mabidan/ganjoor huggingface dataset:
جامی — قصاید — شمارهٔ ۲۰
این همایون خانه کامد خانه چشم جهان
روشنایی باد ازو چشم جهان را جاودان
خانه چشمش چرا گویم چو روشن دیده ام
در سیاهی نور آن پنهان و نور این عیان
سبز پوشان صف زده از دور گرد او مگر
بیت معمور است کامد بر زمین از آسمان
در صفا چون خانه کعبه است لیک افتاده است
زمزم آنجا بر کران از خانه اینجا در میان
از در تحسین بود نجار کز درهای او
بر رخ نظارگی بگشاده ابواب جنان
در نیابد خورده کاری های نقشش عقل پیر
بی فرنگی چشم ها از شیشه های تابه دان
بر لب حوض ز مرمر بسته اش بنشین دمی
تا بلور حل در آب منعقد بینی روان
می جهد رقصان به بالا آب از فواره اش
در هوای بزم شاه کام بخش کامران
شاه ابوالغازی معز ملک و دین سلطان حسین
آفتاب عدل و احسان سایه امن و امان
آن که گر سازد به قدر حشمت خود منزلی
تنگ آید زان عمارت عرصه کون و مکان
تا بود از گردش پرگار نقش آرای صنع
شمسه این لاجوردی سقف شمس خاوران
از زمین بوس سرافرازان زرین تاج باد
این سعادت خانه را پر زیب و زیور آستان
جامی — قصاید — شمارهٔ ۲۱
برتر آمد در علو این منزل از چرخ برین
نیست با این منزلت یک خانه در روی زمین
بس که طرح و وضع شیرین آمده ست این خانه را
همچو بیت نحل پنداری پر است از انگبین
هست طاق غرفه اش ابرو و شه در وی چو چشم
نیست خوبان جهان را چشم و ابرویی چنین
شاه بیت نظم عالم خوانمش ور بشنود
جان فردوسی ز خلد این نکته گوید آفرین
نقشبندان روی در دیوار آرند ار رسد
نسخه ای از نقش های روی دیوارش به چین
بوی اگر بردی ز رنگ آمیزی نقاش او
خامه از مژگان و رنگ از چهره دادی حور عین
مختصر سازم سخن زیرا محل بس نازک است
هست برج سعد و خورشیدی در او مسند نشین
آفتاب آسمان سلطنت سلطان حسین
کز فروغ اوست روشن عرصه دنیا و دین
بانی کاخ جهانبانی کز آغاز وجود
ذات او مقصود بود از امتزاج ماء و طین
مهر انور کز طلوعش گردد انجم ناپدید
گرد بام قصر قدرش مرغی آمد دانه چین
پاسبان از کنگر ایوانش ار بیند به زیر
شرفه های سدره را بیند کم از اسنان سین
یک نگین از خاتمش فیروزه چرخ است و هست
خاتمش را قاف تا قاف جهان زیر نگین
عدل او تا بست دست ظالم را دیگر نشد
رنجه مویی بر گوزن از پنجه شیر عرین
فتنه ایام را سدی ست تیغ او سدید
حوزه اسلام را حصنی ست حفظ او حصین
چون گذر بر روضه لطفش کنند اهل نیاز
با هزاران آرزو و آز خانهاشان قرین
آید از گلهاش بوی هذه «جنات عدن »
خیزد از مرغانش بانگ «فادخلوها خالدین »
مهر او در شاهد و غایب اثر کرد آنچنان
کز رحم آید جنین داغ ولایش بر جبین
تا بنای ملک را زیر سپهر بی ستون
غیر عدل و راستی نبود ستون راستین
از ستون عدل او بادا بنای ملک راست
وین دعا را باد آمین از دم روح الامین
جامی — قصاید — شمارهٔ ۲۲
ای سر از قدر بر فلک سوده
عالمی در پناهت آسوده
از زمین بوس سرکشان جهان
آستان تو گشته فرسوده
گوش سایل به جز صدای کرم
از صریر در تو نشنوده
هر چه پنهان ز وضع های بدیع
در خیال مهندسان بوده
در بنای تو صنعت استاد
همه را آشکار بنموده
هر که دیده فروغ شمسه تو
دیده بر آفتاب نگشوده
پیش نقاش تو سپهر کبود
صدفی لاجورد آلوده
بامت آمد ز ابر بالاتر
نیست حاجت که باشد اندوده
در جمال تو دولت ازلی
هر زمان چیزی دیگر افزوده
وز همه بهتر آنکه موکب شاه
در تو گاهی نزول فرموده
جامی — قطعات — شمارهٔ ۱
به مصر و شام که گیرند وقف را به تمام
قضات اگر چه نباشند مستحق آن را
به غیر وصل نخوانند قاریان قرآن
ز حال وقف وقوفی نباشد ایشان را
گرفته اند همانا قضات از ایشان باز
به رسم عادت خود وقف های قرآن را
جامی — قطعات — شمارهٔ ۲
جامی ابنای زمان از قول حق صم اند و بکم
نام ایشان نیست عندالله به جز شرالدواب
گردن همت بکش از ربقه تقلیدشان
ورنه افتی عاقبت از منهج صدق و صواب
در بیابان سیهدیهم دهد سرگشته جان
هر که را باشد دلیل ره اذا کان الغراب
در لباس و دوستی سازند کار دشمنی
حسب الامکان واجب است از کید ایشان اجتناب
شکل ایشان شکل انسان فعلشان فعل سباع
هم ذیاب فی الثیاب او ثیاب فی ذیاب
جامی — قطعات — شمارهٔ ۳
باز رست از پنجه پنجه گریبان حیات
جامی اما نامدت دامان بهبودی به دست
سال عمرت شصت شد در لجه هستی بکوش
تا ازین دریا برآری صید مقصودی به شست
جامی — قطعات — شمارهٔ ۴
ای سهی قد که عمر تو اکثر
گشته مصرف به نحو و تصریف است
قد و زلف تو را اگر بنده
کرده تعریف جای تشریف است
نبود این جنس نکته بر تو نهان
که الف لام بهر تعریف است
جامی — قطعات — شمارهٔ ۵
هر پسر کو از پدر لافد نه از فضل و هنر
فی المثل گر دیده را مردم بود نامردم است
شاخ بی بر گر چه باشد از درخت میوه دار
چون نیارد میوه بار اندر شمار هیزم است
جامی — قطعات — شمارهٔ ۶
بود شاها رعیت آن خزینه
که در وی گنج های زر دفینه است
عوان چون مالشان دزدیده گیرد
ببر دستش که دزد آن خزینه است
جامی — قطعات — شمارهٔ ۷
ایا شاهی که هر جا مسند عدل
نهادی ظلم از آنجا رخت برداشت
بداندیش تو ترکی بود یک لخت
ولی تیغ تواش یک لخت نگذاشت
جامی — قطعات — شمارهٔ ۸
غلام خامه آن کاتبم که شعر مرا
چنان که بود رقم زد نه هر چه خواست نوشت
اگر چه شعر فروغ از دروغ می گیرد
دروغ و راست در او هر چه بود راست نوشت
جامی — قطعات — شمارهٔ ۹
به بوستان سخن مرغ طبع من اکثر
به هفت بیت شود نغمه ساز و قافیه سنج
ز هفت پیکر گنجور گنجه هر غزلی
نمونه ای ست ز معنی نهان در او صد گنج
چو بیت بیت ز هر هفت ازان دو مصراع است
گرش به سبع مثانی لقب نهند مرنج
ز هفت عضو یکی یا دو باد کم او را
که هفت بیت مرا شش رقم زند یا پنج
جامی — قطعات — شمارهٔ ۱۰
هر برق درخشان که بر آید ز بدخشان
صد شعله ازان در دل افگار من افتد
بر گوهر اشکم چو فتد پرتو آن برق
لعلی شود از چشم گهربار من افتد
جامی — قطعات — شمارهٔ ۱۱
با قضا جامی رضا ده گر چه حکم او تو را
از نکو سوی بد از بد سوی بدتر می برد
از برای حکمتی روح القدس از طشت زر
دست موسی را به سوی طشت آذر می برد
جامی — قطعات — شمارهٔ ۱۲
هر چند زند لاف کرم مرد درم دوست
دریوزه احسان ز در او نتوان کرد
دیرین مثلی هست که از فضله حیوان
نارنج توان ساخت ولی بو نتوان کرد
جامی — قطعات — شمارهٔ ۱۳
دل درین وحشتگه بیگانگان
یک حریف آشنا حاصل نکرد
در وفا کوشید عمری لیک ازان
غیر حرمان از وفا حاصل نکرد
کیمیاگر سالها بهر غنا
کند جان و جز عنا حاصل نکرد
حاصل خود کرد صرف کیمیا
هیچ چیز از کیمیا حاصل نکرد
جامی — قطعات — شمارهٔ ۱۴
مطرب خوش لهجه را حسن ادا باید نخست
تا دمش از رشته جان عقده غم بگسلد
نی چنان کز کثرت تحریر و تکرار نغم
در میان هر دو لفظش از غزل دم بگسلد
هر چه بربندد به هم ناظم به صد خون جگر
او ز ناهنجاری الحانش از هم بگسلد
جامی — قطعات — شمارهٔ ۱۵
پی لقمه و خرقه هر لحظه ای
نشاید کشیدن ز خلقی گزند
به روزی بود خشک نانی کفاف
به عمری بود کهنه دلقی بسند
جامی — قطعات — شمارهٔ ۱۶
جامی به روی خاک چو یک زنده یافت نیست
خوشوقت مردگان که ته خاک خفته اند
گردی ز رهروان ره صدق مانده بود
آن هم کنون ز ساحت ایام رفته اند
قومی رسیده اند که در کارگاه فضل
هرگز دری به مثقب فکرت نسفته اند
خاری به جان اهل دلی گر خلیده است
چون سبزه گشته خرم و چون گل شکفته اند
خاطر مدار رنجه اگر عیب ها ز تو
هر جا نموده باز و هنرها نهفته اند
از کج چه اعتبار اگر کج نموده اند
بر راست چیست طعنه اگر راست گفته اند
جامی — قطعات — شمارهٔ ۱۷
ساغری می گفت دزدان معانی برده اند
هر کجا در شعر من یک معنی خوش دیده اند
دیدم اکثر شعرهایش را یکی معنی نداشت
راست می گفت آنکه معنیهاش را دزدیده اند
جامی — قطعات — شمارهٔ ۱۸
جاهل که لاف فضل زند کاش از نخست
آن نقد را ز کیسه خود جست و جو کند
خر کی زند ز مایده عیسوی نفس
گر زانکه سر به توبره خود فرو کند
جامی — قطعات — شمارهٔ ۱۹
ای خواجه عقل بین که بزرگان شهر ما
بر خویشتن فضای جهان تنگ می کنند
گر فی المثل به مجلس صدر آورند روی
هر یک به صدر مجلسش آهنگ می کنند
بهر گزی زمین که بود ملک دیگری
تیغ زبان کشیده به هم جنگ می کنند
جامی — قطعات — شمارهٔ ۲۰
مشو با کم از خود مصاحب که عاقل
همه صحبت بهتر از خود گزیند
گرانی مکن با به از خود که او هم
نخواهد که با کمتر از خود نشیند
جامی — قطعات — شمارهٔ ۲۱
معنی جمعیت ار خواهی دلا لازم شمار
سلک صحبت را که جمعیت به جمع اولی بود
نظم پر معنی چو در تقطیع گردد مفترق
جمله اجزایش ز هم هر جزو بی معنی بود
جامی — قطعات — شمارهٔ ۲۲
هر که ناکس بود در اصل و سرشت
به تقالیب دهر کس نشود
سگ مگس را اگر کنی مقلوب
قلب آن غیر سگ مگس نشود
جامی — قطعات — شمارهٔ ۲۳
دلا منشین درین ویرانه چون چغد
سوی مرغان قدسی آشیان پر
بود گیتی درختی سر به سر شاخ
ولی جمله سوی یک اصل رهبر
ز هر شاخی سوی آن اصل ره جوی
چو آن را یافتی از شاخ بگذر
نباشد شیوه مرغان زیرک
نشستن هر زمان بر شاخ دیگر
جامی — قطعات — شمارهٔ ۲۴
جامی از قید تعلق چون رهیدی بعد ازین
با مسیحا باش در ملک تجرد هم نفس
غم مخور گر خانه ویران شد ز فوت اهل بیت
خانه بیت شعر و اهل بیت بکر فکر بس
جامی — قطعات — شمارهٔ ۲۵
هیچ سودی نکند تربیت ناقابل
گر چه برتر نهی از خلق جهان مقدارش
سبز و خرم نشود از نم باران هرگز
خار خشکی که نشانی به سر دیوارش
جامی — قطعات — شمارهٔ ۲۶
عشوه شاهد دنیا طمع انگیز بود
جامی آن به که ازین می نشوی مست طمع
لقمه تلخ قناعت ز جهان قوت تو بس
بهر حلوای کسان کفچه مکن دست طمع
جامی — قطعات — شمارهٔ ۲۷
من که از دولت قناعت رست
گردن همتم ز غل طمع
طمع از مال و جاه ببریدم
محنت فاقه به که ذل طمع
جامی — قطعات — شمارهٔ ۲۸
بسا اخ کز اخوت چون زند دم
دمش باشد چراغ عیش را پف
تف افکن بر رخ آن اخ که هرگز
نیفتد زین مناسب تر اخ و تف
جامی — قطعات — شمارهٔ ۲۹
بهشتی پیکری کز غایت لطف
سپاه نیکوان را بود سر خیل
سرآمد حسن او و دوزخی شد
فاغشی وجهه قطعا من اللیل
جامی — قطعات — شمارهٔ ۳۰
چنان ز خلق ملولم که تا به چشم نیاید
مرا خیال کسی روز و شب ز خواب گریزم
به سایه چون روم از تاب آفتاب یقین دان
که من ز سایه خود نی ز آفتاب گریزم
جامی — قطعات — شمارهٔ ۳۱
ایا نور دیده که بینم تو را
شده نقد راحت کم از درد چشم
ز درد تو نالم که چشم منی
بنالد بلی مردم از درد چشم
جامی — قطعات — شمارهٔ ۳۲
پست است قدر سفله اگر خود کلاه جاه
بر اوج سلطنت زند از گردش زمان
سفلی ست خاک اگر چه نه بر مقتضای طبع
همراه گردباد کشد سر بر آسمان
جامی — قطعات — شمارهٔ ۳۳
جامی مبند توسن همت به میخ آز
همچون خران بر آخر آخرزمانیان
از خوان خاکیان مطلب لقمه تا رسد
نزل بقا ز مایده آسمانیان
آزادگی گزین که نیرزد به نزد عقل
ملک جهان به دیدن روی جهانیان
جامی — قطعات — شمارهٔ ۳۴
برای نعمت دنیا که خاک بر سر آن
منه ز منت هر سفله بار بر گردن
به یک دو روز رود نعمتش ز دست ولی
بماندت ابدالدهر عار بر گردن
جامی — قطعات — شمارهٔ ۳۵
به دندان رخنه در پولاد کردن
به ناخن راه در خارا بریدن
فرو رفتن به آتشدان نگونسار
به پلک دیده آتش پاره چیدن
به فرق سر نهادن صد شتر بار
ز مشرق جانب مغرب دویدن
بسی بر جامی آسان تر نماید
ز بار منت دونان کشیدن
جامی — قطعات — شمارهٔ ۳۶
به جنگجو صنم خویش گفتم ای صد بار
رسیده سنگ جفایت بر آبگینه من
رسان به سینه من سینه را به رسم صفا
که پاک به دل همچون تویی ز کینه من
به عشوه گفت تو را سینه گر چه صاف آمد
گمان مبر که رسد در صفا به سینه من
جامی — قطعات — شمارهٔ ۳۷
جامی ارباب کرم نایاب چون عنقا شدند
اهل همت را بود قاف قناعت فرض عین
راح راحت نیست در جام غم انجام طمع
کأس یأس از کف منه کالیأس احدی راحتین
جامی — قطعات — شمارهٔ ۳۸
مشو مغرور حسن خوبرویان
به زلف دلکش و روی نگارین
کز اینها گیردت دل سال دیگر
چنان کامسال از خوبان پارین
جامی — قطعات — شمارهٔ ۳۹
هر که دل بر عشوه گیتی نهاد
بر حذر باش از غرور و جهل او
دامن آن گیر کز همت فشاند
آستین بر دنیی و بر اهل او
جامی — قطعات — شمارهٔ ۴۰
درین نشیمن حرمان مکن به کس پیوند
که هر کسی که نهی دل بر آشنایی او
اگر مخالف طور تو باشد اوضاعش
عذاب روح شود صحبت ریایی او
وگر موافق طبع تو افتد اخلاقش
مذاق مرگ دهد شربت جدایی او
جامی — قطعات — شمارهٔ ۴۱
تا نیفتادت ز کار ای پیر کار از رعشه دست
نامدت باور که ناید هیچ کار از دست تو
چیست دانی جنبش دستت چنین بی اختیار
یعنی ای غافل برون است اختیار از دست تو
جامی — قطعات — شمارهٔ ۴۲
حرص چه ورزی که ز سودا و سود
پنج تو شش گردد و هشت تو نه
رنج طلب را همه بر خود مگیر
یطلبک الرزق کما تطلبه
جامی — قطعات — شمارهٔ ۴۳
به مه آن رخ چرا کنم تشبیه
ترک تشبیه ناموجه به
گرچه آمد «مشبه به » خوب
هست صد بار ازو «مشبه » به
جامی — قطعات — شمارهٔ ۴۴
بیشه فقر جای شیران است
شیر این بیشه باش تا باشی
پیشه مرد چیست نفی وجود
مرد این پیشه باش تا باشی
با دو اندیشه جمع نتوان بود
با یک اندیشه باش تا باشی
جامی — مثنویات — شمارهٔ ۱ - یک مثنوی
به نام خدایی که پست و بلند
ز خورشید فضلش بود بهره مند
فرازنده این کهن بارگاه
فروزنده مشعل مهر و ماه
کریمی که از طارم کبریا
چو شد سایه گستر درین تنگنا
ز فر خود آن سایه را مایه داد
لقب شاه عالم پناهش نهاد
جهان را ز صد گونه فرسودگی
در آن سایه بخشید آسودگی
چو منشی عقل آن تمنا کند
که تاریخ اقبالش انشا کند
فلک حل کند بهر عز و شرف
زر مهر در لاجوردی صدف
عطارد کشد خامه افتخار
کشد نقش بر صفحه روزگار
الا تا بود چرخ عالی نهاد
ازان نقش این صفحه خالی مباد
شهی تاجور بر سریر سرور
بماناد پاینده تا نفخ صور
جامی — مثنویات — شمارهٔ ۲ - باشد این در مدح سلطان بوسعید
دوش چون برد سر ز گردش مهر
ظل مخروطی زمین به سپهر
بود الحق چو خیمه مشکین
سرکشیده بر اوج چرخ برین
ز انجمش میخ و از شهاب طناب
قبه آن ز ماه عالمتاب
من در آن خیمه از همه یکتا
چون ستون پا فشرده بر یک جا
کردم از خاطر سخن پرداز
با خرد گفت و گوی شعر آغاز
گفتم ای فیض بخش طبع نژند
پایه قدر شعرم از تو بلند
تا به شاگردی تو افتادم
ساخت شاگردی تو استادم
گوهر نظمم از تو تاب گرفت
چشمه شعرم از تو آب گرفت
لیک با این همیشه در تابم
کس بر آتش نمی زند آبم
هست ازان آب و تاب حاصل من
آب در دیده تاب در دل من
بر سر چارسوی کون و فساد
هیچ جنسی بدین کساد مباد
گفت بگذار جامی این گله را
امشب از حد مبر مجادله را
گر همی بایدت رواج سخن
نیست زین بیشت احتیاج سخن
خیز و بر رغم ناکسان و کسان
هر چه داری به عرض شاه رسان
زانکه نقد سخن درین بازار
گر چه باشد چو زر تمام عیار
نرود همچو نقدهای روان
تا نباشد بر آن ز سکه نشان
سکه آن اگر نیی آگاه
نیست الا قبول خاطر شاه
شاه روشن ضمیر صافی دل
حامی حق و ماحی باطل
معدن عدل و منبع انصاف
مخزن فضل و مجمع الطاف
شاه سلطان ابوسعید که هست
آسمان پیش قصر قدرش پست
پشت بر پشت شاه و شاه نشان
چاوشانش ز جاه شاهوشان
داده شاهان تاجور باجش
خان خانان کشیده تاراجش
دست جودش چو زر فشان گردد
کیسه پرداز بحر و کان گردد
تیغ قهرش چو در مصاف شود
زهره پردلان شکاف شود
مرغ تیرش چو آسمان گیرد
در دل دشمن آشیان گیرد
نخل رمحش چو بار و برآرد
بار خصم از میانه بردارد
هر طرف کرده رو سکندروار
بوده فتح از یمین ظفر ز یسار
اهل غیبش به منتهای امید
داده در موطن مثال نوید
فیض خاصش ز عالم جبروت
کرده تسخیر ملک تا ملکوت
کرده نص حق ز عدل و رأفت او
همچو داوود بر خلافت او
من چه گویم کزین جمال و جلال
باشد اندیشه گنگ و ناطقه لال
هر چه اندیشه را بر آن دست است
پیش قدر بلند او پست است
نتوان گفت مدح ازین بیشش
که خدا خواند سایه خویشش
حق بود همچو شخص و او سایه
سایه از شخص می برد مایه
هر چه در ذات شخص موجود است
بی تفاوت ز سایه مشهود است
رو نظر کن در آن درخت بلند
که چو بر خاک پست سایه فکند
هر چه بینی ز شاخ و برگ و برش
همه در سایه ظاهر است اثرش
همچنین هر چه ایزد متعال
دارد از معنی جلال و جمال
پرتو ظل آن بود پیدا
از دل و دست خسرو والا
گر نه ز اطناب ترسم و تطویل
کنم آن را یگان یگان تفصیل
لیکن آنجا که فکرت صافی ست
این اشارت که می رود کافی ست
چون نیاورد تنگنای عدم
تاب اشراق آفتاب قدم
شد ز اشراق نور خود نازل
گشت ظاهر به شکل سایه و ظل
تا که خفاش از بصارت دور
کند از سایه استفاضت نور
کیست سایه شهی ستاره سپاه
آفتاب سپهر حشمت و جاه
کیست خفاش فاش گویم فاش
خلق درمانده در معاد و معاش
گرنه ظل ظلیل شاه بود
که جهان را جهان پناه بود
دین و دنیا همه خلل گیرد
تا قیامت صلاح نپذیرد
تا بود در بلندی و پستی
سایه و آفتاب را هستی
یارب این سایه الهی را
آفتاب سپهر شاهی را
بر سریر بقا ممکن دار
بر سپهر خلود روشن دار
جامی — مثنویات — شمارهٔ ۳ - در صفت عمارت شه است این
بنامیزد چه دلکش منزل است این
نه آب و گل همه جان و دل است این
بسی مه بر فلک منزل بریده
به عمر خود چنین منزل ندیده
تصور کن چو یک شخص این جهان را
که باشد همچو چشم این خانه آن را
کسی کان شخص را انسان عین است
جهان مردمی سلطان حسین است
گلش گویی ز مشک چین سرشتند
که نامش خانه مشکین نوشتند
ز هر لاله به سقف آن نمونه
مگر شد لاله زاری باژگونه
به دیوارش ز گچ گلها بریده
گل کافوری ست از گل دمیده
منقش از زر حل هر در او
دری از خلد در هر منظر او
مروح خانه ای دان از جنانش
که باشد حوض کوثر در میانش
میان حوض نرگسدان سیمین
بود فواره های نرگس آیین
ز هر نرگس جهنده آب از آنسان
که گاه شادی آب از چشم جانان
به گرد حوض جویی پر خم و تاب
چو ماری سیمگون پیچان در او آب
چو لطف حوض و جوی آب روان دید
گه بیرون شدن بر خویش پیچید
به سعی شاه شد این خانه آباد
چو تاریخ عمارت فرخش باد
جامی — مثنویات — شمارهٔ ۴ - این هم صفت عمارت اوست
حبذا منزلی چو کاخ بهشت
خاک و خشتش همه عبیر سرشت
گویی از طارم سپهر برین
بیت معمور آمده به زمین
بهر احرامش از چهار طرف
سبزپوشان در آستان زده صف
موج زن حوض مرمرش به میان
به هم آب ستاده بین و روان
آب فواره اش ترانه سرای
به هوای سماع جسته ز جای
دیده حور این مقام فرخنده
گشته از قصر خویش شرمنده
لیس فی الکائنات ثانیها
خلدالله ملک بانیها
جامی — مثنویات — شمارهٔ ۵ - شد این نوشته به سلطان محمد رومی
طاب ریاک ای نسیم شمال
قم و سر نحو کعبة الآمال
نفس از وی صدق مشکین کن
راه اخلاص رفتن آیین کن
از خراسان ببند بار نیاز
راه بردار ملک روم انداز
چون رسیدی ز راه راه بپرس
بارگاه جلال و جان بپرس
چهره بر خاک پای دربان سای
به اجازت زمین ببوس و درآی
پیش شاه مجاهد غازی
بگشا لب به نکته پردازی
کای تو را ذروه علا مسند
ملک میراث تو ابا عن جد
اصل تو تا به آدم ار شمرند
همه مسندنشین و تاجورند
خاست زیشان جهات فخر نخست
لیک امروز فخر جمله به توست
کم کسی بر سریر جاه و جلال
چون تو کرد اکتساب فضل و کمال
مشکل حکمت از کلام تو حل
منطق تو بیان هر مجمل
راه مشائیان ز تو واضح
نور اشراقیان ز تو لایح
طبع پاک تو را که وقاد است
فهم حکمت طبیعی افتاده ست
بر دلت حکمت الهی تافت
که رخ از ظلمت ملاهی تافت
فکر تو زد سوی ریاضی رای
شد ریاضی ریاض خلد آرای
هست پشت شریعت نبوی
به نوی از مساعی تو قوی
محتد کفر و معبد اصنام
شد ز جهد تو قبة الاسلام
حسن تدبیر تو به حرف و قتال
کرده قطع قلاع کفر و ضلال
مقبلی بر مراسم اشفاق
معرضی از ذمایم اخلاق
جمع در ذات تو به رغم حسود
حکمت و عفت و شجاعت و جود
بحر و کانی به بخشش پیوست
بلکه بردی ز بحر و کان هم دست
کان ز دست تو شد به سنگ نهان
وز کفت بحر کف به روی زنان
تا بود دوره فلک ممکن
تا بود نقطه زمین ساکن
روش آن به وفق رای تو باد
شرف این به خاک پای تو باد
ای معنبر نسیم نافه گشای
چون بپردازی از ثنا و دعای
ورقی چند نظم های غریب
لایق فهم هوشمند لبیب
با تو همراه می کنم زنهار
زان غریبان به بزم شه یاد آر
عرضه کن در حریم مجلس او
این محقر هدیه را و بگو
ارسل النمل من خلوص وداد
لسلیمان نصف بقدر من یهدی
ثم اوجز مخافة الابرام
واختتم بالسلام والاکرام
جامی — مثنویات — شمارهٔ ۶ - بهر شاه جهان جهان شاه است
بده ساقی آن جام گیتی نمای
که هستی ربای و مستی فزای
به مستی ز هستی رهاییم ده
به مستان عشق آشناییم ده
بزن مطرب آن نغمه دلنواز
که در پرده دل بود پرده ساز
به شکرانه کز پرده گفت و گوی
عروسان معنی نمودند روی
ز گلزار فردوس آمد گلی
به نزهتگه بینوا بلبلی
ز باران جود و سحاب کرم
زلال بقا یافت خاک دژم
ز دریای اسرار فیض جدید
به لب تشنگان سواحل رسید
سخن کوته از زاده طبع شاه
که دانش مآب است و عرفان پناه
همایون کتابی چو درجی ز در
رسید از گهرهای تحقیق پر
در او هم غزل درج هم مثنوی
هم اسرار صوری و هم معنوی
شده طالع از مطلع هر غزل
فروغی تباشیر صبح ازل
ز مقطع چه گویم که هر مقطعی
که فیض ابد را بود منبعی
به صورت پرستان کوی مجاز
ز شاه حقیقی نشان داده باز
چو در مثنوی داده داد سخن
نوی یافته رازهای کهن
در ادراک اسرار ام الکتاب
ز هر مصرعش عقل را فتح باب
زهی نامه دلکش و دلگشای
که شد جان عطار ازو عطرسای
بود مثنوی لیک آن مثنوی
که فایض شد از خاطر مولوی
ز بس گل که از راز در وی شگفت
همی شایدش گلشن راز گفت
بود پایه این سخن بس بلند
کی آنجا رسد وصف ما را کمند
سخن های شه کز دل پاک خاست
به پاکان که شاه سخنهای ماست
بر این نکته باشد دلیلی تمام
کلام الملوک ملوک الکلام
من از وصف گفتار شه قاصرم
به مدحش چه سان ره برد خاطرم
چو خفاش را نیست نور بصر
که بیند به روی زمین عکس خور
کجا آورد هرگزش دیده تاب
که بیند بر اوج فلک آفتاب
فرو بند جامی زبان مقال
که تنگ است اینجا سخن را مجال
چو رسمی ست دیرین که ختم سخن
بود بر دعا بر دعا ختم کن
الا تا قوابل ز فیاض جود
پذیرند همواره فیض وجود
دل پاک شه قابل راز باد
در فیض بر خاطرش باز باد
سپهرش به فرمان جهانش به کام
دعاگوی او انس و جان والسلام
جامی — مثنویات — شمارهٔ ۷ - این مثنوی ست در قناعت
جامی اگر یافت درین کشتزار
فکر تو بر کار زراعت قرار
در دل خود تخم قناعت فشان
بهتر ازین هیچ زراعت مدان
تخم پراکنده که در گل بود
تخم پراکندگی دل بود
جامی — مثنویات — شمارهٔ ۸ - یک مثنوی
بسم الله الرحمن الرحیم
اعظم اسماء علیهم حکیم
محترمان حرم انس را
تازه حدیثی ست ز عهد قدیم
نوزده حرف است که هژده هزار
عالم ازو یافته فیض عمیم
«بسم » سه حرف است که گوید بسم
حرز تو در ورطه امید و بیم
«بی » ش که کم نیست ز دو بین دو کون
نقطه صفت در کنف او مقیم
اره سینش به سه دندانه کرد
فرق عدو را ز سیاست دو نیم
چشمه میمش ز زلال حیات
می کند احیای عظام رمیم
هر الفش را پی جادو وشان
شیوه اعجاز عصای کلیم
شاهد معنی چو ز لامش نهاد
طره شبرنگ به روی چو سیم
ماشطه خامه ز تشدید ساخت
شانه آن طره عنبر شمیم
«ها»ش که با های هویت یکی ست
فهم ذوی النهیة فیها یهیم
هست دو «ری » در وی و هر یک دری
حقه آن در دل عرش عظیم
غنچه حایش نگشاده دهان
با تو کند عد ریاض نعیم
بهر تو نون دامن رحمن گرفت
می طلبد دولت و فضل جسیم
«یا» ش که عشر است در او عرش و شرع
دیده عیان دیده عقل سلیم
از برکات حرکاتش رود
سالک ره بر نهج مستقیم
رسم سکون از سکناتش برد
هر که شود بزم بقا را ندیم
نجم هدی گشت همه نقطه هاش
هر یک ازان راجم دیو رجیم
جامی اگر ختم نه بر حرمت است
بهر چه شد خاتمه آن رحیم
جامی — ترکیبات — شمارهٔ ۲ - در مرثیه حضرت مخدوم مکرم
صاحبدلان که پیشتر از مرگ مرده اند
آب حیات از قدح مرگ خورده اند
اول کشیده رخت به سر منزل فنا
آنگه به دار ملک بقا راه برده اند
یابند بوی فیض بهار از نسیمشان
آنان که در خزان طبیعت فسرده اند
جان ها فدایشان که به راه طلب هنوز
نسپرده یک دو گام دل و جان سپرده اند
بر حرفشان چه سان نهد انگشت هر فضول
چون حرف خود ز تخته هستی سترده اند
موج بلا که کوه بود پیش او چو کاه
چون کوه پیش صدمت آن پا فشرده اند
با خاکیان عطیه محضند از خدای
اهل دل این عطیه غنیمت شمرده اند
هر نعمت و نوال که حد کمال یافت
روح تو مرغ سدره نشین است و تن قفس
مرغ از قفس همیشه پریدن کند هوس
آن نوع زی که چون قفست بشکند اجل
تا روضه جنان نکنی روی باز پس
آراسته برای تو بستان سرای خلد
وینجا تو شادمان به تماشای خار و خس
سرد است هر نفس که نه از بهر دوست خاست
جز صبح کیست شاهد صادق بر این نفس
منشین ز پای جهد درین مهد پرفریب
نایافته بر آنچه مراد است دسترس
غافل مشو ز راه درین تنگ مرحله
کافلاک محمل آمد و انجام بر آن جرس
کس را درین خرابه امید خلود نیست
اینک وفات مرشد کامل گواه بس
مخدوم سعد ملت و دین پیر راه فقر
دردا که پاکباز جهان از جهان برفت
پاک آن چنان که آمده بود آن چنان برفت
جانش که شاهباز معارف شکار بود
آواز طبل شاه شنود و روان برفت
غم شد محیط مرکز عالم ز هر کران
کان مرکز محیط کرم از میان برفت
دلها به بر غمین که امین زمین نماند
جانها ز تن رمان که امان زمان برفت
از وی نشان چگونه دهد کس که ساخت محو
در بی نشان نشان خود و بی نشان برفت
چون مردمان دیده شدم غرق سیل اشک
از بس که آبم از مژه خونفشان برفت
گفتم برم به شرح غمش زندگی به سر
غم زور کرد و قوت نطق از زبان برفت
هر موی بر تنم شود ای کاش صد زبان
زین ماتم ار سپهر به قانون گریستی
از چشم اختران همه شب خون گریستی
چون ابر کاشکی همه تن چشم بودمی
تا من درین غم از همه افزون گریستی
گر دود آتش جگرم بر فلک شدی
چشم سحاب اشک جگرگون گریستی
آهم ز ضعف اگر نشدی پست قدسیان
بر حالم از صوامع گردون گریستی
کو آن که چشم خود به همه عمر تر ندید
تا درد من بدیدی و اکنون گریستی
چشم مرا ز گریه بسیار نم نماند
گر خون دل مدد نشدی چون گریستی
باران حسرت آمدی و سیل غم نه اشک
بر جای دیده گر دل محزون گریستی
چون از میانه رفت سر سالکان راه
کو آن سخن ز شیوه توحید راندنش
بر طالبان جواهر عرفان فشاندنش
کو آن پی نزول به خلوت سرای قدس
رخش از مضیق عرصه امکان جهاندنش
کو آن رموز شوق چو یعقوب گفتنش
کو آن زبور عشق چو داوود خواندنش
کو بردنش به فسحت معنی مرید را
وز تنگنای عالم صورت رهاندنش
گاهی طریق صدق ارادت نمودنش
گاهی رحیق صدق محبت چشاندنش
از مرکب مجاهده آوردنش فرود
بر بادپای جذب حقیقت نشاندنش
سویی که نیست سوی بدان سو کشیدنش
جایی که نیست جای بدان جا رساندنش
هر طالبی که رخت طلب سوی او کشید
هر بامداد بر در خلوت سرای او
اصحاب صف زده به هوای لقای او
هر یک به جای خود متمکن نشسته اند
یارب چه حال شد که تهی ماند جای او
او نیست زان قبیل که دست جفای چرخ
چاک افکند به جیب قبای بقای او
شد در بقای ذات مقدس فنای محض
بادا بقای جمله فدای فنای او
شکر خدا که بر دل اصحاب اگر چه هست
صد کوه غم ز واقعه جانفزای او
بگذاشت یادگار دو فرزند ارجمند
هر یک گرفته شیوه صدق و صفای او
بادش عروج روی به حدی که بگذرد
از حد لامکان درج ارتقای او
خاک ار نهفت بر صفت گنج در برش