زالی (اسفراین)

روستای زالی یکی از روستاهای بخش بام و صفی‌آباد در شهرستان اسفراین استان خراسان شمالی است. این روستا در دهستان بام قرار دارد.
این روستا در ۵ کیلومتری شرق دهستان بام و در ۳۹ کیلومتری شمال غرب شهر صفی آباد واقع گردیده‌است. روستای زالی از طرف شمال به کوه شاه جهان و روستای بانی در، از غرب به روستای جهان و چهارمست، از شرق به دهستان بام و روستای کوشکندر و عیسی باغ و از جنوب به روستای اردین و دستجرد محدود است.
تاریخچه روستا
فریدون وایرج وحید از خاندان معروف ترکان بغایری که در دوران پهلوی بر روستای زالی حاکم بودند
با توجه به تحقیقات باستان‌شناسی که در زمینه سکونت انجام گرفته قدمت سکونت در این منطقه به حدود ۲۱۰۰ سال پیش برمی گردد که در آن زمان احتمالا خانواده‌های از پارتیان در قلعه معروف به قلعه کهنه تجری سکونت داشته‌اند.
از زمان پیدایش این روستا اطلاعات زیادی وجود ندارد و پیدایش آن را شاید بتوان به پس از تخریب و متروکه شدن روستای نهامود نسبت داد. طبق اسناد موجود نام تاریخی این روستا در گذشته قریه نهامود نام داشته‌است که به دوره تیموری بر می‌گرد و آن زمانی است که حافظ ابرو در سال ۸۳۳ ه. ق از منطقه ارغیان گذر کرده برای جهان ارغیان ۱۲ قریه ذکر کرده که نهامود یکی از این قرای به‌شمار می‌آمده‌است:
«ولایت جهان و ارغیان: قریه روئین و توابع، قریه اردین، و توابع، قریه دستجرد و توابع، قریه کاریزدر، قریه بکر آباد، قریه نهامود، قریه جهان و توابع، قریه بان و توابع، قریه اسفنج و توابع، قریه خرق و توابع، قریه کرد، قریه سی و توابع، بیرون از این قری مزارع بسیار دارد.»
کوه‌ها
کوه‌های شاه حسن این کوه باارتفاع ۲۶۶۲ متر در فاصله‌های ۵/۸ کیلومتری شمال آبادی واقع گردیده‌است.
کوه گل خانی این کوه باارتفاع ۲۶۶۲ متر در فاصله‌های ۵/۶ کیلومتری شمال آبادی واقع گردیده‌است.
کوه قوزی این کوه با ارتفاع ۲۱۴۷ متر در ۶ کیلومتری شمال غرب آبادی واقع گردیده‌است. دامنه جنوب غربی این کوه پوشیده از درختان بادام می‌باشد و تک توک درخت پسته هم به صورت دیم قابل مشاهده‌است. از مهمترین کشفیات جدید باستان‌شناسی در دامنه این کوه می‌توان به قریه نهامود اشاره کرد.
کوه قرمزی این کوه با ارتفاع ۱۷۷۰ متر در ۳ کیلومتری غرب روستای زالی. و در کلاته تجری سفلی واقع شده‌است. این کوه به دلیل ساختار خاک رسی متمایل به قرمز به این نام کوه قرمز یا تل قرمز معروف می‌باشد و پوشش گیاهی آن شامل کنگر، خشکر، شلغمک هندی و… است. ساختار داخلی این کوه به گونه‌ای است که باجذب آب در زمستان و پس دادن آن به صورت چشمه در دامنه جنوبی است که امروزه این چشمه معروف به چشمه عباس است که در فصل بهار به مدت دوماه دارای آب بوده و به همین دلیل در اردیبهشت ماه منظره جالبی از گل و گیاه در پیرامون این چشمه دیده می‌شود.
آب‌های سطحی و زیرزمینی
رودخانه‌ها
رودخانه کال نهاجرد ، دارای رژیم سیلابی است و حوزه آن ۶۲ کیلومتر مربع، جریان عادی این رودخانه ۵٪ مترمکعب در ثانیه برآورد گردیده‌است. این رودخانه از کوه‌های شاه حسن سرچشمه گرفته و پس از عبور از روستای بانی در و زالی در روستای دستجرد به کال ولایت می‌پیوندد نام اصلی این رودخانه درگذشته نهامود بوده که به مرور زمان به نهاجرد تغییر نام داده‌است و امروزه در روستاهای اطراف به نام کال داشخانه نیز شناخته می‌شود.
رودخانه کال تجری از کوه‌های شاه حسن سرچشمه گرفته و پس از عبور از کلاته تجری علیا و سفلی در محدوده معروف به کالدابردی (واژه ترکی یعنی جایی که دو رودخانه به هم می‌رسند) به هم می‌پیوندد و پس از گذشت چند کیلومتر در شمال شرق روستای دستجردبه کال ولایت می‌پیوندد.
مهمترین محل‌های سکونت که درگذشته در حاشیه این رودخانه صورت گرفته می‌توان به تپه قلعه کهنه تجری اشاره کرد که در تجری علیا واقع گردیده‌است که اقوام ساکن در آن مربوط به اشکانیان می‌باشد
قنات‌ها
زالی قناتی است که در روستای زالی از توابع بخش بام و صفی آباد، شهرستان اسفراین در استان خراسان شمالی قرار دارد. طول این قنات ۱۰۰۰ متر است و تعداد ۱۵ میله چاه دارد. عمق مادرچاه این قنات، ۷ متر و فاصله مظهر تا محل آن ۱۰ متر می‌باشد. دبی این قنات ۱۵ لیتر بر ثانیه است. تعداد مالکان این قنات ۳۰ نفر می‌باشد و زمین‌های زیر کشت این قنات ۲۰ هکتار می‌باشد.
پوشش گیاهی روستا
پوشش گیاهی بخش کوهستانی شمال روستای زالی، ۱۳۹
پوشش گیاهی بخش کوهستانی شمال روستای زالی، ۱۳۹۰
گونهای روستای زالی۱۳۹۰
درختچه ورک از پوشش گیاهی روستای زالی، ۱۳۸۶
درختچه زرشک از پوشش گیاهی روستای زالی، ۱۳۸۸
پوشش گیاهی این روستا را می‌توان با توجه به موقعیت جغرافیایی آن به دو قسمت کوهستانی و دشتی طبقه‌بندی کرد:
پوشش گیاهی بخش کوهستانی
این عکس مربوط به گون از پوشش گیاهی روستای زالی است
این عکس مربوط به پوشش روستای زالی به نام قوق می‌باشد و ساکنین این روستا از این گیاه برای حفاظت از خانه‌ها و باغ‌ها روی دیواری را پرچین می‌کنند
به غیر از درختان ارس که در بلندیهای شاه جهان، و کوه شاه حسن و بطور پراکنده قابل مشاهده می‌باشد، اغلب از درختان پسته، انار، زبان گنجشک، زرشک، ارغوان و انجیر وحشی، بومادران، استاقدوس، قسنی، کتیرا، گون ،قوق ،سیقر قوروقو، ورگ و غیره… تشکیل شده‌است.
پوشش گیاهی بخش دشتی
. گیاهی است از خانواده اسفناجیان(chenopodiaceae) و یکساله با ساقه‌های ایستا و انشعابات فراوان که غالبا دارای خطوط صورتی یا بنفش هستند. از این گیاه ساکنان روستای زالی برای تهیه غذایی به عنوان شوربا استفاده می‌کنند. .
پوشش گیاهی روستای زالی، ۱۳۸۹
نمونه‌ای از درختچه بادام‌چاهی از پوشش گیاهی روستای زالی
این بخش به دلیل قرار گرفتن در شرایط آب و هوایی گرم و داشتن زمین‌های رسی دارای گیاهانی چون پیاز کوهی، درمنه، خارشتر، بارهنگ، اسپند، قارچ، پونه، تلخه، سلمه، تشنگ، قیزآلاق، هاجار، سیقر دیلی، سودلوگن، کنگر، قوزو قولاق، قیزگولو، بایرام بیو، یل قودو، یاپوش قان، قوق تشکیل می‌دهد.
آب و هوا
درخت آلو قرمز واقع در روستای زالی
آب و هوای روستای زالی مرطوب با تابستان‌های گرم و زمستان‌های سرد و نسبتا مرطوب است. درجه حرارت هوا در گرمترین موقع سال در ماه‌های مرداد (برج اسد) و شهریور (برج سنبله) تا ۳۵درجه سانتیگراد می‌رسد و بارش باران به صورت پراکنده از ماه اردیبهشت (برج ثور) تا دی ماه (برج جدی) است.
کشاورزی
کشت زعفران در روستای زالی توسط فرزاد وحیدی
شغل اصلی مردم روستا کشاورزی می‌باشد و در کنار آن به کارهای دیگری از قبیل دامداری تولید صنایع دستی و کارهای خدماتی می‌پردازند. عمده فراورده‌های کشاورزی روستا عبارتند از:
از مهمترین محصولات این روستا می‌توان به بادام - گردو – انگور – زردآلو - هلو اشاره کرد.
مردم‌شناسی
جمعیت
این روستا ۱۸ خانوار و ۸۱ نفر جمعیت دارد.
نژاد و زبان
مردم این روستا از نژاد ترک و تیره بغایری هستند. که در زمان حمله هولاکوخان به ایران از منطقه قراقوم ترکمنستان به این منطقه کوچ داده شدند و زبان آن‌ها ترکی است.
نویسندگان و پژوهشگران روستا
احمد نیک گفتار
او در ۱۳۶۲ در روستای زالی بخش بام و صفی آباد از ولایت قدیم ارغیان بزرگ به دنیا آمد. وی پس از تحصیلات ابتدایی و دبیرستان در دهستان بام در سال ۱۳۸۱ وارد دانشگاه سیستان و بلوجستان شد و در سال ۱۳۸۵ فارغ‌التحصیل شد و برای ادامه تحصیلات با رتبه ۹ عازم دانشگاه تهران شد و در سال ۱۳۸۷ از دانشگاه تهران مدرک کارشناسی ارشد باستان‌شناسی دریافت نمود و در همین زمان موفق به نوشتن کتابی تحت عنوان جغرافیای تاریخی ارغیان شد.
او همت زیادی برای شناخت اقوام و پیشینه آثار تاریخی بخش بام و صفی آباد و شهرستان اسفراین دارد. او سرپرستی هفت فصل از کاوش‌های باستان شناختی شهر بلقیس شهرستان اسفراین و دو فصل بررسی و شناسایی آثارشهرستان را برعهده داشت. و از مهمترین تالیفات او می‌توان به کتاب «معرفی و شناسایی سکه‌های ضرب شده در شهر اسفراین» ،«مختصری از پیشینه سکه‌های تاریخی ضرب شده درشهر‌های خراسان» ،عجایب نه‌گانه ایران، عجایب نه‌گانه ایران ویژه نوجوانان. ،«شهر بلقیس ارگ بمی دیگر» ، «پژوهشی برسکه‌های شاه سلطان حسین بایقرا» ، «سیری بر جلوه‌های هنر و معماری درشهر تاریخی بلقیس» اشاره کرد.
از مهمترین مقالات نوشته شده توسط ایشان می‌توان به «کورکانهای سکایی»، «تاملی بر جغرافیایی تاریخی ارغیان» ،آرامگاه بابا قدرت: نشانه‌های از یک نیایشگاه مهری در اسفراین ،«سکه شناسی در دوران شاه سلطان حسین بایقرا در محدوده تاریخی خراسان بزرگ» ،«شواهدی از بازی نرد در سده‌های سوم و چهارم هجری در شهر بلقیس اسفراین» اشاره کرد.
باورهای مردم روستا
اعتقاد به جادو و فال :
منظور از سحر تمام فنون عجیب است. چه با عوامل طبیعی (شعبده بازی) و چه با عوامل غیرطبیعی. چه توسط خود ساحر، چه توسط نماینده‌ای از جن کافر (کهانت). بنا به گفته قران در سوره بقره جادوگری توسط شیاطین از زمان حضرت سلیمان رواج یافت چنان‌که شیاطین برای اختلاف و جدایی انداختن و بروز انواع فتنه‌ها به مردم جادو را آموزش می‌دادند که خداوند دو ملک به نامهای هاروت و ماروت را مامور ساخت تا راه مقابله با جادو را به مردم یاد دهند خداوند درباره جادو می‌فرماید: این کار هیچ سودی ندارد و جادوگر کافر و مخلد در جهنم است.
در روستای زالی اعتقاد به جادو بسیار ریشه دار و عمیق است و کمتر کسی را در روستا می‌توان یافت که اعتقادی به جادو نداشته باشد. مثلا اگر دختر و پسری که تازه باهم عروسی کرده‌اند - طبیعی است باهم در اوایل زندگی اختلاف نظر و سلیقه داشته باشند مخصوصا ازدواج در سنین پایین – اختلافی بینشان به وجود آمد، در روستا می‌گویند آن‌ها را جادو کرده‌اند و به دنبال کسانی می‌روند که فال گیر و دعا نویس و … باشد. این اعتقاد خرافی باعث شده عده‌ای از اهالی هزینه‌های زیادی در این راه متحمل بشوند.
«دوشر و دوشمز» :
این اعتقاد در بین اهالی روستا بدین معنی است که مثلا گرفتن، خریدن یا آوردن فلان چیز برای خانواده ما خیر و برکت می‌آورد (دوشر) و فلان چیز موجب ضررو زیان برای ما می‌شود (دوشمز).
مثلا بعضی از اهالی روستا بر این باورند که آوردن بزی به طویله، که نمی‌تواند تولید مثل کند برای خانواده ما موجب ضررو زیان می‌شود و آوردن آن باعث می‌شود اتفاقی خاصی برای خانواده بیفتد و به اصطلاح می‌گویند «قیسیر گچی بیزه دوشمز».
بازی‌های محلی
لاپان: در این بازی که بین دو شخص صورت می‌گیرد یکی از قدیمی‌ترین بازی‌های روستا محسوب می‌گردد و امروزه منسوخ گردیده است ابتدا هرکسی مقداری چانه گل ورز داده شده را به صورت مساوی برداشته و پس از آن داخل این گل را با انگشت گود و مشابه یک ظرف توخالی درست کرده و به صورت برعکس برزمین کوبیده و در اثر برخورد به زمین و ایجاد هوا در بخش فرورفته باعث باز شدن یک سوراخ در قسمت خارجی گردیده و شخص دیگر می‌بایست به اندازه قسمت سوراخ شده چانه گل به شخص پرداخت نماید و به این صورت گل شخص اضافه گردیده و با ایجاد یک چانه گل دیگر که فرورفتگی آن زیاد است با زبه زدن به زمین باعث موفقیت بیشتر او در گل‌گیری می‌گردد و بااین روند گل شخص دیگر تمام و سوخت می‌شود.
مشاغل
مشاغل عمده روستا شامل: زراعت ، باغداری ، دامداری و کارگری است.
جاذبه‌های گردشگری
آثار باستانی
محوطه داشخانه
تپه قلعه کهنه تجری
اسفراین
ارغیان