mabidan/ganjoor huggingface dataset:
سلمان ساوجی — ترکیبات — شمارهٔ ۶ - داغ نیستی
کوس رحیل می‌زند ای خفته ساربان
برخیز و زود رو که روان است و کاروان
هستی طمع مدار که با داغ نیستی
کس درنیامدست به دروازه جهان
صاف فلک مجوی که درد است در عقب
نوش جهان منوش که نیش است در میان
امن از جهان مخواه که میر اجل دراو
هرگز نداده است کسی را به جان امان
دادی اگر چنانک تو دیدی زمان کس
اول زمان پادشه آخر الزمان
دارای عهد شیخ حسن آفتاب ملک
کو بود خسروان جهان را خدایگان
شاه جهان ملول شد و از جهان برفت
عالم به همه برآمد و او از میان برفت
افلاک را خیام و سراپرده بر کنید
زین پس خیام و پرده‌سرا را چه می‌کنید
خورشید بارگاه شرف رفت ازین سرا
آتش به بارگاه و سراپرده در زنید
خورشید ملک رفت به خاک سیه فرو
خاک سیاه بر سر گردون پرا کنید
این طاق اطلس از سر افلاک برکشید
خورشید را پلاس سیه در بر کنید
زین پس عطارد ار بنهد دست بر قلم
دست عطارد و قلمش خرد کنید
دندان صبح اگر بنماید به خنده روی
دندان‌هاش یک به یک از کام بر کنید
ای دل نه سنگ خاره‌ای آخر فغان کجاست؟
وی شوخ دیده چشم سرشک روان کجاست؟
شهذی است پر ز حسرت و غم، شهریار کو
کاری است بس خراب، خداوندگار کو
هفت اختر و چهار گوهر در مصیبت‌اند
وا حسرتا خلاصه هفت و چهار کو
شاهی که از لطافت و پاکی همی نشست
ز آب حیات بر دل پاکش غبار کو
امروز کار دولت و روز امید بود
آن روز خوش کجا شد و آن روزگار کو
آن تخت و تاج و سلطنت و ملک را چه شد
وان قدر و جاه و مرتبه و اعتبار کو
امروز میر بار ندادست حال چیست؟
از میر بپرس ولی میر بارکو
واحسرتا که رشته دولت گسسته شد
پشت امل زبار مصیبت شکسته شد
رسم امارت از همه عالم بر او فتاد
تاج سعادت از سر گردون در او فتاد
هر بار افسری ز سر افتاد ملک را
دردا و حسرتا که ازین پی سر او فتاد
سر می‌کشید بر فلک از قدر و اعتبار
بگذشت سر ز چرخ و در چنبر او فتاد
تا شاه سر به بالش رحمت نهاد باز
بیمار گشت دولت و بر بستر او فتاد
در خطبه دی خطیب مگر نام او نیافت
دستار بر زمن زد و از منبر او فتاد
دیر است که او ستاد اجل دام می‌نهاد
در دام او شکار چنین کمتر او فتاد
نیک اخترا چه واقعه بودت که ناگهان
از گردش ستاره شوم اختر او فتاد
تدبیر و چاره چیست درین درد غیر صبر
چون بود بودنی چه توان کرد غیر صبر
برخاست میر و حضرت سلطان نشسته است
داوود اگر برفت سلیمان نشسته است
گر شاه و شاهزاده قباد از جهان برفت
نوشیروان عهد در ایوان نشسته است
جمشید روزگار علی رغم اهرمن
در بارگاه ملک به دیوان نشسته است
خسرو ز تخت رفته و شاه جهان اویس
بر جایگاه خسرو ایران نشسته است
او سایه عنایت حق است و ملکت
در سایه عنایت یزدان نشسته است
امروز در بسیط زمین نیست داوری
ور هست داور دوران نشسته است
ای یوسف زمان بنشان این غبار غم
کان بر درون سینه اخوان نشسته است
جاوید مان و دل مکن از کار رفته تنگ
کو در جوار رحمت رحمان نشسته است
دست فنا ز دامن ملکت بعید باد
بادا روان روشن شاه سعید شاد
سلمان ساوجی — ترکیبات — شمارهٔ ۷ - در لافتی
ای زمینت آسمان عالم بالا شده
در هوایت آسمان چون ذره اندر وا شده
در هوای بارگاهت عقل و دین جان یافته
در فضای پیشگاهت جان و دل والا شده
باد صبحت خاک غیرت بر رخ جنت زده
گرد فرشت آب روی عنبر سارا شده
سدره‌ات مرسالکان را بیت معمور آمده
حلقه‌ات فردوسیان را عروه‌الوثقی شده
هر کجا در باب فضلت عقل فصلی خوانده است
انس و جان گویای آمنا و صدنا شده
گر تو دریایی چه داری کان رحمت در کنار
ور تو کانی کی بود کان معدن دریا شده
لطف و فضل و رحمت حق در لبت جا یافته
آفتاب آسمانی دردلت پیدا شده
طاق محراب تو رشک قاب قوسین آمده
نور ماه قبه‌ات یاقو او ادنی شده
آفتاب کبریا دریای در لافتی
فخر آل مصطفی مخصوص نص هل اتی
آنکه چوگان مروت در خم چوگان اوست
لاجرم گوی فتوت در خم چوگان اوست
شرع بر مسند نشسته عقل تمکین یافته
جهل دست و پا شکسته فتنه در زندان اوست
باب شهر علم می‌خوانندش اما نزد عقل
عالم علم است گرچه عالم علم آن اوست
هرکجا در علم وحدانیت او جلوه کند
آستانش لامکان روح الامین دربان اوست
با همه رفعت که دارد آسمان چون بنگری
گوشه‌ای از گوشه‌های گوشه ایوان اوست
خاطر ما وصف ذاتش چون تواند گفت چون
ناطقه مدهوش و دل سرگشته، جان حیران اوست
آنکه ذات او مقدم بر وجود عالم است
بهر ایجاد وجود او وجود آدم است
ای برابر کرده ایزد با خلیلت در وفا
آیت «یوفون بالنذر» است بر حالت گوا
بوده با ایوب همسر درگه صبر و شکیب
گشته با جبریل همره در ره خوف و رجا
نوح اگر در شکر او عبدا شکورا گفت، گفت
از برایت سعیکم مشکور اندر هل اتی
ور به طاعت گفت عیسی را و اوحینا به
در یقیمون الصلوه آمد تو را از حق ندا
ور به عزت مصطفی را در ولایت بر کشید
کرده منزل بهر اعزاز تو نص انما
وز زبان روح گفته با محمد کردگار 
لافتی الا علی لا سیف الا ذوالفقار 
کنیتت مرغان طوبی صد ره از بر کرده‌اند 
مدحتت کروبیان عرش دفتر کرده‌اند 
فهم و همت مشکلات راه دین پیوده‌اند 
دست و طبعت سیم و زر را خاک بر سر کرده‌اند 
قدرتت را شرح در فصل سلاسل خوانده‌اند 
قوتت را وصف اندر باب خیبر کرده‌اند 
یک مثالت در ولایت روی و موی قنبر است
کز سواد گیسویش شب را معطر کرده‌اند 
درج دانش را دلت دریای معنی دیده‌اند
آفرینش را کفت فهرست دفتر کرده‌اند 
چون علم بر آستین بگرفته اندر شرع و دین 
تا ز جیب جبهه‌ات تقدیر سر بر کرده‌اند 
ختم شد بر تو ولایت چون نبوت بر رسول 
شیر یزدان ابن عم مصطفی زوج بتول
این منم در خطه دل عالم جان یافته 
وین منم در عالم جان ملک ایمان یافته 
این منم با خضر بعد از مدت راه دراز 
در سواد رحمت تو آب حیوان یافته 
این منم با یوسف از چاه بلا بیرون شده 
پس چو عیسی زینت خورشید تابان یافته 
این منم از بعد چندین التماس از لطف حق 
ملکتی زیباتر از ملک سلیمان یافته 
این منم در بارگاه مقتدای جن و انس 
با قصور عجز خود را منقب خوان یافته 
این منم بر آستان فخر آل مصطفی 
رتبت حسانی و مقدار سلمان یافته 
حجت قاطع امام حق امیر المومنین 
بحر دانش کان مردی لطف رب العالمین 
تا که در دریای مدحت آشنایی می‌کنم 
هر چه نه مداحی توست آن ریایی می‌کنم 
آرزوی مدحتت داریم و در بحری چنان 
با چنین طبعی نه آخر بی حیایی می‌کنم 
تا مگر خود را به منزل در رسانم از درت 
از ولایت التماس رهنمایی می‌کنم
با همه ملک گدایی تا گدایت گشته‌ام 
بر امید توشه راهی گدایی می‌کنم
سلمان ساوجی — ترکیبات — شمارهٔ ۸ - سیل حادثه
بر سرای کهنه دلگیر دنیا دل منه 
رخت جان بردار و بار دل درین منزل منه 
ساحل دریای جان آشوب مرگ است این سرای 
هان بترس از موج دریا بار بر ساحل منه 
حادثه سیل است خیل افکن گذارش بر جهان 
بر گذار سیل خیل افکن بنای گل منه 
در جهان اندیشه‌ای بنیاد کردن باطل است 
هیچ بنیادی برین اندیشه باطل منه 
کودکی بس جاهل است این نفس بازیگوش تو 
شیشه دل در کف این کودک جاهل منه 
چون ز دنیا اهل دنیا راست دل سوی یسار 
گر تو از اهل یمینی بر یسارش دل منه 
سالها چون دیده در هر گوشه‌ای گردیده‌ام 
جز درون دیده مردم کافرم گردیده‌ام 
هیچ نقدی در خلاص بوته عالم نماند 
هیچ نوری در چراغ دوده آدم نماند 
خرمی از تنگی دل بر جهان آمد به تنگ 
آنچنان کاندر همه عالم دلی خرم نماند 
روضه جان از سپر غمهای شادی تازه بود 
ناگه از بادی سپر افکند و غیر غم نماند 
ماه را گو روی درکش کاسمان را مهر نیست 
صبح را گو دم مدم کافاق را همدم نماند 
زهر خند ای صبح چون بر جام گردون نوش نیست 
خون گری ای ابر در چشم دریانم نماند 
آسمانا از کف خورشید جام سلطنت 
بر زمین زن زانکه جام سلطنت را خم نماند 
آفتابا در خم نیل فلک زن جامه را 
خاصه کت همسایه‌ای چون عیسی مریم نماند 
روزگارا طاق ایوان فلک در هم شکن 
طاق ایوان گو ممان چون کسری عالم نماند 
گر بگرید تاج و سوزد تخت کی باشد بعید 
بر زوال دولت سلطان اعظم بو سعید 
آسمان از جبهه، اکلیل مرصع بر گرفت 
ترک گردون اندرین ماتم کلاه از سر گرفت 
زهره همچون خنک گیسوهای مشکین باز کرد 
پس بناخن چهره بخراشید و زاری در گرفت 
آسمانش تخته تابوت از مینا بساخت 
آفتابش پایه صندوق در گوهر گرفت 
فرش سلطان چون بگسترد آسمان در عرش نعش 
حامل عرش اندر آمد نعش سلطان در گرفت 
روح پاکش از مغات خاک بر افلاک رفت 
همچنان از گرد ره رضوانش اندر بر گرفت 
وای ازین حسرت که بوم شوم عنقا طعمه کرد 
آه ازین آهو که گور مرده شیر نر گرفت 
پشت ملک جم ز بار تعزیت خم خواست شد 
راستی را هم برای آصف جم راست شد 
تا شهنشاه جهان ملک جهان بدرود کرد 
ملک و دین را تا ابد امن و امان بدرود کرد 
بود از آن جان و جهان جان جهانی در امان 
یعنی این جان و جهان جان و جهان بدرود کرد 
روز خاور گو سیه شو کافتاب خاوری 
رفت و تا صبح قیامت خاوران بدرود کرد 
اردشیر شیر دل اسکندر گیتی گشا 
افسر دارا و تخت اردوان بدرود کرد 
لشکر دیوان ز هر سو سر بر آرند این زمان 
چون سلیمان دار ملک انس و جان بدرود کرد 
زهره گر نیکو زنی در مجلسش بر رود زن 
رود را آن نیک زن تا جاودان بدرود کرد 
لشکر دیوارچه چون مور و ملخ صف در صف است 
هیچ باکی نیست چون خاتم به دست آصف است 
در عزایت خسروا آیینه مه تار باد 
وز فراغت ناله‌های زیر زهره زار باد 
رایت پیروزی افلاک نیل اندود گشت 
خنجر شنگر فی مریخ در زنگار باد 
ای ز تخت سلطنت در کنج غاری تخته بند 
تا قیامت صدق صدیقت یار غار باد 
روضه خاکت که دارد تازه سروی در کنار 
از ورود نفحه فردوس پر انوار باد 
ملک و دین را گر چه مستظهر به ذاتت بوده‌اند 
تا قیامت ذات پاک خواجه استهظار باد 
گر سلیمان رفت و آصف حاکم دیوان اوست 
موسی ار بگذشت خضرش وارث اعمار بار
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۱ -  مناجات
الهی پرده پندار بگشای
در گنجینه اسرار بگشای
تو ما را وا رهان از مایی خویش
که غیر از ما حجابی نیست در پیش
تو کار ما به لطف خویش بگذار
به کار خویش ما را باز مگذار
که کاری کان سزاوار تو باشد
نه کار ماست هم کار تو باشد
دل ز نگار خوردم را صفا بخش
مرا آیینه معنی نما بخش
ز ما نفس بد ما را جدا کن
دل بیگانه با خویش آشنا کن
نهفتی از سخن صد گنج در من
در گنج سخن بگشای بر من
به لطفت شربتی در کام ما ریز
ز جامت جرعه‌ای در جام ما ریز
نسیمی از گلستان خودم بخش
چراغی از شبستان خودم بخش
به حسن نظم چون دادی نظامش
کنون زیب و بهایی ده تمامش
زر کان مرا پاک و عیان کن
به نام شاه در عالم روان کن
خداوندا، تو آن داری دین را
پناه افسر و تخت و نگین را
که او امروز گیتی را پناه است
خلایق را هم او امیدگاه است
به لطف از سایه خویش آفریده
جهان در سایه او آرمیده
همیشه بر سران سردار می دار
ز تاج و تخت برخوردار می دار
به عدل او جهان را شاد گردان
درون‌های خراب آبادگردان
درونش مهبط انوار خود ساز
زبانش مظهر اسرار خود ساز
همان ران بر دل و دست و زبانش
که باشد سود در هر دو جهانش
به نیکان ملک او معمور می‌ دار
بدان را از در او دور می‌ دار
به عونش ربع مسکون را امان ده
سکون فتنه آخر زمان ده
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۲ -  در حکمت آفرینش
به نام آنکه این دریای دایر
ز عین عقل اول کرد ظاهر
عیان شد عین عقل از قاف قدرت
سه جوی آورد اندر باغ فطرت
درخت نور چشم جان برافراخت
همای عشق بر سر آشیان ساخت
دهد بر جویبار چشم احباب
ز عین عشق بیخ حسن را آب
دو عالم ذره است و مهر خورشید
دل رست انگشتری و عشق جمشید
سرای روح کرد این خانه گل
خورای عشق گشت این خانه دل
حصار جسم را از آب و گل ساخت
به چندین مهره دیوارش برافراخت
فراوان شد اساس شخص آدم
به پشتیوان این گل مهره محکم
به قدرت راست کرد این خانه گل
سه حاکم را در آنجا ساخت منزل
که دل را تکیه‌گاه از راست تا راست
مقام قلب کرد از صدر چپ و راست
چو جسمی بارگاه هفت تو زد
دل آمد خیمه بر پهلوی او زد 
خرد را کو دماغی داشت در سر
از این هر دو مقامی داد برتر
مزین کرد لطفش سرو قامت
به حسن اعتدال استقامت
که از صنعش کند درخواست شاهد
که انسان را ز سر تا پاست شاهد
هر آنچ از گوهر خاک آفریدست
تو پاکش بین که پاکش آفریدست
همه پاک آمدسم از عالم غیب
ز کج بینی ما پیدا شد این عیب
ز مینا خسروانی قصری افراخت
به شیرین کاری او را بیستون ساخت
میان حقه فیروزه پیکر
معلق کرد صنعش چار گوهر
فلک پیمانه فضل نوالش
جهان پروانه شمع جلالش
به دیوان ازل حکمش نشسته
همه کون و مکان را جمع بسته
برانده چرخ و باقی کرده پیدا
ز کل من علیهادفان یبقی
حریر لاله و گل را به شب ماه
ز صنعش داده حسن صبغه الله
به تاب خیط شمس و سوزن خار
بدوزد قرطه زربفت گلزار
ز زرین نشتر خورشید تابان
گشاید خون یاقوت از لب کان
شکر را در میان نی نهان کرد
به چندیش قلم شرح و بیان کرد
سپارد ماهئی را مهر جمشید
به خرچنگی رساند تخت خورشید
به کرمی داد از ابریشم کناغی
به کرمی می‌دهد در شب چراغی
قمر با این همه کار و کیایی
بود هر مه شبی بی‌روشنایی
به موشان جبه سنجاب بخشد
کولها در پلنگ و شیر پوشد
به بوئی کو کند در نافه افزون
کند آهوی مشکین را جگر خون
قبایی از برای غنچه پرداخت
دگر بشکافت آن را پیرهن ساخت
خرد را کار با کار خدا نیست
کسی را کار با چون و چرا نیست
فلک را با چنین کاری چه کار است
همه کاری به حکم کردگار است
اگر بودی فلک را اختیاری
گرفتی یک زمان برجا قراری
ز ما در کار خود حیران‌تر است او
ز ما صد بار سرگرددان‌تر است او
خرد در کار خود سرگشته رائی است
فلک در راه او بی‌دست و پائی است
صفات او ز کیف و کم فزونست
فلک چون حلقه بیرون در بود
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۳ - قطعه
ای در هوای معرفت قدرتت چو باز
سیمرغ چشم بازو خرد چشم دوخته
در شهپر جلال تو ارباب بال را
پرهای فکر ریخته و بال سوخته
گردون به طوق شوق تو گردن افراخته
آتش به داغ طوع تو خود را فروخته
لطفت به یکدم و هم قهرت به یک نفس
باغ بهشت و آتش دوزخ افروخته
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۴ -  در نعت پیامبر (ص)
ز رحمت انبیا را آفریده
وز ایشان مصطفی را برگزیده
امام سیصد و شصت و شش اخبار
سپهر هر دو شش ماه ده و چار
شهشنشاه سریر ملک لولاک
سوار عرصه میدان افلاک
محمد عالم علم یقین است
محمد رحمة للعالمین است
به معنی قره العین دو عالم
به صورت پشت و روی نسل آدم
ز فتح مقدمش در طاق کسری
بسی کسر آمده وانگه چو کسری
همان دم آتش کفر از جهان جست
زمین از موج سیلاب بلا رست
به دارالملک سلمان آن فرو مرد
زمین شهر ما این را فرو برد
گهی جبریل باشد میر بارش
زمانی عنکبوتی پرده دارش
شد از شوق بنانش لاغر و زرد
قلم کو چون قمر شق قصب کرد
بنانش تیف بر گردون کشیده
به ایمانی صف مه بر دریده
کسی کو داشت در تن گوهر بد
چو تیغ انصاف او بر گردنش زد
کس او کی تواند کرد تقبیح؟
که آرد سنگ خارا را به تسبیح
کجا برد براق او منازل
خر عیسی فتد با بار در گل
اگر گوید کسی کاندر رهی خر
رود با مرکب تازی زهی خر!
کلیم آنجا که معجز را بیان کرد
دو و دو چشمه از سنگی روان کرد
کجا احمد زند بر آب رنگی
کلیم آنجا بود بی‌آب و سنگی
کجا ساییده چترش سر بر افلاک
به جای سایه مهر افتاده بر خاک
گهی سر در گلیم فقر برده
گهی این اطلس خضرا سپرده
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۵ - رباعی
شاهی که به نعلین رخ مه آراست
گشت از قدمش پشت کج گردون راست
بر حسن مه چارده انگشت نهاد
مه را بشکست وز آن شب انگشت نماست
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۶ -  در معراج پیامبر (ص)
در آن شب در سرای ام هانی
روان شد سوی قصر لا مکانی
براق برق سیر آورد جبریل
که جوزا را غبارش کرد تکحیل
نشست احمد بر آن برق قمر سم
چو جرم شمس بر چرخ چهارم
براق اندر هوا شد چون شهابی
نبی بر پشت او چون آفتابی
چو از بیت الحرام احمد سفر کرد
به سوی مسجد الاقصی گذر کرد
خطاب آمد ز سلطان عطا ده
که سبحان الذی اسری به عبده
خیال فکر و عقل و روح را مان
به صحرای درون تنها برون راند
قدم بر باب هفتم آسمان زد
وز آنجا شد، علم بر لامکان زد
براق و جبرئیل آنجا بماندند
به خلوت خواجه را تنها بخواندند
چو تیر غمزه در یک طرقوا گویان ملایک
رسید از خوابگه تا قاب قوسین
ز حضرت خلعت لولاک پوشید
رحیق جام اعطیناک نوشید
ملایک پرده‌ها را بر گرفته
نبی را صحبتی خوش درگرفته
ز دیوان الهش هشت جنت
ببخشیدند و کرد از آنجا باز گردید
به یاران از ماتع آن جهانی
کلید جنت آورد ارمغانی
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۷ - غزل
ای ممکن دست قدرت بر بساط لامکان
منتهای سدره اول پایه‌ات از نردبان
کرده همچون آستین غنچه و جیب چمن
مجمر خلقت معطر دامن آخر زمان
تکیه‌گاهت قبه عرشست و مرقد زیر خاک
بر مثال آفتابست این و روشنتر از آن
آفتاب اندر چهارم چرخ می‌تابد ولی
خلق می‌بینند کاندر خاک می‌گردد نهان
گاه بر بالای گردونی و گه در زیر چرخ
آفتاب عالم افروزی و ابرت سایه‌بان
شمع جمع انبیا چشم و چراغ امتی
ز آن زبانت مظهر آیات نورست و دخان
خاک مسکین از لباس سایه‌ات محروم ماند
خاک باری چیست تا تو سایه اندازی بر آن؟
جای نعلین نبی بر طور در صف نعال
بود چون کار نبوت بد بدست دیگران
باز شد تاج سر عرش و چنین باشد چنین
لاجرم وقتی که پای خواجه باشد در میان
کعبه صورت اگر برخیزد از ناف زمین
بعد از این گردد زمین بر پای همچون آسمان
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۸ - دعای دولت امیر شیخ اویس
درودی بی‌شمار از رب ارباب
بر احمد باد و بر آل و بر اصحاب
پناه خسروان و شهریاران
سر و تاج سران و تاجداران
اساس خطه دین باد دایم
به عون و عدل شاهنشاه قایم
سکندر رایت جمشید شوکت
فریدون زینت و پرویز طلعت
بسیط عالم شاهی گرفته
ز اوج ماه تا ماهی گرفته
جبینش مظهر آیات شاهی
ضمیرش مهبط نور الهی
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۹ - قطعه
داور دنیا، معز الدین حق، سلطان اویس
آفتاب عدل پرور سایه پروردگار
آن شهنشاهی که رای او اگر خواهد، دهد
چون اقالیم زمین اقلیم گردون را قرار
بنامیزد چو آفریدون و هوشنگ
ز سر تا پا همه هوشست و فرهنگ
طراز طرز شاهی می‌طرازد
سر دیهیم و افسر می‌فزاند
ز مار رمح او پیچان دلیران
ز مور تیغ او دلخسته شیران
هلال فتح نعل ادهم اوست
شب و روز سعادت پرچم اوست
ز یاجوج ستم گشته است آزاد
که تیغش در میان سدیست پولاد
ظفر در آب تیغش غوطه خورده
سر بدخواه آب تیغ برده
به جای زر ز آهن دارد افسر
ز پولادش بود خفتان چو گوهر
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۱۰ - قطعه
شاهی که در بسیط زمین حکم نافذش
جذر اصم ز صخره صما شنیده‌اند
صد نوبت از سیاهی گرد سپاه او
این اشهبان توسن گردون رمیده‌اند
تن جامه‌ایست خرقه جسم مخالفش
کان جامه را به قد حسامش بریده‌اند
آنجم ندیده‌اند در آفاق ثانیش
ور ز آنکه دیده‌اند، یکی را دو دیده‌اند
آن سایه عنایت یزدان که وحش وطیر
در سایه عنایت او آرمیده‌اند
در آفتاب گردش ازین سایه کی فتاد
تا سایبان سبز فلک گستریده‌اند
در کار زر به دور کفش خیره مانده‌ام
تا آن دو روی را به چه رو بر کشیده‌اند
سرویست سر فراز به بستان سلطنت
کان سرو را ز عقل و روان آفریده‌اند
ماران رمح سینه اعدا ز دست او
سوراخ کرده‌اند و بدو در خزیده‌اند
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۱۱ - قطعه
سحرگاه ازل کز پرده عرض
قضا می‌داد نور و سایه را عرض
قدر بنوشت بر اطراف چترش
که السلطان ضل الله فی الارض
خرد گرد فلک چندانکه گردید
کسی بالاتر از چترش نمی‌دید
فلک را گفت بردی ای کمان قد
چو ابروی بتان پیشانی از حد
تنزل کن ز جای خویش زیرا
که ضل چتر سلطانیت اینجا
چرا بالا نشستی گفت از آن رو
که او چشم جهانست و من ابرو
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۱۲ - قطعه
بجز از آتش دراز زبان
بجز از خامه زبان کوتاه
کس نیارست کرد در عالم
دو زبانی و سرکشی با شاه
لاجرم خاکسار و سرگردان
آن به تون رفت و این به آب سیاه
در آن اندیشه مه بگداخت تن را
که بندد بر سمندش خویشتن را
خیالی چند کج باشد کزین عار
توان بستن بر اسب او به مسمار
عقابش را چو شد زاغ کمان جفت
به وصف الحال نیز این شعر می‌گفت:
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۱۳ - قطعه
روز کسوف ار کند قصد بدوزد به تیر
قبه سیمین ماه بر سپر آفتاب
گاه ز فیض کفش، خاک مرصع بساط
گاه ز گرد روز معنبر نقاب
کی شودش همعنان خیل ملک چون نداشت
پایه پهلو زدن ماه نوش در رکاب
ای کف خنجر کشت کرده ز جان صد هزار
خصم جگر تشنه را سیر به یک قطره آب
رای تو بر آسمان بارگهی زد که هست
بافته از قطب میخ تافته صبحش طناب
حمله قهر تو ساخت زهره شیران تباه
آتش تیغ تو کرد گرده گردان کباب
در عجبم تا چرا کرد به دوران تو
صدمه باران و باد گنبد گل را خراب
فتنه بیدار را عدل تو در خواب کرد
فتنه نبیند دگر چشم جهان جز به خواب
کرده به زخم زبان سرزنش سرکشان
تیغ جهانگیرت آن هندوی مالک رقاب
خرد کو هست عالم را آب و جد
چو طفلان بیش رایت خوانده ابجد
تو خورشیدی و تختت چرخ چارم
چهارش پایه چار ارکان عالم
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۱۴ - قطعه
طاووس روز تا ز افق جلوه می‌کند
شاها، همای رای تو دولت شکار باد
این روزگار و دایره لاجورد را
دایم به گرد نقطه چترت مدار باد
هر خلعت مراد که ‌می‌بخشد آسمان
از جامه خانه کرمت مستعار باد
خورشیدت از شمار غلاماندرگه است
بر در تر از غلام چنین صد هزار باد
گر ماه بر خلاف مرادت کند مدار 
چون دست زهره پای قمر در نگار باد 
ماه قدح چو دور کند در سرای عیش 
ناهید خوش سرای ترا پرده‌دار باد 
هر کس که در یمین تو چون تیغ راسخ است 
دایم چو خاتم تو به زر در یسار باد 
تا هست کرد این مدر افلاک را مدار 
دور تو چون مدار فلک برقرار باد 
بی گرد فتنه دامن آخر زمان بچین 
وصل قبای دولت این روزگار باد 
با اینکه نیست مثل من امروز بلبلی 
چون من بهار مدح ترا صد هزار باد 
مرا یک روز شاهنشاه عالم 
چراغ دودمان نسل آدم 
محیط مکرمت گردون همت 
جهان سلطنت، خورشید دولت 
سریر آرای ملک اردوانی 
بهار دولت چنگیز خانی 
جهانگیر و جهانبخش و جوانبخت 
که برخوردار باد از تاج و از تخت 
فرستاد و به خلوت پیش خود خواند 
به عادت پیش تخت خویش بنشاند 
ز سلک نظم و نثر آن بحر ز خار 
طلب می‌کرد ازین طبع گهربار 
چو لعل یار در الفاظ رنگین 
معانی خویش و باریک شیرین 
مرا گفت ای سخنگوی گهر سنج 
چه پنهان کرده‌ای در کنج دل گنج؟
کهن شد قصه فرهاد و خسرو 
بیاور خسروانه نقشی از نو 
نماند آن شورش حلوای شیرین 
بیارامید جوش ویس و رامین 
بیاور شاهد عذاری لایق 
که رمز آب رخ عذار و وامق 
درین قرابه‌های سبز زرکار 
نظامی را سیه شد در شهسوار 
رواجی نیست آن سیم کهن را 
بنامم سکه نو زن سخن را 
مرصع ساز تاج و ذکر جمشید 
منور کن چراغ چشم خورشید 
عذار روشن خورشید عذرا 
مزین کن به نظمی چون ثریا 
جهان را از سخن ده یادگاری 
ز دستی دیگرش بر نه نگاری 
ز عین طبع صافی کن روان بحر 
در آور هر زمان بحری در آن بحر 
ز هر جنسی حکایت در هم آمیز 
ز هر نوعی غزلهایی نو انگیز 
چو این عالی خطاب آمد به گوشم 
کمر بستند عقل و فکر و هوشم 
مرا گفتند: سلمان، وقت دریاب 
که دولت را مهیا گشت اسباب 
ادای حق پنجه ساله نعمت 
اگر داری هوس دریاب فرصت 
ز هر طوری سخن با خویش داری 
ز کان و بحر گوهر بیش داری 
به طرز نو معانی را بیان کن 
طراز دامن آخر زمان کن 
ز ششتر تا به شام اندر شکر گیر 
ز عمان تا بد خشان در گهر گیر 
به کلک عنبرین در روز و شب باف 
حریر شکرین را در قصب باف 
ادای شکر همت کرده باشی 
حق خدمت بجای آورده باشی 
در آن ره چون قلم مشیا علی الراس 
شدم در سخن سفتن به الماس 
دل من در حجاب حجره فکر 
نمی‌کرد آرزو جز شاهد بکر 
ز روی آن معانی پرده بگشود 
کزان معنی کسی را روی ننمود 
لباس نظم اگر خوبست اگر زشت 
به بکری تار و پودش فکر من زشت 
نهادم بر کف گیتی نگاری
برو بگذاشتم خوش یادگاری 
ز گردون بگذرانیدم سخن را 
بدان حضرت رسانیدم سخن را 
نهادم من درین فیروزه مجمر 
بسی ز انفاس مشکین عود و عنبر 
جهان خواهد معطر گشت ازین بوی 
کنون چندانکه خواهد گشتن این گوی 
توقع دارم از هر خرده جویی 
وز ایشان کز کرم دارند بویی 
که گر باری بر آید بوی لادن 
ازین مجمر بر آن پوشند دامن 
به فر دولت دارای عالم 
طمع دارم گرین معنی بود کم 
کنون خواهم حدیث آغاز کردن 
در گنج سخن را باز کردن
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۱۵ - آغاز داستان جمشید و خورشید 
خبر دادند دانایان پیشین 
که وقتی پادشاهی بود در چین 
زمانه تابع حکم روانش 
سلاطین خاک بوس آستانش 
رسوم داد و دین بنیاد کرده 
به داد و دین جهان آباد کرده 
به عهدش کس نبودی در همه چین 
جگر خونین به جز آهوی مشکین 
چنان کبک از عقاب آسوده خفتی 
که باز انگشت بر دندان گرفتی 
سپاهش کوه و هامون بر نمی‌تافت 
عطایش گاو گردون بر نمی‌تافت 
به چین خواندندی او را شاه غفغور 
ولی در اصل نامش بود شاپور 
ز فرزند، آن شهنشه یک پسر داشت 
که از جان عزیزش دوست‌تر داشت 
همایون کوکبی خورشید جامش 
فریدون موکبی جمشید نامش 
جهان را تازه و نو شهریاری 
ز جمشید و فریدون یادگاری 
چو با تیغ و سنان بودی خطابش 
که تابش داشتی غیر از رکابش؟
به روز رزم ره بر چرخ می‌بست 
چو تیر از دست او مریخ می‌جست 
اگر با وی شدی گردون به میدان 
ربودی گوی گردون را به چوگان 
چو کلکش بر حریر آغاز تحریر 
نهادی، پای دل کردی به زنجیر 
به دانه مرغ دلها صید می‌کرد 
به دام عنبرینش قید می‌کرد 
ز صبح و شام پود و تار می‌بافت 
به چالاکی شب اندر روز می‌تافت 
چو کان و ابر کار او سخا بود 
ز سر تا پا همه حلم و حیا بود 
عذار او خطی بر گل کشیده 
حدیثش پرده شکر دریده 
چو ابری ابروانش بر گلستان 
کشیده سایبان‌ها بهر مستان 
نبودی روز و شب جز با هنرمند 
نجوید پر هنر الا هنرمند 
همه کس را هنر در کار باشد
نخست آنکس که او سردار باشد 
نبودی جز نشاط و عیش کارش 
بجز می خوردن و میل شکارش 
ملک فرمود تا یک شب به باغی 
که بر هر خار بود از گل چراغی 
هزاران بلبل اندر باغ و هر یک 
گرفته راه عنقا و چکاوک 
به صد دستان نواها بر کشیده 
گل و سوسن گریبانها دریده 
به پای سرو سنبل در فتاده 
بنفشه پیش سوسن سر نهاده 
ز مستی چشم نرگس رفته در خواب 
گرفته عارض گل‌ها ز می تاب 
هر آن سازی که دل می‌خواست کردند 
ز می شاهانه بزمی راست کردند 
یکایک را بجای خود نشاندند 
ندیمان و حریفان را بخواندند 
نواهای نی و دف برکشیدند 
ز هر سو مطربان صف بر کشیدند 
مغنی چون نوای عود دادی 
نوای زهره از قانون فتادی 
ظریفان در لطافتهای شیرین 
ندیمان در حکایتهای رنگین 
ز مستی سرو قدان در شمایل 
به دعوی ماهرویان در مقابل 
دماغ حاضران از بوی آن خوش 
لب شکر لبان را جان بر آتش 
عقاب خوش عنان در عین جولان 
کمیت گرم رو گردان به میدان 
نسیم از بوی می افتان و خیزان 
قدح بر لعل و مروارید ریزان 
به جای جرعه جان می‌ریخت ساقی 
می و جان هر دو می آمیخت ساقی 
خروش الصبوح از خاکیان خاست 
ز رنگین جرعه هر جا بوی جان خاست 
وز آن سو ازغنون بلبل آواز 
ز یک سو در عمل شاهد فتن باز 
پرستاران خاص شاه بودند 
به خوبی هر یکی چون ماه بودند 
ز پرها راست کرده قرصه شید 
عنادل در هوای صوت ناهید 
چو در برج چهارم منزل ماه 
میان چار بالش مسکن شاه 
نبود از کامرانی هیچ باقی 
همه شب بود نوشانوش ساقی 
ز خواب خوش گران شد افسر شاه 
چو خم شد بر کف شب ساغر ماه 
همی کردند خود را یک به یک گم 
حریفان چون به وقت صبح انجم 
ز پیش شاه باقی را براندند 
ز نزدیکان غلامی چند ماندند 
ملک در خواب شد چون چشم خود بست 
ز جا برخاست ساقی، شمع بنشست
سلمان ساوجی — جمشید و خورشید — بخش ۱۶ - دیدن جمشید، خورشید را اندر خواب 
چو روی خود بهشتی دید در خواب 
روان هر سوی چو کوثر چشمه آب 
کنار جوی ریحان بر دمیده 
میان باغ طوبی سر کشیده 
فراز شاخ مرغان خوش آواز 
همی کردند با هم سر دل باز 
ز شبنم تاج گل چون تاج پرویز 
بر آن آویزه نور دلاویز 
همه خاکش عبیر و زعفران بود 
همه فرشش حریر و پرنیان بود 
صبا می‌کرد بر گل جان فشانی 
به گل می‌داد هر دم زندگانی 
میان باغ قصری دید عالی 
چو برج ماه خورشیدیش والی 
ملک می‌گفت با خود که این چه جایست 
که جوزا صورت و حورا نمایست؟
بر آن آمد که فردوس برین است 
قصور خلد و جای حور عین است
درین بود او که ناگه بی حجابی 
ز بام قصر سر زد آفتابی 
چو خورشیدش عذار ارغوانی 
درخشان از نقاب آسمانی
بتی رعنا و کش، ماه مقنع 
چو مه بر جبهه اکلیلش مرصع 
فروغ عارض او عکس خورشید 
نگین خاتمش را مهر جمشید 
ز سنبل بر سمن مرغول بسته 
ز موغولش بنفشه دسته دسته 
لب لعلش درخشان در نگین داشت 
به پیشانی خم ابروی چین داشت 
ز زلفش سنبل اندر تاب می‌شد 
ز شرم عارضش گل آب می‌شد 
اگر در دل خیالش بسته گشتی 
ز تاب دل عذارش خسته گشتی 
قضا شهزاده را ناگه خبر کرد 
در آن زلف و قد و بالا نظر کرد 
صباح زندگانی شد بر او شام 
که آمد آفتابش بر لب بام 
قضای آسمانی چون بر آید 
اگر بندی در از بامت در آید 
کمند عنبر از بالای آن قصر 
فرو هشته ز سر تا پای آن قصر 
دل سودایی او بی سر و پا 
به مشکین نردبان بر شد به بالا 
دل جمشید را ناگه پری برد 
به دستانش ز دست انگشتری برد 
چو بیدل شد ملک، فریاد در بست 
بجست از خواب و خواب از چشم او جست 
همی زد دست بر سر سنگ بربر 
که نه دل داشت اندر بر نه دلبر 
همی نالید و در اشک می‌سفت 
به زاری این غزل با خویش می‌گفت