mabidan/ganjoor huggingface dataset:
خواجوی کرمانی — سام نامه - سراینده نامعلوم منسوب به خواجو — بخش ۱۰۷ - گفتگوی فغفور چین و پاسخ دادن سام نریمان
شه چین چو آن سرکشان را بدید
رخش شد از اندوه چون شنبلید
بگرداند از کینه و رزم روی
دلش گشت از نو دگر مهرجوی
برانگیخت بور ابرش تیزگام
گرفت از ره ایمنی دست سام
ز دیو دژآگه پژوهش گرفت
جهان‌پهلوان را نکوهش گرفت
که چون رزم جستی ز دیو دژم
سزد گر بگوئی مرا بیش و کم
که تا تو شدی سوی پیکار دیو
دلم بد ز اندیشه‌ات پر غریو
بخندید ازو سام و لب برگشاد
همه رزم و پیکار او کرد یاد
ز ناگاه فغفور چین بنگرید
به زیر قبا جعبه‌اش را بدید
تو گفتی که نوشش همه شد کبست
ز دستش به تندی جدا کرد دست
وز آن پس بدو گفت کای نیک‌بهر
سزد گر رخ آری کنون سوی شهر
سر غم درآیم در زیر بند
بسازیم با خوشدلی روز چند
بدانگه که گردی ز می بی‌خبر
پری‌دخت را اندر آری به بر
چو نام پری‌دخت بشنید سام
تو گفتی ورا روز شد همچو شام
چو آتش دلش اندر آمد ز جای
ز کردار فغفور و شاه ختای
ز غم چهره‌اش زعفران بار شد
سرشکش نشانی ز گلنار شد
به فغفور گفت ای شه زشت‌خو
چه کردم ز بد با تو خود بازگو
ز خاور چو راندم سوی چین سمند
نخستین کمین برگشودم به ژند
مر او را به خنجر سر انداختم
وز آن به دژ سر برافراختم
بکندم ز بن بیخ و بنیاد را
ز محنت رهاندم پریزاد را
همه گوهر و لعل و در ثمین
کشیدم ز زرینه دژ سوی چین
سرم را ز گردان برافراختی
ولیکن به بندم درانداختی
اگرچه در آن بند بودم نژند
ولی دادگستر رهاندم ز بند
چو از کار من آگهی یافتی
سوی رزم و پیکار بشتافتی
فراوان کشیدی به من تیغ تیز
ز نابخردی باز جستی گریز
اگرچه کشیدم بسی درد و رنج
ولی شاد گشتم ز پرمایه گنج
چو گنجم به دست اندر افتاد باز
به نیکی تو را کردم آگه ز راز
همانگه یکی نامه آراستی
ز من آن پریروی را خواستی
نپیچیدم از امر تو هیچ سر
سپردم به تو لاله رخ را دگر
پذیرفتی ای شاه بیدادخوی
که آری به نیکی سوی داد روی
به خوبی دهی ماهرو را به من
نرانی ز پیکار و کینه سخن
برادر پسر را سرافراختی
مرا در جهان جفت غم ساختی
من آرم بدین رزم پرخاش را
تو سر برفرازی تمرتاش را
ز من نیکی آمد همی از تو بد
چنین بد ز شاهنشهی کی سزد
کنون چاره از نو بیاراستی
پی خون من لشکر آراستی
می جنگ و پیکار نوشیده‌ای
نهان آلت رزم پوشیده‌ای
که در بزم بر من سرآری زمان
کنی لشکرم را ازین غم نوان
بگفت و خروشید مانند میغ
همانگه بزد دست و آهیخت تیغ
سپر بر سر آورد فغفور چین
بزد بر سر نامدار گزین
چنان زد که سر تا به سر برشکافت
ز تیغش شهشاه چین سر بتافت
به تندی برانگیخت اسب نوند
به نیرنگ سر دور کرد از گزند
خروشید از آن پس به ترکان چین
که یکسر برآرید شمشیر کین
ممانید تا او شود چیردست
بکوشید با او چو پیلان مست
همانگه ز پیکار فغفور شاه
ز جا اندر آمد سراسر سپاه
برانگیختند اسب گندآوران
کشیدند یکسر پرندآوران
جهان شد به پیکار پر رستخیز
که قلواد آمد به شهر ستیز
پس و پشت او لشکر زابلی
کشیده همه خنجر کابلی
سپرهای زرین گرفته به چنگ
یکایک خروشان چو شیر و پلنگ
همان لشکر خلخ و خاوری
برافراخته سر پی داوری
درآورده بر یال مرکب عنان
به سوی هم آورد داده سنان
دو لشکر به هم آنچنان باز خورد
که گردنده گردون نهان شد ز گرد
غو کوس و شیپور و آواز نای
تو گفتی زمین اندر آمد ز جای
ز سم ستوران زمین شد ستوه
درآورد لرزه به هامون و کوه
ز خون شد دم تیغها ژاله‌ریز
وز آن ژاله صحرای کین لاله‌خیز
خواجوی کرمانی — سام نامه - سراینده نامعلوم منسوب به خواجو — بخش ۱۰۸ - جنگ تکش خان با سام نریمان
تکش خان جنگی شه تاشکن
که چون او نبد در جهان رزمزن
کجا شاه را بود مهتر پسر
وزو بد همه تاشکن سر به سر
چون آن داوری دید آهیخت تیغ
درآمد به خون ریختن بی‌ دریغ
بر لشکر زابل آمد فراز
بیفکند ازیشان بسی رزمساز
زمین را ز خون ارغوان خیز کرد
هر آنگه که آهنگ آویز کرد
گهی تیغ زد گاه پیچان سنان
ندیده کسش هیچ دست و عنان
چو چندین سران را سرآورد و بست
به گردان زابل درآمد شکست
همانگه خبر شد به نزدیک سام
که آمد سوی کین یکی خویشکام
تو گوئی که سوزنده‌تر ز آذرست
نیندیشد ار دهر پرلشکر است
پی کینه و رزم دل آکنده کرد
سپاه گشن را پراکنده کرد
کنون ای جهان‌پهلوان پاکدین
کسی نیست کو را درآرد ز زین
شگفتی فروماند سام دلیر
برانگیخت اسب از پی دار و گیر
بدان سان ز جا اندر آمد غراب
که از گرد او رخ نهفت آفتاب
به میدان بدان گونه جولان نمود
که گرد سمش شد به چرخ کبود
چو باد اندر آمد میان سپاه
جهان دید از نامداران سیاه
ز خون دشت کین رود جیحون شده
دل جنگی از پرده بیرون شده
فتاده تن گشته در خاک و خون
از آن گشته نام‌آوران بی سکون
تکش خان خروشنده چون پیل مست
یکی تیغ پر خون گرفته به دست
چپ و راست را آورد او ستیز
وزو بود نام‌آوران در گریز
جهان‌پهلوان چون بدیدش چنان
به دستی کمند و به دستی سنان
برو برخروشید کای نامدار
مکن ترکتازی یکی پایدار
اگر سرکشی جنگجو شو ز مرد
بدان تا ببینی ز مردان مرد
تکش خان نگه کرد بر پهلوان
عنان تاخت از رزم نام آوران
چو باد اندر آمد به نزدیک سام
خروشید ازو سام و برگفت نام
نظر کرد بر وی گو نامور
یل شیردل دید بازیب و فر
بنفشه رمیده ز برگ گلش
زده تکیه بر نسترن سنبلش
ببرد از همه ساز آن شیر کین
چو شاخ گلی برنشسته به زین
برو سام یل را بجنبید مهر
همانگه بدو گفت کای خوب چهر
زمن نام جستی شنو نام من
ولیکن ز گفتار ده کام من
مرا سام نام است ای ارجمند
سرآمد ز من مکر و افسون و بند
سزد گر به من برگشائی دو لب
نسازی نهان نام و گوئی نسب
چنین پاسخ آراستش نامدار
که من هستم از گوهر شهریار
بدو سام یل گفت کای نوجوان
نکردی چو گفتم تو نامت نهان
بیا روی برتاب از کیش بت
ازین پس ستایش مکن پیش بت
به یزدان روزی‌دهنده گرای
که کردست گرنده گردون به پای
ز بت روی برتاب و هم برشکن
ببخشم به تو خاور و تاشکن
سر شاه چین را ببرم به کین
از آن پس تو را شاه سازم به چین
تکش خان نپذرفت گفتار سام
رخ آورد از کین به پیکار سام
برآویخت با او جهان پهلوان
شد از گردشان قیرگون آسمان
به تیغ و سنان و به گرز و کمند
برآویختند آن دو گرد بلند
دل هر دو از درد هم گشته خون
ولیکن نگشتند از هم زبون
ز ناگه جهان پهلو نامور
بزد دست و بگرفت او را کمر
ز بس مهر دل در ربودش ز جا
تکش خان فغان کرد کای پاکزاد
برون کن زمانی سر از خشم و کین
مرا باز بنشان بر افراز زین
که از بت رخ خویش برتافتم
سوی دین دادار بشتافتم
به زین درنشاندنش جهانجوی باز
تکش خان بدو گفت کای سرفراز
چنین بود پیمان من در نهان
که هر کس ببندد مرا از مهان
همانگه شهی را گذارم به جای
ببندم کمر نزد آن پاکرای
کنون تو ز مردی و نیروی دست
مرا ساختی ای سرفراز پست
به گیتی کمینه غلامم تو را
چو بخت نکوخواه رامم تو را
ازو شاد شد پهلو نامور
تکش خان ز بت باز پیچید سر
جهان آفریننده را یاد کرد
ز یادش دل خویش را شاد کرد
وز آن پس برانگیخت اسب نبرد
بر لشکرش رفت بر سان گرد
خروشید کای لشکر نامجوی
سراسر ز بت بازتابید روی
که در من در جهان ز اهل ایمان شدم
هوا خواه سام نریمان شدم
شما نیز رخ را سوی کین کشید
به نزد سپاه شه چین کشید
ز گفت تکش خان نیزه‌گذار
بجنبید جنگ‌آوران چل هزار
همه تیغ و نیزه برافراختند
سوی قلب فغفور برتاختند
خواجوی کرمانی — سام نامه - سراینده نامعلوم منسوب به خواجو — بخش ۱۱۰ - رفتن به‌روند و گرفتن فغفور از اردو و آوردن
تمرتاش خواندی ورا به‌روند
چو راندی به نخجیر اسب سمند
بجستی به مانند تندر ز جای
نماندی کزو بگذرد باد پای
چو شد شه ز اندیشه‌ها دل نژند
درآمد ز در ناگهان به‌روند
شهنشاه را دید رخساره زرد
ز گشت سپهری دلش پر ز درد
دعا کرد و بوسید روی زمین
وز آن پس بگفت ای شه پاکدین
چرا چهره‌ات زین نشان زرد شد
دل نازکت درد پر درد شد
تمرتاش بر وی نظر کرد و گفت
که راز عیان را نشاید نهفت
رسیدیم تند از دیار ختا
براندیم در رزمگه بادپا
پری دخت چون اندر آمد به کین
به ناگه ببستش شهنشاه چین
چو رفتم به ناگه به نزدیک سام
پری‌دخت را او نبرد هیچ نام
ولیکن بسی بود اندوهناک
دل من ز اندوه او بود چاک
پراکنده گردید چون انجمن
بیفزود بر سام یل مهر من
نهانی شدم سوی خرگاه او
شنیدم همی بانگ جانکاه او
ز بهر پریوش رخش بد دژم
شدی دم به دم نرگسش پر زنم
زمه‌روئی خویش گفتی سرود
رسانیدی از مهوش خود درود
دلم را چو آتش درآمد ز جا
سبک بازگشتم ز پرده سرا
از آن گشت رخساره‌ام زرد زرد
که دیدم دل و جان او پر ز درد
چه سازم کنون من ز آزرم اوی
مگر رخ نهان دارم از شرم اوی
چنین داد پاسخ بدو به‌روند
که از غم مکن جان خود را نژند
هم‌اکنون چو صرصر شتابم به راه
یکی سر درآرم به خرگاه شاه
ببینم اگر چهره ماهرو
سبک در ربایمش از پیش او
وگر لاله رخ را نبینم به جا
ببندم شهنشاه را دست و پا
رسانم نهانش به نزدیک تو
که روشن شود جان تاریک تو
بری شاه را چون به نزدیک سام
همانا شود سام را بخت رام
تمرتاش گفتی که ای به‌روند
سر شاه را گر کشی زیر بند
تو رادر جهان سرفرازی دهم
ز زر و گهر بی‌نیازی دهم
چو بشنید گفتار او چاره‌ساز
برون شد ز نزد شه سرفراز
تن خود بیاراست چون شبروان
به لشکرگه شاه چین شد روان
به هر خرگهی جست و هر سو شتافت
نشانی ز راز پریوش نیافت
دژم گشت و درشد به خرگاه شاه
ندیدش کس از پاسداران به راه
به پرده سرا در یکی بنگرید
بدان جا پریروی را هم ندید
همانا ز غم بادل خویش گفت
که فغفور مانا مر او را نهفت
پدیدار نامد چو آن نوش خند
سزد گر کنون شه درآرم به بند
بگفت و برآمد همانگه به تخت
به خواب اندرون بد شه شوربخت
به داروی بیهوشیش بست دست
به پرده درآورد بر دوش بست
نهانی گذر کرد از پاسبان
سوی لشکر سام گو شد روان
دم صبح مانند باد صبا
بیامد بر شهریار ختا
دعا کرد زد پرده را بر زمین
که بستم شها دست فغفور چین
بجستم نشان پریوش بسی
چو عنقا ندانست جایش کسی
تمرتاش از کار او شاد شد
ز اندیشه‌ها جانش آزاد شد
بدادش بسی گوهر و سیم و زر
از آن پس بمالید بر خاک سر
همی گفت کای داور دادرس
جز از تو کسی نیست فریادرس
ز آزرم سامم جدا ساختی
سرم را به گرون برافراختی
مبین هیچ در بت‌پرستی من
نگه کن بدین ضعف و سستی من
که کیش بت از کف رها کرده‌ام
درفش پرستش به پا کرده‌ام
چو از آفرین گشت پرداخته
بر شاه شد تیغ کین آخته
به کامش درافکند داروی هوش
همانگه شه چین درآمد به هوش
تمرتاش را دید با تیغ تیز
به جانش درافتاد از آن رستخیز
همانگه زبان را به نرمی گشاد
سخنها فراوان بدو کرد یاد
که بر سام روی جهان تیره ساز
به دامادی من سرت برفراز
تمرتاش گفتش که چونین مگوی
که نبود به گفتار تو رنگ و بوی
ز بت روی برتاب و شو یار سام
وگرنه هم‌اکنون شوی تیره کام
کنون بازگو تا پریوش کجاست
که سام از غمش با سرود و نواست
بگفتا کزو من ندارم نشان
که آمد به نزد تو با سرکشان
خواجوی کرمانی — سام نامه - سراینده نامعلوم منسوب به خواجو — بخش ۱۱۳ - کشته شدن جهانسوز بر دست سام
چو از راز او گشت آگاه سام
برآورد شمشیر کین از نیام
به نام‌آوران گفت جنگ آورید
جهان بر بداندیش تنگ آورید
که دیگر به فرموده شاه چین
جهانسوز نگشاید اینجا کمین
تکش با تمرتاش و قلواد گرد
کشیدند تیغ از پی دستبرد
سران یکسره تیغ کین آختند
بدان لشکری جنگ درتاختند
سهیل جهانسوز و سام دلیر
به هم درفتادند چون پیل و شیر
فراوان بگشتند با یکدگر
نه آن را خطر بد نه این را ظفر
جهانجو بدو تاخت ناگه ستور
بزد تیغ و سر از تنش کرد دور
وز آن پس بدان لشکرش حمله کرد
بیفکند از سرکشان چند مرد
ز خون سبزه را کرد شنگرف پوش
یلان را همی داد ز الماس نوش
چو دیدند آن لشکر نامدار
که سالارشان کشته شد گاه کار
دمادم سپهبد درآمد ز جای
سران را در انداخت از بادپای
سواری فرستاد سام دلیر
همانگه به نزدیک فرهنگ شیر
که شه باز کرده ره ریمنی
پذیرفت گفتار اهریمنی
تو هم لشکر خویش را ساز ده
دل سرکشان را همه باز ده
برآرای لشکر که اینک ز راه
رسیدم که از شه شوم کینه‌خواه
از آن سو خبر سوی فغفور شد
تو گفتی که هوش از سرش دور شد
دگرباره دستور را خواند پیش
ببارید خوناب از چشم خویش
ز رزم جهانسوز و سام دلیر
سخن گفت بی‌مر به دستور پیر
که سام دلاور شده چیره‌دست
کمین آوران را سرآورده پست
کنون رخ بیارد سوی تاختن
نیارم برو تیغ کین آختن
بدو گفت پرمایه دستور پیر
که گفتار من یکسره یادگیر
بگو کز جهانسوز پرخاشخر
مرا نیست زین حیله اصلا خبر
چو آن زابلی این نوا بشنود
همانا سوی رزم و کین نگرود
وگر سرکشی سازد و بدخوئی
تو باید که گیری ره نیکوئی
برهنه مکن تیغ و در بر فکن
سبک در شوی سوی آن تیغ‌زن
همه لابه سازی و خواهش گری
بدان تا نیاید سر داوری
وز آن پس مشو هیچ در کار سست
دگر روی کن سوی مکر نخست
سخن زان ز بیماری دخت خویش
به مرگش دل خویش را ساز ریش
پذیرفت گفتار او شهریار
ز نو حیله را شد ز نو خواستار
خواجوی کرمانی — سام نامه - سراینده نامعلوم منسوب به خواجو — بخش ۱۱۵ - رفتن قلواد و قلوش و فرهنگ به طلب سام و چگونگی آن
سخن بشنو اکنون یکی گوش دار
به نیک اختری زین سپس هوش دار
ز فرهنگ جنگی فغفور شاه
همان هم ز نام‌آوران سپاه
تکش خان و گردان روشن روان
چو ماندند دور از بهر پهلوان
فراوان در آن دشت بشتافتند
نشان جهانجوی کم یافتند
به ناکام رفتند سوی سپاه
بر ایشان شده روز روشن سیاه
چو رفتند زی دیوزاده فراز
سر حقه راز کردند باز
به نخجیرگه در کمین‌آوران
چو پردخته گشتند جنگی سران
ز دیده همی گوهر افشاندند
ز سام و ز آهو سخن راندند
که راند از پی آهو اسب سمند
همی خواست کش سر درآرد به بند
به ناگه شد از چشم او ناپدید
کسی این شگفتی به گیتی ندید
بجستیم او را فراوان به دشت
نشان پیش هیچ پیدا نگشت
دژم شد رخ دیوزاده ازین
بیامد بر نامور شاه چین
بدو گفت کای شاه بی رای و کام
مرا بازگو تا چه کردی به سام
گر آن پهلوان می‌نیاید پدید
تو را سازم از زندگی ناامید
به فرمان تو لشکر جنگجو
کمین کرده بر شیر آزاده خو
قسم خورد شاهنشه کینه‌ور
کز آن رزم و کین من ندارم خبر
گرانمایه فرهنگ روشن روان
برون آمد از نزد شه در زمان
نهانی به قصر پریوش شتافت
مر او را ز انده دژم‌روی یافت
چو دیدش پری‌دخت گفت ای دلیر
چه داری خبر از جهانجوی شیر
بدو دیوزاده بیان کرد راز
از آن پس بدو گفت کای دلنواز
مخور انده و غم که در دشت و کوه
شوم ره‌سپر با دلاور گروه
چو یابم نشان گو نامور
تو را سازم ازحال او باخبر
بگفت و به لشکرگه آمد چو باد
همه کار خود با سران کرد یاد
از آن پس تمرتاش را پیش خواند
به پرده فراوان سخنها براند
کزین پس سر این گروه انجمن
توئی و تکش خان لشکرشکن
هشیوار باشید هر دو به جا
مبادا که سرتان درآید به پا
به قلوش چنین گفت از روی مهر
که اکنون ز آرام برتاب چهر
ز هر سو بران باره تیزگام
مگر آگهی یابی از کار سام
نپیچید قلوش ز گفتار او
همان گاه بر راه بنهاد رو
چو او رفت قلواد را گفت خیز
ز مهر آب بر آتش فتنه ریز
برآ همچو قلوش به پشت سمند
بتازان ابر کوه و صحرا نوند
مگر یابی از سام یل آگهی
که مغزم ز اندیشه باشد تهی
همان گاه قلواد پوشید ساز
نشست از بر باره تیز تاز
سوی دشت و کهسار بنهاد روی
سمندش چو صرصر شده تیزپوی
سخن گویم از سام فرخنده باز
مگر یابد از چنگ جادو جواز
خواجوی کرمانی — سام نامه - سراینده نامعلوم منسوب به خواجو — بخش ۱۱۶ - چگونگی احوال سام به دست عالم‌افروز
سرایده زین سان سخن باز راند
که چون سام یل اندر آن سیل ماند
پریزاده از وی رخ اندر نهفت
دل سام با در و غم بود جفت
دو روز و دو شب جادوی تیره کیش
نهان ساخت از پهلوان روی خویش
سیم روز آمد پدید از نهان
دگر کام جست از یل مهربان
چو دیدش جهانجوی پرخاشخر
بدو گفت کای زشت بی رای و فر
چه بد کرده‌ام من به تو بازگو
کزین پس مرا بد بیاری به رو
ز سرما شب تیره‌ام نیست خواب
شوم روز از تاب گرما کباب
بدین سان جفا کس به عالم ندید
که از تو فسونگر به جانم رسید
بدو گفت جادو که ای نامدار
گهی شادمان گردی از روزگار
که با من همی سربرآری به مهر
بتابی ز مهر پری‌دخت چهر
وز آن پس پرستش کنی پیش شیر
درآری سر بخت بد را به زیر
دگر ره جهانجوی والانسب
ز کینه به دشنام بگشاد لب
پری خشمگین شد از آن گردزاد
ربودش ز جا در زمان همچو باد
ببردش به روی هوا بیدرنگ
نمدش بسی رنگ و نیرنگ رنگ
به ناگه به پشتیش آرام داد
نگه کرد ناگه گو پاکزاد
یکی تخت بد بر فراز درخت
فرود آمد آن پهلو نیک‌بخت
درخت گشن بود بی‌برگ و بار
سرش رفته تا سوی نیلی حصار
ز هر سوی سری همچو شاخ درخت
ندیده کسی همچو آن تیره‌بخت
هزار و دو صد شاخ بر وی دراز
همه شاخ و برگش چو شکل گراز
یکی دیو بد اندرون تخت زر
که بودی ورا یک تن و چارسر
ز پیش و پس وز یمین و یسار
برافراخته سر به نیلی حصار
دهان همچو دوزخ پر از تیره دود
زمان تا زمان جادوئی می‌نمود
ز هر یک چنان آتش افروختی
که از دود تفش جهان سوختی
چو آتش زمانی شدی برفراز
فرو ریختی عقرب و مور و مار
نه ماتم به اید کسی بد نه سور
بد از هول آن عقرب و مار و مور
بلرزید آن پهلو نامدار
بنالید بر داور کردگار
دگرباره ابری برآمد بلند
خروشنده شد همچو دیو نژند
صدائی برآمد از آن ابرسخت
که کنده شد از بیخ شاخ درخت
فرو ریخت آن تخت دیو دژم
جهان شد سراسر پر از دود و دم
جهان پهلوان شد ز جان ناامید
به چشمش سیه گشت روز سپید
بدو گفت آنجا ددی تیره‌کیش
که لختی نظر کن به هر سوی خویش
یکی سام در پیش و پس بنگرید
زمین سر به سر کان الماس دید
دمادم چنان بردمیدی ز جا
که گفتی فلک را درآرد ز پا
زمین گفتی آذر فروزد همی
که آن شیر دل را بسوزد همی
دگرباره جادو زبان برگشاد
سخنهای پیشینه را کرد یاد
نپذرفت گفتار او هیچ سام
به خود گفت افسونگر تیره‌کام
که باید روان شد سوی لشکرش
رساندن سوارافکنان از برش
بدان تا مر او را به اندرز و پند
به من رام سازند بی رنج و بند
همانگه از آنجا بزد بال و پر
به گردنده گردون برآورد سر
سوی لشکر سام یل شد روان
که زی او رساند دلاور سران
خواجوی کرمانی — سام نامه - سراینده نامعلوم منسوب به خواجو — بخش ۱۱۷ - واقف نمودن عالم افروز، قلوش را و بردن نزد سام
چو قلوش نشست از بر بادپا
به فرمان فرهنگ رزم‌آزما
ز قلوش دگر بر سرایم سخن
مر این داوری را درآرم به بن
سوی دشت و کهسار شد همچو باد
که یابد نشانی ز سالار راد
فراوان بگردید و کم یافتش
ز بس تشنگی لب به برتافتش
به ناگه بر آبگیری رسید
زمین را سراسر پر از سبزه دید
فرود آمد از باره راهوار
شتابان بیامد بر چشمه سار
که آبی خورد آن یل پاک دید
ز هیبت بلرزید بر خود چو بید
جهان شد به چشمش سراسر چو قیر
همان دم بیفتاد در آبگیر
زمانی چو شد چشم را کرد باز
ندانست آن یل که چونست راز
به پیش و پس خود نظر برگماشت
همی جای بر خامه ریگ داشت
بدان جایگه چون همی بنگرید
گله در گله شیر درنده دید
همان گرگ و یوز و دمنده هژبر
پلنگ دژآگاه و درنده ببر
به قلوش همه حمله‌آور شدند
تو گفتی که سوزنده آذر شدند
شگفتی فرو ماند از آن کارکرد
که این نبود از گنبد تیزگرد
همانا که این یکسر افسونگریست
ز نیرنگ عالم فروز پریست
درین بد که آمد صدایش به گوش
که از هیبت آن زن تن رفت هوش
بدان ای سوارافکن چیردست
که از مهر سام است نوشم کبست
ورا داده‌ام جای در زیر کوه
همی خون بگرید ز بهر گروه
ز لابه نگردد به من هیچ رام
دمادم کند سرکشی را به شام
دلم هست اکنون به غم آژده
ز بیم نهیب دژآگه زده
اگر خواهی از بیم گردی رها
نبیند دو چشمت ازین پس بلا
ز گفتم به نیک‌اختری سرمپیچ
همه پند و اندرز را ده بسیچ
از ایدر رسانم تو را نزد سام
چنان کن که گردد به من سام رام
اگر درپذیری تو این گفتگو
نیارند دیوان تو را بد به رو
اگر سربتابی تو از کار من
رسد بر تو بسیار آزار من
چو قلوش شنید این سخن شد دژم
تو گفتی درافتاد در بحر غم
اگرچند از کار او شد ملول
ولی کرد گفتار او را قبول
ربودش ز جا جادوی تیره رای
بر سام یل در دمش کرد جای
چو دیدش بپرسید فرخنده سام
که اینجا که آوردت از آن مقام
که کردت جدا از سران سپاه
چه داری خبر گو ز فغفور شاه
بگفت آنچه بگذشت بد سر به سر
ز فرهنگ و گردان پرخاشخر
که یکسر ز بهر تو ای نامدار
ندارند بر دل زمانی قرار
تو خود جای داری درین برز کوه
به تو مویه سازند اهل گروه
جهانجو همه رازهای نهفت
به زابل زبان نامور را بگفت
چنین قلوشش داد پاسخ به مهر
کزین پس مپوش از فسون ساز چهر
ابا او یکی رو درآور به رو
که بس کینه‌ورز است و بس زشت‌خو
مبادا که سازد دلت را نژند
تنت را درآرد به دام گزند
نپذرفت گفتا او گرد راد
پریزاد دیگر بسی بیم داد
که مر هردوتان را درآرم ز پا
نمانم که مانید دیگر به جا
بگفت این و بر رفت بر آسمان
که قلواد را آورد از نهان
خواجوی کرمانی — سام نامه - سراینده نامعلوم منسوب به خواجو — بخش ۱۱۹ - کشته شدن عالم‌افروز به دست سام نریمان
زمانی چو بگذشت از آن مهرشان
رسیدند در بزم گردنکشان
چو سرو سهی قد برافراختند
بدان جشن خلوتگهی ساختند
شبانگه پریزاد از ناگهان
شد از نزد سام و دلیران نهان
زمانی چو شد با رخی همچو شید
به طرف چمن چو صبا در رسید
به گوهر نهان گشته تیره‌تنش
پرستنده چندین به پیرامنش
بیامد بر سام نیرم نشست
همانگه بگرفت دستش به دست
چو بنشست بر جای افسون ‌نما
برفتند قلواد و قلوش ز جا
چمان هر یکی چون گلستان شدند
پرستندگان نیز پنهان شدند
پریزاد را مهر دل برفزود
جهانجوی را تند از جا ربود
ز پشتیش جا داد بر تخت زر
وز آن پس بدو گفت کای نامور
از آن روی کردم به وصلت شتاب
که لب تشنه رخ برنتابد ز آب
کنون جان سپر کرده‌ام پیش تو
نرانم دگر حرف در کیش تو
به هر دین و آئین که خواهی بمان
ولی از پری‌دخت دل بگسلان
پذیرفت ازو پهلو نامور
که برتابد از مهر مه‌روی سر
وز آن پس بدون گفت کای خورزاد
ز دیدار تو جان و دل گشت شاد
نخستین تو را گر چنین دیدمی
ز گفتار تو سر نپیچدمی
بگفت و بر سینه‌اش کرد دست
سر خود پریزاد بنهاد پست
الف لام الف ساخت اندر زمان
شد او لام الف‌وار بر پهلوان
جهانجو نخست اندر آمد به مهر
ولی زود از مهر پرداخت چهر
ز زیر قبا تیز خنجر کشید
سراپای جادو به خون درکشید
فسونگر ز دل نعره‌ها برکشید
که آخر مرا ساختی ناامید
ولی گر شوی همچو عنقا به جسم
رهائی نیابد سرت زین طلسم
دگر ره نیابی که بیرون شوی
به یکبارگی غرقه خون شوی
ز مام و ز باب و ز خویشان من
بد آید ز تو یاد دار این سخن
بگفت این و بر زد یکی تیزدم
روانش روان از تنش گشت کم
سرش را ببرید سام دلیر
ثنا خواند بر کردگار کبیر
ازو سام یل چون ببرید سر
برآمد ز هر سو به نوعی شرر
گهی باد و گه آتش آمد پدید
یکی ویله‌ای زد و آهی کشید
بیفتاد از تخت بر جویبار
ز بیم سران ویله نامدار
چنان گشت بیهوش آن شیر نر
که از خود نبودش همانا خبر
فتاده به روی زمین ناتوان
تو گفتی که در قالبش نیست جان
پس از ساعتی چون بیامد به هوش
زمین دید از تابش خود به جوش
جهانجوی قلواد و قلوش چو شیر
ستاده به بالین مرد دلیر
نه آن بزم دید و نه آن تخت زر
پریزاده افتاده خونین جگر
شده هر دو را دیدگان پر ز آب
به برگ گل از مهر ریزان گلاب
چو برخاست از جا جهان پهلوان
شدند آن هژبرافکنان شادمان
جهانجو همه رازهای نهفت
بدان سروران در زمان باز گفت
وز آن پس سه سالار پرخاشخر
پیاده نهادند زی راه سر
چو رفتند لختی جهان گشت گرم
ز خورشید تفتیده شد ریگ گرم
تو گفتی جهان سر به سر دوزخ است
بدان سروران ناله و آوخ است
بگشتند بسیار و راهی نبود
ز گرما بجز خود پناهی نبود
زتن رفت نیرو و لب ناچران
سراسیمه در کالبدشان روان
چنین است کار جهان سر به سر
نبینی بجز رنج از وی دگر
مر این سرکشان را در اینجا بمان
ز فرهنگ ازین پس شنو داستان
خواجوی کرمانی — سام نامه - سراینده نامعلوم منسوب به خواجو — بخش ۱۲۲ - نهان کردن پری‌دخت را به حکم فغفور در سردابه و آوازه مرگ او
نهان کردش از چشم ماهی چو ماه
مهش رفت در زیر ابر سیاه
فروشد به زیر زمین ماه‌چهر
درخشنده گردید در زیر مهر
چو سایه روان رو بدیوار کرد
هم‌آواز خود ناله زار کرد
به سردابه در زندگی کرد جای
به تنگ آمد از دل در آن تنگنای
پری شد به ملک سلیمان چو مور
جدا شد چو بهرام و در شد به گور
ز بس کو بزد بر رخ از غصه دست
ز آب رخش برق آتش بجست
بنفشه ز نسرینش آمد پدید
ز برگ گلش زعفران شد پدید
فرو شد به نیلی قصب آفتاب
نهان گشت در برگ نیلوفر آب
بداندیش دستور از آن جایگاه
چو آمد به نزدیک فغفور شاه
چنین گفت با او شهنشاه چین
که فردا نوا ساخت باید به چین
که از شاه چین خرمی دور شد
پری‌دخت مهروی رنجور شد
همان شب به خواب اندر آن دید سام
که با لاله‌رخ بود با ناز و کام
که ناگاه یکی پرده‌ای بس سیاه
درافتاد در روی آن نیک‌ماه
پری‌دخت شد در سیاهی نهان
برآمد ز هر سو غریو و فغان
بجست از سر گاه سام دلیر
کنارش شد از آب چشم آبگیر
همان گاه خورشید برزد علم
برون شد شب قیرگون از قلم
مقارن که بد محرم راز او
به هر نیک و بد بود دمساز او
بخواند و به نزدیک خویشش نشاند
از آن خواب با وی سخنها براند
دگر گفت بشتاب از ایدر به چین
خبر جوی از همرهان گزین
مرا از پری‌دخت آگاه کن
همه روز اندیشه کوتاه کن
ز مه‌رو به نزد من آور خبر
کز اندوه شد گونه‌‌ام همچو زر
مقارن چو زی شهر چین کرد رای
بپرسید از خادمان سرای
که آن سرو گلروی چونست حال
کزو سام یل راست دل در ملال
بگفتند با وی که آن نوش لب
سحرگه تنش شد فرزوان ز تب
کنون سوی او شد فراوان پزشک
که شد رانده از دیده همچون سرشک
مقارن چو بشنید گردید باز
همه رازها گفت با سرفراز
دژم شد رخ سام نیرم ازان
ببارید بر زغفران ارغوان
پرستش کنان پهلو کینه توز
به درگاه دادار بودش سه روز
همی خواست بهبود آن دلنواز
همی گفت با داور کارساز
سیم شب چنان بد ز غم پهلوان
که جستی چو آتش ز هر جا زمان
چو گلروی شرقی جهانگرد گشت
فلک روی این موبد زرد گشت
ز طاووس زبون گشت بنگر تو زاغ
گل سرخ بشگفت ازین سبز باغ
برآمد ز ایوان فغفور شاه
خروش خروشنده بر اوج ماه
ز تاریکی دور دل‌های تنگ
فرو رفته آئینه چین ز زنگ
برآمد غبار مصیبت ز موج
برآمد فغان جماعت به اوج
کله بر زمین زد فرزونده ماه
فلک چاک زد جیب نیلی قباه
عروس سپهر از دل تابناک
ز طارم برافتاد بر روی خاک
برآمد به یکباره از چین خروش
تو گفتی که عالم درآمد به جوش
به خواری درآمد به صحرای غم
فرو رفت گیتی به دریای غم
برآمد غریو سمک بر سماک
شه شرق بنشت بر روی خاک
برآمد غریو از کهان و مهان
که ببریده شد بیخ عیش از جهان
کجا رفت بانوی چین و ختن
پری‌دخت گلبوی سیمین بدن
دریغا که آن کبک طوطی‌خرام
برون رفت چون مرغ وحشی ز دام
شه چین بدروز برگشته بخت
نگون شد سر تاجش از پای تخت
ز خونابه چشم خیل و حشم
به دریا درافتاد چرخ علم
ز برنده موی کنیزان شاه
همه چین زده حلقه مار سیاه
ز برکنده چشم پری‌پیکران
ز خونابه اشک مه منظران
همه شهر بادام تر ریخته
همه خاک با خون برآمیخته
چو لاله سمن عارضان غرق خون
چو غنچه شده هر یک از خود برون
جوانان به بر در گرفته پلاس
مهان را نمانده در آن غم حواس
قضا را گرانمایه فرخنده سام
گو شیر دل پهلو نیک‌نام
در آن شب شرابی ز غم خورده بود
می روشنش سر گران کرده بود
سحرگه چو از خواب نوشین بجست
چو خور مهد بر کوهه بور بست
به صحرا علم زد ز بهر شکار
دلی پر امید و سری پر خمار
زمانی در آن کوه و صحرا بگشت
فرود آمد آنگاه بر روی دشت
ز آتش رخان باده افسرده خواست
ز می مرهم جان آزرده خواست
به ناگه خروشی رسیدش به گوش
به نوعی که آمد دلش در خروش
بپرسید کین بانگ و فریاد چیست
ازین گونه شیون در ایوان کیست