رودخانه قویق

رودخانه قویق (در عربی: نهر قویق الحلبی ) . این (نهر) رودخانه در شهر حلب سوریه قرار دارد.
نام حلب، بر اولین بار در تاریخ، در سال (۲۵۳۰) قبل از میلاد ذکر شده‌است، هنگامی که (ریموش الاکادی بن سرجون) به آن چیره شد وپادشاه حلب (لوکال) به اسارت گرفت. در آن دوران شهر حلب دارای ۱۵ دروازه بود، که در حال حاضر ۵ دروازه از آن‌ها باقی‌مانده‌است، و به شرح زیر می‌باشد:
دروازه قنسرین.
دروازه انطاکیه.
دروازه المقام.
دروازه النصر.
دروازه الجنان. این دروازه در تلفض عامیان (باب جنین) نیز خوانده می‌شود. دروازه جنان رو به روی باغ‌های حلب باز می‌شده‌است، ودر جلو آن «رودخانه قویق» روان است.
گویند: در دوران قدیم تمام آب‌های شهر حلب از این نهر تامین می‌شده‌است، و۵۰۰ سال پیش نام این نهر در کتب تاریخ نویسان آمده‌است. چنانکه مورخ یونانی: «اکستوفون» نام نهر را (نهر خالس) نامیده‌است، همچنین با نام‌های (شالیس) و (کالوس) نیز نوشته شده‌است.
آب نهر قویق
در فصل زمستان آب «رودخانه قویق» زیاد می‌شود، اما در فصل تابستان می‌یابد. در دوران حکمرانی ملوک متعاقب در این شهر زیبا ساختمان‌های وکاخ‌های مجلل در دو طرف مجرای نهر ساخته بودنده‌اند و آب نهر از میان کاخ‌های ملوک رومانی که بر این شهر حکمران بودند می‌گذشته‌است. همچنان بازارها ومعبدهایی نیز در اطراف نهر ساخته بودند که هنوز آثار بعضی از آن‌ها باقی‌مانده‌است.
مجرای نهر قویق
نهر قویق از شهر عینتاب در کشور ترکیه سر چشمه می‌گیرد، ودر حدود ۱۲۹ کیلومتر جریان دارد، که ۱۱۰ کیلومتر آن در خاک‌های سوریه روان است، ومابین دو روستای:(الوضیحی) و روستای(الحاضر) می‌گذرد سپس در منطقه (المضخ) می‌ریزد.
نام قویق
کلمه : قویق (قواق) یک کلمه ترکی است بمعنای (الحور) که نام درختی است که در دو طرف مجرای نهر کاشته شده‌است.
اما شاعر «ابوالعلاء» مخالف این قول است، و می‌بیند که نام «قویق» تصغیر (قاق) است، یعنی: «الغراب» به فارسی:(کلاغ) است، چنانکه می‌گوید:
فقویق فی اعین القوم بحر وحصاه منه نظیر ثبیر
وثبیر بمعنای الغراب یعنی (کلاغ) است.
اما اولین ظهور نام (قویق) در ادبیات عربی در آیام دولت طولونیه (۸۳۵ _ ۸۸۴) در دوران حکم ترک‌ها بر حلب بوده‌است، جنانکه شاعر البحتری (۸۲۰ - ۸۹۷) می‌سراید:
یابرق اسفر عن «قویق» فطرتی حلب، فاعلی القصر من بطیاس
فیها لعلوه مصطاف و متربع من بانقوسا و بابلی و بطیاس
امد یدی لاخذ الکاس من رشا وحجتی کلها فی حامل الکاس
اما بعلت کم شدن آب نهر قویق در فصل تابستان، سبب می‌شد که بوی بد وزنندای از رودخانه قویق صادر شود، لذا در ایام حکم سلاطین ایوبی وممالیک و بعد هم سلاطین عثمانی قسمتی از آب (نهر الساجور) بوسیله قناتی به این نهر کشاندند، همچنین در بعضی اوقات نیز قسمتی از آب چشمه‌های (حیلان) و (چشمه التل) و (عین البیضاء) با ساختن جدولی از سنگ ساروج به نهر قویق آروده بودند.
در سال ۷۱۲ هجری قمری بدستور (سیف الدین سودی) قنالی بطول ۱۵ کیلومتر از (نهر الساجور) به سوی (نهر قویق) کشیده می‌شود، ودر حدود (۸۰۰) هزار درهم هزینه ساخت آن قنال می‌شود، اما در نهایت این کار را به اتمام نمی‌رسد، چنانکه یکی از منجمان ادعاء می‌کند، هرآن کس آب از نهر (الساجور) به نهر (قویق) برساند ناگهان می‌میرد، سیف الدین سودی هم از ترس مرگ کار قنال کشی را متوقف می‌کند.
اما بعد از اینکه حکم حلب بدست (امیر سیف الدین ارغون الدوادار) افتاد، در سال ۷۳۱ هجری قمری بدستور وی کار قنال را از سر گرفته می‌شود، و آب از (نهر الساجور) به نهر قویق می‌رسد. همچنین هنگام ورود آب (الساجور) به نهر (قویق) امیر ارغون وسایر وزراء ومردم حلب در کنار نهر قویق در استقبال آب نهر الساجور بودند. در این میان شاعر وقاضی (شرف الدین الحسینی) نیز در بین حضور بودند و این شعر را سرودند:
اما اتی «نهر الساجور» قلت له ماذا التاخر من حین الی حین
فقال: اخرنی ربی لیجعلنی من بعض معروف «سیف الدین ارغون»
در حدود ۲۰۰ سال آب نهر الساجور در نهر قویق می‌ریخته‌است. اما در اثر جنگهای متعاقب که در منطقه ودر بین ملوک الطوایف رخ می‌داده‌است، قنال آب نهر الساجور رو به خرابی می‌رود، تا اینکه در جنگی که در سال ۱۵۱۶ میلادی در (مرج دابق) رخ داد و منجر به زوال دولت ممالیک شراکسه شد، وسلطان (قانصو الغوری) شکست خورد، قنال آب نهر الساجور به کلی خراب شد، و برای همیشه آب متوقف شد.
فهرست منابع و مآخذ
دکتر:جبرائیل، جبور، سلیمان، (الجبال والانهار فی سوریه) دارالعلم للملایین: سوریه، چاپ نهم، انتشار سال ۱۹۸۸ میلادی. (به عربی).
الغزی، کامل، (نهر الذهب) دارالفکر العربی: سوریه، چاپ یازدهم.
ابوالعلاء معری