شهرستان نهبندان

شهرستان نهبندان یکی از شهرستان‌های استان خراسان جنوبی واقع در شرق ایران است. مرکز آن شهر نهبندان است.
جمعیت این شهرستان بر طبق سرشماری سال ۱۳۹۰، برابر با ۵۷،۲۵۸ نفر بوده‌است.
درباره شهرستان
شهرستان نهبندان به اقتضای موقعیت طبیعی آن و مجاورت با کویر، دشتی نسبتا وسیع واقع شده‌است. از نظر ناهمواری این شهرستان در شمال مشتمل بر ارتفاعاتی است که قلل آن به ۲۵۰۰ متر می‌رسد کوه سرخ – کوه بیدمشک – کوه بوبک از جمله این ارتفاعات است. در بخش غربی شهرستان نیز شاهکوه که بلندترین نقطه آن ۳۷۳۲ متر ارتفاع دارد واقع گردیده‌است. بقیه سطح شهرستان مشتمل بر دشتهای هموار نظیر سرچاهشو، سهل آباد، چاهداشی، دهسلم و نهبندان می‌باشد که ارتفاع این دشتها حدود ۱۰۰۰ متر از سطح دریاست بطور کلی جهت شیب در شهرستان نهبندان از جنوب و جنوب غربی بوده به‌طوری‌که در قسمت شرقی و جنوب شرقی به دشت سیستان و در جنوب و جنوب غربی به بیابان لوت منتهی می‌گردد. در جهت جنوب غربی – جنوب شرقی ارتفاعات شرق دشت سهل آباد (کوه آتشکده با۲۱۵۹ متر) واقع شده که در نهایت به کوه بهاران می‌پیوندد. یک رشته ارتفاعات در جهت شمال غرب – جنوب شرق (کوه سناجان با ۲۰۱۲ متر) است که در غرب دشت سهل آباد واقع گردیده و به ارتفاعات کوه هاری که بلندترین نقطه متر ارتفاع دارد می‌پیوندد. شهرستان نهبندان از شمال به کوه‌های کم ارتفاع بهاران محدود می‌شود این کوه‌ها در شمال دشت سهل آباد و چاهدراز واقع گردیده و مشجرترین کوه‌های شهرستان هستند.
تاریخچه
جغرافی نویسان قدیم عرب شهر «نه» یا «نیه» را از شهرهای سیستان شمرده‌اند چنانچه در بخشی از کتاب تاریخ یعقوبی که مربوط به وقایع قرن دوم هجری است آمده جمعی دعوت هاشمیون را لبیک گفته و بر حکومت وقت شوریدند برای سرکوبی انقلابیون در منطقه سیستان، شهر نه محلی بود که برای استراحت و مرکز پشتیبانی مورد استفاده قرار گرفت. این واقعه در سال ۱۱۱ هجری قمری اتفاق افتاد.
ابن حوقل در قرن چهارم در کتاب (صوره الارض) درباره مسافت‌های سیستان می‌نویسد: از سیستان به جزا سه منزل و فاصله فره و قرنین دو منزل و فاصله نه و فره یک منزل بزرگ است و این دو به روی یکدیگر و در سمت بیابان اند «نه» را در گذشته به فاصله کمی در باختر دریاچه زره (نام ولایتی در سیستان) در مرکز قهستان و بر لب کویر بزرگ دانسته‌اند. یاقوت و حمدالله مستوفی و مقدسی نیز اسم نه را برده‌اند. توصیف مقدسی در قرن چهارم از «نه» چنین است: «نه» باروئی دارد که جامع در آن است ساختمانهایش از گل است و بیشتر آبشان از کاریزهاست.
حمدالله مستوفی «نه» را از اقلیم سوم می‌داند و می‌گوید: ربع نیشابور است دور چند شهر است هوایش اکثر معدل است. بعد از خرابیش اردشیر بابکان در مغاره شهر «نه» بساخت و آن را «نه» اردشیر نام نهاد. شاپور ابن اردشیر حاکم خراسان بود از پدر آن شهر بخواست. اردشیر مضایقه کرد و گفت: تو نیز یکی بساز شاپور غیرت کرد و نیشابور ساخت و آن را نه شاپور نام کرد که به مرور ایام نیشابور شد. پیشینه «نه» که خاراکسی به وجود آن در زمان اسکندر مقدونی
(۳۵۶–۳۲۳ قبل از میلاد) اشاره می‌کند حدودا ۲۴ قرن سابقه تاریخی دارد.
این ناحیه کویری سرزمینی نسبتا خشک و کم اب و علف به حساب می‌آید که آب اغلب قناتهای آن کمی شور و مانع رشد غلات و سایر نباتات می‌شود. اما این شرایط خاص کویری سبب شده‌اند که از دستبرد و هجوم بیگانگان، تا حدودی در امان بماند. تاریخ ایران بر اساس روایات داستانی تا اسکندر مقدونی پیش می‌آید و برخی پیدایش اسکندر و فتوحات او را حد نهایی تاریخ شرق قدیم تصور می‌کنند. پس از آن سلسله ساسانی در دنبال نتاریخ داستانی رخ می‌نماید اما از زمان اسکندر تا اردشیر ساسانی هم که ظاهرا بانی شهر «نه» بوده‌است تاریخ چهره چندان روشنی ندارد. اگر چه همین تاریخ به آبادانی نه در دوران اسکندر گواهی می‌دهد.
اقوام اولیه ساکن در شهرستان نهبندان و ویژگی‌های خاص آن
در حوزه نهبندان کنونی اقوامی هستند که احتمالا پیوند قومی آن‌ها به اقوام قبل از تاریخ در این منطقه می‌رسد. در این ناحیه، کوهستانی به نام سند یا (استند) وجود دارد و اقوامی به همین نام در آنجا زندگی می‌کنند. نمونه‌ای از این طایفه در مشرق دهسلم در کوه چاهرویی دیده می‌شوند که چادرنشین و گله دارند اما بلوچ نیستند و زبان بلوچی نمی‌دانند وبا براهویی هم هیچ قرابتی ندارند. از نظر قومیت مردم این منطقه از تیره پارتها و اقوام آریایی هستند که از زمان‌های قبل از اسلام در این منطقه زندگی می‌کرده‌اند.
علاوه بر قوم پارس، از دیگر اقوام ساکن در منطقه بلوچ و عرب می‌باشند. اقوام بلوچ از عشایر کوچ نشین منطقه زابل می‌باشند که امروزه در نقاط مختلف این شهرستان سکونت دارند.
اقوام عرب نیز در منطقه‌ای به نام عربخانه که یکی از دهستانهای این شهرستان می‌باشد سکنی گزیده‌اند. عربهای عربخانه از بازماندگان اعراب می‌باشند که جزو سپاهیان حازم بن خزیمه در سال ۱۵۰ هجری قمری برای سرکوبی قیام مردم خراسان و سیستان به این منطقه آمده بودند.
نهبندان از شرق به کوه‌های گرم (که چشمه خورشید در آن‌ها جاریست و قلعه شاهدژ که از قلاع اسماعیلیان است بر بلندای همین کوه‌ها ساخته شده‌است) از غرب به بلندیهای کوه‌های چشمه، شاهکوه، کوه هاری و از جنوب به دامنه کوه‌های استند محدود می‌شود. متراکمترین ارتفاعات در غرب (کوه هاری۲۷۰۸)قرار دارند و پس از آن ارتفاعات شمال شرقی و سپس ارتفاعات بهاران و کوه سناجان هستند.
مشاهیر و فرزانگان
حسن بن عبدالرحمن:ابومحمد حسن بن عبدالرحمن شافعی ازجمله محدثین وفقها است که یاقوت حموی درکتاب معجم البلدان ایشان را به نیه نسبت داده‌است.
عبدالرحمن بن عبدا…: وی برادرزاده حسن بن عبدالرحمن است. همچنان که یاقوت حموی می‌گوید ((ازاین دواندیشمند نیهی (اهل نه) هیچ اثری جزءتنها نامی براوراق پراکنده تاریخ باقی نمانده‌است.
۳- ابوبکرنیهی: از بزرگان وفقهای قرن چهارم (ه ق) است. وی اصلش از «نه» و در سیستان اقامت می‌کرد که درگذشت وی حدود سال ۴۰۰قمری بوده‌است.
۴- نوابه خفی: نوابه خفی دختر میرزامحمدخان «نهی» شاعره‌ای توانا بود و در شاعری خفی تخلص می‌کرد، پدرش محمدخان نهی از خوانین «نه» بود، نوابه شاعری عارف بود که قدم دروادی عرفان گذاشت و گویند به سیدمرتضی که اهل ریاضت وازولایت «نه» بود ارادت داشته و درطریقه سلوک از او متابعت می‌نموده‌است و دیوان شعری از او باقی‌مانده که مرحوم میرزا محمدشهاب نهی که از شاعران هم عصراوبوده جمع‌آوری کرده‌است. وی درسال ۱۳۰۸ ق درگذشت. (برگرفته ازکتاب نهبندان دیار خورشید نوشته: حسن شبانی)
محتاج نهی: از فضلا و روضه خوانان و شاعران «نه» بوده که دفتری به خط نستعلیق ازوی به یادگار مانده که قصایدی درمدح پیامبرواهل بیت سروده‌است.
شهاب الدین نهیی :میرزا محمد ابراهیم مشهور به میرزا شهاب اصلش از «نه» است دردارالحکومه امیرعلم خان حشمت الملک منشی و مستوفی بود، مردی فاضل، شاعر، نکته سنج و سخندان بوده عارف و شیفته عرفان و در علوم ادبی و ریاضی استاد و حوزه تدریس داشته، قصاید، غزلیات، ترجیعات و مراثی بسیار دارد.
۷- احمد علی شهابی نیهی متخلص به حریف :درسال ۱۲۹۳ه ق در نهبندان متولد شده، وی دیوان شهری دارد، دوران تحصیلات ابتدایی رادرنهبندان به پایان رسانیدوبرای تحصیلات بالاتر به دارالعلم مشهد رفت و در علوم و حکمت منطق نیزاستاد بود و درسال ۱۳۵۵ه ق چشم از جهان فروبست؛ و در زادگاهش مدفون گردید.
۸- سیدمحمدحسین کبریایی: از سادات نهبندان است که درسال ۱۲۶۳ ه ش در خانواده‌ای اصیل و نجیب دیده به جهان گشود. شاعر، عارف و خوشنویس نهبندانی که تحصیلات ابتدایی رادر (نه) گذراند، و پس از رسیدن به سن رشد عازم مشهد گردید، و درحوزه علمیه خراسان زبان و ادبیات عرب و مباحثی از علوم معقول رافراگرفت. (برگرفته ازکتاب سیری درزندگی وآثار شاعر و عارف و خوشنویس نهبندانی سیدحسین کبریایی، نوشته حسین اکبری)
حاج شیخ جواد عارفی: مجتهد نام‌آور
حاج اسماعیل دهکی: استاد علوم دینی و مبارز معروف
۱۱- دکتر نقیب نقوی:درسال ۱۳۳۲در نهبندان متولد و درسال ۱۳۴۴به مشهد رفت ودوره‌های کارشناسی و کارسناسی ارشد ودکتری زبان و ادبیات فارسی رادردانشگاه فردوسی به پایان رسانید.
۱۲- دکتر منصور تاجری: در سال ۱۳۴۶ در شهرستان نهبندان دیده به جهان گشود، تحصیلات ابتدایی تا دیپلم را در مدارس شهرستان گذراند سپس در سال ۱۳۶۴ جهت ادامه تحصیلات راهی دانشگاه سیستان و بلوچستان شد دوره کارشناسی ارشد را در دانشگاه علامه طباطبایی در رشته مدیریت فرهنگی سپری کرد و دوره کارشناسی ارشد دوم را در کشور هندوستان و دکترا را نیز در همان کشور در رشته مطالعات سیاسی خاورمیانه با رتبه ممتاز اخذ نمود. این اندیشمند نهبندانی برای اولین بار در این شهر هفته‌نامه سوغات را منتشر کرد که تاثیر زیادی در اعتلای فرهنگی شهرستان داشته اشت تالیف چندین عنوان کتاب درسی دانشگاهی، با عناوین جهانی شدن و فرهنگ، برنامه‌ریزی امور فرهنگی، روابط فرهنگی بین‌الملل و دیپلماسی فرهنگی و … چاپ و ارائه بیش از چهل مقاله علمی در نشریات معتبر علمی و پژوهشی و ارائه در سمینارهای بین‌المللی داخل و خارج از کشور و احراز مسوولیتهای استانی و دانشگاهی از دیگر فعالیت‌های این چهره فرهیخته اهل نهبندان است. وی در حال حاضر عضو هیئت علمی و استادیار پایه ۲۷ دانشگاه است و تاکنون جندین هزار دانشجو را در مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد دانش‌آموخته کرده‌است.
۱۳- محمدعزیزی: درسال ۱۳۳۵ در عربخانه نهبندان متولد شد تحصیلات ابتدایی رادرزادگاهش و تحصیلات عالی در رشته ادبیات فارسی تامقطع دکتری درتهران به پایان رساند. ویبیش از۲۵جلد کتاب و ده‌ها مقاله در مجلات نگین، سروش، و… به چاپ رسانده‌است.
محصولات
از محصولات کشاورزی شهرستان نهبندان می‌توان به اناب، خرما، پسته، زعفران، زرشک، انار و… اشاره نمود.
محصول ارزشمند نهبندان سنگ آن است؛ چه سنگ‌های قیمتی معدن قلعه زری و چه سنگ‌های زیبای گرانیت سیاه و سفید آن که بسیار هم مقاوم هستند
از سنگ‌های نهبندان برای سنگ‌فرش صحن‌های حرم علی ابن ابی طالب در نجف نیز استفاده شده‌است.
بخش‌ها
بخش مرکزی
دهستان بندان
دهستان میغان
دهستان نه
شهرها: نهبندان
بخش شوسف
دهستان شوسف
دهستان عربخانه
شهرها: شوسف