mabidan/ganjoor huggingface dataset:
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۲۴ - هر نِدا را نیست ، امّید جواب
   

هر نِدا را نیست ، امّید جواب
هر دُعا ، باران نیارد از سحاب
گر دعای طفل بودی کارگر
از معلم‌ها نمی‌ماندی اثر!
گر دعاها جمله می‌شد مستجاب
دیده‌ای از غم نمی‌گشتی پُر آب...
حرفِ « نه » ، در دفتر خلقت نبود
نعمت دنیا کم از جنّت نبود
با دلی خوش ، یار در آغوش یار
خُفتی از کوریّ چشم روزگار
کس خبر ، از شام هجرانی نداشت
عاشقی هم ، روز پایانی نداشت
سینه‌ای از سوز دل ، در خون نگشت
کس ز عشق لیلی‌ای ، مجنون نگشت
بلبلی ، بیداد گلچینی ندید
گلبُنی را باد غارتگر نچید
جامهٔ ماتم ، کسی بر تن نکرد
بغض ِ اشکی در گلو شیون نکرد
باغبان دهر ، تخم غم نکاشت
نوبهار عمر ، پاییزی نداشت
دانهٔ رَنجی در این عالم نرُست
غم ، نشان از غمسرای دل نجُست
دیدهٔ حسرت کسی بر در ندوخت
جانی از دوری جانانی نسوخت
سُست ، هرگز عهد و پیمانی نشد
پاره از هجران ، گریبانی نشد
این فلک ، از حَدّ خود بیرون نرفت
تیر آهی جانب گردون نرفت
در جهان ، افسونِ شیطانی نماند
بلکه اصلا چرخ گردانی نماند


***********
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۲۵ - « سالکی » از معجزات زر بگو!


« سالکی » از معجزات زر بگو
زر چه می‌نامیش؟ بال و پَر بگو! (۱)
قاضی‌الحاجاتِ انسان این زر است (۲)
بهترین حامی و یار و یاور است
گر که انبانی پُر از زر باشَدَت (۳)
هر کسی ، از جان ، برادر باشَدَت!
آنکه در بازار دنیا زر نداشت
لولهنگش ، قطره آبی برنداشت (۴)
         

***********
۱ - آنکه زر نداره ، بال و پَر نداره . ( ضرب المثل )
۲ - قاضی الحاجات : برآورندهٔ نیازها - نامی از نامهای خدای تعالی
۳ - انبان: کیسهٔ چرمی - نوعی زنبیل
۴ - لولهنگ ، لولهین: ظرفی سفالی شبیه به آفتابه - ابریق
لولهنگ کسی آب گرفتن ، یا لولهنگش آب برداشتن ، کنایه از متمول بودن آن شخص است.
فلانی لولهنگش آب بر نمی‌دارد: بی‌اعتبار است. (ضرب المثل)
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۲۶ - پیش او از فقر نالیدن خطاست


پیش او از فقر نالیدن خطاست
او نه شاهست و نه سلطان ، او خداست
با خرافاتش چنان پرداختی
تا ز عرشش کاخ شاهی ساختی
دائما زاری به درگاهش کنی
تا ز رنج خویش ، آگاهش کنی
روز و شب ، با چشم گریان خواستی
جمله نعمت‌ها که در دنیاستی
چون که عیشت اندکی شد بیش و کم
یا خدا گویان دویدی در حرم!
با تَضرُّع یا دُعا یا شیونی (۱)
چانه بر مقدار رزقت می‌زنی
از چه چسبیدی به دامان دُعا
تا که حاجاتت شود یکسر روا
گر دُعا باطل کند حکم قَـدَر
این من و سجاده ، این هم چشم تَر
نعمت او از روی حکمت می‌دهد
نه به اصرار و سماجت می‌دهد
چون مخاطب نشنود ، کم کن خطاب
بس سؤالی که سکوتش شد جواب
حاجتت را از چه آری بر زبان
خود مگر امری بُوَد از او نهان؟
سِرّ دل را از چه می‌گویی به او
او به تخم گُل سپرده رنگ و بو
او نهد مستی به هر پیمانه‌ای
یا درختی را درون دانه‌ای
او بُوَد آگه به هر چه هست و نیست
پس گزارش دادنت از بهر چیست؟
خود ندانی درد ازو ، درمان ازوست؟
نیک و بَد بختی ، همه فرمان ازوست
گر نخواهد ، خود ندادی دَرد را
خوار کسبِ نان نکردی ، مَرد را
چونکه او واقف به احوالات ماست
آنچه خود داند ، به او گفتن خطاست
            

***********
۱ - تَضرُّع: التماس کردن - زاری کردن
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۲۸ - عالِمی می‌گفت تاریخ جهان


عالِمی می‌گفت تاریخ جهان
در حضور عارفی روشن‌روان
شرح کردی ، با کلامی عامه فهم
تا نیفتد عارف اندر دام وَهم (۱)
دفتر تکوین خلقت باز کرد (۲)
قصّه را از ابتدا آغاز کرد
گفت با عارف: که خود این گونه بین
بود روزی ، در همه مُلک زمین...
گر که می‌کردی به هر سویی نظر
خود ندیدی جُز خدا چیزی دگر
زین همه موجودِ بیرون از شمار
کس نبودی جُز وجود کردگار
عارف این بشنید و گفتا: ای حکیم
پس چه فرقی بین امروز و قدیم؟
گر نبودی جُز خدا اندر میان؟
این زمان را هم چو آن روزش بدان!
در حقیقت ، گر درین عالم کسیست
آن یکی هم اوست باقی هیچ نیست
          

***********
۱ - وَهم: پندار - خیال
۲ - تکوین: پیدایش - دفتر تکوین خلقت: کتاب آفرینش جهان و خلقت موجودات
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۲۹ - شکوه‌ها دارم من از جُور فلک


شِکوه‌ها دارم من از جُور فلک
جرئتی کو تا بگویم یَک به یَک؟ (۱)
این فلک ، بنشسته دور از دسترس
در کمینگاهش ، نیندیشد ز کس
آه و نفرین در دل او بی‌اثر
داد اگر خواهی ازو ، کو دادگر؟
در جوالش ، پُر ز سنگ فتنه است
سهم هر جُنبنده ، در آن کیسه هست
گاه با سنگی سَر این بشکنَد
گاه ، داغی بر دل آن می‌زنَد
می‌کُشد بی‌جُرم و کس را زَهره کو
تا که دادِ خویش بستاند از او
نه به کس مِهری ، نه با کس دشمنی
خشک و تر سوزد به هر جا خرمنی
سینهٔ مَرد و زن و پیر و جوان
شد به بازی ، تیر قهرش را نشان
زاهد و فاسق و یا مَستور و مست (۲)
کس ز زخم تیغ خونریزش ، نَرَست
صحن ِ گیتی ، جمله قربانگاه اوست
بالسویه پیش او ، دشمن و دوست (۳)
نیست بر پای اسیرانش ، رَسَن (۴)
نیست « زخمی » ، کشتگانش را به تن
آن اسیرش ، بستهٔ زنجیر نیست
وین قتیلش ، کُشتهٔ شمشیر نیست (۵)
تیغ و بَندش ، هر دو پنهان از نظر (۶)
نام اینها را قضا خوان یا قَـدَر
         

***********
۱ - تلفظ صحیح این کلمه با فتحه « ی » است. هنوز در کشورهایی مثل تاجیکستان که به تلفظ کلمات فارسی به صورت اصیل ، مقیدند ، این کلمه را با فتحه « ی » ادا می‌کنند.
حافظ می‌فرماید:
گفته بودی که شوم مست و دو بوست بدهم
وعده از حد بشد و ما نه دو دیدیم و نه یک
چرخ برهم زنم ار غیر مرادم گردد
من نه آنم که زبونی کشم از چرخ فلک
۲ - مستور: پاک‌دامن
۳ - بالسویه: به‌طور یکسان و برابر
۴ - رَسَن: طناب - بند. در اینجا به معنای رشته‌ای برای بستن پای زندانی آمده است.
۵ - قتیل: مقتول - کشته‌شده
۶ - تیغ و بند: شمشیر و زنجیر
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۳٠ - عقل اگر داری مکن طی مسیر


عقل اگر داری مکن طی مسیر
از قفای خر و پیشاپیش شیر (۱)
آنکه دُمّ خر بچسبد ، بی‌گمان
از لگدهایش نماند در امان!
آنکه گامی پیشتر اُفتد ز شیر 
بر سُرینش ، زخم دندان خورده گیر! (۲)
پندِ من ، هر کس که از جان بشنَود
در امان ماند ز دندان و لگد!
       

***********
۱ - قفا: پشت سر
۲ - سُرین: نشیمنگاه - کفل
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۳۱ - آنچه خواهی ، چون نمی‌گردد حصول


آنچه خواهی ، چون نمی‌گردد حصول (۱)
هر چه باشد قسمتت ، می‌کن قبول
باش هم چون آسیا ، شرطی مَنِه
از کَرَم ، بِستان دُرُشت و نرم دِه (۲)
****
از کَرَم آمد حدیثی در میان
ذکر خیری شد ز یار مهربان
آنکه دارد معجزی در آستین
در بلاغت ، کِلک او سِحر مُبین
آیتِ لطف است و نیکی و کَرَم
حُرمت علم است و فرهنگ و قلم
خود ، جهانی بین ،نشسته گوشه‌ای
حکمت از خوانش رُباید ، توشه‌ای (۳)
گنج ِ فضل و دانش و آگاهی است
او « بهاءالدّین خُرمشاهی» است
«سالکی» ،مُشکی به کام خامه کُن
یک غزل تقدیم این علامه کُن
****
حال من خوش نیست بخ‌بخ میرزا (۴)
گو که دلخوش کیست بخ‌بخ میرزا
بی غم عشقی دراین دنیای وحش
چون بباید زیست بخ‌بخ میرزا؟
در ازل ، عهدی که با او بسته‌ایم
تا ابد باقیست بخ‌بخ میرزا
دل برای جان فشاندن بی‌قرار!
صبر یار از چیست بخ‌بخ میرزا
عقل گوید: گر گریزی ، رَسته‌ای
عشق گوید: ایست بخ‌بخ میرزا
جام دل ، از خون نخواهد شد تُهی
تا فلک ساقیست بخ‌بخ میرزا
مژده ، کاندر امتحان عاشقی
نمره‌ات شد بیست بخ‌بخ میرزا
شعر تو ، چون طبع پُر شورت بلند
نثر تو ، عالیست بخ‌بخ میرزا
ترجمانت بر کلام ایزدی
تا ابد باقیست بخ‌بخ میرزا (۵)
آن کتاب نابِ حافظ نامه‌ات
شرح ِ شیداییست بخ‌بخ میرزا (۶)


***********
۱ - حصول: حاصل شدن - به دست آوردن
۲ - آسیا: آسیاب
مانند آسیاب باش که دانه‌های سخت را می‌گیرد و به نرمی تحویل می‌دهد. مجازاً به این معنا که سخنان درشت و رفتار زشت مردمان و تُندی‌های روزگار را با کَرم و طبع بلند ، با ملایمت پاسخگو باش و هضم کن.
۳ - خوان: سفره
۴ - بخ بخ میرزا: نام مستعار استاد بهاءالدین خرمشاهی است که مرحوم کیومرث صابری طنزنویس توانای سالهای اخیر ، برای ایشان انتخاب کردند و استاد ، آثار قلمی خود در نشریات گل آقا را با این امضا نشر می‌دادند.
۵ - اشاره‌ایست به ترجمه گرانقدر استاد بر قرآن مجید که بی‌تردید ، در ایجاز و روانی ترجمه ، در قرون اخیر ، بی‌نظیر است .
۶ - کتاب ارجمند « حافظ نامه » که شرح و توضیح ابیات دشوار دیوان شمس الدین محمد حافظ شیرازیست .علامه بهاء الدین خرمشاهی ،در این کتابِ گرانسنگ ، ابهامات واژه‌ها و ترکیباتِ اشعار این شاعر بلندآوازه را با دانش وسیع ادبی و لطفِ طبع خویش ، رمزگشایی کرده‌اند.
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۳۵ - گر نداری در دهان دندانِ تیز


گر نداری در دهان ، دندان ِ تیز
یا که پایِ چابکی بهر گریز
با سگان ، لطف و مدارا پیشه کُن
وز گزیدن‌هایشان اندیشه کُن (۱)
****
یک دو « گُرگانه » ز من پندی شنو !
پندهای بی‌همانندی شنو:
گر به مهمانی‌ّ گرگی می‌روی
سگ ببر همراه تا ایمن شوی
****
گر فلک دادست بر گرگی ، زمام (۲)
ناگزیری تا به او گویی سلام
****
گرگ را آموز ، درس ِ دوختن
کو دریدن داند و جان سوختن
****
گر بریزد گرگ را دندان ، چه سود
ذاتِ مذمومش همان باشد که بود (۳)
   

***********
۱ - اندیشه کردن: بیمناک بودن - نگران بودن
۱ - گزیدن: گاز ‌گرفتن - دندان گرفتن
سگی پای صحرا نشینی گزید (بوستان سعدی)
۳ - زمام: افسار - دهنه . مجازا به معنای اختیار . زمام دار یعنی صاحب حُکم و اختیار 
۲ - مذموم: زشت - ناپسند
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۳۶ - گاه اگر لطفی ببینی از فلک
             

گاه اگر لطفی ببینی از فلک
بذلِ لطفش نیست بی دوز و کلک
پَرورانَد گوسفندی را شبان
تا طعامی خوشمزه ، سازد از آن
زین میانه ، گوسفند بی‌خِرَد
بر شبان ، بر چشم دایه بنگرد!
شیر اگر بنمایدت دندان خویش
می‌گریز از او ز بیم جان خویش
خود نپنداری به تو خندیده است
او برایت خواب‌هایی دیده است (۱)
بالِ پروازت ازآن بخشد جهان
تا به خاکت افکند از آسمان
پس به ناز و عشوه‌اش خوشدل مباش
آن عطایش را ببخشا بر لقاش!
****
شُکر نعمت می‌کنی آهسته کن
زیر لب ، با ظاهری دلخسته کن!
تا مبادا بشنود گوش فلک
چون ازین شُکرانه‌ات اُفتد به شک (۲)
گر ببیند خنده‌ای را بر لبی
یا که دلخوش ، « سالکی » را یک شبی
صبح فردا خون نهد اندر دلش
یا کند در دَم بلایی نازلش
کاسه‌ای شربت چو بیند دست کس
می‌فرستد بر سرش فوجی مگس
کیسه‌ای گندم تو را بخشد اگر
می‌دهد بر لشگر موران خبر
گر ببیند « نشئه‌چُرتی » از شبان (۳)
می‌کند بر گله‌اش گرگی روان
چرخ گردون ، کِی ببخشد نعمتی
تا نیندازد به جانت زحمتی؟


***********
۱ - برای کسی خواب دیدن: مجازاً به معنای فکری را در سر برای او پختن (لغتنامه دهخدا)
۲ - شکرانه: شکرگزاری - حق‌شناسی و ادای شکر نعمت
۳ - نشئه‌چُرت: چُرتی از روی خوشی و کِیف
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۳۷ - مردی اسب خویش را گم کرده بود


مردی اسبِ خویش را گم کرده بود
شک به اسبِ شخص دیگر بُرده بود
ادعا می‌کرد کآن اسبِ من است
دعوی‌اش هم استوار و مُتقَن است (۱)
آن یکی گفتش: دلیلی گو دُرُست
بعد از آن ، شو مُدعی کاین اسب توست
مرد گفتا گر به دقت بشنوید
آنقَـدَر گویم که تا قانع شوید!
می‌شمارم بر شما چندین دلیل
جملگی هم مُستند ، از این قبیل:
اسب من هم ، مثل این قبراق بود
در میان همگنانش طاق بود (۲)
مرکبی رهوار بود و خوش‌لگام (۳)
خوش‌خوراک و خوش‌ادا و خوش‌خرام
یال او مشکی و دُمّ او دراز
بین اسبان دگر گردن‌فراز (۴)
ادعاهایم نه بر حدس و ظن است
این نشانی‌ها که دادم روشن است!
باز اگر خواهید برهانی دگر؟
همچنان دارم دلایل خوبتر:
گر چه شب‌ها خوابِ کافی می‌کند
گه میان روز ، چُرتی می‌زند
عادتًا هم ، در همه ایام  ِ ماه
اشتهای وافری دارد به کاه !....
****
مرد را گفتند از جنسش بگو
تا که آب رفته را آری به جو
این دلایل پیش ما بی‌پایه است
گریهٔ کودک به گوش دایه است (۵)
****
پس پَـلاسی روی اسب انداختند
عورتش ، از چشم ، پنهان ساختند (۶)
چون که آوردندش از آغُل بُرون
بهر بر پا کردن این آزمون
مُدّعی گفتا که اسبم نَر بُـوَد
مرکبی توفنده چون صَرصَر بُـوَد (۷)
در دویدن ، رخش ِ رستم ، هیچ نیست
در جهیدن ، نمره‌اش از بیست ، بیست ! (۸)
در جسارت ، کُن قیاسش با پلنگ
در رشادت؟ صبر کُن تا وقت جنگ ! (۹)
****
اسب را برداشتند از رُخ نقاب
پیش چشم خاص و عام و شیخ و شاب (۱٠)
چون عیان شد آنکه حیوان ماده است
مرد گفتا: شبهه‌ای رُخ داده است...
شُکر  ِ حق و ز کور‌ی‌ چشم حسود
اسب من هم آنقَـدَرها نَر نَبود !


***********
۱ - مُتقَن: استوار - محکم
۲ - همگنان: همجنسان و کسانی که با همدیگر رتبه و درجهٔ برابر دارند.
۲ - طاق: بی مانند - یگانه - بی‌نظیر
۳ - خوش‌لگام: مقابل بدلگام - رام - غیرسرکش.
۴ - گردن فراز: سربلند - ممتاز
۵ - معمولاً دایه به مهربانی مادر نیست و گریه کودک احساساتش را چندان تحریک نمی‌کند.
۶ - عورت: اندام تناسلی
۷ - صرصر: باد تند. در فارسی اسب تندرو را به آن تشبیه کنند.
۸ - معنای بیت: این اسب در دویدن ، سریعتر از رخش رستم و در جهیدن از موانع ، نمره‌اش بیست است !
۹ - معنای بیت: جسارت این اسب ، از پلنگ بیشتر است و رشادت او را باید در صحنه جنگ ببینید !
۱٠ - شیخ و شاب: پیر و جوان
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۳۸ - آدمی گر گِرد سازد بار و برگ


آدمی ، گر گِرد سازد بار و برگ (۱)
از صباح کودکی تا شام مرگ (۲)
باز نالد اینکه خاسر بوده است (۳)
در بطالت جان خود فرسوده است (۴)
در ازل چون خاک آدم بیختند (۵)
حرص را با خاک او آمیختند
ثروت و دارایی‌اش بسته به جان
گر جهان بَلعد نگردد سیر ازآن
مال‌وَرزی ، روح را فاسد کند
رونق ِ عقل ِ تو را کاسد کند (۶)
رهزن ِعمرست و بر جانت وَبال
آنچه را نامیده‌ای تحصیل مال
از جوانی هر چه فرصت داشتی
بهر کسب سیم و زر بگذاشتی
گِرد کردی مال بی‌حد با وَلع
باز هم داری به هر نقدی طمع؟
آرمانت جمع کردن بود و بس
نه خودت خوردی نه بخشیدی به کس
با وجود مال و اموال کثیر
در تمام عمر خود بودی فقیر
آنچه را با حرص و آز انباشتی
جمله را بر وارثان بگذاشتی
گه ببخش از مالِ خود ، سهمی به خویش
چون نمی‌خواهی کنی رحمی به خویش؟
نیست عمرت را مجال دیگری
پس ازین اندوخته کِی می‌خوری؟
تا که دندان در دهان داری بخور
زآنچه بر ورّاث بگذاری بخور
بهر ثروت ، رنج بردی روز و شب
جانِ خود انداختی در تاب و تب
لااقل قدری به نام دستمزد
بهر خود ، از جیب ورّاثت بدُزد
****
کِی بگیرد عبرت این نوع بشر؟
آدمی ، آدم نخواهد شد دگر! (۷)
آنکه دارد ، لیک خواهد بیشتر
چشم او را پُر کنید از خاک زر
با نصیحت ، دل به اصلاحش مبند
این جهان پُر باشد از اندرز و پند
بر دل تیره ، چه تابی نور را؟
از چراغ آخر چه سودی کور را
مِس اگر صد بار در آتش رود
خود محال است آنکه باری زر شود (۸)
با تعَلّم ، خَر نگیرد خوی اسب (۹)
مَردُمی ، از فطرت آید نی ز کَسب (۱٠)
مُلک عالم ، آدمی را نیست تنگ
تنگ چشمی باعث آشوب و جنگ


***********
۱ - گرد ساختن - گرد کردن: جمع آوری
۱ - بار و برگ: ساز و نوا - سامان - اسباب - مال
۲ - صباح: بامداد - سپیده دم
۳ - خاسر: زیان دیده
۴ - بیکاری - ولگردی
۵ - بیختن: الک کردن - غربال کردن
۶ - رونق: نیکویی - گرمی بازار. در این مصرع به معنای نیکویی و ارزش آمده است.
۶ - کاسد: کساد و بی قدر و بها. در اینجا به معنای ارج و قدر آمده است.
۷ - در ادب فارسی ، لغات «آدمی - آدمیزاد - بنی آدم» به معنای انسان به کار گرفته می‌شد و کلمه «آدم» به شکل خاص ، به اولین انسان (حضرت آدم) اطلاق می‌گردید . امروزه در گفتگوها ، لغت «آدم» را به دو معنای انسان و یا موجودی دارای انسانیت و شعور به کار می‌برند. در این مصرع ، لغت « آدم » به معنای دوم مورد نظر است .
۸ - کیمیاگران مدعی بودند که می تواند فلزاتی مانند مس را به طلا تبدیل کنند.
۹ - تعَلّم: آموختن
۱٠ - مردمی: انسانیت - انسان بودن
به نظر من ، انسانیت ، امری فطری است و از راه آموزش به دست نمی‌آید.
هر آنکو گذشت از ره مردمی
ز دیوان شمر مشمرش آدمی ( فردوسی )
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۳۹ - آن فقیر گرسِـنِه ، وقت نماز
             

آن فقیر بینوا وقت نماز
با خدا کردی چنین راز و نیاز:
گو برای چیست این خیل رسول؟ (۱)
کز نصیحت‌هایشان گشتم ملول
من ز تو کِی خواستم پیغمبری؟
وعدهٔ حوری و حوض کوثری
آدمی ، کِی داشت کمبود نبی؟
کِی تقاضا کرد دین و مذهبی؟
آنچه را در جُستنش بود آدمی
لقمه‌ای نان بود و جانِ بی‌غمی
****
ای خدا ، جای پیمبر ، نان فرست
آنچه کم داریم ، ما را آن فرست
جای ارسالِ کتاب از آسمان
بذل کن باران برای کِشتمان
گوشمان پُر گشته از اندرز و پند
پُر کن آغل‌های ما از گوسفند
گر بخواهی آدمی ، آدم شود (۲)
زحمت پیغمبرانت کم شود
رزق او را اندکی کن چربتر (۳)
تا نباشد لَنگ قوتی مختصر
تا گرسنه باشد این گرگ دو پا!
کِی بتابد بر دلش نور هُدی؟ (۴)
اندرونش تا بود خالی ز نان
معرفت کِی راه می یابد در آن؟ (۵)
تا بود درمانده در کسب معاش
در پی تنزیه و اصلاحش مباش (۶)
با حدیث و قصه ، تعلیمش مده
از عذابِ آخرت ، بیمش مَده
او نمی‌ترسد ز تهدید جحیم (۷)
او نمی‌پوید ، صراط مستقیم (۸)
این قـَدَر آیه بر او نازل مکن
می‌دَهَش روزیّ و خون در دل مکن
              

***********
۱ - خیل: گروه - دار و دسته
۲ - در زبان و ادبیات فارسی قدیم ، لغت آدمی برای نامیدن نوع انسان به کار می‌رفت و لغت « آدم » به شکل خاص فقط در مورد حضرت آدم استفاده می‌شد. اما امروزه به دو معنای ، انسان و یا موجود دارای انسانیت و شعور به کار گرفته می‌شود . در این مصرع ، لغت « آدم » به همان معنای موجود باشعور مَد نظر بوده است.
بنی آدم آدم اعضای یک پیکرند... ( سعدی )
وز خوردن آدمی زمین سیر نشد... ( خیام )
آدمی در عالم خاکی نمی آید به دست ... ( حافظ )
۳ - چرب کردن: بر مقدار مقرر افزودن
۴ - نور هُدی: نور هدایت
۵ - نظر سعدی ، مغایر با این بیت است:
اندرون از طعام خالی دار
تا در او نور معرفت بینی ( سعدی )
۶ - تنزیه: کسی را از عیب و آلودگی دور کردن
۷ - جحیم: جهنم
۸ - پوییدن: به هر سو رفتن و جستجو کردن
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۴٠ - آدمی چون سیر شد ، عصیان کند


آدمی ، چون سیر شد ، عُصیان کند
بندگی در محضر شیطان کند
تا شود از حرص ، شلوارش دو تا
از خدا کمتر ندارد ، کبریا (۱)
تا کلاه او زراندودی شود
چشم آن دارد که معبودی شود
چون اجاق مطبخش ، دودی کند (۲)
از تکبُّر ، فعل ِ نمرودی کند (۳)
چون ببیند خویش را رنگین شده
ظن برد « طاووس علّیین شده » (۴)
بانگ آرد: هان مخوانیدم بشر!
من مَلک باشم ولی بی بال و پَر!
می‌رسد بر خلق ، فیض رحمتم
گر نی‌ام خالق ، دلیل خلقتم!
شد وجودم ، علتِ خلق جهان
نعمت و رحمت ، برای مردمان
من به شوکت ، کمتر از خالق نی‌ام
کس نداند ،خود فقط دانم ،کی‌ام!
من که هستم؟ نایب پروردگار!
بلکه هم ، قائم مقام کردگار!
روز و شب گر سجدهٔ شُکرم کنید
شاخه‌ای گـُل بر سر خود می‌زنید
****
ادعاهایش ندارد انتها
چون نخوانده « یفعل الله مایشاء » (۵)
آنکه گوید من دلیل خلقتم
یا همه معلول‌ها را علّتم
یا نداند عرض و طول این جهان
یا نکردی یک نظر بر آسمان
آن مگس پنداشت کان حلوا فروش
دیگِ حلوا بهر او آرد به جوش (۶)
علتِ خلقت ، من و تو نیستیم
منصفی؟ بنگر من و تو چیستیم؟
پاره‌ای از گوشت و یک کاسه خون
هر دو هم در بند امیال درون
یا غباری از بیابان وجود
قطره‌ای جاری درین دریای رود
قرن‌ها پیش از تو ، دنیا زاده شد
جمله اسباب جهان آماده شد
گر تو کم باشی ز ترکیب جهان
پَـرّ کاهی کم ازین خرمن بدان
تو که با یک کفّ آبی غرقه‌ای
در چنین گرداب مغرور چه‌ای؟
از تکبر ، چون نهی پا بر زمین
از فلک ، بسیار بینی قهر و کین
****
گو چه باید کرد با این آدمی؟
کز فساد او تَـبَه شد عالَمی
راه حلش جو ز قرآن کریم
اقرأ: بسم الله رحمن رحیم
خوان « علیهم ربک سوط عذاب » (۷)
تا نگردد بیش ازین ، عالم خراب


***********
۱ - کبریا: غرور - تکبر
۲ - دود از مطبخ یا اجاق کسی بلند شدن ، به معنای توانگر و مالدار بودن اوست. به معنای دیگر ، در آشپزخانه‌اش غذایی پخته می‌شود.
خواجهٔ کم کاسهٔ ما آنکه از بهر طعام
هیچگاه از مطبخ او دود بر بالا نشد (وحشی )
-----
در محلی که برنمی‌آمد
هفته هفته ز مطبخ او دود (محتشم کاشانی )
۳ - نمرود بنا به روایت تورات ، از شخصیت‌های عهد عتیق و از شاهان بابل بود و ادعای خدایی کرد. سومریان در مقابل او به سجده می‌افتادند.
۴ - بخشی از این مصرع از مولاناست در حکایت:   
آن شغالی رفت اندر خم رنگ
اندر آن خم کرد یک ساعت درنگ
پس برآمد ، پوستین رنگین شده
کاین منم طاووس علیین شده!
۵ - یفعل الله مایشاء: هرچه را خداوند بخواهد ، به انجام می‌رساند.
۶ - تعبیر از عطارست:
مگس پنداشت کان قصاب دمساز
برای او در دکان کند باز
۷ - « فصب علیهم ربک سوط عذاب » سوره فجر آیه ۱۲ (سرانجام پروردگارت ، تازیانه عذاب را بر سر آنان کشید.)
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۴۱ - از ریا و کذب و نیرنگ و حسد
       

از ریا و کذب و نیرنگ و حسد
آدمی در نفرت است و می‌رَمَد
گاه ، خود را روبروی خود نشان
عیب‌های خود ، به خود می‌دِه نشان
آنچه پنهان کرده‌ای از خویشتن
عرضه‌اش کن بر بساط جان و تن
منصفانه ، خویش را کن داوری
از چه باید ارزیابت دیگری؟
کین و کبر و حرص را در خود ببین
زین خصایل ، هیچ می‌گردی حزین؟
لیکن اینها را به خوی دیگران
گر ببینی ، بر تو می‌آید گران *
نفْس ِ خود را گاه استیضاح کن
گر در او عیبی بُوَد اصلاح کن
دیدهٔ خود را مپوشان از خطاش
لااقل با خویشتن رو راست باش
          

***********
* موی بشکافی به عیب دیگران
چون به عیب خود رسی ، کوری از آن (مولوی)
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۴۲ - تا به کِی تولید انبوه ، ای عزیز
         

مخاطب این شعر ، خداوند است.
   

تا به کِی تولید انبوه ، ای عزیز (۱)
بس نباشد خَلق ِ این موجودِ هیز (۲)
آفریدی مردمانی گرْسنِه
محبس دنیایشان بی روزنه
رزق بعضی‌شان چنان اندک بُوَد
که به مؤمن بودنشان شک بُوَد (۳)
گر که مشتاقند بر باغ جنان
چونکه آنجا هست نان رایگان
****
یا که کمتر ، آدمی تکثیر کن (۴)
یا که مخلوقات خود را سیر کن
یا به او ده ، آنچه دادی وعده‌اش
یا که کوچک ساز حجم معده‌اش
کارگاه آفرینش را بگو
جای تولید شبانروزی او
ابتدا فکر معاشش را کنند
وآنگه او را راهی دنیا کنند
****
خلق کردی آدمی حسرت به دل
در چراگاهِ جنان کردیش ول (۵)
تا کمی از آب و گِل آمد برون (۶)
کردی‌اش از بام جنّت سرنگون
پس نشانیّ جهان دادی به او
وعده هم کردی « کلوا و اُشرَبوا » (۷)
آمد اینجا نان مفت آرد به دست
بار دیگر تا کمر در گِل نشست
سفرهٔ رنگین دنیا دید و گفت
باید اینجا مُفت خورد و تَخت خُفت (۸)
خود گمان کردی که دنیا مطبخیست
همچو جنّت می‌توان بی‌رنج زیست
دست او شد از دهانش شرمگین 
چشم خیسش قدردان آستین
****
گو ازین خلقت چه قصدی داشتی
در زمین ، بذر شرارت کاشتی
رحم کن بر باقی جُنبندگان
رفع کن این بلیه از آیندگان (۹)
جای انسانِ ستمکار شریر
بیشتر تولید کن کفتار و شیر
این وحوش از آدمی اهلی‌ترند
این خلایق ، همنوع خود می‌درند
حیف از آن گِل ، صرف این موجود شد
کز فسادش عالمی نابود شد
ناف او را با پلیدی بسته‌اند
کُلّ موجودات از او خسته‌اند
یک سخن بشنو ازین عبد حقیر
حرفِ حقّ بنده‌ات را می‌پذیر
چون گُنه در انحصار آدمیست
چون جز او اسباب شرّ و فتنه نیست
تا شود عالم ، مُنزّه از فساد
تا که بازار ریا گردد کساد
خلقتش را مدتی تعطیل کن
یک سفارش هم به عزرائیل کن!
          

***********
۱ - عزیز: از نام های خداوند
۲ - هیز: بی شرم - بدکار
۳ - شکم گرسنه ایمان ندارد.
رسول خدا(ص): «کادَ الفَقرُ اَن یَکُونَ کُفراً - فقر نزدیک است که به کفر منتهی شود.
امام علی(ع): «انَّ الفَقرَ مَنقَصةٌ لِلدّین ...» (فقر و نداری باعث کاستی در دین...است)
۴ - آدمی: منسوب به حضرت آدم - انسان - بشر
در زبان و ادبیات فارسی قدیم ، لغت « آدمی » برای نامیدن نوع انسان به کار می‌رفت و لغت « آدم » به شکل خاص فقط در مورد حضرت آدم استفاده می‌شد. اما امروزه به دو معنای ، انسان و یا موجود دارای انسانیت و شعور به کار گرفته می‌شود .
بنی آدم اعضای یک پیکرند (سعدی)
آدمی در عالم خاکی نمی آید به دست (حافظ)
دیو سوی آدمی شد بهر شر (مولوی)
این شخص نه آدمی ، فرشته‌ست (نظامی)
۵ - ول: رها - سرخود - آزاد
۶ - از آب و گل در آمدن: مراحل اولیه‌ٔ شکل‌پذیری را پشت سر گذاشتن
۷ - کُلُوا و اشرَبُوا و لا تُسرِفُوا - بخورید و بیاشامید و اسراف نکنید. (سوره اعراف آیه ۳۱)
۸ - تخت خفتن: خوابِ عمیق و لذت بخش
۹ - بلیه: مصیبت - پیشامد بد
۹ - آیندگان: آنان که پس از این بدین جهان آیند. مقابل گذشتگان
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۴۳ - کودکی ، گم کرد راه خانه‌اش


کودکی ، گم کرد راه خانه‌اش
گشت پُرسان تا رسد کاشانه‌اش
آمد او را پیش ، مردی زشت‌رو
گفت: همراه تو گردم کو به کو
تا بجویم منزل و مأوای تو
تا بیابم مهربان بابای تو
از چه می‌ترسی ، که اینک با مَنی
تا که من نزد تو باشم ، ایمنی
طفل ، گریان و هراسان زین بلا
مَرد ، می‌دادش به دلگرمی ، رَجا (۱)
گفت کودک: خود نمی‌دانی مگر
کز تو می‌ترسم نه از چیزی دگر
گم شدن بهتر که خوفِ دیدنت
پَر بریزد ، بیند اَر اهریمنت ! (۲)


***********
۱ - رجاء ، رجا: امیدواری
۲ - پَر ریختن: کُرک و پَر ریختن: عاجز شدن و فروماندن
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۴۴ - احمقی ، خوابیده می‌نوشید آب


احمقی ، خوابیده می‌نوشید آب
عاقلی گفتش: که ای خانه خراب! (۱)
خود ندانی هر که آب اینگونه خورد
پای‌بست عقل او را آب بُرد؟ (۲)
گویمت پندی و مشنو سَرسَری
خیز و بنشین ، گر که آبی می‌خوری
گر کنون اندرز من را نشنوی
رفته رفته گول و کودن می‌شوی
قُـوَّت عقل تو کم‌کم کم شود
صافی اندیشه‌هایت خم شود !
عاقبت ، روزی تو را هوش و حواس
می‌شود مُختل ز بنیان و اساس
مرد ابله گفتی‌اش: این عقل چیست؟
این که گویی ، بلکه چیز بهتریست!
دارد اَر قُـوَّت ، بُـوَد هم چون عسل
در دِه ما پس نمی‌آید عمل
من به هر شکلی توانم خورد آب
ایستاده یا نشسته یا به خواب
اینکه چیزی نیست ، گه گاهی دَمَر
آبی از چشمه بنوشم همچو خر
مرد گفتش ، بگذر از این عقل و هوش
خوش بخواب ، آسوده آب خود بنوش!
****
کُن رها ، چاهی که آبش خشک شد
و آسمان را ، گر سحابش خشک شد (۳)
این جهان ، احمق چرا پرورده است؟
حیف از آن نانی که این خَر خورده است!
سَر چو گوری ، مغز چون میّت در آن
مُرده بیش از زنده بینی در جهان
آن سَری کاندر درونش عقل نیست
سر مخوانش کان کدوی تنبلیست (۴)
با شتر ، اندر جوالی خُفتنت (۵)
بهتر از پندی به ابله گفتنت
گر که می‌خواهی نیابی دردسر
از سر تفهیم نادان در گذر
نکتهٔ معقول با ابله مگو
ورنه بشنو حرفِ مفت و های و هو
در پی توجیه هر نادان مباش
چون شوی عاجز ز امّا و چراش
وصفِ آیینه به نابینا مکن
سعی باطل ، کوشش بیجا مکن
بر نهنگ از پهنهٔ دریا بگو
ماهیانِ حوض را از آبِ جو
       

***********
۱ - خانه خراب: بدبخت - دشنام‌گونه‌ای است که گاه از روی شفقت و گاه از روی خشم گویند. ( لغت نامه دهخدا )
۲ - پای‌بست: اساس - پی - بنیان
۳ - سحاب: ابر
۴ - کس از سر بزرگی نباشد به چیز
کدو سر بزرگ است و بی مغز نیز (سعدی)
کدوی تنبل ؛ گونه ای کدو که بزرگ و کروی است.
۵ - جوال: کیسهٔ بزرگ ساخته شده از پارچهٔ خشن و یا ضخیم
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۴۵ - ابلهی را بچه در چاه اوفتاد
        

ابلهی را بچه در چاه اوفتاد
طبق ِ عادت ، کودکش را پند داد:
جان ِ بابا ، خود مرو جایی ، که من
تا روم از خانه برگیرم رَسَن ! (۱)
****
عادت اندر طبع ، نوعی علّت است (۲)
بس که کردار بشر از عادت است
او ز عاداتی که بسته پای او
تا گلو شد در گِـل دنیا فرو
او ز عادات بَـدَش ، جنّت نَـرَفت
علّت از سر رفتش و عادت نَـرَفت
            

***********
۱ - رسن: طناب
۲ - علت: دلیل - بیماری. در اینجا به معنای بیماری آمده است.