mabidan/ganjoor huggingface dataset:
عرفی — قصیده‌ها — شمارهٔ ۲۴ - در منقبت علی علیه السلام
تبارک الله از این آسمان شتاب کرنگ
که نعل آینه رنگش ندیده رنگ درنگ
اگر بساحت میدان او در آید غم
وگر گشاده شود از هجوم غم دل تنگ
در این هوس که رود همعنان او نفسی
شبانه روز زند شاطر سپهر شلنگ
جهنده ای که بگاه جهندگی شاید
که جوهر تنش آید برون ز جامه تنگ
سبکروی که چنان بردود بزخمه تار
که نغمه لب نگشاید بعرصه آهنگ
اگر کنند مثل طی مساحت اضداد
ز طبع شهد بکامی رود بطبع شرنگ
وگر کنند بوی نسبت درنگ بسهو
شتاب فهم شود بعد از این زلفظ درنگ
زمانه گفت زهی آسمان قوس و قزح
بزیر سینه او چون بدید رنگین تنگ
ستاره گفت که اینک سپهر و چشمه مهر
نشانه سم او دید چون بروی النگ
حساب طول عمل در فضای میدانش
چو عرصه ابد است و شماره فرسنگ
خرد عرایس بکار گفت و منکر شد
ازآنکه دارد از این نام هم بغایت ننگ
منش معارج افکار گفتم و خجلم
ز بهر آنکه نه راضی بود ز رنگ و به رنگ
عرفی — قصیده‌ها — شمارهٔ ۲۵ - تجدید مطلع
منم که شیشه ام از لوح مدعا بیرنگ
نه تشنگی کش آبم، نه آرزوچش رنگ
بزیر سایه طوبی غنوده ام یعنی
نه در عنان شتابم، نه در رکاب درنگ
بچار بالش تسلیم تکیه کرده مدام
تبسم نه بصلح و حکایتم نه بجنگ
صنم بجیب نه تا خیزم از در اسلام
ردا بدوش نه تا بگذرم بشهر فرنگ
بکعبه نغمه ناقوسم آرد ار بسماع
نماز بت نکنم گر قضا شود ارژنگ
وگر سرود احد جوشد از دلم در دیر
نفس همی شکنم در گلوی سینه تنگ
برنگ و بو نیم آلوده ز آن سبب دورم
ز گلفروشی نام و شکسته رنگی ننگ
نه در مذاق من از نوش عافیت لذت
نه بر جبین من از نیش محنت است آژنگ
ز ذوق لب نگزم گر بشهد غوطه خورم
بریز آب دهان گر فرو شوم بشرنگ
هجوم دعوی من در تساوی اضداد
کنایتی است که آیینه ام ندارد زنگ
بلی چگونه بود زنگ دار آینه ای
که صیقلی کندش رأی شاه با فرهنگ
شهی که صیقل رأی هدایت افروزش
چنان زدوده ز آیینه ها کدورت زنگ
که برده شاهد ایمان برای کحل بصر
سیاهی از شکن زلف لعبتان فرنگ
مطرفشان شود از ابر لطف او بر کوه
شود چو آب و در آید بزیر صفحه سنگ
ایا شهی که بدل گرمی حمایت تو
بروی بیضه شاهین نشسته ماده گنگ
بکوی جاه تو جوید زمانه نسبت از آن
ز نور و سایه کند جلوه در لباس پلنگ
اگر دهی بضیمرت عنان نظم امور
رود بصنعت روشنگری طبیعت زنگ
بعون عینک رأی تو اعمی فطرت
کند مشاهده از نغمه صورت آهنگ
نگاشتند برای نمونه صورت دهر
جهان جاه ترا میزدند چون نیرنگ
محیط عالم جاه تو دارد آن نسبت
که بر شکوه الهیش نیست دایره تنگ
زهی مجال چو حفظت ببحر خیمه زند
که بعد از این شکند زوری در آب نهنگ
اگر نه طبع تو محمل طراز بودی کی
عروس علم نشستی بهودج فرهنگ
دل سیاه عدوی ترا اگر گویند
که نسبتی بسپهرش بود بهیأت ورنگ
برون روند عناصر عصیروش ز فلک
ز بسکه دایره آسمان بگردد تنگ
فروغ شعله قهرت فتد چو در ارحام
بچشمه سار برآید سمندر از خرچنگ
سریع‌تر به کف آرم عنان معنی را
که هیبت تو رباید ز روی اعدا رنگ
عرفی — قصیده‌ها — شمارهٔ ۲۶ - در مدح حکیم ابوالفتح
چهره پرداز جهان رخت کشد چون بجمل
شب شود نیمرخ و روز شود مستقبل
چشم شب تنگ شود دایره مردمکش
دیده روز بتدریج برآید احول
مردم دیده آن ژاله و گرما بصفت
بیضه دیده این روغن و دیبا بمثل
خون سودایی شب زائد و فاسد گردد
لاجرم نشتر روزش بگشاید اکحل
روز چون کرم بریشم همه بر خویش تند
هر چه شب رد کند از معده چو زنبور عسل
بعد از این ترجمه روز شود صاحب کل
بعد از این شب بنگین نقش کند عبداقل
وقت آنست کنون کز اثر عیش و نشاط
می نگنجد بصراحی و صراحی ببغل
جام یاقوت و می لعل بهم پالاید
اثر نامیه چون لاله و داغش بمثل
نامیه چون چمن سبزه دهد اتمامش
ناقص از کارگه آرند بباغ از مخمل
عرق از شبنم گل داغ شود بر رخ حور
اخگر از فیض هوا سبز شود در منقل
چمن آید بچمن بهر تماشای جمال
بلبل آید بر بلبل بتمنای غزل
گیرد از فیض هوا طبع جواهر دارو
خصمت ار سوده الماس کند در مکحل
بسکه هر خار گلی کرده عجب نیست اگر
یاسمین بشکفد از نشتر زنبور عسل
پیش باغ و چمن دهر کنون گر رضوان
نسخه خلد برین باز گشاید بمثل
صورت خلد ازین باغ مفصل یابد
سیرت این چمن از خلد ببیند مجمل
حور گیسو بمیان بسته درآید بچمن
تا لبالب کند از سنبل وگل جیب و بغل
بسکه از سنبل وگل یافت صفا نزدیکست
کز پی بوسه دو لب را بهم آرد جدول
شاید ار عذر پرستار پذیزند بحشر
بسکه برداشت صفا صورت عزی و هبل
انبساطی است در این فصل که بی کاوش عقل
شاید ار باز شود عقده ما لاینحل
لیلی از گوشه محمل بنمود است جمال
یا بود لاله که سر برزده از دامن تل
حاسد آزار شوم زین غزل تازه که باز
موسم شادی بلبل شد و اندوه جعل
عرفی — قصیده‌ها — شمارهٔ ۲۸ - در مدح شاهزاده سلیم
نوبهار آمد که افشاند چو حسن یار گل
چون وصال یار ریزد هر خس و هر خار گل
گلفروشی بود مخصوص دل پر داغ ما
کرد بی عزت بهار آخر بهر بازار گل
بسکه طبع کاینات از خرمی آبستن است
بر دماند باد زآه مجرمان بردار گل
بعد ازین از فیض رنگ آمیزی فصل بهار
خامه نیرنگ ریزد بر در و دیوار گل
از نهال قامت خوبان در این موسم رواست
گر بجای عشوه ریزد در دم رفتار گل
مشهد بخت مرا پژمرده گلبرگی رسید
بسکه از بذل چمن گردید بی مقدار گل
در چنین فصلی که از فیض هوای نوبهار
در زمین شوریده میروید زنوک خار گل
شاید ار گلبن صفت بر گلخن از فیض هوا
پرده های عنکبوت انگیزد از هر کار گل
گر چه مستغنی بود عاشق ز فیض هر هوا
روید از نور نگاهش در دم دیدار گل
سایه گردد موج زن بی جنبش گل از نسیم
چون کند با این رطوبت سایه بر دیوار گل
گرهمی داند که تاراج خزانی در پی است
از چه مینازد بمشتی درهم و دینار گل
مغز عالم را معطر کرد و بویا میکند
از شمیم خلق داور شمه ای اظهار گل
گلشن اقبال و دولت شاه اکبر کز ازل
بوی خلقش کرد از خواب عدم بیدار گل
گر صبا از رزمگاه او درآید در بهشت
از دهانش خون چکد در خواهش زنهار گل
خلق او گر توبه فرمای گنهکاران شود
از لب تائب دمد هنگام استغفار گل
جاه او دید آسمان و چشمه خورشید ، گفت
بلبلی از باغ ما بگرفته در منقار گل
گر نسیم باد لطف او وزد در صحن دیر
بردمد مانند شاخ از رشته زنار گل
جوهر اول طلب کرد از ضمیر او گلی
مهر و مه را پا بسر برزد که هان بردار گل
در گلستانی که باد لطف او جان پرور است
از دم عیسی شود پژمرده و بیمار گل
عزم او گر باغبان دهر گردد دور نیست
گر شود چون آفتاب اندر جهان بسیار گل
ای که از اندیشه عدل صلاح اندیش تو
بر نفس بندد ره غمازی اسرار گل
از دماغ باغ بگشاید شمیمش سیل خون
گر ز آب چشمه تیغت شود نمدار گل
گر ز راه کوی خصمت رو بگلزار آورد
گردد از فیض نسیم  صبحدم بیزار گل
ور بیاد روی اعدای تو گل بر سر زنند
رنگ نیلوفر برآرد بر سر دستار گل
گر نگردد طبع رنگ آمیز تو گلشن طراز
ای ز فیضت خرم و خندان بهر گلزار گل
در حریم روضه ارکان کجا از یک نهال
بر خلاف رنگ و بوی هم بروید چارگل
باد خشمت گروزد بد گلشن از تحریک برگ
چون دل بلبل کند الماس را افکار گل
گر ضمیرت مایه آرایش بستان دهد
آسمان آسا شود سرچشمه انوار گل
باد اگر با مژده لطفت بعالم سر نهد
صورت چین را دهد از گوشه دستار گل
مرگ در عهدت بخلد از بهر گلچیدن رود
تا برد ، گاه عیادت بر سر بیمار گل
در دل تنگ شهیدان از نشاط عهد تو
روید از پیکان ناوک غنچه وز سوفار گل
تا در افشانی کند بر شاهدان بزم تو
این غزل در باغ طبعم می‌کند تکرار گل
عرفی — قصیده‌ها — شمارهٔ ۲۹ - تجدید مطلع
چون ز لطف آری ببالین من بیمار گل
از پی آرایش تابوت هم بردار گل
گر بجنت بگذری حاشا که رضوان در رهت
سوسن و سنبل بیفشاند بلی ناچار گل
جلوه کن در روضه تا حوران بدست انفعال
از فروغ چهره بر پایت کنند ایثار گل
زاهدا بوی مراد از هر گلی ناید بیاد
تا می آلود آوریم از خانه خمار گل
رحمی ای طالع بروی شاهد امید ما
مشت خس تا کی فشانی برفشان یکبار گل
وقت گل سر بر زدن گر از دلم یاد آورند
مشت خون گردد کسان را بر سرو دستار گل
جنت از کونین و باغ حسن از عرفی کز او
هر نگاهش را بدامن هست صد خروار گل
عهد داور بین کز آن زلف و چنین حسن غیور
میفشاند هر طرف بر خوابگاه یار گل
داورا باغی است طبع دلفروزم کاندر او
غوطه در آتش زند چون مرغ آتشخوار گل
گر بتابد نور خورشید ضمیرم برچمن
رازها سازد عیان از پرده عینک وار گل
در سرود وصف اخلاق تو میریزد برون
بلبل طبعم بجای نغمه از منقار گل
در مزاجش ره نیابد خشگی طبع خزان
گر زآب طبع من گردد رطوبت دار گل
بی نزاعش از چه در خوبی مسلم داشتند
گر نبرد از حسن طبعم مایه ای در کار گل
آنکه برگی از ریاض جوهر اول بدید
گو بیاور باغ طبع عرفی و بشمار گل
تا نه بیداد خزان در گلشن عالم شود
منظر مرجان اساسش تا زمین هموار گل
باد ایوان دماغ و دیده عمر ترا
از صفای جوهر و عطر نفس معمار گل
عرفی — قصیده‌ها — شمارهٔ ۳۰ - حسب حالی از خویشتن
رفتم ای غم زپی عمر شتابان رفتم
بشتاب ار طلبت هست زمن هان رفتم
مشتاب ای غم دنیا که بگردم نرسی
بکن از دور وداعم که شتابان رفتم
ایها الناس بگوئید مبارک بادم
کز صنم خانه تن در حرم جان رفتم
الوداع ای من دردی کش بیهوشی دوست
کاینک از خویش ببوی می رهبان رفتم
تا حد دشت محبت که قیامتگاه است
پیش روی غم دل مروحه جنبان رفتم
درد، همدوش و بلا بر اثر و غم در پیش
تا براحتگه تسلیم بدینسان رفتم
هوس گریه شبم نشتر غم داد بدست
رگ ابری بگشودم که بطوفان رفتم
آرزو کشتم و خون خوردم و عشرت کردم
نه در جور زدم نی بر احسان رفتم
گر حکومت همه عدل است کمش گیر که من
باد پیمودم و همدوش سلیمان رفتم
همه را ماتمی حسرت دنیا دیدم
چون بماتمکده گبر و مسلمان رفتم
کس عنان گیر نشد ورنه من از بیت حرم
تا در بتکده ، درسایه ایمان رفتم
خضر اگر نیست قدم میزن و میکوش که من
رفتم آخر بحرم وز ره خذلان رفتم
پای کوبان بحرم رفتم و عیبم کردند
بدر دیر مغان ناصیه کوبان رفتم
من کجا ، کشمکش رد و قبولش زکجا
نیک رفتم که نه کافر نه مسلمان رفتم
آفتاب آمد و در زیر سرم بالین شد
چون بخواب عدم ارحسرت جانان رفتم
صفحه تیغم از آن نسخه خلداست که دوش
بشبیخون سپاه غم الوان رفتم
هرکجا مژده اندوه نوی بشنودم
جستم از درد گران توشه و رقصان رفتم
منم آن سیر زجان گشته که با تیغ و کفن
بدر خانه جلاد عزلخوان رفتم
سفته ام گوهری ، از من بخر ، اما مفروش
که به دریوزه آن بر در صد کان رفتم
عرفی — قصیده‌ها — شمارهٔ ۳۱ - تجدید مطلع
از در دوست چگویم بچه عنوان رفتم
همه شوق آمده بودم همه حرمان رفتم
بس بدیوار زدم سر،که در این کوچه تنگ
آمدم مست و سراسیمه و حیران رفتم
رفتم از کوی تو لب تشنه بگلگون سرشک
نیک رفتم که نه افتان و نه خیزان رفتم
دل و دین و خرد و هوش و زبان بازم ده
تا بگویم ز در دوست بسامان رفتم
آمدم نغمه گشا از لب امید وز یأس
در رگ و ریشه دل دوخته دندان رفتم
آمدم صبحدم و شام برفتم ، بشنو
که چسان آمدم اینجا ، بچه عنوان رفتم
آمدم صبح چو بلبل بچمن در نوروز
شام چون ماتمی از خاک شهیدان رفتم
دوستان زهر بگوئید که رفتم ناکام
دشمنان نوش بخندید که گریان رفتم
رفتم و سوختم از داغ دل دشمن و دوست
که جگرسوز تر از اشک یتیمان رفتم
منم آنقطره که صد سینه و دل کردم داغ
تا ز نوک مژه غلطیده بدامان رفتم
منم آن یوسف بد روز که نارفته بمصر
تا برون آمدم از چاه بزندان رفتم
منم آن غنچه پژمرده که از باد خزان
خنده بر لب گره و سر بگریبان رفتم
نور پیشانی صبح طربم لیک چه سود
که ز غم تیره تر از شام غریبان رفتم
رفتم آهسته ولی صاحب دل می داند
که دل آشوب تر از زلف عروسان رفتم
مردم از گریه و کارم بتبسم نکشید
منم آن نوح که هم بر سر طوفان رفتم
از پریشانی دل سوختم و بهر علاج
هم بدریوزه دلهای پریشان رفتم
بازوی همتم آنروز چو قیمت بشکست
که بتابیدن سرپنجه مرجان رفتم
منم آن هیکل روحانی اندیشه خدا
که درآب زدم ، بر اثر نان رفتم
منم آن شیر ختن صید ، که آهوگیرم
که چو موشان بشکار ته انبان رفتم
گوهر قیمتی گنج ازل بودم لیک
ره بیعزتی جنس فراوان رفتم
بودم از قدر ترنج زر پرویز ولی
گوی گشتم بره سیلی چوگان رفتم
بوده ام من حلبی شیشه لعل صهبا
پای کوبان بکجا بر سر سندان رفتم
چون صبا رخصت کشت چمنم بود ولی
چو تماشای خلایق بخیابان رفتم
رفتم اندر پی مقصود ولی همچو پلنگ
بسر کوه بقصد مه تابان رفتم
ذوق عریانی تجرید ندانستم حیف
کز پی سندس و استبرق رضوان رفتم
آخر این با که توان گفت که در مکتب قدس
دانش آموز خرد بودم و نادان رفتم
شعر ورزیدم و از معرفت آن سو ماندم
جان معنی شدم و صورت بیجان رفتم
شب یلدای حیاتم بسحر گوید حیف
که در افسانه بیهوده بپایان رفتم
ز آن شکستم که بدنبال دل خویش مدام
در نشیب شکن زلف پریشان رفتم
ماتم اهل دل این بود که با شیونیان
تهنیت گو بسر خاک شهیدان رفتم
راه مجنونی و فرهادیم آمد در پیش
رفتم این راه ولیکن نه چو ایشان رفتم
ناخن تیشه نراندم برگ و ریشه سنگ
کوه غم در ته پاسوده بجولان رفتم
آشیان زغن و زاغ نچیدم بر سر
سر قدم ساخته بر خار مغیلان رفتم
این همه رفتم و رفتم که شمردم عرفی
بتقاضای ردیف از پی بهتان رفتم
تیغ وی گفت که در معرکه جنگش من
همه از تارک او تا سم یکران رفتم
باد طوفان سخایش بصبا گفت که من
فوج در فوج شکستم چو بمیدان رفتم
آهنین پنجه تیغش باجل گفت که من
موج بر موج شکستم چو بعمان رفتم
رمح وی گوید اگر جنگ وگر صلح که من
بگشاد گره جبهه خاقان رفتم
طالعش صبح ولادت در دنیا زد و گفت
آفتابی بکف اینک بشبستان رفتم
هر گه اندیشه خلق ویم از جای ربود
چون صبا بر ورق سنبل و ریحان رفتم
این جواهر ز نثار کرمش برچیدم
تا نگویند بدر یوزه عمان رفتم
دارم این قافله را سرمه ز خاک در تو
نبری ظن که بتاراج سپاهان رفتم
بسکه عیسی نفسان بوسه براهم دادند
هرقدم برسر صد چشمه حیوان رفتم
بال اندیشه ز پرواز شکستم صد بار
نبری ظن که بعرش سخن آسان رفتم
السلام ای ملک النظم برون داد ز خاک
چون بآرامگه ناظم شروان رفتم
داورا دوش بدوش قدر اندر ره عمر
با ثنای تو و نفرین حسودان رفتم
راه بیحد ثنای تو سپردم این راه
نیست راهی که توان گفت به پایان رفتم
ره نفرین حسودان تو رفتم لیکن
آن نیرزد که بگویم به چه عنوان رفتم
عرفی — قصیده‌ها — شمارهٔ ۳۳ - در مدح شاهزاده سلیم
صباح عید که در تکیه گاه ناز و نعیم
گدا کلاه نمد کج نهاد و شه دیهیم
نشاط طبع بحدی که نشنود دانا
بجز ترانه اطفال و ترهات ندیم
بساط مجلس دهر آنچنان نشاط آمود
که دست را بسماع آستین دهد تعلیم
براز معانقه ناز کان بلمس شجاع
لب از مصاحفه شاهدان ببوسه کریم
نوای مرثیه صوم و شادیانه عید
گشاد از اثر انبساط گوش صمیم
بخوان مائده شد دست اشتها ، مطلق
بکام و معده عداوت فزود طبع لئیم
بچشم و هم ز فیض شکفته رویی دهر
نمود چهره امید داشت ، صورت بیم
جهان چنین خوش و من خوشتر از جهان بوثاق
نشسته با خرد اندر تعلم و تعلیم
که ناگهان ز درم در رسید مژده دهی
چنانکه از چمن طالعم بمغز شمیم
چه گفت ؟ گفت که ای مخزن جواهر قدس
چه گفت؟ گفت که ای مطلب بهشت نعیم
بیا که از گهرت یاد می کند دریا
بیا که تشنه لبت را طلب کند تسنیم
زلال چشمه امید پور اکبر شاه
طراز دولت جاوید شاهزاده سلیم
ازین پیام دلم شد شکفته و شاداب
چنانکه باغ زشبنم ، چنانکه گل زنسیم
بره فتادم وگشتم چنان شتابزده
که دست اهل کرم در نثار گوهر و سیم
چو روزگار رسیدم بدرگهی که کند
زمانه طوف حریمش بدیده تعظیم
رسیدن من و اقبال آن همایون فال
چنان فتاد مطابق در آن خجسته حریم
که گرادب نکشیدی عنان من ، قدمش
ببوسه گاه همی کرد بر لبم تقدیم
مرا چو دوش بدوش ادب بدید استاد
بلطف خاص بدل کرد التفات عمیم
رموز کرنش و تسلیم را ادا کردم
بدأب مردم دانا نه بذله سنج ، ندیم
چه گویمت که بکامم چه مایه لذت داد
گزیده نوبرکرنش نمک چش تسلیم
نگفت و من بشنودم هر آنچه گفتن داشت
که در بیان نگهش کرد بر زبان تقدیم
لبش چو نوبت خویش از نگاه باز گرفت
فتاد سامعه در موج کوثر و تسنیم
بخنده گفت که در عذر این گناه بزرگ
که رفته نام تو بی حکم ما بهفت اقلیم
همین که رفتی ازین آستان نوشته بیار
گزیده نسخه ای از زادهای طبع سلیم
ازین سخن سرو دستار من گلستان شد
ز بسکه چیدم و بر سر زدم گل تسلیم
چو باز گشتم از آن آستان، خرد جزوی
نوشته داد که این تحفه گل و تو نسیم
بگیر و زود ببر با قصیده ای که بود
بشاخ و برگ سخن نسخه ریاض نعیم
ز جام شدم که کدامین قصیده باید گفت
به لهجه‌ای که دمد روح در عظام رمیم
عرفی — قصیده‌ها — شمارهٔ ۳۴ - تجدید مطلع
من و نمودن بطلان عهدهای قدیم
بذکر منقبت عهد شاهزاده سلیم
تولدش بنهاد شریر دهر آن کرد
که با طبیعت آتش نزول ابراهیم
نهیب هیبت او در مشیمه نقدیر
شکست گوهر گفتار بر زبان کلیم
بعهد معدلت او که عاملان فساد
زبس هدایت تعطیل فارغند از بیم
کشیده فتنه معزول سر بزیر لحاف
دریده ظلم فراموش طبل زیر گلیم
اگر عیادت مرضی کند عدالت او
جهد بقاعده اعتدال نبض سقیم
بروی ازمنه گر آستین برافشاند
شود بسعی تموج زمان حال ، قدیم
زهی وجود تو در سایه عنایت شاه
که کرده بذل سعادت همای را تعلیم
همه مراد، چو امید در قبول دعا
تمام فیض ، چو اندیشه در دماغ کریم
حسود ناز و نعیم تو بر در طالع
چنان غریب که طامع برآستان لئیم
زفیض لطف تو شاید که بی سرایت عشق
شود باهل محبت دل کرشمه رحیم
زمانه را همه فرزند اگر چو توبایست
ترا بزادی و بودی دگر همیشه عقیم
ز بحرکان کرمت آن نفایس آورده است
که احتیاج نه گوهر گرفتن است و نه سیم
زعفو و حلم تو دلها بغایتی جمع است
که معصیت نه امید آزموده است و نه بیم
همای قدرتو اوجی گرفته در پرواز
که دام کسب شرف باز چیده عرش عظیم
بهار خلق تو عطری فشانده برآفاق
که بوی مهر پدر بازیافت طفل یتیم
خدایگانا گویم بمدح خویش دوبیت
کزین نیارد پرهیز کرد طبع سلیم
ز زاده دل و طبعم اگر شود آگاه
باصل خویش ننازد زشرم در یتیم
مثال طبع من و هر طبیعتی که جز اوست
زلال ماء معین است و درد ماء حمیم
خموش عرفی از این ترهات وقت دعاست
برآر دست بدرگاه کردگار کریم
همیشه تا که نگردد حلال بر فرزند
جمیله ای که شود با پدر بحجله مقیم
عروس دهر به فتوای ذره تا خورشید
حلال اکبر شه باد و شاهزاده سلیم
عرفی — قصیده‌ها — شمارهٔ ۳۵ - در مدح جلال الدین اکبر شاه
منادی است بهر سو که ای خواص و عوام
می نشاط حلال و شراب غصه حرام
فضای عالم هستی زغصه تنگ آمد
مشابه دل عاشق ، مثال چشم لئام
هوای روضه گیتی شکفته شد زآنسان
که نوبهار خط گلرخان سیم اندام
قضا نهاده بکام زمانه معجونی
که بهر ساختن آن قدر گرفته بوام
بشاشت دل اطفال در شب نوروز
نشاط خاطر صایم بصبح عید صیام
هم از دریچه امکان نمود صورت امن
چنانکه عارض خورشید از شکاف غمام
هم از نتیجه افیون امن شاهد تیغ
نهاده پهلوی راحت بخوابگاه نیام
بگوش عارضه صوت عدم رسید ازدهر
بچشم حادثه میل فنا کشید ایام
ز اتفاق طبایع درآشیان وفاق
شود بطعمه شاهین بزرگ بچه حمام
نیاید از دهن باز یک نفس بیرون
زبان کبک ملمع لباس طرفه خرام
ز غایت شفقت تیز میکند ناخن
بعزم خارش اعضای آهوان ضرغام
ز پنجه شانه گرگان همی شود دشوار
چو موی کج شود از باد بر تن اغنام
زمانه در کنف عافیت قرار گرفت
چنانکه در دل عاشق نگارسیم اندام
دراز شد سخنم مختصر کنم تقریر
زمانه را بکف عدل شاه داده زمام
زبانگ هیبت و از نعره صلابت اوست
فلک فکنده عنان و صبا گسسته لجام
نماز شام نه از پرتو لوامع مهر
برنگ لاله بود ذیل چرخ ازرق فام
بجرم آنکه برأیش سر معارضه داشت
قضا بریده سر آفتاب بر سر بام
برسم عبرتش اکنون سپهر گرداند
بگرد خطه عالم بنیزه بهرام
از آن زمان که سراپرده معالی او
ورای منظر کون و مکان گرفته مقام
بروی بستر لیل و نهار میغلطد
فلک ز رنج حسد چون مریض بی آرام
وگر چنانچه حدیثم نمیکنی باور
دلیل قانع اینک کبودی اندام
چه سود پوشد اگر دشمنش زره از بیم
نمیکند ببدن مرغ روح وی آرام
چه منع طایر آبی نماید از طیران
بروی آب ز موج افکند صبا گردام
بتازه میکنم انشا گهر فشان نظمی
که داد عکس سوادش ضیا به ماه تمام
عرفی — قصیده‌ها — شمارهٔ ۳۶ - تجدید مطلع
زهی رمیده مرا آهوی وصال از دام
چنانچه از نظرم خواب و از دلم آرام
بسوی او نفرستم پیام از آن ترسم
که بر حکایت من مطلع شود پیغام
بگاه عربده دشنام چون دهد سوزم
مباد از لب او لذتی برد دشنام
چه نازکی است که بینم بگاه جلوه قدش
گرانی نظرم باز داردش ز خرام
ز اضطراب دلم پای هوش میلغزد
چو میرسد بخیال آن نهال سیم اندام
به نیم جرعه چه شوراست در دلم گویی
کزآن لب نمکین رشحه ای فتاده بجام
بدور حسرت او جام زهر می نوشم
گه از نصیحت خاص وگه از ملامت عام
ز ذوق کشتن عرفی بحیرتم که چرا
چوکینه در دل بی مهر او گرفته مقام
زتازیانه جورش سمند صبر من است
عنان فکنده چو فرمان شهریار انام
زهی وجود سخاوت مشخص از کف تو
چنانچه ذات بصورت ، چنانچه شخص بنام
بود برات عطایت بدست هر فردی
چو نامه های عمل در حسابگاه قیام
فشرده ذوق سخا در دل توپا محکم
چو استقامت زر درخزینه های لئام
بنای دولت خصم توست و بی بیناد
چو دوستی هوسناک و اعتقاد عوام
بعهد عدل تو شاید که توأمان نشوند
صبیه و صبی اندر مشیمه ارحام
دوام جاه تو آن عالمی که دورش را
ذخیره ابد آید بیک دقیقه تمام
درون مطبخ جاه تو مهر و ماه بود
دو قرص نان که یکی پخته است و دیگر خام
زبان حادثه تا کی قضا تواند بست
اگر بحجت تیغ تو ندهدش الزام
ز زخم نشتر فساد انتقام تو شد
درون حادثه پرخون چو شیشه حجام
حروف قدر ترا صورت فلک جرمی است
که عکس قاعده پایین فتاده در ارقام
بعهد عدل تو کز کحل حزم همچو غزال
بخون گرگ سیاه است دیده اغنام
خلاف قاعده صیاد پیشگان شاید
که پرورند بآهنگ صید باز ، حمام
شها ببزم تو چون این قصیده بر خوانم
که ملک نظم ز فیضش گرفته است نظام
سزد بجایزه با جیب پر گهر گردون
بدوشم افکند این جامه زمرد فام
همیشه تا ، زدم عنکبوت پرده صبح
بود لعاب لوامع تنیده بر ایام
بجای شربت مقصود جاه خصم ترا
لعاب افعی تیغ تو باد اندر کام
عرفی — قصیده‌ها — شمارهٔ ۳۷ - درمدح امیرالمؤمنین علی (ع)
منم آن سحر بیان کز مدد طبع سلیم
نبرد ناطقه نام سخنم بی تعظیم
منم آن مایه فطرت که گر انصاف بود
با وجودم نتوان گفت باندیشه فهیم
منم آن بحر لباب ز معانی که بود
قطره آب ز شرم سخنم در یتیم
کر بیاد سخنم عود برآتش مانند
حشر اموات شود هر طرف از نشر شمیم
از حجاب سخنم بسکه عرق داد برون
صورت شیشه برآورد زلال تسنیم
در حرم گاه دل و حجله گه طبع من است
حامله مریم و جز مریم اگر هست عقیم
فوج فوج است معانی بدلم در پرواز
همچو مرغان اولی اجنحه در باغ نعیم
غنچه از نسبت سحبان بسخن عار کند
گر کنم طرز سخن باد صبا را تعلیم
در پزیرد زدمم صورت دیوار ، حیات
مایه فطرت از او وام کند فهم حکیم
آن خردمند حکیمی که بسبابه عقل
گیرم اندر حرم جوهر گل نبض سقیم
چون ببازیچه شوم ملزم ارباب کلام
خنده جوهر فرد است دلیل تقسیم
هرنفس قافله ای در دلم ازعالم عقل
می رسد جنس متاعش همه عجز و تسلیم
زهر خندی کند از چشمه طبعم ببهشت
در دکان حلاوت نگشاید تسنیم
با چنین رتبه که می گویم هجویست مرا
بسکه انصاف بود فانی و ادراک عدیم
با من از جهل معارض شده نامنفعلی
که گرش هجوکنم این بودش مدح عظیم
که بصد قرن دگر امر بدیهی نکند
عقل اول ببراهین مبینش تفهیم
هیچ زین گونه دلم را نبود گرد ملال
گرچه این واقعه بسیار عذابی است علیم
زان که از مشک سخن شاه دم استشمام
حالت جمله کند منکشف از لطف عمیم
دوش بر دوش نبی در شرف ذات علی
که عدیم است عدیلش چو خداوند کریم
آن که با مرتبه همت او اوج حضیض
آن که با نازکی طبع وی اندیشه جسیم
آید از دور چوسیلاب سیاهی بنظر
متأثر شود از برق عتابش چو نسیم
ای که نسبت بجلال تو هم از بی ادبی است
که فلک نام شکوه تو برد با تعظیم
خانه زاد خردش جوهر اول با وی
گفت کای دانش من در بر علم تو سقیم
حرفی از مصلحتی گویم و از من بپذیر
این سخن گرچه براه ادب افتاده ذمیم
جاه را پایه بیفزای مبادا که قضا
زندش طعنه بهمسایگی عرش عظیم
چشم اعمی شود از رأی تو گرنور پذیر
بنظر نقطه موهوم نماید تقسیم
چشم اشهل بصفت دیده احول گردد
گرحسام تو نگاهش بشکافد بدونیم
گرم رفتار بحدی است که دود انگیزد
گر رود مرکب خوش کام تو بر سطح نسیم
گر بعمان نگرد رأی تو در بینایی
نایب مردمک دیده شود در یتیم
گر بعصر ابد انجام توسنجند ،بطول
بمیانش نرسد سلسله عهد قدیم
آن که از روضه لطف تو شود فیض پذیر
که بود غیرت فردوس ز بس ناز و نعیم
گر بشمشیر سیاست بدونیمش سازند
نشود تا ابدش سلب حیات از هر نیم
هر که را ضربت گرز تو درآید بضمیر
در بدنها شود از سایه او عظم رمیم
ای که در عالم اجسام ، حکیمانه اگر
دفع افساد عوارض کنی از لطف عمیم
گفتگویی که بتان را بنگه می باشد
بیشتر از دل عاشق شنود گوش صمیم
کی دهند اهل محبت نعم لطف ترا
که ستانند عوض ، مایده باغ نعیم
شبهتی نیست در این واقعه کاصحاب بهشت
«من و سلوی» بفروشند بزقوم جحیم
ای که با نسبت سیر فلک عزم تو چرخ
بی نصیب از حرکت آمده چون حلقه میم
آسمان نهمین حصر شکوه تو کند
در میان گیرد اگر دایره را نقطه جیم
طمع گوشه چشم است مرا از تو و بس
ورنه مستغنیم از مال و منال و زر و سیم
زده ام پای بعیش دو جهان از همت
زآن ندارد بدلم دست ، چه امید و چه بیم
شکرلله کزان جمع نیم گرچه زمن
همه افعال قبیح آمد و اعمال ذمیم
که بصد حیله کنم راه اگر در بزمی
دلم از غصه شود همچو دل پسته دو نیم
کز چه معنی کنم از سفله نهادان تأخیر
و ز چه بر صدرنشینان ننمایم تقدیم
عرفی این طول سخن چیست بآهنگ دعا
دست بردار بدرگاه خداوند کریم
تا شود منبسط از بذل درم طبع سخن
منقبض باد دل خصم تو چون دست لئیم
عرفی — قصیده‌ها — شمارهٔ ۳۸ - در منقبت علی (ع)
چون گرد باد آه ز خاکم کشد علم
بر فرق روزگار فشاند غبار غم
چون دل بجای خویش بود کز نهیب درد
زین آشیانه طایر آرام کرده رم
در عهد من زدهر مجو خوش دلی که هست
در شیشه زمانه وجودم جهان غم
ای طور وعده تو فراموشی وفا
وی طرز غمزه تو هم آغوشی ستم
ذوق غم توشانه کش طره طرب
شوق لب تو سرشکن شحنه الم
از وعده تو شوق بتشویش مبتلا
وز عشوه تو فتنه به آشوب متهم
بخشد هزار کشته چشم ترا حیات
لعلت لطیفه ای که برون آرد از عدم
گیرد بهر دو دست سر خود اجل زبیم
جایی که غمزه تو کشد خنجر ستم
لعل حیات بخش تو جایی که دم زند
نبود مسیح را زخجالت مجال دم
زاعجاز حسن توست که کلک قضا نسوخت
برلعل آتشین خط سبزت چو زد رقم
هم خود بگو روا بود ای بی وفا که من
محروم باشم از تو و اغیار محترم
محرم ببزم وصل تو غیر و مرا زبیم
مرغ امید پر نزند گرد آن حرم
دست افکنی بدوش رقیبان بر غم من
وز چنگ من برون کشی آن زلف خم بخم
من جان دهم برای تو آن لعل روح بخش
از معجز مسیح زند با رقیب دم
با دوستان بکینی و با دشمنان بمهر
منبعد اگر سلوک تو این است لاجرم
خواهم شدن بمحکمه عدل تا شود
طبع سلیم عادل شاه جهان حکم
سلطان دین وصی نبی قهرمان شرع
شاه نجف علی ولی معدن کرم
آن واهب النعم که ز داوود نطق او
نشنید گوش آز بجز نغمه نعم
اول به آب چشمه کوثر وضو کند
جبریل گر بخاک جنابش خورد قسم
عزم طواف کعبه زکویش چنان بود
کایند از برای تیمم برون زیم
اندوزد از عبادت یزدان عدوی تو
اجری که برهمن برد از طاعت صنم
از قدر خواستم که فلک خوانمش ، قضا
گفت ای بری ز شیوه تمیز مدح وذم
او را سپهرگویی و این ننگری که هست
او منبع عطوفت و این مصدر ستم
مشاطه ولایش اگر زیب گر شود
ز اعجاز عیسوی کند آرایش صنم
ای طوف بارگاه تو پیرایه شرف
وی دودمان جاه تو همسایه قدم
در باغ فطرت تو مسیحا چویک نسیم
در فوج حشمت تو سلیمان چویک خدم
مست غرور کرد عروسان خلد را
دعوی باغ لطف تو با روضه ارم
هرگز زمین رزم تو از خون نگشت خشک
از بسکه خنجر تو رسانید نم بنم
آن کینه پروری که ز بغض تو دم زند
وآن خون گرفته ای که بکینت کشد علم
با تیغ روزگار کند قصد کارزار
با قهر کردار بمیدان نهد قدم
هر شامگه که از اثر مهر خاوری
رنگ بقم گرفته سپهر جفا رقم
چون سرکشی بحکم تواندیشه کرده است
خونش فکنده بیم سنان تو در شکم
حفظ تو گر ستون نشود برهم اوفتد
از تند باد حادثه این نیلگون خیم
شاها منم که درد و غم و غصه متصل
آیندم از قفا چو سپاه از پی علم
تا برکنار خوان وجود است جای من
پرورده روزگار مرا از نعیم غم
هرجا غمی است کرده بتحویل من مگر
ازبهر دیگران بمن اکنون کند رقم
عرفی شکایت تو نهایت پذیر نیست
این قصه را بیا ، بدعا ساز مختتم
تا خامه خیال که نقاش معنویست
مدح تو بر صحیفه هستی کند رقم
خصمت که هست صورت عصیان همیشه باد
گریان و بی‌قرار و نگونسار چون قلم