ایل ساکی

ساکی یکی از ایل‌های لر ساکن لرستان و خوزستان و همدان با ریشه سکایی می‌باشد است که پس از کشته شده حسین‌خان ساکی رئیس ایل در اوایل حکومت می‌شود.
تاریخ
در ایران
دوران مغولان
پروفسور بئاتریس فوربز منز در بررسی تاریخ ایران و آسیای مرکزی در سده‌های هشتم و نهم هجری درباره حمله تیمور لنگ به حدود لرستان و خوزستان نوشته است :
ریاست قبیله ساکی در دوره تیمور لنگ با امیر جلال الدین حسن بوده است . از آنجایی که قبیله ساکی در آن زمان در شمال خوزستان سکونت داشتند ، وی در یورش تیمور لنگ به مناطق لرنشین از هم پیمانان اتابک افراسیاب حاکم لر بزرگ محسوب می‌شد. امیر حسن ساکی به خواسته‌های فرستادگان امرای تیمور تن در نداد و حاضر به یاری دادن سپاه تیمور نشد و بر خلاف میل آنها به یاری اتابک افراسیاب شتافت و در نتیجه جنگ و جدال‌های فراوان شکل گرفت ، اتابک افراسیاب و هم پیمانانش شکست می‌خورند. جلال الدین حسن ساکی نیز در لرستان متواری می‌شود اما عاقبت در خرم آباد دستگیر می‌شود و او را در همان جا به بند می‌کشند. پس از مدتی او را از خرم آباد به دزفول می‌برند و علیرغم پا در میانی برخی افراد سرشناس لرستان و خوزستان وی را در آنجا به قتل می‌رسانند.
پس از قتل امیر حسن بنا به سوابق آشنایی که امیرزاده میرانشاه فرزند تیمور با یکی از فرزندان امیر حسن به نام امیر تاج الدین محمود ساکی داشت ، ریاست بخشی از لرستان و خوزستان را به وی سپرد. ظاهرا امیر یوسف نامی از امرای به نام در آن روزگار در این سال (۸۱۰ ه ق ) مورد خشم امیرزاده ابابکر بن میرانشاه بن تیمور گورکانی قرار می‌گیرد که پس از فراز و نشیب‌های متعدد پناه به امیر محمود ساکی می‌آورد تا بتواند سپاهی گرد آورد و به امیر زاده ابابکر یورش برد.
حافظ ابرو در کتاب زبده التواریخ می‌نویسد :
ایل ساکی در دوره حکومت گورکانیان بر ایران از ایلات مهم این سرزمین به شمار می‌رفته است.برخی از بزرگان و سرداران این ایل همچون نجف سلطان و زکی خان در سرکوبی شورش مشعشعیان و دیگر اعراب حامی آنها در خوزستان نقش به سزای داشتند.پس از سرکوبی این خاندان مقتدر و نیرومند به دستور شاه افشار ، زکی خان و حدود یکصد خانوار از ایل ساکی در جهت برقراری نظم و جلوگیری از تعدی این خاندان برای همیشه در آنجا ماندگار شدند. طایفه کنونی ساکی در جنوب و غرب خوزستان ، بازماندگان این یکصد خانوار ایل ساکی لرستان هستند و همچنین آقای حاج شیخ عاشور ساکی از بیت سنیبل از نسل زکی خان است که در حال حاضر در هویزه ساکن می‌باشد که عرب زبان هستند.
دوران معاصر
پیش از ایل‌های میر، جودکی و قلاوند و تا دوره حکومت قاجارها منطقه بالاگریوه جزئی از سکونتگاه طایفه ساکی بود. سگوندها به عنوان جرئی از باجلوندها به همراه بیرانوندها از جمله ایل‌های لرستان بودند که در شکل‌گیری حکومت زندیان، به کریم‌خان زند کمک کرده و همراه وی به شیراز رفتند اما پس از انقراض سلسله زندیه به لرستان برگشتند.
پس از بازگشت سگوندها از شیراز، این ایل با ایل‌های میر، جودکی و قلاوند متحد شده و علیه ساکی‌ها برای تصرف منطقه بالاگریوه به نبرد پرداخت که نتیجه آن کشته شدن حسین‌خان ساکی رئیس طایفه ساکی و تصرف بالاگریوه توسط ایل سگوند بود. پس از این شکست ساکی‌ها در لرستان و خوزستان پراکنده شده و بخشی از آنها به عنوان یکی از طوایف سگوند درآمدند. جریان و شرح این نبرد هولناک در ناسخ التواریخ آمده است.یکی از مورخان معروف به نام میرزا محمد تقی خان لسان الملک سپهر قصیده‌ای طولانی تحت عنوان قصیده مسود اوراق در شرح مقابله شاهزادگان اراک سروده است که بیانگر این ماجراست : اما تیجه این نبرد شکست شاهزاده محمود میرزا و قبیله متحدش ساکی بود.شاهزاده محمود میرزا از طرف فتحعلی شاه به تهران احضار شد ، رئیس قبیله ساکی کشته و ایل در دیگر نقاط ایران پراکنده گشتند.
در تاجیکستان
در سال ۱۷۵۰ میلادی خیزری بگ فرماندار بلخ از ترس جاه و مقام خود ، بین وزیر شاه والی و میر سلطان شاه که حکمران بدخشان بود ، تفرقه انداخت که بعدها جنگی بین این دو درگرفت که با کشته شدن وزیر شاه والی پایان یافت.بعد از این جنگ ، میر سلطان شاه بر ضد خیزری بگ قیام کرد و وی را از بلخ بیرون کرد.در این شورش ، ساکی‌ها ، خیزری بگ را همراهی میکرد.در این شورش ، صدمات زیادی به ولایت بدخشان ، خصوصا شهرهای چیاب ، پساکوه ، تخته بند و خالپن وارد شد که میر سلطان شاه درصدد باسازی برآمد.بدین منظور غارتگران قبیله ساکی را تبعید کرد و با آن‌ها وارد جنگ شد.در این جنگ ، وی 200 نفر از مهاجمان قبیله پامیری ساکی را در شهر کوتال در ولایت خواجه به قتل رساند و ۷۰۰ اسب به غنیمت گرفت.در دوران پس از درگیری ، دیگر ساکی‌ها برایش مزاحمت ایجاد نکردند.
ریشه قومی
به استناد تنها کتب تاریخی که درباره این ایل وجود دارد یعنی منتخب التواریخ ، تاریخ گزیده ، زبده التواریخ ساکی‌ها لر نیستند ولی زبان لری دارند.
حمدالله مستوفی در سال ۷۳۰ هجری قمری می‌نویسد که ساکی‌ها لر نیستند و درباره طوایف لرستان می‌نویسد:
معین الدین نطنزی مولف منتخب التواریخ درباره وجه تسمیه لرها مینوسد:
برخی این ایل را طایفه‌ای از ایل بیرانوند و بعضی هم کرد پشتکوه می‌نامند. برخی معتقدند که ترکیب حروف واژه ساکی دگرگون شده واژه قوم باستانی کاسی می‌باشد. ساکی‌های خوزستان بر این عقیده‌اند که اصل این ایل از قبیله السکاسک در یمن است.گروهی بر این باورند که ساکی‌ها به همراه شاهزاده احمد بن موسی کاظم ( مدفون در روستای کرچیان شهرستان ازنا ) از حدود بلخ وارد ایران شدند.بعضی از محققان واژه ساکی را به صورت کلی اطلاق بر قوم سکا و یا به جا مانده از آن‌ها می‌دانند. دانشمند فقید زنده یاد دکتر عبدالحسین زرین کوب درباره نفوذ سکاها در ایران می‌نویسد :
دکتر رقیه بهزادی نیز در بررسی اقوام کهن در آسیای مرکزی ، سکاهای ایران را با نام ساکی می‌خواند و می‌نویسد :
حتی نام سیستان برگرفته از نام سکستان به معنی سرزمین سکاها می‌باشد که نشان دهنده نفوذ سکاها و ساکی‌ها در ایران است. این نام بعد از حمله اعراب به سجستان و بعدها به سیستان تغییر پیدا کرد ولی اصل این نام ، سکستان بوده است.
مردم‌شناسی
ساکی‌ها به گویش‌های لری بالاگریوه‌ای و لری خرم‌آبادی و عربی تکلم می‌کنند و در شهرهای اندیمشک، شوش، همدان، دزفول و خرم‌آباد و هویزه سکونت دارند.