mabidan/ganjoor huggingface dataset:
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۸۶ - هیچ می‌دانی اگر شیطان نبود
       

هیچ می‌دانی اگر شیطان نبود
این جهان ، بی‌روح می‌ماند و خمود؟ (۱)
گر نبودی رهنمایی‌های او
لطفِ طبع و همّت والای او
هیچکس در عمر خود ، عشرت نکرد
عاشقی با دلبر خود چت نکرد
نه صدای ساز می‌آمد به گوش
نه کسی از ذوق مستی در خروش
نه سَر و سِرّیت بودی با یکی
نه چشیدی طعم بوس دزدکی
دائما سجاده‌ات بودی به دوش
وعظِ واعظ ، برده بودت عقل و هوش
آفرین بر خیرخواهی‌های وی
کز شفقّت داد دستت جام می
گر نکردی آشنایت با شراب
درد و غم را با چه می‌کردی جواب؟
غالبِ اندرزهایش دلپذیر
سرخوشان را او مشارست و مشیر (۲)
در دلالت ، کس چو او خوش‌ذوق نیست (۳)
در مَرامش ، غیر شور و شوق نیست
روز و شب در فکر عیش و نوش ماست
پس بر او لعنت فرستادن خطاست
او طرب‌افروز هر محفل بود
موجد شادیّ جان و دل بود (۴)
خواب غفلت را ز چشم ما پراند
لذت فردوس را بر ما چشاند
گرچه او را لعن و نفرین می‌کنیم
ما به عصیان ، بدتر از اهریمنیم
مقتدای اعظم انسان هموست
پس چرا او را نمی‌داریم دوست؟
جای لعنت بهر او رحمت فرست
از صمیم دل و با رغبت فرست
آدمی ، باید کند تصدیق او (۵)
با دعا خواهد ز حق ، توفیق او
من که شخصاً قدردانَش بوده‌ام
بارها مهمان به خوانش بوده‌ام (۶)
از جوانی ، رهنمودم داده است (۷)
پیش پایم راه‌ها بگشاده است
هر کجا باشد ، خدا حفظش کند
بیخ بدخواهان او را برکَنَد (۸)
         

***********
۱ - خمود: افسرده و بی نشاط
۲ - مشیر ، مشار:  آن که در کارها با او مشورت می‌کنند - مشاور
۳ - دلالت: راهنمایی - هدایت - راهبری
۴ - موجد: پدیدآورنده - آفریننده 
۵ - تصدیق: پذیرش - قبولی - استقبال
۶ - خوان: سفرهٔ طعام - خوردنی
۷ - مقتدا: پیشوا - راهبر - راهنما - مرشد
۸ - بیخ: ریشه - از بیخ برکندن: ریشه کن کردن - از ریشه خشکاندن
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۸۷ - من ندیدم ، یا نباشد هیچکس


من ندیدم ، یا نباشد هیچکس
کو به نوعی نیست پابند هوس
آدمی ، غافل بُوَد از حال خویش
زین سبب شد بردهٔ امیال خویش
گر چه در جنّت به اغوای هوس
از چمن ، تبعید شد سوی قفس (۱)
باز بر نفْسش نباشد بدگمان
ای امان از عقل انسان ای امان
بر هوس بنهاد نام آرزو
صرف شد بر خواهش دل ، عمر او
گاه کوشیدی برای کسب نام
گاه جوشیدی به دست آرد مقام
گه شدی چون « سالکی » مستِ جمال
گه برفتی در پی تحصیل مال
شب به شوق کعبه خفت و صبحدم
سجده‌گاهش بود دامان صنم
شامگه آمال او شد وصل یار
صبحگه می‌رفت جوید افتخار
****
پارسایی گر عبادت پیشه کرد
از فضول مردمان اندیشه کرد (۲)
عارفی سختی و عزلت را گزید
تا برای خویشتن یابد مُرید
ورنه عارف را چه حاجت بر حَشَم (۳)
چون ازو تا یار باشد یک قدم
زاهدی بر مرکب تقوا نشست
بار خود بر مقصد فردوس بست
گوش بر فرمان نفْس خویش داشت
نام طاعت بر هوسبازی گذاشت
الغرض ، گویا نیابی هیچکس
کو به نوعی نیست در بند هوس
****
خود گمان کن نایب پیغمبری
نیستی فارغ ز حُبّ دلبری (۴)
« آنکه عالم مست گفتش آمدی
کَلّمینی یـا حمَیرا می‌زدی » (۵)
        

***********
۱ - چمن و قفس ، تعبیری مجازیست از بهشت و دنیا
۲ - فضول: فضولی - یاوه گویی
۳ - حشم: خدمتکاران خاص
۴ - حُب: محبت
۴ - دلبر: لزوماً به معنای معشوقه نیست. هر آنچه که دل را می‌رباید - دلبر می تواند ، جاه و مال و جمال باشد یا هر چه که دلرباست.
۵ - بیت از مثنوی مولاناست.
۵ - کلمینی یا حمیرا: ای زن سرخ و سپید رو ، با من همسخن شو.
سخنی است منقول از پیامبر (ص) که طی آن از عایشه که چهره سرخ و سفید و زیبایی داشته ، می‌خواهند که با ایشان هم‌کلام شوند یا برای ایشان حرف بزنند.
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۸۸ - گو چه کس بودت به مقصد رهنمون؟
     

گو چه کس بودت به مقصد رهنمون؟
چون خطا رفتی از اوّل تا کنون
می‌شود مقصود ، هر دم دورتر
پس مرو زین پیشتر گامی دگر
هر که راهی پیش پای تو گشود
لیکن آن‌ها جملگی بیراهه بود
گوش بر اندرز هر مردم نکن (۱)
گر نمی‌یابی اقلاً گم نکن
تا به هر جا رفته‌ای آنجا بایست
زانکه آنسو ، روی بر مقصود نیست
پشت بر مقصد ، شتابانی روان
ره نمی‌پرسی ز پیر ِ ساربان
در بیابان فنا ، گر گُم شوی
وای اگر بانگ درایی نشنوی (۲)
        

***********
۱ - مردم: انسان - آدمی
۲ - درای: زنگ و جرس - زنگی که بر گردن شتر بندند.
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۸۹ - شادمان می‌زیستم اندر بهشت
       

شادمان می‌زیستم اندر بهشت
نان به سفره داشتم بی رنج کِشت (۱)
مُلک جنّت بود جولانگاه من
گوش کس ، نشنیده بودی آه من
نه مرا بیمی ز عزراییل بود
نه که ننگ از کردهٔ قابیل بود (۲)
خانه‌ای در کوی جانان داشتم
دلخوشی‌هایی فراوان داشتم
سایهٔ سِدره و طوبی بر سرم (۳)
لعبتی شیرین چو حوا در برم
باده می‌خوردم ز خُمّ لَم یَزَل (۴)
بعد از آن ، از جوی ، انگشتی عسل (۵) 
پای می‌شُستم کنار جویبار
کاندر آن ، جاری شراب بی‌خمار (۵)
تن به آب حوض کوثر می‌زدم
چشمک شوقی به دلبر می‌زدم
بسکه بودم مستعد بر خورد و خُفت
چهره‌ام هر روز چون گل می‌شکفت
غصه در قاموس من جایی نداشت (۶)
داشتم چیزی که دنیایی نداشت
شامگه ، در زیر نور ماهتاب
تخت می‌خفتم بدون قرص خواب (۷)
عیش و نوش من ، کم و کسری نداشت
تا که شیطان ، نان به دامانم گذاشت
رفت و آمد ، زیر پای من نشست
با ریا عهد الستم را شکست (۸)
تا یقینم شد مُبدّل بر گمان (۹)
سرنگون گشتم ز بام آسمان
****
ساکنم اکنون درین ماتمکده
سوگ‌زاری ، داغگاهی ، غمکده
شد جهان تبعیدگاهی بهر من
تا شوم همخانه با رنج و مِحَن (۱٠)
تا رسیدم ، در همان بَدو ورود
غم به استقبال من آماده بود
آنکه خاک آدمی را بیخته
جوهر غم را بدان آمیخته
آری آری ، مزرع دنیای دون
آبیاری می‌شود با اشک و خون
حالیا گر مِی ننوشم چون کنم؟
روی زرد خود چسان گلگون کنم؟
گر به باده هست میل و رغبتم
این گنه باشد ز جنّت عادتم
ساقیا امشب به جامم مِی بریز
تا که لایعقل نگشتم ، هِی بریز...
        

***********
۱ - کِشت: زراعت - کشاورزی
۲ - قابیل: فرزند آدم و حوا و برادر هابیل است که بر برادر خود هابیل رشک برد و او را به قتل رسانید.
۳ - سِدره و طوبی: نام دو درخت بهشتی
۴ - لَم یَزَل: جاودانی - بی زوال - خُمّ لم یزل : تعبیری برای خمرهٔ شرابِ تمام ناشدنی بهشتی
۵ - ...انهار من خَمر لذَّةٍ للشَّاربینَ وانهار من عسل مصَفى...: [در بهشت] رودهایى از باده‏اى که براى نوشندگان 
لذتى است و جویبارهایى از انگبین ناب [ جاریست]. سوره ۴۷ - آیه ۱۵
...لا یصدعون عنها و لا ینزفون: [در شراب‌های بهشتی]..... دردسر (خماری) و از خود بیخود شدنی وجود ندارد - سوره واقعه - آیه ۱۹
۶ - قاموس: طبیعت - ذهنیت
۷ - تخت خفتن: خوابِ عمیق و لذت بخش
۸ - روز الست: روز خلقت آدم
ألَم أَعْهَد إِلَیکُم یا بَنی آدَمَ أَن لا تَعبُدُوا الشَّیطانَ انَّهُ لَکُم عَدوٌّ مُبین «آیه ۶۰ سوره یس» - آیا با شما عهد نکردم اى فرزندان آدم که شیطان را پرستش و اطاعت مکنید که او دشمن آشکار شماست؟
۹ - معنی بیت: به دستور و سخن خداوند برای پرهیز از خوردن آن میوه ( گندم ؟ ) یقین داشتم اما با سخنان گمراه کننده شیطان ، به شک افتادم و همین شک ، باعث سقوط و تبعید من از بهشت به زمین شد.
۱٠ - محن: اندوه‌ها - بلاها
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۹٠ - آرزو می‌کرد ملانصردین


آرزو می‌کرد ملانصردین
مُلک دنیا باشدش زیر نگین (۱)
آن یکی بشنید و گفتش ای فلان
از چه خواهی پادشایی جهان؟
گفت ملا: تا نمایم عدل و داد
از چه باید ماند تا روز معاد؟ (۲)
در همین جا ، بی‌سؤالی و جواب
می‌کنم با خلق ، تسویه حساب
وعدهٔ فردا چرا باید دهم؟
کاری از امروز بر فردا نهم؟
آنچه نعمت هست در روی زمین
می‌کنم قسمت میان آن و این
عدل من گر در جهان جاری شود
هر بیابان ، باغ و گلزاری شود
اهل جنّت طالب دنیا شوند
شهرت عدل مرا گر بشنوند
****
گفت با ملا: تو دانی عدل چیست؟
عدل ، همسانی میان آدمیست (۳)
گر بُوَد در سفره‌ات یک گِرده نان
از وسط بگذار چاقویی بر آن
با تساوی ده به هر کس سهم او
بی کم و بیش و بدون گفتگو
هر چه باشد از قلیل و از کثیر
قسمتش کن بر غنی و بر فقیر
آن به شادی در نغلتد این به غم
تپّه و درّه نماند پیش هم
این نباشد مُمتَلی آن یک به جوع (۴)
حال گویم از کجا می‌کن شروع
فرض کن داری دو کیسه پُر ز زر
کیسه‌ای باید دهی شخصی دگر
یا اگر داری دو خر ، یک رأس آن
هست در تقسیم ، سهم دیگران
حال بنما شمّه‌ای از عدل خویش
در عدالت ، یک قدم بگذار پیش
دفتر انصاف خود را باز کن
بذل را از مال خود آغاز کن
کیسه‌ای زر ده به یک درمانده‌ای
یا خری بخشا به در رَه مانده‌ای
گفت ملا: گر عدالت این بُوَد
عدل ، زیبنده به نصردین بُوَد
من ببخشم زر بدون گفتگو
چون که بخشیدن بُوَد فعلی نکو
لیک نتوانم که از خر بگذرم
بهر خر ، گو کس نیاید بر درم!
با عطای خر موافق نیستم
این یکی را با خلایق نیستم!
مرد گفتش ای عجب از این سخا
زر ببخشی ، خر نمی‌بخشی چرا؟
گفت چون نَبْوَد مرا انبان زر (۵)
لیک در اصطبل خود دارم دو خر
چون مرا آن کیسهٔ زر نیستی
خود ندانم بخشش زر چیستی
لیک خر دارم و می‌دانم بهاش
خر مگر باشم ، کنم بر کس عطاش!
آنچه را دارم چرا بخشم به کس؟
از نداری‌هام می‌بخشم و بس!
جهل باشد اینکه از اموال خویش
بذل این و آن کنم ، کم یا که بیش
کس کجا داند ، که گر دارم دو خر
پای این‌ها ، گشته عمر من هدر
با چه زحمت مبلغی اندوختم
پاره پاره ، وصله وصله دوختم
تا شدم از لطف حق ، صاحب خری
حال ، خر بخشم به یک تن‌پروری؟
    

***********
۱ -  زیر نگین: زیر سلطه و اقتدار - تحت فرمان
کرم کن نه پرخاش و کین آوری
که عالم به زیر نگین آوری ( سعدی )
۲ - معاد: قیامت - آخرت - روز معاد: روز قیامت و رسیدگی به اعمال
از چه باید ماند: چرا باید برای امر تقسیم پاداش و نعمت ، تا روز قیامت صبر کرد؟
۳ - همسانی: برابری - مساوات
۴ - مُمتَلی: سیر - شکم گرگان از جیفهٔ کشتگان ممتلی شد. (ترجمهٔ تاریخ یمینی)
۴ - جوع: گرسنگی
۵ - انبان: کیسهٔ چرمی - نوعی زنبیل
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۹۱ - این سخن می‌گفت ملا با خدا
       

این سخن می‌گفت ملا با خدا
ساعتی بسپار گوش‌ت را به ما
بیم‌مان کم دِه ز سختیّ جحیم (۱)
گو مگر اکنون به ناز و نعمتیم؟
راندی از جنّت به تیغ قهر/مان (۲)
شد دو روز زندگانی زهر/مان
جای گفتن از زَقوم و سیخ داغ (۳)
گه ز قرض و قولهٔ ما کن سراغ
نوبتی با بندگان خود بگو
هاااای! ایها الذین آمنوا (۴)
مانده از دیشب به سفره نانتان؟
از غذا سیرند فرزندانتان؟
خرج‌تان با دخل‌تان شد سر به سر
یا کم آوردید یکبار دگر؟
****
آن همه نعمت به جنّت ریخته
از درختش سیم و زر آویخته
لیک ما در محنت‌آباد جهان
می‌خوریم حسرت پی یک لقمه نان
اهل جنّت ، زر چه می‌دانند چیست
چون کسی آنجا به زر ، محتاج نیست
کارشان ، تفریح هست و خورد و خفت
نان و آب جملگی‌شان مفتِ مفت
چون به جنّت نیستی خرج معاش
آن همه بخشش ، بریز است و بپاش
زر به ما بخشا که بس درمانده‌ایم
بهر خرج زندگانی مانده‌ایم (۵)
گو چه کم گردد از آن جنّت ، اگر
گه ببخشی‌مان دو مشتی سیم و زر؟
مرحمت کن از همانجا ، ای عزیز
کیسه‌ای زر روی بام ما بریز
خود درین دنیا به ما ده نعمتی
وعده کم کن ، کو ز ما تا جنّتی؟ (۶)
آنچه حقّ ماست از باغ بهشت
هرچه بر ما ، کلکِ رزاقت نوشت... (۷)
جمع کن یکجا برای ما فرست
به نشانی‌‌مان درین دنیا فرست
همچو شیطان ، اندکی خلاق باش
بین چسان نقدست و شیرین وعده‌هاش!


***********
۱ - جحیم: از نام‌های دوزخ است.
۲ - قهر/مان: قهر ما را
بهر آسایش زبان کوتاه کن
در عوضمان همتی همراه کن (مولوی)
۳ - زقوم: درختی است در جهنم که میوه‌های بسیار تلخ آن ، خوراک دوزخیان است.
آیا آن (نعمت‌هاى بهشتى) براى پذیرایى بهتر است یا درخت زقوم؟ همانا ما درخت زقوم را وسیله شکنجه و درد و رنج ستمگران قرار داده‌ایم. «سوره صافات - آیات ۶۲ تا ۶۴»
روزى که آن [گنجینه‏]ها را در آتش دوزخ بگدازند و پیشانى و پهلو و پشت آنان را با آنها داغ کنند «سوره توبه - آیه ۳۵»
۴ - ایها الذین آمنوا: ای کسانی که ایمان آورده‌اید.
۵ - ماندن: ناتوان شدن
۶ - کو: گاهی در محاورات ، فاصله ای بعید را میرساند : کو حالا - کو تا اون روز؟
۷ - کلکِ رزاق: قلم روزی‌‌بخش - مجازا به معنای قلمی که سهم رزق انسان‌‌ها را رقم می‌‌زند.
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۹۲ - آدمی از کِبر خود دارد گمان
          

آدمی از کِبر خود دارد گمان
اینکه باشد زینت باغ جهان
سُوگلی‌ّ جمله مخلوقات اوست
بی گُل رویش ، جهان بی‌رنگ و بوست!
خویش را خوانَد اجلّ کائنات (۱)
علت غائی و مقصود حیات (۲)
ظن بَرَد هر جا که یک جُنبنده است
از برای مطبخ او زنده است
گر که موجودی براو بی‌فایدست
می‌دهد فتوا : وجودش زائدست!
غایتِ خلقت ، فقط انسان بُوَد (۳)
این فلک از شوق او گردان بُوَد!
****
این نداند ، با همه عُجب و غرور (۴)
بر طبیعت ، آنقَدَر ارزد که مور
در نظام آفرینش ، « سالکی »
ارج و قُربش نیست بیش از جُلبکی
دیگر آنجا ، آنکه نامش آدمیست
ارزشش والاتر از یک پشّه نیست
هر کسی باشد پی ِ تکلیف خویش (۵)
تا بَرَد ماشین خلقت را به پیش
مامِ گیتی راست هر عضوی عزیز
نیست او را فرق غوره با مویز
هر دو شیرینند و مخلوقات او
کِی بُوَد تبعیض اندر ذات او؟
****
نیست بی‌حکمت و از روی هوس
خلقتِ مردم‌گزای این مگس
از چه پنداری که این موجود پست
بودنش در این جهان بیهوده است؟
از نگاه آن مگس هم ، آدمی
موجد شَرّست و هر نقص و کَمی!
تو چرا خواهی که جای کرکسی
یا به جای خلقت خار و خَسی
دشت و صحرا پر شود از بلبلان؟
سبزه و گل بر دَمد در بوستان؟
بلکه کرکس هم نماید این دُعا
کاین جهان پُر گردد از لَش مُرده‌ها
         

***********
۱ - اجل: عظیم القدر[تر] - اجلّ کائنات از روی ظاهر ، آدمی است و اذلّ موجودات سگ. (گلستان سعدی)
۲ - علت غائی: غرض و مقصود خداوند از آفریدن جهان - در ظهور آفرینش علت غایی تویی (قاآنی)
۳ - غایت: کمال - مقصود - نهایت آرزو و تمامی مطلوب (لغتنامه دهخدا)
۳ - معنی مصرع : انسان ، تصوری واهی دارد که گردش چرخ فلک از شوق وجود اوست.
۴ - عُجب: به خود نازیدن - تکبر
۵ - تکلیف: وظیفه‌ای که بر عهده کسی گذاشته شده است و باید انجام دهد.
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۹۳ - زد خطایی سر ز ملانصردین
           

زد خطایی سر ز ملانصردین
حاکم از رفتار او شد خشمگین
گفت با ملا: به جُرم این گناه
می‌شوی تنبیه ، بگزینی دو راه
یا هم اینک ، بیست سکه زرّ ناب
می‌دهی تاوان ، که گردی بیحساب (۱)
یا که محکومی که در طی دو سال
این خر خود را کنی صاحب کمال
آنچنان آموزی‌اَش علم و خِرَد
تا که افلاطون برد بر او حَسَد
گر وفا بر وعده نتوانی کنی
آتشی بر خانمانت می‌زنی
****
گفت ملا راه دوّم بهترست
امتیازی هم برای این خرست
گر که گردد فاضل و اندیشمند
می‌شود در بین خرها سربلند
****
آن یکی بشنید این قول و قرار
گفت با ملا: به خر ، دل خوش مدار
خود نمی‌دانی مگر ای بی‌خرد
خر فقط آموخته باری کشد
تو به خر خواهی سواد آموختن؟
باید اول چاک عقلت دوختن
گفت ملا: نیک دانم ، از خری
خود نیاید اینکه فاضل پروری
لیک این حاکم بُوَد فرتوت و پیر
سنّ این خر را ازو کمتر مگیر
دارم امید از خدای ذوالجلال
تا به لطفش در خلال این دو سال
از کرَم منّت گذارد بر سرم
یا که این حاکم بمیرد یا خَرم
****
ای بسا که بهر تغییر امور
چون نداری پنجه و بازوی زور
منتظر باید نشینی تا مگر
گردش گردون نماید دفع شر
        

***********
۱ - بیحساب شدن: تسویه کردن بدهی
بهرام سالکی — غزلیات — ۱ - نظاره
شبی ز روزن گیتی ، گرَت نظاره کنم* (۱)
به چشم عالمیان رازت آشکاره کنم
چنان گداخت ز عشقت تنور ِ سینهٔ من
که داغ بر دل خورشید ، زین شراره کنم
قبول « بار امانت » چه اشتباهی بود
نکردم آنکه در این باره ، استخاره کنم (۲)
رسیده‌ام به مقامی ز لطفِ دولتِ عشق
« که ناز بر فلک و حکم بر ستاره کنم » (۳)
****
بترسم آنکه رقیبم خبر شود ، ورنه
به روز وصل تو از شوق ، جامه پاره کنم
به یاد محفل اُنسَت ، دلِ غمین چندیست (۴)
فغان و ناله به پا می‌کند ، چه چاره کنم
بگویمش که: تو را ره به مجلسش ندهند
نصیحت ار چه به گوشش هزار باره کنم:
که پای خویش مکش از گلیم خود بیرون
تو عاقلی ، به تو کافیست گر اشاره کنم
بگویدم: تو ببَر من ببینمش از دور
همین قَدَر که نگاهیش از کناره کنم!
****
به جان رسیده‌ام از دستِ دل ، نمی‌دانم
ملامت ار کُنَمَش ، در کدام باره کنم؟
کنون به یار جفا کار بَخشَمَت ای دل
که من دگر نتوانم تو را اداره کنم
                  


                         سال ۱۳۶۸
***********
* دو بیت اول این غزل خطاب به خداوند است.
۱ - گرَت: اگر تو را
۲ - آسمان بار امانت نتوانست کشید
قرعه فال به نام من دیوانه زدند « حافظ »
۳ - مصرع از حضرت حافظ است:
گدای میکده ام لیک وقت مستی بین
که ناز بر فلک و حکم بر ستاره کنم
۴ - به یاد محفل اُنسَت: به یاد محفل اُنس تو
بهرام سالکی — غزلیات — ۲ - سهم
بامدادی بلبلی در ناله و فریاد بود
ناله‌های زار او در گوش گل چون باد بود
گفتمش: نشنید گل ، بیهوده می‌نالی چرا؟
گفت: ما را از ازل ، با گل چنین میعاد بود
عیب ما ، در بی‌وفایی ، مدعی را گو: مکن 
هر کجا با هر که بنشستیم ، او در یاد بود
جام می چونت بدست اُفتد ، بنوش و غم مخور
خوش سرود مجلس جم ، هر چه باداباد بود
هر کجا شیرین لبی دیدیم در آفاق عشق
سرخی لعلش ز خون دیدهٔ فرهاد بود
چرخ ،آن روزی که رزق خلق قسمت می‌نمود
سهم ما « نانی که از دستش به خاک افتاد » بود
عاشقان را صبر باید  « سالک » از جورش منال
عاشقی را دیده‌ای کز یار خود دلشاد بود؟

                      

                                     سال ۱۳۵۵
بهرام سالکی — غزلیات — ۳ - طوفان
ای کُرات کهکشانها گوی چوگان شما
آفتاب آسمان ، شمع شبستان شما
گر نشانی از تو نگرفتست در روز ازل
راه دل را از کجا بشناخت شیطان شما؟
یارب آن « خاتم » تو خود دادی بدست اهرمن
گرچه ننگش ماند عمری بر سلیمان شما (۱)
ورنه بی رأی تو آهی از دل کس برنخاست
ای همه ذرات این عالم ثناخوان شما
هر بلایی در طریقت ، سالکان را نعمتیست
ناخدای کشتی نوحست ، طوفان شما
هیچ کس نومید از درگاه لطفت برنگشت
قصّه‌ها در یاد خود دارم ز احسان شما
چون وضو با خون دل کردند خِیل عاشقان
در نماز عشق شد سجاده دامان شما
بعد ازین ، امّید عمر ِ جاودان دارم ز بخت
کآب حیوان یافتم از خاک ایوان شما
شاخهٔ خشکم ولی گر باغبان من تویی
چشم دارم گل کنم در خاکِ بستان شما
« سالک از شوق تو آمد سوی اقلیم وجود
بازگردد یا درآید چیست فرمان شما » (۲)
                   


                           سال ۱۳۶۸
***********
* مخاطب این غزل ، خداوند است.
۱ ­ حافظ در تقبیح پس گرفتن انگشتری حضرت سلیمان توسط این پیامبر می‌فرماید:
من آن نگین سلیمان به هیچ نستانم
که گاه گاه برو دست اهرمن باشد
شاید برای توضیح معانی برخی از ابیات ، اشاره‌ای لازم باشد:
** یارب آن « خاتم » تو خود دادی بدست اهرمن
گرچه ننگش ماند عمری بر سلیمان شما
این بیت را من برای تبرئهٔ حضرت سلیمان از کنایه‌ای که حافظ به او زده است سروده‌ام. با این استدلال و بلند نظری که:
این شاعر ، سلیمان را به دلیل پس گرفتن آن انگشتری که سلطنت دنیا را برای او به همراه داشت ، تقبیح می‌کند. آن انگشتری که دیوی آن را برباید و یک چند ، مالک آن باشد ، منزلت روحانی و حرمت معنوی خود را از دست داده است و تصاحب مجدد آن توسط یک پیامبر ، اگرچه به قیمت بازپس‌گیری سلطنت دنیا باشد ، مقبول نیست.
من ، گناه این بده بستان را به گردن خداوند و حکم تقدیر انداخته‌ام که بی‌وجود خواست پروردگار ، دیو قادر نبود که این انگشتری را برباید. پس شماتت و تخطئهٔ سلیمان ، که خود بازیچهٔ جبر و سرنوشت بود ، دور از انصاف است.
** بیت بعدی هم حاکی از این معنی‌ست:
ورنه بی رأی تو آهی از دل کس برنخاست
ای همه ذرات این عالم ثناخوان شما
در مورد بیت:
** هربلایی در طریقت ، سالکان را نعمتی است
ناخدای کشتی نوح است ، طوفان شما
برخی از عرفا ، بلایای دنیا را نوعی آزمون و نعمتی از جانب خداوند می‌دانند. من تمثیلی برای این نظریه آورده‌ام. با این شرح که:
اگر طوفانِ زمانِ نوح ، برای موجوداتی در این جهان ، دربردارندهٔ مصیبت بود ، اما برای نوح ، حکم کشتیبان را داشت که می‌بایست کشتی او را به محل امنی هدایت کند ، که کرد.
پس در هر بلایی می‌توان وجود نعمتی را مشاهده کرد که ظاهرا از چشم‌ها پنهان مانده است.
۲ ­ هر دو مصرع از حافظ است با تغییری در کلمه « درآید » در مصرع دوم که در غزل خواجه « برآید » آمده است.
بهرام سالکی — غزلیات — ۴ - فریب
شبی که بار امانت از آسمان افتاد (۱)
خروش و ولوله در جان عاشقان افتاد
به بام بخت ، مرا ، یک دو پله فاصله بود
به گردشی که فلک کرد ، نردبان افتاد!
برون شدم ز عدم تا روم به منزل دوست
ندانم از چه گذارم براین جهان افتاد؟ (۲)
قرار « رحمت » ما می‌نوشت کاتب دهر
ز رشحهٔ قلمش ، نقطه‌ای بر آن افتاد
به روز هجر ، به لنگر نشست کشتی عمر
شب وصال ، نسیمش به بادبان افتاد
فریب صحبت ابلیس را چرا خوردم؟
فرشته بود و به صدقش مرا گمان افتاد!
به عشوه‌ای که جهانت دهد ، نلغزد پای
که آدم از سر لغزش ، از آسمان افتاد
به کوی دوست ،خبر از وجود خویشم نیست
چو قطره‌ای که به دریای بیکران افتاد
همیشه دلبر ما ،حال « سالکان » پرسید
چه شد ،به دور من این رسم از میان افتاد؟
                   


                             سال ۱۳۷۵
***********
۱ - آسمان بار امانت نتوانست کشید
قرعهٔ فال به نام من دیوانه زدند (حافظ)
در مورد این « امانت » که فرشتگان از قبول آن سر باز زدند و به انسان عرضه شد و او آن را پذیرفت ، نظرات مختلفی ابراز شده است. گروهی این امانت را « عقل » می‌خوانند و عده‌ای معتقدند آنچه را که فرشتگان حاضر به قبول آن نشدند، « عشق » بود.
حافظ در جای دیگری به این نکته اشاره‌ای دارد:
فرشته عشق نداند که چیست ، قصه مخوان
بخواه جام و گلابی به خاک آدم ریز
۲ - صدق: راستگویی
۲ - ابلیس از جنس ملائکه بود و در سوره بقره هم خداوند او را جزء ملائکه یاد کرده‌اند. و اذ قلنا للملائکة اسجدوا لآدم فسجدوا الا ابلیس (و به فرشتگان گفتیم آدم را سجده کنید ، همه سجده کردند جز ابلیس ) ( سوره بقره )
برخی از مفسران ، ابلیس را از جنس جن دانسته‌اند.
بهرام سالکی — غزلیات — ۵ - کیمیا
ما خاک راه را به نظر کیمیا کنیم (۱)
افتد اگر که خاک رهش توتیا کنیم
روشن به چشم ما شود اسرار عاشقان
گر در نماز عشق به او اقتدا کنیم
ما با فلک قرار مَودّت گذاشتیم
دیگر از آنچه رفته شکایت چرا کنیم؟
«سالک»کنون که دامن دلبر به دست ماست
فرخنده طالعی‌ست مبادا رها کنیم!

              

                                سال ۱۳۷۱
***********
۱ - مصرع از شاه نعمت الله ولی‌ست.
گویا غزل معروف حافظ با مطلع:
آنانکه خاک را به نظر کیمیا کنند
آیا بُوَد که گوشه چشمی به ما کنند
اشاره‌ایست به غزلی از شاه نعمت الله ولی ،که مدعی‌ست:
ما خاک راه را به نظر کیمیا کنیم
صد درد دل به گوشهٔ چشمی دوا کنیم
بهرام سالکی — غزلیات — ۶ - امید
به آدمی نتوان داشتن امید محال
که حرص ، جام وجودش نموده مالامال
شدست مرجع مردم ز جهلشان ، ابلیس
شدست پیر خلایق ز حُمقشان ،دجال (۱)
به چشمشان همه شرمی ،چو گَرد بر دریا (۲)
به گوششان همه پندی ، چو باد در غربال
نمازشان همه تزویر و زهدشان همه فسق
کمالشان همه نُقصان و نَقصشان به کمال
به امر خیر ندارند ذرّه‌ای رغبت
به حفظ مال نورزند اندکی اهمال
برای جیفهٔ دنیا چو کرکسان حریص
نشسته بر سر این لاشه می‌کنند جدال
به صد حیَل بربایند نان ز سفرهٔ هم
به صد دغل بنمایند یکدگر اغفال
به وقت کسب منافع دگر نیندیشند
که از فقیر و غنی هست یا حرام و حلال
به باغ جنتشان دعوت ار کنی ، نروند
چرا که نیست در آنجا جواز غارت مال
به صد هزار پیمبَر ، بشر شود اصلاح؟
زهی تصور باطل ، زهی خیال محال
ملامت از چه کنی مست باده را ، کامروز
فقیه شهر بُوَد مست مال و جاه و جلال
به رَخت و نام شبانی فریبمان دادند
جماعتی به تَوحُش ، بَتر ز گرگ و شغال
دل از برودت بیداد این زمانه فسرد
که آفتاب عدالت گرفته رنگ زوال
کسی به فکر یتیمان و تیره‌روزان نیست
که گِرد کردن مالست ، هر که را آمال
ز نکبتی که تمدن در این جهان آورد
چه رفت؟راحت و نعمت ،چه ماند؟رنج و ملال
به بالِ علم توان ، سر بر آسمان سائید
چو نیست تزکیه ، دانش وَبال گشت نه بال
ستم به خلق جهان کردی و ندانستی 
که « دیده‌ای » ست به دنیا مراقب اعمال
فلک به کام تو ار گشت ، هان! ز ره نروی
بترس از آنکه زمانی بگرددش احوال
خراب ، کِی شود این سرزمین ظلم و فساد
که از نظام دو عالم برون رود اخلال
به حکم آنکه بُوَد « آخر الدواء الکَی » (۳)
کجاست وعدهٔ ایزد به « سورة الزلزال » (۴)
تو خود به میل خود اینجا نیامدی « سالک »
کنون ز جبر زمانه ، به کردگار بنال
      

      
                              سال ۱۳۸۰
***********
۱ - حُمق: بی خردی - نادانی
۲ - وجود گرد بر دریا و یا گردی از دریا بلند شدن : تعبیریست از امری محال
گرد از دریا برآوردیم و دود از نه فلک
از زمان و از زمین و آسمان برخاستیم (مولوی)
۳ - آخرالدواء الکی: آخرین معالجه زخم ، داغ کردن آن است. در طب قدیم ، زخم‌های عفونی اگر با داروهای رایج ، بهبود نمی‌یافت ، فلز گداخته‌ای را روی آن می‌گذاشتند و محل را با حرارت آن فلز ، ضدعفونی می‌کردند و بعد با خاکستر آن را می‌پوشاندند. حافظ می‌فرماید:
به صوت بلبل و قمری اگر ننوشی مِی
علاج کِی کنمت آخرالدواء الکی
۴ - خداوند درسوره زلزال ، وعده تخریب جهان را در صورت فساد آدمی با موحش‌ترین توصیفاتی بیان فرموده است.
بهرام سالکی — غزلیات — ۷ - خلوت
دل می‌تَپد از شوق ، گُمانم خبری هست
یکبار دگر قصهٔ خون جگری هست
عاقل نشود این دل سودا زدهٔ من
از اوست که هر شام مرا چشم تَری هست
اندرز بر او سود ندارد ، چه توان کرد؟
راهی بگزیدست که در آن خطری هست
هر چند که معشوق ، همه آیتِ لطفست
در خلقتش از جور و جفا مختصری هست
من در پی دلدار ازین کوی به آن کوی
آری به ره عشق بُتان ، دربدَری هست
می‌گردم و می‌جویم و نومید نباشم
زیرا که درین کوچهٔ بن‌بست ، دَری هست
در خلوت خود بیخبر از عالم خویشم
از دوست بپرسید که از من خبری هست!
« سالک » همه تدبیر تو شد یکشبه باطل
اکنون به یقینی که قضا و قدری هست؟



                       سال ۱۳۹۶
بهرام سالکی — غزلیات — ۸ - دفتر پندار
یک شب ار پرده ز رخسارهٔ دلدار کشیم
رقم فیصله بر دفتر پندار کشیم
منکران را که ملامتگر عشّاق شدند
بر در محکمهٔ عشق به اقرار کشیم
آب در خوابگه خفته‌دلان اندازیم
خاک در دیدهٔ ناباور اغیار کشیم
غلغل چنگ درین گنبد مینا فکنیم (۱)
بادهٔ وصل به خلوتگه اسرار کشیم
می‌رسد آنکه نقاب از رخ او برگیریم
می‌رود آنکه دگر حسرت دیدار کشیم
با قضا گر چه همه عمر کشاکش کردیم
بخت ما یار نشد طرهٔ دلدار کشیم
حاصل مزرعهٔ عمر به خرمن نرسید
ما در اندیشه که محصول به خروار کشیم
گل که شد همنفس خار ، ازو چشم بدار
بر چنان گل نسزد دردسر خار کشیم
توبه کن « سالک » ازین زهد ریایی ورنه
قصهٔ فسق تو را بر سر بازار کشیم
      


                             سال ۱۳۹۶
***********
* در بیت آغازین غزل ، تعبیر دلدار ، اشاره به خداوند دارد .
۱ - جرعه جام بر این تخت روان افشانم
غلغل چنگ درین گنبد مینا فکنم (حافظ)
بهرام سالکی — غزلیات — ۹ - بهانهٔ هستی
دوباره عشق ، به خلوتسرای من سر زد
سلام من به هر آنکس که عشق می‌ورزد
دَمی که از قفس این جهان به تنگ آیی
به بال عشق توانی بر آسمان پر زد
اگر که عشق نباشد بهانهٔ هستی
دو روز عُمر به جان کندنش نمی‌ارزد
ز حال بلبل بیدل چه با تو باید گفت؟
که از فسُردن یک گُل ، دلت نمی‌لرزد
به تار گیسوی دلدار ، دست کس نرسد
مگر کسی که چو « سالک » به سیم آخر زد
        


                            سال ۱۳۹۶
بهرام سالکی — غزلیات — ۱۰ - بهانه
دوباره خلوت من شور عاشقانه گرفت
لهیبِ عشق بُتی در دلم زبانه گرفت
به لطف عشق ، دل از جور روزگار رهید
و دادِ خویش ، سرانجام از زمانه گرفت
بدون عشق ، جهان جای زندگانی نیست
دلم برای تپیدن ، تو را بهانه گرفت
یکی از آن همه عشّاق ، لایق تو نبود
خوشا که تیر نگاهت ، مرا نشانه گرفت
سراغ باغ و چمن ، مرغ دل نمی‌گیرد
چرا که در قفس از دستِ دوست دانه گرفت
به گُل بگو نظری کن به بلبل از سر مِهر
که او به باغ ، ز شوق تو آشیانه گرفت
به بحر عشق ، چو دانی که غرقه‌ای « سالک »
ضرورتَست ، کزین مهلکه ، کرانه گرفت
     


                       پاییز ۱۳۹۶
بهرام سالکی — غزلیات — ۱۱ - خزان
غروب جمعهٔ غمبار فصل پاییزست
دلم به یاد گذشته ، ز غصه لبریزست
طنین نالهٔ من از هجوم بغض شکست
سکوت من منگر ، ناله‌ام درون ریزست
فضای کوچه پُر از لحظه‌های دلتنگیست
به دادِ دل برس ای دوست ، فصل پاییزست
تنِ برهنهٔ‌ باغست و تازیانهٔ‌ باد
دو چشم پنجره از سیل اشک ، لبریزست
نسیم خیس گَسی بر درخت پیر وزید
هنوز برگِ صبوری به شاخه آویزست
مپرس ، تا که نگویم چه بود قصهٔ عشق
حکایتیست که پایان آن غم‌انگیزست
هزار عُمر ، تو را می‌توان ستود ، دریغ
که فرصتی که به من داده‌اند ناچیزست
بگیر جام مِی از دست نیکوان « سالک »
چه وقت توبه ز باده ، چه جای پرهیزست؟
به پند عقل مکن اعتنا و عاشق باش
همیشه عقل تو با عاشقی گلاویزست!
       


                       پاییز ۱۳۹۶