mabidan/ganjoor huggingface dataset:
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۸۷ - هم در مدح اتسز و تهنیت ورود او به سرای کمال الدین گوید
ای زتیغ بی قرار تو ممالک را قرار
صفحهٔ دولت ز آثار حمیدت پر نگار
اختران کی بود جز بر هوای تو مسیر؟
و آسمان را کی بود جز بر مراد تو مدار؟
نه در ایوان سخاوت مثل تو بوده جواد 
نه بمیدان شهامت شبه تو بوده سوار
تو بر اولاد زمان همچو زمانی چیره دست
تو بر ابنای جهان همچون جهانی کامگار
رایت عالی تو ، هر جا که شد افراشته 
یمن باشد بر یمین و یسر باشد بر یسار
در زمین سابعست از جنبش جیشت فزع
بر سپر تاسعست از آتش تیغت شرار
در لفظ تو شده عقد هنر را واسطه
نعل اسب تو شده گوش فلک را گوشوار
اختر اقبال تو دارد طلوع بی غروب
بادهٔ افضال تو دارد نشاط بی خمار
هم بگاه امر و نهی و هم بوقت حل و عقد
روزگارت پس روست و آسمانت پیشکار
جفت نعمایی و در نعما ترا کس نیست جفت
یار احسانی و در احسان ترا کس نیست یار
ای زده دست گهربار تو هنگام وغا
آتش اندر جان بدخواهان ز تیغ آبدار
هر زمینی را ، که اقدام شریفت بسپرد 
باشد از روی شرف بر آسمانش افتخار
شد سرای فرخ عالی کمال دیدن حق 
در خوشی از فر اقدام تو چون دارالقرار
او بدرگاه تو در ، اخلاص افزاید همی 
لاجرم افزود اقبال تو او را کار و بار
خسروا ، هر یک ز اولاد و ز اخوان تو هست
آفتاب افتخار و آسمان اقتدار
شیر مردانی ، که همچو شیر شادروان بود 
پیش ایشان وقت طعن و ضرب شیر مرغزار
دوستان را سورشان در بزم دارد شادمان 
دشمنان را شورشان در رزم دارد سوگوار
آسمانی بود قطب الدین ، که در عالم ازو 
گشت بی حد کوکب مجد و معالی آشکار
بی عدد اعقاب ، لیکن سر بسر با عدل و علم 
از چنین طاهر درخت این چنین آید ثمار
تاز گشت روزگار اندر جهان باشد همی 
گاه سور و گاه ماتم ، کار اهل روزگار
سور بادا ناصح ملک ترا همواره شغل
باد ماتم حاسد جاه ترا پیوسته کار
بخشش تویی نهایت ، کوشش تویی ملال
دولت تویی کرانه ، نعمت تو بی شمار
وین تبار تو که روی صد هزاران لشکرند
تا ابد در خدمتت بادند ، ای پشت تبار
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۸۸ - هم در ستایش اتسز
ای زمان را پادشاه و ای زمین را شهریار
پادشاه نامداری ، شهریار کامگار
ملک و ملت را ز رأی و رایت تو انتظام
دین و دولت را ز نام و نامهٔ تو افتخار
مثل و شبه تو نبوده روز بزم و روز رزم
هیچ ایوان را جواد و هیچ ایوان را سوار
چرخ را مانی ، بکوشیدن ، چو بر خیزی بجنگ
بحر را مانی ، ببخشیدن ، چو بنشینی ببار
چون تکبر در سر شاهان حسامت را مقام 
چون تهور در دل گردان سنانت را قرار
صفدران را نیست الا طاعت تو اعتقاد
سروران را نیست الا خدمت تو اختیار
سال و ماه از جان و دل بر امتثال امر تو 
روزگار خویشتن مقصور کرده روزگار
گشته عالی از مقامات تو دولت را نوا
مانده باقی از کرامات تو ملت را شعار
مشتمل جاه عریضت بر زمین و آسمان 
مطلع رأی رفیعت بر نهان و آشکار
جز براقت صرصری هرگز نبوده کوه تن 
جز حسامت آتشی هرگز نبوده آبدار
از فروغ تیغ تو ایام نصرت را فروغ
وز نگار کلک تو احوال دولت را نگار
محتجب آهن ز خوف تیغ تو اندر جبال
مختفی لؤلؤ زبیم جود تو اندر یحار
چشم نصرت را ز گرد موکب تو توتیا
گوش گردون را ز نعل مرکب تو گوشوار
روزگار از راه کین تو گزیده اجتناب
آسمان از زخم تیغ تو گرفته اعتبار
یار رب، آنساعت چه ساعت بود کندر دار حرب
تیغ چون نیلوفر تو کرد صحرا لاله زار؟
از غریو کوسها و از نهیب حملها
آسمان در اضطراب و اختران در اضطرار
غارها گشته ز شخص کشتگان مانند کوه
کوه ها گشته ز سم مرکبان مانند غار
عرصهٔ هامون شده روشن چو گردون از سلاح
چهرهٔ گردون شده تیره چو هامون از غبار
تو بحرب اندر خرامیده ، بکردگار علی
در کف میمون تو تیغی بسان ذوالفقار
رانده اندر کارزار و دشمنان شرع را 
گشته اندر کارزار از خنجر تو کار زار
تو چو چرخ بامدار اندر صمیم معرکه 
وز عدوی تو برآورده مدار تو دمار
رفته و کرده شکار اولاد یافث را بقهر 
خود چنین باید که باشد چون تو شیری را شکار
آمده سوی مقر سلطنت با کام دل
یمن گیتی بر یمین و یسر گردون بر یسار
طلعت میمونت را بوده بدارالملک تو 
عالمی در اشتیاق و امتی در انتظار
خسروا، صاحب قرانا ، در خلا و در ملا
هست کردار تو برونق رضای کردگار
نیستت جز علم روز شب بعالم هیچ شغل
نیستت جز عدل سال و مه بعالم هیچ کار
ملک عقبی را خواهی آوردن بدست علم و عدل
همت تو کی کند بر مال دنیا اختصار؟
تا نباشد در ضیا جسم سها همچو قمر
تا نباشد در خوشی فصل خزان همچون بهار
باد عزم صایبت را عون ایزد راهبر
باد بخت فرخت را سعد گردون پیشکار
ناصح ملک تو بادا تازه روی و شادمان
حاسد جاه تو بادا تیره روی و سوگوار
پای در دامن کشیده ظلم از انصاف تو
دامن عدلت گرفته دست گیتی استوار
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۹۱ - در مدح ملک اتسز
بنشاند باد فتنه ز شمشیر آبدار
فرمانده ملوک ، خداوند روزگار 
خورشید خسروان ، ملک اتسز، که تیغ او
اندر جهان معالم حق کرده آشکار
شاهی ، کز و لوای ظفر گشت مرتفع
اندر جهان معالم حق کرده آشکار
اسلام را بهشمت او هست اعتزاز
و ایام را بخدمت او هست افتخار
افراخته بقوت او شرع مصطفی
و افروخته برونق او دین کردگار
از فعل او حدیقهٔ احسان پر از نعیم 
و ز قول او صحیفهٔ امکان پر از نگار
ملت ز رأی و رایت او گشته نورمند
دولت ز نام و نامهٔ او گشته نامدار
در طبع او قرار گرفتند علم و عدل 
آری قرارگاه جواهر بود بحار
بارش جمال داد جهان را بعدل خویش 
آری بود جمال جهان را ز نوبهار
ای خسروی ، که هست در اکناف شرق و غرب 
از تیغ بی قرار تو اسلام را فرار
اوج معلی تو گشته زهر فلک 
موج ایادی تو رسیده بهر دیار
خورشیدوار از تو منور شده سپهر 
جمشید وار از تو مزین شده دیار 
اندر عطا و منع تو آثار ناز و رنج
وندر قبول ورد تو آیات فخر و عار
شیر بساط تو، که تنش را حیات نیست 
از حشمت تو شیر فلک را کند شکار
شاها ، خدایگانا ، راندی بقهر خصم
بختت قرین و چرخ معین و خدای یار 
هم فتح باحسام تو ، هم نصر بالوا 
هم یمن بر یمین تو ، هم یسر بر یسار 
تو خود هزار لشکر و در زیر رایتت
گردان کار دیده، زیادت ز صد هزار 
جیشی، که چون ز جای بجنبد بر زمین
گردد نهفته چهرهٔ افلاک از غبار 
در یک زمان حسام تو هم نصر خواستست
خصمان باد سار ترا کرده خاکسار
ضحاک را ز عدت آد عدم نبود
چون درفگند باره فریدون بکارزار 
رستم ، چو بر کمان شجاعت نهاد تیر 
آنجا چقدر دارد چشم سفندیار؟
اکناف بیشها ز گرزان تهی شود
بر یوز چون نبیرهٔ گودرز شد سوار 
از خسرو وز نایژه وز شیر او چو باک؟
چون در مصاف راند خداوند ذوالفقار
آثار حملهٔ تو بمازندران درون
تا حشر ماند خواهد در دهر یادگار 
وقتست کز حوادث ایام ملک و شرع 
یابند در حمایت جاه تو زینهار 
تا خاک زیر گنبد اخضر کند مقام 
تا بادگرد مرکز اغبر کند مدار
در بند غم مخالف تو باد مستمند
بر کام موافق تو باد کامگار
ایام را مباد بجز طاعت تو شغل 
و افلاک را مباد بجز خدمت تو کار
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۹۲ - نیز در مدح اتسز گوید
پناه ملک عجم ، شهریار دولت یار
چراغ دین عرب ، پادشاه گیتی دار
ابوالمظفر ، اتسز ، خدایگان بشر 
که اختیار ملوکست و افتخار تبار
خدایگانی ، کز علم و حلم او هستند
کمینه ذره جبال و کهینه قطره بحار
غبار مرکب او سرمهٔ سنین و شهور
حریم مجلس او کعبهٔ صغار در کبار 
بلند کردهٔ انعام او نگردد پست 
عزیز کردهٔ اخلاق او نگردد خوار
محاسن شیم او برون شده ز قیاس
خصایص کرم او برون شده ز شمار
بطلوع داده ستاره بچاکریش رضا
بطبع کرده زمانه ببندگیش اقرار
نه همچو دست زر افشان اوست باد صبا
نه همچو کف گهربار اوست ابر بهار
حدیقهٔ هنر از تیغ او گرفت نما 
صحیفهٔ شرف از جاه او گرفت نگار
خدایگانا ، آنی که حضرت عالیت 
شدست مجمع اشراف و مقصد احرار 
سرشته اند سرشت ترا ز فضل و کرم
نهاده اند نهاد ترا ز علم و وقار 
بمهر تست همه رقبت اولوالباب
ز تیغ تست همه عبرت اولوالابصار
کدام بقعه که آنجا نبرده ای لشکر؟
کدام خطه که آنجا نکرده ای پیکار؟
بسا موافق حربا ! کز آتش فزعش 
بر اوج قبهٔ خضرا همی رسید شرار 
ز دام فتنه دل پردلان اسیر عنا
ز جام کینه سر سرکشان قرین خمار
نهاد، دیده نهنگ بلا براه طمع
گشاده پنجه حزبر قضا بحرص شکار
شده بسان فلک ساحت زمین ز سلاح
شده بسان زمین چهرهٔ فلک ز غبار
تو در مصاف خرامیده و ز صف اعدا 
بنیم لحظه برآورده خنجر تو دمار 
ز شخص کشته گهی غار کرده همچون کوه 
بسم باره گهی کوه کرده همچون غار 
نموده تیغ تو آثار فتح و گفته فلک: 
«چنین نماید شمشیر خسروان آثار »
زهی ! بگاه سخاوت چو حاتم طایی
خهی ! بوقت شجاعت چو حیدر کرار
بحکم تست مدار دوایر گردون 
بامر تست مسیر کواکب سیار 
عریض دولت تو بر زمانه جوید فخر
رفیع همت تو از ستاره دارد عار
ز بهر تقویت شرع مصطفی بردی 
بسوی کشور کفار لشکری جرار
چو شیر پردل و در زیر باره های چو پیل
چو مور بی پر و در دست نیزه های چو مار
چو باد حمله بر و همچو کوه حمله پذیر 
چو رعد نعره زن و همچو برق تیغ گزار
چو باد راندی و از تیغ همچو آتش و آب 
بخون سرشتی خاک قبایل کفار
بسا دلا ! که دریدی برمح آهن در 
بسا سرا ! که بریدی بتیغ آتش بار
بسوی مرکز ملک آمدی بنصرت و گشت 
ز مقدم تو مزین همه بلاد وقفار 
زهی ! بهیبت تو کند شرک را دندان 
رهی! بحشمت تو تیز شرع را بازار 
بحل و عقد تو راضی ستارهٔ توسن
ز امر و نهی تو خایف زمانهٔ قدار
فلک ز حادثها پاسبان جاه تو گشت
از این بود همه شب دیدهای او بیدار 
یسار اهل هنر از یمین فرخ تست 
که یمن و یسر ترا باد بر یمین و یسار 
نزاد شبه تو دور سپهر هیچ جوار 
ندید مثل تو دور زمانه هیچ سوار
تو بر زمین سر شاهان چنان نثار کنی 
که بر عروسان زر و درم کنند نثار 
اگر جهان همه جز پستی و بلندی نیست
که کرده اند خلایق بدین دو جای قرار
بلند و پست جمله دشمنان تراست
که گاه در بن چاهند و گاه بر سر دار
ز عهد مهد نبودست در سرایر تو 
بجز عنایت خیر و رعایت احرار
سریر دولت تو بر سر سپهر نهاد 
چو سر جان تو دانست عالم الاسرار
سعادت تو خبر دادهم باول امر 
که : والی همه عالم شبی بآخر کار
تو ماند خواهی بر خلق صاحب فرمان 
تو بود خواهی درد هر صاصب الاعمار
بفر کلک تو گیرد زمین جمال و جلال 
ز نوز عدل تو سازد جهان شعر و دثار
ز هشمت تو بسازند چینیان ارژنگ 
ز هیبت تو ببرند رومیان زنار
بشرق خطبه بنامت کنند در منبر
بغرب سکه بنامت زنند بر دینار
همیشه تا نبود جرم خاک جز ساکن 
همیشه تا نبود سیر چرخ جر دوار
مباد آن را جز بر اشارت تو سکون 
مباد این را جز بر ارادت تو مدار
نهاده بر کف احباب تو سعادت گل
خلیده در دل اعدای تو شقاوت خار 
در این قصیده من از فال نیک هر چه زنم 
ترا بدان برساناد ایزد دادار
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۹۴ - در مدح مجد‌الدین علی بن جعفر
زان زلف بی‌قرار دلم گشت بی‌قرار 
زان چشم پر خمار سرم گشت پر خمار 
سر پر خمار خوش تر و دل بی‌قرار به 
زان چشم پر خمار وزان زلف بی‌قرار 
چون تارهای زلف تو گشتست روز من 
ای تارهای زلف تو همچون شبان تار
اندر هلاک جان و دل من چرا کند 
بی آب چشم تو عمل تبغ آبدار ؟
هجر تو کرد دست بکارم درون، چنانک
یک باره برد دست نشاط مرا ز کار 
هر شب همی کنم همه اطراف روی خویش 
بی روی چون نگار تو از خون دل نگار
از بسکه از دو دیده ببارم همی سرشک 
دریاچه کنار گشت مرا از غمت کنار 
بردی بجور جان من ، آه! ارجزع کنم 
از جور بی‌شمار تو در موقف شمار
بگذشت روز وصل و مرا زان همه نعیم
آمد شد خیال تو ماندست یادگار 
آید ز راه دور و زیارت کند مرا 
الحق ندیده‌ام چو خیال تو غمگسار 
زان سازم از دو دیده همی عقدهای در 
تا جمله زیر پایت خیالت کنم نثار 
در بارگاه سید شرق از خیال تو 
شکری بزرگ خواهم گفتن بروز بار
صدر زمانه، عمدهٔ اسلام، مجد دین 
آن مجمع بزرگی و آن مفخر تبار
آن افتخار آل پیمبر، که آسمان 
جوید همی ز خدمت درگاهش افتخار 
در خطهٔ ارادت او ماه را میسر 
بر نقطهٔ اشارت او چرخ را مدار 
عاقل همی بحق یسارش خورد یمین 
سایل همی ز جود یمینش برد یسار
از دستبرد او همه عالم در اهتزاز 
وز کار کرد او همه گیتی در اعتبار 
ای محتشم به حشمت تو آل مصطفی 
وی محترم بحرمت تو شرع کردگار 
فرزند حیدری تو و نوک کلک تو
یزدان نهاد معجزهٔ صد چون ذوالفقار 
در آن آسمان نهاده نهیب تو اضطراب 
وز اختران ربوده هراس تو اقتدار
آنجا که آب عفو تو، کوثر یکی حباب 
و آن جا که تف خشم تو، دوزخ یکی شرار 
در چشم دهر گرد بساط تو توتیا
در گوش چرخ نعل براق تو گوشوار
با رأی تو چو ماه سپر ماه آسمان 
با باس تو چو شیر علم شیر مرغزار
شاخ مساعی تو مناقب دهد ثمر
باز ایادی تو محامد کند شکار
حکم ترا مضای قضا کرده پس روی
امر ترا نفاذ قدر گشته پیشکار 
در عزم همچو بادی در حزم همچو خاک 
در لطف همچو آبی و در عنف همچو نار
چون دهر با نهیبی و چون چرخ باشکوه
چون کوه پایداری و چون بحر کامگار
در یک زمان حریق حسام نهیب تو 
کرده ریاض عیش بد اندیش تو قفار
دشمن پیاده گشته ز است نشاط و لهو
تا تو بر اسب مجد معالی شدی سوار
مردم زخدمت تو بنام و بنان رسند 
مقبل کسی که خدمت تو کرد اختیار 
ای دستگیر اهل هنر، دست من بگیر
کز من همی برآرد دست فلک دمار
مالیده گشت شخص من از پای امتحان
 فرسوده گشت جان من از دست اضطرار 
در زینهار دولت تو آمدم، از آنک
بر من همی‌خورد فلک سفله زینهار 
جویم همی جوار تو، کز جور حادثات
امروز نیست هیچ امان جز در این دیار
تو ابر مکرماتی و بارانت نعمتست
ای ابر مکرمات ، یکی بر سرم ببار
شخص مرا ز آفت طوفان نایبات 
اندر صفینهٔ کنف خود نگاهدار 
تا از هوا همی منقاطر شود مطر
تا از زمین همی متصاعد شود بخار 
بادا همیشه بیضهٔ عز تو بی خلل 
بابا همیشه صفحهٔ جاه تو بی غبار
هم کوکب سیادت تو فارغ از زوال 
هم مرکب سعادت تو ایمن از عثار
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۹۵ - در مدح اتسز
زهی! خطهٔ ملک‌ را شهریار 
خهی! از تو بنیاد دین استوار 
چو تن را بجان و چو جان را بعلم
بجاه تو اسلام را افتخار 
نه در بیضهٔ حشمت تو خلل 
نه در صفحهٔ دولت تو غبار
جهان همچو اطفال را مادران 
بپرورده ملک ترا در کنار 
فلک بر مراد تو گشته روان
زمین بر رضای تو داده قرار 
ز مهر تو واضح بشارات فخر
ز کین تو لایح اشارات عار
نه در مجلس بزم چون تو جواد 
نه در عرصهٔ رزم چون تو سوار 
چو پیدا شود آیت رستخیز 
چو شعله زند آتش کارزار 
ز خون تر شود دامن آسمان 
ز غم خون شود زهرهٔ روزگار
بتفسد هوا از تیغ و تیر 
بلرزد زمین از غو گیر ودار
شود باده عیش هم طعم زهر
شود چهرهٔ روز همرنگ قار
ز صف باره غرنده چون شر ز مشیر 
بکف نیزه پیچنده چون گرزه مار
ز بس نیزه بیشه اطراف دشت 
ز بس کشته چون پیشه اکناف غار
فرو بسته افواه مردا ز نطق
فرو مانده اعضای گردان ز کار 
امل سرکشیده ز بهر امان 
اجل پر گشاده بحرص شکار 
در آن حال از تیغ جان‌سوز تر
نیابد بجان هیچ کس زینهار
بکوبی سر سرکشان را چو گوی
بدری دل گردنان را چو نار
هوا گردد از رمح تو ناله گاه
زمین گردد از تیغ تو لاله‌زار 
بآیات تیغ و علامات رمح
کنی صفحهٔ فتح را پرنگار 
زهی! یمن جیش ترا بر یمین 
خهی! یسر خیل ترا بر یسار
ترا محمدتها فزون از قیاس
ترا مکرمتها برون از شمار
بهار عدو از تو همچون خزان 
خزان ولی از تو همچون بهار
ز گردان ترانیست در حرب جفت
ز شاهان ترانیست در جنگ یار 
همی تا ز افلاک تابد نجوم 
همی تا ز اشجار آید ثمار
شب نیک‌خواه تو بادا چو روز
گل بدسکال تو بادا چو خار
همایونت عید و پذیرفته صوم
ولی کامگار و عدو خاکسار
ستوده خصال ترا آدمی 
فزوده جلال ترا کردگار
برآورده‌ از دشمن مملکت 
بتیغ چو آب و چو آتش دمار
ترا یادگارست از اسلاف فلک 
و لیکن مبادا ز تو یادگار
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۹۶ - رد العجز الی الصدر در مدح اتسز
قرار از دل من ربود آن نگار 
بدان عنبرین طرهٔ بی قرار 
نگارست رخسارهٔ من ربود آن نگار 
ز هجران رخسارهٔ آن نگار
کنار من از دوست تا شد تهی 
مرا پر شد از خون دیده کنار
خمارست در سر مرایی قیاس 
در اندوه آن نرگس پر خمار 
شمار غم او ندانم ، از آنک 
غم او گذشته ز حد شمار
فگارست از غمزهٔ او دلم 
بلی تبر ناوک کند دل فگار 
نزارست شخص من از عشق او 
بسا شخص کز عشق او شد نزار 
چه کارم؟چو من کس بوده عاشقی ؟
مرا با غم عشق خوبان چه کار؟
مدار ، ای دل ، اندیشهٔ عشق نیز
جز اندیشهٔ مدح خسرو مدار
سوار جهان ، شاه اتسز، که هست
پیاده بمیدان او هر سوار
شراریست از تیغ او در جهان 
که گردون بسوزد همی آن شرار 
بهار عدو از خلافش خزان 
خزان ولی از وفاقش بهار 
قفار از نم جودا و چون ریاض 
ریاض از تف تیغ او چون قفار
چنارست پنجه گشاده بباغ 
مگر سایل جودا و شد چنار ؟
حصارست ، شاها ، جهان بر عدوت 
چه لذت بود بسته را در حصار؟
صغار و کبارت ثنا خوان شدند 
که هستی پناه صغار و کبار
غباری ، که بر خیزد از لشکرت
بود کیمیای ظفر آن غبار 
تبار تواند افتخار هدی 
و لیکن تویی افتخار تبار
یسار تو جامه دران از یمین 
یمین تو حمله بران بر یسار
بحار از عطای تو گیرد مدد
از آنست جای جواهر بحار
نثار از پی فرق شاهان کنند
کند تیغ تو فرق شاهان نثار
جوار تو جویند اهل هنر 
که هست از حوادث پناه آن جوار
شکارند در روز رزمت ملوک 
ترا باد ارواح اعدا شکار
مدار فلک بر مراد تو باد 
مبادش جز بر مرادت مدار
دمار از مخالف بر آورد بتیغ 
بتیغ از مخالف بر آورد مار
فرار از تو جوید عدو بی گمان 
و لیکن بجان در نهد آن فرار
مدار جهان بر چو تو شاه باد 
که آباد ماند جهان زین مدار
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۹۷ - در مدح ملک اتسز
مظلم شبی دراز از طرهٔ نگار 
گشته سیه زمان و شده تیر روزگار 
افلاک شسته چهرهٔ خود را برنک تیر
و آفاق کرده جامهٔ خود را بلون قار 
بر خلق تنگ گشته مساکن چو کام کور 
بر چرخ داده نور کواکب چو چشم مار
شب پر بلا و واقعه چون روز رستخیز 
ره پر نهیب و حادثه چون خشم کردگار 
من همچو آتشی بصمیم شب اندرون 
ظلمت مراد خان و کواکب مرا شرار 
تازان گهی چو شعلهٔ آتش سوی هوا 
یازان گهی چو قطرهٔ باران سوی قفار
مالیده گشت قالبم از پای آسمان 
فرموده گشت پیکرم از دست اضطرار
نی نی ، که اندرین ره مهلک نداشتم 
جز عیش هیچ صنعت و جز لهو هیچ کار
در خدمت رکاب علایی گذشت خوش 
آن هول بی کرانه و آن خوف بی شمار
شد در رکاب تاخته وز دستبرد او 
ایام در تعجب و گردون در اعتبار
عنقای مهر خورده ز زوبین او دلم 
تنین چرخ گشته ز پیکان او فگار
از بانک صید گشته همه کوه ناله گاه 
وز خون کشته گشته همه دشت لاله زار
شیران شرزه را شده از بیم تیر او 
دل همچو تفته نار و جگر همچو کفته نار
شیر زمین که باشد؟کاقبال اتسزی 
بی عون دور شیر فلک را کند شکار
اختر نکرد یارد بی امر او مسیر 
گردون نکرد یارد بی حکم او مدار
با رأی او چو ماه سپر ماه آسمان 
با سهم او چو شیر علم شیر مرغزار
آنجا که عزم او ، نه شریفتست آسمان
و آنجا که حزم او ، نه متینست کوهسار
دریا بپیش بخشش او نیست جز شمر
گردون بجنب همت او نیست جز غبار
در ظل او بماند نکوه خواه با نوا
وز تیغ او ندید بد اندیش زینهار
از وی شب موافق او گشته همچو روز
وز وی گل مخالف او گشته همچو خار
از عون رأی او شده دست هنر قوی
وز سهم عدل او شده شخص ستم نزار
ای در سخا شده بهمه جای مشتهر
وی در وفا شده ز همه خلق اختیار
در عزم همچو بادی و در حزم همچو کوه
در لطف همچو آبی و در عنف همچو نار
در دست عقل تیغی و در پیش دین سپر
بر پای ظلم بندی و بر دست حق سوار
چون دهر پایداری و چون چرخ باشکوه
چون کوه مایه داری و چون بحر کامگار
حکم ترا مضای قدر بوده پیش رو
امر ترا نفاذ قضا بوده پیش کار
همواره تا بتابد بر چرخ مهر و ماه
پیوسته تا بروید از شاخ و برگ و بار
یمنت همیشه باد شب و روز بر یمین
یسرت همیشه باد مه و سال بر یسار
بادا بهار حاسد جاه تو چون خزان
بادا خزان ناصح ملک تو چون بهار
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۹۹ - نیز در مدح اتسز خوارزمشاه
همه کار گیتی بود برقرار
چو با دین و دانش بود شهریار
بعدلست هر سلطنت را ثبات 
بعلمست هر مملکت را مدار
جهان را بعدل و هدی را بعلم 
بود حسن حال و بود نظم کار
هر آن کس که در دست فرمان او 
زمام خلایق دهد کردگار
همان به که کوشد بنام نکو 
که آن ماند از خسروان یادگار
سزد ملک اندر کنار کسی 
که باشد تهی از حرامش کنار
منزه بود سیرت او ز فسق 
مبرا بود دامن او ز عار
تو اصلاح گیتی در آن کس مجوی
که بر نفس خود نیستش اقتدار
مشو غره ، ای یافته مملکت 
برین عالم پر ز نقش و نگار
برین مملکت زایل مدار اعتماد
برین دار فانی مکن افتخار
تو ملک دعا و ثنا کن طلب
که این ملک ماند همی پایدار
ثنا و دعایی ، که از عدل و علم 
که در سلک یک دیگرند این چهار
بعدل فراوان و علم تمام 
ندیدست از خسروان روزگار
چو شاه عدو بند خوارزمشاه
چراغ ملوک و پناه تبار
خداوند گیتی ،ملک اتسز، آنک 
بدو گشت بنیاد دین استوار
سر افراز شاهی ، که شمشیر او 
بر آورد از جان دشمن دمار
باقبال او اختران را مسیر 
بتأیید او آسمان را مدار
نژادست گیتی چنو یک جواد
ندیدست گردون چنو یک سوار
ازو قالب عدل گشته سمین
بدو پیکر ملک مانده نزار
ز عدلست بر خاتم او نگین
ز علمست بر ساعد او سوار
ز عصمت مرورا نهاد و سرشت 
ز عفت مرورا شعار و دثار
مقالات فضلش برون از قیاس 
مقامات عزمش فزون از شمار
شود کوه از هیبت او چو کاه 
شود مور از رحمت او چو مار
همه صفدران و همه سرکشان 
گرفته ز شمشیر او اعتبار
ایا شهریاری، که در ظل تست
ز آفات اسلام را زینهار
تویی عالم علم و ذات کرم 
تویی مایهٔ حلم و اصل و قار
جمع دعا و بکسب ثنا
یمین تو دارد فراوان یسار
هزاران سحابی گه مکرمت 
هزاران سپاهی گه کارزار
بانصاف تو شیر و آهو بهم
وطن ساخته در یکی مرغزار
بدآنجا که خطبه بنامت کنند
سعادت کند دست گردون نثار
بلادی که در تحت امر تو شد 
شود در خوشی همچو دارالقرار
سموم اندر آن بقعه گردد نسیم
خزان اندر آن خطه گردد بهار
ولایت بیارامد از اضطراب
رایت بر آساید از اضطرار
ز خوارزم باید گرفتن قیاس
که در عهد تو گشت چون قندهار
نه از آفت ظلم در وی نشان
نه از آتش فتنه در وی شرار
ز عدل تو در بیشه شیر ژیان
نیارد همی کردن آهو شکار
بشادی گل از دولت ملک تو
همی گل دمد در مه دی ز خار
ز عدلت کنون ، ای یل شیر گیر
ز خلقت کنون ، ای شه کامگار
سمرقند گردد بخوشی سمر
بخارا شود جمله مشکین بخار
تو صاحب قرانی و امروز هست
علامات اقبال تو آشکار
بدین دیده ها چرخ از دیر باز 
همی کرد ملک ترا انتظار
تو خواهی گرفتن بحار و جبال 
تو خواهی گرفتن بلاد و دیار
همی تا بود تیغ یار قلم 
همی تا بود خمر جفت خمار
بهر بیش و کم باد نیکیت جفت 
بهر نیک و بد باد یزدانت یار
نکو خواه تو روز و شب شادمان 
بد اندیش تو سال و مه سوگوار
مباد از مصایب تن تو نژند
مبادا از نوایب دل تو فگار
زملک زمان و زملک زمین
همه نام نیکوت باد اختیار
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۱۰۰ - در مرثیۀ شرف الدین قزل ارسلان بن اتسز
بس بلندا! که شد ز گردون پست 
بس عزیز که شد ز گیتی خوار
محنت چرخ را که دیده قیاس؟ 
ستم دهر را که دید شمار
نیست از چرخ ایمنی، پنهان 
نیست در دهر مردمی، زنهار! 
آن یکی تا کسیست بس زراق
وین دگر سفله ایست بس مکار 
وین دو کوکب چو دیده بر گیرند
از دل اهل روزگار دمار
مشتری سعد اکبرست و لیک
هست بر صغار و کبار
دست مریخ و خنجر گردون
بر دریده بخنجر و پیکار 
شمس روز منبر اهل هنر 
گرده از حادثات چون شب تار 
زهره خنیاگرست و در کف او
خلق را همچو زیر نالهٔ‌زار 
وین عطارد به خانهٔ محنت 
کرده اوراق عمر خلق نگار 
بازگشت از جفای دهر امروز 
آفت تازه در بلاد و دیار
آتشی در فراوه شد پیدا
که بخوارزم زو رسید شرار 
شمع دولت نهفته کرد جمال 
چرخ دانش گسسته کرد مدار 
گشت دریای مکرمت صحرا 
گشت گلزار مملکت گلزار
می بباید نوشت فرش طرب
می بباید نهادجام عقار 
ای بزرگان ،ز رنج و درد نفیر
وی اکابر از لهو و عیش نفار
کندر ایام کودکی ناگاه 
ساخت اندر کنارخاک قرار 
آن قزل ارسلان ،که وقت سخا
 طیره بودی ازو جبال و قفار
هیچ دانی ، تو ای زمین ، امروز
که چه گنجی گرفته ای به کنار
کودکی ، آنکه از هزاران پیر 
بود افزون بدانش و بوقار
او شراب اجل چشیده و لیک 
قسم یک عالمست رنج خمار 
منهدم گشته ملک را ارکان
مندرس گشته شرع را اخبار 
بود بازوی شرع و شد مجروح 
بازوی شرع احمد مختار 
یک جهانند دل فگار همه
تا شد آن بازوی هدی افگار
ای دریغا! که آنکه آن شخص 
نشد از عمر خویش برخوردار 
ای دریغا! مکان جود و هنر 
وی دریغا! جلال و جاه فخار
شرف‌الدین، یکی ز روضهٔ خلد 
چشم بر حال این جهان بگمار 
تا ببینی ملوک عالم را 
در وفات تو مانده زار و نزار 
گشته امانت با نوایب جفت
گشته اخوانت با مصایب یار
سینه از دست چرخ مینا رنگ
دیده از جور دهر لؤلؤ بار 
ای شه شرق، اتسز غازی 
وی هدی را ز تیغت استظهار
چون تو بودی بدانش و مردی
در زمانه چو حیدر کرار
رفت فرزند تو بعاشورا 
چون حسین علی بدار قرار 
صبر کن، صبر کن، خداوندا 
انماالصبر شیمةالاحرار
تن مده در زمانهٔ ریمن 
دل منه پر بر ستارهٔ غدار
بی‌وفا چرخ را بکس مشمر
پر جفا دهر را بخصم انگار
جایگاه قرار نیست جهان 
از چنین جایگاه فرار، فرار 
نام نیکو طلب، چه گنج ثتا
بهتر از گنج خواسته بسیار 
مزد مردم بست کز پس او
خیر گویند زمرهٔ اخبار
تا نباشد چو جهل دولت علم
تا نباشد چو فخر محنت عار
باد قدرت بلند و ملک قوی
ناصحت شاد و حاسدت آوار 
باد یا در جهان به رغم عدو
تا گه حشر وارث اعمار
وین شهید سعید باد شفیع
مر ترا پیش ایزد دادار
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۱۰۱ - در مدح ملک اتسز
ای در مصاف رستم دستان روزگار
با باس تو هدر شده دستان روزگار
مقهور دستبرد تو اجرام آسمان
مجبور پای بند تو ارکان روزگار
پیش براق و هم تو هنگام کر و فر
تنگ آمده مسافت میدان روزگار
نقل عطیت تو شکسته بگاه وزن
درهم عمود و کفهٔ میزان روزگار 
روی ولیت کعبهٔ تأیید ایزدی
چشم عدوت جعبهٔ پبکان روزگار
در قبهٔ جلال تو تحویل آفتاب
در عرصهٔ کمال تو جولان روزگار
اندک بر بنان تو بسیار مکرمت
پیدا بر بیان تو پنهان روزگار 
سیارگان چرخ نهاده چو دایگان 
در دولت مراد تو پستان روزگار 
از نسج دولت تو خرامنده هر زمان
با گونه گون نوا تن عریان روزگار 
در بارگاه حادثه از سفرهٔ عنا
حسرت خورد عدوی تو بر خوان روزگار 
تیزست از خصال تو بازار محمدت 
کندست با جلال تو دندان روزگار 
اندر سداد سیرت و اندر جلال قدر
سلمان عالمی و سلیمان روزگار 
گر روزگار سر بکشد از هوای تو
آن را شناس غایت خذلان روزگار 
ای طالع تو رایت تمکین مشتری 
وی طلعت تو آیت امکان روزگار 
آن کس که در سفینهٔ اقبال تو نشست 
شد ایمن از بلیت توفان روزگار 
دور از تو مدتی من مسکین، نه از خرد 
بودم بخوان حادثه مهمان روزگار 
گاهی کشیده ضربت دندان مستخف
گاهی چشیده شربت زندان روزگار 
اخوان من، که بود بر ایشان امید من 
گشتند بر جفای من اخوان روزگار 
دل تنگم از جنایت اجرام آسمان
رخ زردم از خیانت اعیان روزگار 
با این همه چو من دگری پشت کی نهد
بر مسند کمال در ایوان روزگار 
در صد هزار سال بتأثیر آفتاب 
لعلی چون من نخیزد از کان روزگار 
آثار من ستارهٔ گردون مفخرت
و اخبار من شکوفهٔ بستان روزگار
از فضل من فزوده عدد ذات اختران
وز نثر من گرفته مدد جان روزگار 
با این همه فضیلت، از آنجا که راستیست
باشم دریغ در کف احزان روزگار
غبنی بود، اگر بکساد اندر اوفتد 
این پربها متاع بد کان روزگار 
آخر هم پس از مضرت و حرمان بی قیاس
آید بمن مبرت و احسان روزگار؟ 
روزی کند سپهر مفوض برای من 
تدبیرحل و عقد بدیوان روزگار ؟
گردم بدان صفت که نباشد بشرق و غرب 
بی یاد من مجالس اعیان روزگار 
تا هست از شرایط سامان آدمی 
تا هست بر طبایع بنیان روزگار
بادا بمهر همه میثاق آسمان 
بادا بحکم تو همه پیمان روزگار
قسم عدوت محنت انواع حادثات
بخش ولیت نعمت الوان روزگار
این رفته در حدیقهٔ افضال ایزدی 
و آن مانده در مفازهٔ حرمان روزگار
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۱۰۲ - در مدح ادیب صابر بن ایمعیل ترمذی
صابر، ای طبع تو جهان هنر 
وی بتو تازه بوستان هنر 
ظاهرت صاحب ردای سداد
باطنت مالک عنان هنر 
هر زمان خامهٔ تو در دو زبان 
عقل را گشته ترجمان هنر 
در اصابت نجسته هیچ خدنگ
به ز نظم تو از کمان هنر 
ناشر فصل تو بیان خرد
شاکر سعی تو زبان هنر 
در محافل افاضل از تو زده
مثل علم و داستان هنر
یافته ز اهتمام و همت تو 
قوت و قوت جسم و جان هنر
کف کافی تست بحر کرم 
دل وافی تست کان هنر 
نثر تو نثره ، شعر تو شعریست
اندر اقطار تو آسمان هنر
تا که در عرصهٔ جهان باقیست 
اثر دانش و نشان هنر 
باد رأی تو مقتدای صواب
باد طبع تو قهرمان هنر