mabidan/ganjoor huggingface dataset:
حکیم نزاری — باب چهارم - در راستی و امانت داری — بخش ۲ - حکایت
قوی همّتی از رجال کِبار
که بر وعظ بردی به سر روزگار
به اصحاب تنبیه کردی مدام
که از نفس باید کشید انتقام
بکوشید تا گر ز ساقی دَوْر
به نوبت رسد با شما جام جَوْر
توانید در کام جان ریختن
نه جستن به سستی، نه بگریختن
برابر گره بستن از تلخ و شور
نه مردی بُوَد گر فقیری مشور
مگر شیخ را مادر اندر گذشت
مزاج وقار و قرارش بگشت
فتاد آتش رقّتش در نهاد
ز چشم آب حسرت به رُخ برگشاد
مریدانْش در گفت و گوی آمدند
هنرمند را عیب جوی آمدند
که اصحاب را وعظ گفتی و پند
ترا هیچ ازینها نیامد پسند
نصیحت مگر جمله بر گفته ای
یکی بهر خود باز نگرفته ای
بدیشان چنین گفت اصحاب کار
کزین نیز باید گرفت اعتبار
ز غم جان همسایه پر دَرد بود
بر آتش ز مرگ زن و مرد بود
از ایشان به ما جز خبر نامدی
نم از چشم و سوز از جگر نامدی
کنون درد همسایه بر جان ماست
مرا بد فراقی که همسایه راست
هنوز آنک هرگز نخور دست مَی
به جز نام مستی نداند ز مَی
چه غم دارد آسوده از دردمند
نبخشود قصّاب بر گوسپند
نیفتاده در درد و ناخسته حلق
ندارد خبر زین دو بیچاره خلق
تماشا کنان بر لب قُلْزُمی
نه در موج طوفان، از آن بی غمی
توان دید بازی بسی بر کنار
توان کرد نظّاره کارزار
حکیم نزاری — باب پنجم - در اجتهاد و احتیاط کردن — بخش ۲ - حکایت
یکی مرد نحوی به کشتی نشست
درِ راحت و امن بر خود ببست
ز کشتی یکی مدرسه ساخته
دماغ از خرد پاک پرداخته
چو لنگر گرانجان چو کشتی سبک
به کوشش ضعیف و به دانش تنک
ز ملاح روزی سر آسیمه مرد
سوالی عَجَب از سر عُجب کرد
که در علم نحو از اصول و فروع
کم و بیش هرگز نمودی شروع
بدو گفت در عین خوف و رجا
که نحو از کجا، ناخدا از کجا
به ملاح گفت و بر افشاند دست
که یک نِصفت از عمر ضایع شُدَست
قضا را به کشتی در امد خَلَل
نیارست ملّاح کردن عمل
به نحوی چنین گفت ملاح گُرد
در ان دم که بایست ناچار مرد
که هان، خواجه در صنعت اشنا
کدام است؟ بیگانه، یا آشنا
به دَرد دلش داد نحوی جواب
که من آشنایی ندانم در آب
بدو گفت رَو کار شد بر تو سهل
که کردی همه عمر ضایع به جهل
فرورفت بیچاره و ناخدا
بزد دست و پایی و زو شد جدا
بیاموز در آب رفتن نخست
پس آنگه به کشتی نشین جَلد و چُست
حکیم نزاری — باب ششم - در فرصت نگاه داشتن و حاجت خواستن — بخش ۲ - حکایت
شنیدم که وقتی علی الاتفاق
سفر کرد عطّار سوی عراق
مَه روزه برخاست از بامداد
ز دروازۀ شهر بیرون فتاد
به حاجت درون، شد به ویرانه‌ای
سبک گشت ساکن به گوشانه‌ای
هم آنجا به گوش آمدش بانگ رود
که می گفت با رود شخصی سرود
بر آهنگ آواز او رفت پیش
کهن هندویی دید مجروح و ریش
نشسته به بیغولۀ خانه‌ای
سبو کهنه‌ای پیش با لانه‌ای
برآوردی از درد دست نیاز
که هستی تو بینا و دانای راز
ز تو درد و درمان، ز تو نار و نور
ببخشای بر عجز من یا غفور
بکردی نیاز و بخوردی شراب
سرودی بکردی به هندی رباب
چو عطّار را دید مسکین غلام
بیفتاد و گفتی مگر شد تمام
گمان برد لالای گَنده بغل
که عطّار با محتسِب شد بَدَل
نیامد به خود روزگاری دراز
پشیمان شد از کار خود پاکباز
سر آن ضعیف از زمین بر گرفت
به صد لابه با او سخن در گرفت
که از من چه می‌ترسی ای دردمند
نظر برگشای از سخن لب مبند
غریبم نَه‌ام محتسب نی فقیه
نیاید ز من کار مرد سفیه
به زیر زبان گفت لالای پیر
که گر راست گویی یکی می بگیر
فرو ماند بیچاره در کارِ وی
نَبُد خورده در مدت عمر می
مه روزه و مرد پرهیزگار
به خود گفت بس مشکل افتاد کار
چو خواهد شد این مرد مسکین هلاک
نگیرد به اینم جهان دار پاک
دلی گر به دست آورد مرد راز
هَمَش روزه مقبول شد هم نماز
درین نیز سرّی بوَد مرد راز
که سوزی است هر جنبش درد راز
سرِ بی‌خبر از کنارای شگفت
فرا کرد دست از زمین بر گرفت
فروریخت آن لانۀ پر شراب
رخ و چشم بستردش از خاک و آب
بدادش از آن لانۀ پر یکی
ز خود رفته آمد به هوش اندکی
ز احوال او شمّه‌ای باز جُست
خبر دادش از علّت خود درست
چو درمانش از آب انگور بود
در آن درد بیچاره معذور بود
برون رفت عطّار از آن تیره جای
مریدانش استاده بر در به پای
روان شد به سر منزل خانقاه
مگر محتسب پیشش آمد به راه
گریبان گرفتش به قاضی کشید
که خورده‌ست این نامسلمان نبید
بدو گفت قاضی که می خورده‌ای
بلی گفت، گفتش خطا کرده‌ای
به دین تو گویی حلال است می
ز دینش بپرسید و از کیش وی
بدو گفت در کیش ترسا رواست
که هستم درین کیش چون تیر راست
نگه کرد قاضی بدان فرّ و ریب
دریغ آمدش گفت ننگ است و عیب
چو تو روح پاکی که ترسا بوَد
چنین روح مطلق مسیحا بوَد
بدین فر و فرهنگ و نور و نوا
مسلمان نباشی نباشد روا
بدو گفت عطار ای رهنمای
مرا دیر شد تا بر این است رای
ندیدم کسی را به عهد استوار
که بر وی دل من گرفتی قرار
ولیکن ترا گر چنین است خواست
که بر من کنی عرضه ایمان رواست
بنازید از آن شیخ اسلام سخت
زر آورد چندی و هر گونه رخت
در اسلام آیین او تازه کرد
نبد هیچ نقصان در ایمان مرد
برون آمد آسوده و جمع شاد
وزان مالی نیمی به درویش داد
دگر نیمه در خرج اصحاب کرد
برانگیخت در رفتن از آب گرد
یکی گفتش ای مقتدای رجال
به یاران خبر ده ازین سرّ حال
که آغاز چون بود و انجام کار
برون آر چندین دل از زیر بار
به آنها که بودند از اهل راز
فرید آن مقامات را گفت باز
همین است مقصودش ای راز جوی
که گر مرد راهی دلی باز جوی
به دست آر دل طاعت این است و بس
دلِ اهل دل اصل دین است و بس
ز ابلیس کس طاعت افزون نکرد
چو مغرور شد عاقبت زخم خورد
چو نگزاردی طاعتِ آب و گل
نبینی که چونت بیاسود دل
پس از طاعت معنوی کن قیاس
دلی را به دست آور ای حق شناس
خدا از تو خشنود آنگه بوَد
که از تو به اهل دلی ره بوَد
حکیم نزاری — باب هشتم - در نکوهش غرور و عجب و دروغ و شکر احسان خداوندگار به جای آوردن — بخش ۲ - حکایت
به بغداد بُد شاعری کامکار
شد از جعفر برمکی نامدار
سخن گوی و درّاک و حاضر جواب
زبانی چو آتش حدیثی چو آب
جو تیغ زبان در سخن راندی
لب خشمگین را بخنداندی
ندیمی چو او در ملاحت نبود
نظیرش به نطق و فصاحت نبود
مگر بود دون‌همّت از حرص و آز
به رویش نمیشد در خیر باز
توانگر به انعام جعفر به مال
به سر بُرده در صدر او چند سال
مگر کرد روزی هوای ندیم
ز گنجور درخواست طبع کریم
بیاورد دینار زر یک هزار
بفرمود باخادم حق گزار
که بردار با من بیاور به راه
هر آنگه که سوی تو کردم نگاه
بنه پیش او تا شود شادکام
چنین کرد جوینده ننگ و نام
چو جعفر در آمد به صحن سرای
بپژمرد طبعش از آن تیره جای
نگه کرد در خانه چیزی ندید
ز آثار نعمت پشیزی ندید
نه در سر نه در بر نه در خانه هیچ
زبنگاه دون‌همّتان ره بپیچ
حصیری به صدپاره ده ساله زیر
گذشتن زباروی آن خانه دیر
خُمی سرشکسته سبویی کهن
میفزای اینجا دگر بر سخن
چو آگاه گشت از کم و بیش او
پشیمان شد از آمدن پیش او
به خادم نظر کرد و بر زد گره
بر ابرو که زر پیش احمق منه
نکرد التفاتی به شاعر وزیر
نیامد حدیثش دگر جایگیر
بسی هزل و جِد گفت و سودش نداشت
نه لب بر گشاد و نه سر برفراشت
برون رفت جعفر ز نزدیک او
تُفو کرد بر جان تاریک او
یکی گفتش ای آفتاب عرب
دو چیز از تو امروز دیدم عجب
یکی آنکه خود را نگه داشتی
به گوش آن همه هزل بگذاشتی
به چندان مضاحک نکردی نشاط
فرح را چنان در نوشتی بساط
دویم آنکه نارفته بروی خطا
گرفتی ازو باز رسم عطا
دژم بودن و بخل کردن چنین
نبودی ترا رسم و خو پیش ازین
بدو گفت جعفر که صاحب خرد
ز اندرز پیشینگان نگذرد
مده سر شبانی به گرگ ای سلیم
که جوری صریح است و ظلمی عظیم
مریز ای پسر دانه در شور بوم
که شاخ شکر نی، نرست از زقوم
نمی‌دانم از غصة آن گدای
که چونم؟ به سر می روم یا به پای
عطایی بدان میدهد نامجوی
که چون دخترانش بپوشند روی
دریغ است احسان به ناحق شناس
نسیجش فرستی بپوشد پلاس
بود گنج دادن به ناارجمند
به نزدیک خَلق و خدا ناپسند
هبا بود در حق آن مرد ریگ
همه سعی من همچو روغن به ریگ
نبیند ز من باز هرگز عطا
نگردم دگرباره گرد خطا
به ناقص وجود آنکه بخشد درم
چو من بایدش باز جست از عدم
گرفتم نظر باز از آن بی خبر
به چشم و دلم درنیاید دگر
نبینی که ماه منازل نورد
چو اظهار احسان خورشید کرد
از آنجا که تعظیم خور می کند
نظر سوی او بیشتر می کند
حکیم نزاری — باب نهم - در سخاوت و ترتیب آن نگاه داشتن و اسراف ناکردن — بخش ۱
طمع را در اشخاص تأثیرهاست
که در هر یک اصناف تدبیرهاست
کند دشمنان را به تدریج دوست
که آن بهترین خاصیت های اوست
کند نیز بیگانه را آشنا
درآرد بداندیش را در ثنا
به منکر نماید ره انقیاد
به کثرت کشد مرد را از تضاد
کند کاسل و سست را جَلد و رست
ازین نازکی‌های چالاک و چست
بهین خاصیت های شاه و رهی
بگویم گر انصاف بردی رهی
فراخی دست و دل و چشم و گوش
تو هم گر یَساریت باشد بکوش
درختی که باشد ز بیرون سرش
به است از درختان دیگر برش
سخاوت درختی است فرخنده بار
که هر روز بر می دهد چند بار
سخا کل عالم مسخر کند
دماغ دو گیتی معطر کند
کند بنده آزادگان را به طوع
بود خاصیت هاش ازین جنس و نوع
ولیکن نه چندان که اسراف شد
که اسراف بیرون ز انصاف شد
تهی دست گردد ز اسراف مرد
میانجی سخاوت به انصاف کرد
ایا ناصح حضرت پادشاه
درین موعظت ژرف تر کن نگاه
منه در سخا شاه را رای پیش
که نقصان نخواهند در مال خویش
چو شه را به انصاف رخصت دهی
شود زین سخاوت خزائن تهی
و زان پس پذیرد خلل کار مُلک
معطل شود روز بازار مُلک
وگر رخصت بخل یابد خطاست
کزو عالمی را امید عطاست
چو نومید گردند ازو خاص و عام
در افواه مردم شود زشت نام
فساد ممالک شود زان پدید
امید از سلامت بباید برید
ز بخل و سخا هر دو نبود گزیر
که وقت ضرورت بگوید وزیر
طریق مصالح نگه داشتن
غلو را به تقصیر نگذاشتن
گهی منع واجب کند گه عطا
نکو فهم کن، تا نیفتد خطا
چو بر حکم انصاف رفتی و راه
بود لامحال از تو خشنود شاه
بسی روزگاران گذشت اندرین
که بر آل برمک کنند آفرین
به دفتر نگه کن که یحیی چه کرد
هنوز از پس مرگ زنده ست مرد
مقامات جعفر بخوان از کتاب
چه جای شمارست و ضبط و حساب
از آن فاضل آمد ز ارباب فضل
که دارد فضیلت در آن باب فضل
کس اخبار ایشان مگر برنخواند
وگر خود جوادی به گیتی نماند
بزرگان نهادند بر گام گام
به داد و دهش زنده کردند نام
سخا و کرم هر دو یکبارگی
نبودند پیدا ز آوارگی
به عهد شهنشاه فیروزبخت
کشیدند با مسکن خویش رخت
سخاوت به حق شاه فرخنده کرد
که نام سخا در جهان زنده کرد
برآورد بر بام عالَم عَلَم
به بازوی تیغ و زبان قلم
عزیز جهان است از آن شهریار
که در چشم او زر چو خاک است خوار
ز مرکوب او بر که بنشست گرد
که خود را قبای مرصّع نکرد
که روزی به امرش قدم بر گرفت
که نه تا کف موزه در زر گرفت؟
چو اقبال در موکبش کس نراند
که منشور اقبال و دولت نخواند
اگر ذره‌ای در رکابش شتافت
به اقبال او قدر خورشید یافت
وگر بست موری به پیشش کمر
سلیمان صفت در جهان شد سَمَر
کسی را که جُود طبیعی بوَد
سخی‌تر ز ابر ربیعی بود
سخی نبود آن کو تکلف کند
وگر در سخاوت توقف کند
به عمدا کند نیز کس گر دهش
فریبی بود خوش ز ناخوش منش
به روی و ریا کی سخاوت بود
سخاوت نباشد شقاوت بود
سخاوت حقیقت بگویم کراست
اگر بشنوی از من ای دوست راست
که جانش نباشد ز جانان دریغ
سخا ناید از ناتوانان دریغ
نزاری چو مشغول وعظی و پند
تکلف به تقلید بر ما مبند
چو در کثرتی لاف وحدت مزن
چو خنثی که نه مرد باشد نه زن
نگشتی هنوز ایمن از ننگ و نام
بماندی مقید درین حلقه دام
چو مردان به پرواز همت برای
به معراج وحدت ازین تنگ جای
تو هیچی، چه آید ز هیچ ای حبیب
ز خود دور باش و به او عن قریب
ز کَونَین برخیز و از عالَمَین
که هم عین فرض است و هم فرض عین
ز من نیک بشنو بُرو بد مباش
حجاب تو خود هم تویی، خود مباش
اگر دوستی با خدا می کنی
روا نیست با غیر جز دشمن
حکیم نزاری — باب نهم - در سخاوت و ترتیب آن نگاه داشتن و اسراف ناکردن — بخش ۲ - حکایت
براهیم چون خان و مان می گذاشت
یکی خوب منظر جگر گوشه داشت
پس از مدتی چون پسر مرد شد
ز دنیا دلش بی پدر سرد شد
پسر بی پدر شاخ بی‌پر بود
چو بر آشیان مرغ بی پر بود
جفا بیند و لَت خورد از پدر
ولی کی کند مهرش از دل بدر
محبت بر آن داشت مشتاق را
که زیر قدم کرد آفاق را
ز هر جا طلب کرد و هر سو شتافت
ز دنیا برون رفته را در نیافت
سرانجام روزی قضا در طواف
نظر کرد مرد معما شکاف
برافتاد چشمش به روی پسر
وزان درد، دودش برآمد ز سر
بدو هاتفی گفت کای پاکباز
نصیب تو سوز دل آمد نه ساز
به سر در نگنجد سخن در سرست
چه نازی به سر سرّ ما دیگرست
به بر در گرفت آن زمانش به درد
بنالید و گفت ای خداوند فرد
مرا این پسر گر حجاب ره است
همین یک حجاب است وگر خود دَه است
به فضلت که برگیرش از پیش من
به خشنودی این دل ریش من
وگرنه زمن بنده خشنود باش
به حضرت رَهَم بازده زود باش
همان لحظه چون حق به حق واگذاشت
جگر گوشه در کالبد جان نداشت
سر شکر بنهاد کای پادشاه
حجابم کنون برگرفتی ز راه
مَمانم به چیزی دگر پایبند
ببخشای بر عجز این مستمند
نگه کن که با دوست چون می رود
جراحت نه پیدا و خون می رود
تماشا چنین می کند با جبیب
به مردان چنین می فرستد نصیب
درین عیدْ قربان چنین می کنند
نه لاغر که فربه گزین می کنند
نه فرزند در گنجد اینجا نه زن
نه چون و نه چند و نه ما و نه من
حکیم نزاری — باب دهم - در عادت نزدیکان حضرت و ارباب رسالت — بخش ۱
ترا نامرادی مراد است و بس
چو تو نیستی اتحاد است و بس
ملک را شناسندگان جهان
به اطراف در، آشکار و نهان
بدانند از همنشینان او
دلایل برند از قرینان او
ز احوال ایشان بر احوال شاه
بگیرند در دم دلیل و گواه
نکو روی باید ندیم از نخست
به اندام و اعضا لطیف و درست
نکو اعتقاد و مبارک قدم
ملیح اللسان و رفیع الهمم
سخن‌گوی و خوش طبع و حاضر جواب
نکوخواه و هشیار و بیدار خواب
پسندیده اخلاق و عادات خوب
مهذّب شده از عوار و عیوب
ازینجا کند مرد خصلت شناس
ز آثار و احوال سلطان قیاس
مکن پیشه هرگز لجاج و دروغ
که بنشاند از آبرویت فروغ
دو شاخ‌اند بی اصل در اصل کار
که جز زشت نامی نیارند بار
مکن در لجاج ای پسر بس غلو
که در اسفل افتی به جهل از علو
دروغ آردت در محلی فرود
که از هم فرو ریزدت تار و پود
چو باشد به نزدیک شاهت محل
عنان باز پس کش، مران در وَحَل
ز خود باخبر باش در نَهی و امر
بپرهیز از طعنه زید و عمرو
زهر گونه اقوال و اعمال تو
که هستند ناظر به احوال تو
چو کردند بیش و کَمَت را نگاه
کنندت بد و نیک نسبت به شاه
در اخلاق هر گونه زشت و نکوست
نگویند از تُست گویند ازوست
چنان کن که نام تو ای بهره مند
شود در نکونامی شه بلند
چو فرمایدت شاه پیغامبری
ز لفظش به یک حرف درنگذری
نه نقصان روا دار و نه برفزای
میفکن زبان در دهان چون درای
دقیق است و نازک پیام ملوک
نکردست هر کس در آن ره سلوک
رموز و اشارات ایشان جداست
برون زین لغتها که در لفظ ماست
سخنها که گوید به تو پادشاه
ز هر جنس و هر نوع و هر رسم و راه
همه نقش کن بر دل خود درست
پس آنگاه بر، کار بندش نخست
چو فرموده اول گرفتی به یاد
به اخر توانی به موضع نهاد
هر آن کو فراموشکار است و خام
به تقصیر و غفلت شود زشت نام
رسالت اگر رد کند ار قبول
نباید که دهشت نماید رسول
گشاده دل و خویشتندار باش
نه از کبر و نخوت گرانبار باش
طمع بگسل و تن مده در فریب
به ترتیب نه عجز کن نه عتیب
دو حال است افزودن و کاستن
که اصل اند در فتنه برخاستن
یکی تا عقوبت نباید کشید
دگر بی‌ملامت بباید شنید
گرت حسب حالی در افتد صواب
مکن بددلی در سؤال و جواب
دل دشمن از هیبت شهریار
چنان کن که برهم زند روزگار
توهم کم مباش ار فزونی کند
که اقبال شه رهنمونی کند
مقامات او در مسامع فشان
به عدل و به انصاف او ده نشان
به بیم و گزند اندرین ره مپای
ازیرا تویی جملة الملک رای
ز جمهور خلقت چو بگزید شاه
دل و دست دشمن بکوب و بکاه
جهان را نه سر راست بینی نه پای
بنای محبت بماند به جای
نزاری کسی راست این دسترس
که همت ز کَونَین ببرید و بس
به عزم درست و به رای متین
شود ظاهر و باطنش همچو نین
کند روی یک روی در رویِ دوست
شود پاک چون خاک در کوی دوست
تو باری تبرّا کن از کاینات
تبرّات برهانَد از ترّهات
به همّت بر افلاک و انجم خرام
که معکوس سر زیر باشد مدام
حکیم نزاری — باب دهم - در عادت نزدیکان حضرت و ارباب رسالت — بخش ۲ - حکایت
سلیمان گذر کرد بر کشوری
ز هرنوع در مو کیش لشکری
به راهی که لشکر گذر یافتند
گروهی ز موران خبر یافتند
به اجماع پیش سلیمان شدند
نیایش کنان و ثناخوان شدند
ز مورا یکی بندگی در نیافت
نیارست حالی خدمت شتافت
تلی ریگ در کوی دلدار داشت
که تا روز محشر برآن کار داشت
برآن بود میعاد روز وصال
که بر گیرد از راه و بود از محال
چو موری وفا میکند یا حبیب
زفرهاد مسکین نباشد عجیب
براُمّید شیرین که آید به چنگ
به جان کندن از کوه میکَنُد سنگ
سلیمان فرستاد و کردش طلب
فرو ماند از آن مور عاجز عجب
بدو گفت گر صورتی بسته ای
محال است کاری که پیوسته ای
به عُمر جهان کی میّسر شدست
خیالی که بر تو مصوُر شدست
سزد گر بیندازی از گردنش
عذابی که نتوان به سر بُردنش
ز ما بازماندی به چیزی محال
چه خیزد مگر هم خیال از خیال
بدو گفت مور ای به همّت بلند
مَیبینم چنین عاجز و مستمند
چو بستم امیدی و کردم قبول
ازین تا بمیرم نگردم ملول
رهی نو به دنیا نیاورده ام
بلی دعوی دوستی کرده ام
وفا نیست بر من از آن نگذرم
که داند؟مگر هم به پایان بَرَم
گر این ریگ برخیزد از پیش من
وگر خاک گردد تنِ ریش من
بکوشم مگر بخت یاور شود
کنار وصالم میّسر شود
به همّت توان کارها پیش بُرد
خداوند همّت به غفلت نَمُرد
وفا آید از مور،و از میردِه
نیابد،چنان میر پس مرده بِه
به همّت رسیدندمردان به کام
چو بی همّتان جان مَکن والسلام
حکیم نزاری — باب یازدهم - در تمهید معذرت از گناه و کیفیّت آن — بخش ۲ - حکایت
به تبریز دیدم جوانی سخی
که میخواندنش مشایخ اخی
ز بیرون شهرش مقامات بود
به خدمت ملازم در اوقات بود
به یک موضعش خانقه ساخته
به درویش و محتاج پرداخته
ز دیگر طرف داشت میخانه ای
طرب را بر آورده کاشانه ای
لب حوض،روی چمن،پای بید
سراسر گل و سبزه بر مرز و خوید
مقامی خوش القّصه و جای من
فروشد به گنج طرب پای من
در آمد به اخلاص باری چنان
که پیشم فدا کرد پیوند جان
پسر را بیاورد و پیشم کشید
که مهمان نخواهم دگر چون تو دید
جگر گوشه ای بود بس دلپذیر
ازو در پذیرفتمش ناگزیز
جوانی خردمند و شایسته بود
به خدمتن میان بسته پیوسته بود
زِهر در حکایت در انداختی
زِ هر باب فصلی بپرداختی
حکیم نزاری — باب یازدهم - در تمهید معذرت از گناه و کیفیّت آن — بخش ۴ - حکایت
یکی مرد حلّاج بودی ندیم
برافکنده بنیاد امّید وبیم
نه ننگش گریبان گرفتی نه نام
به دنیا برافشانده دامن تمام
نه از دار خوفش نه از تیغ باک
به دست اناالحق زده سینه چاک
برآمد برین روزگاری دراز
به راهی برش دیدم افتاده باز
شده عاجز و مضطر و ناسپاس
ز بس حسرت و ضجرت و یأس و باس
بدو گفتم ای مرد راه خدا
چه بودت که از حق فتادی جدا
چنین بر تو شیطان مسلّط چراست
چرا سر بپیچیدی از راه راست
به من گفت آن جوهر تابناک
که کردی به اعلا رجوع از مغاک
بکوشید و با مرجع خویش رفت
چو از پیش برخاست از پیش رفت
کنون کالبد مانده بی تاب و توش
مپرس ای پسر هیچ دیگر خموش
همین است و بس در حکایت مپیچ
برفتست اصل و نماندست هیچ
من آن پیر حلّاج محنت کشم
کنون سرد شد جوهر آتشم
دگر خدمتم بر نیاید ز دست
که پشت و دلم ضعف پیری شکست
چه کوشش نمودم به خونین عرق
که بر من به چیزی نگیرند دق
بسی جهد کردم به روز و به شب
که سهوی نیفتد مرا در ادب
بزد عاقبت چشم بد راه من
زمانه نگردد به دلخواه من
نه همواره مردی کند لشکری
که مخلوق نبود ز غفلت بری
زهی گرچه بسیار خدمت کند
بود هم که هر گونه زلّت کند
فساد و خطا و صلاح و صواب
بسی رفته باشد ز شیخ و ز شاب
بحمدالله از من خطایی نرفت
به ایزد که روی و ریایی نرفت
ولی حاسدم داشت فرصت نگاه
مزاج عنایت بگرداند شاه
قضا را کسانی که دشمن بدند
همه تربیت دیده از من بدند
سرای ..........................
که دیر است کین پل ببردست آب
همه رنج دنیا سراسر هباست
سمومش برآمیخته با صباست
ز دنیا و اهلش نیاید وفا
در این خنب بی درد نبود صفا
غلط می کنم صاف ازو کس نخورد
که هست اول و آخرش درد و درد
مرا نکته ای تجربت اوفتاد
که می بایدم کرد از آن نکته یاد
من از مملکت یک طرف داشتم
که نقد قناعت به کف داشتم
نگشتم به چیزی دگر پای بند
ز سود و زیان و امید و گزند
بحلّاب دنیا نکردم شروع
به خیر از محالات کردم رجوع
به اشغال دیگر نپرداختم
همین شیوه دستور خود ساختم
مهمّات مظلوم و درویش را
در آن مجتهد دیدمی خویش را
انیسم چو بودی به کنج التفات
زبان قلم بود و کام دوات
چو شه عزم کردی به شرب و نشاط
نبودی ز من بنده خالی بساط
همین بود در حضرتش کار من
ولی شاه بودی بر این یار من
جو ناظر بود دولت شهریار
همه حیلت و مکر باطل شمار
به تأثیر اقبال شاه انام
نیارد بداندیش گسترد دام
مرا چون غرض دولت شاه بود
ز ناراستی دست کوتاه بود
دگر نوکران داشتندی مدام
نظر بر نظام حصول حطام
به رسم جهان مولع جاه و مال
به ضبط امور و به کسب منال
به تکلیف و تعظیم در نهی و امر
روان کرده احکام بر زید و عمرو
ازین ها نیارستمی هیچ کرد
بترسد ز آزردن آزادمرد
چو همرنگ ایشان به ظلم و به داد
نبودم از آن کار بر من فتاد
حکیم نزاری — باب یازدهم - در تمهید معذرت از گناه و کیفیّت آن — بخش ۵ - حکایت
در ایّام کسری روشن روان
که عدلش متین بود و حکمش روان
ستاره‌ شناسان آن روزگار
مگر بازگفتند با شهریار
که یک هفته بارندگی ها بود
وزان پس پراکندگی ها بود
چنان آب ها جمله گردد تباه
شود مردمان را دگر رسم و راه
وزان آب دیوانه گردند خلق
بساط خرد درنوردند خلق
چنین گفت کسری بدیشان جواب
که یک ماهه دارند آماده آب
مگر این نحوست زما بگذرد
زمانه طریق جفا نسپرد
چو وقتش درآمد بیارید میغ
نیاهیخت خورشید یک هفته تیغ
پس از هفته ای کاسمان گشت صاف
هوا میغ را زد به هم بر، مصاف
ملک ماند کز خود نه بیگانه بود
دگر جمله خلق دیوانه بود
چو شه را ندیدند همرنگ خویش
برو نیز کردند آهنگ خویش
گروهی ز خمر جنون گشته مست
به کشتن کشیدند در شاه دست
چو کسری چنان دید عاجز بماند
حکیمان دانسته را پیش خواند
ملک گفت درمان این درد چیست
بباید درین بد، نکو بنگریست
چنان دید رأی حکیمی صواب
که شاه و حکیمان نخوردند آب
سپاه و رعایا و شاه و وزیر
نبودند همرنگ چون آب و شیر
خوشا وقت مردان یکروی و رنگ
برون رفته از معرض نام و ننگ
بریده ز کلّ علایق طمع
گرفته کم خمر وترک ورع
برآورده در گوشه انزوا
چو داود در پرده حق نوا
خلیلانه آتش برافروخته
تر و خشک هستی خود سوخته
ز فرعون ببریده همچون کلیم
زده نیل غالی و قاصر دو نیم
چو عیسی ز امّت تبرّا زده
سم خر ز بهر خران وازده
شده چون حبیب خدا مردوار
به نان جوین قانع از روزگار
به دامن درآورده پای سفر
ز سبع السّموات خوانده خبر
حکیم نزاری — باب دوازدهم - در تضرّع و خاتمت کتاب — بخش ۱
خدایا خطاهای ما در گذار
زتو یک نظر وز چو ما صدهزار
جهانی گنه رحمتت در دمی
بیندازد از گردن عالمی
به بیچارگی کرده ام دست پیش
خجل وامگردانم از فضل خویش
همین است کز من نیامد صواب
جزای خطا چشم دارم ثواب
از آن پبش عفوت کنم پوزشی
که امّیدوارم به آمرزشی
خدایا معاد و مآبم به تست
تویی آنک بعث و ثوابم به تست
بریدم طمع جز تو از هر که هست
که من مست جام تو ام از الست
پناهم تویی در که خواهم گریخت
تو کش تا توان گفت خونم که ریخت
اگر رد کنندم عقول و جهول
چه غم چون تو ام کرده باشی قبول
ز من باز گردند پیوند و خویش
تو محروم مگذارم از عفو خویش
خدایا عنان عنایت مپیچ
که من هیچم و هیچ ناید ز هیچ
بر امّید فضل تو کردم گناه
به نومیدیم رد مکن یا اله
ز اول چو بی علّت ما و من
به هم دادی آمیزش جان و تن
به وقت جدا کردن از یکدگر
تو دانی نیارم زدن دم دگر
کسی را تو باشی که در یابدش؟
وگر درببندی که بگشایدش؟
خدایا از آنجا که احسان تست
عفو کن که مجرم هراسان تست
چو مخلوق را هست بخشایشی
دلی می رساند به آسایشی
اگر در پشیمانی آهی کنند
عفو می کند چون گناهی کنند
تو غفّاری و ما گنه کرده ایم
به فضل تو زنهار آورده ایم
ز تقصیرها درگذر یا اله
ببخشای بر ما ببخش از گناه
چو از هر دو عالم ترا خواستست
نزاری ترا هم ز تو خواستست
که بگذاردم گر تو بنوازیم؟
که برداردم گر تو بندازیم؟
قبول تو پس رد مکن دعوتم
چراغی برافروز در خلوتم
طمع منقطع کردم از کاینات
به فضل تو دارم امید نجات
بر امّید مرهم جگر خسته ام
به روی از همه خلق دربسته ام
در بسته نگشاید الّا تو کس
مرا چون تو هستی ز تو هم تو بس
به دست تضرّع به بوی نوید
درت می زنم تا برآید امید
به روی ضریری دری بسته بود
در آن بسته امّید پیوسته بود
بر آن در یکی روز تا شب بماند
ز بیرون کسی در درونش نخواند
یکی گفت در خانه دیّار نیست
برو بر در بسته چندین مایست
شنیدم که می گفت با خود به راز
که این در شود آخرالامر باز
خداوند اگر زنده بازآردش
سرا را در بسته بگشایدش
خداوند ما دایما حاضر است
به اسباب و احوال ما ناظر است
نباشد درش بسته بر مستحق
تو هم معترف باش و هم متّفق
بلی گر گشادست و گر بسته در
ندارد جز او کس از آن سرّ خبر
ببندد چو خواهد که آزاردت
گشاید چو خواهد که بازآردت
تو گر خواستی و او ندادت مرنج
گلی داد و خاری نهادت مرنج
حکیم نزاری — باب دوازدهم - در تضرّع و خاتمت کتاب — بخش ۲ - حکایت
شنیدم که تاج النّسا رابعه
که فرمان حق را بدی تابعه
کمابیش یک هفته چیزی نیافت
زتاب شره اندرونش بتافت
شب آمد به بیچارگی تن بداد
سر دردمندش به بالین نهاد
خدا دوستی حلقه زد بر درش
تهی مغز چون حلقه در، سرش
ز بالین برآورد و آمد به در
در خانه بگشاد آسیمه‌سر
بدو کاسه خوردنی داد و رفت
شب تیره چون آتش از تاب و تفت
چراغی مگر خواست تا بر کند
شب قیرگون را منوّر کند
چو آمد ز در باز نادیده کام
تهی دید آن کاسه پر طعام
برون رفت با نفس در خشم و جنگ
که تا کوزه آب آرد به چنگ
دگرباره چون دل در آن بسته بود
چراغ فروزنده بنشسته بود
مگر کرد رغبت به یک خوردن آب
که بود اندرونش پر از تفت و تاب
همین تا به لب برد اگر خود نبرد
ز دستش بیفتاد و شد کوزه خرد
بنالید کای کردگار عزیز
ز نان کردیم سیر و از آب نیز
ندانم درین تا چه سرّست و راز
که آب از چو من تشنه گیرند باز
پس از هفته ای از شراب و طعام
دهن بسته ای را رساندی به کام
ز کامش چنین برکشیدن چه بود
قدح دادن و ناچشیدن چه بود
ز غیبش یکی هاتف آواز داد
که باید ره حکم ما باز داد
مراد تو با حکم ما نیست راست
ز ما عاشق ما جز از ما نخواست
اگر زان مایی مباش آن خود
به ما جمع باش و پریشان خود
مراد تو ماییم ای بی خبر
تو مشغولی از ما به چیزی دگر