سبا

مجسمه برنزی متعلق به یکی از پادشاهان عرب سبا
خط المسند، الفبای باستانی پادشاهی عربی سبا
مجسمه برنزی متعلق به ذمار علی، از پادشاهان دودمان حمیری سبا، متعلق به قرن ۴ میلادی
دولت سبا یا سبا از حکومت‌های باستانی منطقه یمن بوده‌است.
دولت و مملکت سبا از مهم‌ترین و معروف‌ترین دولت‌ها و ممالک تاریخ گذشته شبه‌جزیره عربستان بوده‌است.
این دولت در جنوب دولت معین و شمال دولت قتبان و شمال غربی حضرموت و در سمت مشرق ربع‌الخالی واقع بوده‌است.
به‌تدریج اسم و شهرت آن بر سایر ممالک مجاور غلبه نمود.
آغاز تشکیل این دولت به ظن قوی از قرن هشتم یا آغاز قرن نهم قبل از میلاد مسیح است.
از این زمان تا انقراض دولت مستقل یمن در دست حبشی‌ها در ۵۲۵ مسیحی (میلادی) تاریخ سلطنت «سبا» به چهار دوره تقسیم می‌شود که در واقع دو دوره اول آن دولت سبا به معنی خاص بوده و در دو دوره بعد اگرچه اسم دولت «عنوان سبا» داشت اما بیشتر نفوذ و حکومت در دست اقوام دیگر یمنی بود.
حدس قوی می‌رود که این چهار دوره با چهار واقعه توام است یعنی انتهای اولی و آغاز دومی با انقراض کامل (یا از دست رفتن موقع مهم) دولت معین و ابتدای سومی با از میان رفتن دولت قتبان و بالا گرفتن نفوذ ریدان و حمیرها و ابتدای چهارمی با استیلای اولی حبشه و انقراض دولت حضرموت مقارن است.
دوره اول حکومت کهنه که به اسم «مکارب» یعنی سبا نامیده می‌شود از ابتدای امر دولت سبا تا حدود قرن ششم قبل از میلاد مسیح (یا اواسط قرن هشتم) فرمان‌روای مملکت سبا بودند.
نام‌های چند تن از این پادشاهان سبا از کتیبه‌ها به دست آمده که روی هم رفته پنج اسم می‌شود (یعنی نام‌ها مکرر می‌شود) و به احتمال قوی ۱۴ نفر از آن‌ها یک سلسله را تشکیل می‌دهند که پشت بر پشت در مملکت سبا حکم‌رانی کرده‌اند.
چند نفر از آن‌ها اسم مشابه مانند: یثعمر یا یثمر دارند.
در کتیبه‌ها و نقش‌های آشوری‌ها ذکر شده‌است که دولت سبا در زمان پادشاه تیگلت‌پیلسر سوم و پادشاه سارگون دوم و سناخریب برپا شده‌است؛ و ابتدای تاسیس آن از سال ۸۰۰ قبل از میلاد تا سال ۱۱۵ قبل از میلاد که مبدا تاریخ دوره جدیدی در مملکت سبا است می‌باشد.
اصل سبا
طبق نظر مورخان سبئیان قومی عرب بودند و طبق گفته‌های علمای نسب‌شناس عرب نیای آنان سباء بن یشجب بن یعرب بن قحطان که به عبدالشمس ملقب است می‌باشد. همچنین قبایل عرب قحطانی چون مذحج و طی و غیره از قدیم‌الایام خود را از تبار قوم عرب سباء می‌دانستند.
به ظن قوی از بدو امر، مردم سبا بدو و بادیه نشین بوده‌اند و در طول ایام سال در حال حرکت بودند از شمال و جنوب شبه جزیره عرب؛ و لی در اثر فشار پی در پی آشوری‌ها بر آنها، عاقبت در سال ۸۰۰ قبل از میلاد در بلاد یمن استقرار یافتند
و بنیاد «مملکت سبا» نهادند.
ودر اثر ضعف دولت معین رفته رفته حدود دولت خود گسترش داده‌اند تا اینکه سرانجام تمام خاک دولت معین را اشغال کردند و به دولت سبا پیوند دادند و مملکت بزرگ سبا ایجاد شد.
بعد از انقراض دولت معین توسط «سبا» مردم سبا زبان و دین ورسم و رسوم مردم معین به ارث بردند.
وبعد از تاسیس مملکت بزرگ سبا شهر صرواح پایتخت خود قرار دادند.
اما بعد ساختن سد تاریخی سبا که «سد مارب» نام داشت، پایتخت مملکت خود به شهر مارب انتقال دادند.
با ساختن این سد عظیم و ایجاد باغ‌های مرکبات و نخل خرما و دیگر فراورده‌های کشاورزی بر تجارت مملکت سبا افزوده شد، و فراورده‌های کشاورزی از سبا به سایر مناطق مجاور حمل می‌شد.
مردم سبا در اثر ثروت فراوانی که در اساس از ایجاد آن سد عظیم بدست آورده بودند، بر راه‌های تجارتی تسلط کامل پیدا کرده بودند، نفوذ مملکت سبا ابتدا از یمن به جنوب نجد و از شمال تا حجاز، همچنین بر راه‌های تجارتی عالمی که از شبه‌جزیره عربستان عبور می‌کرد و به سوریه و مصر می‌رفت نفوذ کامل داشتند.
دولت سبا در سر راه تجارتی این مناطق نقاط تفتیش و بازدید ایجاد کرده بود و پاسگاهای نظامی و اماکن نظارت بر راه‌های قوافل ساخته بودند و در واحات شمالی بر این راه‌ها مراکز دولتی و حکومت‌های محلی تعیین و گماشته بودند که بر سیر قوافل نظارت می‌کردند؛ و یکی از این واحات واحه «دیدن» (العلا) بود که مرکز رئیسی سربازان مملکت سبا بود.
به‌وسیله کتیبه‌ها و نقوشات السبئیون می‌توانیم عصر دولت سبا به دو مرحله تقسیم نمائیم:
مرحله اول: «مرحله مکارب» این مرحله حاکم سبا به لقب «مکرب» یعنی (مقرب) از آلهه و مردم، یعنی حاکم واسطه بین ملت و آلهه است، این مرحله اینطوری نام‌گذاری کرده بودند.
در این مرحله مکارب شهر صرواح پایتخت مملکت خود قرار داده بود، که باساختن سد تاریخی سبا (سد مارب) پایتخت به شهر مارب منتقل یافت.
این مرحله از عصر مکارب از سال ۸۰۰ قبل از میلاد تا سال ۶۵۰ قبل از میلاد نوشته‌اند.
اما مرحله دوم: «پادشاهان سبا» در این مرحله حکام سبا لقب «ملوک سبا» برخود گرفته بودند، این مرحله از آغاز سال ۶۵۰ قبل از میلاد تا نهایت سال ۱۱۵ قبل از میلاد ادامه یافته‌است.