mabidan/ganjoor huggingface dataset:
خواجوی کرمانی — قصاید — شمارهٔ ۱ - فی التوحید
ای غره ی ماه از اثر صنع تو غرّا
وی طره شب از دم لطف تو مطرا
طشت زر شمعی خور از اطلس چرخی
در تافته از امر تو بر قرطه ی خارا
نوک قلم صنع تو در مبدأ فطرت
انگیخته بر صفحه ی کن صورت اشیا
سجاده نشینان نه ایوان فلک را
حکم تو فروزنده قنادیل زوایا
از پیه بصر صنع تو بر کرده دو سر شمع
در خلوت این مردمک دیده ی بینا
پیرایه ی انوار تو بر لعبت دیده
و اوازه ی اسرار تو در شارع آوا
از ذات تو منشور بقا یافته توقیع
وز حکم تو سلطان فلک بستده امضا
تقدیر تو بر چار حد هفت حضیره
افراخته نه قبّه ی شش گوشه ی خضرا
ای صانع بی آلت وای مبدع بی فکر
وی قاهر بی کینه و ای قائم بی جا
هم رازق بی ریبی و هم خالف بی عیب
هم ظاهر پنهانی و هم باطن پیدا
مأمور تو از برگ سمن تا به سمندر
مصنوع تو از تحت ثری تا به ثریا
توحید تو خواند به سحر مرغ سحر خوان
تسبیح تو گوید به چمن بلبل گویا
از بندگیت یافته شاهان جهاندار
ایوان فلک ساو جناب فلک آسا
بودی که نبودیم و نباشد که نباشی
با مانئی از مانه و مستغنیی از ما
که تختگه مور کنی دست سلیمان
که نامزد مار کنی معجز موسی
در روضه ی فردوس نهی مسند ادریس
وز چشمه ی خورشید دهی شربت عیسی
پر مشعله ی رعد کنی منظره ی ابر
پر مشعله ی برق کنی عرصه ی صحرا
صنعت چو مفرّح کند از قرصه ی یاقوت
بیرون برد از طبع زمان علّت سودا
بی واسطه ی صیقل لطفت ننماید
نقش مه و مهر از فلک آینه سیما
گر یاد کند ز آتش قهر تو نماند
نم در دهن شور کف آورده ی دریا
بر قله ی کهسار زنی بیرق خورشید
بر پرده ی زنگارکشی پیکر جوزا
از عکس رخ لاله عذاران سپهری
چون منظر مینو کنی این چنبر مینا
جز ماشطه ی صنع تو کس حلقه نسازد
بر جبهه مه جعد سیاه شب یلدا
بی زیور ابداع تو در جلوه نیاید
مه روی فلک در تتق چرخی والا
بی نسخه ی حکم تو خیال است که یک گل
تحریر کند نامیه بر شقه ی دیبا
آن طشت زر نرگسی آیا که ز لطفت
خاتون چمن را چه خوش افتاد به بالا
صنع تو درین جوف گِل آلوده ی دلگیر
از آب روان تازه کند گلشن و احیا
بید طبری را کند از امر تو بلبل
وصف الف قامت ممدوده ی حمرا
از رایحه ی لطف تو ساید گل سوری
در صحن چمن لخلخه ی عنبر سارا
تا از دم جان پرور او زنده شود خاک
در کالبد باد دمی روح مسیحا
خواجو نسزد مدح و ثنا هیچ ملک را
الا ملک العرش تبارک و تعالی
خواجوی کرمانی — قصاید — شمارهٔ ۲ - فی نعت الرسول صلی الله علیه و آله
صل علی محمدٍ دُرّة تاج الاصطفا
صاحب جیش الاهتدا ناظم عقد الاتّقا
بلبل بوستان شرع اختر آسمان دین
کوکب دُرّی زمین درّی کوکب سما
تاج ده پیمبران باج ستان قیصران
کارگشای مرسلین راهنمای انبیا
سید اولین رسل مرسل آخرین زمان
صاحب هفتمین قران خواجه ی هشتمین سرا
هستی امر کن فکان مقصد حرف کاف و نون
برق رو براق ران خاکی عرش متّکا
شمع سراجه ی ابیت اختر برج لودنوت
تارک دنیی دنی مالک ملکت دنی
رخت به ورطه ی بلا تخت به ذروه ی علا
خانه به گوشه ی فنا دانه ی خوشه ی بقا
تازی شیر بی لقب مکّی هاشمی نسب
معتکف سرای وحی اُمّی اُمتی سرا
طیب طیب آستان طایر کعبه آشیان
گوهر کان لا مکان اختر برج کبریا
روضه ی آدم صفی آدم روضه ی رضا
صوفی صفّه ی صفا سر و حدیقه ی وفا
ز ابروی چون هلال او تافته نعل ماه نو
وز رخ مه مثال او یافته مشتری بها
مشتعل از جبین او شمع سراچه ی هدی
منتسم از نسیم او غنچه ی باغ اهتدا
خورده به آب روی او نوح درودگر قسم
کرده به خاک کوی او آدم خاکی التجا
منهدم از عروج او قبه ی قصر قیصران
منهزم از خروج از خسرو خطه ی خطا
ابطحئی که چون علم بر حرم وجود زد
از پی پای بوس او گشت نه آسمان دو تا
صومعه ئی که نیستش زمزمه ی درود ازو
هست چو دیر مؤبدان لایق نفت و بوریا
چون دُر اگر یتیم شد بود بهای او فزون
زانک خرد فزون نهد درّ یتیم را بها
منزویان شام بین از هوس ردای او
پیش رواق نیلگون بسته غشاوه ی عشا
برده چو زهره اشرف پاره ی عطف دامنش
بهر طراز آستین چرخ زمردّین قبا
ای زمضیق کن فکان سوی مکان لا مکان
رانده و باغ سدّره را دیده به دیده منتهی
روی تو قبله ی ملک کوی تو کعبه ی فلک
مختلف تو قد هلک معتقد تو قدنجا
صدر تو مصدر امان زخم تو مرهم روان
درد تو موجب دوا رنج تو علّت شفا
شاه نشان قدسیان تخت نشین شهر قدس
ای شه ملک اصطفا وی لقب تو مصطفی
آینه ی سپهر را مهر رخ تو صیقلی
دیده ی آفتاب را خاک در تو توتیا
رواح امین چو عرض کرد آب رخ تو بر رسل
در تک چاه آب شد یوسف مصری از حیا
شاه فلک چو بنگرد طلعت ماه پیکرت
ذرّه صفت دراوفتد بر سر بامت از هوا
ای شده آب زمزم از خاک در سرای تو
کعبه ز توست به اشرف مروه ز توست با صفا
عقل چو دید که آسمان پیش تو در رکوع شد
نزد قیام قامتت داد صلوة را صلا
دست عنایتی که ما مفتقریم و تنگدست
خوان شفاعتی که ما مشتهئیم و ناشتا
خواجو اگر نداشتی برگ بهار عشق تو
بلبل باغ طبع او هیچ نداشتی نوا
خواجوی کرمانی — قصاید — شمارهٔ ۳ - فی مدح الامیر الاعظم الشهریار المعظم والی السیف و القلم خسرو غازی المنصور مبارز الحق و الدین محمد زید عدله
چو رخ نمود بر ایوان این حدیقه ی مینا
ز زیر پرده ی کحلی عروس کلّه خضرا
چنان نمود که خاتون حجله خانه ی مشرق
به زیر مقنعه بنهفت طرّه ی شب یلدا
جهان مفرّح یاقوت کرد از آنک به حکمت
برون برد ز دماغ زمانه علّت سودا
قضا به شعبده بازی بر این بساط معلّق
نمود مهره مهر از درون حقه مینا
درفش شمعی خورشید پیکر شه مشرق
ز قلبگاه افق برکشیده سر به ثریا
پدید شد دگر از زیر چتر آینه منظر
کلاه گوشه سلطان چرخ آینه سیما
نهاده مه ز افق روی در منازل شرقی
چو زورقی که به ساحل فتد ز لجه ی دریا
تو گوئی از پی نزهتگه بتان سمن رخ
ز سبزه زار فلک بر دمیده لاله حمرا
درآمد از درم آن ماه آفتاب شمایل
مهی که مشتری مهر اوست زهره زهرا
زرنگ و بوی خط سبز و زلف غالیه رنگش
نسیم غالیه سا و زمانه غالیه آسا
هزار یوسف مصری اسیر چاه زنخدان
هزار عیسی مریم رهین لعل شکرخا
نهاده بر مه تابان ز مشک سوده سلاسل
کشیده بر گل سوری رقم ز عنبر سارا
چه گفت گفت که عیدست و روز جشن همایون
ز بهر تهنیت خسرو این قصیده بیارا
که ای سپهر جنابی که شاه قبّه مینا
کمر ز منطقه بندد به خدمت تو چو جوزا
ز خاک بارگهت رفته آب چشمه کوثر
ز طاق پیشگهت بسته کار گنبد اعلی
بروز بزم گدایت هزار قیصر و خاقان
بگاه رزم اسیرت هزار بهمن و دارا
همای رایتت افکنده سایه بر سر گردون
خقاب چارپرت کرده قصد عالم بالا
شدست ورد ثنای تو حرز ساکن و سایر
چنانک حرز دعای تو ورد جاهل و دانا
توئی مبارز دنیا و دین و رایت رایت
نهال گلشن دین و چراغ دیده دنیا
ز بیم آتش خشم تو کوه خاک نشین را
به خون لعل فرو شد قبای زرکش خارا
تو سر به چرخ بر افراز تا ز پای درآید
حسود بی سر و بی پا که باد بی سر و بی پا
چو خضر تیغ ترا آرزوی آب حیاتست
از آن حرام شد آب حیات بر تن اعدا
بروز معرکه خنجر کشان قلب سپاهت
به حمله گرد ز تن ها بر آورند به تنها
چو کوه کوب فلک جنبشت به پویه درآید
به نعل گرد برآرد ز زیر صخره ی صمّا
قبای قدر ترا آستر تمام نیاید
ز هفت اطلس گلریز آسمانی والا
کنند عقده گشایان بارگاه ضمیرت
ز روزنامه ی امروز حل مشکل فردا
به فهم و علم سلیمانی آن نئی که ندانی
ادای لحن چکاوک ربانک پرده ی عنقا
درون گلشن طبعم نگر که گلبن مدحت
نوازنند ز شاخش هزار بلبل گویا
به مدحت تو برد خازن صدیقه ی رضوان
عقود گوهر نظممِ ز بهر زیور حورا
عروس کلّه طبعم ز حجله چون بدرآید
هزار دل برباید به چین جعد سمن سا
توئی محمد و دانی که سامری به جهالت
برد فسانه ی گوساله پیش معجز موسی
اگرچه دم ز مسیحا زند به روح فزائی
کجا به منطق عیسی رسد ترنم ترسا
از آن به نزد تو اشعار بنده آب ندارد
که شعر او همه سحرست و خاطرت ید بیضا
بدان امید که در پای مرکب تو فشانند
دهم دو حقه لولو بدین دو هندوی لالا
رهی گرش تو ترّحم کنی غریب نباشد
اگرچه دست غریبان کجا رسد به تمنا
همیشه تا متوالی بود لیالی و ایام
همیشه تا متناسب بود جوارح و اعضا
مقیم روز و شبت عید باد و عید همایون
مدام سال و مهت عیش باد و عیش مهنّا
خواجوی کرمانی — قصاید — شمارهٔ ۴ - فی مدح السلطان الاعظم الخاقان الاعدل الاکرم سلطان سلاطین العالم علاء الدولة و الدین ابوسعید انار الله برهانه
زین سفینه دم زند من عندهُ علم الکتاب
کاب حیوان هست پیش بحر او از خجلت آب
گوئیا هر مطلعش برجیست پر خورشید و ماه
یا نه هر درجی ازو درجیست پر در خوشاب
بحر او بحر المحیط و بیت او بیت الحرام
باب او باب الجنان و فصل او فصل الخطاب
ز آسمان آمد کتاب و من بدین عالی کلام
بگذراندم ز آسمانش چون دعای مستجاب
گر فلک پیشش نماز آرد نباشد عیب از آنک
بیت معمورست هر بیتش ز روی انتساب
نی سفینه کشتی نوحست و آنکش حاصلست
فارغست از بر سر آبست عالم یا سراب
برده ناهید از برای ساعد کفّ الخصیب
بر سپهر از سرخی شنگرف اوراقش خضاب
هر طبق زو صفحه ئی پر قند و صحنی پر شکر
هر ورق زو جامه ئی گلبوی و جامی پر گلاب
لفظ شعری طلعتان شعر او در عین لطف
جعد زنگاری خطان حرف او در پیچ و تاب
نکته های (عذب) او معموره ی دلرا سواد
نقطه های حرف او سرچشمه جان را حباب
باغ بینش را خط ریحانی او خوش نظر
چرخ دانش را حروف صفحه های او شهاب
آفرینش را عقود گوهر نظمش و شاح
و آب حیوان را سواد خطه ی خطش زهاب
شاهدی خوشمنظر و شیرین حدیثی خوشحضور
لعبتی مشگین خط و سیمین بری عنبر نقاب
غمگسار عاشقان و مونس دلخستگان
دستگیر خاص و عام و دلپذیر شیخ و شاب
روضه ئی پر حور عین و چشمه ئی پر آب خضر
طبله ئی پر عود خام و نافه ئی پر مشک ناب
شخص دانش را روان و مغز معنی را خرد
مشرب دل از زلال و ساغر جان را شراب
معنی الفاظ او کردم سؤال از عقل گفت
روشنست این آفتابست آفتابست آفتاب
ای به صد روی از تو وهم و عقل را صد آبروی
وی به صد باب از تو علم و فضل را صد فتح باب
آب حیوان از تو یک قطره ست و گویندت سواد
لوح محفوظ از تو یک جزوست و خوانندت کتاب
اختری در روشنی اما مصون از ارتداد
و آسمانی در علو اما برون از انقلاب
گوهر شهوار بحرت هیچ می دانی که چیست
مدح سلطان جهان واله اعلم بالصواب
سایه ی یزدان علاء دین و دنیا بوسعید
خان کسری مرتبت خاقان اسکندر جناب
داور دوران بهادرخان جم خسرو نشان
درّ رأفت را صدف باران رحمت را سحاب
آنک پیش حزم و عزم او بود بی آبروی
خاک هنگام درنگ و باد هنگام شتاب
ساکنان سده ی درگاه او خیر الانام
حاسدن حضرت اعلی او شر الدواب
باغ جنت را بساط مجلسش قایم مقام
شاه گردون را فروغ خاطرش نایب مناب
بر سپهر تاجداری عدل او صاحبقران
در جهان سرفرازی تیغ او مالکرقاب
ای شهنشاهی که در ایام عدل شاهیت
نیست جز در حلقه ی مرغول خوبان اضطراب
پیش تیغ انتقامش دشمن دجال طبع
گردم از عیسی زند چون خربماند در خلاب
خسرو مشرق چو زد زرین علم بر تیغ کوه
آسمان این خنجر تضمین بر آورد از قراب
کافتاب از جام جودش جرعه ئی خوردست از آن
بر در و دیوار می افتد جو مستان خراب
ای ابد را آستین کسوت عمرت طراز
وی ازل را آستان درگه حُکمت مآب
اطلس پیروزه ی گلریز والای فلک
پیش ماه رایتت همچون قصب بر ماهتاب
پهلوی گاو زمین از نعل شبرنگت ستوه
گُرده شیر سپهر از آتش تیغت کباب
بر فلک رأی قضا حُکمت چو راند احتساب
زهره ی بربط نواز از چنگ بندازد رباب
تا عمود صبح صادق را خطر نبود زکوه
تا طناب مهر تابان را خلل نبود زتاب
سایبان بر چرخ زن تا خیمه قدر ترا
صبح می سازد عمود و مهر می تابد طناب
دستگیرت باد لطف ایزدی همچون عنان
پای بوست باد چرخ چنبری همچون رکاب
خواجوی کرمانی — قصاید — شمارهٔ ۶ - قطعة أرسلها المرتضی العظم امیر احمد ابن المرتضی الاصفهانی الی صاحب الکتاب
افضل عالم کمال داد و دین
ای بر اقلیم هنر مالکرقاب
هم ضمیرت عقل را نعم النصیر
هم جنابت فضل را حسن المآب
هر زمان از شرم لفظ عذب تو
بر قرار اصل گردد گوهر آب
شعر جزوی دان کز آن طبع لطیف
کلّی قانون علمست انتخاب
گرچه تا غایت بنیل بندگیت
بنده مستسعد نشد در هیچ باب
صد یک از اوصاف آن ذات شریف
استماعی کرده بود از شیخ وشاب
نیز از اشعار لطیف دلکشت
چند بیتی خوانده بود اندر کتاب
تا به سوی اصفهان دادی عنان
نصرة و اقبال و دولت در رکاب
از وصول مقدم میمون تو
شد سر آب آن کجا بودی سراب
چون شنیدم برمیان بستم کمر
از برای عزم آن عالیجناب
لیکن آن دولت میسر چون نشد
آمدم با طالع بد در عتاب
من ز جان خایب تو غایب از رهی
راست آمد معنی من غاب خاب
آری آری آفتاب از دیده ها
هم زنور خویش باشد در حجاب
اول این خدمت فرستادم که نیست
بی وسیلت شاه را دیدن صواب
زیره چون من کس سوی کرمان نبرد
هیچ عاقل کرده است این ارتکاب
ذرّه را گر خودنمائی می کند
شرم بادا با وجود آفتاب
خواجوی کرمانی — قصاید — شمارهٔ ۷ - فاجابه علیه الرحمة و الغفران بهذه القصیده
برگذشت از آسمان من کل باب
آستان سید عالیجناب
یحیی موسی کف عیسی نفس
شیث آدم خلقت نوح انتساب
خضر اسکندر در ادریس رای
صالح یوسف رخ یعقوب آب
نامدار نامجوی نامور
کامگار کامران کامیاب
جعفر ثالث پناه خاص و عام
احمد ثانی ملاذ شیخ و شاب
عقل مستظهر برای صایبش
همچو بوالقاسم به فتح بوتراب
ساکنان درگهش خیر الانام
حاسدان حضرتش شرالدواب
جود او ارزاق را نعم الکفیل
کوی او افاق را حسن المآب
بر سپهر مکرمت صاحبقران
در جهان منقبت مالکرقاب
اختر اقبال او بی ارتداد
و آسمان قدر او بی انقلاب
ز آرزوی خاک بوسش ورد چرخ
دایماً یا لیتنی کنت تراب
نیر اعظم زنور خاطرش
مقتبس چون جرم ماه از آفتاب
ز آسمان آمد سخن واو ز آسمان
بگذرانده چون دعاوی مستجاب
هر که او چون خواب در چشم آیدش
چشم بختش خواب را بیند به خواب
حرز بازوی ملک دانی که چیست
شعرا و الله اعلم بالصواب
از طریق تربیت ارسال کرد
سوی من نظمی چو لؤلوی خوشاب
شاهدی خوش منظری شیرین کلام
لعبتی مشگین خطی عنبر نقاب
خط سبزش طبله ئی پر عود خام
چین زلفش نافه ئی پر مشک ناب
معنی او شمع صورت را فروغ
صورت او جام معنی را شراب
آب حیوان قطره ئی از آن سواد
لوح محفوظ آیتی از آن کتاب
نکته هایش مشرب دل را زلال
نقطه هایش چشمه ی جان را حباب
از لطافت رانده خون از چشم می
وز روانی برده آب از روی آب
مصر حکمت را بیاض او سواد
نیل فطنت را سواد او زهاب
من کیم کو ملتفت گردد به من
کی کند سیمرغ بازی با ذباب
بکر فکرش چون بر اندازد تتق
فکر بکرم رخ بپوشد در حجاب
افکند جعد عروس طبع او
در دل شوریده ی من پیچ و تاب
من چو پیش لفظ او جان داده ام
کی توانم گفت شعرش را جواب
دعد نتواند که بگشاید زبان
چون بر افتد پرده از روی رباب
بادی یک ساعت ز سال عمر او
از ازل تا آخر یوم الحساب
خواجوی کرمانی — قصاید — شمارهٔ ۸ - فی مدح الصاحب المعظم شمس الدین محمود الهرموزی
چون رخت کس ماه در زیور نیافت
چون لبت کس لعل پر شکر نیافت
دل چو چشمت نرگس جادو ندید
جان چو قدّت سرو سیمین بر نیافت
چون تو صورت خامه ی مانی نکرد
چون تو لعبت خانه ی آذر نیافت
عقل عمری جست چون خطت به عمر
سبزه زاری بر لب کوثر نیافت
باغبان حسن چون زلف و قدت
سنبل تر بر سر عرعر نیافت
ساقی هجران تو چون چشم من
ساغری پر باده ی احمر نیافت
از تر و خشک جهان عشقت مرا
جز لب خشک و دو چشم تر نیافت
چون دل من در سر زلفت خرد
مومنی در خانه کافر نیافت
از غم عشقت دل من ملجائی
جز جناب خواجه ی کشور نیافت
شمس دین محمود آنکو آسمان
در سرابستان قدرش در نیافت
حون کفش دری فلک در خور ندید
چون دلش بحری جهان در بر نیافت
مملکت را کدخدائی مثل او
انس و جان در جمله بحر و بر نیافت
ای مسیحائی که چون خصمت فلک
در خور دجّال محنت خر نیافت
سرور انرا بر سریر مملکت
به ز خاک پای تو افسر نیافت
هفت گردون در محیط شش جهت
مثل تو یکدانه ی گوهر نیافت
کاغذی جست از پی مدح تو تیر
مشتری جز روی خود در خور نیافت
بی حروف مدح ذات پاک تو
نه فلک یک صفحه دفتر نیافت
اندر آن ظلمت که کلکت آب خورد
خضر ره گم کرد و اسکندر نیافت
دشمنت نقشی نزد کز طاس چرخ
کار خود چون مهره در ششدر نیافت
سر فرازا دست داعی گیر از آنک
آستانت همچو او چاکر نیافت
بی عقود گوهر نظمش سپهر
بر عروسان سخن زیور نیافت
تا نگویند انس و جان کاندر جهان
هیچکس در کان زر گوهر نیافت
تا نگویند انس و جان کاندر جهان
هیچکس در کان زر گوهر نیافت
جوهر ذات تو باقی باد از آنک
بر درت نگذشت کس تا زر نیافت
خواجوی کرمانی — قصاید — شمارهٔ ۹ - فی مدح الامیر الاعظم الاعدل الاکرم الشهریار المعظم خسرو الغازی مبارز الحق و الدنیا و الدین محمد زید عدله فی طرح الالف
ترکی که بر قمر ز شبس طوق عنبریست
در حسن برگزیده ی نه چرخ چنبریست
کویش حریم جنت و بویش نسیم خلد
مویش بنفشه ی تر و رویش گل طریست
هر چند نیست یکسر مویش ز مهر بهر
صد چون منش ز مهر بهر موی منتریست
چشمش بغمزه گرچه بسی خون بریخت لیک
لعلش بعذر معترف از روح پروریست
دلبر پری رخست و من خسته شیشه دل
وین طرفه سنگ شیشه شکن در کف پریست
لعل لبش بخون دلم میل میکند
زین روی رنگ چهره ی زردم مزعفریست
پندم دهند خلق که عشقش ز سر بنه
هر سر که مهر دوست درونیست سرسریست
من دست بر دلم ز غم و دل چو من دو دست
بر سر همی زند که چه جور و ستمگریست
خونم بخورد و روی بپیچید و چشم زد
کاین شیوه نیز کرده ی زلفین عنبریست
من چون برم ز دوست گله پیش غیر دوست
چون پیشه ی دو چشم خوش دوست دلیریست
گر دل ببرد شکر که چون مملکت سرم
در زیر ظل دولت خورشید سروریست
قطب ملوک کهف بشر کز علو قدر
صدرش صلیب کنگره قصر مشتریست
خسرو محمد بن مظفر خدیو عهد
میری که صیت معدلتش صیت قیصریست
بر فرش و سطح صفه جنت و شش مقیم
صوت و سر و دو نصرت و کوس مظفریست
سدّی که در کشید بگرد زمین ز عدل
در دفع فتنه خجلت سدّ سکندریست
سهمش بیک طپانچه که بر گوش صخره زده
عمری مطّولست که در زحمت کریست
در دهر چون بهشت برین شد بدولتش
هر موضعی که متصل خشکی و تریست
بهر طمع که بوسه دهد سدّه درش
روی فلک چو پرده ی زربفت ششتریست
تدبیر صیت معدلتش در بسیط ملک
مشهورتر ز دمدمه ی عدل عمرّیست
قصر فلک بمرتبه در جنب حضرتش
چون بر محک مس سیه و زّر جعفریست
دیشب خرد به بنده نظر کرد و گفت خیز
مخّ سخن بگوی که وقت سخنوریست
دری ز نظم بر طبق عرض نه کنون
در حضرتی که برج درش درج گوهریست
هر کس سخن دهند بدین نوع نظم لیک
نی سحر همچو معجز و قول پیمبریست
گر نیست صدر منصب و حرمت مشو غمی
بی حرمتی کشیدن مردم ز بی زریست
هر چند شرع نیست ولیکن ز روی عقل
در حبس چرخ بودن عیسی ز بی خریست
ور سوی تو بچشم ترّحم نظر کند
خضری که در کف کرمش جود حیدریست
قدرش رفیع و ملک رهین و فلک رهی
بختش بلند و دولت کلیش بر سریست
عمرش قرین دولت و طبعش ندیم لطف
نفسش ز شرک مفرد و خلقش ز بد بریست
خواجوی کرمانی — قصاید — شمارهٔ ۱۰ - فی مدح الشهریار الاعظم جلال الدولة و الدین
ای جناب تو چرخ را منهاج
وی رکاب تو عرش را معراج
شاه اعظم جلال دولت و دین
ای فلک را سُم سمند تو تاج
حرم کعبه ی جلال ترا
اختران از طوایف حجاج
نعل شبرنک سر کشت ز شرف
قیصر قصر سیمگونرا تاج
هندوی تیغ آتش افشانرا
داده آب از مفاصل اوداج
خازنان خز این کان را
کرده طبع حوادث استخراج
نام دستت شنیده و ز سر شور
کف بر آورده قلزم مواج
ابر با بخشش تو دریا را
برده آب از تلاطم امواج
چرخ با موکب تو انجم را
بسته ره بر تزاحم افواج
با مبانی سدّه ات گردون
در حیا از مدارج ابراج
وجه بامت منال قیصر و خان
خرج شامت خراج خُلخ و جاج
نزد جود تو خون بحر سبیل
پیش دست تو مال کان تاراج
ما در فتنه را بدور تو چرج
کرده قطع تناسل و انتاج
پرتو رای عالم آرایت
مشعل افروز کوکب و هاج
بنهاد تو مملکت مشعوف
بحفاظ تو معدلت محتاج
مدحتت هفت جلد گردون را
مندرج در مطاوی ادراج
در قضایا مدبران قضا
کرده با رای صایبت کنکاج
دل وافیت شرع را مشرع
کف کافیت جود را منهاج
پیش عزم تو مُسرع گردون
متمکین بعلت افلاج
نام دشمن بر تو نتوان برد
که برد نام برد با دیباج
روشنست این که نزد اهل خرد
فرق باشد میان سرج و سراج
گر نه مدحت کند سپهر به تیغ
شمس را از جهان کند از عاج
ور نه پیکت بود زمانه به تیر
ماه را از فلک کند اخراج
تخت را در زمان تست شکوه
تاج را در زمان تست رواج
چرخ و انجم ز بهر نرد تو گشت
تخته آبنوس و مهره عاج
چون زحل عدل شامل تو بدید
از سر جدی برگرفت نتاج
دیده ی باز شد بمعدلتت
خوابگاه کبو بر دُراج
صورتی بی ارادتت نشود
متصور ز نطفه ی و امشاج
ور مخصص شود بتربیتت
بشکند نرخ لعل کانی زاج
چون تو در جنگ چنگ بگشای
نکند با تو شیر چرخ لجاج
بسر نیزه تار تار کنی
چرخ اطلس چو رشته نساج
انتقامت چو شست بگشاید
قلب مریخ را کند آماج
لمعه ی خنجر تو نقش سواد
ببرد از حواشی شب داج
برباید خدنک خونریزت
چین ز ابروی خسرو طغماج
بزداید حسام سر تیزت
زنک از آئینه دل مهراج
اهتمام تو چون شود راعی
بره از شیر بیشه گیرد باج
ور بود التفات خاطر تو
شاه انجم دهد بذرّه خراج
استعانت که جوید از اختر
عدل کسری که یابد از حجاج
من که سوء المزاج فطرت را
نکنم جز بمدحت تو علاج
چون ببحر تبحر آرم روی
برود آب اعشی و حجّاج
آتش خاطرم برآرد دود
از روان فرزدق و زجاج
عقل کافی کند نجات و شفا
از اصول کلام استنتاج
لیک هر شب ز بار محنت روز
خیزران گرددم قد چون ساج
اخترانم بتیغ بسی مهری
چون شفق غرق خون کنند دواج
کرم خاطرت مگر بطلا
انحراف غمم برد ز مزاج
تا نگویند پیش عذب و فرات
در عذوبت حدیث ملح و اجاج
باد چشم حسود درگاهت
از حسد رشک چشمه ی سجّاج
خواجوی کرمانی — قصاید — شمارهٔ ۱۱ - فی مدح الصاحب الاعظم منشی الممالک خواجه زین الدین علی
صبح چو سر بر زد از دریچه ابراج
شاه زمرّد سریر آینه گونه تاج
بال فرو کوفت مرغ مشرق و بنهاد
در قفس آبنوس بیضه ئی از عاج
از درم آن سرو ماه چهره در آمد
راست چو صبحی که بر دمد ز شب داج
گفتمش ای لعبتی که مثل تو صورت
کی متصور شود ز نطفه و امشاج
چند بود در فراق طلعت خوبت
چشمه ی چشمم بسان چشمه سجّاج
خون دلم نرگس تو خورده بدستان
خانه صبرم غم تو داده بتاراج
روز و شب از شبروان خیل خیالت
در دل و چشمم نزول ساخته افواج
مرغ وصال تو و نشیمن عشّاق
طبله ی گوهر فروش و کلبه حلاج
هست تو گوئی بساط خار مغیلان
در شب هجرم دواج اطلس و دیباج
گفت من و آرزوی وصل تو هیهات
نور نگیرد سراج از آلت سراج
گرچه که مشاطگان بشانه طرازند
زلف عروسان ولی نه شانه نساج
منکه بخوبی شبه ممالک حسنم
بنده ی دستور عصر بودمی ایکاج
مفخر افاق زین دین که فلک راست
قبّه قدرش ورای ذروه ابراج
با حرکات برید سرعت عزمش
مسرع گردون علیل علت افلاج
ای خرد از کنه کبریای تو قاصر
همچو براق از عروج صاحب معراج
وی ز سریر در تو گلشن دولت
چون چمن از بانک کبک و نغمه درّاج
پرتو رای تو بر مدارج گردون
شعله فروزنده ی مشاغل وهاج
کرده طواف در تو انجم و ارکان
همچو بگرد حرم قوافل حجاج
ابر سخای تو در تقاطر اموال
بحر نوال تو در تلاطم امواج
داده ترا با وجود لمعه ی رایت
خسرو انجم خراج و شمع فلک باج
شرح جلال ترا چه حاجت تقریر
تیر فلک را چه احتیاج بآماج
موجب حکم ترا مطاوع و منقاد
از در کشمیر تا نواحی طمغاج
قافله فضل و کاروان سخاع را
کلک و کف کافی تو منهی و منهاج
حکم قضا در جهان نفاذ نیابد
تا نکند با نفوذ امر تو کنگاج
زانک چو تأثیر آفتاب نباشد
سنگ بتدویر آسمان نشود زاج
گاه سخا با وجود جود تو مبذول
ملک جهان و جهان بجود تو محتاج
هر سر مویم بورد مدح تو ناطق
چون بانا الحق حواس و عنصر حلاج
تا بود آیا و امّهات جهانرا
خاصیت ازدواج و نسبت ازواج
وز سبب امتزاج قائل و فاعل
حاصل تکوین بود تناسل و انتاج
باد ز قاطع بری عطیه ی عمرت
تا بود از کدخدا رونق هیلاج
خواجوی کرمانی — قصاید — شمارهٔ ۱۲ - فی مدح صاحب الاعظم ناصر الدولة و الدین علی
چون لعل آفتاب بر آمد زکان چرخ
بفروخت شمع مشرقی از شمعدان چرخ
شهباز آتشین پر خور چون هوا گرفت
پرواز کرد زاغ شب از آشیان چرخ
دلو زحل فرو شده بود آن نفس بچاه
کز خیط شمس تافته شد ریسمان چرخ
بشکفت سبزه زار سپهری چو شد روان
از تیغ کوه چشمه آتش فشان چرخ
بازار چرخ گرم شد از قرص مهر از آنک
پر گرد کرد صبح مشرق دکان چرخ
تا صبح مهره باز چه بر خواند و بر دمید
کامد پدید آتش از آب روان چرخ
گوئی که بود مهره عالم فروز مهر
گوئی ز لعل بر کُله سایبان چرخ
تا تیز گشت تیغ زر اندود آفتاب
صبح جهانگشای زدش بر فسان چرخ
سر پوش لاژوردی گلریز بر گرفت
باورچی قضا ز سر طشت خوان چرخ
یکسو فکند ماشطه ی روز دلفروز
زلف سیاه شب ز رخ دلستان چرخ
چون صبح از جگر نفس سرد بر کشید
دردم بر آمد از دل پر دود جان چرخ
این طشت زرنگر که بزر رشته دوختند
بر شقّه زمردی پرنیان چرخ
بر چرخ لرزه می کند از مهر آفتاب
یارب چراست مهر چنین مهربان چرخ
دیو سپید بود سپیده که خون براند
زو شاه نیمروز بمازندران چرخ
با زال زر که بود چو سیمرغ مغربی
آمد پرید باز ز زابلستان چرخ
چون ملک جم مسخّر ضحاک صبح گشت
پیدا شد از افق علم کاویان چرخ
آن دم که برکشید درفشان درفش را
سلطان یکسواره زرّین سنان چرخ
در پای اسب آصف جمشید فر فتاد
از قصر شش دریچه ی نه نردبان چرخ
کهف زمانه ناصر دین کز نهیب او
گیرد کناره شاه سپهر از میان چرخ
عنقای قاف مرتبه آن کاشیان نهند
بر پیش طاق پیشگهش کر کسان چرخ
حل گردد از فروغ دلش مشکلات دهر
پیدا شود ز پرتو رایش نهان چرخ
هرگه که رای باشدش این زرده خنک را
بیرون کشد بیک نفس از زیر ران چرخ
ای آنکه شد خریطه کش طفل خاطرت
پیر بلند مرتبه ی خرده دان چرخ
برجیس اگر عتاب تو بروی کشد کمان
بیرون جهد ز سهم چو تیر از کمان چرخ
از فضله عطای کفت زرّ مغربی
هر صبحدم زبانه بر آرد ز کان چرخ
تا شد زمین بارگهت چرخ آسمان
شد آستان مرتفعت آسمان چرخ
این روشنست کایت و المشس مُنزلست
از پرتو ضمیر منیرت بشان چرخ
از مهر رای روشن تست آنکه صبحدم
آتش زبانه میزند اندر دهان چرخ
رای جهان فروز تو شد همرکاب مهر
صیت جهان نورد تو شد همعنان چرخ
قلب دوازده رخ ابراج بر درید
روئین تن سنان تو در هفتخوان چرخ
بستند در مبادی فطرت ز منطقه
از بهر خدمت تو کمر بر میان چرخ
از رهزنان دور چه اندیشه چرخ را
چون حفظ تست بدرقه ی کاروان چرخ
بشکن اگر مقابله با حضرتت کند
دندانهای خسرو صاحبقران چرخ
بهرام را به تیر در افکن ز چرخ از آنک
دعوی کند که هست جهان پهلوان چرخ
چون زین کنی سمند ز چنبر برون جهد
از گرز گاوسار تو شیر ژیان چرخ
گر بر فلک کشی چو شه نیمروز تیغ
در لرزه اوفتد ز نهیب استخوان چرخ
شبرنک را ز خرمن مه چون دهی قضیم
سازد قضاش آخری از کهکشان چرخ
گر رای پرده دار تو نبود بهیچ روی
خورشید پای در ننهد ز آستان چرخ
تیغ تو گشت خضر لب چشمه حیات
رای تو شد برهمن هندوستان چرخ
بر چرخ اگر کمان کشی از سهم تیر تو
ای بس که بر هوا رود آندم فغان چرخ
در مدحتت که شعر بشعری رسانده ام
ور نکته ئی از آن برود بر زبان چرخ
خلوت نشین چرخ که قطبش لقب نهند
از ذوق آن بچرخ درآید بسان چرخ
ور زهره بر رباب زند قاضی سپهر
از وجد بر هوا فکند طیلسان چرخ
تا از قمر که گوهر شب تاب عالمست
بر تیغ که بیضه نهد ماکیان چرخ
وین سرخ گل که می دمد از بوستان شرق
ایمن بود ز جنبش باد خزان چرخ
بادا جریم حضرتت از فرط کبریا
برتر ز هفت منظره ی دلنشان چرخ
ملکت فزون ز شش جهة خطه وجود
قدرت برون ز نه چمن بوستان چرخ
خواجوی کرمانی — قصاید — شمارهٔ ۱۳ - فی صفة الکواکب
اینان که برین گوشه بامند چه نامند
تا چند برین طارم فیروزه خرامند
گر شعله فروزان جهانند چه قومند
ور مشعله داران سپهرند چه نامند
در آینه وهم نیاید که چه نقشند
هر چند مقیم فلک آینه فامند
گر اهل مقامند بگو بر چه مقیمند
ور زانک مقیمند بگو در چه مقامند
پرگار صفت دایره نقطه خاکند
یا نقطه ی این دایره سبز خیامند
گر مخترع وهم و خیالند چه چیزند
ور قابل ادراک ضمیرند کدامند
در عین علوّند مگر آتش محضند
یا آب حیاتند که در عین ظلامند
گر داخل طبعند چرا خارج حسّند
ور جوهر عقلند چرا منظر عامند
ظاهر بچه گردند گر از بهر ظهورند
قایم بچه چیزند گر از بهر قیامند
زین گونه چه مرغند که در گلشن افلاک
با جلوه ی طاوس همه کبک خرامند
هر شب بگه شام برین بام برآیند
یا جمله شب و روز برین گوشه ی بامند
آیا چه پرستند درین دیر کهن سال
مأموم کدامند و کدامند کامامند
چندین حرکت چیست مگر جوهر طبعند
و آنها که نجنبند مپندار که رامند
نقشی نه مصور بتصاویر طبایع
جسمی نه مرکب بتراکیب عظامند
بیرون ز حواسند نه محروس اُناسند
فیاض عقولند نه فایض چو غمامند
در عین خیالند و تو گوئی که خیالند
وین نیز خیالست که امثال انامند
سرمایه ی شادی و غم و دولت و محنت
دارنده ی حرمان و بر آرنده ی کامند
از بهر مصالح همه در نطم وجودند
در ضبط ممالک همه از بهر نظامند
نی شارب و مشروب نه گویای حدیثند
نی آکل و مأکول نه محتاج طعامند
گاهی ز شرف تاج نه فرق خواصند
گاهی بعلّو باج ده قدر عوامند
بی نوک قلم چهره گشاینده ی طبعند
نی همچو بشر در خور تهدید و ملامند
هر یک خبر از خویش ندارند که هستند
از ساغر فطرت همه تامست مدامند
هر چند که سلطان اقالیم سپهرند
مأمور ملاذامم و فخر کرامند
خواجو چکند گر نشود بنده ی فرمان
آنرا که فلک چاکر و سیاره غلامند