جمعیت‌شناسی ایران

زبان‌ها، اقوام و مذاهب عمده در ایران
تغییرات جمعیت ایران بین سال‌های ۱۲۶۰ تا ۱۳۹۵ هجری شمسی
مردم ایران ساکنان کشور ایران در آسیای غربی واقع هستند. بر پایه سرشماری عمومی در آبان‌ماه ۱۳۹۵، جمعیت کشور ایران در حدود ۷۹،۹ میلیون نفر، تراکم جمعیت در هر کیلومتر مربع ۴۸٫۵ نفر، و میانگین رشد سالانه جمعیت معادل ۱٫۲ درصد بوده‌است. در چند سال اخیر، رشد موالید حدود ۱٫۴ درصد بوده و در سال ۱۳۹۲ یک‌میلیون و ۴۷۱ هزار و ۸۳۴ موالید به ثبت رسیده‌است، افزایش نسبی موالید در استان‌های کشور وجود داشته، اما دو استان خراسان رضوی با رشد ۷٫۹ درصد و سیستان و بلوچستان با رشد ۷٫۳ درصد بیشترین رشد موالید را داشته‌اند.
ایران (، به معنی: سرزمین آریاییان ) کشوری در جنوب غربی آسیا و در منطقه خاورمیانه با ۱،۶۴۸،۱۹۵ کیلومتر مربع وسعت (هجدهم درجهان) و بر پایه سرشماری سال ۱۳۹۵ دارای ۷۹،۹۲۶،۲۷۰ نفر جمعیت (هجدهم درجهان) است که شامل ۷۸،۱۶۶،۸۲۲ ایرانی، ۱،۵۸۳،۹۷۹ افغانستانی، ۳۴،۵۳۲ عراقی، ۱۴،۳۲۰ پاکستانی، ۷۱۳ ترکیه‌ای، ۲۰،۸۴۴ سایر کشورها و ۱۰۵،۰۶۰ اظهار نشده می‌باشد. در خصوص جمعیت ایران باید توجه کرد که این آمار مربوط به پایان زمان سرشماری در انتهای آبان ماه ۱۳۹۵ است (نه پایان سال ۱۳۹۵)، همچنین حدود یک و نیم تا دو میلیون نفر اتباع غیرمجاز افغانستانی (افغانستانی‌ها در ایران) و ایرانیان خارج از کشور که بین سه تا شش میلیون نفر برآورد می‌شوند، لحاظ نشده‌اند و در برخی مناطق شرقی و جنوبی ایران هم عده زیادی فاقد شناسنامه و مدارک هویتی هستند. در روزهای پایانی سال ۱۳۹۶ خورشیدی جمعیت ایران از ۸۱ میلیون نفر گذشت.
جمعیت ایران در گذر زمان
در سال ۱۲۸۰ شمسی کل جمعیت کشور حدود هفت و نیم میلیون نفر برآورد شده‌است. جمعیت کشور تا سال ۱۳۲۵ به ۱۵ میلیون نفر افزایش یافت. در سال ۱۳۵۱ به مرز ۳۰ میلیون و تا سال ۱۳۷۵ به ۶۰ میلیون نفر رسید.
بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵ جمعیت ایران ۷۹،۹ میلیون نفر بود که نسبت به سال ۱۳۳۵ بیش از چهار برابر شده‌است. بین ۱۳۵۵ تا ۱۳۶۵ نرخ رشد متوسط جمعیت به حدود ۴٪ رسید ولی به دلیل کاستن از نرخ‌های باروی بین ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۵ به ۱٫۲٪ رسید.
نتایج سرشماری جمعیت
داده سرشماری
جمعیت
میانگین سالانهرشد(%)
تراکمجمعیت/km 2
نسبتشهرنشینی(%)
اندازه خانوار
۰۱-۱۱-۱۹۵۶
۱۸،۹۵۴،۷۰۴
۱۲
۳۱٫۴
۰۱-۱۱-۱۹۶۶
۲۵،۷۸۵،۲۱۰
۳٫۱
۱۶
~۳۷٫۵
۰۱-۱۱-۱۹۷۶
۳۳،۷۰۸،۷۴۴
۲٫۷
۲۰
۴۷٫۰
۵٫۰۲
۲۲-۱۱-۱۹۸۶
۴۹،۴۴۵،۰۱۰
۳٫۹
۳۰
~۵۴٫۰
۵٫۱۱
۰۱-۱۱-۱۹۹۶
۶۰،۰۵۵،۴۸۸
۲٫۰
۳۶
~۶۱٫۰
۴٫۸۴
۰۱-۱۱-۲۰۰۶
۷۰،۴۹۵،۷۸۲
۱٫۶
۴۳
۶۸٫۵
۴٫۰۳
۰۱-۱۱-۲۰۱۱
۷۵،۱۴۹،۶۶۹
۱٫۳
۴۶
۷۱٫۴
۳٫۵۵
۰۱-۱۱-۲۰۱۶
۷۹،۹۲۶،۲۷۰
۱٫۲
۴۸
۷۴٫۰
شاخص‌های جمعیتی
شهرنشینی
تغییرات جمعیت شهری و روستایی ایران در دهه‌های اخیر
جمعیت شهرنشین ایران در سده اخیر رشد چشمگیری داشته‌است. در نخستین سرشماری رسمی ایران که در سال ۱۳۳۵ صورت گرفت، از کل جمعیت ایران (۱۸،۹۵۴،۷۰۴ نفر) حدود ۳۲ درصد (۶،۰۰۲،۶۲۱ نفر) در شهرها ساکن بوده‌اند. این در حالی است که بر اساس سرشماری رسمی سال ۱۳۹۵، جمعیت کشور بالغ بر ۷۹،۹۲۶،۲۷۰ تن بوده که از این تعداد، ۵۹،۱۴۶،۸۴۷ نفر (۷۴ درصد) در شهرها ساکن بوده‌اند.
مهم‌ترین دلیل این افزایش، مهاجرت مردم از روستاها به شهرها بوده‌است؛ البته عواملی چون تبدیل روستاهای بزرگ به شهر نیز در آن نقش داشته‌اند.
ژنتیک
یک مطالعه ژنتیکی بر روی دی‌ان‌ای میتوکندریایی (نسب مادری) اقوام ایرانی نشان داده که فارس‌ها، آذری‌ها، کردها ،گیلکی‌ها اغلب به شاخه‌های مخصوص اوراسیای غربی تعلق دارند. در عرب‌ها و بلوچ‌ها شاخه‌های مخصوص اورآسیای غربی و شرقی به یک اندازه شیوع دارد و در ترکمن‌ها شاخه‌های ویژه اورآسیای شرقی غالب است. وجود هاپلوگروپ‌های شرق و غرب اورآسیا می‌تواند تاییدی بر نظریه مورخان و زبان‌شناسان در مورد مهاجرت آریایی‌ها از جایی در جنوب سیبری و دریاچه آرال و قفقاز باشد. حضور ماکروهاپلوگروپ‌های باستانی N و M نیز حکایت از ورود انسان‌های اولیه‌ای دارد که بعد از مهاجرت از آفریقا در ایران ساکن شدند. عدم توسعه هاپلوگروپ‌های مخصوص جنوب غربی آسیا هم می‌تواند به دلیل بازدارندگی کویر لوت و دشت لوت باشد که جلوی سفر ژنتیکی هاپلوگروپ‌های ویژه جنوب آسیا را گرفته‌است. هتروژنیتیک و تنوع هاپلوتایپ‌ها در بین تمام اقوام بالا است اما پایین بودن تنوع نوکلئوتیدها نشاندهنده وجود ازدواج‌های درون‌قومی است.
زبان‌های ایران
اتنولوگ جمعیت فارسی زبانان ایران در سال ۲۰۱۶ را ۵۰ میلیون و ۴۰۰ هزار نفر یعنی بیش از ۶۲ درصد می‌داند. اتنولوگ از معتبرترین دانشنامه‌های موجود در جهان است که داده‌های آماری از تعداد گویشوران زبان‌های مختلف را به صورت اینترنتی منتشر می‌کند.
جمعیت ایران در پایان سال ۲۰۱۶ میلادی، طبق تخمین‌های متفاوت بین ۷۹ تا ۸۱ میلیون نفر بوده‌است. اتنولوگ جمعیت گویشوران زبان‌های مختلف در ایران در سال ۲۰۱۶ میلادی را به ترتیب زیر بیان کرده‌است. به این نکته توجه شود که بین قومیت و گویشور تفاوت وجود دارد و برای نمونه میزان جمعیت آذری زبانان در جدول لحاظ شده‌است در حالی که جمعیت آذری تباران اندکی بیشتر است. بیش از ۸۱ درصد مردم ایران در سال ۲۰۱۶ میلادی به یکی از زبان‌های ایرانی سخن می‌گویند.
ردیف
نام
جمعیت(۲۰۱۶)
درصد از کل جمعیت ایران(۲۰۱۶)
زبان‌های ایرانی
۱
زبان فارسی
۵۰،۴۰۰،۰۰۰
۶۲٫۷۴
۲
زبان کردی
۵،۵۹۰،۰۰۰
۶٫۹۵
۳
زبان لری
۱،۷۰۰،۰۰۰
۲٫۱۱
۴
زبان گیلکی
۲،۴۰۰،۰۰۰
۲٫۹۸
۵
زبان مازندرانی
۲،۳۴۰،۰۰۰
۲٫۹۱
۶
زبان بلوچی
۱،۹۲۰،۰۰۰
۲٫۳۹
۷
زبان لکی
۱،۰۰۰،۰۰۰
۱٫۲۴
۸
سایر زبان‌های ایرانی
محدود
۰٫۰۴
کل
زبان‌های ایرانی
۶۵،۳۵۰،۰۰۰
۸۱٫۳۶
زبان‌های غیرایرانی
۱
زبان ترکی آذربایجانی
۱۰،۹۰۰،۰۰۰
۱۳٫۵۷
۲
زبان ترکمنی
۷۹۰،۰۰۰
۰٫۹۸
۳
زبان ترکی خراسانی
۸۸۶،۰۰۰
۱٫۱۰
۴
زبان ترکی قشقایی
۹۵۹،۰۰۰
۱٫۱۹
۵
زبان عربی
۱،۳۲۰،۰۰۰
۱٫۶۴
۶
زبان ارمنی
۱۰۰،۰۰۰
۰٫۱۲
۷
زبان آشوری
۱۵،۰۰۰
۰٫۰۲
۸
سایر زبان‌های غیر ایرانی
محدود
۰٫۰۲
کل
زبان‌های غیرایرانی
۱۴،۹۷۰،۰۰۰
۱۸٫۶۴
کل تجمیعی
کل زبان‌های رایج در ایران
۸۰،۳۲۰،۰۰۰
۱۰۰
247x247پیکسل
247x247پیکسل
پراکنش مردم کرد در ایران بر اساس استان‌ها
247x247پیکسل
درصد مردمان بلوچ در ایران
247x247پیکسل
بنابر گزارش کتابچه سیا، امروزه ایران از قومیت‌های گوناگونی از جمله فارسی زبانان (۶۱ درصد)، آذربایجانی‌ها (۱۶ درصد)، کردها (۱۰ درصد)، گیلک‌ها و مازندرانی‌ها (۷ درصد)، بلوچ‌ها (۲ درصد)، عرب‌ها (۲ درصد)، ترکمن‌ها و قشقایی‌ها (۲ درصد) و دیگران (۲ درصد) تشکیل یافته‌است.
براساس نتایج سرشماری سال ۱۳۷۵ درباره ترکیب قومی ملت ایران، جمعیت فارس‌ها حدود ۷۳ تا ۷۵ درصد جمعیت ایران است. آمار سرشماری سال ۱۳۷۵ نشان می‌دهد که ۸۲ تا ۸۳ درصد مردم فارسی صحبت می‌کنند و ۸۶/۲ درصد از آن‌ها فقط فارسی را می‌فهمند.
بنابر برآورد دیگری از کنگره آمریکا، ۶۵ درصد از ساکنان ایران به زبان فارسی، ۱۶ درصد به زبان ترکی آذربایجانی، ۷ درصد به زبان کردی، ۶ درصد به زبان لری، ۲ درصد به زبان عربی، ۲ درصد به زبان بلوچی، ۱ درصد به زبان ترکمنی، ۱ درصد به زبان قشقایی و سایر زبان‌های ترکی و کم‌تر از ۱ درصد نیز به زبان‌های ارمنی، آشوری، گرجی و دیگر زبان‌های غیرفارسی و غیرترکی سخن می‌گویند.
در ایران در حدود ۷۵ زبان و گویش رواج دارد. بنابر تخمین کتابچه اطلاعات سیا، بزرگ‌ترین گروه‌های زبانی ایران را به ترتیب فارسی با گویش‌های مختلف (۵۸ درصد)، ترکی آذربایجانی با گویش‌های مختلف (۲۶ درصد)، کردی (۹ درصد)، لری (۲ درصد)، بلوچی (۱ درصد)، عربی (۱ درصد)، ترکمنی (۱ درصد) و دیگر زبان‌ها (۲ درصد) تشکیل می‌دهند.
مهرداد ایزدی پژوهشگر کرد-بلژیکی-آمریکایی که کار وی را می‌توان در دانشکده امور بین‌الملل و عمومی دانشگاه کلمبیا آمریکا در وبسایت پروژه ۲۰۰۰ خلیج فارس مشاهده کرد می‌گوید در سرشماری ایران در سال ۲۰۰۱ نشان می‌دهد که فارسی‌زبان نخست ۶۳٪ از ایرانیان می‌باشد. در حالی که وی درصدهای زیر را نیز ارائه می‌دهد:
۶۳٫۳ ٪ فارسی و لری
۱۳٪ ترکی و گویشهای ترکی
۷٪ کردی و لکی
۳٫۶٪ گیلکی
۳٪ مازندرانی
۲٫۵٪ بلوچ
۱٫۸٪ عرب
دیگر زبان‌ها مانند ترکمن، پشتو، ارمنی، سریانی، گرجی، قشقایی، براهویی، راجی، مینابی و دیگر زبان‌های ایرانی غربی مانند (لاری، تالشی، تاتی، راجی، غیره)
بر پایه گزارش صندوق جمعیت ملل متحد نیز زبان جمعیت ایران متشکل از ۵۱٪ فارسی، ۲۴٪ آذری، ۸٪ گیلک و مازندرانی، ۷٪ کردی، ۳٪ عربی، ۲٪ بلوچی، ۲٪ لری، ۲٪ ترکمنی و ۱٪ دیگر زبان‌ها مانند لکی، قشقایی، قزاقی، هزارگی، گرجی، ارمنی، تاتی، تالشی و…
تاکنون در هیچ‌یک از سرشماری‌های ایران پرسش‌های مربوط به وابستگی‌های قومی و زبانی پرسیده نشده‌است. اگرچه این پرسش در پرسشنامه‌های سرشماری سال ۱۳۶۵ مطرح شده بود ولی به دلیل ملاحظات سیاسی از جمع‌آوری اطلاعات مربوط به آن خودداری شد. با این حال پژوهشها و برآوردهایی در مورد ترکیب قومی و زبانی کشور انجام شده‌است. یکی از این پژوهشها به نمونه‌گیری سازمان ثبت احوال کشور در مرداد ۱۳۷۰ بازمی‌گردد که زبان مادری زنانی را که برای دریافت شناسنامه فرزندان خود به دفترهای ثبت احوال مراجعه کرده بودند، مورد پرسش قرار می‌داد. در این نظرسنجی از مجموع ۴۹،۵۵۸ مادر، ۴۶٫۲٪ به فارسی، ۲۰٫۶٪ به آذری، ۱۰٪ به کردی، ۸٫۹٪ به لری و لکی، ۷٫۲٪ به زبان شمالی، ۳٫۵٪ به عربی، ۲٫۷٪ به بلوچی، ۰٫۶٪ به ترکمنی، ۰٫۱٪ به ارمنی و ۰٫۲٪ به دیگر زبان‌ها تکلم می‌کردند. مشابه این نظرسنجی در سال ۱۳۷۳ هم انجام شد و به نتایج مشابهی رسید. در این نظرسنجی‌ها روشن شد که سطح باروری و ویژگی‌های جمعیتی بر حسب جامعه زبانی مادران بسیار متفاوت است و شمار فرزندان زنده زاده شده در گروه‌های گوناگون زبانی میان ۲٫۹ تا ۵ قرار داشت اما مطالعه‌ای دیگر نشان داد که این اختلاف بیشتر از تفاوت‌های فرهنگی و اقتصادی این گروه‌ها ناشی می‌شود تا صرف تعلق قومی و زبانی آن‌ها.
آمارهای زبانی
به‌طور کلی آمارهای گوناگونی از ترکیب زبانی مردم ایران از سوی منابع گوناگون ارائه گردیده‌است:
+ آژانس اطلاعات مرکزی (سیا): گزارش ایران
گروه زبانی
تعداد (تخمین سال ۲۰۰۸)
نسبت جمعیتی
کل جمعیت
۷۷،۸۹۱،۲۲۰
۱۰۰٪
پارسی
۴۷،۵۱۳،۶۴۴
۶۱٪
آذربایجانی
۱۲،۴۶۲،۵۹۵
۱۶٪
کردی
۷،۷۸۹،۱۲۲
۱۰٪
لری و لکی
۴،۶۷۳،۴۷۳
۶٪
عربی
۱،۵۵۷،۸۲۴
۲٪
بلوچی
۱،۵۵۷،۸۲۴
۲٪
ترکمنی
۱،۵۵۷،۸۲۴
۲٪
دیگر
۷۷۸،۹۱۵
۱٪
+ درگاه ملی خدمات الکترونیکی ایران
گروه زبانی
تعداد (سال ۲۰۰۶)
نسبت جمعیتی
کل جمعیت
۷۰،۴۹۵،۷۸۲
۱۰۰٪
فارسی (همراه با گیلکی و مازندرانی)
۴۲،۲۹۷،۴۶۹
۶۰٪
آذری
۱۷،۶۲۳،۹۴۵
۲۵٪
کردی
۴،۹۳۴،۷۰۴
۷٪
لری
۱،۴۰۹،۹۱۵
۲٪
عربی، بلوچی، ارمنی، آسوری و سایر
۴،۲۲۹،۷۴۹
۶٪
+ فدراسیون دانشمندان آمریکا
گروه زبانی
تعداد (سال ۲۰۰۶)
کل جمعیت
۷۰،۵۰۰،۰۰۰
فارسی
۳۶،۰۰۰،۰۰۰
ترکی آذربایجانی
۱۸،۰۰۰،۰۰۰
کردی
۴،۰۰۰،۰۰۰
عربی
۳،۰۰۰،۰۰۰
بلوچی
۱،۴۰۰،۰۰۰
+ کتابخانه کنگره آمریکا- مطالعه یک کشور: ایران
گروه زبانی
تعداد(۱۹۸۶)
درصد نسبت
کل جمعیت
۴۵،۶۱۲،۰۰۰
۱۰۰٪
فارسی
۲۳،۱۰۰،۰۰۰
۵۰٫۶۴٪
گیلکی و مازندرانی
۳،۴۵۰،۰۰۰
۷٫۵۶٪
ترکی آذربایجانی
۱۱،۵۰۰،۰۰۰
۲۵٫۲۱٪
قشقایی
۲۵۰،۰۰۰
۰٫۵۵٪
ترکهای ساکن استان فارس
۲۵۰،۰۰۰
۰٫۵۵٪
ترکمنی
۲۵۰،۰۰۰
۰٫۵۵٪
کردی
۴،۰۰۰،۰۰۰
۸٫۷۷٪
لری
۵۵۰،۰۰۰
۱٫۲٪
بختیاری
۲۵۰،۰۰۰
۰٫۵۵٪
عربی
۵۳۰،۰۰۰
۱٫۱۶٪
بلوچی
۶۰۰،۰۰۰
۱٫۳۲٪
ارمنی
۲۵۰،۰۰۰
۰٫۵۵٪
آشوری
۳۲،۰۰۰
۰٫۰۷٪
دیگر
۶۰۰،۰۰۰
۱٫۳۲٪
+ کتابخانه کنگره - بخش تحقیقات فدرال
گروه زبانی
درصد نسبت (تخمین سال ۲۰۰۸)
فارسی
۶۵٪
اذری آذربایجانی
۱۶٪
کردی
۷٪
لری
۶٪
عربی
۲٪
بلوچی
۲٪
ترکمنی
۱٪
قشقایی
۱٪
دیگر
۱٪
کل
۱۰۰٪
تاریخ ایران
زبان‌های رایج در ایران