نسخه‌های خطی صنعا

قرآن صنعا بر روی پوست
مجموعه دست‌نوشته‌های صنعا اشاره به نسخه‌های زیادی از قرآنهای متعلق به چهار قرن اول اسلام است که در «مسجد جامع صنعاء» کشف شده‌اند. در واقع آنچه کشف شد قرآن‌های کامل نبوده بلکه دوازده هزار برگه از جنس پوست بوده که متعلق به حدود هزار قرآن هستند به علاوه مقدار زیادی ورق‌های کاغذی. اما هیچ‌یک از قرآنهای پوستی کامل نیستند و از برخی فقط یک یا چند ورقه باقی‌مانده‌است. قرآن‌های یافته‌شده عمدتا از چهار قرن اول اسلام هستند. از آن‌ها بیست‌ودو قرآن به خط حجازی نوشته شده‌اند که بیشتر آن‌ها از قرن اول اسلام هستند. قرآنهای متعدد دیگری به خط کوفی‌اند. یکی از نسخه‌های قرآن دارای دو لایه نوشته‌است: متن روئین با قرآن امروزی یکی است در حالی که متن زیرین حاوی گونه‌های متفاوتی از متن استاندارد قرآن است. آزمایش‌های رادیوکربن نشان‌می‌دهند که این دست‌نوشته، در نتیجه متن زیرین، احتمالا تا پانزده سال پس از درگذشت پیامبر اسلام نوشته‌شده‌است.
کشف و ارزیابی
در سال ۱۹۷۲، گروهی از کارگران در ضمن بازسازی دیوار یک اتاق زیر شیروانی در «مسجد جامع صنعا» در یمن با انبوهی از دست‌نوشته‌های قدیمی مواجه شدند. آن‌ها متوجه نشدند که چه چیزی را پیدا کرده‌بودند و همه دست‌نوشته‌ها را در کیسه‌های سیب‌زمینی قرار داده و در پله یکی از مناره‌های مسجد گذاشتند. قاضی اسماعیل الاکوا، که در آن زمان رئیس امور عتیقه یمن بود، متوجه اهمیت دست‌نوشته‌ها شد. الاکوا خواستار کمک بین‌المللی برای آزمایش و حفاظت از دست‌نوشته‌ها شد و در سال ۱۹۷۹ موفق شد نظر یک محقق بازدیدکننده آلمانی را جلب کند و این محقق توانست دولت آلمان غربی را متقاعد کند که برای مرمت این دست‌نوشته‌ها پروژه‌ای را آغاز کند.
تکه دست‌نوشته‌ها حاوی مطالب قرآنی و غیرقرآنی هستند. مهم‌تر از همه دست‌نوشته‌ای است که دارای دو لایه نوشته‌است که هر دو قرآنی‌اند: نوشته بالایی تقریبا با قرآن امروزی یکی است (به جز تفاوت در اعراب) ولی نوشته زیرین تفاوت‌های قابل ملاحظه‌ای با قرآن فعلی دارد. به عنوان مثال در سوره بقره آیه ۸۷ متن زیرین به‌صورت «و قفیا علی آثاره» در حالی که متن استاندارد به صورت «وقفینا من بعده» است. این‌گونه تفاوت‌ها مشابه تفاوت‌هایی هستند که در تاریخ مابین مصحف ابن مسعود و مصحف ابی بن کعب و قرآن امروزی نقل شده‌اند. مع‌ذلک، تفاوت‌ها در دست‌نوشته‌های صنعا بیشتر هستند و دست‌نوشته شامل «با تقریب سرانگشتی شاید بیست‌وپنج برابر بیشتر تفاوت‌اند. نسبت به مصحف ابن مسعود».
متن زیرین دست‌نوشته پاک شده و متن روئین بر روی آن نوشته شده‌است ولی به دلیل باقی‌ماندن فلزات جوهر استفاده‌شده، متن دوباره به رنگ قهوه‌ای روشن دیده‌می‌شود. چند دلیل برای پاک‌کردن متن زیرین ممکن است وجود داشته‌باشد: ممکن است برخی از صفحات نسخه قدیمی از بین رفته و نیاز به نوشتن دوباره متن بود و برای این منظور از پوست‌های در دسترس استفاده شده‌است. (این عادت در زمان باستان معمول بود. زمانی که بخش بزرگی از متن پاک می‌شد –جوهر به خوبی کاغذ به پوست نمی‌چسبد– تمام متن از پوست شسته‌شده و متن دوباره نوشته می‌شد و به این ترتیب از کاغذهای پوستی گرانبها دوباره استفاده می‌شد) همچنین در زمان یکی‌کردن متون قرآنی توسط عثمان، ممکن است متن زیرین منقضی‌گشته، در نتیجه پاک و با متن مصحف عثمان جایگزین شده‌است. نظریه دوم با آزمون کربن ۱۴ سازگارتر است که احتمال نوشته‌شدن متن قبل از یکی‌کردن مصحف‌های قرآنی توسط عثمان بالاست: کاغذهای پوستی (و بنابراین متن زیرین) به احتمال ۷۵٪ قدیمی‌تر از ۶۵۰ بعد از میلاد و ۹۵٪ قدیمی‌تر از ۶۶۰ پس از میلاد هستند.
مشخصات دست‌نوشته‌ها
یکی از نسخه‌های خطی دارای دو لایه متن می‌باشد. هردو به خط حجازی نوشته‌شده‌اند متن اولیه پاک شده تا بتوان کاغذ پوستی را دوباره مصرف کرد. از این قرآن حدود ۸۰ برگ شناخته‌شده‌اند: ۳۶ برگ در دارالمخطوطات یمن، ۴ برگ در کلکسیون‌های شخصی (پس از حراج‌شدن در خارج از یمن) و ۴۰ برگ در کتابخانه شرقی مسجد جامع صنعا. بسیاری از برگ‌ها در دارالمخطوطات از نظر فیزیکی ناقص‌اند (شاید به دلیل آسیب) در حالی که برگ‌هایی که در کلکسیون‌های شخصی و کتابخانه شرقی‌اند همه کامل‌اند. این ۸۰ برگ تقریبا نصف قرآن را در برمی‌گیرند. متن زیرین برگ‌های موجود در کتابخانه شرقی هنوز مطالعه نشده‌اند ولی برگ‌های موجود دردارالمخطوطات و آنهایی که حراج شدند مورد بررسی قرار گرفته‌اند. محقق آلمانی، الیزابت پوئین (از دانشگاه سارلند)، که شوهرش مدیر محلی پروژه مرمت بود، متن زیرین شش برگ و یک سمت برگی دیگر را رونویسی کرده و در چهار مقاله پیاپی منتشر نمود. در سال ۲۰۱۲، بهنام صادقی، استاد مطالعات اسلامی در دانشگاه استنفورد، بررسی مفصلی از چهار برگ حراج شده را منتشر کرده و انواع آن‌ها را با روش‌های بررسی متون تاریخی تحلیل کرد. در سال ۲۰۱۲، بهنام صادقی و محسن گودرزی مقاله مفصلی شامل متن زیرین کامل تمام برگ‌ها در دارالمخطوطات و آنهایی که حراج شده‌اند به همراه تحلیل آن‌ها منتشر نمودند.
مقایسه با قرائت مشهور قرآن
به عنوان نمونه جدول زیر حاوی آیه ۴۴ و ابتدای آیه ۴۵ از سوره مائده بر اساس متن زیرین نسخه خطی صنعاء (منتشر شده در مقاله صادقی و گودرزی) و متن قرائت مشهور حفص از عاصم است.
علائم خوانا در متن زیرین مصحف صنعاء
بازسازی و نقطه‌گذاری متن زیرین
قرائت مشهور حفص از عاصم
(و) ا/ /لٮا الٮو ر ٮ (ه) { ٯٮ(ها) //(و) ر (و) ه (د) ی
و انزلنا التورٮه فیها نور و هدی
انا انزلنا التوراه فیها هدی و نور
فٮحکم ٮ (ها ا) لا (ٮ)ٮٮا (ا) لدٮن ا/ /ا
ف یحکم بها الانبیا الذین اسلموا
یحکم بها النبیون الذین اسلموا
و الدٮ(ن) هد (وا) ٮحکمو (ن) ٮما اٮرل الل (ه) فٮه/ /
و الذین هدوا یحکمون بما انزل الله فیها
ل لذین هادوا
{ ٮحکم ٮها (ا) ل (ر) / /و ن و ا لا// ٮما ا سٮحفط (و) ا من کٮٮ { لل (ه) / / کا ٮو (ا عل)//(ه) سهد ا
و یحکم بها الربنیون و الاحبر بما استحفظوا من کتب الله و کانوا علیه شهدا
و الربانیون و الاحبار بما استحفظوا من کتاب الله و کانوا علیه شهداء
ٯلا ٮحسو هم و (ا ح)سو / / { و لا ٮ (س)ٮ// و ا ٮا ٮٮٮی ٮمٮ (ا) ٯلٮلا
فلا تخشو هم و اخشون و لا تشتروا بایتی ثمنا قلیلا
فلا تخشوا الناس و اخشون و لاتشتروا بآیاتی ثمنا قلیلا
و من لم ٮحکم ٮم/ / اٮر (ل) ا ل (ل) ه (ف) ا و لٮک هم ا لک(ف)ر و ن
و من لم یحکم بما انزل الله فاولئک هم الکفرون
و من لم یحکم بما انزل الله فاولیک هم الکافرون
و) / /ٮٮٮا (ع) لی ٮ(ٮ) ی اسر ٮل ٯٮها
و کتبنا علی بنی اسرئل فیها
و کتبنا علی هم فیها
نقد قرآن
نسخه توپ‌قاپی
قرآن کوفی سمرقند
گرد رودیگر پوین