mabidan/ganjoor huggingface dataset:
خواجوی کرمانی — سام نامه - سراینده نامعلوم منسوب به خواجو — بخش ۱۲۳ - خبردار شدن سام از مرگ پریدخت
سوار ختائی درآمد چو باد
که ساما بقای تو جاوید باد
که امشب پری‌دخت حوری سرشت
به پرواز شد تا به باغ بهشت
همه خلق ازین غصه خون می‌خورند
ندانم که این غصه چون می‌خورند
برآمد ز سام نریمان خروش
دلش در بر از غم بیامد به جوش
چو خور بر زمین زد کیانی کلاه
چو مه بردرید آسمانی قبا
همه دست و ساعد به دندان بکند
بزد نعره و خویش را درفکند
فرو شد به خویش و درآمد به جوش
بری شد ز صبر و درآمد ز هوش
پس آنگه چو دریا از آن پهن‌دشت
خروشان و جوشان به چین بازگشت
غریوان دل و خسته و دردمند
به ایوان فغفور تن درفکند
ز بس خاک ره کو ز سر برفشاند
کف خاک در زیر پائی نماند
همانگاه تابوت آن گل‌عذار
نهان کرده در دیبه زرنگار
نهادند بر دوش شاهنشهان
سیه گشت یکباره روی جهان
چو بر تخته بردند بر روی تخت
ز ایوانش و بیرون کشیدند رخت
روان از پی نعش او دختران
روان کرده از دیده‌ها اختران
به پیش اندر آن سام شوریده‌دل
همه خاک ره کرده از دیده گل
ز سستی گه از پای درمی‌فتاد
ز پستی گهی پای بر در نهاد
گهی دست می‌کند و لب می‌گزید
گهی بر سر خاک و خون می‌طپید
ز سوزش در و دشت می‌شد کباب
ز اشکش دل سنگ می‌گشت آب
به فریاد می‌گفت کای کام دل
ربوده ز من صبر و آرام دل
چنین بود آئین و احسان تو
چنین بود آن عهد و پیمان تو
که تنها گذاری مرا در جهان
روی خود سوی سیر باغ جنان
نترسی ز دادار پروردگار
نترسی ز آه من دل فکار
نترسی ازین چشم گریان من
نترسی ازین جان بریان من
که زین سان گذاری مرا ناامید
کجا داده بودی به وصلم نوید
همه جنگ و پیکار زان تو بود
تن سام یل میهمان تو بود
کنون چون که رفتی مرا زندگی
حرام است در دهر پایندگی
نه ایرانم ببینم نه گردان شاه
نه تاج و نه تخت و کیانی کلاه
چنان چون که من سوختم از غمت
چو موئی شدم از غم ماتمت
دل مام من هم بسوزد به من
چو پروانه بر گرد هر انجمن
بگفت و دگرباره نالید زار
همی گفت کای داور کردگار
برون کن روانم به فرمان خویش
که دارم دلی پر ز غم ریش ریش
مرا زندگی بهر او بود و بس
ندارم دگر زندگانی هوس
بگفت و روان شد پی نعش یار
نبود آگه از گردش روزگار
از آن پس که گردنفرازان عهد
به دخمه رساندند زرینه مهد
عروسانه مهدی بیاراستند
مرصع به یاقوت و در و گهر
نهادند در دخمه بر روی تخت
به مهری در دخمه کردند سخت
سراسر ز دخمه برون آمدند
ز خون جگر غرق خون آمدند
پس آنگاه سام یل نامدار
برآشفت از گردش روزگار
به دیوانگی سر به صحرا نهاد
چو دیوانه در کوه و صحرا فتاد
روان رفته از کفر و فارغ ز دین
بری گشته از مهر و فارغ ز کین
بجز کوه او را هم آواز نه
بجز غم کسش محرم راز نه
در آن کوه و در تا به حدی بگشت
که شد مونس وحشی کوه و دشت
گهی با چرنده چراگر شدی
گهی با پرنده برابر شدی
گهی صحن میدان تو تیغ کوه
گهی باگوزنان شدی همگروه
رمیده چو مرغ رمیده ز دام
درافشان چو صبح و خروشان چو شام
زهی دهر پر حیله پرفسوس
که گه سندروس است گه آبنوس
بدان ای جوان‌بخت روشن ضمیر
که چون مهره بازیست گردنده پیر
بدین سان که این مهره سندروس
روانست بر تخته آبنوس
چو کارش دو رنگی بود روزگار
تو یکرنگی از وی توقع مدار
بمیرد اگر پادشه گر گداست
کسی کو نمرد و نمیرد خداست
درآ اندرین موج دریای دل
برون آی از ورطه آب و گل
جواهر فروشان جان را ببین
بضاعات دریادلان را ببین
وز آن پس به درگاه پروردگار
روان شو چو مردان به روزگار
که جز وی نباشد کسی یار ما
بود بر دو گیتی نگهدار ما
وگرنه ز ابلیس وارونه کار
نیاریم رستن ز روز شمار
کنون آمدم بر سر داستان
سخن بشنو از گفته باستان
خواجوی کرمانی — سام نامه - سراینده نامعلوم منسوب به خواجو — بخش ۱۲۶ - دیدن پری‌دخت، ابرها و ترسیدن و زاری کردن  و سخن گفتن ابرها با او و بند کردن رضوان را
به صورت چو آدم به تن نره دیو
که از بیم او دیو بد در غریو
به پیکر به مانند? ژنده پیل
همه پیکرش تیره مانند نیل
دو دندان پیشش بسان گراز
ازو سنگ و سندان بد اندر گداز
پری‌دخت چو دید بر اهریمن
شگفتی فرو ماند و لرزان بدن
ز کردار گردون پر مکر و ریو
ز بخت بد و پیکر نره دیو
بنالید بر داور داوران
که ای پاک دادار نام‌آوران
چو کردم به گیتی ز هر نیک و بد
که چندین ستم بر تن من رسد
گهی زنده در گور تاریک چاه
گهی تن به دست بلای سیاه
گهی دل گرفتار هجران شده
گهی جان پر از درد و درمان شده
ندانم چرا تلخ کامم به دهر
ز شیرینی بخت کامم چو زهر
مرا کاش مادر به گیتی نزاد
وگر زاد دردم به بادی بداد
همی گفت و بارید خونین سرشک
در آن درد پیدا نبودی پزشک
که ناگه بدو گفت دیو ای صنم
چه داری دل و جان خود را به غم
چه دانی به گیتی که من کیستم
درین آمدن از پی چیستم
منم شاه دیوان روی زمین
منم صاحب تاج و تخت و نگین
هزاران هزارم بود لشکری
چو از دیو و جادو و جن و پری
شده در جهان نام من ابرها
ز چنگال من کس نیابد رها
بگردم جهان را بگیرم همه
شبانم من و نره دیوان رمه
هر آن چیز خواهی بیارم برت
ز یاقوت افسر نهم بر سرت
یکی شهر دارم زرنداب نام
در آنجا مرا تخت و آرام و کام
ولیکن نشستم به کوه فناست
ز سقلاب تا مرز مغرب مراست
بگفت و به رضوان همی بنگرید
بپیچید از آن خشم و دم درکشید
بدو گفت از من گریزان شدی
به کامم همه زهر ریزان شدی
تو را باز چون آوریدم به چنگ
گرفتار گشتی به کام نهنگ
بگفت و به گیسوش بربست سخت
درآویخت او را به شاخ درخت
پری‌دخت چون کار از آن گونه دید
بلرزید بر خویشتن همچو بید
بنالید بر داور دادخواه
که ای پاک یزدان کیهان خدا
من و ابرها از کجا تا کجا
تنم را ازین اژدها ده رها
که از فرقت یار و از مرگ خویش
بسی گشته‌ام در جهان سینه ریش
ندارم دگر طاقت بار غم
که فریاد ازین روزگار ستم
رسیدند دیوان گروه‌ها گروه
گه کیتی شد از پای ایشان ستوه
نشستند و بزم می‌آراستند
به روی پری‌دخت می‌خواستند
چنین گفت گوینده داستان
ز کردار سام یل سیستان
که آمد سوی چشمه لاجورد
چکان جزع بر روی یاقوت زرد
سراسیمه هر سو چو دیوانگان
شده دور از خوی فرزانگان
خواجوی کرمانی — سام نامه - سراینده نامعلوم منسوب به خواجو — بخش ۱۲۷ - آگاه  شدن فغفور از گم شدن پری‌دخت
دم شیر جاروب راهش شده
ستون فلک تیر آهش شده
همی گرد بر گرد او ببر و شیر
ز آهو پلنگان نخجیرگیر
ابر گرد او حلقه بسته همه
شبان گشته درندگان چون رمه
شده چشم گردون نمکدان او
دم شیر گشته مگس ران او
به سر برش و مرغان همه سایه‌دار
همان پیش او هر زمان پرده‌دار
به هر سو که می‌رفت همره بدید
به گردش همه گاه و بیگه بدید
در آن چشمه چشمش به راه پری
که آرد خبر زهره از مشتری
امیدش که شاید ز غم وا رهد
که رضوان خبر از نگارش دهد
نه آگاه از گردش روزگار
که دیگر چه آراست مکاره کار
که صد داغ دیگر به داغش نهاد
بدین گونه خواهد سراغش بداد
وزین سو قمرتاش از درد عشق
نشسته به رخساره‌اش گرد عشق
شب و روز آرام و خوابش نبود
که جز وصل جانان حسابش نبود
همه روز رهوار آن باغ بود
دل خسته از هجر او داغ بود
پری‌نوش بر وی در وصل بست
نداده کلید وصالش به دست
دگر ره نیامد بر آن بوستان
فراموش گشتش غم دوستان
پس از هفته‌ای سوی بستان شتافت
چو آمد پری‌دخت مه رو نیافت
سراسیمه شد زان پری‌نوش ماه
جهان گشت در پیش چشمش سیاه
گریبان بدرید مو را بکند
فغانش برآمد به چرخ بلند
همه بند او را به هم برشکست
درآمد به سردابه مانند مست
پری رخ پری‌دخت را چون ندید
همه جامه از غم به تن بردرید
به ناخن خراشید رخساره ماه
پر از خون شدش هر دو چشم سیاه
ز ایوان به یکباره برخاست جوش
ز خوبان چین بر فلک شد خروش
همه فال بازیچه‌شان گشت راست
چنان شد که فغفور چینی بخواست
خبر شد به فغفور چنین زان صنم
که آن مه ز سردابه گردید کم
بیامد به ایوان دستور پیر
ز اندیشه گشته رخش چو زریر
ز هر سو بگشتند و آن مه نبود
جهان گشت در چشم ایشان کبود
که آیا کجا رفت و چون بود کار
ز سردابه چون گشت گم آن نگار
هی گفت فغفور مانا که سام
ز سردابه برده است ماه تمام
همه چاره ما به هم برشکست
به آسانیش باز آمد به دست
قمرتاش بشنید و با شاه گفت
که این رازم آرم برون از نهفت
ببینم که چونست کردار سام
چه گوئی به آن گرد سالار نام
پس آنگه دهم شاه را آگهی
دل خود ازین درد سازم تهی
بگفت و نشست از بر بادپا
سوی لشکر سام یل کرد را
درآمد به لشکر قمرتاش چین
خبر جست از کار آن نازنین
من از پی بسی راه و بیره شدم
نه آگاه از آن گرد گمره شدم
بسی کوه و هامون بگردیده‌ام
نشانی ز سالار نشنیده‌ام
قمرتاش یکسر همه باز گفت
برون کرد آن راز را از نهفت
ز سردابه و کار و مرگ و ستیز
کزو خاست در دهر صد رستخیز
چو قلواد و قلوش شنیدند راز
که زنده است آن گلرخ دلنواز
چنین گفت شاید که سام سوار
ز سردابه بر دست آن گلعذار
چرا پس نیامد سوی لشکرش
اگر نه از آن ماه گشته سرش
به قلوش چنین گفت قلواد شیر
که من می‌روم از پی دار و گیر
که شاید نشانی به دست آورم
ابر لشکر غم شکست آورم
ببینم رخ گرد سالار نیو
تو ایدر مشو غافل از کار دیو
که ناگه رها گردد این بدسگال
که او را نباشد به گیتی همال
قمرتاش و قلواد همره شدند
شتابنده بر راه و بیره شدند
چو سلطان انجم به تیغ و سپر
نشست از بر تخت با زیب و فر
جهانی به پیشش به پا خاستند
کمربسته گیتی بیاراستند
نهنکال آن نره دیو دمان
شبی کرد نیرو به بند گران
چو قلوش چنان دید برداشت گرز
برافراخت سوی نهنکال برز
بزد گرز بر شانه دیو نر
که آن بدگهر را نبد زان خبر
خواجوی کرمانی — سام نامه - سراینده نامعلوم منسوب به خواجو — بخش ۱۲۸ - رها شدن نهنکال دیو از بند و چگونگی آن
بتندید آن دیو تیره روان
ازو قلوش گرد شد ناتوان
بتابید رو باز آن ارجمند
سرانجام دستش رها شد ز بند
دلیری کجا نام فرهاد بود
به چستی به ماننده باد بود
ز شیران جنگی خاور بدی
به میدان کینه دلاور بدی
ز جا جست و برداشت شمشیر تیز
بدان تا برآرد برو رستخیز
بغرید کای دیو تیره سرشت
چو دیوان دوزخ بد اندام و زشت
مگر دور دیدی تو بازوی سام
که خواهی رهانی تن خود ز دام
به یزدان دادار کیهان خدیو
که از جان شومت برآرم غریو
بگفت و یکی حمله آورد سخت
تو گفتی فرو ریخت برگ درخت
بزد تیغ و به روی نشد کارگر
نهنکال آشفت از آن نامور
بیازید چنگال از خشم و کین
ربودش ز میدان و زد بر زمین
به ناخن تنش را ز هم بردرید
که شد مرد از بیم او ناامید
به لشکر درافتاد دیو دمان
بسی نامور را سرآمد زمان
خبر شد به نزدیک فغفور چین
ز پیکار آن دیو پر خشم و کین
همان دم به شادی برآمد به اسپ
بدان دشت آمد چو آذرگشسپ
بسی گشت هر سو همی بنگرید
خوش آمدش و چون کار از آن گونه دید
درآمد بر دیو فغفور شاه
ستودش فراوان در آن رزمگاه
برو آفرین کرد و تحسین نمود
کز ان گونه او دست خود را گشود
چنین گفت او را که ای نامدار
مر این رزمگه را غنیمت شمار
که گم شد سپهدار فرخنده سام
که زهر اجل شد مر او را به کام
ندانست کس کار و کردار او
که چون گرم گردید بازار او
ز کینش مرا دور شد خورد و خواب
ز چشمم روان گشت سیلاب آب
چنان چون که او گم شد اندر جهان
تو را من یکی بنده‌ام در جهان
بخندید ازو خوش نهنکال دیو
سوی لشکر آورد بانگ و غریو
همی گشت و می‌جست و می‌بست دست
همه لشکر سام یل برشکست
همه گنج و خرگاه تاراج کرد
برآورد از تاج و از تخت گرد
به غارت ببردند بسیار چیز
نماندند بر دشت چین یک پشیز
از آنجا سوی چین نهادند روی
همه مردم چین پر از گفتگوی
که زین گونه شد کار فرخنده سام
ز مکر زمانه شدش تلخ کام
همه کار این چرخ دل خستن است
دگر تا چه زاید شب آبستن است
چنین است آئین چرخ دو رنگ
دهد شهد گاهی و گاهی شرنگ
چو زنبور دان چرخ وارون و بس
دهد نوش و نیشت رساند ز پس
غنیمت شمر صبحت دوستان
که با خار باشد گل بوستان
بود زندگانی، گل و مرگ، خار
چو یابی گلستان غنیمت شمار
دگر باز گردم سوی داستان
بپیوندم از گفته باستان
خواجوی کرمانی — سام نامه - سراینده نامعلوم منسوب به خواجو — بخش ۱۳۲ - کشتی گرفتن سام با دیوانه شاه‌پور و چگونگی آن
به شاپور گفت آن زمان پهلوان
که ای مرد آشفته باتوان
به شمشیر با تو نیاریم جنگ
مبادا که کشته شوی بی‌درنگ
به کشتی بکوشیم با یکدگر
ببینیم تا کیست فیروزگر
به نیرو گرت کوفتم بر زمین
نبرم سرت گرچه هستی به کین
ولیکن به پیمان زبان کن گرو
که کوتاه سازی همه شور و غو
بیائی به نزد زمین بوس شاه
ببینی یکی شاه با دستگاه
خواجوی کرمانی — سام نامه - سراینده نامعلوم منسوب به خواجو — بخش ۱۳۳ - کشتی گرفتن سام با شاپور
به پیش منوچهر بندی کمر
ببیند به من اینچنین زور و فر
که چون تو دلیری در آوردگاه
گرفتم به فر جهاندار شاه
اگر تو به من چیر گشتی به جنگ
سرم را جدا کن به نیروی چنگ
که آید به دستت همه کام و نام
که فیرزو گشتی بر فرخنده سام
پذیرفت شاپور ازو این سخن
دلش رای دیگر بیفکند بن
به کشتی کمر بر میان بست چست
سوی سام پهلو درآمد نخست
نهادند سر بر سر یکدگر
دو جنگی دو شیر و دو پرخاشخر
ز پی خاک بر چرخ می‌ریختند
چو پیلان جنگی درآویختند
بسی گشت کوشش میان دو تن
یکی همچو شیر و یکی اهرمن
چنین تا سفیده برآمد ز کوه
زمان و زمین شد ازیشان ستوه
شگفتی فرو ماند سام سوار
که هرگز ندیده چنین نامدار
نباشد به بازوی این کوه سخت
شود روی و آهن ازین لخت لخت
بگفت و بنالید بر دادگر
ازو خواست نیرو یل نامور
کمرگاه شاپور جنگی گرفت
به چنگال گفتی نهنگی گرفت
برون کرد دست از میان دو پا
به نیرو درآمد ربودش ز جا
به بالا برآورد و زد بر زمین
نشست از بر سینه او ز کین
بدو گفت چونی به چنگال شیر
چگوئی کنون از ره دار و گیر
به من دوست گردی و یا دشمنی
بگردی ز کژی و اهریمنی
وگر نه سرت را ببرم ز تن
ز خون تنت سازم ایدر کفن
بدو گفت شاپور کای پهلوان
دلیر و خردمند و روشن‌روان
مرا آرزوئی است در دل گره
نشاید شوم کشته ایدر فره
به ناکام پنهان شوم زیر خاک
ازین گشته جان و دلم چاک‌چاک
برآری اگر آرزویم تمام
کمر بندمت پیش و باشم غلام
بدو گفت کاین آرزو را بخواه
و یا چرخ خواهی و یا مهر و ماه
برآرم مراد تو را در جهان
به نیروی یزدان و فر مهان
بدو گفت من عاشقم بر پری
که هرگز ندیدی چنان دلبری
ورا نام رضوان نهاده پدر
که او پادشاه است بر بحر و بر
پری‌سر به سر زیر فرمان اوست
سر جنیان زیر پیمان اوست
ورا نام تسلیم جنی شناس
که از هیچ‌کس او ندارد هراس
بسی جاودان پیش او چاکرند
همیشه کمربسته‌اش بر درند
من از عشق رضوان به مغرب زمین
شدم فتنه روی آن نازنین
به دیوانگی شهره گشتم به دهر
همه نوش گیتی به من گشت زهر
کنون ابرها را ورا راست پیش
نتابد کسی پیش آن تیره کیش
من از درد هجرانش بیچاره‌ام
ز شهر و دیار خود آواره‌ام
طلسمیست در راه جادوگران
هژبریست یا اژدهای گران
هزاران هزارش فزون لشکر است
که گوئی دم شومشان آذر است
یکی شهر دارد زرنداب نام
به شادی گرفته در آن شهر کام
فراوان ز خوبان گرفته به بند
دو گیتی ز جورش شده مستمند
ندانم چه سازم بدان بدکنش
که دل وارهانم ازین سرزنش
به پاسخ بدو گفت سام دلیر
که دارم سر رزم دیو شریر
پری‌دخت من هم به بند اندرست
روم گر سوی ابرها درخورست
چو همدرد عشقی به همراه باش
مکن راز ما را به گیتی تو فاش
بگفت و ببخشید دیوانه را
که او شیفته بود جانانه را
دو عاشق به همدرد خود خوش بود
از آن رو که بر هر دو آتش بود
چو دل گرم باشند یار همند
به هر درد و انده به هم محرمند
قمرتاش و قلواد و شاپور شیر
همان سام پرخاشجوی دلیر
به هم راز گفتند و می‌راندند
همه دفتر عشق می‌خواندند
خوشا عاشقانی که از عشق یار
بمیرند و باشند در انتظار
برفتند و شاپورشان در جلو
به گردنده گردون رساندند غو
برفتند یکسر به بیراه و راه
که جائی نکردند آرامگاه
رسیدند بر مرز سقلاب روم
بدیدند پس کشت و آباد بوم
خواجوی کرمانی — سام نامه - سراینده نامعلوم منسوب به خواجو — بخش ۱۳۴ - رفتن سام به سمت سقلاب روم
به یک دست کوه و به یک دست آب
همه جای نخجیر و بزم و شباب
بدان دشت یک دم فرود آمدند
به آرامگه تار و پود آمدند
سپهبد بخوابید بر روی دشت
چرانید شاپور اسبان به دشت
بخوردند اسبان علف زار را
چو دهقان چنان دید آن کار را
بیامد به نزدیک شاپور گرد
ز تندی فراوان بر او برشمرد
بدو گفت کای بدرگ اهرمن
ستوران چرا کرده‌ای در چمن
ندانی خداوند این کشت کیست
همین دم به حال تو باید گریست
ز بیمش گریزد به دریا نهنگ
پلنگش ز هیبت بریزد دو چنگ
ز سهمش بلرزد تن اژدها
نگردد درین بوم و بر ابرها
بود نام سالار ما قهرمان
اجل جوید از بیم تیغش امان
اگر بشنود این سخن شهریار
ازین نابکاران برآرد دمار
بخندید شاپور ای تیزمغز
ابا تو خرد نیست و گفتار نغز
ندیدی تو سالار ما را مگر
که از قهرمان بازگوئی دگر
دلیریست ما را به مانند شیر
که آرد سر چرخ گردون به زیر
چو بشنید دهقان ازو سرد گفت
سپهدار را ناجوانمرد گفت
برآشفت شاپور چون پیل مست
بگرداند بر گرد سر چوبدست
بزد بر سر مرد دهقان پرست
که یکباره گردید با خاک پست
چو او را درافکند بر کشتکار
چرانید اسبان در آن مرغزار
خبر شد به نزدیک سقلاب شاه
از آن مرد دهقان ابر بیگناه
برآشفت و گفتا ببینید کیست
چنین خیرگی کردن از بهر چیست
بیارید آن مرد را در زمان
بگوئید خواهد تو را قهرمان
برفتند آنجا تن هفت و هشت
به نزدیک شاپور بر رو به دشت
بدان تا بگیرند و بندند دست
کشانش درآرند با خاک پست
شتابان رسیدند در آن مرغزار
بدانست شاپور چونست کار
بیامد سر ره بدیشان گرفت
که ماندند ازو مردم اندر شگفت
بدان کتف و بالا و چنگ دراز
به نیرو چو پیل و به حمله گراز
بتندید ازیشان برآشفته مرد
ز اندیشه تن ز خون گشت سرد
به تندی بگفتند کای نره دیو
برآریم اکنون ز جانت غریو
چرا کشته‌ای مرد دهقان پیر
نترسی ز سالار با دار و گیر
که در تن بدرند چرم پلنگ
سرت را بکوبند در زیر سنگ
ندانی مگر مرز سقلاب روم
که آهن ز اندیشه گردد چو موم
چو بشنید شاپور رزم آزما
ز گفتار ازیشان درآمد ز جا
برآورد چوب و یکی حمله کرد
نگفت از بد و نیک نه گرم و سرد
سه تن را به یک چوب زد بر زمین
خروشان و جوشان و دل پر ز کین
دو دیگر سر و دشت بر هم شکست
دگرها چو دیدند آن زور دست
تعجب بماندند در کار او
بدان زور و بازو و کردار او
فریبنده مردی به همراه بود
که از چاره مرد آگاه بود
کجا نام او بود فرخارنوش
که از داروی چاره بربود هوش
به صد چاپلوسی به پیش آمدش
تو گفتی که او نیز خویش آمدش
زمین را ببوسید و کرد آفرین
که ای رزمجو پهلو پاک دین
شهنشاه ما را نباشد خرد
همیشه به تندی یکی بنگرد
خواجوی کرمانی — سام نامه - سراینده نامعلوم منسوب به خواجو — بخش ۱۴۰ - نشاندن سام، قمرتاش را به جای قهرمان و رفتن به مغرب
چو یک هفته قانون شاهی ببست
به هشتم سپهبد به مسند نشست
قمرتاش فرخنده را پیش خواند
بر آن تخت زرین ورا برنشاند
به سر بر نهادش کلاه مهی
نشاندش به آئین شاهنشهی
بدو گفت کاین مرز سقلاب و روم
تو را داده‌ام شاهی مرز و بوم
نگه دار آئین و انصاف و داد
به یاد خداوند بنشین تو شاد
که تا بازگردم ز مغرب زمین
به همراه تازیم در مرز چین
پری‌نوش را بخشمت در جهان
نهم نام خاقان تو را در مهان
ببستند گردان به پیشش کمر
همه شاد از سام خورشید فر
سر ماه از آن مرز بر بست رخت
برون شد قمرتاش بر شد به تخت
همان گرد شاپور و قلواد شیر
روان شد به مغرب گو شیرگیر
چو دو منزل آمد به جائی رسید
جهان دید پر نرگس شد شنبلید
یکی چشمه آب پیشش روان
فرود آمد آن جایگه پهلوان
به یک دست کوهی سپهبد بدید
بدانگه فضای دگر بنگرید
که سایه فکنده به گردان سپهر
شده کنگرش پیکر ماه و مهر
زحل سایه‌ای بود بر کنگرش
شب و روز بر کوه سودی سرش
دلاور در آن باره حیران بماند
روانی همی نام یزدان بخواند
ز شاپور پرسید کاین جا کجاست
کزین چرخ گردنده را دل بکاست
ندیدم بدین سان دژی در جهان
که رازش به کیوان بود در نهان
بدو گفت اینجاست دشت هژبر
بغرد زمان تا زمان همچو ابر
بر آن چرخ گردون برآرد غریو
در اندیشه از بیم او نره دیو
بدرد به چنگال نر اژدها
کمربسته در خدمت ابرها
سپرده بدو راه مغرب زمین
دلاور بلائی است دیو لعین
به فرمان او هست جنگی هزار
که هر یک خروشد چو ابر بهار
درین کوه هستند بسته کمر
گرفته ز هر سو همه کوه و در
پلنگان ز بیمش نهان زیر سنگ
بخائید از کین دیوان ز جنگ
درین گفتگو بود با پهلوان
که پیدا شد آن دیو تیره روان
خروشنده شد همچو غرنده ابر
که لرزید هامون و دشت هژبر
نهنگان ز بیمش به دریای آب
گریزنده گشته دلی پر ز تاب
پلنگان فکندند چنگال چرم
ازین دیو کاهد همی گرم گرم
خواجوی کرمانی — سام نامه - سراینده نامعلوم منسوب به خواجو — بخش ۱۴۲ - رسیدن سام به شهر سگسار و چگونگی احوال آن
به کشتی درآمد سپهدار سام
چو غواص در آب کرد او مقام
همان چار کشتی برافراختند
به دریای اخضر همی تاختند
یکی باد برخاست دلخواهشان
بیاراست گفتی همی کارشان
دو شب راند کشتی چو ملاحیان
دوم روز بگشود او بادبان
سواد یکی شهر آمد پدید
شتابان چو کشتی به ساحل رسید
به ساحل یلان بار انداختند
به سوی جزیره یکی تاختند
درآمد در آن شهر شاپور شیر
سگان دید چون اژدهای دلیر
دو سر دید از آن مردمان یک به یک
به یک روی آدم به یک روی سگ
به صورت چنان سگ به گفتار زشت
تو گفتی ز دوزخ بدیشان سرشت
چو ایشان بدیدند شاپور را
مر آن نامور شیربازو را
شگفتی به شاپور درماندند
ورا پیش سالارشان خواندند
بگفتند با شاه کردار او
که یک روی دارد یکی نامجوی
نباشد نشان سگی در تنش
ز چرم پلنگ است پیراهنش
چو این گفته بشنید ازیشان کلاب
بیارید گفتا ورا با شتاب
ببردند شاپور در پیش شاه
درآمد به خرگاه آن کینه خواه
یکی اهرمن دید تن همچو کوه
زمین زیر پایش سراسر ستوه
سری چون سر سگ سری آدمی
ندید هیچ با آدمش مردمی
ز شاپور پرسید چون آمدی
همانا که ایدر به خون آمدی
چه جوئی تو در شهر سگسار شاه
مگر اوفتادی به ناگه ز راه
ندانسته ایدر فتادت گذر
به چنگال این مردم کینه ور
فکندی به دندان ما جان خویش
ندیدی درین درد دامان خویش
بسی دیر سالست تا آدمی
نخوردیم و هستیم از ایدر غمی
کنونت بدریم از یکدگر
که دیگر نیارد کس ایدر گذر
بدو گفت شاپور کای مرد شوم
همین دم خرابست این مرز و بوم
نبینی ز سگسار ای شه یکی
نمانند بر جا یکی بیشکی
سپهدار سام است کآید ز راه
نهنگ دمان گرد ایران پناه
شتابد به پیکار شداد و عاد
براندازد آن تیره بدنهاد
به فرمان یزدان جان آفرین
بگیرد همه مرز مغرب زمین
کلاب این سخن را چو در گوش کرد
به مانند دریا دلش جوش کرد
به لشکر چنین گفت کاندر دمید
تنش را به چنگال در خون کشید
چو لشکر شنیدند مانند کوه
بدو حمله کردند چندین گروه
بغرید شاپور مانند مست
سوی چوبدستش درآورد دست
یکی را بزد چوب بر فرق سر
که چون توتیا گشت بر یکدگر
به سگ صورتان حمله آورد شیر
میان سگان نعره برزد دلیر
پرآواز سگ شد همه رزمگاه
زمین از سگان گشت یکسر سیاه
ولیکن ازیشان بیفکند چهل
سراسر زمین گشت از خون چو گل
سیه کرد از گرد پی هور را
به دندان گزیدند شاپور را
نبد خسته شاپور فرخنده شیر
خردمند و دریادل و جان‌پذیر
سگان گرد او نعره برداشتند
همه نعره از چرخ بگذاشتند
چو خورشید برگشت بیگاه شد
سپهبد ز کارش چو آگاه شد
به ملاح گفت ای جهانجوی شیر
خردمند و بیدار و بسیار دیر
همانا که شاپور گو بسته شد
و یا وی ز سگساریان خسته شد
شوم تا ببینم که چونست جنگ
چرا کرد شاپور چندین درنگ
به توفیق یزدان پروردگار
به سگسار سازم همه روز تار
بگفت و بپوشید جنگی زره
بزد بر دو ابروی پرچین گره
کمر بست و بگرفت نیزه به دست
سپر زد ابر گفت چون پیل مست
نشست آن دلاور به زین غراب
بیامد غریوان به سوی کلاب
خواجوی کرمانی — سام نامه - سراینده نامعلوم منسوب به خواجو — بخش ۱۴۳ - جنگ کردن سام با سگساریان و کشته شدن کلاب
همه شهر پر بود ز آواز سگ
بجوشید مر سام را خون و رگ
بغرید و آمد بدان بارگاه
که بر تخت بنشسته سگسار شاه
به رزم اندر آن بود شاپور شیر
تن خسته پر خون و رویش زریر
یکی نعره زد سخت سام سوار
که لرزید آن دشت و دریا کنار
پس از نعره گفتا منم سام یل
پی جان دشمن بسان اجل
کشنده مکوکال و ژند نژند
همان از نهنکال دل پرگزند
شتابم به پیکار شداد عاد
همان ابرها دیو تیره‌نژاد
شنیدی که گرشسب با سنهراس
چسان کشت آن دیو دل پرهراس
برادر پسر گرد گرشاسبم
که از تخمه شاه شیداسبم
نیاکان من دیوکش بوده‌اند
خردمند و بیدارهش بوده‌اند
امیدم کنون سوی این رزمگاه
ببینم نگون است سگسارشاه
کلاب بداندیش آواز کرد
چو بشنید کم شد ورا نام و کام
نگه کرد مردی چو تابنده ماه
برگل نهاده است مشک سیاه
خطی عنبرین بر کنار رخش
نوشته به گرد رخ فرخش
که این است شاه جوانان عهد
که زیبد بدو افسر و طوق و مهد
ابا خط منشور و دست قضا
بحل کرده داده به مردی رضا
جهانید سالار اسب غراب
چو شیر اندر آمد به سوی کلاب
یکی دیو دید او نشسته به تخت
تنش کوه و بازو چو شاخ درخت
به یک سر چو آدم به بالا دراز
سر دیگرش سگ به دندان گراز
یکی نعره برداشت بر سام گرد
که رنگ از رخ چرخ گردنده برد
به آواز یک نعره برداشت دیو
همه تخم دشنام می‌کاشت دیو
به یک ره سگان حمله‌آور شدند
به رزم سپهبد دلاور شدند
چو سام آنچنان دید برداشت تیغ
چو برقی که آمد درخشان ز میغ
به سگساریان حمله آورد شیر
سر و دست و پاشان بیفکند زیر
از آن برق شمشیر آتش فکند
به سگساریان بور سرکش فکند
چو دهقان که بر کشت سازد درو
ببرید و افکند سالار گو
ز خون سگان شد زمین موج‌زن
شده موج از خون او اوج زن
ز خرگاه خون سر به دریا نهاد
تو گفتی زمانه سر رگ گشاد
سر و دست سگسار غرقه به خون
سگان اوفتاده همه سرنگون
یک سگ‌کشی شد در آن پهن‌دشت
که کشتی به خون سگان می‌گذشت
کلاب آنچنان دست و بازو بدید
سرانگشت حیرت به دندان گزید
سراسیمه برجست و از جا کلاب
چو خون روان دید مانند آب
یکی گرز برداشت آمد دمان
بغرید چون سک سگ بدگمان
بدو گفت از ما چه خوای چنین
که پر خون شد از تیغت این سرزمین
جهانی به تیغ آوریدی به زیر
روان گشت از خون دو صد آبگیر
ز سگسار مردم چه خواهی بگو
مرادت چه باشد تو از من بجوی
ندانم چه خواهی ازین فرهی
که از مردمان شهر کردی تهی
بدو گفت بشناس یزدان پاک
که پیدا شد از وی همه آب و خاک
سپهر و زمین ماه و مهر آفرید
درشتی و نرمی و قهر آفرید
خدای جهاندار کیهان خدیو
پری کرد پیدا و آن زشت دیو
بدو گفت شداد عاد است و بس
ندانم جز او پاک دادار کس
سپهبد برآشفت از آن گفتگو
برانگیخت باره گو نامجو
یکی تیغ زد پهلوان بر سرش
که دو نیمه شد سر به سر پیکرش
دگرها ز پهلو گریزان شدند
چو برگ از بر باد ریزان شدند
سه هفته سپهبد در آنجا بماند
همی کشت سگسار و یزدان بخواند
همه شهر از آن بدتنان پاک کرد
ز شهر سگان رفت بر چرخ گرد
ستایش نمود و برآورد دست
شد از مهر یزدان سپهدار مست
خواجوی کرمانی — سام نامه - سراینده نامعلوم منسوب به خواجو — بخش ۱۴۹ - خواب دیدن سام، پری‌دخت را و چگونگی آن
سپهبد چو شد سیر از جام می
ز مستی برافکند بر چهره خوی
ز جا جست مستانه آن کامیاب
سیه نرگسانش شده مست خواب
یکی خلوت آراست تسلیم شاه
دلاور بیامد به آرامگاه
دگر مستی خواب در سر گرفت
خیال پری‌دخت در بر گرفت
چو دریا و آن مه درآمد به خواب
رخش دید ماننده آفتاب
ولیکن دژم نرگسانش ز غم
شده هاله پژمان و نرگس دژم
قد چو الف گشته از هجر دال
نهال بلا را شده همچو تال
شده شهد او تلخ از هجر دوست
همه استخوانش نمایان ز پوست
هلالی شده مهر تابان ز هجر
ز انده نمانده ورا جان ز هجر
شب و روز چشمش به راه خیال
خیالی ز غم مانده آن هم خیال
چو موی خودش زار از غم نزار
چو موی پر از چشم بالای تار
چو چشم سیاهش خودش خسته دل
بر آن هجر بر وصل پیوسته دل
چو گل پیرهن بر تن خویش چاک
چو خورشید رخشان فتاده به خاک
ز نرگس همه ژاله بر گل روان
به دل کرده با ارغوان زعفران
شده ناف آهوی چین پر ز خون
به خون آب داده رخ لاله‌گون
تراشیده رخسار مه را شمال
که می‌جست با مهر تابان وصال
شب و روز یکسان گذشته به ماه
همه تخم گلنار را کشته ماه
نهاده به رخسار خود ناودان
از آن ناودان ریخته ناروان
دل آتشکده گشته از تاب غم
نهال قدش رسته از آب غم
درون پر ز آتش برون پر ز آب
چو گل رفته در کوه ابر راه آب
چو سامش چنان دید بر زد خروش
در آن عالم خواب ازو رفته هوش
به بیهوش آمد به پایش فتاد
سر راز هجران برو برگشاد
که ای ماه پر مهر آرام دل
مه گلرخان و گلندام دل
بت مه لقایان ماچین و چین
گرفتار در چین زلفت چنین
به بازار حسنت پری بی‌بها
اسیر کمندت نیابد رها
فزون رخت شمع ایوان جان
دلم را ز پروانه وش جانفشان
منم عاشقی در ره وصل یار
تو معشوق با درد هجرت چه کار
منه درد بر جان که دردت مباد
پریشانی از سرو سردت مباد
فدای تو بادا همه جان من
هم آشکار تو پنهان من
کجا بی‌غمت در کجائی بگو
بدین‌سان پریشانی چرائی بگو
که باشد به گیتی تو را هم‌نفس
که از درد تو بشکنم من قفس
کدام است راه وصالت کجاست
که جانم ازین درد دوری بکاست
شکر لب لب درفشان کرد باز
شکر ریخت از لعل نوشین به راز
نخستین شد از دیده گوهرفشان
چنین گفت کای شاه گردنکشان
ترا اسب تازنده در زیر زین
چه دانی ز پویندگان غمین
تو را ساغر عیش کرده خراب
چه دانی که را برده سیلاب آب
تو را جام می چهره چون دل فروخت
چه دانی که در آتش افتاده سوخت
تو را گوش بر ناله زیر و بم
چه دانی که باشد گرفتار غم
تو را خوش بود کام در روزگار
مرا هم به ناگه یکی گوش دار
تو را با پریزادگان عیش و جام
چه دانی که در بند دیوم مدام
که از چین فتاده به کوه فنا
ز بند بلا بندی ابرها
اگر آمدی یافتی زنده‌ام
وگرنه به چنگ اجل بند‌ه‌ام
خوشا خسته هجر را در خیال
ز ناگه به جان یافتند اتصال
خوشا با خیال بت سیمبر
نهادند لب بر لب یکدگر
کسی کو نه عشقش ورا جان بود
مخوانش تو آدم که حیوان بود
ز ناگه ز شادی ز جا جست سام
به بر در نبودش بت خوش خرام
شدش سینه از درد او پاره‌تر
ز بیچارگی ماند بیچاره‌تر