سهمیه‌بندی دانشگاه‌های ایران

پذیرش دانشجو در دانشگاه‌های ایران با برگزاری کنکور انجام می‌گیرد. پس از برگزاری کنکور و تعیین سطح علمی داوطلبان، سهمیه‌بندی‌هایی برای ورود گروه‌های مختلف به دانشگاه اعمال می‌شود.
انواع سهمیه‌بندی‌ها
بومی‌سازی و سهمیه مناطق
در حال حاضر؛ داوطلبان بر پایه زادگاه، محل زندگی، محل اخذ دیپلم و مدرک پیش‌دانشگاهی به یکی از سه منطقه ۱، ۲ و ۳ تعلق دارند. در پذیرش رشته‌ها نیز کشور به ۵ قطب، ۹ ناحیه و ۳۰ استان تقسیم شده‌است.
سهمیه‌بندی جنسیتی
طرح سهمیه بندی جنسیتی در دانشگاه‌ها طرحیست که در مجلس هفتم شورای اسلامی ارائه گردیده که بر اساس آن سازمان سنجش با سهمیه بندی جنسیتی در کنکور سراسری محدودیت‌هایی را برای ورود دختران به دانشگاه بایستی اعمال کند.
این طرح که به منظور «حفظ قداست خانواده» و «ایجاد تناسب بین راهیابی دختران و پسران به دانشگاه» ارائه شده‌است، توسط کمیسیون زنان دفتر تحکیم وحدت محکوم گردیده‌است.
بر اساس برخی آمار اخیر، دختران اکنون نزدیک به ۷۰٪ دانشجویان دانشگاه‌های ایران را تشکیل می‌دهند، که این ارقام باعث نگرانی برخی محافل در کشور ایران گردیده‌است. این طرح رشته‌های پزشکی را نیز در بر می‌گیرد.
پیشتر از این نیز، طرح سهمیه بندی جنسیتی در سیستم آموزش عالی ایران ارائه گردیده بود.
سهمیه شاهد و ایثارگر
در حال حاضر جامعه ایثارگری (خانواده شهداء  جانبازان وخانواده آن‌ها  آزادگان و خانواده آن‌ها) در آزمونهای ورودی دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی کشور در مقاطع مختلف از سه سهمیه قانونی شاهد، رزمندگان و خانواده شهدا استفاده می‌کنند.
۱ سهمیه ۵٪ شاهد:
این سهمیه به صورت ۵٪ اضافه بر ظرفیت کل دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی جهت تسهیل ورود فرزندان شهداء، جانبازان بالای ۷۰٪، فرزندان جانبازان ۵۰٪ و بالاتر و فرزندان آزادگان در مراکز آموزش عالی در نظرگرفته شده‌است. این سهمیه پیرو فرمان رهبر کبیر انقلاب اسلامی حضرت امام خمینی (ره) مبنی بر رسیدگی هرچه بیشتر به امور تحصیلی فرزندان شاهد در تاریخ ۲/۱۱/۶۵ به تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی رسیده‌است. سهمیه شاهد فقط در آزمون سراسری سازمان سنجش اعمال می‌گردد، استفاده‌کنندگان از این سهمیه جهت قبولی در رشته مورد تقاضا باید حداقل ۷۵٪ نمره «آخرین» فرد پذیرفته شده سهمیه آزاد را کسب کرده باشند (مثلا اگر آخرین فرد پذیرفته شده با نمره ۱۶۰ از ۲۰۰ پذیرفته شده باشد، سهمیه شاهد با نمره ۱۲۰ از ۲۰۰ در همان رشته پذیرفته می‌شود)، کلیه مشمولین سهمیه شاهد در سهمیه رزمندگان نیز گزینش می‌شوند.
توجه: فرزندان و همسران جانبازان ۲۵٪ تا ۴۹٪ در آزمونهای سازمان سنجش سهمیه ندارند. صرفا در صورتی‌که در آزمون سراسری سازمان سنجش مجاز به انتخاب رشته شوند بادرخواست خود در باقی‌مانده اضافه ظرفیت سهمیه ۵٪ شاهد گزینش خواهند شد.
۲ سهمیه رزمندگان:
این سهمیه تحت عنوان عمومی قانون ایجاد تسهیلات برای ورود رزمندگان و جهادگران داوطلب درتاریخ ۳۰/۱۱/۶۷ به تصویب مجلس شورای اسلامی رسیده و مجددا در تاریخهای ۱۱/۹/۷۱ و ۹/۵/۷۳ مورد اصلاح قرار گرفته‌است. براساس این قانون ۴۰٪ از ظرفیت دانشگاه‌ها در آزمون سراسری، کاردانی پیوسته، جامع علمی کاربردی، کاردانی به کارشناسی (با کسب حداقل ۷۵٪ نمره آخرین فرد پذیرفته شده عادی) و همچنین۲۰٪ ظرفیت دانشگاه‌ها در مقاطع کارشناسی ارشد ناپیوسته و بالاتر (با کسب ۸۰٪ نمره فرد پذیرفته شده عادی) به واجدین شرایط اختصاص می‌یابد. . مشمو لین این سهمیه عبارتند از: دارندگان سهمیه شاهد – آزادگان و همسران آن‌ها - جانبازان ۲۵٪ تا ۶۹٪– همسران جانبازان ۵۰٪ و با لا‌تر – همسران شهدا
در آزمونهای دانشگاه آزاد اسلامی سهمیه رزمندگان با ظرفیت ۴۰٪ در آزمون سراسری و ۲۰٪ در آزمون تحصیلات تکمیلی این دانشگاه اعمال می‌گردد.
توجه: فرزندان وهمسران جانبازان ۲۵٪ تا ۴۹٪ در آزمونهای مختلف دانشگاه آزاد اسلامی فقط یک بار در یکی از مقاطع تحصیلی می‌توانند از سهمیه استفاده نمایند.
۳ سهمیه خانواده شهداء:
براساس این سهمیه که مصوب مورخ ۲۲/۱۱/۶۳ و ۳۰/۱۱/۶۳ شورای عالی انقلاب فرهنگی می‌باشد منسوبین درجه اول شهداء شامل برادران و خواهران و والدین شهداء می‌توانند از این سهمیه بهره‌مند شوند. میزان ظرفیت این سهمیه ثابت نبوده و هرساله به نسبت تعداد داوطلبان خانواده شهداء به کل داوطلبان در هر کد رشته، ظرفیت خاصی را به خود اختصاص می‌دهد حدنصاب لازم در این سهمیه ۸۵٪ نمره فرد قبولی بدون سهمیه در هر رشته محل می‌باشد. این سهمیه صرفا در آزمون سراسری و آزمونهای کاردانی پیوسته آموزشکده‌های فنی حرفه‌ای و نیز مقاطع کاردانی و کارشناسی پیوسته دانشگاه‌های جامع علمی کاربردی و پیام نور اعمال می‌شود.
سهمیه بسیج
در دانشگاه آزاد اسلامی؛ دارندگان سهمیه «بسیجی فعال» با کسب ۹۰٪ تراز در رشته‌های کاردانی و کارشناسی وبا کسب ۹۵٪ تراز در رشته‌های کارشناسی ارشد و دکتری حرفه‌ای و تخصصی آخرین نفر قبول‌شده بدون سهمیه، پذیرفته می‌شوند.
سهمیه متاهل‌ها در کارشناسی ارشد و دکتری
مهرداد بذرپاش، رئیس سازمان ملی جوانان از اختصاص ۲۰٪ از ظرفیت دانشگاه‌ها در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری به افراد متاهل طبق مصوبه دولت خبر داده‌است. رئیس کمیسیون آموزش و تحقیقات مجلس شورای اسلامی اجرای این طرح را بدون تصویب مجلس ناممکن اعلام کرده‌است. این طرح هیچ وقت عملی نشد.