نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران

نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران یکی از نیروهای چهارگانه ارتش جمهوری اسلامی ایران است که مسئولیت حفاظت از مرزهای هوایی و پشتیبانی نیروهای رزمی دیگر اجا را دارد.
پس از انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ نام این نیرو به صورت فعلی تغییر پیدا کرد. سرتیپ خلبان عزیز نصیرزاده، از مرداد ۱۳۹۷، فرماندهی نیروی هوایی را بر عهده دارد. نیروی هوایی ایران طبق آخرین تخمین‌ها در سال ۱۳۹۲ هفتمین نیروی هوایی جهان از لحاظ تعداد هواپیماهای سوخت‌رسان و ترابری (۱۱۹ فروند) است.
تاریخچه نیروی هوایی
نیروی هوایی در سال ۱۳۰۳ و به کوشش نخست وزیر وقت، رضاخان سردارسپه بنیانگذاری شد. در خرداد ۱۳۰۳ حکم عمومی قشون تحت شمار ۲۲۲ برای تاسیس نیروی هوایی صادر گردید و سرهنگ احمد نخجوان به ریاست آن برگزیده شد.
پایگاه‌های هوایی
ایران هم‌اکنون ۱۴ پایگاه هوایی نظامی دارد. از این شمار، ۱۱ پایگاه هوایی در زمان سلطنت محمدرضا پهلوی و بیشتر به کمک آمریکا ساخته‌شدند.
پایگاه اول: تهران (مهرآباد)
پایگاه دوم: تبریز
پایگاه سوم: همدان (کبودرآهنگ)
پایگاه چهارم: دزفول
پایگاه پنجم: امیدیه
پایگاه ششم: بوشهر
پایگاه هفتم: شیراز
پایگاه هشتم: اصفهان
پایگاه نهم: بندرعباس
پایگاه دهم: چابهار
پایگاه یازدهم: تهران (دوشان تپه)
پایگاه دوازدهم: بیرجند
پایگاه سیزدهم: زاهدان
پایگاه چهاردهم: مشهد
در سال ۱۳۸۶ (۲۰۰۷ میلادی) ارتش جمهوری اسلامی ایران اعلام کرد که نخستین پایگاه نظامی خود پس از انقلاب ۱۳۵۷ را، در نزدیکی شهر بیرجند، مرکز استان خراسان جنوبی در شرق ایران افتتاح کرده‌است.
گردان پهپاد
در ۱۰ اسفند ۱۳۹۳ اعلام شد گردان‌های پهپاد در پایگاه‌های نیروی هوایی ایران تشکیل شد. نخستین دوره خلبانان پهپاد در درون کشور و به صورت آکادمیک آموزش دیدند.
به گفته فرمانده پهپاد نیروی هوایی، از پهپاد در ماموریت‌های شناسایی، مراقبت، نشان دادن صحنه جنگ به صورت آنلاین، جمع‌آوری اطلاعات، پروازهای رزمی، جنگ الکترونیک، فریب دشمن، ماموریت‌های انتحاری، شکاری رهگیر، آموزشی و پشتیبانی فرماندهی می‌توان بهره برد و در تمامی ماموریت‌هایی که می‌خواهند نیروی انسانی به صورت مستقیم درگیر نشود از پهپاد به عنوان مکمل پروازهای جنگنده‌ها استفاده می‌شود.
دانشگاه نیروی هوایی
دانشگاه علوم و فنون هوایی شهید ستاری یا به اختصار «دانشگاه هوایی» دانشجویان داوطلب را در رشته‌های زیر آموزش می‌دهد:
دانشکده پرواز: خلبانی، خلبانی پهپاد، مراقبت پرواز و…
دانشکده هوافضا: مهندسی هوافضا و مهندسی نگهداری هواپیما
دانشکده کنترل: پدافند، فاشا (فرماندهی اطلاعات - شناسایی) و…
دانشکده برق: مهندسی برق و جنگال (جنگ الکترونیک)
دانشکده کامپیوتر: مهندسی رایانه - نرم‌افزار
دانشکده مدیریت: مدیریت
دانشکده تحصیلات تکمیلی: رمزخوانی و امنیت پرواز
از آنجا که دانش‌آموختگان این دانشگاه، افسران نیروی هوایی جمهوری اسلامی ایران خواهند بود، در زمان دانشجویی افزون بر آموزش‌های علمی، دوره‌های دشوار آموزش نظامی را نیز می‌گذرانند.
«دانشگاه هوایی شهید ستاری» در منطقه مهرآباد جنوبی، خیابان دانشگاه هوایی واقع است.
عملیات‌ها
نیروی هوایی ایران در سالهای پس از انقلاب در جریان آزادسازی کردستان از اشغال احزاب تجزیه طلب، جنگ عراق علیه ایران، مقابله با نیروهای طالبان و همچنین عقب راندن کشتی‌های اکتشافی جمهوری آذربایجان از میادین نفتی مورد مناقشه در دریای خزر و دستگیری ریگی حضور فعال داشت.
عملیات اچ-۳
این عملیات که از آن به عنوان بی‌نظیرترین عملیات در تاریخ جنگ‌های هوایی جهان یاد می‌شود در تاریخ (۱۵ فروردین ۱۳۶۰) با هدف حمله به پایگاه هوایی اچ ۳ در نزدیکی مرز اردن انجام گرفت. در این عملیات بیش از ۴۸ هواپیمای عراقی که بیشتر آن‌ها بمب افکنهای روسی بودند از بین رفتند.
عملیات اوسیراک
عملیات شمشیر سوزان (حمله به اوسیراک) یا عملیات اوسیراک یکی از تاثیرگذارترین و سرنوشت سازترین عملیاتها در جهت کاهش زمان جنگ ایران و عراق می‌باشد که توسط نیروی هوایی ایران در تاریخ ۸ مهر ۱۳۵۹ (۳۰ سپتامبر ۱۹۸۰) سازماندهی و اجرا شده‌است. در طی این عملیات جنگنده‌های اف-۴ ایران با نفوذ به عمق خاک عراق تاسیسات اتمی اوسیراک را که در شرف تکمیل و دریافت سوخت بود بمباران کردند. سه ماه بعد دومین حمله به این تاسیسات توسط نیروهای هوایی اسرائیل انجام شد که این بمباران به انهدام کامل نیروگاه انجامید.
ناوگان
تعداد پرسنل نیروی هوایی ارتش حدود ۵۲ هزار نفر است. هواپیماهای فعال در نیروی هوایی ارتش بر اساس آمار غیررسمی شامل این موارد است:
هواگرد
تصویر
اصلیت
نقش
ویرایش‌ها
در حال خدمت (تخمینی)
توضیحات
هواگردهای بال ثابت
صاعقه
100px
چند منظوره
صاعقه ۱/۲
۸ فروند
اف-۱۴ تام‌کت
100px
جنگنده رهگیر و برتری هوایی
۷۵ فروند
داسو میراژ اف۱
100px
جنگنده رهگیر و چندمنظوره
۲۲ فروند
F1EQ5/6 و F1BQ3
میگ-۲۹آ
100px
جنگنده برتری هوایی
۳۰ فروند
اف-۴ فانتوم ۲
100px
چند منظوره
۶۰ فروند
نورثروپ اف-۵ئی/اف
100px
چند منظوره
۵۰ فروند
چنگدو جی-۷ (اف-۷ام)
100px
رهگیر
۲۰ فروند
آذرخش
100px
پشتیبانی نزدیک هوایی
۴ فروند
سوخو سو-۲۴
100px
جنگنده بمب‌افکن
۳۰ فروند
بوئینگ ۷۴۷
100px
هواپیمای ترابری
۷۴۷–۱۰۰F
۳ فروند
بویینگ kc-33a
100x100پیکسل
هواپیمای سوخت رسان/ترابری
۷۴۷–۱۰۰
۱ تا ۳ فروند
بوئینگ ۷۰۷
100px
تشریفات/سوخت رسان/ترابری
زیر 20 فروند
داسو فالکن-۵۰
100px
ترابری/VIP
۳ فروند
لاکهید جت استار
100px
ترابری/VIP
۱ فروند
درنا
آموزشی
درنا تذرو
۱۵ فروند
پرستو
آموزشی
۱۲ فروند
کوثر
آموزشی
غیر عملیاتی
اف-۵بی (سیمرغ)
100px
آموزشی
۱۰ فروند
بیچکرافت بونانزا
100px
آموزشی
F33C
۲۵ فروند
لاکهید تی-۳۳ شوتینگ استار
100px
آموزشی
T-33A
غیر عملیاتی
میگ-۲۹یوبی
100px
آموزشی
۷ فروند
پیلاتوس پی سی-۷
100px
آموزشی
۳۵ فروند
چنگدواف تی-۷
100px
آموزشی
۱۰ فروند
امبراور-۳۱۲ توکانو
100px
آموزشی
۱۵ فروند
ساب سافاری
100px
آموزشی
Mushshak
۲۵ فروند
سی-۱۳۰
100px
ترابری تاکتیکی
C-130E C-130H
۳۰ فروند
شرایک کمندر ۶۸۰
100px
ترابری
۳ فروند
ایلیوشین آی‌ال-۷۶
100px
ترابری
۱۲ فروند
سوکاتا تی بی
100px
حمل و نقل سبک
تیبی-۲۱ ترینیداد تیبی-۲۰۰ توباگو
۴ فروند ۸ فروند
فوکر اف۲۷ فرندشیپ
100px
ترابری
F27-400M F۲۷–۶۰۰
۱۰ فروند
پلاتیپوس پی سی-۶ پورتر
100px
ترابری
۱۰ فروند
پی-۳ اوریون
100px
گشت دریایی شناسایی
ضد زیردریایی
P-3F
۳ فروند
بالگردها
آگوستا-بل ۲۰۶
100px
هلی کوپتر سبک
۵ فروند
بل ۲۱۴
100px
چندمنظوره - حمل و نقل متوسط
بل-۲۱۴ سی
۳۰ فروند
سی‌اچ-۴۷ شنوک
100px
حمل و نقل سنگین
CH-47C
۱۰ فروند
پهپادها
نورثروپ BQM-74 چوکار
89x89پیکسل
هدف پرنده
مورد استفاده در رزمایش و تمرینات
مهاجر
چند منظوره
ابابیل
چند منظوره
اسکن ایگل
شناسایی-جاسوسی
سریر
سفارش‌های لغو شده
اف-۱۶ فالکن
110x110پیکسل
جنگنده چند منظوره
بلوک 30
۱۶۰ فروند سفارش ساخت به همراه ۱۴۰ فروند حق سفارش
لغو شده در جریان انقلاب اسلامی.
سفارشات به نیروی هوایی اسرائیل تحویل شد.
اف-۱۴ تامکت
95x95پیکسل
برتری هوایی
F-14A
یک فروند در ایالات متحده باقی ماند
لغو شده در جریان انقلاب اسلامی.
اف-۱۸ هورنت
136x136پیکسل
جنگنده چند منظوره
F-18L
نسخه زمین
پایه
۲۰۰ تا ۲۵۰ فروند
بعلت مخالفت کنگره و وقوع انقلاب اسلامی لغو شد.
آگوستا-بویینگ ch-47 شنوک
102x102پیکسل
بالگرد ترابری
تولید آگوستای ایتالیا
۲۷ فروند از ۵۳ فروند تحوبل نشد
لغو شده در جریان انقلاب اسلامی.
اف-۴ فانتوم۲
101x101پیکسل
جنگنده
بمب افکن
۳۱ فروند از ۳۸ فروند تحویل نشد
لغو شده در جریان انقلاب اسلامی.
بویینگ ئی-3 سنتری
92x92پیکسل
AWACS
۷ فروند
لغو شده در جریان انقلاب اسلامی.
سفارشات به نیروی هوایی عربستان تحویل شد.
هواپیماهای پناهنده نیروی هوایی عراق
در جریان جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ بیش از ۲۰۰ هواپیمای نیروی هوایی عراق نابود شدند و بمب‌های هدایت لیزری نیروهای ائتلاف پناهگاه‌های هواپیماهای عراقی را نابود کرد. پس از آن حدود نیمی از نیروی هوایی باقی‌مانده عراق برای جلوگیری از نابودی به ایران گریختند. دلیل این کار به درستی مشخص نیست اما در هر صورت بسیاری از جنگنده‌ها و هواپیماهای تدارکاتی نیروی هوایی عراق از مرز ایران گذشته و به کشور همسایه پناهنده شدند. تعداد این هواپیماها بر اساس یک برآورد ۱۲۲ تا ۱۳۷ فروند و بر اساس برآورد دیگری ۱۱۵ تا ۱۴۰ فروند بوده‌است. مقامات عراق در سال ۲۰۰۰ مدعی بودند که بیش از ۱۰۰ هواپیمای نظامی و ۳۳ هواپیمای غیرنظامی آن‌ها به ایران رفته‌اند اما ایرانی‌ها تعداد آن‌ها را کمتر می‌دانند.
هواپیما
خاستگاه
نقش
تعداد فرار به ایران
میگ-۲۳
جنگنده بمب افکن
۱۲
میگ-۲۵
جنگنده رهگیر
۷
میگ-۲۹
جنگنده برتری هوایی
۴
میراژ اف-۱
جنگنده چندمنظوره
۲۴
سوخو-۲۰
جنگنده بمب افکن
۴
سوخو-۲۲
جنگنده بمب افکن
۴۰
سوخو-۲۴
جنگنده ضربتی
۲۴
سوخو-۲۵
جنگنده پشتیبانی نزدیک
۷
ایلیوشین-۷۶
حمل و نقل سنگین استراتژیک
۱۵
تعداد کل
۱۳۷
کتابشناسی
مهمترین کتب منتشر شده درباره نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران به شرح ذیل است:
علی بابایی، غلامرضا، (۱۳۸۳)، تاریخ نیروی هوایی ایران از پهلوی تا انقلاب، تهران: آشیان.
مهرنیا، احمد، (۱۳۹۱)، حمله هوایی به الولید، تهران: سوره مهر.
مهرنیا، احمد، (۱۳۹۲)، ستاره‌های نبرد هوایی، تهران: سوره مهر.
اف۱۴ای تام‌کت در آموزشگاه تاپ‌گان که به رنگ و نشان نیروی هوایی ایران رنگ آمیزی شده‌است.
سی-۱۳۰ هرکولس نیروی هوایی ایران
فرماندهان
کفیل فرماندهی نیروی هوایی ملی ایران
سرتیپ کیومرث ثقفی - از ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ تا ۲۳ بهمن ۱۳۵۷
کفیل ریاست ستاد نیروی هوایی ملی ایران
سپهبد سید سعید مهدیون - از ۲۳ بهمن ۱۳۵۷ تا ۲۷ بهمن ۱۳۵۷
رئیس ستاد نیروی هوایی ملی ایران
سپهبد شاپور آذربرزین - از ۲۷ بهمن ۱۳۵۷ تا ۶ اسفند ۱۳۵۷
فرمانده نیروی هوایی
سرتیپ اصغر ایمانیان - از ۶ اسفند ۱۳۵۷ تا ۲۰ مرداد ۱۳۵۸
سرلشکر مصطفایی - از ۲۰ مرداد ۱۳۵۸ تا ۲۸ مرداد ۱۳۵۸
سرلشکر امیربهمن باقری - از ۲۸ مرداد ۱۳۵۸ تا تیر ۱۳۵۹
سرهنگ جواد فکوری (پس از کشته شدن نخست سرتیپ و سپس سرلشکر شد) - از تیر ۱۳۵۹ تا ۲۱ شهریور ۱۳۶۰
سرهنگ محمدحسین معین‌پور - از ۲۱ شهریور ۱۳۶۰ تا ۴ آذر ۱۳۶۲
سرهنگ هوشنگ صدیق - از ۴ آذر ۱۳۶۲ تا ۱۰ بهمن ۱۳۶۵
سرهنگ منصور ستاری (نخست سرتیپ و سپس پس از کشته شدن سرلشکر شد) - از ۱۰ بهمن ۱۳۶۵ تا ۱۵ دی ۱۳۷۳
سرتیپ حبیب بقایی - از ۶ بهمن ۱۳۷۳ تا ۶ خرداد ۱۳۸۰
سرتیپ سید رضا پردیس - از ۶ خرداد ۱۳۸۰ تا ۱۴ مهر ۱۳۸۳
سرتیپ کریم قوامی - از ۱۴ مهر ۱۳۸۳ تا ۶ آبان ۱۳۸۵
سرتیپ احمد میقانی - از ۶ آبان ۱۳۸۵ تا ۱۰ شهریور ۱۳۸۷
سرتیپ حسن شاه‌صفی - از ۱۰ شهریور ۱۳۸۷ تا ۲۸ مرداد ۱۳۹۷
سرتیپ عزیز نصیرزاده - از ۲۸ مرداد ۱۳۹۷ تاکنون
فهرست هواپیماهای نیروی هوایی ایران
نیروی هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی
نیروی هوایی شاهنشاهی ایران
عملیات کمان ۹۹؛ اولین عملیات نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران پس از حمله عراق به ایران
عملیات اوسیراک؛ حمله نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران به تاسیسات اتمی اوسیراک عراق
عملیات اچ-۳
صاعقه (هواپیمای جنگی ساخت جمهوری اسلامی ایران)
آذرخش (هواپیمای جنگی ساخت جمهوری اسلامی ایران)
شفق