mabidan/ganjoor huggingface dataset:
صادق سرمد — اشعار — روز معلم
گر بر تو فاش قدر معلم نیست‏ 
پوشیده بر من متعلم نیست‏
 قدر معلم از متعلم پرس‏ 
کاینسان چو من به حق متکلم نیست‏
 بشنو ز من که قائمۀ عالم‏ 
بی‏علم و بی‏معلم قائم نیست‏ 
عرش خدای، کرسی تعلیم است‏
 یعنی کسی به رتبۀ عالم نیست‏
 زان شد نبی نبی که معلم شد
 هرگز نبی نشد که معلم نیست
روز معلم اعظم ایام است‏ کان
 خود به روزگار اعاظم نیست‏ 
روز معلم اول ایجاد است‏ 
این نکته گرچه بر تو ملایم نیست‏
 مشنو ملامت و به ملأ بشنو
 گر خوفت از ملامت لائم نیست‏
 احیای نفس واحد اگر حق خواند
 احیای جمع، معجب و موهم نیست‏
 احیای نفس آیت تعلیم است‏
 وین ترجمه مقال مترجم نیست‏
 یک فرد اگر ز جمع کنی تعلیم‏
 تعلیم جمع، غیر لوازم نیست‏
 انسان به طبع ز انسان آموزد
 کانسان به سان خیل بهائم نیست
هان تا کدام علم به کار آید
 کاوهام جزو علم و معالم نیست‏
 علمی که عقل جمع بفرساید
 جهل است و جهل جز که مزاحم نیست‏
 «علم زمان» ضمان کندت کانسان
‏ جز زادۀ زمان و عوالم نیست‏ 
علم زمان غنیمت ایام است‏ 
مغلوب! کو به جمع غنائم نیست‏
 تعلیم اگر نباشد در عالم‏
 عالم به جز محیط مظالم نیست‏
 آنجا که علم بنود ظالم هست‏ 
آنجا که علم باشد ظالم نیست‏
 وانجا که جهل هست و ستم هست
 وهم هست‏ جز جاهل و ستمگر، حاکم نیست
‏ چون علم مجتمع بکمال آمد
 کس اهل ظلم و کس متظلم نیست‏
 دیگر جدال زنگی و رومی نه‏
 دیگر نزاع مفلس و منعم نیست
هان تا به علم خود نشود مغرور
 آنکو ز خوان دین متنعم نیست‏ 
دین چیست؟ره بجانب حق بردن
‏ حق نیز باطل متوهّم نیست‏ 
حق چیست؟آنچه مصلحت خلق است‏
 باطل چه؟آنچه نفعش دائم نیست‏ 
حق متکی به قوۀ ایمان است‏ 
آنجا که هیچ قوه مقاوم نیست
 هرجا پلیس باطن ایمان هست‏
 آنجا پلیس ظاهر لازم نیست‏
 بی‏دین اگر به علم شود دریا
 منجی کشتی متلاطم نیست
‏ آنکو بجای حق پرستد بت‏
 او رهبر بشر مکارم نیست‏ 
الهام‏بخش حضرت یزدان است‏ 
ملهم به وحی شیطان ملهم نیست‏
 آموزگار بد که بد آموزد 
 او در نظام جامعه ناظم نیست‏
 آنکو قدم به مفسده بردارد
 او بر صلاح مردم مقدم نیست
یک نکته لازم است که انکارش‏ 
جز با فساد و فتنه ملازم نیست‏ 
از فقر کفر زاید و کافر را 
اندیشه جز شرور و ذمائم نیست‏
 آموزگار گرسنه البته‏
 خائن اگر نباشد خادم نیست‏ 
گرچه غنا وسیلۀ طغیان است‏ 
طغیان به مال مذهب مسلم نیست‏
 لیکن نیاز اصل تألم هاست‏
 و آسوده خاطر متألم نیست‏ 
فقر آفت سلامت و معروف است
 عقلش سلیم نیست که سالم نیست
با اینهمه حیات معلم را
 نیروی زندگی بد را هم نیست‏
 عیش معلم است نعیم علم‏ 
ور قسمتش معیشت ناعم نیست
‏ آنکو بهای علم درم خواهد
 سوداش جز به سود بهائم نیست‏
 دانش حریم محرم روحانی است‏
 بیرون از این حرم ز محارم نیست
سرمد که این قصیده سرود امروز
 جز با سرودن حق مترنم نیست‏ 
جشنی چنین ستودن بر حق است‏
 کاین جشن بر سبیل مراسم نیست
صادق سرمد — اشعار — آموزگار
آموزگار اگرچه خداوندگار نیست
بعد از خدای، برتر از آموزگار نیست
آموزگار خلقت انسان نمی‏کند
کاین نقش جز به عهدۀ حق واگذار نیست
سازنده و مهندس اعظم بود خدای
آری که جز خدای را این اقتدار نیست
لیکن به کار تربیت روح آدمی
آموزگار خوب کم از کردگار نیست
عرش خدای کرسی تعلیم شد، ولیک
این منزلت نصیب یکی از هزار نیست
کرسی‏نشین مسند تعلیم عالمی است
کالوده دست و دامنش از ننگ و عار نیست
رحمت بر انبیاء که نخستین معلّم‏اند
وندر کتابشان سخن نابکار نیست
سازندگان تجمع آدمی شدند
سازنده نیست هر که نبوت شعار نیست
بالاتر از مقام معلم به شرط دین
کس را مقام و منزلت و اعتبار نیست
ایمان اگر نبود، مجو ایمنی زعلم
کانسان به جز به ایمان پرهیزگار نیست
دانش چراغ ره بود، ایمان دلیل راه
گمراه بی‏دلیل، به حق رهسپار نیست
علم است حربه‏ای که گر ایمان نباشدش
جز حربه‏ای کشنده و انسان شکار نیست
شاگرد بر طریق معلم قدم زند
وای از معلّمی زخطا بر کنار نیست
آموزگار باید خدمتگزار خلق
آموزگار نیست که خدمتگزار نیست
آموزگار باید دانای روزگار
کاموزگارتر کس از روزگار نیست
ایام اگرچه حلقۀ زنجیر عالم است
وین رشته را گسستگی اندر قطار نیست
هرروز، روز تجربت و علم تازه‏ای است
کامروز را به کهنۀ دیروز کار نیست
نوکن سلاح علم که در عرصۀ حیات
علم کهن برندۀ این کارزار نیست
جز عالم زمان نتواند معلّمی
کایام جز به علم زمان نامدار نیست
صادق سرمد — اشعار — مهر زن
بشنو حدیث آن که دل از مهر زن گرفت
بیداد زن رقم زد و داد سخن گرفت
بیچاره آن کسی که در این ملک زن نداشت
بیچاره تر کسی که در این ملک زن گرفت
گفتم که زن بگیرم و دفع مِحن کنم
غم بر غمم فزود و محن در محن گرفت
پنداشتم که من به هنر زن گرفته ام
غافل که زن مرا به دو صد مکر و فن گرفت
همچون خروس بی محل این مرغ خانگی
خواب و خیال خوردن و خفتن ز من گرفت
آنجا که خنده باید ماتم زده نشست
آنجا که گریه باید بشکن زدن گرفت
بر سنت زواج مرا خود عقیده بود
وین زن ز من عقیده شرع و سنن گرفت
نه کافری است کش بتوان دوزخی شمرد
نه مؤمنی کش بتوان مؤتمن گرفت
زن آن بود که در همه حال آن کند که مرد
از کرده اش سرور به سرّ و علن گرفت
خانم بود به سالن و در مطبخ آشپز
در بستر آفتی که جهان در فتن گرفت
لیکن زنان ما به خلاف زمان ما
با آنکه کبرشان سبق از ذوالمنن گرفت
در مطبخند خانم و در بستر آشپز
در بزم، گندشان ادب از انجمن گرفت
این شرح حال نوع زن اندر زمان ماست
لعنت به جنسشان که دل از نوع من گرفت
صادق سرمد — اشعار — گناه مرد
شبی در مجلسی ضمن حکایت
کسی می کرد اظهار شکایت ...
که زن در کشور ما بی تعارف
هنوز اسباب رنج است و تأسف
اگر از جمله زنهای قدیم است
ز بس وارفته محتاج لحیم است
غرور عفت افکنده به نازش
ز علم و فضل کرده بی نیازش
گمان کرده چو دور از بی عفافی است
برای وی همین یک حُسن کافی است
عفافش نیز چون از روی جهل است
چو مرغ خانه صیدش کار سهل است ...
... و گر دوشیزه امروزه باشد
سزاوار اتاق موزه باشد
به ظاهر هر قدر شیک وملوس است
به باطن عاری از کار است و لوس است
کتابی خوانده در تدبیر منزل
ولی تدبیر، غافل را چه حاصل ...
... همه بیکاره و از خویش راضی
نه بر احوال مستقبل نه ماضی
ز بس پر مدعا و بد دماغند
نه کبک اند در پریدن، نه کلاغ اند
هنر بالقوه زن بسیار دارد
ولی تا فعل گردد کار دارد
به جهل ما بود صد بار رحمت
که علم دختران افزود زحمت
بیا تا طبع را راضی نماییم
کلاه خویش را قاضی نماییم
بد و خوبی مرد و زن بسنجیم
اگر حق با زنان آمد نرنجیم
به هر منطق که پردازی سخن را
نشاید خواند کم از مرد زن را
نه مردانند از خوی فرشته
نه زن از طینت شیطان سرشته ...
بلی تغییر می یابد خلایق
ز تأثیر عوارض وز علایق
ولی آنجا که نسبت مستقیم است
تبعّض خارج از ذوق سلیم است
همه چون زادۀ یک آب و خاکند
به خلق خوب و بد در اشتراکند ...
...اگر در زن صفاتی ناستوده است
مکن عیبش که مرد استاد بوده است
تو خود گویی که زن قائم به مرد است
همه خوب و بد از وی اخذ کرده است
چرا پس غافلی از کردۀ خویش؟
شکایت داری از پروردۀ خویش؟
تو می گویی که زن صاحب هنر نیست
معین کن که معنای هنر چیست؟...
... یکی درد است فکر دخل بر مرد
برای زن خیال خرج صد درد
هنر نبود که بهر حظّ آنی
زنی گیری و در خرجش بمانی
پس از آن کز طریق ناسپاسی
قصور خود گناه زن شناسی
وگر یک زن به روی گربه خندد
ز بوی اتهامش شهر گندد
ولیکن مرد اگر غرق خلاف است
ز کوچکتر مجازاتی معاف است
ندانم از کجا در بی عفافی
گرفته مرد تصدیق معافی
توقع بین که نالایق ترین مرد
زنی خواهد به حسن از هر جهت فرد ...
نباید عیبها را گفت و رد شد
به رفع عیب باید درصدد شد
صلاح مرد و زن در کسب علم است
که علم اسباب کار صلح و سلم است
صادق سرمد — اشعار — مغلق و معوج
دلیل قدرت طبع و فصاحت ان نبود
 که لب گشاید شاعر به مغلق و معوج‏ 
کلام نامتناسب به ذوق مردم روز
 فصیح نیست، چه بحر رمل چه بحر هزج‏
 کنونکه مرکب ماشین برق و طیاره است‏ 
سفر چگونه کند کس با اشتر و هودج‏
 زمانه مقتضی سیر و گشت غرب بود
 اگرچه آرزوی تو است مکه رفتن و حج‏ 
چو رسم ریش تراشیست در جهان معمول‏ 
دگر چه طعنه زند ریش پهن بر کوسج‏
 ترا که نقد سخن غیر رایح است،  چرا؟ 
بدون منطق و حق گیردت ز سامع لج‏
 چرا توقع دارد که شاعرش دانند
 کسیکه باز ندانسته است خر ز خلج‏
 زهی فصاحت سعدی و ساده‏گوئی او
 خوشا کسیکه از او پیرو است چون ایرج
‏ خلاف سبک فلان شاعر تهی ز شعور
 که با لغات غریب و عجیب و عسر و حرج‏
 سخن سراید نه طرز نو نه شکل قدیم‏ 
خهی فصاحت معوج زهی سلیقهء کج‏
 چگونه شاهد بزم ادب شود این زشت‏ 
به چشم کور و به سر کل، ز دست و پا اعرج
صادق سرمد — اشعار — مرغ پر بریده
چه خوش است حال مرغی که قفس ندیده باشد
چه نکوتر آن که مرغــی ز قفـس پریده باشد
پـر و بـال ما بریدند و در قفـس گشـودند
چه رها، چه بسته،  مرغی که پرش بریده باشد
من از آن یکی گـزیدم که به جـز یکـی ندیدم
که میان جمله خوبان به صفت گزیده باشد
عجب از حبیـبم آید که ملول می نماید
نکند که از رقیبان سـخنی شـنیده باشد
اگر از کسی رسیده است به ما بدی، بماند
به کسی مبـاد از ما که بدی رسـیده باشد
صادق سرمد — اشعار — اعدام افسران
شهریا را بگو دگر نکشند
زانچه کشتند بیشتر نکشند
بس بود انچه پیش از این کشتند
بازگو بعد ازین دگر نکشند
تو بشر دوستی ومی دانی
که بشر دوستان بشر نکشند
گرچه خیر بشر به دفع شر است
بشر از بهر دفع شر نکشند
من زقلب تو اگهی دارم
که تو خواهی که یکنفر نکشند
ما که ضد رژیم کشتاریم
دوست داریم بی ثمر نکشند
کشتن بی شمار بی ثمر است
حکم فرما که بی ثمر نکشند
می کشند از سران شر و فساد
ولی البته سر بسر نکشند
این جگرگوشگان پدر دارند
پیش چشم پدر پسر نکشند
این پدر کشتگان پسر دارند
پیش چشم پسر پدر نکشند
اصل فتنه بود فساد محیط
فتنه تا هست فتنه گر نکشند
فاسد ار کشتنی بود برگوی
که چرا دزد سیم و زر نکشند؟
دزد بدتر زخائن است، از چیست
دزد از خائنان بتر نکشند؟
کشتن خائن وطن چه ثمر
دزد مال وطن اگر نکشند؟
این خیا نت اثر از ان دزدی است
تا مؤثر بود اثر نکشند
شجر ظلم بار کفر آرد
بار با قی است تا شجر نکشند
ریشۀ ظلم با ید از بن کند
ریشه تا هست برگ وبر نکشند
صادق سرمد — اشعار — عید غدیر
اگر هزار بشیر آمد و نذیر آمد
محمد است که بی مثل و بی نظیر آمد
مزاج عالمیان چون به شور و شر گردید
به خیر جامعه خیرالبشر بشیر آمد
به دور پادشه عادلی که پیش درش
قصور عالیۀ قیصری قصیر آمد
زآسمان رسالت بتافت ختم رسل
که چرخ معدلت از طلعتش منیر آمد
عقول ناقصه از شرم دم فرو بستند
که عقل کامل و کل در سخن دلیر آمد
به قدرت صمدی در صنم شکست افتاد
که دور سلطنت واحد قدیر آمد
بساط ظلم برافتاد از بسیط زمین
بشیر عدل الهی چو بر سریر آمد
نخست مرد خدایی که دست بیعت داد
رسول را به صباح و مسا ظهیر آمد
علی ولی خدا صاحب ولایت بود
که به‌هر نصرت حق ناصر و نصیر آمد
بدان مثابه که هارون وزیر موسی بود
علی معین رسول آمد و وزیر آمد
به پاس خدمت پیمان، شه ولایت شد
که مست جام ولا از خم غدیر آمد
علی به خدمت اسلام فضل سبقت داشت
که پاس خدمت دیرینه ناگزیر آمد
علی ز روز صغر از کبار امت بود
اگرچه در شمر سال و مه صغیر آمد
وصایت علی آموخت حکمتی ما را
که بر حکومت اقوام دلپذیر آمد
که پیشوایی ملت نصیب مردانی است
که سبق خدمتشان بر جوان و پیر آمد
کسی است رهبر آزادگان که از سر جان
گذشت در ره آزادی و اسیر آمد
اسیر نفس نشد یک نفس علی ولی
نشد اسیر که بر مؤمنین امیر آمد
امیر خلق کجا و اسیر نفس کجا
که سربلند نشد هر که سر به زیر آمد
علی نداد به باطل حقی ز بیت‌المال
که از حساب و کتاب خدا خبیر آمد
علی نخورد غذایی که سیر برخیزد
مگر که سیر خورد آن که نیم سیر آمد
علی غنی نشد الا به یمن دولت فقر
که دولتش به طرفداری فقیر آمد
علی ستم نکشید و حقیر ظالم نشد
نشد حقیر که ظالم برش حقیر آمد
علی ز مظلمهٔ خلق سخت می‌ترسید
که حق به مظلمۀ خلق سختگیر آمد
درود باد بر آن ملتی که رهبر وی
چنین باشد مقام و چنین خطیر آمد
غدیر خم نه همین عید مذهبی ماراست
که عید ملی ما نیز در غدیر آمد
به مهر آل علی غاصب از عجم بگریخت
به دوستی علی شو که دستگیر آمد
درود باد بر ایران که نقش تاریخش
ز مهر آل علی نقش هر ضمیر آمد
درود باد بر ایران که انتقام علی
ز روبهان بگرفت و به کام شیر آمد
سخن به مدح علی کس نگفت چون سرمد
اگر هزار سراینده و دبیر آمد
صادق سرمد — اشعار — مرگ ملک الشعرا بهار
مرگ بهار، مرگ فضیلت بود
 مرگی و صدهزار مصیبت بود
 هنگام آن‏که فصل بهار آمد 
و آغاز بازگشت طبیعت بود
 هنگام آن‏که گل به چمن سر زد
 وندر چمن کمال طراوت بود
 هنگام آن‏که بلبلِ گویا را
 در وصف گل حدیث بلاغت بود
 اردیبهشت از پی فروردین‏
 در جلوه با بهشتی طلعت بود 
عمرِ بهارِ شعر و ادب طی شد
 ما را از این بهار چه قسمت بود؟ 
عمر بهار گشت طی و با وی‏ 
ما را هنوز وعده‏ی صحبت بود
 سی سال پیش از این‏که مرا 
با وی‏ آغاز دوستی و مَودَّت بود
 من مُبتدی به کار سخن بودم‏ 
او در سخن به حَدِّ نهایت بود
 چون چیره‏دستی‏ام به سخن می‏دید
 با مخلصش کمالِ عنایت بود 
بگذشت سال‏ها که به ری
 ما را با وی بنای مهر و محبت بود
 بس شد که او به خانۀ من آمد
 بس شد مرا به خوانش دعوت بود
 من از برای خانۀ او زحمت‏
 او در سرای من همه رحمت بود
 چون بالغ آمدم به سخن‏دانی‏
 ما را به چشم خلق، رقابت بود
 لیکن مرا به حضرت استادیش‏
 رسم ادب به حکم ارادت بود
 هیچش نه اهل بخل و حسد دیدم‏ 
هیچ او نه اهل بغض و عداوت بود
 می‏خواست صد چو من به سخن خیزد
 کو عاشق سخن به حقیقت بود
 استادِ فَحل بود و به استادیش‏
 کس را نَه هیچ شک و نَه شُبْهَت بود
 انواع شعر را ز هنرمندی‏
 مرد هزار پیشه به صنعت بود
 وقت غزل به فکر بدایع ساز
 سعدیِّ عصر خود به فصاحت بود
 گاه جدل به منطق خصم‏افکن‏
 استاد طوس بود و به جرأت بود
 در انتظام نظم بلاغت خیز 
استادْ عنصری به قصیدت بود 
هم در ادب مقامِ مُقَدّم داشت
‏ هم پیشرو به کار سیاست بود
 ای شهریار ملک سخنگویی‏
 حالی چه وقت عُزلت و رحلت بود؟
 ای قهرمان روز بلاجویی‏
 حالی چه وقت بستر راحت بود؟ 
تو شمعِ جمعِ اهلِ سخن بودی‏ 
حالی چه وقت دَخمۀ ظُلمت بود؟ 
رفتی و انجمن ز تو شد خالی‏ 
حالی چه وقت گوشۀ خَلوت بود؟ 
مردم گمان کنند که تو مُردی
‏ وین قصه گرچه راستْ به شُهرت بود
 تو زنده‏ای که سیرت تو زنده است‏
 مُرده‏ست آن‏که زنده به صورت بود
آغاز زندگی تو امروز است‏
 کان زندگی حیات موقّت بود 
گر خوانده‏ای حکایت رجعت را
 تا خود نگویی این همه بدعت بود
 بنگر که مَرد حق چون به صورت
 مُرد هرچند زندگیش به ذلّت بود
 حق دولتش به عزِّ ابَد بخشد
 تا بنگری که رجعت دولت بود
 گر خوانده‏ای حدیث قیامت را 
تا نشمری فسانه که تهمت بود 
مرد خدا چو رخت اقامت بست‏ 
مرگش اگرچه ترک اقامت بود 
حق قامتش به جلوه برافرازد
 تا بینی آن‏چه سرو قیامت بود
 آن را که زندگانی جاوید است‏
 مرگ از پی حیاتِ وسیلت بود
 عمر ابد به طول مَعیشَت نیست‏
 مَشمر حیات آن‏چه معیشت بود
 بسیار کس که طول معیشت داشت‏
 وز عیش خوش به شادی و عشرت بود
 پیش از مَمات مُرد حیات وی‏ 
کاندر حیات کُشته‏ی شَهوت بود
 بسیار کس که مُهْلتِ کوته داشت‏
 وندر معاش خویش به عُسرت بود
 لیکن حَیات او اَبَدی گردید 
کز بهرِ مرگ زنده به خدمت بود
 روزی که مُرد مَرد عیان گردد
 کو را چه پایه بود و چه رُتبت بود
 آن را که هیچ گوهر ذاتی نیست‏ 
گویند از چه قوم و قبیلت بود
 و آن کو هنر به گوهر خود دارد
 بشناسی‏اش چه قدر و چه قیمت بود
 هان ای مَلِک تو زنده و جاویدی‏
 کِتْ زندگی به خدمتِ ملّت بود
 اِحیای مَمْلکت به سخَن کردی‏
 روزی که مملکت به هلاکت بود 
هرچند هیچ‏کس نَبُوَد آگاه‏ 
کاندر کجاش خواهد تُربت بود
 ای کاش مدفن تو به مشهد بود 
ای کاش تربتت نَه به غربت بود
 تو خادم حریم رضا(ع)بودی‏
 زانت به چشم جامعه حُرمت بود 
بر«آستان قُدس» نهادی سر 
ز آن روح قُدسی‏اَت به حمایت بود
 صدگونه تسلیت به خراسان باد 
کز تربتش به کام تو شربت بود 
بر جام تو تَحیّت «سرمد» باد
 کز حق تو را سلام و تَحیّت بود
صادق سرمد — اشعار — قلم
قلم وثیقۀ آزادی است و ضامن امن‏
 به شرط آنکه نگارنده فتنه‏گر نبود
 قلم مروّج علم است و پاسدار هنر
 به شرط آنکه در انگشت بی‏هنر نبود
 در آن دیار که حقّ با حکومت قلم است‏
 مجال دزدی و جولان زور و زر نبود
 در آن دیار که بهر قلم حکومت نیست‏
 به غیر جهل و ستم، حاکمی دگر نبود
 قلم که تابع فرمان زور و زر گردید
 اگر به زور نویسد، به جز ضرر نبود 
حکومت قلم اوّل، دوم حکومت تیغ‏
 که تیغ را چه حکومت، قلم اگر نبود؟ 
خدای خورَد به قرآن از آن قسم به قلم‏ 
که بی‏قلم ز کتاب خدا اثر نبود
 مقام نامه‏نگاری مقام ارشاد است‏
 وزین مقام مقامی بلندتر نبود
 جریده آینه‏دار حکومت ملّی است‏
 که جز در آینه پیدا رخ صور نبود
 به انتقاد برآید تفاوت بد و خوب‏
 که زشت را به مقام نکو گذر نبود
 درود باد به پیکار پاک نامه‏نگار
 که هیچش از خطر مال و جان حذر نبود
 کفن ز نامه و از خامه تیغ برگیرد
 اگر سیر سزدش غیر سر سپر نبود
 درود باد بر آن مملکت که اهل قلم‏ 
چو مرغ خسته در آن بسته بال و پر نبود
صادق سرمد — اشعار — نوروز
سال نو گشت به یاران کهن مژده دهید
که بهار آمد و باغ آمد و گل آمد و عید
سال نو گشت و به آیین کهن می باید
خدمت دوست شد و دست ارادت بوسید
ای خوشا عید و خوشا دیدن یاران کهن
که ز ایام کهن تازه کند ایام به عید
سال نو گشت و درختان همه نو پوشیدند
که ز تن کند بباید کهن و نو پوشید
هیچ دانی که چه گوید به تو این تازه بهار
هر سحرگه که نسیمش به گل و لاله وزید
غرض از عید نه آن است که ارباب جلال
جامۀ ناز بپوشند به الطاف مزید
غرض از عید بود آن که توانگر پرسد
خبر از حال فقیری که نشسته به نوید
غرض از عید بود آن که توانگر بخرد
جامه آن را که کسش کفش و کلاهی نخرید
غرض از عید بود آن که توانگر بخشد
میوه آن را که از این باغ به جز خار نچید
ای خوش آن عید کزآن شاه و گدا خوش باشند
که چنین عید سعید است و جز این نیست سعید
شادمان آن که بپوشید به تن جامۀ نو
شادمان تر که فقیران را نو پوشانید
صادق سرمد — اشعار — خطاب به ملک الشعرا بهار
رسم سخن شد خراب، ای ملک مُلک شعر
نوح صفت زن بر آب، کاین فلکی فلک شعر
بحرش و بحران فزاست، طوفانش ناخداست
عالم و هر چه در اوست، در روش جوهری
زیر و زبر مغز و پوست، در طلب برتری اشت
وز پی کسب کمال، جمله به جنگ و جدال
اصل سخن نیز هم، پیرو این قاعده است
هر که جز این زد رقم، حرفش بی فایده است
به که نگوید سخن، به که ببندد دهن
منکر این ادعا، در خور توبیخ ماست
شاهد این مدعا، صفحۀ تاریخ ماست
...
سر بقا ای بهار، نیست به جز نو شدن
حاصل کهنه شعار، چیست به جز هو شدن
چون به سخن سروری، برتو سزد رهبری
پیش قدم شو که من، هم قدمی ثابتم
گر تو کنی انجمن، من به سخن ساکتم
ور تو گریزی ز رزم، من نکنم فسخ عزم
نا تمام
صادق سرمد — اشعار — بر مزار محمدعلی جناح
بر تربتت شدیم نخست ورود خویش‏
 تا بر تو افکنیم نخستین درود خویش‏
 آری سزد نخست سرودن درود تو
 کز بهر حق سروده‏ای اول سرود خویش‏ 
ای قائدی که قاعدۀ ملک از تو ماند
 بنگر یکی به قلب و جناح جنود خویش‏
 بستی زمام ملک به حبل المتین دین‏
 وین رشته تافتی همه از تار و پود خویش
‏ اسلام بود و دولت اسلامیان نبود
 بودن بلی چه سود جدا از نمود خویش
‏ اسلام از قیام تو بود و نمود یافت
‏ کاندر نمای حق بنمودی تو بود خویش
‏ تشکیل یافت دولت پاکان به همتت‏
 همت چو خواستی ز خدای ودود خویش‏
 کردی سپاه وحدت و ایمان و انضباط 
تا غالب آمد به عدوی عنود خویش‏
 مردم به سود خویش حسود جماعتند
 تو بهر سود جامعه گشتی حسود خویش
‏ مردم به بذل مال نهادند نام جود
 تا هرکه مال دارد نازد به جود خویش‏
 غافل که صاحب کرم است آنکه چون جناح‏
 اندر نجاح خلق گذشت از وجود خویش
‏ بسیار قائد آمد و نقش عظیم زد
 کافزون کند ثمر ز قیام و قعود خویش‏
 لیکن یکی چون قائد اعظم نبرد سود
 کز بهر سود خلق فدا کرد سود خویش‏
 مسجود از آن شدی که به جز بر در خدای
‏ بر هیچ درگهی تو نبردی سجود خویش‏
 هر چند حد عالم و آدم معین است‏
 تو برتر از حدود رساندی حدود خویش‏
 خلد برین مرد خدا نام باقی است
آن‏ نکه نام نهاد از خلود خویش
‏ از ما درود بر تو که ما از پی درود
 بر تربتت شدیم نخست ورود خویش‏
صادق سرمد — اشعار — زن پاک دامن
اگر چه جوانم من و بی زنم
وزین گفت و گوها نه دم می زنم
ولی آنچه را دیگران دیده اند
هم از اهل تحقیق بشنیده ام
زن پاکدل مرد را نعمتی است
چه نعمت که بیرون ز هر قیمتی است
گرت همسری نیک عادت بود
تو را زندگی با سعادت بود
وگر همسر کس فتد زشت خوی
سزد گر بگریند بر حال او
که با همسر بد خوشی جهان
نیارزد مگر مردن ناگهان
جوانی زنی داشت با معرفت
پسندیده اخلاق و نیکو صفت...
زن خوب داری سعادت تو راست
دگر از تو این آرزو بر خطاست
صادق سرمد — اشعار — صید مرد افکن
ای جوان که تا بی زنی فرسود وگویی من خوشم
همچو من خوش باش با زن چون که من بازن خوشم
زندگی بی صحبتِ زن عمر ضایع کردن است
عمر ضایع می کنی و باز گویی من خوشم
مرد بی زن چون سر بی تن بود در چشم من
گوش دار ای آن که گویی با سر بی تن خوشم
در شکار زندگی زن گرچه مردافکن بود
شاد از این نخجیرم و با صید مردافکن خوشم
خاطر ایمن، دل آسوده، در عیش زن است
با دلی آسوده و با خاطری ایمن خوشم
مردِ بی زن در سرای خویش سرگردان بود
من که سرگردان نیم با آن سر و گردن خوشم
عافیت در دامن پاک است و عفت در زواج
سر به جیب عافیت با پاکی دامن خوشم
خانه بی زن تنگتر از خانۀ سوزن مراست
ور زنم همدم بود در خانۀ سوزن خوشم
من به کوی و برزن و زن در سرایم خانه دار
با خیالش همچنان در کوی و در برزن خوشم
رهزن دین است و دزد عقل و دانش، عشقِ زن
من به رغم عقل و دین، با دزد و با رهزن خوشم
گر به دنیا روزنی از گور بر من وا کنند
تا ببینم روی زن، با گور و با روزن خوشم
زن که می گویم، مراد من، زن پاکیزه خوست
تا نپنداری که من بر هرزه با هر زن خوشم
پیش از این گفتم که مارا خانه برهم زن زن است
در شگفتی خود چه شد با خانه برهم زن خوشم
آن سخن با قید اینجا بود و با شرط هنوز
وین سخن در اصل تکلیف است و من اصلاً خوشم
خیر جمعیت به تزویج است و من در خیر جمع
خویشتن سوزم چو شمع و با دلی روشن خوشم
جوشن مرد است زن در کار زار دیو نفس
نفس گو خصمی کند چون من بدین جوشن خوشم
خدمت فرزند و زن تخم فضیلت کِشتن است
بذر کار فضلم و از فیض این خرمن خوشم
دوستان گویند فرزند آدمی را دشمن است
من به لطف دوستان با قهر این دشمن خوشم
صحبت فرزند و زن صافی ترین خط من است
کز نفاقم ایمن و بی ریب و بی ریمن خوشم
صادق سرمد — اشعار — مصر
به مصر رفتم و آثار باستان دیدم                
 به چشم آنچه شنیدم ز داستان دیدم 
بسى چنین و چنان خوانده بودم از تاریخ         
چنان فتاد نصیبم که آنچنان دیدم 
گواه قدرت شاهان آسمان درگاه                   
بسى هرم ز زمین سر به آسمان دیدم 
ز روزگار کهن در حریم الاهرام                
 نشان روز نو و دولت جوان دیدم 
گذشته در دل آینده هر چه پنهان داشت          
 به مصر، از تو چه پنهان که بر عیان دیدم 
تو کاخ دیدى و من خفتگان در دل خاک        
 تو نقش دیدى و من نعش ناتوان دیدم 
 تو تخت دیدى و من بخت واژگون از تخت     
تو صخره دیدى و من سُخرۀ زمان دیدم 
تو عکس دیدى و من گردش جهان برعکس     
توشکل ظاهر و من صورت نهان دیدم 
شدم به موزۀ مصر و ز عهد عاد و ثمود         
 هزاران وصلۀ فرعون باستان دیدم 
تو چشم دیدى و من دیدۀ حریصان باز          
هنوز در طمع عیش جاودان دیدم 
تو تاج دیدى و من تخت رفته بتاراج           
 تو عاج دیدى و من مشت استخوان دیدم 
تو سکه دیدی و من رواج سکۀ سکوت        
 تو حلقه، من به نگین نام بی نشان دیدم 
تو آزمندی فرعون و من نیاز فرعون          
 تو گنج خسرو و من رنج دهقان دیدم 
میان این همه آثار خوب و بد به مثل          
 دو چیز از بد و از خوب توأمان دیدم 
 یکى نشانۀ قدرت، یکى نشانۀ حرص           
دو بازمانده ز دیوان خسروان دیدم 
به قدرت است قوام جهان که بی قدر است      
 نه هیچ قاعدۀ قائم در این جهان دیدم
صادق سرمد — اشعار — فتوای من
لبت را دیگری بوسد، منت وصف دهن گویم؟ 
 تنت با غیر میخوابد، منت سیمین بدن گویم؟ 
کسی مدح عسل گوید کز آن شیرین بود کامش
‏ تو بر کام رقیبانی منت شکر دهن گویم‏
 بیا در باغ من گل شو، ببر دیوان شعرم را 
تو عشق غیر میورزی، من از حسنت سخن گویم؟ 
تو شمع محفل من شو، که من پروانه‏ات باشم‏
 چو بزم افروز اغیاری، چه از سوز تو من گویم؟
 مگر دیوانه هستم من، که در کوی شناسائی‏ 
تو با بیگانه بنشینی، من از عشق وطن گویم‏
 همان بهتر که بعد از این، به حکم عقل واقع‏بین
‏ تو حرف از خویشتن گوئی و من از خویشتن گویم‏
 خطا گفتم خطا گفتم، که بی‏زن عاشقی نتوان‏
 من این فتوای خود واضح،  میان انجمن گویم
صادق سرمد — اشعار — کاروان علم و ایمان
کاروان علم و ایمان شد ز پاکستان به ایران‏ 
خیر مقدم، مرحبا بر کاروان علم و ایمان
‏ وحدت ایران و پاکستان چو بینی بازبینی‏
 کاروان گر بازآمد، آمد از ایران به ایران‏
 نیستند ایران و پاکستان جدا از هم که با هم‏ 
عمرها کردند طی در گردش اعصار و زمان‏
 گر به تاریخ کهن بینی، کهن بینی روابط 
همچنان از عهد کوروش، همچنان از عهد ساسان
‏ فترتی گر رفت، بازآمد به جوی آن آب رفته‏ 
و آن روابط تازه شد چون روی سال از نوبهاران‏ 
چون ز ایران رو به هند آورد آئین محمد
 فیض آئین محمد شد شفیع کار پاکان‏
چون شد اندر قلب پاکان بذر ایمان ریشه‏ افگن‏
 بر دمید از خاک مرده، باغ رضوان آب حیوان‏
 چون هلال پرچم اقبال پاکستان برآمد
 در صلیب افتاد لرزه، یا ز ترسا گشت ترسان‏
 تهنیت بر خاک پاکستان و پیک کاروانش‏ 
مرحبا بر کاروانی،آفرین بر کاروان‏بان‏
 از ره صد سالۀ بنگاله بازآمد به یک شب‏
 طفل شعر فارسی، لیکن جوانمرد و غزلخوان‏
 گل تبسم زد به روی عندلیب پارسی گو
 عندلیب آری ز روی گل شود خندان و شادان‏
 تازه شد عهد مؤدت دوستداران کهن را
 با همه، بعد دیاران، بی‏نیاز از عهد و پیمان‏ 
گر ملل را وحدت اوطان فزاید بر اخوت‏
 وحدت اوطان کجا تا وحدت آمال اخوان‏ 
ور بشر را ز اختلاف رنگ و شکل است اختلافی‏
 وحدت دلها زداید اختلاف شکل و الوان
 همدلی و همزبانی چون به هم آماده گردد 
متحد گردند ملت ها، به حکم طبع و وجدان‏
 گرچه ممتازند ملت ها ز ملت ها به سنت‏
 ترک سنت ترک ملیت بود، وین نیست آسان‏
 لیک اگر سنت شود واحد به حکم وحدت دین‏
 وحدت ملت برآید رهنمائیِ نوع انسان‏
 اتحاد نوع انسانی چو بازآمد فراهم‏
 جنگ خیزد از میانه، صلح بازآید به میدان‏ 
وحدت ایران و پاکستان بحکم دین و سنت‏ 
وحدت عالم تواند شد ز روی عقل و میزان‏
 وین که گفتم کافر خودبین مپندارد که چون او
 دین ما مصنوع اوهام است و محصولات شیطان‏
 تا بداند دشمن بیدین که ما را دین چه باشد
 دین علم و دین عدل و دین عقل و دین برهان‏
 تا بداند جاهل بدبین که دین او چه باشد
 دین جهل و دین ظلم و دین وهم و دین هذیان
او خدا را منکر و برعکس او ما جز خدا را
 او به شیطان معتقد، ما معتقد بر پاک یزدان‏
 او خدا را منکر اما سر فروبرده به طاعت‏
 پیش خشم و پیش شهوت، پیش میر و پیش سلطان‏
 ما خدا را معتقد و از دولت یزدان‏شناسی‏
 سربرآورده به عصیان، پیش غصب و پیش عدوان‏ 
مرحبا بر خاک پاکستان که از لوث مطامع‏ 
پاک شد چون کشور ایران به تعلیمات قرآن‏ 
« الذین جاهدوا فینا»، گواهی صادق آمد
 هرکه بر حق زد قدم، شد راه حق بر وی نمایان‏ 
برتر از دین مسلمانی نبینی هیچ دینی‏
 کاندرو حریت و عدل و اخوت هست بنیان‏
 آفرین بر خلق پاکستان ز مشرق تا به مغرب‏
 آفتاب دولتش تابان چو خورشید درخشان
‏ هرکه در پنجاب تو مهمان لاهور تو گردد
 باغ‏ «شالیمار» می آید به چشمش باغ رضوان‏ 
یاد ایامی که من مهمان لاهور تو بودم‏ 
شعرها خواندم به تحسین و به تحلیل فراوان
‏ گرچه پیش میزبانان ناله از مهمان نزیبد
 ناله‏ها کردم به یاد نالۀ مسعود سلمان‏
 یاد آن ایام شیرین، میزبان مهمان ما شد
 میهمان شد میزبان، یا میزبان گردید مهمان‏ 
میزبان از مهمان بشناختن آسان نباشد 
چون مسلمانی نشیند بر سر خوان مسلمان‏
 سرمد از مهمان مگو وز میزبانی معذرت جو
 کاروانرا گو سفر خوش، مهمان را حق نگهبان
صادق سرمد — اشعار — کعبۀ دل ها
بوی عشق آید ز خاک قونیه
مرحبا بر خاک پاک قونیه
قونیه یا کعبۀ دل هاست این 
شهر عشق و شهر مولاناست این‏
ای بریده از نیستان وجود
 بر نی و نای خوش آوایت درود
خیز و بنگر که آشنایی آمده است
 ز آن نیستان هم نوایی آمده است‏
گر تو را رومی همی خواند ز روم
 ور بنامد بلخی ات زان مرز و بوم‏
این عجب از دور از نزدیک نیست
 این سخن از ترک و از تاجیک نیست‏
گر تو خود از روم باشی یا ز بلخ 
نغمه‏ات از ما است چه شیرین و چه تلخ
به روایت دکتر ابواالقاسم تفضلی، صادق سرمد این شعر را در هواپیمایی، که به عزم زیارت مولانا جلال الدین می رفته اند، در آسمان بالبداهه سروده و دکتر تفضلی آن را نوشته است، شعر ۳۲ بیت است.   برای بازخوانی داستان آن این جا را نگاه بکنید : http://www.ketabname.com/main۲/identity/serial=۱۲۳۳  . شاعر معروف افغانی استاد خیلل الله خلیلی آن را جواب گفته است.
خوب خواهد شد اگر دوستانی که به دیوان سرمد دست رسی دارند آن را تکمیل کنند