طایفه زند

طایفه زند یکی از طوایف لک است که شاخه‌ای از لرهای شمالی هستند. این طایفه ممکن است اصالت کردی داشته باشند. خوانین زند خود را لر معرفی می‌کردند. کریم خان زند و لطفعلی خان زند پادشاهان سلسله زندیه از افراد مشهور این طایفه هستند. جمع کثیری از زند در زمان صفویه به ملایر و دره گز خراسان تبعید شدند. در دوران صفویه و افشار ایل زند گاه به عثمانیها و زمانی به افغانها می‌تاختند و دارائی آنها را به یغما می‌بردند و با این کار بر آن بودند که دشمنان را از ایران برانند.
رساله دکتری جان. ر. پری دردانشگاه کمبریج در سال ۱۹۶۹میلادی در مورد کریم‌خان زند، طایفه زند را این گونه معرفی کرده‌است:
«طایفه زند سه تیره مشخص دارد:
زند بگله
زند هزاره
خراجی
تشمال کریم (کریم خان زند) از تیره زند بگله بود. تیره زند بگله مهم‌ترین تیره طایفه زند به حساب می‌آمده‌است. طایفه زند گروهی بودند با معیشت شبانی که از اراضی دامنه زاگرس به دهستان پری و کمازان در نزدیکی ملایر کوچ کرده بودند.» معمولا زندها را شاخه‌ای از طوایف لر به حساب آورده‌اند. یقینا از نواحی شمال لرستان کوچ کرده و به وسیله شاه عباس صفوی در اطراف ملایر اسکان داده شده‌اند.
پراکندگی
زمانی که شمار جمعیتی این خاندان، افزایش می‌یابد، قدرت آنان نیز در منطقه سکونتشان روبه گسترش می‌نهد و گروه‌های دیگری از مردان اطراف آنان بدانها می‌پیوندند و سه تیره به نامهای: زند بلگه، زند هزاره و زندخراجی را تشکیل می‌دهند. در نتیجه کوچاندن عده‌ای از آنان از سوی آغامحمدخان قاجار به لرستان و کوچ کردن گروه‌های دیگر از آنان بسوی عراق به دلایلی مختلف پراکنده شده‌اند و در مناطق ذیل پس از کریم خان زند (وکیل‌الرعایا)، سلسله زندیه رو به سقوط رفت، تا جایی که بازماندگان این طایفه را به شهرهای بد آب و هوا و دور از شیراز (پایتخت حکومت) - قم - گرمسار - ورامین - خراسان - ملایر - جنوب تهران (یافت آباد) تبعید کردند و عده‌ای به کوه‌های جوپار واقع در استان کرمان و استان خوزستان-ایذه پناه بردند. امروزه در استان‌های خراسان ولرستان و همدان و کردستان و فارس و کرمان و تهران وقم و سمنان و خوزستان طوایف «زند» پراکنده شده‌اند.
کرمان: باستانی پاریزی یادآوری می‌کند: یک تیره از زندیان که لقب حسین شاهی داشتند و خود حسین شاه نوه صادق خان برادر کریم خان بود، در جوپار (منطقه‌ای خوش آب و هوا) به دلیل ضعف حکومت ناصر الدین شاه با زدن سکه بر چرم شتر و با کمک سربازان وفا دار به زندیه حکومت می‌کرد؛ و روی سکه‌اش چنین شعری نوشته بود:
زد حسین شاه سکه بر چرم شتر *** هر که را جرات بود چغری گدر (واژه ترکی آذری)
فرزندان وی به نام‌های؛ آقا جان مشهور به آغ جان خان و برادر دو قلویش آقا غلام علی، آقا محمد اسماعیل، حاج یدالله خان مشهور به حاجی خان، ابراهیم خان مشهور به دکتر معین که حکیم حاذق وقت بود، بی‌بی سروی و بی‌بی فاطمه بودند.
فارس: یک تیره که امروزه بانام خواجه پور و خواجه پورتادوانی و خواجه وخواجه دوانی در دو روستای تادوان خفرودوان کازرون و شیراز و کرمان و بوشهر ساکن می‌باشند.
قم: اسکندرامان الهی می‌گوید: پنج تیره از عشیره زند در نزدیکی قم اسکان یافته‌اند و همچنین بدین اشاره می‌کند: کلانتر زندیان همراه با عشیره کشکولی کوچک می‌زیند و زمستانان در منطقه «هنگام» و تابستانها نیز در منطق کاکان جای می‌گیرند. علاوه بر این تیره از زندیان، خاندان حسن آقای زندی با عشیره کشکولی بزرگ همزیستی دارند و در مناطق فارس و شیراز و قشقایی موجودیت دارند.
خانقین: محمدعلی سلطانی می‌گوید: چهار تیره از زندیان به نامهای: محمد صالح، آغا طاهر، طاهرخان و علیان خانی در منطقه خانقین اسکان یافته‌اند.
سنندج: ایرج افشار سیستانی اثبات می‌کند چند تیره از عشیره زند در منطقه سنندج سکونت دارند و کار آنان کشاورزی و دامپروری است و دارای مذهب شافعی هستند.
کرکوک: لیلا نامق در مورد تیره‌ای از عشیره زند بحث می‌کند و در هردو روستای کوله جوب و خجی سروه در منطقه قره تپه و کفری سکونت دارند و براساس سرشمار ی سال ۱۹۵۶ میلادی، تعداد آنان ۷۳۷ نفر بوده‌است.
خراسان: علی میرنیا بدین اشاره می‌کند که تیره‌هایی از عشیره زند در هردو منطقه درگز و نوخندان و کلات در استان خراسان اسکان گزیده‌اند.
بغداد و دیاله: عباس عزاوی اینار روشن می‌کند: چند تیره‌ای از عشیره زند در سواحل رودخانه دیاله در روستاهای جوسه تپان، للبن، قیچی، قوبه، بان سنوق، کوکز، اجیلر، هودلی و تپه علی ساکن می‌باشند.
ایذه: تیره زندی که امروز از طایفه اورک باب دینارونی و هفت لنگ لر بختیاری محسوب می‌شوند.
نام‌های دیگر
نام‌های زیر از طوایف «زند» به شمار می‌آیند:
زند، زندی، زند حقیقی ، زند پور حسین شاهی، شفا زند، ژند، زند اعظم، زند مقدم، زندی پور، پور زند، زند وکیل، زند وکیلی، زند کریمی، زند کشکولی، زند وکیلی، شمس‌اللهی، زند خانه شهری، زند باف، زند کریم خانی، زند لک، زند یافت آبادی، زند بابا رئیسی، زندیه، لشنی زند، لشنی، خواجه پور، زند تابنده ، خواجه پورتادوانی، خواجه، خواجه دوانی