المپیاد جهانی نجوم و اخترفیزیک

تصویر رسمی المپیاد جهانی نجوم و اخترفیزیک ۲۰۱۲، در Rio Planetarium، ریودو ژانیرو، برزیل.
المپیاد جهانی اخترشناسی (نجوم) و اختر فیزیک (IOAA)(انگلیسی: International Olympiad on Astronomy and Astrophysics) مسابقه‌ای بین‌المللی در نجوم و اختر فیزیک است که در بین دانش آموزان دبیرستانی برگزار می‌شود.
نخستین المپیاد جهانی نجوم و اخترفیزیک در چیانگ مای، تایلند در نوامبر/دسامبر ۲۰۰۷ برگزار شد. پس از آن مسابقات سالانه در طی اوت/سپتامبر یا اکتبر در اندونزی (۲۰۰۸)، ایران (۲۰۰۹)، چین (۲۰۱۰)، لهستان (۲۰۱۱)، برزیل (۲۰۱۲)، یونان (۲۰۱۳)، رومانی (۲۰۱۴) و برای بار دوم در اندونزی (۲۰۱۵) برگزار شد.
تاریخچه
ایده المپیاد نجوم و اخترفیزیک توسط نمایندگان تایلند، اندونزی، ایران، چین و لهستان و با الگوبرداری از المپیاد پرسابقه فیزیک مطرح شد. هدف از این پیشنهاد، ایجاد یک مسابقه سطح بالا در رده دبیرستان و همچنین پیشرفت آموزش نجوم و اخترفیزیک در کشورهای مختلف بود. این ایده با موافقت سایر کشورها مواجه شد و این مسابقات جدید، المپیاد جهانی نجوم و اخترفیزیک نام گرفت و اولین دوره آن در تایلند و در سال ۲۰۰۷ برگزار شد.
لازم است ذکر شود مسابقات مشابهی به طور موازی و از سال ۱۹۹۶ در حال برگزاری است که المپیاد جهانی نجوم (IAO) خوانده می‌شود. قبل از ایجاد المپیاد جدید، بیشتر کشورها از جمله ایران در این المپیاد شرکت می‌کردند.
در دوره اول المیپاد جهانی نجوم و اخترفیزیک که در نوامبر/دسامبر ۲۰۰۷ برگزار شد، کشورهای آذربایجان، بنگلادش، بلاروس، بولیوی، برزیل، چین، یونان، هند، اندونزی، ایران، کره جنوبی، لائوس، لیتوانی، میانمار، لهستان، رومانی، سنگاپور، اسلواکی، سری‌لانکا، تایلند و اوکراین شرکت کردند.
در دوره دوم که در اوت ۲۰۰۸ برگزار شد، ۲۲ کشور (شامل یک تیم از کامبوج و یک ناظر از مالزی) شرکت کردند.
دوره سوم در اکتبر ۲۰۰۹ در تهران و با حضور ۲۰ کشور برگزار شد که دو کشور صربستان و قزاقستان برای اولین بار در این مسابقات شرکت کردند. آزمون رصد این دوره در کاروانسرای ده نمک برگزار شد.
دوره چهارم در سپتامبر ۲۰۱۰ و در پکن برگزار شد. ۱۱۴ شرکت‌کننده از ۲۳ کشور در این مسابقات حضور داشتند. (روسیه، جمهوری چک و فیلیپین برای اولین بار در این سال در مسابقات حضور یافتند.
دوره پنجم در لهستان در آگوست/ سپتامبر ۲۰۱۱ برگزار شد. در این سال، مسابقات برای اولین بار در اروپا برگزار شد. ۲۶ کشور در مسابقات حضور داشتند که شامل کشورهای تازه‌وارد بلغارستان، کرواسی، کلمبیا، مجارستان و پرتغال می‌شد.
دوره ششم در اوت ۲۰۱۲ در برزیل برگزار شد. این اولین دوره مسابقات در قاره آمریکا بود. ۲۸ کشور در این مسابقات حضور داشتند.
دوره هفتم در یونان در جولای/آگوست ۲۰۱۳ برگزار شد. ۳۹ تیم از ۳۵ کشور در این مسابقات حضور داشتند. (برای اولین بار: ایالات متحده آمریکا، قبرس، ارمنستان، مقدونیه، نیوزیلند، مالزی و کانادا)
دوره هشتم در اوت ۲۰۱۴ در رومانی برگزار شد. در این مسابقات، ۴۲ تیم از ۳۷ کشور حضور داشتند که کشورهای پاکستان، مولداوی، مکزیک، نپال و مونته‌نگرو برای اولین بار در مسابقات حضور پیدا کرده بودند.
کشورهای میزبان المپیاد جهانی نجوم و اخترفیزیک
دوره
سال
کشور میزبان
شهر میزبان
برنده مطلق
۱
۲۰۰۷
چیانگ مای
Suwun Suwunnarat
۲
۲۰۰۸
باندونگ
Nitin Jain
۳
۲۰۰۹
تهران
Nitin Jain
۴
۲۰۱۰
پکن
Przemysław Mróz
۵
۲۰۱۱
خوژوف / کاتوویتس / کراکوف
Stanislav Fort
۶
۲۰۱۲
ریودوژانیرو / Vassouras
Motiejus Valiūnas
۷
۲۰۱۳
ولس
Denis Turcu
۸
۲۰۱۴
سوچاوا
Denis Turcu
۹
۲۰۱۵
سمارانگ
۱۰
۲۰۱۶
بوبانسور
هند
۱۱
۲۰۱۷
پوکت
اسلونی
۱۲
۲۰۱۸
TBD
TBD
۱۳
۲۰۱۹
TBD
TBD
۱۴
۲۰۲۰
TBD
TBD
۱۵
۲۰۲۱
TBD
TBD
قالب مسابقات
مسابقات در هر سال، تحت نظر وزارت مربوطه کشور میزبان سازماندهی می‌شود و حدود ۱۰ روز ادامه می‌یابد. هر کشور می‌تواند یک تیم حداکثر ۵ نفره شامل دانش‌آموزان و دو نفر بزرگسال به عنوان رهبر تیم به مسابقات بفرستد. (بعضی کشورها مانند ایران، تیم دومی را تحت عنوان مهمان به مسابقات می‌فرستند. ) رهبران تیم (تیم لیدرها) می‌توانند سوالات را به زبان مادری دانش‌آموزان ترجمه کنند. تمام هزینه‌های این ۷ نفر در این ده روز، توسط برگزارکنندگان تامین می‌شود و شرکت‌کنندگان تنها بایستی هزینه سفر خود را بپردازند.
آزمون‌ها
هر دوره از مسابقات شامل آزمون‌های زیر است:
آزمون نظری یا تئوری که از دو بخش سوالات کوتاه و بلند تشکیل شده است. هر دوره معمولا شامل ۱۵ سوال کوتاه و ۲ یا ۳ سوال بلند است. این آزمون تقریبا نصف نمره نهایی را تشکیل می‌دهد.
آزمون تحلیل داده که آزمونی بر روی کاغذ یا کامپیوتری است که طی آن شرکت‌کنندگان به تحلیل داده‌های واقعی می‌پردازند. این آزمون ۲۵٪ نمره کل را تشکیل می‌دهد.
آزمون رصد که می‌تواند شامل رصد زیر آسمان واقعی یا آزمون آسمان‌نما (پلنتاریوم) باشد. این آزمون نیز ۲۵٪ نمره نهایی را تشکیل می‌دهد.
همچنین مسابقه تیمی نیز آزمون دیگری است که طی آن اعضای یک تیم مشترکا سوال طولانی یا سختی را حل می‌کنند. نمرات این آزمون تاثیری در نمره نهایی ندارد.
زبان رسمی مسابقات انگلیسی است اگرچه امکان ترجمه سوالات وجود دارد. کشور میزبان مسئول طراحی و تصحیح سوالات است اگرچه تیم لیدرها می‌توانند به نمرات اعتراض کنند.
مشخص‌کردن برندگان
طبق اساسنامه مسابقات، برندگان مدال طلا، نقره، برنز و دیپلم افتخار بر اساس قاعده زیر تعیین می‌شوند:
۱- میانگین نمرات سه نفر اول به عنوان ملاک در نظر گرفته می‌شود.
۲- کسانی که نمره‌شان بیش از ۹۰٪ میانگین سه نفر اول باشد، مدال طلا دریافت می‌کنند.
۳- کسانی که نمره‌شان بین ۷۸٪ تا ۹۰٪ میانگین سه نفر اول باشد، مدال نقره دریافت می‌کنند.
۴- کسانی که نمره‌شان بین ۶۵٪ تا ۷۸٪ میانگین سه نفر اول باشد، مدال برنز دریافت می‌کنند.
۵- کسانی که نمره‌شان بین ۵۰٪ تا ۶۵٪ میانگین سه نفر اول باشد، دیپلم افتخار دریافت می‌کنند.
۶- باقی افراد، گواهی حضور در مسابقات را دریافت می‌کنند.
۷- کسی که بیشترین نمره را در مسابقات کسب کرده باشد، به عنوان برنده مطلق شناخته می‌شود و جایزه ویژه‌ای دریافت می‌کند.
۸- جایزه‌های دیگری ممکن است به سایر افراد داده شود. (برای مثال، بهترین نمره آزمون تئوری، تحلیل داده، رصد، خلاقانه‌ترین راه حل و…)
مشارکت ایران در المپیاد جهانی نجوم
المپیاد هشتم: در سال ۲۰۰۳ میلادی (۱۳۸۲) ایران برای نخستین بار به طور غیررسمی، با حمایت سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان تیمی متشکل از یک دانش آموز دختر و دو دانش آموز پسر (از دانش آموزان مدارس استعدادهای درخشان تهران) را برای شرکت در هشتمین المپیاد جهانی نجوم به کشور سوئد اعزام نمود که ره آورد این تیم، سه مدال برنز بود.
المپیاد نهم: در سال ۲۰۰۴ هم تیمی متشکل از ۵ دانش آموز دختر برای شرکت در نهمین المپیاد جهانی نجوم به کشور اکراین سفر کرد. در آن سال تیم ایران موفق به کسب یک مدال طلا، دو مدال نقره و دو مدال برنز شد.
المپیاد دهم: در سال ۲۰۰۵ میلادی (۱۳۸۴) توسط باشگاه دانش پژوهان جوان کمیته علمی نجوم تشکیل و آزمون المپیاد نجوم در بین دانش آموزان سراسر کشور برگزار شد. در این دوره، تیم ملی ایران از چهار دانش آموز دختر و سه دانش آموز پسر تشکیل شده بود که در مسابقات جهانی المپیاد نجوم در چین شرکت و با کسب یک مدال طلا، دو مدال نقره و سه مدال برنز و یک دیپلم افتخار، مقام چهارم جهان را کسب کرد. خانم آزاده فتاحی علاوه بر کسب مدال طلا دراین دوره موفق به کسب مدال ویژه بالاترین نمره در امتحان تئوری نیز شد.
المپیاد یازدهم: در سال ۲۰۰۶ یازدهمین المپیاد جهانی نجوم در کشور هندوستان برگزار شد. تیم ملی ایران با یک دانش آموز دختر و چهار دانش آموز پسر در این المپیاد شرکت کرد. در این دوره، تیم ملی ایران با یک مدال طلا، دو مدال نقره و دو مدال برنز موفق به کسب مقام سوم در جهان شد. در این رقابت‌ها الهه سادات نقیب و صدرا جزایری توانستند نمره کامل را در امتحان رصد کسب کنند.
المپیاد دوازدهم: در سال ۲۰۰۷ جمهوری اسلامی ایران با تیم ملی المپیاد نجوم خود (شامل دو دانش آموز دختر و شش دانش آموز پسر) در دوازدهمین المپیاد جهانی نجوم اوکراین موفق به کسب مقام اول جهان در رده سنی زیر ۱۷ سال شد. دانش آموزان ایرانی با کسب سه مدال طلا و پنج مدال نقره برای کشور افتخار آفرینی کردند. در این دوره آقای سید امیر سادات موسوی دانش آموز ملایری، برنده مدال طلا و موفق به کسب بالاترین نمره در بین دانش آموزان شرکت کننده شد.
مشارکت ایران در دوره جدید المپیاد جهانی نجوم و اختر فیزیک
دوره اول: در سال ۲۰۰۷ همزمان با برگزاری المپیاد دوازدهم، با توجه به تغییرات عمده‌ای که در اساسنامه المپیاد جهانی نجوم ایجاد شده بود تیم ۵ نفره کشورمان در اولین المپیاد آزمایشی نجوم و اختر فیزیک که در تایلند برگزار گردید، شرکت و با کسب یک مدال طلا و چهار مدال برنز به کشور بازگشت.
دوره دوم: در سال ۲۰۰۸ تیم ۵ نفره کشورمان مرکب از دارندگان مدالهای سالهای قبل در دومین المپیاد نجوم و اختر فیزیک (دور جدید) اندونزی شرکت و با کسب یک مدال طلا، یک نقره و دو برنز و یک دیپلم افتخار با کسب رتبه چهارم جهان به کشور بازگشت.
دوره سوم: در سال ۲۰۰۹ این المپیاد در ایران برگزار شد و تیم ایران با یک تیم پنج نفره به عنوان تیم اصلی و یک تیم ۴ نفره به عنوان تیم میهمان شرکت کرد. در این رقابت ایران به ۴ مدال طلا، ۴ مدال نقره و یک مدال برنز شد.
دوره چهارم: در سال ۲۰۱۰ در چین، تیم ایران با یک تیم پنج نفره به عنوان تیم اصلی و یک تیم ۵ نفره به عنوان تیم میهمان شرکت کرد. در این رقابت ایران به ۱ مدال طلا (توسط علی ایزدی راد دانش اموزی رفسنجانی)، ۴ مدال نقره، ۴ مدال برنز و یک دیپلم افتخار شد.
دوره پنجم: در سال ۲۰۱۱ در لهستان، ایران موفق به کسب یک مدال طلا (توسط علی‌اکبر کاوه‌ای) و ۴ مدال نقره (توسط علی فهیم‌نیا، احسان عابدی، بهنام پورقاسمی نجف‌آبادی و آرین هاشمی) و ۶ مدال برنز (توسط مهدی سلیمانی‌فر، رامتین کرامتی، محمد بیاضی، اصلان نورقاسمی و پرهام پرسنده‌خیال) شد.
دوره ششم: در سال ۲۰۱۲ در برزیل، تیم ایران موفق به کسب یک مدال طلا (توسط آرش گل‌محمدی نقشه)، ۴ مدال نقره (توسط محمدجواد شریعت زاده، کیانا افضلی، سیدشایان خالوئی تفتی، عطا مرادی و فرزاد فتحی) و ۴ مدال برنز (توسط عرفان بیات، سارا علیقلی‌زاده صفری، فاطمه قشلاق‌پور و علی عباسی) شد. شایان ذکر است که شایان خالویی تفتی موفق به کسب نمره اول در بخش رصد شد .
دوره هفتم: در سال ۲۰۱۳ در یونان، تیم ایران موفق به کسب ۳ مدال طلا (علی پیرمرادی بزنجانی، حسین خلیلی و مهرگان درودیانی)، ۳ مدال نقره (توسط پرهام برومند، محمدرضا بنائی و سیدشایان ناظمی) و ۴ مدال برنز (داریوش شاهین‌راد، امیرپاشا قابوسی، هومن شاهرخی و عرفان ذابح) شد.
دوره هشتم: در سال ۲۰۱۴ در رومانی، تیم ایران موفق شد بهترین نتیجه تاریخ المپیاد ایران تا آن سال را کسب کند. این تیم، موفق به کسب ۴ مدال طلا (توسط، یزدان بابازاده،
شهاب‌الدین محین، علی زینالی و علیرضا علوی) و ۶ مدال نقره (توسط کیهان بهدین، سهیل انصارین، محمد نبی‌زاده، محمدرضا حسن‌پور، امیررضا اسدزاده و شروین حکیمی) و ایستادن در مقام دوم جهان پس از کشور میزبان یعنی رومانی شد.
دوره نهم: در سال ۲۰۱۵ در اندونزی، تیم ایران موفق به کسب ۳ مدال طلا، ۴ مدال نقره و ۳ مدال برنز شد و در رده‌بندی تیمی، در رتبه اول جهان قرار گرفت.
دوره دهم : در سال 2016 در کشور هند برگزار شد که تیم ایران موفق به کسب دو مدال طلا ( پارسا عالیان و روزبه قادری ) سه مدال نقره ( ستاره فروزان و وحید احمدی و ارسلان معتمدیان ) و چهار برنز ( عماد صالحی و امیرحسین امیری و محمد قاسم پور و معین محمدی ) و یک دیپلم افتخار ( رامتین محصل یزدی ) شد.
دور یازدهم : ایران با یک تیم در این مسابقات حضور پیدا کرد که موفق به کسب یک مدال طلا ( شایان عزیزی ) سه نقره ( امیرحسین ستوده فر و پریماه صفریان و زهرا فرهمند ) و یک مدال برنز ( سینا بلوکی ) شد و پس از تایلند و هند به مقام سوم رسید.
میزبانی ایران
حضور موفق دانش آموزان ایرانی در عرصه رقابت‌های جهانی و همچنین تجربه خوشایند میزبانی المپیاد جهانی فیزیک ۲۰۰۷ در اصفهان، موجب گردید تا در رای‌گیری هیئت ژوری در تایلند، میزبانی سومین المپیاد جهانی و اختر فیزیک ۲۰۰۹ به ایران واگذار شود.
لازم به ذکر است که بنابر گفته دکتر مهدی خاکیان قمی مسئول کمیته المپیاد نجوم . ایران به احتمال زیاد میزبانی جهانی 2018 را بر عهده خواهد داشت. ( سری لانکا به علت جنگ داخلی از این مسئولیت شانه خالی کرد )