mabidan/ganjoor huggingface dataset:
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۱۴۷ - نیز در مدح اتسز
چه حیله سازم ؟ کز من گسست یار سلام
چه چاره ورزم ؟ کز من برید دوست پیام 
گرفت دامن من هجر ، نابرآورده 
هنوز سر ز گریبان وصل دوست تمام 
بریده گشت و گسسته دل از برم ، تا دوست
بریده کرد پیام و گسسته کرد سلام
چو زر پخته شد از تف سینه چهرهٔ من 
ز دست فرقت آن سینهٔ چو نقرهٔ خام
ز ناله نیست مرا راحت و نشاط و طرب 
ز گریه نیست مرا لذت شراب و طعام 
از آن دوچشم ، که دارند خون خلق حلال
همیشه هست مرا بر دو چشم خواب حرام 
بسان پسته دل تنگ من شکافته شد 
ز تیر غمزه آن چشم های چون بادام 
برفت سر بسر آرام از دلم ، تا گشت 
اسیر دام سر آن دو زلف بی آرام
دو زلف اوست چون دام و دل منست چو صید
چگونه آرام باشد صید را در دام؟
تنم نبیند راحت همی ز جامهٔ عیش
دلم نیابد رامش همی زجام مدام 
ز روزگار بنالم ، که روزگار بقصد 
همی ز کام دلم را جدا کند ناکام 
بجام و جامه چو جانان موافقت نکند 
مرا چه راحت و رامش بود ز جامه و جام ؟
دریق باشد در دست روزگار مقیم 
دلی ، که کرد درو مدح شهریار مقام 
علاء دولت و دین ، پادشاه عالی رأی 
که کار دولت و دین را ز رأی اوست نظام 
ابوالمظفر ، خورشید خسروان ، اتسز 
که هم ظهیر انامست و هم نصیر امام
سپهر قدر ، دریادلی ، خداوندی 
که گشته اند مرو را ملوک عصر غلام 
خجسته خدمت او عهدهٔ صغار و کبار
ستوده حضرت او کعبهٔ خواص و عوام 
بلند گشت هدی را باقتدارش قدر 
بزرگ گشت هنر را باختیارش نام 
ز بهر اوست وجود تبایع و افلاک
ز سعی اوست نظام شرایع و احکام 
مجددست بعونش مراسم ایمان 
ممهدست بجاهش قواعد اسلام 
ز نایبات جهان جاه او امان ملوک 
ز حادثات فلک صدر او پناه کرام 
کنند جلوه بصدرش عرایس افکار 
برند تحفه بنزدش بدایع افهام 
نهاده گیتی اقلام ملک در دستش 
تظاهرست اقالیم را بدان اقلام
نوشته گردون ارقام خیر در وصفش 
تفاخرست تواریخ را بدان ارقام 
خدایگانا ، قدر تو از جلال رسید 
بغایتی که بدانجا نمی رسد اوهام 
تویی ، که هست بیان تو مایهٔ اعجاز 
تویی ، که هست بنان تو صورت اکرام 
بجز صلاح نباشد ز ایزدت تلقین 
بجز صواب نباشد ز دولتت الهام 
زمانه جز بهوای تو بر نیارد دم 
ستاره جز برضای تو بر ندارد گام
کمین رأی تو پیرایهٔ هزار فلک 
کهینه جود تو سرمایهٔ هزار عمام
ز چرخ طبع تو تابد کواکب افضال
ز بحر دست تو زاید جواهر انعام 
بعلم روح تو گشتست اشرف الارواح 
بدان صفت که فلک هست اشرف الاجرام 
ز هیبت تو چو سیماب ، در قبایل کفر 
همی نیابد نطفه قرار در ارحام
چو بر فروخته گردد بکار زار سیوف 
چو برفراخته گردد بحشرگاه اعلام 
ز طعن و ضرب پر از زلزله شود آفاق 
ز دار و گیر پر از ولوله شود ایام 
ز هول صاعقهٔ تیغ های چون ارواح 
فرو گزارند ارواح صحبت اجسام 
بمعرکه جگر تشنهٔ دلیران را 
دهند آب ، و لیکن ز چشم های حسام 
کند هراس تو آن لحظه سرکشان را نرم 
کند نهیب تو آن وقت تو سنان را نرام 
چو صبح تیغ تو پیدا شود ز مطلع غمد 
ز بیم گردد صبح مخالفان چون شام 
یلان شوند ز تیغ تو منهزم چو نانک 
ز تیغ صبح شود منهزم سپاه ظلام 
با موافقت حربا ! که بر دریدی تو 
برمح سینه شکاف و بتیغ جان انجام 
گهی بدشت سمرقند و گه بصحن عراق 
گهی بخطهٔ جند و گهی ببقعهٔ سام 
ز بهر نشر فتوح مبارک تو مقیم 
ز بهر شرح رسوم خجستهٔ تو مدام 
مجمزیست بهند و مشربیست بترک 
مشرحیست بروم و مصنفیست بشام 
همیشه تا که بود میل از سر تحقیق 
فقیه را بنجوم و حکیم را بکلام 
گهی بمسند فتح و ظفر درون بنشین 
گهی بعرصهٔ عز و شرف درون بخرام 
برغم انف بداندیش هر زمانی باد 
ز چرخ مملکت را بشارتی بدوام 
بعید اضحی بادت ولایتی تازه 
چنانکه چند مسلم شدت بماه صیام
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۱۴۸ - در مدح اتسز
اگر عنایت خسرو بود چنان گردم
که بر خزاین اقبال قهرمان گردم 
جواهر ادیب و فضل را ز طبع و ز دل 
بوقت نظم و گه نثر بحر و کان گردم 
چنان نمایم در نظم دستبرد سخن 
که در بسیطهٔ آفاق داستان گردم 
چون در کشند سر از خوف امتحان فضلا
بمعرکه سپر تیر امتحان گردم 
شوند گوش فصیحان همه بسان صدف 
در آن زمان که چو سوسن هم زبان گردم 
مرا گر از شه صاحب قران بود دولت 
بقدر باشه سیاره هم قران گردم 
علاء دولت ، خوارزمشه ، که دولت گفت :
ز عجز بر در عالیش پاسبان گردم 
شهی ، که حشمت او هر زمان همی گوید 
که : شرع را از حوادث نگاهبان گردم 
حسام او ، که زبان ظفر شدست ، این گفت 
که : من ز آیت مردیش ترجمان گردم
چه گفت نعمت او؟ گفت : آن منم، که بحق
همی مراقب احوال انس و جان گردم
چه گفت سنگ زمین ؟ گفت: با جلالت او
سزد که گوهر اکلیل آسمان گردم
جهان چه گوید؟ گوید: بفر او همه سال 
پس از مشقت پیری همه جوان گردم
چه گفت نصرة او ؟ گفت: من بروز وغا
برنده خنجر او را همی فسان گردم
دهان گشاد چو بسته قضا و گفت: بطبع 
چو گوز بسته بپیماق او میان گردم
سنانش گفت: اگر چه چو مغز بادامم
چو مغز فندق در سین ها نهان گردم
مجره گفت که : ای کاش! یابم آن دولت 
که بارگی خداوند را عنان گردم
ز حل چه گوید؟ گوید که: گر بفرماید
منش بنیک و بد دهر دیدبان گردم
چو سعی شه نبود مشتری همی گوید:
اگر چه سود خلایق منم، زبان گردم
مدام گوید مریخ: دارم آن هیئت 
که رمح او را در حربگه سنان گردم
ز رأی روشن او شمس گفت:دارم نور
ازین بود که همی زینت جهان گردم
نشان عشرت زهره است و گوید از سر صدق
که: بر مخالف شه نوحه را نشان گردم
همی عطارد گوید که: گر بخواهد شاه
من از عقوبت خورشید با امان گردم
بفخر گفت قمر: کز برای نصرة او
منم که گاه سپر، گاه چون کمان گردم
خدایگانا، آسایش زمانی و من 
همی بمدح تو آرایش زمان گردم
چو سیرت تو نویسم همه بنان باشم
چو مدحت تو سرایم همه زبان گردم
اگر ببیهده جز من بشعر لاف زنند
نهان شوند بهیبت، چو من عیان گردم
چون من نباشد هر کس، نه چون کلیم شود 
هرآنکه گوید: در وادیی شبان گردم
بخاندان نکنم فخر و آن همی طلبم 
که از عنایت تو فخر خانمان گردم
همه مراد من اینست و آنچنان خواهم 
که بر ستانهٔ تو جفت نام و نان گردم
در تو دانم و سگ نیستم، که بر هر در 
بحرص طالب یک پاره استخوان گردم
حسود گوید: مدحی ببر بهر جایی 
دهم جواب سبک چون برو گران گردم
که: خان و مان زخدای و خدایگان دارم
بگرد مدح خدای و خدایگان گردم
خدایگانا، چندان بمان تو اندر ملک 
که من بمدح تو با ذکر جاودان گردم
مباد حال من از حسن سعی تو خالی
که من بسعی تو بر کام کامران گردم
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۱۴۹ - هم در مدح اتسز گوید
ای کفت بحر ایادی و دلت کان علوم
در معلی ز تو آموخته افلاک رسوم 
گشته از کف تو آثار مسایی مشهود 
شده از طبع تو اسرار حقایق معلوم
در کف حاسد تو سوسن آزاده چو خس
در کف ناصح تو آهن فولاد چو موم 
نیست با وجود تو در گرد جهان یک مسکین 
نیست با عدل تو در روی زمین یک مظلوم
هر سمومی ، که نه از خشم تو ، آن هست نسیم 
هر نسیمی ، که نه از عفو تو ، آن هست سموم 
هر که جز کف تو بوسد بر خلقست خلق 
هر که جز مدح تو گوید بر عقلست ملوم
مادحان را نبود غیر تو هرگز ممدوح 
خادمان را نبود به ز تو هرگز مخدوم
تحفهٔ لفظ تو ماهیت آفاق و نفوس 
سخرهٔ جان تو کیفیت افلاک و نجوم 
هست از خنجر تو ولوله در بقعهٔ ترک 
هست از نیزهٔ تو زلزله در خطهٔ روم 
فتح از تیغ گهربار تو گشته موجود 
بحر از کف درر بار تو گشته معدوم
بنده ای گشته جهان ، جاه ترا، سخت مطیع 
خادمی گشته فلک ، نیک خدوم
طلب غایت مرگست عداوت با تو 
گفته اند اهل معانی : طلب الغایهٔ شوم 
هر که با کینت و حرصست ز جان محرومست 
اینت نیکو مثلی:« کل حریص محروم » 
خسروا ، عید بخدمت سوی صدرت آمد
موسم عید تو بادا بسعادت مرسوم 
باد پروانهٔ تو نافذ و هم اندر عید 
مادحت را برسانند ز دیوان مرسوم
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۱۵۰ - در مدح اتسز
تویی که دل بتو کردند عاشقان تسلیم 
سلیم باشد ، اگر جان بتو دهند ، سلیم 
یکی منم ، که اگر صد هزار جان بودم 
بجان تو که کنم جمله را بتو تسلیم 
ز طلعت تو بخورشید داده اند فروغ 
ز طرهٔ تو بفردوی برده اند نسیم 
تراست حشمت جم در میان جمال 
که زلف تست چو جیم و دهان تست چو میم 
بر چراغ رخت تیره زهره و پروین 
بر شراب لبت تیره کوثر و تسنیم
شدست در غم رخسارهٔ چو کوکب تو 
ز خون دل رخ من پر ز جدول تقویم 
یتیم گشت دل من ز صبر ، تا دیدم 
در آن دو لعل توسی و دو دانه در یتیم
چو زر و سیم شد ستم بروی و موی و رواست
مگر فریفته گردی یکی بزر و سیم 
ز ماه و ماهی بگذشت آه من ، پی آنک
برخ چو ماه تمامی ، ببر چو ماهی شیم 
قدیم عهدم در دوستی ، وفای ترا 
تبه مکن بجفا عهد دوستان قدیم 
ندیم شاهم ، این کی روا بود ؟ که مرا 
کند جفای تو با رنج روزگار ندیم 
ابوالمظفر ، اتسز ، خدایگان عجم 
که در گذشت ز فضل و کرم ز معن و تمیم
بیک دقیقهٔ اقسام علم او نرسد 
هزار صاحب قانون و واضح تفهیم 
چنو حلیم نیاورد آسمان عجول 
چنو کریم نپرورد روزگار لئیم
شده سعادت او دست فتح یاره 
شده جلالت او فرق ملک را دهیم 
ز عفو اوست نکوخواه را ثواب جزیل 
ز خشم اوست بداندیش را عذاب علیم 
فلک بدامن اشباه او شدست بخیل 
جهان ز زادن امثال او شدست عقیم 
سعدت ازلی با ولی اوست مدام 
شقوت ابدی با عدوی اوست مقیم 
ستاره حاسد او را همی کند تحقیر 
زمانه ناصح او را همی کند تعظیم 
خدایگانا ، آنی که آفرید مگر 
ز بهر رحمت عالم ترا خدای رحیم ؟
بفایده شده جود تو چون دعای مسیح 
بمعجزه شده رمح تو چون عصای کلیم 
بلند قدری ور کن هدایت از تو بلند 
عدیم مثلی و نام ضلالت از تو عدیم 
درخت جود ترا صد هزار گونه ثمر
جهان لطف ترا صد هزار نوع نعیم 
تراست قدر بلند و تراست جاه رفیع 
تراست اصل منیع و تراست فصل عمیم 
نه مهر بانو بلند و نه چرخ با تو بزرگ 
نه بحر با تو جواد و نه ابر با تو کریم 
بنور رأی تو افروخته است هفت اختر 
بفیض عدل تو آراسته است هفت اقلیم 
کمینه فضل تو پیرایهٔ هزار فصیح 
کهینه علم تو سرمایهٔ هزار حکیم 
عزیز جانبی و ضد تو همیشه ذلیل 
حمیده عادتی و خصم تو همیشه ذمیم 
ز دولت تو در ایام نعمتیست بزرگ 
ز خنجر تو بر اسلام منتیست عظیم 
نه با غذای بنان تو جود گشته ضعیف 
نه با علاج بیان تو فضل مانده سقیم 
بپیش تو چو حدیث سخا و حلم رود 
نه حاتمست سخی و نه احنفست حلیم 
اگر چه هست مؤخر وجود تو بزمان 
تراست بر همه اسلام در شرف تقدیم 
بمدح جز تو هر آن کو سیاه کرد قلم 
بود بنز همه علاقلان سیاه گلیم 
کسی که گشت چو پرگار گرد کینهٔ تو
ز زخم تیغ تو پرگار ورا شد بدو نیم
نسیم لطف تو گر در مسام خاک شود 
کند حیات ابد تحفهٔ عظام رمیم
در آن زمان که شود در مصاف گاه یلان 
ز خون کشته ادیم زمین برنگ ادیم 
بهار عمر دلیران شود بشبه خزان 
بهشت عیش سواران شود بسان جحیم
بدل شود دل مردان مرد را از حول 
عنا براحت وشادی و غم ، امید ببیم 
در آن زمان ز تن سرکشان ربودند جان 
حسام تو ملک الموت را کند تعلیم 
گر آب و آتش گردد جهان ، نداری باک 
ز آب و آتش چون موسی و چو ابراهیم 
همیشه تا که همی جزو و کل عالم را 
بدو محیط بود علم کردگار علیم 
مباد پشت هدی جز بحشمت تو قوی 
مباد دین نبی جز بدولت تو قویم 
سپاه شرک ز بیم تو منهزم بادا 
بدان صفت که ز بیم شهاب دیو رجیم 
حریم تست خجسته بر اهل فضل و تمیز 
گسسته باد حوادث ازین خجسته حریم
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۱۵۱ - در مدح اتسز
خلاف یافت زمین و زمان ز دست فتن 
بپادشاه زمین و بشهریار زمن 
علاء دولت خوارزمشاه فتنه نشان 
که شد نهفته در ایام او نشان فتن 
ابوالمظفر ، اتسز که همت عالیش 
بر آسمان کشد از روی مفخرت دامن 
شده حمایت او فرق شرع را مغفر
شده سیاست او شخص ملک را جوشن 
ز بهر مدحش و امرش چو خامه و چو دوات 
سپهر بسته میان و جهان گشاده دهن 
حریم او شده ارباب فضل را منزل 
جناب او شده اصحاب شرع را مسکن 
ز رأی او سپهر جلال را خورشید 
ز جود اوست چراغ امید را روغن 
کشیده سایهٔ انصاف او ببحر و ببر 
رسیده مایهٔ انعام او بمرد و بزن 
ندای حاسد او از ستار « لاتفرح »
سماع ناصح او از زمانه « لاتحزن »
رود سنانش در درعهای داودی 
بدان مثال که در پرنیان رود سوزن 
مظفرا ، ملکا ، خسروا ، ز بیدادی 
ببست عدل تو دست ستارهٔ ریمن
ز بیم تیغ تو ، کز آهنست پیکر او 
بسنگ در متواریست پیکر آهن 
کسی که حرز ثنای تو بر زبان راند 
نگرددش نکبات زمانه پیرامن
خجسته سیرت تو همچو صورت تو جمیل 
ستوده مخبر تو همچو منظر تو حسن 
ز هیبت تو شجاعان کارزار جبان 
بمجلس تو فصیحان روزگار الکن 
ولی صدر ترا دهر ساخته اسباب
عدوی ملک ترا چرخ سوخته خرمن 
بکوه از پی جود ترا زر و گوهر 
بباغ از پی جشن ترا گل و سوسن 
نموده صدر منیع ترا جهان طاعت 
نهاده امر رفیع ترا فلک گردن 
خدایگانا ، دانی : که بحر طبع مرا 
بوقت نظم کمین بنده ایست در عدن 
بدان صفت که ترا داده اند ملک جهان 
یقین بدان که : مرا داده اند ملک سخن 
مراست نظمی چون آسمان و بل اعلی 
مراست نثری چون بوستان و بل احسن 
من آن کسم که زمانه ز جنبش افلاک
بمثل من نشود تا قیامت آبستن 
منم که بیت قصیده مراست از هر علم 
منم که صدر جریده مراست در هر فن 
خدای داند کندر هوای مجلس تو 
نصیب من چو حضورست و سر من چو علن
ز بهر خدمت تو فرد گشته ام ز تبار 
ز بهر حضرت تو دور مانده ام ز وطن 
خدایگانا ، من بنده را ز قهر عدو 
همی بسوزد جان و همی بکاهد تن 
سیاه گشت مرا خاطر چو بدر منیر 
خمیده گشت مرا قامت چو سرو چمن 
مرا تنیست شده مبتلا بدست بلا 
مرا دلیست شده ممتحن بدست محن 
اگر بیزدان بدخواه من مقر بودی 
ز انتقام نرفتی براه اهریمن 
کلاه کبر نهادست خصم من بر سر 
کلاه دار جهانی ، کلاه او بفگن 
نهال فتنه نشاندست از ره کینه 
بدست مقدرت خود نهال او برکن 
گل ثنا و دعا را بخار رنج و عنا 
نکرده اند ملوک زمانه پاداشن 
کنم بخاطر روشن ثنای حضرت تو 
که تا بود ز بد ناکسان مرا مأمن 
چو مرگ خواهد کایام من کند تاریک 
مرا چه فایده آنگه ز خاطر روشن ؟
ز ناز دوست همی گشتمی ملول و کنون 
چگونه صبر کنم با شماتت دشمن ؟
مرا مباد فراموش حق نعمت تو 
اگر تراست فراموش حق خدمت من 
همیشه تا که مبرت بود خلاف جفا
همیشه تا که مسرت بود نقیض حزن 
بطبع صید تو بادا زمانهٔ سرکش 
بطوع رام تو بادا ستارهٔ روشن 
علو جاه تو افزون تر از علو سما 
بقای خصم تو اندک تر از بقای سمن 
تو جاودانه بمان در میان سور و سرور 
که بی عنایت تو گشت سور ما شیون
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۱۵۲ - نیز در مدح اتسز
هوا تیره است، آن بهتر که گیری بادهٔ روشن
ز دست لعبت مهروی مشکین موی سیمین تن
شده انواع نزهت را لب نوشین او موضع 
شده اسباب عشرت را رخ رنگین او معدن
رخش چون ارغوان، لکن برو پیدا شده سنبل
برش چون پرنیان ، لیکن در آن پیدا شده آهن
بشرط سنت بهمن بباید ساختن جشنی
ز رخسار چنین معشوق ، خاصه در مه بهمن
کنون کز هر بساطی گشت خالی ساحت بستان
کنون کز هر نشاطی ماند فارغ موضع گلشن
بسان گرد کافورست ابری بوده چون لؤلؤ
نشان تیغ فولادست آبی بوده چون جوشن
یکی پیراهن از شاره فلک پوشیده در گیتی
که بروی نه گریبانست و نه تیریز و نی دامن
حیات از قالب گیتی زمستان بستدست ،آری
چنین پوشند اندر قالب اموات پیراهن
همان بهتر که نوشی اندرین مدت می صافی
همان بهتر که پوشی اندرین موسم خزاد کن
می صافی بسی نوشد، خزاد کن بسی پوشد
کسی کو را بود درگاه تاج خسروان مسکن
علاء دولت عالی، ضیاء ملت باقی
ظهیر معشر اسلام و ظل ایزد ذوالمن
خداوندی ، که بگریزد معایب از صفات او
بدان گونه که از اوصاف یزدان خیل اهریمن
گشاده اختر تابان بامر ونهی او دیده
نهاده گنبد گردان بحل و عقد او گردون
ولی حضرت او را ستاره ساخته عدت
عدوی دولت او را زمانه سوخته خرمن
ملک با مهر او آمیخته چون شیر با باده
فلک از کین او بگریخته چون آب از روغن
زهی خواهندگان را مجلس معمور تو مقصود
زهی ترسندگان را حضرت میمون تو مأمن
اگر بیژن شود خصم تو در مردی گه هیجا
کند بروی نهیب تو جهان همچون چه بیژن
شده بینا بدیدار تو چشم اکمه نرگس
شده گویا مدح تو زبان اخرس سوسن 
ترا بر خسروان ترجیح ، همچون نیک را بربد
ترا بر صفدران تفضیل همچون مرد را بر زن
جهان هر ساعتی با حاسدت گفته که:«لاتفرح»
فلک هر لحظه ای با ناصحت خوانده که «لاتحزن»
ندای دولت از صدرت شنیده خلق چون موسی
ندای لطف یزدانی ز سطح وادی ایمن
خداوندا، جهانگیرا، رهی را در پناه تو
نیارد گشت احداث جهان هرگز بپیراهن
جهانیدی مرا از دام نحس اختر وارون
رهانیدی مرا از بند جور گنبد ریمن
باقبال تو مشهوری شدم امروز در هر صنف
بتعلیم تو استادی شدم امروز در هر فن
بلیغان جهان وقت بلاغت پیش من عاجز
فصیحان جهان گاه فصاحت پیش من الکن
بخوشی نثر من همچون لب معشوق، بل اجلی
بخوبی نظم من همچون رخ معشوق ، بل احسن
ز رشک و حسرت جودت مرا شد امتی حاسد 
ز رنج و غیرت و بزمت مرا شد عالمی دشمن 
ز راهم برگرفتستی ، بجاهم در نشان دستی 
بچاهی ، تو ازین رتبت ، بگفت کس مرا مفگن
همیشه تا ز ایامست هم اقبال و هم محنت 
همیشه تا زاقبالست هم شادی و هم شیون 
باطراف همه اسلام ظل جاه در پوشان 
باکناف همه آفاق تخم عدل بپراگن
زبان تو بکشف سرگردونی شده ناطق 
روان تو بنور عدل یزدانی شده روشن 
مباد صدر تو بی من ، که نارد تا گه محشر
نه ممدوحی جهان چون تو ، نه مداحی فلک چون من
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۱۵۳ - در ستایش اتسز
اعلام چرخ برد بر اطراف آسمان
دست ظفر بقوت تیغ خدایگان
خورشید خسروان ملک اتسز، که دور چرخ
صاحب قران نیاورد چون او بصد قران
شاهی ، که هست حشمت او ملک را پناه
شاهی که هست عصمت او شرع را امان
اسلام در حمایت او یافته قرار
اقبال بر ستانهٔ او یافته مکان
امرش روان شده باقالیم شرق و غرب
وز بیم او شده تن بدخواه بی روان
آنچ او دهد ز در و ز گوهر بساعتی
درصد هزار سال نخیزد ز بحر و کان
در عهد ملک او ، که جوان باد بخت او
از سر جهان پیر دگر باره شده جوان
از شوق بزم او ، که بود رشک باغ خلد
چون طلعت بهار شد آراسته خزان
شمشیر اوست شعلهٔ آتش و زین سبب
از خانمان خصم برآرد همی دخان
چون عزم او عنان بسوی کشور کشد
با عزم او بود ظفر و فتح هم عنان
شاها ، خدایگانا ، بر همت جهاد
راندی و هر چه هست ترا کام آن بران
با لشکری ، که چون گه هیجا کشید صف
آن صف ز قیروان برسد تا بقیروان
هر یک بگاه وقفه چو کوهی بود متین
هر یک بگاه حمله چو بادی بود بزان
کردی بزخم تیغ ز اشخاص اهل شرک
بالای کوهسار چو صحرای هفت خوان
هامون ز خون تازه بپوشید پیرهن
گردون ز گرد تیره برافگند طیلسان
تو در مصاف رانده و خاک مصاف گاه
تیغ بنفشه فام تو کرده چو ارغوان
از شخص کشته تیغ سوری شگرف ساخت
بودند وحش طیر در آن سور میهمان
تیغ تو کرد سیر همه وحش و طیر را
زین بی دریغ تر که شنیدست میزبان ؟
ای شرع را عنایت جاه تو کارساز
وی ملک را مهابت تیغ تو پاسبان
خورشیدوار جود ز انعام تو پدید
سیمرغ وار ظلم ز انصاف تو نهان
اعدا و اولیای تو در شیونند و سور
زان تیغ سرفشان و از آن دست زرفشان
از مایهٔ نوال تو آرایش زمین
در سایهٔ جلال تو آسایش زمان
آنجا که خدمت تو ، ز دولت بود اثر
و آنجا که رایت تو ، ز نصرت بودنشان
شاها ، چنانکه هست مرا فضل بی قیاس
از جور چرخ هست مرا رنج بیکران
جانم رسید از ستم جاهلان بلب
کارم رسید از حسد حاسدان بجان
مردم بفضل سود دو عالم طلب کنند
بخشای بر کسی که ز فضلت برد زیان
پزیرفتم از خدای کزین پس نباشدم
با هیچکس مخاصمت از را امتحان
چون نیست خصم ، با که کشم تیغ از میان ؟
چون نیست مرد ، با که نهم تیر در کمان ؟
والی دو زبانم ، خود را چه افگنم
در معرض خصومت یک مشت بی زبان ؟
از نظم من برند بهر خطه یادگار
وز نثر من برند بهر بقعه داستان
هم کاتب بلیغم و هم شاعر فصیح
هم صاحب بیانم و هم حاکم بنان
ابریست طبع من ، که ز باران حلم او
آراسته است عرصهٔ گیتی چو بوستان
قومی ، که بسته اند میان بر خلاف من
جویند نام خویش همی اندران میان
لیکن نه آگه اند که : از کین اهل علم
چیزی بدست ناید ، جز عار جاودان
بوجهل را نبینی ؟ کز کین مصطفی
ملعون این جهان شد و مخذول آن جهان
مرد آن کسست کز حسنات خصال خویش
خود را عصام وار کند قطب خاندان
ای طایفه نه بر سنن استقامتند
آه ! ار شود سرایر این طایفه عیان
تو حافظ منی و نباشد ز گرد باک
آن گوسفند را که چو موسی بود شبان
تا چون عیان نیاشد در راستی خبر
تا چون یقین نباشد در روشنی گمان
ملک تو باد محکم و عز تو پایدار
عیش تو باد خرم و طبع تو شادمان
دیوانه وار دشمن تو باد دل سبک
آنگاه بر دل سبک او غم گران
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۱۵۵ - د رمدح خاقان سلیمان خان
ای در جلال قدر تو گشته چو آسمان
وی در جمال صدر تو گشته چو بوستان
ارقام طاعت تو بر اشراف روزگار
اعلام رفعت تو بر اطراف آسمان
آنجا که حشمت تو ، حقیرست مهرو ماه
آنجا که نعمت تو ، فقیرست بحر و کان
آنی که هست اسم سلیمان بتو سزا
و آنی که هست رسم سلیمان بتو عیان
خورشید انوری تو در افضال بی قیاس
جمشید دیگری تو در اقبال بیکران
در مشکلات لفظ تو پیرایهٔ هنر 
در معضلات حفظ تو سرمایهٔ امان
احرار را زدولت تو راحت و نشاط
اشراف را ز صولت تو آفت و زیان
نه بی بهار فضل تو آرایش زمین
نه بی جوار عدل تو آسایش زمان 
در کشور جلال چو تو نیست پادشاه 
در لشکر نوال چو تو نیست پهلوان
ای فضل کامل تو شده زیور هدی
وی عدل شامل تو شده داور جهان
در موکب براعت تو از هنر لوا
در مرکب شجاعت تو از ظفر عنان
هم مدحت جناب تو از خرمی دلیل
هم خدمت رکاب تو بر بی غمی نشان
هست از پی لقای تو دیدار در بصر
هست از پی ثنای تو گفتار در زبان
پیمان تست عهدهٔ هر میر و هر وزیر
فرمان تست عمدهٔ هر پیر و هر جوان
پیراسته است از عزمات تو هر مراد
آراسته است از کلمات تو هر بیان
در بیضهٔ سعادت تو مجد را وطن
در روضهٔ سیادت تو حمد را مکان 
بر ناصحان تضاعف فر تو پایدار
بر مادحان ترادف بر تو جاودان
از عنف تست هر که بگویند از جهیم
در لطف تست هر چه بجویند در جنان
تا چون فلک نباشد در مرتبت زمین
تا چون یقین نباشد در منقبت گمان
بادا علوم را ز عبارات تو قوام
بادا نجوم را باشارت تو قران
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۱۵۸ - قصیدۀ ذوقافتین در مدح خاقان کمال‌الدین نظام‌الدوله ارسلان خان ابوالقاسم محمود
ای دلبری، که نیست نظیر تو در جهان 
جانی مرا و بلکه گران‌مایه تر ز جان
دیدار تو سپهر نشاطست بر زمین 
رخسار تو بهشت جمالست در جهان 
داری دو لب چو ساخته دو پاره لعل
وندر دو پاره لعل دو رسته درر نهان
ظاهر نگرددت، چو نگویی سخن، دهن 
پیدا نیایدت، چو نبندی کمر، دهان 
از لب شکرستانی و من شکرها کنم 
گر زان شکرستان تو گردم شکرستان
همچون جگر لطیفی و همچون روان عزیز 
و ز دیده بی توام شده خون از جگر روان 
عمری فروختم بهوای تو و مرام 
زین عمر نیست حاصل سودی مگر زیان 
بیدادگر بتی و بعدل کمال‌ دین 
یابم ز دست جور تو بیداد گرامان 
خاقان، نظام دولت، محمود، آنکه هست 
از رهگذار کینهٔ او چرخ بر کران
از دستبرد اوست فغانی بهر دیار
از کارکرد اوست نشانی بمهرکان
بی سر شدست دشمن و بازر شدست دوست 
ز آن تیغ سرفشان وزان دست زرفشان
دستش کند بدایع جود و کرم پدید 
لفظش کند دقایق فضل و هنر عیان 
در علم او ز مایهٔ علم علی اثر
در عدل او ز سایهٔ عدل عمر نشان 
خیزد ز بهر مدت عمرش امان ز چرخ 
زاید ز بهر عدت جودش گهر ز کان
ای گشته کوشش تو بحفظ هدی
وی کرده بخشش تو برزق بشر ضمان
در پیش ناصح تو فگنده قضا سپر
در روی حاسد تو کشیده قدر کمان 
با آیت خلاف تو گشته بلا قرین
با رایت وفاق تو کرده ظفر قران
گردد بریده سر چو قلم، هر که چون قلم 
در پیش خدمت تو نگردد بسر دوان
افلاک را هوای تو همواره در ضمیر
و ایام را ثنای تو پیوسته بر زبان 
مداح را سحاب سخای تو چون صدف 
پر در کند بیک صلهٔ ماحضر دهان 
تا در علو نباشد همچون فلک زمین 
تا در ضیا نباشد همچون شرر دخان 
هر لحظه از کواکب عزی دگر بیاب 
هر روز بر اعادی کامی دگر بران 
ادبار شد نصیب عدوی تو بر مراد
تا روز رستخیز باقبال در بمان
وطواط — قصاید — شمارهٔ ۱۵۹ - در مدح خاقان ارسلان خان کمال‌الدین ابوالقاسم محمد
ای روی تو آفتاب تابان 
بردی دل و نیست بر تو تاوان
تو آفت جانی و جهانی 
نام تو نهاده‌اند جانان 
چون عهد تو پشت من شکسته 
چون جعد تو کار من پریشان 
هجر تو مرا ز پای افگند
فریاد مرا ز دست هجران! 
با خد تو تیره ماه گردون
از قد تو طیره سرو بستان
درد دل صدهزار کس را
یک بوسه ز دو لب تو درمان
با دو لب تو شکر نباید 
زیره نبرد کس بکرمان 
آنجا که لب و رخ تو آید
حاجت نبود براح و ریحان
بی دو رخ تو آید
بی دو لب تو چه راحت از جان ؟
چندان که تراست خوبی ، ای یار 
عشقست مرا هزار چندان
صد کوه جفای تو کشیدم 
یک ذره ندیمت پشیمان
هستند ببند هر که هستند 
در دست تو کافر و مسلمان 
شب ها ز فراق تو دو چشمم
چون دامن خیمه روز باران 
در دیدهٔ من چرا بود آب ؟
گر چاه تراست در زنخدان
سر گشته چو گوی شد دل من 
تا زلف تو گشت همچو چوگان 
بخشای بر آن که دل کند گوی 
پس با تو در افگند میدان 
گفتی که : نهفته دار رازم
تکلیف مکن ، مرا مرنجان 
با سرخی اشک و زردی رخ 
راز تو نهفته داشت نتوان 
وقتست که قصه ای نویسم 
از جور تو سوی قصر خاقان 
خاقان معظم ، آنکه او راست 
گردون و نجوم او بفرمان 
فرزانه کمال دولت و دین 
بی خوف کمال او ز نقصان 
بوالقاسم ، آنکه در کف او 
مقسوم شدست رزق انسان 
محمود ، که نام فرخ او 
برنامهٔ حمد گشت عنوان
رادی ، که ممهدست و معمور 
از بخشش او بلاد توران 
گردی ، که مؤیدست و منصور 
از کوشش او لوای ایمان 
اجسام مخالفانش در خاک 
از نوک سنان اوست پنهان 
ارواح متابعنش در جنگ 
از گرز گران اوست لرزان 
از خدمت اوست جاه اشراف 
وز حضرت اوست لاف اعیان 
گیتی ببقاش داده میثاق 
دولت بوفاش کرده پیمان 
ای دامن قدر تو برفعت 
پیراهن چرخ را گریبان 
ای مهر ترا قرینه نصرت 
وی قهر ترا نتیجه خذلان 
هم لؤلؤ جود را کفت بحر 
هم گوهر فضل را دلت کان 
مأمور اشارت تو گردون 
منقاد ارادت تو کیهان 
شمع هنر تو عالم آرای 
ابر کرم تو گوهر افشان 
نه حلم تراست هیچ غایت 
نه علم تراست هیچ پایان 
چون رستم سکزیی بهیجا 
چون طاتم طایبی در ایوان 
از لطف تو خانهای احباب 
بانضهت روضهای رضوان 
وز عنف تو حله های اعدا 
با وحشت حفره های نیران 
سبحان الله ! چه روز بود آنک 
راندی تو بسوی غز و یکران ؟
در زیر تو باره ای چو کوهی 
در دست تو نیزه ای چو ثعبان
از نعرهٔ تو زمکانه واله 
وز حملهٔ تو سپهر حیران 
با لطف تو همچو آب آتش 
با قهر تو همچو موم سندان 
بارنده بساعتی حسامت 
بر بفعهٔ اهل کفر توفان 
از تو شده قصر شرع آباد 
وز تو شده دار شرک ویران 
بنموده برای نصرة حق 
تیر تو در آن غزات برهان 
از پیش سنان چون شهبت 
بگریخته صد هزار شیطان 
ایرانت شده بزیر رایت 
تورانت شده بزیر فرمان 
معلوم شده ز خاتم تو 
کیفیت خاتم سلیمان
ای کرده بدست مرد دانا 
هم نام بخدمت تو ، هم نان 
من بنده هزار بار دیده 
از بخشش تو نعیم الوان 
طبعم ز مواهب تو تازه 
جانم ز مکارم تو شادان 
زان پس که مرا عنایت تو 
پرورده بنعمت فراوان 
منویس بگفت خصم نامم 
بر حاشیهٔ کتاب نسیان 
تا هست زمین همیشه ساکن 
تا هست فلک همیشه گردان 
جز شمع سخا و فضل مفروز 
جز تخم وفا و عدل مفشان 
اندر سفر و حضر ز آفات 
بادات نگاهدار یزدان 
دل کفته عدوی تو چو خامه 
سر کوفته خصم تو چو سندان