mabidan/ganjoor huggingface dataset:
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۳۹ - در وصف بلخ و مدح سید ضیاء الدین
فدای بلخ دل من،که روضهٔ ارمست
حریم او بامان همچو بیضهٔ حرمست
همه سعادت بلخ و همه سلامت او 
که بیضهٔ حرمست و چو روضهٔ ارمست
نه بحر و چرخ و لیکن چو بحر و چرخ مقیم
پر از جواهر مجد و کواکب حرمست
چنین مواخر آن خطه را بسیست و لیک 
همه بجنب وجود ضیاء دین عدمست
پناه دودهٔ حیدر که از سیاست او
تفاخر عربست و تظاهر عجمست
بزرگواری ، فرزانه ای ، خداوندی
که پیش درگه او پشت آسمان بخمست
بلند همت او همچو چرخ مرفوعست
بزرگ مجلس او همچو کعبه محترمست
بهر کجا که نهد در طریق دین قدمی 
همه ذخایر عقبی طفیل آن قدمست
بعلم و حلم و سخا و وفا عدل و حیا
بعالم چون اندر جد خویشتن علمست
ضیاء دین پیمبر تو آن سرافرازی 
که بر صحیفهٔ اقبال نام تو رقمست
معلقست بفرخنده کلک میمونت 
همه مصالح دنیا ، مگر نگین جمست؟
هر آنکه پیش تو همچو قلم بسر نرود
سرش بریده و سینه دریده چون قلمست
بنظم و نثر در الفاظ تو همه نکتست
بامر و نهی در احکام تو همه حکمست
ضمیر ناصح صدرت خزانهٔ طربست
روان حاسد جاهت نشانهٔ المست
منم که تا ز جناب و دور ماندستم 
هر آن دمی که برآرم ندیدم او ندمست
زشوق مجلس و هجر رخ توام دل و چشم
یکی عدیل تفست و یکی ندیم نمست
عنای طبع من و روح روح من بی تو
چو دولت تو فزون و چو حاسد تو کمست
مراست غم که کنون صدر تو نمیبینم
کسی که صدرتو بیند بعالمش چه غمست؟
همیشه تا که حدوثست و صف هر موجود 
مگر خدای تعالی که وصف او قدمست
دل تو شاد و رخت تازه باد ، کز بر چرخ 
دل عدوی تو پرانده و رخش دژمست
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۴۰ - در مدح ملک اتسز
دیدار تو ، ای جان جهان ، راحت جانست
روی تو تماشاگه عشاق جهانست
در خد تو ، آفت دین ، زایش دینست
در جعد تو ، ای راحت جان ، کاهش جانست
تنگ شکرست آنکه تو گویی ، نه حدثیست
درج دررست آنکه تو داری ، نه دهانست
بر هر گره جعد تو صد شعبده پیداست 
در هر مژهٔ شوخ تو صد فتنه نهانست
هستم من بیچاره ز اندیشه سبک دل 
تا بر من بیچاره ترا روی گرانست
مانند کمان گشته مرا قامت تیر 
زان غمزه و آن ابرو چون تیر و کمانست
تنگست و نزارست مرا شکل دل و تن 
چونانکه ترا شکل دهانست و میانست
جنگ تو صلح تو همه بیم و امیدست
وصل تو هجر تو همه سود و زیانست
از بند هوای تو کرا روی نجاتست ؟
وز تیر جفای تو کرا بوی امانست؟
هر چند دلم را بستم گوش گرفتند 
جایی کشد اندوه تو کز فتنه نشانست 
از فتنه نشان نیز نبیند دلم ، ایراک
در سایهٔ اقبال شه فتنه نشانست
عنوان ظفر ، نصرة دین ، آنکه حریمش
از صرف زمان مرجع ابنای زمانست
مقصود قرآن ، اتسز غازی ، که در او
از روی شرف کعبهٔ اولاد قرآنست
کوشنده دل او بوغا قاهر بحرست 
بخشنده کف او بسخا ناسخ کانست
در دولت او مصلحت خرد و بزرگیست 
در خدمت او مفخرت و پیر و جوانست
ای آنکه بهیجا فزع خنجر و رمحت 
اصل جزع اهل ضرابست و طعانست 
در پای جلال تو ز تایید رکابست 
در دست کمال تو ز اقبال عنانست
اخبار معالی تو بی عد و شمارست 
و آثار مساعی تو بی حد و کرانست
در معرکه و صد ز تأیید الهیت
هم معجزهٔ سیف و هم اعجاز بیانست
حاشا که ترا بحر کرم خوانم ، کز بحر
بیشی بود آنرا که چنان بذل و بنانست
هنگام سکون حزم تو بر مثل یقینست
هنگام مضا عزم تو مانند گمانست
از بهر تقاضای روان روز ملاقات 
تیغ تو روان در تن اعدا چو روانست
شاها، تویی آن کسش که انعام و بافضل 
دست تو بارزاق بشر کرده ضمانست
مراهل نسب را و خداوند حسب را 
در مجلس و در صدر تو تمکین و مکانست
چون صدر تو بیند ، بنهد آلت رحلت 
هر طالب خیری ، که در آفاق روانست
دور از تو تن من ، که ز تو دید عزیزی 
بی عز قبول تو گرفتار هوانست
دانی که پس از خلد چه شد حالت آدم ؟
بی حضرت چون خلد توام حال چنانست
هر حادثه کز دهر در اخبار بگویند
بر من همه از فرقت صدر تو عیانست
روزان و شبان در دل و در چشم من از رنج
اندیشه چو پیکان و مژه همضو سناست
تا باغ پر از گوهر و تا راغ پر از زر
از صنع بهارست وز تاثیر خزانست 
ذات تو متین باد ، که رأی تو متینست
ذکر تو روان باد ، که حکم تو روانست
با زور و توان ساعد و بازوت ، که ملت 
از ساعد و بازوی تو بازور و تواناست
مقصور بر اوصاف هنرهای تو بادا
تا در دهن هیچ هنر پیشه زبانست
با لعب چون سرو روان باد ترا عیش 
کز رشک تو بدخواه تو چون نال نوانست
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۴۱ - در مدح وزیر ثقة الدین
صدر ثقة الدین کنف خلق جهانست
خاک دراو کعبهٔ اشراف زمانست
آراسته از طالع او روی سپهرست
افروخته از طلعت او صحن جهانست
در خدمت او تقویت خرد و بزرگست
از نعمت او تربیت پیر و جوانست
طبعش بگه فضل، نه طبعست، که بحرست
کفش بگه جود، نه کفست، که کانست
از کوشش او در همه آفاق دلیلست 
وز بخشش، او بر همه اشخاص نشانست 
ای آنکه بمقدار علو خطرت را 
برتر ز همه انجم و افلاک مکانست
ز اولاد قرآن چرخ بزرگی نشانست
در صدر وزارت چو تو، تا چرخ و قرآنست
از مائدهٔ جود تو آسایش جسمست
وز فایدهٔ لفظ تو آرامش جانست
گسترده زمین جاه ترا زیر نگینست 
گردنده فلک قدر ترا زیر عنانست 
در نصرة حق فعل تو صد خیل و سپاهست
بر حجت دین قول تو صد تیر و سنانست
از حسن شمایل تو چو رضوان جنانی
وز عدل تو خوارزم چو روضات جنانست
صدرا، تویی آن کس که خداوند هنر را
از حادثها عون تو توفیق امانست
سرمایهٔ سودی همه کس را و رهی را
در عهد تو از فتنهٔ اوباش زیانست
رفت آب من از روی و مرا روز و شب از رنج
دو چشمهٔ خونابه زد و چشم روانست
آن عیش چو نوش من ازین غصه شرنگست
وآن قد چو تیر من ازین غصه کمانست
گر نان برود باک نباشد، چو برفت آب
تو سگ شمر آنرا که همه طالب نانست
سعیی بکن آخر، که بآفاق بگویند:
کاصحاب هنر را همه حرمت ز فلانست
تامدح تو گویند همه عمر از دل و از جان
بنده، بزبانی که همه محض بیانست
از تازی و از پارسی ارهست تفاخر
پس بندهٔ تو والی این هر دو زبانست
فضلم چو ایادی تو بی حد و شمارست
عقلم چو معالی تو بی حد و کرانست
تا ابر درفشان سپه فصل بهارست 
تا باد زرفشان تبع فصل خزانست
بادی تو بشادی، که مخالف بغریوست
بادی تو بعزت، که منازع بهوانست
خالقان همه اندر کنف حفظ تو بادند 
چونانکه رمه در کنف حفظ شبانست
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۴۲ - در مدح وزیر ضیاء الدین عراق بن جعفر
ای آنکه رخت بهار چینست
رویم زغم تو پر ز چینست
در چین تونه ای، و لیک کویت
با روی تو صد هزار چینست
در حسرت خانهٔ تو ماندست
فردوس، که جای حور عینست
خاتم دهنی و بی تو رویم
از گوهر دیده پر نگینست
سروی تو و بوسانت بزمست
ماهی تو آسمان زمینست
در زینی و در کنار من نی
از زین تو رشک من ازینست
همچون تن من ترا میانست
همچون غم من ترا سرینست
در فرقت آن زخم نژندست
در حسرت این دلم حزینست
ما را همه ساله با تو مهرست
با مات چرا همیشه کینست!
شادیم بدین قدر که ما را
جان با غم عشق تو قرینست
دریای ملاحتی تو، چونانک
دریای کرم ضیاء دینست
فرزانه عراق، آنکه گردون
با رفعت قدر او زمینست
صدری که زبهر قهر خصمش
احداث زمانه در کمینست
حق را دل پاک او مکانست 
دین را سر کلک او معینست
رایات کمال او بلندست
آیات جلال او متینست
در نسخه گرفتن صفاتش 
تشریف کرام کاتبینست
طین را ز اثیر قدر بیشست
زیرا که وجود او ز طینست
عزمش بنفاذ چون گمانست
حزمش بثبات چون یقینست
ای صورت مردمی و مردی
زین هر دو نهاد تو عجینست
قدر چو تو اختر رفیعست
لفظ تو چو گوهر ثمینست
بخل از کف راد تو نزارست
فضل از دل پاک تو سمینست
قصر هنر تو بس مشید
حصن شرف تو بس حصینست
در حادثها سپاه دین را
تدبیر تو ناصحی امینست
انوار کواکب فلک را 
بر خاک بپیش تو جبینست
شمسی تو و دولتت سپهرست
شیری تو و حشمتت عرینست
آنجا که جلالت تو آید
دریای محیط پارگینست
آن کس که نفور شد ز صدرت
در حضرت ایزدی لعینست
آن کس که نشسته بر در تست
با ماه بقدر هم نشینست
دانی تو را که: رأی من چگونه 
در خدمت صدر تو مبینست؟
در منت تو تنم اسیرست
در نعمت تو دلم رهینست
کفت بعطای من کفلیست
طبعم بثنای تو ضمینست
بر جامهٔ افتخار بنده 
مدح تو تراز آستینست
تا در صف چرخ آفتابست 
تا در کف باغ یاسمینست
بر ذات تو آفرین حق باد 
کان ذات سزلی آفرینست
در صدر بقات باد چندانک 
در خاک عدوی تو دفینست
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۴۳ - در مدح علاء الدوله اتسز
بزینت باغ چون خلد برینست
ریاحین اندرو چون حور عینست
نثار آسمان لؤلوی لالاست
شعار بوستان دیبای چینست
خمیده همچو خاتم شاخ گلبن 
برو گل همچو یایاقوتین نگینست
نسیم باد یا بوی عبیرست ؟
سرشک ابر یا در ثمینست؟
چرا بلبل چو محزونان بنالد ؟ 
اگر زاغ از وصال گل حزینست
بهار افگند بر صحرا ز نعمت 
دو صد چندان که قارون را دفینست
ز ابر تیره همچون ظلمت شرک 
همه عالم پر از نور یقینست
جهان پیر برنا کرد ایزد 
کمال قدرت ایزد چنینست
زمینست این ندانم ، یا سپهرست ؟
سپهرست این ندانم یا زمینست؟
چو رأی شاه گیتی روی گیتی 
سزای صدهزاران آفرینست
علاء دولت و دین ، آنکه تیغش 
بهیجا ناصر اعلام دینست
یگانه خسروی ، صاحب قرانی 
که در کل معالی بی قرینست
برمح خطی و شمشیر هندی 
سپاه دین تازی را معینست
جهان دولتش در زیر حکمست 
براق حشمتش در زیر زینست
کف او قفل روزی را کلیدست
دل او گنج دانش را امینست
ز بهر قهر بدخواهان جاهش 
نشسته حادثات اندر کمینست
ببخشش آفتاب روز مهرست
بکوشش اژدهای روز کینست
ز انواع امانی بدسگالش 
جدا مانده چو موم از انگبینست
ایا شاهی ، که اندر زیر قدرت 
مدار آسمان هفتمینست
تو مهری و ترا نصرة سپهرست 
تو شیری و ترا دولت عرینست
جهان را عدل تو ظل ظلیلست 
دل پاک بهر خیری ضمینست
الا تا چرخ جای آفتابست 
الا تا باغ جای یاسمینست
حسودت هم نشین رنج بادا 
که با شخص تو راحت هم نشینست
مبادا جز متین بنیاد عمرت 
که بنیاد هدی از تو متینست
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۴۴ - نیز در مدح اتسز گوید
در زلف تو ، ای نگار ، تابیست
زان تاب دلم قرین تابیست
با تاب دو زلف تو دلم را 
نی هیچ توان ، نه هیچ تابیست
نا مؤمنم از چو دو لب تو 
در میکدهٔ مغان شرابیست
بر چهره نقاب از چه باشی ؟
خود حشمت تو مرا حجابیست
از آتش هجر خاک کویت 
جانم همه ساله در عذابیست
من باد فروخته بهر جای 
یعنی که مرا بر تو آبیست
هجر تو اگر چه زود گیریست
وصل تو اگر چه دیریابیست
در محنت تو مرا در نگریست 
در کشتن من ترا شتابیست
از جور تو ما و حضرت شاه 
کز حادث ها بهین مآبیست
خوارزمشه اتسز ، آنکه گردون 
از هیبت او در اضطرابیست 
هر نقطهٔ جاه او جهانیست 
هر نکتهٔ خط او کتابیست
مملوک جناب فرخ اوست 
هر جای که مالک الرقابیست
دریای محیط پر جواهر 
در پیش بنان او سرابیست
رایش بگه ضیا سهیلیست 
عزمش بگه مضا شهابیست 
مر دشمن و دوست را ز فعلش 
هر لحظه ثوابی و عقابیست
ای آنکه بهر نفس در آفاق 
از فیض کف تو فتح بابیست
آنی که بدست تو هر انگشت 
هنگام عطا دهی سحابیست
در دست تو از ظفر عنانیست
در پای تو از شرف رکابیست
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۴۵ - در ستایش شمس‌الدین وزیر
جمال‌الملک شمس‌الدین جهانیست
که از هر نعمتی او را نشانیست
جهانی گفتم او راوین غلط بود
که هر مویی ز شخص او جهانیست
کفش و زجود بحری وین چه بحریست
دلش در فضل کانی و آنچه کانیست
ضیای حشمت او آفتابیست
علو همت او آسمانیست
دل بیدار او گنج هنر را
چه دانی تا چه مایه قهرمانیست
ز دولت است جاهش را دلیلیست
ز نصرة تیغ عزمش را فسانیست
جز از بهر مهم عون نیست
اگر بر چرخ تیر یا کمانیست
جز از بهر هلاک خسم او نیست
اگر در دهر تیغی یا سنانیست
ایا صدری، که هر نکته ز صدرت
بر ارباب دانش داستانیست
بپیش خاطر تو هست پیدا
هر آنچ اندر همه عالم نهانیست
خسال تو ملک را مقتدایست
جلال تو فلک را دیدبانیست
نه چون گفت کرم ‌را کار گاهست
نه چون کلکت خرد را ترجمانیست
ثریا پای قدرت را رکابیست
مجره دست جاهت را عنانیست
ز حکمت نیست خالی در بد و نیک
اگر وقتی دو کوکب را قرانیست
بعالم نیست، الا حضرت تو
اگر جایی افاضل را مکانیست
بصدرت رخ نهاده هر زمانی
ز اصحاب حوایج کار وانیست
خداوندا، تویی کامل هنر را
ز سعی جاه تو نامی و نانیست
در تست آنکه ابنای خرد را
درو از نکبت گیتی امانیست
ز بهر نقش و نظم مدحت تست
اگر ما را بنایی یا بیانیست
بزرگا، رأی پیر تو رهی را
نکو داند که : چون دانا جوانیست
مرا وقت بیان اندر فصاحت
تو گویی زیر هر مویی زبانیست
بصورت آمدم جویای عزت
که شخصی از حوادث در هوانیست
بحرص سود ، حاشا، هر ‌زمانی
مرا از چرخ گوناگون زیانیست
یقینم شد، چو دیدم حضرت تو
که آخر رنج عالم را کرانیست
مرا حالیست پژمرده و لیکن
دل از دانش چو تازه بوستانیست
کنم جانم را فدای خدمت تو
خود اندر دست من امروز جانیست
نخواهی اینک اهل فضل گویند :
فلان در سایهٔ جاه فلانیست!
دو عاقل را بهم تا اتفاقیست
دو کوکب را بهم تا افترانیست
مبادا جز بکام تو، هر آنجا
که در اطراف عالم کامرانیست
جهان جاتو تو آباد بادا
که صحن جاه تو خوش‌تر جهانیست
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۴۶ - در مدح سید مجدالدین گوید
ای آنکه بی‌تو هیچ نظامی جهان نداشت 
بر هیچ‌حق زمانه چو تو قهرمان نداشت 
تا در وجود نامدی از پردهٔ عدم 
روی زمین ز نقش معالی نشان نداشت 
گردون ز خاندان نبوت بهیچ قرن
در صدر مهتری چو تو صاحب قران نداشت 
چندین هزار سال بچندین هزار چشم 
جز انتظار دولت تو آسمان نداشت 
افلاک از سرایر احوال نیک و بد 
بهتر ز نوک خامهٔ تو ترجمان نداشت 
فرزند آن کسی که بصدق مجاهدت 
مانند او سپاه هدی پهلوان نداشت 
در حد روم آتش حسد حسام او
بی دود مرگ عرصهٔ یک دودمان نداشت 
شخص مخالفان هدی سهم تیر او
جز زرد فام و چفته بشکل کمان نداشت 
از فکرت مبارک باریک بین او 
علمی نبود در همه عالم که آن نداشت
فرزانه مجددین، تویی آن کس که آسمان 
اسرار خود ز رأی تو هرگزنهان نداشت 
از عهد مهد تابگه مرگ، روزگار 
بر هیچ کار خصم ترا کامران نداشت 
همچون زبان مقید زندان فتنه گشت 
آن کس که حرز مدحت تو بر زبان نداشت 
بر باد داده سر چو قلم، هرکه چون قلم 
بر مهر خاندان تو بسته میان نداشت 
افلاس راه آن املی کرده منقطع
کز بخشش تو بدرقهٔ کاروان نداشت 
بسیار خدعه خورد سپاهی، که وقت کار 
از عزم کار دیدهٔ تو دیدهبان نداشت 
وفد امید تازه تر و بی دریغ تو
از جود بی ریای تو یک میزبان نداشت 
آن رأی پیر و بخت جوان ترا هیچ 
چون انده مصالح پیر و جوان نداشت 
هرگز نکرد کس به حریم تو التجا
کو را پناه جاه تو اندر امان نداشت 
او بس کسا، که از تو بنام و بنان رسید
گر چه کس از قبیلهٔ او نام و نان نداشت 
در مجلس تو گوهر مردم شناس تو 
یک اهل فضل را به مقام هوان نداشت 
صد را، ز نکبت گردون بهیچ وقت 
جز در حمایت کنف تو مکان نداشت 
یک تن نبود از همه اسلاف من، که او
در جان و دل محبت این خاندان نداشت 
تا شد بنان بنده ز قوت بحد فعل
جز نشر مکرمات تو اندر بنان نداشت 
اسب مدایح تو مرا در مجال نظم 
جز با کمال فخر شریک عنان نداشت 
مدحی نگفته‌ام ز دل و جان ترا، که دهر
آنرا چو دل عزیز و گرامی چو جان نداشت 
بر خاک این ستانه ثنایی نخوانده‌ام 
کان را فلک چو باد بعالم روان نداشت 
در صدر تو بسی سبکی کرده‌ام و لیک 
هرگز دل کریم تو آن را گران نداشت 
نگذشت هیچ روز که درد دل رهی
بر تازگی مکارم تو شادمان نداشت 
سعیی نموده‌ای که همانا از آن مرا 
دارد هزار سود و ترا یک زیان نداشت
رطب اللسان شدم بدعا و کدام وقت
ما را دعای صدر تو رطب اللسان نداشت ؟
تا در جهان جنبش افلاک هر شبی 
زاید عجیبه ای که در آن سان جهان نداشت 
بادی همیشه صدر زمین و زمان از آنک 
در ساحت زمین چو تو صدری زمان نداشت
در دولتت نعیم بقا باد جاودان 
ور چه کسی نعیم بقا جاودان نداشت
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۴۷ - در مدح اتسز خوارزمشاه
هرچه جز معشوق و می از آن کران باید گرفت 
با غم جانان سبک رطل گران باید گرفت
تو جوانی، ای نگار و بادهٔ پیرم دهی
بادهٔ پیر از کف یار جوان باید گرفت 
گر بود در بوستان یک لذت باده هزار
پس دو رخسار ترا صد بوستان باید گرفت 
گاه از ز لفین و گاه از عارض و گه از رخت
هم بنفشه، هم سمن،هم ارغوان باید گرفت 
عاشقان را از کف تو جام می‌ باید ستد
بیدلان را از لب تو قوت جان باید گرفت 
غمزه و ابروی تو تیر و کمان شد، پس چرا 
در زره گون زلف تو جای امان باید گرفت 
منکه باشم در جهان ؟ کز غمزه و ابروی خویش 
بر هلاک من ترا تیر و کمان باید گرفت ؟
گر مرا در عاشقی نادر قرین باید شمرد 
پس دلبری صاحب قران باید گرفت 
از غم عشقت جهان باید گرفت و زان سپس 
بی غمی را حضرت شاه جهان باید گرفت 
نصرة‌الدین، آنکه هر دم چون جمال فرخش
از علوش قبهٔ اخضر مکان باید گرفت 
گر بر افتد رسم بحر و کان ز عالم باک نیست
کف رادش در سخا بحر و کان باید گرفت 
از پی دفع حوادث وز پی رفع ضرر
حرز اوصافش همیشه بر زبان باید گرفت 
محمدت را از دل پاکش اثر باید نمود 
مکرمت را از کف رادش نشان باید گرفت 
ای خداوندی، که افریدون و جم را بر درت 
موضع دربان و جای پاسبان باید گرفت 
بر هلاک خصم تو از آفتاب و از شهاب 
آسمان را روز و شب تیغ و سنان باید گرفت 
عنف و لطف عمدهٔ خوف و رجا باید نهاد 
مهر و کینت مایهٔ سود و زیان باید گرفت 
با حسامت لشکری در یک زمان باید شکست 
وز سپاهت کشوری در یک زمان باید گرفت 
هر که خواهد تا نگیرد حادثاتش در میان 
خلافش از خلاف تو کران باید گرفت 
فتح منقلاتش کآمد در وجود از دست تو
داستان خوانده را صد داستان باید گرفت 
خسروا، هست این خزان وز دست حورا پیکران 
اشک حورای رزان اندر خزان باید گرفت 
خسروان را رسم بزم و سرکشان را شرط رزم
از شهاب دولت و دین ارسلان باید گرفت 
مهر از نام جلالش بر نگین باید نشاند
کلک از بهر مدیحش در بنان باید گرفت 
سعی دولت میهمان و میزبان را جمع کرد 
کز دل و جان هوای این و آن باید گرفت 
در سرای آسمانی شکل شهابی از طرب
باده ای را چون شهاب آسمان باید گرفت 
اندرین جشن همایون، اندرین بزم خطیر
می بیاد میزبان و میهمان باید گرفت 
تا در اسباط حدوث عالم از راه کلام 
شرح اعراض و جواهر در میان باید گرفت 
با بقای جاودان بادی ،که ملت را همی
از حسام بقای جاودان باید گرفت 
خاتم دولت ترا زیر نگین باید کشید 
مرکب عزت ترا صید عنان باید گرفت
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۴۸ - در مدح علاءالدوله اتسز
بیاد شاه جهان عالم افتخار گرفت 
ز بی قرار حسامش جهان قرار گرفت
علاء دولت و دین ، اتسز آن جهانگیری 
که عالم از سر شمشیرش اعتبار گرفت
نهیب او بیکی حمله صد مصاف شکست 
پیام او بیکی لحضه صد حصار گرفت 
خروش باز در احیای مردگان افتاد 
که پنجهٔ اسد الله ذوالفقار گرفت 
همه ملوک جهان را برفت دست از کار 
از آنکه پیشگه ملک مرد کار گرفت 
بعدل او ز ستم روزگار دست بداشت 
طریق مصلحت خویش روزگار گرفت
خدایگانا ، دریادلا ، خداوندا 
تویی که ملک بقدر تو اقتدار گرفت 
زمانه تا قلم مجد در کف تو نهاد
صحیفه های معلی همه نگار گرفت
شد از کمینه شمار عطای تو عاجز
کسی که انجم و افلاک را شمار گرفت
نه دهر یارد جاه ترا قیاس نبود
نه چرخ داند قدر ترا عیار گرفت
تبارک الله ! از آن ساعتی که در هیجا
ز لشکر تو بسط زمین سوار گرفت
ز نعل خیل تو گیتی همه هلال نمود
ز جوش جیش تو گردون همه غبار گرفت
بصیدگاه فنا پنجهٔ هزبر قضا 
روان و جان دلیران همه شکار گرفت
در آن مقام حسام تو آتشی افروخت
کزو فضای جهان سربسر شرار گرفت
ز تف رمح تو دلها همه بجوش آمد 
زجام تیغ تو سرها همه خمار گرفت
فسردگی ز گل خلق تست تازه و تر
خزان بفر تو آرایش بهار گرفت
فلک ربود ز عزم تو گر نفاذ ربود 
زمین گرفت ز حزم تو گر وقار گرفت
قصیده های من اندر ثنای حضرت تو 
همه بلاد رسید و همه دیار گرفت
بطبع و طوع چو ، شاها ، عروس نظم مرا
مکارم تو بصد مهر در کنار گرفت
بکام حاسد مپسند ، زیر بار بلا 
دلی که او ز ثنای تو کار و بار گرفت 
شدست جانم از اخوان دهر یار عنا
مباد کس که ز اخوان دهر یار گرفت 
حدیث خویش تو گوی و طریق دهر توپوی
بدست خلق نشاید مگر که مار گرفت
همیشه تا نگردد ز حکم یزدانی 
ز مرکزی که برو آسمان مدار گرفت 
می نشاط تو درکش، که خضم زهر کشید 
گل سرور تو بستان ، که خصم خار گرفت 
بقای جان تو بادا ، که شخص همت تو 
بجای متابعت کردگار گرفت
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۴۹ - در مدح شمس الدین وزیر
کریمی ، که رسم معلی نهاد 
بزرگی ، که راه ایادی گشاد 
اجل شمس دین پیمبر ، کزوست
رخ فضل تازه ، دل عقل شاد
ز آبا و از امهات جهان 
چنو هیچ فرزند صالح نزاد 
تبار و نژادش بزرگند و اوست 
چراغ تبار و جمال نژاد 
ز آثار او زینت جود و علم 
بایام او رونق دین و داد 
ز مجد و معالیست او را سرشت
ز جود و ایادیست او را نهاد
چه ماند از دقایق که طبعش ندید؟
چه مانداز دفاین که دستش نداد؟
ز حزمش گرفتست آرام خاک 
ز عزمش ربودست تعجیل باد
شده فتح را داد او راهبر 
شده بحر را جود او اوستاد
بیفراخت اعلام فضل و کرم 
بدان طبع پاک و بدان دست راد 
بیک صدمت کین او بدسگال 
ز پای اندر آمد ، ز دست او فتاد 
همی تا بخوانند اهل خرد 
تواریخ کیخسرو و کیقباد
ز دور سپهر وز شیر نجوم 
نصیبش همه عز و اقبال باد
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۵۰ - در مدح اتسز خوارزمشاه
چون بر وزد بچهرهٔ تو ، ای نگار ، باد
گردد ز نقش چهرهٔ تو پرنگار باد
هستم غلام باد ، که هر صبح دم مرا
آرد نسیم طرهٔ تو ، ای نگار ، باد 
هر روز بامداد ز آسیب زلف تو 
گردد عیبر بیز و شود مشکبار باد
در خدمت دو زلف و دو رخسار تو شدست 
مقبل ترین خلق درین روزگار باد 
کرد اختیار چاکری باد جان من 
تا چاکری زلف تو کرد اختیار باد 
تو یوسفی بحسن و چو یعقوب داردم 
هر شب ز بهر بوی تو در انتظار باد
از اهتمام روی تو و سعی موی تو 
سازد مشک و لاله تست مرا غمگسار باد 
بوسم بمهر خاک سر کوی تو ، چنانک
بوسد بجز بعجز خاک در شهریار باد
خوارزمشاه ، اتسز غازی ، که روزم رزم 
خواهد ز حد خنجر او زینهار باد 
در عرصهٔ ممالک و صحن بلاد او 
از بیم او ربود نیارد غبار باد 
زادبار آنکه مایهٔ انفاس خصم اوست 
ماندشت تا بروز جزا خاکسار باد 
دارد ز گام بارهٔ او اضطراب خاک 
گیرد ز سیر بیکک او اعتبار باد 
نی چون صهیل بارهٔ او در جبال رعد
نی با نفاذ حملهٔ او در قفار باد 
با قدر او نهد قلم ارتفاع چرخ 
با عزم او زند قدم اضطرار باد
شاها ، تویی که از فزع تیغ تیز تو 
اطراف خویش را نکند آشکار باد 
چون کاه ، زارها که تو با طاغیان کنی 
با عادیان نکرد چنان کار زار باد
بادی بوقت حمله و رخش تو آتشست 
هر گر که دید گشته بر آتش سوار باد 
باشد بپیش حزم تو چون باد کوهسار 
باشد بپیش عزم تو چون کوهسار باد
در سیر خامهٔ تو چو بادست ، اگر کند 
بر صفحهٔ بیاض جواهر نثار باد
از باد صولت کند احتراز خاک 
و ز خاک درگه تو کند افتخار باد 
مخمور وار جوهر بادست بی قرار 
گویی که دارد از می سهمت خمار باد 
حلم ترا شدست جام تیغ تو دهر بلاد خاک 
بردست بوی خلق تو در هر دیار باد 
گر باد را بگیرد حلم تو ناصیت 
بر جای همچو کوه شود استوار باد
زان مار شکل نیزه ، که باشد بدست تو
بی دست و پای گشته بمانند مار باد 
در سیر خامهٔ تو چو با دست ، ارکند 
بر صفحهٔ بیاض جواهر نثار باد 
پوشد هزار گونه زره هر سپید دم 
از بیم زخم گرز تو در جویبار باد 
با دوستان بجود کنی آنچه می کنند 
با بوستان بتقویت نو بهار باد 
شاها ، منم که چرخ پراگند در جهان 
اشعار من ، چنانکه از آتش شرار باد 
با سرعت بدیههٔ من وقت امتحان 
دم کی زند چو من ز سر اقتدار باد ؟
در پیش سیر خامهٔ چون مار در کفم
بی دست و پای ماند مانند مار باد
با صفوت فضایل من هست تیره آب 
با عزت شمایل من هست خوار باد 
نی ، همچو ذکر من ، بگه اشتهار مهر 
نی ، همچو صیت من ، بگه انتشار باد 
از بی شمار لطف ، که در خاطر منست 
غیرت برد ز خاطر من بی شمار باد 
دارم ، چو کوه ،از کف تو در کنار زر 
زان پس که داشتم ، چو فضا ، در کنار باد 
تا نیست در صفای طبیعتی چو آب خاک 
تا نیست در علو حقیقتی چو نار باد 
باد از جهان عدوی ترا جایگاه خاک 
باد از فلک حسود ترا یادگار باد 
در دست ناصحان تو چون کیمیا گیا 
بر شخص حاسدان تو چون ذوالفقار باد
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۵۱ - در مدح ملک اتسز
خسروا ، چون تو آسمان نارد
خدمت و زمانه بگزارد
باد را هیبت تو بر بندد
کوه را حملهٔ تو بردارد
پای تو فروش محمدت سپرد 
دس تو تخم مکرمت کارد 
روز هیجا ز سر کشان تیغت 
هیچ کس را بکس بنگذارد 
تیر چون باد تو ز شخص عدو 
شکم خاک را بینبارد
همچو مشاطگان عزیمت تو 
هر دو رخسار فتح بنگارد
در کف نیزه ، چون عصای کلیم 
سحر اعدای دین بیوبارد
سنگ چون موم گردد ، اربر سنگ
اعتقاد تو وهم بگمارد
هر که جان را بمهر تو نسپرد 
روزگارش بمرگ بسپارد
زهر با حشمت تو نگزاید 
نوش با هیبت و نگوارد 
برق تهدید تو جهان سوزد 
ابر انعام تو گهر بارد 
بر تن اسلام درع تو پوشد 
در دل ایام مهر تو دارد
سال و ماه از نشاط خوردن تو 
کام شمشیر تو همی خارد
وام دارد عدو ز تیغ تو جان
وقت آمد که وام بگزارد 
خسروا ، چرخ با عنایت تو 
دل اهل هنر نیازارد
دست بر آسمان برد ، هر کو 
پای در خدمت تو بفشارد
بنده ، روزی که پیش تو نبود 
از حساب حیا نشمارد 
بشنو این قطعه ، کز شنیدن آن 
طبع را سمع در نشاط آرد 
هر که در نظم این سخن نگرد 
بجز از نظم در نپندارد 
شاد زی سال و مه ، که شادی تو 
غم ابنای فضل بگسارد
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۵۲ - هم در مدح اتسز گوید
شاها، به پایگاه تو کیوان نمی‌رسد
در ساحت تو گنبد گردان نمی‌رسد
جایی رسیده‌ای به عالی و مرتبت
کآنجا به جَهْدْ فکرت انسان نمی‌رسد
آن می‌رسد به روضهٔ آمال از کفت
کز ابهر نوبهار به بستان نمی‌رسد
جز امر تو به مشرق و مغرب نمی‌رود
جز حکم تو به تازی و دهقان نمی‌رسد
یک خطه نیست در همه اطراف خافقین
کآنجا ز بارگاه تو فرمان نمی‌رسد
با طول و عرض ملک تو امروز در جهان
کس را حدیث ملک سلیمان نمی‌رسد
راحی که از روایح خلقت رسد به خلق
در باغ و راغ از گل و ریحان نمی‌رسد
یک لحظه آن گهر که تو بخشی به سال‌ها
اندر صمیم بحر و دل کان نمی‌رسد
آن چیست از مصالح احوال مرد و و زن
کز جاه تو به زمرِهٔ ایمان نمی‌رسد؟
در صحن شرق و غرب ز باران عدل تو
گردد ستم به هیچ مسلمان نمی‌رسد
ناید همی پدید ز ارکان مرکبات
تا امر نافذ تو بارکان نمی‌رسد
کس روی سوی صدر تو رفیعت نمی‌رسد
کز صدر تو به رفعت امکان نمی‌رسد
در جان بدسگال تو از رشک ملک تو
دردی‌ست بی‌قرار و به درمان نمی‌رسد
میدان رزم جوید و آگاه نی ، از آنک
با دولت تو کار به میدان نمی‌رسد
تو رنج برده‌ای و به راحت رسیده‌ای
مردم به هیچ کام دل آسمان نمی‌رسد
فریاد از این جهان! که خردمند را ازو
بهره به جز نوایب و احزان نمی‌رسد
جهال در تنعم و ارباب فضل را
بی‌صدهزار غصه یکی نان نمی‌رسد
دانا بماند در غم تدبیر نیک و بد
یک ذره غم به خاطر نادان نمی‌رسد
جاهل به مسند اندر و عالم برون در
جوید به حیله راه و به دربان نمی‌رسد
آزرده شد به حرص درم جان عالمان
وین حرص مرده ریگ به پایان نمی‌رسد
این حال‌ها به حکمت یزدان مقدرست
مردم به سر حکمت یزدان نمی‌رسد
منت خدای را ، که مرا در پناه تو
آسیب حادثه به دل و جان نمی‌رسد
تا دامن جلال تو بگرفته‌ام، مرا
دست بلا به ریش و گریبان نمی‌رسد
یک روز نیست کز تو هزاران هزار نوع
در حق من کرامت و احسان نمی‌رسد
افزونی گرفت به تو حال من چنانک
از گشت روزگار به نقصان نمی‌رسد
آنم، که چون بر اسب فصاحت شوم سوار
در گرد من فصاحت سبحان نمی‌رسد
از نظم من به خاک خراسان خزانه‌هاست
گر شخص من به خاک خراسان نمی‌رسد
تا جان آدمی به کمالی که ممکنست
در علم جز به قوت برهان نمی‌رسد
بادی تو در نعیم فراوان، که خصم را
از چرخ جز بلای فراوان نمی‌رسد
بگذار ماهِ روزه به طاعت، که دشمنت
گر بگذرد ز روزه به قربان نمی‌رسد
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۵۳ - نیز در ستایش اتسز می گوید
چمن باغ پر ثریا شد 
خار و خارا عقیق و مینا شد
پیر گشته شد جهان ، ز سعی بهار 
بنگر از سر چگونه برنا شد ؟
باغ خرم نبود ، خرم گشت 
زاغ زیبا نبود زیبا شد
این یکی چون سپهر اعظم گشت 
و آن یکی چون بهشت اعلا شد
بر هوا شد ز روی دریا ابر 
دشت از اشک او دریا شد 
تحفهٔ باد مشک و عنبر گشت 
کسوت خاک خز و دیبا شد 
لاله چون جام لعل گشت بوصف 
آب در جوی همچو صهبا شد
برق مانند دست موسی گشت 
ابر مانند طور سینا شد 
رازهای نهفتهٔ گیتی 
از دل خاک تیره پیدا شد
کوه چون بزمگاه کسری گشت 
ابر چون دستگاه دارا شد 
مرده را باد صبح زنده کند 
باد گویی دم مسیحا شد 
ساحت بوستان و عرصهٔ دشت 
 از در عشرت و تماشا شد
ابر گوهر فشان ز غایت جود 
چون کف پادشاه دنیا شد 
آفتاب ملوک دهر ، اتسز 
که بدو چشم ملک بینا شد 
آنکه صدرش چو خلد خرم گشت 
وانکه قدرش چو چرخ والا شد
خایفان را حریم حضرت او 
در امان چون حریم بطحا شد
خسروان را نطاق خدمت او 
در شرف چون نطاق جوزا شد 
هر که مهرش گزید مقبل گشت 
هر که نطقش شنید گویا شد 
عز و خواری ز مهر و کینهٔ او 
قسم احباب و بخش اعدا شد
خسروا ، صفدرا ، جهانگیرا 
جام دولت ترا مهنا شد
تخت شاهی ترا مسلم گشت 
ملک شاهان ترا مهیا شد 
ناصح از دولت تو حرمت یافت 
حاسد از صولت تو رسوا شد 
مورد عمر این مکدر گشت 
مشرب عیش آن مصفا شد 
در میان هزاران حادثه ماند 
هر که از خدمت تو تنها شد 
تو بشادی بزی ، که دشمن تو 
از نهیب حریق شیدا شد