mabidan/ganjoor huggingface dataset:
حکیم نزاری — مثنوی روز و شب — بخش ۴ - در سبب نظم این مثنوی و گفتگوی شاعر با شب
شب نوروز در خرابه خویش
جام و جان و من و قرابۀ خویش
خالی السیر بود پنداری
بی خبر بودم آن شب تاری
بحث محروم کرد و نومیدم
شب عیش از وصال خورشیدم
جام و جان و قرابه روح افزای
تن بی جان من ستم فرسای
تا نگویی مگر قرابه می
نه تصور چنین مکن هی هی
شیشه‌ای داشتم ز خونابه
پر چنان کز شراب قرابه
دیگران در نشاط نوروزی
من دلخسته با جگرسوزی
نه کسم هم زبان به غیر قلم
نه به جز دفترم کسی محرم
مژه از خون دیده جدول کش
جگر از سوز سینه پرآتش
چون بود بنده‌ای چو من مظلوم
از بساط خدایگان محروم
بزم شاه جهان خوش و خرم
صحن بستان سرا چو باغ ارم
خاصه جشن مبارک سرسال
سرو در رقص و بلبل اندر حال
بندگان دگر به عیش و سرور
گشته مشغول و من چنین مهجور
ناسپاسی و ناشکیبایی
هردو حاصل ز ناتوانایی
نه غلط می‌کنم چه می‌گویم
بود در قبلۀ رضا رویم
خاطِب خاطرم بعون الله
رفته بر منبر مناقب شاه
شکرها از وجود او می‌کرد
ذکر انعام وجود او می‌کرد
متحیر بمانده در صفتش
که برون بُد ز حد معرفتش
شد میان من و شب از کم و بیش
سخنی چند حسب حالت خویش
شب روشن دل سیه جامه
گفت: «خامی مکن بزن خامه
نظم کن ماجرای من با روز
ندهم مهلت این شبت تا روز
نامه نظم تو بهانه کنم
قصه‌ای پیش شه روانه کنم
تا مرا از عذاب برهاند
دادم از آفتاب بستاند»
گفتم: «اندر حضور به باشد
تا که بر حق تر و فره باشد
بی توسط سخن نیاید راست
متوسط میان خوف و رجاست
تا توسط میان ما نشود
حق و باطل ز هم جدا نشود
ماجرا هردو در میان آرید
گر به انصاف و داد بسپارید
ورنه زان پس به بارگاه روید
هردو با هم به دادخواه روید»
گفت: «اضداد جمع کی بوده ست؟
راه شب پیش شمع کی بوده ست؟
هرکجا من درآیم او برود
هرگز این ماجرا نکو نرود»
از سیاهان مطبخی در حال
نامزد کرد قاصدی چو نکال
قاصد آنگه پیام برد و برفت
همچو دود سیه به تاب و به تفت
چون به مشرق رسید صبح بتافت
بیش رفتن دگر مجال نیافت
باز گردید همچو باد دَبور
در زمانی برفت راهی دور
آمد و زینهار خواست ظلوم
که: «نرفته ست پیش آتش موم
نیستم مرد این رساله و راه
عذر عجزم ز عفو خویش بخواه»
چون بدانست شب که معذور است
عجز موسی و آتش طور است
گفت: «هان، مصلحت چه می بینی؟
سلطنت کی رود به سِکینی
هست این کار کار ناباکی
باد در چشم او زند خاکی»
گفتم: «این را به پای باد صباست
هر که دیگر رود به دست هباست»
باد را در زمان طلب فرمود
تا بدان بندگی قیام نمود
درد را چون نبود درمانش
بست حالی کمر به فرمانش
در میان شد مقدّم نقبا
قُدوۀ سالکان برید صبا
پیشم آمد پس از سؤال و جواب
آخرالامر بر طریق صواب
گفت: «من بی غرض میان بندم
که به خیر است قطع و پیوندم»
با شب این مصلحت قرار گرفت
هم بر این طالع اختیار گرفت
حکیم نزاری — مثنوی روز و شب — بخش ۵ - بردن باد صبا پیام شب را از برای روز و آغاز پیکاره
شب فرستاد پیش روز رسول
«کای جهانگرد فتنه جوی فضول
هرشب از فتنۀ تو تیره ترم
چند داری چو روز خیره سرم
هرچه بگریختم ز مشغله ای
آمدی در گرفته مشعله ای
همه برهم زدی ولایت من
برشکستی سپاه و رایت من
پای بیرون منه ز حد قیاس
بر رهم بیش از این مریز الماس
بعد از این ترک سرفرازی کن
با بزرگان به خرده بازی کن
با منت دست درستم نشود
کارت از پیش بیش و کم نشود
تا به شام از سحر ستیز کنی
عاقبت هم ز من گریز کنی
چون سیاهان من خروج کنند
در افق بر مَعاقِب تو زنند
از تو چندان کشند کز بس خون
شود آلوده دامن گردون
تویی و مغرب و هزیمت خویش
سوی مشرق مکن عزیمت بیش
هم بر این شرط اگر قرار دهی
ترک آشوب و اضطرار دهی
خیز و گر نیز رای آن داری
سر ز مغز سبک گران داری
تا به دفع تو هم قیام کنم
بعد از این قصد انتقام کنم
یک شبیخون کنم به لشکر زنگ
که هزیمت بری به صد فرسنگ
قلم فتنه سرنگون کنمت
از حدود جهان برون کنمت»
آخرالامر ایلچی صبا شد
گشاده زبان و بسته قبا
راه مقصد گرفت مستعجِل
تا به خاور که بود سر منزل
رایتی دید با هزار شکوه
که برآورد سر ز قله کوه
خسروی تاج و تختش از آتش
چرخ در موکبش عماری کش
لشکری همچو ذره بیش از بیش
تیغها برکشیده از پس و پیش
یک دل و صد هزار سور و سرور
یک تن و صد هزار چشمه نور
شد ز هیبت صبا عرق ریزان
رفت چون ذرّه اوفتان خیزان
هرچه نزدیکتر به خور می شد
از تف و تاب گرمتر می شد
چون شود محترق صبا چون برق
از صبا تا سموم نبود فرق
گرچه طاقت نداشت هم خَش خَش
رفت چون باد در دم آتش
همه پیغام شب گزارد به روز
گرم شد مغز آفتاب از سوز
بانگ زد بر صبا که: «یاوہ مگوی
ظلمت از طبع آفتاب مجوی
تا که باشد شب محال اندیش
که فرستد به من رسالت خویش
از شب آوارہ تر دگر که بود؟
زو جگرخواره تر بتر که بود؟
به تهوّر ز من سخن گوید
که بود کو سخن ز من گوید!
کی برازد سیه گلیمی را
کو براند چو من کریمی را؟
حکم بر من کند به آی و مآی
بنگرید آخر از برای خدای»
حکیم نزاری — مثنوی روز و شب — بخش ۶ - پاسخ روز به شب
با صبا گفت: «دم مزن دیگر
به رسالت قدم بزن دیگر
باز گرد از همین قدر سوی شب
که: ز نادانی تو نیست عجب
چون تویی را چه حد پایه ماست؟
خود سواد تو عکس سایه ماست
گهگهت دل که همچو رخ سیه است
روشن از عکس شمعدان مه است
شمع مه گر نکردمی روشن
کی شدی گلخن تو چون گلشن؟
روی تاریک تو چو دود تنور
در خورد راستی مقابل نور
جای تو چاه تنگ و تار بود
کنج تاریک و نفت و غار بود
هر مقامی که باز پردازم
گه گهش سایه بر سر اندازم
چون شود عکس من از او خالی
خلوت آباد خود کنی حالی
در غلط اوفتاده ای با خویش
سر و کاری نهاده‌ای با خویش
از دماغت برون کنم سودا
نگذارم که دم زنی فردا
کی چنین بودی آمر و ناهی
که مرا زیردست می خواهی؟
به درازی خود مشو مغرور
تیره تر هم نباشی از دیجور
من چنانت فرو برم به زمین
که ز من یاد ناوری پس از این
آمدم، برگ کار خویش بساز
تا قیامت ز تو نگردم باز»
خواست رخصت صبا و باز آمد
چون مشعوِذ که مهره باز آمد
خواند هرگونه ز آفتاب خبر
کرد شب را چو دود زیر و زبر
هر جوابی که روز باز نوشت
همچو آتش فتاد در انگشت
حکیم نزاری — مثنوی روز و شب — بخش ۷ - پیغام دوم شب برای روز
باز شب داد روز را پیغام
که: «چنین بر مکش به چرخ اَعلام
من جهاندار بودم از اول
نه تو نه مه نه مشتری نه زحل
کدخدای جهان به حکم خدای
منم و من به عقل روشن رای
قله این بلند طارم را
یعنی این قلعه چهارم را
دیدبانی مقیم می بایست
چشم داری عظیم می بایست
بهر آن بر گماشتند ترا
تا به اکنون بداشتند ترا
گر سخن در معاملت باشد
دیده بان را چه منزلت باشد؟
همچو عیسی بمانده در راهی
چون کنی دعوی شهنشاهی؟
ماورای تو چند حکام‌اند
کز تو برترنشین این بام‌اند
همه بر تو محیط و مافوق‌اند
همه با تخت و افسر و طوق‌اند
نیست بالای من کسی دیگر
منم و مملکت ز من یکسر»
حکیم نزاری — مثنوی روز و شب — بخش ۸ - پاسخ روز یا خورشید به شب
روز گفتش: «چه ترّهات است این
سخن حشو بی حیات است این
رای تاریک تو چه رای زند
مگر اندر هزیمه نای زند
من جهان دار و من جهان تابم
بر زمین و بر آسمان تابم
هفت اقلیم آسمان دارم
در میان تختگه از آن دارم
تا بود در میان هفت اقلیم
راست از هرسویی سه بخش و دونیم
بحر و بر، طول و عرض، شیب و فراز
از همه تربیت نگیرم باز
سال تا سال طوف ملک کنم
بیخ و بنیاد جور و ظلم کنم
دارم از راه امر بار خدای
منبر شرع و دار عدل به پای
همه در امن و زینهار من اند
نیکخواه و سپاس دار من اند
کوه از من کمر گران دارد
از جواهر که در میان دارد
بحر از من کند خزاین پُر
در کنار سحاب ریزم دُر
خاک افسرده را بجوشانم
باغ را سرخ و سبز پوشانم
خود جهان را منم مربی و بس
چه کشم چون شب دراز نفس»
حکیم نزاری — مثنوی روز و شب — بخش ۹ - پیغام سوم شب برای روز یا خورشید
شب دگرباره رفت با سرکار
کرد بر یک جواب صد انکار
«کای به جور و ستم شده مشهور
به تو نزدیک بوده و ز تو دور
خاصه و عامه را وبال و هلاک
که کند اعتماد بر ناپاک؟
دود بی بهره از تو و تاریک
بایدش سوخت چون شود نزدیک
تشنگان را بسی به تفت و به تاب
کشته ای در طریق حج بی آب
تو که در دشت کربلا دیدی
که چه می رفت و می پسندیدی
گشتی آن روز یار اهل سعیر
دشت و صحرا بتافتی چو اثیر
قصد فرزند مصطفی کردی
با پیمبر چنین وفا کردی
چه توقع کند ز مهر تو کس
یادگار این منافقی زتو بس»
حکیم نزاری — مثنوی روز و شب — بخش ۱۰ - پاسخ روز
روز گفت: «این چه زور و بهتان است
که ریا پیشۀ توفتّان
گر منافق منم ترا چه خلل
چند از آشوب امتّان جدل
تا خدا بر که افکند تاوان
تو خود اِنَّ المُنافقین برخوان
در جهان ظلمت از نتیجه تست
نزد دانا حقیقت است و درست
آن همه ظلمت و ضلالت کرد
نتوانی به من حوالت کرد
دل تاریک آل بوسفیان
بود بر مکر و حیلت و هذیان
معرفت در میان مجال نداشت
جهلشان جز بر آن محال نداشت
سینه باید که پاک و صاف بود
رنگ ظاهر محال و لاف بود
از ضلالت چه روشنی آید؟
از سیاهی سیاهی افزاید
غیرت آن سگان بی آزَرم
بر دلم زد شدم چو آتش گرم
کم نشد هرگز از دلم آن سوز
هم بر این آتشم چنین زان روز
دست حیلت مزن تو بر سر شاخ
در دم اژدها مرو گستاخ
نیستی مرد گوی این میدان
نه حریف منی یقین میدان»
حکیم نزاری — مثنوی روز و شب — بخش ۱۱ - پیغام چهارم شب به خورشید
شب دگر بار گشت آشفته
که: «مرا روز ناسزا گفته»
گفت از روی جِدّ نه از سر لاغ
«کای تبه کرده از فضول دماغ
گرچه عالم نورد و سیاحی
نور بخشنده همچو مصباحی
من بسی جایها رسیدستم
چیزهای عجیب دیدستم
که تو هرگز بدان رسیده نه‌ای
از کسی نیز هم شنیده نه‌ای
در دماغت چه نخوت است و منی
که مرا گفته ای: نه مرد منی
من چنین فرد خرقه پوشی ام
با چنین بی زبان خموشی ام
من جهان پهلوان آفاقم
جفت تو نیستم که من طاقم
من به ده مرد بشکنم دو هزار
یک شبیخون و ده هزار سوار
من بُدم همره تهمتن گُرد
ورنه تنها که ره به توران برد
رفته اسفندیار رویین تن
در پناه سواد لشکر من
همه شب کرده ام عسس بر کار
تا نگردد ز خون کس دیار
سرّ مردان راز دارم من
سَر مردان جان سپارم من
زنگیان سیاه پوش من‌اند
که یکی‌اند و صدهزار تن‌اند
شب تار از نهیبشان هردم
بفسرد در عُروق شیران دم
ننمایند ثابت و سیار
به کسی بی حضور من دیدار
مونس بی دلان بیدارم
همدم عاشقان بی یارم
همره شب روان راز منم
مشهد عالم نیاز منم
شب معراج و قدر و آدینه
در برات من‌اند دیرینه
روزه داران که تشنه زاراند
چشم در راه شام من دارند
می رود روز و باز می‌خندد
دهن روزه‌دار می‌بندد
تشنه از تفّ آفتاب تموز
وز شفق در شک اوفتاده هنوز
من چو خود را نمودم از سر بام
بر عقب در رسید لشگر شام
بانگ الله اکبر آوردند
گره از نای روزه وا کردند
آش‌های لذیذ پیش آرند
بیش هر ساعتی ز پیش آرند
در قدح آب‌های سرد چو زنگ
بر طبق میوه‌های رنگارنگ
از وجود من اهتزاز کنند
در عیش و نشاط باز کنند
بانگ کوس سحر چو برخیزد
هرکس از جفت خویش بگریزد
جمله از هیبت و حرارت نور
گشته بی توش و تاب و قوّه و زور
برجهند از میان جامۀ خواب
درشوند از خطر به خانه چو آب
دست حاجت بر آسمان گیرند
مهر اسرار بر زبان گیرند
روز غماز روزه داران است
نه که او را همیشه کار آن است»
حکیم نزاری — مثنوی روز و شب — بخش ۱۲ - پاسخ روز به شب
روز بار دگر به جوش آمد
با شب تیره در خروش آمد
گفت: «ای خشک مغزتر دامن
چند خواهی جدل زدن با من
مگر آنجا که می رسی عدم است
ورنه نادیده در وجود کم است
یاور فاسقان دزد فریب
اژدها هیبت و نهنگ نهیب
به تو مستظهراند اهل فساد
چون تو در ظلمت اند اهل تضاد
زیر دامن گرفته شب رو را
راهش آموخته برون شو را
به تو منسوب شد سیه کاری
چند بی شرمی و تبه کاری
طالبان را ز راه می فکنی
پشت مشت ضعیف می شکنی
روزشان باز من به راه آرم
از بیابان به خانقاه آرم
تویی آن زال پرفریب و فتن
به حوادث همیشه آبستن
از تو هر شب که روز می آید
شغب و شور و فتنه می زاید
نبود کار من نهان کاری
دزدی و شب روی و طژاری
تو درآیی جهان شود دل گیر
صبحدم بشکفد چو غنچه ضمیر
برخلاف نهیب شب هنگام
فرحی هست در سپیده بام
بود البته از چه از هم و غم
دل مردم نماز شام دژم
نقد مردان که ره شتافته اند
همه در جیب صبح یافته اند
صبح در نفس خویش پیل تن است
با طلایه سپاه تیغ زن است
چون برآرد ز جیب مشرق سر
در دهند از وصول روز خبر
هم خروسان بامدادانگیز
در جهان افکنند رستاخیز
هم منادی گران بیت الله
عالمی خفته را کنند آگاه
تا بود روزه دار با من خوش
خوش بود چون خلیل بر آتش
روی در قبله نماز کنند
شکر انعام بی نیاز کنند
ز امتلا بیم آنکه همچو انار
بچکد مردم از گرانی بار
چون شدند از گرانی تو ملول
شکمی پر ز مشرب و ماکول
سر به بالین غفلت آوردند
جامه چون مستراح پر کردند
در جهان هرچه جانور باشد
جمله را جنبش از سحر باشد
چند گویی ز شام و شب، خاموش
بر سر و ریش خود جهان مفروش
گر همه سو ز یک غریب بود
کی‌ات از خوش دلی نصیب بود؟»
حکیم نزاری — مثنوی روز و شب — بخش ۱۳ - پیغام پنجم شب به روز
شب چو بشنید طیره گشت عظیم
گفت: «آه از جفای چرخ لئیم
من چو دریا کشیده ام دامن
سر بزرگی همی کند با من
روز می گویدم سیه کاری
توبه یارب از این گنه کاری
پس سیه پوش اگر سیه کار است
در جهان زین گروه بسیار است
نه توهم گه گهی ز طنازی
برقع از ابر تیره می سازی؟
به سیاهی شکست من چه کنی
صفت رنگ گست من چه کنی
عنبرم، عنبر سیه چرده
خوی خوش باز بوی خوش کرده
که نه سرد و خنک چو کافورم
به دو جو دستگاه مغرورم
حبشیان جمله داغ دار من اند
زنگیان تخمه و تبار من اند
هندوان رنگ پوش من باشند
همه حلقه به گوش من باشند
خلفا تا مرید من بودند
باغ اسلام را چمن بودند
تا به رنگ من آمدند برون
رفت بر وفق رایشان گردون
تا شعار تو پیشوا کردند
رسم و آیین خود رها کردند
سرّشان از بزرگواری تو
فاش شد از سفیدکاری تو
همه رنگی به جز تباهی نیست
رنگ یکرنگ جز سیاهی نیست
تو برون آوری چو بوقلمون
در زمانی هزار رنگ برون
سبز و سرخ و بنفش و زرد و سفید
همه تاج مرصع خورشید
در سیاهی بسی صفا دیدند
چو دو گیسوی مصطفی دیدند
در سخن صدهزار باریکی است
آب حیوان درون تاریکی ست»
حکیم نزاری — مثنوی روز و شب — بخش ۱۴ - پاسخ روز به شب
روز در تاب شد دگرباره
کرد از غصه پیرهن پاره
گفت: «اگر بر من اعتراض کن
چون سواد خودم بیاض کنی
من زنم صیقلت، دگر که زند؟
وز من استادوارتر که زند؟
عنبری لیک بویناک چو ثوم
گرم و مردم کشی چو دود سَموم
لب شیرین لبان روم و خُتن
بر سیمین بران سیب ذقن
دو لب زنگیان چو گرده گاو
هر دو سوراخ انفشان  چو دو ناو
این به آن آن به این نکو ماند
دیو با حور عین نکو ماند
ابر نه بُرقع سیاه من است
بلکه سقای بارگاه من است
چیست ابر سیاه؟ چتر زمین
اگرت دیده روشن است ببین
تا دهد ابر سایه دار از یم
به لب تشنگان بادیه نم
لعبتان نبات بگرازند
وز سموم تموز بگدازند
شاخ را از نبات نخل دهند
برگ گل و انگبین به نحل دهند
در خواصش نتیجه بسیار است
این خود اندر جهان پدیدار است
رنگ ما را که بر شمردستی
هم تو آن را جواب کردستی
تو ندانی که رمز خضر چه بود
گر بدانی نکو وگر نه چه سود
آنچه در باب مصطفیٰ گفتی
آن سخن روی در صفا گفتی
چون تویی را سخن به راه و نه راه
نرسد در رسول صلی الله
آل عباس اگر برافتادند
چون توان کرد آدمی زادند
نه به رنگ سیاه بود و سفید
دولت و نکبت است و بیم و امید
خلق را زیر آسمان بلند
عاقبت منقطع شود پیوند
حق و باطل خلاف یکدگرند
هرکس الا نصیب خود نبرند
سحر فرعون مرتفع نشود
رشته اصل منقطع نشود
نیست، گر کژ ندید سالک راه
هیچ باقی بغیر وجه الله»
حکیم نزاری — مثنوی روز و شب — بخش ۱۵ - پیغام ششم شب
شب یلدا سرشت زنگی رنگ
دست چون برد بر سبو زد سنگ
گفت با آفتاب روشن دل
«کز محیط فلک به مرکز گِل
در زمانی چو بادپیمایم
همچو مرغ از هوا فرود آیم
تو به روز و شبی به رعنایی
کرۀ خاک را بپیمایی
گر جهانگیری از دی آموزی
ببری ننگ و عار نوروزی
سرسالت به جای خویش آرد
حیف از آن خان و مان که پیش آرد
بره ای در تنور آویزند
نیم سیرت ز خوان برانگیزند
از بزرگی و شهریاری تو
جز کله گوشه ای چه داری تو
گِل همان ریزه های زر دارد
در دهان تو نیز اگر دارد»
حکیم نزاری — مثنوی روز و شب — بخش ۱۶ - پاسخ روز یا خورشید
روز شد باز گرم و بر جوشید
که: «مرا کی توان به گل پوشید؟
من که پیش تو خرد و مختصرم
چندبار از جهان بزرگترم
نرسد با منت بزرگ سری
غم خود خور که تو نه مرد خَوری
کمترین گنج خانه ام دریاست
واپسین چاکر درم جوزاست
تو پلاس سیه به صد تشویش
به سر اندر کشیده همچو کشیش
من متوّج به افسر زرکش
بر سریر فلک سلیمان وَش
هرکه را طالعش زِمَن باشد
مالک ملکت زَمَن باشد
گر تو هستی سوار بر ادهم
بارگیر من است اشهب هم
گر سیاه تو دور تازنده ست
چرده من هنوز پازنده ست
با من آخر نفاق چند کنی؟
دعوی (و) طمطراق چند کنی؟
همه کس را ز روز شرم و حیاست
پای سترو  صلاح از او برجاست
نه چو شب کز وجود او فقها
بی حیایی کنند چون سُفها
همه اندیشه محال کنند
میل و رغبت به زلف و خال کنند
شوخ چشم و ستیزه روی شوند
بی محابا به بام و کوی شوند
شب ناگاه بی حجیب روند
که تهی مغز و پرنهیب روند
چون ز پیشش بهانه برخیزد
صد حجاب از میانه برخیزد
با همه کس چو پیش کار شود
در همه چیز یار غار شود»
حکیم نزاری — مثنوی روز و شب — بخش ۱۷ - پیغام هفتم شب
شب دگر باره در محاکا شد
چون مجازات بی محابا شد
گفت: «شوخی و حد ببردی تو
خوش خوشم نیک برشمردی تو
من نه آنم که نسبتم کردی
سخت بی وقع و رتبتم کردی
پار خلوت نشین عشاقم
آرزومند یار مشتاقم
وقت ایشان همیشه خوش دارم
همه شب شان پیاله کش دارم
بر سر کویشان عسس باشم
با شکر مانع مگس باشم
گاه بر بام پاسبان باشم
گاه در خانه میزبان باشم
زخمه عود و زخمه طنبور
روی خوب و خلاصه انگور
خواهم آماده با حریف و ندیم
منکرم گو سؤال کن ز حکیم
که نخواهد سماع روحانی؟
که ننوشد شراب ریحانی؟
خال مصباح چون برافروزد
شب خلوت ز شمع من سوزد
بی حضور وجود من در جمع
ندهد هیچ روشنایی شمع
بس که خواهد که روی من بیند
شب همه شب ز پای ننشیند»
حکیم نزاری — مثنوی روز و شب — بخش ۱۸ - ملول شدن روز و آخرین پاسخ او به شب
روز را دل ز شب ملال گرفت
ترک بیهوده قیل و قال گرفت
بر همین فصل اختصار نمود
دست بردی به اعتبار نمود
داد شب را ز روی طعنه جواب
که: «ز جام غرور مست خراب
کیست روشن کننده ظلمت؟
کیست صیقل دهنده عصمت؟
منم اینک به حجت روشن
گو ببینند یا تویی یا من
کعبه بر سیر من کنند قیاس
به من است احتیاج قبله شناس
حکم شش روز کون مشهور است
در کلام مجید مسطور است
روز محشر به شب نه معروف است
که قیامت به روز موصوف است
همه خود روز روز می شمرند
طالع سعد و نحس می نگرند
مشرق و مغرب و جنوب و شمال
من گشایم به تیغ دشمن مال
شهره باشد به هر زبان نامم
نه چو تو ظلم و سیه کامم
گاه مهرم که آفتاب سرور
گاه خورشید گاه چشمه نور
منم القصّه نیر اعظم
مردم چشم روشن عالم
همه بگذار از که کم باشم
شاہ شمس است من لقب تاشم»
این بگفت و در سخن دربست
دفع برخاست چون سخن بنشست
حکیم نزاری — مثنوی روز و شب — بخش ۱۹ - تسلیم شدن شب به آفتاب و مدح شاه
شب دامن دراز کوته رای
سر بیچارگی فگند به پای
عاجز آمد ز حجت آوردن
تاب بسیار داد بر گردن
سر تسلیم عاقبت بنهاد
گفت با آفتاب از سر داد:
«تو به رتبت فرد ز من زانی
که لقب تاش شاه ایرانی
نیست اینجا دگر مجال سخن
منقطع شد مقالت تو و من
هریک اکنون به وسع و طاقت خویش
شیوه ای نیز بر سیاقت خویش
پیش گیریم و مدح شاه کنیم
روی در سایۀ الٰه  کنیم
من و تو هر دو دستیار شویم
خدمتی را مگر به کار شویم
کمر بندگی چنان بندیم
که چو جان بر میان مان بندیم
تو به روی و به رای مانندی
به کلاه و قبای مانندی
من و شبرنگ شاه همرنگیم
هردو با کوه قاف هم تنگیم
او سبک خیز و من گران جانم
من چو او سیر کرد نتوانم
تو چو اقبال او جهانگیری
زان چنین بر فلک مکان گیری
اوج رفعت ز قدر او داری
قلب روشن ز صدر او داری
زو بیاموختی دُر افشانی
من چه گویم دگر تو خود دانی
گر نه از فیض رای او بودی
روی تو کی چنین نکو بودی؟»
حکیم نزاری — مثنوی روز و شب — بخش ۲۰ - آشتی کردن روز با شب و مدح شاه
روز چون شب به عذر سر بنهاد
او هم افگند شیوه ای بنیاد
گفت: «هستی تو یار دیرینه
محرم روزگار دیرینه
سخنی بود در میان قایم
من و تو هر دو مدعی دایم
به نهایت رسید و غایت کار
کردی اقرار بعد چند انکار
پس به انصاف مستحق گشتی
چون سپردی به حق مُحِق گشتی
دوستار توام چرا دانی
که به روز عدوی شه مانی
نسبتی باشدت به روی سیاه
با سواد خط مبارک شاه
سر گیسوی ست پرچم او
که شبی دیگر است بر خم او
کله پرچمش چو باز شود
راست چون زلف تو دراز شود
رنگ انگور مطبخی داری
لاجرم دست و دل سخی داری
کار ما نیست جز دعاگویی
بندگی کردن و رضاجویی
دست بردار و گو به صدق آمین
ایزدت حافظ و نصیر و معین»
حکیم نزاری — مثنوی روز و شب — بخش ۲۳ - پایان سخن
از مقالت ملالت افزاید
قصه گر مختصر کنم شاید
یک دو بیت ار بود پسنده شاه
بس بود قصه می کنم کوتاه
نوبهاری به ماه نیسانی
نظم کردم جمادی الثانی
جشن نوروز بر مبارک فال
تسع و تسعین و ستمایه ز سال
ساختم از پی دل افروزی
تحفه ای حالیا به نوروزی
کرده ام همچو چشمه حیوان
آب روشن ز خاک تیره روان
آب و خاکش به عشق بسرشته
بیت بیتش به رمز بنوشته
بیتها جمله پانصد و پنجاه
چون بروج فلک پر انجم و ماه
نظر رأفت شهنشاهی
آنک دارد ز غیب آگاهی
دارم امید آنکه بپذیرد
لطف خود دستیار من گیرد
دولت شاه باد پاینده
تیغش از خصم سر رباینده
دایم از تخت و بخت برخوردار
دوستان شاد و دشمنان بردار
سدّ عمرش چو قاف مستحکم
روز و شب سال و مه خوش و خرم
ختم شد بر دعای دولت شاه
والسلام على رسول الله
حکیم نزاری — سفرنامه — بخش ۱ - سفرنامه
قل نزاری قل هو اللهُ احد
ابتدا کن ذکر اللهُ الصمد
لم یلد بی مثل ولم یولد که هست
قدرتش دارندۀ بالا و پست
لم یکن پاکا له کفوا احد
کافرید از خاک انسان را جسد
آنکه عاجز کرد ذات پاک او
عقل را از غایت  ادراک او
آنکه بر هستی ذاتش هر چه هست
حجتی دارد ز دیوان الست
آنکه شخص معرفت را ذات ازوست
کل موجودات و مخلوقات ازوست
آنکه ناطق کرد مشتی خاک را
تا ستایش کرد جان پاک را
پیشوای اهل ایمان مصطفیٰ
شخص موجودات را جان مصطفیٰ
آن محمد کز قبول داورش
سجده گاه جن و انس آمد درش
أمّی صادق بقول بی خلاف
کرده بر صدقش دو عالم اعتراف
مظهر دعوت به دین بی خلل
مکمل سنت به علم بی بدل
بعد حمد احمد و نعت رسول
آفرین بر جان هر صاحب قبول
من ز حق گویم که نپسندد خرد
هرگز از باطل نگویم نیک و بد
آن بحق بر جای حق بنشستگان
وان بحق چون رگ بجان پیوستگان
بدعت اندازان دین برداشته
رسم و آیین پیمبر داشته
داستانی از ریاست بی نیاز
پاک دین و پاک رأی و پاک باز
جمله صاحب درد اما بی‌مرض
جمله عین عشق اما بی‌غرض
عشق ورزیدن نباشد بر گزاف
عشق دورست ای پسر از شین و قاف
هست قافش قاف و شینش شین عشق
عین بی شین قاف یعنی عین عشق
کیست پیر عقل با چندان کمال
طفل ابجد خوان عشق لاابال
طینت مجنون عجین از عشق بود
در وجودش نور و طین از عشق بود
لوح دل پر کرد از دستان عشق
تا سبق برد از دبیرستان عشق
عقل تا از مادر فطرت بزاد
عشق همچون طفل بندش برنهاد
بر فلک زد پرتو انوار عشق
آسمان چون ذره شد در کار عشق
جوهر عالم نظام از عشق یافت
خاک آدم عز و نام از عشق یافت
ذرۀ حسن از نقاب آمد پدید
عاشقان را اضطراب آمد پدید
عشق چون بحریست مطلق جان چو حوت
عشق جان را زنده میدارد به قوت
گر نبودی عشق همراه نفس
دم نیارستی زد اندر عشق کس
ورنه عشق اندر زبان داخل بدی
قدرتش در نطق کی حاصل بدی
ورنه نور عشق بودی در بصر
کس نیارستی به حق کردن نظر
ورنه بودی در مشام از عشق بوی
مشک کی بشناختی از خاک کوی
ورنه بودی سینه منزلگاه عشق
بودی از افسردگان در راه عشق
ورنه باشد در قدم از عشق سَیر
کی تواند رفتن اندر راه خَیر
ورنه حرز عشق بر بازو بود
پس تفاوت از چه در نیرو بود
ورنه زور از عشق شیرین یافتی
کوه را فرهاد چون بشکافتی
دل که نکند عشق منشورش سِجِل
پارۀ سنگ سیه باشد نه دل
هر که از عشقش نه شوری در سرست
گر به صورت مردم، از خر کمترست
حکیم نزاری — سفرنامه — بخش ۲ - حکایت
بذله ای خوش یادم آمد حسب حال
از بزرگی در لطافت بی همال
گفت وقتی واعظی در کشوری
از برای وعظ شد بر منبری
خوش نفس شیرین سخن گیرا دمی
در فصاحت سخت کوشی محکمی
گر کسی را گفت هست از من سؤال
وقت ازین بهتر ندانم لامحال
هر که را از من سؤالی خاطرست
گو بکن اینک جوابش حاضرست
بود خر گم کرده ای بر پای خاست
گفت گم کردم خری بنگر کجاست
گفت بنشین تا بگویم دم مزن
مجلس تذکیر من برهم مزن
مرد خر را از سر خود باز کرد
قصه ای در باب عشق آغاز کرد
حاضران را دل خدا داند کجا
ریش بالان کرده سرها در هوا
گفت در اثنای حال ای امتان
کیست کو عاشق نشد از جملتان
زین گرانجانی سبک بر پای خاست
گفت اینک شاهد عالم خداست
من که در اوقات پنجه سال زیست
عاشقی هرگز ندانستم که چیست
از سر منبر به خر گم کرده پیر
گفت هین اینک خرت ریشش بگیر
هر که را خاطر نه جای دیگرست
یعنی عاشق نیست، از خر کمترست
حکیم نزاری — سفرنامه — بخش ۶ - حکایت
از پدر دارم حیاتش دیرباد
نکته ای در باب دل دادن بیاد
گفت نبود نوجوان را یاد گیر
هفته ای از بیخودی کردن گزیر
دل به ناقص عقل تردامن مده
آتش اندر پهلوی خرمن منه
دل بدان کس ده که چه دشمن چه دوست
در پست گویند حق با سوی اوست
تا اگر عشقت بود باری مجاز
هم به حق آن عشق گردانند باز
گر حدیثش با تو کفر مطلق است
از پدر بشنو برادر کان حق است
من به غفلت چون دگر شنگولیان
مولع آواز چنگ لولیان
مدتی رفتم من لولی هوس
بار در پیش و ملامتگر ز پس
نی خدا از کار من راضی نه خلق
در گل غفلت ز پایم تا به حلق
سالها بر باطلم بایست زیست
تا بدانستم که عشق و یار چیست
عشق این یارست و یار این بار و بس
هرچه دیگر پیش ازین کردم هوس
هم نمی‌گویم نظر گاهیم نیست
در طریق عشق همراهیم نیست
هست زیرا چون توان رفتن طریق
گر نباشد محرم رازی رفیق
قطب را پای سفر بر کار نیست
کش رفیقی صاحب الاسرار نیست
تا نه پنداری که سیمرغ از گزاف
کرد تا اکنون نشیمن کوه قاف
بی رفیقی ره نمی‌آرد پدر
گرنه کی بردی به تنهایی پسر
هر که تنها رفت سرگردان بماند
در تحیر تا به جاویدان بماند
کس به خود نتواند این ره باز یافت
آن تواند یافت کز خود سر بتافت
تا نه پنداری طریقی روشنست
روشنایی از رفیقی روشنست
گر نبودی پس رو خورشید ماه
کی ضیاگستر بدی روی سیاه
دست در دامان مرد مرد زن
زآنکه بی مردی کمی از بیوه زن
پیشوایی بایدت رهبر کسی
پیشوایی را نشاید هر کسی
تا در تسلیم راهی مشکلست
نی اخی نی کار هر نازک دل است
تا ز کفر و دین برون ناید مرید
کی ره تسلیم را شاید مرید
شد جوانی پیش پیری سالخورد
التماس خرقه ای از پیر کرد
پیر دانا گفتش ای جان پدر
اول از ابلیس ره زن در گذر
زآنکه گر برنگذری راهت زند
همچو مار خفته ناگاهت زند
مدت یکسال مهلت دادمت
بر مراد نفس رخصت دادمت
در جهان هرچ اختیار آید ترا
جهد کن تا در کنار آید ترا
آرزوی نفس چون آری بدست
می‌پرست این آرزو چون بت پرست
از قفای آن شود معلوم تو
کان خیالی بود و بس مفهوم تو
عاریت جاییست این فانی سرای
هیچ دیگر نیست باقی جز خدای
از هوای نفس چون ساکن شوی
پیش من باز آی تا ایمن شوی
چون شدی ایمن ز رهزن خرقه پوش
حلقه فقر آگهی در کن به گوش
رهزن روح الله آخر سوزنست
رهزنست آن ار همه یک ارزنست
زآنکه تا برنگذری از هر چه هست
کی توان در نیستی زنّار بست
ترک هستی کن ز آتش مردوار
چون خلیل آنگه گلستانی بر آر
هیچ باید بود در تسلیم هیچ
چون نباید بود پس خود بر مپیچ
جز به امر مقتدا گر حج کنی
کعبه مقصود را بی رج کنی
گر همه غزوست بی فرمان خطاست
فعل آن ملعون و قتل کربلاست
هم وثاقی بود مان در اردبیل
این حکایت باز گفت از اهل گیل
حکیم نزاری — سفرنامه — بخش ۸ - حکایت
حالتی افتاد شیخی را مگر
تا سه روز از خویشتن شد بیخبر
سر آن معنی مریدی بازخواست
شیخ مرموز آن بدو بنمود راست
گفت مشرق تا به مغرب در زمین
بازجستم هم یسار وهم یمین
تا مگر باشد که فقر آرم به دست
زآنکه بی فقر این قدم رفتن به دست
در زمین نامد به دست آن جوهرم
منزلی گفتم ببالا بگذرم
رفتم از فرش زمین تا اوج عرش
آسمان از فقر خالی بد چو فرش
بی‌خبر کرد از تعجب حیرتم
ره بخوابست آن زمان زد غیرتم
تا درین بودم یکی آواز داد
بر سر آن جوهرم ره باز داد
حقه‌ای دیدم به طاقی بر بلند
گفتم آنک فقرت ای صورت
پسند فقر اگر زان طاق بتوانی بگیر
تا اگر دعوی کنی باشی فقیر
دست کردم تا فرو گیرم ز طاق
طاق بالا بود و من کوتاه ساق
طیلسان و خرقه و کفش و کلاه
زیر پا کردم به جهد آن جایگاه
گرچه بسیاری بکوشیدم و لیک
تا به فقر از من مسافت بود نیک
هاتفی دیگر به من آواز داد
بر سر آن جوهرم ره باز داد
گفت سر زیر قدم باید نهاد
دین و دنیا در عدم باید نهاد
چون نهادی سر به زیر پای بست
حقه فقر آنگه آوردی به دست
سر بنه تا دست بر فقرت رسد
چون نهادی گر کنی فخرت رسد
تا سرت از پای بالاتر بود
دامنت از ا ورد رعناتر بود
فقر توحیدست و در توحید پاک
در نگنجد آب و آتش، یاد و خاک
در سر از صد گونه سودا و هوس
کی تواند رفت در توحید کس
رفتم آنجا با سر افسانه باز
تاکنم دل پاک ازین ویرانه باز
در غریبی شد دلم از جان نفور
نه براهیمم نه ایوب صبور
چند بر آتش توانم کرد صبر
تا به کی خون جگر خوردن به جبر
طاقت دوزخ ندارم ای کریم
از گناه استغفر الله العظیم
زندگانی نیست این جان کندن‌ست
خویشتن را در عذاب افکندن‌ست
آنچه می بینم درین وحشت سرای
گر خدا بر خلق گیرد وای وای