اتابکان لر کوچک

گستره حکومت اتابکان لر
اتابکان لر کوچک نام سلسله‌ای لر است که بین سال‌های ۵۸۰ تا ۱۰۰۶(ه. ق) در لرستان و بخش‌هایی از استان‌های ایلام و همدان و خوزستان و مرکزی و کرمانشاه (ناحیه لر کوچک ) فرمانروایی می‌کرده‌اند. پایتخت این دودمان شهر شاپورخواست (خرم آباد کنونی) و مقر فرماندهی شان قلعهفلک‌الافلاک بود.
فرمانروایان این دودمان از فرزندان شجاع‌الدین‌خورشید، بنیانگذار فرمانروایی لر کوچک بوده‌اند و واپسین فرمانروای لر کوچک شاه وردی خان به دست شاه عباس یکم صفوی شکست خورد و فراری شد و دودمان اتابکان لر دست نشانده حکومت مرکزی صفویان شده و عنوان والیان لرستان را به دست آوردند.
شجاع الدین خورشید دومین حاکم ایرانی پس از حمله اعراب و فروپاشی شاهنشاهی ایران است که برای خود از عنوان شاهنشاه (در لری: شینشا) استفاده کرد؛ نخستین نفر، عضدالدوله دیلمی بود. هم اکنون آرامگاه او در جنوب شهر خرم آباد در منطقه گوشه شینشا قرار دارد.
☆جنگروی
●ولادیمیرمینورسکی نویسنده؛ محقق و ایران شناس روسی
●تاریخ گزیده و جغرافیای تاریخی و تاریخ لرستان.
☆جنگروی از طوایف زاگرس نشین و بنیان گذار اتابکان لر کوچک بودند شجاع الدین خورشید که خود را از این طایفه میدانست توانست با کمک طوایف لرستان و ایلام ادعای استقلال کتد و طولانی‌ترین حکومت ایرانی بعد از اسلام و دومین حکومت طولانی ایرانی بعد از اشکانیان را بنا نهد.۲۴
این حاکمان درطول دوران حکومت شایسته خود مورد حمایت همه جانبه دیرکوندها بودند.
●ولادیمیرمینورسکی دیرکوندها را نیز از این طایفه (جنگروی) معرفی میکند.11 دریکوند بزرگترین ایل منطقه بالاگریوه است که از جنوب غرب خرم آباد تا اندیمشک ساکن هستند.
گستره فرمانروایی
خاندان‌های لر کوچک ایل‌هایی بودند که در حدود بین عراق عجم و عراق عرب ییلاق و قشلاق می‌کردند و خراج خود را به دیوان بغداد می‌دادند و به بسیار کم فرمانروایی جداگانه‌ای داشتند. سرزمین لرستان به دو بخش لر کوچک و لر بزرگ بخش می‌شود.
در کتاب تاریخ مغول در صفحه ۴۴۲ و در کتاب مجمل‌التواریخ گلستانه در صفحه ۲۰۴ به این شرح در خصوص سرزمین‌های لر کوچک و بزرگ آمده‌است:
رضاقلی‌خان هدایت، در مورد قلمرو جغرافیای لر کوچک می‌نویسد:مخفی نماناد که لر کوچک که در خرم‌آباد و خاوه و الشتر و صدمره صیمره=سیمره در مشرق و جنوب شرقی استان ایلام و یدمن هندمینی سکنی دارند جمعی بوده‌اند و هستند و عرض ولایت ایشان بر جنوب عراق واقع است از طرفی به همدان و قلمرو علیشکر بهارلوی ترکمان و طرفی بالکان خوزستان متصل است، و طول آن ولایت از قصبه بروجرد الی بغداد و سایر محال تخمینا یکصد فرسخ است.
پیدایش اتابکان لر
در واپسین سال‌های حکومت سلجوقیان عراق عجم بر نیمه غربی ایرانی، شجاع الدین خورشید از امرای لر تبار ارتش سلاجقه که در لرستان در خدمت حسام الدین شوهلی بود، با استفاده از ضعف و فترت دودمان سلجوقی دست به یکپارچگی طوایف لر زد و حکومتی مستقل از سلاجقه و خوارزمشاهیان بنیان نهاد.
خلفای عباسی هرگز حاضر به رسمیت شناختن فرمانروایان این دودمان نشدند و به این ترتیب در بحبوحه حمله مغول به ایران ، لرستان دارای حکومتی مستقل بود که از موج اول و دوم حملات مغول مصون ماند. در فاصله زمانی بین موج دوم تا موج سوم حملات مغول، جلال‌الدین خوارزمشاه که از هند برگشته بود، در لرستان به استراحت و تجدید قوا پرداخت اما چون خلیفه عباسی برای نابودی او و اتابکان لرستان سپاهی اعزام کرده بود، از لرستان خارج شد و به سوی آذربایجان رفت.
موج سوم حمله مغول توسط هولاکو خان شکل گرفت که شاه لرستان، بدرالدین مسعود نسبت به مغول‌ها ابراز اطاعت کرد و هولاکو را در حمله به بغداد و خلع خلیفه همراهی کرد و در فرمانروایی لرستان ابقا شد.
نام‌گذاری به اتابکان
در کتب تاریخی نوشته شده در عهد مغول آمده که عنوان اتابک برای امرای این سلسله جعلی بوده و آن‌ها مانند سایر اتابکان قلمرو سلاجقه و خوارزمشاهی، وظیفه تربیت شاهزادگان درباری را بر عهده نداشته‌اند.
به نظر می‌رسد آن‌ها برای آنکه صلح را در قلمرو خود برقرار کرده و با همسایگان سلجوقی و خوارزمشاهی خود متحد بمانند از این عنوان استفاده کرده باشند.
مهاجرت به لرستان
حمدالله مستوفی درباره مهاجرت اقوام غیر لر به لرستان در زمان حکومت اتابکان این گونه می‌گوید:
حمدالله مستوفی همچنین در مورد سایر اقوام که در زمان اتابکان به لرستان مهاجرت کرده‌اند این گونه می‌گوید:
امرای لر کوچک
در سال ۵۸۰ (ه. ق) یکی از روسای لر کوچک به نام شجاع الدین خورشید طوایف لر کوچک را تحت امر خود در آورد و در قلعه مستحکم مانرود از قلعه‌های مستحکم لرستان استقرار یافت. پس از او سلسله امرای لر کوچک تا اواسط قرن دهم هجری یعنی تا ایام سلطنت شاه طهماسب اول صفوی باقی بودند و آخرین آنها که نامی از او باقی است شاه رستم بن جهانگیر ملقب به رستم خان است که گفته شده‌است داماد شاه طهماسب بوده و در زمان صفویه به لرستان حکومت داشته‌است.
اسامی امرای لر کوچک
شجاع الدین خورشیدبن ابی بکر (۵۸۰–۶۲۱)
سیف الدین رستم برادرزاده او
ابوبکربن محمد برادر سیف الدین رستم
عزالدین گرشاسف بن محمد برادر ابوبکر
حسام الدین خلیل بن بدربن (شجاع الدین خورشید) تا۶۴۰
بدرالدین مسعودبن حسام الدین خلیل (۶۴۰–۶۵۸)
تاج الدین شاه بن حسام الدین خلیل (۶۵۸–۶۷۷)
فلک الدین حسن و عزالدین حسین دو پسر بدرالدین مسعود (۶۷۷–۶۹۲)
جمال الدین خضربن تاج الدین شاه (۶۹۲–۶۹۳)
حسام الدین عمر و صمصام الدین محمود (۶۹۳–۶۹۵)
عزالدین محمدبن عزالدین حسین (۶۹۵–۷۰۶)
دولت خاتون زن عزالدین محمد و برادرش عزالدین حسین (۷۰۶–۷۲۰)
شجاع الدین محمودبن عزالدین حسین (۷۲۰–۷۵۰)
ملک عزالدین بن شجاع الدین محمود (۷۵۰–۸۰۴)
سیدی احمدبن عزالدین (۸۰۴–۸۵۱)
شاه حسین عباسی (۸۱۵–۸۷۳)
شاه رستم عباسی از ۸۷۳
اغوربن شاه رستم
جهانگیربن اغور تا ۹۴۹.
رستم خان بن جهانگیر از ۹۴۹ تا ۹۷۸ حیات داشته‌است .(تاریخ مغول. تالیف عباس اقبال. صص ۴۴۸–۴۵۲)