mabidan/ganjoor huggingface dataset:
جامی — غزلیات — شمارهٔ ۱۰۱۲
اغیار را مدام می از جام زر دهی
چون دور ما رسد همه خون جگر دهی
جانم ز شوق سوخت چه باشد اگر گهی
بویی ز پیرهن به نسیم سحر دهی
ای باد اگر کنی سوی آن آستان گذر
از من هزار بوسه بر آن خاک در دهی
ور در حریم حرمت او بار باشدت
از حال خستگان فراقش خبر دهی
بیماری مرا نتواند کسی علاج
خیز ای طبیب چند مرا درد سر دهی
ساقی شتاب کن که بود محنت فراق
گردد فرامش ار دو سه جام دگر دهی
جامی به جان رسید ز غم کاش ای اجل
از جام مرگ شربت او زودتر دهی
جامی — غزلیات — شمارهٔ ۱۰۱۳
ای عمر گرانمایه و ای جان گرامی
جانم به فدایت ز کجایی و چه نامی
کردیم دل و دیده مقام تو ولی نیست
معلوم که با خسته دلان در چه مقامی
دمساز سگان در خود صد رهم افزون
دیدی و نگفتی که ازین خیل کدامی
بر روی زمین حیف بود آن کف پا حیف
بر دیده من نه قدم آن دم که خرامی
غم نیست اگر ماه ملک نیمه نمانده ست
رخساره برافروز که ما را تو تمامی
زاهد نشد آگاه ز اسرار خرابات
ادراک وقایع نکند مردم عامی
هرگز نکند آرزوی خلعت شاهی
جامی که رسید از تو به تشریف غلامی
جامی — غزلیات — شمارهٔ ۱۰۱۴
هر قطره می لعل که ریزد به زمینی
از جام تو بر خاتم عیش است نگینی
با ظلمت شک سر دهانت نتوان یافت
از نور رخت گر ندمد صبح یقینی
گفتم شدم ایمن ز بلاهای زمانه
ناگاه خیال تو درآمد ز کمینی
هر دین که نه عشق است همه کفر و ضلال است
با عشق تو فارغ شده ام از همه دینی
صد خار ز هجران به دلم به که چو آیم
گیرد به ملامت خم ابروی تو چینی
از خاک درت گر چه شوم گرد نخیزم
در کوی وفا نیست چو من خاک نشینی
درج گهر آمد لبت آن را به امانت
بسپار به جامی که چو او نیست امینی
جامی — غزلیات — شمارهٔ ۱۰۱۵
هر زمان از دور رخ بنمایی و پنهان شوی
برق خرمن سوز عقل و هوش و صبر و جان شوی
بس که کشتی خلق اگر پیوند عمر خود کنی
عمرشان در ملک خوبی شاه جاویدان شوی
دل جدا دیده جدا مهمانسرای آراسته ست
تا کجا محمل فرود آری که را مهمان شوی
تو نه آنی کز تو یابد کنج تاریکم فروغ
روز اگر خورشید رخشان شب مه تابان شوی
غنچه نازی تو من ابر چمن نبود شگفت
گر ببینی گریه زار من و خندان شوی
گفتیم حیران چرایی گر تو هم در آینه
صورت خود بینی از من بیشتر حیران شوی
رسم دلجویی نکو دانی نمی دانم چرا
چون رسد نوبت به جامی این چنین نادان شوی
جامی — قصاید — شمارهٔ ۴
درین سراچه که چرخش کمینه طاق نماست
همیشه قامتم از بار دل چو طاق دوتاست
چگونه شاد زید آن که بهر مردن زاد
به خانه ای که پی انهدام کرده بناست
به اعتبار درین کاخ زرنگار نگر
که هر نظر که نه از روی اعتبار خطاست
پی مشاهده رازهای پنهانی
رخام و مرمرش آیینه های داده جلاست
چرا چو سنگ اساسش به پستیی مانده
که بر تو از در و دیوار بار رنج و عناست
عروج ده دل خود را که روزن بامش
دری گشاده به رویت ز عالم بالاست
به فخر هر که سرافراخت همچو کنگره اش
فتد ز زلزله حادثات در کم و کاست
به نطع خاک مربع نشین نشد به فراغ
جز آن فتاده که چون خشت فرش او ته پاست
کمان هر خم طاقش که هست درخور زه
کشیده بر هدف دین و دل خدنگ بلاست
فروغ شمسه او آفتاب تابان است
ولی دریغ که وقت زوال آن پیداست
درون خانه شود تیره از در بسته
به تیرگی درون هر که در ببست سزاست
گشای بر همه در اگر صفا خواهی
که صفه را چو در بسته نیست جمله صفاست
چو تابه دان به ریاضت لطیف ساز حجاب
که چون کثیف نماند حجاب امید ضیاست
نفیر درد جدایی رسد به گوش آخر
ز مطربی که درین بزمگاه نغمه سراست
ز بینوایی خود پرده دگر گیرد
مغنیی که درین پرده برگرفته نواست
تو را به سر پس پرده راه نگشاید
جز این قصیده که از سر کار پرده گشاست
گذشت پایه شعرم به رفعت از شعری
برین کتابه که معراج گفته شعراست
ولی هنوز علو مدارج قدرش
فرود منزلت مدح خسرو والاست
سپهر مرتبه سلطان حسین کز کف جود
زده طپانچه تشویر بر رخ دریاست
شهنشهی که چو باد بهار بستان را
نسیم عاطفتش روضه جهان آراست
به دشت آن همه گل چیست دانی و سبزه
صبا دقایق لطفش نهاده بر صحراست
به کوه آن همه کان چیست دانی و گوهر
فلک خصایص جودش نموده در خار است
اگر چه در نظر آبی ست بس تنک تیغش
گذشته گه ز میان گه ز گردن اعداست
ز گردن آب گذشته ست و تشنه می میرد
بلی چنین بود آن را که علت استسقاست
عصای رمح وی اعجاز موسوی دارد
که روز معرکه در چشم خصم اژدرهاست
بدین نشیمن فقر و نیاز کی نگرد
چنین که همت او در مقام استغناست
جهان پناها چون مرتقای همت تو
ز هر چه عقل تصور کند ازان اعلاست
تنزلی ست ز اوج جلال و جاه تو را
که منزل تو درین خاک توده غبراست
قیاس ملک جهان با حریم عزت تو
حدیث خانه چغذ و نشیمن عنقاست
تو بر زمین به تواضع نشسته ای لیکن
رواق قدر تو برتر ز گنبد خضراست
درین خرابه همانا عمارتی که کنی
غرض نه حظ خود آسودگی خلق خداست
که تا به سایه دیوار تو پناه آرند
که چرخ کینه ور و روزگار حادثه زاست
به جنب نور ضمیر تو آفتاب بود
چنان حقیر که در جنب آفتاب سهاست
ز خسروان به تو کس را قیاس نتوان کرد
درین قضیه که گفتم دلیل استقراست
بود دل همه مشغول عشرت امروز
به جز دل تو که مشعوف دولت فرداست
بلی ز دولت باقی امید ببریدن
برای عشرت فانی نه شیوه داناست
عنان بارگی خود کشیده می داری
ز هر رهی که شریعت به آن نه راهنماست
فروغ رای تو آثار شرع روشن کرد
ظلام توره و یرغو ز راه دین برخاست
مهارت تو به حدیست در دقایق فقه
که مبدعات ضمیر تو حیرة الفقهاست
نفاذ عدل تو برداشت از میانه خلق
رسوم کج که نه با حکم شرع باشد راست
نشان نماند ز تمغا به غیر آن داغی
که در درونه تمغاچی از غم تمغاست
اگر چه سوق سخن بر مساق حکمت و پند
نه مذهب شعرا بل وظیفه حکماست
درین قصیده سپردم خلاف مذهب شعر
به وفق امر تو کان را نفاذ حکم قضاست
وگرنه همچو منی را به مجلسی که رود
هزار نکته حکمت زبان پند کجاست
سخن که نه بر نهج اختصار رفت آن به
که طی کنم دگر این نامه را که وقت دعاست
همیشه تا ز فلک داند این قدر دانا
که هر عمارت او را خرابیی ز قفاست
مباد شغل تو الا عمارت دلها
که در عمارت دلها عمارت دو سراست
جامی — قصاید — شمارهٔ ۵
آن را که بر سر افسر اقبال سرمد است
سر در ره محمد و آل محمد است
فرزند کاف و نون اند افراد کاینات
احمد میان ایشان فرزند امجد است
مدی که هست بر سر آدم علامتی
زان میم و دال دان که قدمگاه احمد است
آن مد ز چتر دولت سرمد نشانه ای ست
آدم سرآمد همه عالم ازان مد است
هر کس نه مرتدی به ردای ولای اوست
در راه دین مرید مخوانش که مرتد است
سر در گلیم فاقه و تن بر حصیر فقر
شاه هزار صاحب دیهیم و مسند است
خاک رهش جلاده چشم خرد بود
آن را به نقد جان به خرد هر که به خرد است
سروی ست قد او چمن آرای فاستقم
طوبی به باغ سدره هوادار آن قد است
بس تلخکام کفر که بر خوان دعوتش
شیرین دهان ز چاشنی شهد اشهد است
بس سالخورد دهر کز آغاز بعثتش
رفته چو کودکان به سر لوح ابجد است
بد را شفیع و پایه نیکان ازو رفیع
محتاج لطف اوست اگر نیک اگر بد است
حال سپاه اهل ضلالت بد است ازو
تا بر سپاه اهل هدایت سپهبد است
مشکات انور است دل او خوش آن حدیث
کز راوی صحیح بدو گشته مسند است
یابد ز جامه خانه او خلعت قبول
هر تن که از لباس رعونت مجرد است
جاه و جلال بین که براقش گه عروج
از نعل خویش تاج نه فرق فرقد است
با او چه دستبرد عدو را که جاودان
بازوی مکنتش به یدالله مؤید است
پیوسته از تشدد او مدعی دین
خم گشته زیر اره چو دال مشدد است
جانش مقیم مقعد صدق است ازان چه باک
کش تنگنای حجره صدیقه مرقد است
انکار و شک ز خاطر ارباب شرک برد
حکم نبوتش که به قرآن مؤکد است
از فیض روح اوست به تجدید مستفیض
هر قابلی که طالب فیض مجدد است
ورد جمال از عرق عارضش دمید
زان ورد خد شاهد گیتی مورد است
آنجا که جاودانه بود جای باش او
عقل و خیال را چه مجال شد آمد است
دندان سین سنت و شین شریعتش
دندانه کلید بهشت مخلد است
شد طی بساط کفر و غوایت زمانه را
زان دم کزو مهاد هدایت ممهد است
خضرای دمنه حرم شرع و دین او
افعی نفس کوردلان را زبرجد است
یا خاتم النبیین یا سیدالرسل
نعت تو فتحنامه ملک مؤبد است
جامی که هست خاطر او بحر و نعت تو
زان بحر بر لب آمده در منضد است
عمری ست رو به کعبه فقر است و نیستی
راهش نما که گم شده در هستی خود است
بگشای قفل بند طبیعت ز باطنش
چون ظاهرش به قید شریعت مقید است
جامی — قصاید — شمارهٔ ۷
حبذا قصری که ایوانش ز کیوان برتر است
قبه والای او بالای چرخ اخضر است
سرکشیده ست آنچنان بالا که گویی چرخ را
کنگر اطراف بامش شرفه های افسر است
کعبه از سنگ است و هر سنگی که در بنیاد اوست
کعبه آسا مقبلان را قبله گاهی دیگر است
چرخ بر معمار او گاه عمارت عرضه کرد
خشت مهر و مه که این از سیم ناب آن از زر است
گفت خشت سیم و زر اینجا نمی ارزد به هیچ
بر زمین افکن که فرش ساحتش را در خور است
گل که بهر آجرش دست قضا تخمیر کرد
خاکش از خلد برین آبش ز حوض کوثر است
بهر استاد مقرنس کار او هر بامداد
گج سرشته مهر ز اسفیداج صبح انور است
شاخ و برگ نقش های صفحه دیوار او
در علو منزلت با شاخ طوبی همسر است
زانچه فاضل مانده از نقاش رنگ آمیز او
یک سفال لاجورد این گنبد نیلوفر است
شب ز نور شمسه او ذره در چشم ضریر
ز آفتاب چاشت بر اهل بصر روشن تر است
می کنم دعوی که هست افزون ز عالم فسحتش
گر چه طول و عرض عالم کشور اندر کشور است
حجتم این بس که آن شاهی که در عالم ز جاه
می نگنجد در حریمش مهد عزت گستر است
شاه ابوالغازی معز ملک و دین سلطان حسین
کز سرابستان جاهش نه فلک یک منظر است
سقف قصرش با ملمع نقش ها بالای چرخ
همچو بالای زمین این طارم پراختر است
چون در خلوت سرا بر روی خاصان کرده باز
از سران صد حلقه اش چون حلقه بیرون در است
چون بود در سایه دیوار او جا یافته
گر نهد در قصر خود پای از قصور قیصر است
ملک ازو شد دلبر زیبا و این فیروزه طاق
پیش این ایوان مقوس ابروی آن دلبر است
شب سراید زهره بهر پاسبانانش سرود
گوییا بر گوشه بامش یکی خنیاگر است
از در دهلیز جاه او که باب دولت است
قیمت هر تخته ای تخت هزار اسکندر است
آفتاب و چرخ را با او همی کردم قیاس
در محیط همت او این صدف آن گوهر است
عرصه هیجا که باشد پردلان را روضه ای
کش سپر گل غنچه ها پیکان و سوسن خنجر است
هر که آنجا ز ابر تیغ افشانده باران ضرر
رسته از خون اعادی لاله های احمر است
مدحت جاه و جلالش را چه حاجت نظم من
حسن مادرزاد مستغنی ز زیب و زیور است
تا فلک کرده ز خورشید آتش از انجم سپند
گرد این قصر جهان آرا چو گردان مجمر است
باده دور از چشم بد در وی گرفته جام عیش
آن که همچون جم هزارش جرعه نوش ساغر است
جامی — قصاید — شمارهٔ ۸
منم که تاج سر چرخ خاک پای من است
چو ذره رقص کنان مهر در هوای من است
قطار روز و شب افتاده سایه و نوری
ز اوج کنگره کاخ کبریای من است
به آفتاب کجا سر درآورم که چو او
هزار خشت زر افتاده در فضای من است
ز ماه کاسه به کف هر شب از شهاب عصا
فلک طواف کنان گرد در گدای من است
نه شب به ماه بود حاجت و نه روز به مهر
چنین که روی زمین روشن از ضیای من است
ز یمن بزم شه و ساقیان حور نژاد
حریم روضه رضوان حرمسرای من است
کند نزول ز من هر زمان به جای دگر
چه لطف ها که ز هر منزلش به جای من است
جامی — قصاید — شمارهٔ ۹
زان پیش کز مداد دهم خامه را مدد
جویم مدد ز فضل تو ای مفضل احد
باشد که طی شود ورق علم و فضل من
حمد تو را به فضل تو گویم نه فضل خود
نشکفت جز شکوفه حمد و ثنای تو
در باغ کن نهال قلم چون کشید قد
هستی برای ثبت ثنایت صحیفه ای ست
کآغاز آن ازل بود انجام آن ابد
در جنب آن صحیفه چه باشد اگر بفرض
صد نامه در ثنای تو انشا کند خرد
بالذات واحدی تو و اعداد کون را
نبود جز اختلاف ظهور تو مستند
رخسار وحدت تو جمال دگر گرفت
در دیده شهود ز خال و خط عدد
از کثرت زبد نشود بحر مختفی
بحر حقیقیی تو و عالم همه زبد
بر آفتاب سایه نیفتاد اگر چه شد
ممدود بر سر الفش سایبان مد
عنوان نامه کرم و فضل نام توست
خوش آن که شد به نامه و نام تو نامزد
صد کم یکی ست نام تو لیکن چنانکه هست
احصای آن عدد نتواند یکی ز صد
هر کس نگشت محصی صد کم یکت چه سود
کز هشت و نه رسید به هشتاد یا نود
نتوان صفات تو ز طلسم جهان شناخت
احکام آن نجوم نگنجد درین رصد
از هیچ حادثی نتواند کسی حدیث
کش تا به صنع تو نه مسلسل بود سند
تولید کائنات کنی از دو حرف کن
نسبت به تو ز جهل بود تهمت ولد
کس چون شناسدت که نبینم درین شناخت
ادراک عقل معتبر و کشف معتمد
هرگونه اعتقاد کنندت نیی چنان
ما را درین قضیه جز این نیست معتقد
قرب تو را سبب نبود جز فنا و فقر
طوبی لمن تهیاء للقرب واستعد
عمری کلیم خلعت فقر از در تو جست
تا سربلند شد به کلاهی ازان نمد
در دل فروغ مهر تو کالنور فی البصر
در جان هوای عشق تو کالروح فی الجسد
نورت فروخت مشعل انجم بلا دخان
صنعت فراخت خیمه گردون بلا عمد
در ربقه قضای تو باشد ذلیل دیو
در دام اقتدار تو باشد اسیر دد
انوار عزت تو منزه ز کیف و کم
الوان نعمت تو مبرا ز حصر و حد
باشد به عقل و وهم قیاس مواهبت
امساک باد در قفس و آب در سبد
کار تو جمله نیکی صرف است و خیر محض
در کارگاه ماست دو رنگی نیک و بد
ردی که می رسد ز تو ما را ز دست ماست
نبود به بارگاه قبول تو دست رد
لبیک گفت لطف تو و هر جا برهمنی
بر جای یاصنم به خطا گفت یا صمد
بس طفل ساده دل که نگشت ست هرگزش
تعلیم گوی تخته ابجد نه اب نه جد
ز ارشاد تو رشید شد آن سان کزو رسید
دانشوران گمشده ره را ره رشد
نشو و نما ز شبنم فضل تو یافته ست
گلزار حسن غنچه دهانان لاله خد
بی زاد رحمتت نرسد کس به هیچ جای
گر صد ذخیره بهر معادش بود معد
جاهل بود نفور ز نور حضور تو
آری ز آفتاب رمد صاحب رمد
رقاص جوش عشق تو جز بیخودان نیند
هر خودپسند کی سزد آن دیگ را نخود
بس دل که چشمه حکم از وی کنی روان
گر فی المثل حجاره بود بل کزان اشد
باشد ز میخ و نعل نشان انجم و هلال
خورده فلک ز توسن قهرت مگر لگد
هر کس کمر به عشق و ولای تو بسته است
کی باشد از کمند بلای تو در کمد
با عشق تو چه چاره کند عقل حیله جوی
روباه را چه طاقت سرپنجه اسد
جان در کفم به نقد لقایم بگیر دست
سودای عاشقان تو باشد یدا بید
مستغرق شهود تو کرده ست نقد وقت
مستخلص از فسانه امس و امید غد
دارد به کعبه طلبت روی اهتمام
هم عابر بوادی و هم عاکف بلد
هر بولهب شرر که چو حمالة الحطب
در راه دوستانت نهد خاری از حسد
تا برکشد زمانه به دار سیاستش
گردد به گردنش رگ جان حبلی از مسد
بر هر که موش حرص ز خارف گماشتی
زد حفره سوی موقد نیرانش از لحد
هر کس که در رضای تو کد عمل کشید
شد کدخدای خانه رضوان به قدر کد
تعداد لطف های تو باخود چه سان کنم
برگ درخت و ریگ بیابان که کرد عد
جامی که شر طبع مصر بر معاصیش
بست از فساد پیش صلاح و سداد سد
بس عقد توبه اش که پذیرفت انحلال
از نفس سحر پیشه نفاثه فی العقد
هرگز یکی ز صد نتواند سپاس تو
صد بار اگر چه بیش درآید بدین صدد
عجز وی از سپاس به جای سپاس دار
یا غایة الامانی یا منتهی الابد
جامی — قصاید — شمارهٔ ۱۲
اصبحت زایرا لک یا شحنة النجف
بهر نثار مرقد تو نقد جان به کف
تو قبله دعایی و اهل نیاز را
روی امید سوی تو باشد ز هر طرف
می بوسم آستانه قصر جلال تو
در دیده اشک عذر ز تقصیر ماسلف
گر پرده های چشم مرصع به گوهرم
فرش حریم قبر تو گردد زهی شرف
خوشحالم از تلاقی خدام روضه ات
باشد کنم تلافی عمری که شد تلف
رو کرده ام ز جمله اکناف سوی تو
تا گیریم ز حادثه دهر در کنف
دارم توقع این که مثال رجای من
یابد ز کلک فضل تو توقیع لاتخف
مه بی کلف ندیده کسی وین عجب که هست
خورشیدوار ماه جمال تو بی کلف
بر روی عارفان ز تو مفتوح گشته است
ابواب کنت کنز به مفتاح من عرف
جز گوهر ولای تو را پرورش نداد
هر کس که با صفای درون زاد چون صدف
خصم تو سوخت در تب تبت چو بولهب
نادیده از زبانه قهرت هنوز تف
نسبت کنندگان کف جود تو را به بحر
از بحر جود تو نشناسند غیر کف
رفت از جهان کسی که نه پی بر پی تو رفت
لب پر نفیر یااسفی دل پر از اسف
اوصاف آدمی نبود در مخالفت
سر پدر که یافت ز فرزند ناخلف
زان پایه برتری تو که کنه کمال تو
داند شدن سهام خیالات را هدف
ناجنس را چه حد که زند لاف حب تو
او را بود به جانب موهوم خود شعف
جنسیت است عشق و موالات را سبب
حاشا که جنس گوهر رخشان بود خزف
مشکل بود ز خوان نوالت نواله یاب
خر سیرتی که دیده بر آب است یا علف
بر کشف سر لو کشف آن را کجاست دست
کز پوست پا برون ننهاده ست چون کشف
جامی ز آستان تو کانجا پی سجود
هر صبح و شام اهل صفا می کشند صف
گردی به دیده رفت و به جیب صبا نهفت
اهدی الی احبته اشرف التحف
جامی — قصاید — شمارهٔ ۱۳
چو پیوند با دوست می خواهی ای دل
ز چیزی که جز اوست پیوند بگسل
مکن شهپر عرش پرواز خود را
درین وحشت آباد آلوده گل
تو را ذروه اوج عزت نشیمن
تو خوش کرده در مرکز خاک منزل
ز آمیزش جسم و آویزش او
چنان گشتی از جوهر خویش غافل
که جان را به صد فکرت از تن ندانی
زهی فکر قاصر زهی جهل کامل
کمالات وهمی و راحات حسی
میان تو و مقصد افتاد حایل
بود غبن فاحش اگر مانع آید
ز لذات آجل تو را حظ عاجل
بر اطراف گلشن کشی جام روشن
به سجع قماری و صوت عنادل
نیی گویی آگه که در کام عیشت
دهد عاقبت تلخی زهر قاتل
به نظاره روی شاهد گشایی
نظر کین بود مهر و مه را مشاکل
یکی پوست در خلط و در خون کشیده
برد صبرت از جان و آرامت از دل
کنی عیش خود تلخ در جست و جویش
که شکر دهان است و شیرین شمایل
ز زلف خم اندر خم پیچ پیچش
نهی دست و پای خرد را سلاسل
نمی دانی آیا که ناگاه بینی
ازو گشته آن خوبی و لطف زایل
گر اول پری بود آخر نماید
به چشم تو چون پیکر دیو هایل
کنی کسب فضل و هنر تا فضولی
تو را از فضولی کند نام فاضل
چه خیزد ز فضلی که محروم دارد
تو را از شناسایی فضل مفضل
گر از شعر و اشعار سازی شعاری
بود یکسر از حلیه صدق عاطل
گهی مدخلی را نهی نام حاتم
گهی حاتم را کنی وصف مدخل
وگر خامه در دست گیری ز خامی
نویسی سراسر سخن های نازل
کنی نامه خود سیه چون لئیمان
به مدح ادانی و قدح اراذل
قلم باد دستی که از جنبش او
بود بهره مرد عض انامل
گرانمایه عمر تو شد صرف تا کی
نشینی ز تصریف ایام ذاهل
مگو حال ماضی که هرگز نبودی
یکی لحظه بر موجب امر عامل
چو جویی ز افعال خود رسم صحت
چو در حد معتل بود جمله داخل
ز خردان نه نیکوست لاف بلاغت
مکن بوالفضولانه ذکر فضایل
گرفتم کند در بیان معانی
کلام بدیع تو نسخ رسایل
نه آخر به میزان دوران دوران
بود سحر سحبان کم از ژاژ باقل
اصول و فروعت مسلم شد اما
نگشتی به اصل خود از فرع واصل
نشد کارگر در تو از فرط غفلت
حدیث اواخر کلام اوایل
ز آداب اهل کرم بحث کردی
ولی نیست دأب تو جز منع سایل
تو را در طریق جدل نیست کاری
به جز هدم اوضاع و نقص دلایل
ز منطق مکن نطق کاندر دو گیتی
نشد حل ز اشکال او هیچ مشکل
مبین نگشت از حدود و رسومش
نه اجناس عالی نه انواع سافل
ز حکمت نبود این که میل طبیعی
ز وحی الهی تو را گشت شاغل
چو نفس تو را نیست رو در ریاضت
ز تحصیل علم ریاضی چه حاصل
مبین هیئت چرخ گردان که باشد
نجومش گهی بازغ و گاه آفل
فلک را چه گیری حساب مدارج
قمر را چه پرسی شمار منازل
خلیل الله آسا به تایید فطرت
جز آیات فاطر مخوان زین هیاکل
اگر قابلی فعل خود یک طرف نه
ببین نور فاعل عیان در قوابل
به نیروی همت بزن دست و پایی
به هم در شکن دام و بند شواغل
ز اجرام و اجسام سفلی چه جویی
به صوب اعالی گرای از اسافل
برآور سر از جیب گردون گردان
ببین عرش را قدسیان گشته حامل
ز هر سو ستاده صفوف ملایک
گروهی مسبح گروهی مهلل
یکی فوج در اوج قربت مهیم
ز ذات جلیل و صفات جلایل
یکی جوق در طوق عزت مکرم
در ایصال افضال واهب وسایل
چو طی گشت تیه حوادث از آنجا
به ملک قدم ران به یک حمله محمل
در آن قلزم نور شو غوطه ای زن
فرو شوی از خویشتن ظلمت ظل
ز قعر محیط قدم منبسط بین
به وادی امکان هزاران جداول
بود بحر و جدول یکی فی الحقیقه
دویی خاست از احو لان سواحل
یکی خوان یکی دان یکی گو یکی جوی
سوی الله و الله زور و باطل
به سر حقیقت کشد شعر جامی
فیا خیر قول و یا شر قایل
جامی — قصاید — شمارهٔ ۱۴
نسیم جان شنوم گوییا ز عالم دل
گشاده اند دری در حریم این منزل
ز زندگی در و دیوار او اثر دارد
سرشته اند همانا ز آب خضرش گل
دهد بقای مخلد هوای او گویی
فرو شده به گلش پای عمر مستعجل
چو خانه دل اهل قلوب مقبول است
ره قبول در او هر که یافت شد مقبل
ندیده صفحه دیوار او خراش قلم
نموده نقش ضمیر مصوران چگل
حجاب ذره نگردد ز بس ضیا که در اوست
نه شب نقاب ظلام و نه روز پرده ظل
دلی که دیده گشاید به طاق ایوانش
به طاق ابروی خوبان کجا شود مایل
دهد صریر درش بیشتر ز ذل سوال
به فتح باب امانی بشارت سایل
به جای خود بود ار ساکنان سدره نهند
پی دعا شه کامران در او محفل
بلند مرتبه سلطان حسین کز ره لطف
کند نزول درین خاک توده نازل
وگرنه پست بود پیش پایه قدرش
جهات عالم اگر عالی است اگر سافل
به غور جود کفش چون رسم که دریایی ست
محیط وار نه قعرش پدید نی ساحل
سبحان بر و نوال وی از بسیط زمین
بساط حاتم طی ساخت طی «کطی سجل »
شود خراب ز یأجوج فتنه گیتی اگر
نه در میانه بود سد تیغ او حایل
مراد هر دو جهانش از خدای حاصل باد
چنان کز اوست مراد جهانیان حاصل
فزود ماضیش از خسروان به خوبی و باد
فزون ز ماضی حال و ز حال مستقبل
جامی — قصاید — شمارهٔ ۱۵
سلام علیک ای نبی مکرم
مکرم تر از آدم و نسل آدم
سلام علیک ای ز آباء علوی
به صورت مؤخر به معنی مقدم
سلام علیک ای ز آغاز فطرت
طفیل وجود تو ایجاد عالم
سلام علیک ای ز اسماء حسنی
جمال تو آیینه اسم اعظم
سلام علیک ای به ملک رسالت
تو را خاتم المرسلین نقش خاتم
سلام علیک ای شناسا به صد سر
که روح الامین در یکی نیست محرم
سلام علیک ای ز ابر نوالت
مرا کشتزار امل سبز و خرم
هزاران تحیت ز حق باد فایض
به روح تو و آل و صحب تو هر دم
به تخصیص آنان که هستند با تو
به یک جا ز جنسیت تام منضم
اگر فیض نورت نبودی نمودی
یکی ملت کفر و اسلام با هم
وگر راه خلد از تو روشن نگشتی
که رستی ز ظلمات قعر جهنم
ز سعی تو شد فتح ابواب مغلق
ز نطق تو شد کشف اسرار مبهم
جزاک الذی عم جودا و برا
و ارضاک عنا و صلی و سلم
تویی یا رسول الله آن بحر رحمت
که باشد محیط از عطای تو یک نم
جگر تشنگانیم از ره رسیده
ترحم علینا بماء ترحم
درونها فگاریم و دلها جراحت
ز لطف تو داریم امید مرهم
گشادیم بار سفر در دیارت
چو جامی ز بار گنه پشتها خم
رجا واثق آمد به فضل تو ما را
که این بارها گردد از پشت ما کم
گشایی به تخلیص ما لب که آمد
تو را فتح باب شفاعت مسلم
جامی — قصاید — شمارهٔ ۱۶
جاه داری جاهل آسا در سر ای کامل مدام
جاهلت خوانم نه کامل چون تو را جاه است کام
نام خاص خویش عالم کردی اما عالمی
کش بود روی از لئیمی دایما بر پای عام
عمر صرف کسب نام نیک کن کان نامه را
چون اجل کوته کند باقی نماند غیر نام
کاهلی بگذار و روی همت خود از همه
آر در اتمام کار دین که این ست اهتمام
گر تمامت اهتمام دین نگردد عاقبت
آه ماند حاصلت زان اهتمام ناتمام
ظالم نفست ظلام است از پریشانی خویش
در دل شب آه دل باشد شهاب آن ظلام
بند فرمان شو که گردد خام گاه بندگی
چون به جای غل کلاه خواجگی بیند غلام
گر بدیها بینی اندر بادیه صبری بکن
تا در احرام حریم کعبه یابی احترام
از کلامت غیر لا درکم نشد حرف دگر
از تو با سایل تهی زین حرف کم باشد کلام
خوست با نقد کمال دل تو را همچون خواص
چند داری چشم بر دام لئیمان چون عوام
یاد می کن از اجل وز انقلاب او که هست
انقلابش مرد توسن نفس را بر سر لجام
عاقبت از همدمان بینی به چشم خود همان
خون ایشان را اگر ریزی به تیغ انتقام
ظلم کیشان خصم دینند از توان آن قوم را
جمع ساز و سر بیفکن کین بود دین را قوام
نام حیدر خواهی آزادی طلب چون مصطفی
در میانش زن چو حیدر سخت دست اعتصام
چند بهر خوان ز اخوان گوشه گیری شام و چاشت
طعم اطعام ار شناسی کی چشی طعم طعام
روز ز مردان مجرد جو ردای فقر از آنک
عروه وثقی ست هر تاری ازان بی انفصام
فقر بی فر تفرد نیست جز قاف نفاق
همچو سیمرغ از عمی آن قاف را کم کن مقام
آنکه می خوانی اقارب جز عقارب نیستند
خاصه کز زرشان بود بر فرق تاج احتشام
اخ که خود را در اخوت پخته گوید چون دلش
بر سر مال است لرزان با تو خامش گوی خام
رو بتاب از خال و عم چون خال و عم با هم غمند
غم به روی آفتاب و ماه دل باشد غمام
دیده دل گو مهیا دار شاه از بهر عدل
کز ستون عدل بر پایند این نیلی خیام
از مشاهیر جهان گر شاه رفت و میر ماند
میر را هم نام وی آید ز حق روزی پیام
بهر معنی دارد از صورت دل عارف فراغ
گر چه مایل می نماید از نگونساری لیام
حال گرم و آتش وجد ار نماید هر دو روی
صوفی ار آرام گیرد باشد آن از وی حرام
هست در کوی فنا هر جا ز مستان مجمعی
هر که بگذشت از سر و پا زان مجامع یافت جام
ز اول صبح ازل تا آخر شام ابد
دل ز یاد غیر لب شسته ست بر قصد صیام
صد کرم کرده مرائی بیش وز ترک ریا
گر بر آن حرفی دو افزاید شود صدر کرام
نیمی از هنگامه گیتی رود از سلک جمع
گر نهد یک اهل دل بیرون ازان هنگامه گام
مفضل دریا انامل هر کجا بگشاده دست
زان انامل بر کنار لجه جودند انام
مدعی را سازد انفاس صلاح آموز دوست
مار را گرداند افسون فسون پرداز رام
چون بود همسایه را دیوار کوته عیب دان
دیده ناعاقبت بین داشتن بر طرف بام
صورت ار باشد خشن هست اهل معنی را حسن
می نیفتد رخنه از دندانه سین در حسام
فرق عذرا را چو دربایست باشد تاج زر
وامق مفلس ضرورت پای دارد زیر وام
چیست عاقل را فضیلت جمع گوهرهای فضل
نیست جز غافل چو یابد آن گهرها انقسام
بندها بگسسته است از هم دوات فضل را
دولتی باشد عجب گر یابد آخر التیام
این قصیده چیست قیدی دلربا کز روی هوش
دل ز خاصان یافته در سلک آن قید انتظام
از معانی دقیق این عقده بی عد در او
هست دام و جمله دلها صید افتاده به دام
کرده دل از ظن و تخمین منتظم ارکان نظم
جامی آن را ساز طی ور خود بود معجز نظام
شعر چبود، بود چشم عقل از جهل در شر دوختن
چشم عقل از جاهلی در شر چه دوزی بر دوام
آفت از خویش است بس باشد درین غربت سرا
گوشه بیخویشی و کنج سلامت والسلام
جامی — قصاید — شمارهٔ ۱۸
قاصد رسید و ساخت معطر مشام من
در چین نامه داشت مگر نافه ختن
آن نامه نیست بلکه پی تحفه باغبان
چید از چمن بنفشه و پیچید در سمن
هرگز ندیده نرگس چشمی به باغ دهر
زینسان دمیده سنبل مشکین ز نسترن
نشکفته غنچه ای ست چو پیچیده بینمش
همچون دهان غنچه دهانان پر از سخن
عنبرفشان گلی ست چو بگشاده خوانمش
بر سبزه تر و گل سیراب خنده زن
نسرین بری گرفته به بر زلف پرگره
گل چهره ای نهاده به رخ جعد پرشکن
تختی ست خوش ز عاج که صف صف نشسته اند
بر وی به ناز هند و کان برهنه تن
اینها کنایت است بگویم سخن صریح
وز چهره یقین بگشایم نقاب ظن
اقبالنامه ای ست به اخلاص پیشه ای
از لیث بن غضنفر یعقوب بن حسن
شاهی که حد من نبود مدحش آن چنان
کو خود به عدل و جود کند مدح خویشتن
چون قاصر است کلک زبانم ز مدحتش
آن به که چون دوات نهم مهر بر دهن
پاکیزه گوهرا پی گوش تو سفته ام
درهای شاهوار به از لؤلوی عدن
آویزه ای ست در خور تو دارم آنقدر
چشم از تو مردمی که نهی گوش سوی من
تو یوسفی به مصر جلالت نهاده تخت
من غایب از جناب تو یعقوب ممتحن
یعقوب داشت بیت حزن بهر خود یکی
من دارم از برای تو صد بیت بی حزن
دادت عطیه ملکی لا بلک چند ملک
بی منت سپاه و حشم فضل ذوالمنن
باید زبان حال و مقال تو روز و شب
باشد به شکرگویی این فضل مرتهن
نوبر درختی از چمن عدل و باغ ملک
تیشه مکن ز ظلم و به آن بیخ خود مکن
باش از شکوفه کرم و عدل زیب باغ
باش از ثمار جود و عطا رونق چمن
تا زان شکوفه روح فزایند شیخ و شاب
تا زین ثمار کام ربایند مرد و زن
آن گونه زی که رشته آمال را بود
عدلت گره گشای نه ظلمت گره فکن
ز انصاف ملک را طرب آباد کن چنان
کانجا غریب را رود از دل غم وطن
عالم که نور علم فشاند کن استوار
پایش به زر چو شمع کش از زر کنی لگن
بی نور علم او شود از تیرگی جهل
زان سان جهان که در شب ظلمانی انجمن
آن را شناس صاحب علم و عمل که هست
زان مفتی شرایع و زین محیی سنن
نی آن سفیه را که ز تلبیس نفس و دیو
بتخانه های حرص و هوا راست برهمن
هر کج قلم که راست کند خویش را بر آن
کآرد به دست مال فقیری به مکر و فن
دستش به تیغ ساز قلم تا رقم کنند
آثار عدل و داد تو بر صفحه زمن
بر نفس و مال خلق کسی را مکن امین
کو در رعایت درمی نیست مؤتمن
در جامه خانه ره مده آن را که می کند
از مرده شوی پیرهن از مردگان کفن
آزار جوی را مکن آسوده ز ایمنی
کآزرده مردنش به از آسوده زیستن
آن را که ستر عیب دریدن بود هنر
بر وی برای ستر کفن به که پیرهن
یک خلق خوش ز هر که ببینی پسند کن
یمن سهیل شد سند دولت یمن
یک لحظه هر که نیک شود مغتنم شمار
قرن اویس شد سبب رونق قرن
چیزی که می کنی طلب از اهل آن طلب
کز ناربن به نار رسی نی ز نارون
نیکان فرشته خوی و بد است اهرمن صفت
مپسند بر فرشته روان حکم اهرمن
کژدست را بکش رگ جان از بدن که هست
از بهر دوست بستنش این بهترین رسن
مشعوف آن مشو که نه پاک است اصل او
چندان طراوتی ندهد سبزه دمن
عالی شود لئیم ولیکن نه چون کریم
بالا پرند مرغان اما نه تا پرن
معمور خانه ای ست مثمن سرای خلد
آن را عمارت دل ویران بود ثمن
چون شد سخن دراز کنم ختم بر دعا
خود کار من دعاست چه در سر چه در علن
تا باشد آن دعا که رود سوی آسمان
گاهی مفیض راحت و گه مثمر محن
بادا ز اهل صدق دعاهای مستجاب
بر خصم تو سهام و بر احباب تو مجن
بر خصم تو مباد پی آن سهام درع
جز آنکه چشمه چشمه چو درعش بود بدن
باد آن مجن چنانکه رساند به جان خصم
زاحباب تو چه صرف کند ناوک فتن