mabidan/ganjoor huggingface dataset:
شیخ محمود شبستری — فصل اول — بخش ۲ - عین الیقین
بهر تأکید آیت قرآن
بشنو از عقل واضح برهان
هیچ ممکن به خویش هست نشد
شیب و بالا، بلند و پست نشد
دور باطل، تسلسل است محال
اوست پس مبدء و بدوست مال
زانکه بر بود ذات خود موقوف
نشود کس چو وصف بر موصوف
نرسد جملۀ دوم به نخست
هر دو گردند منتهی به درست
ممکنیّت ز ممکنی منفک
نشود بی خلاف و شبهه و شک
هرگز او واجب الوجود نشد
منبع فضل و فیض و جود نشد
واجب آنگه نمی​شود ممکن
گردش ذات کی بود ممکن
زانکه قلب حقایق است محال
حاش للّه ز ایزد متعال
خود گرفتم که می​بگشت صفات
منقلب کی شود حقیقت ذات
صفت ذات هم نمی​گردد
هیچ هستی عدم نمی​گردد
صفت او چو اوست پاینده
هم نمود است و هم نماینده
شیخ محمود شبستری — فصل اول — بخش ۳ - حق الیقین
به محیط افکن ای خرد زورق
جای باطل نماند «جاء الحق»
چند از آیات انفس و آفاق
«اولم یکف» خوان علی الاطلاق
به دلیلی، پسندیده نیست خدای
تا چوهرجائیان روی هر جای
نیست جائیت تا به هر جائی
همه جایی تویی چو برجایی
چه کند با دلیل رأی العین
وادی قدس وانگهی نعلین؟!
وقت «انّی انااللّه» آمد زود
بنه از کف عصای گفت و شنود
هر که بر حق دلیل می​گوید
به چراغ آفتاب می​جوید
شیخ محمود شبستری — فصل اول — بخش ۴ - حکایت
بر جُنَید ابلهی گرفت این دَقْ
که چه داری دلیل هستی حق
پیر دم زد ز عالم ارواح
گفت: اغنی الصّباح عن مصباح
صبح را نیست حاجتی به چراغ
نور خود دارد از چراغ فراغ
همه عالم فروغ نور خور است
چه مجال چراغ مختصر است
مهر در تافت از در و دیوار
ذرّه را با فروغ شمع چه کار
ذرّه بود آنکه از خطاب الست
به جواب «بلی» میان در بست
ذرّه از نور مهر تابان است
هم بدو سوی او شتابان است
رشتۀ مهر تا که بر جان بست
یک زمان از طلب فرو ننشست
در هوا چون فلک از آن اِستاد
که هوا را به زیر پا بنهاد
چوندر این کوی پای سر کرد او
دست با مهر در کمر کرد او
تا در این حالت پسندیده
شد سراپای او همه دیده
تن او روی و روی او دیده​ست
بودنی بوده، دیدنی دیده​ست
او به مطلوب خویشتن برسید
کوری آنکه می​نیارد دید
شیخ محمود شبستری — فصل اول — بخش ۵ - حکایت
هدهدی را مگر ز طالع شوم
گذر افتاد بر خرابۀ بوم
از سلیمان شنیده بود وعید
آخر افتاد در عذاب شدید
هیچ بومان به شب نمی​خفتند
هر زمانیش برمی​آشفتند
چون نسیم سحرگهی بدمید
زان خراب آشیانه بر پرید
گلّۀ بوم در پیش کردند
تا گرفتند و سختش آزردند
که تو در روشنی شب خفتی
روز تاریک برمی​آشفتی
گفت هدهد که این بود برعکس
روشنی کی بود مگر در عکس
همه چیزی به نور خور پیداست
ظلمت از ضعف نور چشم شماست
دیده​ای کان ضعیف نور بود
همچو شب پرّه روز کور بود
لیک چشم مرا بود آن تاب
که کند تاب مهر عالم تاب
من که بینم جمال مهر عیان
حاجتی نبودم به هیچ بیان
جمله بومان به هم برآشفتند
هر یکی هرزه​ای همی گفتند
هدهد تیزبین از آن درماند
«اقتلونی» به ذوق دل برخواند
ذوق من گفت در وفات من است
مردن من همه حیات من است
خانۀ تن اگر خراب شود
ذرّۀ جان در آفتاب شود
نور کز شش جهت بیفزاید
ظلمت ذرّه هیچ ننماید
شیخ محمود شبستری — فصل اول — بخش ۶ - حقیقة الحقایق
ای که اندر حجاب ماندستی
آیت نور را نخواندستی
از طلب حاضر تو غایب شد
رای صائب همه مصایب شد
حاضری کز طلب شود پنهان
دیدن او به سعی و جد نتوان
هرزه هر ساعتی ز بیکاری
دیدۀ دل به خار می​خاری
سَدَّت اندر ره خدا دانی
دانش دانش است تا دانی
دانش حق ذوات را فطری است
دانش دانش است کان فکری است
در ازل از چه کردی استدلال
که «بلی» گفته​ای جواب سؤال
دور کردی تو مرد کارافزای
خویش را از جناب و جنب خدای
وه که چون در رسی به سر نهفت
چند «واحسرتا»ت باید گفت
شیخ محمود شبستری — فصل اول — بخش ۷ - تحقیق
در خودی کرده​ای خدا را گم
این انتم فانّه معکم
دست او طوق گردن جانت
سر برآورده از گریبانت
به تو نزدیکتر ز حبل ورید
تو در افتاده در ضلال بعید
چند گردی به گرد هر سر کوی
درد خود را دوا هم از خود جوی
بر تو نزدیک گردد این ره دور
گر نشینی به پیشگاه حضور
شیب و بالا و پیش و پس منگر
درکش اندر زه گریبان سر
خیره هر در ز جست و جوی مزن
در این خانه نیست جز روزن
زدن دست و پا پریشانی است
سر بنه آخر این چه پیشانی است
نردبان پایۀ سراچۀ غیب
هست از دامن تو تازه جیب
سخن راه بر خود آسان کن
چاک دامن زه گریبان کن
تا نداری از این حدیث شگفت
بشنو آخر که بایزید چه گفت
قصّۀ «ان سلخت من جلدی
اناهو و هواانا وحدی»
سخن آن که مرد آگاه است
«لیس فی جبّتی سوی اللّه» است
شیخ محمود شبستری — فصل اول — بخش ۸ - حکایت
دید یک عاشق از دل پر تاب
حضرت حقتعالی اندر خواب
دامنش را گرفت آن غمخور
که ندارم من از تو دست دگر
چون درآمد ز خواب خوش درویش
دید محکم گرفته دامن خویش
دامن خویش را ز دست مده
سر در آفاق هرزه بیش منه
هست مطلوب جانت اندر پیش
اندر او می​نگر از او مندیش
زانکه اندیشه دورت اندازد
دوست با غیر در نمی​سازد
هرکه از خویشتن شناخت شناخت
خویش را از شناخت دور انداخت
یک دو بیت از ظهیر ملت و دین
گشت بر خاطرم کنم تضمین
«عاشقان را چه روی را تو جز آنک
لب بدوزند و در تو می​نگرند
بر در تو مقیم نتوان بود
حلقه​ای می​زنند و می​گذرند»
زدن حلقه جز اشارت نیست
ذوق دل قابل عبارت نیست
وان اشارت به لفظ استفهام
گشت وارد ز نصّ خیر کلام
از «اَلَم نخلق» و «الم نجعل»
راه یابی به دانش اول
که خداوند عالم از زن و مرد
همه را از عدم پدید آورد
بنگر آخر به آشکار و نهفت
چند جا با تو حق «اَلَم تر» گفت
امر و خلق از خدا توان دانست
کس خدا را به این و آن دانست؟!
نور او بود تا که دیدۀ جان
کرد ادراک صورت دو جهان
منزل فکر و فعل ما صفت است
ذات برتر ز علم و معرفت است
نور او خود دلیل قافله بس
در پی حق غلط نگردد کس
خلق را جمله موی پیشانی
همه در دست لطف ربّانی
آنگه او بر صراط راست روان
خلق در پی روانه از دل و جان
زان جهت نیست هیچ منع و دریغ
شمس «اللّه نور» و آنگه میغ؟!
قول «واللّهُ غالبٌ» بشنو
تا نمانی به دست دیو گرو
باز از جانب تو استعداد
نقش فطری نه زادۀ ارشاد
کرد مقرون به خلق «ثم هدی»
که هدایت زخلق نیست جدا
زانکه از واهب الصور دل و تن
همه نیکوست «الذی احسن»
وصف حسن تو «احسن التقویم»
حسن جان متصف به قلب سلیم
در «یدین» است جسم​ها را گِل
و «اصبعین» است باز منزل دل
راه بر زین سخن به سر نهفت
که من اینجا جز این نیارم گفت
جان به فطرت ز ایزد آگاه است
لوح بی رنگ «صبغة اللّه» است
نشود نیک، بد به هیچ سبیل
باز جو قول حق که «لاتبدیل»
داده را واستاند او هیهات
بالعرض لایزول ما بالذّات
بگذارش تو نقش این نیرنگ
کرده​ای گه فراخ و گاهی تنگ
صورتت خود نکوست ای دلخواه
تو مگردان به دست خویش تباه
غل و زنجیر و آتش دوزخ
هم یداک اوکتا و فوک نفخ
دل و جان خود کشد به مرکز خویش
گر نیاید توئی تو در پیش
«اسفل السافلین» توئی تو بود
که ترا کار «بل اضل» فرمود
بنگر اکنون ز اوج مهر یقین
در چه ظلمت «ضلال مبین»
باز دان ضدهای راه خدا
که به ضد است چیزها پیدا
شیخ محمود شبستری — فصل اول — بخش ۹ - الضلال المبین
منکر حق طبیعی آمد و بس
آن خر بدگهر، سگ ناکس
دهر را کردگار می​خواند
اثر از روزگار می​داند
نظرش تا به چرخ و انجم شد
پیشتر زان نرفت از آن گم شد
دهر را نیز همچو ما می​دان
روز و شب، ماه و سال سرگردان
شیب و بالا، هبوط و اوج و قران
صفت مثل ماست در امکان
هرکه اندر صفت چو ما باشد
حاش للّه که او خدا باشد
در «اناالدهر» سر مکنون است
من بگویم تو خود بدان چون است
به هر آن سو که گردد آن گمراه
گر بداند «فثّم وجه اللّه»
هرکه داند که این چنین باشد
کفر او خود همه یقین باشد
شیخ محمود شبستری — فصل اول — بخش ۱۰ - التمثیل
وحدت حق چو مرکزی است بسیط
ما همه نقطه​های دور محیط
کژی دایره نه از نُقَط است
نقطه و آنگاه کژ، نه این غلط است
نقطه​ها چون به همدگر پیوست
کژیی در خیال صورت بست
کژی کژ ز وضع و هیئات است
ذات را راستی هم از ذات است
از پس و پیش بگسل و چپ و راست
تا شود آن کژی وی همه راست
نقطه هر جا که رخ نهد پس و پیش
روی او هست سوی مرکز خویش
فرق کن در میان مثل و مثال
تا بدانی مجاز را ز محال
«مثل الاعلی» آمد از قرآن
ذات حق را برای کشف و بیان
شیخ محمود شبستری — فصل اول — بخش ۱۱ - المنشأ
منشأ این خلاف شد میمون
ابن دیصان کافر ملعون
قصّۀ کفر بلعم باعور
خود چو سگ هست در جهان مشهور
بعد از آن زهد و دانش بسیار
رفت و کافر شد آن سگ مردار
کرد انکار صانع بیچون
پس کتب ساخت اندر آن ملعون
تا به جائی رسید حال لئیم
که سگش خواند کردگار کریم
هرچه کمتر از این حکایت شوم
تا در آمد به حکم کالمعدوم
عذرشان خواست ایزد از سر حلم
قوله «مالهم به من علم»
هم توئی ای قدیم فرد اِلاه
وحدت خویش را دلیل و گواه
«شهداللّه» تو بشنو و تو بگو
«انّه لا اِلاه الا هو»
نیست اندر یقین مجال گمان
رو «اَفی اللّهِ شک» برایشان خوان
شیخ محمود شبستری — فصل دوم — بخش ۱ - الفصل الثّانی فی توحیده تعالی  علم الیقین
وحدت تو ز کثرت اشیا
هست مانند هستیت پیدا
جزوهای جهان زکوه و ز کاه
همه در «لا اِلاه الاّ اللّه»
«قل هواللّه» گفت با تو احد
باز «اللّه» گفت فرد و «صمد»
آنکه از کس نزاد و نی زاید
زو کسی، مثل او کجا شاید
شیب و بالا و مثل نبود کس
به ضرورت که او بماند و بس
همه دانند واحدیت او
از احد دم مزن فهو هُوَ هو
عقل مخلوق ره بدان نبرد
مرغ فکر اندر آن هوا نپرد
شیخ محمود شبستری — فصل دوم — بخش ۲ - عین الیقین
لفظ قرآن و معنی برهان
قول «لو کان فیهما» را دان
یعنی از کثرت الاهستی
آسمان و زمین تباهستی
دو کس ار متفق شوند به رای
بود از عجز و کی شوند خدای
ورنه چون این از آن جدا باشد
آنکه غالب بود خدا باشد
نه که خود جمله ذرّه​های وجود
قایل آمد به وحدت معبود
کثرت آمد به وحدت آبستن
همچو درنیست هست را مَکْمَن
اعتبارات وحدت است جهان
نقش کثرت از آن یکی می​دان
تیغ را لعل کن به خون عدد
مهتری چون شوی زبون عدد
گردن پست گردنان بشکن
بیخ کفر از همه جهان برکن
عدد آخر همه دلیل یکی است
کافر است آنکه اندرینش شکی است
باز هر کثرتی به وحدت خاص
خواه انواع گیر و خواه اشخاص
عدد بی​نهایت و بی حد
از یکی و یکی برون زعدد
به فصول و خواص نامحدود
گشته از جنس خویشتن معدود
مبدء و منتهای جمله شمار
وحدت آمد ز اندک و بسیار
جل قدره ظهور وحدت خویش
کرده اندر مظاهر کم و بیش
وحدتش گشته ظاهر از اعداد
نفی امثال کرده و اضداد
گفته دایم نه خاص روز شمار
«لمن الملک واحدالقهّار»
شیخ محمود شبستری — فصل دوم — بخش ۳ - حق الیقین
با وجود تو خود کدام وجود
کس عدم را نهاد نام وجود
ظاهر و باطن، اوّل و آخر
تو و غیری نه در میان ظاهر
بودِ هر بود با تو نابود است
وین چنین بوده است تا بوده​ست
هستی نیست با تو هستی نیست
نیستی هست تا تو هستی، نیست
جود عین وجود، باز وجود
عین جود است در مقام شهود
بودن بودها نمود تو بود
همه تا بود از آن نمود نمود
چیست اسم و صفات وحدت حق
اعتبارات هستی مطلق
هستی تست عین ماهیت
نیست با ذات شَین ماهیت
ذات هستی و وحدت است یکی
دل دانا در این نداشت شکی
باز بود و نمود تو یک چیز
نیست اندر میانه هیچ تمیز
فارق اندر میان نور و ظُلَم
چیست غیر از توهمات عدم
همۀ ممکنات را محفوف
در عدم همچو ظرف را مظروف
شیخ محمود شبستری — فصل دوم — بخش ۴ - حکایت
صانعی کوزه​ای ز برف بساخت
کرد پر آب و اندر آب انداخت
کوزۀ برف ناگه ازتب و تاب
آب گشت و برآمد آب به آب
چیست اندر مَثَل همه عالم
عدمی در میان بحر عدم
هرچه را پیش و پس عدم باشد
بود و نابود او بهم باشد
شیخ محمود شبستری — فصل دوم — بخش ۵ - تحقیق
وحدتش نیست از قبیل شمار
برتر آمد ز اندک و بسیار
عدمی دان تعیّن اشیا
نیست از نیست شد به نیست جدا
جایز است امتیاز در اَعْدام
وی نه فرد است در حقیقت و نام
نیستی​ها به نیستی ممتاز
هرمحالی شده محل جواز
اعتبارات عقل دور اندیش
ذهنی و خارجیت آردپیش
من و تو، بی من و تو، ما و شماست
همه یک ذات و کثرت از اسماست
توئی تو نمود اوئی اوست
انا و انت عین نحن و هوست
عالم خلق و امر هر دو یکی است
وحدت و هستی من و تو یکی است
اصل اعداد بی مر واندک
یکی آمد چو بشمری یک یک
من ندانم که اندرین چه شک است
که دو در اصل خود دو بار یک است
ذات وحدت، صفات پس افعال
واحد است و عدد ز روی مثال
عشرات و مآت، باز الوف
همچو خط است و سطح و نقش حروف
آن زآحاد وز احد برخاست
وین هم ازنقطه و نُقَط برجاست
همچنین جسم​ها ز سطح و خط است
که مر آن را وجود از نقط است
سه موالید اگرچه از چار است
از یکی بودنش بناچار است
در هیولا و اصل انبازند
آن ز صورت بود که ممتازند
مکن ای خواجه درشمار غلط
تا نگردی به هر چهار غلط
هر یکی از مراتب اعداد
گشته مخصوص از آن علی الافراد
دارد اسما و خاصۀ بسیار
نکند عقل مر ورا انکار
سه در سه عداوت انگیزد
چاردر چار با هم آمیزد
لیکن این جمله خاصۀ احد است
مظهرش عقد و رتبۀ عدد است
باشد آن رتبه همچو شرط ظهور
زاهن و سنگ گشت پیدا نور
حکم شرعی خواص آن رُتَب است
روز روشن در اندرون شب است
سایه هم ظلمت است با خورشید
گرچه ننمود جز به روز سپید
بر تو بگشود سرّ این مشکل
سرّ معنی «کیف مد الظل»
صورت عکس تو در آئینه
نه توئی و نه او هر آئینه
عدم آئینه، ممکن آن عکس است
بحقیقت همه جهان عکس است
عکس آئینه گرچه هست هزار
صورت از وی کجا شود بسیار
خاصه اینجا که آینه​ست عدم
هستی ونیستی، چه بیش و چه کم
عدم آئینه، آینه عدم است
که حدث در مقابل قدم است
شیخ محمود شبستری — فصل دوم — بخش ۶ - فی صدور الکثرة عن الوحدة
امر نسبی است کثرت موجود
صد هزاران شهود و یک مشهود
تا شود کشف بر تو «خلق جدید»
باز دان سر «قرب حبل ورید»
«هو فی شأن» همیشه حق را دان
خلق را «کل من علیها فان»
نیست، هر دم به هست هست نمود
هست خود آنچنانکه هست نبود
نیستی، نیستی است تا هستی است
نیست است او اگرچه با هستی است
هرچه جز حق توهم است و خیال
مثل بگذار و فهم کن زمثال
شیخ محمود شبستری — فصل دوم — بخش ۷ - التمثیل
صورت وحدت از جهان مثال
نقطه​ای بست نقش بند خیال
نقطه مانند شعله عکس انداخت
وهمش از دور صورتی برساخت
باز چون دایره مجسم شد
کرۀ شکل چرخ اعظم شد
عکس​ها چون زو هم درهم شد
نقش هژده هزار عالم شد
نقطه و دور دایره است واُکَر
وحدت ذات را چو عکس و صور
نیست هیچ اندرین میان جز حق
ما و حق چیست با هم ای احمق
قصّۀ جسم و جان مگو با او
یا تو باشی در این میان یا او
محدث آنگه که با قدیم آمیخت
نسبت خلق و خالقی بگسیخت
وحدتی کان همیشه با ذات است
مسقط نسبت و اضافات است
رهنمای من و تو از قرآن
از «قل اللّه ثم ذرهم» دان
وحدت است این نه اتحاد و حلول
تو برون بر از این میانه فضول
این همه گفتگوی توحید است
راه وحدت به ترک و تجرید است
چه کنی گفتگوی بیهوده
فرقی باشد ز گفته تا بوده
سخن وحدت است همچو سراب
از سراب ای پسر که شد سیراب؟
شیخ محمود شبستری — فصل دوم — بخش ۸ - وصف الحال
مدتی من ز عمر خویش مدید
صرف کردم به دانش توحید
در سفرها به مصر و شام و حجاز
کردم ای دوست روز و شب تک و تاز
سال و مه همچو دهر می​گشتم
ده ده و شهر شهر می​گشتم
گاهی از مه چراغ می​کردم
گاه دود چراغ می​خوردم
علما و مشایخ این فن
بسکه دیدم به هرنواحی من
جمع کردم بسی کلام غریب
کردم آنگه مصنفات عجیب
از فتوحات و از فصوص حکم
هیچ نگذاشتم ز بیش و ز کم
بعد از آن سعی و جد و جهد تمام
دل من هم نمی​گرفت آرام
گفتم از چیست این تقلقل باز
هاتفی دادم از درون آواز
کین حدیث دل است از دل جوی
گرد هر کوی هرزه بیش مپوی
شیخ محمود شبستری — فصل دوم — بخش ۹ - حکایت
سخن شیخ محی ملت و دین
چون نکرد این دل مرا تسکین
راستی دیدم آن سخن همه خوب
لیک می​داشت نوعی از آشوب
سر این حال را من از استاد
باز پرسیدم او جوابم داد
سعی شیخ اندر آن فتاد مگر
که نویسد هر آنچه دید نظر
قلم او چو در قدم نرسید
پای تحریر از آن سبب لرزید
آن نه زو بود فتنه و کینه
زشت زنگی بود به آئینه
شیخ و استاد من امین الدّین
دادی الحق جوابهای چنین
من ندیدم دگر چنان استاد
کافرین بر روان پاکش باد
شیخ محمود شبستری — فصل دوم — بخش ۱۰ - التمثیل
دیدن وگفتن و نوشتن حال
همچو علم است و قدرت و افعال
هر یکی زان بر آن دگر افزون
نشود هیچگونه دیگرگون
آنچه بیند نظر به یک دم حال
ننویسد قلم به پنجه سال
باز نتوان نوشت در یک دم
آنچه آید به سالها ز قدم
خود زبان و قلم سفیر دلند
مُنهی و حاجب و وزیر دلند
شاه چون بر سریر ناز نشست
ای بسا پیشرو که باز نشست
حاجبان در ره ارچه پیش دوند
در منازل بجای خویش روند
عارفان دیده را قدم کردند
پس زبان را از آن قلم کردند
مرد توحید را وجود و عدم
هر دو با هم بود به گفت و قدم
نفی و اثبات سنگ و آهن تست
سبب نور شمع روشن تست
تا به مقراض لانبری باز
سر شمع حقیقتی زمجاز
شعلۀ شمع دین نیفزاید
با حقیقت مجاز کی پاید
نرسی در مقام وحدت و جمع
تا نگردی تو یک زبانه چو شمع
نور توحید چون عیان گردد
خود سراپای تو بیان گردد
سر و پای تو ای پسندیده
همه گردد چو قرص خور دیده
شیخ محمود شبستری — فصل دوم — بخش ۱۱ - حکایت
رفت یک روز ابلهی نادان
پیش خواجه محمد کُجُجان
گفت ای خواجه هر چه هست منم
راست بشنو قبول کن سخنم
خواجه گفتا که آفتاب گواه
می​نخواهد به روشنی ز افواه
نور خورشید خود گواه خود است
هم تو بشنو که داده را ستده​ست
بس جواب لطیف روشن داد
درج آن بزرگ عالی باد
همه الفاظ وی از این سان است
همچو خورشید و مه دُرفشان است
راستی هست معدن دل و جان
همگی خاک تودۀ کججان
مرد توحید خود نگوید من
گرچه باشد چو جرم خور روشن
اهل توحید را سخن نبود
که سخن، بی نشان من نبود
من و او عین شرک و تقلید است
چه مناسب به اهل توحید است
نور و ظلمت به هم نگردد جمع
باد صرصر فرو نشاند شمع
راه توحید در قدم زدن است
قعر دریا چه جای دم زدن است
بی رضا و توکل و تجرید
کی توان کرد دعوی توحید
سخن وحدت آنگه از عامی
زان چه خیزد بجز که بدنامی
شیخ محمود شبستری — فصل دوم — بخش ۱۲ - الضلال المبین  الفرقة الاولی
صابی مشرک ستاره پرست
کوز «انعام بل اضل» بتر است
ازکواکب اثر چو دید اینجا
زان بنگذشت و گفت هست خدا
ساخت مانند کوکب آن تمثال
تا پرستش کند به کفر و ضلال
کرد ممتاز هر یکی در اسم
زیر هر یک نهاد چند طلسم
پس بیاراست آن به زیور و زیب
تا کند با عوام مکر و فریب
بت پرستی از آن پدید آمد
راستی مذهبی پلید آمد
گوید این خود مرا شفیع بود
عقل داند که این بدیع بود
هیچ دیدی جماد ناپروا
بهتر آید ز زندۀ گویا
چون خلیل خدای دید افول
در ستاره، نکرد هیچ قبول
زانکه گردش نشانۀعدم است
نقص و تغییر دایماً بهم است
کرد باطل مذاهب و ثنی
وضع فرمود حکم بت شکنی
قدر کوکب به نزد حق نه کم است
قول «والنجم» آیت قسم است
ظلمت از شرکت آمد اندر ذات
نه ز ادراک نور در آیات
شیخ محمود شبستری — فصل دوم — بخش ۱۳ - الفرقة الثانیة
باز نصرانی پلید خبیث
قایل آمد به شرکت و تثلیث
سه گرفت او مدبر عالم
حق تعالی و عیسی و مریم
قوم نسطور و قوم ملکائی
وان یعقوب نحس، خودرائی
جمله اقنوم​ها یگانه نهند
مذهب و ملت سه گانه نهند
شیخ محمود شبستری — فصل دوم — بخش ۱۴ - المنشأ
اندر ایّام دولت مأمون
بود نسطور نام یک ملعون
کرد بر رأی خویشتن تأویل
متشابه چو دید در انجیل
گفت اللّه داشت سه اقنوم
کان وجود و حیات اوست و علوم
کلمه است آن وجود بر تصحیح
که بدان متحدشدست مسیح
چون در انجیل دید لفظ پدر
وز مسیحا پدید گشت اثر
شبهه​ای اوفتاد در رایش
تا بلغزید از آن نظر پایش
مبتلا شد در اتحاد و حلول
دوزخی گشت باز آن به دو پول
ناگهان مذهبی از آن بر بافت
بگرویدند بدو و شهرت یافت
پدر و روح قدس و نفس پسر
متحد داشت او به عین و اثر
رای یعقوب و رای ملکا هم
اندرین هرزه نیست از وی کم
اتحاد است در عقول محال
چیست این هرزه​های تنگ مجال
از پدر گفتن اصل بود مراد
نفس کلی که مبدء است و معاد
لفظ روح اللّه است عین مجاز
همچو بیت اللّه است در اعزاز
حق تعالی که مبدء اشیاست
پیش هر کس ز نور او جانهاست
روح هرچیز کان بود دایم
که بدان کالبد بود قایم
همه قایم به نور قیومند
خواه مسعود و خواه میشومند
لیک تخصیص بهر تعریف است
وین اضافت برای تشریف است
شیخ محمود شبستری — فصل دوم — بخش ۱۵ - الفرقة الثالثة
منکر وحدتند جمله مجوس
تا چه گفته است گبرک منحوس
شر و کفر ازوجود اهرمن است
خیر یزدان کند که ذوالمنن است
نیک و بد دیده​اند بدکیشان
زان دو فاعل نهاده​اند ایشان
به توهم که نیک بد نکند
باز بد کار نیک خود نکند
ورنه هر شخص ضد خود گردد
بد شود نیک و نیک بد گردد
مصدر هر یکی جدا باشد
پس جهان را دو کدخدا باشد
مبدء خیر و شر جمله امور
نزد ایشان بود ز ظلمت و نور
ای موحد ز ذوق دل برخوان
«اَ إله مع اللّه» از قرآن
نیک گر دفع بد تواند کرد
نکند یا نه خود نداند کرد
بد بود، ورنه خودبود عاجز
به خدائی کجا سزد هرگز
زانچه گفته است ظالم گمراه
در صفت​های حق، تعالی اللّه
شیخ محمود شبستری — فصل دوم — بخش ۱۶ - المنشأ
گشت پیدا ز ملک ما زرداشت
آنکه این نقش را نخست انگاشت
دید در خلوت او مگر انوار
کرد مانندگی به صورت نار
بود او حقه باز و چابک دست
وز طلسمات نقش​ها می​بست
حیلتی چند ساخت سخت نکو
شاه گشتاسب بگروید بدو
مانی چین پس از وی آمد باز
کرد زردشتیی دگر آغاز
شاه شاپور بگروید تمام
باز کشتش به عاقبت بهرام
قول حق راست شد که «جاء الحق»
«زهق الباطل» آنگهی مطلق
اصل این کار اگر بدانی تو
در ره حق فرو نمانی تو
ممکن الذات در مثل سایه است
هستی و نیستی در او مایه است
خیر نور وجودی قِدَم است
شر ز ظلمت که مُحْدَث و عدم است
سرّ این معنی آنکه شرّ خود نیست
هرچه دارد وجود، آن بد نیست
ضدّ همدیگرند ظلمت و نور
هر یکی زان دگر کنند ظهور
«کنت کنزاً» که گفت با داود
چیست جز از عدم ظهور وجود
نور را ذاتی است پیدائی
که به خود دارد او هویدائی
لیک او را ظهور دیگر هست
وان ز ظلمت چو عکس صورت بست
آئینه چون ز عکس خالی بود
عکس صورت از آن جهت بنمود
چیست صوت و صدا و عکس و صُوَر
زان مقالات دان حقیقت شرّ
«الذی احسن» است خیر کلام
«هل تری من فطور» کرد تمام
شیخ محمود شبستری — فصل سوم — بخش ۱ - الفصل الثّالث فی تنزیه ذاته تعالی و تقدّس  علم الیقین
ذات حق در جهات می​ناید
کم نگردد ز هیچ و نفزاید
متبرا ز چند و چون ذاتش
وز مقولات ده برون ذاتش
چون به موضوع در نمی​آید
گفت جوهر ورا کجا شاید
جای خواهد همیشه هر جوهر
عرض است حال باز در جوهر
آنکه را جای نیست نبود حال
عرض و جوهری بدوست محال
هیچ حادث در او نگردد حال
عرضیت بر او گزاف و محال
کم و کیف و متی و اَیْن و مضاف
وضع و فعل، انفعال، ملک گزاف
دانش آفریده نیست محیط
به کمالش چه مردم و چه بسیط
نکند وصف او عبارت ما
نرسد سوی او اشارت ما
«لیس» را با «کمثله» برخوان
معنی آن قوی کن از برهان
نه به کس نه کسی بدو ماند
صفت ذات او هم او داند
«لایحیطون» از این بیان کرده است
بی​نشانی از او نشان کرده است
شیخ محمود شبستری — فصل سوم — بخش ۲ - عین الیقین
کی و کو، چند و چون و چیست، چرا
هست از اوصاف «انتم الفقرا»
این همه وصف​ها ز امکان است
علت احتیاج و نقصان است
ذات حق کامل است و فوق کمال
نرسد کس در او به وهم و خیال
از تسلسل که نیست در امکان
نبود دایماً مکان مکان
چون مکان را مکان محال بود
خالق اندر مکان خیال بود
گر بود مر ورا حدود و جهات
متناهی شود حقیقت ذات
جسم گردد کنون و از ترکیب
مُحْدَث آید قدیم فرد مجیب
ور حوادث بدو شود قایم
حادثه دایماً بود قایم
عرش کان مُحْدث است جای قدیم
کی شود ای به فکر و فهم سقیم
نقل و تحویل حاجت انگیزد
نانشسته چگونه برخیزد
پیش از این عرش و فرش و لوح و قلم
برچه می​بود صانع عالم
این زمان هم بر آن همی دانش
ورنه قایل شوی به نقصانش
زانکه آن حال اگر کمال بود
نقص ضد است و آن محال بود
این همه نقش وهم و پندار است
عقل از این گفت و گوی بیزار است
عقل در جای نطق کم نزند
چون بدینجا رسید دم نزند
بعد از آن حیرت است و بیهوشی
به که آن راز را فرو پوشی
شمّه​ای گفته می​شود دریاب
تا نگردد خلاف شرط کتاب
شیخ محمود شبستری — فصل سوم — بخش ۳ - حق الیقین
در مقامی که عشق همخانه است
نفی و اثبات هر دو بیگانه است
چونکه آتش فتاد در همه کوی
ز آهن و سنگ گفت و گوی مجوی
گفته «انی قریب» با تو خدا
به خود آی ای خدای جو بخدا
شیخ محمود شبستری — فصل سوم — بخش ۴ - النصیحة
چند در نفی دیگران پیچی
نفی خود کن که هیچ بر هیچی
توئی تست در میانه دوئی
او چو تو در میانه نیست توئی
اوئی اوست بر تو مستولی
هرکه این را بداند اوست ولی
عرش و کرسی دل است و سینۀ تو
این جهان بندۀکمینۀ تو
مغز عالم توئی و عالم پوست
نُه فلک مَسْکه، خواجه زبدۀ اوست
اسطقسّات صورت افلاک
سیزده توی مغز عالم پاک
دانه را مغز تا لطیف​تر است
پوست هم بیش و هم کثیف​تر است
جرم زیتون و اصل شاخ شجر
خاک و آب و هوا و تابش خور
پردۀ آتشند، آنگه نور
اندرین جمله کوه​ها مستور
عرش رحمان که نور مستور است
سرّ دل دان که نور بر نور است
ذات حق نیست قابل تجدید
در حقیقت رسوم نیست مفید
آنچه دانسته​ای از او صفت است
به حقیقت نه حق معرفت است
هرچه منظور عقل و دیده بود
عقل داند که آفریده بود
صورت ذهنی آفریدۀ تست
زانکه محدود فهم و دیدۀ تست
کرده مخلوق خویش نام اللّه
تا کی از خودپرستی ای گمراه؟
هرچه دانسته​ای از او او نیست
فی المثل ذات عنبر آن بو نیست
آیت «حقّ قدره» برخوان
قَدَرِ قِدْرِ علم خویش بدان
گوشۀ پرده​ای ز اند و هزار
گر براندازد ایزد قهّار
پرتو روی او بسوزاند
هرچه را دیده دید کی ماند
هرکه را گفتی این خدای من است
زانکه بر وفق عقل و رای من است
حق تعالی و رای آن باشد
به حقیقت خدای آن باشد
چونکه مقصود را نهایت نیست
راه را حدّ و حصر و غایت نیست
لاجرم هرکه را دلی باشد
هر زمانی به منزلی باشد
شیخ محمود شبستری — فصل سوم — بخش ۵ - حکایت
مگر از شبلی آن یکی پرسید
چون ورا دید مرد دانش و دید
که من العارف؟ او به لفظ عرب
گفت: فی الحال هاهنا، فذهب
مرد ره را چه جای استادن
هر دمش مردنی است در زادن
جان که نبود بدین حیات گرو
هر زمان مرد و زنده گشت ز نو
هرکه در زندگی خویش نمرد
جز به اکراه جان به حق نسپرد
شیخ محمود شبستری — فصل سوم — بخش ۶ - حکایت
دید بابا حسن ز رنج وفات
عامیی اوفتاده در سکرات
گفت بیچاره را نخستین بار
جان سپاری است زان شده​ست افگار
جان به جانان سپار تا برهی
ورنه جان هم به جان کَنِش بدهی
جان برآورد در دمی صد بار
هر که یک دم شدست محرم یار
چون ورا درنیافتند عقول
کی زند دم ز اتحاد و حلول
اتحاد و حلول خود همه جای
ممتنع دان نه خاص خلق و خدای
زانک زیشان اگر یکی نبود
هستی ونیستی یکی نشود
ور بود باقی اتحاد کجاست
چونکه هر دو هنوز خود برجاست
حق و باطل بهم نیامیزد
سایه از آفتاب بگریزد
می​نماید در آب صورت خور
لیکن آن دیگر است و این دیگر
شیخ محمود شبستری — فصل سوم — بخش ۷ - الضلال المبین  الفرقة الاولی
اهل تشبیه نحس یاوه درای
چون خودی را گرفته​اند خدای
چون ز قید خودی نمی​رستند
صفت خویش بر خدا بستند
زان خدا را چو خود همی خوانند
که ره از خود برون نمی​دانند
قول حشوی به خویش بربستند
وان خطا را صواب دانستند
راه تقلید را پسندیدند
همه بر ریش خویش خندیدند
هیچکس عقل را کند معزول؟
چیست این ترّهات نامعقول
واجب آمد نظر ولیک به شرع
اصل این اصل ثابت است به فرع
امر و حکم «قل انظروا» ز کتاب
وارد اندر حق «اولوالالباب»
وانگهی اندرین سخن راند
چکند جهل خود نمی​داند
مُثْبِت نقل باز نقل بود
دَوْر باشد، محال عقل بود
گر نبودی قیاس و فهم و عبر
خر به از آدمیستی ای خر
چون بهایم امور جسمانی
بیش دارد ز نوع انسانی
بیست و نه مسأله است در معقول
که نباشد موافق منقول
باقیش رد مکن به نادانی
بده انصاف اگر مسلمانی
قول عاقل شنو تو از جبّار
«وقنا ربّنا عذاب النار»
مر تو را خود نه عقل و نه نقل است
ورنه هم نقل مثبت عقل است
شیخ محمود شبستری — فصل سوم — بخش ۸ - حکایت
ابلهی را چه گفت نرادی
که مرا کن به نرد ارشادی
گفت من اندر آن نبردم رنج
لیک دانم به چیرگی شطرنج
گفت دانستمت تو هیچ مدان
نه بدین راه برده​ای نه بدان
چون ندانسته​ای تو یک بازی
خیره بر جاهلی چه می​نازی
نقل بی عقل جز گمان نبود
خر چه داند که زعفران چه بود
پانصد آیت ز جملۀ قرآن
شد در احکام نازل از دیان
باقی از وی که هست اندوهزار
جمله در عبرت آمد و افکار
مبحث انبیا تفکر بود
وندرین کرده​اند گفت و شنود
چه توان گفت با کسی معقول
کز خرد کرد خویش را معزول
وانکه اندر مضیق محسوسات
گشت محبوس کی رهد هیهات
جسم خواندش مجسم منحوس
وان مشبه کرامی سالوس
در جهت دید ذات حق دایم
پس حوادث بدو کند قایم
نقل​هائی که موهم است به دین
از براهین عقل گشت یقین
زانکه تأویل آیت قرآن
کرد باید به قاطع برهان
هرکه را دست و پا و پیش و پس است
صوت و حرف و انامل و نفس است
در مکان است محتوی به جهات
همچو ما ممکن است و ناقص ذات
علت احتیاج امکان است
هرکه را این صفت بود آن است
وانکه او همچو ما بود عاجز
به خدائی کجا سزد هرگز
غایت نعت خلق را بستان
صفت حق مأول است به آن
یدو وجه است وعین در تأویل
قدرت و هستی و بصر ز دلیل
استوا را حقیقت استیلاست
عرش تعظیم ذات عز و علاست
رحمت او ارادت و انعام
همه خشنودیش چو هست اکرام
بلکه تفویض، احوط و اولی است
راه دین و دیانت و تقوی است
وارث انبیا خود آن خلف است
که در این راه پیرو سلف است
متحقق به «ادخلوا فی السلم»
ملک مرسل است و راسخ علم
آن یکی را سخن ز «مامنا»
وین دگر را حدیث «امنا»
غیر از این هر چه از اقاویل است
«فتنه» و «ابتغای تأویل» است