مؤسسه آسیایی دانشگاه پهلوی

نشان موسسه آسیایی دانشگاه پهلوی
موسسه آسیایی دانشگاه پهلوی در سال ۱۹۲۹ در نیویورک بنیان شد. این موسسه در سال ۱۳۴۵ با ریاست عالیه فرح پهلوی به شیراز منتقل شد و به جای موزه شهرام در محل نارنجستان قوام به کار ادامه داد. این موسسه خیریه و وابسته به دولت بود. فعالیت‌های این موسسه در راستای شناساندن تاریخ و هنر و تمدن و فرهنگ ایران و پژوهش در پیوند آن با تغییرات فرهنگ کشورهای آسیایی و برگزاری دوره‌های آموزشی، ایران‌شناسی و نشست‌های علمی و جهانی، پژوهش‌های باستانشناسی و چاپ دستاوردهای آن بود. موسسه آسیایی دانشگاه پهلوی وابسته به دانشگاه پهلوی شیراز بود و زبر سرپرستی یک مدیر عامل و هیئت مدیره اداره می‌شد. مدیریت این موسسه تا سال ۱۳۴۸ بر عهده پروفسور آرتور پوپ بود.
پیشینه
ساختمان نارنجستان قوام پیش‌تر به عنوان موزه شهرام از خانواده قوام السلطنه خریداری شده بود و بعد از چند سال مورد استفاده به عنوان انستیتو آسیا مورد استفاده قرار گرفت. در ابتدا نیاز بود که این بنا نوسازی شود و نقاشی‌های آن نیز به یاری هنر مندان و صنعت گران شیراز، اصفهان، و تهران ترمیم شد. دو گنبد یک پوش به سبک ساختمان‌های دوره قاجاریه در سالن حیاط خلوت بر پا داشته شد. پی‌سازی منزل قوام السلطنه برای جلوگیری از فرونشستن ساختمان، مجهز کردن اتاق‌های جنوبی برای پذیرایی از استادان یا پژوهش گرانی که از سرتا سر جهان برای پژوهش به شیراز سفر می‌کنند از دیگر کارهای نوسازی ساختمان بود.
سازمان
موسسه آسیایی دانشگاه پهلوی دارای کتاب خانه، آرشیو، لابراتوار عکاسی و لابراتوار باستانشناسی مدرنی بود.
- کتاب خانه: موسسه برای جلب هر چه بیشتر پژوهشگران و دانشمندان ایران‌شناس به ایجاد کتاب خانه‌ای دست زد که از نگاه چگونگی کتاب‌ها یکی از بهترین و بی‌همتاترین کتاب خانه‌های تخصصی ایران به‌شمار می‌آمد . در این کتاب خانه بیش از ۱۰۱۴۰ کتاب و مجله و مقاله کمیاب و با ارزش درباره فرهنگ و تاریخ و تمدن ایران نگهداری می‌شد.
- آرشیو: موسسه از آغاز بنیان خود بیش از ۰۰۰، ۲۰ عکس و اسلاید درباره ساختمان‌ها و هنرهای زیبای ایران و کشورهای همسایه فراهم آورد. اسلایدهایی که بیش از چهل سال دارند اسلایدهای گردآوری شده در کلکسیون آرتور اپهام پوپ بود.
- لابراتوار عکاسی: موسسه برای کامل کردن آرشیو عکس‌های ساختمان‌های تاریخی و آثار باستانی لابراتوار عکاسی مجهزی ایجاد کرد.
- لابراتوار باستانشناسی: موسس برای شناسایی تیله‌ها و سفال‌هایی ایران باستان که به ویژه در استان فارس و دیگر استان‌های ایران پیدا می‌شوند لابراتوار باستان‌شناسی مدرنی بر پا داشت.
پروژه‌ها
کارها و فعالیت‌های موسسه آسیایی دانشگاه پهلوی پروژه‌های پژوهشی در منطقه‌های باستانی، برگزاری کنگره‌های جهانی باستان شناسی، فراهم کردن سخنرانی‌ها با دعوت از ایرانشناسان، چاپ کتاب و مقاله، برگزاری نمایشگاه‌ها و دوره‌های آموزشی برای آموزش دهندگان رشته‌های فرهنگ و تمدن را در بر داشت.
پروژه اسپهبان: موسسه آسیایی از هنگامی که پروفسور پوپ همکاری خود را با موسسه آغاز کرد بر آن شد تا باتهیه نقشه‌ها و طرح‌هایی یه بازیابی فرم گذشته بازارهای اسپهبان به پردازد. همه این نقشه‌ها و طرح‌ها و عکس‌ها زیر چاپ رفته‌اند.
پروژه جلیان: در منطقه‌های باستانی دره فسا و داراب آثاری که سال‌ها پیش در جلیان به دست آمد بررسی شد و دست آوردهای این مطالعه‌ها زیر چاپ رفته‌است.
حفاری نقش رستم:همکاری با اداره کل باستان‌شناسی برای همکاری در حفاری نقش رستم
پروژه مشهد: نتیجه این پروژه در ۴ جلد کتاب تحت عنوان بارگاه رضا به چاپ رسید.
- کنگره‌ها : برگزاری کنگره جهانی هنر و باستان‌شناسی در سال ۱۳۴۷ در تهران، اسپهبان و شیراز و هم چنین برگزاری کنگره جهانی سعدی و حافظ در سال ۱۳۵۰ در شیراز و برگزاری کنگره باستان‌شناسی ایران در سال ۱۳۴۹ در تهران و شیراز.
- سخنرانی‌ها: موسسه توانست با دعوت از استادان پر آوازه دانشگاه‌های خارجی، مدیران سازمان‌های هنری ده‌ها سخنرانی را برگزار کند تا استادان دیگر ایران‌شناس ایرانی و خارجی از آن بهره ببرند.
- چاپ کتاب:
چاپ کتاب‌های بررسی‌های هنر از استاد آرتور اپهام پوپ به زبان انگلیسی
بولتن موسسه با همکاری سماری از پژوهشگران به زبان انگلیسی
منو گراف اول – یحیی تپه نوشته لامبرگ – کارلاوسکی به انگلیسی
کتابچه نارنجستان به دو زبان فارسی و انگلیسی برای بازدید کنندگان نوشته ترانس اودائل
کتاب بارگاه رضا
کتاب بارگاه معصومه
- نمایشگاه‌ها:
نمایشگاه ساختمان‌های تاریخی
نمایشگاه آثار باستانی
نمایشگاه خط خطاطان پرآوازه ایرانی
- دوره‌های آموزشی:
برای بالا بردن دانش دبیران علوم اجتماعی موسسه آسیایی از تابستان ۱۳۴۹ دوره‌هایی را ایجاد کرد که در آن بیش از صد دبیر شرکت کردند.
کلاس‌هایی در سطح فوق لیسانس در دو رشته فرهنگ و تمدن ایران پیش و پس از اسلام نیز دایر گردید.
گسترش موسسه
با مرگ پروفسور پوپ، مدیریت انستیتو به دکتر ریچارد فیره سپرده شد. تا پیش از آن، به دلیل رابطه نزدیک پوپ با خانواده پادشاهی ایران، موسسه از خودمختاری برخوردار بود اما پس از وی زیر نظر دانشگاه پهلوی شیراز قرار گرفت. همین امر موجب بروز تنش‌هایی در موسسه شد. از آن جمله، دکتر هوشنگ نهاوندی، ریاست وقت دانشگاه پهلوی مدعی شد که گلوک (Gluck) یکی از اعضای موسسه در قاچاق عتیقه‌های ایرانی به ژاپن دست دارد و خواستار برکناری وی شد. از طرفی، دکتر فیره پس از دریافت عنوان استادی از دانشگاه هاروارد، وقت کمتری برای پرداختن به موسسه داشت. با این همه فعالیت‌های پژوهشی و آموزشی موسسه کماکان ادامه یافت.
در سال ۱۳۵۰ و در آستانه جشن‌های دو هزار و پانصدمین سال شاهنشاهی ایران، موسسه آسیایی سمینار بزرگی را تحت عنوان مطالعات ایران‌شناسی در شیراز برگزار کرد.
در سال ۱۳۵۴ قرارداد موسسه با دکتر فیره به پایان رسید و ماهیار نوابی که تا پیش از آن مدیر اجرایی موسسه بود به ریاست موسسه منصوب شد. وی اولین رییس ایرانی موسسه آسیایی دانشگاه پهلوی بود. در این هنگام، موسسه از نارنجستان به ساختمان بزرگتری در دانشگاه جابجا شد به عنوان بخشی از گروه زبان‌شناسی دانشگاه در آمد.
سرانجام
با وقوع انقلاب ۵۷، موسسه آسیایی نیز مانند بسیاری دیگر از موسسه‌های آموزشی دستخوش تغییر شد. تا اینکه در سال ۱۳۵۸ این موسسه به‌طور کامل تعطیل شد. کتابخانه موسسه که کماکان در نارنجستان قرار داشت به کتابخانه مرکزی دانشگاه شیراز انتقال یافت و اسناد، عکس‌ها و مجموعه‌های آرتور پوپ به زیرزمین ساختمان منتقل شد. بسیاری از اثاثیه و لوازم آن نیز به یغما رفت.
در سال ۱۳۷۹ ساختمان نارنجستان به عنوان موزه دانشگاه شیراز بازگشایی شد و به عنوان یک جاذبه توریستی مورد استفاده قرار گرفت.
ادامه کار در امریکا
با وجود تعطیلی موسسه در ایران، بولتن انجمن آسیا با تلاش کارول برومبرگ در سال ۱۹۸۷ در میشیگان بار دیگر به چاپ رسید. این بولتن کماکان روی مطالب مربوط به هنر و باستانشناسی در آسیا متمرکز است. آخرین نسخه این بولتن در سال ۲۰۱۰ به چاپ رسیده‌است.