اثر بنیان‌گذار

در مباحث مربوط به ژنتیک جمعیت‌ها، به کاهش تنوع ژنتیکی که در اثر ایجاد یک جمعیت جدید توسط شمار اندکی از افراد یک جمعیت بزرگ رخ می‌دهد، اثر بنیان‌گذار می‌گویند. ارنست مایر در سال ۱۹۵۲ با بهره‌گیری از نظرات افرادی چون سوال رایت، این موضوع را مورد بررسی کامل قرار داد. به دلیل کاهش چشمگیر تنوع ژنتیکی، جمعیت تازه ایجاد شده ممکن است از نظر ژنتیکی و فنوتیپی از جمعیت اولیه کاملا متمایز باشد. در شکل روبرو جمعیت اولیه به طور تقریبی شمار یکسانی اعضای آبی و قرمز دارد. thumbnail سه جمعیت کوچک جدا شده در شکل به دلیل خطای نمونه گیری برخی از رنگ‌ها را به شکلی غالب از خود نشان می‌دهند. این حالت همان اثر بنیان‌گذار است. گر چه درمورد پدیده گلوگاه جمعیت، یک جمعیت جدید به مفهوم واقعی آن تشکیل نمی‌شود، ولی می‌توان اثر بنیان‌گذار را در آن جا نیز مشاهده کرد. اثر بنیان‌گذار شکلی ویژه از رانش ژنتیکی است. جمعیت‌های دچار اثر بنیان گذاردر بیشتر مواقع جمعیت‌های کوچکی هستند و به همین دلیل نسبت به رانش ژنتیکی حساسند. این امر خود سبب کاهش تنوع ژنتیکی در این جمعیت‌ها می‌گردد.
نمونه‌هایی از اثر بنیان‌گذار
thumbnail
جمعیت آمیش در ایالات متحده آمریکا از تعداد بسیار محدودی خانواده بنیان‌گذار بوجود آمده‌است. این گروه شروع به ازدواج‌های درون خانوادگی کردند و مهاجر تازه‌ای نیز به گروهشان افزوده نگردید. اثر بنیان‌گذاری که در اثر انزوای فرهنگی این گروه رخ داد، سبب شیوع پدیده‌های نادری چون چند انگشتی (انگشت اضافه) یا پلی داکتیلی که یکی از نشانه‌های سندرم الیس وان کرولد است در میان آمیش‌ها گردید.شمار بالای ناشنوایان تاکستان مارتا در آمریکا که منجر به اختراع زبان اشاره تاکستان مارتا گردیده است، یکی دیگراز نمونه‌های شیوع بیماری به واسطه اثر بنیان‌گذار است. تاکستان مارتا نام پنجاه و هشتمین جزیره ایالات متحده آمریکا از نظر وسعت است و در ساحل شرقی این کشور قرار دارد.مثالی دیگر از اثر بنیان‌گذار شیوع بالای کوررنگی کامل در میان بومیان یکی از جرایر میکرونزی بنام پین گلاپ است. در حوالی سال ۱۷۷۵ طوفانی سهمناک جمعیت بومیان این جزیره را به تنها ۲۰ نفر کاهش داد (برای جمعیت نامبرده این حادثه یک گلوگاه جمعیت محسوب می‌شود). در میان باقی ماندگان یک نفر ژن کوررنگی داشت. تنها با گذشت چندین نسل، در جمعیت کنونی ۵ درصد افراد کوررنگ و ۳۰ درصد آن‌ها ناقل ژن کوررنگی می‌باشند. در مقایسه باید ذکر کرد که شیوع این بیماری در ایالات متحده آمریکا تنها سه هزارم درصد است.حالتی مشابهی را می‌توان در میان یهودیان اشکنازی مشاهده کرد. این گروه از یهودیان در معرض ابتلا به بیماری تی ساکس (بیماری وراثتی کشنده که غالبا منجر به مرگ اطفال مبتلا پیش از سن چهار سالگی می‌گردد) هستند.
اثر بنیان‌گذار پیاپی
هنگامی که جمعیت‌ها در مسیرهای طولانی مهاجرت کنند، اثر بنیان‌گذار خودرا بروز خواهد داد. چنین شیوه مهاجرتی غالبا بصورت جابجایی‌های سریع و بدنبال هر جابجایی سکنی گزینی برای یک دوره زمانی کوتاه یا بلند است. با هر مهاجرت، جمعیت تنها زیر مجموعه‌ای از تنوع ژنتیکی جمعیت قبلی را جابجا می‌کند. در نتیجه این امر تفاوت ژنتیکی همزمان با بیشتر شدن فواصل جغرافیایی افزوده می‌گردد. مهاجرت انسان‌ها به خارج ازآفریقا نمونه‌ای از اثر بنیان‌گذار پیاپی است. آفریقا بیشترین تنوع ژنتیکی انسانی را داراست و این امر با منشا آفریقایی انسان مدرن سازگار است. پس از مهاجرت اولیه انسان از آفریقا، شبه قاره هند نخستین ماوای انسان مدرن محسوب گردید. به همین دلیل شبه قاره هند پس از آفریقا بیشترین تنوع ژنتیکی را در جهان دارد. تنوع ژنتیکی شبه قاره هند زیر مجموعه‌ای از آفریقا و تنوع ژنتیکی انسان‌های سایر نقاط جهان زیر مجموعه‌ای از تنوع ژنتیکی شبه قاره هند است.
معادل برخی از نام‌ها و واژه‌ها