mabidan/ganjoor huggingface dataset:
خواجوی کرمانی — غزلیات — شمارهٔ ۳۶۶
یا باری البرایا یا ذاری الّذراری
یا راعی الرعایا مُجری الجواری
سلطان بی وزیری دیان بی نظیری
قهّار سختگیری ستّار بردباری
روق الغصون صنعاً زینّت کالغوانی
ورق الطیور شوقاً توجّت کالقماری
سرو از تو در تمایل در کلّه ربیعی
مرغ از تو در ترنّم بر سرو جویباری
یا واهب العطایا یا دافع البلایا
یا غافر الخطایا یا مسری السواری
عکسی فکنده نورت بر شمع آسمانی
بوئی نهاده لطفت در نافه ی تتاری
ذخر القروم تجبی من سبیک السّبایا
لبس الجنان تکسوامن برّک البراری
از نار نور بخشی وز باد عطر سائی
وز خاک زرفشانی وز آب گوهر آری
اعلیت کلّ یومٍ عند الصباح نوراً
نقعُ الظلام جلی من غرّة النهاری
خواجو بتحفه پیشت نزلی دگر نیارد
جز حسرت و ندامت جز جرم و شرمساری
خواجوی کرمانی — غزلیات — شمارهٔ ۳۶۷
سقی الله ایام وصل الغوانی
علی غفلة من صروف الزمان
فلمّا مررنا بربع الکواعب
جنانی تَربّع روض الجنان
خوشا طرف بستان و فصل بهاران
رخ دوستان و می دوستگانی
گل و گلشن و نغمه ارغنونی
صباح و صبوح و می ارغوانی
سُلیمی اتت بالحُمیا صبوحاً
و تسقی علی شیم برق یمانی
و فیها نظرتُ و قَد زلّ رجلی
و فی زلّة الرجل مالی یدان
گلی بود نورسته از باغ خوبی
ولی ایمن از تندباد خزانی
چو مه در بغلطاق گلریز چرخی
چو خورشید در قرطه ی آسمانی
تغنّی الحمامة فی جُنح لیلٍ
و تَحکی الصباحسن صوت الاغانی
اشّمُ روایح نور الخُزامی
واصبوا الی الرند و الاقحوان
روان برفشان خواجو از انک شعرت
ببرد آب آب حیات از روانی
غنیمت شمر عیش را با جوانان
که چون شد دگر بازناید جوانی
خواجوی کرمانی — غزلیات — شمارهٔ ۳۶۸
أرّوض الخُلدام مغنی الغوانی
أضوء الخَدِ أم برقٌ یمانی
رخست از آفتاب عالم افروز
درفشان در نقاب آسمانی
خدود الغید تحت الصُدغ ضاهت
حَدایق طُرّزَت بالضمیران
چو آن هندو ندیدم هیچ کافر
سِزاوار بهشت جاودانی
نَشُقّ الجَیبَ مِن نشر الخرامی
نحط الرجل فی ربع الغوانی
چه باشد گر دمی در منزل دوست
برآساید غریبی کاروانی
أری فی وجنتیها کُلّ یومٍ
جنانی طارّ فی روض الجنان
نباشد شکّری را این حلاوت
نباشد صورتی را این معانی
یغرّد فی المغار یدالمُغنّی
سلام اللهِ ما تلی المثانی
ز خواجو بگذران جامی که مستست
ز چشم ساقی و لحن اغانی
خواجوی کرمانی — غزلیات — شمارهٔ ۳۶۹
یا حادی النیاق قد ذُبتَ فی الفراق
عَرّج علی اُهیلی و اخبرهم اشتیاقی
بشنو نوای عشّاق از پرده ی سپاهان
زانرو که در عراقست آن لعبت عراقی
یا مُشرب المحیاقُم و اسقنا الحمیا
فالعیش قد تهیا و الوصل فی التلاقی
بنشاند باد مستان مجلس بدل نشانی
برد آب آب و آتش ساقی بسیم ساقی
قد طابَ وقت شُربی یا من یروم قُربی
فی اللیل أذ تهیا مع مُنیتی أغتباقی
ساقی بده کزین می در بزم دردنوشان
گر باقیست جامی آنست عمر باقی
فی الراح ارتیاحی لا أسمع اللواحی
لکن مع الملاحی أشرب علی السواقی
من رند و می پرستم پندم مده که مستم
کز دست کس نگیرم جز می ز دست ساقی
یا مُنیة المتیم صل عاشقیک و ارحم
فالقلبُ مُستهامٌ مِن شِدّة الفراقی
دور از رخت چو خواجو دورم ز صبر و طاقت
لیکن بطاق ابرو از دلبران تو طاقی
خواجوی کرمانی — غزلیات — شمارهٔ ۳۷۰
طوبی لک ای پیک صبا خرّم رسیدی مرحبا
باللهِ قُل لِحُشاشتی ما بال رکبِ قد سرّی
یاران برون رفتند و من در بحر خون افتاده ام
طَرفی علی هجرانِهم تَبکی و ما تُغنی البکا
بار سفر بستند و من چون صید وحشی پای بند
ساروا و مِن آماقنا أجروا ینابیع الدّما
افتان و خیزان می روم تا کی رسم در کاروان
و الرکبُ قد ساروا إلی الایحاد و الحادی حدا
محمل برون بردند و من چون ناقه می راندم ز پی
قَلبی هَوی فی هوّة و الدَهر، ملقِ فی الهوی
چون تیره نبود روز من کز آه عالم سوز من
مدّ الغِمام سرادقاً اعلی شماریخ الذَری
راضی شدم کز کاروان بانگ درائی بشنوم
أکبُوا و أقفوا أثَر هم و العِیس تحدِی فی الزبی
چون محمل سلطان شرق از سوی شام آمد برون
ریح الصّبا سارَت إلی ن، نجدٍ و قلبی قد صبا
خواجو بشبگیر از هوا هر دم نوائی می زند
و الورق اوراق المُنی یتلو علی أهل الهوی
خواجوی کرمانی — مستزاد — شمارهٔ ۱
تو مپندار که بر طرف چمن
چون رخ و قامتت ای سیمین تن
گل و شمشادی هست
در دهان تو نگنجد سخنی
گر چه شیرین دهنت گاه سخن
نرخ شکّر بشکست
هرکه رخسار دلافروز تو دید
دل شوریده بوجهی احسن
در سر زلف تو بست
هندوانند در آن زلف سیاه
روز و شب کرده بر آتش مسکن
همه خورشید پرست
هر زمانی من دلسوخته را
بدود اشک و بگیرد دامن
که کجا خواهی جست
فتنه باشد که در آئی روزی
نیمه مست از در کاشانه ی من
قدح باده بدست
گوش کن ناله خواجو بصبوح
چون بوقت سحر از طرف چمن
نغمه ی بلبل مست
خواجوی کرمانی — مستزاد — شمارهٔ ۲
کس نیست که گوید ز من آن ترک ختارا
گر رفت خطائی
باز آی که داریم توقع ز تو یارا
با وعده وفائی
منداز بنام من دل سوخته فلفل
بر آتش رخسار
کافتاده دل از دانه ی مشکین تو ما را
در دام بلائی
امروز منم چون خم ابروی تو در شهر
مانند هلالی
تا دیده ام آن صورت انگشت نما را
انگشت نمائی
باز آی که سر در قدمت بازم و جان را
در پای سمندت
جون می ندهد دست من بی سر و پا را
جز نعل بهائی
در شهر شما قاعده باشد که نپرسند
از حال غریبان
آخر چه زیان مملکت حسن شما را
از بی سر و پائی
تا چند مخالف زنی ای مطرب خوشگوی
در پرده ی عشّاق
بنواز زمانی من بی برگ و نوا را
از بانگ نوائی
زین پیش نهان چند توان داشتن آخر
در دل غم هجران
دانم که سرایت کند این درد نگارا
یک روز بجائی
در ظلمت اسکندرم از حسرت لعلت
ماننده ی خواجو
لیکن چکنم چون نبود ملکت دارا
در خورد گدائی
خواجوی کرمانی — تضمین — شمارهٔ ۱
بی طلب در نظر ‌نیاید یار
بی طرب برگ گل نماید خار
هست مقصود ما ازین گفتار
طلب ای عاشقان خوش رفتار
طرب ای نیکوان شیرین کار
بینوائیم و از نوا فارغ
دردمندیم و از دوا فارغ
تا به کی خسته و ز شفا فارغ
در جهان شاهدی و ما فارغ
در قدح جرعه ئی و ما هشیار
یار ما دوست روی دشمن خوست
سرو ما گلعذار سوسن بوست
چون مراد دل از جهان همه اوست
زین سپس دست ما و دامن دوست
بعد ازین گوش ما و حلقه ی یار
ما که در کیش یار قربانیم
بری از جسم و فارغ از جانیم
چون درین خاکدان به زندانیم
خیز تا ز آب دیده بنشانم
گرد این خاک توده ی غدّار
یکنفس گر خلاف نفس کنیم
چون ملک شور در فلک فکنیم
از عدم دم زنیم و دم نزنیم
ترکتازی کنیم و بر شکنیم
نفس زنگی مزاج را بازار
بلبلان مطربان بستانند
مطربان بلبلان مستانند
بمی آنها که می پرستانند
گر ترا از تو پاک بستانند
دولت آن دولتست و کار آن کار
خیز خواجو بعزم عالم جان
رخش همّت برون جهان ز جهان
چون نهادی قدم درین میدان
پای بر جای باش و سر گردان
چون سکون و تحرّک پرگار
خواجوی کرمانی — تضمین — شمارهٔ ۲
ای رویت از فردوس بابی
وز سنبلت بر گُل نقابی
هر حلقه ئی زان پیچ و تابی
در حلق جان من طنابی
از سوز عشق اردم برآرم
در دم بسوزد هفت طارم
وز آب چشم سیل بارم
در گردش آید آسیابی
می درده ای گلروی مهوش
کافکند گل بر سبزه مفروش
باشد کزان آب چو آتش
بر آتش غم ریزم آبی
ساقی ز خواب صبح برخیز
با ما زمانی خوش درآمیز
درده خلاف اهل پرهیز
زان باده ی نوشین شرابی
ای یار نوشین لب کجائی
جامی بنوش اریار مائی
بشتاب ساقی چند پائی
کز عمر می یابم شتابی
بینم که نوشم با حبیبان
می بر سماع عندلیبان
گر وعظ گویندم لبیبان
زین به نمی بینم صوابی
ای خوش نسیم نوبهاران
چونست حال دوستداران
تلخست باری عیش یاران
بی شکّر شیرین جوابی
برخاست بانگ نوبت بام
پیش آر ساقی باده ی خام
پر کن قدح کز مطلع جام
هر دم برآید آفتابی
خواجو نه وقت بوستانست
بستان حضور دوستانست
ای دوستان امشب نه آنست
کاید مرا در دیده خوابی
خواجوی کرمانی — قطعات — شمارهٔ ۱ - کتب الی الشهریار السعید عزالدین کردانشاه الهرموزی
شاها سزد که در شکرستان مدح تو
طوطی طبع من شکند هر زمان شکر
از خوان بخشش تو گرم بهره نیست هست
دایم ز شکر عاطفتم در دهان شکر
ز انعام شه که در حق این بنده کرده بود
گفتند هست در بنه ی کاروان شکر
صد کاروان فزون شکر آورد و بنده را
هرگز خبر نشد که چه شد حال آن شکر
خواجوی کرمانی — قطعات — شمارهٔ ۲ - کتب الی المرتضی الاعظم تاج الدولة و الدین الکاشی لتعویق جایزة
ای که گردون حسود جاه ترا
نه که خور هیچ خواب نیز نداد
دل مجروح دردمندش را
بجز از خون لعاب نیز نداد
خواجه جوهر برون ز انعامم
ره بعالی جناب نیز نداد
من مخمور را ببزم امید
نقل چبود شراب نیز نداد
مردم از درد و بهر دفع صداع
نه که صندل گلاب نیز نداد
از برای قیام در قامت
خم نیاورد و تاب نیز نداد
هرچه گفتیم در معانی زر
زر چه باشد جواب نیز نداد
بر سر کوی او ز آتش دل
تشنه مردیم و آب نیز نداد
راستی را خطا نمی گویم
که جوابی صواب نیز نداد
خواجوی کرمانی — قطعات — شمارهٔ ۳ - فی الشکایة من بعض الاکابر
زهی فرشته صفاتی که چرخ ذات ترا
برای تربیت ملک در جهان بگماشت
کنون که دور زمان با کلاه داری خویش
کلاه گوشه ی قدر تو بر فلک بفراشت
مرا که داعی این دولت فرو مگذار
چنانکه گردش گیتی ترا فرو نگذاشت
چو از کریم کرم ماند و نکوکاری
خنک کسیکه کرم کرد و تخم نیکی کاشت
گرفتمت که گرفتی همه ممالک شام
چه سود ملکت شامت چو نیست سفره چاشت
بروز دولتم ارزانک زین صفت داری
بروز محنتم آیا چگونه خواهی داشت
مطیع رای تو بادا جهان اگرچه نماند
جهان بآنک جهان را مطیع می پنداشت
خواجوی کرمانی — قطعات — شمارهٔ ۴ - فی الاستعطاف و الشکوی عن تعویق الاحسان
سپهر مهر معالی مه سپهر جلال
زهی ضمیر تو از منهیان عالم غیب
اگر نه حفظ تو بودی اساس عالم را
معارج فلکی منهدم شدی لاریب
جهان ز بهر جلال تو قرطه ئی می دوخت
بر آمد اطلس گردونش از قواره ی جیب
فروغ لمعه ی رای تو ملک و ملت را
همان شعاع که شد رهبر شبان شعیب
اگر ملال نمائی ز بنده عیبی نیست
چرا که ذات شریف منزهست از عیب
روا مدار که در انتظار انعامت
دهد بسن شبابم زمانه وصمت شیب
خواجوی کرمانی — قطعات — شمارهٔ ۵ - و له ایضاً
زهی ز شرم عطای تو آب گشته بحار
ز دست حلم تو بر خاک ره نشسته جبال
نجوم ثابته پیش سپهر قدرت پست
زبان ناطقه نزد صریر کلکت لال
ز نسل آدمی و آدمی باستحقاق
زاهل عالمی و عالمی باستقلال
سرای خلد فضایت معوّل دولت
جناب فضل مآبت مقبّل اقبال
بطبع عنصری ای شمس مشرق تفضیل
برای انوری ای بدر مطلع افضال
جمال خورده ز حسن عبارتت تشویر
کمال کرده ز لطف مقالت استکمال
ز راه فضل بفرما که رکن دعوی دار
برین طریق که دعوی کند رسد بکمال
خواجوی کرمانی — قطعات — شمارهٔ ۶ - فی طلب الثوب
ای ز ما مستغنی و امثال ما
بر شما احوال ما پوشیده نیست
ماجرای بنده اصغا کن از انک
بر شما این ماجرا پوشیده نیست
بر تنم پوشیدنی اینست و بس
بنده را هیچ از شما پوشیده نیست
خواجوی کرمانی — قطعات — شمارهٔ ۷ - فی صِفة صَفة الملک الاعظم ابراهیم الابرقوهی
ای صفّه کز صفاز خورنق نمونه ئیست
گوئی که جفت طاق سپهر معظّمست
چون هست با نیش ابراهیم ازان قبل
مانند کعبه قبله ی اولاد آدمست
پیوسته قطب دولت و دین را قرار باد
بر صدر او که نقطه ی پرگار عالمست
خواجوی کرمانی — قطعات — شمارهٔ ۸ - فی الاستیهاب السرج بعد موهبة الفرس
ایا سپهر جنابی که همچو اختچیان
نهد بر ابلق که پیکر تو جوزا زین
چو آفتاب ز خاک درت شرف یابد
بر آستان تو افتد ز طاق خضرا زین
گهی که عزم شبیخون کنی بر انجم چرخ
بسبز خنک فلک بر نه از ثریا زین
ز بهر بنده مخلص چو اسب فرمودی
وزین بتنگ نیاید دلت بفرما زین
پیاده ئیکه ترا رخ نهاد و اسب گرفت
بره نباشد اگر نبود اسب او را زین
خواجوی کرمانی — قطعات — شمارهٔ ۹ - کتب علی کتابه بادگیر
زهی ز چرخ برین برده در بلندی آب
نشانده رفعت تو باد بادگیر سحاب
بیاد باده گساران مجلست خورشید
ببزمگاه افق نوش کرده جام شراب
ز شوق پرده سرایان ساحتت ناهید
به پرده های فلک در فکنده بانگ رباب
مقیم بر در و دیوار عیش خانه ی تو
همای سدّره نشیمن نشسته همچو ذباب
ز جرعه ی طرب انگیز می پرستانت
مدام خسرو انجم فتاده مست و خراب
بود طیور ترا گلشن بقا بستان
سزد و حوش ترا سبزه زار گردون غاب
زحل ز بهر بنایت چو هندوی طیان
بدلو ریخته بر گل ز بحر اخضر آب
خرد بمعتکفان درت بعهد وزیر
خطاب کرده که طوبی لهم و حسن مآب
نهال روضه ی دولت که چرخ دولابی
بود بگلشن او سر فکنده چون دولاب
سپهر اختر اقبال شمس دولت و دین
که ماه را رسد از آفتاب رایش تاب
خواجوی کرمانی — قطعات — شمارهٔ ۱۰ - کتب علی کتابه مغتسل
الا ای عین آب زندگانی
منوّر از تو چشم کامرانی
ترا آب روان گفتن روا نیست
که می بینم که خود عین روانی
اگر خضر از تو یک شربت بنوشد
بشوید دست از آب زندگانی
بود روشن که هستی حوض کوثر
چرا کاندر بهشت جاودانی
بری ز اسیب نکبات زمینی
مصون از نکبت دور زمانی
لبت فرسوده از روی تعطّش
بلب آتش رخسان آسمانی
ترا خواند خرد گردون عاشر
ترا گوید فلک خورشید ثانی
اگر فخر آوری بر چشمه ی مهر
سزد چون مشرب قطب جهانی
قوام کن فکان شمس المعالی
امام انس و جان بحر المعانی
خواجوی کرمانی — قطعات — شمارهٔ ۱۱ - فی طلب العیادة
جهان جود شمس دین و دولت
زهی طبع تو در دانش جهانی
نه چون رایت فلک را آفتابی
نه چون قدرت زمین را آسمانی
سپهر فضل را تابنده مهری
جهان علم را صاحبقرانی
فلک را نور رایت رهنمائی
قضا را نوک کلکت ترجمانی
صبا از گلشن لطفت نسیمی
سپهر از آتش قهر دخانی
سر بام جلالت را نزیبد
بجز کیوان هندی پاسبانی
همای همّت عالیت را نیست
برون از برج برجیس آشیانی
ندیده پیر گردون تا جهانست
چو بخت کامگارت نوجوانی
بدان ماند فلک پیش وقارت
که برخیزد غباری ز استانی
نه بی لطفت هوا را اعتدالی
نه چون قهرت جهانرا قهرمانی
چو آب چشم من بر خاک کویت
نروید لاله ئی در بوستانی
چو مرغ طبع من در باغ مدحت
نخواند بلبلی در گلستانی
تو در عیشی و من در بستر درد
نه دل در بر نه در بر دلستانی
نه بینام تو می رانم حدیثی
نه بی یاد تو می باشم زمانی
چرا باید که دور از خدمت تو
بتلخی جان دهد شیرین زبانی
تو گوئی تیر چرخ آبنوسی
کشد هر لحظه بررویم کمانی
ز انفاس تو گریابم نسیمی
ترا دانم کزین نبود زیانی
ز یمن مقدمت امیدوارم
که از صحّت پدید آید نشانی
اگر وقتی توانی از سر لطف
بپرس آخر ز حال ناتوانی
مگر یابم بفرّ اهتمامت
ز دست نکبت گردون امانی
ازان نزلی که در پایت فشانند
مرا جانیست و انهم نیم جانی
سپهرت چاکر و بختت جوانباد
سعادت همنشین در هر مکانی
خواجوی کرمانی — قطعات — شمارهٔ ۱۲ - کتب مولانا الاعظم شمس الدین النخجوانی الی صاحب الکتاب
کمال دین سپهر فضل خواجو
جهان علم و دریای معانی
شنیدم گفته ئی امروز جائی
حدیث بنده شمس نخجوانی
که او را دیدم و با او نشستم
بدیدم از حضور او گرانی
غلط کردی تواندر نسبت من
بجمع شاعران اصفهانی
اگرچه شاعران قومی بزرگند
بقول مصطفی باید بدانی
وگر شعرست در ترکیب قران
بنمل اندر بزیر عشر ثانی
نه آخر انوری را قطعه ی ئی هست
بدانی چونکه دیوانش بخوانی
مرا از شاعری و شعر ننگست
بحق و حرمت سبع المثانی
ترا فضل و فضایل بیش از آنست
نگویم از قبیل شاعرانی
همیشه لطف حق باداقرینت
بمان در عز و جاه جاودانی
خواجوی کرمانی — قطعات — شمارهٔ ۱۳ - فاجابة بهذه القطعه
فروغ اختر دین محمد
سپهر فضل شمس نخجوانی
توئی مسّاح صحرای معالی
توئی ملاّح دریای معانی
ترا مخدوم خود دانی که دانم
مرا محکوم خود دانم که دانی
گرانی از حضورت کی توان یافت
که ناید از سبک روحان گرانی
ز شعرت عار می باید که نبود
که نبود آب را ننگ از روانی
ننالد بلبل از دستان سرائی
نرنجد طوطی از شکّر فشانی
خلیل و اخفش آن شهرت ندارند
که نیشابوری و جرباد قانی
تو می دانی که داعی را نباشد
غمی از شاعران اصفهانی
نگردد ملتفت شیر سپهری
بغوغان سگان کاهدانی
مگر دیوست رستم کاورد یاد
ز مشتی غرچه ی مازندرانی
در این ره نطق عیسی چون توان یافت
ازین خر کره گان کاروانی
نظامی را چه باک ارهجو خوانند
برو نظّامکان از هرزه خوانی
نه ثالث راز ثانی فرق دانند
نه تمییز مثالث از مثانی
چو در دانش نمی مانی بدین قوم
خداوندا که جاویدان بمانی
خواجوی کرمانی — قطعات — شمارهٔ ۱۴ - کتب الی ملک الواعظیم ظهیر الدین طوطی الواعظ
ای آفتاب اوج معانی که از علّو
قدرت ورای کنگره قصر مشتریست
وی صدر روزگار که صدر رفیع تو
بالاتر از مدارج نه چرخ چنبریست
رشحی زنهر جود تو دریای قلزمست
عکسی ز نور رای تو خورشید خاوریست
هر چند رایت از ید بیضا نمونه ئیست
لیکن بدایع سخنت سحر سامریست
باشد غذای طوطی شیرین سخن شکر
شیرین تر آنکه طوطی نطق تو شکّریست
بیمست تا حسود تو از غصّه جان دهد
زینسان که شیوه ی سخنت روح پروریست
ادراک هر کسی نرسد در دقایقت
کار کیست قیمت جوهر که جوهریست
چون ظاهرست در سخنت نطق عیسوی
سر پیش لطف طبع تو ننهادن از خریست
خواجوی کرمانی — قطعات — شمارهٔ ۱۵ - وله
صدف دُرِّ معانی دُر دریای علوم
بلبل باغ فصاحت گل بستان سخن
ایکه هنگام سخن جان جهان زنده بتست
سخنت تحفه ی جانست و توئی جان سخن
چو شکر می شکند نرخ شکر می شکند
طوطی منطقت اندر شکرستان سخن
در بیانت سخن ار سحر حلالست چراست
در بنات قلم سرزده ثعبان سخن
تا بر ایوان سخن صورت معنی نقشست
صورت نام تو نقشست بر ایوان سخن
من همان مور ضعیفم سخنم پای ملخ
که برم تحفه بنزدیک سلیمان سخن
چون محمد تو باحسان سمری و ز پی آن
طبع خواجو بمدیحت شده حسّان سخن
تا جهان باد مبادا ز وجودت خالی
که جهانرا توئی امروز جهانبان سخن
شش جهة دمدمه ی صیت تو بادا که توئی
حاصل شش جهت و زبده ی ارکان سخن
خواجوی کرمانی — قطعات — شمارهٔ ۱۶ - فی الاستیهاب
مدیر نقطه ی عالم مدار مرکز ملک
جهان پناه سلیمان فر آصف ثانی
روان پیکر اقبال شمس دولت و دین
ترا رسد که کنی در جهان جهانبانی
چه گویمت که تو از فرط کبریا و جلال
ز هرچه در قلم آید هزار چندانی
ترا ز بهر چه بر حالم اطلاعی نیست
چو روشنست ترا رازهای پنهانی
مرا که داعی این حضرتم روا باشد
فتاده در کف صد محنت و پریشانی
چو در جهان بر ابنای دهر وقعی نیست
بدایع سخن از نکته های یونانی
مرا تو فاضل و دانا مخوان که در عالم
سعادتی نشنیدم ورای نادانی
قناعتیست من خسته را که محصولست
ز فیض عالم علوی غذای روحانی
نه همچو طایفه ی جاهلان که خرسندند
مثال نقش بهیمی بذوق نفسانی
ولی بنزد خرد ز اکتساب تربیتست
حیات روح طبیعی و روح حیوانی
ازین صداع بصدر تو بنده را غرضیست
بگویم ار بارادت سری بجنبانی
چو روشنست بر رای عالم آرایت
که از غذاست قوای نفوس انسانی
ز فرط محنت اگر بر جناب درگاهت
نیاز عرضه ندارم تو خود نمی دانی
خواجوی کرمانی — قطعات — شمارهٔ ۱۷ - بمدح المولی الاعظم رکن الدین البکرانی
چو شاه شرق ز یغمای روم باز آمد
پیاده گشت از این سبز خنک چوگانی
برفت در حرم و سوی تیر کرد خطاب
که ای وزیر جهان دیده پیر نورانی
همین زمان برو و قاضی فلک را گوی
که یک نفس چه بود گر قدم برنجانی
بخواند تیر همان لحظه سعد اکبر را
که هیچ چاره نبودش ز بنده فرمانی
زبان برسم دعا برگشود هرمز و کرد
بروز لفظ گهربار گوهر افشانی
عروس چرخ زبرجد که در خورست بدو
سر سریر کیانی و تاج سلطانی
درون پرده ی عصمت نشسته چون بلقیس
بزیر خاتم او ملکت سلیمانی
قمر در آمد و بنهاد شمع کافوری
برون ستاده دو پیکر برسم دربانی
خروش چوبک کیوان هندی از سر بام
طنین فکنده درین نه رواق پنگانی
نشسته زهره ی بربط زن ارغنون در چنگ
ز عندلیب سبق برده در خوش الحانی
شه سپهر زبان برگشود با برجیس
که ای ندیده بدانش کسی ترا ثانی
بیا بگوی که امروز در جهان علوم
کرا رسد که کند دعوی جهانبانی
چو مشتری بشنید این سخن بپاسخ گفت
که ای بسلطنت و تاج داری ارزانی
تو نور چشم جهانی و شمع جمع فلک
زهی منوّر از انوار لطف یزدانی
ز عقل کل که ازو کلّ عقل گیرد فیض
شنیده ئی گه ارشاد در سخن رانی
که فاضلیست در این دور در دیار عجم
که روشنست بدو دیده ی مسلمانی
سزد که صدرنشینان عالم ملکوت
بر آستان رفیعش نهند پیشانی
چو این سخن بشنیدم سئوال کردم ازو
که کیست اینکه فرو مانده ام ز حیرانی
جواب داد که ای نافذ از تو حکم قضا
بگویم ارچه تو باید که اینقدر دانی
شه افاضل و سلطان چار بالش چرخ
مدار مرکز آفاق رکن بکرانی
خواجوی کرمانی — قطعات — شمارهٔ ۱۸ - فی تاریخ وفات شمس الدین محمدشاه و کتب علی بنائه
مه سپهر هنر شمس دین محمدشاه
زلال مشرب دین و نهال گلشن داد
در اول شب یوم الخمسین در شوال
میان خفتن و شام آخر مه مرداد
دوده گذشته ز عمرش ز جور دور فلک
بیک دو روزه مرض سال هشت و نه هشتاد
چو تندباد اجل در رسید در نفسی
برفت خرمن همرش بجملگی برباد
چه روز بود که آن روز را زوال رسید
چه ماه بود که آن ماه در محاق افتاد
هنوز گلشنش از شهپر غراب ایمن
هنوز سوسنش از برگ ضمیران آزاد
چو او بخلد از نشیمن خاک
نهاده شد سر سال این مقام را بنیاد
بدان امید که هر کس که در رسد گوید
که آن جوان بهشتی غریق رحمت باد
خواجوی کرمانی — قطعات — شمارهٔ ۱۹ - کتب واحد من الشعرا الیه فی طلب المداد
خواستم قطره سیاهی دوش
از که آنکس که نور دیده ماست
مهر گردون عالم آنکه رخش
در سیاهی شب چو مه پیداست
آنک اهل زمانه را در خور
چون سیاهی دیده ی بیناست
خردم گفت کافتابست او
کس سیاهی ز آفتاب نخواست
در سیاهی شد آب حیوان گم
نه سیاهی ز آب حیوان خاست
خواجوی کرمانی — قطعات — شمارهٔ ۲۰ - و له أیضاً
ای که رای تو در سیاهی شب
نایب شاه گنبد خضر است
از ضمیرت چگونه می خیزد
آب حیوان گر از سیاهی خاست
آفتابی تو روشنت گفتم
بسیاهی پس آرزوت چراست
زان ترا ذره ئی سیاهی نیست
کافتابی و در تو این پیداست
می فرستادمت سیاهی لیک
عقل گفتا مکن که این نه رواست
کس سیاهی بتحفه نفرستد
پیش خورشید خاوری که خطاست
لیک کار تو چون سیه کاریست
بی سیاهی چگونه آید راست
از سیاهی چو رنجه شد طبعت
روشنم شد که علت سود است
نه سیاهی گر آب حیوانست
بمثل ورچه نور دیده ماست
هرچه باید بدیده بفرستم
ور سیاهی دیده ی بیناست
خواجوی کرمانی — قطعات — شمارهٔ ۲۱ - فی طلب العیادة
ایا سپهر علّوی که رای روشن تو
ز شاه گنبد پیروزه گوی برباید
عروس کلّه طبعت بگاه جلوه گری
هزار دل برباید چو پرده بگشاید
بلطف طبع تو دیگر کجا تواند دید
هزار سال سپهر ار جهان بپیماید
قسم بشکّر نطقت که طوطی طبعم
بگاه مدح تو گفتن شکر همی خاید
از آن بحضرتعالی نیاورم تصدیع
که اتّصال مقیمی ملامت افزاید
میسّرم نشود روز و شب تفرّج و عیش
مرا شتر بعماری ز چین نمی آید
اگر بود مرضی بنده را امید آنست
که از قدوم شما صحتّش پدید آید
مرا تو عمر عزیزی اگرچه عمر عزیز
معینست که با هیچکس نمی پاید
توقعست ز خلقت که هرچه صادر شد
ز راه مرحمت از بنده عفو فرماید
خواجوی کرمانی — قطعات — شمارهٔ ۲۲ - فی الشکایة من بعضی الارذال
ای سکّه ات قراضه ی اقبال را عیار
بی طلعت دراهم افضال ناسره
طاوس سدره قهقهه ی شوق می زند
بر درگه رفیع تو چون کبک بردره
داری روا که خبث کند در قفای من
هر ناکسی گدای قفا خواره مسخره
خواجوی کرمانی — قطعات — شمارهٔ ۲۳ - فی الاستعطاف من بعض اکابر العصر
ایا شکوفه ی باغ کرم که گاه صریر
چو کلک نغمه نواز تو عندلیبی نیست
برنج فاقه شدم مبتلا و درمان چیست
که در دیار شما گوئیا طبیبی نیست
اگر ترا نظر لطف با غریبان هست
بخاک پات که همچون رهی غریبی نیست
چو عالمی همه پرورده ی عطای تواند
ز خوان مکرمتت بنده را نصیبی نیست
خواجوی کرمانی — قطعات — شمارهٔ ۲۴ - فی الشکوی عن تعویق الاحسان
دی دمی با غمگساری باز می گفتم غمی
از بلای تنگدستی و جفای روزگار
گفت آنکت خواجه می فرمود آیا هیچ داد
گفتم آری داد گفت آخر چه گفتم انتظار
خواجوی کرمانی — قطعات — شمارهٔ ۲۵ - فی الاستیهاب
ای ز تعظیم و تفاخر زده فرّاش ازل
چار طاقت ز شرف بر زبر هفت اورنگ
زر مرادست و گرنی چه گشاید ز برات
کاغذ از آب برون آید و سیم از دل سنگ
خواجوی کرمانی — قطعات — شمارهٔ ۲۶ - فی الاستفتا
ایا سپهر معالی که پرتو طبعت
چراغ گوشه نشینان عالم بالاست
درین حدیث چه گوئی که نیر اعظم
که شاه قبّه ی این هفت طارم خضراست
دگر سپهر نوردی که بر حدیقه ی چرخ
مثال زورق سیمین میانه دریاست
ز راه لطف بفرما که این دو جرم منیر
یکی چو سیم و یکی همچو زرّ پخته چراست
خواجوی کرمانی — قطعات — شمارهٔ ۲۷ - کتب علی بنائه
هر آنگهی که درین صفّه آشیان سازم
مرا ز هاتف غیبی بگوش جان آید
کز آن چه سود که ایوان قصر مرفوعست
بر اوج کنگره برج مشتری ساید
ازین سراچه ی خاک مدار چشم وفا
چو روشنست که با هیچکس نمی پاید
بدان امید نهادیم وضع این بقعه
که تا کسی نفسی خوش درو بیاساید
ولی چو درنگری این مقام عاریتی
نه منزلیست که جای قرار را شاید
خواجوی کرمانی — سایر — مخمس
دوش بر طرف چمن زمزمه ی فاتحه بود
قمری از پرده ی عشاق نوا ساخته بود
راستی سرو خرامان علم افراخته بود
بلبل دلشده آواز در انداخته بود
که سراپرده ی گل باز بصحرا زده اند
تو شکر خنده ی گل بین که بشیرین کاری
می کند لاله دلسوخته را دلداری
گر دل لاله و میل گل خندان داری
خیز کز برگ شقایق بچمن پنداری
تخت یاقوت برین طارم خضرا زده اند
چاک زد باد صبا پیرهن پاره ی گل
خون شد از زاری بلبل دل بیچاره ی گل
چشم نرگس بگشودند بنظّاره ی گل
تا برافروخته اند آتش رخساره ی گل
آتش اندر جگر لاله حمرا زده اند
بلبلان سحر از جام صبوحی مستند
می پرستان سحر خیز بمی بنشستند
توبه ی زاهد سجّاده نشین بشکستند
کوه را تا کمر از لاله ی حمرا بستند
طعنه بربند کمر ترکش جوزا زده اند
وقت آن شد که ز کاشانه ببستان پوئی
جام می نوشی و گل چینی و سنبل بوئی
همچو خواجو قدح و صحن گلستان جوئی
که بطرف چمن از لاله و ریحان گوئی
رقم از غالیه بر صفحه ی دیبا زده اند
خواجوی کرمانی — سایر — سرود
چون اسیرست در آن زلف سمن سای دلم
چکند گر نکند در شکنش جای دلم
بشد از دست من بی سر و بی پای دلم
دلم ای وای به دل وا دلم ای وای دلم
شعر ناقص تایپ شده است (تصحیح سهیلی خوانساری صفحهٔ ۳۵۸)
خواجوی کرمانی — غزلیات — شمارهٔ ۱
سبحان من تقدّس بالعزّ و الجلال
سبحان من تفرّد بالجود و الجمال
آن مالکی که ملت او هست بر دوام
وان قادری که قدرت او هست بر کمال
سلطان بی وزیر و جهاندار لم یزل
دیان بی نظیر و خداوند لایزال
گویای بی تلفظ و بینای بی بصر
دانای بی تفکّر و دارای بی ملال
تسبیح بلبل سحری حی لاینام
ورد زبان کبک دری رب ذوالجلال
حرفیست کاف و نون ز طوامیر صنع او
وز قاف تا بقاف برین حرف گشته دال
از آب لطف او متبسّم شود ریاض
وز باد قهر او متزلزل شود جبال
در گوش آسمان کشد از زرّ مغربی
هر مه بامر کن فیکون حلقه ی هلال
گاهی ز ماه نو کند ابروی زال زر
گاهی از آفتاب کشد تیغ پور زال
کیوان بحکم اوست برین برج پاسبان
بهرام از امر اوست برین بلعه کوتوال
ای قصر کبریای تو محفوظ از انهدام
وی ملک بی زوال تو محروس از انتقال
وی بوستان لطف تو بی وصمت ذبول
وی آفتاب لطف تو بی نسبت زوال
ایوان وحدت تو مبرّا از انحطاط
و ارکان قدرت تو معرّا از اختلال
بشکسته در قفای تو شهباز عقل پر
و افکنده در هوای تو سیمرغ و هم بال
بر دوش روز خاوری از شب فکنده زلف
بر روی صبح مشرقی از شام کرده خال
وهم از سرادقات جلال تو قاصرست
ور عقل ره برد بتو نبود بجز خیال
خواجو گر التماس ازین درکند رواست
از پادشه اجابت و از بندگان سؤال
خواجوی کرمانی — غزلیات — شمارهٔ ۲
مگذار ای یار و درین واقعه مگذار مرا
چون شدم صید تو برگیر و نگهدار مرا
اگرم زار کشی میکش و بیزار مشو
زاریم بین و ازین بیش میازار مرا
چون در افتاده ام از پای و ندارم سر خویش
دست من گیر و دل خسته بدست آر مرا
بی گل روی تو بس خار که در پای منست
کیست کز پای برون آورد این خار مرا
بر وای بلبل شوریده که بی گلروئی
نکشد گوشه ی خاطر سوی گلزار مرا
هر که خواهد که بیک جرعه مرا دریابد
گو طلب کن بدر خانه ی خمّار مرا
تا شوم فاش بدیوانگی و سر مستی
مست و آشفته بر آرید ببازار مرا
چند پندم دهی ای زاهد و وعظم گوئی
دلق و تسبیح ترا خرقه و زنّار مرا
ز استانم ز چه بیرون فکنی چون خواجو
خاک را هم ز سرم بگذر و بگذار مرا
خواجوی کرمانی — غزلیات — شمارهٔ ۳
بگذر ای خواجه و بگذار مرامست اینجا
که برون شد دل سرمست من از دست اینجا
چون توانم شد از اینجا که غمش موی کشان
دلم آورد و بزنجیر فروبست اینجا
تا نگوئی که من اینجا ز چه مست افتادم
هیچ هشیار نیامد که نشد مست اینجا
کیست این فتنه ی نوخاسته کز مهر رخش
این دل شیفته حال آمد و بنشست اینجا
دل مسکین مرا نیست در اینجا قدری
زانک صد دل خسته من هست اینجا
دوش کز ساغر دل خون جگر می خوردم
شیشه ناگه بشد از دستم و بشکست اینجا
نام خواجو مبر ای خواجه درین ورطه که هست
صد چو آن خسته ی دلسوخته در شست اینجا
خواجوی کرمانی — غزلیات — شمارهٔ ۴
خرقه رهن خانه ی خمّار دارد پیر ما
ای همه رندان مرید پیر ساغر گیر ما
گر شدیم از باده بدنام جهان تدبیر چیست
همچنین رفتست در عهد ازل تقدیر ما
سرو را باشد سماع از ناله ی دلسوز مرغ
مرغ را باشد صداع از ناله ی شبگیر ما
داوری پیش که شاید برد اگر بی موجبی
خون درویشان بی طاقت بریزد میر ما
هم مگر لطف تو گردد عذر خواه بندگان
ورنه معلومست کز حد می رود تقصیر ما
صید آن آهوی روبه باز صیاد توئیم
ما شکار افتاده و شیر فلک نخجیر ما
تا دل دیوانه در زنجیر زلفت بسته ایم
ای بسا عاقل که شد دیوانه ی زنجیر ما
از خدنگ آه عالم سوز ما غافل مشو
کز کمان نرم زخمش سخت باشد تیر ما
ره مده در خانه خواجو کسی را کاین نفس
با جوانان عشرتی دارد به خلوت پیر ما