mabidan/ganjoor huggingface dataset:
خواجوی کرمانی — قصاید — شمارهٔ ۱۴ - فی شکوی الزمان و أهله
تا چه دیوند که خاتم ز سلیمان طلبند
یا چه گبرند که آزار مسلمان طلبند
خلق دیوانه و از محنت دیوان در بند
وین عجبتر که ز دیوان زر دیوان طلبند
آسیائی که فتادست و ندارد آبی
دخل آن جمله بچوب از بن دندان طلبند
هر کجا سوخته ئی بی سر و سامان یابند
وجه سیم سره زان بی سر و سامان طلبند
خون رُهبان که شود کشته ز رهبان خواهند
راه رهبان که بود مرده ز رُهبان طلبند
بستان از سر میدان سر مردان جویند
بخدنک از بن پیکان سر نیکان طلبند
همچو دو نان بدو نان صاحب بیسیمانند
وجه یک نان نه و ایشان بسنان نان طلبند
خوک شکلند و حدیث از خر عیسی رانند
دیو طبعند و همه ملک سلیمان طلبند
تا در آفاق زنند آتش بیداد به تیغ
آتش از چشمه ی خورشید درخشان طلبند
در چنین فصل که بی برگ بود شاخ درخت
از درختان چمن برگ زمستان طلبند
این زمان مایه ی دریاچه بود کاین جویند
پس از این حاصلی از کان چه بود کان طلبند
سکه ئی زان زر امروز که دیدست درست
کاین جماعت بچنین حیله و دستان طلبند
قیمت دل نشناسند و زهر قصابی
دل پر خون و جگر پاره ی بریان طلبند
هر دکانی که بیابند دو کان پندارند
وز هران خانه که بینند زر خان طلبند
همچو شیطان همه در غارت ایمان کوشند
لیک این مان بترست از همه کایمان طلبند
دیت خون نریمان ز کریمان خواهند
حاصل ملکت ساسان ز خراسان طلبند
آن سیاوش که قتلش بجوانی کردند
خونش از طایفه امروز ز پیران طلبند
تاختن بر سر بیژن ز پی زال برند
وانگه از زال زرسام نریمان طلبند
خبر یوسف گمگشته ز گرگان پرسند
صبر ایوب بلا دیده ز کرمان طلبند
تا کلاه از سر سلطان فلک بربایند
هر زمان راه برین بر شده ایوان طلبند
از پی آنک نتاج بره و بز گیرند
کاخ بهرام و ره خانه ی کیوان طلبند
دخل هر ماهه ی انجم ز طبایع خواهند
خرج هر روزه ی اجرام زارکان طلبند
شهر و ایشان بمثل چون خر و ویران و بغضب
هر یکی گنجی ازین منزل ویران طلبند
مردم گرسنه دلتنک شد از بی نان
گرده خور بزر از گنبد گردان طلبند
خواجگان روی بخواجو نتوانند نمود
مگر آن دم که ز لطفش در و مرجان طلبند
خواجوی کرمانی — قصاید — شمارهٔ ۱۵ - فی مدح الامیر الاعظم الاعدل الاکرم الشهریار المعظم الغازی المنصور مبارز الحق و الدین محمد المظفر خلد ملکه
چو عنقای خورشید را پر بلرزد
سر زال زرّینه افسر بلرزد
گل سرخ ازین سبز گلشن برآید
می مهر در ساغر زر بلرزد
ز شوق لب لعل آتش عذاران
دل آتش افروز ساغر بلرزد
چو زرین رسن را بچنبر در آرند
دل چرخ پیروزه چنبر بلرزد
شه سیمگون تخت زرینه افسر
ز سهم شهنشاه صفدر بلرزد
جهانگیر جم جاه کز بیم تیغش
دل گرم بر آتش خور بلرزد
ز مهر تو ماه منور بلرزد
ز ماه رخت مهر انور بلرزد
چو شمشاد قد تو گردد خرامان
ز خجلت سراپای عرعر بلرزد
وگر نقش روی تو گردد مصور
سر دست مانی و آذر بلرزد
چو زلف تو از باد در جنبش آید
بچین نافه ی مشک اذفر بلرزد
صبا چون کند وصف قدت ببستان
سر سرو و پای صنوبر بلرزد
دلم می درفشد ز زلف تو ز آنروی
که مؤمن ز تشویر کافر بلرزد
تنم زان ز مهر تو در لرزه افتد
که خاک از هوا همچو آذر بلرزد
چو خونریز چشم تو خنجر بر آرد
مرا این دل ریش غمخور بلرزد
ز روی زر خشک در خون نشیند
ز اشکم دل لو لوءِ تر بلرزد
چرا این تن خسته هر دم ز جورت
در ایام شاه مظفر بلرزد
محمد جهانگیر محمود رتبت
که از هیبتش ملک سنجر بلرزد
شه آسمان قدر دریا دل آنکو
ز سهمش همه چین و کشمر بلرزد
چو او تیغ کیخسروی بر سر آرد
چو پیران شه شرق را سر بلرزد
چو آید محیط کفش در تموّج
ز غیرت دل بحر در بر بلرزد
بمیدان چو آهنگ چوگان نماید
سراپای این گوی اغبر بلرزد
چو آن شیردل برکشد تنگ اشقر
دل ببر و چنگ غضنفر بلرزد
چو بهرام اگر گرز شش پر بر آرد
فلک را تن هفت پیکر بلرزد
شود جو زَهر خُرد و جوزا بریزد
بگردد سر چرخ و محور بلرزد
طبقهای آن نه مجلّد بدرّد
ورقهای این هفت دفتر بلرزد
ردا از بر سعد اکبر در افتد
سنان در کف نحس اصغر بلرزد
بهنگام کین در کمینگاه دشمن
چو تیغ شه عدل گستر بلرزد
علم را ز یاد ظفر جعد پرچم
چو مرغول خوبان دلبر بلرزد
سر سرفرازان سرکش بگردد
دل پر دلان دلاور بلرزد
بیک ضربتش نه فلک بر شکافد
بیک حمله اش هفت کشور بلرزد
زهی دین پناهی که از ابر دستت
بجوشد دل سحر و گوهر بلرزد
چو ته جرعه بر خاک ریزی ز خجلت
شود سلسبیل آب و کوثر بلرزد
چو عزم شبیخون کنی بر شه چرخ
ز سهم تو سلطان اختر بلرزد
چو داراگهی کآوری رخ بمیدان
ز بیم تو سدّ سکندر بلرزد
بزخم عمود تو نه حصن شش در
چو خیبر ز کوپال حیدر بلرزد
ز سمّ زمین کوب گردون خرامت
ستون نهم طاق اخضر بلرزد
چو بر قلب لشکر تو ناورد جوئی
شه چرخ را قلب لشکر بلرزد
دل خصم در لرزه افتد ز سهمت
از آن رو که آتش ز صرصر بلرزد
عقاب خدنگ تو در آتش حرب
چو پرواز گیرد سمندر بلرزد
چو لشکرکشی خانه ی خان برافتد
چو خنجرکشی قصر قیصر بلرزد
ز بیمت پی طاق کسری بجنبد
ز سهمت سر کاخ نوذر بلرزد
چو که پیکرت در زمین کوبی آید
دل سخت سنگین مرمر بلرزد
ز سهم کمان مهره ات نسر طایر
دلش همچو بال کبوتر بلرزد
چو برجیس نام تو در خطبه خواند
فراز ششم پایه منبر بلرزد
چو حید گر آهنگ میدان نمائی
ز که پیکرت حصن خیبر بلرزد
زرشک دل و دست گوهر فشانت
سراپای بحر مقعّر بلرزد
ترا آبرو باد کز باد قهرت
بهم آسیای مدورّ بلرزد
خواجوی کرمانی — قصاید — شمارهٔ ۱۶ - فی مدح الملک الاعظم انسب ملوک العجم نصیر الدولة و الدین محمد زید قدره
ایا قواعد گیتی بدولت تو ممهدّ
زهی معارج گردون ز رفعت تو مشید
نهال باغ معانی چراغ چشم امانی
خدیو مسند دولت سزای خاتم و مسند
تکین مال امارت نگین دست وزارت
پناه ملک سلطان نصیر دین محمد
ستون خیمه زرقا بنوک تیر تو منشق
مسام خسرو انجم ز سهم تیر تو منسد
سپهر راکع و ایوان بارگاه تو مرکع
زمانه عابد و خاک در سرای تو معبد
کرم ز دست جوادت شنیده درس فتوت
خرد بمکتب رایت گرفته تخته ابجد
شدست رایت دولت باهتمام تو عالی
شدست آیت نصرت بدولت تو موکد
نهند بر سر گردون کلاه شمعی چینی
کشند در بر عالم قبای شامی اسوّد
بدرگه تو فرستند هر دو را بغلامی
بشرط آنکه تو از راه لطفشان نکنی ردّ
شود معربد گردون بضربت تو مؤدب
بود طبیعت عالم بخدمت تو معوّد
مگر جمی تو که بلقیس این رواق مقرنس
برد بمهر تو هودج بسوی صرح ممرّد
بتیغ تیز بسوزی قباه در بر جوزا
بنوک کلک بدوزی کلاه بر سر فرقد
از آن پگاه بر آمد شه سریر زمرّد
که بر جناب تو افتد ز بام چرخ زبرجد
ز دست جام بدور تو خنده بر لب کوثر
شدست فتنه بعهد تو پای بسته مرقد
حسود گر ندهد بر بزرگی تو گواهی
شهید به که بسر دستیش برند بمشهد
کسی که از سر تشدید با تو در سخن آید
نهند بر سر او ارّه چون حروف مشدد
اگر قلم بزبان آرد از خلاف تو حرفی
کشند بر سر او تیغ تیز سر زده چون مد
سپیده دم که خور از روی آب شعله برآرد
بیا و آتش محلول خور ز آب معقّد
سحرگه سرو سهی در چمن برقص درآید
بخواه باده ی گلگون ز شاهدان سهی قد
بنوش آب چو آتش کنونکه ابر گلابی
زند بر آتش روی شکوفه آب مورّد
تویی سکندر ثانی و روزگار غلامت
بساز بر ره یاجوج غم ز جام طرب سد
مرا که تیغ زبان تا بحد غرب گرفتست
گذشته است محن در زمان تیغ تو از حد
دبیر مکتب سیارگان با ملاء طبعم
کند صحایف گردون بمدحت تو مسوّد
دلم چو مصری کلک تو خامشت و سخنور
تنم چو هندی تیغت برهنه است و مجرّد
سر از دریچه ایوان خاطرم بدر آرند
بگاه جله ی مدحت سیه خطان سمن خد
چو پرده باز گشاید تتق نشین ضمیرم
ره تتار ببندد بتار زلف مجعّد
اگر بمعجزه خواند حدیث من متنبّی
فلک دگر نزند دم ز گفته های مبرّد
گهی که مصری کلکم ز بحر هند بر آید
ز آب تیره بر آرد عقود درّ منضّد
نوشته است چنین روشن ابن عقله چشمم
مدایح تو بنطمی چو آب در دو مجلّد
بگیر ملک معالی بیمن همت عالی
ببند راه حوادث بیمن دولت سرمد
همیشه تا نبود دور آسمان متعدد
مباد حصر بقایت چو دور چرخ معدد
دوام جاه تو چون عقد روزگار منظم
بقای عمر تو چون مدت زمانه مخلد
مقاصد تو مهیا امانی تو مهنّا
مباغی تو محصل معالی تو مؤبد
خواجوی کرمانی — قصاید — شمارهٔ ۱۷ - فی مدح الملک الاعظم نصیر الدولة و الدین عمید الملک نور قبره
صوفی صافی اگر جام مشعشع نکشد
بار دُرّاعه کُحلی ملمّع نکشد
خاصه این موسم دلجوی که جز بر لب جوی
نرگس از ساغر زر جام مشعشع نکشد
لاله را بین که ز شنگرف بر اوراق چمن
هیچ نقاش چنان شکل مربع نکشد
در سردوش درختان چمن کس چو بهار
شقّه جقّه گلریز مرصع نکشد
نسترن خرقه کافوری از آنرو در باخت
که صبا هر نفسش جیب مرقع نکشد
شاهد باغ اگرش میل گلستان باشد
از چمن رخت بهر مجلس و مجمع نکشد
نرگس مست چو از خواب سرش بر ناید
نتواند که کنون رخت بمضجع نکشد
بید تا بر سر منبع نکشد تیغ خلاف
باد از آب زره در بر منبع نکشد
در چمن بلبل دلسوخته را بی رخ گل
دل بمنبع نرود میل بمشرع نکشد
غنچه از لطف به نسرین بدنی میماند
که تنش محنت یکتای مقطع نکشد
گر عروس چمن از حجره نیاید بیرون
هر دمش باد صبا گوشه مقنع نکشد
سبزه چون دید که گل روی بصحرا آورد
فرش فیروزه چرا بر لب مصنع نکشد
مطرب چنگ زن آن به که بجز فصل بهار
رگ آن پیر سیه گیسوی اصلع نکشد
نشنیدیم ز عشّاق کسی کش نوروز
میل خاطر بنگارین مبرقع نکشد
اگر از غیرت بلبل شود آگه دم صبح
از رخ شاهد گل گوشه برقع نکشد
در چمن لاله حمرا قدح باده ی لعل
جز بیاد ملک اورع اروع نکشد
عمده ی ملک نصیر دول و دین که سپهر
گردن از چنبر او توسن مصرع نکشد
آسمان میل به تقبیل حنابش دارد
چه کند راکع ارش میل بمرکع نکشد
هر که خاک کف پایش نکشد در دیده
میل در چشم شه چرخ مُسبّع نکشد
سر ز حکمش نتواند که کشد پیر سپهر
زانک طامع سر تسلیم ز مطمع نکشد
ای که هر کس که نه در پای تو اندازد سر
سر تعظیم برین طارم ارفع نکشد
خضر با خاک جنابت چکند آب حیوة
کانک سیراب بود محنت مجرع نکشد
گر نه فرّاش تو باشد شه گردنکش چرخ
فرش زربفت برین قصر متبّع نکشد
در عدم فتنه بدوران تو خفتست آری
هرکه هاجع نبود رخت بممجع نکشد
ابر اگر فیض کف بحر نوالت بیند
از حیا پرده برین سطح مُرفع نکشد
عجب از چرخ که با وسعت صحن حرمت
قلم نسخ برین سطح موسع نکشد
در مدیحت چو کشم اسب فصاحت در زرین
عجب ار غاشیه ام ابن مُقفّع نکشد
نقل می کرد فقیهی که سفیهی میگفت
ظاهر گفته خواجو بدو مصرع نکشد
زانک گر او بمثل شمع فروزان گردد
طبع او جز بهمان دلق مشمّع نکشد
در بستان معانی چه گشاید که درو
از نباتات بیکدسته نعنع نکشد
خواستم تا فکنم رخش بمیدان جدال
که دلم غصه این امر مُشنّع نکشد
کانک در بحر خرد ماهی ذوالنون گردد
رنج آب شمر و محنت ضفدع نکشد
وانک در عالم دل عزم سیاحت دارد
ناقه از مرحله امن بمفزع نکشد
سایه ئی بر سر این بنده مظلوم انداز
تا ز هر سفله جفاهای منوّع نکشد
با چنین سعدی طالع که اگر شمس شوم
دل من ذرّه ئی از صدر بمطلع نکشد
تا بجز ماشطه ی نامیه از سبزه کسی
وسمه برابر وی زنگاری مزرع نکشد
باد پیوسته سرت سبز که جز با دشمن
خضر تیغ تو زبان از سر مقرع نکشد
وصف شمشیر تو زانروی در آخر گفتم
که عدویت سر تسلیم ز مقطع نکشد
خواجوی کرمانی — قصاید — شمارهٔ ۱۸ - فی مدح الصاحب السعید رکن الدین عمید الملک طاب ثراه
بوقت خنده ز لعل تو جان فرو ریزد
بگاه جلوه ز سروت روان فرو ریزد
چو جعد شانه کنی صد هزار دل بینی
کزان دو سلسله دلستان فرو ریزد
وگر گره ز شکنج نقوله بگشائی
چو باد عنبرت از ضمیران فرو ریزد
بیاد لعل تو هر لحظه خون ز مژگانم
چو دانه گهر از ریسمان فرو ریزد
دلم چو آتش روی تو در خیال آرد
ز چشمم آب روان ناگهان فرو ریزد
بسا سرشک عقیقین که با دل پر خون
ز شوق لعل لبت چشم کان فرو ریزد
پر از جواهر رازست حُقه ی دل من
وگر سرش بگشایم روان فرو ریزد
خیال روی تو گر در دل چمن گذرد
ز چشم نرگس او ارغوان فرو ریزد
دل پر آتش و چشم پر آب ما را بین
که نار بر دمد و ناردان فرو ریزد
گهر ز دیده ی من دم بدم فرو بارد
بسان آب که از ناودان فرو ریزد
چه دیده است ازین نکته مردم چشمم
که ارغوان بسر زعفران فرو ریزد
بهار عمر من از تندباد هجر بریخت
چو برگ گل که ز باد خزان فرو ریزد
پر از عقیق شود دُرج چشم من هر دم
ولی چه سود که هم در زمان فرو ریزد
دل شکسته ی چون آبگینه ام جامیست
که دم بدم می جوشیده زان فرو ریزد
چو پسته نمکین را بخنده بگشائی
نباتت از لب شکّر فشان فرو ریزد
چو دُرج لعل تو طبعم بسا که دُرّ خوشاب
بمدح صاحب صاحبقران فرو ریزد
سکندری که خضر چون ازو سخن راند
روانش آب حیوة از دهان فرو ریزد
سزد که چون عقود لآلی شب تاب
بفرق آصف عرش آستان فرو ریزد
مه سپهر هنر رکن داد و دین که به تیر
جواهر از کمر توامان فرو ریزد
ز هیبتش ورق آسمان در آب اُفتد
چو برگ سبز که در بوستان فرو ریزد
بوقت آنکه قلم در انامل اندازد
هزار گنج روان از بنان فرو ریزد
گهی که ساقی حزمش کند هوای صبوح
می یقین بدهان گمان فرو ریزد
چو آفتاب به تیغ جهان گشا هر صبح
گهر ز منطقه آسمان فرو ریزد
صبا بیاد گلستان خاطرش هر روز
بسا که گل بسر گلستان فرو ریزد
جواهری که شد از کان کن فکان حاصل
عواطفش بسر جسم و جان فرو ریزد
ذخایری که ز دریا و کان شود واصل
ایادیش بکف انس و جان فرو ریزد
ز ماه قبه ی قدرش بریزد ابره چرخ
که روشنست که از مه کتان فرو ریزد
زهی محیط عطائی که ابر عاطفتت
گهر بدامن کون و مکان فرو ریزد
اگر بقهر تو در خرمن قمر نگری
چو کاه گردد و از کهکشان فرو ریزد
وگر ز گوهر خصت سخن کند شمشیر
چو کلک خون سیاه از زبان فرو ریزد
همای سدره نشین چون تو شست بگشائی
ز سهم بال و پر از آشیان فرو ریزد
چو خامه تو بتیغ زبان جهان گیرد
سرشک رشک ز چشم سنان فرو ریزد
ز تاب آتش قهر تو مغز شیر سپهر
شود گداخته وز استخوان فرو ریزد
هزار جرعه خونابه از شفق هر شام
سیاستت بدل قیروان فرو ریزد
ز منطق تو عطارد بسا که رشته دُرّ
بقصر شش در نه نردبان فرو ریزد
چو بحر صبع تو بر اوج چرخ موج زند
گهر بفرق مه و فرقدان فرو ریزد
گر از سپاه تو یک پیلتن بر آرد دست
ز سهم پنجه شیر ژیان فرو ریزد
ورق بدور تو گر خامه بیندش که دو روست
سیاهیش بهمه خان و مان فرو ریزد
بگاه مدح تو طوطی طبع من در دم
بسا شکر که بصحن جهان فرو ریزد
سفینه ئی که ببحر سخن روانه کنم
چو باد گوهرش از بادبان فرو ریزد
چو دسته بند گل مدحتت شود رضوان
بسا که گل بریاص جنان فرو ریزد
همیشه تا شه خنجر کش فلک هر صبح
ز تیغ خون بسر اختران فرو ریزد
ز خصم سر سبکت باد خون چنان جاری
که سیل از سر کوه کران فرو ریزد
خواجوی کرمانی — قصاید — شمارهٔ ۲۳ - فی مدح الصاحب الاعظم جمال الدین احمد
ای بصورت چو صد هزار نگار
خجل از صورت تو نقش نگار
در هوای تو آسمان ثابت
در فضای تو اختران سیار
از ارم موقف ترا ساحت
وز ثوابت در ترا مسمار
نه مهت را خلل ز داغ خسوف
نه گلت را خطر ز شوکت خار
با طیورت فرشته در پرواز
با وحوحشت ستاره در رفتار
بزبان صدا لب بامت
با مقیمان سدره در گفتار
طاق تو جفت گشته با خورشید
راست مانند طاق ابروی یار
از سواد کتابه ات خوانده
مشتری شرح مخزن الاسرار
ماه منجوقت آفتاب فروغ
سطح ایوانت آسمان کردار
چار طاق سپهر فرسایت
همچو نه طاق سیمگون زنگار
بر ادای صریر خوانده بلند
در تو را ز گنبد دوّار
نقش پردازت از پی سبزی
برده ز آئینه فلک زنگار
اوفتاده ز طاق ایوانت
رخنه در برج این کبود حصار
روز و شب صحن گلستان ترا
بلبل شاخ سدره بر اشجار
نقشت از لوح سینه شسته سواد
خطت از دیده نسخ کرده غبار
در بهار ایمنی ز باد خزان
در خزان خرمی چو فصل بهار
در حریم تو کرگسان سپهر
آشیان کرده اند بر دیوار
باده نوشان عیش خانه تو
فارغند از خمار و از خمّار
بر سپهرت بود بپایه شرف
و بهشتت بود بنزهت عار
همچو بخت جمال دولت و دین
تا ابد چشم نرگست بیدار
آن فلک رفعت ستاره محل
وان قضا قدرت قدر مقدار
لازم آستان او اقبال
بنده ی بندگان او دینار
حلمش از باد دفع کرده شتاب
حزمش از خاک رفع کرده قرار
ایجهان خادم و تواش مخدوم
وی فلک ز ایرو در تو مزار
به یسار تو بحر خورده یمین
بیمین تو چرخ داده یسار
عالمت بنده و تو عالم بخش
دولتت باقی و تو دولتیار
مملکت را بکلکت استغنا
معدلت را بذاتت استظهار
کمر بندگی بخدمت تو
بسته همواره چرخ ناهموار
زده بر چنگ در ادای صریر
نی کلکت نوای موسیقار
سایه بر کار آفتاب انداز
که هوا داری تو دارد کار
تا عدد لازم شمار بود
باد عمرت برون ز حد شمار
تا عمارت به عدل یابد ملک
بادی از عمر و ملک برخوردار
خواجوی کرمانی — قصاید — شمارهٔ ۲۴ - فی مدح الصاحب الاعظم تاج الحق و الدین العراقی فی الاستیهاب نقداً
آیا غبار درت سرمه اولی الابصار
اسیر قید عبودیتت دل احرار
حریم حضرت تو قبله ی زمین و زمان
جناب درگه تو قبله صغار و کبار
شرار آتش قهر تو محرق الارواح
فروغ پرتو رای تو مشرق الانوار
ربوده قدر تو از فرق فرقدان اکلیل
زدوده طبع تو ز آئینه فلک زنگار
سپهر رفعت و کان حیا و معدن حلم
جهان دانش و دریای جود و کوه وقار
مدار مرکز آفاق تاج دولت و دین
مه ستاره علو و آسمان مهر آثار
زهی بیسر یسار تو دهر خورده یمین
خهی بیمن یمین تو چره داده یسار
بود رکاب بلندت مقبّل اشراف
بود جناب رفیعت معوّل ابرار
هوای صدر تو شد مرکز و ستاره محیط
فضای قدر تو شد نقطه و فلک پرگار
کمینه بنده ات از نام خسروانش ننگ
کمینه چاکرت از فخر سرورانش عار
بشد ز سهم تو کار منازعان از دست
بشد ز قهر تو دست مخالفان از کار
حکایتی بجناب تو عرضه می دارم
ز بنده گوش کن و رخ متاب از آن زنهار
خدایگانا در بندگی خازن تو
غلامکی همیانیست نام او دینار
عظیم کافی و مسکین نواز و مردم دوست
قوی مدبر و ترتیب ساز و کارگزار
مهی بطلعت و آن مه مصون ز داغ خسوف
گلی بصورت و آن گل بری ز شوکت خار
بهر کجا که رود صد کسش بدل مشتاق
بهر کجا که بود صد کسش بجان غمخوار
گزیده و سره و سکه دار و روی شناس
درست روی نگارین تو چو روی نگار
دو گل بر آن دو رخ دلفروزش افتاده
بسان عارض سیمین بران گل رخسار
معاملانرا همراه و عاملانرا دوست
توانگرانرا دستور و منعمانرا یار
مدام منزل او در دکان صرافان
ولی مصاحبت او همیشه با تجار
نهاده داغ تو بر جان چو مهر بر خاتم
نبشته نام تو بر دل چو سطر بر طومار
همه دقایق اکسیر کرده نصب العین
همه مسائل تصریف کرده استحضار
بفر دولت او کار مفلسان چون زر
بیمن مقدم او بخت خفتگان بیدار
مدبران زمانرا ازوست استعداد
مربیان جهان را بدوست استظهار
هر آن دقیقه که در حل مشکلات بود
ازو کنند ملوک زمانه استفسار
نه کوکب و شده در برج مشتری ثابت
نه اختر و شده مانند اختران سیار
مدام وصلت او مقصد اولی الالباب
مقیم سکه او منظر اولی الابصار
کنند فکرت او با الخفی و الاعلان
شوند طالب او بالعشی و الابکار
چو عسجدیست بدو سیمکش شود مسعود
چو جوهریست بدو فرخی کند بندار
درست مغربی آفتاب را ماند
که نیم روز بدو گرم می شود بازار
حساب او نتوان کرد جز بروز حساب
شما را و نتوان کرد جز بروز شمار
بحکم آنک درستست و نیستش غل و غش
بهر کجا که بود سرخ رو بود هموار
اگر چنانکه بزال زرش مشابهتست
بر آتش از چه سیاوش و شش فتاده گذار
کجا تواند کز وی شود چو سرو آزاد
کسی که باد بدستش بود بسان چنار
هر آنک مالک دینار گشته معذورست
که هست ادهم بختش رمیده از مضمار
اگرچه بنده بدینار نیکبخت شود
ز بندگی تو دینار گشت دولتیار
بحکم آنک خدا در جهان عزیزش کرد
چگونه گشت بر دست کان یسارت خوار
از آن بنزد تو مقدار او نمی باشد
که او بنزد کریمان نباشدش مقدار
ستان و بر رخ زردش نشان ضرب نگر
که ضربها زده اندش بکودکی بسیار
چه کرده است که در بند کرده ئی او را
عنایتی کن و در بند بسته اش مگذار
رهی ز راه شفاعت بخدمت آمده است
مراد خاطر این بنده کمینه بر آر
بخرده ئی نظر از آن شکسته باز مگیر
که سالهاست که کردت ببندگی اقرار
اگرچه پیش تو خوارست و حق بجانب تست
که نیست یکنفس او را بخدمت تو قرار
بخوان و بر محکش زن کنون دگر باره
به بندگی بنگر چون بود تمام عیار
خزینه دار تو بستست و خوارش افکنده
ازو طلب کن و بگشایش و ببنده سپار
وگر چنانکه ازو خرده ئی پدید آمد
ببنده بخش و از آن خرده در شمار میار
همیشه مالک دینار باشی و منصور
بحق و حرمت منصور و مالک دینار
ملازمان جناب تو خالداً فی الخلد
مخالفان رضای تو دایماً فی النار
خواجوی کرمانی — قصاید — شمارهٔ ۲۵ - فی مدح الصاحب الاعظم منشی الممالک الایلخانیه صدر الدین یحیی القزوینی
چو نشد ز بام طارم این نیلگون حصار
منجوق چتر خسرو سیاره آشکار
از موکب طلایه سلطان نیمروز
بشکست قلب کوکبه ی خیل زنگبار
دامن کشان ز کلّه زربفت شد پدید
خاتوان حجله خانه مشرق عروس وار
ناگه در آمد از درم آن ماه مهربان
سر تا قدم مرکب از الطاف کردگار
در پا فکنده طرّه مشکین مشکبوی
بر کف گرفته باده نوشین خوش گوار
هر ذره مشرقی شده خلوتسرای من
از عکس جام باده صافی و روی یار
من در خمار مانده از آن چشم نیم مست
وز دل قرار رفته از آن زلف بیقرار
جانم بلب رسانده و از لب نداده کام
کارم ز دست برده و از سر گرفته کار
از من کناره کرده و دانم که جز کمر
کس با میان او نکند دست در کنار
سر می کشید سنبلش از دست و جان من
افتاده در کشاکش آن زلف تابدار
از رشک چین طره مشکین دلکشش
خون گشته در بلاد ختن نافه تتار
کردم بمار نسبت زلفش وزین سخن
بر خویشتن ز غصه بپیچید همچو مار
در شکرش ملاحت و در لب شکرستان
بر لاله اش کلاله و بر سرو لاله زار
جعدش بنفشه نکهت و خطش بنفشه فام
ماهش بنفشه زیور و سروش بنفشه بار
در غنچه اش تبسم و در سنبلش فریب
در لاله اش لطافت و در نرگسش خمار
چون روزگار حاسد مخدوم شرق و غرب
آشفته بر گلش گره زلف مشگبار
فخرالانام کهف بشر قدوه صدور
غوث الوری ملاذ امم مفخر کبار
بر صدر روزگار کسیرا مجال نیست
از حشمت و جلال مگر صدر روزگار
فرخنده صدر دولت و دین کز نفاذ حکم
بربست چرخ سرزده را دست اقتدار
آن قطب معدلت که سپهریست از علو
وان مفخر جهان که جهانیست از وقار
هر لحظه صیت رتبتش از فرط کبریا
بر ساکنان عالم علوی کند گذار
بنیاد خاک اگر نبدی حلم او بر آب
مسدود کی شدی بمسامیر کوهسار
هر چند بر محک زنمش پیش رای او
گوئی درست مهر ندارد جوی عیار
ای کعله جلال ترا سد ره در طواف
وی سده ی جناب ترا کعبه در جوار
بر سقف کبریای تو برجیس پاسبان
بر آستان قدر تو خورشید پرده دار
از دفتر ضمیر تو حرفیست آفتاب
کز زر نوشته اند بر این لوح سیمکار
ملک جهان بیسر یسارت خورد یمین
دریا و کان بیمن یمینت دهد یسار
عالم باهتمام وجود تو در وجود
لیکن وجود را بوجود تو افتخار
گردون بگرد مرکز خاک از مدار اوست
حکمت بگرد مرکز گردون کند مدار
سر برنیامدی بر قدر تو چرخ را
گر لطف شامل تو نگفتی که سر بر آر
پیروزه ی سپهر که زیبد نگین تو
نام تو بر نگین معالی کند نگار
جز باز همت تو ندارد کسی بیاد
مرغی که کرگسان سپهرش بود شکار
طاق فلک ز قصر معالیت باشکوه
قوس قزح ز طارم ایوانت یادگار
چون حضرتت بساط شرف گسترد سپهر
در مجلست ز خوشه ی پروین کند نثار
ذاتت ورای مرتبه ی جمله عالمست
عالم بذات تست گرش هست اعتبار
مهر جهان فروز که سلطان انجمست
بوسد جناب درگهت از روی اضطرار
در روزگار عدل تو آشفتگی نماند
جز در شکنج طره خوبان قندهار
بر شش جهة موانع یاجوج فتنه را
حفظ جهان پناه تو سدیست استوار
در مغز فتنه از اثر اهتمام تو
ترکیب گشته خاصیت کوک و کوکنار
اجرام اختران سماوی باتفاق
کردند بر مجاری حکم تو اقتصار
چون آسمان مطاوع و اجرام چاکرند
اندیشه زین سپس زمدار فلک مدار
شعرم بمدحت تو بشعری رسید از آنک
شعری سزد که باشدش از شعر من شعار
با شهسوار چرخ برین هم عنان شود
طبعم چو بر سمند معانی شود سوار
تا چار مادرست و سه فرزند کون را
یکدم مباد ذات تو خالی ز پنج و چار
بادا بقای عمر تو چندانکه در حساب
آنرا هزار سال محاسب کند شمار
از طول ده کسوت عمر ترا طراز
وز سیر چرخ ساعد حکم ترا سوار
کار تو در ترقی و جاه تو مستدام
ملک تو بی نهایت و عمر تو پایدار
خواجوی کرمانی — قصاید — شمارهٔ ۲۷ - فی الموعظه
نوشته اند مقیمان قبه ی زنگار
بلاژورد برین نه کتابه زرکار
که ای نمونه ی نقش نگارخانه ی کن
مکن صحیفه دل را سواد نقش و نگار
توئی یگانه شش منظر و سه روح و دو کون
مشو فسانه ی این هفت گوی و نه مضمار
بیا و دامن همت بدست نفس مده
برونگین سلیمان به اهرمن مسپار
برین طبقچه ی چرخی و قرص گرم ملرز
وزین سراچه خاکی امید مهر مدار
وفا مجوی ز گیتی که بی کشیدن تیغ
گهر ز کیسه خارا نمی دهد کهسار
ز هفت منظر زنگار خورد آینه گون
مهل که آینه ی دل بگیردت زنگار
مباش غرّه بدین پنج روز نقد حیات
که عمر بر سر پایست و چرخ بر سر کار
مپیچ بر خود و از خط مرو بهیچ رهی
که بر سر تو قلم رفته است چون طومار
گرت در آتش سوزان برند ساخته باش
که تا درست نهندت چو زر زروی عیار
زبان سوسن آزاد از آن دراز آمد
که همچو بلبل بیدل نمی کند گفتار
چو در مششدر این کعبتین شش سوئی
بریز مهره و آزاد شو ز پنج و چهار
مجاوران زوایای عالم ملکوت
ندا دهند ترا بالعشی و الابکار
که تا برون نروی زین مضیق جسمانی
چگونه بار دهندت بصدر صفه ی یار
چو آفتاب گرت میل ارتفاع بود
برآی بر شرف بام این کبود حصار
گذشت کوکبه ی عمر همچو سیاره
تو نیز بگذار از این هفت کوکب سیار
گرت بمهره فریبد زمانه چون افعی
بدین فسون مشو ایمن ز مهره بازی مار
سپهر کاین همه می گردد از برای دو قرص
چو نیک در نگری هندوئیست آینه دار
ترا چو سرو بآزادگی بر آید نام
چو نرگس ار ننهی چشم بر زر و دینار
خیال گنج زراهت چنان برون بردست
که نیستت خبر از اژدهای مردمخوار
از آن شمار زرت کس نمی تواند کرد
که در شمار نیاری حساب روز شمار
چه سود بر سر نرگس کلاه زرحقه
که هست روز و شب از بهر شش درم بیمار
نه مرد پنجه ی چرخی که در زبردستی
براستی نبود بیدمرد دست چنار
نسیم صبح سعادت بخون دل یابی
بحکم انک ز خونست اصل مشک تتار
من بچشم حقارت نظر بمردم از انک
ز خوار کردن مردم شوند مردم خوار
کمال قدرت حق بین که می کند تحریر
برین صحیفه سواد و بیاض لیل و نهار
دگر از این فلک سالخورده بیهده گرد
بگرد مرکز خاکی طمع مدار مدار
بحکم اوست که مرغان خوش نوای چمن
برآورند ز سرو سهی خروش هزار
وگرنه جستن مرغی ز برگ شاخچه ئی
خیال باشد در چار گوشه گلزار
رسید باد بهاران و بوی گل خواجو
دریغ عمر که بگذشت همچو باد بهار
خواجوی کرمانی — قصاید — شمارهٔ ۲۹ - فی مدح الصاحب السعید تاج الدین العراقی و تهنیة بولادة ابنه
منهی جانم رساند از عالم معنی خبر
کای حدیثت همچو جان در عالم معنی سمر
تا بچند از تیری مغموم باشی کاین زمان
ماه شادی آمد از زیر غمام غم بدر
منفجر شد لاله زار دین و دولت را عیون
منشعب شد بوستان ملک و ملت را شجر
اختری مسعود شد تابنده از برچ شرف
گوهری مشهور شد رخشنده از درج هنر
روضه ی امال شد ز ابر سعادت مبتسم
دوحه ی اقبال گشت از فیض دولت بارور
بلبلی بر شاخسار ملک شد دستانسرای
گلبنی از بوستان سروری آمد ببر
اتفاق آفتاد میلاد مه اوج جلال
در زمانی از زمانها بهتر و مسعودتر
سیف دین الحق و الدنیا سعید آن کز علو
بر سر سیاره خواهد زد چو سینش دادگر
ذال و میم و ها ز هجرت رفته در روز الف
فصل ثانی وقت پیشین نیمه ماه صفر
زهره را ساعت خدیو و روز را خور پادشاه
وز فرح در تاسع طالع قدح نوشیده خور
کژدم کژدم در آندم کرده از مشرق طلوع
وز سعود آسمانی بوده در طالع اثر
بر بز کوهی زده تیر نظر با مشتری
آنکه بدر قاصدش خواند خرد یعنی قمر
وز قران هم قاضی اقلیم سادس منصرف
کرده در تثلیث ماه خرگه ثالث نظر
پاسبان هفتمین ایوان که کیوان نام اوست
ساخته از دلو چرخ لاجوردی آبخور
رود ساز مجلس علوی که ناهیدش نهند
کرده در خلوتسرای تیر مستوفی مقر
قیصر قصر سپهر و منشی دیوان چرخ
روی در رو کرده در کاخ قمر با یکدگر
صاحب طالع بایوان شه انجم در اوج
وانگهش افتاده از او تا دبر عاشر گذر
وضع اختر چون برین منوال باشد روشنست
کاسمانرا خاک پای او بود کحل بصر
خیز و این ساعت که از تأثیر روح نامیه
شاخ سر سبز وزارت را ببار آمد ثمر
رشته ئی لؤلؤ ز بحر طبع موج افکن بر آر
تحفه ئی از بهر پای انداز آن حضرت ببر
بر سر مهدش که گردون می کند ز اختر نثار
گرنه جان افشان کنی از خرّمی باری گذر
عیسئی بر چرخ بین خورشید را از وی ضیا
مهدیئی در مهد بین دجّال را از وی ضرر
مقدمش میمون و فرخ بر وزیر شرق و غرب
روی میمونش مبارک بر خدیو بحر و بر
صاحب صاحبقران و سرور گردن فراز
خواجه ی خورشید رای و آصف جمشید فر
تاج دین و دولت آن دستور عادل دل که هست
شاه هفت اقلیم چرخ از چاکرانش یکنفر
بارگاه جاه او را پاسبان حفظ و امان
لشگر اقبال او را پیشرو فتح و ظفر
در جهان ظل ظلیل او کنور فی السواد
در دلم مهر مدیح او کنقش فی الحجر
بنده ی رای منیرش هم سپهر و هم نجوم
تابع حکم مطاعش هم قضا و هم قدر
کسوت تعظیم او را دست خیاط ازل
ساختست از اطلس سیمابی چرخ آستر
گر بچشم هیبت اندازد نظر بر کائنات
منقطع گردد هیولی را تعلق با صور
خصم تر دامن چو آرد رخ بپیشش در گریز
گیردش دامن سرشک دیدگان کاین المغر
تا زند از ملک خاور بردبار نیمروز
شاه ملک افروز تیغ افراز مشرق تخت زر
بر سر سیاره باد از نعل خنک او کلاه
بر میان کوه باد از بهر طوع او کمر
همچو سدره رفعتش بی منتها این نونهال
همچو دریا آب رویش بیحد این روشن گهر
چون مه کنعان نسیمش راحت جان عزیز
وز عزیزی نقش رویش قرة العین پدر