mabidan/ganjoor huggingface dataset:
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۲۱ - فی تخلص الممدوح و تلخیص الروح‌
بود روزی مبارک و فرخ
کاین سعادت نمود ما را رخ
 در این گنجنامه بگشادم
 وین سخن را اساس بنهادم
 نقش این کارنامه می‌بستم
 تیر بوسید خامه و دستم
 گفتم این نظم را طرازش چیست‌؟
 زیور این عروس‌، مدحت کیست‌؟
 بر که افشانم این نثار بگوی‌؟
 کیست لایق در این دیار بگوی‌؟
 گفت این بحر پر معانی را
 چشمهٔ آب زندگانی را ،
 عیسی آثار سروری باید
 خضر سیرت سکندری باید،
 که طراز سخن ثناش بود
 ورد جان و خرد دعاش بود
 نه غلط گفتم این خطا باشد
 که طراز سخن ثنا باشد
 زین نمط هر سخن‌که آن من است
 به حقیقت طراز هر سخن است
 گرچه بی برگ و بی نوایم من
 بلبل نغز خوش سرایم من
 زان در افواه خلق مذکور است
 سخن من‌، که از طمع دور است
 خرد از گوشه‌ای در آمد چست
 گفت این نقد راکه سکهٔ‌توست‌،
 سخن سرسری نمی‌بینم
 زان کسش مشتری نمی‌بینم
 گرچه هست این سخن تمام عیار 
 بس کساد است اندر این بازار 
سکه این نقد راز معرفت است
معرفت را نشان این صفت است
 که در این کار نامه کردی درج
 نکنش تا توانی اینجا خرج
 زآنکه صاحبدلی نمی‌بینم
 حال را مقبلی نمی‌بینم
 که درو ذکر او توانی کرد
 یا زجودش بری توانی خورد
 کو قدم تا بدین طریق رود
 یا کجا گوش کاین سخن شنود
 همه محبوس شهوت و حسدند
 طالب قوت و قوت جسدند
 میل اینها به ترهات بود
 فعلشان نیز بر صفات بود
 نز طریقت کسی اثر دارد
 نز حقیقت دلی خبر دارد
 چون ترا این سخن فتوح آمد
 عاشقان را غذای روح آمد
 نزد آن کاو محبتی دارد
 این سخن قدر و عزتی دارد،
 که زشرحش زبان بود قاصر
 نرسد در نهایتش خاطر
 عارفان کاین سخن فروخوانند
 هر چه جز حق بود برافشانند
 قیمت این سخن کسی داند 
 که همه نقش معرفت خواند
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۲۲ - مفتاح ابواب الاسرار مصباح ارواح الابرار
خالق خلق وایزد بی چون
فاعل کارگاه «‌کن فیکون»
 هر چه آورد از عدم به وجود
 از وجود همه تویی مقصود
 خویشتن را نخست نیک بدان 
 تختهٔ آفرینشت برخوان
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۲۳ - و لقد کرمنا بنی آدم
در نگر تا که آفرید ترا ؟
از برای چه برگزید ترا ؟
 خاک بودی ترا مکرم کرد
 زان پست جلوهٔ دو عالم کرد
 از همه مهتر آفرید ترا
 هر چه هست از همه گزید ترا
 در نظر از همه لطیف‌تری
 به صفت از همه شریف‌تری
 خوبتر از تو نقشبند ازل
 هیچ نقشی نبست در اول
 قدرتش بهترین صفت به تو داد
 شرف نور معرفت به تو داد
 گوهر مردمی شعار تو کرد
 کرم و لطف خود نثار تو کرد
 باطنت را به لطف خود پرورد
 ظاهرت قبهٔ ملایک کرد
 آن یکی گنج نامهٔ عصمت
 این یکی کارنامهٔ حکمت
 اختر آسمان معرفتی
 زبدهٔ چار طبع و شش جهتی
 قاری سورهٔ مجاهده‌ای
 قابل لذت مشاهده‌ای
 خلقتت برد کوی استکمال
 همتت راست سو‌ی استدلال
 خاطرت مدرک وجود خودست
 عنصرت مستعد نیک و بدست
 با تو بودست در الست خطاب
 با تو باشد به روز حشر حساب
 گفته اسم جملهٔ اشیاء 
 در حق توست «‌علم الاسماء»‌ 
طارم آسمان و گوی زمین
از برای تو ساخته ست چنین
 فرش غبرا برای تو گسترد
 چرخ فیروزه سایبان تو کرد
 آفرینش همه غلام تواند
 از پی قوت و قوام تواند
 حکمت و فطنت وکیاست و علم
 همّت و سیرت و مروت و حلم
 در وجود تو جمله موجودست
 وین همه لطف وجود معبودست
 صفت تو به قدر آنکه تویی
 نتوان گفت آنچنان که تویی
 نشنیدی‌که آن حکیم چه‌گفت
 که به الماس در معنی سفت
 تو به قیمت ورای دو جهانی
 چه کنم قدر خود نمی‌دانی
 این همه عزت و شرف‌که تراست 
 تو زخود غافلی عظیم خطاست‌!
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۲۴ - افحسبتم انما خلقناکم عبثاً
تو چه پنداشتی که ایزد فرد
از پی بازیت پدید آورد!
 عمر ضایع مکن به بیخردی
 دور شو دور، از صفات بدی
 با دد و دیو چند همنفسی
 علم‌آموز تا به حق برسی
 هر که از علم دین نشد آگاه
 در بیابان جهل شد گمراه
 آخر این علم کار بازی نیست
 علم دین پارسی و تازی نیست
 از پی مکر و حیلت و تلبیس 
 درست از منطق است و اقلیدیس 
تاکی این جنس و نوع و فصل بود
عزم آن علم کن که اصل بود
 چیست علم‌؟ از هوارهاننده‌!
 صاحبش را به حق رساننده‌
 هرکه بی علم رفت در ره حق
 خواندش عقل کافر مطلق
 در حضورمن که هست نامحدود
 هرکه را علم نیست شد مردود
 اگرت هست آرزوی قبول
 رو به تحصیل علم شو مشغول
 حکمت‌آموز تا حکیم شوی
 همره و همدم کلیم شوی
 چون تو در بند علم دین باشی
 ساکن خانهٔ یقین باشی
 نفس امّاره را ندانی چیست
 گاه و بیگاه همنشین تو کیست
 نفس‌، بس کافرست اینت بس‌!
 گر شدی تابعش زهی ناکس‌!
 سر برون پر زخط فرمانش
 جهد کن تا کنی مسلمانش
 چون تو محکوم نفس خودباشی 
 به یقین دان که نیک بد باشی
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۲۵ - اعدا عدوک نفسک التی بین جنبیک
گر کنی قهر ازو نفیس شوی
ورمرادش دهی خسیس شوی
 وه چه ساده دلی و چه نادان
 که ندانی تو عصمت از عصیان
 از صفا ت حمیده بگریزی
 در صفا ت ذمیمه آویزی
 جهد آن کنیه جمله نور شوی
 وزصفات ذمیمه دور شوی
 در تو هم دیوی است و هم ملکی 
 هم زمینی به قدر و هم فلکی 
ترک دیوی کنی ملک باشی
از شرف برتر از فلک باشی
 تا از این همنشین جدا نشوی
 دان که شایستهٔ خدا نشوی
 تواز این همنشین چوگردی دور
 ملک باقی تراست و دارسرور
 تو ازین جایگه فرج یابی‌
 چون بدانجا رسی درج یابی
 گر به اینجایت پای بست کند
 باسگ و خوک هم نشست‌کند
 تاکه دیوت بود به راه دلیل
 نکند با تو همرهی جبریل
 تا زآلایش طبیعی پاک
 نشوی‌، کی شوی تو برافلاک
 پهلو از قدسیان تهی چه کنی‌؟
 با دد و دیو همرهی چه‌کنی‌؟
 شرم بادت که با وجود ملک
 ننهی پا ی بر روا ق فلک
 بر زمین با ددان نشینی تو
 صحبت دیو و دد گزینی تو
 ترک یوسف کنی زبی نظری
 همدم گرگ باشی اینت خری‌!
 با رفیقان بد چه پیوندی؟
زین حریفان چه طرف بربندی
 حسد و حرص را بجای بمان
 برهان خویش را ازین و از آن
 گرنه یکبارگیت قهر کنند
 نوش در کام جانت زهر کنند
 چون از ایشان به گور فردروی
 به قیامت زیور مرد روی
 چون برندت زخانه مرده به گور
 مرد خیزی زیور وقت نشور
 گر فرشته صفت شدی زاینجا
 با فرشته است حشر تو فردا
 ورتوسگ سیرتی‌به وقت‌نشور 
 هم سگی خیزی از میانهٔ گور
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۲۶ - کما تعیشون تموتون وکما تموتون تحشرون
تو اگر نیک نیکی اربدبد
بدونیک تو باتو باشد خود
 چون بدی‌، پس بدان که بیخردی
 که خرد نیست رهنمون بدی
 هر که پروردهٔ خرد باشد
 کی درو فعل دیو و دد باشد
 هر که را عز آن جهان باید
 دامن دل به بد نیالاید
 گر کند عقل نیکی‌ات تلقین
 پس تو و بارگاه علیین
 وگرت دیو رهنمای بود
 اسفل السافلینت جای بود
 ددی تو زناسپاسی توست‌
 بدی تو زناشناسی توست
 گر شعارت بود سپاس و شناس 
 این ندا آید «ا‌نت خیرالناس‌»
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۲۷ - حکایت
اندر آن دم که مبدع اشیا
کرد نقش وجود را پیدا
 قدسیان چشم بر تو بگشادند
 حال را در تردد افتادند
 یوسفی دیده‌اند زیبا روی
 شاهدی دیده‌اند نیکوخوی
 از عدم آمده به شهر وجود 
 کرده منزل به طالع مسعود
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۲۸ - قالوا اتجعل فیها من یفسد فیها ویسفک الدماء
همه افتاده‌اند در تک و تاز
کرده بر تو زبان طعن دراز
 چون زفطرت تو بوده‌ای مقصود
 همگنان چون برادران حسود،
 کارها ساختند بر سر رام
 تا ترا در فکنده‌اند به چاه
 ساکن قعر چاه ماری‌ چند!
 در بن چاه حرص داری چند
 اینک آمد نظر کن ای مسکین
 بر سر چاه ژرف بشری هین!
 در چه انداخت بهر دعوت را
 حبل قرآن و دلو عصمت را
 بیش از این در مان چاه مپای
 دست بر حبل زن‌، زچاه برآی
 خویشتن را زچاه بالاکش
 علم عشق بر ثریا کش
 چست با کاروان صدق و یقین
سفری کن به مصر علیین
 تا ز ناچیز و هیچ‌، چیز شوی
 واندر آن مملکت عزیز شوی 
 حاسدان تو چون تو را بینند
آن همه بهجت و بها بینند،
 همه از گفت خود خجل گردند
 اندر آن وقت تنگدل گردند 
 منشین غافل ار خرد داری
پیشه گیر و بکن نکوکاری
 آنچنان زی‌، درین جهان زنهار 
تانگردی خجل به روزشمار
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۲۹ - قائد نفوس السالکین و نزهه قلوب المحققین
ای شده پای بست و زندانی
اندرین خاکدان ظلمانی
 تاکی این گفت و گوی پر باطل
 تاکی این جست و جوی بی حاصل
 راه رو راه‌، کرد گفت مگرد
 که به گفتار ره نشاید کرد
 تا ز بند هوا برون نایی
 ندهندت کمال بینایی
 نبری ره به عالم وحدت
 نتوانی زدن دم وحدت
 زین نشیمن سفر به بالاکن
خویشتن را چو عقل والا کن
 دم به تجرید زن‌که بی تجرید 
 نرسد کس به عالم توحید
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۳۰ - دع نفسک و تعال
بگذر از نقش عالم گل تو
ره تو و راهروتو منزل تو
 رهروی‌، روسخن زمنزل گوی
همره و همنشین مقبل جوی
 چون تو غافل نشینی از کارت
 نبود لطف ایزدی یارت
 در سرای اثیر خواهی بود
 جفت رنج و زحیر خواهی بود
جهد کن کز اثیر درگذری 
به سلامت مگر تو جان ببری 
زین جهان جهان تبرا کن
رو به بستان جان تماشا کن
 کان جهان زین جهان شریفترست
 خاک او از هوا لطیفترست
 رخت بیرون فکن از این ماوی
 خیمه زن در فضای آن صحرا
 چشم بگشای تا جهان بینی
 وان جهان را به چشم جان بینی
 زانکه زادراک حس بیرون است
 آستانش ورای گردون است
 خاک او عنبر آب او تسنیم
 محنتش عافیت سموم، نسیم
 پایهٔ عرشش‌ از هوان فارغ
 چمن باغش از خزان فارغ
 بدر گردونش از خسوف ایمن
 قرص خورشیدش ازکسوف ایمن
 ساکنانش مسبح و ذاکر
 همه یکرنگ باطن و ظاهر
 حاصل جمله دولت سرمد
 مایهٔ عمرشان بقای ابد
 گر بکوشی زخود برون آیی
 چون بدانجا رسی بیاسایی
 بلبل بوستان انس شوی
 همدم ساکنان قدس شوی
 حضرتی بینی از ورای مکان
 فارغ از استحالت دوران
 آنچنان حضرتی و تو غافل‌!
تن زده اینت ابله و جاهل‌!
 عاشقانی چو آدم و چو کلیم
 چون حبیب و مسیح و ابراهیم
 از پی وصل دلستان همه را
 سر بر آن فرخ آستان همه را
 هر که یابد بر آستانش بار
 نتواند زدن دم اسرار
 نطق را بارگیر لنگ شود 
 عرصهٔ ماجراش تنگ شود 
وهم کآنجا رسد فروماند
ابجد سر نخواند، نتواند
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۳۱ - من عرف نفسه فقد عرف ربه
بگذر از وهم و این سخن بگذار
کی بود وهم مدرک اسرار
 دل تواند یکی مطالعه کرد
 لوح اسرار قرب مبدع فرد
 هر چه عین کمال معرفت است
 خاص دل‌راست‌کاین‌بهین‌صفت‌است
 دل چو در عالم بشر باشد
 زان معانیش کی خبر باشد
 تا مکاشف نگشت نتواند
 که از آن نقطه‌ای فرو خواند
 تا مجرد نشد زفعل ذمیم
 حق خطابش نکرد «قلب سلیم»
 بشریت چو از تو دور شود
 آنچه عین دل است نور شود
 چون شود کشف سر عالم غیب
 زود معنی نهندت اندرجیب
 چون بیابی حقیقت اخلاص
 ره کنی قطع تا سرادق خاص
 بر بساط جلال بنشینی
 آنچه بینی به چشم دل بینی
 گر تو خود را در آن جهان فکنی 
 فرش عزت برآسمان فکنی
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۳۲ - حکایت
دوش ناگه نهفته از اغیار
یافتم بر در سرایش بار
 مجلسش زان سوی جهان دیدم
 دور از اندیشه و گمان دیدم
 مجمعی دیده‌ام پر از عشاق
 جسته از بند گنبد زراق
 چار تکبیر کرده بر دو جهان
 گشته فارغ زشغل هر دو جهان
 باده از جام معرفت خورده
 راه زان سوی شش جهت کرده
 همه گویای بی زبان بودند
 همه بی دیده‌، نقش خوان بودند
 ماجرایی که آن زمان می‌رفت
 سخن الحق نه بر زبان می‌رفت
 نکته‌ها رفت بس شگرف آنجا
 درنگنجید صورت و حرف آنجا
 صوت وحرف از جهان جسم بود 
 بهر ترکیب فعل و اسم بود
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۳۳ - ما رایت شیئاً !لا ورایت الله فیه
در جهانی که عالم ثانی است
بی زبانی همه زبان دانی است‌
 عاشقان صف کشیده دوشادوش
ساقیان بر کشیده نوشانوش
 سالک گرم ر‌و در آن‌بازار 
 «‌ارنی» گوی از پی دیدار 
عاشقان از وصال یافته ذوق
«‌لی مع الله» گوی از سر شوق
 رهروان در جهان حیرانی
 برکشیده لوای «‌سبحانی» 
 دیگری اوفتاده در تک و پوی
 لیس فی جبتی سوی الله‌، گوی
 آنکه او گوهر محبت سفت
 به زبان و به دل «اناالحق» گفت
 همگنان جان و دل بدو داده
 واله و مست و بیخود افتاده
 بهر او بود جست و جوی همه
 او منزه زگفت و کوی همه
 من دلسوختهٔ جگر خسته
 پای در دام شش جهت بسته
 صفتم در جهان صورت بود
 صورت آلودهٔ کدورت بود
 فرصتی نه که چست برتازم
 در چنان منزلی وطن سازم
 قوتی نه که باز پس کردم
 با سگ و خوک همنفس گردم
 دل در اندیشه تا چه شاید کرد
 ره بدانجا چگونه باید کرد
 چون کنم کاین طلسم بگشایم
 پایم از بند جسم بگشایم
 در رهش خان و مان براندازم
 جان کنم خرقه و دراندازم
 ناگهان در رسید از در غیب
 کرده پرگوهر حقایق جیب
 گفت ای رخ به خون دل شسته
 در جهان فنا، بقا جسته
 تا در این منزلی‌که هستی توست
 پستی تو زخود پرستی توست
 چون زهستی خویش درگذری
 هر چه هستیست زیرپی سپری
 تو چه دانی که زاستان قدم 
 چند راهست تا جهان قدم 
چند سختی کشید می‌باید
چند منزل برید می‌باید
 تا به نیکی بدل کنی بد را
 واندر آن عالم افکنی خود را
 گر ترا میل عالم قدم است
 ترک خودگفتن اولین قدم است
 نرسی تا تو با تو همنفسی
 قدم از خود برون نهی پرسی
 تا طلاق وجود خود ندهی
 پای در عالم قدم ننهی
 تا وداع جهان جان نکنی
 ره بدان فرخ آستان نکنی
 در هوایش زبند جان برخیز
 جان بده و زسر جهان برخیز
 به وجود جهان قلم درکش
 در صف عاشقان علم برکش
 زهد ورز، اقتدا به عیسی کن
 طلب او و ترک دنیا کن
 منشین اینچنین که ناخوب است 
 خیزو آن را طلب‌که مطلوب است
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۳۴ - صفت اصحاب الطریقه
رهروانی که وصل اوجویند
معتکف جمله بر در اویند 
 از وجود جهان خبر‌شان نیست
 جز غم او غم دگر‌شان نیست
 در جهانند و از جهان فارغ
 همه با او، زجسم و جان فارع
 سرقدم ساخته چو پرگارند 
 لاجرم صبح و شام در کارند
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۳۵ - فی مقعد صدق عند ملیک مقتدر
ساکنانی که جمله چون روحند
مرهم سینه‌های مجروحند
 همه را درس‌، نقد ابجد عشق
همه را میل‌، سوی مقصد عشق
 همه را گشته سر غیبی کشف
 جان و تن کرده در بلایش وقف
 لوح روحانیان زبردارند
 پایه از مه بلندتر دارند
 سرورانند بی کلاه و کمر
 خسروانند بی سپاه و حشر
 زده در رشتهٔ حقایق چنگ
 فارغ از نفع نوش و ضر شرنگ
 همه مست می وصال قدم
 در روش یافته ثبات قدم
 لطف ایزد به مجلس توفیق
 باده شان داده از خم تحقیق
 چون تو دیدی علو همّتشان
 این همه کار و بار و عزتشان‌،
 پس تو نیز از سر هوا برخیز
 که هوا آتشی است بادانگیز
 بیش پن بر بروت خویش مخند
 همچو مردان بیا میان بربند
 خدمتش می‌کن از سر اخلاص 
 تا چو ایشان شوی توخاص‌الخاص
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۳۶ - انما اموالکم واولادکم فتنه
چه کنی عیش با زن و فرزند؟
ببر از جمله دل‌، بدو پیوند!
 چه نشینی میان قومی دون‌؟
 چه بری سر، زبند شرع برون‌؟
 ای ستم کرده بر تو شیطانت
 مانده در ظلمت سقر جانت
 تا زشیطان خود شوی ایمن
 شرع را شحنهٔ ولایت کن
 گر شریعت شعار خودسازی
 روز محشر کنی سرفرازی
 هر که بد کرد زود کیفر برد
 وآنگه بی شرع زیست کافر مرد
 گرنه‌ای هرزه گرد و دیوانه
 تاکی این ترهات و افسانه
 شعر بگذار و گرد شرع درآی
 که شریعت رساندت به خدای
 بند بر قالب طبیعت نه
 پای بر منهج شریعت نه
 لقمه از سفرهٔ طریقت خور
 می‌زخمخانهٔ حقیقت خور
 یا خضر شو گذر به دریا کن
 یا چو عیسی سفر به بالا کن
 زآن سوی چرخ تکیه جای طلب 
 برتر از عقل‌، رهنمای طلب
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۳۷ - منهاج العارفین و معراج العاشقین
ای همه ساله پای بست غرور
در خرابات حرص مست غرور
 حرصت افگنده باز از ره حق
 اینچنین کی رسی به درگه حق‌
 راه دور است و مرکبت لنگ است
بار بسیار و عرصه پرسنگ است
بار حرص و حسد زدوش بنه
 هر چه داری بخور، بنوش‌ و بده 
 ره تو دور شد یقین بشنو
تو مجرد شو و مپای و برو
 ترک این هستی مزور کن
 دل به نور یقین منور کن
 تا بدانی مسافت راهش
 کم و بیش و دراز و کوتاهش
 دو قدم بر سر وجود نهی 
 وان دگر بر در ودود نهی
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۳۸ - خطوتان وقد وصل
خود تو کاهل نشینی ای غافل
ناپسندست غفلت از عاقل
 خیز و خود را بساز تدبیری
 بر جهان زن چهار تکبیری
 در میان آی چست چون مردان
 صفت و صورتت یکی گردان
 زآنکه باشد شعار ناپاس 
 از درون خبث‌، و زبرون پاکی 
تا درون و برون نیارایی
حضرت قدس را کجا شایی‌؟
 تا ز آلودگی نگردی پاک
 نگذری از بسیط خطهٔ خاک
 خویشتن پاک کن زچرک هوا
 تا نهی پای در مقام رضا
 تا به‌کی تو چنین بخواهی زیست
 می‌ندانی که در قفای توچیست‌؟
 راست بشنو که در جهان جهان
از اجل کس نیافته‌ست امان
 تو چه گویی ابد نخواهی ماند؟ 
 نامهٔ مرگ برنخواهی خواند ؟
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۳۹ - کل نفس ذائقة الموت ثم الیناترجعون
هر که آمد در این سرای غرور
همدمش محنتست و منزل‌گور
 کو زپیغمبران مسیح و کلیم‌؟
 آدم و شیث و نوح و ابراهیم‌؟
 یونس ولوط و یوسف و یعقوب
 صالح و هود و یوشع و ایوب
 یا کجا خواجهٔ سراچهٔ کل
 خاتم انبیا چراغ رسل
 کو ابوبکر و عمّر و عثمان
 کو علی شیر کردگار جهان
 بشر حافی و بوسعید کجاست‌؟
 شبلی و شیخ بایزید کجاست‌؟
 از حکیمان عهد ارستون کو
 ارسطاطالس و فلاطون کو
 ازشهان کیان جم و هوشنگ 
یا فریدون با فر و فرهنگ 
کو منوچهر و ایرج و نوذر
بهمن و کیقباد و اسکندر
 یا زگردنکشان تهمتن کو
 گیو وگودرز و طوس و بیژن‌کو
 این همه صفدران قلب شکن
 سام و دستان و نیرم و قارن
 همگان خفته‌اند در دل خاک 
 آن یکی خرم آلا دگر غمناک
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۴۰ - حکایت
ای شنیده فسانه بسیاری
قصهٔ کوزه‌گر شنو باری
 کوزه‌گر سال و ماه در تک و پوی
 تاکند خاک دیگران به سبوی
 چون که خاکش نقاب روی کنند 
 دیگران خاک او سبوی کنند
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۴۱ - **‌*
تا جهان است کار او این است
نوش او نیش و مهر اوکین است
 اندر این خاکدان افسرده
 هیچ کس نیست از غم آسوده
 آنچنان زی درو که وقت رحیل
 بیش باشد به رفتنت تعجیل
 رخت بیرون فکن زدار غرور
 چه نشینی میان دیو شرور؟‌
 حسد و حرص را به گور مبر
دشمنان را به راه دور مبر
 دو رفیقند هر دو ناخوش و زشت 
 باز دارندت این و آن زبهشت 
پیشتر زآنکه مرگ پیش آید
از چنین مرگ زندگی زاید
 به چنین مرگ هر که بشتابد
از چنین مرگ زندگی یابد
 تا از این زندگی نمیری تو
در کف دیو خود اسیری تو
 نفس تو تابدیش عادت و خوست
 به حقیقت بدان‌که دیو تو اوست
 مرده دل گشتی و پراکنده 
 کوش تا جمع باشی و زنده
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۴۲ - فصل در صفت عشق و محبت
گر حیات ابد همی خواهی
خیز و با عشق جوی همراهی
 رو، دم از عشق زن‌که‌کار این است
 رهروان را بهین شعار این است
 به زبان سر عشق نتوان گفت
 آنچنان در به گفت نتوان سفت
 هر چه گویی گر آنچنان باشد
 صفت عشق غیر از آن باشد
 عشق را عین و شین و قاف مدان
 بلکه سریست در سه حرف نهان
 سخن سر عشق کار دلست
 عشق پیرایه و شعار دلست
 عاشقی قصه و حکایت نیست
 عشقبازی در این ولایت نیست
 عالم عشق عالم دگر است
 پایهٔ عشق از این بلندتر است
 کی به هر مسکنی کند منزل
 تابود میل او به عالم گل
 عشق در هر وطن فرو ناید 
 حجرهٔ خاص عشق‌، دل باید 
مرکب عشق سخت‌تیزرواست‌
هر زمانیش منزلی زنو است
 هر که با عشق همعنان باشد
منزلش زآن سوی جهان باشد
 دل که از بوی عشق بی رنگ است
 نه دلست آن که پارهٔ سنگ است
 به زبان قال و قیل عشق مگوی
 خیز و دل را به آب صدق بشوی
 دل زخبث هوا نمازی کن
 چون شدی پاک عشق بازی کن
 عشقبازی (‌است‌) وعشق‌بازی‌نیست 
 هوسی به زعشقبازی نیست
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۴۳ - اولیاء الله لایموتون ولکن ینتقلون من دار الی دار
هر که در راه عشق گردد مات
در جهان کمال یافت نجات
 آنکه از سر عشق باخبرست
دایم ازخورد و خواب برحذر است
 و آنکه او شربت محبت خورد
 هرگز از نان و آب یاد نکرد
 تا زخورد و زخواب کم نکنی
 وزطعام و شراب کم نکنی‌،
 نتوانی زدن زعشق نفس
 بسته مانی در این سرای هومن
 تا دلت چشم سربنگشاید
 شاهد عشق روی ننماید
 بندهٔ عشق لایزالی باش
 عاشق چست لاابالی باش
 گر زنی دم زصدق معنی زن
 خاک در چشم لاف و دعوی زن
 دعوی عاشقی کنی وانگه 
 ترس از جان و سر زهی ابله‌! 
چه زنی لاف عاشقی زگزاف‌؟
بر سردار زن چو مردان لاف
 آنکه از عاشقان «‌اناالحق» زد
پس بر این ریسمان معلق زد
 غیرت حق گرفت دامانش
 پسمان شد زه گریبانش
 در ره عشق سوز و دردت کو؟
 نفس گرم و آه سردت کو؟
 عاشقی راکه شور و شوق بود
 دایم از درد عشق ذوق بود
 از سرکام نفس برخیزد
 از هوا و هوس بپرهیزد
 چون تمنای روی دوست کند 
 حالی آهنگ کوی دوست کند
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۴۴ - فصل در اثبات رؤیت الله تعالی
مرکب جهد زیر ران آرد
رخ بدان فرخ آستان آرد
 سفر او نه آب و گل باشد
 رفتن او به پای دل باشد
 در طلب چون رسد به مطلوبش
 حاصل آید وصال محبوبش
 چون سخن گویدازمحبت‌ دوست
 از طرب بر تنش بدرد پوست
 در میان زحمت بیان نبود
 نکته را راه بر زبان نبود
 سخنش کامل و شگرف بود
 بی میانجی صوت و حرف بود
 جملهٔ عضوهاش دیده شود
 تا نشانی زدوست دیده شود
 زآنکه این دیده دید نتواند 
 دیده از دیدنش فرو ماند 
دیده را دیدهٔ دگر باید
تا بدان دیده دیدنش شاید
 به چنین دیده‌ها که ما داریم 
 طاقت دیدنش کجا دار
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۴۵ - لا تدرکه الابصار وهو یدرک الابصار، طلب الهدایة والتوفیق بالعمل الصالح
ای به خود راه خویش کم کرده
این بود راه مرد پژمرده
 ای همه لاف ترک دنیا گو
لاف و دعویت هست‌، معنی کو؟
 چند از این شیوه‌های رنگ‌آمیز؟
 چند از این گفته‌های بادانگیز؟
 تاکی ای مست‌، لاف هوشیاری
 چند لنگی بری به رهواری
 موسیت همره و توچون خامان
 رفته و گشته همدم هامان‌!
 از خلیل خدا ابا کرده
 رفته نمرود را خدا کرده‌!
 کم آدم گرفته از تلبیس
 دوستی کرده با که‌؟ با ابلیس‌؟‌!
 تا هوا و هوس شعار تواند
 امل و حرص یار غار تواند،
 زبن حریفان به کس نپردازی
 خود به خود یک نفس نپردازی
 خویشتن پن همه مجرد کن 
 طلب دولت مؤبد کن
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۴۶ - در صفت کبر و عجب
خوبرویی تو زشتخوی مباش
راست بشنو دروغ گوی مباش 
بامن پیوسته تازه روی و لطیف
تا شوی در میان جمع حریف
 چون زنخوت کنی دماغ تهی
 پای بر تارک سپهر نهی
 وگر از کبر برتری‌طلبی
 سرفرازی و سروری‌طلبی‌،
 کبرت از چرخ برزمین فکند
 در دل مردم از تو کین فکند
 کبر را عقل و شرع نستایند
 عاقلان سوی کبر نگرایند
 صورت کبر را سگی دانش
 که بدست آشکار و پنهانش
 هر که دروی زکبر اثر باشد
 دان که از سگ پلیدتر باشد
 از تواضع بزرگوار شوی
 وز تکبر ذلیل و خوارشوی
 چون تو کبر و بی پا باشی 
 خا ص درگا ه کبریا باشی
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۴۷ - و ان علیک لعنتی الی یوم الدین‌
تا توانی به گرد کبر مگرد
با عزازیل بین که کبر چه کرد؟
 آب طاعت برید از جویش
 نیل لعنت کشید بر رویش
 بود آدم که کرد یک عصیان
 روز و شب «ربنا ظلمنا» خوان
 چون بیفزود قدر و عزت او
 داد «ثم اجتباه» خلعت او
 هرکه خود را فکند بر در او
 در دو عالم عزیز شد بر او
 خویشتن را شناس ای نادان 
 تا مشرف شوی چو عقل و چوجان 
اندرین ره که راه مردانست
هر که خو‌د فکند مر‌د آنست
 آنکه او نیست‌گشت‌، هستش دان
 آنکه خو‌د دید، بت پرستش دان
 بی‌خبر زان جهان و مست یکیست 
خویشتن بین و بت پرست‌یکیسب
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۴۸ - فصل در مذمّت مرائی و ریائی
صفت آنکه داردش حق دوست
هر چه جز حق بود همه بت‌اوست
دان که آنجا که شرط بندگی است
بهترین طاعتی فکندگی است
تا تو خود را نیفکنی زاول
نکنند ت قبول هیچ عمل
تات باشد به کنج زاویه جاه
برگرفتی به قعر هاویه راه
نیست شو در رهش که راه این است
در بن چاه شو که جاه این است
از پی آنکه زاهدت خوانند
صوفی چست و عابدت خوانند،
ظاهر آراستی به حسن عمل
باطن انباشتی به زرق و حیل
نه غلط گرداب خطات افتاد
این خطابین‌ که از کجات افتاد
رهروان را روش چنین نبود
در طریقت طریق این نبود
نشود گر کند به آب گذر
قدم راهرو به دریاتر
وربگیرد همه جهان آتش
دامنش را نسوزد آن آتش
نقد دل قلب شد در این بازار
کودلی در جهان تمام عیار؟
دل که او دار ضرب عشق ندید
روی اخلاص و نقش صدق ندید
ای زنقد وجود خویش به شک
خیز و بنمای نقد خود به محک
تاببینی توکم عیاری خویش
زین چنین شور و زشت‌کاری خویش
به زبان خیره لاف چند زنی‌؟‌!
لاف نیز از گزاف چند زنی‌؟‌!
چند گویی که من چنین کردم‌؟
اول شب به روز آوردم‌؟
طاعت روزم اینچنین بودست‌؟
تیره‌شب ،‌سوزم‌اینچنین‌بودست‌؟
در نماز و نیاز خاشع باش
در قیام و قعود خاضع باش
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۴۹ - الذین یذکرون الله قیاماً وقعوداً و علی جنوبهم‌
باش پیوسته با خضوع و بکا
روز و شب در میان خوف و رجا
 باش با نفس و قهر خود قاهر
 دار یک رنگ باطن و ظاهر
 از برای قبول خاصه و عام
 به پا باشدت قعود و قیام
 بی ریا در ره طلب نه پای
 خالصا مخلصاً برای خدای
 چابک وچست رو، نه‌کاهل و سست
تا بدانجا رسی‌که مقصد توست
 مقصد ت عالم الهی دان 
 بی تباهی و بی تناهی دان
رو به کونین سر فرود میار
تا بر آن آستان بیابی بار
 چون لگد بر سر دوکون زنی
 رخت خود در جهان «‌هو» فکنی
 گرتواینجا به خویش مشغولی
 دان که زان کارگاه معزولی
 وربگردد از این نسق صفتت
 حاصل آید کمال معرفتت
 هر کمالی که آن سری نبود
 جز که نقصان و سرسری نبود
 گر کمالی طلب کنی آنجا
 که زنقصان بری بود فردا،
راست بشنو اگر به تنگی حال 
بی نیازی زخلق اینت کمال‌!
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۵۰ - شرف المؤمن استغناؤه عن الناس
جهد آن کن که سرفراز شوی
ور در حلق بی‌ نیاز شوی
بر در این و آن به هرزه مپوی
وز در حلق آبروی مجوی
 عزت از حضرت خدای طلب 
منصب و جاه آن سرای‌ طلب
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۵۱ - فصل فی ترک الدنیا والاعراض عنه
ای سنایی‌ زجسم و جان بگسل!
هر چه آن غیر اوست زان بگسل!
 صنعت شعر و شاعری بگذار 
 دست از گفت و گوی هرزه بدار 
بیش از این در ره مجاز مپوی
صفت زلف و خط و خال مگوی
 خط در این علم و این صناعت‌کش
 پای در دامن قناعت کش
 ازپی هر خسیس مدح مگوی
 وز در هر بخیل صله مجوی
 دست در رشتهٔ حقایق زن
 پای بر صحبت خلایق زن
 گوهر عشق زبور جان کن
 قصد آب حیات ایمان کن
 شورش عشق در جهان افکن
 فرش عزت بر آسمان افکن
 چست و چابک میان خلق‌درآی
 همچو پروانه گرد شمع برآی
 سرگردون به زبر پای درآر
 یک نفس در ره خدای برآر
 صحبت عاشقان صادق جوی
همره و همدم موافق جوی
 چند گردی به گرد کعبهٔ گل‌؟ 
 یک نفس کن طواف کعبهٔ دل‌!
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۵۲ - فصل فی ذکر القلب والتخلص فی العقل
اندرین ملک پادشاه‌، دلست
در ره سدره بارگاه دلست
 کالبد هیچ نیست عین‌، دلست
 ساکن «‌بین اصبعین» دلست
 قابل نقش کفر و دین است او
 تختهٔ مشق مهر وکین است او
 قصه جام جم بسی شنوی
 واندر آن بیش وکم بسی شنوی
 به یقین دان‌که‌جام‌جم‌دل‌توست 
 مستقر نشاط و غم دل توست 
گر تمنا کنی جهان دیدن
جمله اشیا در اوتوان دیدن
 چشم سر نقش آب وگل بیند
 آنچه سر است چشم دل بیند
 تا زدل زنگ حرص نزدایی
 دیدهٔ سر تو بازنگشایی
 دیدهٔ دل نخست بیناکن
 پس تماشای جمله اشیاکن
 چون نشد دیدهٔ دلت بینا
 اندرین هفت گنبد مینا،
 توچه‌دانی برون زخرگه چیست‌؟
 فاعل‌هفت چرخ‌اخضرکیست‌؟
 هر چه دارد وجود او امکان
 علوی و سفلی و زمان و مکان
 هر چه بیرون درون خرگاهست‌
 صانع و نقشبندش الله است
 در ازل گر به نفس هست انشا 
 جوهر و جسم و صورت و معنا
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۵۳ - انما امره اذا اراد شیئا ان یقول له کن فیکون
کاف و‌نون چون به یکدگرپیوست
شد پدید آنچه بود و باشد و هست
 هر چه موجود شد زامرش دان
 پیشتر عقل آمد آنگه جان
 اثر فیض اوست نامحصور
 عقل از آن فیض‌گشت قابل نور
 عقل اگر چند شاه و سلطان است
 بر در امر، بنده فرمان است
 از پی بود زند و هستی عمرو
 فیض حق را توسط آمد امر
 تختهٔ کلک نقش امرست او 
 دایهٔ نفس زید و عمروست او 
مبدع کائنات جوهر اوست
مرجع روح پاک کشور اوست
 قادر مطلق ایزد متعال
 ذات او را حیات داد و کمال
 والی کشور وجود است او
 سایهٔ رحمت ودود است او
 ساکن بزم او به صف نعال
 نفس کل از برای کسب کمال
 هست پیوسته میل آن طرفش
 زآنکه آنجاست مقصد و شرفش
 عقل شاهست و نفس حاجب او
 در ممالک دبیر و نایب او
 قوت از فیض عقل گیردنفس
 زان نفس مایه می‌پذیرد نفس
 قائل است و زبان ندارد او
 نقش‌، بی کلک می‌نگارد او
 هر چه بر لوح ممکنات نگاشت
 خط او نور بد سواد نداشت
 خط بدینجاست کوسیه روی است
 که همه رنگ زاج و مازوی است
 معنی لفظهای نغز و شگرف
 نور محض است در سیاهی حرف
 ورکمالیست از بها و جمال
 عقل کل را کشد به استقبال
 از برای صلاح دنیا را
 پرورش او دهد هیولا را
 در جهان از پی تمامی را
 مایه بخشید روح نامی را
 مدد از بذل اوست عالم را
 نشو او داد شخص آدم را
 نور‌نه چرخ و سیر هفت اختر
 شش جهت پنج حس چهارگهر
 مایهٔ هر چه هست از خرد است
 که خرد، مایه بخش نیک و بداست
 چون برو کرد نور حق اشراق 
 بذل کرد از مکارم اخلاق 
مکرم و معطی و خجسته پی است
بی نیازست از آنچه تحت وی است‌
 او زمبدع همی پذیرد ساز
پس به ابداع می‌رساند باز
 مبدع کن فکان که قیوم است
 ذات او را نظیر معدوم است
 نظم هستی بدین نسق داده است
 هستی ازکاف ر نون چنین زاده است
 گر بهشت است ورجحیم ازوست 
 گر سموم است ورنسیم ازوست
سنایی — طریق التحقیق — بخش ۵۴ - فصل فی التسلیم
لطف او هر که را دلالت داد
آخرش هدیهٔ هدایت داد
 قهرش آن را که بد مقالت کرد
 هدف پاسخ ضلالت کرد
 زشتی و خوبی وکم و بیشی
 رنج و راحت‌، غنا و درویشی
 کردهٔ اوست جمله نیک بدان
 «‌یفعل الله مایشا» برخوان
 بد و نیک تو در عمل بسته ست
 نقش آن جمله در ازل بسته‌ست
 هر چه امروز پیش می‌آید 
 همه برجای خویش می‌آید