دیوان عالی کشور

دیوان عالی کشور عالی‌ترین مرجع قضایی در ایران است، که به منظور نظارت بر اجرای صحیح قوانین در محاکم و ایجاد وحدت رویه قضایی و انجام مسوولیت‌های که طبق قانون به آن محول می‌شود براساس ضوابطی که رئیس قوه قضاییه تعیین می‌کند تشکیل شده‌است.
این دیوان از برجسته‌ترین قضات کشور تشکیل شده‌است.
همچنین رسیدگی به تخلفات رئیس‌جمهور از وظایف قانونی این دیوان است.
هیئت عمومی این دیوان حق صدور رای وحدت رویه را دارد که از ارزشی برابر با قوانین برخوردار است.
شعب این دیوان نیز حق رسیدگی به شکایات از آرای صادره توسط دادگاه‌های پائین‌رتبه‌تر را دارند. رسیدگی این دیوان به پرونده‌ها به صورت شکلی است و طرفین دعاوی در دادگاه حاضر نمی‌شوند مگر آن‌که دادگاه برای ادای توضیحات اقدام به احضار آن‌ها کند. رای شعب این دادگاه نیز به شکل نقض یا ابرام رای دادگاه عالی است.
در اصل ۱۶۱ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در مورد «دیوان عالی» آمده‌است:
«دیوان عالی کشور به منظور نظارت بر اجرای صحیح قوانین در محاکم و ایجاد وحدت رویه قضائی و انجام مسئولیت‌هایی که طبق قانون به آن محول می‌شود بر اساس ضوابطی که رئیس قوه قضائیه تعیین می‌کند تشکیل می‌گردد.»
تاریخچه
پیش از سال ۱۳۱۶ این نهاد، دیوان عالی تمیز نامیده می‌شد که بنا به پیشنهاد فرهنگستان ایران «دیوان عالی کشور» نام گرفت.
در اصل هفتاد و پنجم متمم قانون اساسی مشروطه آمده‌است:
«در تمام مملکت فقط یک دیوانخانه تمیز برای امور عرفیه دایر خواهد بود آن هم در شهر پایتخت و این دیوانخانه تمیز در هیچ محاکمه ابتدا رسیدگی نمی‌کند مگر در محاکماتی که راجع به وزراء باشد.»
شعب دیوان عالی در کشور
مقر اصلی دیوان عالی کشور در تهران است و تا خرداد ۱۳۹۳، ۴۲ شعبه داشته‌است که ۵ شعبه در قم، ۳ شعبه در مشهد و بقیه در تهران هستند.
هر شعبه با دو قاضی (یک رئیس و یک مستشار) تشکیل می‌شود و می‌تواند یک عضو معاون داشته باشد که در صورت لزوم وظایف هر یک از دو عضو شعبه را عهده‌دار می‌شود. حق انشاء رای با رئیس و مستشار است.
رئیس دیوان عالی کشور
رئیس دیوان عالی کشور توسط رئیس قوه قضائیه با مشورت قضات دیوان عالی کشور به مدت ۵ سال به این سمت، منصوب می‌شود.
رئیس دیوان عالی کشور باید مجتهد، عادل و آگاه به امور قضایی باشد.
ریاست دیوان عالی کشور هم اکنون در دست حسین کریمی است.
تا پیش از تغییرات قانون اساسی ایران در ۱۳۶۸، رئیس دیوان عالی کشور در راس شورای عالی قضایی قرار داشت و بلندپایه‌ترین مقام قوه قضائیه ایران بود و مستقیما توسط رهبر پس از مشورت با قضات دیوان عالی کشور برگزیده می‌شد. همچنین، پیش از تغییرات قانون اساسی در سال ۱۳۶۸، «رئیس دیوان عالی کشور» به عنوان «رئیس قوه قضائیه» دانسته می‌شد.
پس از انقلاب این افراد به ترتیب به ریاست دیوان عالی کشور رسیده‌اند:
سید مهدی سجادیان (۱۳۵۷–۱۳۵۸)
سید محمد بهشتی (۴ اسفند ۱۳۵۸–۷ تیر ۱۳۶۰)
سید عبدالکریم موسوی اردبیلی (۸ تیر ۱۳۶۰–۱۳۶۸)
مرتضی مقتدایی (۱۳۶۸–۱۳۷۳)
محمد محمدی گیلانی (۱۳۷۳–۱۳۸۳)
حسین مفید (۱۳۸۳–۱۳۸۸)
احمد محسنی گرکانی (۱۳۸۸–۱۳۹۳)
حسین کریمی (۱ شهریور ۱۳۹۳ تا کنون)
معاونین ریاست و سرپرستان بخش‌ها
حسین کریمی رئیس دیوان عالی کشور
ابراهیم ابراهیمی معاون قضایی دیوان عالی
غلامرضا انصاری معاون نظارت و بازرسی دیوان عالی کشور
وظایف
از وظایف دیوان عالی کشور ایجاد وحدت رویه قضایی است که در جلسات هیئت عمومی اعضاء و قضات تلاش می‌کنند استنباط‌های متفاوت از قانون که از شعب مختلف دیوان عالی کشور یا دادگاه‌ها نسبت به موارد مشابه حقوقی  کیفری، مدنی به وجود آمده را بررسی و تصمیم قانونی کاشف از اراده قانون‌گذار را اتخاذ کنند.
هیئت عمومی دیوان عالی کشور با توجه به ماهیت موضوع (حقوقی، جزائی یا اصدار رای وحدت رویه) آن را تقسیم‌بندی می‌کند:
هیئت عمومی شعب حقوقی متشکل از رئیس دیوان و روسای شعب حقوقی دیوان است و موضوعا به احکام اصراری دادگاه‌های تالی در موارد حقوقی رسیدگی می‌کند.
هیئت عمومی شعب کیفری با حضور رئیس دیوان و روسای شعب کیفری تشکیل و به احکام اصراری دادگاه‌های تالی کیفری در خصوص مسائل جزائی رسیدگی می‌کند.
هیئت عمومی وحدت رویه دیوانعالی کشور به منظور ایجاد وحدت رویه نسبت به آرا و احکام معارض صادره از شعب دیوانعالی و احکام متناقض دادگاه‌های تالی با حضور رئیس دیوان، روسا و مستشاران کلیه شعب حقوقی و کیفری تشکیل می‌شود. رای صادره از سوی این هیئت برای کلیه مراجع قضائی کشور لازم الاتباع است.
وظایف
نظارت بر حسن اجرای قوانین در دادگاه‌ها
ایجاد وحدت رویه قضایی
مرجع تجدید نظر احکام صادره محاکم نظامی ۱ و احکام مهم دادگاه‌های عمومی و انقلاب
رسیدگی به اتهامات رئیس‌جمهور در صورت تخلف رئیس‌جمهور از قانون اساسی بر عهده دیوان عالی کشور است.
دیوان عالی
دیوان عدالت اداری ایران