mabidan/ganjoor huggingface dataset:
عرفی — مثنویات — شمارهٔ ۱۲ - غفلت
ای گهر گنج ادب نام ما
وی اثر رنج طلب نام ما
در طلب آویز چه بنشسته
بسته دامی ز چه وارسته
گر چه فلک بسته در کامها
کرده به نگشودنش ابرامها
نحفه فرهاد به شیرین فشاند
ناله شبدیز بگلگون رساند
راه طلب جوی و نه بیهوده رو
دست ادب گیرد و بفرموده رو
تارسی از دیر به بیت الحرام
طایر باغ حرم آری بدام
فوج طیور از همه سو نغمه سنج
دام ترا خنده زنان بر شکنج
مرغ مراد آمده صدره بدام
بسکه بدام آمده گردیده رام
بلکه زامنیت انس مکان
بر زبر دام گرفت آشیان
بیضه هم آورد برون و شکست
بچه او باطیران عهد بست
باز شعور تو همان بسته بال
بخت تو در خواب که خوابش حلال
پای تو برداشته صد زخم مار
گنج هم از کوبش پایت فکار
هیچ گمان برده از این رنج نه
هیچ تماشائی از آن گنج نه
روی شعور تو بمی شسته اند
جلوه لیلیت زحی بسته اند
چون تو بدین صید نه ارزنده
بهر چه دام طلب افکنده
برتو حرام ابد این گنج کام
راه طلب بیش میالا بگام
مستی و از فیض طلب رسته
بی اثری را بطلب بسته
مستی غفلت نه پذیرفته اند
ورنه بمستی همه درسفته اند
وانکه برازنده امیدهاست
تحفه او جنبش امید ماست
مردمک دیده دیدار دوست
آبله پای طلبکار اوست
گر طلب گنج کنی هوش دار
بر نفس گنج وران گوشدار
شیوه گوهر طلبان پیشه کن
گر مروی وام ز اندیشه کن
صدره و صدکوچه درین شهر هست
هر قدمی چشمه از زهر هست
یعنی از آن لعل که دل نام اوست
آب ستان بهر لب جرعه دوست
ور بطعامی کنی آلوده دست
بره بریان تو در سینه هست
گرچه مرا هست هزاران هزار
لیک ره راست یکی زان شمار
تا بنگاهی شوی آگه زراه
مست و سراسیمه نماند نگاه
ریزه گوهر بلب افشانده اند
تا در گنجینه ترا خوانده اند
دیده در بسته زهم باز کن
قاعده رهروی آغاز کن
شرم کن از همت و برتر شتاب
تا شوی از رنج طلب گنج یاب
بر درگنجینه چو آری گذر
بر تو فشاند در و بام الحذر
هیچ میندیش بکام ادب
درشو و مگذار عنان طلب
گر چه نتابد اجل او را عنان
رو که باعجاز طلب می توان
پای منه بردم او قهرناک
بر سر او کوب که گردد هلاک
وانگه از آن گنج ببرمزد رنج
نغز در آویز بدامان گنج
ای برهت دست طلب گنج ریز
برگ ره آنست وره اینست خیز
عرفی — مثنویات — شمارهٔ ۱۳ - داستان
جوی طراز چمن بی ستون
آن به بهشت غم شیرین درون
بود بامر صنم دلپذیر
در پی آراستن جوی شیر
تیشه هر داغ که بر سنگ خورد
لذت آن بر دل آن سنگ برد
تیشه هر آن نغمه که بر می کشید
از لب وی ناله فرو می چکید
ریزه سنگیش که از تیشه جست
نیشتر آن بدلش در نشست
مرغ شرر چون طیران می نمود
گرم بشهباز دلش می ربود
جنبشی از تیشه نرفتی بکار
کز دل وی در نزد دی قرار
هرزه در آئی زملامت گریز
تیغ زبان کرده به بیهوده تیز
گفت درین شیوه مراد تو چیست
کام دل رنج نهاد تو چیست
می بری ای رنج بفرموده
یا زجنون طالب بیهوده
زمزمه برداشت که ای دلخراش
مرهم داغم بطبر زد تراش
می برم این رنج بامر کسی
کز طلبس رنج شمارم بسی
منعم از این شیوه مکن کان نگار
داده قراری بمن بیقرار
رنج مرا مزد وفا می دهد
گنج وصالش به بها می دهد
مزد از این رنج بیابم حلال
زان بکنم بیع متاع وصال
گفت که ای ساده دل تیشه سنج
وز طلب گنج در آشوب و رنج
کس بصدف ریزه نجوید گهر
کس گهر عمر نیابد بزر
چشمه حیوان بسرابی که داد
شربت کوثر بحبابی که داد
گفت زفیض طلبت شرم باد
وز من و رنج منت آزرم باد
گر همه دانم که نیاید بدست
از طلب گنج نشاید نشست
پیروی حسن ادب کرده ام
گنج نیابم زطلب کرده ام
نام طلب نقش نگینم بس است
گر نبرم گنج همینم بس است
زین طرف این زمزمه طعنه خیز
بوم و هما برلب هم نغمه ریز
زان طرف آن طعنه زن آفتاب
بر اثر جذب طلب در شتاب
پنجه تأثیر طلب برعنان
بر لب جور انده تماشا کنان
آمد و آوازه آن رنج دید
صاف عنایت زبیانش چکید
گوهر تحسین بکنارش فشاند
وز غم تسنیم غبارش فشاند
دست باشیاء وفا برگشاد
آن گهر و گنج که بایست داد
راهروی راه طلب برگزید
بست گمانم که بجائی رسید
عرفی از این جاده عنان برمتاب
خار ز پا بر مکش و می شتاب
رنج طلب به که در او گنج هست
بس گهر و گنج درین رنج هست
عرفی — مثنویات — شمارهٔ ۱۴ - نعت
پیشتر از جلوه آثار جود
کز جگر شمع نمی خواست دود
شمع ازل چهره بر افروختی
نور فشاندی دل خود سوختی
دوستی خود بدلش کرد زور
نعمت رازش بگلو گشت شور
نغمه مستانه زدل ساز کرد
زمزمه مهر خود آغاز کرد
زان نفس گرم که از دل گشاد
نور تعلق بمأثر فتاد
مژده دل داد بهر سینه
نور فشان کرد هر آئینه
آب حیات از غم آن چشمه زاد
چشمه گوهر هم از آن نم گشاد
روح بود گوهری ازکان عشق
مرگ بود نشأه حرمان عشق
از اثر عشق پدید آمدیم
زنده جاوید و شهید آمدیم
حسن و محبت همه را داده اند
لیک نقاب همه نگشاده اند
بعضی ازان میوه جوشان بخون
تلخ برون آمد و شیرین درون
باز برون مغز و درون پوستیم
بسته دروغی که درون دوستیم
گرد سر پوست شود مغز ما
ننگ فنا زیستن نغز ما
از پس این پرده مجو آفتاب
جمله نقابست بروی نقاب
مستی ما را چه شمارد کسی
رو که نیرزید بمشت خسی
آتش و بادی بهم آمیخته
مشت گلی بر سرشان ریخته
در گره این رسن پیچ پیچ
چون بگشایند چه بست است هیچ
توده صحرای عدم تاج ما
هیچتر از هیچی معراج ما
نیستی از هستی ما برده ننگ
تیزتر ای مرگ بسست این درنگ
هر که درین درد گران مبتلاست
داروی بیهوشی مرگش دواست
ابر عطا بر لب ما جرعه ریز
ما بره تشنه لبی گرم خیز
حسن ازل چون غم دل پرده سوز
ما چو حیا بهر نظر پرده دوز
دیده ما تنگ و تماشا فراخ
چون دل ازین غم نشود شاخ شاخ
لذت این نغمه بدل آشناست
چشمه این شهر ندانم کجاست
خضر رهی کو که نشانم دهد
بر لب آن چشمه روانم دهد
تا لب از آن چشمه شود مست کام
تشنگی سینه بشویم تمام
معنی دل نغز هویدا شود
هر سر مو چشمه دل زا شود
کو دل گر می که ثنایش کنیم
صد گهر جان بفدایش کنیم
کو دل آغشته بخون جگر
از جگر نزع خراشیده تر
این هوس افشان که در این سینه است
دل نبود مرده دیرینه است
نام دل از مشت گلی دوربه
وز علف این بتکده معمور به
آب و علف چند در این گل رود
تشنه لبی بر اثر دل رود
وای که تعمیر صدف می کنیم
در گرانمایه تلف می کنیم
کعبه دل و بار شکم می کشم
مزبله بر روی حرم میکشم
دل حرم و دیر بود روح پاک
تن چه بود هیچ ، یکی مشت خاک
یارب از آن چشمه که دل نام اوست
صاف معانی همه در جام اوست
آنقدری بخش که لب تر کنیم
چاشنی شربت کوثر کنیم
نی علفم چشمه تمامم بده
کز جگر تشنه گشاید گره
تا من از آن چشمه به یاران دهم
وز غم دریوزه عرفی رهم
عرفی — مثنویات — شمارهٔ ۱۵ - حکایت
بود یکی انجمن آرای عشق
رنج شمارنده سودای عشق
سایه نشین علم دوستی
بر دل او فتنه غم دوستی
در حرم دوستی آورده عهد
وز غم دل با غم دل بسته عهد
برده بهمسایگی دوست دل
دل که در و سایه بود اوست دل
گه زوی از هستی غم زهر خند
مست شدی بیغمی هوشمند
لوح وی از نقش دوی ساده بود
با الم دوست در افتاده بود
بسکه محبت دلش افکار کرد
رنج محبت بدلش کار کرد
نغمه گلو گیر و نفس تنگ بود
عود نفس ریش و دل آهنگ بود
تازگی اما ز کلش رو نتافت
منع تبسم بلبش در نیافت
زمزمه برداشت که ای دوستان
ای همه آرایش این بوستان
هر که ببستان منش کار هست
با منش اندیشه بازار هست
میروم اکنون بود اعم رسید
زود به یغمای متاعم رسید
بیدل ودستی ز ثمر بی نصیب
گفت که ای نغمه سرا عندلیب
بوسه بلب می شمرد جان تو
در عجبم از لب خندان تو
عیش فروشنده تر از لاله زار
تازه تر از روی عروس بهار
چون لب وی این در بی آب سفت
ذوق تبسم به نفس داد و گفت
ای قدمت دور ز بازار دوست
بی خبر از مژده دیدار دوست
گوهر جان بی حد و ارزان بود
صاحب دل را چه غم از جان بود
ارزش دل بیشتر آمد ز جان
آن بفروش این بستان رایگان
روح یکی ذره بی حاصل است
آب وی از چشمه راز دل است
ذره بود تشنه لب آفتاب
مهر کی از چشمه کس جوید آب
جان دوسه روزی که بود شهر بند
جنبش دل آوردش در کمند
جون بگشاید زکمندش گره
دوری از آمیزش بیگانه به
زندگی آنکه بغم شاد زیست
از اثر دل بود از روح نیست
گر برود از الم آزاد باد
وز بنشیند ز غمم شاد باد
دل که بود چشمه سودای دوست
زندگی اهل محبت بدوست
آنکه دهد روح بوی ساز و برگ
گوبستان مایه مهلت ز مرگ
عرفی از اندیشه جان باز گرد
هر چه نه دل از غم آن باز گرد
شمع که سرتا بقدم دل بود
روشنی دیده محفل بود
چهره بر افروز و غم دل فشان
گوهر جان در قدم دل نشان
دل به طواف حرم طور بر
سینه به دریوزه منصور بر
تا لمن الملک بر آرد نفس
شعله زند نور انا الحق ز پس
کفر تو آرایش ایمان کند
نام دلت صدر شهیدان کند
عرفی — مثنویات — شمارهٔ ۱۶ - طلب دوست
ای هوس آرای محبت شکن
عافیت انگیز ملامت فکن
عید صفت صورت شادی نگار
برگ طرب ساز چو طبع بهار
منع اثر کرده شمشیر غم
تشنه آسودگی وسیر غم
ناله گشاید نفس زمهریر
گریه کند طفل هوس مست شیر
زهر عدم کرده بجام حیا
تا بکی این دایگی از مدعا
در دلت از زخم اگر بسمل است
چشمه حیوان همه خون دل است
در دهن تیغ درا چون گهر
و زجگر درد برا چون اثر
نور دل از پرتو سوز دل است
دل که درو سوزنه مشت گل است
اخگر سوزان بصفا گوهر است
سرد شود توده خاکستر است
مرگ بود نشاه حرمان عشق
روح بود گوهری ازکان عشق
قطره خون چیست دل رنج دوست
دل که بود مغز گدازنده پوست
بی گهر آن دل که نه در محنتست
بی گهری اصل جمادیت است
برگ عمارت برویرا نیست
جمعیت از فرع پریشانیست
چشم بتان گر نبود مست رنج
گوهر دلها نبرد گنج گنج
سنبلشان گرنه پریشان بود
کی گهر افزوز دل و جان بود
مفلس راحت که نه رنجور درد
گنج خرابی که نه معمور درد
ای مگس شهد طرب جوش چند
سیر شو آخر هوس نوش چند
در چمنت فصل جوانی گذشت
عنبرت اندوده کافور گشت
شاهد دل در حرم سینه مرد
جوهر فیروزه بگنجینه برد
ظلمت دل مایه فشان بر ضمیر
وز نفست موج زنان ز مهریر
روح تو آسوده زتأثیر غم
طبع تو بی بهره زتدبیر غم
بی غمیت مایه رو زردیست
ریش سفیدیت زدم سردیست
من که زآغاز وجودم هنوز
نیمه گشا نامه بودم هنوز
بل صدفی بی در ناسفته ام
صورت معنی نپذیرفته ام
بسکه درین غمکده لاجورد
ناله فشانیم زدل مست درد
از دل شب تا بلب صبحدم
ناله فرو ریخته بر روی هم
در ازل این مزرع غم کشته اند
حله حورم ز ازل رشته اند
عشوه نما شاهد هستی لقب
بود زبوس عدم آلوده لب
بلکه عدم نیز جنین در نقاب
بر اثر جوهر خود در شتاب
مایه لذت ز بقا میگرفت
مرغ ملامت زهوا میگرفت
مرغ الم نغمه بر او میسرود
شاهد غم بوسه از او میربود
زمزمه سور بلب میشکست
نیش ملامت بادب میشکست
طره آشوب طرازنده بود
برقع تشویش برافکنده بود
ما الم افشان و ملامت شعار
فتنه در آغوش و بلا در کنار
در تو هم این نشاه هویدا بود
هستیت آغشته سودا بود
لاجرم از هر چه بدست آوری
میکندت بر دگری رهبری
گرنه غبار در لیلی شوی
وای بحالت که تسلی شوی
کفر بود گر طلبی غیر دوست
مغز بدست آر و بینداز پوست
سبحه و زنار ز هم واشناس
دیده عرفان بگشا در لباس
جز طلب دوست مرو پیچ پیچ
دوست طلب دوست دگر هیچ هیچ
عرفی — مثنویات — شمارهٔ ۱۷ - رنج وگنج
ای همه چون معصیت آلودگی
عمر تو آلایش بیهودگی
چهره گشای صور معصیت
گرم عنان بر اثر معصیت
کامزن اوج سراسیمگی
مشت خس موج سراسیمگی
جعد عروس املت بی شکنج
چون نفس بی هنران بادسنج
عود هوی سوخته در محفلت
عطسه غفلت زده مغز دلت
شمع دلت مرده ز باد گناه
چهره عذر تو ز دودش سیاه
مرده دلی از دلت افسر گرفت
دوش نفس نعش دلت برگرفت
در نفسم جوش که افسرده
ماتم دل گیر که دل مرده
رنجه مشو زین سخن دلخراش
زهر مریز از لب دعوی تراش
میدهم الماس بداغش بنه
آینه بستان بدماغش بنه
ایکه چو خود هرزه درا دانیم
ریش بدرد نمک افشانیم
بسکه تو مدهوش فراموشئی
شیفته مستی و بیهوشئی
بهر تو ای مستی غفلت فروش
خواب شعور آورد و مرگ هوش
راحله عمر بچندین شتاب
میبردت سوی عدم مست خواب
خواب مکن قافله راهی نگر
در نگر و نامه سیاهی نگر
بس رقم آموزی لوح وقلم
لوح وقلم سیر شد از این رقم
خامه تحریر گنه سوده گشت
راقم این شغل هم آسوده گشت
نفس غیور تو زعهد شباب
گرم عنان تر بره ناصواب
دامن عصمت بندامت مکش
فتنه فردای قیامت مکش
شاخ نفس را ثمر ناله ده
گریه برون از جگر لاله ده
ناله سبک خیز ره بندگی
گریه عرق ریز زشرمندگی
رو بدل آور زمعاصی خجل
کای دل غفلت زده نی نی چه دل
برهمن دیر و منادی تن
مرده دیرینه وادی تن
چند توان خفت در این دیوسار
صور دمیدند یکی سر برآر
میوه بیداریت افشانده آب
زندگی و مردگیت مست خواب
کرد دل و دیده عرفی ثمر
خواب غرور تو بر او رنج سر
نی غلطم کز پی اهل سرور
مایه خواب از تو؟؟ غرور
عمر در آغوش ممات آمده
نزع ببالین حیات آمده
عزم تو هر دم بکنار دگر
از نفس باز پسین تیزتر
این دو سه دم برگ رهی ساز کن
قاعده رهبری آغاز کن
کحل شعوری بکش این دیده را
تا نگری راه پسندیده را
پنبه غفلت بدر آور زگوش
تا رسد از محلیانت سروش
چون رسد از قافله بانگ جرس
بانگ بر آرد که بجذب نفس
یوسفت از چاه برون آورند
جامه نیالوده بخون آورند
رو بسر چشمه حیوانشان
خشک لبی بر بسر خوانشان
عرش روان از طیرانند مست
ذیل فرو هشته بامید دست
دامنشان بهر تو حبل المتین
خواب کنان دست تو در آستین
قفل درونی که در او گنجهاست
گو بگشاید که کلید آشناست
روشنی هر گهر سینه تاب
داغ نهد بر جگر آفتاب
رو بگشا این در و گنجی ببر
ور نبری لذت رنجی ببر
گنج که امید بوی زنده است
بر اثر رنج شتابنده است
گام ریاضت بره رنج نه
گنج ستان در کنف رنج به
بوسه بقفلش ده و در باز کن
چشم تماشا بگهر باز کن
نسبت او با گهر او به بین
رنج کشیدی ثمر او بچین
دست در آن مخزن مستور کن
جیب وکنار همه معمور کن
زمزمه عشق از آن تازه ساز
کوس بلندی فلک آوازه ساز
تا چو از این دیر فنا بگذری
جان تو با عرش کند همسری
عرفی — مثنویات — شمارهٔ ۱۸ - حکایت
عابدی از شمع هدی نور یاب
گشت شبی مرغ دلش صید خواب
نیم شبی واقعه رو نمود
دید که بر فرق سپهر کبود
خوابگه عرش برین دوش اوست
منظره عرش نشین دوش اوست
صبح که مرغ دلش از خواب جست
چشم بمالید و بزانو نشست
دمبدم از واقعه نیم شب
داشتی انگشت تحیر بلب
وسوسه پایی بدلش برفشرد
دست سوی مطهره آب برد
ساخت وضوئی و عبادات کرد
دست بر آورد و مناجات کرد
کی تو بر آرنده حاجات ما
وی تو پذیرنده طاعات ما
نیستم آگاه زتعبیر خواب
بازنما صورت تأثیر خواب
بادلی اندر کف حسرت زبون
رفت زمعبد متحیر برون
دید که ماتمزده دردناک
مضطرب افتاده چو ماهی بخاک
نوحه کنان، اشک فشان، سینه کوب
چهره زمین سای و مژه خاک روب
آمد و برداشت سرش از زمین
اشک فشاند از مژه اش زآستین
گفت که ای مرد بر آشفته حال
صورت و معنی همه حزن و ملال
گوهر اشک تو وفات که سفت
دست بزانو زده نالید وگفت
شمع شبستان امل بایزند
صدر شهان جان ازل بایزند
عابد دلسوخته چون این شنید
گشت دلش خون وزمژگان چکید
راه حریم حرم او سپرد
دوش ادب را بته نعش برد
آمدش از عرش صدایی بگوش
کی ز شرف پایه عرشت بدوش
شب که ترا مستی غفلت فزود
واقعه بولعجبت رخ نمود
درنگر این صورت تأثیر اوست
جلوه ده معنی تعبیر اوست
روحش از این زمزمه پرواز کرد
عربده بانفس خو آغاز کرد
گفت که ای نفس تو خود کیستی
وین همه بیهوده چه میزیستی
نعش یکی دعوی عرشی کند
در ته آن دوش تو فرشی کند
آنهمه عزاینهمه ذلت زچیست
خود بده انصاف که تقصیر کیست
شرمت ازین زمزمه پست باد
شرمت ازین غفلت پیوست باد
نعش یکی مرده بود عرش تو
کوش که تا عرش بود فرش تو
عرفی از این دایره برگیرپای
تا شودت پای طلب عرش سای
میل کش دیده امید باش
نفس بکش زنده جاوید باش
عرفی — مثنویات — شمارهٔ ۱۹ - حکایت
انجمن آرای درون با یزید
محفلی آراست بجمعی مرید
محفلی آرایش صحن فلک
فرش حریمش ز جناح ملک
نور فشاننده تر از جام جم
کرده شبستانی و شمعی بهم
دود چراغش چکند در دماغ
انجمنی کو بودش شبچراغ
چهره برافروخته از شرم عشق
مست سماع از نفس گرم عشق
کرده زمستی بلبش هرزه جوش
هرزه نگویم که نیم اهل هوش
راز دورن پرده گشائی گرفت
نور نفس اوج گرائی گرفت
گفت که میگویم و نبود گناه
نیست در این جامه بغیر ازاله
جلوه گر از جامه هستی منم
معنی هشیاری و مستی منم
در حرم و دیر منم جلوه گر
کافر و دیندار مرا سجده بر
رشته هردام زمن پیچ پیچ
هر چه بجز هستی من هیچ ، هیچ
چون دلش از رشته توحید رست
رشته آمیزش وحدت گسست
جملگی آن میوه که افشانده بود
باز فشاندند بر آن باغ جود
از اثر لذت آن لب مکید
نی غلطم لب زندامت گزید
گفت که این دعوی قدوسیست
و زلب ما نغمه ناقوسیست
گرد گر این نغمه سراید لبم
یا بچنین هرزه گر آید لبم
تیغ بر آرید و هلاکم کنید
کنج نهانخانه بخاکم کنید
چون می توحید دگر نوش کرد
می زد و اندیشه فراموش کرد
هرزه دوشینه درآمد بجوش
لیک برآن هرزه فدا عقل و هوش
مستمعان تیغ برافراشتند
تخم عدم خیزی خود کاشتند
هر که بعضویش سبک تیغ راند
تافته زو تیغ و بخونش نشاند
بود یکی زان همه آهسته تر
دست و زبانی زکمر بسته تر
بست به بردست و زبان کرد باز
تا چه برون آید از آن گنج راز
دید که هوش دل و دستیش سوخت
زمزمه دعوی هستیش سوخت
دیده بیاراست بدیدار بزم
لاله فشان دید سمن زار بزم
گفت چه باد ازره این روضه خاست
کزورق گل چمن کربلاست
صورت آنحال برنگی که بود
خواند برآن بلبل معنی سرود
گفت چه با شعله ستیزد مگس
سوختن وی نبود جرم کس
هر که بمعشوق کشد تیغ کین
مرگ برون آردش از آستین
آن نه منم کز لبش این نغمه زاد
اوست که آن نغمه تواند گشاد
این منم از هر نفسی بسته لب
بر نفس لب زده مهر ادب
عرفی ازین زمزمه لب را مسوز
هان نتراود نفست لب مدوز
راز فرو خور که دلت ریش باد
حوصله معرفتت بیش باد
عرفی — مثنویات — شمارهٔ ۲۰ - مقام سخن
نیش قلم چون ره کاوش گرفت
چشمه آثار تراوش گرفت
قطره اول که نم از پرده داد
آب سخن بود کز آن چشمه زاد
نایره بگشود و بهرسو دوید
میوه فشان طوبی جان بر دمید
سیلی ازو رفت بباغ بهشت
برگ و بر وی بحلاوت سرشت
شهرت یک حوض به تسنیم داد
نام یکی چشمه کوثر نهاد
نایره فیض بعالم گشود
چشمه حیوان هم از این نم گشود
در چمن و باغ ثمرزای کن
چشمه هر آب سخن دان سخن
برگ ببرگ و ثمر اندر ثمر
از نم این چشمه بود بهره ور
صاف دگر رفته بهر جام ازو
ذوق دگر یافته هر کام ازو
از نم این چشمه آتش فشان
زمزمه عشق بود خون چکان
از غم این چشمه ریزان بخاک
مرغ چمن زد نفس تابناک
هر برو برگی که نمائیش هست
از نم این چشمه صفائیش هست
هر برو برگی که صفیر زبان
دست بدست آورد از مرغ جان
فضله خاشاک گلستان اوست
خارکن گلبن بستان اوست
فاتح گنجینه اسرار غیب
میوه فشان طوبی گلزار غیب
شمع خرد شعله آتش فروز
در حرم معنویان عود سوز
آب و هوای چمن معنوی
شاهد جان در حرمش منزوی
نغمه گشای لب دل بستگان
تب شکن صبر جگر خستگان
جعد پریشانی ازو مجتمع
منصب جبریلی از و مرتفع
در حرم آرایش قندیل سنج
بتکده را نغمه انجیل سنج
نغمه طراز چمن مدعا
آینه صورت معنی نما
داروی بیهوشی مستان هوش
سامعه گوهر غیبی فروش
مرغ زبانان سلیمان فریب
در هوس نغمه او نا شکیب
ناطقه از راز فروشان وی
سامعه از حلقه بگوشان وی
چهره از او یافته نور حیا
حله او بافته حور صفا
تاب ده طره او درد دل
خال لبش داغ نمک سود دل
دامن عصمت بمیان بر زده
سر ز دل عرش روان بر زده
نخل معانی ثمر افشان ازو
گنج الهی گهر افشان ازو
مغز خرد تشنه کاوش از اوست
چشمه حکمت بتراوش ازوست
مرغ سخن گرنه خوش آهنگ بود
سینه الهام بسی تنگ بود
وحی نزادی لب روح الامین
گر نگشادی سخنش آستین
ناله بر آرد ز دل گرم خون
نغمه چکاند زلب ارغنون
آینه معنی ازو روشنست
انجمن افروز ضمیر منست
تاجرکان ساز تجارت نداشت
باغ ازل برگ عمارت نداشت
کین صنم از لاله چمن شسته بود
سنبل گیسو بسمن شسته بود
لیک برآنم که بخون جگر
وز اثر طبع مسیحا اثر
رنگ جوانی دهم این باغ را
جامه طاووس دهم زاغ را
ای ز دلم نخل معانی بلند
وز گل و سنبل قلم نخلبند
نغمه طعبم که دم از اوج زد
وز نفس روح امین موج زد
عشوه حورای سحر گاه من
هست گواه دل آگاه من
گو بلب تشنه لبی عشوه ران
تا دهم از حسن یکایک نشان
رفتم و گشتم بریاض سخن
برخس و خاشاک گل و یاسمن
برگ گلش چیدم و بستم بدل
نیش خطش تیز شکستم بدل
آن بدل مرهم راحت طلب
وین بدل لذت کاوش نسب
بر اثر راحت او باغها
در جگر لذت این داغها
طوبی و خاشاک در این باغ هست
نغمه بلبل نفس زاغ هست
هر طلبی برگ و بری میبرد
برگ مراد از شجری میبرد
آنکه خسش بند کند آستین
از سر طوبی نشود میوه چین
وآنکه بود بر ثمرش دست رس
دامن همت نگذارد بخس
گر همه طوبی بنشانم بباغ
یا همه نشتر شکنم در دماغ
گاه نسیمی بسمن میوزم
گه چمن مرغ چمن میگزم
هر چمنی آب و هوائیش هست
مرغ ازو برگ نوائیش هست
هست در این باغ ملامت ثمر
بی نمکیها ز نمک شور تر
آنکه چشیدن نتوانسته است
لذت ناموس ندانسته است
طبع من آنجا که بود مشت خس
شعله کند دست فشان نفس
نیشتری بر رگ دل می‌زنم
رشته خونش به نفس می‌تنم
تا مگراز جنبش رای صواب
چهره هر زشت پذیرد نقاب
عرفی اگر نیست شکارت بکام
طایر ارزنده کم افتد بدام
دام مروت ز چمن بر مچین
دیر نشین زود مخیز از کمین
دام فرو گستر و شو پای بست
صید هما هست و زغن نیز هست
عرفی — مثنویات — شمارهٔ ۲۱ - حکایت
دید یکی باشه دراج قوت
تافتن و بافتن عنکبوت
ریخت ببافند گیش زهر خند
کی هوس اندیشه کوته کمند
شربت دل ریزی و خون جگر
تا مگسی را بربائی مگر
حیف که سرمایه این پود و تار
از تو بود دام مگس را بکار
دام چنین صید نیرزد بهیچ
پیش بر آن رشته تنیدن مپیچ
طعنه زنان چون خذف هرزه سفت
دام طرازنده بجوشید و گفت
رشته این دام تنیدن خطاست
صید تو معلوم که چندش بهاست
آنکه بود جذب کمندش بلند
نیست غم ار گوتهش افتد کمند
خود ثمر کوتهی آنجا نرست
کوتهی ار هست بر باع تست
این دم سرد از جگرم دور کن
شرمی از این جنبش منصور کن
دام من آنست که در راف غار
کرد رسول عربی را شکار
باز آلهیش در آمد بقید
طوطی باغ قدمش بود صید
نغمه طرازنده بستان دوست
طایر سر حلقه مرغان دوست
سایه نیفکنده بر این چار باغ
سایه فکن بر یر طاووس زاغ
دام چنین صید مگس گیر نیست
ور فتدش داخل نخجیر نیست
دام من آنست که طاووس جان
در کنفش داشته است آشیان
عرفی اگر دام تر صید نیست
حیف برآن است که برقید نیست
بسته این دام کلید مراد
رشته بندش گره بی گشاد
بسته او گر زغن وگر تذرو
خرم و آزاد بر آید چو سرو
سرو که آزادیش آمد به کف
خوانده ز مکتوب حزن لاتخف
عرفی — مثنویات — شمارهٔ ۲۲ - حسن و عشق
ای بصفا انجمن آرای حسن
حسن ز رویت بتماشای حسن
جعد سمن سای تو آشوب زای
لعل گوهر زای تو یاقوت سای
آهوی صیاد تو رضوان شکار
سایه بالای تو طوبی نگار
طاق دو ابروی تو محراب ناز
عجز بمحراب وی اندر نماز
طاعتیاتند دو ابروی تو
سجده کنان در حرم روی تو
چون صفت آن لب خندان کنم
داغ طبر زد نمک افشان کنم
بر شکن سنبل عنبر اسیر
نسبت جعد تو فشاند عبیر
چون بحریم چمن یاسمن
برشکنی سنبل تر بر سمن
از هوس سلسله عنبرین
نور شود سایه شکن بر جبین
حسن ترا اهل عمل فتنه زای
دشمنی آرای و عداوت گزای
غمزه روان سوز دل مستمند
عشوه بی ماتم او نخلبند
بسکه بهر گوشه چشم سیاه
غمزه نشانی بکمین نگاه
ابرویت از ناز کمان کرده زه
هر سر موئی و دو عالم گره
چشم تو بیمار تر از عبهر است
بسکه برو غمزه هجوم آور است
شاهد حسن تو تغافل پسند
حجله ناز تو بغایت بلند
سوی تو صد نوبت اگر بنگرم
نیم نگاهست چو جمع آورم
ای دلت آسوده غمخوارگی
خارمنه در ره نطارگی
از چمنی کزویت این رنگ و بوست
اصل بهار چمنت فرع اوست
رنگی از آن با گل رعنای تست
بوی از آن یاسمن آرای تست
این چمن لاله که پرورده
عاریت از باغ کسی کرده
لاله مپوشان که ز باغ تو نیست
وین چمن از بهر فراغ تو نیست
گر نبود عشق هوا گیر حسن
کو هنر عشق و چه تأثیر حسن
سنگدلی مایه دل سردیست
غنچه غم را سبب زردیست
دل مشکن عهد و وفا تازه کن
می مکش اندیشه ز خمیازه کن
حسن تو مغرور بآواره چند
ناز تو بیگانه ز اندازه چند
برگی و رعنائی باغ از خطاست
باغ چنان برگ چنین کی رواست
رنگ جوانی زچمن شسته گیر
سنبل شبگون سمن شسته گیر
آه که این نامه بغایت رسید
فصل بهاران بنهایت رسید
باد خزان میل وزیدن کند
آب سمن میل چکیدن کند
آب لب لاله بچیند نسیم
در حرم غنچه بمیرد شمیم
برگ و برحسن بیغما رود
روح شهیدان بتماشا رود
حسن برافشانده متاع از کساد
گوهر دل غوطه زنان در مراد
بی ادبی از می امید مست
وز ثمر لطف تو کوتاه دست
طره گشا بانگ زنان کی صنم
وی گهر حسن بدرج عدم
آینه بستان و نگاهی بکن
یاد جوانی کن و آهی بکن
باغ ترا کو اثر از آب و رنگ
شهد ترا کو بنوازش درنگ
جلوه گری های لب بام کو
نیم نگاهی بصد ابرام کو
حرفی و آرایش صد ناز کو
نازی و تعمیر صد اعجاز کو
ریزد از اینگونه سخنهای تلخ
غره شرم و ادب آرد بسلخ
این ثمر کجروشیهای تست
ورنه کرا طاقت ایذای تست
نغمه بلبل چمن آرای باغ
گل به تبسم طلبد صوت زاغ
بلبل دستان زن باغت منم
زیب ده سینه بداغت منم
نغمه گشای چمنت صوت زاغ
عطسه زن بوی گلت هر دماغ
جلوه گه سبزه بخس داده
منصب طوبی بمگس داده
حسن در آغوش هوس تابکی
غیرت سیمرغ و مگس تابکی
گو چمنت صوت کلاغی بدار
باغ تو گو نغمه زاغی بدار
در چمن روضه خسی گو مباش
چند نمک بر جگر بیخراش
صد مگس شیفته انگبین
رم کند از جنبش یک آستین
آتش اگر شعله فروزد هزار
جوشش پروانه بود برقرار
مقصد پروانه هستی گداز
در قدم شمع بود سوز و ساز
شعله بوی در زدن از خامیست
زانکه مرادش همه ناکامیست
ور مگس آمد بر شمع از کمین
مست ز مومش طمع انگبین
در عرق الماس گذارم بقند
لیک بود شربت من نوشخند
این نفس بسته بناموس عهد
زهر نمائیست فروشنده شهد
وای که بس بیهده رنجیده
وین نفس تلخ پسندیده
تلخ دم من بمذاقت بسنج
گر نکنی آشتی از خود مرنج
تلخ سخن شو که دعا می کنیم
جنگ ترا صلح فدا می کنیم
حیف که هر خون که بود در دلم
چون حرم خاک شود منزلم
لاله که رنگ ورق از خون دهد
از جگرم چیند و بیرون دهد
زین سخنان ننگ غرض دور دار
بی ادبیهاست تو معذور دار
عرفی از این زمزه ات ننگ باد
عود مجازت عدم آهنگ باد
صورت آئینه پرستی که چه
بوی میت نازده مستی که چه
وای اگر چهره بود در نقاب
باز دهد آینه این رنگ و آب
هر چه در این دایره صورت پذیر
هر که در این مرحله آرام گیر
دل به کسی ده که به خود قائمست
جلوه معشوقی او دائمست
عرفی — مثنویات — شمارهٔ ۲۳ - محفل انس
نیمشبی با دو سه دستان طراز
کرده بافسون در افسانه باز
تهمتیان غم عشق صنم
چون من و عرفی همه افسون دم
حجله بذیل نفس آمیخته
هر نفسی رنگ نوی ریخته
بردل خود بسته یکایک طراز
پرده زآرایش خود کرده باز
کنج مصیبتکده داشتیم
تخم نه اندوخته میکاشتیم
جمله تهی مایه و گوهر فروش
تشنه لب و چشمه کوثر فروش
نازده می چهره برافروخته
خام چو شادی و چو غم سوخته
مایه بی دردی لاف و ملال
از طیران مست و فرو بسته بال
محرم دل با همه بیگانگی
با مگسی دعوی پروانگی
سوخته داخل آن جمع بود
کش همگی سوخته شمع بود
از طیران بسته پرعرض حال
شعله نهان ساخته در زیر بال
سردی از آن جمع دروکار کرد
نغمه رمزی به نفس یار کرد
تیغ ملامت ببلاغت کشید
طنز در آغوش کنایت کشید
کنج مصیبتکده شمعیش بود
ریخت بپروانه او مشت دود
گفت که ای زایر ایوان شمع
گرد تو ننشسته بدامان شمع
زاول شب تا دم صبح امید
دیده شب هیچ نماندی سفید
تخم شد آمد بهوا کاشتی
پاس رخ شمع همیداشتی
تا بکی ای هدهد مشکین نفس
بال و پر افشانی و رانی مگس
در غم این دیده نغنوده شو
آخر ازین شغل برآسوده شو
خود چکند شمع مگس ران ما
سایه ببر از سر ایوان ما
ای بزوایای هوا عنکبوت
کم ز مگس از مگسی کرده قوت
رشته پروانه تنیدن که چه
بر مگسی دام کشیدن که چه
قوت خود از شعله کن ای بلهوس
بلکه تو شو طعمه آتش چو خس
برگذر از طرف حریم وصال
در شکن این جنبش ناقص ببال
بال مگس نیز بجنبش دراست
جنبشی از بال تو کاملتر است
گر بره کام بود گرم خیز
بر قدم قند بود بوسه ریز
کام مگس لب بشکر دوختن
مطلب پروانه فرو سوختن
گر مگسی بر اثر قند باش
ورنه درآتش شو و خرسند باش
غوطه در آتش زن وکوثر شمار
شعله بفانوسی خود بر گمار
گرنه در آتش بودت جایگاه
کی بودت در دل معشوق راه
دیده بآمیزش او باز کن
مست حمیت شو و پرواز کن
عرفی ازین دره چه سان بر شوم
جای قدم نیست که برتر شوم
ورنه هنوزم هوسی در سر است
نامه پرواز به بال اندر است
عرفی — مثنویات — شمارهٔ ۲۴ - داستان رابعه
رابعه آن مریم معنی مسیح
آن چو لب دلبر کنعان ملیح
هرسر مویش زغم عشق مست
شرع زکیفیت او می پرست
مستی او بر سر ناموس تاج
میکده عصمت ازو با رواج
چون در اندیشه بمستی گشاد
دیده بمعموره هوشش فتاد
نیشتری در دل ریشش خلید
خون دل از دیده برویش دوید
ناله زشب تحفه گردون گرفت
گریه ز دل برگ شبیخون گرفت
ناله اش آتش بدل اوج زد
گریه بدریای دلش موج زد
گریه گرمی بصفای ملک
خنده لعلیش گدای نمک
همنفسی کرد ز وی جستجوی
کین همه زاری زچه داری بگوی
تا منم این زمزمه سینه سوز
وین گهر افشانی گنجینه سوز
یاد ندارم زتو حال تو چیست
موجب طوفان ملال تو چیست
چون لب سایل گهر نغمه سفت
لعل برافشاند ز مژگان وگفت
حوصله ام تنگ و ملولم بسی
منفعل از روی رسولم بسی
ایکه نفهمیده دلم یاد اوست
نام دلم بنده آزاد اوست
از غم او یارب معمور باد
ورنه نهد مستی معذور باد
عرفی ازین می قدحی نوش کن
جز الم دوست فراموش کن
ریش فزون کن غم بی سود چند
کم ز زنی خود نتوان بود چند