حوزه علمیه قم

حوزه علمیه قم یکی از حوزه‌های علمیه شیعیان، در شهر قم است. مکتب و حوزه حدیثی قم (در کنار کوفه و بغداد) یکی از سه حوزه حدیثی کهن در تاریخ علمی جهان تشیع بود و در قرن اخیر توسط عبدالکریم حائری یزدی در سال ۱۳۰۱ خورشیدی تجدید حیات شد به گونه‌ای وی را موسس حوزه علمیه قم نامیده‌اند.
این حوزه در دوران رضاشاه بر اثر تعطیلی حوزه علمیه تهران و انتقال علمای شیعه به شهر قم تاسیس شد؛ در کمتر از نیم قرن موجب ایجاد قیام ۱۵ خرداد شد که توسط سید روح‌الله خمینی به اوج خودش رسید و انقلاب اسلامی ایران را به پیروزی رسانده و حکومت اسلامی ولایت فقیه را به وجود آورد که در تمام طول تاریخ تشیع نظیری نداشته‌است.
حوزه علمیه قم، با تلاش‌های بزرگانی همچون میرزا محمد فیض قمی، محمد تقی بافقی یزدی، مهدی پایین شهری قمی، میرزا محمد ارباب قمی، محمد رضا شریعتمدار ساوجی و چند تن دیگر و در نهایت با استقرار عبدالکریم حائری یزدی (معروف به مجدد حوزه قم) در این شهر، جانی دوباره گرفت. این راه توسط مراجع ثلاث قم (صدر، خوانساری، حجت)، سید حسین طباطبائی بروجردی و سپس مراجع چهارگانه قم در عصر انقلاب ۵۷ (خمینی، گلپایگانی، مرعشی، شریعتمداری) ادامه پیدا کرده است.
حوزه علمیه تهران و قم در طول تاریخشان ارتباطات زیادی با یکدیگر داشته‌اند.
تاریخچه
شهر قم در سال ۲۳ ه. ق در آخرین سال زندگی عمر بن خطاب به دست مسلمانان اشغال شد. و طبق نظر بعضی از نویسندگان، آغاز تشیع در میان مردم قم به تاریخ پس از ورود «اشعری‌ها» به قم (سال ۸۳ ه. ق) باز می‌گردد.
یکی از فرزندان «مالک بن عامر اشعری» عبدالله نام داشت و عبدالله پسری به نام «سعد» داشت، سعد دارای دوازده پسر بود و آن‌ها از راویان جعفر صادق، امام ششم شیعیان در کوفه بودند و فرزندان و نوادگان آن‌ها بیش از صد نفر جزو راویان حدیث از دیگر امامان شیعه بودند که پنج نفر از پسران سعد در زمان حجاج هم‌زمان با شکست عبدالرحمان بن محمد بن اشعث، در برابر سپاه حجاج، وارد قم شدند و نقش به سزایی در گسترش تشیع در قم ایفا نمودند.
شیخ محمد رازی می‌نویسد: «اغلب مورخین قم نوشته‌اند قم با ورود «اشعری‌ها» دگرگون شده و مرکز علما و محدثان و راویان و فقها گردید…».
در نیمه دوم قرن اول زمینه برای پی‌ریزی حوزه علمیه در قم به وجود آمد و امامان اهل بیت شیعیان از چنین حوزه‌ای خبر می‌دادند، از جعفر صادق نقل شده‌است که
«به زودی کوفه از مومنان خالی می‌گردد، و علم از آن همچون ماری که در لانه‌اش جمع می‌شود، جمع و برچیده می‌گردد و سپس در شهری که آن را «قم» می‌گویند آشکار می‌شود و آنجا مرکز علم و فضیلت خواهد شد…»
حرم فاطمه معصومه در کنار مدرسه فیضیه در زمان صفویه
حوزه علمیه قم در سال‌های بعدی در حال شکل گیری بود، عباس فیض می‌نویسد: در زمان قیام ابومسلم خراسانی قم پایگاه شیعه امامیه شد… و برای نخستین بار مکتب امامیه، توسط اعراب اشعری در قم افتتاح گردید که فقه شیعه به‌طور رسمی در آن تدریس می‌شد؛ که از این مکتب استادان بلندآوازه‌ای مثل «دیلمی» برخاستند که متوکل (دهمین خلیفه عباسی) او را معلم فرزندان خود نمود که در اثر تربیت شیعی یکی از فرزندانش و به خاطر جسارتی که به فاطمه زهرا نموده بود او را کشت.
ورود علی بن موسی، امام هشتم شیعیان در سال ۲۰۰ هجری به قم، و استقبال مردم از او بیانگر وجود زمینه‌های مناسب برای اشاعه فرهنگ تشیع و فقه آل محمد بوده‌است. سید ابن طاوس می‌نویسد: «خانه‌ای که رضا در آن جا میهمان شد در زمان حاضر (قرن هفتم) مدرسه‌ای است که محل بحث طلاب می‌باشد.»
در سال ۲۰۱ ه. ق به دنبال ورود علی بن موسی به خراسان، فاطمه معصومه، دختر موسی بن جعفر (کاظم) از مدینه به سوی خراسان حرکت کرد و در راه در اثر خوردن سم درگذشت و در شهر قم به خاک سپرده شد. ورود فاطمه معصومه به قم، و مرقد او، و سپس ورود امامزادگان بسیار به قم، موجب تحولات تازه در گسترش تشیع گردید، و در کنار آن نقش به سزایی در گسترش حوزه علمیه و رفت‌وآمد و ارتباط علما و راویان و شاگردان برجسته جعفر بن محمد (صادق)، موسی بن جعفر (کاظم) و علی بن موسی (رضا) داشت.
در قرن‌های پنجم و ششم (در دوره سلجوقیان) قم، مرکزی بزرگ برای فقهای شیعه بوده و عده‌ای برای تحصیل به این شهر می‌آمدند و مدارس دایری داشت. شیخ عبدالجلیل رازی وضع علمی قم را در قرن ششم شرح داده و می‌گوید: مدارس دینی قم، دارای وسایل کافی و علما و مدرسان و مفسران بزرگ می‌باشد و کتابخانه‌هایی پر از کتب فرقه‌های مختلف در آن وجود دارد. مدارسی مانند سعد صلت، اثیر الملک، زین الدین، ظهیرالدین و… پر رونق بودند.
در دوره صفویه، حمایت دولتمردان صفوی از تشیع و علمای شیعه موجب تاسیس و گسترش حوزه علمیه اصفهان شد و آن را به بزرگترین و مهمترین حوزه ایران تبدیل کرد، در این میان قم مورد توجه دولتمردان شیعه مذهب آنزمان قرار گرفت و مدارس آن آباد گردید و مدارس دیگری از نو بنا گردید و علمای بزرگ شیعی چون ملا صدرا، ملا محسن فیض، علامه لاهیجی، شیخ بهائی در آن جا مشغول تحصیل و تدریس شدند. قم در آن عصر، دارای حوزه علمیه فعال، مدارس و طلاب بسیار بوده، و علوم مختلف اسلامی تحصیل و تدریس می‌شد. مدرسه فیضیه یکی از آثار دوره صفویه می‌باشد.
در عصر قاجاریه حمایت دولتمردان قاجار از تشیع و علمای شیعه ادامه یافت و موجب تاسیس و گسترش منسجم حوزه علمیه تهران شد، حوزه قم نیز همچنان در نوسانات مختلف ادامه حیات می‌داد ولی دارای تشکل و انسجامی نبود. پس از آغاز دیکتاتوری رضاشاه و تعطیلی حوزه علمیه تهران با ورود حاج عبدالکریم حائری یزدی که از شاگردان مرجع شهید تهران شیخ فضل‌الله نوری بود، این حوزه تجدید حیات شد و او را «موسس حوزه علمیه قم» نامیدند.
بعد از درگذشت حائری، با ورود سید حسین بروجردی به قم و بر اثر توجهات وی رونق یافت، و در اندک زمانی دارای تحولات عظیم گردید. مدارس، کتابخانه‌ها، درس و بحث‌ها، نشریات، و علوم مختلف اسلامی در سطح عمیق و گسترده‌ای فعال شد و در زمان تصدی ایشان طلاب ساکن در قم بالغ بر شش هزار نفر شد.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی حوزه‌های علمیه سراسر ایران به مرحله تازه سیاسی، اقتصادی وارد شدند و گسترش چشم‌گیری یافتند.قم نیز از این قاعده مستثنی نماند و هم‌اکنون بالغ بر چهل هزار نفر از طلاب ایرانی و خارجی در آن به درس و بحث مشغول هستند و تشکیلات حوزه با مجهز بودن به فناوری روز به روند تکاملی خود ادامه می‌دهد.
علوم دینی و آموزش در حوزه
البته با لحاظ غلبه طولانی مدت دروس فقه می‌توان گفت هم اینک تمام علوم اسلامی در حوزه قم درس داده می‌شود. آموزش دروس حوزه علمیه در چهار مرحله سطح ۱، سطح ۲، سطح ۳ و سطح ۴ (خارج) انجام می‌گیرد. در مجموع سه سطح اول ده پایه دارد و با اهداف زیر برگزار می‌گردد:
الف: آشنایی با علوم اسلامی پایه و بخشی از معارف دینی در سطوح مقدماتی
ب: تامین مبلغ و معلم دینی در سطوح مقدماتی حوزه
ج: تامین نیروی انسانی مورد نیاز برای تدریس دوره مقدماتی حوزه
د: ایجاد زمینه لازم برای کسب آموزشهای سطوح بالاتر
نظام آموزشی این دوره به صورت سالی پایه‌ای است. دوره سطح یک به شش پایه درسی تقسیم می‌شود.
مدت تحصیل در دوره سطح یک حد متوسط ۶ سال و حداقل ۳ سال و حداکثر ۸ سال است.
دو طلبه در مدرسه فیضیه قم در حال مباحثه
طلاب پس از گذراندن دروس مقدماتی و سطح وارد درس خارج فقه و اصول می‌شوند و همواره فقط تعداد اندک شماری از طلاب می‌توانند به درجه اجتهاد برسند.
شهریه و مقسمان شهریه (بورسیه)
نظام مالی حوزه به مردم متکی است و از طریق بخشی از خمس و اوقاف تامین می‌شود. این مقدار بنا به رتبه علمی و مجرد و متاهل بودن به طلاب علوم دینی برای حداقل امرار درداده می‌شود که به آن شهریه گفته می‌شود. البته امروزه طلاب تحت پوشش بیمه قرار می‌گیرند
اما در دهه چهل رسم بر این بود که هر یک از مراجع که از روسای حوزه علمیه بودند یک دفتر شهریه یا مقسم داشتند، در دفتر شهریه اسامی طلابی که باید به آنان شهریه داده شود، غالبا به تفکیک شهر زادگاه یا شهرتشان ثبت شده بود.
مقسم در هر ماه در روزی که باید شهریه پرداخت می‌شد به مدارس محل اقامت طلاب می‌رفت و در همان مدرسه از روی دفتر شهریه، مقرری ماهیانه را به آنان می‌پرداخت.
پرداخت شهریه معمولا چند روز طول می‌کشید و به هر مدرسه روز خاصی تعلق گرفته بود.
به مقسم شهریه معمولا چند تن کمک می‌کردند و این افراد روحانی و از افراد مورد اعتماد مراجع بودند.
در زمان عبدالکریم حایری یزدی، شیخ علی محمد قمی و شیخ محمد صدوقی جزو مقسمان شهریه بودند.
مقدار شهریه (بورسیه)
در اوایل مرجعیت سید حسین بروجردی شهریه حوزه پنجاه ریال برابر پنج تومان بوده و در اواخر عمر مبلغ شهریه به شصت تومان رسیده بوده‌است.
آموزش فلسفه
هم‌اکنون آموزش فلسفه در کنار دروس اصلی حوزوی یعنی فقه و اصول، روش معمول در نظام آموزشی این حوزه است.
برخی از استادان سرشناس این حوزه
اسامی به ترتیب الفبایی آمده‌است:
محمد علی اراکی
رضا استادی
علی پناه اشتهاردی
یحیی انصاری شیرازی
سید حسین بروجردی
سید رضا بهاءالدینی
محمدتقی بهجت
میرزا جواد تبریزی
میرزا علی احمدی میانجی
مرتضی حائری یزدی
شیخ عبدالکریم حائری یزدی
سید محمد حجت کوه کمری
سید محمد حسینی بهشتی
سید روح‌الله خمینی
سید احمد خوانساری
سید محمدتقی خوانساری
سید محمدصادق روحانی
سید محمدباقر سلطانی
سید موسی شبیری زنجانی
سید محمدکاظم شریعتمداری
سید صادق شیرازی
سید محمد شیرازی
علی صافی گلپایگانی
یوسف صانعی
سید رضا صدر
سید صدرالدین صدر
سید محمدحسین طباطبایی
محمدعلی علوی گرگانی
محمد فاضل لنکرانی
سید تقی قمی
علی کریمی جهرمی
میرزا خلیل کمره‌ای
سید محمدرضا گلپایگانی
سید محمد محقق داماد
حسین شب زنده دار
محمد علی مدرس افغانی
سید شهاب الدین مرعشی نجفی
علی مشکینی
سید محمود مدنی بجستانی
ناصر مکارم شیرازی
میرزا جواد ملکی تبریزی
حسینعلی منتظری
سید عبدالکریم موسوی اردبیلی
حسین وحید خراسانی
مهدی شب زنده دار
جامعه مدرسین حوزه علمیه قم
حوزه علمیه (شیعه)
حوزه علمیه نجف
حوزه علمیه خراسان
حوزه علمیه اصفهان
حوزه علمیه تهران