mabidan/ganjoor huggingface dataset:
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۵۵ - کل یوم هو فی شأن
این مثل در زمانه معروف است
که عملها به وقت موقوف است
 باش راضی بدانچه او دهدت
 گر همه زشت‌، ورنکو دهدت
 نیک و بد نفع و ضر و راحت ورنج
 کز تو بگذشت در سرای سپنج‌،
 یا چو افسانه‌ایست یا خوابی
 یا چو در بها روان آبی
 حاصل عمر جز یکی دم نیست
و آن دم از رنج و غم مسلم نیست
 نفسی کز تو بگذرد آن رفت
 در پی آن نفس نه بتوان رفت
 کوش تا آن نفس‌که آید پیش 
 نشود از تو فوت ای درویش 
از سر نفس خیز بهر خدای
تا شوی روشناس هردوسرای
در ره عشق او بلاکش باش
 همچو ایوب در بلا خوش باش
 چون در آید بلا، مگردان روی 
 روی درحق کن و «‌رضینا» گوی
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۵۶ - فصل فی البلا
عاشقان را غذا بلا باشد
عاشقی بی بلا کجا باشد
 لقمه از سفرهٔ بلا خوردند
 می‌زمیخانهٔ رضا خوردند
هرکه را در جهان بلا دادند
اولش شربت رضا دادند
 نزد آن کس‌که در ره آمد مرد
 رنج و راحت یکیست و دارو و درد
 رهروان از بلا نپرهیزند 
 چون بلا رخ نمود نگریزند
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۵۷ - اذا اراد الله بقوم خیراً ابتلاهم‌، فصل فی الضحی والبکاء
تا توانی به خنده لب بگشای
سردندان به خنده در منمای
 خندهٔ هرزه آبروی برد
 راز پنهان میان کوی برد
 با پسر اینچنین مثل زد سام
 گریه بهتر زخندهٔ بی هنگام
 گریهٔ ابر بین وخندهٔ برق 
 درنگر تا که چیست اینجا فرق 
ابر از آن گریه نعمت اندوزد
برق از آن خنده آتش افروزد
 ابلهی از گزا ف می‌خندید
 زیرکی آن بدید و نپسندید
 گفت ای بی حیا و بی آزرم
 اینچنین خندی و نداری شرم
 گریهٔ تو زظلم و بیدادی
 به که بی وقت خنده و شادی
 خندهٔ هرزه آیت‌ جهل است
 مرد بیهوده خند، نا اهل است
 هان و هان تا نخندی ای‌ خیره
 که بسی خنده دل کند تیره
 هیچ شک نیست اندرین گفتار 
 گریه آید زخندهٔ بسیار
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۵۸ - کثرة الضحک تمیت القلب
برتو بادا که خیره کم خندی
وربخندد کسی تو نپسندی
 هیچ دانی غرض از اینها چیست‌؟
 هر که خندید بیش‌، گریست
 در جهانی دهان زخنده ببند 
چون برستی زهول حشر، بخند
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۵۹ - فصل فی الصبر والشکر
هر که را داد ایزدش توفیق
صبر و شکرش بود همیشه رفیق
 این بکاهد بلا و محنت را 
 وان فزاید غنا و نعمت را 
صبرتلخ است ازو بود حرجت
او دهد از بلا و غم فرجت
 چون شکر ذوق شکر شیرین‌است
 نعمت افزای و قوت آیین است
 باد دایم به هر دو حال ترا 
 تا میسر شود کمال ترا
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۶۰ - الایمان نصفان‌، نصفه صبر ونصفه شکر
وقت ضر و عنا دل صابر
گاه نفع و غنا زبان شاکر
 صبرو شکری همی نمای به نقد 
 تا خطابت کنند «نعم العبد»
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۶۱ - فصل فی العافیه
در جهان هر چه هست عاریت است
بهترین نعمتیش عافیت است
 هست اندر جهان جسمانی
 عافیت ملکت سلیمانی
 هر که در عافیت بداند پست
 قدر این مملکت شناسد چیست
 خشک نانی به عافیت زجهان
 نزد من به زملکت خاقان
 فرخ آن کو دل از جهان برکند
 ببرید از جهانیان پیوند
 فرخ آن کو به گوشه‌ای بنشست
 گشت فارغ زگفت وگوی‌برست
 هرکه را این غرض میسر شد
 از شرف با ملک برابر شد
 شاه ایوان غلام او باشد
 جرعه خواران جام او باشد
چون ترا عافیت نماید روی
پس از آن بر طریق آزمپوی
 آز بگذار تا نیاز آری
 کاز آرد به رویها خواری
 طمع و آز را مرید مباش
 بایزیدی کن و یزید مباش
 از پی ملک او گزید سفر
 دو جهان پیش او نداشت خطر
بزن ای پیرو جوانمردان
 بر جهان پشت پای چون مردان
 تا ترا بر جهان و جان نظر است
 هر چه هستی توست در خطراست
 برفشان آستین زجان و جهان
 التفاتی مکن بدین و بدان
 شاخ حرص و هوا ز بیخ بکن
 کردن آز و آرزو بشکن
 هر چه یابی زنعمت دنیا
 برفشان بهر عزت عقبا
 چون الف آن‌کسی‌که هیچ نداشت
 اندر آن هیچ بند و پیچ نداشت
 دم زتجرید، آن تواند زد
 که لگد بر جهان‌، تواند زد
 در روش چون بدین مقام بود
 دان که در عاشقی تمام بود
 مرد این ره چو راهرو باشد
 هر زمان قربتیش نو باشد
 نقش کژ محو کن زتخته دل
 تا شود کشف بر تو هر مشکل
 هر مرادی که از تو روی بتافت 
 نتوان جز براستی دریافت
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۶۲ - فاستقم کما اُ‌مرت‌، و من تاب معک
راستی شغل نیک بختانست
هر کراهست‌، نیکبخت آنست
 دل زبهر چه برکشی بستی‌؟
 راستی پیشه کن زغم رستی
 گر کژی را شقاوتست اثر
 راستی را سعادتست اثر
 هر که او پیشه راستی دارد
 نقد معنی در آستی دارد
 تا در این رسته‌ای‌که مسکن‌توست
 نفست ارکجروست دشمن توست
 راستی کن که اندربن رسته
 نشوی جز به راستی رسته
 بر تو بادا که تاتوانی تو 
 نامهٔ ناکسان نخوانی تو
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۶۳ - در تنبیه غافل و مذمّت جاهل
طلب صحبت خسان نکنی
تکیه بر عهد ناکسان نکنی
 که نکردست خس‌، وفا با کس
 سگ به گاه وفا به از ناکس
 گر رخ ناکسان نبینی به
 با خسان هر چه کم نشینی به
 زانکه ناکس ز دد بتر باشد
 راست خواهی زبدبتر باشد
 گر تو نیکی‌، بدان کنند بدت
 کم کند صحبت بدان خردت
 تا توانی مجوی صحبتشان
 که مه ایشان مه نام و کنیتشان
 زین حریفان وفای عهد مجوی 
 وز درخت کبست شهد مجوی 
منشین با بدان و بدکاران
باش دائم رفیق دینداران
 از برون و درون مردم بد
 صورت آدم است و سیرت دد
پای در کش زهمنشینان 
 دیده بر دوز تا نبینیشان
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۶۴ - الوحدة خیر من جلیس السوء‌، والجلیس الصالح خیر من الوحده
دوستیت مباد با نادان
که بود دوستیش کاهش جان
این مثل زد وزیر با بهمن
دوست نادان بتر زصد دشمن
 بثبنو اپن کنه راکه سخت نکوست
 مار، به دشمنت که نادان دوست
 تا توانی رفیق عام مباش
پختهٔ عشق بامن و خام مباش
 که همه طالب جهان باشند
 بستهٔ بند آب و نان باشند
 همگالا بی خبر زمبدع خویش
 واگهی نه که چیستشان در پیش
 عاشق خورد و خواب و پوشش بس
 تابع شهوت و هوا و هوس
 یار خاصان نه آن نه این جویند 
 از پی او بقای جان جویند
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۶۵ - اولئک کالانعام بل هم اضل واُ‌ولئک هم الغافلون
رنگ و بویی که در جان بینی
گر همه سود وگر زیان بینی
صلح با عدل و جنگ باستم‌است
با بدی نیک و با نشاط غم است
رهروان را ازآن چه نفع وچه ضر
گر همه خیر باشد ار همه شر،
عالم دیگر است عالمشان
نیست فرقی زمور تا جمشان
در جهان جز به دیدهٔ عبرت
ننگرند اینت غایت همّت
خاطر از هیچ کس نرنجدشان
هر دو عالم جوی نسنجد شان
هر که او لذت جهان جوید
روز و شب در پی جهان پوید
زوگریزان جهان و او پویان
همچو دیوانگان جهان جویان
نتواند بدان جهان پیوست
زین جهان باد دارد اندر دست
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۶۶ - خسر الدنیا و الآخرة ذلک هو الخسران المبین
آن شنیدی که از سر سوزی
گفت عیسی به همرهان روزی
زین جهان دل به طبع بردارید
 مهر او جمله کینه انگارید
که جهان زودسیر و بد مهر است
 همه خاری ست اگر چه‌گلچهراست
همه معشوقه‌ایست عاشق کش 
 عاشق او خرد ندارد و هش
دایه‌ای دان که هر که را پرورد
خون پرورده را بریخت و بخورد
تا جهان است کارش این بوده‌است
 رسم و آیینش اینچنین بوده است
آن کزو زاد و آنکه از تو بزاد
 هر دو راکشت و تو بدو شده شاد
او به آزردنت چنین مایل
تو درو بسته دل زهی غافل‌!
دل منه بر جهان‌که آن نه نکوست
 اوترا دشمن و تو او را دوست
گر بمانی در این جهان صد سال
بی غم و رنج جفت نعمت و مال‌،
 روزی آید که دلفگار شوی
 خستهٔ زخم روزگار شوی
 چیست‌ نام جهان سرای مجاز
 در سرای مجاز جای مساز
 کار و بار جهانیان هوس است
 وین همه طمطراق یک نفس است
 من بر این کار و بار می‌خندم
 دل در این روزگار چون بندم
 چون ندانی‌که چند خواهی زیست
 این همه طمطراق بیهده چیست‌؟
 از پی یک دو روزه عمر قصیر
 چند هیزم کشی به قعر سعیر؟
 زین جهانت بدان جهان سفرست
 گذرت راست بر پل سقرست
 غم این ره نمی‌خوری چه کنم‌؟ 
 هیمه با خود همی بری چه‌کنم‌؟
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۶۷ - و ان منکم الا واردها کان علی ذلک حتماً مقضیاً
روزی از روزها به راهگذر
خرکی بر دکان آهنگر
 از قضا می‌گذشت با هیمه
 شرری جست از یکی نیمه
 هیمه آتش‌گرفت یکسر سوخت
 آخرالامر در میان خر سوخت
 چون تو با هیمه بر سقرگذری
 عجب اربگذری و جان ببری
 نگذری زانکه بس گرانباری 
 پر بارگران گرفتاری 
خوردن و خفتن است عادت تو
بهره‌ت این است از سعادت تو
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۶۸ - فصل در اکل و شرب
ازپی لقمه‌ای چه ترش و چه شور
تاکی این گفت وگوی شیرین شور
 بر در این و آن چو سگ چه دوی‌؟
گرنه‌ای سگ چنین به تک چه چه دوی‌
 بیش خوردن قوی کند گردن
 لیک زبرک شوی زکم خوردن
 آفت علم و حکمتست شکم
 هرکه را خورد بیش‌، دانش کم
 مرد باید که کم خورش باشد
 تا درونش به پرورش باشد
 هر چه پرسی ازو نکو داند
 سرهای حقیقت او داند
 فرخ آن کاختیار او همه سال
عمل صالحست و اکل حلال
 هست به نزد من در این ایام
 بینوا زیستن زکسب حرام
 چونکه جان را زعشق قوت بود
 قوت از حی لایموت بود
 ای عزیز این همه ذلیلی چیست‌؟
 وی سبک روح، این ثقیلی چیست‌
 شکم از لوت چار سو چه کنی‌؟
 خویش را بندهٔ گلو چه کنی‌؟
 لقمه‌ای کم خوری زکسب حلال
 به بود از عبادت ده سال
 مرد باید که قوت جان جوید 
 هر چه گوید همه زجان گوید 
نظر از کام و از گلو بگسل
هر چه آن نیست حق‌، ازو بگسل
 تا تو در بند آرزو باشی
 پر بار خسان دوتو باشی
 چون تو از آرزو بتابی روی
 آرزو در پی‌ات کند تک و پوی
 به حقیقت بدان که ایزد فرد 
 در ازل روزی‌ات مقدر کرد
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۶۹ - فصل فی الرزق
آنکه جان آفرید روزی داد
شور بختی و نیک روزی داد
 روزی از وی طلب نه از مکسب
 از فلک جوی مه نه از نخشب
 غم روزی مخورکه خود برسد
 به خردمند و بیخرد برسد
 روزی خود به پر چرخ‌کبود
 نتواند کسی به جهد افزود
 پیش هر ناکس و خسیس و بخیل
 از یی نان مباش خوار و ذلیل
 خویش را زآفتاب سایه نمای
 همچو کیوان بلند پایه نمای
 تن مپرور که جای او گورست
 خورش کرم و روزی مور است
 روح پرور اگر خرد داری
 هان و هان ضایعش بنگذاری
 چون که آن دم به وقت‌کار آید
روح باشد که در شمار آید
 روح نوریست زان ولایت پاک
 که تعلق گرفت با این خاک
 پرتو نور فیض ر‌بانی است 
 گر چه محبوس جسم ظلمانی است
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۷۰ - یسئلونک عن الروح قل الروح من‌امرربی
در کلام مجید ایزد فرد
«‌امر» گفت آن چنانکه یادش کرد
 تو به حرص و حسد میالایش
 به خصال حمیده آرایش
 با سگ وخوک همنشین مکنش
 با رفیقان بد قرین مکنش
 چون کند مرگ از همه دورت
 وافکند پشت در کو گورت
 بود او محرم حصور ابد
 در نیاید به تنگنای لحد
 هست اینجا برای قوت و قوت
 بازگشتش به عالم ملکوت
 چار عنصر چو در شمار آید
 تن مرکب از این چهار آید
 جان چو از تن مفارقت جوید
 هر یکی سوی اصل خود پوید
 آنچه از هستی اش نشان ماند
 جان بود جان، که جاودان ماند
 قفس پنج حس را بشکن
 مرغ جان را ازو برون افکن
 باز را در قفس چه کار بود؟
 جای او دست شهریار بود
 زین نشیمنگهش برون انداز 
 تاکند در هوای او پرواز
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۷۱ - خطاب به خورشید
ای خطاب تو نیر اعظم
ای خضر کسوف مسیحا دم
 ای فریدون خطهٔ اعلی
 بی نصیب از تو دیدهٔ اعمی
 چون نمایی به صبح رایت نور
 خیل ضحاک شب شود مقهور
 در حجاب تو اختران یکسر
 اندرین هفت منظر اخضر
 دو وشاقند بسته دردو وثاق
 بر میان بهر بندگیت نطاق
هم قمر پرده‌دار ایوانت
 هم عطارد دبیر دیوانت
 از پی بزم توست خنیاگر
 در سیم قصر، زهره ازهر
 بسته پیشت کمر به سرهنگی
 والی عقرب آن یل جنگی
 سعد اکبر عیال‌ انعامت
 راهب دیر حارس بامت
 توکه در هفت‌کشوری خسرو
 شهسواری و لیک تنها رو
 دار ملک تو کشور چارم 
 بام قصر تو پنجمین طارم
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۷۲ - والشمس وضحیها والقمراذا تلیها
ای مسلم‌ترا سحر خیزی
هر سحر چون زخواب برخیزی
 سر زبالین شرق برداری 
 دامن وجیب پر ز زرداری 
پس کنی در جهان زرافشانی
بر فقیر و توانگر افشانی
 چون زنی بر فلک سراپرده
 بندی از نور در هوا پرده
 در هوا ذره را کنی تعریف
 بدن خاک را دهی تشریف
 چون در آیی به بارگاه حمل
 بنمایی هزار گوه عمل
 پور حسن بر جهان بندی
 نقش دیبای گلستان بندی
 برقع از روی غنچه بگشایی
 چهرهٔ یاسمن‌ بیارایی
 در چمن سبزه تازه روی شود
 گلستان پر ز رنگ و بوی شود
 قدح لاله پر شراب کنی
 عارض ارغوان خضاب کنی
 چون‌کنی یک نظر سوی معدن
 خاک گردد به گوهر آبستن
 در رحم جنبش جنین از توست
 ماه را پرتو جبین از توست
 تو رسانی همی به هفت اقلیم
 از هزاران هزار گونه نعیم
 در نظر شاهد ملیح تویی
 بر فلک همدم مسیح تویی
 یوسف مصر آسمانی‌، تو
 کدخدای همه جهانی تو
 ایتت عزف که صانع عالم
 بر وجود تو یاد کرد قسم‌!
 مردم چشم عالمی به درست
 که جهان سر به سر منیراز توست
 با وجود تو ای جهان آرای
از چه رو اندرین سپنج سرای‌،
 روز من‌، خسته تیره فام بود
 صبح بر چشم من حرام بود
 چیست جرمم چه کرده‌ام باری‌؟
 که نهی هر دمم زنوخاری
 مژهٔ من زموج خون جگر 
 همچو دامان ابر داری‌تر 
چون منی را چنین حزین داری
با غم و غصه همنشین داری
 عادت چون تویی چنین باشد
 جگرم خون کنی همین باشد
 نه‌، خطا گفتم‌، از تو این ناید
 چون تو مهری‌، زمهرکین ناید
 این همه جور دور گردون است
 اوکند اینکه اینچنین دون است
 نه منم اینچنین بدین آیین
خسته و مستمند و زار و حزین‌،
 عالمی را همه چنین بینی
 همه را با عنا قرین بینی
 گشته از حادثات دور فلک 
 سینه‌شان پرزخون زجور فلک
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۷۳ - فصل فی ذم الظلم
در جهان هرکه بینی ازکه و مه
همه در بند آنکه فردا به
 همه را بر امید بوک و مگر
 عمر بگذشت و روز روز بتر
 کار بر خاص و عام شد مشکل
 غصه دارند این و آن حاصل
 رفت کار جهانیان زنسق
 گشت یکباره ملک بی رونق
 کرد بنیاد ملک‌، ظلم‌، خراب
 رفت خورشید عدل زبرسحاب
 چرخ منسوخ کرد آیت عدل
سرنگون گشت باز رایت عدل
 معدلت اندرین زمانهٔ شوم
 شد چو سیمرغ وکیمیا معدوم
 نیست انصاف در ولایت ما 
 دل ما خون شد از حکایت ما
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۷۴ - حکایت
بود در عهد ما شهی کافر
نام او در جهان به عدل شمر
 سایهٔ عدل بر جهان گسترد
 خلق را در خط امان آورد
 ملک خود را به عدل‌کرد آباد
 کآفرین بر شهان عادل باد!
 مهربان بود بر رعیت خود
 از برای صلاح دولت خود
در پناهش رعیت آسوده
ده به داد و دهش بیفزوده
 ایزدش عز این جهانی داد
 مدتی دیر زندگانی داد
 روزگاری جهانگشایی کرد 
 کامرانی و پادشایی کرد
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۷۵ - الملک یبقی مع الکفر ولایبقی مع الظلم
بازدیدم که ظالمان بودند
در جهان هفته‌ای نیاسودند
 زانکه او ظالم و مسلمان بود
 خلق‌، عاجز، خدای ناخشنود
 چشم دل بازکن زروی یقین
 ظلم حجاج (‌و) عدل کسری بین
 این یکی کافر و پسندیده
 وین مسلمان ولی نکوهیده
 ظلم از هرکه هست نیک‌،‌بد است
 وانکه ار ظالم است نیک بد است
 هر کجا عدل روی بنمودست
 نعمت اندر جهان بیفزودست
 هر کجا ظلم رخت افکنده است
 مملکت را زبیخ پرکنده است
 عدل بازوی شه قوی دارد 
 قامت ملک مستوی دارد
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۷۶ - در فضیلت عدالت
عدل شمعی بود جهان افروز
ظلم شه آتشی ممالک سوز
 رخنه در ملک شاهی آرد ظلم
 در ممالک تباهی آرد ظلم
 شه چو ظالم بود نپاید دیر
 زود گردد برو مخالف چیر
 ظلم تا در جهان نهاد قدم
 عافیت شد در آرزوی عدم
 عدل تا سایه از جهان برداشت
 خوشدلی رخت از این مکان برداشت
 مادر خرمی عقیم بماند
 غصه در سینه‌ها مقیم بماند
 جگر اهل دل پر از خون شد
 دل ارباب فضل محزون شد
 در جهانی که هست کون و فساد
 در کشیدند رخ‌، صلاح و سداد
 دورگردون نگرکه جون دون شد
 جنبش اختران دگرگون شد
 برکشید آسمان لئیمان را
 تیره کرد اختر کریمان را
 خاک بر تارک ضعیفان بیخت
آبروی همه شریفان ریخت
 این لئیمان که سر برآوردند
 عادت و رسم دیگر آوردند
 همه از دانش است دعویشان
 لیک بی دانشی است معنیشان
 علمشان بهر فتنه انگیزی است
 فضلشان از برای خونریزی است
 بوی گند آید از فضایلشان
 دیو بگریزد از شمایلشا ن
 خویشتن ناشناس و بی‌ادبند 
 همه آزار خلق را سببند 
آنچه بینی که مشتری نظرند
گه زکیوان نحس‌، نحس‌ترند
 هم زبانشان زفحش آموده
 هم درونشان به خبث آلوده
 عالمی پر زدیو و دد بینی
 جمله مست شراب خود بینی
 هر یکی همچو دیو درنگ و پوی
 همه دور از خدا و دنیا جوی
 تو چه کوبی چنانکه ایشانند؟ 
بکن اندیشه نامسلمانند
این گروه دگر که مظلومند
 اندرین روزگار محرومند
 همه سرکشته و پریشانند
 خسته تیغ ظلم ایشانند
 آهشان سوخت سقف گردون را
 اشکشان دجله ساخت‌ هامون را
 عجب ارآهشان اثر نکند
 درود دلشان جهان سقر نکند
 هست آن را که هست نادانتر
 کار او از همه به سامانتر
وآنکه داند که کار دنیا چیست 
یکنفس خوش نمی‌تواند پست
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۷۷ - فصل فی ختم الکتاب
ای دریغا که در زمانهٔ ما
هزل آید به کارخانهٔ ما
 هزل را خواستگار بسیار است
 زنخ و ریشخند در کار است
 میل ایشان به هزل بیشتر است
 هزل‌، آلحق زجد عزیزتر است
 مرد را هزل زی گناه برد
 جد سوی عالم اله برد
 چون تو جد یافتی ببر از هزل
 تا از آن مملکت نباشی عزل
 من چو زین شیوه رخ بتافته‌ام
 هر چه کردم طلب‌، بیافته‌ام
 از ره هزل پا برون بردم
 تختهٔ دل ز هزل بستردم
 پس برو نقش جد نگاشته‌ام
 علم عشق برفراشته‌ام
 اندرین کارنامهٔ عصمت
 بسته‌ام نقش خامهٔ عصمت
 بس گهرشان فشاندم از سر کلک
 در معنی کشیدم اندر سلک
 این سخن تحفه‌ایست ربانی
 رمز و اسرارهای روحانی
 سخن از آسمان بلندتر است
 تانگویی که نظم مختصر است
 لفظ او شرح رمز و اسرار است
 معنی‌اش‌ شمع روی ابرار است
 نظم نغزش زنکته و امثال
 سحر مطلق ولی مباح و حلال 
بوستانی است پر گل و نسرین
آسمانی است پرمه و پروین
 مونس عارفان حضرت حق
 قائد طالبان قدرت حق
 اهل دل کاین سخن فرو خوانند
 آستین از جهان برافشانند
 خاطر ناقصم چو کامل شد
 به سخنهای بکر حامل شد
 هر نفس شاهدی دگر زاید
 هر یک از یک شگرفتر زاید
 شاهدانی به چهره همچو هلال
 در حجاب حروف زهره جمال
 اینکه بینی که من ترش رثم
 کز عنا پر زچین شد ابرویم
 سخنم بین چه نغز و شیرین است
 منتظم همچو عقد پروین است
 صورت من اگر چه مختصرست
 صفتم بین که عالم هنرست
 مهر و مه بندهٔ ضمیر منند
 عاشق خاطر منیر منند
 من چو شمعم‌که مجلس افروزم
 رشتهٔ جان خود همی سوزم
 شمع کردار بر لگن سوزان
 روشن از من جهان و من سوزان
 این سخنهاکه مغز جان من است
 گر بد ارنیک شد زبان من است
 نیستم در سخن عیال کسی
 نپرم من به پر و بال کسی
 تو چه دانی چه خون دل خوردم
 تامن این را به نظم آوردم
 فکرم القصه حق گزاری کرد
 اندرین نظم جان سپاری کرد
 پانصد و بیست و هشت آخر سال
 بود کاین نظم نغز یافت کمال
 در جهان زین سخن بدین آیین 
 کامل و نغز و شاهد و شیرین‌، 
جز سنایی دگر نگفت کسی
اینچنین گوهری نسفت کسی
 هست معنیش اندرون حجاب
 چون عروس زمشک بسته نقاب
 نخچوان راکه فخر هر طرفست
 در جهانش بدین سخن شرفست
در مقامی که این سخن خوانند
 عقل و جان سحر مطلقش دانند
 خاکیان جان نثار او سازند
 قدسیان خرقه‌ها در اندازند
 این زمان بهر عزت و تمکین
 جبرئیل از فلک کند تحسین
 ختم این نظم بر سعادت باد 
 هر نفس‌ دم به دم زیادت باد
رهی معیری — غزلها - جلد اول — شاهد افلاکی
چون زلف توام جانا در عین پریشانی
چون باد سحرگاهم در بی‌سروسامانی
من خاکم و من گردم من اشکم و من دردم
تو مهری و تو نوری تو عشقی و تو جانی
خواهم که ترا در بر بنشانم و بنشینم
تا آتش جانم را بنشینی و بنشانی
ای شاهد افلاکی در مستی و در پاکی
من چشم ترا مانم تو اشک مرا مانی
در سینه سوزانم مستوری و مهجوری
در دیده بیدارم پیدایی و پنهانی
من زمزمه عودم تو زمزمه پردازی
من سلسله موجم تو سلسله جنبانی
از آتش سودایت دارم من و دارد دل
داغی که نمی‌بینی دردی که نمی‌دانی
دل با من و جان بی‌تو نسپاری و بسپارم
کام از تو و تاب از من نستانم و بستانی
ای چشم رهی سویت کو چشم رهی‌جویت ؟
روی از من سر گردان شاید که نگردانی
رهی معیری — غزلها - جلد اول — حدیث جوانی
اشکم ولی به پای عزیزان چکیده‌ام
خارم ولی به سایهٔ گل آرمیده‌ام
با یاد رنگ و بوی تو ای نو بهار عشق
همچون بنفشه سر به گریبان کشیده‌ام
چون خاک در هوای تو از پا فتاده‌ام
چون اشک در قفای تو با سر دویده‌ام
من جلوهٔ شباب ندیدم به عمر خویش
از دیگران حدیث جوانی شنیده‌ام
از جام عافیت می نابی نخورده‌ام
وز شاخ آرزو گل عیشی نچیده‌ام
موی سپید را فلکم رایگان نداد
این رشته را به نقد جوانی خریده‌ام
ای سرو پای بسته به آزادگی مناز
آزاده من که از همه عالم بریده‌ام
گر می‌گریزم از نظر مردمان رهی
عیبم مکن که آهوی مردم‌ندیده‌ام
رهی معیری — غزلها - جلد اول — سوزد مرا سازد مرا
ساقی بده پیمانه‌ای زآن می که بی‌خویشم کند
بر حسن شورانگیز تو عاشق‌تر از پیشم کند
زان می که در شب‌های غم بارد فروغ صبحدم
غافل کند از بیش و کم فارغ ز تشویشم کند
نور سحرگاهی دهد فیضی که می‌خواهی دهد
با مسکنت شاهی دهد سلطان درویشم کند
سوزد مرا سازد مرا در آتش اندازد مرا
وز من رها سازد مرا بیگانه از خویشم کند
بستاند ای سرو سهی! سودای هستی از رهی
یغما کند اندیشه را دور از بداندیشم کند
رهی معیری — غزلها - جلد اول — زندان خاک
با دل روشن در این ظلمت‌سرا افتاده‌ام
نور مهتابم که در ویرانه‌ها افتاده‌ام
سایه پرورد بهشتم از چه گشتم صید خاک ؟
تیره‌بختی بین کجا بودم کجا افتاده‌ام
جای در بستان‌سرای عشق می‌باید مرا
عندلیبم از چه در ماتم‌سرا افتاده‌ام
پایمال مردمم از نارسایی‌های بخت
سبزهٔ بی‌طالعم در زیر پا افتاده‌ام
خار ناچیزم مرا در بوستان مقدار نیست
اشک بی‌قدرم ز چشم آشنا افتاده‌ام
تا کجا راحت پذیرم یا کجا یابم قرار ؟
برگ خشکم در کف باد صبا افتاده‌ام
بر من ای صاحبدلان رحمی که از غم‌های عشق
تا جدا افتاده‌ام از دل جدا افتاده‌ام
لب فرو بستم رهی بی‌روی گلچین و امیر
در فراق هم‌نوایان از نوا افتاده‌ام
رهی معیری — غزلها - جلد اول — آتش خاموش
نه دل مفتون دلبندی نه جان مدهوش دلخواهی
نه بر مژگان من اشکی نه بر لب‌های من آهی
نه جان بی‌نصیبم را پیامی از دلارامی
نه شام بی‌فروغم را نشانی از سحرگاهی
نیابد محفلم گرمی نه از شمعی نه از جمعی
ندارد خاطرم الفت نه با مهری نه با ماهی
به دیدار اجل باشد اگر شادی کنم روزی
به بخت واژگون باشد اگر خندان شوم گاهی
کیم من؟ آرزو گم کرده‌ای تنها و سرگردان
نه آرامی نه امیدی نه همدردی نه همراهی
گهی افتان و خیزان چون غباری در بیابانی
گهی خاموش و حیران چون نگاهی بر نظرگاهی
رهی تا چند سوزم در دل شب‌ها چو کوکب‌ها
به اقبال شرر نازم که دارد عمر کوتاهی
رهی معیری — غزلها - جلد اول — طوفان حادثات
این سوز سینه شمع شبستان نداشته است
وین موج گریه سیل خروشان نداشته است
آگه ز روزگار پریشان ما نبود
هر دل که روزگار پریشان نداشته است
از نوشخند گرم تو آفاق تازه گشت
صبح بهار این لب خندان نداشته است
ما را دلی بود که ز طوفان حادثات
چون موج یک نفس سر و سامان نداشته است
سر بر نکرد پاک نهادی ز جیب خاک
گیتی سری سزای گریبان نداشته است
جز خون دل ز خوان فلک نیست بهره‌ای
این تنگ‌چشم طاقت مهمان نداشته است
دریادلان ز فتنه ایام فارغند
دریای بیکران غم طوفان نداشته است
آزار ما به مور ضعیفی نمی‌رسد
داریم دولتی که سلیمان نداشته است
غافل مشو ز گوهر اشک رهی که چرخ
این سیمگون ستاره به دامان نداشته است
رهی معیری — غزلها - جلد اول — داغ تنهایی
آن قدر با آتش دل ساختم تا سوختم
بی‌تو ای آرام جان یا ساختم یا سوختم
سردمهری بین که کس بر آتشم آبی نزد
گرچه همچون برق از گرمی سراپا سوختم
سوختم اما نه چون شمع طرب در بین جمع
لاله‌ام کز داغ تنهایی به صحرا سوختم
همچو آن شمعی که افروزند پیش آفتاب
سوختم در پیش مه‌رویان و بی‌جا سوختم
سوختم از آتش دل در میان موج اشک
شوربختی بین که در آغوش دریا سوختم
شمع و گل هم هرکدام از شعله‌ای در آتشند
در میان پاکبازان من نه تنها سوختم
جان پاک من رهی خورشید عالم‌تاب بود
رفتم و از ماتم خود عالمی را سوختم
رهی معیری — غزلها - جلد اول — نیلوفر
نه به شاخ گل نه بر سرو چمن پیچیده‌ام
شاخه تاکم به گرد خویشتن پیچیده‌ام
گرچه خاموشم ولی آهم به گردون می‌رود
دود شمع کشته‌ام در انجمن پیچیده‌ام
می‌دهم مستی به دل‌ها گرچه مستورم ز چشم
بوی آغوش بهارم در چمن پیچیده‌ام
جای دل در سینه صد پاره دارم آتشی
شعله را چون گل درون پیرهن پیچیده‌ام
نازک‌اندامی بود امشب در آغوشم رهی
همچو نیلوفر به شاخ نسترن پیچیده‌ام
رهی معیری — غزلها - جلد اول — رسوای دل
همچو نی می‌نالم از سودای دل
آتشی در سینه دارم جای دل
من که با هر داغ پیدا ساختم
سوختم از داغ ناپیدای دل
همچو موجم یک نفس آرام نیست
بس که طوفان‌زا بود دریای دل
دل اگر از من گریزد وای من
غم اگر از دل گریزد وای دل
ما ز رسوایی بلندآوازه‌ایم
نامور شد هرکه شد رسوای دل
خانه مور است و منزلگاه بوم
آسمان با همت والای دل
گنج منعم خرمن سیم و زر است
گنج عاشق گوهر یکتای دل
در میان اشک نومیدی رهی
خندم از امیدواری‌های دل
رهی معیری — غزلها - جلد اول — غرق تمنای توام
در پیش بی‌دردان چرا فریاد بی‌حاصل کنم
گر شکوه‌ای دارم ز دل با یار صاحبدل کنم
در پرده سوزم همچو گل در سینه جوشم همچو مل
من شمع رسوا نیستم تا گریه در محفل کنم
اول کنم اندیشه‌ای تا برگزینم پیشه‌ای
آخر به یک پیمانه می اندیشه را باطل کنم
زآن رو ستانم جام را آن مایه آرام را
تا خویشتن را لحظه‌ای از خویشتن غافل کنم
از گل شنیدم بوی او مستانه رفتم سوی او
تا چون غبار کوی او در کوی جان منزل کنم
روشنگری افلاکیم چون آفتاب از پاکیم
خاکی نیم تا خویش را سرگرم آب و گل کنم
غرق تمنای توام موجی ز دریای توام
من نخل سرکش نیستم تا خانه در ساحل کنم
دانم که آن سرو سهی از دل ندارد آگهی
چند از غم دل چون رهی فریاد بی‌حاصل کنم
رهی معیری — غزلها - جلد اول — دل زاری که من دارم
نداند رسم یاری بی‌وفا یاری که من دارم
به آزار دلم کوشد دل‌آزاری که من دارم
وگر دل را به صد خواری رهانم از گرفتاری
دل‌آزاری دگر جوید دل زاری که من دارم
به خاک من نیفتد سایه سرو بلند او
ببین کوتاهی بخت نگونساری که من دارم
گهی خاری کشم از پا گهی دستی زنم بر سر
به کوی دل‌فریبان این بود کاری که من دارم
دل رنجور من از سینه هردم می‌رود سویی
ز بستر می‌گریزد طفل بیماری که من دارم
ز پند هم‌نشین درد جگرسوزم فزون‌تر شد
هلاکم می‌کند آخر پرستاری که من دارم
رهی آن مه به سوی من به چشم دیگران بیند
نداند قیمت یوسف خریداری که من دارم
رهی معیری — غزلها - جلد اول — ماجرای اشک
تابد فروغ مهر و مه از قطره‌های اشک
باران صبحگاه ندارد صفای اشک
گوهر به تابناکی و پاکی چو اشک نیست
روشندلی کجاست که داند بهای اشک ؟
ماییم و سینه‌ای که بود آشیان آه
ماییم و دیده‌ای که بود آشنای اشک
گوش مرا ز نغمهٔ شادی نصیب نیست
چون جویبار ساخته‌ام با نوای اشک
از بس که تن ز آتش حسرت گداخته است
از دیده خون گرم فشانم به جای اشک
چون طفل هرزه‌پوی به هرسوی می‌دویم
اشک از قفای دلبر و من از قفای اشک
دیشب چراغ دیده من تا سپیده سوخت
آتش افتاد بی‌تو به ماتم‌سرای اشک
خواب‌آور است زمزمه جویبارها
در خواب رفته بخت من از های‌های اشک
بس کن رهی که تاب شنیدن نیاوریم
از بس که دردناک بود ماجرای اشک
رهی معیری — غزلها - جلد اول — ترک خودپرستی کن
گر به چشم دل جانا جلوه‌های ما بینی
در حریم اهل دل جلوه خدا بینی
راز آسمان‌ها را در نگاه ما خوانی
نور صبحگاهی را بر جبین ما بینی
در مصاف مسکینان چرخ را زبون یابی
با شکوه درویشان شاه را گدا بینی
گر طلب کنی از جان عشق و دردمندی را
عشق را هنر یابی درد را دوا بینی
چون صبا ز خار و گل ترک آشنایی کن
تا بهر چه روی آری روی آشنا بینی
نی ز نغمه واماند چون ز لب جدا ماند
وای اگر دل خود را از خدا جدا بینی
تار و پود هستی را سوختیم و خرسندیم
رند عافیت‌سوزی همچو ما کجا بینی
تابد از دلم شب‌ها پرتوی چو کوکب‌ها
صبح روشنم خوانی گر شبی مرا بینی
ترک خودپرستی کن عاشقی و مستی کن
تا ز دام غم خود را چون رهی رها بینی
رهی معیری — غزلها - جلد اول — گوهر تابناک
زبون خلق ز خلق نکوی خویشتنم
چو غنچه تنگدل از رنگ و بوی خویشتنم
به عیب من چه گشاید زبان طعنه حسود
که با هزار زبان عیب‌جوی خویشتنم
مرا به ساغر زرین مهر حاجت نیست
که تازه روی چو گل از سبوی خویشتنم
نه حسرت لب ساقی کشد نه منت جام
به حیرت از دل بی‌آرزوی خویشتنم
به خواب از آن نرود چشم خسته‌ام تا صبح
که همچو مرغ شب افسانه‌گوی خویشتنم
به روزگار چنان رانده گشتم از هر سوی
که مرگ نیز نخواند به سوی خویشتنم
به تابناکی من گوهری نبود رهی
گهر شناسم و در جستجوی خویشتنم
رهی معیری — غزلها - جلد اول — خیال‌انگیز
خیال‌انگیز و جان‌پرور چو بوی گل سراپایی
نداری غیر از این عیبی که می‌دانی که زیبایی
من از دلبستگی‌های تو با آیینه دانستم
که بر دیدار طاقت سوز خود عاشق‌تر از مایی
به شمع و ماه حاجت نیست بزم عاشقانت را
تو شمع مجلس‌افروزی تو ماه مجلس‌آرایی
منم ابر و تویی گلبن که می‌خندی چو می‌گریم
تویی مهر و منم اختر که می‌میرم چو می‌آیی
مراد ما نجویی ورنه رندان هوس‌جو را
بهار شادی‌انگیزی حریف باده پیمایی
مه روشن میان اختران پنهان نمی‌ماند
میان شاخه‌های گل مشو پنهان که پیدایی
کسی از داغ و درد من نپرسد تا نپرسی تو
دلی بر حال زار من نبخشد تا نبخشایی
مرا گفتی: که از پیر خرد پرسم علاج خود
خرد منع من از عشق تو فرماید چه فرمایی
من آزرده‌دل را کس گره از کار نگشاید
مگر ای اشک غم امشب تو از دل عقده بگشایی
رهی تا وارهی از رنج هستی ترک هستی کن
که با این ناتوانی‌ها به ترک جان توانایی