هیرمند

نقشه رود هیرمند و حوضه آبریز آن
هیرمند یا هلمند نام رودی است که از استان هلمند افغانستان روان شده و به دریاچه‌هامون که دریاچه‌ای مشترک بین افغانستان و ایران است می‌ریزد.
رود بزرگ هیرمند از رودهای پرآب افغانستان و آسیا به‌شمار می‌رود که سالانه میلیاردها متر مکعب آب در آن جریان می‌یابد و طول آن ۱۱۰۰ کیلومتر است و از این رو طولانی‌ترین رود واقع بین سند و فرات به‌شمار می‌آید.
این رود از بلندیهای کوه‌های بابا در ۴۰ کیلومتری غرب کابل از رشته کوه هندوکش در افغانستان سرچشمه می‌گیرد و پس از مسافت ۱۱۰۰ کیلومتر وارد دریاچه‌هامون که دریاچه‌ای مشترک بین افغانستان و ایران است می‌شود.
مسیر
هیرمند از جنوب باختری کابل پس از پیوستن به رودخانه دیگری به نام ارغنداب از جنوب باختری کابل گذشته و وارد دشت مارگو می‌شود. این رودخانه، در محل بند کمال‌خان واقع در خاک افغانستان تغییر مسیر داده و به شمال منحرف می‌گردد و در بند کهک واقع در ۳۶ کیلومتری جنوب خاوری زابل وارد دریاچه‌هامون می‌شود.
دریای‌هلمند که از شرق به غرب امتداد دارد با عبور از” کمال خان” به شمالغرب متمایل می‌گردد که حدود ۷۰ کیلومتر موازی به مرز افغانستان و ایران امتداد می‌یابد و بعد در پیلر- ۵۱ (پایه) حد وسط دریا، سرحد میان افغانستان و ایران را می‌سازد. این سرحد مشترک تا پیلر- ۵۴ به طول ۲۷ کیلومتر امتداد می‌یابد. به این صورت ایران در امتداد ۱۱۵۰کیلومتر دریای هلمند، فقط ۲۷ کیلومتر با ما شریک است.
در سرتاسر مرز افغانستان و ایران ۱۸۰ پیلر نصب است که ۹۰ پیلر آن را مکمهن از دهنه ذوالفقار (از شمال به جنوب) تا نزدیکی‌های شیندندو التایی با ۹۰ پیلر دیگر از نقطه صفری در رباط جعلی (ازجنوب به شمال) تا ختم کار مکمهن را مشخص نمود. در دونقطه که دریای هلمند و دریای هریرود مرز مشترک ایران و افغانستان را می‌سازد،
دریای هلمند بعد از عبور از «شیله چرخ» در نزدیک سیاهدک و با سیرآب کردن ولسوالی‌های «کنک» و «چخانسور» به سوی‌هامون پوزک در جهیل سیستان سیر کرده در موقع توفانی سال که آب هلمند بالا می‌رود،‌هامون پوزک و‌هامون هلمند پرشده به‌هامون صابری می‌ریزند (در کنار مرکز ولسوالی چخانسور دریای خاشرود نیز به‌هامون پوزک می‌ریزد و در منطقه شند معصوم خان دریای «خسپاس» که گاه سیل می‌کند نیز به‌هامون پوزک وصل می‌شود.‌هامون پوزک،‌هامون هلمند و‌هامون صابری در مجموع جهیل سیستان را می‌سازند). علاوه به آب اضافی هامون‌های پوزک و هلمند که به‌هامون صابری می‌ریزد، دریاهای «فراه رود» و «هاروت رود» نیز بالاخره به‌هامون صابری خالی می‌شوند. جهیل سیستان در مجموع ۷۵۰۰ کیلومتر مربع مساحت دارد که خط مرزی از وسط این جهیل عبور کرده که بخش بیشتر جهیل سیستان جزء خاک ایران است.
واژه‌شناسی
نام این رود به ریختهای هیرمند، هلمند، هندمند، هیلمن و هیرمن نیز در نسکهای گوناگون تاریخی و گیتاشناسی آمده‌است. نام این رود در اوستا به گونه هئتومنت Haetumant آمده‌است. بخش نخست این نام معنای بنداب یا ورغ یا سد را می‌دهد و منت نیز همان مند در فارسی کنونی است که معنای دارندگی را می‌رساند. پس نام این رود به معنای برخوردار از بند می‌باشد. همچنین در اوستا این نام معنای عام سرزمینی که زود سیراب می‌شود را نیز دارد.
رومیان و یونانیها این رود را Etymandros یا Erymanthus می‌خواندند.
هیرمند در ادب و نوشته‌های ایرانی
نام این رود در شاهنامه فردوسی نیز آورده شده‌است:
نستعلیق
همچنین در گرشاسب‌نامه اسدی:
نستعلیق
و در شعرهای قطران تبریزی:
نستعلیق
همچنین در وندیداد در فرگرد نوزده، پاره‌های ۳، ۳۹، ۶۵و۶۹ همچنین فرگرد یکم پاره ۱۳ از این رود به هئتومنت یاد شده و سرزمینی را که این رود در آن جاری است را به همین نام نامیده‌است. همچنین در فصل بیستم بندهشن پاره‌های ۶، ۱۷، ۲۱ و ۲۲ از این رود یاد می‌شود.
حقآبه ایران از هیرمند