زبان سومری

زبان سومری زبان سومر باستان در منطقه میان‌رودان جنوبی (بخشی از عراق کنونی) بود.
زبان سومری زبانی تک‌خانواده بوده‌است، بدین معنی که با هیچ زبان دیگری بستگی یا هم‌ریشگی ندارد.
سومری از هزاره چهارم پیش از میلاد به عنوان زبان گفتاری به‌کار می‌رفت تا این‌که در اوایل هزاره دوم پ.م. رفته‌رفته زبان اکدی که از خانواده زبان‌های سامی است، به عنوان زبان گفتاری جانشین آن شد. از نظر گونه شناختی این زبان با زبان سامی فرق دارد.
با این حال استفاده از سومری برای نوشتار (امور تشریفاتی و مذهبی) تا سده نخست پ.م. ادامه یافت. از آن پس تا سده ۱۹ میلادی و کشف رمز به دست زبانشناسان و دانشمندان غربی این زبان و یادگار آن به دست فراموشی سپرده شد. روابط دستوری در این زبان با «وند»‌هایی که به فعل اضافه می‌شوند تعیین می‌گردد و قیدها نیز به صورت «پی‌بست» در جمله می‌آیند. این پی‌بست‌ها به وسیله پیشوندهای متصل به فعل ارجاع داده می‌شوند. همچنین روابط دستوری در این زبان، کنایی (ارگاتیو) و گسسته است و از این جهت، در ساختارهای کنایی بهترین بازدهی را دارد و در ساختارهای فاعلی- مفعولی بازدهی کمتری دارد.
دسته‌بندی
سومری امروزه یک زبان ایزوله محسوب می‌شود. سومری زبانی پیوندی است و از زمان رمزگشایی آن موضوع وابستگی زبان سومری به طیف گسترده‌ای از زبان‌های پیوندی و غیرپیوندی دیگر بسیار بحث‌برانگیز بوده‌است؛ ولی به‌طورکلی پذیرفته شده‌است که زبانی جدا از دیگر زبان‌ها بوده‌است. سومری، به‌عنوان کهن‌ترین زبان نوشتاری، اعتبار ویژه‌ای دارد و به همین دلیل گاهی یک پیش‌زمینه ملی و ناسیونالیستی و لذت اثبات دارد که به‌دلیل اثبات‌ناپذیری تقریبا درمیان زبان‌شناسان هیچ پشتوانه‌ای ندارد. برخی از خانواده زبان‌هایی که جهت خویشاوندی با سومری تاکنون مطرح شده‌اند:
زبان‌های نوستراتیک (آلن بومهرد )
زبان‌های دره-قفقازی (جان بنگستون )
زبان‌های تبتی-برمه‌ای (جان براون )
زبان‌های کارتولی (نیکولاس مر)
زبان‌های موندا (دیاکونوف)
زبان‌های اورالیک (سیمو پارپولا) یا به‌طور رایج‌تر اورال-آلتاییک (پارپولا) (گوستونی) آندراس زاکار ایداس بوبولا
زبان باسکی آلکسی ساهالا
زبان دراویدی
همچنین پیشنهاد شده که سومری از کریول اواخر دوران پارینه سنگی ریشه گرفته‌است.
فرضیه‌ای نیز وجود دارد که یک زبان نیاهندواروپایی پیش از سومری در میان‌رودان وجود داشته و بر روی سومری تاثیرگذار بوده‌است که بسیاری این فرضیه را رد می‌کنند .
تاریخ‌شناسی
کلید خواندن خطوط میخی لوگوسیلابلی از سنگ‌نبشه بیستون به دست آمد، یک سنگ‌نبشته سه‌زبانه میخی که به زبان‌های فارسی باستان، عیلامی، و اکدی نوشته شده‌است. (به شیوه‌ای مشابه، کلید فهم هیروگلیف‌های مصری از سنگ روزتای دوزبانه و رونوشت یا آوانوشت؟ ژان-فرانسوا شامپولیون در 1882 میلادی به دست آمد.)
نمونه زبان
آغاز کتیبه انتمنای لاگاش
خود جمله‌ها:
I.1-7: d en-lil 2 lugal kur-kur-ra ab-ba dingir-dingir-re 2 -ne-ke 4 inim gi-na-ni-ta d nin-ĝir 2 -su d šara 2 -bi ki e-ne-sur
8-12: me-silim lugal kiš ki -ke 4 inim d ištaran-na-ta eš 2 GAN 2 be 2 -ra ki-ba na bi 2 -ru 2
13-17: uš ensi 2 umma ki -ke 4 nam inim-ma diri-diri-še 3 e-ak
18-19: na-ru 2 -a-bi i 3 -pad
20-21: eden lagaš ki -še 3 i 3 -ĝen
22-27: d nin-ĝir 2 -su ur-sag d en-lil 2 -la 2 -ke 4 inim si-sa 2 -ni-ta umma ki -da dam-ḫa-ra e-da-ak
28-29: inim d en-lil 2 -la 2 -ta sa šu 4 gal bi 2 -šu 4
30-31: SAḪAR.DU 6 .TAKA 4 -bi eden-na ki ba-ni-us 2 -us 2
32-42: e 2 -an-na-tum 2 ensi 2 lagaš ki pa-bil 3 -ga en-mete-na ensi 2 lagaš ki -ka-ke 4 en-a 2 -kal-le ensi 2 umma ki -da ki e-da-sur
II.1-3a: e-bi id 2 nun-ta gu 2 -eden-na-še 3 ib 2 -ta-ni-ed 2
3b: GAN 2 d nin-ĝir 2 -su-ka 180 30 1/2 eš 2 niĝ 2 -ra 2 a 2 umma ki -še 3 mu-tak 4
3c: GAN 2 lugal nu-tuku i 3 -ku x (DU)
4-5: e-ba na-ru 2 -a e-me-sar-sar
6-8: na-ru 2 -a me-silim-ma ki-bi bi 2 -gi 4
9-10: eden umma ki -še 3 nu-dab 5
11-18: im-dub-ba d nin-ĝir 2 -su-ka nam-nun-da-ki-gar-ra bara 2 d en-lil 2 -la 2 bara 2 d nin-ḫur-sag-ka bara 2 d nin-ĝir 2 -su-ka bara 2 d utu bi 2 -du 3
ترجمه:
I.1-7:انلیل پادشاه تمام سرزمین‌ها، پدر همه خدایان، با فرمان استوار خویش، مرز بین نینگیرسو و شارا را ثابت نمود.
۸–۱۲:مسلیم شاه کیش، به دستور ایشتاران، این زمین را اندازه می‌گیرد و یک سنگ (مرز) در اینجا بنا می‌کند.
۱۳–۱۷:اوش، فرمانروای اوما، مغرورانه عمل کرد.
۱۸–۱۹:او از سنگ (مرز) تجاوز کرد
۲۰–۲۱:و به سمت دشت لاگاش رژه رفتند.
۲۲–۲۷:نینگیرسو، جنگجوی انلیل، در دستور عادلانه خود، با اوما جنگ کرد.
۲۸–۲۹:به دستور انلیل او میدان نبرد خویش را به بیشتر از این گسترش داد.
۳۰–۳۱:و انباشته شد تپه‌های تدفین برای این در دشت
۳۲–۴۲:اناتوم فرمانده لاگاش، عموی انتمنا، فرمانده لاگاش، مرز را با انکاله ثابت کرد، فرمانده اوما.
II.1-3a:کانال (مرز) را از کانال نن به گودنا گسترش داد.
نامه فرستاده شده توسط راهب اعظم لوانا به شاه لاگاش (شاید اواکاگینا) اطلاعاتی از مرگ پسرش در جنگ در ۲۴۰۰ سال پیش از میلاد یافت شده در تلوح (گیرسو باستان)
3b: و ۱۲۹۰ متر از از جبهه نیگورسو به سمت اوما رفت.
3c:و آن را به عنوان یک منطقه بی‌صاحب بنیان گذاشت.
۴–۵:در کانال او سنگ (مرز جدید) محاط کرد.
۶–۸:او تعمیر کرد سنگ (مرز) را در مسیلیم.
۹–۱۰:او از دشت اوما رد نشد.
۱۱–۱۸:در کناره نینگیرسو او، او زیارتگاهی برای انلی ساخت، یک زیارتگاه نینهورساگ، یک زیارگاه نینگیرسو و یک زیارتگاه اوت.
برخی واژه‌ها
فهرست برخی از واژه‌های سومری :
سومری
پارسی
Aš
یک
Mìn
دو
Eš
سه
limmu
چهار
Ía/í
پنج
(aš, یک + ía, پنج) Íaš
شش
(min, دو+ ía/í, پنج) Imin
هفت
ussu
هشت
(limmu, چهار + ía/í, پنج) Ilimmu
نه
þà, þù, a, u اغلب u نوشته می‌شود
ده
niš
بیست
pab, pap, pa
پدر، برادر، مرد یا رئیس
rìg
اسلحه
me-na-àm
چه وقتی؟
me-šè
کجا
àm
چه؟ کدام؟ کی؟ چه کسی؟
nu،na
نه، خیر (علامت منفی)
ku, kua
ماهی
ú
غذا
a
آب
mu
سال
ta-àm
این چیست؟ (جمله سوالی)
ge
دختر
géme
زن
kuš
پسر
nita
مرد
nu
آتش
li
درخشیدن
erim, érin, éren
سرباز
kug, kù
مقدس
en
آقا
ñiš, ñeš
چوب
da , áþi, aþ, á
بازو
šilig, silig
ایست، توقف
gal, ñal
بزرگ
فهرست زبان‌های نابود آسیا
فهرست زبان‌ها بر پای اولین روایت نوشته‌شده
فرهنگ لغت سومری پنسیلوانیا
ادبیات سومری