محمدرضا اصلانی

محمدرضا اصلانی (شاعر، سینماگر و هنرپژوه) از برجسته‌ترین چهره‌های سینمای پیشرو ایران، متولد سال ۱۳۲۲ در رشت و فارغ‌التحصیل رشته نقاشی از دانشگاه هنرهای تزئینی (دانشگاه هنر فعلی) است.
اصلانی شاعر، شاعری پیشرو است که باید نام او را در کنار کسانی چون بیژن الهی، بهرام اردبیلی، هوتن نجات و… قرار داد. شاعرانی که در میانه دهه ۴۰ جریانی «دیگر» را در شعر معاصر ایران آغاز کردند و اغلب به نام شاعران «شعر دیگر» شناخته می‌شوند.
اصلانی فیلمساز، هیچگاه تن به مناسبات متعارف نداده و از همان نخستین اثرش «جام حسنلو» (۱۳۴۶) همچون یک عصیانگر نسبت به تعاریف پذیرفته شده، به دنبال افق‌های بیانی نو در سینما بود و این راه را تا به امروز در تمامی آثارش ادامه داده‌است.
آثار مختلف اصلانی، همه جلوه‌هایی گوناگون از یک منظومه‌اند که می‌توان در آنها امتداد، گسترش و پیشرفت تفکرات و ایده‌های فرمالیستی او را جستجو کرد. وی از یکسو به دل قدیمی‌ترین اسطوره‌های ایرانی نقب می‌زند و از سوی دیگر نوترین و آوانگاردترین شیوه‌های بیانی را می‌جوید.
اصلانی، چه در شعر و چه در سینما، یک عصیانگر است که کلیشه‌های رایج را تاب نمی‌آورد و عصیانش بیش از آنکه علیه مضمون‌ها باشد، علیه شکل‌ها و ساخت هاست و از این منظر باید او را فرمالیستی تمام عیار دانست که همچنان ادامه دهنده راه «آوانگاردها» در تاریخ سینماست.
مواجهه با سینمای محمدرضا اصلانی، تجربه‌ای نو و یکتا از نور، روایت و موسیقی است.
آثار سینمایی
- (۱۳۴۶) جام حسنلو و داستان کسی که می‌پرسد / نویسنده و کارگردان (به تهیه کنندگی فریدون رهنما)
- (۱۳۴۸) بدبده و داستان پسری که می‌پرسد / نویسنده و کارگردان (بر اساس داستانی از حسین رسائل)
- (۱۳۴۹) غربت الغربیه / نویسنده و کارگردان
- (۱۳۵۰) جامع فهرج / نویسنده و کارگردان
- (۱۳۵۰) جامع تاریخانه / نویسنده و کارگردان
- (۱۳۵۰) سوزن بان / نویسنده (کارگردان: منوچهر طیاب)
- (۱۳۵۱) میراث باستانی / نویسنده و کارگردان
- (۱۳۵۱) سوی شهر خاموش / نویسنده (کارگردان: منوچهر طیاب)
- (۱۳۵۱) اون شب که بارون اومد / نویسنده گفتار فیلم (کارگردان: کامران شیردل)
- (۱۳۵۱) صبح روز چهارم / نویسنده (کارگردان: کامران شیردل)
- (۱۳۵۲) تنگنا / نویسنده (کارگردان: امیر نادری)
- (۱۳۵۲) مغول‌ها / نویسنده (کارگردان: پرویز کیمیاوی)
- (۱۳۵۲) چنین کنند حکایت / نویسنده و کارگردان (بر اساس داستانی از اسماعیل نوری اعلا - نویسندگان همکار: کامران شیردل و مهرداد فخیمی)
- (۱۳۵۳) مش اسماعیل / نویسنده و کارگردان
- (۱۳۵۳) سریال سمک عیار / نویسنده و کارگردان (براساس رمان «سمک عیار» نوشته فرامرز پسر خداداد پسر عبدالله الکاتب الارجانی در سده ششم هجری)
- (۱۳۵۴) ابوریحان بیرونی / نویسنده و کارگردان
- (۱۳۵۴) مرثیه / نویسنده (کارگردان: امیر نادری)
- (۱۳۵۵) باغ سنگی / نویسنده (کارگردان: پرویز کیمیاوی)
- (۱۳۵۵) شطرنج باد / نویسنده و کارگردان
- (۱۳۵۸–۱۳۵۹) کودک و استثمار / نویسنده و کارگردان
- (۱۳۷۵) چیغ / نویسنده و کارگردان
- (۱۳۷۵) دل جهان / نویسنده و کارگردان
- (۱۳۷۶–۱۳۷۷) سریال غبار نور / نویسنده و کارگردان
- (۱۳۷۸) واقعه کربلا به روایت تاریخ طبری / نویسنده و کارگردان
- (۱۳۸۰) سریال منطق الطیر / نویسنده و کارگردان
- (۱۳۸۵) خاطرات یک ۷۵ ساله / نویسنده و کارگردان
- (۱۳۸۶) آتش سبز / نویسنده و کارگردان
- (۱۳۸۹) دست‌های هگمتانه / نویسنده و کارگردان
- (۱۳۹۰) گنج روان / نویسنده (مشترک با امین اصلانی) و تهیه‌کننده (کارگردان: امین اصلانی)
- (۱۳۹۰) تهران: هنر مفهومی / نویسنده و کارگردان
- (۱۳۹۲) باد بر باغ نظر / نویسنده (کارگردان: پویان کاظمی)
- (۱۳۹۷) خانه‌ای به وسعت آگاهی / نویسنده و کارگردان
تالیفات منتشر شده
- (۱۳۴۴) دفتر شعر: شب‌های نیمکتی، روزهای باد / نشر تهران
- (۱۳۵۴) دفتر شعر: بر تفاضل دو مغرب /
- (۱۳۵۷) دفتر شعر: سوگنامه سال‌های ممنوع / شرکت انتشارات زردیس
- (۱۳۷۸–۱۳۸۹) آراء و نظریات سینمایی: دگرخوانی سینمای مستند / نشر رونق؛ مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی
شامل: طرح و تشریح ماهیت فلسفی، ادبی و زیبایی شناختی سینما است. «دگرخوانی» پس از کتاب «واقعیت گرایی فیلم» نوشته زنده‌یاد فریدون رهنما به سال ۱۳۵۰، دومین کتاب تالیفی به قلم یک سینماگر ایرانی است که به تفکر و بازاندیشی در بنیان‌های نظری سینما می‌پردازد.
- (۱۳۹۷) گفتگو با محمدرضا اصلانی: هستی آیینه (به اهتمام آرش سنجابی) / نشر اختران
شامل: مجموعه گفت و گو درباره کارنامه و آراء و نظرات هنری محمدرضا اصلانی
در زمینه شعر
جامعه هنری ایران در ابتدا محمدرضا اصلانی را با اشعارش شناخت. او از شاعران فعال و مطرح موج نویی دهه چهل بود که اشعارش امیدی در میان هواداران شعر مدرن برانگیخته بود. اصلانی از جمله کسانی بود که بعدها بیانیه شعر حجم - شکل به‌سامان‌رسیده موج نو - را تحت نظر یدالله رویایی امضاء کرد.
محمدرضا اصلانی از استعدادهای درخشان موج نو و یکی از شاعران تاثیرگذار بر این جریان است. «شب‌های نیمکتی، روزهای باد» (۱۳۴۴) در شرایطی منتشر شد که هنوز جسارت چاپ و پخش این نوع شعر معمول نبود. سه سال پیش‌تر، احمدرضا احمدی با چاپ مجموعه شعر «طرح» در پانصد نسخه این جریان را شروع کرده بود. پیوستن فروغ فرخزاد و سهراب سپهری به جریان موج نو هرچند بدون تایید بود اما شاکله زیبایی‌شناسی آثار آنان را تغییر داده بود.
محمدرضا اصلانی طبق طبقه‌بندی اسماعیل نوری‌علاء از شعر موج نو از نثرگرایان اصیل موج نو بود و شعرش از همان خصوصیات عمومی موج نو برخوردار بود.
با این وجود، اصلانی یک شاعر محفلی نبود و چندان ارتباطی هم با این گروه نداشت؛ هرچند که دوست‌شان داشت. در حقیقت، اصلانی با گروهی از دانشجویان دانشکده هنرهای تزئینی همراه بود و سپس هم جدا شدند؛ در حقیقت همین گروه بودند که کتاب «شب‌های نیمکتی، روزهای باد» را منتشر کردند. این افراد مهدی سحابی، حسین رسائل، منوچهر صفرزاده، فرشید ملکی و قدسی قاضی نور بودند. به گفته اصلانی: «نفری صد تومان گذاشتند و این کتاب منتشر شد». طرح جلد «شب‌های نیمکتی، روزهای باد» هم از مهدی سحابی بود و این برای اولین‌بار بود که نوشته نام کتاب، تبدیل به گرافیک جلد می‌شد. در آن زمان کتابی نبود که چنین طرح جلدی داشته باشد.
او که در دانشکده هنرهای تزئینی به‌جای آشنایی با هر نوع هنر کلاسیک، مستقیم به نقاشی مدرن پرداخته بود، به مطالعه کتاب‌های هنر مدرن پرداخت و با آشنایی با معماری مدرن به مفهوم بافت‌ها حساس گشته و چنین نگاهی به جهان مسئله وی شد. چیزی که برای وی در آن زمان مسئله بود، علاوه بر ایماژیست‌های انگلیسی و فرانسوی، پلاستیسیته تصویر بود. وی روی این مسئله کار می‌کرد که یک تصویر چگونه می‌تواند یک فضای ملموس بصری ایجاد کند.
زبان شعر اصلانی هرچند جاهایی پهلو به شعر احمدی و فرخزاد می‌زد اما بیان تازه، شفاف و رویکرد به گزاره‌های خبری و بیانی خاص، او را یک سوپرموج‌نویی می‌کرد. در واقع موج نویی‌ها همچون کاندینسکی معتقد بودند سبک هر نقاش (اینجا شاعر) برحسب سودایی و ضرورتی باطنی که در وجود خود حس می‌کند تعیین می‌شود.
در کتاب اصلانی، خاصیت موسیقایی شعر نیمایی پس‌زده شده بود و نوسانات عاطفی شعر احمدی را نیز نداشت. او زبان روزنامه و روزمره را به ادبیات آورده بود؛ اما اشکال شاعران دیگر این جریان را نداشت؛ یعنی پایان‌بندی‌های به‌جا و فکرشده داشت؛ سطرهای دچار احساسات و عواطف یک نوع اندیشه خودکار زبانی نمی‌شد و شعر در یک کمپوزیسیون نقاشانه شکل می‌گرفت.
با چاپ کتاب او، شاعرانی چون اخوان ثالث نوکلاسیسیزم تلقی می‌شدند و شرایطی فراهم شد تا صدها شاعر در نیمه دوم دهه ۴۰ از مانع شعر در مطبوعات بگذرند. با این حال، در شرایطی که اغلب شاعران موج نو در نوعی خودانگیختگی و جنون می‌سرودند، او به تئوری دست می‌برد و اعلام سواد می‌کرد. تمام قواعد یک حرکت مدرن در این کتاب مهیا بود: تبدیل ایماژهای فردی به جمعی، گریز از عاشقانه‌سرایی که در موج نو غالبا تبدیل به رمانتیسیسمی سطحی‌نگر می‌شد و دوری از کلاسیسیزم زبانی (هرچند که از این آخری، در شعرهای بعدتر خود عدول کرد). تعقل او در نقاشی (دانشجوی دانشکده هنرهای تزئینی بود) سبب شد تا حالت سوژه را به جای کلمه با تصویر ارائه دهد. یعنی همچون ایماژیست‌ها با یک تصویر، موقعیت‌های مجرد ایجاد می‌کرد.
آدم‌های نسل او (مثل دوستانش: حسین رسائل، منوچهر صفرزاده، مهدی سحابی) با لذات فلسفه به ادبیات و هنر آمده بودند. درنتیجه، هرچند به‌تنهایی ناکام شدند، اما هر یک پازلی از جامعه‌ای ساختند که بعدتر اساس مدرنیزم در فرهنگ ایرانی شد.
اصلانی نخستین‌بار بود که در یک کتاب شعر، به جای بازی با کلمه‌ها (که نزد احمدی سابقه داشت) بازی با گزاره‌ها را معمول کرد. یعنی بریده اخبار روزنامه‌ها را کنار هم می‌چید و با ایجاد یک سیر ایماژیناسیون، شعر می‌ساخت. این نوع سرایش از فرایند اجتماعی جامعه‌ای می‌آمد که در آستانه دهه ۴۰ به علت گریز از سنت، به مدرنیته پناه برده بود. در نتیجه چون مدرنیزم تنها یک پناه بود، گه‌گاه سنت نیز در کار این کسان خاصیتی تلفیقی ایجاد می‌کرد. نوع چینش شعرها، کاغذ خاص و طرح جلد آن از روایتی جدید می‌آمد.
شعر او به علت تغییرات تیپولوژیک نیمه دوم دهه ۴۰، همچون شعر بیژن الهی، بهرام اردبیلی، محمود شجاعی و پرویز اسلامپور برای سال‌ها به محاق رفت. یعنی ادبیات توده‌ای، در دهه ۵۰ تبدیل به ادبیات سیاسی شد و موج‌نویی‌ها که مخالف توده‌ای و سیاسی‌شدن شعر بودند، به راه دیگری رفتند.
اصلانی بعدتر از شعر به سینمای موج نو رفت. نیمه اول دهه ۵۰ (۱۳۵۴) در کتاب «بر تفاضل دو مغرب» جریان موج نو را ناامید کرد و در «سوگنامه سال‌های ممنوع» (۱۳۵۷) به‌طور کلی از بوطیقای کتاب نخست خود سر باز زد. طرح جلد مجموعه شعر دوم اصلانی «بر تفاضل دو مغرب» طرح سنتی‌ای از در مسجد کبود یزد است. او خود معتقد است:
با این حال، چند شعر از «شب‌های نیمکتی، روزهای باد» از بهترین‌های شعر موج نو در ادبیات معاصر ایران قلمداد می‌شود. او خود در یکی از موفق‌ترین اشعار این کتاب (و یکی از بهترین شعرهای شعر نوین) با عنوان «اگر نمی‌فروختیم  اگر نمی‌فروختم» گفت: باش/ باغی باش/ در ترکیدن/ و من/ از این فراز به سخره گرفته/ آرام سوت می‌زنم.
انتشار سه مجموعه شعر «شب‌های نیمکتی، روزهای باد» (۱۳۴۴)، «بر تفاضل دو مغرب» (۱۳۵۴) و «سوگنامه سال‌های ممنوع» (۱۳۵۷) همراه با دو منظومه بلند که در آن سال‌ها در جنگ طرفه منتشر شده بود و همچنین شعرهای کوتاهی که تاکنون به چاپ نرسانده از جمله فعالیت‌های وی در عرصه شعر معاصر است.
دیدگاه‌های شعری
وی معتقد است که در آن زمان برای او و هم‌نسلانش اگزیستانسیالیسم و عدم دیالوگ، یک مسئله اساسی بود. به باور وی جهانی که به واسطه عدم دیالوگ محکوم شد، نمی‌تواند خودش را مطرح کند. در آن زمان جهان عاشق نبود، خشمگین بود و این خشم به خودی خود در همه هم‌نسلانش وجود داشت و به همین دلیل افرادی شورشی بودند. شورش علیه جامعه، دانشکده و همه‌چیز. او می‌گوید: «ما اصلا رفتار عمومی نداشتیم. ما دیگر در بطن خانواده نبودیم، در بطن جامعه بودیم و به همین دلیل می‌توانستیم تک باشیم. این تک بودن و تنها بودن و وجود داشتن یک اصل بنیادی بود و این وجود داشتن در شعر پیاده می‌شد؛ و این که کلمات چگونه بعد بصری ایجاد می‌کنند. در ادبیات ما کلمات بعد بصری ندارند. نه در نوول‌ها و رمان‌ها و نه‌در شعرها».
وی معتقد است بعد بصری شعر تا قبل در کار دیگران تصویری در درون کلمات نیست بلکه در بیرون کلمه‌است و از تصویری بیرون از کلمات گزارش می‌دهد. به همین دلیل تلاش کرد تا در آثار خود نشان دهد خود کلمه می‌تواند در درون خودش تصویر بسازد. او معتقد است:
او معتقد است لذت امری ضرورت نیست. لذت از دیدگاه وی در فهم لذتی هست. شناختن، مهم‌تر از لذت بردن است. در شناختن، لذت واقعی هست. وی معتقد است زبان در خودش نوعی ناخودآگاه جمعی دارد که باید آن را کشف کرد.
محمدرضا اصلانی در دهه ۴۰ حجم وسیعی از شعر فارسی را چه مدرن‌ها و چه شعر کهن را می‌دانست. او در ۱۹ سالگی نصف دیوان حافظ را حفظ بود. در حالی‌که همان زمان الیوت، آراگون می‌خواند؛ با این وجود، با موضوعات آن‌ها درگیر نبود، او به ساختار و زبان آن‌ها علاقه‌مند بود. از سال ۱۳۴۰ تا ۴۲ اصلانی تلاش کرد شاعرانگی را در روزمرگی کشف کند و این موضوع را در شعرش انعکاس داد.
فعالیت انتشاراتی
در دوره‌ای بین سال‌های ۱۳۶۲–۱۳۷۲ به کار انتشاراتی مشغول می‌شود و نشر نقره را بنا می‌گذارد. در دوران ناشری‌اش از چاپ دو کتاب با عنوان «شعر به دقیقه اکنون»، مجموعه‌هایی برگرفته از شعر معاصر، حمایت کرد. از جمله آثار چاپ‌شده در نشر نقره می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
«افسانه سرزمین نیمروز»، محمود رهبر، ۱۳۶۸
«انقلاب فرانسه و رژیم پیش از آن»، آلکسی دو توکویل، ۱۳۶۵
«بودا (از مجموعه فیلسوفان بزرگ)»، کارل یاسپرس، ۱۳۶۴
«تاریخ تئاتر جهان»، اسکار گروس، براکت، ۱۳۶
«تاریخ جمع قرآن کریم»، محمدرضا جلالی نائینی، ۱۳۶۵
«تاریخ لوئی چهاردهم»، فرانسوا ولتر، ۱۳۶۶
«خانه‌زاد»، ریچارد رایت، ۱۳۶۶
«داستان‌های رمی»، آلبرتو موراویا، ۱۳۶۴
«سروانتس»، برونو فرانک، ۱۳۶۴
«شعر، به دقیقه اکنون»، فیروزه میرزانی (گردآورنده)، ۱۳۶۸
«شکسپیر در پرتو هنر عرفانی»، مارتین لینگز، ۱۳۶۵
«شورش عشایری فارس: ۱۳۰۷–۱۳۰۹ ه‌. ش»، بابک بیات، ۱۳۶۵
«صد سند از آلمان هیتلری: انگیزه‌های جنگ جهانی دوم»، سرویس اطلاعاتی آلمان، ۱۳۶۳
«فارابی و سیر شهروندی در ایران»، محمدمنصور فلامکی، ۱۳۶۷
«فتوح البلدان، احمدبن یحیی بلاذری، ۱۳۶۷
«کتاب‌شناسی نگارگری ایران: از آغاز تا هزار وسیصدوپنجاه‌وهفت خورشیدی؛ نقاشی…»، محمد گلبن، ۱۳۶۳
«گزیده ریگ‌ودا: قدیمی‌ترین سرودهای آریائی هند» ، ویرایش ۲، محمدرضا جلالی نائینی، ۱۳۶۷
«گزیده سرودهای ریگودا» ، ویرایش ۳، محمدرضا جلالی نائینی، ۱۳۷۲
«مجلس تماشاخانه: به‌تربیت‌آوردن دختر تندخوی»، ویلیام شکسپیر، ۱۳۶۴
«مجمع‌البحرین»، داراشکوه بابری، محمدرضا جلالی نائینی، ۱۳۶۶
«محاکمه محاکمه‌گران: عاملان کشتار سیدحسن مدرس، فرخی یزدی، تقی ارانی، سردار اسعد بختیاری»، محمد گلبن، ۱۳۶۳
«هزار پله به دریا مانده‌است»، احمدرضا احمدی، ۱۳۶۴
«هفت برگ گل از گلستانه: هفت خط شکسته‌نستعلیق»، علی‌اکبر گلستانه، ۱۳۶۵
«همینگوی»، فرناندا پیوانو، ۱۳۶۸
«یی‌چینگ، یا، کتاب تقدیرات: کهن‌ترین کتاب حکمت و فال‌نامه چینی»، آلفرد داگلاس، ۱۳۶۲
شعر موج نو
شعر حجم
پی‌نوشت