mabidan/ganjoor huggingface dataset:
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۱۸ - غزل
مطول قصه‌ای دارم که گر خواهم بیان کردن 
به صد طومار و صد دفتر نشاید شرح آن کردن 
به معنی صورتی امشب نمودی روی و این صورت 
نمی‌یارم عیان گفتن نمی‌شاید نهان کردن 
من این صورت کجا گویم من این معنی کرا گویم؟ 
کز اینها نیست این صورت که پیدا می‌توان کردن 
دل من رفت و من دست از غم دل می‌زنم بر سر 
چرا تن می‌زنم؟ باید مرا تدبیر جان کردن 
مرا یاری درونی نیست غیر از اشک و، من او را 
به جست و جوی این حالت نمی‌یارم روان کردن 
به مهر روی او با صبح خواهم همنفس بودن 
به بوی زلف او بر باد خواهم جان فشان کردن
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۲۱ -  غزل
گوئیا این نقش بیجان صورت جان من است
نقش بیحانش مخوان کان نقش جانان منست
می‌دمد بویی و هر دم بلبل جان در قفس
می‌کند فریاد کاین بوی گلستان منست
خود چه نوراست آن که دل خود را بر او پروانه‌وار
می‌زند کاین عکس از آن شمع شبستان منست
می‌گشاید دل مرا از بند زلف نازنین
حلقه زلفش کلید قفل زندان منست
گر کند قصد سر من، بر سر من حاکمست
ور نماید میل جان، شکرانه بر جان منست
صورتی در پیش دارم خوب و می‌دانم که این
صورت جمعیت حال پریشان منست
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۲۲ - از خواب گفتن جمشید با مهراب
یکایک باز گفت: ؟«ای صورت انگیز
کنون این چاره را رنگی برآمیز
چو حاصل کرده‌ای رنگ نگارم
یکی نقشی، به دست آور نگارم
تو این رنج مرا گر چاره سازی
ز هر گنجت ببخشم بی‌نیازی»
چو مهراب این سخن را از شاه بشنید
زمانی در درون خود بپیچید
جوابش داد «این کاری عظیم است
درین صورت بسی امید و بیم است
ز چین تا روم راهی بس دراز است
همه راهش نشیب اندر فرازست
درین ره بیشه و دریا و کوه است
ز دیو دد گروه اندر گروه است
ملک را رفتن آنجا خود نشاید
به ننگ و نام کاری بر نیاید»
ملک را خوش نیامد کار مهراب
شد از گفتار پیچا پیچ در تاب
جوابش داد: «این گفتار سست است
قوی رایت ضعیف و نادرست است
نمی‌باید در امید بستن
نمی‌شاید دل عاشق شکستن
ترا باید بزرگ امید بودن
چو سایه در پی خورشید بودن
درین ره نیز خواهم شد چو خنجر
به سر خواهم برید این ره سراسر»
چو مهراب آتش کین ملک دید
به پیشش روی را بر خاک مالید
که: «ممن طبع ملک می‌آزمودم
در راز و درونی می‌گشودم
چو دانستم که عشقت پای بر جاست
کنون این کار کردن پیشه ماست
رکاب اندر رکابت بسته دارم
عنانت با عنان پیوسته دارم
به هر جانب که بخرامی روانم
به هر صورت که فرمایی بر آنم
کنون باید بسیج راه کردن
شهنشه را ز حال آگاه کردن
بضاعت بردن از هر جنس با خویش
گرفتن پس در طریق روم در پیش
به رسم تاجران در راه بودن
نمی‌شاید درین راه شاه بودن
درین معنی سخن بسیار گفتند
از آن گفت و شنید آن شب نخفتند
سحر چون رایت از مشرق برافراشت
فلک زیر زمین گنجی روان داشت
کلید صبح در جیب افق بود
برآورد و در آن گنج بگشود
برون آورد درج لعل پر زر
ز لعل و زر زمین را ساخت زیور
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۲۳ -  اجازه سفر خواستن جمشید
ملک جمشید کرد آن راز مشهور
فرستاد از در و درگاه فغفور
ندیمی را طلب فرمود و بنشاند
حکایت‌های شب یک یک فرو خواند
به عزم روی دستوری طلب کرد
مثال حکم فغفوری طلب کرد
چو شاه این قصه را بشنید در جمع
برای روشنایی سوخت چون شمع
لبالب شد ز خشم و قصه بنهفت
به زیر لب سخن پرداز را گفت
«برو از من بپرس آن نازنین را،
پدید آرنده تاج و نگین را،
بگویش این خیال از سر بدر کن
به تارک ترک تاج و تخت زر کن
چرا چون نافه ببریدی ز مسکن
چرا چون لعل برکندی ز معدن؟
عزیز من مکن پند مرا خوار
جوانی، خاطر پیران نگه‌دار
به پیران سر مکن از من جدایی
مده بر باد ملک و پادشاهی
نمی‌دانم پدر با تو چه بد کرد
که خواهی کشتنش در حسرت و درد
مر از دست من ای شاهبازم
که چون رغتی نخواهی یافت بازم
به گیتی چون تو فرزندی ندارم
دلارایی و دلبندی ندارم
پدر دوران عمر خویش رانده‌ست
مرا غیر از تو عمری نمانده‌ست
تو نیز اکنون بخواهی رفتن ای عمر
نمی‌دانم چه خواهی گفتن ای عمر»
رسول آمد حکایت با ملک گفت
ملک چون روزگار خود برآشفت
به سوی مادر آمد رفته در خشم
روان بر برگ گل بارانش از چشم
چو نور چشم خود را دید گریان
همایون گشت چون زلفش پریشان
روان برخاست چشمش را ببوسید
پس ار بوسیدنش احوال پرسید
پسر بنشست و با او راز می‌گفت
حدیث رفته یکی یک باز می‌گفت
به دارای دو گیتی خورد سوگند
که گر منعم کند گیتی خداوند
به خنجر سینه خود را کنم چاک
به جای تخت سازم بستر از خاک
چو مادر قصه دلبند بشنید
ز جان نازنین او بترسید
بسی پند و بسی امید دادش
بدان امیدها می‌کرد شادش
ملک را گشت معلوم آن روایت
که با او در نمی‌گیرد حکایت
فرستاد و شبی مهراب را خواند
بسی با او ز هر نوعی سخن راند
ملک را گفت مهراب: «ای خداوند
اگر خواهی بقای جان فرزند
بباید ساختن تدبیر راهش
که دارد ایزد از هر بد نگاهش 
روان می‌بایدش کردن هم امروز
مگر گردد به بخت شاه فیروز»
نهاد آنگه ملک سازه ره آغاز
به یک مه کرد ساز رفتنش ساز
غلامان سمن رخسار، سیصد
کنیزان پری دیدار، بی‌جد
بسی شد هودج و کوس و علم راست
هیونان را به هودج‌ها بیاراست
ناشانده نازکان را در عماری
چو اندر غنچه گل‌های بهاری
ز نزدیکان دوراندیش بخرد
روان کرد اندران موکب تنی صد
بسی جنگ آوران رزم دیده
جفای نیزه و خنجر کشیده
بسی مردم ز هر جنسی فرستاد
بسی پند و بسی اندرزشان داد
روان شد کاروانی فوج بر فوج
تو پنداری که زد دریای چین موج
درایش ناله بر گردون کشیده
درنگ او به هندوستان رسیده
جلاجل را روان بر مرحبا بود
همه کوه و در آواز درا بود
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۲۴ - سفر جمشید به روم 
به روز فرخ و حال همایون 
ملک جمشید رفت از شهر بیرون 
برون بردند چتر و بارگاهش 
خروشان و روان در پی سپاهش 
ز آه و ناله می‌نالید گردون 
ز گریه سنگ را می‌شد جگر خون 
پدر می‌زد به زاری دست بر سر 
به ناخن چهره بر می‌کند مادر 
سرشک از دیده باران، گفت:‌« ای رود، 
ز مادر تا قیامت باش بدرود! 
بیا تا در بغل گیرم به نازت 
که می‌دانم نخواهم دید بازت 
بیا تا یک نظر سیرت ببینم 
به چشمان گرد رخسارت بچینم 
دریغا کافتاب عمر شد زرد 
که روز شادمانی پشت بر کرد 
گلی بودی که پروردم به جانت 
ربود از من هوای ناگهانت 
بخواهم سوخت در هجر تو خاشاک 
به داغ و درد خواهم رفت در خاک 
خداوند جهانت باد یاور 
شب و روزت سعادت باد همبر 
مرا چشمی، مبادت هیچ دردی 
در این ره بر تو منشیناد گردی 
همه راهت مبارک باد منزل 
تمنایی که داری باد حاصل 
درین غربت هوای دل فکندت 
که باد آب و هوایش سودمندت!‌ » 
ملک جمشید چون احوال مادر 
بدید از دست دل زد دست بر سر 
به الماس مژه گوهر همی سفت 
کمند عنبرین می‌کند و می‌گفت:
« دل از دستم ربوده‌ست اختیارم 
مکن عیبم که دست دل ندارم» 
همایون گفت ای فرزند زنهار 
مرا جانی و جانم را میازار 
مکن مویه که وقت جان کنش نیست 
مزن بر سر که جای سرزنش نیست 
دو منزل با پسر دمساز گشتند 
وز آنجا زار و گریان باز گشتند 
ملک جمشید دل بر کند از آن بوم 
وز آن سو رفت و روی آورد در روم 
چو مه مهر رخ خورشید در دل 
همی شد روز و شب منزل به منزل 
به بوی سنبل زلفش شتابان 
چو آهو سرنهاده در بیابان 
گهی در تاب بود از مهر روشن 
که در ره گرم‌تر می‌راند از من 
گه از غیرت فتادی در پی باد 
که آمد باد در پیش من افتاد 
بسان لاله و گل خار و خارا 
به جای تخت و مسند ساخت ماوا 
همی پنداشت کان خارا حریرست 
گمان می‌برد کان خارش سریرست 
ره عشق اینچنین شاید بریدن 
نخست از عقل و دین باید بریدن
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۲۷ - کشته شدن دیو به دست جمشید 
ز قلب لشکر آمد سوی جمشید 
چو ابری کاندر آید پیش خورشید 
بدو راند از هوا سنگ آسیا را 
ملک از خویش رد کرد آن بلا را 
دراز آهنگ دیدش قصد پا کرد 
به تیغش گرد ران از تن جدا کرد 
نهاد آن گرد ران بر گردن اکوان 
نگون شد چون به برج شیر کیوان 
به تیغ دیگرش از پا درافکند 
به زخمی دیگرش از تن سر افکند 
سنان را افسری کرد از سر دیو 
سراسر شد گریزان لشکر دیو 
ملک شکر خدای دادگر کرد 
وز آن منزل به پیروزی گذر کرد
به قرب هفته‌ای ز آن کوه بگذشت
به هشتم خیمه زد بر عرصه دشت
ز گردون خویشتن را بر زمین یافت
در آن صحرا نشان آدمی یافت
زمین پر سبزه و آب روان دید
سرا و قصر و باغ و بوستان دید
به دشت اندر خرامان باز یاران
به کوه اندر تذر و و باز یاران
مقامی دید با امن و سلامت
ملک روزی دو کرد آنجا اقامت
بپرسید از یکی کاین مرز و این بوم
چه می‌خوانند؟ گفتا: ساحل روم
از اینجا چون گذشتی مرز روم است
ولی بحری عجب خونخوار و شوم است
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۲۸ - در دیر راهب
به نزد بحر دیری دید مینا
کشیشی چون پیر چون کیوان در آنجا
شد آن خورشید رخ در دیر کیوان
ازو پرشسد حال چرخ گردان
جوابش و داد و گفت احوال گردون
نداند کس به جز دانای بی‌چون
اگر خواهی خلاص از موج دریا
چو ما باید کناری جستن از ما
گهر جویی؟ بیا در ما سفر کن
امان خواهی؟ ز بحر ما حذر کن
دگر پرسید: «ای پیر خردمند
مرا اندر تجارت ده یکی پند
بگو تا مایه خود زین بضاعت
چه سازم در جهان؟» گفتا: «قناعت
قناعت کن کز آن با بست شد باز
که کرد اندر هوای آز پرواز
از آن سلطان مرغان گشت عنفا
که در قاف قناعت کرد ماوا
طلب کن عین عزت را از آن قاف
که هست این عین را منبع بر آن قاف
تو وقتی سر عنقا را بدانی
که عنقا را به کلی باز خوانی»
سیم نوبت سرشک از دیده بارید
چو گردون از غم گردون بنالید
که: «مهر آسمان با ما به کین است
فلک دایم به قصدم در کمین است
جهان را حوادث می‌گشاید
فلک نقش مخالف می‌نماید»
ملک را در دو بیت آن پیر بخرد
جواب خوب موزون داد و تن زد:
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۲۹ -  رباعی
لازم نبود که آنچه دولت باید
نقش فلکی هم آنچنان بنماید
شاید که تو را چنانکه باید ناید
باید که تو را چنانکه آید شاید
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۳۰ - جمشید و سفر دریا
ملک را چون مسیح آورد در سیر
هوای صحبت خورشید در سیر
به یاران گفت: «کشتیها بسازید
به کشتی بادبان‌ها بر فرازید»
صد و هشتاد کشتی را ساز کردند
دو او چیزی که می‌بایست بردند
به کشتی‌ها درون ملاح می‌خواند
که بسم الله مجری‌ها و می‌راند
ملک در کشتی‌ها بنشست تنها
چو خورشید فلک در برج جوزا
چهل روز اندر آن دریا براندند
شبی در موج گردابی بماندند
ز روی آب ناگه باد برخاست
ز هر سو نعره و فریاد برخاست
شب و کشتی و باد برخاست
ز هر سو نعره و فریاد برخاست
شب و کشتی و باد و بحر و گرداب
حوادث را مهیا گشته اسباب
به یکدم بحر شد با شاه دشمن
ز سر تا پای در پوشید جوشن
پر از چین کرد رخ کف بر لب آورد
بجوشید و ز هر سو حمله‌ای کرد
به کشتی در، ملک را موج می‌برد
گهی در قعر و گه در اوج می‌برد
گهی در پشت ماهی ساختی گاه
ز ماهی سر زدی بر افسر ماه
فلک سنگ حوادث داشت در دست
بزد کشتی جم را خرد بشکست
در آمد آب و شه را در برآورد
ز چوبین خانه‌اش چون گل برآورد
همی گشت اندرون گرداب حیران
چو ما در موج این دریای گردان
هر آنکس کو در این دریا نشیند
طریقی جز فرو رفتن نبیند
در آن دریا به بوی آشنایی
ملک می‌زد به هر سو دست و پایی
ز تخت و بخت چون برداشت امید
ز کشتی تخته‌ای را داشت جمشید
چو برگردید بخت آت تخت بشکست
به جای تخت شه بر تخت بنشست
قضای آسمانی تخته می‌راند
فلک نقش قضا ز آن تخته می‌خواند
نگار خویش را در آب می‌جست
به آب دیده نقش تخته می‌شست
سه روز آن تخته بر دریا روان بود
ملک ملاح و بادش بادبان بود
چهارم روز چون آن چشمه زر
بجوشید از لب دریای اخضر
ملک را ناگه آمد بیشه‌ای بیش
که بود آن بیشه از هر بیشه‌ای بیش
ز انبوهی درختان به و نار
نمی‌دادند در خود باد را بار
شده مقبوض چون فرهاد مسکین
غبار آلود و زرد و سیب و شیرین
ز گرم آلود سیب شکر آلود
خوش و شیرین‌تر از حلوای بی‌دود
وهان فندق و بادام و پسته
به شکر خنده لب بگشوده بسته
انارش کرده دعوی با لب یار
همی زد سیب لاف از غبغب یار
ملک زین غصه خون یار می‌خورد
به دندان سیب تن را پاره می‌کرد
انارش کرده با هم لعل و در جفت
به کار خویش می‌خندید و می‌گفت:
«چرا چیزم باید جمع کردن
که خواهد دیگری آن چیز خوردن
ملک حیران به گرد بیشه می‌گشت
به کار خویش بر اندیشه می‌گشت
که: «من زین ورطه چون یابم رهایی؟
مگر فضلی کند لطف خدایی!»
چو هندوی شب تاری در آمد
خیال زلف یارش در سر آمد
ز سودای سر زلفین دلدار
شب تاریک می‌پیچید چون مار
گهی با آب می‌زد سنگ در بر
گهی با سرو می‌زد دست در سر
غریب و خسته و تنها و عاشق
بلا همراه و دولت نا موافق
شب تاریک و برق نعره ابر
خروش موج و رعد و گریه ابر
همه با شیر و ببرش بود مجلس
ندیمش بحر بود و وحش مونس
بسی در حسرت دلدار بگریست
چو ابر از شوق آن گلزار بگریست
به زاری هر زمان می‌گفت: «دردا
که دردم را دوایی نیست پیدا
ازین ترسم که در حسرت بمیرم
مراد دل ز دلبر برنگیرم!»
دگر می‌گفت: «تدبیرم چه باشد
درین سودا اگر میرم چه باشد؟
نه رنج راه عشقش برده باشم،
نه آخر در ره او مرده باشم،
بسی برخویشتن چون مار پیچید
ره بیرون شدن جایی نمی‌دید
همی نالید و در اشک می‌سفت
به زاری این غزل با خویش می‌گفت:
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۳۱ -  غزل
فریاد همی دارم و فریاد رسی نیست
پندار درین گنبد فیروزه کسی نیست
ای باد خبر بر، بر آن یار همی دم
کز بهر خبر جز تو مرا همنفسی نیست
از هستی من جز نفسی باز نمانده‌ست
هر چند که این نیز بر آنم که بسی نیست
ما را هوس آن دست که در پای تو میریم
دارد مگسی در شکرستان تو پرواز
دردا که مرا قوت پر مگسی نیست
خواهیم گذشت از سر آن قلزم نیلی
آخر قدم همت ما کم ز خسی نیست
ای طوطی جان زرین قفس سبز برون ای
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۳۲ - در وصف صبح
چو سیمین صبح سر بر زد ز خاور
ز بحر چین برآمد ز ورق زر
تو پنداری ز چین آن زورق نور
فرستاد از پی جمشید فغفور
ملک طوفی به گرد بیشه می‌کرد
خلاص خویش را اندیشه می‌کرد
به دل می‌گفت: «آخر حور زادم
ز موی خویش تاری چند دادم
که هر وقتی که درمانی به کاری
به آتش در فکن زین موی تاری؟
کنون این موی‌ها با خویش دارم
از آن دارم که تا آید به کارم»
ز پیکان آتشی در دم بر افروخت
بر آتش عنبرین موی پری سوخت
همین دم گشت پیدا نازپرورد
به پیش جم سلام بانو آورد
ملک جمشید را گفت: «این چه حالست
که خورشید نشاطت در وبالست؟
همایونت نشیمن بود در روم
کدامت زاغ شد رهبر درین بوم؟
ز دست حورزاد آمد به فریاد
که با او کرده‌ای از دیگری یاد
چنان ماهی اگر رضوان ببنید
عجب دارم که با حوری نشیند
برابر حوری‌زادی سرو آزاد
خطا باشد گزیدن آدمی زاد»
ملک گفت: «ای صنم کار دلست این
مکن منعم که کاری مشکلست این
چه گویم که این سخن دارد درازی
چنین باشد طریق عشقبازی
فزون از شمع دارد روشنی خور
ولی پروانه را شمعست در خور
شنیدستم که چون از ابر می‌خواست
صدف باران، خروش از بحر برخاست
صدف را گفت آب آه رو سیاهی
که پیش ما تو آب از ابر خواهی!»
صدف گفت آنجا من از ابر نیستان
طلب می‌دارم ار تو بودی ترا آن
چرا بایست کرد از بی‌حیایی
مرا از ابر تر دامن گدایی؟
مرا کز عجب بایستی نمودن
دهان را ز آب دندانی گشودن
مکن عیبم که این‌ها اضطراریست
اسا کار در بی‌اختیاریست
حکایت‌های خود ز آغاز می‌گفت
به ناز این قصه یک یک باز می‌گفت
ملک جم را از آنجا ناز پرورد
پیاده تا لب دریا بیاورد
در آمد باد پائی بحر پیما
چو باد نوبهار از روی دریا
پری گفت: «ای براق باد رفتار
زمانی چند را جمشید بردار
حباب آسا روان شو بر سر آب
چو برق اندر پی من زود بشتاب»
کشید اسب و ملک بنشست بر وی
پری از پیش می‌رفت و جم از پی
به یک ساعت ز دریا در گذشتند
تو گفتی آب دریا در نوشتند
فرود آمد ز اسب و روی بر خاک
بسی مالید و گفت: «ای داور پاک
شفا بخشنده تن‌های بیمار
خطا پوشنده جمع گنه‌کار
تویی مالک رقاب آزادگان را
دلیل و دستگیر افتادگان را»
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۳۴ - رفتن جمشید به اقامتگاه خورشید 
در آن خرگه بت موزون شمایل 
چو معنی لطیف و بکر در دل 
پرستاری« پری رخسار» نامش، 
پری و آدمی از جان غلامش 
ز خرگه بانگ زد کای بار سالار 
چه بار آورده‌ای؟ بگشای و پیش آر 
سخن پرداز چین گفت ای خداوند 
ندارم هیچ کاری من بدین بار 
که دارد بار مهر بار سالار 
طلب کردند میر کاروان را 
سر و سالار خیل عاشقان را 
ملک چون ذره با جانی پر امید 
ز جا جست و روان شد سوی خورشید 
دو درج لعل کان در کان نباشد 
دو عقد در که در عمان نباشد 
به رسم هدیه با خود برگرفت آن 
چو باد آمد بدان خرم گلستان 
چمان در باغ چون سرو سهی شد 
به نزد ماه برج خرگهی شد 
دلش با خویش می‌گفت این چه حالست 
همان خوابست گویی با خیالست 
به بیداری کنون می‌بینم آن خواب 
مگر بیدار شد وقت گران خواب 
مه خورشید چهر اعنی که جمشید 
چو چشم انداخت بر خرگاه خورشید 
نماندش تاب و چون مه جامه زد چاک 
چو نور آفتاب افتاد بر خاک 
از آن خمخانه‌اش یک جرعه سر جوش 
بدادند و برون رفت از سرش هوش 
گل نمناک را آبی تمام است 
دل غمناک را تابی تمام است 
سران انجمن بر پای جستند 
یکایک چون نبات از هم گسستند 
بر آن مه چون ثریا جمع گشتند 
همه پروانه آن شمع گشتند 
برش عنبر بر آتش می‌نشاندند 
گلابش بر گل تر می‌فشاندند 
همه نسرین بران و مشک مویان 
شدند از بهر جم گریان و مویان 
خبر کردند ماه انجمن را 
گل آن باغ و سرو آن چمن را 
برون آمد چو گل سر مست و رعنا 
به یک پیراهن از خرگاه مینا 
چو سرو از باد و قد از باده مایل 
مهش در قلب عقرب کرده منزل 
ز رنگ عارضش روی هوا لعل 
خم زلفش در آتش کرده صد نعل 
خرامان در پی خورشید رویان
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۳۵ - عاشق شدن خورشید بر جمشید
گلی دید از هوا پیراهنش چاک 
مهی از آسمان افتاده در خاک 
ز پا افتاده قدی همبر سرو 
پریده طوطی هوش از سر سرو 
عرق بر عارض گلگون نشسته 
هزاران عقد در بر گل گسسته 
چو نیلوفر گل صد برگ در آب 
شده بادام چشمش در شکر خواب 
گرفته دامن لعلش زمرد 
دری ناسفته در وی لعل و بسد 
در خورشید را پا رفت در گل 
بر او چون ذره عاشق شد به صد دل 
به حیلت خفته می‌زد راه بیدار 
به صنعت برد مستی رخت هشیار 
ملک چون سایه بیهوش اوفتاده 
فراز سایه خورشید ایستاده 
سهی سرو از دو نرگس ژاله انگیخت 
گلابی چند بر برگ سمن ریخت 
صبا با چین زلفش بود دمساز 
دماغ خفته بویی برد از آن راز 
به فندق مالش ترکان چین داد 
دو هندو را ز سیمین بند بگشاد 
چو زلف خویشتن بر خویش پیچید 
چو اشک خود دمی بر خاک غلتید 
سرش چون گرم شد از تاب خورشید 
ز خواب خوش بر آمد شاه جمشید 
ز خواب خوش چو مژگان را بمالید 
به بیداری جمال ماه خود دید
بر آورد از دل شوریده آهی 
چو ماهی شد تپان از بهر ماهی 
پری رخ بازگشت از پیش جمشید 
خرامان شد به برج خویش خورشید 
بدو مهراب گفت آهسته، ای شاه 
چه برخیزد به جز رسوائی از راه؟ 
ز آب دیده کاری برنخیزد 
ز روی دل غباری بر نخیزد 
نباشد بی سرشک و ناله سودا 
ولی هر چیز را وقتی است پیدا 
ز بارانی که تابستان ببارد 
به غیر از بار دل باری نیارد 
نداری تاب انوار تجلی 
مکن بسیار دیدارش تمنی 
تحمل باید و صبر اندرین کار 
تحمل کن دمی، خود را نگه دار» 
ملک برخاست چون باد از گلستان 
سوی خرگاه رفت افتان و خیزان 
دو درج لعل با خود داشت جمشید 
فرستاد آن دو درج از بهر خورشد 
مه نو برج درج لعل بگشود، 
هزاران زهره در یک برج بنمود 
به زیر لعل دری سفت سر بست 
گهر بنمود و درج لعل بشکست 
که هست این گوهر از آتش نه از خاک 
هزارش آفرین بر گوهر پاک!» 
سمن رخسار خورشید گل اندام 
کنیزی داشت،« گلبرگ طری نام 
اشارت کرد گلبرگ طری را 
که رو بیرون بگو آن جوهری را:
نه لعل است این بدین زیب و بها، چیست؟ 
بگو تا این گهر ها را بها چیست؟» 
ملک در بهر حیرت بود مدهوش 
برون کرده حدیث گوهر از گوش 
نمی‌دانست گفتار سمن رخ 
زبان بگشاد مهرابش به پاسخ 
که شاها، این گهرهای نثاری است 
نه زیبای قبول شهریاری است 
ز هر جنسی گهر با خویش دارم 
اگر فرمان دهی فردا بیارم» 
زمین بوسید خسرو گفت:« شاها، 
به برج نیکویی تابنده ماها، 
نثار و هدیه را رسم اعادت 
به شهر ما نباشد رسم و عادت 
نه من گردون دونم کان گهر کان 
برون آرد، برد بازش بدان کان 
من خاکی به خاک خوار مانم 
ز هر جنسی که دارم بر فشانم» 
سمن رخ پیش گلرخ برد پاسخ 
چو گل بشکفت و گفتا با سمن رخ: 
« چنین بازارگان هرگز ندیدم 
بدین همت جوان هرگز ندیدم 
غریب است این که ناکامی غریبی 
ز ما نایافته هرگز نصیبی 
گهرهای چنین بر ما بپاشد 
چنین شخص از گهر خالی نباشد 
همانا گوهرش پلک است در اصل
هزاران آفرینش باد بر اصل»‌
« کتایون» نام، آن مه دایه‌ای اشت 
که از هر دانشی پیرایه‌ای داشت 
فرستادش به رسم عذر خواهان 
بپوشیدش به خلعت‌های شاهان 
از آن پس نافه‌های چین طلب کرد 
حریر و دیبه رنگین طلب کرد 
سر بار متاع چین گشادند 
ز دیبا جامه‌ها بر هم نهادند 
شد از عرض حریر و مشک عارض 
زمین با عارض خوبان معارض 
به هر سو طبله عنبر نهادند 
نسیم گلستان بر باد دادند 
ملک یاقوت اشک از دیده می‌راند 
نهان در زیر لب این شعر می‌خواند:
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۳۶ - غزل
ای صبا خیز و دمی دامن خرگه بردار 
گوشه ابر نقاب از رخ آن مه بردار 
آن سمن رخ به وثاق دل ما می‌آید 
خار این راه منم خار من از ره بردار 
صد رهت جان به فدا رفت و نیفتاد قبول 
سر نهم بر سر کویت سرم از ره بردار 
می‌برد باد سحر پی به سر کوی حبیب 
ای دل خسته پی باد سحرگه بردار 
نقل کن نقل از آن لب، نه به وجهی که شود 
آگه آن نرگس سودا زده، ناگه بردار 
به فراشی صبا ناگاه برخاست 
به صنعت دامن خرگه برانداخت 
ز خرگه بر ملک نظاره می‌کرد 
چو غنچه در درون دل پاره می‌کرد 
بتان نظاره دیبا و کالا 
بت چین فتنه آن قد و بالا 
نوایی داد از آن هر مطربی را 
قصب بخشید هر شکر لبی را 
به جوش آمد درون جان مشتاق 
ز طاقت شد دلش یکبارگی طاق 
ملک جمشید را چون دید بیتاب، 
ز مهرویان اجازت خواست مهراب 
که امشب سوی خان خود گراییم 
اگر عمری بود فردا بیاییم 
ملک سرباز پس چون زلف پیچان 
جدا گشت از بر خورشید تابان 
همین کز طلعت خورشید شد دور 
چو سایه بر زمین افتاد چون نور 
دمی آهش رسیدی نزد ناهید 
گهی اشکش دویدی سوی خورشید 
چو مروارید شد بر خاک غلتان 
بر او حلقه شده جمعی غلامان 
چو شمع از عشق خورشید دل افروز 
به سوز و گریه آنشب کرد تا روز 
در آن ساعت چو پر شد شمع گردون 
چو چشم عاشقان از اشک و از خون 
تو گفتی بخت گردون چهره برداشت 
و یا از روی گیتی غیر در بست 
به پیش خویشتن شمعی بر افروخت 
حدیث اندر گرفت و شمع می‌سوخت 
چو شمعش بود ریزان دمع بر دمع 
ز سوزش گریه می‌افتاد بر شمع 
چو شمع از روشنایی اشک می‌راند 
به سوز این قطعه را با شمع می‌خواند:
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۳۷ - قطعه
از سرگرمی جوابش داد شمع
گفت: « تا کی سرزنش کردن مرا؟
عاشقم خواندی، بلی، من عاشقم
اشک سرخ و روی زردم بس گوا
ز آنچه گفتی، سر فرازی می کنم
سر فرازی هست بر عاشق روا
سرفرازی من از عشقست و بس
در هوایش سر فرایم دایماً
آنچه می گویی که بنشین و بمیر 
یا سر و خود گیر و یک چندی به پا
تا سرم برجاست نتوانم نشست 
من نخواهم مردن الا در هوا
تا به کی گیرم سر خود زانکه هست
از سر من بر سر من این بلا
کار عشق و عاشقی سربازی است
گر سر این ماجرا داری، بیا!
در پی من شو که نتوان یافتن
رهروان را بهتر از من پیشوا
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۳۸ - گفتگوی جمشید با شمع 
ملک با شمع گفت ای گرم رو، نرم !
من اندر آتشم بر من مشو گرم
نه گفتی رهروان را ره نمایم؟
نه گفتی عاشقان را پیشوایم؟
من عاشق درین شب های تنها
ز راه افتاده ام ، راهیم بنما
جوابی خواست دادن شمع بازش
زبان اندر دهن بگرفت گازش
که: «هان،شمعا، بجای خویش بنشین
مزن با شاه لاف عشق چندین
به آب اول بشو صد ره دهان را
دگر بگشا به ذکر او زبان را
ملک جمشید شمع عاشقانست
دم اندر کش که صبح صادق آنست
ز سر بیرون کن این سودا و صفرا
زبان را قطع کن، ور نه همین جا 
ترا این صبح مهر افروز عالم
به جای خویش بنشاند به یک دم
ز ناگه شد هوای خانه روشن
در آمد صبح با مشعل ز روزن
ملک را گفت آن شمع دل افروز
هوای باغ و نسرین دارد امروز
به باغ خلد رضوان بار دادش
گلستانی به بستان کار دادش
همه اسباب عشرت شد مهیا
حضور شاه در می یابد آنجا
ملک چون گنج شد ز آن کنج بیرون
ز خازن خواست درجی در مکنون
بر مهراب بودش درجی از زر
چو نار آکنده از یاقوت احمر
در آن هر گوهری بیرون یاقوت
که می ارزید خاکش خون یاقوت 
دگر شهناز را با ارغنون ساز
چو شکر دادشان از پرده آواز
بدیشان گفت: «سار راه سازید
نوای بزم شاهنشاه سازید
سرای او مقامی بس بزرگست
پرستاریش نامی بس بزرگست
شما در پرده ام بودید محرم
کنون جان مرا باشید همدم
مرا کردید عمری دلنوازی
بباید کردن اکنون چاره سازی
به دستان چاره کارم بجویید
بدو در پرده راز من بگویید
بباید ساختن در هر مقامی 
که باشد هر مقامی را کلامی
بنالید از حدیث شاه شهناز
برآمد صد خروش از ارغنون ساز
شکر در آتش غم رفت با عود
بر آمد از دل عود و شکر دود
چو چنگ از غم خراشیدند رخسار
که می بایست کردن پشت بر یار
گهی در دامنش چسبید شکر 
گهی همچون مگس زد دست بر سر
که «شاها ، از چه شکر را خریدی
به صد زیب و بهایش بر کشیددی؟
مگر یکبارگی دیدی گرانش
که خواهی کرد نقل دیگرانش
به شکر پروریدندت به صد ناز
دلارایا، مکن خوی از شکر باز
برون افکند راز پرده شهناز 
نوایی کرد اندر پرده آغاز
همی زد دستها بر سر به زاری
همی کرد ارغنونش دستیاری
که ما با زهره زهرا بسازیم
اگر ما را بسوزی ما بسازیم
نوازش یافتی هر روز صد راه 
ز ما مگسل تو باری چنگ ناگاه
بر ایشان هر نفس می داد جم دم
در اخر با ملک گشتند همدم
خرامان بر در آن باغ شد شاه
کنیزان چون ستاره در پی ماه
چو روی خود بهشتی دید خرم
گل و نسرین و سنبل رسته باهم
روان آب روان پا در سلاسل
روان سرو چمن تا ساق در گل
قماری صوت ها افکنده در هم
چنارش سینه ها کوبنده بر هم
غلامان دست و پایش بوسه دادند
کنیزان پیش رویش سر نهادند
امیر مجلس آن شهناز را خواند
فراز تخت خویشش برد و بنشاند
چنین باشد کرم، عزت برآرد
کریمان را همه کس دوست دارد
اگر خواهی بزرگی ، همچو دریا
لب خود را به آب میالا 
چو نرگس هرکه از زر دارد افسر
به سیم و زر فرو می ناورد سر
ملک هر تحفه ای کآورد با خویش
یکایک مه رخان بردند در پیش
کنیزان را به دهلیز حرم برد
به لالایان آن درگاه بسپرد
که اینان مطرب پرده سرایند
سزاوار در پرده سرایند
گل خرگه نشین ما قصب پوش
ز درج شاه در می کرد در گوش
درئن پرده خواند آن مطربان را
کشید اندر سخن شیرین زبان را 
حدیث چین و حال شاه پرسید
سراسر گرد پای حوض گردید
درآمد طوطی شکر به آواز 
همای شوق در دل کرد پرواز
از آن پس ارغنون بنواخت آهنگ 
همایون پرده خود ساخت با چنگ
به علم آورد در کار این عمل را 
ز قول شاه بر خواند این غزل را:
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۳۹ - غزل
چه منزل است که خاکش نسیم جان دارد
هوای روح و شش راحت روان دارد
حدیقه ای ز بهشت ست و منزلی ز فلک
که حور بر طرف و ماه در میان دارد
فراغ دل به چنین منزلست کاین منزل
فروغی از رخ آن ماه دلستان دارد
دل گرفته هوایم درین سرا بستان
کبوتریست که به سرو آشیان دارد
به هر کنار و به هر گوشه ای که می نگرم
ز آب دیده ما چشمه ای روان دارد
گمان مبر که کسی جان برد ز منزل عشق 
اگر به جای یکی جان هزار جان دارد
برای وصل تو ترک همه جهان گفتم
که هر که وصل تو دارد، همه جهان دارد
بجو نشان دل من ز تیر غمزه خویش
که تیر غمزه تو از دلم نشان دارد
شکر نیز از زبان میر مشتاق
ادا کرد این غزل بر قول عشاق:
گلرخا برخیز و بنشان سرو را بر طرف جوی
روی بنمای و رخ گل را به خون دل بشوی
سایه را گو با رخ من در قفای خود مرو
سرو را با قد من گو بر کنار جو مروی
بلبل ار گل را تقاضا می کند عیبش مکن
اینچنین وجهی کجا حاصل شود بی گفت و گوی؟
دامن افشان، ای گل خندان، چمان شو در چمن
تا بر افشاند چو گل دامن بهار از رنگ و بوی
ظاهر ار گردیده بودی گوی سیمین غبغبت
کم زدی گوی بلاغت بلبل بسیار گوی
شانه سانم در سر سودای زلفت کرده سر 
نیستم آیینه آیین کو کند خدمت به روی 
به دست افشان درآمد سرو آزاد
ز مرغان چمن برخاست فریاد
شراب عشق و نار حسن در سر
قدح در دست و شاهد در برابر
سر خورشید شد گرم از حراره
چو مه جیب قصب را کرد پاره
نشاط و کامرانی کرد خورشید
بر ایشان زر فشانی کرد جمشید
غنی گشت ارغنون ساز از نواها
بپوشید از قصب شکر قباها
نشاط انگیز را گفت: «ای شکر خیز
تو نیز آغاز کن شعری دلاویز
از آن شعری که وصف الحال باشد
نه زان قولی که قیل و قال باشد
حدیثی کان بیارد آشنایی
ببخشد جان و دل را روشنایی
نشاط انگیز گوش عود برتافت
گهر در جامه ابریشمین بافت
نبات از پسته شیرین روان کرد
به روی چنگ بر فندق فشان کرد
به چنگ این مطلع موزون در آموخت
رخ خورشید از آن مطلع بر افروخت: