mabidan/ganjoor huggingface dataset:
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۶۲ - بانگ ، در بازار می‌زد ، احمقی


بانگ ، در بازار می‌زد ، احمقی
بشنوید ای مردمان ، حرفِ حقی
من خدایم ، رحمتی بر عالمین
معجزاتم آنچنان و این چنین
گر نه اینک بر من ایمان آورید
منکر مایید و جمله کافرید
آن یکی گفتش: مگر مجنون شدی؟
کز روال عقل و دین ، بیرون شدی
در همین دهکوره ، شخصی سال پیش
دعوی پیغمبری کرد و نه بیش
مردمان کُشتند او را آن زمان
از وی اکنون مانده مشتی استخوان
تو کنون کوس خدایی می‌زنی؟ (۱)
جان خود را در بلا می‌افکنی؟
****
مُدّعی پرسید: نام او چه بود؟
نوح بودی یا سلیمان یا که هود؟
خدمتش گفتند اسمش را « اَحَد »
گفت پس حق بوده او را قتل و حَد (۲)
چون ندارم من احد نامی رسول
ای امان از مردم شیاد و گول (۳)
من فرستادم هزاران تَن نَبی
نیست یادم از چنین کس مطلبی (۴)
خوب شد کُشتید آن کذّاب را (۵)
اجرتان محفوظ باشد پیش ما


***********
۱ - کوس ، طبل بزرگ - کوس زدن در هنگام پیروزی یا جشن‌ها انجام می‌شد. کوس پادشاهی یا خدایی زدن ، ضرب‌المثلی است برای افراد نوکیسه که به سامان رسیده‌اند و سر از پا نمی‌شناسند.
۲ - حدّ: مجازات شرعی - کیفر
۳ - گول: نادان - جاهل - فریبکار
۴ - مطلب: موضوع - مورد
۵ - کذّاب: دروغگو - حیله‌گر
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۶۴ - وقت مرگِ خویش ، پیری گورکَن


وقت مرگِ خویش ، پیری گورکَن
با پسر می‌گفت اینگونه سخن
ای پسر! اینک که وقتِ رفتن است
دِین بسیاری مرا بر گردن است
بس کفن ، از گورها دزدیده‌ام
آه و نفرین ِ خلایق دیده‌ام
مرده‌ها را صبح پوشاندم کفن
شامگه ، کَندم کفن‌هاشان ز تن
یک کفن آمد به مصرف بارها
توبه کردم بارها زین کارها
مُرده‌ای اینجا نمی‌یابی به گور
کو نباشد روز محشر ، لخت و عور!
مُرده‌ای مَستور ، از این روستا (۱)
خود نخواهی یافتن ، روز جزا
برگِ سبزی گر بُوَد در گور من
لعن ِ مردم هست و تعدادی کفن
کار خیری کُن که بعد از مُردنم
روز ِ استنطاق ، کم لرزد تنم (۲)
گر که باشی در پی اعمالِ نیک
کُن پدر را در ثواب آن ، شریک
بلکه گاهی ، مَردم این روستا
بهر من خواهند ، رحمت از خدا
آن پسر گفت: ای پدر آسوده باش
دِین اگر داری کنم یک جا اداش!
چون نشانی از تو دارد این پسر
مو به مو اجرا کند امر پدر!
غم مخور ،چون هست فرزندت خَلف
وام تو بر عهده گیرد ، لاتَخف (۳)
****
آن پدر ، مُرد و پسر شد گورکن
هر شبانگه بعد دزدیّ کفن...
خود نشستی بر فراز سنگ قبر
با خیال راحت و از روی صبر
اندکی بر گور ، غایط ریختی (۴)
بعدِ پایان ِ عمل ، بگریختی
مردمان ، وقت زیارات قبور
چون که می‌دیدند آن گند و فجور (۵)
لعن می‌کردند ، هم بر اهرمن
هم دعا بر روح پیر گورکن
خَلق می‌گفتند ، کآن پیر زبون
گر چه بودی جاهل و نادان و دون
عیبِ او غیر از کفن دزدی نبود
خود ندادی گور را با فضله ، کود!
این پسر ، هم دزد آمد هم سَخیف (۶)
بعدِ دزدی ، گور را سازد کثیف
حال باید ، ساختن و سوختن
ای دو صد رحمت به آن یک گورکن!


***********
۱ - مستور: پوشیده
۲ - استنطاق: بازجویی - اشاره‌ایست به روز قیامت
۳ - لا تخف: مَترس - بیم مدار
۴ - غایط: مدفوع - نجاست
۵ - فُجور: پلیدی - کار زشت
۶ - سخیف: ناقص عقل - پَست
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۶۷ - آن عرب اشتر به صحرا بُرده بود


آن عرب ، اشتر به صحرا بُرده بود
شامگه ، گرگی شتر را خورده بود
او گمان بُردی که آن حیوان مست
از سَر ِ غفلت به هامون گم شدست
روزها می‌گشت اندر دشت و راغ
هر کجا می‌کرد از اشتر سراغ
هر که را می‌دید آن مرد عرب
اشتر خود را از او کردی طلب
چون سحر ، خورشید سَر می‌زد ز کوه
بادیه می‌شد ز دیدارش ستوه (۱)
در بیابان ، پست و بالایی نماند
کز عصای او بر آن جایی نماند
قامتِ امیدِ او ، کم‌کم خمید
چشم  ِ بر راهش ز حسرت شد سپید
آشنایی با خِرَد ، دادیش پند:
بار ِ آمالی بر آن اشتر مبند (۲)
چشم خود را بر حقیقت باز کُن
رُو به کنجی تعزیت آغاز کُن
آن شتر بودی همه سرمایه‌ات
شوکتت پیش در و همسایه‌ات
پس چرا غمگین نِه‌ای زین ماجرا؟
زین مصیبت گو نمی‌نالی چرا؟
آن عرب از سوز دل آهی کشید
گفت چون یکسر نگشتم ناامید
کور سویی دیده‌ام در شام تار
ورنه کِی بودی مرا صبر و قرار؟
تپّه ماهوریست در آن دور دست
جستجوی حول و حوشش مانده است 
من یکا‌یک تپه‌ها را جُسته‌ام 
جز همانجا ، که بدان دل بسته‌ام
گر شتر ، در آن حوالی هم نبود
این بیابان را کنم دریای رود
آنچنان در اشک ، غلتم ، زار زار
تا به حالم خون بگرید ، روزگار
****
تپّهٔ من ، صبح فردای منست
تا ببینم مژده‌ای در راه هست؟
هر شبانگه می‌دهم بر خود نوید
صبح فردا می‌رسد پیک امید
گر چه می‌دانم که بختم مستِ مست
دیرگاهی شد که کنجی خفته است
گر بنوشد تشنه‌ای آب از سراب
بخت من ، آن روز برخیزد ز خواب
****
کاش هر کس تپّه‌ای را داشتی
یا چو من ، امّید فردا داشتی
پشتِ تپّه‌ ، بودی آن گمگشته‌اش
عمر و شور و شادی بگذشته‌اش
کاش هر کس فرصتی را یافتی
تا گلیم  ِ بخت خود را بافتی
کاش دنیا ، درس مِهر آموختی
تا که کمتر جان ِ ما را سوختی
آنکه رسم جُور ، در دنیا نهاد
یا ستمکاری به انسان یاد داد
کاش بیند حاصل تعلیم  ِ خویش
آدمی را با همه درندگیش!


***********
۱ - ستوه: ملول - به تنگ آمده
چو زنگی شد از جنگ خسرو ستوه
بدو گفت خورشید شد سوی کوه ( نظامی )
۲ - آمال: آرزو - بار آمال: اسباب آرزو
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۶۸ - با شرارت ، آتشی افروختی


با شرارت ، آتشی افروختی
دیگری را نه ، که خود را سوختی
این سَفَر ، رَستی ز آتش ،خوش مباش (۱)
هر چه در وقتش و هر چیزی به جاش
گر که چوبی می‌زنی بر دیگری
یک دو کمتر زن ،که بازش می‌خوری (۲)
« این جهان ، کوه است و فعل ما ندا
سوی ما آید نداها را صدا » (۳)
****
این سخن گویم اگر چه تازه نیست
لیکن از دانایی و حکمت ، غنی‌ست
دوزخ و جنّت ، درین دنیای ماست
اینکه گویی در سَما باشد ، خطاست (۴)
نعمتِ جنّت ، همین اقبال توست
فرصتِ اِعمال آن آمال توست
دوزخ آن طبع حریص آدمیست
آتشش هم غیر اَعمال تو نیست
هر که خود ، آتش به جانِ خویش زد
مار ِخود شد ، بر تن ِ خود ، نیش زد
جای آن آتش ، چراغی برفروز
کآن به جانت ، روشنی بخشد نه سوز
گر چراغ خانه‌ای روشن کنی
بر تَفِ جان سوز ِ خود ، آبی زنی


***********
۱ - این سفر: این بار - این دفعه
۲ - چوبی که زنی چو باز باید خوردن
پس در زدن احتیاط باید کردن ( شاعر؟ )
۳ - بیت از مثنوی مولاناست.
۴ - سما: آسمان
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۷٠ - آن یکی گفتا به مُلا نصردین


آن یکی گفتا به مُلانصردین:
گر به علم و عقل خود داری یقین 
از چه دائم ، گول مردم می‌خوری؟
آبروی هر چه عاقل می‌بَری؟! 
گفت مُلا: مردم این روزگار
مردمانِ دل سیاهِ نابکار
گر چه پندارند ، پاک و بی‌غشند
یکدگر را می‌فریبند و خوشند
دستشان در کیف و جیبِ یکدگر!
از سَر انگشتانشان ریزد هنر
حُقه‌ها دارند اندر آستین
حیله‌هاشان جمله بکرست و نُوین
در ازل چون خاک اینان بیختند (۱)
مکر را با خاکشان آمیختند
کسبِ روزی‌شان شد از راه دغل
شد همه سرمایه‌شان گول و حِیَل (۲)
کذب‌هاشان را چنان آراستند
تا که پنداری صدیق و راستند
دائماً یکسان نباشد گول‌شان
نو به نو ، گول است در کشکول‌شان
منصفانه ، گر قضاوت می‌کنی
پس چرا من را ملامت می‌کنی؟
پرسم از تو نکته‌ای معقول را
کِی دو باری خورده‌ام یک گول را؟
تا شوم واقف به یک ترفندشان
نوع دیگر اُفتم اندر بَندشان
« گول »‌‌‌شان ، هر روز با شکلی جدید
از جوالِ مغزشان آید پدید
هر قَـدَر من می‌شوم ، هشیارتر
زین جماعت نیستم ، مَکـّارتر


***********
۱ - بیختن: الک کردن - سرند کردن
۲ - گول ، حِیَل: مکر - فریب
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۷۱ - ابلهی ، مهمان شد اندر مجلسی


ابلهی ، مهمان شد اندر مجلسی
کاندر آن بودند از مردم بسی
جایْ تنگ و میهمانان بی‌شمار
پس شدی با دربِ مجلس همجوار
چون به جای خویش گشتی مستقر
حلقه‌هایی دید آویزان به در
پس ز روی شیطنت ، چون بچه‌ای
حلقه‌ای شد در کفَش بازیچه‌ای
حین ِ بازی ، بندی از انگشت او
رفت در آن حلقهٔ آهن ، فرو
حلقه تنگ و عقل ِ ابله ، تنگ‌تر
گویی افتادی به انگشتش شرر
آنچنان آماس کردی عضو او
کز جگر آمد بُرونش های و هو
صورتش چون عضو محبوسش ، سیاه
عیش ِ مردم شد ز غوغایش ، تباه
بهر چاره ، هر کسی سویی دوید
تا که آهنگر به فریادش رسید
این به تسکینش گلاب و قند داد
دیگری از رأفت او را پند داد
بعدِ اتمام ِ گلاب و قند و پند
حاضران هر یک به جای خود شدند
بار دیگر ، ساعتی نگذشته بود
روی ابله شد چو انگشتش کبود
نعره‌ای آن‌سان ز سینه برکشید
کز غریوش ، زَهره مجلس درید
اهل ِ مجلس ، سوی او بشتافتند
نوبتی دیگر به بندش یافتند
باز هم کردند آهنگر خبر
تا گره بگشود یک بار دگر
جای آهنگ و صدای عود و چنگ
گوش مجلس پر شد از آوای زنگ (۱)
آن یکی کردش شماتت: کای فلان
از چه زحمت می‌دهی بر مردمان؟
بر سرت آمد بلایی بار پیش
چون نگیری تجربت از کار خویش؟
گر به کوی یار هم ، مارت گزید
دیگر از آن کوی باید پا کشید
****
گفت ابله: پندتان باشد دُرست
من گرفتم عبرت از بار نخست
لیک گفتم تا که یک بار دگر
با طمأنینه و صبری بیشتر...
بر سراغ حلقه‌ای دیگر رَوَم
وامدار سعی و فن خود شوَم
تا که بعد از این یقین حاصل کنم
قادرم خود ، رفع این مشکل کنم؟
بلکه با تکیه به استعداد خویش
بار دیگر خود رسم بر دادِ خویش
این گمان هم در سر من اوفتاد
این یکی شاید کمی باشد گشاد
یا اگر این هم چو قبلی تنگ بود
بلکه بتوان بر گشادی‌اش فزود
لاجرم ، شک را به دور انداختم
با جسارت سوی حلقه تاختم!
گر چه از درد و فشارش سوختم
لیک ، کُلی تجربه اندوختم!
****
کی بگیرد عبرت این نوع ِ بشر؟
آدمی ، آدم نخواهد شد دگر (۲)
گر چه طی شد عمر او در آزمون
روسفید از آزمون نآمد برون
خود نگیرد عبرت از اعمالِ خویش
شد مکرر قصّهٔ سوراخ و نیش
گر چه دارد عقل و نیروی تمیز (۳)
گه نداند فرق غوره با مویز
چون چراغ از تجربه دارد به چنگ
از چه رو پایش مدام آید به سنگ؟
گر چه عزمش راسخ است و یک‌کلام (۴)
توبهٔ صبحش‌ نمی‌ماند به شام
تا به تصمیماتِ سُستش پی بَرید
داغ‌های پشت دستش بنگرید 
آدمی ، دارای عقلی ساده است
نام آن را هم خِرَد بنهاده است
         

***********
۱ - آوای زنگ : مجازا به معنای صدایی که از برخورد دو جسم فلزی بلند می‌شود.
۲ - در ادب فارسی ، لغات «آدمی - آدمیزاد - بنی آدم» به معنای انسان به کار گرفته می‌شد و کلمه «آدم» به شکل خاص ، به اولین انسان (حضرت آدم) اطلاق می‌گردید . امروزه در گفتگوها ، لغت «آدم» را به دو معنای انسان و یا موجودی دارای انسانیت و شعور به کار می‌برند. در این مصرع ، لغت « آدم » به معنای دوم مورد نظر است .
۳ - نیروی تمیز: قدرت تشخیص - هوش و فراست
۴ - یک‌کلام: قطعی - بی‌تردید
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۷۲ - آن یکی گفتا به مردِ یخ فروش


آن یکی گفتا به مردِ یخ فروش
پس مَتاع و جنس دکان تو کوش؟ (۱)
گفت: بازار متاعم گرم نیست!
گر گران وزن است ، سودش اندکیست
چون نبودش مشتری از خاص و عام
روی دستم ماند و کم‌کم شد تمام!
       

***********
۱ - متاع: کالا
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۷۴ - مرد عیاری ، سواره ، حین ِ گشت
      

مرد عیاری ، سواره ، حین ِ گشت
از بیابانِ فراخی می‌گذشت
بر زمین ، گسترده بودی آفتاب
از بخار آهِ خود ، فرش ِ سراب
چشمهٔ دوزخ در آن صحرا روان
خاک ، در اندوهِ خار نیمه جان 
آسمان را قطرهٔ اشکی نماند
ورنه در سوگ بیابان می‌فشاند
****
یافت شخصی را به ره آن رادمرد
تن گدازان بودی‌اش جان نیم‌سرد
از تفِ جانسوز صحرا رو به موت
در گلو ، خشکیده بودش حرف و صوت
دستی از رحمت به روی او گشاد
جرعه‌ای از مَشک خود آبیش داد
قطره قطره جان به حلقومش چکاند
پس مَدَد کردش و بر زینش نشاند
تا که قدری ، مردِ تشنه جان گرفت
دیو نفْسش دامن شیطان گرفت
اسب و زین را دید و افسار و لگام 
روی زین ، شمشیر زرّین در نیام
پس ز بی‌شرمی طمع بر مال بُرد
باز هم انسان ز شیطان گول خورد
گفت با خود ، گر بتازم اسب را
این پیاده کِی رسد بر گـَرد ما؟
من به این مَرکَب نیازم بیش ازوست
چون چنین اسبی به عمرم آرزوست
او جوانست و قوی و پُر توان
بگذرد از این بیابان بی‌گمان
گر که عمرش بر جهان باقی بُـوَد
باز کوشد صاحب اسبی شود
****
این چنین ، وجدان خود ، آسوده کرد
پس کرامت را به خون ، آلوده کرد
شرمش از چشمانِ وجدانش چو ریخت
پس نهیبی زد بدان اسب و گریخت
****
آن جوانمردش ز دور آواز داد:
کای نمک‌نشناس پستِ بَـدنهاد
این سخن را گوش کن وآنگه گریز
چون ندارم با تو من قصدِ ستیز
گول اگر خوردم ، نه از فنّ ِ تو بود
از سَر ِ غفلت ، فلک ، عقلم ربود
بخت من خوابید و از اسب اوفتاد
بخت تو بنشست بر اسب مُراد
گرچه بُردی جملهٔ اموال من
من نمی‌گویم تو هستی راهزن
هر دومان ، بازیچهٔ مکر فلک
هردومان خوردیم از دستش کَلک
از تو وجدان بُرد و از من ثروتی
بر تو ننگی ماند و بر من زحمتی
مالِ من دزدید و بخشیدش به تو
از تو هم دزدد ، ازو غافل مشو
نعمتی را داده بود و پس گرفت
کار این دنیا عجیب است و شگفت
قهر و لطفش بی‌حسابست و ‌دلیل
گه عزیزت سازد و گاهی ذلیل
من که مالی از حلال اندوختم
این چنین از ظلم دنیا سوختم
وای بر تو ، تا سرانجام تو چیست؟
باید از اکنون به پایانت گریست
آسمان چون ناظر اعمالِ توست
کج مرو ، بشتاب در راه دُرست
هرچه بود این ماجرا بر من گذشت
من توانم جان بَرم زین خشکْ دشت
لیک ، چون بر نزد یارانت رسی
خود مگو این ماجرا را با کسی
شیوهٔ نامردمی شایع مکن
سُنّت مردانگی ضایع مکن
گر مرا بر خاک بنشاندی چه باک
لیک مَفکن « رادمردی » را به خاک
گر کسی بر این حکایت پی بَـرَد
کِی دگر راه فتوت بسپرد؟ (۱)
مردم ار این ماجرا را بشنوند
کِی بر آیین مروت بگروند؟
گم شود نام اعانت از جهان (۲)
از کَرَم ، دیگر نمی‌ماند نشان
دست یاری ، کس نیازد سوی کس (۳)
کس نباشد بر کسی فریادرس
رحم اگر بر من نکردی ای دغا (۴)
بر « جوانمردی » ترحُم کن روا
گر نسازی رَسم « مَردی » پایمال
آنچه از من بُرده‌ای ، بادت حلال


***********
۱ - فُتُوت: جوانمردی ، کرم - بخشندگی
۲ - اعانت ، اعانه: کمک کردن - یاری
۳ - یازیدن: قصد کردن
۴ - دغا: دغل - نادُرُست
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۷۷ - یادم آید چند سالی پیشتر


یادم آید چند سالی پیشتر
با جوانی کور گشتم همسفر
چشم او روشن ز خورشیدِ ضمیر
بی‌بصر ، اما به کار خود بصیر
هم چو شام ِ وصل ، او را آفتاب
در دل ِ شب ، دیده بگشودی ز خواب
آنچه دیدی با نگاه باطنش
چشم من بودی به توصیف ، الکنش
سنگ و چاهِ راه با او آشنا
هر سکوتی با صدایش هم نوا
می‌شنید از چشمه آوازی زلال
می‌کشید از برکه نقشی با خیال
خاک را از چهرهٔ گل می‌زدود
غنچه‌ای را عاشقانه می‌سرود
بر چمن دست نوازش می‌کشید
چون نسیمی بر گلستان می‌وزید
او نشان می‌داد و من می‌دیدمش
وصف گل می‌کرد و من می‌چیدمش
گاه گفتی: چیست این نجوای رود؟
بلکه می‌خوانَد برای گل سُرود
خیز و بنگر دشت و صحرا دیدنی‌ست!
رنگ و بوی سبزه و گل چیدنی‌ست
این همه آواز می‌آید به گوش
کوه و صحرا و بیابان در خروش
باد و طوفان ، پای کوبان ، در سَماع
موج و ساحل ، با هیاهو در نزاع
می‌کند پروانه بر گل زمزمه
نشنود این راز را گوش همه
بلبل بیدل چه می‌خواهد به باغ؟
از چه دائم می‌کند گل را سراغ؟
قمری شیدا چه می‌گوید به جفت
گوش دادی هرگز این گفت و شنفت؟
****
من شدم شرمنده از بینایی‌ام
کز چه غافل زین همه زیبایی‌ام
چشم اگر داری و بیناییت نیست
علم و عقلت هست و داناییت نیست


***********
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۷۸ - یک لطیفه یاد دارم از قدیم


یک لطیفه یاد دارم از قدیم
کآن شنیدم از لب پیری حکیم
کودنی اندر بیابانی رسید
در زمینش بوتهٔ خاری بدید
چون نگاهی کرد با دقت بر او
از تعجب رفت در فکرت فرو
از چه بُرّان شد نوک این خارها
آمد این تندی و تیزی از کجا؟
گو چه کس نوک‌های اینان تیز کرد؟
این چنین چنگالشان خون‌ریز کرد!
تیز کِی باشد چنین ، پیکان ِ تیر؟ (۱)
می‌خلد در پا ، چو سوزن در حریر (۲)
این نه صنعت ، بلکه تَردستی بُوَد
کار سکـّاک زبردستی بُوَد (۳)
هر که کرده آفرین بر همّتش
حبذا بر پشتکار و صنعتش
****
بعد از آن ، کودن به هر جا می‌رسید
یا که صنعتگر و سکاکی بدید
نقل کردی ماجرای خارها
پرسشی کردی از آن‌ها بارها:
گر کسی سازندهٔ آن خارهاست
پس به من گویید دکانش کجاست؟
****
او که کودن بود ، ما که عاقلیم!
از چه زین صنعتگری‌ها غافلیم؟
راستی ، صنعتگر عالم ، که است؟
هر که را بینی پی این نکته است
کیست آن پیدای ناپیدای ما؟
حاضر اما بی‌نشان عنقای ما
از رگِ گردن به ما نزدیکتر
پس چه می‌جوییم او را در به در؟
از ریا ، لافی ز عشقش می‌زنیم
بر دروغی جان و دل خوش می‌کنیم
تا مبادا مهر و لطفش کم شود
جایمان هم پیش او محکم شود!
ترس ازو داریم و از فردای خویش
تا نگیرد بلکه نعمت‌های خویش
ما که او را هیچگه نشناختیم
پس چگونه دل به عشقش باختیم؟
این تملق هست و نامش عشق نیست
مصلحت‌بین کِی بداند عشق چیست؟
عشق یعنی آنچه را معشوق خواست
عشق یعنی عین تسلیم و رضاست
عشق یعنی گر که بد یا خوب دید
هرچه را از دیدهٔ محبوب دید
عاشقی ، فرمان جانان بُردن است
دل به خشنودی او بسپردن است
یک قدم در راه او طی کرده‌ایم؟
گوش بر احکام او کِی کرده‌ایم؟
****
دین‌پژوهان چون گمانی داشتند
وَهم خود را چون یقین انگاشتند
گاه ازو سلطان جابر ساختند
گاه ازو معشوق صابر ساختند
او شدی سلطان و عرشش بارگاه
کس بدان درگاه نتوان بُرد راه
بهر دیدارش شفیعی یافتند
ای بسا لاطائلاتی بافتند (۴)
تا بیفزایند شأن و قدر او
در مُحاق افتاد آخر ، بدر او (۵)
گر که مویی ، بر کمال افزون کنی
نقصش افزایی ، غرض وارون کنی
****
عده‌ای هم با فریب و لافِ علم
با نگاهِ شکّ و منفی‌بافِ علم
چونکه اندک بَذر علمی کاشتند
خرمن ِ کفری از آن برداشتند (۶)
تا که شمع مُرده‌ای افروختند
فخر بر خورشید و مه بفروختند
شد چو مجهولی بر آن‌ها آشکار
شبهه‌ای کردند بر پروردگار
تا به کشفِ کوچکی نایل شدند
رهروانی در رهِ باطل شدند
نخوتِ دانش و موهوماتِ دین (۷)
شد برای آدمی ، حبل‌المتین (۸)
           

***********
۱ - پیکان: به قسمت نوک فلزی تیر اطلاق می‌شود.
۲ - خلیدن: فرورفتن چیزی باریک و نوک‌تیز به بدن یا چیز دیگر 
۳ - سکـّاک: آهنگر - چاقو ساز
۴ - لاطائلات: سخنان بیهوده و یاوه
۵ - مُحاق: پوشیده ، سه شب آخر ماه قمری که در آن ماه از چشم ناظر زمینی دیده نمی‌شود.
۵ - بدر: ماه تمام - ماه شب چهارده
۶ - خرمن: تودهٔ گندم و جو باشد که از کاه پاک کنند.
۶ - برداشت: جمع‌آوری محصول
۷ - نخوت: خود بزرگ‌بینی
۸ - حبل‌المتین: رشتهٔ محکم بنا به توصیهٔ دین ، ریسمان محکم ِ حقیقت ( حبل الله ) که می‌بایست انسان‌ها به آن چنگ زنند تا موجب تفرقه‌شان نشود. عامل اتحاد نوع بشر
در اینجا به طعنه به این ریسمان اشاره شده است.
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۷۹ - عارفی یک شب به هنگام دعا
            

عارفی یک شب به هنگام دعا
بذله‌ای می‌گفت اینسان با خدا (۱)
گر بخواهی بنده‌ات مؤمن شود
از گناه و معصیت ایمن شود
امر فرما بر کرام الکاتبین (۲)
جای جاسوسی ز حال مسلمین
ناصحش باشند در کسب معاش
دائماً پرهیز دارند از خطاش
جای مهمل‌کاری ثبت گناه (۳)
بازدارندش ز اعمال سیاه
از عذاب آخرت بیمش دهند
آدمیّت را تعلیمش دهند (۴)
تا بفهمد چیست فرق چاه و راه
تا نگردد گِرد گرداب گناه
گر زبان خوش نشد تفهیم او
نوع دیگر داد باید بیم او
بهر خنثی کردن شرّ بشر
بی‌گمان ماندست یک راه دگر
پیشگیری بهتر از درمان بُوَد
چارهٔ این کار هم آسان بُوَد
اختیاری ده بر آن هر دو مَلک (۵)
تا کنندش اهل ، با چوب و فلک
ابتدا بر خیر ترغیبش کنند
گر که او نشنید ، تأدیبش کنند (۶)
با کتک باید ز شر ، منعش نمود
چونکه او لغزید ، تنبیهش چه سود
کار او مگذار بهر آخرت
ورنه از او بس ببینی معصیت
چونکه او گوشش به پند و آیه نیست
جز زبان زور راه چاره چیست؟
چون دمی او را به خود بگذاشتی
بس گنه روی گنه انباشتی
ذات او ، مشتاق فسق است و فساد
پند در گوشش چو غربالست و باد (۷)
از چه در بند نصیحت کردنی؟
او شود اصلاح با پس‌گردنی!
آدمی را گر نصیحت داشت سود
یک نفر فاسد درین دنیا نبود
         

***********
۱ - بذله: سخن خوش - نکته‌ای لطیف
۲ - کرام الکاتبین: دو فرشته‌ای که همیشه همراه انسان هستند و کارهای خوب و بد او را ثبت می‌کنند.
۳ - مهمل‌کاری: بیهوده‌کاری
۴ - آدمیّت: انسان بودن - انسانیّت - در این مصرع ، سکته‌ای وجود دارد که البته خارج از وزن نیست اما چون لغت « آدمیت » به مقصود شاعر نزدیکتر بود ، اینگونه سروده شد. این مصرع را می‌توان اینگونه هم خواند: درسی از انصاف تعلیمش دهند.
۵ - مَلَک: فرشته
۶ - تأدیب: ادب کردن - مجازاً به معنی تنبیه کردن
۷ - همانطور که باد از غربالِ مشبک می‌گذرد ، گوش برخی انسان‌ها ، کارآیی لازم برای نگهداشتن پند را ندارد و پند همچون باد از آن می‌گذرد.
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۸٠ - سارقی قفل دکانی می‌بُرید


سارقی قفل دکانی می‌بُرید
مردِ همسایه ز پشت‌بام دید
بانگ زد بر او که هان ای ناشناس
بر در دکّان چرا هستی پلاس؟ (۱)
دزد گفتش: مطربی هستم غریب
مبتلایم بر غم ِ هجر حبیب (۲)
تا دلِ غمگین خود را خوش کنم
در فراق ِ یار ، تاری می‌زنم
مرد گفتا: ای عجب ، این وقت شب
مردمان خوابند و تو اندر طرب؟!
حالیا گو از چه تارت بی‌صداست؟
یا که شاید علتی در گوش ماست؟ (۳)
چون نمی‌آید صدای ساز تو؟
نغمه‌ای بنواز ما را یا برو
دزد گفتش: مشکل از گوش تو نیست
فنّ ِ بنده ، نوعی از رامشگریست... (۴)
می‌زنم با ساز ، آهنگی خموش!
کز نوایش ، جانت آید در خروش
بس که جانسوزست بانگِ تار من
خون نشاند بر دل هر مرد و زن
لیک در شب ، درنیاید بانگ او
صبح فردا بشنوی آهنگ او
چون نوازم ساز ِخود در نیم‌شب
صبحدم خیزد صدایش ، وین عجب !
ساعتی باید بگیری صبر ، پیش
تا به پایان آورم ترفند خویش
بامدادان چون برآید آفتاب
می‌رسد بر گوشَت این آهنگِ ناب !
        

***********
۱ - پلاس: سرگردان
۲ - حبیب: محبوب - معشوق
۳ - علت: بیماری - عیب
۴ - رامشگر: نوازنده - خواننده - مطرب
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۸۱ - نیکمردی در دفاع از میهنش


به مهندس حمیدرضا محمدی
             

نیکمردی در دفاع از میهنش
جنگ‌ها کردی علیه دشمنش
داده بود از دست ، هر دو پای خویش
تا رسد بر مقصد والای خویش
سالها بگذشته بود از ماجرا
آن مصائب رفته بود از یادها
تا که روزی کودکش پرسید ازو
ای پدر جان ، گو که پاهای تو کو؟
تو چرا پایی نداری همچو من؟
پس چه کردی هر دو پای خویشتن؟
****
مَرد ، اندیشید گر گوید ز جنگ
یا دهد شرحی برای نام و ننگ
یا بگوید چیست ناموس و شرف
یا چه باشد مرگ در راه هدف؟
یا به او گوید که این پاهای من
رفته در راه حراست از وطن (۱)
بچه کِی فهمد معانیّ بلند؟
می‌کند بر هر جوابی چون و چند
گر سؤال خویش را گیرد جواب
لیکن از جهلش نمی‌گردد مجاب
هر جواب آرد سؤال دیگری
وین تسلسل را نباشد آخری (۲)
لاجرم گر پاسخ او را دهد
جهل ِ دیگر بر سر جهلی نهد
پس چنین دادی جوابِ طفل خُرد:
بچه جان! پاهای من را گرگ خورد
****
گاه باید در جواب مردمان
پاسخی گویی به قدر فهمشان
چون که بیش از درکشان گویی جواب
پس بیفزایی حجابی بر حجاب
         

***********
۱ - حراست: نگهداری - مراقبت - نگهبانی
۲ - تسلسل: پیوستگی - توالی
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۸۲ - بهر ثروت ، روز و شب کوشیده‌ای
        

بهر ثروت ، روز و شب کوشیده‌ای
گاو نر را از طمع دوشیده‌ای
هر چه را در کاسه‌ات دنیا گذاشت
چشم تنگت باز هم سیری نداشت
این همه بُردی متاع دنیوی
باز هم دنبال دنیا می‌دوی؟
سیر از خوردن نگشتی ، حالیا
سیر خواهی شد بلیسی کاسه را؟
یک شکم داری به پهنای جهان
گر جهان بلعی نگردی سیر از آن
مال دنیا جاذبست و دلفریب
هر که می‌کوشد بَرَد از آن نصیب
گر به دنبالش روی ، خُسران بری
گر ز خیرش بگذری ، حسرت خوری
چون نشستی بر سر خوان فلک (۱)
حرص بر جانت نیفتد کم کَمَک
لقمه‌ای بردار ، تا سیرت کند
نه ز حرصی ، تا گلوگیرت کند


***********
۱ - خوان: سفره
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۸۳ - در سرای خویش ، ملا خفته بود


در سرای خویش ، مُلا خفته بود
از بُرونِ در هیاهویی شنود
از دریچه یک نظر بر کوچه کرد
دید دعواییست مابین دو مَرد
فصل سرما بود و ملا با لحاف
رفت بیرون بهر کشفِ اختلاف!
****
آدمی ، بس کنجکاوست و فضول
در تجسُس ، مستعد است و عجول
بشنود گر پچ‌پچی بین دو کس
کک به تُنبانش بیفتد از نفس!
گوش گردد جمله اعضای تنش
تا شود موضوع پچ‌پچ روشنش
تا درآرد سر ز کار خاص و عام
چشم اندازد ز هر سوراخ و بام
گر چه آگه از سرای خویش نیست
سرکشد در خانهٔ همسایه چیست
****
الغرض ، ملای ما در نیم شب
تا بداند چیست دعوا را سبب...
آن لحافِ کهنه را بر سَر کشید
و شتابان جانب کوچه دوید
آن دو کس بودند مشغول جَدَل
مطلع گشتند افراد محل
مردم بیکار و وامانده ز خواب
اجتماع کردند با شوق و شتاب
در چنین اوضاع ، یک تن زان دو مرد
بر لحافِ کهنه دندان تیز کرد
بود ملا گرم حلّ ِ اختلاف
رند هم اندر کمین آن لحاف
پس چنین هنگامه را فرصت شمرد
آن لحاف کهنه را دزدید و برد
آن جَدَل پایان گرفت و فتنه رفت
از سر ملا لحاف کهنه رفت
وز میان بگریخت آن دزد لعین
سوز سرما ماند و ملانصردین
لاجرم لرزان به خانه شد روان
هم ز خواب افتاد و هم اندر زیان
همسرش غرغرکنان پرسید از او
گو چه بودی علت این های و هو
گفت ملا: بحث و دعوای رنود (۱)
بر سر کهنه لحاف بنده بود!
****
چیست آخر این بلاهای مهیب
کآدمی را گردد از گردون نصیب
از چه سنگ فتنه انبارَد فلک؟ (۲)
از چه می‌پاشد به زخم ما نمک؟
این همه آفات بیرون از شمار
در صفِ نوبت ، قطار اندر قطار
این مصیبت‌های پیدا و نهان
وین جَدَل بین زمین و آسمان
کاروان سیل و رعد و زلزله
رنج و آفت ، قافله در قافله
حادثه می‌جوشد از بالا و پست
درد و نکبت قدر هر جُنبنده هست
گه زمین می‌جنبد از غیظِ درون
تا نریزد خون ، نمی‌یابد سکون
گه قَدَر دارد وفاقی با قضا (۳)
یا فنا دارد نزاعی با بقا
گه شرر می‌زاید از آتشفشان
گاه می‌بارد شهاب از آسمان
****
زین شرارت کردن و ظلم و فساد
این فلک را چیست مقصود و مراد؟
****
بشنوید از بنده یک حرف حساب
لیکن از حکمت مگوییدم جواب
دام‌هایی کاین جهان افکنده است
بهر صیدِ مرغ ِ جانِ بنده است! (۴)
گر هدف ، این نیم‌جان بنده نیست
در بساطش سنگِ فتنه بهر چیست؟
گو که این آفات بیرون از شمار
دارد اندر آستین بهر چه کار؟
****
بر حوادث گر به دقت بنگری
این کشاکش‌هاست جنگ زرگری (۵)
کار دنیا هست خلق و انهدام
در پی ایجاد و تخریب مدام
چون به جان آدمی دارد غرض
در زمین پاشیده بذر هر مرض
او برآشوبد زمین و آسمان
تا زند آتش تو را بر خانمان
بی‌ثبات و بَدمرام و کینه‌جوست
شغل عزراییل را رونق ازوست
صبح بخشد نعمتی وانگه به شام
واستاند از تو با زجر تمام
تا نگیرد آنچه را که داده است
برندارد از گریبان تو دست!
      

***********
۱ - رنود: جمع رند - رندان - اوباش
۲ - انباردن: انبار کردن - ذخیره کردن. انبارَد: انبار کند.
۳ - وفاق: همراهی کردن
۴ - مِی‌خور که فلک بهرِ هلاکِ من و تو
قصدی دارد، به جانِ پاکِ من و تو ( منسوب به عمر خیام ) 
۵ - جنگ زرگری: کنایه از جنگ ساختگی باشد - جنگ دروغی با کسی برای فریفتن دیگران. (لغتنامه دهخدا)
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۸۴ - مور مسکین ، تا رَوَد بر خاک پَست
    

مور مسکین ، تا رَوَد بر خاکِ پَست
از بلای آسمانی ایمن است (۱)
چون اجل خواهد از او گیرد گزک (۲)
بال پروازیش می‌بخشد فلک
هر که در افلاک ، پروازی کند
چرخ ، کوشد تا به خاکش افکند
پس به بال این جهان غره مشو
چون به تیر این فلک گردی ولو (۳)
گر که در اوجی ، بیندیش از سقوط
هر عروجی دارد اندر پی هبوط (۴)
هر گُلی ، خوابیده در آغوش خار
خارهای خوفناکِ جان‌شکار
        

***********
۱ - مور را چون اجل رسد پر برآرد ( لغت نامه دهخدا ) - بال درآوردن مورچه ، گاه موجب هلاکت اوست. چون بیشتر در معرض دید شکارچیان قرار می‌گیرد.
فرخی سیستانی می‌گوید:
دشمن خواجه به بال و پر مغرور مباد
که هلاک و اجل مورچه بال و پر اوست
۲ - گزک: بهانه ، دستاویز
۳ - ولو (velo): روی زمین پهن شدن. نقش زمین شدن ( لغتنامه دهخدا )
۴ - عروج: بالا رفتن ، به آسمان برشدن
۴ - هبوط: فرود آمدن ، خوار شدن
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۸۵ - هر چه باشد جامهٔ تو پاک‌تر
       

هر چه باشد جامهٔ تو پاک‌تر
لکّه بر آن ، بیش آید در نظر (۱)
گاه باشد مشت ناچیزی غبار
صورت خورشید سازد تیر و تار (۲)
      

***********
۱ - هر چه انسان‌ها پاک‌تر باشند ، عیب‌ها و رفتارهای ناپسندشان ، چشمگیرتر می‌نماید.
۲ - تیر: تاریک - تیره 
ز پیکان و از گرز و زوبین و تیر
زمین شد به کردار دریای تیر ( فردوسی )