mabidan/ganjoor huggingface dataset:
شیخ محمود شبستری — فصل سوم — بخش ۹ - المنشأ
قول تشبیه اولاً ز یهود
خاست، پس رافضی بر آن افزود
کفر و ظلمت مگر بشد پیدا
در میان یهودی و ترسا
کین خدا را چو خلق می​خواند
وان دگر خلق را خدا داند
رافضی ربط دین ما بگسیخت
با یهود و تناسخی آمیخت
پس کرامی پدید شد زین راه
اندر ایام ابن عبداللّه
گشت مشهور اندر آن ایام
شبهه​های محمد بن کرام
شید و سالوس​ها نمود که تا
کرد مشهور وجه​های خطا
ذات گوید محل اعراض است
جمله افعال بهر اغراض است
شبهۀ حشوی است شبهۀ او
روزاول طلب جواب نکو
بلک از آنجا که راه بیهوشی است
ابلهان را جواب خاموشی است
رهروانی که قدر دین دانند
«ربنا لاتزغ» بسی خوانند
شیخ محمود شبستری — فصل سوم — بخش ۱۰ - الفرقة الثانیة
متکلم به ذات گفت چو ماست
به صفات است کو ز خلق جداست
بعد از آن گوید از طریق رسوم
ذات باری است خلق را معلوم
بر حقیقت وجود را مطلق
دید زاید همی، چه خلق و چه حق
کرده از فهم و وهم دور اندیش
شبهه​ای چند راتمسک خویش
اوئی او که بی​وجود آید
اعتباری است کی ورا شاید
نفس هویت است و ذات وجود
که جز او نیست قاصد و مقصود
هیچ کثرت بدو نیابد راه
گشت یک چشم​های هو زاللّه
عین ماهیت و حقیقت ذات
هست هستی مجرد از هیئات
قایل این سخن هموست نه من
بلکه خود اوست عین ذات سخن
پردۀ حرف و صوت را بردار
تا ز معنی رسی به صفۀ بار
غیر بردار تا به عین رسی
یک سخن بس بود اگر تو کسی
آفریده به آفریننده
نرسد، چون شود خدا بنده
خود حدث در مقابل قدم است
این همه هستی، آن همه عدم است
شیخ محمود شبستری — فصل سوم — بخش ۱۱ - الفرقة الثالثة
از نصارا چو صوفیان فضول
گشت مشهور اتحاد و حلول
آن خدا و رسول و مریم گفت
این خدا و وجود آدم گفت
عامه از وحدت اتحاد انگیخت
ربقۀ دین خود بدان بگسیخت
در عبارت چو این بدان ماند
ضد توحید عین آن داند
لیکن توحید نفی نقش توئی است
اتحاد و حلول عین دوئی است
من و او عین شرک و تقلید است
چه مناسب به اهل توحید است
هرکه را در حدیث من باشد
حال او حال پیرزن باشد
شیخ محمود شبستری — فصل سوم — بخش ۱۲ - حکایت
خانۀ زال داشت یک روزن
تنگ مانند منفذ سوزن
تابش خور چو رشتۀ باریک
اندر آمد به خانۀ تاریک
زال مسکین چو آن شعاع بدید
رشته پنداشت پیش باز دوید
تا کند ریسمان به کلافه
رای درآفه چیست جز یافه
چونکه با روزن او برابر شد
مدرک قرص چشمۀ خور شد
بانگ برداشت تا غریوی خاست
کافتاب اندرون خانۀماست
عارفی گفتش ای بعیدالذّات
تو کجائی و او کجا هیهات
کی درآید همیبهکنج چنین
قرص چندین هزار مثل زمین
کلخن ملک و گلشن ملکوت
کنج ناسوت و هودج لاهوت؟!
چرخ سان گرد خویش می​گردی
زان سررشته را تو گم کردی
سر این رشته را چو باز کنی
کار بر خویشتن دراز کنی
شیخ محمود شبستری — فصل سوم — بخش ۱۳ - حکایت
نقل دارم از حجة الاسلام
که: «پدید آمد اندر این ایام
یک گروه خبیث ز اهل فضول
بندانسته علم فرع و اصول
در صفات جلیل ذات خدای
بحث​ها می​کنند در هر جای
پس ز حلاج و بایزید سخن
آورند آن گروه بی سر و بن
از فلاحت چو دیو بگریزند
اندرین گفت و گوی آویزند
کشتن آن یکی به مذهب من
بهتر از زنده کردن ده تن»
داد زد پس امام غزالی
از غم ضعف دین و بدحالی
گفت هان دین خویش دریابید
از پی دفع زود بشتابید
پیش از آن کین حدیث گردد عام
پس نماند بقیۀ اسلام
دفع این قوم نابکار کنید
ورنه دین عزیز خوار کنید
آنچه از نقل آن بزرگ رسید
اندرین عصر گشت جمله پدید
جاهلی فصلکی دو از ترفند
کرده از بر برای حیله و بند
فرع​های مسایل حکمت
خوانده اندر رسایل حکمت
به تکلف بدان حکیم شده
در ره کفر و دین دو نیم شده
در گروه «مذبذبین» جایش
«لا الی هؤلاء» در شانش
خنثی شکل او، نه مرد ونه زن
سخت روئی، مخنثی چو زغن
بچۀ خرد ماکیان صیدش
یعنی از خیل عامیان کیدش
آخر از بهر شهرت و بدعت
نکند اختصار بر حکمت
گه ز توحید نیز دستاویز
سازد از روی خیرگی و ستیز
ترک کرده همه کلام و نصوص
تا بداند به عمر خویش فصوص
ز اهل سنت چو دیو بگریزد
همه با دیو مردم آمیزد
تا دو لقمه به زهر مار خورد
دین عامی و مغز خود ببرد
به تشدد دهان کند همه باز
گاه گاهی برآورد آواز
باز خواند به «انکرالاصوات»
بیتکی چند گفته در طامات
چون بگوید که معنی آن چیست
بر لب و سبلتش بباید ریست
همه تحسین عامۀ نادان
کرده او را برهنه از ایمان
آفت صحبت عوام النّاس
بیشتر دان ز آفت خنّاس
شیخ محمود شبستری — فصل اول — بخش ۱ - الباب الثّانی فی صفاته تعالی و تقدس و فیه سبعة فصول: الفصل الاوّل فی اثبات صفاته الحقیقیّة  علم الیقین
هست موصوف آن صفات عظام
ایزد ذوالجلال و الاکرام
اوّل سورۀ حدید بخوان
و آخر حشر تازه کن ایمان
«وهوالاول» اوست «والآخر»
زانکه هم «باطن» است و هم «ظاهر»
بس که خواندی تو آیت قرآن
اندرین بشنو از خرد برهان
شیخ محمود شبستری — فصل اول — بخش ۲ - عین الیقین
گر نباشد ورا صفات جلال
نقص باشد ورا و ذاک محال
صفت او چو ذات اوست قدیم
دایماً حی و قادر است و علیم
صفتش غیر نیست و نبود عین
دل دانا در این ندارد غین
چون به معنی نه اوست او نبود
ور شود زو جدا نکو نبود
شیخ محمود شبستری — فصل اول — بخش ۳ - حق الیقین
خود جز او نیست عارف و معروف
اوست وصف، اوست واصف و موصوف
آنچه تو فهم کرده​ای ز صفات
محدث است از چه؟ از عظیم الذات
ذات را از صفات دانستی
چه کنی این چنین توانستی
بلکه ذات و صفات را ز افعال
فهم کردی ز ایزد متعال
در حقیقت مر این طریق مجاز
نردبان پایه​ایست دور و دراز
دارد این ره بسی فراز و نشیب
مخور از مکر عقل خیره فریب
گر تو این ره به عقل خویش روی
همچو گاو خراس هرزه دوی
یا ز تعطیل در ضلال افتی
یا ز تشبیه در وبال افتی
فلسفی شد معطل از تنزیه
متکلم مشبه از تشبیه
وانکه تشبیه داشت یا تعطیل
نیست بر جادۀ سواء سبیل
شیخ محمود شبستری — فصل اول — بخش ۴ - حکایت
چون کسی کرد از این دو قوم سؤال
در جوابش چه گفت صاحب حال
فلسفی از خدای بتراشد
متکلم بر او همی پاشد
حق از این هر دو بر کران آمد
بحقیقت نه این نه آن آمد
ذات​ها را به ذات معرفت است
اختلافی که هست در صفت است
مذهب فرقه​های اهل ضلال
باز گویم کنون علی الاجمال
شیخ محمود شبستری — فصل اول — بخش ۵ - الفرقة الاولی
فلسفی کرد نفی جمله صفات
زان سبب شد معطل اندر ذات
گفت ذات از صفات گوناگون
متکثر شود ببین اکنون
شبهه​ای کوفتادش از تنزیه
خود کند این حدیث شیخ سفیه
ذات دید کز اختلاف صفات
متعدد شود؟ زهی طامات
از تعلق که گشت در اطوار
متعلق چرا شود بسیار؟
چه قیاس است شاهد و غایب
اینت فکر سقیمناصایب
گر زمین از شعاع گردد گرم
قرص خور کی بگردد ای بی شرم
از برای خدای، خواجه فلان
تو خدا را به از خدای مدان
او چو خود را صفت کند ظاهر
تو کئی اندرین میان آخر
تا کی از هرزه گوئی ای ناکس
منقطع گشتی و نکردی بس
نفی کردی سه رکن ایمانی
قدرت وعلم و حشر جسمانی
آنگهی نام علم و عقل بری
ای خدا و رسول از تو بری
فلسفه چیست نزد اهل ملل
کفر و خودرایی و ضلال و حیل
هستم از علم آن گروه آگاه
جمله دانسته​ام بحمداللّه
این یقین است لیک نفس خبیث
نکند میل جز به لهو حدیث
شیخ محمود شبستری — فصل اول — بخش ۶ - المنشأ
علم حکمت ز انبیا برخاست
حکمت کژنه، بلکه حکمت راست
وحی فرمود ایزد آن بر شیث
تا همی گفت بر سبیل حدیث
بعد از آن وحی کرد بر ادریس
تا نشست او به منصب تدریس
اندر آموختند از او مردم
حکمت دین و هیأت انجم
تا به نقل اوفتاد در یونان
از اساطین به عامۀ دونان
حکمت او که بود آب زلال
مختلط شد به جهل و کفر و ضلال
نسخ و تحریف راه یافت بدان
سود و سرمایه گشت جمله زیان
رأی اشراقیان افلاطون
مختلف شد به کفر گوناگون
آخرالامر صاحب اشراق
کرد تلویح سیم قلب رواق
علم مشائیان به فکر خسیس
شد مدون به سعی رسطالیس
ساخت منطق ز بهر اسکندر
اندر آن راستی نمود هنر
منطق انصاف بس نکو پرداخت
در اِلاهی است آنکه او کژ باخت
ساخت آلت، ولی در استعمال
غلط افتادش از ضلال خیال
شکل منطق بدان سبب انگاشت
که خدا دان شود، زهی پنداشت
چونکه با آلتش حوالت بود
آلتش موجب ضلالتبود
چون مغالیط وهم اوضل گشت
نزد سنی ز دین معطل گشت
به قیاسات عقل یونانی
نرسد کس به ذوق ایمانی
عقل خود کیست تا به منطق و رای
ره برد تا جناب پاک خدای
گر به منطق کسی ولی بودی
شیخ سنت ابوعلی بودی
ورچه او را دو صد شفا باشد
چون حبیب اعجمی کجا باشد
ابلهی با صفا و قلب سلیم
بهتر از زیرکی و رای سقیم
شیخ محمود شبستری — فصل اول — بخش ۷ - حکایت
شبهۀ اول از پی تلبیس
ز خرد خاست در ره ابلیس
بر قضا کرد اعتراض از پیش
خود ندانست ختم طاعت خویش
«أنا خیرٌ خَلَقْتَنی مِنْ نار»
کرد معلول علت انکار
چشم عقل از حقایق ایمان
هست چون چشم اکمه از الوان
خرد از نور عقل دیده​ور است
کو چو چشم، آن دگر شعاع خوراست
عقل با نقل چیست غایت نور
زین دو آمد مراد از آیت نور
نقل چون مادر است و عقل پدر
دین حق زان میان فتاده بدر
خود به نزد کسی که بیدار است
ماورای عقول اطوار است
خرد از نقل یافت نور و فروغ
عقل بی نقل چیست زور و دروغ
شیخ محمود شبستری — فصل اول — بخش ۸ - حکایت
هست از این قوم ناصرخسرو
که کند کهنه بدعتی را نو
فلسفی اصل و رافضی طین است
زین دو بگذرکه دشمن دین است
خالی از علم و حکمت و توحید
کافر محض گشته بر تقلید
جهل او گرچه فاضلان دانند
کفر و فسقش همه جهان دانند
از همه نوع علم و فضل و هنر
بجز از شاعری چه داشت دگر
شعر خود چیست تا بدان نازند
یا از او گردنی برافرازند
شعر در عالمی که مردانند
بازی کودکان همی دانند
عذر واضح مرا بدین آورد
ز آسمانم سوی زمین آورد
طالع بدنگر که ما زادیم
کاندرین روزگار افتادیم
شعر گویم به صد تکلف و زور
تا کنم علم دین بدان مشهور
و علی الجمله فتنۀ ناصر
هست در جملۀ جهان ظاهر
ظلمت و کفر جمع کرده تمام
روشنی نامه کرده آن را نام
فعل را می​دهد به روح نما
قول گبران کند کلام خدا
سخنش بیشتر سقط باشد
«زخرف القول» زان نمط باشد
زان طریق فصاحت او سپرد
تا که جاهل بدان فریب خورد
کرده لوزینه را ز زهر میان
بول را کرده چون شراب الوان
چونکه حاصل نداشت خط اصول
کرد باور حدیث نامعقول
نتوان کرد هیچ باطل راست
قایلش گر ابوعلی سیناست
باز حق کی شود بدان باطل
که ارسطو بدان بود قایل
حق حق است ارچه بوعلی گوید
باطل است باطل ار ولی گوید
شیخ محمود شبستری — فصل اول — بخش ۹ - الفرقة الثانیة
باز اصحاب اعتزال فضول
خالی از عقل و نقل و ذوق و اصول
گاه قایل به قول​های مجوس
متمسک به شبهۀ منحوس
گاه تقلید فلسفی کرده
گاه حجت ز حشوی آورده
نه محقّق، نه فلسفی، نه حکیم
رد قومند این گروه لئیم
همه​شان کرده رد از آن بمحل
چون منافق فتاده در اسفل
بشنو از خواجه در صحیح خبر
گبر این ملتند اهل قدر
گر سلامت کند جواب مگو
ور بمیرد مکن نماز بر او
از اصول آنچه کشف و ذوق دل است
برخلاف طریق معتزل است
لعنت ایزد و رسل یکسر
وارد اندر مکذّبان قدر
در صفت خوض​ها بسی کردند
عاقلان ترهات بشمردند
سخن این گروه در تنزیه
استراقست ز فلسفی سفیه
آن نه تنزیه بلکه تعطیل است
ضد برهان و نقل و تنزیل است
قول حق گیر ووصف کن به همان
تو چه کاری به هرزۀ بهمان
شیخ محمود شبستری — فصل اول — بخش ۱۰ - المنشأ
منشأ اعتزال شد جهنی
آنکه می​داشت شبهۀ وثنی
کرد شاگردی حسن ز اول
آخر از دین بگشت و کرد جدل
از صحابه هر آنکه باقی بود
کرد با وی بسی ز گفت و شنود
آخر از مجمعش برون راندند
هم به اجماع گمرهش خواندند
چونکه بشنید از او حدیث قدر
ملحد محض خواندش ابن عمر
همچنین ابن حارث و جابر
انس و عقبه، مالک و عامر
همه تکفیر این گره کردند
بس که این قوم را بیازردند
هیچ سودی نکرد تا که خطا
یافت شهرت ز واصل بن عطا
آخرالامر صاحب کشاف
در میان کلام حق به گزاف
هرزه​ها گوید او که لاتسأل
در صفات خدای عزو جل
فحش و دشنام و هجو سنی بین
با کلام خدای کرده قرین
بی اصولی که آن سماع کند
دینش از باطن انتزاع کند
جاهل کوربخت را بنگر
که به تقلید او شود کافر
نسخه​ای زان گرفته اندر بیش
خود ندانسته اهل مذهب و کیش
صرف و نحو و معانی است و بیان
خاصۀ او ز حصۀ ایمان
قدری چون سگی است دیوانه
در سرایت به خویش و بیگانه
حاش للّه چو بر سگی ساید
آدمی زاده سگ بچه زاید
که من او را نمی​کنم تکفیر
از سخن​هاش می​کنم تحذیر
گفته​های ورا همی جویم
پس به هفت آب و خاک می​شویم
علم او آب نیست، بل بول است
دفع ابلیس قول لاحول است
شیخ محمود شبستری — فصل دوم — بخش ۱ - الفصل الثانی فی قدرته تعالی و تقدس  علم الیقین
قدرت او چو ذات او کامل
همۀ ممکنات را شامل
فیض و فضلش علی الدوام تمام
جود و لطف و عطاش مطلق و عام
امر و خلقش به یکدگر مقرون
جمله پیدا شده به «کن فیکون»
«انّما امرنا لشیء» گفت
تا شود داخل آشکار و نهفت
شیخ محمود شبستری — فصل دوم — بخش ۲ - عین الیقین
باشد از روی قدرت و امکان
کردن و ترک فعل​ها یکسان
نیست در علم و قدرتش دوری
جمله یکسان ز روی مقدوری
اگر او را مخصّصی باید
بود از عجز و کی ورا شاید
مالک الملک صانع جبّار
نبود جز که فاعل مختار
شیخ محمود شبستری — فصل دوم — بخش ۳ - حق الیقین
نزد آن حضرت قدیر علیم
خواه یک پشّه، خواه عرش عظیم
امر خلق است و خلق امر آنجا
از مراتب شد آن و این پیدا
همه بسیارهای او یک چیز
به من و تو پدید گشت تمیز
نیست محتاج مادت و مدت
قدرتش نی به آلت و عُدَت
فکر و اندیشه نبودش در کار
نه به ترتیب کرد و نی یک بار
هرچه زو آید آن کمال بود
غیر از این بدعت و ضلال بود
شیخ محمود شبستری — فصل دوم — بخش ۴ - الضلال المبین
بدعت اول از فلاسفه خاست
روی نار است، فلسفی آراست
نفی قدرت کند به نادانی
تا ز بن بر کند مسلمانی
موجب الذات خواند او حق را
کمتر از خویش داند او حق را
گفت مطلق که نیست او قادر
کز یکی جز یکی نشد صادر
گفت از او گر شود دو امر جدا
کثرتی گردد اندر او پیدا
عقل کلّی شد اولین صادر
وانگه او داشت سه صفت ظاهر
هستی و ممکنی و بود از حق
زین سه نسبت سه چیز یافت سبق
عقل و نفس و هیولی و افلاک
وز فلک باد و آب و آتش و خاک
باز از اشکال دور چرخ زمان
شد جماد و نبات و پس حیوان
نیستی زین ترا خلل در دین
گر نگفتی حکیم کوته بین
زانکه چون گفت نیست زو صادر
جز یکی، گشت زین سخن کافر
مصدریت بدانچه مفهوم است
در حقیقت به ذات معدوم است
داخل است او در اعتباریات
وان ندارد حقیقتی در ذات
اعتباریت ار به ذات بدی
به صدور یکی دو چیز شدی
منه انگشت بر بصر چو سبل
تا نبینی یکی دو چون احول
هست در علم و قدرتش یکسان
عقل ونفس و فلک، زمان و مکان
گر یکی در وجود پیش افتاد
هم از او، نه ز ذات خویش افتاد
بشنو از من نصیحت ای سره مرد
چون سفیهان مکن تعصب سرد
هم ترا نیست عقل و جان آخر؟
چند تقلید دیگران آخر؟
نیست حاجت به گفت و گوی و نبرد
هم بدان راه کامدی واگرد
اصل تو نطفه و آن ز حیوان بود
حیوان از نبات و ارکان بود
باز ارکان ز نُه فلک برجاست
اثر و فعل آن در این پیداست
وقت سردی در آفتاب رود
چون شود گرم سوی سایه دود
اثر او فتاده نه یک سر
اندرین جا همی نداند خر
از مَلَک نُه فلک چو گردان است
فلک آمد تن و ملک جان است
غرض تن ز روح تدبیر است
علت هستیش به تأثیر است
گر فلک را ملک چو جان باشد
دین حق را چه زو زیان باشد
عرش و کرسی و جرم​های کرات
کمتر است از بهایم و حشرات؟
خُنْفَساء و مگس، حمار قبان
همه با جان، و مهر و مه بی جان؟
نه سباحت، ز فعل حیوانی است؟
«یسبحون» گفت، این چه بیجانی است؟
مبدء عقل و نفس و جسم و فلک
عقل و نفسی است نام کرده ملک
نکند اسم ذات را تبدیل
عقل کل نیست جز که اسرافیل
مرو را آفرید حق ز نخست
خود چنین است در حدیث درست
عرض عقل از آن نبود غرض
که مقدم بود محل عرض
بلکه آن جوهری است عالی و پاک
قایم الذات، دایم الادراک
سر او بر قباب قبۀ عرش
پای او در طناب خیمۀ فرش
شده معلول علت اولی
گفته سبحان ربی الاعلی
صور او مبدء جهان صور
نور او منشأ روان صور
حق تعالیش داده لوح و قلم
تا نهد مکتب وجود و عدم
به یکی نفخۀ حزین از صور
زندگان را درآورد درگور
به دگرنفخۀ شکر خنده
مردگان را همی کند زنده
باز تفصیل کار اسرافیل
روح میکائیل است و عزرائیل
کرده تفویض علم و رزق و فنا
حق تعالی بدین سه خانه خدا
مظهر نور اسم رحمانند
به وکیلی حق جهان بانند
زین رسد علم وزان دگر روزی
وان دگر جان برد به دلسوزی
همه نور مشاعل لاهوت
همه روح هیاکل ناسوت
جبروت مطهر قدسند
ملکوت منور انسند
افق اعلی این یکی را جای
وان یکی را جناب پاک خدای
متوسط به رتبه، نی به مکان
عقل​های دگر از این تا آن
عقل فعال جبرئیل امین
مبدء روح​های اهل زمین
شیخ محمود شبستری — فصل دوم — بخش ۵ - فی تحریک الافلاک و تأثیره
چرخ اعظم نگر که از تشویق
دایماً چون همی زند تعلیق
بی سر و پا همیشه سرگردان
گه به پهلو گهی به سر گردان
او ز مشرق به مغرب است روان
هشتِ دیگر ازو بعکس دوان
صوفیان کبود پوش همه
از غم دوست در خروش همه
آتش اندر دل و هوا در جان
کرده بر خاک آب دیده روان
همه روشن دلان جان پر تاب
همه سرگشتگان بی خور و خواب
نغمۀ انبیا شنیده به جان
«طایعین» گفته و دویده به جان
یا ونون جمع بخردان باشد
طوع و فرمان نشان جان باشد
اثر شوق چرخ در تدویر
کرده در جملۀ جهان تأثیر
درگرفته سماع چرخ به جان
در و دیوار و صحن چار ارکان
آتش و آب و باد وعنصر خاک
خرقۀ خویش هر یکی زده چاک
کسوت و صورت هیولائی
در فکنده ز شوق روحانی
سورت صورتی چو بشکستند
صوفی آسا به جمع پیوستند
از خودی هر یکی چو بگریزند
همه با همدگر در آمیزند
اثر اتفاق ایشان دان
هرچه پیدا شد اندرین میدان
شوق در برّ و بحر پیدا شد
گرم گشت آب و خاک شیدا شد
زان یکی در سما بخاری خاست
زین دگر در هوا غباری خاست
آن گهی گریه کرد گه خنده
وین گه استاده شد گه افکنده
شور در کاینات گشت پدید
هرچه آنجا رسید در شورید
از جماد و نبات و حیوان گیر
تا به انسان، جوان و کودک و پیر
همه از ذوق و شوق پویانند
هم ز مستی است گر نمی​دانند
کوه را چونکه هست «مرّ سحاب»
چون بود سیر دیگران دریاب
کرد انسان ز روی سربازی
آخرالامر خرقه اندازی
نغمۀ زخمۀ «الست» شنید
یک «بلی» گفت و صد بلا بگزید
دست در گردن بلا آورد
هستی خویش را به لا بسپرد
از دو تائی برست و یکتا شد
هم از آنجا که آمد آنجا شد
پس تو ای دوست از قیاس جلی
اول الفکر و آخر العملی
بر تو چون ختم گشت پیدائی
غایت تست، علت غائی
بشنو از خواجه این حدیث بجان
که چو ایزد پدید کرد جهان
وقت آخر ز جمعه انسان کرد
لفظ «والناس» ختم قرآن کرد
شیخ محمود شبستری — فصل دوم — بخش ۶ - التمثیل
مثل چرخ و شکلهای غریب
بشنو از من کنون علی الترتیب
نردبازی است کار کون و فساد
کعبتینی و طاسک نراد
طاس افلاک، کعبتین اختر
ذنب و رأس راست چون ششدر
زده سه پنج و چار و سه دو کره
کرده هر هفت و هشت و نه دوره
باز نراد شکل​های فلک
از یکی تا هزار، چار ملک
وان همه تحت امر مالک ملک
مثل «ما فی البحور تجری فلک»
گرچه هر دم ز شکلهای غریب
خلق کون و فساد راست نصیب
نیست این جمله جز که نقش ز باد
خصل برد آنکه دل بر او ننهاد
«ربّنا ما خلقت هذا» گفت
حق چو اظهار کرد سر نهفت
پس به «سبحانک» از «عذاب النار»
کان بود روح جهل و حکمت کار
بندگان را در این پناه آورد
بر خدائی خود گواه آورد
«ربنا انّنا سمعنا» را
خوش بخوان و بگو بدان ما را
از من و تو دعاست ای مسکین
او اجابت کند به لطف آمین
شیخ محمود شبستری — فصل دوم — بخش ۷ - فی ابطال احکام الجزئیة المنجمین
کلی آن اگرچه بی ریب است
لیک جزوی که حکم بر غیب است
نیست در وسع و طاقت بشری
زان مزن دم که آب خود ببری
کی درآید به زیج ایلخانی
حکم و تقدیرهای ربانی
سیر سیارگان به حکم رصد
کی درآید به حصر و ضبط و عدد
حرکات و ثوابت و اعداد
پس اثر در سرای کون و فساد
کی بدانی به عقل و فکرت و رای
کی رسد علم تو به علم خدای
سیر سیاره استوار مدار
تا بدو از ثوابت است مدار
زانکه ضبط مدار اوست محال
ساعت و روز و هفته و مه و سال
سال دورش که هست اند هزار
سی و شش گفته​اند اهل شمار
کی شود زو مکرر ازتأثیر
کیست کان داند از پی تقدیر
خود گرفتم که می بدانی تو
دفع ضرش کجا توانی تو
دفع آن چونکه نیست در امکان
جز غم بیهده چه فایده زان
بیهده عمر خود تلف کردن
غم و اندوه بر سلف خوردن
نرود هیچ ز امهات اثر
سوی آبا بشو تو جان پدر
حاصل تو کنون ز علم نجوم
بخت بد بود و طالع میشوم
در جهان هر کجا فلک زده​ایست
در پی گفتگوی بیهده​ایست
هوسش از علومتنجیم است
میل طبعش به زیج و تقویم است
ای موحد از آن بگردان روی
وحده لاشریک له می​گوی
شیخ محمود شبستری — فصل سوم — بخش ۱ - الفصل الثالث فی علمه تعالی و تقدس  علم الیقین
عالم السر و الخفیات اوست
دافع الشر و البلیات اوست
آنچه هست، آنچه رفت، آنچه آید
همه داند چنانکه می​باید
دور و نزدیک و آشکار ونهان
جمله در علم او مساوی دان
جز وی و کلی و قلیل و کثیر
نیست پوشیده بر علیم خبیر
شیخ محمود شبستری — فصل سوم — بخش ۲ - عین الیقین
عقل داند که عالم به نظام
نتوان کرد جز به علم تمام
صنعت خوب متقن محکم
نکند جز که صانع اعلم
رو نظر کن به هیأت تشریح
تا ز علمت نشان دهد به صریح
شیخ محمود شبستری — فصل سوم — بخش ۳ - حق الیقین
علم فعلی چو انفعالی نیست
حالی است این سخن محالی نیست
تو که هستی خود نمی​دانی
لوح پروردگار چون خوانی
علم خود را ز پیش خود برگیر
تا نگردی به بند جهل اسیر
حق نهد در کفت مفاتح غیب
چونکه برخیزد این تردد و ریب
شیخ محمود شبستری — فصل سوم — بخش ۴ - الضلال المبین  الفرقة الاولی
فلسفی علم جزوی حق را
منکر آمد نه علم مطلق را
گفت کز اختلاف هر مفهوم
ذات حق مختلف شود زعلوم
زین سبب کلی است علم خدای
خه خه!! ای بی بصیرت خودرای
علم کان سابق است بر اشیا
کی دگرگون شود ز گردش ما
کی مهندس ز گردش بنیاد
مختلف گردد ای سقیم نهاد
شیخ محمود شبستری — فصل سوم — بخش ۵ - الفرقة الثانیة
اندرین قول هم ز کور دلی
ژاژکی خورده است معتزلی
که خدا عالم است لیک بدان
کافریند علوم در انسان
ترهات چنین شگرف که گفت
هم بدان گنده مغز باید گفت
شیخ محمود شبستری — فصل چهارم — بخش ۱ - الفصل الرابع فی ارادته تعالی و تقدس  علم الیقین
آن مریدی که از ارادت و خواست
کند او جمله نیک و بد، کژ و راست
کفر و دین، زشت و خوب، دشمن و دوست
همه از قدرت و ارادت اوست
نافع و ضار و معطی و مانع
کیست جز حی قادر صانع
تا که مثبت شود ارادت وی
گفت «اردناه ان یقول لشیء»
شیء عام است خاصه با تنکیر
تو از او هیچ چیز باز مگیر
گشته از خلق و حلق و رزق و اجل
بفراغت خدای عزوجل
کردنی جمله کرد، واپرداخت
هیچ چیزی ز تو نخواهد ساخت
همه در سابق ازل رانده است
رانده را رانده، خوانده را خوانده است
قلمش چون نوشت خردودرشت
خشک گشت و از آن سپس ننوشت
گر کند این زمان حقایق قلب
کلب این قلب و قلب آن را کلب
آن هم از سابق قضا باشد
نقص و تغییر کی روا باشد
گر معلق کنی و گر مبرم
اندرین حکم داخلند به هم
شیخ محمود شبستری — فصل چهارم — بخش ۲ - عین الیقین
کردن و ترک فعل یکسانست
همه در قدرت و در امکانست
تا یکی را از آن بر افزاید
به ضرورت مرجحی باید
پس ارادت به بود یا نابود
جانبی را دگر بر آن افزود
فعل گر محدث است از هیئات
خواست بوده است دایماً با ذات
پس ارادت چو کرد مانع دور
گشت ظاهر ز شرط​های ظهور
مانع و شرط و وقت و استعداد
در ازل بوده​اند جمله مراد
هیچ تغییری اندرو ناید
هرچه هست آنچنان همی باید
شیخ محمود شبستری — فصل چهارم — بخش ۳ - حق الیقین
در قضا نیست هیچ زشت و نکو
هان مکن نسبت حدوث بدو
کفر او کفر نیست ایمان است
منع او منع نیست احسان است
بد از آن رو کزوست بد نبود
پس بد اندر وجود خود نبود
زانکه هستی هست​ها زان روست
هستی بد برای خود نیکوست
نیز اظهار نیک​ها بد کرد
گر بدی کرد باز با خود کرد
بد کند نیکی نکو پیدا
که به ضد است چیزها پیدا
چون به خود نیک و از خدا نیک است
وانگه از بهر نیک​ها نیک است
نیک و بد باشد از قبیل صفات
بی نیاز است از آن حقیقت ذات
همه از نسبت و اضافات است
فی المثل چون جهان آفات است
شر این خیر آن دگر باشد
شر نه در ذات خویش شر باشد
شیخ محمود شبستری — فصل چهارم — بخش ۴ - حکایت
شیخ الاسلام چون اشارت کرد
سوی این سر بدین عبارت کرد
نیک نیک است، بد بد است ولیک
به بدی بد نگر، به نیکی نیک
محض شر یا نه خود کثیرالشر
نیست و نبود تو جمله نیک شمر
«هل تری من فطور» می​خوانی
جمع شو چیست این پریشانی
خیر و شر، این وجودی آن عدمی است
قلمی نیست این سخن قدمی است
شیخ محمود شبستری — فصل چهارم — بخش ۵ - حکایت
گفت بابا فرج که بد خود نیست
وانچه بد دیده​ای تو آن بد نیست
احمقی دید کافری قتال
کرد از خیر او ز پیر سؤال
گفت هست اندر او دو خیر نهان
که نبی و ولی ندارد آن
قاتلش غازی است در ره دین
باز مقتول او شهید گزین
نظر پاک این چنین بیند
نازنین جمله نازنین بیند
این چنین دیده​اند درویشان
ای دریغا ز صحبت ایشان
نیک خواهی نه در بداندیشی است
عیب جوئی خلاف درویشی است
از حکیم ای عزیز بد ناید
هرچه او کرد آنچنان باید
شر اندک ز بهر خیر کثیر
خیر بسیاردان تو در تدبیر
شیخ محمود شبستری — فصل چهارم — بخش ۶ - التمثیل
روی گازر سیه شد از خورشید
جامه بنگر که خود شده است سپید
گر نبودی وجود خار کثیف
گل نگشتی چنین لطیف و نظیف
چون بخارش نه خار یکسو شد
گل نکو رنگ و شکل و خوشبو شد
زان کشیده است پوست بر به و سیب
تا کند دفع تلخی و آسیب
جر نفع و صفا کند ز درون
دفع ضر هوا کند به برون
بد برای بدی برون انداخت
به از این به بگو که داند ساخت
ناخن و موی گر نیفزاید
آفت و عیب در مزاج آید
قطع آن چون ضرورت است از آن
تا نیابی الم ندارد جان
سخت بیخش برای خاریدن
بی الم در زمان بریدن
لذت جنت از جحیم بود
داند آن کس که او حکیم بود
مزۀ نان گرسنگی دارد
آب بی تشنگی بنگوارد
راحت مرهم از الم باشد
ورنه هستیش کالعدم باشد
هیچ بی خرده ناید از باری
هان و هان تا تو خرده نشماری
خرده گیری نشان خودرایی است
خرده بینی نشان بینایی است
شیخ محمود شبستری — فصل چهارم — بخش ۷ - الفرق بین الامر و الاردة
بی غرض یک سخن ز من بشنو
ره ببین اول، آنگهی میرو
زانکه بی این دو هیچ جا نرسی
یک اشارت بس است اگر تو کسی
چشم در مقصد ارادت دار
پس عنان قدم به امر سپار
امر حق را جز از ارادت دان
زان نیاورد بوالحکم ایمان
امر اعمال، ارادت احوال است
امر تفصیل، ارادت اجمال است
امر بر درگهش چو دربان است
بی ارادت ورا چه فرمان است
از ارادت از او سری بستند
وان دگر سر به خلق پیوستند
جنبشی کان نه آن سری باشد
سود نکند که سرسری باشد
شیخ محمود شبستری — فصل چهارم — بخش ۸ - فی فایدة الآخر
امر تکلیف آفتابی بود
هر کسی را چنانکه هست نمود
زو رسد هر کسی به حد کمال
ناقص الذات گیر و کامل حال
باز پس مانده زو شود در پیش
سالک از وی رسد به مقصد خویش
بی ارادت لزوم حجت کرد
با ارادت ظهور حکمت کرد
شده بوجهل از او به زندیقی
باز بوبکر از اوست صدیقی
شیخ محمود شبستری — فصل چهارم — بخش ۹ - التمثیل
آن نبینی که پرتو خورشید
چون کند میوۀ سیاه سپید
امر در دل همین اثر دارد
قوّتی را به فعل می​آرد
در ارادت نهفته بود احوال
تا رسد هر کسی به حد کمال
امر وارد شد آزمایش را
آن نکوهش مر این ستایش را
سرّها جمله آشکارا شد
کارهای نهفته پیدا شد
آنکه جان و تن ترا پرورد
امر بود و ارادت ای سره مرد
هرکه زین هر دو پروریده شود
دان که او نفس آرمیده شود
سایه پرورد سرخ رو نبود
روی صحرانشین نکو نبود
هرکه بنشست، گشت سرخ و سفید
گاه در سایه، گاه در خورشید
امر بگذار و در ارادت پیچ
چیست بیرون از این دو دولت هیچ
شیخ محمود شبستری — فصل چهارم — بخش ۱۰ - حکایت
آن شنیدی که خواجه صاین دین
گفت رهبر کسی بود در دین
کو بخود راه امر می​سپرد
وز ارادت به خلق می​نگرد
سخنی خوب گفت و بس ظاهر
قدس اللّه سرّه الطاهر
حق تعالی از این دو بهره دهاد
مر تراو مرا به دانش و داد
شیخ محمود شبستری — فصل چهارم — بخش ۱۱ - الضلال المبین
علم و قدرت هر آنکه کرد انکار
به ارادت نیاورد اقرار
شبهه اندیش از تغیر ذات
گفته شد در جواب نفی صفات
هرچه حق خواستست آن خواهد
نه فزاید بر آن، نه زو کاهد
آنچه خواهد که باشد آن باشد
گرچه در گردش زمان باشد
کرد کوری چشم​های علیل
روشن این راه را بلاتبدیل
شیخ محمود شبستری — فصل پنجم — بخش ۱ - الفصل الخامس فی حیاته و سمعه و بصره تعالی  علم الیقین
حی و قیوم آن سمیع بصیر
که ندارد مثال و شبه و نظیر
این معانی بسی است در قرآن
رو ببین و به اعتقاد بخوان
شیخ محمود شبستری — فصل پنجم — بخش ۲ - عین الیقین
هر کجا علم و قدرت است آن شی
سامع است و بصیر و مدرک و حی
علم و قدرت چو نعت هر زنده است
بصر و سمع از او نماینده است
غیرعلم است این صفات ورا
نیست علم وز علم نیست جدا
دیدنی و شنیدنی همه او
جمله داند چنانک هست نکو
علم را نیست حاجت از اعضاء
خاصه فعل علم ذات خدا
دیدنی و شنیدنی به وجود
هست موقوف شاهد و مشهود
وان نه موقوف حس و احساس است
غیر از این عین شک و وسواس
شیخ محمود شبستری — فصل پنجم — بخش ۳ - حق الیقین
هرکه او مدتی مجاهده کرد
همه آفاق را مشاهده کرد
دید و بشنید از مسافت دور
چشم و گوش از میان شده مهجور
حی بینا، سمیع بی مانند
خود جز او نیست غیر از او مپسند
چشم و گوش تو آنچه گفت و شنید
ز خود آخر بدان صفت برسید
نور ایشان فروغ عقل ودل است
شمع دل زان جناب مشتعل است
شیخ محمود شبستری — فصل پنجم — بخش ۴ - التمثیل
نفس و عقل چون زجاجه و مشکوة
دل چو مصباح ونور او ز صفات
خانه​ای کاندر اوست این قندیل
تن انسان بود بدین تأویل
چشم و گوش و مشام و ذوق و مسام
روزن است و دریچه​های به جام
ماورای دریچه و روزن
کیست بنشسته بازگو با من
دست تو آستین دستی دان
زیر هر موی از آن نشستی دان
لیک از آنجا حلول فهم مکن
تا نیفتی به شبهه​های کهن
دافع شک و شبهۀ منکر
نص «بی یسمع» است و «بی یبصر»