شهرستان ارومیه

شهرستان ارومیه به مرکزیت کلان‌شهر ارومیه با جمعیتی بالغ بر ۱،۰۴۰،۵۶۵ نفر در استان آذربایجان غربی در شمال غرب ایران واقع شده‌است. ارومیه از قرن‌ها پیش مهد تمدن و دانش بوده و بیش از سایر نقاط ایران مورد توجه ملل پیش از تاریخ قرار گرفته و از میان تپه‌های متعدد باستانی در ارومیه تپه‌های کوهی در چهار کیلومتری جنوب ارومیه است که جز قدیمی‌ترین تپه‌های بین‌النهرین آسیایی محسوب می‌شوند. موزه ارومیه با دارا بودن آثاری از دوره اورارتویی تا قاجار، دومین موزه غنی کشور محسوب می‌شود و دومین کلیسای تاریخی جهان نیز در ارومیه قرار دارد. بازار تاریخی ارومیه با معماری اصیل ایرانی- اسلامی یکی از بناهای مهم تاریخی شمال‌غرب کشور محسوب می‌شود و مسجد جامع ارومیه یادگاری از تمدن اسلامی و دوران امپراتوری سلجوقیان بوده و بزرگترین و مهم‌ترین محراب مسجد در ایران بعد از محراب مسجد جامع اصفهان به‌شمار می‌رود. این شهر یکی از بزرگ‌ترین کانون‌های مذهبی و علمی در گذشته‌های دور بوده و پس از ظهور اسلام نیز ارومیه بعد از مراغه دومین شهر آذربایجان به‌شمار می‌رفته‌است. این شهرستان بر اثر حوادث تاریخی بارها ویران شده و دوباره عظمت خود را تجدید نموده‌است. مجموعه پارک ملی دریاچه ارومیه با جزایر و ۳۰ تالاب وابسته و اقماری آب شور و شیرین بزرگ‌ترین زیستگاه حیات وحش خاورمیانه بوده و یکی از مهم‌ترین ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره در ایران به‌شمار می‌رود.
آذربایجان غربی و شهرستان ارومیه قطب برتر کشاورزی در کشور بوده و در تولید بسیاری از محصولات کشاورزی رتبه اول را دارا است. در تولید محصول سیب درختی کشور ایران در رتبه سوم جهان قرار دارد و قطب اصلی و اول تولید سیب کشور نیز استان آذربایجان غربی و شهرستان ارومیه می‌باشد. استان آذربایجان غربی در زمینه تولید عسل رتبه اول کشور را دارا است و شهرستان ارومیه نیز از مراکز اصلی تولید عسل در این استان قلمداد می‌شود. ارومیه یکی از خوش آب و هواترین شهرهای ایران است و پیشتر به عنوان یک باغ شهر در کشور مطرح بود، در سال‌های اخیر با برگزاری جشنواره‌های متعدد گل، به یکی از شهرهای مطرح در حوزه تنوع گل تبدیل شده‌است. آذربایجان غربی به سرزمین باغ‌های انگور معروف است و ارومیه یکی از مراکز اصلی تولید و فراوری محصول انگور می‌باشد. و فراورده‌های مختلف انگور شامل آب غوره، شیره انگور، کشمش، آب میوه در شهرستان اورمیه تولید می‌شود. استان آذربایجان غربی ۶۰ درصد کنسانتره میوه کشور را تولید می‌کنند و شهرستان ارومیه نیز با دارا بودن قدیمی‌ترین و استانداردترین واحدها در بخش دولتی، در تولید آبمیوه و کنسانتره میوه در سطح کشور پیشرو می‌باشد. استان آذربایجان غربی با داشتن ۳۱۷ واحد سردخانه فعال در ظرفیت بیش از ۸۵۰ هزار تن رکورد دار تعداد سردخانه‌ها در کشور بوده و از قطب‌های اصلی تامین میوه کشور قلمداد می‌شود.
ارومیه در جلگه‌ای، در کنار دریاچه‌ای به همین نام گسترده شده‌است. زمین‌های بارور ارومیه با آب‌وهوای مساعد و واقع شدن آن در معبر قفقاز، ارمنستان، آسیای‌صغیر و بین‌النهرین از یک‌سو و قرارگرفتن آن در کنار دریاچه ارومیه از سوی دیگر وضع ویژه‌ای به چهره این شهرستان بخشیده‌است. از قرن پانزدهم که ترکان عثمانی جایگزین امپراتوری روم شرقی شدند باز ارومیه، به عنوان شهر سرحدی از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار بوده و دارای برج و باروی مهمی گردید، برج سه‌گنبد و مسجدجامع هر دو یادگار مجد و عظمت تمدن اسلامی به‌شمار می‌روند.
زبان و قومیت
جمعیت این شهرستان طبق سرشماری سال ۱۳۹۵ بالغ بر بیش از ۱،۰۴۰،۰۰۰ نفر بوده‌است که از این تعداد ۵۲۷،۲۷۸ نفر آنان مرد و ۵۱۳،۲۸۷ نفر آنان زن بوده‌اند. این منطقه از دیرباز محل زندگی اقوام و ادیان مختلف بوده‌است. اکثریت جمعیت شهرستان را ترک‌های آذری و کردها و اقلیتی را نیز مسیحیان آشوری و ارمنی تشکیل می‌دهند. با این حال اکثریت شهر ارومیه را ترک‌های آذری و اقلیتی نیز از کردها و مسیحیان آشوری و ارمنی تشکیل یافته‌است. ترک‌های آذری حدود ۹۰ درصد جمعیت شهرستان ارومیه و ۱۰ درصد را نیز بقیه اقوام تشکیل می‌دهند.
زبان‌های رایج در میان مردم شهرستان ارومیه علاوه بر ترکی آذربایجانی عبارت است از: کردی و درصدی هم ارمنی و آشوری
مذهب مردم ارومیه
بر طبق آماری منتشره در سال ۱۳۷۶ ،۶۳ در صد شهرستان ارومیه را مسلمانان اثنی عشری، ۳۶ درصد را مسلمانان اهل تسنن شافعی و حنفی و همچنین ۱ درصد را مسیحیان آشوری و ارمنی تشکیل می‌دادند. اهل تسنن در شهرستان ارومیه شامل دو گروه ترک‌های اهل تسنن و کردها می‌باشد. در سال ۱۹۲۷ میلادی جمعیت ترک‌های اهل تسنن (کره سنی‌ها) در ارومیه و اطراف ان را بالغ بر ۱۰۰،۰۰۰ نفر تخمین زده بودند. برخی از ترک‌های اهل تسنن (کره‌سنی‌ها) در بعضی دهستان‌ها و روستاهای اطراف ارومیه، کرد زبان و کردیزه شده‌اند.
اقوام در ارومیه
کردها
در گذشته‌های بسیار دور در ناحیه جزیره ابن عمر امروزی منطقه‌ای به نام قردو (منطقه‌ای در جنوب شرق آناطولی محل تلاقی سه کشور ترکیه، عراق و سوریه امروزی) وجود داشت و گروهای آریایی مهاجر با عبور از زاگرس به این منطقه قردو هجوم آورده و آن را تسخیر و نهایتا ساکن آن می‌شوند. طوایف آریایی (هندوایرانی) مهاجر بعد از اسکان در منطقه جدید که به قردو (یا کرده) شهرت داشته و با ترکیب شدن با طوایف بومی و قبلی ساکن در این مناطق با نام منطقه جدید خود (قردو یا کرده یا کورتی) شناخته می‌شوند. در استان آذربایجان غربی بیشتر گروه‌های کرد در قسمت جنوبی استان و در همسایگی کشور ایران با شمال عراق متمرکز هستند. گروه‌هایی از ایل‌های مختلف کرد در نوار کوهستانی و مرز ایران و ترکیه نیز پراکنده هستند. در شهرستان ارومیه از بخش‌ها و مناطق عمده و اصلی که ایل‌های کرد ساکن شده‌اند بخش صومای برادوست و بخش سیلوانا است که عمدتا محل اسکان ایل‌های مختلف کردزبان شکاک و هرکی می‌باشد. کردها به صورت پراکنده در بعضی از روستاها و دهستان‌های دیگر شهرستان ارومیه نیز ساکن هستند.
مسیحیان
درباره تعداد مسیحیان ساکن در ایران آمار دقیقی در دست نیست، اما برخی منابع داخلی تعداد آنان را ۱۵۰ هزار اعلام کرده و برخی منابع نیز تخمین می‌زنند ۲۰۰ الی ۳۰۰ هزار مسیحی در کشور ایران وجود دارد. از نظر قومی اکثر مسیحیان ایران را گروه‌های قومی ارامنه، آشوری‌ها و کلدانی‌ها تشکیل می‌دهند. غالب جمعیت آشوریان و کلدانیان مسیحی‌اند و به زبان «آرامی» صحبت می‌کنند. در زمان سرشماری سال (۱۹۷۶) حدود ۲۰۰،۰۰۰ هزار نفر آشوی در ایران وجود داشت. قبل شروع جنگ جهانی اول در سال ۱۹۰۰ میلادی، آشوری‌ها در شمال غرب ایران، جمعیتی بالغ بر بیش از ۷۶،۰۰۰ نفر بودند و بزرگترین گروه غیر مسلمان در ارومیه بودند و از ۳۰۰ روستای اطراف ارومیه، ۶۰ روستا کاملا آشوری نشین و ۶۰ روستا نیز ترکیبی با جوامع آشوری، ارمنی و آذری بودند. در طی جنگ جهانی اول منطقه آذربایجان محل تاخت و تاز دو امپراتوری روسیه و عثمانی بود. آشوری‌های عثمانی با حمایت‌های کشورهای مسیحی به ویژه شوروی به دولت عثمانی اعلام جنگ داده بودند و نهایتا نتوانستند در برابر سپاه مسلمانان عثمانی مقاومت کنند، بنابراین کشور خود را ترک و به خاک ایران و مناطق سلماس و ارومیه پناه آوردند.
بندانگشتی
این قوم ناخوانده در بحران جنگ جهانی به این مناطق پناهنده شدند ولی با تحریک بیگانگان و سوء استفاده از شرایط نامناسب کشور، جواب نودوستی مردم آذربایجان را با گلوله و قتل و غارت دادند، مسیحیان گریخته از عثمانی (جیلوها)، مسیحیان منطقه را نیز با خود همراه کردند و دست به نسل‌کشی و غارت مسلمانان در ارومیه و شهرها و روستاهای اطراف زدند. امروزه جمعیت آشوریان در ایران حدود ۵۰،۰۰۰ نفر تخمین زده می‌شود. بیشتر آشوریان ایران امروزه در تهران ساکن هستند ولی در شهر ارومیه و روستاهای پراکنده اطراف ارومیه اقلیت‌هایی از آن‌ها ساکن هستند.
تقسیمات کشوری
تقسیمات کشوری این شهرستان، بنابرآنچه در نتایج آمارگیری سرشماری سال ۱۳۹۵ کل کشور آمده‌است، بر حسب بخش، شهر، دهستان و روستا به شرح زیر است
بخش‌های شهرستان ارومیه
بخش‌ها
بخش مرکزی
بخش مرکزی ارومیه به مرکزیت شهر ارومیه با جمعیتی بالغ ۸۷۹،۷۰۹ نفر، ۸۵ درصد جمعیت شهرستان را در خود جای داده‌است. ارومیه مرکز استان آذربایجان غربی در جلگه‌ای در کنار دریاچه لاجوردی به همین نام گسترده‌است. زمین‌های بارور ارومیه با آب و هوای مساعد و واقع شدن آن در معبر قفقاز، ارمنستان، آسیای صغیر و بین‌النهرین از یک سو و قرار گرفتن آن در کنار دریاچه ارومیه از سوی دیگر وضع ویژه یی به چهره این شهرستان بخشیده‌است. ارومیه از لحاظ جاذبه‌های پنهان شده در رتبه‌های نخست کشوری قرار دارد شهر ارومیه به دلیل دارای طبیعت بکر زیبا و تاریخ کهن خود که بناهای متعددی از گذشته به یادگار مانده‌است این شهر را به‌عنوان بهشت سرسبز و نماد تاریخی ایران مطرح کرده‌است.
بخش انزل
بخش انزل به مرکزیت شهر قوشچی ، در فاصله ۵۳ کیلومتری شمال شهر ارومیه واقع شده‌است. اولین دهکده سلامت کشور در این بخش و در نزدیکی شهر قوشچی با نام مجتمع باری قرار گرفته‌است. این طرح با یک هتل ۵ ستاره به نام «هتل دنیز» اولین و تنها طرح ملی عملی شده دهکده سلامت در سطح کشور است و تاکنون بخش‌های بزرگی از آن به بهره‌برداری رسیده‌است و با تکمیل‌تر شدن فازهای بعدی طرح می‌تواند پتانسیل و جایکاه بالایی در سطح منطقه داشته باشد. قلعه کاظم داشی یکی از مکان‌های دیدنی و تاریخی دریاچه ارومیه می‌باشد که بیشتر شبیه به جزیره سنگی و در حدود ۶۵ کیلومتری ارومیه و ۱٫۵ کیلومتری روستای گوئرچین واقع شده‌است. کاظم داشی در جنگ جهانی اول پناهگاه و سنگر اهالی روستاهای اطراف بود و نام آن به یاد «کاظم خان»، فرمانده افراد محافظ روستا که خود اهل قوشچی بوده نامگذاری شده‌است
بخش سیلوانه
ارومیه: طبیعت بهاری «سیلوانا» بخش سیلوانه به مرکزیت شهر سیلوانه در فاصله ۴۰ کیلومتری شهر ارومیه و در غرب شهرستان واقع شده‌است. سیلوانا کلمه‌ای با ریشه‌ای ایتالیایی و به معنی جنگل و بیشه سبز و نیز به معنی مکانی از بهشت است. منطقه مرزی سیلوانه در غرب شهرستان ارومیه و در مرز ایران با دو کشور ترکیه و عراق واقع شده‌است. این منطقه به عنوان یکی از ۱۹ منطقه دارای اکسیژن خالص در جهان به‌شمار می‌رود سیلوانا با داشتن یک چشمه آب معدنی گوارا به همین نام و داشتن کوهستان‌هایی مختص ورزش پاراگلایدر یک منطقه گردشگری نمونه در آذربایجان غربی به‌شمار می‌رود. منطقه سیلوانا با وجود دریاچه‌های کوچک و زیبا در پای کوه‌ها و رودخانه‌ها و آبشارهایی که در این منطقه سرازیر هستند، این سرزمین را به صورت تکه‌ای از بهشت درآورده است.
وجود زمین‌های آبی و دیمی مستعد در منطقه، آب‌های فراوان زیرزمینی و جاری، اقلیم کوهستانی، بارندگی مناسب سالیانه، طبیعت زیبا و همیشه سرسبز و وجود راه‌های ارتباطی متعدد با شهرستان‌ها و کشورهای همجوار زمینه مناسبی برای تولید محصولاتی همچون گندم، نخود و جو و لوبیا، عدس، سیب زمینی و سیفی جات، پیاز، گوجه فرنگی ایجاد کرده‌است و اکثر مردم بخش سیلوانا به کشاورزی و دامپروری مشغول هستند
از ویژگی‌های این منطقه تولید مرغوب‌ترین عسل طبیعی در ایران است که توسط زنبورداران این منطقه تولید می‌شود. وجود قله‌های پر برف، رودخانه‌ها و چشمه‌های متعدد، طبیعت بکر و چشم نوازی را در این منطقه بوجود آورده‌است. محصولات و صنایع دستی و دامی نیز در این بخش تولید می‌شود و شامل فرش، گلیم، جاجیم، کلاه و جوراب پشمی و تولیدات دامی نیز می‌توان یه انواع فرآورده‌های لبنی مانند ماست، پنیر، کره، روغن حیوانی و پشم اشاره نمود.
بخش صومای برادوست
بخش صومای برادوست به مرکزیت شهر سرو در فاصله ۴۹ کیلومتری از شهر ارومیه و در شمال غرب شهرستان واقع شده‌است.
بخش نازلو
بخش نازلو به مرکزیت شهر نوشین‌شهر در فاصله ۲۴ کیلومتری از شهر ارومیه و در شمال آن واقع شده‌است.
شهرهای شهرستان ارومیه
شهرستان ارومیه به جز شهر ارومیه که مرکز استان و شهرستان می‌باشد دارای ۴ نقطه شهری دیگر نیز می‌باشد. شهرهای قوشچی، نوشین‌شهر ، سیلوانه و شهر سرو به ترتیب مرکز بخش‌های انزل ، نازلو ، سیلوانه و بخش صومای برادوست در شهرستان ارومیه می‌باشند.
+حمعیت شهرستان ارومیه به تفکیک بخش‌ها و شهرها(1395)
جمعیت
تعداد خانوار
مرکز بخش
جمعیت
تعداد خانوار
نام بخش
۷۳۶،۲۲۴
۲۲۵،۰۵۰
شهر ارومیه
۸۷۹،۷۰۹
۲۶۴،۷۶۰
مرکزی
۲،۷۸۷
۹۳۵
شهر قوشچی
۲۵،۵۹۹
۶،۸۲۵
انزل
۱،۶۱۴
۴۳۶
شهر سیلوانه
۶۰،۳۶۸
۱۴،۲۰۲
سیلوانه
۱،۸۰۰
۴۶۹
شهر سرو
۳۵،۱۸۳
۷،۸۳۱
صومای برادوست
۸،۳۸۰
۲،۳۱۱
نوشین‌شهر
۳۹،۷۰۱
۱۰،۶۸۳
نازلو
دهستان‌ها
شهرستان ارومیه شامل ۵ بخش و ۲۰ دهستان می‌باشد. ۷ دهستان باراندو ز، باراندوزچای جنوبی، باراندوزچای شمالی، باش قلعه، بکشلوچای، ترکمان، دول، بالو، نازلوی جنوبی، در بخش مرکزی شهرستان ارومیه قرار دارند. دو دهستان انزل شمالی و انزل جنوبی در بخش انزل واقع هستند. دهستان‌های نازلوچای، طلاتپه و نازلو شمالی در بخش نازلو واقع شده‌اند. دهستان‌های ترگور، مرگو و دشت تابع بخش سیلوانا بوده و ۳ دهستان صومای جنوبی و شمالی و دهستان برادوست در بخش صومای برادوست قرار دارند. روستای بالو بزرگ‌ترین روستای کشور با جمعیتی بیش از ۱۴۰۰۰ نفر در دهستان روضه چای ارومیه واقع شده‌است.
+جمعیت دهستان‌های شهرستان ارومیه (1395)
جمعیت
بزرگترین روستای دهستان
جمعیت
خانوار
بخش
نام دهستان
۵،۱۹۲
قولنجی
۲۰،۵۶۰
۵،۰۷۶
انزل
انزل جنوبی
۱،۱۳۰
قره باغ
۲،۲۵۲
۸۱۴
انزل
انزل شمالی
۴،۷۶۹
بند
۱۲،۰۰۸
۳،۲۹۲
مرکزی
باراندوز
۳،۰۲۳
بالانج
۱۱،۴۰۸
۳،۱۱۷
مرکزی
باراندوزچای جنوبی
۲،۸۵۰
گوگ تپه
۸،۴۸۶
۲،۶۶۰
مرکزی
باراندوزچای شمالی
۲،۴۶۷
توپراق قلعه
۱۰،۰۴۳
۳،۰۳۳
مرکزی
باش قلعه
۱۰،۵۳۶
ریحان آباد
۳۴،۶۸۳
۸،۸۹۰
مرکزی
بکشلوچای
۶۳۴
بابارود
۱۰،۰۱۷
۳،۰۸۸
مرکزی
ترکمان
۷۶۸
دیزج دول
۷۴۸۷
۲،۱۳۰
مرکزی
دول
۱۴،۰۵۸
بالو
۴۱،۸۴۳
۱۱،۰۷۳
مرکزی
روضه چای
۷۷۷
عسگرابادتپه
۷،۵۱۰
۲،۴۲۷
مرکزی
نازلوی جنوبی
۵۴۷
طلاتپه
۲،۲۷۸
۷۹۷
نازلو
طلاتپه
۲،۸۴۴
قرالرطسوجی
۱۳،۷۲۷
۲،۸۰۳
نازلو
نازلوچای
۱،۷۸۹
خانقاه سرخ
۱۵،۳۱۶
۴،۷۷۲
نازلو
نازلوشمالی
۱،۳۱۴
موانا
۸،۳۸۱
۱،۸۶۲
سیلوانه
ترگور
۳،۷۸۳
راژان
۱۰،۱۹۹
۲،۳۰۲
سیلوانه
دشت
۴،۹۰۷
دیزج
۴۰،۱۷۴
۹،۶۰۲
سیلوانه
مرگور
۲،۴۸۸
گنگچین
۱۱،۳۶۱
۲،۴۹۶
صومای برادوست
برادوست
۱،۳۲۸
هورسین
۱۲،۴۵۲
۲،۶۴۹
صومای برادوست
صومای جنوبی
۱،۶۸۵
ممکان
۹،۵۷۰
۲،۲۱۷
صومای برادوست
صومای شمالی
تعداد آبادی‌های دارای سکنه شهرستان ارومیه ۴۶۰ پارچه‌است. میانگین بلندای شهرستان از سطح دریاهای آزاد ۱۳۵۰ متر است.
آذربایجان غربی
فهرست شهرستان‌های ایران
شهر ارومیه
شهر قوشچی
شهر سیلوانه
شهر نوشین‌شهر
شهر سرو