انشعاب بابی بهائی

سید علی محمد شیرازی مشهور به باب
عده کثیری از پیروان سیدعلی محمد شیرازی مشهور به «باب» که معتقد به کتاب بیان بوده و «بیانی» نامیده می‌شدند در سال ۱۸۶۶ به دنبال طرح موضوع من یظهره الله بودن توسط میرزا حسینعلی نوری، سخن او را در خصوص اینکه موعود کتاب بیان است پذیرفتند و بهایی شدند و بدین ترتیب انشعاب آئین بهایی از آیین بیانی شکل گرفت. عده اقلیتی که همچنان به کتاب بیان و جانشین سیدعلی محمد باب یعنی میرزا یحیی نوری (صبح ازل) پایدار و معتقد ماندند ازلی نام گرفتند.
Daltaban Peyrevi در مقدمه کتاب فراخوان کامل به بهشت بیان چنین نوشته‌است:
در کتاب تنبیه النائمین و هشت بهشت به نام برخی از این افراد که مدعی مقام من یظهره الله بودند اشاره شده‌است.
من یظهرالله از دیدگاه سیدعلی محمد باب
ادوارد براون چنین نگاشته‌است:
میرزا یحیی نوری ملقب به صبح ازل، ثمره، وحید
میرزا یحیی نوری فرزند میرزا عباس (میرزا بزرگ نوری) مشهور به ازل، صبح ازل، وحید، و ثمره یکی از شخصیتهای مشهور در میان بابیان و بهائیان است. وی در حدود سال ۱۲۴۶ هجری قمری در تهران به دنیا آمد. در سال ۱۲۶۳ به سبب تکاپوهای زیادی که برادرش، میرزا حسینعلی، در گسترش آیین باب داشت، با آن اعتقاد آشنا شد و به جمع پیروان باب پیوست.
در کتاب هشت بهشت، در این رابطه چنین آمده‌است:
(مرآت الله یعنی آیینه خدا که از نامهای خود نقطه بیان باب و حافظین آیین او در هر زمان است که مرآت اول را میرزا یحیی صبح ازل مقرر فرموده و من یظهره الله را هم به همین نام خوانده. و از جانب باب دستور یافت تا کتاب بیان را کامل کرده و آیین او را حفاظت کند. من یظهره الله: کسی که آشکار می‌کند او را خدا، موعود بیان وی پس از کشته شدن باب بر بابیان ریاست یافت و این ریاست کلی را تا سال ۱۲۸۰ حفظ کرد.
کمی قبل از اعدام سید علی‌محمد باب عبدالکریم، یکی از پیروانش توجه او را به اهمیت تعیین جانشین جلب کرد لذا باب تعداد مشخصی لوح نوشته آن‌ها را به عبدالکریم داد تا به دست یحیی صبح ازل و بهاءالله برساند. پس از قتل‌عام پیروان باب در تهران؛ بغداد به مدت ۱۱ سال بعد محل اقامت رهبران بابی می‌شود که از ویرانگری هولناک ۱۸۵۲ گریخته بودند. «میرزا یحیی صبح ازل» که قبلا به او اشاره کرده‌ام که در هنگام مرگ باب حرف اصلی «یگانگی» شده بود، نیز به آنجا گریخت. بزودی برادر ناتنی او «بهاءالله» که بسیار نزدیک از کنار مرگ گذشته بود و از زندانی که در آن افکنده شده بود آزاد شده بود به دنبال او رفت.
رهبران بابی به مدت دوازده سال در آنجا ماندند و مشغول نوشتن تدوین و اشاعه دینشان بودند و پیروان خود را ترغیب می‌کردند که از هر مقاومتی در برابر مقامات اجتناب کنند و با زندگی پرهیز کارانه، پذیرش صبورانه و رفتار مهربانانه با تمامی انسان‌ها دین خود را به تمام دنیا توصیه کنند.
انشعاب آئین بهایی از آئین بیانی
عکس میرزا حسینعلی نوری معروف به «بهاءالله»
در طول زمانی که بهاء و میرزا یحیی نوری هر دو در بغداد بودند بهاء آشکارا و در نامه‌هایش صبح ازل را به عنوان رهبر جنبش خطاب می‌نمود.
برخی گزارش‌ها حاکی از این است که ادعای جانشینی صبح ازل آشکار است.
او در سال۱۸۶۳به‌طور محدود ادعای من یظهری کرد و بعدترها در سال ۱۸۶۶ ادعایش را عمومی ساخت
ادوارد براون.
شهاب فردوس در سلسله مقالاتی که در مجله آشفته، دوره نهم، سال ۱۳۳۴، شماره‌های هجده تا پنجاه درج شده می‌نویسد:
لغت‌نامه دهخدا ذیل کلمه صبح ازل به نقل از کنت دوگوبینو ضمن درج قسمتی از کتاب ایقان دلیل می‌آورد که تا زمان اتمام کتاب ایقان ۱۸۶۲ میلادی میرزا حسینعلی نوری نه تنها مدعی مقامی نبوده‌اند بلکه صبح ازل را مصدر امر و جانشین سید علی محمد باب می‌دانسته‌است.
دنیس مک ایون نیز از این نظریه حمایت می‌کند که میرزا یحیی صبح ازل جانشین سید علی محمد باب بوده‌است.
مک ایون مدارک و شواهد متعددی را ارئه می‌دهد که در سالهای ابتدایی پس از مرگ باب، جامعه بابی و حتی خود میرزا حسینعلی نوری، صبح ازل را رهبر آیین و شخصیت اول می‌دانسته‌اند. به نظر وی اینکه چرا میرزا حسینعلی نوری به کردستان رفت و چه شد که از آنجا به بغداد بازگشت و نیز مشخصاعبارت «مصدر امر» که به گفته بهاءالله در کتاب ایقان، به دستور وی از کردستان به بغداد آمد، مناقشه‌آمیز بوده‌است.