مدار (جغرافیا)

پنج مدار اصلی زمین.
مدارها دایره‌های فرضی هستند که به موازات استوا بر روی کره جغرافیا رسم شده‌اند و هر چه به سمت قطب شمال یا جنوب می‌رویم کوچکتر می‌شوند.
مدارها خطوط و دایره‌هایی فرضی هستند که تعیین‌کننده عرض جغرافیایی به‌شمار می‌آیند و بصورت موازی و نسبت به هم جهت شمالی و جنوبی دارند. مدارها خطوط متقاطع نصف‌النهارها هستند.
مدارها همگی برابر نمی‌باشند و خط استوا بزرگ‌ترین مدار است که بعنوان مدار صفر درجه نسبت درجه‌های شمالی یا جنوبی مدارهای دیگر با آن سنجیده می‌شود. مدارهای شمالی از استوا تا قطب شمال ۹۰ درجه و مدارهای جنوبی هم از استوا تا قطب جنوب ۹۰ درجه هستند.
هر نقطه از زمین، روی یک مدار و یک نصف‌النهار مشخص قرار دارد که به آن مختصات جغرافیایی آن نقطه می‌گویند.
محیط (پیرامون) مدار فرضی استوا که زمین را به دو نیم‌کره شمالی و جنوبی تقسیم می‌کند ۴۰۰۷۵ کیلومتر می‌باشد و مبدا اندازه‌گیری عرض جغرافیایی به‌شمار می‌آید. محل اتصال نصف‌النهار مبدا و مدار استوا دارای طول و عرض جغرافیایی صفر است؛ و این نقطه در حاشیه خلیج گینه در غرب قاره آفریقا واقع شده است.
منطقه میان مدارهای راس‌السرطان و راس‌الجدی، مدارگان ، منطقه گرمسیری یا منطقه بین‌المدارین نامیده می‌شود. در مدارگان به علت تابش عمود آفتاب بیشترین گرما دریافت می‌شود و بیشتر بیابان‌ها نیز در این عرض‌های جغرافیایی قرار دارند.
مدارهای پنجگانه زمین
پنج مدار مهم کره زمین به ترتیب شمال به جنوب عبارتند از:
مدار شمالگان، مدار قطبی شمال
مدار راس‌السرطان، مدار گرمسیری شمال
خط استوا، مدار معدل النهار
مدار راس‌الجدی، مدار گرمسیری جنوب
مدار جنوبگان، مدار قطبی جنوب
خط استوا °۰ است و مدارهای گرمسیری "۱۵ ۲۶ °۲۳ و مدارهای قطبی "۴۵ ۳۳ °۶۶ از استوا فاصله دارند.
تغییرات مدارهای گرمسیری و قطبی
مدارهای گرمسیری و قطبی تغییراتی دارند.
مدارهای گرمسیری (راس السرطان و راس الجدی)، در سال ۲۰۰۰ در فاصله مداری "۲۱،۵ ۲۶ °۲۳ از استوا بوده‌اند و طی نوساناتی تا سال ۲۰۱۴ به فاصله "۱۴،۹ ۲۶ °۲۳ و تا سال ۲۰۲۰ به عرض مداری "۱۲،۱ ۲۶ °۲۳ رانده می‌شود. این مدار نوسانات پیچیده‌ای دارد؛ طبق اطلاعات در دست در سال ۴۷۱۳ قبل از میلاد در عرض جغرافیایی "۵۸،۶ ۰۸ °۲۴ استوا بوده (و بنظر می‌رسد پیش از آن چنان میل یافته که موجب دوران یخبندان شده است) تا سال ۱۲۰۳۱ میلادی به نزدیکترین حد خود به استوا یعنی "۴۱،۳۰۷ ۳۶ °۲۲ می‌رسد و سپس مجددا بتدریج فاصله پیدا می‌کند و در سال ۱۸۷۳۹ به جایگاه کنونی می‌رسد، آنگاه همچنان میل خود را ادامه می‌دهد و در سال ۲۰۰۰۰ اندکی از فاصله ۲۴ درجه می‌گذرد. در سال ۲۵۰۰۰ آنسوتر از مدار ۳۳ قرار دارد (بنظر می‌رسد که در دوره دیگری از یخبندان باشد) و در سال ۳۰۰۰۰ در ۸۳ درجه نزدیک قطبین می‌رسد و در سال ۳۰۷۳۵ گویی بر فراز قطبین متمرکز می‌شود.
در دهه‌های اخیر این مدار سالانه "۰،۴۷ (۰،۴۷ ثانیه قوسی) یعنی حدود ۱۵ متر به سمت استوا عقب می‌کشد.
مدارهای قطبی (شمالگان و جنوبگان) نیز، به همان میزان تغییرات مدارهای گرمسیری نسبت به نقطه قطبین متغیر می‌شوند.
مشخصات مدارهای پنجگانه
مدار شمالگان
۶۶° ۳۳′ ۴۴′′ شمالی
این مدار مرز محدوده قطبی شمال زمین را نشان می‌دهد، جایی که حداقل در یک شبانه‌روز از سال خورشید هرگز غروب نمی‌کند. محدوده شمالی این مدار، شمالگان و محدوده جنوبی آن تا مدار راس‌السرطان، منطقه معتدل شمالی نام دارد.
راس‌السرطان
۲۳° ۲۶′ ۱۶′′ شمالی
این مدار که معنی نام آن «سر خرچنگ» است مدار عرض جغرافیایی ۲۳ درجه و حدود ۲۷ دقیقه شمالی کره زمین است. آفتاب در روز اول تابستان (روز اول برج سرطان) در نیم کره شمالی به نقاط واقع درروی این مدار، عمودی می‌تابد. سرطان (خرچنگ) نام صورت فلکی شمالی‌ای است که خورشید در حدود ۲۰۰۰ سال پیش در آن قرار می‌گرفته است. امروزه به دلیل حرکت تقدیمی زمین صورت فلکی گاو در این مکان قرار دارد.
خط استوا
عرض جغرافیایی صفر درجه
استوا (عامیانه: استوا) یا نیمگان نام خطی فرضی است که کره زمین را به دو بخش نیمکره شمالی و نیمکره جنوبی بخش می‌کند. فاصله نقاط بر روی خط استوا از قطب‌های شمال و جنوب به یک اندازه است. خط استوا مبدا عرض جغرافیایی و درجه آن صفر می‌باشد. خط استوای زمین هم‌چنین بزرگ‌ترین محیط را با درازای ۴۰۰۷۶ کیلومتر دارا است.
راس‌الجدی
۲۳° ۲۶′ ۱۶′′ جنوبی
این مدار که معنی نام آن «سر بزغاله» است مدار عرض جغرافیایی ۲۳ درجه و حدود ۲۷ دقیقه جنوبی کره زمین است. آفتاب در روز اول زمستان (روز اول برج جدی) در نیم‌کره جنوبی به نقاط واقع در روی این مدار عمودی می‌تابد. جدی (بزغاله) نام صورت فلکی جنوبی‌ای است که خورشید در حدود ۲۰۰۰سال پیش در آن قرار می‌گرفته است. امروزه به دلیل حرکت تقدیمی زمین صورت فلکی کمان در این مکان قرار دارد.
مدار جنوبگان
۶۶° ۳۳′ ۴۴′′ جنوبی
مدار جنوبی که منطقه قطبی جنوب زمین را مشخص می‌کند مدار جنوبگان می‌نامند. محدوده جنوبی این مدار، جنوبگان و محدوده شمال آن تا مدار راس‌الجدی، منطقه معتدل جنوبی نام دارد. مدار شمالگان مدار مقابل آن در نیم‌کره شمالی زمین است
مشخصات مدارها
دایره مدارها
دایره مدارها
دایره مدارها
مدارهای شمالی
قطب شمال
صفر
صفر
صفر
۸۵° شمالی
۵۵۸
۸۰° شمالی
۷۵° شمالی
۷۰° شمالی
مدار شمالگان
۶۵° شمالی
۶۰° شمالی
۵۵° شمالی
۵۰° شمالی
۴۵° شمالی
۴۰° شمالی
۳۵° شمالی
۳۰° شمالی
۲۵° شمالی
راس‌السرطان
۲۰° شمالی
۱۵° شمالی
۱۰° شمالی
۵° شمالی
۵۵۳
خط استوا
۱۰۰
صفر
مدارهای جنوبی
۵° جنوبی
۵۵۳
۱۰° جنوبی
۱۵° جنوبی
۲۰° جنوبی
راس‌الجدی
۲۵° جنوبی
۳۰° جنوبی
۳۵° جنوبی
۴۰° جنوبی
۴۵° جنوبی
۵۰° جنوبی
۵۵° جنوبی
۶۰° جنوبی
۶۵° جنوبی
مدار جنوبگان
۷۰° جنوبی
۷۵° جنوبی
۸۰° جنوبی
۸۵° جنوبی
۵۵۸
قطب جنوب
صفر
صفر
صفر
جستارهای وابسته
عرض جغرافیایی