نظریه

نظریه یا تئوری یا نگره به تفکر آهنجیده (انتزاعی) یا تعمیم‌دهنده به شکل اندیشمندانه یا منطقی یا به نتیجه چنین تفکری اطلاق می‌شود. بسته به متن، ممکن است نتایج آن تفکر مثلا توضیح کلی چگونگی عملکرد طبیعت را هم شامل شود. نظریه با فرضیه یکسان نیست. نظریه چارچوبی توضیح‌دهنده برای یک مشاهده فراهم می‌آورد و با فرض صحت آن توضیحات، فرضیه‌های محتملی از پی‌اش می‌آیند که می‌توان آزمودشان و به صحت یا سقم نظریه پی برد.
نظریه علمی یک حدس، گمان یا پیشنهاد یا تعریف واژه معروف نظریه نیست. نظریه علمی متحدکننده و خودسازگارکننده فرایندهای بنیادی طبیعت یا پدیده‌ای که کاملا موکد فرضیه است. پس یک نظریه، بر دانش قابل اعتماد که واقعیت علمی (فکت) را می‌سازد بنا شده‌است و هدف آن توضیح فرایندهای طبیعت یا پدیده‌ها است. نظریه علمی، طبیعت را با متحد کردن حقایق غیر مرتبط یا تاکیدکننده فرضیه توضیح می‌دهد. آن‌ها محکم‌ترین و راست‌ترین توضیحاتی هستند که توضیح می‌دهند جهان، طبیعت و زندگی چگونه درست شده، چگونه کار می‌کند، به چه دست یافته و چه می‌شود.
باید در نظر داشت که مشاهده نظریه-محور است، یعنی چارچوب نظری‌ای که مشاهده گر در محدوده‌اش کار می‌کند در برابر خود مشاهدات جنبه انتقادی دارد. به این معنی است که آنچه مشاهده گر به آن توجه می‌کند و آن را مناسب و به جا می‌آورد، وابسته به نظریه‌ای است که مشاهده را هدایت می‌کند.
یک نظریه باید سازوکار داشته باشد. سازوکار شامل مجموعه‌ای کوتاه و منسجمی از مفاهیم، دعوی‌ها و قوانینی است که ما را قادر می‌سازد تا پدیده‌ها را توضیح دهیم و پیش‌بینی کنیم. ترجیحا از راه محاسبه در غیر این صورت از راه صوری‌سازی چون نظام‌های طبقه‌بندی در زیست‌شناسی و زمین‌شناسی. نظریه‌های علمی به پرسش چه پاسخ می‌دهند به پرسش‌های چرا و به چه منظور عمدا افاده می‌کند.
اعتبار نظریه را قانون و سازوکار تعیین می‌کند. برای نظریه گرانش، نیوتن هیچ سازوکاری ارائه نداده ولی از لحاظ اعتبار مقام فوق‌العاده ممتازی دارد
نظریه نیوتن بر دعوی استوار است که دو جسم همدیگر را می‌ربایند و به صورت فرمول و قانون درآمده‌است.
بعضی نظریه‌ها مانند فرگشت به دست مندل به صورت قوانین وراثت درآمد و در میانه قرن بیستم، زیست‌شناسی مولکولی سازوکاری به تفصیل و عمق چشمگیری فراهم آورد
در تعاریف جدید بر ذات تفسیری، انتزاعی، و تعمیم‌دهندگی نظریه تاکید می‌شود. فی‌المثل در هنر و فلسفه، ممکن است از اصلاح «نظری» برای توصیف ایده‌ها و پدیده‌هایی تجربی استفاده کنند که به‌سادگی قابل اندازه‌گیری (رویت) نباشند. نظریه منتزع و مجرد است (یعنی اضافات و جزئیات نامهم حذف شده و از جسم و ماده منزه است). نظریه با تعیین و تجربه منافات دارد (یعنی عمومیت دارد و به مورد خاصی اشاره ندارد).
نظریه می‌تواند هنجاربنیاد (یا تجویزی) باشد بدین معنی که درباره «آنچه باید باشد» توضیح دهد. چنین نظریاتی مبین «اهداف، هنجارها، و استانداردها» هستند. همچنین نظریه می‌تواند «توده‌ای از اطلاعات» باشد که به مدل‌های توضیح‌دهنده خاصی مربوط هستند یا نیستند. نظریه‌پردازی یعنی سروسامان دادن به و پیشبردن این توده از اطلاعات.
همان‌طور که در تعاریف ارسطو آمده، نظریه اغلب در تقابل با «عمل» است. علت این تقابل این است که نظریه محض شامل هیچ عملی نمی‌شود جز خودش (خود نظریه‌پردازی). حوزه پزشکی مثالی آموزنده برای تبیین تفاوت‌های «نظری» و «عملی» است: نظریات پزشکی شامل تلاش برای فهم علل و ذات سلامتی و بیماری است، حال آنکه جنبه عملی پزشکی به تلاش برای معالجه بیماران می‌پردازد. این دو به هم مربوطند اما می‌توانند مستقل از یکدیگر باشند چرا که می‌توان به پژوهش پیرامون سلامتی و بیماری پرداخت بدون آنکه بیماران را معالجه کرد و نیز ممکن است که بیماری را معالجه کرد بدون آنکه دقیقا دانست چگونه این معالجه موثر واقع شده‌است.
در علم جدید، منظور از اصطلاح «نظریه»، نظریه علمی است. نظریه علمی توضیح مستدل تصدیق‌شده‌ای از طبیعت است که با روش علمی سازگار است و معیارهای مورد نیاز علم جدید را ارضا می‌کند. این نظریات به گونه‌ای توصیف می‌شوند که هر یک از اهالی فن می‌تواند درکشان کند و قادر است به روش تجربی اثبات یا ابطالشان کند. نظریات علمی قابل اتکاترین، دقیق‌ترین و جامع‌ترین نوع از اطلاعات علمی هستند که البته این در تناقض با استفاده عوام از واژه «نظریه» به معنای «اثبات‌نشده» یا «در حد حدس و گمان» است. نظریات علمی با فرضیات و نیز قوانین علمی فرق دارند. همان‌طور که گفته شد فرضیه‌ها گمانه‌زنی‌هایی هستند که به روش تجربی قابل آزمایش‌اند و قوانین علمی گزارش‌های توصیفی درباره چگونگی عملکرد طبیعت تحت شرایط خاصی هستند.
علم
نظریه علمی مجموعه‌ای کوتاه و منسجمی از مفاهیم، دعوی‌ها و قوانینی است که غالبا به صورت فرمول‌های ریاضی بیان می‌شوند و می‌توان از آن‌ها برای توضیح و پیش‌بینی دقیق و صحیح پدیده‌های طبیعی استفاده کرد. نظریه باید شامل سازوکاری باشد که توضیح دهد مفاهیم، دعوی‌ها و قوانینش چگونه از نظریه‌های سطح پایین‌تر پدید می‌آیند. نگره‌ای است که ویژگی‌های علمی داشته باشد:
سازگاری درونی و بیرونی (نامتناقض)
صرفه‌جو (در توضیح و پیش‌فرض‌های اضافه)
کاربردی
تجربی و ردشدنی : عدم تقارنی ذاتی میان تایید و ابطال وجود دارد. نمی‌توان نظریه‌ای را به نحوی حقیقی تایید کرد، زیرا اگر یک میلیون بار آزمایش موفقیت‌آمیز آن را تایید کند، هرگز نمی‌توان مطمئن بود آزمون بعدی با موفقیت همراه است. اگر یک آزمایش نشان دهد که آن نظریه نادرست است، آن نظریه باطل شده.
پویا
جلورونده (دست‌یابی به و جلو رفتن از نتایج نظریه‌های قبلی)
مشروط و آزمایشی
تئوری را می‌توان روشی برای درک یا مشاهده واقعیت‌ها دانست، سیستم تفکری که خیلی عمیق‌تر و پویاتر از تجربیات روزمره می‌باشد. تئوری‌هایی که به یکدیگر مرتبط هستند یک سیستم یا یک علم را تشکیل می‌دهند. دست‌اندرکارانی که این سیستم را بدانند وسیله با قدرتی برای مشاهده و تغییر و قایع در اختیار دارند. این وسیله قوی بر نگرش و شیوه جوابگویی او در کارهایش تاثیر می‌گذارد چون حوزه ادراکاتش وسیع‌تر و عمیق‌تر می‌گردد و می‌تواند پی‌آمدهای دور از ذهن را تعیین و پیش‌بینی کند و راه حل‌های سنجیده‌تر و بهتر را برگزیند.
تعریف تئوری
یک نظریه مجموعه‌ای از سازه‌ها (مفاهیم) تعاریف و گزاره‌های به هم مرتبط است که از طریق مشخص ساختن روابط بین متغیرها، با هدف تبیین و پیش‌بینی پدیده‌ها دید نظام یافته‌ای از پدیده‌ها ارائه می‌کند (کرلینگیر، ۱۳۷۷)
تئوری یا نظریه یا نگره نوعی تفکر متاملانه، انتزاعی یا تعمیم‌دهنده یا نتیجه چنین تفکری است. در واقع، نظریه به مجموعه مباحثی گفته می‌شود که برای بررسی وضعیت یا موقعیت سیستمی به کار رود. نظریه می‌تواند کاملا جنبه غیر تجربی داشته باشد مثل نظریه هایریاضی یا جنبه تجربی برای بخش‌هایی از آن مورد استفاده قرار گیرد. به عبارت دیگر نظریه را می‌توان بر اساس نتایج تجربی نیز پایه‌گذاری کرد. منطق و ریاضی دارای نظریه‌های اولیه هستند و علوم دیگر از جمله شیمی فیزیک و پزشکی بر پایه نظریه‌های مبنی بر آن‌ها می‌باشند.
خصوصیات تئوری
تئوری باید توانایی تعیین حقایق مورد مشاهده مربوط به یک مسئله را داشته باشد باید توصیف و تعیین کند چرا یک پدیده تحت یک شرایط خاص اتفاق می‌افتد. تئوری‌ای که پیچیدگی کمتری داشته باشد از تئوری که دارای پیچیدگی‌های بیشتری است ارزنده‌تر می‌باشد.
یک تئوری باید با حقایق مورد مشاهده شده و با بدنه دانش مغایرت نداشته باشد
تئوری باید ابزارهای لازم را برای آزمون خود داشته باشد به این معنی که در صورت تایید باید بتوان فرضیه‌هایی قیاسی دیگری از آن استنتاج کرد و پیامدهای آن را پیش‌بینی کرد (ARY and etal ,1996)
تئوری انتقادی
از مهم‌ترین تئوری‌ها نظریه انتقادی است که در آن به بررسی درستی و نکات مثبت و منفی دیگر تئوری‌ها می‌پردازند.
برخی از نظریه‌ها
نظریه گراف
نظریه آمار
نظریه مدل
نظریه آشوب
نظریه نوع‌ها
نظریه مجموعه‌ها
نظریه فرگشت
نظریه مثل
نظریه ادبی
نظریه انتقادی
نظریه فلسفی
نظریه دروازه ورود
نظریه پیچیدگی کوانتومی
نظریه اسکوپوس
نظریه قوی سیاه
نگره نسبیت عام
نگره (منطق ریاضی)
تئوری بکر-دورینگ
تئوری رابطه اشیاء
تئوری‌های توطئه ۱۱ سپتامبر
تئوری توطئه پسدمه
تئوری تناسب با زمان
تئوری موسیقی
تئوری بیگ بنگ
تئوری رنگ
ئوری توطئه