گرته‌برداری از اصطلاح‌ها و ترکیب‌ها

اصطلاح‌ها و ترکیب‌های بیگانه به دو صورت در زبان وارد می‌شود: یکی به صورت وام‌واژه است، مانند کارت‌پستال، کودتا، اولتیماتوم، پیک‌نیک، و غیره. که در برخی از رشته‌های علوم - به‌ویژه شیمی - ورود وام‌واژه‌ها انبوه بوده است، مانند کلرور دوسدیم، اسید سولفوریک، و نیتروگلیسیرین.
صورت دیگر ورود اصطلاح‌ها و ترکیب‌های بیگانه به زبان، گرته‌برداری است. گرته‌برداری در حقیقت ترجمه لفظ به لفظ یک اصلاح بیگانه است که در زبان خودی معادلی ندارد و در آن عبارت بیگانه با حفظ ترتیب اجزای خود وارد زبان مقصد می‌شود. مانند «آسمان‌خراش، سیب‌زمینی، راه‌آهن، زیردریایی، ستون‌های زرهی، پرده آهنین، بادام‌زمینی و دهها ترکیب دیگر که از گرته، زبان‌های فرانسوی یا انگلیسی ساخته شده است. این ترکیب‌ها که بیشتر ساخته خود مردم، خبرگزاری‌ها یا کاربران اینترنت است؛ از دید زبان‌شناسان و ادیبان نه‌تنها اشتباه نیست، بلکه بهترین راه برای اخذ اصطلاح‌های فنی جدید و حتی بهترین شیوه مبارزه با هجوم واژه‌های بیگانه است.
با این همه، نمونه‌های دیگری وجود دارد که در درستی ساخت آنها و تاثیر آنان بر زبان خودی می‌توان تردید کرد. مانند «حمام گرفتن» و «درس گرفتن»، که کاربرد فعل «گرفتن» با این کلمه‌ها از دید تداول فارسی‌زبانان درست نمی‌نماید، بلکه اگر معنایی از آن برآید «در دست گرفتن» است. گذشته از این به جای این دو اصطلاح، می‌توان «حمام کردن» (یا استحمام کردن) و «درس آموختن» را به کار برد.
چند نمونه از این ترکیبات نادرست بیگانه که متاسفانه شمار آنها روز به روز بیشتر می‌گردد در این مقاله آمده است و به چند دلیل پرهیز از کاربرد آنها توصیه می‌شود: ۱. ترکیب اجزای این اصطلاحات از دید واژگان فارسی نابه‌جا و از دید دستوری غالبا اشتباه است. ۲. معنایی که از جمع معانی اجزا بدست می‌آید، در بیشتر موارد غیر از معنای مورد نظر است. ۳. کاربرد این نوع اصطلاحات بیگانه، ممکن است تنها مربوط به یکی از کشورهای فارسی‌زبان باشد و فارسی‌زبانان کشورهای دیگر قادر به درک این ترکیبات نباشند. و این موضوع به یکپارچگی زبان فارسی آسیب می‌رساند و بی‌توجهی به این موضوع و استفاده از این اصطلاحات بیگانه، فارسی‌زبانان کشورهای مختلف را در فهم سخنان یکدیگر با مشکل مواجه می‌کند. ۴. و مهمتر از همه، این ترکیب‌ها، معادل‌های مفهوم‌تر و حتی رایج‌تری در فارسی دارند که ما را از کاربرد ترکیب‌های بیگانه بی‌نیاز می‌کند، به شرطی که از مختصر کوشش فکری دریغ نورزیم.
در جریان قرار دادن (یا گذاشتن)
بارها شنیده‌ایم که: «اکنون شما را در جریان خبرهای این ساعت قرار می‌دهیم.»؛ این ترکیب که عینا از یک اصطلاح فرانسوی گرته‌برداری شده است، به شرطی معنا دارد که بخواهیم اخبار را به جریان آب رود یا سیلاب تشبیه کنیم و شنوندگان یا بینندگان را به دست آن بسپاریم! البته این معنی مورد نظر گوینده نیست، بلکه به طور ساده می‌خواهد بگوید: «شما را از آخرین خبرهای این ساعت آگاه می‌کنیم.» یا «آخرین خبرهای این ساعت را به شما اطلاع می‌دهیم.» یا حتی «… به اطلاع (یا آگاهی) شما می‌رسانیم.»
دیدگاه
این اصطلاح نیز که عینا از زبان‌های فرانسوی و انگلیسی گرته‌برداری شده است، ظاهرا در فارسی بی‌معنا است. مولوی و دیگران در گذشته «نظرگاه» را کم و بیش به کار برده‌اند. امروز هم می‌توانیم از «نظرگاه» یا بهتر از آن، از «دیدگاه» استفاده کنیم.
«در رابطه با» یا «در ارتباط با»
اصطلاح «در رابطه با» یا «در ارتباط با» که به جای « درباره » به کار می‌رود، اخیرا رواج روزافزونی یافته است و گویا از دانشجویان از فرنگ برگشته یا مترجمان ناشی می‌شود. از یکی دو سده پیش، به جای حرف اضافه مرکب «درباره»، تدریجا ترکیب‌های فارسی-عربی گوناگونی رایج شد؛ مانند «در باب»، «در خصوص»، «راجع به»، و غیره. سپس ظاهرا برای طرد واژه عربی موجود در این ترکیب‌ها، ناگهان اصلاح «در پیرامون» سر بر کشید، ولی اذهان متوجه ترکیب درست فارسی این عبارت که پیشتر هم رایج بود (یعنی «درباره»)، نشد. اما اصلاح «در پیرامون» دقیقا به معنای «درباره» نیست. مثلا، «در پیرامون مسئله‌ای بحث کردن»، یعنی در حول و حوش موضوع (و نه خود آن) بحث کردن.
بدتر از آن مدتی است که اصطلاح «در رابطه با» یا «در ارتباط با» رایج شده است. این اصطلاح ترجمه لفظ‌به‌لفظ اصطلاح «in this respect» در انگلیسی است. مثلا گفته می‌شود: «در رابطه (یا در ارتباط) با این موضوع باید گفت که …»، این جمله اشتباه است و درست آن این است: «درباره این موضوع باید گفت که …». حتی برخی اوقات چنین جمله‌های خنده‌آوری نیز شنیده می‌شود: «در رابطه با ارتباط کشورهای عربی با کشورهای اروپایی …»، که به جای آنها می‌توان «درباره» یا «در این باره» را به کار برد یا در بسیاری از موارد به‌کلی آن را از جمله حذف کرد، مانند این جمله: «در این رابطه باید گفت که …»
بی‌تفاوت
مثلا، می‌گویند: «فلانی نسبت به مسائل سیاسی بی‌تفاوت است.» از این جمله در فارسی هیچ معنایی برنمی‌آید. به جای «بی‌تفاوت»، به‌آسانی می‌توان از «بی‌اعتنا» و گاهی «بی‌علاقه» استفاده کرد.
روی کسی حساب کردن
این ترکیب را بسیار می‌شنویم که «من روی شما حساب می‌کنم.» این جمله در صورتی معنی دارد که گوینده بر پشت یا دوش مخاطب خود سوار شود و عملیات جمع و تفریق را با کاغذ و قلم انجام دهد! اما منظور گوینده این است که «من به امید (یا پشتگرمی) شما هستم.»
خدای من
این تعبیر در زبان فارسی به کار نمی‌رفته است و در سال‌های اخیر از ترجمه «my god» به زبان مردم سرایت کرده است. به جای آن در فارسی متداول «خدایا» می‌گویند.
وامگیری زبانی
گرته‌برداری
آمیزش فارسی با زبان‌های دیگر
ادبیات پارسی
ورود واژه‌های اروپایی به فارسی
عربی در فارسی
گرته‌برداری معنایی
گرته‌برداری نحوی
کاربردهای نادرست دستور زبان عربی در فارسی