mabidan/ganjoor huggingface dataset:
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۱۰۰ - بازگشت جمشید به روم و دامادی او
به پیروزی و بهروزی از آن بوم
ملک جمشید روی آورد در روم
پس آگاهی به سوی قیصر آمد
که از شام آفتاب چین بر آمد
به ملک روم با جانی پر امید
مظفر بازگشت از شام جمشید
برآورده به بخت نیک کامش
به مردی رفته بر خورشید نامش
ز شهر آمد برون با سرکشان شاه
دو منزل شد به استقبال آن ماه
سران هر یک چو هوشنگ و فریدون
به استقبال او رفتند بیرون
چو آمد رایت جمشید نزدیک
شد از گرد سپه خورشید تاریک
جهانی پر غنیمت دید قیصر
ز گنج و بادپای و تخت و افسر
به دل می گفت هر دم خرم و شاد
که بر فرخنده داماد آفرین باد
نمی شاید شمردن این غنیمت
همی باید سپردن این غنیمت
ملک چون دید چتر قیصر از دور
فتاد اندر زمین چون سایه از نور
به نازش در کنار آورد قیصر
هزارش بوسه زد بر روی و بر سر
ملک سر زد، رکاب شاه بوسید
ز رنج راه شامش باز پرسید
کزین رنج شدن چون بودی ای ماه؟
به صبح و شام چون سپردی این را؟
ز چین بر روم پیچیدی عنان را
چو خور تا شام بگرفتی جهان را
تو کار جنگ بیش از پیش کردی
برو کاکنون تو کار خویش کردی
ملک گفت ای جهان چون من غلامت
همه کار جهان بادا به کامت
مرا این دولت و پیروزی از تست
همه سرسبزی و بهروزی از تست»
نهاده دست بر هم قیصر و جم
حکایت باز می گفتند با هم
همه ره تا به درگه شاه قیصر
به پیروزی ز ساقی خواست ساغر
دو هفته هر دو باهم باده خوردند
سیم برگ عروسی ساز کردند
به روز اختیار فرخ اختر
به فال سعد جشنی ساخت قیصر
چو انجم روشنان دین نشستند
مه و خورشید را عقدی ببستند
چنان در روم سوری کرد بنیاد
که شد زان سور عالی عالم آباد
به هر شهری و کویی بود جشنی
نگارین کرده کف هر سرو گشنی
به نقشی رو نمودی هر بهاری
به دستی جلوه کردی هر نگاری
همان در جلوه طاووسان آن باغ
به حنا پای رنگین کرده چون زاغ
زمرد با گهر ترکیب کردند
چو گردون حجله ای ترتیب کردند
نشست آن آفتاب شام رقع
به پیروزی در آن برج مرصع
نگار از شرم دستش می شد از دست
به پایان گشت حنا نیز پا بست
مه مشاطه با آیینه برخاست
رخ خورشید چون گل خواست آراست
چو رویش دید رو در حاضران کرد
کزین خوشتر چه آرایش توان کرد؟
رخش در آینه این نظم شیرین
شکر را همچو طوطی کرد تلقین
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۱۰۱ - رباعی
ای آینه کرده در رخت روی امید
بر چشمم ازین خط سیه روی ، سپید
به ز آن نبود که دیده دوزند آنجا
کآیینه براری کند با خورشید
چو مشاطه زدش در زلف شانه
نسیم این بیت را زد بر ترانه:
از بس گره و پیچ که زلف تو نمود،
آمد شدن شانه در آن مشکل بود
در حل دقایق ارچه ره می پیمود،
از مشکل زلف شانه مویی نگشود
چو نیل خط کشیدندش به آواز
بخواند این بیت را بر شاه شهناز
روزی که فلک حسن تو را نیل کشید
چشم بد روزگار را میل کشید
چو بر ابرو کمانش وسمه بنهاد
مغنی بر کمانچه ساز می داد:
روی تو که آتشی در آفاق نهاد،
بس داغ که بر سینه عشاق نهاد
مشاطه چو چشم و طاق ابروی تو دید
از هوش برفت و وسمه بر طاق نهاد
چو آمد غمزه اش با میل در ناز
فرو خواند این رباعی ارغنون ساز:
چو میل ز جیب سرمه دان سر بر کرد
نظاره چشم سیه دلبر کرد
خود را خجل و سرزده در گوشه کشید
از دست بتم خاک سیه بر سر کرد
چو شد در چشم شوخش سرمه پیدا
بهار افروز خواند این نظم غرا:
ای خاک در تو سرمه دیده ما
خور از هوس خاک رهت چشم سیاه
با خاک رهت که سرمه آرد در چشم
جز میل که باد بر سرش خاک سیاه؟
چو بر برگ سمن خندید غازه
سمن رخ زد بر آب این شعر تازه
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۱۰۲ - رباعی
از رنگ بیاض رویت ای رشک قمر
وز عکس گل جمالت ای غیرت خور
مشاطه آفتاب بر روی افق
سرخاب و سپیداب کشد شام و سحر
چو شیرین را به هودج در نشاندند
فرستادند و خسرو را بخواندند
ملک جمشید مست از بزم مستان
خرامان رفت در خرم شبستان
شبستانی چو زلف مشک مویان
منور کرده حسن ماهرویان
نگارین لعبتان خلخ و چین
چو سر ناز سر تا پای رنگین
سمن رویان چو سرو استاده بر پای
همه صاحب جمال و مجلس آرای
به دست هر یکی شمعی معنبر
بتان را گرم چون شمع از هوا سر
به هر شمعی که ماهی بر گرفته
فلک صد شمع انجم در گرفته
فروغ بزم آن شب برده ناموس
ازین هر هفت شمع و هفت فانوس
ز شادی بر فلک رقصیده ناهید
که هست امشب وصال ماه و خورشید
شب هندو به لالائی روارو
همی زد در رکاب آن مه نو
نثاری بر سرش ریزان ز بالا
ز اطباق فلک لولوی لالا
شهنشه دید زنگاری نقابی
به شب در مهد زنگار آفتابی
چو باد صبح دم صد لاله بنمود
ز گلبرگش نقاب شرم بگشود
در آمد چون نسیم نو بهاری
کشید آن غنچه را در بوسه کاری
ز سوسن نارون را ساخت چنبر
ز گلبرگ بهاری کرد بستر
دو سرو ناز پیچیدند بر هم
دو شاخ میوه پیوستند بر هم
کشید آن خرم گل را در آغوش
برون کرد از تنش دیبای گلپوش
برش تا ناف باغی بود ز سوسن
بزیر سوسن از نسرین دو خرمن
سمن را یافت در والا حصاری
ببسته لاله زاری در ازاری
ز مویش صد هزاران خون به گردن
نبودش جز میان یک موی بر تن
میان با یاسمین و نسترن در
بلورین برکه ای چون حوز کوثر
بلورین کوه در زیر کمر گاه
در آن کوه و کمر دل گشته گمراه
فرود برکه اش عین الحیوتی
معصفر روزه اش از هر نباتی
دو همبر در بر او کرده فراهم
بر آن دربند مهر خاتم جم
کلید آن در از پولاد چین بود
ز سیمین درج قفل لعل بگشود
به ناگه خاتم یاقوت خورشید
فتاد اندر دم ماهی جمشید
شد از خورشید پیدا کان یاقوت
روان در چشمه خورشید شد حوت
یکی سیراب شد از عین خورشید
یکی سرمست گشت از جام جمشید
فلک شد چاکر و ایام داعی
جهان می ساخت بر ساز این رباعی:
باد آمد و بکر غنچه را دمها داد
نرمک نرمک بند قبایش بگشاد
پیراهنش امروز به خون آلوده ست
پیداست که دوش دختری داد بباد
چو مه رویان زنگاری شبستان
پس زرین تتق گشتند پنهان
عروس روز خون آلوده دامن
خرامان شد برین پیروز گلشن
خوش خندان و عنبر بوی جمشید
برون آمد چو صبح از مهد خورشید
حریر چینی و مصری قلم خواست
رخ صبح از سواد شب بپیراست
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۱۰۳ - نامه جمشید به پدر
ملک جمشید بنوشت از ره دور
بشارت نامه ای نزدیک فغفور
چو از حد خدا پرداخت خامه
برین ابیات کرد آغاز نامه:
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۱۰۴ - 
ای پیک صبا مصر وصالم بکف آمد
از جای بجنب آخر و برخیز بشیرا
پیراهن این یوسف گم گشته خون تر
القاه علی وجه ابی، یات بصیرا
حدیث شوق دارد عرض و طولی
چه بتواند رسانیدن رسولی؟
چو شرح سوز دل با خامه گویم،
به خون دیده روی نامه شویم
به جای دوده دود از نی برآرم
بلاهای سیاهش بر سر آرم
ستمهایی که من دور از تو دیدم
جفاهایی که از دوران کشیدم
اگر گویم دلت باور ندارد
درون نازکت طاقت نیارد
دلم در بحر حیرت غوطه ها خورد
ولیکن عاقبت گوهر بر آورد
اگر چه تلخ بار آمد درختم
در آخر عقد حوا کرد بختم
ز زنبور ارچه زخم نیش خوردم
ولیکن شهدش آخر نوش کردم
چه شد گر شد جهان تاریک برمن؟
به خورشیدم شد آخر چشم روشن
اگر چه زحمت ظلمت کشیدم
زلال چشمه حیوان چشیدم
نواندست آرزو اکنون جز اینم
که دیدار عزیزت باز بینم
جمال وصل از آن رو در نقاب است
که چشم بد میان ما حجاب است
نسیم صبح دولت چون بر آید
ز روی آرزو برقع گشاید
چون سر چاه بلا باز شود بر یعقوب
حال پیراهن یوسف همه پوشیده شود
باش تا دست دهد دولت ایام وصال
بوی پیراهنش از مصر به کنعان شنود
چو جم در نامه حال دل بیان کرد
بریدی را به چین حالی روان کرد
ز عهد روزگار خویش راضی
ملک می خواست عذر عهد ماضی
نه یکدم بی نشاط و باده بودی
نه بی صوت عنادل می غنودی
ز جام لعل نوشین باده می خورد
قضای صحبت مافات می کرد
پس از سالی صبوحی کرد یک روز
ملک با آفتاب عالم افروز
به باغی خوشتر از فردوس اعلی
بنایش را خواص نقش مانی
به تیغ بیدش افکنده سپر غم
نسیمش داده جان از ضعف هر دم
سر نرگس ز می مایل به پستی
گشاده برگ چشم از خواب مستی
نشسته بر چمن قمری و بلبل
این غزل بر نرگس و گل
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۱۰۵ - غزل
چمن شمع ز مرد ساق نرگس را چو بردارد
به سیمین مشعلی ماند که آن مشعل دو سر دارد
فرو برده به پیش باد هردم خون دل لاله
که از سودا دل لاله بسی خون در جگر دارد
مگر خواهد گشادن باغ شاخ ارغوان را خون
که نرگس تشت زر بر دست و گلبن نیشتر دارد
صبا عرض گل و شمشاد می داد
بخار چین ملک را یاد می داد
نسیم صبح با انفاس مشکین
همی آمد زدشت تبت و چین
ز ناگه ارغنون برداشت آهنگ
سرایید این غزل در پرده چنگ:
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۱۰۶ - دوبیتی
مرا چو یاد زیار و دیار خویش آید
هزار ناله زار از درون ریش آید
نشسته در پس زانوی غربتم شب و روز
خدای داند ازین پس مرا چه پیش آید
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۱۰۸ - اندرز
دلا زن خیمه بیرون زین مخیم
که بیرون زین ترا کاخیست خرم
اساس عمر بر بادی نهادن
بدین بنیاد بنیادی نهادن
خرد داند که کار عاقلان نیست
طریق و شیوه صاحبدلان نیست
به دیوان می دهد ملک سلیمان
سلیمان می کند بیکار دیوان
ز دست دهر مستان هیچ پا زهر
که پازهریست معجون کرده با زهر
مزی خرم که مرگت در کمین است
مخفت ایمن که دشمن همنشین است
چو خورشید ار شوی بر بام افلاک
روی آخر به زیر توده خاک
هزاران سال ملک و پادشاهی
نمی ارزد به یک روز جدایی
فلک با آدمی خاری زحد برد
زمین نیز آدمیخواری زحد برد
تو بر خود کرده ای هر کار دشوار
اگر آسان کنی، آسان شود کار
بود کاهی چو کوهی در ره جهل
اگر آسان فرو گیری شود سهل
قدم یکبارگی از خود برون نه
همه کس را به خود از خود فزون نه
وجود آیینه نقش رخ اوست
ببین خود را در آن آیینه ای دوست
به پیشانی چو ابرو خودنمایی
مبین کاندر همه چشمی گژ آیی
چو چشم آن به که در غاری نشینی
دو عالم بینی و خود را نبینی
حدیث تلخ اگر چه نیست در خور
اگر گوید ترش رویی فرو بر
ندیدی سیل باران را که در دشت
دوانید از سر تندی و بگذشت
زمین از روی حلم آنرا فرو خورد
چه مایه تخم نیکویی برآورد
زبان آور مشو زنهار چون مار
که یابند از زبانت مردم آزار
همه دل باش همچون غنچه تا جان
چو گل گردد ز انفاس تو خندان
تو همچون آب سرتا پا روانی
مشو چون آتش دوزخ زبانی
چو سوسن هر زبان کز دل بروید
حدیثش را دماغ جان ببوید
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۱۰۹ - حکایت
شنیدستم که با مجمر شبی شمع
پیامی کرد روشن بر سر جمع
که ای مجمر چرا هستی بر آذر؟
منم از تو بسی با آبروتر
چو از انفاس تو هردم ملول است
دم گرمت همه جای قبول است
جوابش داد مجمر کای برادر
مشو در تاب و آبی زن بر آذر
نفسهای تو در دل می نشیند
چو از انفاس من دوری گزیند
حکایات تو سرتاسر زبانیست
حدیث من همه قلبی و جانیست
تفاوت در میان هردو آنست
که این از صدق دل آن از زبانست
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۱۱۰ - پند
گلستان گیتی به خاری نیرزد
خمستان گردون خماری نیرزد
مکش بار دل بهر برگی چو غنچه
که صد ساله برگت به باری نیرزد
نسیما مبر برگ گل را به غارت
کزآن بلبلی صد هزاری نیرزد
همه کار ملک سلیمان بر من
به آواز یک مور باری نیرزد
مشو با صبا همنفس کان تنعم
به آمد شد خاکساری نیرزد
همه گرم و سرد سر خوان گیتی است
به درد دل و انتظاری نیرزد
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۱۱۱ - شکایت از پیری
به پایان شد شب عیش ملاهی
سپیدی گشت پیدا در سیاهی
شب عیش و جوانی بر سر آمد
شبم را صبح صادق در برآمد
اگر چه صبح دارد خوش صفایی
ولیکن نیستش چندان بقایی
هوای دل ز سر باید برون کرد
که وقت صبح می باشد هوا سرد
از آن رو پشت من خم داد گردون
که زیر خاک می باید شد اکنون
خوشا و خرما فصل جوانی
زمان عیش و عهد کامرانی
نشاطم هر زمانی بر گلی بود
سماعم بر نوای بلبلی بود
گل و مل را جوانی می طرازد
جوانی را گل و مل می برازد
در آنبستان گه تخم مهر کارد
که جای سنبل و گل برف بارد
جوانی نوبهار زندگانیست
حقیقت زندگانی خود جوانیست
جوانا، قدر ایام جوانی
به روز ناخوش پیری بدانی
دل من در جوانی داشت طیری
که دایم در هوا می کرد سیری
کجا می دید آبی یا سرابی
برآن سر خیمه می زد چون حبابی
چو گل خندان لب و دلشاد بودم
ز هر بادی چو سرو آزاد بودم
نگشتم جز به گرد بزم چون جام
نیامد در دل من خرمی خام
دمی زین بیش جز بر روی گلگون
نکردم روی چون آیینه اکنون
رخ آیینه می بینم به آزرم
که می آید ز روی خویشتن شرم
سرابستان دل را شد هوا سرد
گلستان رخم را شد ورق زرد
چو چنگ از بزم می جویم کناری
برم تاری چو از چنگست تاری
ز جام می مرا خون در درونست
میان ما و می افتاده خونست
همی دانم می دوشین روشن
که تلخ و تیز کرد امروز بر من؟
به پیری عادت و رسم مدامست
طلب کردن ولی آن هم حرامست
مرا قدیست چونین چون کمانی
چنی و پوستی بر استخوانی
چو چنگ از ضعف پیری شد سراپا
رگ من یک به یک بر پوست پیدا
قدم خم شد، ز قد خم چه خیزد؟
قدح چون خم شود آبش بریزد
ز جامم جرعه ای ماندست باقی
که آن بر خاک خواهم ریخت ساقی
در آن مجلس که می با جرعه افتاد
چه داد عشرت و شادی توان داد؟
دلیلا من ذلیل و شرم سارم
به فضل و رحمتت امیدوارم
زبانم را سعادت کردی آغاز
کلامم را شهادت خاتمت ساز
به اقبال آمد این دولت به پایان
الهی عاقبت محمود گردان
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۱۱۲ - تاریخ نظم داستان
به رسم حضرت سلطان عهد شیخ اویس
که عهد سلطنتش باد متصل به دوام
شد این ربیع معانی جمادی الثانی
سنه ثلاث و ستین و سبعمانه تمام
سلمان ساوجی — غزلیات — غزل شمارهٔ ۳۸۷
هزارت دیده می‌بینم که می‌بینند هر سویی 
دریغ آید مرا باری به هر چشمی چنان رویی 
چو کار افتاد با بختم نهفتی روی و موی از من 
به بخت من ز مستوری فرو نگذاشتی مویی 
نمی‌ارزد بدان خونم که ساعد را بیازاری 
تو بنشین و اشارت کن به چشمی یا به ابرویی 
من آن باشم که بر تابم عنان از دست تو حاشا!
همه خلق جهان سویی اگر باشند و من سویی 
خطا می‌دانم و آهو به آهو نسبت چشمت 
که چشم شیر گیر تو ندارد هیچ آهویی 
سگان کوی تو دایم به جستجوی خون من 
همی پویند و می‌بویند خاک هر سر کویی 
ازان می در قدح خندد که می را هست از ورنگی 
ازان گل بی‌وفا باشد که در گل هست ازو بویی 
ز سر می‌خواهم از بهر تو گویی بر تراشیدن 
ولی چوگان تو سر در نمی‌آرد به هر گویی 
دعا گوی تو بسیارند و سلمان از همه کمتر 
ولی چون این دعا گویت بود کمتر دعاگویی
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۱ - بسم الله الرحمن الرحیم
ابتدای سخن به نام خداست
آنکه بی مثل وشبه وبی همتاست
 خالق الخلق و باعث الاموات
 عالم الغیب سامع الاصوات
 ذات بیچونش را بدایت نیست
 پادشاهیش را نهایت نیست
 نه در آید به ذات او تغییر
 نه قلم وصف او کند تحریر
 زآنکه زاندیشه‌ها برونست او 
 بری از چند و چه و چونست او
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۲ - هو الاول والآخروالظاهر والباطن وهو بکل شی‌ء علیم
حی و قیوم و قادر و قاهر
اول اول آخر آخر
 نطق‌، ابکم بمانده در صفتش
 وهم‌، عاجز شده زمعرفتش
 نبرد عقل‌ در ‌صفاتش راه
 نبود وهم را به ذاتش راه
 کی رسد وهم در جهان قدم
 که بلند است آستان قدم
 نص قرآن شده است ای عاشق
 در صفات جلال او ناطق
 «شهد الله‌» گواه معرفتش 
 ‌«وحده لاشریک له» صفتش 
نه از او زاد کس‌، نه او از کس
«‌قل هو الله‌» دلیل و حجت بس
 از مکان و زمان بری ذاتش
 محض جهلست نفی و اثباتش
 هست واجب وجود او دائم
 زآنکه باشد به ذات خود قائم
 غایت ملک او نداند کس
 همه او و بدو نماند کس
نیست با هیچ چیز پیوندش 
 نبود جفت‌ و مثل و مانندش
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۳ - لیس‌کمثله شی‌ء و هو السمیع البصیر
وترو قدوس و واحد است و صمد
وصف‌ او لم یلد ولم یولد
 بود او اول و بدایت نه
 هستیش آ‌خر و نهایت نه
 به قدیم است اولش معروف 
 به دوام است آخرش موصوف
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۴ - ‌فی وحدانیة الله تعالی‌
به یقین واجب الوجود یکیست
هر چه در وهم و خاطر آید نیست
 مالک الملک و پادشاه به حق
 منشی‌ء نفس و فاعل مطلق
 هر چه درکل کون کهنه و نوست
 هست مفعول و فاعل همه اوست
 بی قلم صورت بدیع نگاشت
 بی ستون خیمه رفیع افراشت
 مایه بخش عقول اولی اوست 
 فاطر صورت و هیولا اوست 
نظم ترکیب آفرینش داد
چشم دل را کمال بینش داد
نقشبند وجود جز او نیست
 مستحق سجود جز او نیست
 زآنکه معبود انس و جان است او
 مبدع جسم و عقل و جان است او
 در رهش چرخ و انجم و ارکان
 همه درمانده‌اند و سرگردان
 همه پوینده‌اند در طلبش
 همه جوینده‌اند روز و شبش
 جنبش هر یک از سرشوق است
 هر یکی را از این طلب ذوق است
 حلقة حکم اوست شوق‌ همه
 او منزه زشوق و ذوق همه
 نامهای بزرگ طاهر او
 هست اوصاف صنع ظاهر او
 فارغ از شوق و ذوق ونیک‌وبدست
 برتر از وهم و فکرت‌وخردست‌
کس نداند که چیست الا او
 صفتش ‌لا اله االا هو
 هر که خواهد که ذکر او گوید
 در نگنجد زبان که «‌هو» گوید
 به زبان ذکر او که داند گفت‌؟
 جان بود آنکه «هو» تواند گفت
 سخن است آنکه بر زبان آید
 ذکر «‌هو» از میان جان آید
 گرچه بی‌جا و بی مکان است او
 ساکن دل شکستگانست او
 نه به ذاتست ساکن هر دل
 بلکه لطفش همی کند منزل
 هر کجا دل شکسته‌ای بینی
 بینوایی و خسته‌ای بینی ،
 بی زبان ذکر او از او شنوی 
 شرح اسماء «‌هو» از او شنوی 
ذکر او از زبان بسته طلب
معرفت از دل شکسته طلب
 چند، بی او به‌کعبه درتک و پوی
 در خرابات آی و او را جوی
 چون تو در جستنش نمایی جد 
 در خرابات جست یا مسجد
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۵ - والذین جاهدوافینا لنهدینهم سبلنا، صدق الله‌
راه جستن زتو هدایت از او
جهد کردن زتو عنایت از او
 هرچه بینی زخاک تا گردون
نیست چیزی زعلم او بیرون
 زآنچه بیرون زسقف گردون‌است
 جمله معلوم اوست‌کو چون است
 هست علمش محیط برهمه چیز
 حکم او نافذ است در همه چیز
 دافع جملة بلیات است
 عالم السر والخفیات است‌
 هر چه در خاطرت بیندیشی 
 همه معلوم اوست‌ در پیشی
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۶ - مناجات در تنزیه و تقدیس حضرت باری سبحانه تعالی
ای صفات مقدس تو صمد
وی منزه زشبه و جفت و ولد 
ای برآرندهٔ مه و خورشید
نقشبند جهان بیم و امید
 ای به تو زنده جان و جسم به جان
 جسم و جان را زلطف‌توست‌روان
 قبلهٔ روح آستانهٔ توست
 دل مجروح ما خزانهٔ توست
 کرم و رحمت تو بی عدد است
 روح را هر نفس زتو مدد است‌
 در جهان هر چه هست در کارند
آنکه مجبور و آنکه مختارند
 همه گردن نهاده حکم ترا
 دم که یارد زدن زچون و چرا؟‌!
 این و آن عاشق جمال تواند
 روز و شب طالب وصال تواند
 تا در آن کارگاه کار کراست
 تا در آن آستانه بار کراست
 ای بسا مسجدی که راندهٔ توست
 ای بسا بت ستا‌که خواندهٔ توست
 گر سیاست کنی تو مسجد کیست‌؟‌!
 ورعنایت کنی تو بتکده چیست‌؟‌!
 هر چه خواهی‌کنی‌که حکم تراست 
 زآنکه حکمت ورای چون و چراست
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۷ - یفعل الله مایشاء‌، و یحکم مایرید
ما ضعیفان که در مجاهده‌ایم
طالب لذت مشاهده‌ایم
 به غلامیت جمله منسوبیم
 رد مکن گرچه زشت و معیوبیم
 همه فانی شویم و تو باقی
 همه مست توایم و تو ساقی
 بندگانیم ما، خدای تویی 
 رهنماییم‌ و رهنمای تویی 
طلب ما زتوعنایت توست
رهبر ما به تو هدایت توست‌
 چون در لطف و جود بگشادی 
 رهنمایی به ما فرستادی
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۸ - مدح سید کائنات و خاتم المرسلین
سید کائنات شمع رسل
مفخر و پیشوای جمع رسل
 شاهد حضرت ربوبیت
 خازن گنج سر هویت
 ساکن خانقاه «ا‌واد‌نی»
 سالک شاهراه «ارسلنا»
 عنصرش محض زبدهٔ فطرت
 مدحتش نقش تختهٔ فکرت
 هست «والیل»‌ شرح گیسویش
 «‌والضحی» وصف روی نیکویش
 هست تن عصمت وسکون وفرح
 خلعت صدر او الم نشرح‌
 دولتش پنج نوبه زد بر خاک
 چار بالش نهاد بر افلاک
 صدف در معرفت دل او
 سقف عرش مجید منزل او
سید کل نسل آدم اوست 
 سبب رحمت دو عالم اوست
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۹ - و ما ارسلناک الا رحمة للعالمین
بلبل گلستان «‌ما اوحی‌»
شمسهٔ چرخ «‌الذی اسری»
 دل او خازن خزانهٔ عشق 
 سر او مرغ آشیانهٔ عشق 
صیت شرعش همه جهان بگرفت
هم زمین و هم آسمان بگرفت
 انبیاء و رسل طفیل وی اند
 اوست سرخیل و جمله خیل وی اند
 ملکش خاک روب میدان است
 عیسی اش پاسبان ایوان است
 محترم بوده در جهان قدم 
 نور او پیش از آدم و عالم
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۱۰ - اول ما خلق الله تعالی نوری
تو چه دانی چه در معنی سفت
اندر آن دم که «لی مع الله‌» گفت
 زآنکه بودست روز و شب مطلق
 ظاهرش با تو باطنش با حق
 هر که فرمان او به جا بگذاشت
 کله از سر، سرش زتن برداشت
 چاربارش که شهسوارانند
 از شرف بهترین یارانند
 هر چهار آفتاب چرخ امم 
 بحر صدق و حیا و عدل وکرم
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۱۱ - مدح امیرالمومنین ابوبکر
دین حق را زابتدا زرسول
جز ابوبکر کس نکرد قول
 هر چه پیغمبرش زحق گفته
 کرده باور زصدق و پذرفته
جسم او همچو روح صافی بود
 با همه کس به طبع وافی بود
 مشرق آفتاب صدق‌، دلش
 اثر لطف ایزد آب و گلش
 محرم راز حضرت نبوی 
 عاشق نور روی مصطفوی
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۱۲ - مدح امیرالمومنین عمر
قوت دین حق زعمّر بود
خانه دین بدو معمر بود
 جگر مشرکان پر از خون کرد
 کبرشان از دماغ بیرون کرد
 از پی معدلت میان‌، اوبست
 کمر عدل در جهان‌، اوبست
 عادت بدعت از جهان برداشت
 که کژی جز که در کمان نداشت
 برتر از چرخ بود پایهٔ او 
 دیو بگریختی زسایهٔ او
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۱۳ - مدح امیرالمومنین عثمان
دین شرف یافته و دنیا زین
از جمال وجود ذوالنورین
 منبع جود و جامع قرآن
 صد ف در مکرمت عثمان
 آنکه همت ورای کیوان داشت
 جیب جان نور نقد قرآن داشت
 طلعتش بوده نور هر دیده
 سرمهٔ شرم داشت در دیده
 دلش از حرص و حقد خالی بود 
 فلکش اختر معالی بود
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۱۴ - مدح امیرالمومنین علی‌(‌ع‌)
بود حیدر در مدینه علم
حافظ و خازن خزینهٔ علم
 جان جود و جهان علم او بود
 بحر فضل و مکان حلم او بود
 زو ظفر یافته مسلمانی
 ملت کفر ازو به نقصانی
 «‌اقتلوالمشرکین‌» فرو خوانده
 به سر تیغ حکم آن رانده
 شور و شر در دیار کفرافکند 
 شاخ بدعت زبیخ و بن برکند
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۱۵ - فی قدوم الخضر
دوش چون شاهد جهان افروز
زلف شب برگرفت از رخ روز
 من چو عنقا نهفته روی از خلق
 شسته حرف پا زتختهٔ زرق
 گاهی اندر فنا بقا جستم
 درد را زان جهت دوا جستم
 کاه سر بر در عدم زده‌ام
 در ره نیستی قدم زده‌ام
 به وثاقم درآمد از ناگاه
 خضر پیغمبر آن ولی الله
 گفت ای عندلیب گلشن کن‌
 طوطی خوش نوای نغز سخن
 تا کی این عاجزی و حیرانی
 اندرین تنگنای ظلمانی
 چونکه بر تافتی زدعوی روی
 خیز و آب حیات معنی جوی
 تا زین ظلمتت نجات بود
 در جهان بقا حیا ت بود
 در مضیق جهان توقف چیست‌؟
 این همه غصه و تاسف چیست‌؟
 نه چو یعقوب‌گم شدت فرزند
 که بریدی زخرمی پیوند
 گفت خضرم ز راه غمخواری
 کای فرو مانده در گرفتاری‌
 بیت احزان چه جای توست بگو
 مصر عشق از برای توست بجو
 خیز و بیرون خرام ازین مسکن
 رخت خود پن وطن برون افکن
 کاندرین خطه خراب آباد 
 نشود خود دل خراب آباد
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۱۶ - در جواب حضرت خضر علیه السلام گوید
گفتم ای مرهم دل ریشم
سخنت نوش جان پر نیشم
 ای همایون لقای عیسی دم
 وی مبارک پی خجسته قدم
 ای سبک روح این چه دلداری است
 وی گرانمایه این چه غمخواری است
 ای ملک سایه این چه تعریف است
 وی فلک پایه این چه تشریف است
 التفات توام مکرم کرد
 لطف تو از غمم مسلم کرد
 مددم ده به همّت ای مکرم
 تا من دل شکستهٔ مجرم ،
 پای از بند حرص بگشایم
 یکدم از بند خود برون آیم‌،
 پیش گیرم طریق تقوا را
 از برای صلاح عقبا را ،
 ره روم تا رسم بدان منزل
 که آگهی یابم از حقیقت دل‌،
 مگر آن بخت یابم از اقبال 
 کافکنم رخت در جهان کمال
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۱۷ - در سؤال از عقل کل و جواب او
خردم دوش اندپن معنی
نکته‌ای چند نغز کرد املی
 گفت شهری‌که جا و مبین ماست
 صحن او سقف‌گنبد اعلا‌ست
 خاک او راست نکهت عنبر
آب او راست‌، لذت شکر
 نز برودت در او اثر بینی‌ 
 نز حرارت در او شرر بینی
اندر آن شهر ما گلستانهاست
که چمنهاش نزهت جانهاست
 طوطیان بینی ندر آن بستان
 همه را ذکر حق بود الحان
چون کند لطف او تعلمشان
«‌ربی الله» بود ترنمّشان
 در چمنهاش بلبلان ، گویا
 نغمه‌شان جمله «‌ربنا الاعلی»
 «‌مقعد صدق‌» ازو ولایت ماست
 هرکه آنجاست در حمایت ماست
 همگان خاص حضرت سلطان
 جسته از بند انجم و ارکان
 رهروان بینی از سر غیرت
 همه اوفتاده در ره حیرت
 ساکنان بینی از سر اخلاص
 چشم بگشاده بر سرادق خاص
 چون بدان شهر جان فرود آیی
 پن همه دردسر بیاسایی‌
 مسکن و جایگاه ما بینی
 مجلس خاص شاه ما بینی
 خلعت شاه‌، بی بدن پوشی
 بادهٔ شوق‌، بی دهن نوشی
 نغمهٔ بلبلان ره شنوی 
 «‌وحده لاشریک له» شنوی
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۱۸ - در جواب عقل «‌و سقیهم ربهم شراباً طهورا»
گفتم ای سایهٔ الهی تو 
زآنچه هستی جوی نکاهی تو
ای تو بر لوح‌کون حرف نخست
 آفرینش همه نتیجهٔ توست
 نشو از توست شاخ فطرت را
 ثمر از توست باغ فکرت را
 چون مرا دیده‌ای بدین سستی
 هر چه‌گفتی صلاح من جستی
چون کنم‌چون‌من‌حزین ضعیف
پای‌ بندم در این سواد کثیف
 نیست‌گویی جهان زشت و نکو
 جز از او و بدو هم خود او
هست این خطه را هوای عفن
ساکنانش شکسته پای و زمن
 گرچه هست این رباط منزل من
 هست مایل به شهر تو دل من
 جان بر افشانم از طرب آن دم
 که نهم اندر آن سواد قدم
 من مسکین در این رباط خراب
 ساخته خانه بر ره سیلاب
 بستهٔ بند و حبس ارکانم
 پای برتر نهاد نتوانم
 نشود نفس خاکیم فلکی
 تا نگردد نهاد من ملکی
 نرسد کس به کعبهٔ تحقیق
 تا نباشد رفیق او توفیق
 هیچ دانی که چون گرانبارم
 به غم دیگران گرفتارم
 روزگاری برای قوت عیال
 باز می‌داردم زکسب کمال
 هستم از استحالت دوران 
 چون شتر مرغ عاجز و حیران
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۱۹ - در شکایت احوال
نیستم اندرین سرای مجاز
طاقت بار و قوف پرواز
 نه غم این طرف توانم خورد
 نه بدان شهر ره توانم برد
 پس همان به که گوشه‌ای گیرم 
تن زنم گر زیم و گر میرم 
به حوادث رضا دهم شاید
چه کنم آنچنانکه پیش آید
 بروم باهنر همی سازم
 وزهنر بر فلک سرافرازم
 به خدایی‌که پاک و بی عیب است
 واهب العقل و عالم الغیب است
 که مرا اندربن سرای هوس
 جز هنر نیست یار و مونس‌کس
 هنرم هست لیک دولت نیست
 در هنر هیچ بوی راحت نیست
 باهنر کاش دولتم بودی
 تا غم و غصه‌ام نفرسودی
 هست معلوم عالم و جاهل
 که در این روزگار بی حاصل،
 منصب آل را بویه شورانگیخت
 نان‌کسی خورد‌که آب رو‌ی بریخت
 من نه آنم که شورانگیزم
 آبرو را برای نان ریزم
 همّتم هست گرچه نانم نیست
 سخن فحش بر زبانم نیست
 تا ابد بینوا بخواهم ماند
 فحش و بد بر زبان نخواهم راند
 بخت من زان چنین نژند افتاد
 که مراهمّت بلند افتاد
 نه خطا گفتم و غلط کردم
 ‌حشو بود این‌گهرکه من سفتم
 من در این غصه جان همی‌کاهم
 منصب این جهان نمی‌خواهم
 عزت آن جهان همی باید 
 گر ذلیلم در این جهان شاید
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۲۰ - فی الشکایه
چه‌کنم باکه‌کویم این سخنم
گله از بخت یا زچرخ کنم
 جگرم خون‌گرفت و نیست‌کسی
 که شود غمگسار من نفسی
روزعمرم‌به‌شب رسید ونبود
 جز تعب حاصلم زچرخ کبود
 ناله‌ام زان شدست سر ‌آهنگ
 کز عنا قامتم خمیده چو چنگ
 اشک چون لعل‌گشت در چشمم
 روز چول شب شدست بر چشمم
 دود دل جیب و آستینم سوخت
 سقف چرخ آه آتشینم سوخت
 من مسکین مستمند ضعیف
 باغم و محنتم ندیم و حریف
 گله دارم ز روزگار بسی
 با که گویم‌که نیست همنفسی
 دوستی نیست کو شود همدم
 همدمی نیست کو شود محرم
 قدم از فکر ساختم با ‌خود
 بوکه بینم مگر به چشم خرد
 جمله روی زمین بگردیدم
 همدمی کافرم اگر دیدم
 دلم از جور چرخ جفت عناست
 که اندرین روزگار قحط وفاست
 خود گرفتم که آن سخن دانم
 کز عبارت نظیر حسانم
 در چنین روزگار بانفرت‌
 با چنین منعمان دون همّت‌،
 چون کشم این همه پریشانی
 در ثنا و مدیح حسانی
 روزگاری بهانه می‌جستم 
 قصه‌ای را فسانه می‌جستم 
تا سخن را بر آن اساس نهم
زان سخن بر جهان سپاس نهم
 چند جستم ولیک دست نداد
 قصه‌ای آنچنان نمی‌افتاد
 که بر او زبور سخن بندم
 دل در این بند بود یک چندم
 آخرالامر یک شبی با دل
 گفتم ای خفتهٔ زخود غافل
 چند گرد دروغ گردی تو
 آبرویم بری چه مردی تو؟‌!
 بس‌از ان وصف زلف و طره‌وخال
 بس از این هرز گفت وگوی محال‌!
 چون زمدح آب روی نفزاید
 گر نگویی مدیح هم شاید
 پن سپس در ره طریقت پوی
 کر سخن گویی از حقیقت گوی
 خاطرم چون در دقایق زد
 قرعه بر رقعهٔ حقایق زد
 نکئه‌ای چند لایق آمد پیش
 جمله سر حقایق آمد پیش
 سخن نغز همچو در ثمین
 درج در نکته‌های سحر مبین
 داد ایزد شعار توفیقش 
 نام کردم «‌طریق تحقیقش‌»