mabidan/ganjoor huggingface dataset:
شیخ محمود شبستری — فصل پنجم — بخش ۵ - الضلال المبین
علم و سمع و بصر، کلام و حیات
نفی کردند منکران صفات
«صم و بکم»اند و «عمی» و «شردواب»
زان نبردند هیچ ره به صواب
این صفتها چو هست عین کمال
لایق آمد به حضرت متعال
ضد این باز محض نقصان است
وان نه لایق به ذات یزدان است
صفت او خود او تواند کرد
هرزه زین پس مکوب آهن سرد
چه گشاید ز هرزۀ بسیار
آیت باهر از کلام بیار
شیخ محمود شبستری — فصل ششم — بخش ۱ - الفصل السادس فی کلامه تعالی وتقدس  علم الیقین
متکلم خدای رب رحیم
به کلامی که همچو اوست قدیم
همه قرآن به کلی است دلیل
بلکه تورات نیز با انجیل
سخن او چو ذات او می​دان
خالی از حرف و صوت و این و زمان
شیخ محمود شبستری — فصل ششم — بخش ۲ - عین الیقین
حرف و صوتی کز اصطکاک هواست
چون توان گفت کان کلام خداست
سخن حق ز حق نگشت جدا
به خدا این چنین سزد به خودآ
قول حق از جهان حسی دان
فی المثل چون کلام نفسی دان
وان کلام از قبیل وجدانی است
همه دانند این چه نادانی است
حرف و صوت ای عزیز آن نبود
هیچ جسمم کثیف جان نبود
شیخ محمود شبستری — فصل ششم — بخش ۳ - حق الیقین
رو تن و جان خویش را بشناس
تا به قرآن رسی ز روی قیاس
سرّ قرآن تو آنگهی دانی
که ببینی جمال انسانی
شیخ محمود شبستری — فصل ششم — بخش ۴ - حکایت
خواجه عبدالرحیم تبریزی
بس نکو گفت اگر تو نستیزی
لفظ قرآن و صورت انسان
گفت باشند فی المثل زَوْجان
معنی آن و روح این ز نهفت
باز هستند در حقیقت جفت
هر دو را خود حقیقت از ره راز
واحدٌ «لانفرق» آمد باز
عقل و جان است و حس و آن هرچار
کآدمی شد بدان جدا ز جدار
هیئت اجتماع این هر چار
کرد او را خلیفۀ جبار
هرکه او بی یکی از این چار است
آدمی نیست نقش دیوار است
حس انسان اگر ندارد آن
نزد عاقل تنی بود بی جان
وان ملاحت به نزد اهل نظر
دارد آن معنی و صور مظهر
معنوی دگر ربوده نصیب
زو رسول و نبی، ولی و حبیب
آن سه و این چهار، هفت تمام
جامع جمله ذات خیر انام
کرده هر هفت آشکار و نهفت
«انااملح» از این جهت می​گفت
باز اندر مقابل انسان
هفت بطن است معنی قرآن
هر یکی زان بدین قرین آمد
سر «سبع المثانی» این آمد
ظاهر خواجه صورت رحمان
معنیش کان خلقه القرآن
هفت و هفت است چارده، زان نام
یافت «طه» که بود بدر تمام
لفظ و معنی و جان و تن معجز
نیست و نبود چو آن دگر هرگز
شیخ محمود شبستری — فصل ششم — بخش ۵ - فی اعجاز القرآن
اول اعجاز خلق هر دو جهان
کرد ایزد به جملۀ قرآن
چونکه عاجز شدند «لایأتون»
گشت نازل ز حضرت بیچون
بعد از آن امتحان به «عشر سور»
کرد با جمله خلق بار دگر
باز عاجز شدند با که و مه
گفت «فأتو بسورة مثله»
نص «لن تفعلوا» بیامد باز
به حدیثی تمام کرد اعجاز
با وفور دواعی ایشان
سوی ابطال معجز قرآن
همه از عاجزی فرو ماندند
لوح «لم تفعلوا» فرو خواندند
هر حدیثی از اوست بی مانند
معجزاتش نگر که باشد چند
معنیش خود برون ز حصر و عدد
«نفدالبحر قبل ان تنفد»
شیخ محمود شبستری — فصل ششم — بخش ۶ - الضلال المبین  الفرقة الاولی
سخن حق، مشبهی لئیم
حرف و آواز گفت هر دو قدیم
عرض آنگه قدیم!! این بشنو
هرزۀ روشن این چنین بشنو
هیچ صوتی دو دم نمی​پاید
مثل آن بر خدای کی شاید
شیخ محمود شبستری — فصل ششم — بخش ۷ - الفرقة الثانیة
در راه اعتزال هرزه سرای
هست مخلوق حق کلام خدای
ذات حق بی سخن بود اکنون
نیست لایق به حضرت بیچون
علم حق چون بدین کلام عظیم
بود پیوسته او علیم و قدیم
کی شناسد وجود قرآن را
تا نداند حقیقت آن را
متکلم بود بدان دایم
وان معانی بدو بود قایم
زین سبب گفت شیخ ما که کلام
با سخن گوست بر سبیل دوام
گر به وحدت سرای عین رسی
وارهی از فضول و بوالهوسی
شیخ محمود شبستری — فصل هفتم — بخش ۱ - الفصل السابع فی حقیقة صفاته تعالی  علم الیقین
این صفت​های هفت گانه که رفت
دائماً ذات را بود هر هفت
همه چون ذات وی قدیم الذّات
متبرا ز کثرت و هیئات
شیخ محمود شبستری — فصل هفتم — بخش ۲ - عین الیقین
نیست مفهوم هیچ یک موقوف
بر کسی جز حقیقت موصوف
به حقیقی از این لقب کردند
هفت دیدند چونکه بشمردند
وانکه معنی در او ندید نهفت
نام این نَعْت​ها وجودی گفت
بوالحسن اشعری که هشت شمرد
چونکه نعت بقا در او آورد
شیخ محمود شبستری — فصل هفتم — بخش ۳ - حق الیقین
این همه بحث​های لفظی بود
ورنه در اصل نیست گفت و شنود
صفت حق چو ذات بیچون است
به حقیقت ز حصر بیرون است
گفت و گوئی ز فهم خود کردند
سعی خود را بجای آوردند
آخرالامر چون فروماندند
ورق عجز خویش برخواندند
غایة الواصفین عن صفتک
«ماعرفناک حق معرفتک»
شیخ محمود شبستری — باب سوم — بخش ۱ - الباب الثّالث فی اسمائه تعالی و تقدّس  علم الیقین
نصّ قرآن به نام خالق ما
وارد است قوله «له الاسما»
حضرت حق گشوده عزّ و علاه
در قرآن به لفظ «بسم اللّه»
اسمش این گنج را کلید آمد
هرچه هستی است زو پدید آمد
لفظ اللّه اسم حضرت ذات
غیر از آن جمله اسمهای صفات
اسم اعظم بدو سزاوار است
وین چنین در صحیح و اخبار است
گرنه او نام خویشتن گفتی
کیست آنکس که این سخن گفتی
شیخ محمود شبستری — باب سوم — بخش ۲ - عین الیقین
عقل را نیست تاب معرفتش
چون نهد نام و کی کند صفتش
نود و نه اشارت است بدان
که نداند خرد تمامی آن
شرع باید که تا کند تعریف
مذهب راست چیست جز توقیف
به قیاس خرد نشاید گفت
نام حق وین سخن نباید گفت
او کریم است و نام او ز کرم
می​نگفت او سخن مگوی تو هم
شیخ محمود شبستری — باب سوم — بخش ۳ - حق الیقین
اسم باری است چون طلسم وجود
بر عدم زو فتاده نام وجود
بود هر بوده​ای ز اسمی خاص
هر یکی زو گرفته قسمی خاص
هستی ونیستی بدو راجع
هم ز تقدیر معطی و مانع
همه افعال را چو اسبابند
همه املاک را چو اربابند
عارف از اسمها علی الاطلاق
بهره یابد بقدر استحقاق
گه ز اللّه فنای هر دو جهان
آیدش در نظر شود حیران
بندۀ خاص گردد از ذلت
عذر عامی نهد ز هر زلّت
گه زرحمان شود کریم صفات
وز رحیم آید او رحیم صفات
همه زو بیند و ببخشاید
هر چه دارد به هر که پیش آید
از مَلِک مُلک و مِلک از او داند
سلطنت بر وجود می​راند
نفس را زیر حکم عقل آرد
حلق را جمله نیست پندارد
گه ز قدوس در حظایر قدس
گردد او نقطۀ دوایر قدس
پاک تن پاک جان و پاک اسرار
از خلاف و رذایل و اغیار
وز سلام او شود مسلمان باز
به زکوة و به صوم و حج و نماز
به زبان و به دست و قلب سلیم
هیچکس را از او نه خوف و نه بیم
همه را برشمرد نتوانم
ورنه از اختصار وامانم
نودو نه شمار صد کم یک
عارفان را ز هر یکی بی شک
حظ وافر ز کوشش واخلاص
داده ایزد ز فضل و رحمت خاص
جهد کن تا ز «جاهدوا فینا»
راه یابی به کوی «لوشئنا»
مرد ره آن بود که در همه جای
متخلق بود به خلق خدای
شیخ محمود شبستری — باب سوم — بخش ۴ - حکایت
بونجیب آنکه بود شیخ مهین
چونکه کردی به سالکی تلقین
نزد خویشش به ناز بنشاندی
نام​های خدا بر او خواندی
پس نظر کردی از پی تدبیر
تا کدامین کند در او تأثیر
از هر آن اسم کو شدی ز مقام
گفتیش ذکر کن بدین به دوام
چون در آن اسم کار او بنماند
باز دیگر هم آنچنان می​خواند
باز از اسمی که رخ بدو بنمود
نیز ذکرش بدان همی فرمود
تا به بعضی و یا نه خود به تمام
متصف گشتی آن مرید به کام
رهروان را نظر چنین باید
مرشدی را چنین کسی شاید
اندرین عصر کمتر است این کار
زینهار ای عزیز من زنهار
تا زغولان فریب می​نخوری
هر کسی را نه مرد ره شمری
عاقل آنست کز سر فکرت
گیرد از حال دیگران عبرت
ابلهان را نگر در این ایام
شیخ خود کرده قلتبانی خام
عشوه خر جمله، دین فروش همه
بی می و کاس در خروش همه
منکر علم و حکمت و توحید
خواه تو شیخ گیر و خواه مرید
ظلمت ونور این چه بی خبری است
جاهلی و ولایت این چه خری است
آن یکی گفته لا الاه بگوی
رو بر این باش و هیچ چیز مجوی
هیچ تبدیل خلق ناکرده
وز عزازیل عشوه​ها خورده
خود ندانسته هِر مِنْاَلْبِر باز
ذم زده از جهان عالم راز
ز اندرون کبر و شرک و نخوت و جاه
به زبان «لا الاه الا الله»
ننشیند سگ و فرشته بهم
با حدث چون کنی حدیث قدم
مردم چشم وانگهی خاشاک
نور توحید و خلق بد حاشاک
خانه کردی ز «لا» پر ازجاروب
خود یکی زان بس است خانه بروب
چونکه صحن سرای ناپاک است
نفس جاروب عین خاشاک است
روی آئینه را چو کرد سیاه
گشت رنگ سپید رنگ سیاه
ذکر را نیست حاجتی به غریو
بانگ کردن دروست حیلۀ دیو
تادماغش ز بانگ کوب خورد
هر طنینی خطاب حق شمرد
وهم​ها را وجودی انگارد
دیو خود را فرشته پندارد
در خیالات خیره و اوهام
بازمانده چو صاحب سرسام
گر خیال است ذوق عالم پاک
حبذا بنگ و خرما تریاک
حاش للّه ز مردم آگاه
زین چنین صورتی معاذاللّه
شیخ محمود شبستری — فصل اول — بخش ۱ - الباب الرابع فی افعاله تعالی و تقدس  الفصل الاول فی حقیقة الجبر و القدر  علم الیقین
فعل​ها جمله فعل حق می​دان
کافری گر نیاوری ایمان
فعل ما از مقید و مطلق
نیست الا ز علم و قدرت حق
کارها جمله آفریدۀ اوست
اگر آن جمله بد و گر نیکوست
اختیار تو اختیار وی است
بلکه کارتو عین کار وی است
«تعلمون» را از آنکه نیست جدا
کرد بر خلق عطف در یک جا
خلق و اعمال هر دو در یک سلک
زان کشیده است قول مالک ملک
علت احتیاج در هر دو
ممکنیت بود، چه فعل و چه تو
هیچ در خلق خود بدی مختار؟
فعلت اکنون هم آنچنان انگار
شیخ محمود شبستری — فصل اول — بخش ۲ - عین الیقین
آنکه ذات آفرین بیش و کم است
از صفت آفریدنش چه غم است
اختیاری کز اضطرار بود
نزد عاقل نه اختیار بود
خالق کل شیء از که و کی
معطی و مانع است و مبدع وحی
چونکه ترک مقدری مقدور
نیست مر بنده را، شود مجبور
سکنات و تحرک و حرکات
همه داند محرک هیئات
پس تو باید که آن همه دانی
تا به فعلش قیام بتوانی
نیک دانسته​ای بخوان از بر
یا توانسته​ای عرق بستر
شیخ محمود شبستری — فصل اول — بخش ۳ - حق الیقین
نسبت فعل را به مظهر و ساز
کسب خوانند بر طریق مجاز
غصب منصب مکن به علت کسب
فعل حق از تو نیست الا غصب
خالق فعل نیک و بد همه اوست
کی بود خلق و فعل خود همه اوست
کارها جمله کار او انگار
وندرین کار هیچ کار مدار
شیخ محمود شبستری — فصل اول — بخش ۴ - حکایت
شیخ الاسلام دُرّ معنی سفت
در جواب کسی که با او گفت
هیچ آمد شدی خدا را بود؟
گفت باری بگو که ما را بود
خلق را می​برند و می​آرند
نه که آمد شدی بخود دارند
به خود آمد خدای خوانندش
نبود هیچ مثل و مانندش
او خود آمد بخود خدا باشد
از همه علتی جدا باشد
ما بدو آمدیم و مائی ما
زو پدید است و اوست ناپیدا
همۀ ما چو اوست در همه باب
ما چه باشیم در میان دریاب
شیخ محمود شبستری — فصل اول — بخش ۵ - الضلال المبین
چون بر انواع اوفتاد افعال
مختلف گشت از آن سبب اقوال
گاه قسری و گه طبیعی بود
در ارادی فتاد گفت و شنود
بوالحسین و ابوالمعالی ما
هر دو قایل به مذهب حکما
فعل بنده ز قدرت بنده
گفته، وان باز ز آفریننده
باز استاد هر دو قدرت را
شرکتی داده بهر علت را
متکلم میان جبر و قدر
گفته قول دگر و فیه نظر
قدری این همه زخود گیرد
خویش را اصل نیک و بد گیرد
از سر جهل خود به وفق مراد
شبهه​ای چند کرده​اند ایراد
گفت: گر جمله زوست چیست جزا
ظلم کردن براو چو نیست روا
او کند جمله پس مرا گیرد
خود چرا کرد یا چرا گیرد
بد از او در وجود چون آید
بد شود نیک و این نمی​شاید
امر مالایطاق بیداد است
عقل از این شک و شبهه آزاد است
شبهۀ آنکه گبر بی دین است
گر بدانی بعینه این است
اصل توحید می​کنند ابطال
از سر جهل و حکمت افعال
عقدۀ شک و شبهه را همه حل
کرده ایزد بقول «لاتسأل»
آنکه بد می​کند به قول تو هم
هست مخلوق حق ز عین عدم
بد ز خود گیر یا خود از شیطان
او ز حق باز شبهه گشت همان
چونکه حق کرد اصل آنچه شر است
بد خود این است و بل ز بد بتر است
چند خود را به دست دیو دهی
بد مبین تا ز هر بدی برهی
نیک و بد چون همه از او بینی
هرچه بینی همه نکو بینی
آدمی نبود آنکه او ز چرا
چون خر افتاد روز و شب به چرا
گل معنی به دم بیازردی
هر چه دیدی بدان چرا کردی
چیست تفسیر ظلم بر اطلاق
جز تصرف به غیر استحقاق
از خداوند نیک و بد، زن و مرد
ظلم را کی توان تصور کرد
مالک ملک بر حقیقت اوست
هر بدی کو کند همه نیکوست
تا تو در خویش مبتلا باشی
دوست خود، دشمن خدا باشی
کار او را همه ز خود بینی
لاجرم نیک را تو بد بینی
هیچ خود بین نکو نخواهد دید
هم بر این ختم گشت گفت و شنید
شیخ محمود شبستری — فصل دوم — بخش ۱ - الفصل الثانی فی انّ افعاله لا تُعلَّل و انّ الجزاء لیس بالعمل  علم الیقین
فعل باری پی غرض نبود
زانکه در ذات او عرض نبوَد
لاابالی است ذات بی مثلش
باز چون ذات، بی سبب فعلش
عاصیی را اگر ببخشاید
از کرم بی عمل همی شاید
مؤمنی را اگر عذاب کند
از غضب بی گنه صواب کند
زان سبب گفت با تو «لاتسأل»
که ترا نیست هیچگونه محل
گر بپرسی از آنچه او سازد
او ترا در سؤال بگدازد
در خبر بهر آنکه با خبر است
حجت این ز پیش بیشتر است
شیخ محمود شبستری — فصل دوم — بخش ۲ - عین الیقین
سبب فعل حق چو ما باشیم
او شود خلق و ما خدا باشیم
چون خدائی به کارفرمائی است
سبب فعل علت غائی است
تو کئی؟ تا که این سخن گوئی
یا که با او حدیث من گوئی
شیخ محمود شبستری — فصل دوم — بخش ۳ - حکایت
پشّه​ای رفت بر درخت چنار
گفت خواهم که بر پرم هشدار
گفتش آخر کزین نشست چه خاست
تا زبرخاستن چه خیزد راست
پشه​ای بیش نیستی به وجود
تا که اندیشی از قیام و قعود
هیچ از طور خویشتن مگذر
فطرت خویش را به جای آور
شیخ محمود شبستری — فصل دوم — بخش ۴ - حق الیقین
در جهانی که خالی از ستم است
سبب فعل و غایتش بهم است
فعل حق را سبب نمی​شاید
که جزا از عمل برون آید
به حقیقت چو نیک در نگرید
همه خود عین ذات یکدگرید
نقش لوح و عمل، دگر پاداش
هر سه یک چیز آمد از نقّاش
صورت مبدء و جزای معاد
در وسط شد عمل ز کون و فساد
نقش علمی که زادۀ ازل است
تا ابد روح صورت عمل است
عمل اینجا همی کنی نامش
پس جزای عمل در انجامش
هر سه با هم به امر «کن فیکون»
آمد از کردگار بی چه و چون
با خود آورده​ای و با خود باز
می​بری نقش​ها به آز و نیاز
هرچه اینجا کنی حقیقت آن
پیشت آید «کما تدین تدان»
هیچ هویت از حقیقت خویش
بنگردد ز هیأت کم و بیش
لیک محبوس مرکز سِجّین
بِنَبُرده ره از ضلال مبین
شیخ محمود شبستری — فصل دوم — بخش ۵ - الضلال المبین
فعل حق را دگر ز کور دلی
غرضی خاص کرد معتزلی
باز اصلاح حال هر بنده
کرد واجب بر آفرینندۀ
بعد از آن التزام کرد محال
که جزا را گرفت از اعمال
همه این شاخ و بیخ خودبینی است
بار و برگ درخت بی دینی است
هر درختی کز اصل کژ برخاست
تا قیامت دگر نگردد راست
در قضا جمله چیزها بهم است
در قدر پیش و پس، فزون و کم است
دور و نزدیک در ظهور افتاد
ذات هستی از این دو دور افتاد
شیب و بالا و پیش و پس، چپ و راست
همه از این دو وضع و هیأت خاست
همه از دور چرخ و کور زمان
بر حقیقت همی فتد حدثان
گر خیال زمانه برخیزد
ازلت با ابد درآمیزد
خاص بینی که عین عام شود
حال​ها جمله یک مقام شود
کل شود جمله کلی و جزئی
بنماند دگر منی و توئی
نزد من روشن است خود این راه
گر ترا دیده نیست «لااکراه»
شیخ محمود شبستری — فصل سوم — بخش ۱ - الفصل الثالث فی حدث العالم  علم الیقین
ماسوی اللّه را عَلَم عالم
از حدث شد که هست ضد قدم
محدث است بل عدم وجود سواه
لم یکن کاین و «کان اللّه»
«و هو الاول» از نُبی بر خوان
آخر و اول وجودبدان
اولیت کجا شود ظاهر
که در او باطنی بود آخر
کافر است آنکه گفت ذات جهان
بود و باشد همیشه بی برهان
شیخ محمود شبستری — فصل سوم — بخش ۲ - عین الیقین
محدث است عالم ار نه از دو یکی
وصف او آمدی و نیست شکی
بودی اندر ازل جهان ساکن
وین زمان باشدی چنان ساکن
متحرک چراست هذا خلق
ان صدقتم بذاک ماذا خلق
حرکت خود پس از سکون باشد
متحرک همیشه چون باشد
متحرک نبود و ساکن نیست
قِدَمش زین دلیل ممکن نیست
شیخ محمود شبستری — فصل سوم — بخش ۳ - حق الیقین
«ثبّت العرش» خود جهانی هست
تا تو نقشی بر او توانی بست
عدمی بلکه یک جهان اَعدام
گشته مجموع و کرده عالم نام
نقطه​های عدم بهم پیوست
در خیال تو نقش صورت بست
بس که کردم مکرر این گفتار
بو که برخیزد از تو این انکار
شیخ محمود شبستری — فصل سوم — بخش ۴ - حکایت
گفت بابا فرج حدیث تمام
چونکه کردش سؤال خواجه امام
کین جهان مُحْدَث است یا که قدیم؟
چیست زین هر دو نزد قلب سلیم؟
گفت بابا به او ز روی یقین
نکته​ای خوبتر ز دُرّ ثمین
که فرج تا که دیده بگشادست
نظرش بر جهان نیفتادست
وصف چیزی چه بایدت پرسید
که دل ودیده هرگز آن بندید
خواجه چون مرد کار را بشناخت
تختۀ علم خود در آب انداخت
دل که از نور حق شود حیران
در نظر نایدش حدود جهان
چند از این گفت و گوی و بوالهوسی
جهد کن تا بدین مقام رسی
شیخ محمود شبستری — فصل چهارم — بخش ۱ - الفصل الرابع فی بیان مبدء العالم  علم الیقین
پیشتر از جهان خدای لطیف
جوهری آفرید پاک و شریف
پس به هیبت بدو گماشت نظر
تا که بگداخت جملۀ جوهر
گشت یکسر چو بحر بی​پایان
عرش رحمان ستاده بر سر آن
پس ز ثقلش زمین فرو انداخت
و آسمانها ز دود آن برساخت
همچو گوئی بُد آن زمین و بر او
بیت معمور و جای کعبه در او
پس بگسترد باز جمله زمین
از برگوی تا که گشت چنین
کوه​ها را چو میخ زد بر وی
تا نیاید دگر خلل در وی
جویها را روانه کرد بر آن
کرد تقدیر قوت جانوران
روز یکشنبه و دوشنبه بساخت
این زمین، پس به کوهها پرداخت
کردن کوه در سه شنبه بود
چهارشنبه بساخت روزی ورود
روز پنجشنبه بود و جمعه که باز
آسمان ساخت و داد زینت و ساز
قدرت از اصل خلق واپرداخت
زین سبب روز شنبه هیچ نساخت
این چنین گفت خواجۀ کونین
چونکه تفسیر کرد «فی یومین»
شیخ محمود شبستری — فصل چهارم — بخش ۲ - عین الیقین
ممکن است این همه ز قدرت حی
نرسد فکرها به حکمت وی
چون ز صادق پدید گشت اثر
عقل دانا نهاد بر وی سر
عقل چون ره به غیب می​نبرد
به که اندر قفاش می​نگرد
«و اتّبعناالرّسول» و «آمنّا»
می​نگوید بجز دل دانا
شیخ محمود شبستری — فصل چهارم — بخش ۳ - حق الیقین
روزهای خدا وقایع اوست
رتبۀ هستی صنایع اوست
کشف او چونکه نیست در امکان
باز دان قرب رتبۀ انسان
مُهر گنجینه ظهور وجود
آدم آمد به طالع مسعود
بر سریر خلافت او بنشست
در گنج وجود را در بست
بعد از او کلّی​یی زعام و ز خاص
نامد اندر وجود جز اشخاص
این همه در حدیث و قرآن است
وندر او رازهای پنهان است
ذات جوهر زجسم و جان چه بود
نظر ثِقل و دود آن چه بود
چیست تفسیر عرض «فوق الماء»
چیست تأویل «علّم الاسماء»
عالم امر و خَلق را بشناس
تا نمانی ز وهم در وسواس
سرّهای شگرف می​یابم
هم بگویم چو محرمی یابم
هرچه دانی همه بیانی نیست
یا بیانی همه بنانی نیست
دید و پس گفت وانگهی بنوشت
دلت، آنگه زبانت، پس انگشت
جوهر و کار این سه آلت را
نیک بشناس این حوالت را
خاصۀ هر یکی بدو بسپار
تا نباشی تو مرد هرزه شمار
این چنین کرده​اند اهل کمال
ضد این ظلمت است و جهل و ضلال
شیخ محمود شبستری — فصل چهارم — بخش ۴ - الضلال المبین
در حدوث و قِدَم بسی نقل است
وان همه شکّ و شبهۀ عقل است
عقل مشائی ز دین مایل
به قدیم و حدوث شد قایل
قِدَم آسمان به ذات و صفات
گفته جز وضع و هیأت و حرکات
عنصر و مایه را به شخص دگر
نوع هر جنس و جنس​های صُوَر
نزد ایشان همه قدیم بود
چه کند عقل چون سقیم بود
کرد رسطالیس اول این تفصیل
یافت آخر ز بوعلی تکمیل
شبهه​ای چند از خود اندیشی
کرده دستور کفر و بدکیشی
تا که برخیزد این تردد و شک
بنگر اندر جوابها یک یک
وان حکیمان که پیش از او بودند
هیچ قیدی بر آن نیفزودند
جملۀ ذات​ها قدیم الذات
دیده و مُحْدَثی نه جز که صفات
اصل عالم سریع و خواه بطی
آب دانست تالس ملطی
انکساغورس آن خلیط گرفت
وندر او جزوها بسیط گرفت
نزد او هیچ استحالت نیست
جز بروز و کمون حوالت نیست
وان ذومقراطس اصل عالم را
به توهم گرفته از اجزا
کُری الشّکل هر یکی و مدام
متحرک به ذات ذواقسام
گفت کافتاد اتفاقاً آن
بهم و گشت از آن فلک گردان
شیخ محمود شبستری — فصل پنجم — بخش ۱ - الفصل الخامس فی معرفة نفس الناطقة  علم الیقین
اثر و فعل نفس انسانی
نیست اندر وجود پنهانی
نطق و رای و قیاس و اندیشه
فکر و حدس و فراست و پیشه
این همه گفت و گوی علم و بیان
اثر لطف نفس ناطقه دان
هر که دارد دو چشم بیننده
فرق داند ز مرده تا زنده
آدمی هیچ وقت در کم و بیش
نشود غافل از حقیقت خویش
همه وقتی به خواب و بیداری
هست در کار خویشتن داری
من منم گرچه باشم اندر خواب
کیست آن من بگو که چیست جواب
اندر اثبات ذات و نفس انام
نصّ «من امر ربّی» است تمام
بعد از آن امر و خلق کرد جدا
تا بداند که چیست امر خدا
امر بی واسطه است از او صادر
خلق از اسباب و واسطه ظاهر
امر «ربّی» و نفخ «من روحی»
چیست جز روح قدس سبّوحی
شیخ محمود شبستری — فصل پنجم — بخش ۲ - عین الیقین
نفس را نیست مادت و مدّت
قالب او راست آلت و عدّت
نه عرض بلکه جوهری است شریف
وز اضافات یافته تشریف
جسم نبوَد که جسم را اجزاست
و او محل بسیط بی همتا است
وحدت عقل و نفس را داند
جسم دیدی که او خدا داند
گر بسیطی درآید اندر جسم
متجزّی شود به چندین قسم
که بسیط آنگهی بسیط بود
چو بدو جسم تو محیط بود
نشود از غذا فزاینده
مُحْدَث است او ولیک پاینده
نی بمیرد همی چو نفس نما
آنکه در شأن اوست «بل احیا»
مردن و زیستن چو ضدّانند
روح را نیست عاقلان دانند
شیخ محمود شبستری — فصل پنجم — بخش ۳ - حق الیقین
مرکز روح عالم اعلاست
و آن منزّه ز شیب وز بالاست
بی تناهی و حصر و بی محل است
زانکه نور خدای لم یزل است
از اشارات حسی است بری
مترقی به قوت نظری
ای منزه ز اَیْن و هیأت و لون
نشنیدی که «انتم الاعلون»
تو مبرا ز مرکز خاکی
فیض انوار عالم پاکی
عرش و کرسی، کمینه پایۀ تست
نور خورشید و مه ز سایۀ تست
چرخ اعظم، ستانۀ پایت
هر دو عالم مسخر رایت
باش تا ز آفتاب نور جلال
درنشینی به اوج ژاله مثال
شیخ محمود شبستری — فصل پنجم — بخش ۴ - حکایت
عاقلی دید قطرۀ ژاله
بنشسته به سبزه و لاله
گفت ابری نبود در عالم
از کجا شد پدید این شبنم
مرکز او ز شیب یا بالاست
میل طبع وجود او به کجاست
یک زمانی بدین سخن بگذشت
تاب مهر اوفتاد در کُه و دشت
قطرۀ ژاله دید آن سره مرد
که ز ناگاه قصد بالا کرد
میل اودید چون بسوی سماست
کرد معلوم کز قبیل هواست
تو ورای دو عالمی زنهار
تا نگیری در این نشیب قرار
شهسواری به قوّت نظری
زان چو شاهان همیشه در سفری
از عمل وز نظر چو شاه و وزیر
گه به نخجیر و گاه در تدبیر
چونکه رخش تو بر زمین بدوید
گرد کی زان به دامن تو رسید
تا به منزل رسی به آسانی
دامن از گرد ره بیفشانی
زان همه جست و جو برآسائی
نکنی کار و کارفرمائی
بازدانی که تا که بودی تو
آتش شمع یا نه دودی تو
لیک آن دانشت ندارد سود
که در آنجا نمیتوان افزود
این جهان است جای کسب کمال
جهل نفس خود است عین ضلال
شیخ محمود شبستری — فصل پنجم — بخش ۵ - فی امربالمعروف
امر معروف خصلتی است شریف
لیک از مشفق نظیف لطیف
صفت آنکه سالک راه است
«فبما رحمة من الله» است
جست و جوی بدی ز بی خردی است
بدگمانی بدان که اصل بدی است
ای که از عیب دیگران پرسی
تو مگر از خدا نمی​ترسی
تا کنی زهد خویش را مشهور
که توئی فاسق و منم مستور
خود ندانی که فسق خودبینی است
غیر از آن هرچه هست مسکینی است
ختم ابلیس و حال آدم بین
زان دو یک بهر خویشتن بگزین
تو اگر گرد خود براندازی
بر پی کار، خانه پردازی
دیگر از دیگران نیاری یاد
جز به نیکی مکن که نیکت باد
فسق بگذشته را مکن غیبت
که بود بدگمانی و ریبت
اگر او را به دل پشیمانی
شده باشد از آنچه می​دانی
او بود تایب و حبیب اللّه
تو بداندیش فاسق و گمراه
گر ندیدی به چشم باز مجوی
ور بدیدی به چشم باز مگوی
عیب مردم اگر فراپوشی
رو فراپوش ورنه خاموشی
گر بپوشی به لطف عیب کسان
هیچ مأخوذ حق شوی تو بدان؟
امر معروف آنچه خاصۀ ماست
نیک خواهی و ناصحی و دعاست
باقی آن کس که حکم می​راند
حاکم است او چو کرد او داند
باز پرسند از یکایک مرد
من ندانم که او چه خواهد کرد
جنس با جنس خویش گردد یار
خاص را خود به امر عام چه کار
بر من آن نیست من چه می​دانم
کشتی​یی را به خشک می​رانم
مرد باید که خوش منش باشد
فارغ از جور و سرزنش باشد
گفته «المؤمن آلف مألوف»
تو شدستی به ضدّ آن موصوف
چند از این فتنه و خصومت تو
نه تو رستی و نه حکومت تو
خیره جنگی خری به صد دینار
تا دلی را کنی به رنج افکار
این همه نخوت و خصومت و جنگ
بهرنام است و شهرت ای همه ننگ
هر بدی کان ز دیگران دانی
به حقیقت توئی اگر دانی
تا تو بینی ز زید و عمر بدی
همچو طفل سفیه سایه زدی
شیخ محمود شبستری — فصل پنجم — بخش ۶ - حکایت
کودکی دید عکس خود در آب
زان بترسید و بانگ زد کای باب
در خُم ماست کودکی پنهان
که من از خوف او شدم لرزان
پدر پیر در زمان بدوید
وندر آن خُم ز ابلهی نگرید
صورت عکس خویش دید در آن
گفتش ای پیر از که ای پنهان؟
در خُمی رفته​ای به ریش سفید
کودکی را همی کنی نومید
تا ز بیم تو آب می​نخورد
با تو آبش به حلق چون گذرد؟
باری این داد و داوری بنگر
عقل فرزند بین و ریش پدر
زین قبیل است کار نادانی
تو خود از عکس خود هراسانی
سگ دیوانه هرکه را بگزید
عکس سگ اندر آب صافی دید
تشنه گردد ز آب می​نخورد
زانکه عمداً به آب در نگرد
نفس امّاره بین که در توحید
که ز دست تو هیچکس نرهید
اندر آب لطیف خلق زَبَد
می​نبینی مگر که صورت خود
آب در نفس خود چو باشد پاک
گر تو سگ بینی اندر آب چه باک
هم تو گشتی از آن نظر مذموم
مانده از رحمت خدا محروم
هر که را حق به لطف بنوازد
صحن دلها مقام او سازد
وانکه شد از جوار او مطرود
از در دل همی شود مردود
شیخ محمود شبستری — فصل پنجم — بخش ۷ - حکایت
بر رهی می​گذشت شیخ مهین
سعد دین حمویه با تمکین
برکۀ آب بود در ره پیر
که گذشتن از آن نبود گزیر
مرکب شیخ ز آب باز جهید
عکس خود را چو اندر آب بدید
شیخ گفت آب را بشورانید
عکس او را بر او بپوشانید
آب روشن از آن مکدر گشت
بی تعب اسب شیخ از آن بگذشت
کرد اشارت پس آنگه از چپ و راست
سوی اصحاب کین طریق شما است
اسب نفس تو توسن آمد هان
تا نگردی از آن تو سرگردان
تا که در وی رمیدنی باشد
آن هم از عکس دیدنی باشد
چون ز خودبینی او گرفت آرام
بضرورت شود به زیر تو رام
اگر از سنّتی شود خودبین
رو مباحی به ضدّ آن بگزین
هر عبادت که گشت عادت تو
قوت نفس است آن عبادت تو
پس مداواة صاحب استعداد
نکند جز به صورت اضداد
به تو خیری که باشد اندر دیر
بهتر از مسجد است با «اناخیر»
سرّ تکلیف حکم تعجیز است
داند آن کس که اهل تمییز است
بار برداشت آدمی فضول
ایزدش خواند از آن «ظُلوم و جهول»
لطف او گر نگفتی «آتاهم»
«یحملوا» ذاک بل «حملناهم»
کی به پایان رسیدی ای گمراه
تو و بار تو بی «یتوب اللّه»
بار او کرد تا فرو ماند
تختۀ عجز خویش برخواند
خوان «امّن یجیب» ساز کند
در «انی قریب» باز کند
معصیت کان ترا به عذر آرد
بهتر از طاعتی که عجب آرد
کبر ابلیس و عجز آدم بین
زان دو یک کار بهر خود بگزین
آن لعین ابد ز خودبینی
وین صفی احد ز مسکینی
بهم آوردم این سخن سر و بن
طاعت از بهر نفس خویش مکن
هرچه خواهی کز آن شوی مهتر
هرچه کمتر کنی ترا بهتر
گاه گاهی اعوذ بالشیطان
گفته​اند اهل دل من الرحمان
شیخ محمود شبستری — فصل ششم — بخش ۱ - الفصل السادس فی الرزق
رازقی کو بود سزای سپاس
جز که «ذوالقوّة متین» مشناس
قدرتش خلق را دهد روزی
همچو نیک اختری و بدروزی
هست دایم به رزق خلق علیم
وانگهی علم او چو ذات قدیم
خلق و روزی بهمدگر مقرون
کرد اوّل به امر «کن فیکون»
زین سبب در کلام وقت بیان
خلق فرمودو رزق در پی آن
ضامنی کرد نیز بار دگر
به «علی اللّه رزقها» بنگر
نبوَد واجب آن بر او لیکن
خورد سوگند تا شوی ساکن
قسمتی کان نه از ره فرض است
«فو ربّ السماء والارض» است
روزی از کسب اگر شود کم و بیش
علم حق جهل گردد ای بدکیش
هرچه بهره گرفت از آن بنده
روزیش خواند حقّ دارنده
برسد لاجرم به بنده تمام
خواه رزق حلال و خواه حرام
لطف او چونکه دست بُرد نمود
بندگان را به بندگی فرمود
اندر آن دَم که این عنایت کرد
روزی بنده را کفایت کرد
گفت رو امر ما بجای آور
هیچ اندوه رزق خویش مخور
چون ترا کار مات باید کرد
روزی از کسب خود نشاید خورد
تو جناب مرا ملازم شو
روزیت بر من است هرزه مدو
هرکه تقوا گزید در ره دوست
«حیث لایحتسب» خزینۀ اوست
شیخ محمود شبستری — فصل ششم — بخش ۲ - حکایت
در حضور جماعتی انبوه
رفته بودم پی تفرّج کوه
کمری را شکافت یک یاری
پیش ما ناگهان پی کاری
کرمکی یافتم میان کمر
سیر و سیرآب و سبز و تازه و تر
اندر آنجا مقام خود کرده
چون در آب و گیاه پرورده
هیچگونه مسام و راه گذر
ما ندیدیدم در میان کمر
خلق چون دید صورت آن را
تازه کردند جمله ایمان را
رزق این از کدام راه آمد
که تر و تازه چون گیاه آمد
قوت از بهر قوّت جان است
وان هم از فعل​های یزدان است
فعل حق را سبب نمی​شاید
کم نگردد ز هیچ و نفزاید
بی سبب بین که دارد او زنده
جمع شو تا کی ای پراکنده؟
بسکه دیدیم مرده از خوردن
نادر است از گرسنگی مردن
گر توانگر بوی و گر درویش
نخوری جز که قدر روزی خویش
تو کنی جمع تا فلان بخورد
عاقل این را ز ابلهی شمرد