mabidan/ganjoor huggingface dataset:
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۶۷ - هم در مدح اتسز
تویی ، شها ، که نظیر تو در جهان نبود 
ز چشم عقل تو را ز فلک نهان نبود
زبان بخت بشارت همی دهد هر روز 
که جز تو تا با بد وارث جهان نبود
برون ز خط اشارات تو کواکب را 
برین صحیفهٔ زنگارگون قران نبود
لوای تست پناهی ، که جز بعصمت او
ز دست حادثه اسلام را امان نبود 
بسان کف همایون جود پرور تو 
بوقت موج کرم بحر بیکران نبود
عطای دست تو سودیست در زمانه ، کزو
بجز نفایس گنج ترا زیان نبود 
حسام تو بصفاهست چون روان لیکن 
بروز معرکه جز آفت روان نبود 
کجاست ملک ترا حاسدی؟که قامت او 
ز بیم تیر تو چفته تر از کمان نبود
بگرد بیضهٔ تأیید و حوزهٔ اقبال 
به از حمایت جاه تو پاسبان نبود
نظام روی زمین را حمایت تو بست 
اگر عنایت اجرام آسمان نبود
خدایگانا ، آنی که تا بروز قضا 
بجز ترا کمر ملک در میان نبود
سپاه دین هدی را بروز جنگ و نبرد 
ز سرکشان جهان چون تو پهلوان نبود
تویی عیان وز رستم همی خبر گویند
خبر ، اگر چه بود راست ، چون عیان نبود
عزیمت تو چنان مسرعست وقت قضا
که جز قضای سمائیش هم غنان نبود
بزیر طارم ازرق ز حل و عقد جهان 
هر آن چه خواهد رأی تو جز چنان نبود
بطیب رایحه هم چون مکارم خلقت 
بوقت صبح ریاحین بوستان نبود
بجز زبان گهربار کلک فرخ تو 
ز سر دایرهٔ چرخ ترجمان نبود 
جهانیان رمهٔ مهملند و بر سرشان 
به از عنایت انصاف تو شبان نبود
ز خون طایفهٔ فتنه صحن یک بقعه 
ز تیغ فتنه نشان تو بی نشان نبود
قدیم تر بجلال و کریم تر بخصال 
ز خاندان تو در ملک خاندان نبود
خدایگانا ، تا جان بود مرا در تن 
بجز هوای توام در میان جان نبود
روان جان نفسی بی هوای مجلس تو 
مرا ز گردش افلاک شادمان نبود
خدای داند از حال من که در همه حال 
بجز ثنای توام هیچ بر زبان نبود
زبان من ، که ثنای ترا بیان نکند 
روا بود اگرم در زبان بیان نبود
دهان من ، که زبان بی ثنای تو دارد
سزد مرا که زبان نیز در دهان نبود
مرا بنان ز پی نقش مدح تو باید 
چو این نباشد آن به که خو بنان نبود
همی کنم سبکی در بزرگ مجلس تو 
و لیکن آن ببر حلم تو گران نبود 
ز روی لطف تو آن مهربان خداوندی 
که کس بر اهل هنر چون تو مهربان نبود
ز تست نام من و نان هر که مثل منست
جز از تو او را تحصیل نام و نان نبود
من و مدیح تو ، زیرا که نزد اهل خرد 
به از مدیح توام فخر جاودان نبود
همیشه تا چو زمین صورت فلک نشود
همیشه تا چو یقین قوت گمان نبود
بریده سر چو قلم باد ، هر چه که همچو قلم
ز بهر خدمت صدرت بسر دوان نبود
همیشه بادی در ملک کامران ، که بدهر 
عدوی ملک تو یک لحظه کامران نبود
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۶۸ - هم در مدح ملک اتسز گوید
جانا، دلم ز فرقت تو خون همی شود
و اندوه من ز عشق تو افزون همی شود
خون کرده ای دلم ، نه نخستین کسی منم 
کندر فراق تو دل او خون همی شود
لیلی شدی بحسن و مرا در هوای تو 
دل بی قرار چون دل مجنون همی شود
رویم چو زر پخته شدست وز چشم من 
سیم گداختست ، که بیرون همی شود
من مفلسم و لیک ز روی وز چشم من 
آفاق پر خزاین قارون همی شود
با روی چون بهاری وزین روی چون بهار 
هر لحظه ایت طبع دگرگون همی شود
مسکین تنم ز هجر تو محنت همی کشد 
خرم دل ز جور تو محزون همی شود
آن طبع مهربان تو با من بدین صفت 
نامهربان ندانم تا چون همی شود
ماو جناب شاه ، که بخت هنروران 
از خاک آن جناب همایون همی شود
خورشید خسروان ملک اتسز ، که ملک او 
در قاعده چو ملک فریدون همی شود
شاهی ، که روز حرب ز خون عدوی او 
صحرای رزمگاه چو جیحون همی شود
دستش باصطناع چو دریا همی بود
قدرش بارتفاع چو گردون همی شود
ایام اهل دانش و اوقات اهل شرع 
از دیدنش مبارک و میمون همی شود
ای خسروی، که روز ملاقات خاک دشت 
از خون کشتگان تو معجون همی شود
تأیید با لوای تو وصلت همی کند 
و اقبال با هوای تو مقرون همی شود
رأی تو نور زهرهٔ از هر همی دهد 
لفظ تو لؤلؤ مکنون همی شود
از باد کینهٔ تو چو اوطان عادیان 
اوطان دشمنان تو هامون همی شود
اسلام را بشرکت تیغ تو قوتست 
موسی قوی بشرکت هارون همی شود
صد نکته از بدایع و صد بذله از علوم 
در کمترینه لفظ تو مضمون همی شود
از فتنهٔ سپاه بلا در امان بود 
آنکس که او بمهر تو مفتون همی شود
ایام را رسوم تو رونق همی دهد 
و اسلام را علوم تو قانون همی شود
شاها، خدایگانا، بی جان تو تنم 
مقهور کیده هر خس و هر دون همی شود
از بسکه اهل علم بصدرت شدند جمع 
صدر تو چون رواق فلاطون همی شود
از دست حادثات زمانه دلم زبون 
زین پیشتر نمی شد واکنون همی شود
ای لطف پادشاه ، نظری کن که بیگناه 
جانم اسیر اختر وارون همی شود
وی طاهر حسن ، برون ران که بی سبب 
جیش امین بکشتن مأمون همی شود
تا بی قلم بصنع الهی بر آسمان 
شکل هلال بر صفت نون همی شود
بادی تو بر سریر جلالت ، که خصم تو 
در خاک از حسام تو مدفون همی شود
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۶۹ - نیز در ستایش اتسز
شاهی، که قدر او ز ثریا نشان دهد 
درگاه او ز گنبد جافی امان دهد
خوارزم شاه عالم و عادل، که خاک را
سم سمند او شرف آسمان دهد
آن شاه شیر دل ، ملک اتسز که عون او
روباه را مهابت شیر ژیان دهد
تیغش برزم یاری شرع هدی کند
دستش ببزم روزی پبر و جوان دهد
او پشت ملک و دین و ببخشد بیک زمان
هر چان بعمرها شکم بحر و کان دهد
ساقی باس او جگر بدسگال را
شربت همه ز چشمهٔ تیغ و سنان دهد
عنفش بجنگ فعل قضا و قدر کند
لطفش بصلح نظم زمین و زمان دهد
چون بشنود خصایص عدلش خجل شود
آن کس که شرح سیرت نوشیروان دهد
ای خسرو که تیغ تو چو نیلوفرت بحرب
اطراف خاک را صفت ارغوان دهد
هنگام کر و فر کنف آفتاب را
از گرد تیره مرکب تو طیلسان دهد
عفو تو از حدایق جنت خبر کند 
خشم تو از صواعق دوزخ نشان دهد 
هر روز بامداد جناب ترا به بفخر
خورشید بوسه در طرف آستان دهد
سرمایه مرگ را نبود جز خلاف تو
او را به جای سود زمانه زیان دهد 
آن را که نام تو سبک آید بگوش او 
دست تو گوشمال به گرز گران دهد 
حسادت را سیاست سهم تو جان برد 
و احباب را عنایت جاه تو جان دهد 
تو بحر بی کرانی و موج نوال تو
اطراف دهر را گهر بی‌کران دهد 
بی کارزار پشت عدوی ترا ز بیم
نقش خیال تیر تو نقش کمان دهد 
کینت ز آب شعلهٔ آتش برآورد 
قهرت بخاک خاصیت پرنیان دهد 
شد وقت آن که مملکت شرق و غرب را 
تأیید آسمان بکف تو عنان دهد 
رایت نشاط بقعهٔ ما فارقین کند 
امرت قرار خطهٔ مازندران دهد 
صد پهلوان چو رستم داری و جاه تو 
هر روز کشوری بیکی پهلوان دهد 
شاها، تویی که دست جواد تو در و زر
چون ابر نوبهار و چو باد خزان دهد 
در روشنی چو چشمهٔ خورشید بگذرد 
هر علم را که لفظ شریفت بیان دهد 
هر کس که سوی صدر تو آید، زاهل فضل 
او را قبول مجلس تو نام و نان دهد 
از بد چه باک باشد آنرا ؟ که بخت نیک 
اندر پناه صدر رفیعت مکان دهد 
داده بعدل زمانه سریر ملک
کس را زمانه ملک کجا رایگان دهد 
علمست هم‌نشینت و دانسته ای که علم
جان را لباس زندگی جاودان دهد 
آنست پادشاه بحق، کندرین جهان 
ترتیب کار مملکت آن جهان دهد 
دانا چو یافته نعمت باقی، کجا بحرص
تن در حطام فانی این خاکدان دهد 
عاقل نباشد آنکه تواند بعز رسید
آنگه زمام نفس بدست هوان دهد 
مردم ز بهر کسب معالی کشد عنا 
سگ باشد آن که دل بغم استخوان دهد 
منت خدای را، که مرا لطف تو همی
هر چان صلاح هر دو جهانست آن دهد 
گاهم عواید تو علاج بدن کند 
گاهم فواید تو شفای روان دهد 
ندهد بباغ و رواغ بصد سال ابر آنچ
در یک زمانه آن کف گوهر فشان دهد 
تا جعد دلبران صفت از غالیه برد
تا روی عاشقان خبر از زعفران دهد 
بادی تو شادمان ، که همی اهل فضل را 
ایام دولت تو دلی شادمان دهد 
افزونت باد زور و توان، زانکه در جهان 
دین را همی جلال تو زور و توان دهد
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۷۰ - در مدح اتسز خوارزمشاه
بهار باز جهان را همی بیاراید 
جمال چهرهٔ بستان همی بیفزاید 
بسان جلوه گران گوش و گردن گیتی 
بگونه گونه جواهر همی بیاراید 
سحاب روی شکوفه همی بیفروزد 
شمال جعد بنفشه همی بپیراید 
یکی‌ بکوه و بصحرا گلاب می‌ریزد 
یکی بباغ و بستان عبیر می ساید
بهار نایب رضوان شدست، گرنه چرا 
در خزاین جنات عدن بگشاید ؟
گلست شاه و ریاحین همه سپاه ویند
چنین سپه را لابد چنان شهی باید 
گلست آری شاه و بنام او اینک 
ز خطبه کردن بلبل همی نیاساید 
دهان سوسن آزاده را بمدحت گل 
زبان دهست و گر اضعاف ده بود شاید 
گشاده نرگس چشم امید را همه شب 
که صبح بردمد و گل جمال بنماید 
گرفته لاله بکف جام لعل و مانده بپای
مگر ببزم خودش گل شراب ‌فرماید ؟
بنفشه پیش در افکنده سر مسخروار
ز خط طاعت گل نیم خطوه نگراید 
مگر منازغ گل گشت ارغوان، ور نی
چرا سپهر تن او بخون بیالاید 
گل، گرچه هست قوی ، با سپاه خود هر روز 
بپیش خدمت اخلاق شهریار آید 
ابوالمظفر ، اتسز، که همت عالیش 
بزیر پای فلک را همی بفرساید 
ز طبع او همه انعام و محمدت خیزد 
ز دست او همه احسان و مکرمت زاید 
حسام او چو درخشید، چذخ کی ماند؟
سپاه او چو بجنبید ، کوه کی پاید؟‌
بسان مهرهٔ مارست مهر او نافع
و لیک کینش چون زهر مار بگزاید
خدایگانا، چون وهم، امر نافذ تو 
بیک زمان همه آفاق را بپیماید 
تویی که طبع تو با ظالمی نیامیزد
تویی که عدل تو بر ظالمان نبخشاید 
روان چرخ بجز طاعت تو نپسندد
زبان دهر بجز مدحت تو نسراید
ز روی جود بنان تو گرد بنشاند
ز تیغ فصل بیان تو زنگ بزداید 
ستاره پیمان با ناصح تو می‌بندد 
زمانه انجام دندان با حاسد تو می‌خاید 
که گشت یارد منکر بلند قدر ترا؟
بگل فروزان خورشید را که انداید؟
چو چنگ پیش تو هر کو بخم ندارد پشت
سرش چو نای ز تن خنجر تو برباید 
همیشه تا که به بپیش محققان سخن 
بقصد هیچ خردمند را بندراید
گزیده باد، هر آن کت بمهر بگزیند 
ستوده باد، هرآن کت بطبع بستاید
تن تو باد براحت؛ که بدسگال ترا 
روان بر آتش محنت همی بپالاید
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۷۱ - در مدح شمس‌الدین وزیر
جز مکارم زشمس دین ناید 
سیرت سروران چنین باید
رتبت ملک و زینت دولت 
از خصالش همی بیفزاید
معجزات از بیان او خیزد
مکرمات از بنان او زاید
کام دل از زمانه بستاند 
هر کش از اعتقاد بستاید
فضل او راه عیب بر بندد
عقل او راز غیب بگشاید
ای بزرگی ، که در خلال جلال 
مثل تو دور چرخ ننماید
با لقای تو شمس کی تابد ؟
با عطای تو گنج کی پاید؟
همهٔ ترتیب و تربیت حق را 
همت عالی تو فرماید
یمن حزم تو دولت افزورد
امن عزم تو ملت آراید
هر که بگراید او بطاعت تو 
هرگزش زهر دهر نگزاید
هر که برتابد از رضای تو سر
سر او روزگار برباید
خامهٔ تو ، که رنگ ملک ازوست
رنگ از روی فضل بزداید
بر بساط نشاطی و قهرت
جان دشمن همی بفرساید
سهمت از خون دل و رخ اعدا
این بپالاید ، و آن بیالاید
عنف و لطف تو وقت کینه و مهر
این نبخشاید، آن ببخشاید
هر که نام عداوت تو برد
بر سر خاک باد بپیماید
باد بر تخت بخت جایگهت 
که چنین جایگه ترا شاید
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۷۲ - در مدح اتسز
تویی ، شها ، که بتو چرخ را نیاز آید
ببارگاه تو اقبال در نماز آید
زطبع دشمن جاهت سموم غم خیزد
ز رشح خدمت صدرت نسیم ناز آید
ز عون تیغ تو ملت بانتظام رسد
ز حسن سعی تو دول در اهتزاز آید
مجاز گشت در ایام کار دشمن تو 
وگر طلب کندش عکس هم مجاز آید
مگر که سالب کلی شدست کار عدوت؟
که عین سالب کلی بعکس باز آید
خدایگانا ، من بازگشتم از خدمت 
حرام چه ضرورت بود چو آز آید؟
مرا ، شها، چو تو عزم ره دراز کنی
ز عاجزی بدل اندیشهٔ دراز آید
تنم در آب دو دیده شود فسرده و لیک 
دلم در آتش اندوه در گداز آید
منم چو صعوه بعحز و تو بازی و هرگز 
که دید صعوه کزو اقتدار باز آید؟
بسا که پیر کند دور چرخ ، تا ناگاه 
بدست چرخ جوانی چو من فراز آید
روا بود که چو من کس برای عصمت جان 
ز صحن مهلکه در حصن احتزاز آید؟
تویی ، شها ، که هزاران هزار مثل مرا
ز یک اشارت جاه تو برگ و ساز آید
ز تو سزد که چو من بنده ای بخدمت تو
برهنه روز زمستان بتر که تاز آید؟
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۷۳ - در ستایش مجد الدین علی بن جعفر رئیس شرق صدر خراسان
عجل مجد دین ، صدر آل پیمبر 
نظام معالی ، علی بن جعفر
پیمبر خصالی ، که در خلد اعلی 
ازو هست آسوده جان پیمبر
گزین سید شرق ، کندر سیادت 
چو او نیست در شرق و در غرب دیگر
تفاخر نموده بدو نسل هاشم 
تظاهر فزوده بدو آل حیدر
باجداد او عز بطحا و یثرب 
باسلاف او فخر محراب و منبر
دل پاک او گشت فضل مجسم 
کف راد او هست جود مصور
کشیده شقاوت بر اعدای اوصف 
گشاده سعادت بر احباب او در 
بنای صنایع بدو شد ممهد 
لوای شریعت بدو شد مظفر
بآثار او گشته دولت مزین 
چو اقطار گردون بانوار اختر
باوطان دشمن همان کرده سهمش 
که شمشیر جدش باطلال خیبر
ستاره سپرده بپیمان او دل
زمانه نهاده بفرمان او سر 
بحلمش قرار زمین مسطح 
بامرش مدار سپهر مدور
خجل مانده از لفظ او در فاخر 
حسد برده از خلق او مشک اذفر
نهیب موافق ز مهرش مصفا
حیات مخالف ز کینش مکدر 
بگردون بر ، از بهر پیکار خصمش 
میان بسته دارد همیشه دو پیکر
زهی ! باطن تو ستوده چو ظاهر
زهی ! مخبر تو گزیده چو منظر 
بجاه تو آل پیمبر مکرم 
بسعی تو شرع پیمبر مشهر 
نه از تخمهٔ مصطفی چون تو سرکش 
نه از دودهٔ مرتضی چون تو سرور 
تویی روی آن خاندان مقدس 
تویی پشت آن دودمان مطهر 
بحیرت ز حسن خصال تو جنت
بغیرت ز فیض نوال تو کوثر 
کنان از بنان تو گشته مرتب
هنر از بیان تو گشته مقرر
تو هستی پناه اکابر بگیتی
چو جدت شفیع کبایر بمحشر
نه بالای قدر ترا هیچ غایت 
نه دریای فضل ترا هیچ معبر
گه رامشت گشته ناهید بنده 
گه بخششت گشته خورشید چاکر 
بتو قوتست اهل بیت نبی را 
بود قوت لشکر از شاه لشکر
همه اختران همتت را متابع 
همه سروران حشمتت را مسخر
ز انصاف تو سایهٔ پر شاهین 
شده خوشترین خوابگاه کبوتر
بدری صف نیستی را ببخش 
نیارد بجز صفدارن پشت حیدر
ایا سید شرق ، ای خاک پایت 
شده بر سر انجم چرخ افسر
روان نبی را بخلق تو نازش 
نژاد وصی را بجاه تو مفخر 
نه فارغ ز اخبار تو هیچ فرقه 
نه خالی ز آثار تو هیچ کشور
کسی کو خلاف تو گوید بگیتی
برد از خلاف تو یکروز کیفر
بدام تو مأخوذ گردد بآخر 
رسن را گذر کی بود جز بچنبر؟
اگر داشت یک چند اندر مضیقی 
ترا حاسدات جهان ستمگر 
از آن حال آشفته اندیشه کم کن
وزان روز شوریده اندوه کم خور
در غنچه کامل شود ، نکهت گل ؟ 
نه در بوته حاضر شود صفوت زر؟
ز احداث چرخست تهدید مردم 
چو از زخم خالیست تزیین خنجر
خداوند را شکر کامروز آمد
درخت امان و امانیت در بر
نشاندت بصد نام ایام در عز 
گرفتت بصد مهر اقبال در بر 
بنعمت نوید آمدت چون فریدون 
ز ظلمت نجات آمدت چون سکندر
برون آمدی از مضیق نوایب
چو از بحر لؤلؤ ، چو از کوه گوهر
باالطاف تو گشت گیتی مزین
باوصاف تو گشت عالم معطر
الا تا بتابد ز گردون ثریا
الا تا بروید ببستان صنوبر
ترا باد دولت هواجوی و مخلص 
ترا باد ایزد نگهدار و یاور
ز گیتی غبار دواهی بیفشان
بعالم بساط معالی بگستر
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۷۴ - ذوقافتین در مدح ملک اتسز
ای از مکارم تو شده در جهان خبر 
افگنده از سیاست تو آسمان سپر
صاحب قران ملکی و بر تخت خسروی 
هرگز نبوده مثل تو صاحب قران دگر
با رای پیر و بخت جوانی و کرده اند
اندر پناه جاه تو پیر و جوان مقر 
گیتی زبان گشاده بمدح تو و فلک 
بسته ز بهر خدمت تو بر میان کمر 
با موکب سیادت تو هم کنف شرف 
با مرکب سعادت تو هم عنان ظفر
گیتی ز امر تو نشود یک نفس جدا 
گردون ز حکم تو نکند یک زمان گذر
از ارتفاع قدر تو بر هر فلک نشان 
وز اصطناع بر تو در هر مکان اثر 
جود برامکه است خبر و آن تو عیان 
هرگز براستی نبود چون عیان خبر 
از فیض مکرمات کف راد تو نماند
در قعر بحر لؤلؤ و در جوف کان گهر
ای دستبرد باس تو اندر هدی مثل 
وی کارکرد تیغ تو اندر جهان ثمر 
تا عدل تست بدرقه ، شبها بهیچ راه 
از دزد و راهزن نکند کاروان حذر
با بیشمار فضلی و با بیقیاس عدل 
با بی حساب جودی و با بیکران هنر
در موقفی ، که پاره کند اهل حرب را 
زخم سنان تارک و نوک سنان جگر
صحرای کارزار چو رهبان دیر دار
اندر کشد ز خون یلان طیلسان بسر
از عکس تیغ ها شده پر اختران هوا
وز خون شخص ها شده چون ارغوان حجر
آنجا ز نوک رمح تو گیرد حذر قضا 
وانک ز حد تیغ تو جوید امان قدر 
دل ها کنی فکار بپیکان دل شکاف 
جان ها کنی شکار بشمشیر جان گذر
در مغزها حسام تو چون در ظلام نور 
در سینها سنان تو چون در خان شرر
ای گشته دشمن تو ببند هوان اسیر 
وندر زمانه چیست ز بند هوان بتر؟
از فکرت تو ساخته جسم هنر روان 
وز نکتهٔ تو یافته چشم بیان بصر
هر مشکلی گشاده شود چون گماشتی 
بر حل مشکلات گه امتحان فکر
در راه کین و مهر تو خوف و رجا دلیل 
بر شاخ لطف و عنف تو سود و زیان ثمر
چون مدح خوان مدیح تو آورد در دهان 
گردد مدیح در دهن مدح خوان درر
بد گوی تو اگر شکر اندر دهان نهد 
در حال زهر گرددش اندر دهان شکر
هر خلق را عطای تو قارون کند همی 
همچون بهار از در و همچون خزان ز زر
شاها ، گذشت انده و وقت طرب رسید 
آمد بصدرت از شرف جاودان حشر
در دولت تو بود گمان خلق را ، کنون 
آمد گل یقین ز درخت گمان ببر
زین پس نکرد خواهد ، تا روز رستخیز 
چشم بد زمانه در این خاندان نظر
در مملکت تو همچو روانی ، بتن روانی
نارد بنزد خلق تن بی روان خطر 
همواره تا بتابد از آسمان نجوم 
پیوسته تا بروید در بوستان شجر
از گرز همچو گوز سر حاسدان 
بکوب وز نیزه همچو سنبه دل دشمنان بدر
تا بر فراز گنبد فیروزه گون شود 
هر مه دوبار چون سپر و چون کمان قمر
بادا ولیت را زسعود سپهر مهر 
بادا عدوت را ز صروف زمان ضرر
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۷۵ - قصیدۀ ذو بحرین در مدح علاء الدوله اتسز خوارزمشاه
ای در تو مقصد اهل هنر 
بر در تو حادثه نکند گذر
منهزم از خلق تو خیل فساد
منتظم از نطق تو عقد گهر
خدمت تو پیشهٔ هر کامگار
حضرت تو کعبهٔ هر نامور
رایت ایمان بتو شد مرتفع
آیت احسان بتو شد مستقر
در دل تو مایهٔ علم علی
بر در تو سایهٔ عدل عمر
طبع تو در پیکر دانش روان 
کف تو در دیدهٔ بخشش بصر
مجلس محروس تو کهف هدی
درگه مأنوس تو حصن بشر
صیت تو اندر همه عالم علم 
نام تو اندر همه گیتی سمر
ای شده با قدر تو گردون زمین
وی شده با دست تو دریا شمر
طایع فرمان تو گشته قضا 
تابع پیمان تو گشته قدر
همت والای تو رشک نجوم 
نکتهٔ زیبای تو شرم درر
مکرمت از کف تو صافی زلال
مملکت از جاه تو عالی خطر
حشمت تو بیضهٔ حق را پناه 
گفتهٔ تو روضهٔ دین را مطر
کوشش تو غارت جان و روان 
بخشش تو آفت زر و گهر
از دل تو دانش و دین ملتمس 
وز کف تو زر و گهر منتظر
خدمت تو منبع نامست و نان 
حضرت تو معدن فخرست و فر
دولت احباب تو از به بهست 
حالت اعدای تو از بد بتر
گنبد عالی بر تو منخفض 
عالم کامل بر تو مختصر
تا بود اندر فلک اوج نجوم 
تا بود اندر مدر اصل شجر
بهرهٔ احباب تو بادا طرب 
قسمت اعدای تو بادا ضرر
قالب بد گوی تو زار و نزار
خانهٔ بد خواه تو زیر و زبر
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۷۸ - در مدیحه گوید
ای زگفتار تو پرداخته آیات هنر
وی زکردار تو افروخته رایات ظفر
گشته ایام ز اخبار تو با فخر و شرف 
گشته اسلام ز آثار تو با قدر و خطر
قدر تو هست چو جوزا بعلو و جلال 
صدرتو هست چو دریا بسخا و بهتر
از تو اسلام پر از یمن و ظفر شد جمله
وز تو ایام پر از حسن و بها شد یکسر
کمترین طایع فرمانت زمان گشت و زمین
کهترین تابع پیمانت قضا گشت و قدر
مانده در حیرت فرزانگیت هر سرور
مانده در غیرت مردانگیت هر صفدر
شده پیراسته از خامهٔ تو هر دولت 
شده آراسته از نامهٔ تو هر کشور
ای صفای سیرت جسم کرم را چو روان 
وی ضیای هنرت چشم خرد را چو بصر
در معانی همه اقوال سدید تو مثل
در معالی همه اخلاق حمید تو سمر
از اطایب شده گویندهٔ مدحت دلشاد
وز مصایب شده جویندهٔ قدحت غم خور
هست انعام تو در برج مروت اختر 
هست اکرام تو در درج فتوت گوهر
گشتهٔ اوصاف تو سرمایهٔ اشراف جهان 
گشتهٔ الطاف تو پیرایهٔ اصناف بشر
اصطناع کرمت مانع هر شدت و رنج 
ارتفاع هممت دافع هر ظلمت و شر
عاقلان را ز بیان تو همه حکمت و علم 
سایلان را ز بیان تو همه نعمت و زر
تا جهانست در و باد ترا لذت و عیش 
تا زمانست در و باد ترا حشمت و فر
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۷۹ - در مدح اتسز خوارزمشاه
ببرد از من بناگاهان هوای مهر آن دلبر
نشاط از جان قرار از دل توان از تن خرد از سر
لب و خود و رخ و خط وی و جز او کرا دیدی
خط از سنبل رخ از لاله خدا ز سوسن لب از شکر؟
بری پیدا دلی پنهان رخی زیبا قدی نازان
قد از سرو و رخ از ماه و دل از آهن بر از مرمر
بقد و زلف و جعد و طره بر دست آن صنم گویی
گره از دام و پیچ از تاب و رنگ از شب خم از چنبر
بسان نور و فر و عکس لون چهر او ناید
گل از گلبن در از دریا مه از گردون می از ساغر
تو گویی شم و نم و دم و خوی بر دست شخص او
خوی از خیری دم از باده نم از نرگس شم از عنبر
چو باد و ابر و دود و برق آید در وثاق من
غم از رو زن بلا از کوی و رنج از بام و جور از در
نبرد فهم و وهم و مهر و امید اندر گیتی 
امید از وصل و مهر از یار و وهم از شاه و فهم از زر
شهنشاهی که رسم و راه و روی و خوی او بستد
فروغ از روز و نور از شمع و زیب از ماه و فر از خور
ببزم و رزم و حزم و عزم گویی عاریت دارد
کف از حاتم هش از رستم تن از بیژن دل از حیدر
بخشم و حلم و عفو و طبع بردارد اگر خواهد
رگ از خاک و تگ از باد و نم از آب و تف از آذر
جهان را خسرو و سلطان و شاه و شهریار آمد 
چه از دولت چه از طالع چه از منظر چه از مخبر
بعهد و دهر و شهر و چرخ خالی کرد عهد او 
زمین از رنج و دهر از جور و چرخ از نحس و شهر از شر
جهاندارا ، سپاه و خیل و فوج و لشکرت دارد 
دل از آهن تن از جوشن سر از خفتان بر از مغفر
شده ملکت بتو خوب و بدیع و دلکش و زیبا
چو طبع از باغ و راغ از شاخ و شاخ از برگ و برگ از بر
بخشت و تیغ و شل گرفته پیش تو آرند
پلنگ از شخ هز بر از که نهنگ از بحر و شیر از بر
تویی خورشید و شاه و شیر و سلطان اندرین عالم
هم از همت هم از حشمت از هیبت هم از گوهر
شده حضرت بتو خو بدیع و دلکش و روشن 
چو شمع از شان کمان از شاخ و درع از حلقه تیر از پر
همی تا رنگ و بوی و جلد و نام تو پدید آرد 
زر از سیم و می از آب و خز از موی و گل از عبهر
مبادا خالی و فرد و تهی هر روز خسرو را
دل از شادی و لب از خنده کف از جام و سر از افسر
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۸۰ - در تهنیت ولادت دو فرزند ملک اتسز
بر آمد ز چرخ معالی دو اختر
فزون گشته در عقد شاهی دو گوهر
از این هر دو گوهر هدی شد مزین
وزین هر دو اختر جهان شد منور
بیفزود در نسل خوارزمشاهی 
دو مقبل ، دو مقصد ، دو سرور ، دو اختر
دو بحر مکارم ، دو چرخ مناقب 
دو گرد سپه کش ، دو شیر دلاور
دو شمع سعادت ، که از نور ایشان 
زیاده شد آرایش هفت کشور
یکی را عنایات افلاک همره 
یکی را سعادت ایام همبر 
زمانه یکی را محب و موافق 
ستاره یکی را مطیع و مسخر
یکی همچو شمس از قبایح منزه 
یکی همچو عقل از معایب مطهر
از این عیش احباب گشته مصفا
وزان عمر حساد گشته مکدر
چو جد و پدر هر دو ملک و دولت
چو شمس و قمر هر دو در جاه و مفخر
از آن اصل طاهر چنین نسل زاید 
که آید زپشت غضنفر غضنفر
بجز در نیابند از موضع در
بجز زر نبینند از معدن زر
دو فرزند از روی صورت و لیکن 
ازیشان هراس عدو رادو لشکر 
چنان گشت خواهند در صف کینه
 زپیکان ایشان بترسد دو پیکر
نبودست زین رو ز موسی و هارون
بعالم درون مثل این دو برادر 
ز اولاد خوارزمشه صحن گیتی 
نخواهد تهی گشت تار و زمحشر
خداوند خوارزمشاهست شاهی 
که از مردی و مردمی شد مصور
یکی عالمی گشت اندر بزرگی 
که در جنب او هست عالم محقر
چهارند ابنای او هم بدان سان 
که ارکان عالم چهارند یکسر
بحلم و بحیله ، بیمن و بکینه
چو خاکند و بادند و آبند و آذر
سرافراز ایل ارسلان و سلیمان
که هستد شاهنشه گاه و افسر
گزین تقل تز سن ، ستوده و طاحون
که این تخمه باشد بدیشان مطهر
همه ملک را مستحقند و لایق 
همه تاج را مستحقن و در خور
بحیرت ز الفاظشان در و لؤلؤ 
بغیرت ز اوصافشان تنگ شکر
برین چار صفدر ، کاندر معالی 
چو ایشان نیاورد ایام دیگر
تفاخر نمایند دین الهی 
تظاهر فزایند شرع پیمبر
کسی را که اولاد زین گونه باشد
بود ملک در خاندانشان مقدر
الا تا بود اجتماع دو مردم 
الا تا بود اقتران دو اختر
باولاد او باد عالم مزین
باخبار او باد گیتی معطر
بماناد خوارزم شه تا قیامت 
بر احباب میمون ، بر اعدا مظفر
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۸۴ - نیز در مدح اتسز
مایهٔ نصرت ، آفتاب ظفر
سایهٔ ایزد ، افتخار بشر
شاه غازی، علا، دولت و دین 
آن مکان جلال و کان ظفر
کامگاری، که جز بفرمانش 
بر فلک نیست سیر یک اختر
نامداری، که بی ثنا خوانش 
بر زمین نیست عقد یک محضر
آنکه بر شارع دل شادش 
نکشد بی غمی نفر ز نفر
و آنکه بر شهره کف رادش 
بر زند مردمی حشر بحشر
بحر از طبع او مدد گیرد
زان کند قعر او ز قطره درر
مه از رای او ضیا یابد
زان دهد نور او بخاره گهر
بندهٔ جاه او زمان و زمین 
سخرهٔ حکم او قضا و قدر
شرع را کلک او نموده شرف 
ملک را تیغ او فزوده خطر 
خادم پایگاه او کسری 
حاجب بارگاه او قیصر
خسروی از کمال او پیدا 
صفدری در خصال او مضمر
ای برادی قرینهٔ حاتم 
وی بمردی نتیجهٔ حیدر 
جسم دین را هدایت تو روان 
چشم حق را کفایت تو بصر 
بزمگاه تو ساحت فردوس
رزمگاه تو آیت محشر
خطبهٔ فرض و منبر حقست 
در دیار تو خطبه و منبر
چشمهٔ مرگ و گوهر فتحست
بر حسام تو چشمه و گوهر 
بسپرد یک نفس جهانی را 
کوه تن بارهٔ تو چون صرصر
بخورد یک زمان سپاهی را 
آبگون خنجر تو چون آذر
یک بنان تو و هزار کرم 
یک بیان تو و هزار هنر 
باطن تو ستوده چون ظاهر 
مخبر تو گزیده چون منظر
لطف و قهر تو راحت و محنت 
خشم و عفو تو دوزخ و کوثر 
رفعت قدر تو بمهر و بماه 
بسطت جاه تو ببحر و ببر
از پی چنگ بدسگال ترا 
صبح هر روز بر کشد خنجر
وز پی تاج نیک خواه ترا 
آسمان هر شبی نهد زیور
تا نباشد چو خار هیچ سمن
تا نباشد بحر هیچ شمر 
آن چه خواهی ز کام نفس بیاب 
و آنچه بینی ز نام نیک بخر 
ملک عالم بدست جاه سپار 
فرق گردون بزیر پای سپر
گه سر گرد نان چو گوز بکوب
گه دل دشمنان چو پسته بدر
تا شود بر سپهر هر ماهی 
چون کمان و سپر نهاد قمر
باد در دست تو ز فتح کمان 
باد در پیش تو ز بخت سپر
قامت نیک خواه ملک تو باد 
بر شده همچو قامت عرعر
دیدهٔ بد سگال جاه تو باد 
بی بصر همچو دیدهٔ عبهر
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۸۶ - نیز در مدح اتسز گوید
ای بسته و گشاده بسی دشمن و حصار
در هر دو حال باد ترا کردگار یار
تأیید تو شکسته بیک حمله صد مصاف
اقبال تو گشاده یک لحظه و صد حصار
بر موجب رضای تو ایام را مضا
بر مرکز مراد تو افلاک را مدار
نازی که نیست آن ز جناب تو هست رنج 
فخری که نیست آن ز جناب تو هست عار
گردون بخیل شد ، که نیاورد چو تو جواد
گیتی عقیم شد که نزاد چو تو سوار
شمعیست مهر تو ، که بقا باشدش فروغ 
خمریست کین تو که فنا باشدش خمار
گوش زمانه امر ترا بوده مستمع 
چشم سپهر ملک ترا کرده اننتظار
نیز عقاب شکل تو در صیدگاه حرب
ارواح دشمنان شریعت کند شکار
اندر کف جلالت تو خامهٔ شرف
اوراق مکرمات و محامدت کند نگار
بنوشته دست عون الهی بخط فتح
بر صفحهٔ حسام تو آیات اعتبار
وقتی که بر زمین فتد از زلزله فزع 
جایی که بر فلک رسد از معرکه غبار
از گرد فتنه دیدهٔ گردان شور ضریر
وز تیر کینه سینهٔ شیران شود فگار
صحن جهان زشنهٔ باره پر از غریو 
روی فلک زآتش حمله پر از شرار
آنگه ترا نباشد جز گیر و دار شغل 
و آنجا ترا نباشد جز طعن و ضرب کار
ای بس بزرگ را ! که کند حملهٔ تو خرد
وی بس عزیز را ! که کند خنجر تو خوار
شاها، زمانه بر تن من کار زار کرد
وز کار زار خویش مرا کرد کار زار
زین نا صبور دهر تنم گشت نا صبور
زین بی قرار چرخ دلم گشت بی قرار 
اکنون مرا ز کل جهان ، در نجات جان 
بر تست اعتماد ، پس از فضل کردگار
بگریخت در جوار تو جانم از آنکه نیست 
از جور روزگار امان ، جز درین جوار
در سایهٔ رفیع جناب تو جان من 
زین زینهار خوار فلک جست زینهار
جان نژند و شخص ضعیف مرا بفضل 
در زینهار دار ، ازین زینهار خوار
تو شهریار عادل و در عهد تو بظلم
شاید که روزگار بر آرد ز من دمار ؟
با روزگار گر تو بگویی : مکن ، بست
داند صلاح خویش بدین مایه روزگار
شاها ، خدایگانا ، گردا ، مظفرا
چرخی و روزگار ، تو در قدر و اقتدار
بر دین و ملک آنکه ترا شهریار کرد
بر نظم و نثر کرد مرا نیز شهریار
آنم که هست خاطر من گنج شایگان 
و آنم که هست گفتهٔ من در شاهوار
آرندهٔ نوادر گیتی ، سپهر پیر
گو : در فنون فضل جوانی چو من بیار
حقا که تا بحشر بسنده است دهر را
آثار من قلاید اعناق افتخار 
تا شب بپیش اهل هنر نیست همچو روز 
تا گل بزند مرد خرد نیست همچو خار
هرگز مباد کوکب بخت ترا غروب 
هرگز مباد مرکب جاه ترا عثار
از آتش سنان تو وز آب تیغ تو 
بادا چو باد دشمن ملک تو خاکسار