mabidan/ganjoor huggingface dataset:
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۴۶ - آزمندی ، خیکی اندر بحر دید
      

آزمندی ، خیکی اندر بحر دید (۱)
از فراز صخره‌ای سویش پرید (۱)
آب ، غُـرّان و خروشان در شتاب
مرد ، چون بازیچه‌ای در دستِ آب
تا برون آید ز غرقاب هلاک
چشم او بر درگهِ یزدان ِ پاک
چون نماندش هیچ امّیدِ حیات
خیک بودش آخرین راه نجات
با عذابی ، خیک را آورد پیش
شادمان شد از وفاق ِ بختِ خویش (۲)
از قضا ، آن خیکِ غرقه ، خرس بود
در گذاری ، آب او را در ربود
خرس هم از هول ِ جان در اضطرار
از تکان ِ آب ، مست و بیقرار
مرد را چون دید ، دامانش گرفت
دست و پایی زد گریبانش گرفت
غرقه ، بر کاهی تَشبُّث می‌کند (۳)
چنگ بر هر خار و خاشه می‌زند (۴)
غرقه را برگی بُوَد ، بر روی آب
تشنه‌ای را در بیابان ، چون سراب
****
هر یکی در موج آن آبِ عمیق
یک زمان مُنجی شد و یک دَم غریق
هر دو امّیدِ نجاتِ دیگری
هر دو از هم ، خواستار یاوری
****
مردی از ساحل بگفتش کای فلان!
بگذر از آن خیک و خود را وارهان!
مال ِ دنیا کُن رها ، جان را بگیر
تا به کِی در چنگ دنیایی اسیر؟
غرقه گفتش: ای به ساحل در فراغ
ای که آوردی به جا ، شرط بلاغ
چونکه دیدم خیک را بر روی آب
حرص ِ مال انداخت ، جانم در عذاب
شادمان بودم که سهم رزق من
بر دَرم آمد به پای خویشتن
پس به قصدِ کسبِ روزیّ حلال
درفتادم از طمع ، در این وَبال
این نه « روزی » ، کآفت جان منست
فکر کردم قاتق نان منست (۵)
من غلط کردم ، نخواهم این مَتاع (۶)
از هم اینک می‌کنم با او وداع
گرچه می خواهم ز خیرش بگذرم
مانده‌ام ، جان چون ز دستش در برم
من رها کردم نخواهم رزق خویش
« روزی » ار اینست ، گو: رُو ، خیر پیش
لیکن این « روزی » مرا چسبیده است
بلکه در من روزی‌اش را دیده است!
گر خلاصی یابم از این اتفاق
مالِ دنیا را دهم یکجا ، طلاق
****
از سر سودی ، گر این سودا نمود (۷)
روزی‌اش در سفرهٔ دریا نبود
****
این جهان را مثل گردابی بدان
همچو آن خیک است کالای جهان
تا به دست آری حطام دنیوی
در دهان اژدهایی می‌روی
عمر بگذاری پی تحصیل مال
تا بدان نعمت شوی آسوده حال
لیک کم‌کم می‌کنی نقض غرض
حرص مال افتد به جانت چون مرض
کسب ثروت می‌شود مقصود تو
حاصل عمر و دلیل بود تو
گه بخوانی مال را مشکل گشا
در جوانی یار و در پیری عصا
گه بنامی باقیات‌الصالحات (۸)
قاضی‌الحاجات و اسباب حیات (۹)
عاقبت گردد بلای جان تو
چسبد او چون خرس بر دامان تو
گر بخواهی گردی از چنگش رها
او دگر از تو نمی‌گردد جدا
گیردت چون دایه در آغوش ِ خویش
می‌بَرد با وعده تا گورت به پیش
****
آدمیّت از چه می‌یابد زوال؟
حُبّ نفْس و حُبّ جاه و حُبّ مال


***********
۱ - آزمند: حریص به جمع کردن مال و ثروت - طمعکار
۱ - فراز: بلندی - از فرازی: از جایی بلند
۲ - وفاق: همراهی
۳ - تشبث: چنگ زدن - درآویختن -  مثلی هست که: الغریق یتشبث بکل حشیش ( غریق [برای نجات جان خود] به هر شاخهٔ خشکیده‌ای چنگ می‌زند.  حشیش: گیاه خشکیده
۴ - خاشه: خاشاک
در ظل همای رایتت شد
گنجشک هم آشیان باشه
در باغ بجای گل نشسته
در فصل بهار ، خار و خاشه (مجد همگر)
۵ - قاتق: ماست ، خورشتی که با نان خورده شود.
گفتم قاتق نانم شود قاتل جانم شد (ضرب المثل)
۶ - متاع: کالا - جنس
۷ - سودا: تجارت - کسب مال
۸ - باقیات الصالحات: بازمانده های نیک از آدمی
۹ - قاضی الحاجات: برآورندهٔ نیازها - نامی از نام های خدای تعالی
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۴۷ - کرد سلطانی ز درویشی سؤال
           

کرد سلطانی ز درویشی سؤال
کای ز پا افتادهٔ شوریده حال
آرزویی کن ، چه می‌خواهد دلت؟
تا هم اینک ، حل نمایم مشکلت
گفت با سلطان: که ای نیکو نهاد
لطفِ حق پیوسته همراه تو باد
خود چه می‌خواهد دلم ای نیک‌نام؟
اینکه خود چیزی نخواهد ، والسلام


***********
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۴۸ - نعمتی دان ، مستی غم‌سوز را


نعمتی دان ، مستی غم‌سوز را
آفتی خوان ، عقل ِ مال‌اندوز را
مِی از آن بابت بنوشد آدمی
تا ز شّر عقل ، آساید دَمی (۱)
عقل ، فرمان می‌دهد بر حرص و آز
در مَرامش ، رشک و خودخواهی مُجاز
مصلحت جویی ، شعار ِ حِلم او
منفعت‌یابی ، قرار ِ عِلم او
صولتش ، نافذ به نزدِ اهل ِ قال (۲)
شُکر ، کآن هم دَم به دَم رو به زوال
حکمتش ، تأویل و تفسیر و قیاس (۳)
بی‌دلیل و حُجّت و اصل و اساس
حُکم او بر عاشقان ، کان لم یکُن (۴)
رأی او بر عارفان ، بی‌بیخ و بُن
بهر سودِ خویش و ضَـرّ دیگران
می‌کند هر گفته‌ای را ترجمان
« ظلم » ، گاهی با دلالت‌های عقل
عین « عدل » است و ندارد حرف و نَقل! (۵)
« لا »‌ی امروزش ، شود فردا « نَعَم » (۶)
قبله‌گاهش ، گاه کعبه ، گه صَنم
از برای دانه‌ای گندم ، بداد
کشتزار سبز جنت را به باد
گر به دست عقل بسپاری عنان
الامان از این جهالت ، الامان!
عقل ، خود گم گشته در این کوره راه
بارها افتاده از غفلت به چاه
عقل ِ انسان از همان روز نخست (۷)
ناقص و معیوب بود و لق و سست
هر کجا عقل است و جولانگاه او
انّ الانسانَ لَـیَطغـایی بگو (۸)
ای بسا نادانی ما بر امور
موجب عیش است و شادی و سرور
بس جهالت ، باعث آرامش است
غالباً هر شبهه‌ای از دانش است
جهل ، یعنی این دو روز زندگی
بی‌چرایی سَرکنی در بندگی
اینکه در تردید و شک و چند و چون
دل مرنجانی به سِرّ « کاف و نون » (۹)
این جهان ، یعنی سؤال اندر سؤال
پاسخش کِی داند عقل در ضلال؟ (۱۰)
از چه می‌خواهی بدانی ، راز دهر؟
جهل ، تریاق است و دانایی چو زهر (۱۱)
گر به سعی عقل ، بگشایی دَری
بنگری درهای قفل دیگری!
راهِ حیرت را چو پایانیش نیست
آنچه پیمودی ، چو گامی بیش نیست
خود مرو ، ترسم که سرگردان شوی
یا که طولانی شود این مثنوی!
خوانمت یک بیت از « مُلای روم » (۱۲)
یا که ابیاتی ، اگر دارد لزوم !
« هر که او بیدارتر  ، پر دردتر
هر که او ، آگاه‌تر ، رخ زردتر »
بیتی از « عطار » هم در ذَمّ عقل (۱۳)
با تو گویم تا نماند حرف و نَقل
« هر که را در عقل نُقصان اوفتد
کار او فی‌الجمله آسان اوفتد »


***********
۱ - ز باده هیچت اگر نیست ، این نه بس که تو را
دَمی ز وسوسه عقل بی‌خبر دارد؟ ( حافظ )
-----
مولوی نیز اعتقاد دارد که در زندگانی انسان ، بخش اعظم غم و اندوه او ، حاصل هشیاری و بیداریست.
جمله عالم ز اختیار و هست خود
می‌گریزد در سر سرمست خود
تا دمی از هوشیاری وا رهند
ننگ خمر و زمر بر خود می‌نهند - ( زمر: موسیقی )
او در این دو بیت توضیح می‌دهد که انسان برای رسیدن به سرمستی و بی‌قیدی و گریز از هشیاری / که عامل اصلی حسرت خوردن به داشته‌ها و نداشته‌های اوست/ به خمر (شراب) پناه می‌برد و ننگ میگساری و سرزنش مردم را می پذیرد تا بتواند زمان اندکی از آفت عقل در امان باشد و از آزار عقل بیاساید.
۲ - صولت: هیبت - قدرت
۲ - اهل قال: علم قال نزد متصوفه - مباحثات علوم ظاهری‌ست ، در مقابل اهل حال که سماع و رقص صوفیان است.
مولوی می‌فرماید:
ما برون را ننگریم و قال را
ما درون را بنگریم و حال را
۳ - تأویل: توجیه و تفسیر
۴ - کان لم یکن: بی اعتبار - لغو شده - بی‌اثر
۵ - نقل : بیان - خبر - حرف و نَقل نماند ، مجازاً به معنای آنکه جای بحث و مناقشه‌ای نباشد.
۶ - « لا » و « نعم » به معنای « نه و آری » کلمات نفی و اثبات.
۷ - روز نخست : آغاز آفرینش انسان
۸ - اقرا باسم ربک الذی خلق..... کلا ان الانسان لیطغی (... چنین نیست ، بیگمان انسان سر به طغیان برآورد ) - سوره علق
۹ - اشاره است به امر خداوند دایر به آفرینش عالم ( کُن فیکون )
۱۰ - ضلال: گمراهی
۱۱ - تریاق: پادزهر
۱۲ - ملای روم: لقب جلال الدین محمد بلخی معروف به مولوی
۱۳ - ذم: نکوهش - بدگویی
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۴۹ - غالبًا ، شادی انسان از بلاست


من بارها به این مطلب دقت کرده‌ام  که غالبًا ، رضایت ما از دنیا ، به دلیل برآورده شدن خواسته‌هایمان نیست. رسم روزگار اینگونه است که اغلب موارد ، راه آسان‌تری برای خشنود کردن ما انتخاب می‌کند و آن اینکه، نعمتی را از ما می‌گیرد و یا به قصد باز پس گرفتنش به آن چنگ می‌اندازد ، و بعد از آنکه به قدر کافی عذابمان داد‌، همان را مجددًا در اختیار ما می‌گذارد و موجب شادمانی ما می‌شود ‌! یعنی نتیجهٔ وقوع بلاهای این دنیا بیش از نعمت‌هایش باعث خوشنودی ماست!
توجه کنیم که عمدهٔ شادی‌های ما در طول عمر از چه وقایعی حاصل می‌شود؟:
از فلان بیماری ، شفا یافتیم - از فلان حادثه ، جان سالم به در بردیم - از فلان بلای آسمانی به سلامتی گریختیم...       
در واقع ، بعد از پشت سرگذاشتن این گونه موارد ، نعمتی را به دست نیاورده‌ایم بلکه نعمت بخشیده شدهٔ قبلی را از دست نداده‌ایم و شادمانیم! 
***********
                         
غالبًا ، شادیّ انسان از بلاست
حال ، گویم علّت آن از کجاست
این فلک ، با آدمی دارد غرض
از زمین و آسمان بارد مرض
غصّهٔ بیماری و رنج معاش
عجز ایام کهولت هم به جاش
بر هلاک ما فرستد ، هر زمان
از زمین ، آتش و سیل از آسمان
گر که یک نعمت ببخشاید تو را
صد مقابل ، بخشدت رنج و بلا
زآن بلاها آن قَـدَر سختی بَری
تا که بر دیروز  ِ خود حسرت خوری
آنچنان آشفته سازد حال تو
تا فراموشت شود آمال تو
چون بلا بگذشت با خیر و خوشی
از شعف ، بر آسمان پَر می‌کشی
شادی‌ات گر بسته بر نعمت بُوَد
آن لبت بر خنده گاهی وا شود 
لیکن از رفع ِ بلایا ، هر زمان
شادمانی شادمانی شادمان !
تا شود ، این گفته ، صِدقش آشکار
علت هر خنده‌ات را یاد آر
چونکه روشن‌تر شود این حرفِ من
آرَمَت اکنون مثالی در سخن
****
عشرتی خواهی اگر از روزگار
یا اگر گوییش حاجاتم بر آر
جای آنکه نعمتی افزایدت
تا که چندی ، جان و دل آسایدت
ساق ِ پایت را به ظلمی بشکند
یا که در راهی به چاهت افکند!
چون که بعد از روزها رنج و عذاب
زان بَـلا رَستی و دیدی فتح باب (۱)
می‌کنی شُکرش که جان در بُرده‌ای
با گمان آن که نعمت خورده‌ای
می‌شوی شاکر ، ازین رفع بَـلا
با خوشی ، پایان پذیرد ماجرا!
****
یا رُباید نانی از انبانِ تو (۲)
تا بفرساید ز غصّه ، جانِ تو
بعد از آنکه مدتی کردی تلاش
تا که نان را باز گردانی به جاش
بَخَشدت نانِ به سرقت بُرده را
نام آن را هم نَهد بَـذل و عطا !
تو ازو ممنون و او منّت‌گزار
می‌شوی خوشدل ز لطفِ روزگار!
****
وقت دیگر ، گم شود ناگه خَرت
خاک این عالم بریزد بر سرت !
از کَفَت رَفتست مال و مُکنتت
جمله اسباب معاش و حشمتت
کو به کو گردی و سرگردان شوی
هر که را بینی ازو پُرسان شوی
چون که خوردی مدّتی خون جگر
از خر گمگشته‌ات آید خبر
شادمانه سوی خر خواهی شتافت
با خیال آنکه بختت گنج یافت !
خر ببینی تا به گردن در گِلش
دزد بُرده نعل و افسار و جُلش
این قَـدَر که آن خَـرَت پیدا شدی
شادمان از رأفت دنیا شدی ! (۳)


***********
۱ - فتح باب: به معنی باز شدن درب و کنایه از گشایش در کارهاست.
۲ - انبان: ظرف چرمی که درویشان نان و ذخیره غذایی خود را در آن نهند - توشه دان.
۳ - رأفت: مهربانی - ترحم - شفقت
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۵٠ - بر در انعام دنیا می‌روی؟


بَر در ِ انعام دنیا می‌روی؟ (۱)
کز عطایش صاحب ثروت شوی؟
نیست امّیدی به مال و نعمتش
زحمتش نقدست و نسیه ، رحمتش
لطف و بخشایش ازین سفله مجو (۲)
خوش خیالستی ، کَرَم؟ آن هم از او؟
گر ازو خواهی حُطام دنیوی (۳)
پاسخی جز « لَن ترانی » نشنوی (۴)
او نخوانده درس اکرام و دَهِش (۵)
مُمسِک است و بی‌مَرام و بَدمَنش (۶)
کِی کَرَم دیدی تو از این چشم تنگ؟
در نیاید بی‌گمان چربی ز سنگ (۷)
زر نشانش دِه که بنماید ، مِسَش
یوسف ار بیند ، بَـرَد در مَحبَسش!
گر بخواهد نیک احسانت کند
بر لب جو ، آب مهمانت کند (۸)
چون رَسی در محضر گردون پیر
درب جیب خویش را محکم بگیر!
خواهی از دستش بمانی در امان
رُو دعایی بهر دفع شرّ بخوان
****
قصّه‌ای را در کتابی دیده‌ام
یا گمانم از کسی بشنیده‌ام
مادران را ، یک شب عزرائیل گفت
هر که خواهد ،بَخشَمش فرزندِ مُفت
در جوابش مادری فرتوت و پیر
گفت فرزند مرا از من مگیر...
نذر و احسان تو ارزانیت باد
از تو کِی خیری رسد ، عزّت زیاد!


***********
۱ - اِنعام: بخشش
۲ - سفله: پست - فرومایه
۳ - حطام دنیوی: مال و منال دنیا
۴ - لَن ترانی: هرگز نبینی مرا. مأخوذ از آیه: لمَّا جاء مُوسی لِمیقاتِنا وَکلّمَهُ رَبُّهُ قالَ رَبِّ اَرنی اَنظُر الیکَ قالَ لَن تَرانی ... قرآن کریم ۷ / ۱۴۳
و هنگامی که موسی برای میعاد ما آمد و پروردگارش با او تکلّم کرد گفت: پروردگارا، خود را به من بنما تا به تو نظر کنم. خداوند فرمود: هرگز مرا نخواهی دید...
در تداول عامه فارسی زبانان به کم محلی و بی توجهی و بد و بیراه گفتن معنا می شود. ( لغت نامه دهخدا )
۵ - اکرام - دهش: بخشش کردن - بخشندگی
۶ - مُمسک: خسیس - بخیل
۷ - چربی ز سنگ درآوردن یا درآمدن ، کنایه به امری محال است که در زبان فارسی ضرب المثل شده است و در مورد افراد خسیس به کار می رود.
۸ - مهمان منی به آب آن هم لب جو ( امثال و حِکَم دهخدا )
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۵۱ - رفت دزدی خانه مردی فقیر
        

رفت دزدی خانهٔ مردی فقیر
تا رُباید ، مال و اموالی کثیر
پَهن کردی بر زمین ، دستار خویش
تا درون آن بپیچد ، بار خویش
هر چه کردی آن سرا را جستجو
غیر آن مردک نبُد چیزی در او !
جانش از گرمیّ حِرمان بس که تَفت (۱)
دود آن در چشم مردِ خفته رفت 
چون ازین سوداگری ، سودی ندید (۲)
از نفاق ِ بخت خود ، آهی کشید (۳)
آن صدایِ آهِ دزدِ تیره روز
شد برایش قوز بر بالای قوز
مرد صاحبخانه کنجی خفته بود
بسترش فرشی ، ز خاکش تار و پود
از صدای آهِ او بیدار شد
چشم او روشن بدان دستار شد (۴)
دید ، متقالی سفید و نرم و پاک
گفت این بستر ، شرف دارد به خاک !
غلت زد با حیله‌ای آن مرد زَفت (۵)
تا که کم‌کم روی آن دستار رفت !
این غنیمت ، چون به دستش اوفتاد
دزد خسران دیده را آواز داد:
من ندانم سارقی یا مُستمند!
وقت رفتن ، لااقل در را ببند
تا کسی دیگر نیاید اندرون
ورنه امشب ، افتم از خواب و سکون (۶)
****
دزدِ عاجز گفت: هان ای محتشم!
گو تو را زین رفت و آمدها چه غم؟
هر کسی آید ازین دَر ، شاد شو
از همین دَر ، می‌رسد نعمت به تو
دربِ این خانه گر امشب باز شد
حاصلش بهر تو زیرانداز شد!
در نمی‌بندم که تا نفعی بَری
بلکه رواندازت آرد دیگری!
        

***********
۱ - حرمان: ناامیدی - بی‌نصیبی
۱ - تفت: گرم شد و سوخت
۲ - سودا: تجارت - معامله - منفعت‌یابی
۳ - نفاق: همراهی نکردن ، مقابل وفاق ( لغتنامه دهخدا)
۴ - چشم روشن شدن: شاد شدن - خرسند و خشنود شدن.
۵ - مردِ زَفت: مردِ زمخت و نخراشیده
۶ - سکون: آرامش
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۵۲ - ای فلک ، نعمت به من ده بی حساب


ای فلک ، نعمت به من دِه بی‌حساب
هر دعای بنده را کُن مستجاب
نوبتی ، رحمت به حال ِ بنده کُن (۱)
بنده را از لطف خود شرمنده کُن
صد هزاران دل کُنی ریش و پریش
یک نفر را کُن دعاگو بهر خویش!
لعنت و آهِ مرا بر جان مَخَر
چشم ، بر هم نِه و از من درگذر
کُن برای خویش ، کسب آبرو
بس نباشد بر تو نفرین و تُفو؟ (۲)
از چه هستی در پی آزار من؟
یک دو روزی خور غم و تیمار من (۳)
حُکم داری پرّ و بالم بشکنی
نه که از بُن ریشه من برکَنی
تو ندانی فرق سَر را با کلاه؟!
کیفرت افزون شد از حدّ گناه
یک تن از اعمال تو دلشاد نیست
کس ز زنجیر غمت آزاد نیست
روز و شب بنشسته‌ای اندر کمین
تا که دل‌ها را کنی زار و غمین
ظلم خود ، کم کن به جان ِ مردمان
کز ستبری ، پاره گردد ریسمان (۴)
هر چه کردی پیش ازین ، دیگر مکن
بیش ازین چشم خلایق تَر مکن


***********
۱ - نوبتی: یک بار - یک مرتبه - باری
۲ - تفو: تُف ، در مقام تحقیر و سرزنش دربارۀ کسی می‌گویند .
ز شیر شتر خوردن و سوسمار
عرب را بجایی رسیدست کار
که تاج کیانی کند آرزو
تفو بر تو ای چرخ گردان ، تفو ( منسوب به فردوسی )
۳ - تیمار: غم - اندوه 
غم و تیمار کسی را خوردن: غمخواری و دلسوزی کردن:
هر که او انده و تیمار تو نگزیند
تو به خیره چه خوری انده و تیمارش ( ناصرخسرو )
۴ - ریسمانِ آویخته ، هر چه بلندتر و ضخیم‌تر باشد ، وزن بیشتری خواهد داشت و قاعدتاً می‌تواند به دلیل ازدیاد وزنش ، باعث پاره شدن خود شود. لذا ضخامت ریسمان ، همیشه موجب استواری آن نیست.
ظلم بیش از اندازه هم می‌تواند ، موجبات طغیان مردم و نتیجتاً هلاکت ظالم را فراهم آورد.
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۵۳ - جاهلی در مرقد عبدالعظیم


جاهلی در مرقدِ عبدالعظیم (ع)
رفت و آنجا گشت یک ساعت مقیم
درد دل بگشود: کای مولای من (۱)
ای رسول‌الله و بودردای من (۲)
ای چراغ راه و کشتیّ نجات (۳)
ای لبان تشنه‌ات ، آب حیات (۴)
ای که دستانت جدا گشتی ز تن (۵)
عاقلانه صلح کردی با حسن (ع) (۶)
پس ظهورت کی بود ای لافتی!؟ (۷)
تا نیایم قُم به دیدار شما ! (۸)


***********
۱ - مولا در شیعه ، غالباً به حضرت امیر (ع) اطلاق می‌شود.
۲ - رسول الله: پیامبر خدا
۲ - بودردا: از اصحاب رسول خدا ( ص ). از سنایی‌ست:
از این مشت ریاست جوی رعنا ، هیچ نگشاید
مسلمانی ز سلمان جوی ، درد دین ز بودردا  
خانواده هایی که بیمار یا حاجتی داشتند برای برآمدن حاجت و بهبود یافتن بیمارشان نذر می‌کردند و در شب چهارشنبه آخر سال «آش ابودردا» یا «آش بیمار» می‌پختند و آن را اندکی به بیمار می‌خوراندند و بقیه را هم در میان فقرا پخش می‌کردند.
۳ - اِنَّ الْحُسین مِصباحُ الْهُدی وَ سَفینَهُ الْنِّجاة - ( همانا حسین (ع) ، چراغ راه هدایت و کشتی نجات است ) سخنی از پیامبر اسلام (ص) در مورد امام حسین(ع)
۴ - در شیعه ، تشنه لب ، به حضرت عباس(ع) اطلاق می‌شود.
۵ - دست جدا شده هم مربوط به حضرت عباس(ع) است.
۶ - صلح معروف در اسلام ، مربوط به امام حسن(ع) است.
۷ - فتی: جوانمرد - جمله معروف « لا فتی الا علی لا سیف الا ذوالفقار » در مورد حضرت علی(ع) آورده شده است.
۷ - امر ظهور مربوط به حضرت ولیعصر (عج) می‌باشد.
۸ - مرقد حضرت عبدالعظیم (ع) در شهر ری است !
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۵۴ - نقش ِ شیطان چیست در دنیای ما؟
        

نقش ِ شیطان چیست در دنیای ما؟
از چه شد بدنام بر اغوای ما؟
آدم و شیطان ، نه خصم یکدگر
هم رهند و هم قطار و هم سفر
آنچه شیطان در جوال خویش داشت
جمله را در دامن انسان گذاشت
آدمی ، بسیار ازو آموخته است
نکته‌ها از محضرش اندوخته است
با وجود قابلیت‌های خویش
در تبهکاری ازو افتاد پیش
هر چه را در مکتب او خوانده بود
زد به کار و بلکه بر آن هم فزود
****
یک سخن گفتم ولیکن بی‌اساس
سر به سر اوهام و پندار و قیاس
دیو و شیطان ،جز خیالی بیش نیست
جمله این‌ها نام رمز آدمیست
هست شیطان ، این سرشت آدمی
کاین چنین در شر فکنده عالمی
عزم داری تا کنی با او ستیز؟
یابی از زندان او راه گریز؟
از چه می‌گردی که جویی منزلش؟
از تو بیرون نیست ، می‌جو در دلش
او درون تو اقامت کرده است
وز شرابِ نفْس تو ، گردیده مست
مرگ او کِی هست؟ روز فوت تو
شد مقارن موتِ او با موتِ تو
نفْس امّاره‌ست غالب بر بشر
دعوی لغوی بود ، بر او ظفر
هر که غیر این سخن سَر می‌کند
خود بهل تا لاف در غربت زند (۱)
نفْس دارد مِیل طغیان و جنون
کِی به اندرز خِرَد ، یابد سکون
خیر و شر ، چون هر دو در ذات مَنند
هر زمان بر من صلایی میزنند (۲)
هر یکی دارد برایم مُژده‌ای
این به نقدی وآن یکی بر وعده‌ای
دل ، گهی با او گهی با این یکیست
زین کشاکش مقصد و مقصود چیست
آنکه رَست از دام نفْسش ، کیست او؟
هر که باشد ، جز فرشته نیست او
من ندیدم ، گر تو او را دیده‌ای
محتمل ، دارای ضعفِ دیده‌ای!
    

***********
۱ - بهل: رها کن - بگذر
لاف در غربت زدن: ادعای توخالی کردن
۲ - صلا: صدا زدن کسی برای دادن چیزی به او
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۵۵ - گفت آن « نوشیعه » را مرد یهود


گفت آن « نوشیعه » را مرد یهود
از علی (ع) گو ، شرح احوالش چه بود؟
در خلافت ، او خلیفه چندُمست؟
یا در آن محراب ، فرقش را که خَست؟ (۱)
شیعه گفتش: من ندانم چند و چون
قصّه‌ای گویم ازو غرقه به خون!
وین خبر از اهل سُنـّت آورم (۲)
تا به تصدیقش نگردی منکِرم! (۳)
او همان بودی به دشت کربلا !
در مصاف لشکر آلِ عبا !
آمد از کوفه به پیکار حسین (ع) !
شد شهید تیغ خونبار حسین (ع) !


***********
۱ - خستن: مجروح کردن - خست: زخمی کرد
۲ - شیعه برای حقانیت دلایل خود ، گاه روایات و احادیثی از علمای اهل تسنن که موافق با ادعاهای اوست ، نقل می‌کند و آوردن خبر یا سند از اهل سنّت به معنای ارائه کردن سندی معتبر است.
۳ - تصدیق: به راستی و درستی امری گواهی دادن
۳ - منکر: انکارکننده
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۵۶ - شد سوار اسب ، ملا نصردین


شد سوار اسب ، مُلا نصردین
پشت و رو بنشست بر بالای زین
در رکاب آورد اوّل ، پای راست
راست بودن نی به هر کاری سزاست
پشت او بر یال و دُم در روبرو
زین میان می‌گشت پس افسار کو !؟
آن یکی گفتش که ای چابک‌سوار
ای که نشناسی یمین را از یسار (۱)
خود غلط بنشسته‌ای بر روی زین
سر بگردان ، اشتباهت را ببین
گفت مُلا: این خطا از بنده نیست
یکه‌تازی همچو من ، کمتر کسیست
من بسی اسبان سرکش رانده‌ام
کِی به تشخیص سَر و دُم ، مانده‌ام
عمر من بگذشته بر بالای زین!
کس خطا از من ندیده این چنین
یک سخن ، این اسب نادان را بگو
اشتباهاً ایستاده پشت و رو !


***********
۱ - یمین ، یسار: راست و چپ - چپ را از راست نشناختن ( ضرب المثل )
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۵۷ - آن یکی پرسید اشتر را که هی


آن یکی پرسید اشتر را که هِی (۱)
گو چرا ای مرکبِ فرخنده پی (۲)
بَر خلاف عُرف ، شاشت از پس است؟
گفت اشتر: گو چه‌ام چون هر کس است؟


***********
۱ - مصرع از مثنوی مولاناست:
آن یکی پرسید اشتر را که هی
از کجا می‌آیی ای فرخنده پی
۲ - فرخنده پِی: خوش قدم
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۵۸ - زارعی ، بر آسمان نالد ، ببار
         

زارعی ، بر آسمان نالد ، ببار
کوزه‌گر خواهد ز باران زینهار (۱)
ضارب و مضروب ، هر دو در فغان
هر دو خواهان کمک از آسمان
قاتل و مقتول و عاشق یا رقیب
چشم استمدادشان بر مستجیب (۲)
چونکه سود این ، زیان آن یکیست
گو فلک را زین میان تکلیف چیست؟
یاور صیّاد باشد وقتِ صید 
یا رهاند صید را از دام و قید؟ (۳)


***********
۱ - زینهار: امان - مهلت - جمله‌ای به معنای دور باش
۲ - مُستجیب: اجابت کننده دعا - نامی از اسامی خداوند
۳ - قید: بند - زنجیر - در اینجا به معنای تله است.
نه آن مرغم که بر من کس نهد قید
نه هر بازی تواند کردنم صید (نظامی)
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۵۹ - ابلهی کرد از فقیهی این سؤال


ابلهی کرد از فقیهی این سؤال:
مشکلی دارم من از باب مَبال (۱)
هست ابریقی مرا ، این سال‌ها (۲)
کآیدم ، در کار حاجات قضا
لیکن از بخت بَد و جور زمان
تازگی افتاده سوراخی درآن
گر چه خود ، بر دُمّ و سَر سوراخ داشت
مَنفذی هم چرخ ، ماتحتش گذاشت (۳)
تا شوم فارغ ز انجام عمل
می‌شوم مُضطر چو خَر اندر وَحَل (۴)
جای آب آید ازآن ابریق ، ریح (۵)
من بمانم ، شرم و این فعل قبیح!
مُسهلی خورده‌ست ابریقم مگر؟
کو شود از بنده فارغ زودتر!
تا به سر منزل رسد این قافله
آمدم تا حل کنی این مسئله
رهنمودم ده کنون با رأی خویش
تا بیابم راه استنجای خویش (۶)
****
آن فقیهش گفت ، از روی مزاح
بعد ازین ، هر وقت رفتی مستراح
تا نرفته فرصت تیرت ز شست
خود بشو ، تا آب در ابریق هست !
پس ، فراغ البال در بیت الخَلاء (۷)
یک به یک حاجات خود را کُن روا !
****
گویمت ، هرچند بی‌منطق بُـوَد
یا که تشبیه مَعَ‌الفارق بُـوَد (۸)
این مَـثَل ، مصداق عقل آدمیست
وقت حاجت ، چون که می‌خواهیش ، نیست
در جوانی ، عقل می‌آید به کار
تا دهد ما را ز دنیا زینهار (۹)
ره بَـرَد ما را ز آفاتِ جهان
مشفقانه سوی آغوش ِ امان
در رهِ لغزنده گیرد دستمان
پاسبان باشد چو بیند مستمان
شام ِ مستی ، هِی کند: بازآ به هوش
روز سُستی گویدت: اینک بکوش
در نشیبِ عمر ، گردد ریسمان
در فراز زندگانی ، نردبان
در کهولت ، عقل و تدبیر و دَها (۱۰)
نوشداروییست شخص مُرده را
چون که گُل پژمرد و گلشن شد خراب (۱۱)
ریشه را دیگر چه محتاجی به آب؟
بعد از آنکه آردها را بیختی (۱۲)
لاجرم ، غربال خود آویختی
بعد از آنکه راه کج نشناختی
نقدِ عمر خود درین ره باختی
گر بجوشد عقلت از بالا و پست (۱۳)
خود چه حاصل ، رفته فرصت‌ها ز دست


***********
۱ - مَبال: آبریزگاه - مستراح
۲ - ابریق: لولهین - آفتابه
۳ - ماتحت: زیر - پایین
۴ - وَحَـل: گِل و لای
۵ - ریح: باد - نسیم - بادی که در معده ایجاد می‌شود.
۶ - استنجا: عمل شست و شوی بعد از قضای حاجت
۷ - بیت الخلاء: اطاق خالی - اسمی برای مستراح
۸ - مع الفارق: متفاوت - غیر قابل قیاس
۹ - زینهار: هشدار - آگاهی
۱۰ - دها: زیرکی - هوشمندی
۱۱ - مصرع از مثنوی مولویست:
چون که گل بگذشت و گلشن شد خراب
بوی گل را از که جوییم از گلاب
۱۲ - بیختن: الک کردن - سرند کردن
آردش را بیخته و الکش را آویخته: ضرب‌المثلی است.
این مَثل در مورد کسی گفته می‌شود که عمری از او گذشته باشد و روزگارش را با همهٔ پستی و بلندی‌ها گذرانده باشد.
۱۳ - تعبیر از مولویست:
آب کم جو تشنگی آور بدست
تا بجوشد آبت از بالا و پست
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۶٠ - آن یکی گفتا که من پیغمبرم


آن یکی گفتا که من پیغمبرم
در نَبوّت ، از رسولان برترم
گر محمد (ص) خاتم پیغمبریست (۱)
در وثوق این سخن تردید نیست (۲)
لیک ، من قدری ازو خاتم‌ترم!
من نبیّ دُور بعدِ آخرم (۳)
مردمان گفتند یک مُعجز بیار
تا شویم از جان شما را یار غار (۴)
گفت: من را نیست وحی و دفتری
یا عصایی که بگردد اژدری (۵)
لیک فرمان می دهم اشجار را (۶)
تا دوان آیند بر درگاه ما 
حال ، امری می‌کنم بر آن درخت
نزد ما آید بدون فُوت وقت (۷)
****
پس صدا کردی به آوازی رسا:
ای درخت ، اینک به پیش ما بیا...
این سعادت شد نصیبت ای گیاه
تا ز خاک اکنون رَسی بر اوج ماه
هر شجر را نیست توفیقی چنین
تا که گردد با رسولی همنشین
گر پَر ِ پَرواز بخشیدت فلک
همتّی کُن ، بال بگشا تا مَلک (۸)
گر رَسی بر محضر پیغمبرت
می‌شود تابان به عالم ، اخترت
همگنانت بر تو حسرت می‌خورند
بعد ازین نامت به نیکی می‌بَرند
****
شد ازو اصرار و از سوی نبات (۹)
آنچه ظاهر شد سکون بود و ثبات
بار دیگر بانگ زد بر آن شجر
بانگ کِی دارد اثر ، بر گوش کر؟
گر ندایی از حجر بشنیده‌ای (۱٠)
زآن شجر هم جا به جایی دیده‌ای
پس نبی گفتا که شاید این درخت
تنبل و تن‌پرور است و تیره‌بخت
یا که باشد بادِ نخوت در سرش
تا کِی این آتش کند خاکسترش؟
او چو ما ، گر خُلق نیکو داشتی
دست ازین خیره‌سری برداشتی
گر چه باشد خودپسند و بَدمنش
نیست لایق بهر طعن و سرزنش
ما رسولان اهل خودخواهی نِه‌ایم
با چنین رفتارها بیگانه‌ایم
تا برای این شجر الگو شویم (۱۱)
او نیامد ما به نزدش می‌رویم
    

***********
۱ - خاتم: ختم کننده - یکی از القاب حضرت محمد (ص) که پایان دهنده امر رسالت بودند.
۲ - وثوق: صحت و درستی
۳ -... لیس نبی بعدی:... بعد از من پیامبری نخواهد بود.
۴ - یار غار: لقب ابوبکر که یار غار حضرت رسول (ص) بودند. - یار غار ( ضرب المثلی است )
۵ - اشاره به معجزهٔ حضرت موسی که عصایش را به مار تبدیل کرد.
۶ - شجر: درخت - اشجار: درختان
۷ - از نظر قواعد ادبی ، کلمات « درخت » و « وقت » نمی‌توانند قافیهٔ دو مصرع یک بیت باشند. اما این دو واژه با قرابت آوایی‌شان ، به عنوان قافیه‌های دو مصرع این بیت به کار گرفته شده‌اند و با خوش‌نشینی و هم نوایی‌شان ، اصراری برای تغییر آن نداشتم.
نمونه‌ای از مثنوی مولانا:
از کمال طالع و اقبال و بخت
او ایازی بود و شه محمود وقت
۸ - تا مَلَک: تا فرشته‌ها - مجازا به معنی عروج کردن و ارتقاء مقام و معنویت است .
۹ - نبات: هر سبزه و درخت که از زمین بروید. در اینجا به معنی درخت آمده است.
ز موج بحر کف تو چو نشو یافت نمی
نبات سدره و طوبی گرفت نشو و نما (عطار)
سدره و طوبی: نام دو درخت در بهشت
۱٠ - حجر: سنگ
۱۱ - الگو: ( لغتی به زبان ترکی ) سرمشق - نمونه
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۶۱ - «سالکی» دنبال خوشبختی مَگرد


«سالکی» دنبال خوشبختی مَگرد
این همه راهی که رفتی بازگرد (۱)
آنچه می‌جُستی ، میانِ راه بود
گر چه آن را یافتی اما چه سود
بخت را دیدی ولی نشناختی
بی‌تفاوت از کنارش تاختی (۲)
بخت ، آنجا ماند و تو رفتی به پیش
تا مگر جایی بیابی بخت خویش
فرصتی را داشتی ، از دست رفت
بختِ تو دکانِ خود را بَست رفت
حال ، کو عمری که برگردی ز راه؟
بعد از این ، سهم تو آهست و نگاه !
           

***********
۱ - دو فعلِ متفاوت ، گشتن و بازگشتن : اولی به معنای جستجو کردن و دومی به معنای برگشتن - پشیمان شدن
مانند دو فعل : یافتن و دریافتن
۲ - تاختن: دویدن - تند رفتن (لغتنامه عمید)