دانشنامه ایرانیکا

دانشنامه ایرانیکا یک پروژه گروهی بین‌المللی و بزرگ‌ترین و جامع‌ترین پروژه ایران‌شناختی است که به سردبیری احسان یارشاطر و شورای ویراستاران، که از پژوهشگران بین‌المللی برجسته در زمینه مطالعات ایران هستند، در دانشگاه کلمبیا در نیویورک، ایالات متحده آمریکا، در حال انتشار است. از ابتدای فعالیت این دانشنامه یارشاطر سردبیر این دانشنامه بود ولی از ابتدای سال ۲۰۱۷ میلادی، التون دانیل به سردبیری این دانشنامه منصوب شده‌است. شورای ویراستاران متشکل از ۳۸ پژوهشگر برجسته بین‌المللی از دانشگاه‌ها و مراکز علمی مختلف است که در زمینه خاصی از مطالعات ایرانی صاحب‌نظرند و وظیفه آن‌ها کمک به سردبیر برای انتخاب عنوان مدخل‌ها، گزینش نویسندگان هر مدخل و تهیه اصول کلی برای نوشتن مدخل‌ها در زمینه مورد تخصص‌شان است.
این دانشنامه به بررسی تاریخ و تمدن ایران در خاورمیانه، قفقاز، آسیای مرکزی و شبه‌قاره هند می‌پردازد و همه جنبه‌های تاریخ و فرهنگ ایران از جمله ادبیات و زبان‌های ایرانی را پوشش می‌دهد.
پیشینه
هنگامی که ویرایش دوم دانشنامه اسلام منتشر شد، احسان یارشاطر از برنارد لوئیس (یکی از ویراستاران ویرایش دوم دانشنامه اسلام) پرسیده بود که «چرا مدخل‌های دانشنامه اسلام در رابطه با ایران (مثل مدخل احمدشاه قاجار) این قدر کم محتوا است؟» و لوئیس پاسخ داد که با نظر یارشاطر موافق بوده و علت آن‌ها مخالفت با ایران‌شناسی نیست بلکه کمبود پژوهشگر در زمینه موضوعات ایران‌شناسی است. یارشاطر می‌گوید به همین خاطر ایده نوشتن دانشنامه‌ای برای خود ایرانی‌ها به ذهنش خطور کرد تا مطالبی که برای خود ایرانی‌ها مهم است، در این دانشنامه ثبت گردد.
یارشاطر در سال ۱۹۶۹ میلادی کوشید تا دانشنامه اسلام به زبان فارسی ترجمه شود ولی به‌دلیل آنکه در مورد بسیاری از موضوعات مربوط به ایران، اطلاعات این دانشنامه را ناکافی می‌دانست، در سال ۱۹۷۵ میلادی دانشنامه‌ای جدید را که ترجمه‌ای از دانشنامه اسلام به‌همراه مدخل‌هایی تالیفی بود تحت عنوان دانشنامه ایران و اسلام منتشر کرد که تا فعالیت آن تا جلد دهم ادامه یافت ولی با پیروزی انقلاب اسلامی ایران ادامه کار متوقف شد و آخرین جلد آن را در سال ۱۹۸۰ میلادی منتشر کرد.
یارشاطر پیش‌تر در سال ۱۹۷۲ میلادی تصمیم گرفته‌بود تا دانشنامه‌ای درباره ایران و به زبان انگلیسی منتشر کند و به همین منظور با اختصاص ۲ میلیون دلار بودجه توسط امیرعباس هویدا، نخست‌وزیر وقت ایران، کار دانشنامه را آغاز کرد و آن را دانشنامه ایرانیکا نام نهاد که پس از پیروزی انقلاب اسلامی، ادامه تدوین آن در ایالات متحده آمریکا دنبال گردید.
حامیان و ویراستاران
حامیان مالی این دانشنامه دانشگاه کلمبیا و موقوفه ملی علوم انسانی هستند. این دو بنیاد پس از ده سال تامین این پروژه، ادامه کمک مالی را منوط به کمک مالی از داخل ایران کردند.
احسان یارشاطر تا پایان سال ۲۰۱۷ میلادی سرویراستار ایرانیکا بود ولی اکنون التون دانیل جانشین وی شده‌است. هیئت ویراستاران (شامل افرادی چون احمد اشرف و نیکلاس سیمز ویلیامز) و بیش از ۴۰ ویراستار (همانند ویلیام چیتیک) و ۱۶۵۰ پژوهنده، در تکمیل این دانشنامه بزرگ مشارکت دارند.
جلدهای دانشنامه
دانشگاه کلمبیا، نیویورک
نخستین دفتر از دانشنامه در سال ۱۹۸۲ میلادی منتشر شد و نخستین جلد آن شامل ۸ دفتر در سال ۱۹۸۵ انتشار یافت. ۱۶ جلد دانشنامه ایرانیکا تا سال ۲۰۱۲ منتشر شد. ۵ جلد اول دانشنامه هرکدام دارای ۸ جزوه بودند، ولی از جلد ۶ به‌بعد، هر جلد دارای ۶ دفتر است که هر ۴ ماه یک دفتر و هر ۱۸ ماه یک جلد از دانشنامه انتشار می‌یابد. همه مدخل‌های چاپ‌شده به‌صورت آنلاین از طریق وبگاه www.iranicaonline.org در دسترس‌اند و افزون بر آن، حدود ۹۰۰ مدخل چاپ‌نشده -که در جلدهای بعدی دانشنامه چاپ خواهند شد- نیز به‌صورت آنلاین قابل دریافت‌اند.
دانشنامه ایرانیکا، با هدف بیشترین دسترسی برای خوانندگان در سطح جهانی، به زبان انگلیسی منتشر می‌شود و احتمالا تا زمانی که دانشنامه به پایان حرف Z برسد، تعداد جلدهای آن ۴۵ خواهد بود.
حرف (آغاز و انجام مدخل‌ها)
سال انتشار
رومی
شماره جلد
ĀB – ANĀHID
۱۹۸۵
I
۱
ANĀMAKA – ĀṮĀR AL-WOZARĀʾ
۱۹۸۷
II
۲
ĀTAŠ – BEYHAQI
۱۹۸۹
III
۳
BĀYJU – CARPETS
۱۹۹۰
IV
۴
CARPETS – COFFEE
۱۹۹۲
V
۵
COFFEEHOUSE – DĀRĀ
۱۹۹۳
VI
۶
DĀRĀ(B) – EBN AL-AṮIR
۱۹۹۶
VII
۷
EBN ʿAYYĀŠ – EʿTEŻĀD-AL-SALṬANA
۱۹۹۸
VIII
۸
ETHÉ – FISH
۱۹۹۹
IX
۹
FISHERIES – GINDAROS
۲۰۰۱
X
۱۰
GIŌNI – HAREM I
۲۰۰۳
XI
۱۱
HAREM I – ILLUMINATIONISM
۲۰۰۴
XII
۱۲
ILLUMINATIONISM – ISFAHAN
۲۰۰۶
XIII
۱۳
ISFAHAN IX – JOBBĀʾI
۲۰۰۸
XIV
۱۴
KAŠḠARI, SAʿD-AL-DIN
۲۰۱۱
XV
۱۵
KASHAN – KAŠŠI, ABU ʿAMR MOḤAMMAD
۲۰۱۲
XVI
۱۶
عناوین ترجمه‌شده به فارسی
تاکنون مقالاتی از این دانشنامه توسط انتشارات امیرکبیر و زیر نظر پیمان متین، با عنوان از سری مقالات دانشنامه ایرانیکا به فارسی منتشر شده‌اند: انقلاب مشروطه، پوشاک در ایران‌زمین، ادبیات داستانی در ایران، خوشنویسی و تاریخ روابط ایران و آلمان.
همچنین، مقالات حوزه ماد نیز تحت عنوان تاریخ ماد به‌گزارش دانشنامه ایرانیکا توسط انتشارات دانشگاه شهید چمران اهواز با ترجمه شهرام جلیلیان و محمد حیدرزاده منتشر شده‌است.