مزدک

مزدک یک موبد زرتشتی بود که بنیانگذار مذهبی بود که اینک با نام «آئین مزدک» شناخته می‌شود.
در مورد مزدک اختلاف نظر وجود دارد. عده‌ای او را اهل فسا و تعدادی او را اهل استخر فارس می‌دانند؛ ولی اکثر مورخین زادگاه وی را نیشابور می‌دانند، از جمله طبری. درگذشت او در ۵۲۴ یا ۵۲۸ پس از میلاد بود. وی در نیمه قرن پنجم میلادی یکی از نهضت‌های اجتماعی در ایران زمان ساسانی را ایجاد کرد. مزدک در زمان حکومت قباد آیین خود را منتشر کرد.
خاستگاه
شهرت مزدک مقارن شاهنشاهی قباد ساسانی به اوج رسید. اوضاع مملکت در این زمان سخت آشفته بود و هپتالیان از جانب مشرق و شمال پی در پی به ایران هجوم می‌آوردند. کشمکش‌های شدید و خونین مذهبی بین موبدان زرتشتی و یهودیان، فرقه‌های مختلف مسیحی با یکدیگر و دولت ایران با مسیحیان که آنان را عوامل امپراتوری روم می‌دانست، در جریان بود. خشکسالی‌های پیاپی نیز مردم گرسنه و محروم را به عصیان وامی‌داشت.
آموزه‌های مزدک
مزدک از روحانیون زرتشتی بود و بر پایه آموزه‌های مانی در باب آفرینش و جهان دیگر معتقداتی ویژه داشت. وی به دو اصل نور و ظلمت و رهایی نهایی نور معتقد بود و می‌گفت انسان باید از علایق دنیوی بپرهیزد تا هرچه بیشتر به رهایی نور از بند ظلمت ماده یاری داده باشد. اما وی به خلاف مانی، ازدواج را منع نمی‌کرد و داشتن یک همسر را کافی می‌دانست. مزدکیان همچنین گیاهخوار بودند و باور داشتند که با کردار نیک و بدون انجام امور ظاهری دینی می‌توانند رستگار شوند.
مزدک، ازدواج زنان با مردانی بیرون از طبقات روحانی و اشرافی را جایز دانسته و داشتن بیش از یک زن را ناروا می‌شمرده چرا که بنا بر گواهی‌های متعدد تاریخی در مورد شمار بسیار زیاد زنان در شبستان‌ها و حرمسراهای ساسانی سخن مکرر آمده‌است.
از نظر اجتماعی مزدک از استاد خود، زرتشت خورگان، پیروی می‌کرد که سال‌ها در بیزانس به سر برده بود و با کتب فلسفی یونان از جمله جمهور افلاطون آشنایی داشت. مزدک با توجه به جنبه علمی این معتقدات می‌گفت خداوند مواهب حیات را برای استفاده همگان آفریده‌است. اما حرص و زیاده‌خواهی و انباشتن مال به خشونت و بدرفتاری و نابرابری می‌انجامد. این گونه باورها با نظام اجتماعی عصر ساسانی به هیچ روی سازگار نبود. زیرا در آن جامعه، طبقات از یکدیگر جدا بودند و کسی نمی‌توانست، ولو به لیاقت و استعداد، از حد اجتماعی خود تجاوز کند. مزدک که سخنوری ورزیده بود و نفوذ کلام بسیار داشت به هواخواهی مردم مستمند از درباریان می‌خواست که دست به تعدیل ثروت بزنند.
ثعالبی از قول مزدک می‌نویسد: «خداوند وسیله معیشت را در زمین نهاد تا مردم آنها را به تساوی میان خود تقسیم کنند چنان‌که هیچ‌یک از آنان نتواند بیش از سهم خود بگیرد، اما مردم به یکدیگر ستم ورزیدند و در پی آن برآمدند تا بر دیگری برتری یابند؛ زورمندان ناتوانان را بشکستند روزی و دارایی را برای خود گرفتند. بسیار ضروری است که از توانگران بگیرند و به تهی‌دستان دهند چنان‌که همه در دارایی برابر گردند. هر آنکه در خواسته، زن و کالا فزونی حق او بر آن‌ها بیش از دیگران نیست.» فردوسی بزرگ چنین می‌گوید:
همی‌گفت هر کو توانگر بود تهی‌دست با او برابر بود
نباید که باشد کسی بر فزود توانگر بود تار و درویش پود
جهان راست باید که باشد به چیز فزونی توانگر چرا جست نیز
زن و خانه و چیز بخشیدنیست تهی‌دست کس با توانگر یکیست
من این را کنم راست تا دین پاک شود ویژه پیدا بلند از مغاک
محمد بن عبدالکریم شهرستانی هم می‌نویسد: مزدک مردم را از مخالفت، دشمنی و کشتار بازمی‌داشت. چون بیشتر درگیری‌ها به سبب مال و ثروت و زن روی می‌دهد.
بدین ترتیب او خواستار مساوات و برابری مردم و مالکیت و توزیع عادلانه زن و خواسته بوده‌است. با بررسی و غور در ساختار نظام ساسانی و قوانین حقوقی مربوط به زنان ساسانی می‌توان به درستی فهمید که مزدک برای کاستن امتیازات طبقات بالا، تعدیل و تغییر قوانین به سود تهیدستان تلاش می‌کرده‌است. از جمله توزیع ثروت از طریق تقسیم اراضی بزرگ، جلوگیری از احتکار، تعدیل سهم مالکان از بازده زمین، ادغام آتش مقدس و کاستن تعداد آتشکده‌ها و ساده کردن سازمان دستگاهی موبدان زرتشتی و به دنبالش کوتاه کردن دست روحانیون در امور اجرایی کشوری.
بدین ترتیب، نهضت مزدک به انقلابی اجتماعی تبدیل گردید و با آنکه مزدک پیروان خود را از ستیز و کینه‌جویی منع کرده بود، کار به خشونت و افراط کشید. اما آنچه که از آن به عنوان اشتراک در زن و خواسته نام برده شده‌است نه دزدیده شدن زنان حرمسرا بوده و نه دزدی مال و اموال نجبا چراکه مزدک خود روحانی معتقدی بوده‌است. آنچه که در این قیام رخ داد واکنش روستاییان به فشار و ظلمی بود که بر آن‌ها می‌رفت. علاوه بر آن آیین عیاشی دسته‌جمعی به سبب آنکه از آیین‌های باستانی روستاییان بوده در میان آنان مرسوم بود. در این میان بعضی نجبا نیز به صف مزدکیان پیوستند.
فرجام مزدک و مزدکیان
آیین مزدک توسط روحانیون و رهبران زرتشتی در زمان ساسانیان به عنوان یک بدعت شناخته شد و پیروان آن مورد آزار و اذیت قرار گرفتند. انوشیروان پادشاه ساسانی، کارزاری را علیه این آئین در سال ۵۲۴ یا ۵۲۸ به راه انداخت و منجر به قتل‌عام بسیاری از پیران این آئین از جمله خود مزدک گردید و دین زرتشتی را دین رسمی کشور قرارداد.
روش‌های گوناگونی برای مجازات مزدکیان در نظر گرفته شد. مثلا در شاهنامه آمده‌است که سه هزار مزدکی زنده به گور شدند درحالی که پاهایشان رو به بالا قرار گرفته بود. خود مزدک وارونه تیرباران شد. روایات دیگری نیز از شیوه اصلاحات وجود دارند. پس از این رویدادها، انوشیروان شروع به اجرای اصلاحات اجتماعی خود کرد. آیین مزدک پس از مرگ وی از بین رفت.
بعدها مواردی مشاهده شد که مسلمانان از روحانیون زرتشتی که برای مزدکیان حکم ارتداد صادر می‌کردند، حمایت می‌کردند.
قباد یکم، شاهنشاه ساسانی، با اصلاحات اجتماعی موافق بود و از مزدک حمایت می‌کرد. اما بعدها بر اثر وقایعی تغییر رای داد. در پایان شاهنشاهی قباد و آغاز پادشاهی پسرش خسرو انوشیروان، مجلس مناظره‌ای ترتیب داده شد که در آن روحانیان زرتشتی و مسیحی حریف مزدکیان بودند. دراین دوره، مسیحیان نیز همچون مزدیسنان پاس داشته می‌شدند. در پایان این مناظره، مزدکیان مغلوب شده و نهایتا قتل‌عام شدند.
گفته‌اند که در یک روز دوازده هزار مزدکی کشته شد. واقع قلع و قمع مزدکیان در آخر سال ۵۲۸ یا اوایل سال ۵۲۹ رخ داد. علت آن نقشه‌ای بود که مزدکیان راجع به ولیعهدی کاووس پسر دیگر قباد کشیده بودند و می‌خواستند علی‌رغم تصمیم شاهنشاه، بوسیله توطئه و تحریک این شاهزاده مزدکی را بر تخت نشانند خسرو انوشیروان برادر کوچکتر را از سلطنت محروم کنند. این آخرین قطره‌ای بود که جام صبر شاهنشاه را لبریز کرد.
دولتیان طریقه‌ای را که بارها تجربه شده بود، پیش گرفتند. انجمنی از روحانیان دعوت و اندرز مزدکیان را با سایر روسای فرقه به آنجا خواندند و گروهی عظیم از آن طایفه را دعوت و جلب کردند، تا در مجلس مباحثه رسمی حاضر باشند. قباد شخصا مجلس را اداره می‌کرد، اما خسرو انوشیروان که به ولایت عهدی معین شده بود و حقوق خود را دستخوش توطئه و دسته‌بندی مزدکیان و کاووس می‌دید، تمام همت و جهد خود را مصروف داشت، تا کار توطئه به پایان رسد، که ضربتی هولناک و قطعی به فرقه مزدکی وارد آید. پس چند تن از مجادلان و مباحثان کار آزموده را از میان موبدان پیش آورد. نام آنان از این قرار است: پسر ماهداد، ویه‌شاپور، داد هرمزد، آذر فرنبغ، آذر بد، آذر مهر، بخت آفرید، موبدان موبد، گلونازس و بازانس سریانی اسقف مسیحیان ایران، که در این پیشامد با زرتشتیان همداستان شده بودند، در انجمن حضور داشتند.
بازانس مورد توجه خاص قباد بود، زیرا از طبابت سررشته داشت. طبعا مدافعان کیش مزدکی مجاب و مغلوب شدند و در این اثنا افواج مسلحی که پاسبان میدان مخصوص مزدکیان بودند، تیغ در کف بر سر آن طایفه ریختند. اندرزگر به هلاکت رسید. عده حقیقی مزدکیان، که در این دام مقتول شدند، معلوم نیست. اعدادی که مورخان ایرانی و عرب آورده‌اند، مبنای صحیح ندارد، ولی ظاهرا همه روسای مزدکی در این مکان عرصه هلاک شدند. چنان‌که بعد از این واقعه، که حکم کشتار عموم مزدکیان صادر شد، افراد این فرقه چون رئیس مطاع نداشتند، پراکنده گشتند و در مقابل دشمنان خود طاقت ایستادگی نیافتند. همه مضمحل شدند دارایی آنها ضبط و کتب دینی آنها سوزانده شد.
افکار مزدک پس از وی، قرن‌ها همچنان پنهانی دوام داشت و انتشار می‌یافت. نیم قرن پس از او، پسر خاقان بزرگ ترکان غربی، به همراهی فقرا و محرومان اطراف، بخارا را متصرف شد و زمین داران و بازرگانان بزرگ را مجبور به فرار کرد اما خود نیز سرانجام سرکوب شد. در قرن هشتم میلادی نیز در خوارزم براساس عقاید مزدک عصیانی صورت گرفت که دیری نپائید و از هم پاشید.
به بیان شاهنامه
فردوسی در اشعار خود ماجرای مزدک و آیین مزدکیه را به‌شکلی دقیق شرح می‌دهد، بخشی از سروده‌ها:
ظهور مزدک
بیامد یکی مرد، مزدک به‌نام سخنگوی با دانش و رای و کام
گرانمایه مردی و دانش فروش قباد دلاور بدو داد گوش
به نزد جهاندار دستور گشت نگهبان آن گنج و گنجور گشت
زمینه‌های اجتماعی اقتصادی قیام
ز خشکی خورش تنگ شد در جهان میان کهان(پستان) و میان مهان(بلندمرتبگان)
ز روی هوا ابر شد ناپدید به ایران کسی برف و باران ندید
مهان جهان بر در کی‌قباد همی هر کس آب و نان کرد یاد
مزدک در رابطه با مردم و قباد و تبیین نظام طبقاتی اشرافی ساسانی
بدیشان چنین گفت مزدک که شاه نماید شما را به امید راه
دوان اندر آمد بر شهریار چنین گفت کای نامور شهریار
به گیتی سخن پرسم از تو یکی گراید ونک پاسخ دهی اندکی
قباد سراینده گفتش بگوی به من تازه کن در سخن آبروی
بدو گفت آن‌کس که مارش گزید همی از تنش جان بخواهد پرید
یکی دیگری را بود پای زهر گزیده نیابد ز تریاک بهر
سزای چنین مرد گویی که چیست که تریاک دارم درم سنگ بیست؟
چنین داد پاسخ ورا شهریار که خونیست این مرد تریاک دار
بخون گزیده بیایدش کشت به درگاه چون دشمن آمد به مشت
آغاز قیام
چو بشنید برخاست از پیش شاه بیامد به نزدیک فریادخواه
بدیشان چنین گفت کز شهریار سخن کردم از هر دری خواستار
بباشید تا بامداد پگاه نمایم شما را سوی داد راه
تسخیر تیسفون
برفتند و شبگیر باز آمدند شخوده رخ و پرگداز آمدند
تسلیم‌شدن شاه
چو مزدک ز در آن گره را بدید ز درگه سوی شاه ایران دوید
چنین گفت: کای شاه پیروز بخت سخنگوی و بیدار و زیبای تخت
سخن گفتم و پاسخش دادییم به پاسخ در بسته بگشادییم
شرح مظالم اشرافیت ساسانی و فقر و گرسنگی رعایای ایرانی
گرایدونک دستور باشد کنون بگوید سخن پیش تو رهنمون
بدو گفت: برگوی و لب را مبند که گفتار باشد مرا سودمند
چنین گفت: کای نامور شهریار کسی را که بندی ببند استوار
خورش باز گیرند زو تا بمرد به بیچارگی جان و تن را سپرد
مکافات آن کس که نان داشت او مرین بسته را خوار بگذاشت او
چه باشد بگوید مرا پادشا که این مرد را نابد و پارسا
رضایت قباد به مصادره اندوخته‌های درباریان
چنین داد پاسخ که: می‌کن بنش که خو نیست ناکرده بر گردنش
پیروزی مزدکیان
چو بشنید مزدک زمین بوس داد خرامان بیامد ز پیش قباد
گشودن انبارهای اشراف
به درگاه او شد با نبوه گفت : که جائی که گندم بود در نهفت
دهید آن بتاراج در کوی و شهر بدان تا یکایک بیابید بهر
دویدند هر کس که بد گرسنه به تاراج گندم شدند از بنه
مصادره اموال شاه و درباریان
چه انبار شهری چه آن قباد ز یک دانه گندم نبودند شاد
رسیدن خبر مصادره اموال قباد از طریق جاسوسان
چو دیدند رفتند کار آگهان به نزدیک بیدار شاه جهان
که تاراج کردند انبار شاه به مزدک همی‌بازگردد گناه
طلبیدن مزدک و پرسیدن علت مصادره، پاسخ مزدک
قباد آن سخن گوی را پیش خواند ز تاراج انبار چندی براند
چنین داد پاسخ کانوشه بدی خرد را بگفتار توشه بدی
سهن هرچ بشنیدم از شهریار بگفتم به بازاریان خوار خوار
به شاه جهان گفتم از مار و زهر از آن کس که تریاک دارد به شهر
بدین بنده پاسخ چنین داد شاه که تریاک دارست مرد گناه
اگر خون این مرد تریاک دار بریزد کسی نیست با او شمار
چو شد گرسنه نان بود پای زهر به سیری نخواهد ز تریاک بهر
اگر دادگر باشی‌ای شهریار به انبار گندم نیامد به کار
شکم گرسنه چند مردم بمرد که انبار را سود جانش نبرد
ز گفتار او تنگ دل شد قباد بشد تیز مغزش زگفتار داد
وز آن پس بپرسید و پاسخ شنید دل و جان او پر ز گفتار دید
ز چیزی که گفتند پیغمبران همان دادگر موبدان و ردان
به گفتار مزدک همه کز گشت سخن‌هاش ز اندازه اندر گذشت
تعالیم مزدک: برابری، تقسیم عادلانه ثروت و عدالت اجتماعی
برو انجمن شاه فراوان سپاه بسی کسی به بیراهی آمد ز راه
همی گفت: هر کو توانگر بود تهی دست با او برابر بود
نباید که باشد کسی بر فزود توانگر بود تار و درویش پود
جهان راست باید که باشد بچیز فزونی توانگر چرا جست نیز
زن و خانه و چیز بخشیدنی است تهی دست کس با توانگر یکی است
من این را کنم راست با دین پاک شود ویژه پیدا بلند از مغاک
هر آن کس که او جز برین دین بود زیزدان وزمنش نفرین بود
عدالت اجتماعی و محو طبقات
ببد هرک درویش با او یکی اگر مرد بودند اگر کودکی
از این بستدی چیز و دادی بدان فرومانده بد زان سخن بخردان
محو شدن اشرافیت ساسانی و مزدکی شدن قباد
چو بشنید در دین او شد قباد ز گیتی بگفتار او بود شاد
ورا شاه بنشاند بر دست راست ندانست لشکر که موبد کجاست
بر او شد آنکس که درویش بود و گرنانش از کوشش خویش بود
محبوبیت مردمی مزدک و قلمرو قیام
بگرد جهان تازه شد دین او نیازست جستن کسی کین او
توانگر همی سر زتنگی نگاشت سپردی بدرویش چیزی که داشت
چنان بد که یک روز مزدک پگاه ز خانه بیامد بنزدیک شاه
چنین گفت کز دین پرستان ما همان پاکدل زیر دستان ما
فراوان ز گیتی سران بردرند فرود آوری گرز در بگذرند
زمزدک شنید این سخن‌ها قباد به سالار فرمود تا بار دارد
چنین گفت مزدک بپرمایه شاه که این جای تنگست و چندان سپاه
همانا نگنجند در پیش شاه بهامون خرامد کند شان نگاه
بفرمود تا تخت بیرون برند ز ایوان شاهی بهامون برند
به دشت آمد از مزدکی صد هزار برفتد شادان بر شهریار
هشدار مزدک به قباد در مورد فرزندش کسری(معرب خسرو؛ خسرو اول، انوشیروان عادل)
چنین گفت مزدک بشاه زمین که‌ای برتر از دانش به آفرین
چنان داد که کسری نه بر دین ماست ز دین سرکشیدن ورا کی سزاست
یکی خط دستش بباید ستد که سرباز گرداند از راه بد
بپیچاند از راستی پنج چیز که دانا برین پنج نفزود نیز
کجا رشک و کینست و خشم و نیاز به پنجم که گردد برو چیره آز
تو چون چیره باشی برین پنج دیو پدید آیدت راه کیهان خدیو
از این پنج ما را زن و خواستست که دین بهی در جهان کاستست
زن و خواسته باشد اندر میان چو دین بهی را نخواهی زیان
کزین دو بود رشک و آز و نیاز که با خشم و کین اندر آید براز
همی دیو پیچید سر بخردان بباید نهاد این دو اندر میان
نگرانی شدید قباد از سرنوشت کسری که در محاصره موبدان و اشراف ساسانی است
چون این گفته شد دست کسری گرفت بدو ماند بد شاه ایران شگفت
ازو نامور دست بستد بخشم به تندی ز مزدک بخوابید چشم
به مزدک چنین گفت خندان قباد که از دین کسری چه داری بباد
افشای توطئه به درخواست قباد و دعوت پسرش به آیین مزدکی
چنین گفت مزدک که این راه راست نهانی نداند که بر دین ماست
همانگه ز کسری بپرسید شاه که از دین به بگذری نیست راه
آغاز توطئه علیه مزدک؛ اتحادی از موبدان، فئودال‌ها، اشراف ساسانی و کسری
بدو گفت کسری چو یابم زمان بگویم که کرست یکسر گمان
چو پیدا شود کژی و کاستی درفشان شود پیش تو راستی
بدو گفت مزدک زمان چند روز همی‌خواهی از شاه گیتی فروز
ورا گفت کسری زمان پنج ماه ششم را همه بازگویم به شاه
اجتماع وفاداران به نظام طبقاتی، طرح توطئه و تحریک قباد علیه مزدک
برین برنهادند و گشتند باز به ایوان بشد شاه گردن فراز
فرستاد کسری به هر جای کس که داننده‌یی دید و فریادرس
کس آمد سوی خره اردشیر که آنجا بد از داد هرمزد پیر
ز اصطخر مهر آذر پارسی بیامد به درگاه با یارسی
نشستند دانش پژوهان بهم سخن رفت هر گونه از بیش و کم
به کسری سپردند یکسر سخن خردمند و دانندگان کهن
مجلس مناظره و محاکمه مزدک، و تحریک شاه علیه وی
چو بشنید کسری به نزد قباد بیامد ز مزدک سخن کرد یاد
که اکنون فراز آمد آن روزگار که دین‌بهر را کنم خواستار
به آیین به ایوان شاه آمدند سخن گوی و جوینده راه آمدند
دلارآی مزدک سوی کی‌قباد بیامد سخن را در اندر گشاد
اتهام‌نامه اشرافیت ساسانی علیه مزدک، دفاع از نظام ارزشی ساسان
چنین گفت کسری پیش گروه به مزدک که‌ای مزد دانش پژوه
یکی دین نو ساختی پر زیان نهادی زن و خواسته در میان
چه داند پسرکش که باشد پدر پدر همچنین چون شناسد پسر
چو مردم سراسر بود در جهان نباشد پیدا کهان و مهان
که باشد که جوید در کهتری چگونه توان یافتی مهتری
کسی کو مرد جای و چیزش کر است که شد کار جوینده با شاه راست
جهان زین سخن پاک ویران شود نباید که این بد بایران شود
همه کدخدایند و مزدور کیست همه گنج دارند و گنجور کیست
ز دین آوران این سخن کس نگفت تو دیوانگی داشتی در نهفت
همه مردمان را به دوزخ بری همی کاربد را به بد نشمری
دگرگونی قباد
چو بشنید گفتار موبد قباد برآشفت و اندر سخن داد داد
و…………
و…………
و…………
و…………
فرمان قتل عام
به کسری سپردش همان‌گاه شاه ابا هرک او داشت آئین و راه
بدو گفت هر کو برین دین اوست مبادا یکی را به تن مغز و پوست
بدان راه بد نامور صدهزار به فرزند گفت آن زمان شهریار
که با این سران هرچ خواهی بکن ازین پس ز مزدک مگردان سخن
باغ سرخ مزدک نشان
بدرگاه کسری یکی باغ بود که دیوار او برتر از راغ بود
همی گرد بر گرد او کنده کرد مرین مرد مانرا پراکنده کرد
بکشتندشان هم بسان درخت زبر پای و زیرش سرآکنده سخت
بمزدک چنین گفت کسری که رو به درگاه باغ گرانمایه شو
درختان ببین آنک هر کس ندید نه از کاردانان پیشین شنید
بشد مزدک از باغ و بگشاد در که بیند مگر بر چمن بارور
همان‌گه که دید از تنش رفت هوش برآمد به ناکام زو یک خروش
اعدام مزدک
یکی دار فرمود کسری بلند فروهشت از دارپیچان کمند
نگون بخت را زنده بردار کرد سر مرد بی‌دین نگون سار کرد
زهر چشم شاهانه به ایرانیان
ازان پس بکشتش بباران تیر تو گر باهشی راه مزدک مگیر
نظم گورستانی آرامش اشراف و روحانیون زرتشت
بزرگان شدند ایمن از خواسته زن و زاده و باغ آراسته
همی بود با شرم چندی قباد ز نفرین مزدک همی کرد یاد
زرتشت خورگان
مزدکیه
مانی
آیین مانوی
کمونیسم