خمیردندان

خمیردندان
خمیردندان ماده‌ای است شوینده، جرم زدا و گاه ضد عفونی کننده که به شکل خمیر و بیشتر در بسته‌هایی استوانه‌ای شکل قرار داده شده‌است. با فشردن آن، ماده خمیردندان خارج می‌شود که با کمک مسواک برای پاک کردن دندان، بین دندان‌ها و دهان به کار می‌رود.
تاریخچه
قدیمیترین سند مربوط به خمیردندان مربوط به قرن چهارم میلادی در مصر می‌باشد که در آن ترکیبی از گل زنبق آمده‌است. یونانیان و رومیان نیز از اولین کسانی بودند که سابقه استفاده از تمیزکننده‌ها را دارند. اما تا پیش از قرن نوزدهم میلادی استفاده از خمیردندان عمومی نشده بود.
اعتقاد بر این است که مصریان شروع به استفاده از یک خمیر برای تمیز کردن دندان خود کردند که ۵۰۰سال قبل از مسواک اختراع شده‌است. یونانیان باستان و رومی‌ها شناخته شده‌است که خمیر دندان را استفاده کرده‌اند، و مردم در چین و هند برای اولین بار خمیر دندان در حدود ۵۰۰ سال استفاده کردند.
خمیر دندان برای درمان برخی از نگرانی‌هایی که امروزه هست استفاده می‌شود - حفظ دندانها و لثه‌ها، تمیز کردن، سفید کردن دندان‌ها و نفس تازه کردن. مواد تشکیل دهنده خمیر دندان‌های باستانی بسیار متفاوت و متنوع بودند. عناصر مورد استفاده شامل پودر خاکستر گوسفند و پوست تخم مرغ و… ترکیب شده بود. یونانیان و رومی‌ها بیشتر برای جرم زدایی و ساییدگی از خمیر استفاده می‌کردند و ترکیبات خمیر دندانشان شامل استخوان‌های خرد شده و پوسته‌های صدف است. رومی‌ها اضافه کردن طعم دهنده بیشتر برای کمک به نفس بد، و همچنین زغال چوب پودر و پوست. چینی‌ها از مواد مختلفی در خمیر دندان استفاده می‌کردند که جینسنگ، قاشق‌های گیاهی و نمک را شامل می‌شد.
توسعه خمیردندان در مدرن‌تر از سال‌های ۱۸۰۰ آغاز شده‌است. نسخه‌های اولیه حاوی صابون بود.
پیش از دهه ۱۸۵۰ «خمیردندان‌ها» معمولا پودر بودند. در طول دهه ۱۸۵۰ یک خمیر دندان خام جدید در یک کاسه نامیده شد که به نام خمیر دندان کرم شناخته شد و در سال ۱۸۷۳ کلگیت شروع به تولید انبوه خمیر دندان در قالب‌های پلاستیکی کرد. کلگیت خمیردندان خود را در یک لوله شبیه به لوله‌های خمیر دندان مدرن در دهه ۱۸۹۰ معرفی کرد.
تا بعد از سال ۱۹۴۵، خمیردندان حاوی صابون بود. پس از آن، صابون با مواد دیگر جایگزین شد تا خمیر را به یک خمیر نرم یا امولسیون مانند سولورید سولفات سدیم، یک عنصر رایج در خمیر دندان امروز تبدیل شود.
در نیمه دوم قرن بیستم خمیر دندان‌های مدرن برای کمک به پیشگیری یا درمان بیماری‌ها و شرایط خاص مانند حساسیت دندان‌ها توسعه یافتند. خمیر دندان‌های فلوراید برای جلوگیری از فساد دندانی در سال ۱۹۱۴ معرفی شد. خمیر دندان‌هایی با سایش بسیار کم نیز توسعه یافته و به جلوگیری از مشکلات ناشی از مسواک زدن بیش از حد کمک کرد.
پیشرفت‌های جدید در خمیر دندان شامل توسعه خمیر دندان‌های سفید کننده و خمیر دندان حاوی تریکوسان است که حفاظت بیشتری را در برابر پوسیدگی، پلاک دندانی و … ایجاد می‌کند.
امروز خمیر دندان‌ها معمولا از فلوراید، رنگ، طعم دهنده، شیرین کننده و … برای تشکیل خمیر دندان استفاده می‌کنند که خمیر دندان را خمیر نرم، خمیر و ماندگی می‌نامند. خمیردندان‌های فردی همچنین ممکن است حاوی مقادیر خاصی از قبیل تریکلوسان در کلگیت کل باشد.
مواد تشکیل دهنده خمیردندان
ساینده
مرطوب‌کننده یا جاذب الرطوبه
کف کننده
ژل کننده
شیرین کننده
طعم دهنده
نگهدارنده
ترکیبات فلوئوردار
رنگ
ترکیبات درمانی یا مواد فعال
آب
ساینده
به‌طور واضح هدف اصلی از کاربرد مواد ساینده (Abrasives) برداشتن لایه چسبناک روی سطح دندان است. از جمله مهمترین و کاربردی‌ترین مواد ساینده موجود در انواع خمیردندان می‌توان به سیلیکای هیدراته (SiO 2 )، دی کلسیم فسفات دی هیدرات (CaHPO 4 .2H 2 O) و کربنات کلسیم (CaCO 3 )اشاره کرد.
مرطوب‌کننده یا نگهدارنده رطوبت
ترکیبات نگهدارنده رطوبت (Humectants) به منظور پیشگیری از خشک شدن خمیر و سفت و غیرقابل مصرف شدن آن بکار می‌روند. این ترکیبات در عین حال خصلت پلاستیکی و براق کنندگی نیز به خمیردندان می‌دهند. در حال حاضر پرکاربردترین ترکیبات نگهدارنده رطوبت در خمیردندان گلیسرین و محلول سوربیتول ۷۰٪ می‌باشند. در عین حال از ترکیباتی چون پلی اتیلن گلایکل‌ها و پلی پروپیلن گلایکل‌ها نیز به‌طور جزئی در فرمولاسیون خمیردندان‌ها استفاده می‌شود.
فرایند تهیه سوربیتول از گلوکز
مواد فعال سطحی یا کف کننده
این ترکیبات به دلیل حساسیت زایی بالایی که دارند همیشه با وسواس خاصی در فرمولاسیون خمیردندان‌ها به کار می‌روند. از این رو محدودیت‌های بسیاری در انتخاب یک ترکیب کف کننده در خمیردندان وجود دارد. عملکرد یک ترکیب کف کننده در خمیردندان حذف لایه سطحی روی دندان با کاهش کشش سطحی می‌باشد. دیگر مزیت استفاده از مواد کف کننده تعلیق و حذف باقیمانده مواد غذایی، پروتئین و دیگر ترکیبات (Debris) از روی دندان می‌باشد.
اولین ترکیب کف کننده مورد استفاده در خمیردندان صابون بوده‌است که به دلیل قلیائیت بالا سبب طعم نامناسب و همچنین ایجاد ناپایداری برای دیگر مواد موجود در فرمولاسیون می‌شده‌است.
پر مصرف‌ترین ترکیب شوینده و کف کننده موجود در خمیردندان‌ها در حال حاضر سدیم لوریل سولفات (SLS) می‌باشد. این عامل فعال سطحی با فرمول بسته (ROSO 3 Na) از برشی از الکل‌های طبیعی سنتز می‌شود. درباره اثرات مضر این ترکیب بررسی‌های مختلفی توسط کمیسیون اتحادیه اروپائی در جریان بوده اما تاکنون هیچ نهاد بین‌المللی مرجع مانند FDA یا EC ممنوعیتی برای کاربرد آن در خمیردندان اعلام نکرده‌است.
ساختار مولکولی سدیم لوریل (دو دسیل) سولفات
عوامل ژل کننده
ترکیبات ژل کننده یا چسبان، کلوئیدهای هیدروفیل یا آبدوستی هستند که در فاز آبی خمیردندان پخش و حل شده و برای جلوگیری از دوفاز شدن خمیردندان و همچنین پایداری فیزیکی خمیر لازم می‌باشند. این ترکیبات شاید متنوع‌ترین ترکیب کاربردی در خمیردندان باشند و انتخاب آن‌ها تاثیر بسزایی بر خصوصیاتی چون قابلیت پخش خمیر در دهان، تشکیل کف و از همه مهم‌تر آزاد شدن اجزاء طعم دهنده می‌گذارد. برخی از مهمترین انواع ترکیبات ژل کننده سدیم کربوکسی متیل سلولز، کاراژینان، زانتان و کربومر می‌باشد.
شیرین کننده
وجود شیرین کننده برای پذیرش محصول نهایی خمیردندان بسیار مهم است. خمیردندان نه باید خیلی شیرین و نه خیلی تلخ باشد. همچنین ترکیبات شیرین کننده باید در ترکیب با عوامل طعم دهنده اثر هم افزایی داشته باشند. در حال حاضر مهمترین و کاربردی‌ترین شیرین کننده مصرفی در خمیردندان سدیم ساخارین می‌باشد که به میزان کمتر از نیم درصد در فرمولاسیون محصول بکار می‌رود.
سایر کاربردهای خمیردندان
خمیردندان با داشتن قدرت تمیزکنندگی بسیار زیاد، علاوه بر مسواک‌زدن در موارد دیگری نیز می‌تواند مورد استفاده قرار بگیرد:
تمیزکردن و جلا دادن سینک ظرفشویی
تمیز کردن کف اتو و لکه‌های آب روی چوب
جلوگیری از سوزش محل گزیدگی حشرات
تمیز کردن و از بین بردن خش روی سی‌دی و دی‌وی‌دی
برطرف‌کردن بوی بد ظروف پلاستیکی