mabidan/ganjoor huggingface dataset:
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۷ - در مدح وزیر
شطرنج وزارت تو فرزین طلبست 
کمتر کرم تو واری ذهبست
در پیش تو شاهرخ نهادم ببساط 
از اسب پیاده ماندنم زین سببست
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۸ - در تغزل
آن دلبر ماهرخ ، که جانان منست 
بر من بعزیزی چو دل و جان منست 
اندر دل من نشسته باشد پیوست 
مقبل تر ازین دل نبود کان منست
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۹ - در مدح کمال الدین
عنوان ظفر نام کمال الدینست 
مقصود جهان کام کمال الدینست
هر جا که یکی صاحب فضلست امروز 
در سایهٔ انعام کمال الدینست
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۱۰ - در تغزل
چشمی دارم ، همه پر از صورت دوست 
با دیده مرا خوشست ، چون دوست دروست 
از دیده و دوست فرق کردن نه نکوست 
یا اوست بجای دیده یا دیده خود اوست
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۱۱ - در شکوه
دشمن چو بدانست که : احوالم چیست 
بر تلخی زندگانی من بگریست 
بدحال تر از من اندرین عالم کیست ؟
در آرزوی مرگ همی باید زیست
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۱۲ - در تغزل
چون چرخ همیشه رسم تو طنازیست 
کار تو همه فریب و صنعت بازیست 
بس عهد ، که همچو زلف خود بشکستی 
در مذهب تو عهد شکستن بازیست
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۱۳ - در تغزل
یک چند ، چو کار من ز تو ساز گرفت
طبع تو ره ملالت و ناز گرفت 
یا دست نبایست بمن داد بعهد 
یا پای نبایست ز من باز گرفت
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۱۴ - در تغزل
دل جام وفا بدست اخلاص گرفت 
جان در طلبش گردش رقاص گرفت 
مسکین چه خبر داشت ؟ که سلطان فراق 
اقطاع وصال با زر خاص گرفت
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۱۵ - در تغزل
مشک تبتی رنگ ز موی تو گرفت 
خوشبوی بدان گشت که بوی تو گرفت 
گر زانکه ز آفتاب گیرد یاقوت 
یاقوت لبت رنگ ز روی تو گرفت
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۱۶ - در مدح ملک اتسز
ای فتح و ظفر بندهٔ کوس و علمت 
بیش از عدد ستار خیل و حشمت 
آراسته ملک و دین بتیغ و قلمت 
و آسوده جهان همه بعدل و کرمت
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۱۷ - در شکوه
در محنت ای زمانهٔ بی فریاد 
دور از تو چنانم که بداندیش تو باد 
در نسخه اصلی این بیت نوشته نشده
...........
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۱۸ - در مدح ملک اتسز
ای شه ، که بجامت می صافیست ، نه درد 
اعدای ترا ز غصه خون باید خورد 
گر دشمنت ، ای شاه ، بود رستم گرد 
یک خر ز هزار اسب نتواند برد
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۱۹ - در تغزل
تا گرد رخت سنبل تر کاشته اند
آن چاه رخت دل از مهر تو برداشته اند
آن چاه ذقن ، که دل درو می افتاد 
تا لب ببنفشهٔ تر انباشته اند
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۲۰ - در ذم مردم روزگار
سوی در این قوم ، که کمتر ز خرد 
دانش چه بری ؟ که از تو داش نخرند 
سالی یک بار آب جویت ندهند 
روزی صد بار آبرویت ببرند
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۲۱ - در شکوه
هر کس ، که نهاد کار ما می بیند 
دامن ز وفای ما همی در چیند 
روزی ، که ز منزل بقا برخیزد 
کس نیست که در ماتم ما بنشیند
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۲۲ - در مدح رکن الدین
ایام بکام رکن دین خواهد بود 
اقبال غلام رکن دین خواهد 
آرایش روزگار و آسایش خلق 
از نامه و نام رکن دین خواهد بود
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۲۳ - در تغزل
می رفت و گلاب از سمنش می بارید 
مشک از خط عنبر شکنش می بارید 
از گفتهٔ من دوبیتیی در حق خویش 
می خواند و شکر از دهنش می بارید
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۲۴ - در مرثیۀ اتسز
شاها ، فلک از سیاستت می لرزید 
پیش تو بطبع بندگی می ورزید
صاحب نظری کجاست ؟ تا در نگرد 
تا آن همه مملکت بدین می ارزید ؟
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۲۵ - در تغزل
امروز بی رخت ، ای سیمین بر 
از رنج تن و درد دل و خون جگر 
عمریست ، که گر عوض کنم با مرگش 
چیز دگرم نهاد باید بر سر
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۲۶ - در مدح ملک اتسز
بخشندهٔ نعمت و ستانندهٔ عز 
بندندهٔ دشمن و گشایندهٔ دز 
ایام ازو خیره و گردون عاجز 
خوارزمشه عالم و عادل اتسز
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۲۷ - نیز در مدح ملک اتسز
ای طالع تو عهدهٔ هر کام فلک 
بر برده سیاست تو آرام فلک 
مأمور اشارت تو اجسام زمین
منقاد ارادت تو اجرام فلک
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۲۸ - در مدح ملک اتسز
آنان ، که بقوتند اندازهٔ پیل 
باقوت شیرند و بآوازهٔ پیل
روزی ز سر تیغ تو آویخته گیر 
سرهای همه از سر دروازهٔ پیل
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۲۹ - در هجا
ای خواجه ، ضیا شود ز روی تو ظلم 
با طلعت تو سور نماید ماتم 
در نسخه اصلی این بیت نوشته نشده
............
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۳۰ - در تغزل
بس شب بدعا دو دست برداشتم 
بس روز براه تو نظر داشته ام 
از خویشتنم خیر مبادا ! همه عمر 
گر بی تو ز خویشتن خبر داشته ام
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۳۱ - در تغزل
در دل ز غم عشق تو ناری دارم 
وز آب دو دیده پر کناری دارم 
با این همه همچو باد، گاه و بی گاه 
با خاک سر کوی تو کاری دارم
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۳۲ - در تغزل
بگسست ز صحبت من آن دل گسلم
مالید بزیر چای محنت چو گلم 
هر شب گردد خیال او گرد دلم 
الحق ز مراعات خیالش خجلم !
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۳۳ - در شکوه
گفتم که : بمدحت تو خورشید شوم 
نی آنکه چو گل آیم و چون بید شوم 
نومید دلیر باشد و چیره زبان 
زنهار ! چنان مکن ، که نومید شوم
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۳۴ - در تغزل
بویت شنوم ز باد ، بیهوش شوم 
نامت شنوم ز خلق ، مدهوش شوم
اول سخنم تویی ، چو در حرف آیم 
و اندیشهٔ من تویی چون خاموش شوم
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۳۵ - در تغزل
در منزل غم فگنده مفرش ماییم 
وز آب دو دیده دل پر آتش ماییم
عالم چو ستم کند ، ستمکش ماییم 
دست خوش روزگار ناخوش ماییم
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۳۶ - در شکوه
بر یاد تو ، بی تو ، این جهان گذران 
بگذاشتم ، ای ماه و تو از بی خبران 
دست از همه شستم و نشستم بکران 
چون بی تو گذشت ، بگذرد بی دگران
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۳۷ - در تغزل
ای روی تو فردوس برین دل من 
روزان و شبان غمت قرین دل من 
گفتم : مگر از دست غمت بگریزم 
عشق تو گرفت آستین دل من
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۳۸ - در تغزل
ای من ز غمت وطن در آتش کرده 
چون زلف تو احوال مشوش کرده 
تن زیر پی حادثه مفرش کرده 
با ناخوشی زمانه دل خوش کرده
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۳۹ - در مدیحه گوید
ای دست زمانه بسته از بیداری 
وز دست گشاده داد بخشش دادی 
تا بندهٔ تو شدم ز غم آزادم 
از بندگی توام مباد آزادی
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۴۰ - در شکوه
عدل تو اگر چهره بما بنمودی 
ور چشم عنایتت نظر فرمودی 
این جور ، که رفت بر تنم ، کی رفتی ؟
وین رنج ، که هست بر دلم ، کی بودی؟
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۴۱ - در مدح رکن الدین
ای رکن الدین ، ز ابر و دریا بیشی 
وز جملهٔ سرشان گیتی پیشی 
یک عالم را سخای تو باز خرید 
از رنج نیاز و آفت درویشی
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۴۲ - در تغزل
از حسرت رخسار تو ، ای زیباروی 
از ناله چو نال گشتم ، از مویه چو موی
در نسخه اصلی این بیت نوشته نشده
...................
وطواط — رباعیات — شمارهٔ ۴۳ - در مدح ملک اتسز
شاها ، بجلال ، آسمانی گویی
در دانش وجود بحر و کانی گویی
هجرت کردی ، باز گرفتی عالم 
پیغمبر آخر الزمانی گویی
وطواط — غزلیات — شمارهٔ ۱
از طرهٔ تو غیرت مشک سیاه راست
وز چهرهٔ تو حیرت خورشید و ماه راست
عادت ربودن دل و پیشه هلاک جان
آن دو رخ سپید و دو چشم سیاه راست
پوشی همه قبا و کلاه وز حرمتت
این عز و جاه بین که قبا و کلاه راست
دیده گناه کرد که : در تو نگاه کرد
پس چون عقوبت از تو دل بی گناه راست؟
خوبی ترا و عشق مرا و سریر ملک 
خوارزمشاه اتسز خوارزمشاه راست
وطواط — غزلیات — شمارهٔ ۲
دلم در عاشقی زار اوفتادست
به‌دست رنج و تیمار اوفتادست
ستم کش بایدم بودن به ناکام
که معشوقم ستم‌گار اوفتادست
نکو رویست و بدخویست و نشگفت
که گل در صحبت خار اوفتادست
بلای جان خلقست و دل من
به‌صد جانش خریدار اوفتادست
دلم امسال در دام غم عشق
بتر از پار و پیرار اوفتادست
همی شویم به‌خون این بار چهره
که دست خونم این بار اوفتادست
مرا عشقست و جز من مردمان را
ازین انواع بسیار اوفتادست
دلم برده‌ست و جان هم برد خواهد
نه خر مرده است و نه بار اوفتادست
ملامت چون کنم خود را؟ نه اول
ز من آیین این کار اوفتادست
ز من بیزار شد معشوق و با منش
ندانم تا چه آزار اوفتادست؟
حدیث عشق ما و خوبی او
بر شاه جهان‌دار اوفتادست
علاء دین و دنیا شاه اتسز
که شاهی را سزاوار اوفتادست
وطواط — غزلیات — شمارهٔ ۳
ای راحت عیش ها وصالت
مقصود همه جهان جمالت
ای محنت عاشقان فراقت
وی نعمت مفلسان وصالت
ای پردهٔ نقشِ حسن، زلفت
وی دانهٔ دام عشق خالت
ماه شب چهارده به‌خوبی
ناقص بر آیت کمالت
پالوده تن من از فریبت
فرسوده تن من از محالت
ای حال دلم تباه بی تو
چون حال دلم مباد حالت
نی نی ، که مراست تازه عیشی
در سایهٔ دولت خیالت
وطواط — غزلیات — شمارهٔ ۴
با تو در سینه جان نمی‌گنجد
تو درونی از آن نمی‌گنجد
عشق در سر برفت و عقل برفت
کین دو در یک مکان نمی‌گنجد
وطواط — غزلیات — شمارهٔ ۵
جانا ، مرا غم تو به غایت همی‌رسد
اندوه عشق تو به نهایت همی‌رسد
گویی: حکایتی مکن از حال عشق من
خود کی ز عشق تو به حکایت همی‌رسد؟
حسن تو ختم گشت نخواهد، که هر زمان
در شأن من به حسن صد آیت همی‌رسد
کم کن جفا، که از تو به درگاه تاج دین
گه‌گه به لطف حال شکایت همی‌رسد
وطواط — غزلیات — شمارهٔ ۶
جانم از عشق تو می بخروشد
دلم از انده تو می جوشد
این همه نامهٔ حسرت خواند
و آن همه جامهٔ محنت پوشد
شخص رنجورم از دست فراق
زهر بر یاد تو چون می نوشد
شادم از عشق تو ، هر چند دلم
باغم عشق بجان می کوشد
گر بمانیم ز عشقت ، یارا
کس به‌سیم سره‌مان نفروشد
وطواط — غزلیات — شمارهٔ ۷
جانا ، همه خطاب تو با من جفا بود
وز من جفات را همه پاسخ وفا بود
هرگز مباد با تو جفاکار روزگار
ور چه همیشه کار تو با من جفا بود
ای نزد من ز جان و دل من عزیز تر
قصدت همه بجان و دل من چرا بود؟
با روی تست عشق روا و بدین سبب
هرچ آن ز تو به‌روی من آید روا بود
گویند : دل به‌مهر نگاری دگر سپار
هرگز نکوتر از تو نگاری کجا بود ؟
خورشید پیش نقش رخ تو هدر شود
یاقوت پیش رنگ لب تو هبا بود
جان مرا همیشه سعادت زیاد تست
حاشا! اگر زیاد تو جانم جدا بود
بربود عشق تو دل و دیده ز من و لیک
با عشق تو غم دل و دیده کرا بود؟
تا کی تنم ز عشق تو بار بلا کشد ؟
تا کی دلم ز جور تو یار عنا بود؟
در کش ز جور دامن و می دان:که رسم جور
در روزگار خسرو عادل خطا بود
وطواط — غزلیات — شمارهٔ ۸
رفت آن که‌م برِ تو آبی بود
یا سلام مرا جوابی بود
از سر ناز و از سرِ کَشّی
هر نفس با منت عتایی بود
در کف من ز دست ساقی وصل
هر زمان ساغر شرابی بود
وعده‌های خوشم همی دادی
آن همه وعده‌ها سرابی بود
روزگار وصال جمله گذشت
گویی آن روزگار خوابی بود
وطواط — غزلیات — شمارهٔ ۹
ای معجزات موسی بنموده از گریبان
هم چشم تست فرعون ، هم زلف تست ثعبان
ای پیش روی خوبت حسن هزار یوسف
داری هزار یعقوب اندر هزار کنعان
ای خاسته بخوبی ، صد فتنه خاست از تو
ای خاسته بخوبی ، بنشین و فتنه بنشان
با چاه آن ز نخدان بر آن لبان زمزم 
گویی که : عاشقان را با کعبه گشت یکسان
چون اصل زندگانی نوش لب تو دیدم 
نام لبت نهادم سلطان آب حیوان
چون در عراق یک دل نگذاشتی مسلم
خورشید نیکوانی ، سر برزن از خراسان
وطواط — غزلیات — شمارهٔ ۱۰
مشکست توده توده نهاده بر ارغوان 
زلفین حلقه حلقهٔ آن ماه دلستان
زان توده تودهٔ مشک آیدم حقیر 
زین حلقه حلقهٔ تنگ آیدم بجان
چون قطره قطره آب لطیفست عارضش
وز نور شعله شعله نهاده بر ارغوان
زان قطره قطرهٔ آبست چون بخار 
زین شعله شعلهٔ نارست چون دخان
هر روز دجله دجله بر آرم من از سرشک 
کو طرفه طرفه گل شکفاند ببوستان
زان دجله دجله دجلهٔ بغداد را مدد
زین طرفه طرفه طرفهٔ شمشاد شد نوان
تا پشته پشته بار فراقش همی کشم
چون ذره ذره کرد مرا بر هوا هوان
زان پشته پشته پشتهٔ کوه آیدم سبک
زین ذره ذره ذرهٔ گرد آیدم گران
هجرانش باره باره زمن برد خواب و خور
من خیره خیره مانده ز دست عنا عیان
زان باره باره بارهٔ ...............
زین خیره خیره خیرهٔ ...................
چون نکته نکته در غزل آرم ز وصف او
بختم ز تحفه تحفهٔ دولت دهد نشان
زان نکته نکته نکتهٔ رنج و جراحتست 
زیم تحفه تحفه تحفه قبول خدایگان
وطواط — وطواط — مسمط مصنوع
گفتار تو پرداخته آیات هنر
کردار تو افراخته رایات ظفر
ایام ز اخبار تو با فخر و شرف
اسلام ز آثار تو با قدر و ظفر
قدر تو هست چو جوزا به جلال و به خطر
صدر تو گشته چو دریا به سخا و به هنر
در حیرت فرزانگیت هر سرور 
در غیرت مردانگیت هر صفدر
پیراسته از خامهٔ تو هر دولت 
آراسته از نامهٔ تو هر کشور
جود تو جسم کرم را چو روان
هنرت چشم کرم را چو بصر
همه اقوال سدید تو مثل 
همه افعال حمید تو سمر
شده گویندهٔ مدحت دلشاد
شده جویندهٔ قدحت غم خور
انعام تو در برج مروت اختر
اکرام تو در درج فتوت گوهر
اوصاف تو پیرایهٔ اشراف جهان
الطاف تو سرمایهٔ اصناف بشر
اصطناع کرمت مانع هر شدت
و ارتفاع هممت دافع هر ظلمت
عاقلان ز بیان تو همه همت
سایلان را ز بنان تو همه نعمت
تا جهان است در او باد ترا لذت 
تا زمان است در او باد ترا حشمت
جامی — دفتر اول — بخش ۱ - الله سبحانه هوالبرالودود
لله الحمد قبل کل کلام
بصفات الجلال والاکرام
حمد او تاج تارک سخن است
صدر هر نامه نو و کهن است
خامه چون تاج نامه آراید
درة التاج نام او شاید
الله الله چه طرفه نامست این
ورد دل حرز جان تمامست این
پنج حرف است بس شگرف این اسم
پیش گنج نهان ذات طلسم
از یدالله چو پنجه اند این پنج
زان گرانمایه گنج گوهر سنج
دیو را گو بمالش تو شتافت
جز بدین پنج پنجه نتوان تافت
از پس این حروف فرخ فال
جلوه گر صد هزار نعمت کمال
خامه آن را چو مردم دیده
جامه مشک رنگ پوشیده
زیر مشکین شعار یک یک حرف
خفته حوران قاصرات الطرف
دو الف زو به راستی دو گواه
کرده روشن به سر وحدت راه
یکی از فتحه فتح باب فتوح
کرده در منظر مروح روح
وان دگر داده از سکون تسکین
دل و جان را به مکمن تمکین
از دو لامش گرفته قوت و قوت
از یکی ملک از آن دگر ملکوت
لام ساکن به ملک اشارت دان
وان دگر زان دگر عبارت دان
ملک فی نفسه بود ساکن
نیست جنبش در او ازو ممکن
جنبشی کافکند بر او سایه
ملکوتش دهد در آن مایه
شکل تشدیدشان که شانه وش است
عظم الله شأنه چه خوش است
چون یکی زان دو لام شد مدغم
در دگر چون دو گیسوی در هم
بر سر آن شانه سه دندانه
می زند هر دو را به هم شانه
ها که دال است بر هویت ذات
متعاقب بود بر او حرکات
حرکت چون سکون بر او جاری
و او به ذات خود از همه عاری
هیچ وقت از همه مجرد نیست
لیک با هیچ یک مقید نیست
رود این حرف در همه آنات
بر نفس های جمله حیوانات
همه او را بدین نفس ذاکر
گر ازو غایبند و گر حاضر
اسم ذات اولا همینها بود
لام تعریف و اختصاص فزود
چون شد اشباع کرده فتحه لام
با الف شد حروف اسم تمام
چیست تخصیص را سبب یعنی
دو جهان خاص اوست و او مولی
سر تعریف آنکه بشتابی
تا کمال شناخت دریابی
شرح اشباع فتحه آنکه مدام
شد در این اسم درج فتح تمام
کم کسی از زبان به کام رسد
ور رسد زین خجسته نام رسد
هر که زین اسم بهره مند بود
بهره او همین بسند بود
شرح این نی ز دیو مردم پرس
از قل الله ثم ذرهم پرس
بس بود پیش صاحب معنی
حسبی الله گواه این دعوی
جامی — دفتر اول — بخش ۲ - اشارت به تنزیه و تقدس حضرت حق سبحانه و تعالی
جل من لااله الا هو
لا تقل کیف هو و لا ما هو
کل فی نعت ذاته الالسن
حار فی نور و جهه الأعین
لمعات جمال او ظاهر
سبحات جلال او قاهر
فیض لطفش چو نورپاش شود
تف قهرش چو دور باش شود
هر چه مفهوم عقل و ادراک است
ساحت قدس او ازان پاک شود
قدس ذاتش چو برتر از کیف است
کیف هو گفتن اندر او حیف است
چون نه نوع آمد و نه جنس او را
پس چه معنی سئوال ما هو را
ما و هو چیست لا و هو می گوی
راه ازین لا و هو بدو می جوی
لا و هو هر دو نفی و اثباتند
نافی غیر و مثبت ذاتند
چند از این غافلی و گمراهی
لا و هو ورد خود کن ای لاهی
تا دهد لا و هوت قوت و قوت
ببرد تا سرادق لاهوت
به هوا و هوس در او نرسی
تا ز لا نگذری به هو نرسی
هو کفایت ز غیب ذات شناس
مکنش بر دگر ذوات قیاس
هیچ ذاتی به ذات او نرسد
عقل کل در صفات او نرسد
این چه مجد و بهاست سبحانه
وین چه عز ما اعز سلطانه
ای همه قدسیان قدوسی
گرد کوی تو در زمین بوسی
دو جهان جلوه گاه وحدت تو
شهد الله گواه وحدت تو
هم مقر گفته با تو هم جاحد
لمن الملک لله الواحد
پرتو روی توست از همه سو
همه را رو به توست از همه رو
همه در راه و راه می جویند
از غمت آه آه می گویند
مبتدی در ره تو مویه کنان
نعره اهدناالصراط زنان
منتهی در سجود بین یدیک
گفته کیف الطریق رب الیک
بنما ره که طالب راهیم
ره به سوی تو از تو می خواهیم
قطع این ره به راه پیمایی
کی توان کرد دگر تو ننمایی
جامی — دفتر اول — بخش ۳ - در بیان آنکه حقیقت حضرت حق سبحانه و تعالی هستی ساذج است و وجود مطلق
دوربینان بارگاه الست
بیش ازین پی نبرده اند که هست
ذات پاکش ز چونی و چندی
هستی ساده از نشانمندی
در مکین و مکان چه فوق و چه تحت
وحدتی ساذج است و هستی بحت
وحدتی گشته کثرتش طاری
در همه ساری از همه عاری
از حدود تعلقات برون
وز قیود تعینات مصون
نه به دام قیود صید شده
نه به اطلاق نیز قید شده
هم مقید خود است و هم مطلق
گه ز باطل نموده گاه از حق
قید او سازوار با اطلاق
زهرش آمیزگار با تریاق
اوست مغز جهان جهان همه پوست
خود چه مغز و چه پوست چون همه اوست
بود کل جهان در او مستور
کرد در کل به ذات خویش ظهور
کل در او عین اوست او در کل
عین کل همچو آب اندر گل
آب در گل گل است و گل در آب
عین آب این دقیقه را دریاب
برتر است این سخن ز درک فهوم
کی شود درک جز به ترک رسوم
نرسد کس بدین به بوالهوسی
بگذر از اسم و رسم تا برسی
عقل بگذار کان عقیله توست
دانه مکر و دام حیله توست
عقل جز وی درین نشیمن کسب
بهر آداب بندگیست فحسب
به دلیل علیل و فکر سقیم
کی شناسد صفات و ذات قدیم
بوریا باف اگر چه بشکافد
مو به صنعت حریر چون بافد؟
جامی — دفتر اول — بخش ۴ - اشارت به معنی تنزیه که متقضای عقل و تشبیه که موجب سمع است با تنبیه بر آنکه کمال در مرتبه جمع است
وصف حق حق به خود تواند گفت
این گهر را خرد نداند سفت
شرح اوصاف ذات او ده ازو
کس نداند صفات او به ازو
هر چه خود را به آن کند توصیف
مکنش بر خلاف آن تعریف
وانچه خود را ازان کند تقدیس
تو در اثبات آن مکن تلبیس
نه به تنزیه شو چنان مشغوف
که به نفی صفت شوی موصوف
نه به تشبیه آنچنان مایل
که به جسم و جهت شوی قایل
هر چه تقدیس ذات و تنزیه است
وانچه مشعر به نفی تشبیه است
مرجع آن بود تجرد ذات
از تلبس به مقتضای صفات
هر چه تشبیه باشد و تحدید
وانچه مبنی ز حصر یا تقیید
منشاء آن بود تلبس عین
به ظهور از ملابس کونین
گر تو ز ارباب ذوق و ادراکی
وز تقید به یک طرف پاکی
می کن اینسان که کردمت تنبیه
جمع تنزیه را مع التشبیه
هر یکی را به جای او می دار
چشم بر مقتضای او می دار
در صفت های حق مشو یک چشم
می گشا سوی هر یک اندک چشم
می کن از شر اعور دجال
استعاذت در اکثر احوال
معتدل شو که هر که اهل دل است
در جمیع امور معتدل است
وسط آمد محل عز و شرف
به وسط روی نه ز هر دو طرف
تا رساند تو را به فر و بها
حکم خیرالامور اوسطها
جامی — دفتر اول — بخش ۵ - مناجات در تضرع و ابتهال به حضرت ذوالجلال والافضال جل جلاله و عم نواله
ای ظهور تو با بطون دمساز
وی بروز تو با کمون همراز
احدی لیک مرجع اعداد
واحدی لیک مجمع اضداد
اولی و تو را بدایت نی
آخری و تو را نهایت نی
ظاهری با کمال یکتایی
باطنی با وفور پیدایی
ایمنی از تغیر و تبدیل
فارغی از تحیز و تحویل
ذات تو در سرادقات جلال
از ازل تا ابد به یک منوال
بر تو کس نیست آمر و ناهی
همه آن می کنی که می خواهی
نه عطای تو را خطا مانع
نه بلای تو را ولادافع
بر خطا پیشگان عطای تو دام
با ولاشیوگان بلای تو کام
دام چه بود فریب جاه و جمال
کام چه بود نوید قرب و وصال
ای جهانی به کام از در تو
کام خواهم نه دام از در تو
دمبدم در رهم منه دامی
تا پی کام خود زنم گامی
به جوار خودم رهی بنمای
در حریم دلم دری بگشای
غایب از من مرا حضوری بخش
به سروری رسان و نوری بخش
ای بس آتش پرست باد به دست
کرده عمری به خاک دیر نشست
بوده با هیمه سالها همپشت
تا برافروزد آتش زردشت
کرده در خدمت مغان هر دم
قد چو عودالصلیب ترسا خم
رویش از آتش کنشت سیاه
خویش از فعلهای زشت تباه
نه همین روی و رای تیره ازو
پای تا سر به یک وتیره ازو
ناگهان برق رحمتی جسته
دلش از کفر و تیرگی رسته
گشته با جذبه عنایت خاص
مرغ جانش ز دام شرک خلاص
گر چه هستم به قید هستی بند
هم به تو بر تو می دهم سوگند
که مرا آنچنان یکی انگار
در دلم ظلمت شکی مگذار
رخت در دار ملک دینم نه
جای در کشور یقینم ده
هر چه غیر از تو زان نفورم کن
پای تا فرق غرق نورم کن
دیده ای ده سزای دیدارت
جانی آرام جای اسرارت
چند باشم ز خود پرستی خویش
بند در تنگنای هستی خویش
وارهانم ز ننگ این تنگی
برسانم به رنگ بیرنگی
می پرد مرغ همتم گستاخ
در ریاض امید شاخ به شاخ
که ز بام تو دانه ای چینم
یا ز نامت نشانه ای بینم
پیش ازان کز جهان ببندم بار
ز افسر فقر سربلندم دار
سوی تو بارها شتافته ام
بار جز بار دل نیافته ام
چون شد از بار دل گرانم پشت
حلقه شد چون دم سگانم پشت
خود گرفتم که از سگان بترم
مکن از حلقه سگان بدرم
من که باشم که با تو در بن غار
همچو اصحاب کهف باشم یار
کی خورم باک اگر نشینم پس
از صف دوستان نه اینم بس
که چو سگ گر چه پر شر و شینم
بر درت باسط الذراعینم
بود عمرم سفید طوماری
در کف همچو من سیه کاری
از برای سواد آن نامه
دل من محبره زبان خامه
روزگاری در آن قلم زده ام
از خطا و خلل رقم زده ام
کس نیابد در او نبشته خطی
که نه در ضمن آن بود سخطی
نیست حرفی در او مصون ز عوج
چون الف بلکه کاف وش همه کج
ای که پیش تو راز پنهانم
آشکار است تا به کی خوانم
بر تو این نامه پریشانی
چون تو حرفا به حرف می دانی
چون کند دست قهرمان اجل
طی این نامه خطا و خلل
ز آب عفوش ورق بشوی نخست
پس به کلک کرم که در کف توست
بهر آزادیم برات نویس
وز خطاها خط نجات نویس
مپسندم ازان صحیفه خجل
یوم نطوی السما کطی سجل
جامی — دفتر اول — بخش ۶ - در نعت سیدالمرسلین و خاتم النبیین علیه من الصلوات الفضلها و من التحیات اکلمها
جامی از گفتگو ببند زبان
هیچ سودی ندیده چند زیان
پای کش در گلیم گوشه خویش
دست بگشا به کسب توشه خویش
شیوه گوشه گیری از سر گیر
گوشه دامن پیمبر گیر
روی دل در بقای سرمد باش
نقد جان زیر پای احمد باش
قایدالخلق بالهدی والعون
شاه لولاک ما خلقت الکون
نقد یثرب سلاله بطحا
امی لوح خوان ما اوحی
فیض ام الکتاب پروردش
لقب امی خدای ازان کردش
لوح تعلیم ناگرفته به بر
همه ز اسرار لوح داده خبر
قلم و لوح بودش اندر مشت
زان نفرسودش از قلم انگشت
آنکه شوق قمر کند چو قلم
به قلم گر نبرد دست چه غم
از گنه شست دفتر همه پاک
ورقی گر سیه نکرد چه باک
بر خط اوست انس و جان را سر
گر نخواند خطی ازان چه خطر
داشت از در دهانش درجی پر
واندر آن درج درج سی و دو در
بود عقد صحیح لیک در آن
کسری افکند سنگ بدگهران
بود نعلش سهیل رخشنده
سنگ را رنگ لعل بخشنده
چون سهیلش رفیق سنگ آمد
سنگ در دم عقیق رنگ آمد
سنگکی کم ز مهره تسبیح
در کفش سبحه خوان به لفظ فصیح
وان فصیحان دل سیه چون سنگ
در خموشی ز نعت او یکرنگ
معده سنگین نخواست چون ز طعام
بر شکم سنگ بسته داشت مدام
نه که او بود کان نقد وجود
کان بی سنگ چون تواند بود
شرح خلقش که خلق از آن عاجز
کی کما ینبغی توان هرگز
محمدت چون بلانهایه ز حق
یافت شد نام او ازان مشتق
می نماید به چشم عقل سلیم
حرف هایش عیان میان دو میم
چون رخ حور کز کناره آن
گشته پیدا دو گوشواره آن
یا دو حلقه ز عنبرین مویش
آشکار از دو جانب رویش
دال آن کز همه فرود نشست
دل بنازش گرفته بر سر دست
آمد «الحمد» اول قرآن
پس «الف لام میم » از پی آن
یعنی الحمد را بخوان اول
ساز الف لام از و به میم بدل
تا که حاصل شود بدین تبدیل
نام او در بدایت تنزیل
چون شد این نام آن خجسته اثر
می دهد ذلک الکتاب خبر
که مسمای اوست فی الواقع
مظهر کل و نسخه جامع
ثبت در وی به لون بی لونی
کلمات الهی و کونی
جان او موج خیز علم و یقین
سر لاریب فیه اینست این
بود هم بحر مکرمت هم کان
گوهرش کان خلقه القرآن
قم فانذر حدیث قامت او
قاستقم شرح استقامت او
صبح رویش ز والضحی اوضح
منشرح صدرش از الم نشرح
کحل ما زاغ سرمه بصرش
ما طغی وصف پاکی نظرش
پایه ارتقاش ثم دنا
ذروه اعتلاش او ادنی
جعبه تیر ما رمیت کفش
چشم تنگ سیه دلان هدفش
رانده بالا ز همت والا
رخش اسری بعبده لیلا
وصف خلق کسی که قرآن است
خلق را نعت او چه امکان است
لاجرم معترف به عجز و قصور
می فرستم تحیتی از دور
لست اهدی سوی الصلاة الیه
یا مفیض الوجود صل علیه
و علی اله و اصحابه
وارثی علمه و آدابه
جامی — دفتر اول — بخش ۷ - در خطاب زمین بوس حضرتی که نقش خاتم نبوتش خاتم النبیین است و طراز خلعت رسالتش سیدالمرسلین صلی الله علیه و آله و سلم
ای دل و دیده خاک نعلینت
رشته جان شراک نعلینت
شد ادیم رخم به خون جگری
تا چو نعلین زیر پا سپری
بیدلی کرد در وفای تو سود
که چو نعلین رخ به پای تو سود
خاک نعلینت ار نه دسترس است
گردی از نعل مرکب تو بس است
در رهت خاکم از سر فاقه
گه فرس ران بر آن و گه ناقه
روی مجنون بر آن زمین اولی
که بود پای ناقه لیلی
ای خوش آن سرزمین که منزل توست
یا بر آنجا گذار محمل توست
هر کجا بگذری چو باد بهار
ندمد جز شمیم مشک تتار
ارض بطحا که زیر پای تو بود
خاک نعلین عرش سای تو بود
ریگش آید به چشم اهل نظر
خوشتر از خرد کرده لعل و گهر
می زند سنگریزه رودش
طعنه بر بحر و در منضودش
خاک یثرت که با گلت آمیخت
آبروی زمین روضه بریخت
هر گیاهی کز آن زمین خیزد
نافه در جیب یاسمین ریزد
خس و خاری که روید از دمنش
ننگ آید ز سوری و سمنش
ساحت روضه ات که کعبه نماست
حرم عصمت و حریم صفاست
کی بود با دل ز غم رسته
جامی احرام آن حرم بسته
برده با چهره غبار آلود
سوی آن روضه شریف سجود
کی بود ز آب چشم و خون جگر
شسته رخساره ها ز گرد سفر
پیش آن بارگاه نورانی
سوده بر خاک راه پیشانی
کی بود کی میان منبر و قبر
کرده صد چاک جیب خرقه صبر
گرد آن منزل بهشت نشان
رفته در دیده سرشک فشان
کی بود کز برای روزبهی
خاطر پر امید و دست تهی
رو در آن قبله گاه حشمت و ناز
پیش سینه نهاده دست نیاز
دمبدم در معنیی سفته
خالی از لاف و دعویی گفته
یا نبی الله السلام علیک
انما الفوز و الفلاح لدیک
به سلام آمدم جوابم بده
مرهمی بر دل خرابم نه
بس بود جاه و احترام مرا
یک علیک از تو صد سلام مرا
خواهم از شوق دستبوس تو مرد
دست بیرون کن از یمانی برد
مهر روی تو هوش برد از من
بنما روی خود ز برد یمن
چون تویی دیده ور به باغ بلاغ
همچو نرگس ز سرمه ما زاغ
سویم افکن ز مرحمت نظری
باز کن بر رخم ز لطف دری
مهر بگشا ز حقه یاقوت
روح را کام بخش و دل را قوت
زاری من شنو تکلم کن
گریه من نگر تبسم کن
تلخ شد کام من ز بخت نژند
ساز شیرین ز لعل شکر خند
لب بجنبان پی شفاعت من
منگر در گناه و طاعت من
گر نرفتم طریق سنت تو
هستم از عاصیان امت تو
مانده ام زیر بار عصیان پست
افتم از پای اگر نگیری دست
رحم کن بر من و فقیری من
دست ده بهر دستگیری من
خود به دست تو کی رسد دستم
اینقدر بس که در رهت پستم
پست بودن به راه تو خوشتر
کز بلندی به عرش سودن سر
عرش چون خاک شد به راه تو پست
تا رسیدش به پایبوس تو دست
فیض جانها ز جان پاک تو باد
عرش و مادون عرش خاک تو باد