شوشتریان به مناطق دیگر مهاجرت کرده‌اند که تقسیمات جغرافیایی را نمی‌توان ملاک واقعی تقسیمات قومی دانست.
مثلا علاوه بر شوشتر درصد بالایی از جمعیت اهواز، و البته درصد پایینی از مردم آبادان، خرمشهر و مسجدسلیمان نیز شوشتری‌تبارند. (احمد نجفی شوشتری (کارآگاه علوی) و شهید جهان‌آرا از جمله شوشتری‌های مقیم خرمشهر بوده‌اند)
در استان خراسان نیز شوشتری‌تبارهایی زندگی می‌کنند که در دوره‌های مختلف مهاجرت نموده‌اند. مثلا خانواده‌های با نام‌خانوادگی «شوشتری» در خراسان، عده‌ای از بزرگان شوشتر بوده‌اند که طی دوره‌های مختلف به این منطقه مهاجرت کرده‌اند.(اسماعیل شوشتری وزیر سابق دادگستری، حجت‌الاسلام شیخ علی شوشتری فرمانده سپاه وکمیته و دو دوره نماینده نیشابور در مجلس وامام جمعه یاسوج و گرمسار واکنون ازقضات دیوان عالی کشور و سردار نورعلی شوشتری از فرماندهان دلاور سپاه اسلام و جانشین فرماندهی نیروی زمینی سپاه،مهدی شوشتری از قضات بنام مشهد، سیدمحسن شوشتری مدیرعامل شرکت قطار شهری مشهد ، سیدجمال شوشتری مدیر روابط عمومی نمایشگاه بین‌المللی مشهد ، امیررضا شوشتریان نایب رئیس بورس زعفران در مشهد ، سید امیر شوشتری معاون آموزش و پرورش خراسان رضوی ، مرحوم شیخ فضل‌الله شوشتری امام جمعه فقید فاروج ، حمیدرضا شوشتریان رئیس هیات مدیره انجمن صنفی مدیران مطبوعات خراسان ، هادی شوشتری کاندیدای نمایندگی مردم قوچان در مجلس هشتم،سید جمال شوشتری مدیر روابط و امور بین‌الملل نمایشگاه بین‌المللی مشهد ، سرپرست یگان حفاظت میراث فرهنگی خراسان رضوی و… از این جمله‌اند.)
شوشتریان در خارج از کشور اغلب در کشورهای عراق، هندوستان و تانزانیا هستند.
در عراق و به‌ویژه عتبات عالیات شوشتریانی بوده و هستند که علمای دینی یا طلاب بوده‌اند که مدتی را در عراق سپری کرده و بازگشته‌اند یا این‌که دائم ساکن آنجا هستند. حتی شوشتریان در نجف اشرف صاحب حسینیه‌ای تحت نام «حسینیه شوشتری‌ها» هستند.(در وصیت‌نامه علامه محمدتقی شیخ شوشتری نوشته شده: «…قرار دادم ابتدا کتاب‌هایم را به عنوان وقف عمومی از ثلث محسوب شده و اگر میسر بشود در اتاقی که هستند باقی بوده و طبقات از آنها استفاده کنند، والا در مقام سید محمد بازار. و اگر در این شهر استفاده از آنها نشده به نجف در حسینیه شوشتری‌ها نقل بشوند…» -مراجعه کنید به کتاب آفتاب شوشتر-چاپ اول ص۱۴۷)
در کشور هندوستان شخصیتی مانند علامه قاضی نورالله شوشتری معروف به شهید ثالث ، میر عبداللطیف خان شوشتری صاحب تحفه العالم و مفتی محمدعباس شوشتری (و بسیاری دیگر که مجال ذکر آنها در این نوشتار نیست) از جمله کسانی هستند که می‌توان آنها را مثل زد. تکیه شوشتریها در بمبئی نمونه‌ای از این حضور است.
در تانزانیا در شهرهای زنگبار، باگومایو و تایورا خانواده‌های شوشتری تبار به همراه شیرازی تبارها سکونت دارند.
راه‌های معیشت
چنانکه پیشتر اشاره شد شوشتریان از قدیم‌الایام شهرنشین بوده‌اند و طرز زندگی آنان شهری است و اولویت‌های معیشتشان صنایع، تجارت و بازار و کشاورزی است.
صنایع: مجموعه آبشارهای شوشتر به‌عنوان یک مجموعه بزرگ صنعتی باستانی دلیلی قاطع بر اهمیت صنعت بین مردم شوشتر بوده‌است. مادام ژان دیولافوآ این مجموعه را بزرگ‌ترین مجموعه صنعتی پیش از انقلاب صنعتی می‌داند(کتاب ایران، کلده و شوش). مجموعه آبشارها بیشتر مربوط به تولید صنایع غذایی بوده و صنایع نساجی نیز جایگاه ویژه‌ای بین مردم داشته و دارد. چنانکه هماکنون عمده فامیل‌های قدیمی شوشتریها به همین صنعت اختصاص دارد.(عباباف، دیبایی، کجباف، شالباف، حلاج، خیاط و…) در گذشته بهترین بافندگان پرند و حریر و دیبا از شوشتریان بودند. در ادامه به تعدادی از متون در رابطه با دیبا، پرند و حریر شوشتر اشاره می‌کنیم:
نام ششتر در ادب و روایات ایرانی با «دیبا» و «دیبه» همراه بوده و دیبای شوشتر در همه‌جا زبانزد است.(فرهنگ اساطیر، دکتر محمدجعفر یاحقی-ص۱۹۹به‌بعد)
از شوشتر جامه‌های دیبای گرانمایه خیزد و کسوت خانه کعبه سازند آنجا، و سلطان را آنجا طراز باشد.(المسالک و الممالک، اصطخری، ص۹۲)
دیبای شوشتر معروف است و آن را به همه نواحی دنیا می‌برند و در زمان حیات استار کعبه و بیت الحرام از دیبای کعبه تهیه می‌شد تا آنگاه که سلطان فقیر گشت و بدرود زندگی گفت و این فریضه از وی ساقط شد. برای همه پادشاهان عراق در شوشتر طراز آماده می‌کنند.(سفرنامه ابن حقول(قرن۴) ص۲۸)
اهالی شوشتر در بافتن پارچه‌های ابریشمی و نخی استادند و دیبای شوشتر همه جا معروف است.(مقدسی(قرن۴)-ج۲-ص۶۱۱)
صبا را ندانی زعطار تبت - - - زمین را ندانی ز دیبای ششتر(ناصرخسرو:دیوان اشعار-ص۲۱۱)
گوید در آفرین تو هر روز مدحتی - - - آراسته بگونه دیبای شوشتر(عبدالواسع‌جبلی در مدح سلطان سنجر)
گه از سنبل حجابی بر فراز پرنیان پوشد - - - گه از عنبر نقابی بر طراز شوشتر بندد(عبدالواسع‌جبلی در مدح معشوق)
در آب و آتش راندم همی گشت مرا - - - به مدح شاه چو دیبای ششتر آتش و آب(مسعود سعد)
چندین حریر و حله که پوشید بر درخت - - - مانا که برزدند به قرقوب و شوشتر(کسایی)
مه طرازی است بدست چپ گردون شب عید - - - نقش آن گویی در شوشتر آمیخته‌اند(خاقانی)
سوس را با پلاس کینی نیست - - - کین او با پرند شوشتر است(خاقانی)
خود دل و طبع او ز سیم و شکر - - - کان طمغاج و باغ شوشتر است(خاقانی)
حبش را زلف بر طمغاچ بندد - - - طراز شوشتر در چاچ بندد(نظامی)
هست بر هر بام گوئی صد بهار قندهار - - - هست در هر کوی گویی صد طراز شوشتر(قطران)
از روی چرخ چنبری رخشان سهیل و مشتری - - - چون بر پرند ششتری پاشیده دینار و درم(لامعی)
تجارت و بازار: شوشتر به دلیل موقعیت ویژه‌ای که دارد و بین دو ایل لر بزرگ(بختیاری) و اعراب خوزستان قرار دارد همواره در طول تاریخ محل تامین نیازهای ایلهای پیش گفته بوده و بر این اساس بازارهای آن همیشه پر رونق اند. قیصریه شوشتر (بازار چهارسو) تا نیم قرن پیش وجود داشته و با احداث خیابان‌های مرکزی شهر هیچ اثری از آن باقی نمانده‌است. اما کاروانسراهای بسیاری هنوز حکایت از شکوه بازارهای قدیمی دارد. ابن بطوطه، جهانگرد مراکشی شوشتر را اینگونه توصیف می‌کند:
«شهری بزرگ، زیبا، خرم و دارای پالیزهای نیکو و باغهای عالی است این شهر محاسن زیاد و بازارهای معتبر دارد و از شهرهای قدیمی است. در دو طرف رودخانه باغ قرار دارد و محاذی دروازه دسبول مانند بغداد و حله جسری از کشتیهای کوچک درست کرده‌اند، میوه در تستر(شوشتر) فراوان است، خیرات و برکات این شهر بسیار و بازارهای آن در خوبی بی‌مانند می‌باشد.»
هماکنون هم بازار شوشتر جزو بازارهای پر رونق خوزستان محسوب می‌شود. شوشتریان مانند اصفهانی‌ها کاملا با فنون تجارت آشنایند و ازین رو است که اغلب سرمایه‌داران و بازاری‌های اهواز، خرمشهر، مسجد سلیمان و برخی سرمایه داران بازار بزرگ تهران را شوشتریان تشکیل می‌دهند. در تجارت با خارج از مرزهای ایران نیز شوشتری‌ها حرفی برای گفتن دارند. هماکنون بسیاری از اسناد و فاکتورهای تجارت، بخصوص با شهرهای هندوستان و آفریقا بین خانواده‌های شوشتری به یادگار نگهداری می‌شود.
کشاورزی: کشاورزی نیز به دلیل حاصلخیز بودن جلگه خوزستان و وجود آبهای فراوان در بین تمامی خوزستانی‌ها از جمله شوشتریها مرسوم بوده‌است. وجود سدها و قناتهای متعدد همه به رونق کشاورزی این دیار یاری می‌رسانده‌اند. دشتهای عمده کشاورزی شوشتر دشت میاناب، دشت عقیلی و دیمچه بوده‌است.
شوشتریان از نظر فرهنگی
شوشتر از لحاظ ادبیات (شعر، ترانه، ضرب‌المثل، حکمت، لطیفه و طنز) و همچنین موسیقی بسیار غنی است. مثلا از لحاظ موسیقی نام شوشتری به عنوان یکی از انشعابات دستگاه شور در موسیقی سنتی ایرانی ثبت شده‌است و برای مثال خواننده معروف ایرانی (معین) ترانه «ترمه و اطلس بیارید» را با ملودی شوشتری خوانده‌است. از میان شوشتریان دانشمندان، علما، مجتهدین و شخصیتهای برجسته‌ای همچون ابوالعلاء شوشتری، قاضی نوراله شوشتری، شیخ مجتهد شوشتری و شیخ محمد تقی شوشتری برخاسته‌اند به عنوان مثال مرحوم علامه آیت‌الله العظمی شیخ محمد تقی شوشتری معروف به شیخ شوشتر که مردم خوزستان احترام زیادی بر او قائل بودند و هستند و ایشان کسی بودند که مرحوم دکتر شریعتی درباره‌شان در کتاب انسان و اسلام (صفحه هشتاد) نوشته‌است: «کوهی از علم و تحقیق و در کنارش انبوهی از کار، در گوشه دورافتاده شوشتر نشسته و نامش را هم کسی نشنیده‌است» آیت‌الله امجد در مورد آیت‌الله شوشتری گفته: «شیخ شوشتری در زمان حیاتشان برای شوشتر منشاء برکت و در زمان وفاتشان نیز با برجای گذاشتن کتابهایشان در کتابخانه آستان قدس رضوی برای مردم این منطقه برکتی است که هر شوشتری با افتخار خود را به جناب شیخ مرتبت و متصل می‌کند…در شخصیت شیخ شوشتری نقاط ناشناخته‌ای است که شاید به این زودی‌ها شناخته نشود» شیخ شوشتری یکی از بزرگ‌ترین علمای رجال و عالم شیعه و تسنن بود که کتابخانه شیخ در سال ۷۴ هم‌زمان با سال وفاتش به آستان قدس رضوی اهدا شد.( )یاداشت افزوده شده براساس سفرنامه حاج میرزا عبداغفار نجم الملک است دانشمند دوران اخیر بسال ۱۲۹۹ هجری قمری بدستور ناصرالدین شاه قاجار برای بازدید سد اهواز وکارمای مهندسی به خوزستان رفته‌است درصحفه ۳۰ سفرنامه خود بنام سفرنامه خوزستان بقلم اورده شوشتر دو میدان بزرگ دارد
دنبال همدیگر بعرض ۴۰ دزع وطول دویست دزع که تمام دکاکین در انجاست عمده اهل شوشتر عبابافی سی دستگاه می‌شود دیگری قالی بافی که احرامی گویند ازهمان قالیهای معروف شوشتری است سابق چندین دستگاه بوده تنزل نموده حلا ۴ دستگاه است ازتجار معروف شوشتر حاجی عبدالحمید پاپهن است وحاجی محمدرضا عظیم که دو بپول ایلخانی (حسینقلی خان ایلخانی هفت لنگ)وخانوادهاش تجارت می‌کنند مذکور شد که هشتاد هزار تومان وجه نقد نزد انهاست۰ کنون عمده اهل شوشتر ودزفول دربلاد عثمانی پراکندهاند بصره وهله خاصه در عماره عثمانی. مردم شوشتر مثل مردم ذزفول کنگی بر پیچیده انددر شوشتر چند امامزاده‌است.بزرگ‌ترین مسجد انجا جامع است که هفتاد ذرع در هشتاد ذرع می‌شود.
موسیقی شوشتری
مایه و گوشه شوشتری در موسیقی ایران معروف است، آهنگ شوشتری گوشه‌ای است از دستگاه همایون. از همایون دو گوشه مشتق می‌شوند: یکی گوشه شوشتری و دیگری اصفهانی. شوشتر بر روی تمام دستگاه‌های موسیقی ایران آهنگهای محلی دارد و برای هر کدام از دستگاههای موسیقی ایران یک ردیف محلی در شوشتر اجرا می‌شود. برای نمونه ردیف دستگاه شور بدین قرار است:دشتی، درفیلی، نظامی، بختک یا کمری، غم انگیز، قره العین، نورالعین، دشتستانی، مکوندی و دشتی راستا. خود مایه شوشتری را، اگر شوشتریها بخوانند اصل آهنگ است، زیرا همان مایه شوشتری با اشعار محلی خوانده می‌شود و گیراتر است. بر هر دستگاه موسیقی ایران، شوشتر یک ردیف محلی موافق همان دستگاه را دارد.جز آذربایجان، به ویژه تبریز، گمان نمی‌رود در هیچ یک از شهرهای ایران روی دستگاههای موسیقی ایران این قدر ردیف محلی داشته باشند. در هر شهری تنها بر روی یک یا دو دستگاه از موسیقی ایران ردیف محلی دارند، یعنی آواز محلی را موافق یک یا دو دستگاه می‌خوانند، اما در شوشتر موافق همه دستگاهها آهنگ محلی دارند. اغلب باغبانها، بافنده‌ها و بیشتر مردم، موسیقی را خوب می‌دانند و محلی خوب می‌خوانند.(افشار سسیستانی، ایرج، خوزستان و تمدن دیرینه آن، ج۲، ص۷۲۵و۷۲۶)