دارورسانی

در دارورسانی می‌کوشیم که میزان فراهمی زیستی داروها را در محل‌هایی خاص از بدن و در زمان‌هایی خاص، افزایش دهیم. به این کار در داروسازی جدید توجه بسیاری می‌شود.
بعلاوه پیشرفت دانش‌ها و علوم مختلف، مرزهای دانش به هم رسیده و در برخی از زمینه‌ها ما شاهد آمیختگی علوم مختلف هستیم. یکی از این زمینه‌های مهم و بسیار کاربردی و گسترده " مهندسی سیستم‌های رهایش دارو " است که مرز مشترکی با بسیاری از علوم از جمله: داروسازی، بیولوژی، بافت شناسی، آنالیز ریاضی، مهندسی پلیمر، مهندسی بیومتریال و… دارد. این زمینه یکی از جوان‌ترین موضوعات مطرح در علوم روز دنیا است که پیشرفت‌های چشمگیری را به همراه داشته و امروزه سهم عمده از تحقیقات مهندسان (به خصوص مهندسان بیومتریال) را به خود اختصاص داده است.
سیستم دارو رسانی کنترل شده و اهمیت آن
آنچه از شنیدن نام دارو برای اولین بار به ذهن خطور می‌کند شاید چیزی فراتر از قرص، کپسول یا آمپول نباشد! در حالیکه دنیای دارو و روش‌های انتقال آن به بدن به همین‌ها خلاصه نمی‌گردد. معمولا داروها به دو طریق گوارشی (ورود ازطریق دهان و جذب به سمت خون در طول لوله گوارشی) و غیر گوارشی (تزریق، قطره‌های چشمی و…) وارد بدن می‌شوند. ورود دارو از این روش‌ها مشکلات و محدودیت‌هایی را به دنبال دارد و به همین دلیل محققان در پی راه‌هایی بودند که بتواند مشکلات فوق را تا حد زیادی حل کند. به دنبال این تلاش‌ها سیستم‌های رهایش کنترل شده دارو مطرح شد که دارای مزایای زیادی است. مهم‌ترین این مزایا شامل توانایی حفظ غلظت دارو در حدی نسبتا ثابت برای مدتی مشخص، قابلیت تنظیم سرعت آزاد شدن دارو وابسته به محل دارورسانی، امکان رساندن دارو به یک عضو یا بافت خاص، توانایی رساندن چندین ماده دارویی با یک فرمولاسیون، امکان دارورسانی در ابعاد نانومتری و… این سیستم‌ها انقلابی را در زمینه درمان بسیاری از بیماری‌ها ایجاد نموده و در حال پیشرفت روزافزون است.
رهایش کنترل شده دارو فرایندی است که در آن یک حامل پلیمری (مانند: لیپوزوم و نیوزوم)، سرامیکی یا فلزی به‌طور حساب شده‌ای با دارو یا عامل فعال ترکیب شود تا عامل فعال در بدن به شکلی از پیش تعیین شده و دلخواه از این ماده رها شود.
نقش مهندسی بیومتریال در زمینه دارورسانی
همان‌طورکه در تعریف فوق ارائه شده، بخش عمده‌ای از این سیستم‌ها شامل موادی است که به عنوان بستر قرارگیری دارو یا محفظه‌ای جهت حبس دارو به کار می‌روند و نقش بسزایی در روند رها شدن دارو، نرخ رهایش، نوع رهایش، غلظت دارو در بافت یا خون و… در کل هدایت پروسه دارورسانی تحت کنترل مناسب دارد.
یک مهندس بیومتریال با کسب دانش‌های مناسب از جمله: شناخت مواد مختلف، نوع رفتار مواد و خواص مواد در مواجهه با سیستم بدن، محاسبات ریاضی و مهندسی در زمینه عبور و نفوذ مواد در مواد دیگر و احاطه بر رفتارهای بدن و مسیرهای مختلف و موانع مختلف در عبور دارو در بدن می‌تواند با انتخاب ماده‌ای مناسب که بتواند تمام انتظارات طراحی را فراهم کند یک سیستم مناسب را طراحی نماید. از طرفی مهندسین بیومتریال این قابلیت را دارند که بتوانند خواص مواد مختلف را مناسب کاربرد مورد نظر تغییر دهند یا اصلاح کنند.
امروزه رهایش دارو یکی از زمینه‌های کاری و تحقیقاتی بسیار وسیع در رشته مهندسی بیومتریال می‌باشد و حضور و پیشرفت دانش‌هایی همچون: ژنتیک، نانو تکنولوژی و… نیز در کنار مهندسی بیومتریال زمینه‌های تحقیقاتی را گسترش داده به‌طوری‌که شاهد پیشرفت‌های چشمگیری نیز بوده‌ایم.
سیستم‌های معمول رهایش دارو
سیستم‌های معمول رهایش دارو در بدن، عبارتند از قرص‌ها، کپسول‌ها، کرم‌ها، پمادها، محلول‌ها، ذرات معلق (سوسپانسیون‌ها و امولسیون‌ها) و سیستم‌های تزریقی که استفاده از آن‌ها با وعده‌های متناوب باعث ایجاد نوساناتی در غلظت داروی خون (گاهی بین دو حد سمی و درمانی) می‌کند که این مشکل علاوه بر مسائلی نظیر درد تزریق و مشکل بلع قرص‌ها توسط برخی از بیماران موجب توجه به روش‌های مناسب انتقال دارو گردید. سطح درمانی دارو باید در بیمار به اندازه‌ای باشد که تا زمان مصرف بعدی دارو، نیاز بیمار را برآورده کند. اما متاسفانه مشاهده می‌شود که کاهش یا افزایش بی‌رویه سطح دارو در بدن، تاثیرگذاری آن را تحت تاثیر قرار می‌دهد. در حقیقت بعد از وارد شدن ناگهانی دارو به بدن، در این حالات مقدار دارو در سیستم گردش خون یا محل تزریق افزایش می‌یابد که این امر خود می‌تواند در بعضی داروهای سمی ایجاد سمتیت کند. به این دلیل، تکنولوژی‌های رهایش آهسته و کنترل شده دارو با هدف کنترل نرخ رهایش دارو و هدف‌مند شدن رهایش دارو به سمت یک بافت یا محل خاص مطرح گردید. البته استفاده از این سیستم‌ها محدودیت‌هایی نیز ایجاد می‌کند که ممکن است شامل پیدایش مسمومیت‌های جدید در اثر بکار بردن مواد تازه در بدن همراه با داروها، تاخیر در پراکنده شدن دارو و نیاز به آزمایش‌های جدید برای بررسی حامل دارویی است.
رهایش دارو به مجموعه عملکردها فرمولاسیون‌ها، تکنیک‌ها و سیستم‌هایی برای انتقال یک داروی ترکیبی در بدن جهت ایمن کردن اثر درمان استفاده می‌شود.
این ممکن است از نظرعلمی به درون بدن وابسته یا ممکن است از طریق تسهیل در زمینه فارماکوکینتیک سیستمیک عمل کند. در هر صورت، معمولا مقدار و مدت زمان رهایش دارو و کیفیت رهایش مهم است. رهایش دارو معمولا از طریق فرمول شیمیایی دارو مطرح می‌شود، اما ممکن است شامل داروهای پزشکی یا داروهای ترکیبی باشد. رهایش دارو یک مفهوم است که بسته به شدت و میزان دوز و راه نفوذ تعریف می‌شود.
فن آوری‌های تحویل دارو پروفایل رهایش دارو، جذب، توزیع و حذف در بهبود کارایی و ایمنی محصول، و همچنین راحتی و رعایت بیمار موثر می‌باشد. رهایش دارو بر اساس فرایند: انتشار، تخریب، تورم، و مکانیسم مبتنی بر افینیته می‌باشد .
شایع‌ترین راه‌های تجویز این روش دارویی عبارتند از رهایش دردهان (دهان)، موضعی (پوستی)، ترانس موکوسال (بینی، بوکال / زیر جلدی، واژینال، چشم و رکتال) و راه‌های استنشاق می‌باشد. بسیاری از داروها مانند پپتید و پروتئین، آنتی بادی، واکسن و داروهای مبتنی بر ژن به‌طور کلی ممکن است با استفاده از این روش‌ها رهایش دارو نداشته باشند. زیرا ممکن است حساسیت به تخریب آنزیمی داشته باشند یا به دلیل مسائل مربوط به اندازه مولکولی و شارژ در سطح برای درمان موثر باشد
به همین دلیل بسیاری از داروهای پروتئین و پپتیدی باید یا به صورت تزریقی یا آرایش نانوذرات رهایش داشته باشند. به عنوان مثال، بسیاری از واکسن‌ها بر اساس رهایش داروهای پروتئین و اغلب با تزریق عمل می‌کنند.
تلاش‌های کنونی در زمینه تحویل دارو شامل توسعه تحویل هدفمند است که در آن دارو تنها در ناحیه مورد هدف در بدن (به عنوان مثال در بافت‌های سرطانی) فعالیت می‌کند. فرمولاسیون آزاد شدن و پایدار دارو در طول دوره آزمایشی و مدت زمان کنترل شده در طول رهایش دارو به فرمولاسیون و روش‌های افزایش باقی ماندن عامل رهایش یافته وابسته است . که در ان باید دارو از محیط اسیدی معده عبور کند.
به منظور دستیابی به اهداف موثر هدفمند، طراحی سیستم شده باید طوری باشد که از مکانیسم‌های دفاعی میزبان دوری کند و به محل مورد نظر برسد. انواع فرمولاسیون‌های مناسب در رهایش شامل لیپوزوم‌ها، فازهای میکرو قابل تجزیه پذیری مواد دارویی و رهایش دارو بررسی می‌شود. برخی از عاملها از طریق معده به‌طور معمول جذب می‌شود.
انواع فرمولاسیون‌های پایدار این مواد شامل لیپوزوم‌ها، میکرو فازهای با قابلیت تجزیه مواد دارویی و مواد دارویی پلیمری هستند.
پایداری عاملها در معده انسان به‌طور معمول، مسئله‌ای است که ترکیب و عوامل نمی‌توانند در برابر قرص جامد عمل کند. که این یکی از زمینه‌های تحقیقاتی است که در ان به استفاده ازساختارهای چربی مقاوم به اسید در معده عمل کند.
"Drug Delivery Systems (definition)".
"Drug delivery - definition of drug delivery by Medical dictionary". TheFreeDictionary.com.
Wang, NX.; von Recum, HA (2011). "Affinity-Based Drug Delivery". Macromol Biosci. 11: 321–332. doi:10.1002/mabi.201000206.
"Definition". Retrieved 2008-05-27.
"Definition". Retrieved 2008-05-27.dead link.
Staff (2015). "Acid-friendly Microbe Finds Application in Drug Delivery". American Laboratory (paper). 47 (9). p. 7. ISSN 0044-7749.