mabidan/ganjoor huggingface dataset:
کمال‌الدین اسماعیل — قصاید — شمارهٔ ۹۷ - وله ایضاً یمدحه
زهی چون خرد در جهان ناگزیر
حریم جنابت سپهر اثیر
ملک خسرو شرق، شاه کیان
که در زیر گردون نداری نظیر
فلک را سر کلک تو راز دار
ظفر را زبان سنانت سمیر
مظفّر بر اعدای دین خدای
که شرعت مشیرست و عقلت وزیر
جهان معانی محمّد توای
چو خنجر مبارز چو خامه دبیر
چو بنیاد عدل تو دستت قوی
چو دریای جود تو فضلت غزیر
به پیش گشاد تو خارا کلیم
بنزد سخای تو دریا حقیر
رساند دمادم بمغز امید
دم خلق تو بوی مشک و عبیر
در ایّام عدل تو آهو بره
ز پستان شیران شود سیر شیر
بود ضرب تیغت بر ایقاع او
چو کلکت زند ارغنونی صریر
چو دست تو یازد به تیغ و قلم
زهازه برآید ز بهرام و تیر
چو گوهر ز پولاد جوشن کنی
نه چون غنچه بندی دل اندر حریر
اگر بازمانه درشتی کنی
شب و روز برهم بدوزی بتیر
ببرّی به خنجر، گه آزمون
سپیدی ز شیر و سیاهی ز قیر
چو خصمت برآرد ز دل باد سرد
عیان گرددت دوزخ و زمهریر
چو گیسوی جانان، دل عاشقان
کمندت کند گرد نان را اسیر
دلش پاره پاره شود چون انار
کرا تیغ تو بگذرد بر ضمیر
سزد پای تخت تو بر شیر چرخ
اگر جای شیرست پای سریر
سنان تو بر چهرۀ بدسگال
معصفر برآرد ز برگ زریر
چو پند خردمند در سینه ها
سنان تو از روشنی جایگیر
چو لفظ حکیمان بگاه گشاد
خدنگ تو از راستی دلپذیر
چو تفسیده گردد تنور مصاف
ز خون عدو خاک گردد خمیر
چو باشند بی زحمت گفت و گوی
میان دو لشکر خدنگان سفیر
بگرد اندرون چشمۀ آفتاب
چو اندر حوادث ضمیر منیر
اجل را سوی جان تاریک خصم
به نور سنان تو باشد مسیر
بپیچد تن نیزه بر خویشتن
چنان رودگانی بوقت زحیر
ز پیراهن آهنین جوی خون
چو آتش که بدرخشد از آبگیر
ز خون، جوشن پردلان همچنان
که گلنار پاشد کسی بر حصیر
ندارد زمان و نگردد زمین
ز پرخاش و ز نعره دار و گیر
چو از موج خون گل شود خاک راه
عصا سازد از رمح تو چرخ پیر
چنان بر زره بگذرد رمح تو
که ماری که او سر نهد در غدیر
ز تیغت گریزان عدو در عدم
اجل در پی او دوان خیر خیر
سلب گرچه ده تو کند چون پیاز
شود کوفته زیر گرزت چو سیر
ظفر میدود واله از چپّ و راست
که جان افکند در پناه امیر
زهی کار دانش ز فضلت بلند
زهی چشم معنی ز کلکت قریر
تو آن پادشاهی که بگزیده ای
صریر قلم را بر آواز زیر
ز جود تو محفوظ نزدیک و دور
ز عدل تو شاکر صغیر و کبیر
دعاگوی از گردش روزگار
روانش اسیرست و قالب کسیر
دلی دارد و یک جهان درد دل
لبی دارد و صدهزاران زفیر
نه سامان نطق و نه برگ سکوت
نه پروای صبر و نه روی نفیر
ز بیداد گردون نامهربان
بدرگاه لطف تو شد مستجیر
همه اهل معنی عیال تواند
مرا همچو ایشان فرا خود پذیر
درین حضرت ار کرد گستاخی ای
رگی کن و خرده بروی مگیر
سخن چون فرستم بنزدیک شاه
که نقدم نبهره ست و ناقد بصیر
گزر تا نباشد جهان را ز مهر
ز مهرت مبادا جهان را گزیر
دلت شادمان باد و عمرت دراز
ز ملک تو دست حوادث قصیر
بهرحال ایزد ترا یار باد
فنعم الوکیل و نعم النّصیر
کمال‌الدین اسماعیل — قصاید — شمارهٔ ۹۹ - وقال ایضاً و یلتمس الفرس
ای هنر را دولت تو دستگیر
وی ندیده چشم ایّامت نظیر
سالها شد تا ببوی همدمی
می دهد خلقت دم مشک و عبیر
آرزوها را درآید دل برقص
چون زند کلک تو دستان صریر
از زبان تیغ و کلکت فاش شد
در جهان خاصیت بهرام و تیر
در ثنایت سوده گردد و ربود
تیرگردون رازبان زاهن چو تیر
ماجرایی گرچه زحمت می شود
انندرین حضرت ندارم زان گزیر
دی بخدممت سوی درگه آمدم
آن سپهر از رفعتش عشر عشیر
زحمتی دیدم که تا جاوید باد
کثرتی بگذشته از جمّ غفیر
گشته چون روز قیامت مجتمع
خلق عالم از صغیر و از کبیر
از سباع و از وحوش وجنّ و انس
از خیول و از بغال و از حمیر
ترک و تازیکو و وشاق و بلمه ریش
حاجب و سرهنگ و جاندار و وزیر
حارس و خربنده و سگبان و سگ
خواجه و شاگرد و عوّان و دبیر
کافر و گبر و مسلمان و جهود
وانک من نشناختمشان خودمگیر
من پیاده در میان این گروه
عاجز و مضطر فرومانده اسیر
نه ز بس آسیب، بد جای مقام
نه زبس آشوب ، بد راه مسیر
زیر پای مرکب و دست سوار
من همی اندیشه کردم خیر خیر
گفتم آیا چون کنم گرزین یکی
آورد بی حرمتییّ در ضمیر
خود ز استخفاف خالی کی بود؟
مردکی دستار دار نیم پیر
عقل را گفتم که تو می بین که من
چون ز بی اسبی شدم خوار و حقیر
بر زمین چون سایه گشتم پی سپر
من که مشهورم چو خورشید منیر
کو کسی کز خاک برگیرد مرا ؟
تا بجان گردم ازو منّت پذیر
عقل گفت ار راست خواهی این سخن
می نشیند همچو زین بر اسب میر
گر ترا برگیرد او از خاک ره
خاک راه تو شود چرخ اثیر
از تو این بار تواند برگرفت
زانکه خود نامست او را بارگیر
چون مخمّر گشت با عقل این سخن
در تنور دولتت بستم فطیر
همچنین باد ترا تا نفخ صور
بر سر هفتم فلک پای سریر
کمال‌الدین اسماعیل — قصاید — شمارهٔ ۱۰۰ - وقال ایضاً فی النصیحة
ای دل ترا که گفت بدنیا قرار گیر
وین جان نازنین را اندر حصار گیر؟
بر چار سوی طبع بزن خیمۀ مراد
جایی چنین وطن ز سر اختیار گیر؟
آمد حجاب هشت درخلد چار طبع
این هشت گانه جوی و کم آن چهارگیر
جای مقام نیست جهان، دل برو منه
خود را مسافری کن واین رهگذار گیر
تا کی دوی بگام هوس در قفای حرص؟
آهسته شو زمانی و برجا قرار گیر
جان خرج میکنی که فزون گرددت درم
چون مال وارثست تو خود صدهزار گیر
تا کی شمار خواجگی و سیم و زر کنی؟
این مرگ ناگهان را هم در شمار گیر
نشکست کس به پشتی زر پشت حرص و آز
اندر مصاف حرص قناعت بیار گیر
خواهی که عیش خوش بودت، کار بر مراد؟
با نیستی بساز و کم کار و بار گیر
مار است مال دنیا، دنبال او مرو
دانی که چیست عاقبت کار مارگیر
چون روزگار کس ندهد پند آدمی
خواهی که پندگیری، از روزگار گیر
بنگر که تا تو آمده ای چند کس برفت
آخر یکی ز رفتنشان اعتبار گیر
ناچار با تو مرگ کند دست در کنار
خود را یکی ز بیهده ها بر کنار گیر
بر باد داد عمر تو دنیای خاکسار
با تو که گفت دامن این خاکسار گیر؟
شادی گریزپای بود، دل درو مبند
غمخوار تو غمست، پی غمگسار گیر
گر بایدت که خوار بود بر تو کارها
سختی مکن بطبع و همه کار خوار گیر
گر میزنی ز روی خرد لاف زیرکی
فانی بدار دست و دم پایدار گیر
مرده دلیست حاصل بطال پیشگان
از کار کار خیزد، دنبال کار گیر
روزی سه چار اگر اجلت مهلتی دهد
بگذار خلق را و در کردگار گیر
بسیار گرد خلق دویدی، چه حاصلست؟
باقی عمر را ز گذشته شمار گیر
بر ابلق زمانه سواری، به هوش باش
کاَسبیست تیز، لیک بدندان سوار گیر
غره مشو که گام بکام تو می زند
زیرا که تو ضعیفی و تندست بارگیر
کمال‌الدین اسماعیل — قصاید — شمارهٔ ۱۰۱ - وقال ایضاٌ و یصف الشیب
رسول مرگ ز ناگه بمن رسید فراز
که کوس کوچ فروکوفتند، کار بساز
کمان پشت دوتا چون بزه درآوردی
ز خویش ناوک دلدوز حرص دور انداز
چو پنبه زار بناگوش بشکفید ترا
ز گوش پنبه برون کن، به کار خود پرداز
میان پنبه و آتش کسی چو جمع نکرد
چه می کنی سر چون پنبه زار و آتش آز؟
چو صبح پیری پف کرد، شمع عمر بمرد
اگرچه جانی هم می کند بسوز و گداز
بریخت آب حیات و برفت باد بروت
نماند قوت پای و ضعیف گشت آواز
بسوی خاک همی بایدت نمود سجود
کنون که قامت تو شد دوتا چو بانگ نماز
نه هرکجا که بود برف، آتش افروزند؟
ز برف پیری شد سینۀ من آتش باز
ستون خیمۀ قالب کنم دو دست ضعیف
چو من ز پستی خرپشته را برم بفراز
بپای خاستن از دست برنمی خیزد
ازآن بدست کنم چون کنم قیام آغاز
سرم بخاک فرو می شود ز پشت دوتا
بخاک سر چو فرو شد کجا برآید باز؟
ز ضعف زانوی خود بوی مرگ می شنوم
ز عجز چون سربینی نهم به زانو باز
سرم ز آتش پیری به شمع ماند و زود
نهد اجل سر این شمع در دهانۀ گاز
تبارک الله از آن میل من بروی نکو
تبارک الله از آن قصد من به زلف دراز
کنون چه گیسوی مشکین مرا چه مار سیاه
کنون چه شعلۀ آتش مرا چه شمع طراز
دریغ جان گرامی که رفت در سر تن
دریغ روز جوانی که رفت در تک و تاز
دریغ دیده که برهم نهادمی باید
کنون که چشم بکار زمانه کردم باز
دریغ و غم که پس از شصت و اند سال از عمر
ز ناگهان بسفر میروم نه برگ و نه ساز
به صدهزار زبان گفت در رخم پیری
که این نه جای قرار است خیز و واپرداز
فروشدت بگل شیب پای ضعف بکش
برآمدت ز گریبان عجز سر مفراز
چو جلوگاه حواصل شد آشیانۀ زاغ
مکن به پر هوس در هوای دل پرواز
برون ز کنج قناعت منه تو پای طلب
که مرغ خانگی ایمن بود ز چنگل باز
ز آرزوی و هوس نفس خویش سیر مکن
درنده تر بود آنگه که سیر گشت گراز
ز خشم و شهوت، خود را دد و ستور مکن
بحلم و علم چو زیشان نمیشوی ممتاز
ز پیش خود بفرست آنچه دوستر داری
که گم شود ز تو هرچه از پس تو ماند باز
ترا بجز تن فانی و جان باقی نیست
ز هرچه حاصل تست از جهان هزل و مجاز
برای این تن فانی هزار رگ و نوا
بساختی، یکی از بهر جان پاک بساز
چو شیرمردان، با محنت و بلا خو کن
که بس زنانه متاعیست عیش و نعمت و ناز
ز دانۀ دلت آمد به بار خوشۀ حرص
بجز نیاز چه آرد به بار تخم نیاز
چو آب گنده ز مخرج، سوی نشیب مپوی
چو آب زنده ز چشمه بسوی بالا یاز
تو با حریف دغادست خون همی بازی
کمال فکر بکار آر و هیچ سهو مباز
چو استوار نباشد بنای عمر چه سود؟
چو پایدار نباشد به جاه و مال مناز
بعشق بازی این گنده پیر، هردو جهان
به باد دادی و با تو نشد دمی دمساز
عروس ایمان مانده برهنه وز صد دست
برای هیزم دوزخ بهم کشیده جهاز
بامر شرع تصرف در آفرینش کن
که از حدود نشاید گذشت جز به جواز
نوازشی بکن اسلام را که گشت غریب
نخواهی آنکه لقب باشدت غریب نواز؟
رها مکن که سر دیو در میان باشد
به خلوتی که ترا با خدای باشد راز
تجارت ره حق چون کنی بشرکت دیو
ز سود و مایه زیان آورد چنین انباز
ره سلامت اگر می روی مجرد شو
که جز عنا نفزاید، ترا لباس و طراز
ببین که آبی خوشبو چو جامه پشمین کرد
حرام گشت برو کارد از ره اعزاز
به تیغ مطبخ از آن مثله شد که درپوشید
لباس تو برتو از دماغ گنده پیاز
ز صد یکی چو نخواهد گرفت در تو سخن
همان به است که در موعظت کنم ایجاز
به گردن تو رسد حلقۀ کمند اجل
تو خواه نرمک بنشین و خواه تیز بتاز
درود باد ز ما بر روان صاحب شرع
که بر نبوت او مهر شد در اعجاز
کمال‌الدین اسماعیل — قصاید — شمارهٔ ۱۰۲ - وقال ایضاً یمدح الصّاحب الکبیر نظام الملک
چو بخت تیرۀ من روشنی نهاد آغاز
مرا به حضرت صدر جهان کشید نیاز
چو بر جناح سفر پای عزم محکم شد
گرفت سوی جناب رفیع او پرواز
رهی چو زلف بتان زیر پای آوردم
دراز و تیره و دلگیر و پرنشیب و فراز
به سمّ مرکب راهی نسو چو بیضۀ مرغ
ز نعل چون دم طاوس کشت و سینۀ باز
طمع بر اسب رجاتنک میکشید حزام
امل همی زد پهلوی حرص را مهماز
بدان امید که چون من رسم به حضرت او
کنم فنون سعادت ز خدمتش احراز
چو دولت دو جهانی نهاده روی بدو
چو وصیت راه نوردش فتاده در تک و تاز
فلک دواسبه همی تاخت بر پیم که: بدار
نه همره توام آهسته باش و تیز متاز
اجل عنان وجودم گرفته بد صد جای
اگر نداشتمی از ثنای خواجه جواز
خدایگان وزیران نظام ملّت و ملک
که هست بندۀ حکمش جهان شعبده باز
به زیر رایت انصاف اوست آن خطّه
که ماه اوست قصب باف و گرک او خرّاز
ز امتلا چو قناعت، همی زند آروغ
ز خوان جودوی از بس که خورد معدۀ آز
اگر نبودی بر چرخ وصمت بیداد
به هیچ وصف نگشتی ز درگهش ممتاز
جهان پناها! از فرّ دولتت امروز
دهان عافیه بازست و چشم فتنه فراز
مجاهزان امل را همی زده منزل
شمایل تو تلقّی کند به صد اعزاز
ز رشک آنکه فلک سجده میبرد پیشت
شدست قامت خصمت دوتا چو بانگ نماز
چو پسته با همه کس دل نمود گیست ترا
از آن بود همه سالت ز خنده لبها باز
ز افتقار حسود تو هست بر همه کس
ز بهر قرض درستی دهان گشاده چو گاز
ضعیف کلک تو الحق چه طرفه جانوریست
که با زبان بریده نگه ندارد راز
روا بود که بنالد به سان بیماران
که جان همی دهد آنگه که شد سخن پرداز
کتاب مسطور از سرگذشت او جزویست
که گشت ساخته از عهد قرن اوّل باز
سر بریده اش آواز میدهد چونست
نگفته اند که: ندهد بریده سر آواز؟
سرش همیشه ز اندیشه باشد اندر پیش
چنان کسی که حدیثی بخاطر آرد باز
همی فشاند اشک و همی سراید شعر
فکنده سر ز تحیّر چو عاشقی سرباز
ولیک آنگهش از سر برون شود سودا
که در برآورد او را انامل تو بناز
وجود خصم ترا هیچ حاصلی نبود
اگر ز پوست برون آید او به سان پیاز
اگر حقیقت خواهی حیات دشمن تو
حقیقتست به صد منزلت فرود مجاز
فلک ز صبح بپرسید، گفت:روشن کن
که در تن قمر آخر ز عشق کیست گداز
به خنده صبح اشارت به سمّ اسب تو کرد
که من چه دانم؟ می دان تو من نیم غماز
پریر دست تو با چاکرت و اعنی بحر
عتاب کرد که هی خیز و جای واپرداز
تو کیستی که بدین مایه دستگه که تراست
به روز بخشش گویی من و توایم انباز
دهان بشست بهفت آب و خاک و توبت کرد
بدست تو که نگوید چنین سخن ها باز
اگرچه هست درین باب حق بدست کفت
به انتقام چون اویی تو دست کینه میاز
بر آب چشمش رحمت کن و مبر آبش
که گفته اند: نکویی کن و به آب انداز
خدایگانا آنم که صبح خاطر من
بر آفتاب بخندد چو مردم طنّاز
فلک ز شرم پر تیر درنهد هرگه
که نوک خامۀ بنده شود مدیح طراز
ز رقص درشکند سقف این نوا خانه
چو جفت ساز کنم کلک خویش را بر ساز
مرا زمانه به صدر تو وعده ها دادست
کنون گهست که آن وعده را کنی انجاز
عزیز مصر وجودی بضاعت مزجاة
ز ما قبول کن وکیلمان تمام بساز
چو مطرح ارچه که افکنده ایم و پی سپریم
به پشتی تو چو مسند شویم سینه فراز
مرا به شعر مجرّد مدان از آنکه جز این
عروس طبع مرا هست چندگونه جهاز
ز گفتۀ قدما بیتی از رهی بشنو
که هست تضمین بر آستین شعر طراز
ادب مگیر و فصاحت مگیر و شعر مگیر
نه من غریبم و تو صاحب غریب نواز
نبود مدح تو، این حسب حال خادم بود
اساس مدح ترا باش تا نهم آغاز
خجسته باد مرا خواجه تاشی اقبال
بی من آنکه رسیدم به درگه تو فراز
دعای شعر برین اختصار خواهم کرد
که سنتیست پسندیده در سخن، ایجاز
دگر چه خواهم؟ کاسباب تو چنان دیدم
که هیچ باقی از آن نیست، جز عمر دراز
کمال‌الدین اسماعیل — قصاید — شمارهٔ ۱۰۳ - و قال ایضاً یمدحه
هزار جان مقدّس غریق نعمت و ناز
نثار صدر قوی شوکت ضعیف نواز
بلند پایه بزرگی که دست بخشش او
ز ساحت دل ما برکشید بیخ نیاز
زهی چو آتش طبعم سپر فکنده بر آب
زرشک خاطر تو آفتاب آتشباز
تویی که پنجۀ نصرت بباغ پیروزی
همی کند در دولت بروی بخت تو باز
ز فیض طبع بود بخشش تو چون خورشید
نه همچو شمع که نوری دهد بسوز و گداز
اگر نه بانی کلکت کنند دمسازی
چهار تای عناصر نیاورند بساز
فروغ خاطر تو گر بخشت خام رسد
چو آبگینه دلش در میان نهد همه راز
سیه سپیدی توقیعت از جهان برداشت
سیاه کاری فقر و سپید کاری آز
خط تو سر قفا فاش میکند همه جای
ز مشک ناب عجب نیست گر بود غمّاز
بعهد معدلتت کی حدیث بط کردی ؟
اگر نبودی نادان و چشم دوخته باز
ز صبحدم همه تصدیق باشد و تحسین
سحرگهان که کنم ورد مدحتت آغاز
هلال وار سر از چنبر تو کی تابم؟
شعاع مهر تو در گردنم کمند انداز
رسید وقت که فریاد آن رسی صدرا
که جان ز غصه بداد و نمی دهد آواز
چو کار ساز همه کس تویی به مال و بجاه
تواضعی کن و یک دم بکار من پرداز
تو گیر خود که چو چنگم زدن همی سازد
چو ساعتی بزدی نیز یک دمم بنواز
چه کم شود ز تو؟ یک روز خوش خوشم واپرس
برای صید چو من مرغ دانه یی در باز
چه مایه صیت بود در فکندن چو منی؟
شگرف کاری اگر می کنی مرا بنواز
منم که تیر فلک در نکته های سر تیزم
بسان پیکان بر سر نهد بصد اعزاز
اگر نبوّت اهل سخن کنمئ دعوی
مرا معانی باریک بس بود اعجاز
مگر که فضل و هنر مانعند، اگر نه چرا؟
مرا چو بی هنران نیست از تو نعمت و ناز
برنج حرمان ننهادمی تن ار بودی
درین قضّیتم از خاص و عام یک انباز
نه مرد جور توام من، در اصطناع افزای
نه خوی تست درشتی، باستمالت یاز
منم ز اهل هنر یادگار در عالم
حقیقتست که می گویم این سخن نه مجاز
زمانه خود پی کار منست فارغ باش
همین بسست که از تو نیافت خطّ جواز
گرفتم آنکه مرا نیست هیچ استحقاق
گرفتم آنکه بدانش ز کس نیم ممتاز
ز من بصورت تمثیل نکته یی بشنو
بلفظ مختصر اندر نهایت ایجاز
اگر ستوری بر آخور جوانمردی
رسد نوبت پیری بروزگار دراز
برون نراندش از پایگاه خود بجفا
گرش ندارد چون دیگران بآلت و ساز
وگرچه ناید ازو خدمت رکاب بشرط
ازو علوفۀ معهود هم نگیرد باز
ازین سخن غرض من منال مالی نیست
که کرده ام در حرص و طمع بخویش فراز
گره زابرو یگشای و چشم خشم ببند
پس ارتو خواهی کارم بساز و خواه مساز
به هیچ نه ز تو قانع شدم؟ دریغ مدار
بعشق دل ز پیت می دوم تو نیز متاز
حقوق بنده بسی هست ، پیش چشم آور
عتاب و خشم ز حد رفت ، سوی پشت انداز
چو هست فرصت انعام مغتنم دارم
که نیست منز اقبال بی نشیب و فراز
همیشه باد چنان کآورند سوی درت
گرفته کام جهان اختران بدندان باز
کمال‌الدین اسماعیل — قصاید — شمارهٔ ۱۰۴ - وله لیضآ یمدحه
کسی که دست چپ از دست راست داند باز
باختیار ز مقصود خود نماند باز
ولی شقاوت کلّی چو در کسی آویخت
بساکه شربت ناکامیش چشاند باز
ستیزۀ من و گردون بغایتی برسید
که جان همی دهم و او نمی ستاند باز
خیال دست تو باد آمدست چشم مرا
که درّو لعل بدامن همی فشاند باز
بذوق جان من اندر حدیث تو نمکیست
که خون از این دل ریشم همی چکاند باز
شب دراز بود بازمانده دیدۀ من
چنین بود چو ز خاک در تو ماند باز
بجست و جوی خیال تو مردم چشمم
سرشک را بچپ و راست می دواند باز
چنانک پیرهن غنچه دست باد صبا
لباس صبرم در پای می دراند باز
هزار مشعله در گیرم از نفس هرگاه
که آب دیدۀ من شعله یی نشاند باز
بسان بوی بباد صبا در آویزم
بر آستان توام بوک بگذراند باز
بچار میخ مژه اشک را ببند کنم
ز گوشه یی چو ببینم برون جهاند باز
زهاب دیدۀ من ابر را مباد حلال
اگر ز اشک من این ماجرا نراند باز
چو دید برق جهنده زابر، جانم گفت
که این بمسرع درگاه خواجه ماند باز
شفاعتش کن و درخواه تا زسوزدلم
حکایتی اگرش اوفتد رساند باز
اگر بسهو نشاطی سوی من آرد روی
زمن فراق توش در زمان رماند باز
چنین که مرغ دلم شد شکسته بال زهجر
مگر زوصل تو پر را بگستراند باز
بخاک پای تو سوگند خورد مردم چشم
که تا زمانه گل وصل نشکفاند باز
بصدهزار جگرگوشه گرچه گیرد بار
بیفکند که یکی را نپروراند باز
بآب دیده همی تر کنم زمین تابوک
زخار هجرگل وصل برد ماند باز
رهی بطبع گرانست و حضرت تو بلند
بخدمت تو رسیدن نمی تواند باز
زلطف عاطفتت جذبه یی همی باید
که بنده را زگرانی خود رهاند باز
اگر زوصل تو سرشته یی بدست آرم
که آب راحتم از چاه غم خوراند باز
زمانه باهمه نیروی خویش نتواند
که نیم تار از آن رشته بگسلاند باز
شوم چو نامه بپهلو سوی درت غلطان
گرم عنایت تو سوی خویش خواند باز
کمال‌الدین اسماعیل — قصاید — شمارهٔ ۱۰۵ - وقال ایضاٌفی الموعظة
چه داری ای دل؟ از این منزل ستم برخیز
چو شیرمردان از زیر بار غم برخیز
گذشت دور جوانی هنوز در خوابی
شب دراز بخفتی، سپیده دم برخیز
صدای نفخۀ صورت بگوش دل برسید
چو غافلان چه نشینی به زیر و بم؟ برخیز
نخست پشت خمیده شود، چو برخیزند
چو روزگار ترا پشت داد خم، برخیز
ز بیش و کم چو ترازو مباش زیر و زبر
مکن تدنق و از بند بیش و کم برخیز
گرت هواست که چون آفتاب نور دهی
چو شمع تا به سحرگه بیک قدم برخیز
قوای نفس تو خون ریز و مفسدند بطبع
تو از میان چنین قوم متهم برخیز
چهار ضد را با هم تزاحمست اینجا
تو خلوتی طلب، از جای مزدحم برخیز
نه جایگاه نشستست این خراب آباد
چو باد از سر دود و غبار و نم برخیز
ز پای حرص بننشسته ای دمی یک روز
بپای عذر شبی از سرندم برخیز
چو کوس هرکه شکم بنده گشت، زخم خورد
گرت بلای شکم نیست، چون علم برخیز
مساز دام مگس گیر بر ره ضعفا
چو عنکبوت، تو نیز از سر شکم برخیز
طرب سرای بهشت از پی تو ساخته اند
چرا نشسته ای از غم چنین دژم؟ برخیز
فرشتگان فلک سجده می برند ترا
نشسته ای ز سگان می کشی ستم، برخیز
ز محدثات بنگذشته کی قدم باشد؟
تویی حجاب بزرگ، از ره قدم برخیز
بخاک توده فرود آمدی و بنشستی
تو بیش از اینی ای صدر محتشم، برخیز
اگرچه اینجا از خاک خوارتر شده ای
بشهر تو چو تو کس نیست محترم، برخیز
چو هیچ دردسری از تو دفع می نکند
مکش تو بیهده دردسر حشم، برخیز
مخر غرور دم صبح و دام شب، زنهار
نه مرغ زیرکی؟ از راه دام و دم برخیز
نتیجۀ طمع وخشم، مدح و ذم باشد
فرشته خو شو وز بند مدح و ذم برخیز
به تیغ جورت اگر پی کنند همچو قلم
بسر بخدمت این راه، چون قلم برخیز
به مردمی و هنر آدمی مکرم شد
چو بر تو خود نکشیدند این رقم، برخیز
تو کیستی که بری نام مردمی؟ بنشین
تو چیستی که زنی لاف از کرم؟ برخیز
نخواهی آنکه چو سکه قفای گرم خوری
مکوب آهن سرد، از سر درم برخیز
نه زیرکان همه برخاستند از سر خویش
چو لاف میزنی از زیرکی، توهم برخیز
دمی ز عمر تو صد جان نازنین ارزد
بهرزه ضایع کردیش دم بدم برخیز
چو پیر گشتی یا ایها المزمل خوان
نه جای وقت صبوحست ای صنم برخیز
بساط عمر ابد از پی تو گسترده ست
بکوش با خود و از شه ره عدم برخیز
چنین نشسته بدینجات هم بنگذارند
باختیار خود از پیش لاجرم برخیز
بصبحدم که درآیی ز خواب مستی طبع
بیاد دار که چندت بگفته ام برخیز
کمال‌الدین اسماعیل — قصاید — شمارهٔ ۱۰۶ - و قال ایضآ یمدحه
ای هنر پروری که ذات ترا
کس ندیدست عیب و همتا نیز
تویی آن منعمی که از کرمت
شرمسارست کان و دریا نیز
از سخای تو گشت گوهر دار
تیغ فولاد و سنگ خارا نیز
از مریدان خاص درگه تست
خرد پیر و بخت برنا نیز
جمع الفاظ و نظم مدحت تو
آسمان کرده و ثریّا نیز
کوه در خدمتت کمر بستست
کوه را خود چه قدر، جوزا نیز
باد بر تو مبارک و میمون
چون شب دوش روز فردا نیز
ای که از روی و رای تو مه و مهر
هر دو شرمنده اند و رسوا نیز
بثنای تو ناطقست مرا
یک زبان نی ، که هفت اعضا نیز
چون همه ساز سروری داری
بنده را باز جو در اثنا نیز
هم ز اسباب خواجگی باشد
شاعری فحل و شعر زیبا نیز
ید بیضا نمایم و سخنم
بد نباشد مگر بسودا نیز
بر من خسته پار بی موجب
ترشی کرده یی و صفرا نیز
وینک امسال هم بر آن منوال
میکنی زان حدیث مبدا نیز
لاجرم نیست از سخات مرا
بهره چه، زهرۀ تمنّا نیز
بنده بیرون از آنکه مادح تست
بولایت کند تولّا نیز
زحمت حضرت ار چه کم کردست
هم در آن خدمتست اینجا نیز
می کنند از سیه گری قومی
با همه کس پلاس و با ما نیز
این همه روزها که کید ضعیف
پنهان کرده اند و پیدا نیز
آنچنان بوده ام که از حیرت
بخودم هم نبود پروا نیز
گر چه من خود مقصّرم ، طلبم
هم نفرمود رای اعلا نیز
گر تو از بنده قرض می خواهی
بخطا، یا نه خود بعمدا نیز
هم عفا الله لطف تو کآخر
در شماری گرفت ما را نیز
از تو تشریف بود، عیب از ماست
که نداریم زرّ و کالا نیز
ورنه از بندگان مفلس خویش
قرض خواهست حق تعالی نیز
وانگهش قرض گرچه می ندهند
رزقشان می کند مهیّا نیز
منم آن بینوا که از ثروت
خواجگان را کنم مواسا نیز
چشم بد دور از چو من مردی
که ازینها ام و از آنها نیز
بود حاصل ز حضرت تو مرا
شرف خدمت و تماشا نیز
گشت بر بسته این طریق از آنک
روی آنم نماند و یارا نیز
وگرم هیچ روی آن بودی
تهنیت رفتی و تقاضا نیز
کمال‌الدین اسماعیل — قصاید — شمارهٔ ۱۰۷ - و قال ایضآ یمدح الصّدر السّعید رکن الدّین صاعد
زبان چگونه گشایم بذکر شکر و سپاس
که حشمت تو فرو بست دست و پای حواس
رسید قدر تو جایی که نیز نبساود
بساط جاه ترا دست وهم و پای قیاس
زهی ز خدمت تو آسمان بلند محل
زهی ز سایۀ تو آفتاب روی شناس
امام روی زمین و پناه و پشت جهان
نظام خطّۀ اسلام و پیشوای اناس
هَمَت تواضع و حلم و همت شهامت و رای
همت کفایت طبع و همت مهابت و باس
بروی شرع بر از مسند تو خال سیاه
بدست کان ز سخای تو محضر افلاس
تو رکن کعبۀ شرعی و گرد بارگهت
حطیم‌وار خمیدست این بلند اساس
حسود جاه تو گر نیست جز که رویین تن
شود ز صدمت بأست میان فرو چون طاس
لطافت تو ولی را مفّرحی چو امید
مهابت تو عدو راست دلشکن چون یاس
چگونه زاد ز طبع تو دّنا سفته؟
که هست خاطر پاک تو جوهر الماس
گشاده رویی خصمت دلیل بسته دلیست
چنانکه کوفتگی را طراوت کرباس
کرم ز ساحت ایّام بود مستوحش
و لیک با دم خلق تو یافت استیناس
چو آسمان بدوصد دیده، حزم بیدارت
شب جهان را از حادثات دارد پاس
چو خوشه خصم تو جوجو شدست از آنکه تنش
شدست آزده از تیر غم چو خوشه ز داس
ترا که خاک در از چشم خلق نیست دریغ
دریغ کی بودت زرّ و سیم و این اجناس؟
ز فرط لطف و تواضع گمان برد همه کس
که نعل مرکب تو جرم ماه راست مماس
ز روی نخوت، خصم تو با دلی پر درد
بهرزه بادی در سر گرفته چون آماس
بجود یک ره و ده ره دلت بننشیند
مگر که طبع ترا هست در سخا وسواس
ز خوشه چینی کشت نیاز هست عدوت
خمیده پشت و شکم خار و ژاژ خای چو داس
بگاه تیغ زدن، مهر زرد و لرزانست
که بر زمانه فکندست هیبت تو هراس
عدو ز حدّ خری گام زاسترش ننهد
هزار سال اگر میرود چو گاو خراس
تو آفتابی و منشور تو بیاض نهار
چو ماهت ار چه رسید از سواد لیل لباس
همان مثال سویدا و جوهر جانست
شریف ذات تو در کسوت بنی العبّاس
اگر نه مردم چشم شریعتی ز چه روی
بدین لباس تو مخصوصی از کرام النّاس
عجب مدار که در پوشد اندرین معرض
سیه گلیم حسود تو جامه یی ز پلاس
همیشه تا دهن صبح بر کند ثوبا
سحرگهان که زند مغز آفتاب عطاس
مباد مهر جلال ترا کسوف و زوال
مباد صبح بقای تو منقطع انفاس
کمال‌الدین اسماعیل — قصاید — شمارهٔ ۱۰۹ - وقال ایضایمدح السلطان علاءالدنیا والدین تکش بن خوارزمشاه انارالله برهانه
ای ز رایت ملک و دین در نازش و در پرورش
ای شهنشاه فریدون فرّ اسکندرمنش
تیغ حکمت آفتاب گرم رو راپی کند
تاب عزمت آورد خاک زمین را در روش
مقتبس از شعلۀ رایت شعاع آفتاب
مستعار از نفحۀ خلقت نسیم خوش دمش
بر سر آمد گوهر تیغ تو در روز نبرد
بر سر آید هر کرا زان دست باشد پرورش
آفتاب فتح را از سایۀ چترت طلوع
آب روی ملک را از آتش تیغت زهش
بوسه جای اختران باشد فراوان سالها
خاک راهی کان شد از نعل سمندت منتقش
کو سلیمان تا ببیند رونق و آیین ملک
کو فریدون تا بیاموزد ز تو داد و دهش
فیض لطفت مانعست ار نی ز تاب خشم تو
همچو مه بگداختی اجزای خورشید از تبش
ای عجب شمشیر خسرو از چه سبزرنگ شد
چون همه ساله ز خون لعل مییابد خورش
باز چترت چون بجنبد دشمنت را مرغ دل
همچو مرغ نیم بسمل حالی افتد در تپش
روز کوشش چون نماید قهر تو دندان کین
آید آنجا خنجرت را جان به لب از بس کشش
ای خداوندی که هستند از نهیب خنجرت
در میان سنگ و آهن، آب و آتش مرتعش
کرد بر دل خوش تطاولهای رمحت خصم لیک
گه گهش سخت آید از گرز گرانت سرزنش
مدّت عمر بداندیش تو زان کوتاه شد
کز نهیب تو هم آمد روزگارش بدکنش
آسمان از گرد خیلت زان همی بندد نقاب
تا نگردد روی خورشید از سنانت مندخش
تیر را هرچند کش تو بیشتر در خود کشی
بیشتر بینم مر او را سوی اعدایت کشش
بر عیار ملک ایران غش ظلم ار هست، باش
تیغ تو سرسبز بادا کش بپا لاید زغش
با فلک گفتم کجا دانی پناهی آن چنانک
بخت افتاده شود در سایۀ او منتعش؟
صبح صادق با لبی خندان اشارت کرد و گفت:
حضرت سلطان علاءالدّین والدّنیا، تکش
سایۀ حقّست، یارب سایه اش پاینده دار
زانکه فرضست از میان جان دعای دولتش
کمال‌الدین اسماعیل — قصاید — شمارهٔ ۱۱۰ - و قال ایضاً
بخشید خواجه دوش مرا اسب خاص خویش
و انصاف این بود همه از طبع مکرمش
و ربا ورم نداری آنک برو ببین
اسبیست تنگ بسته و لیکن بر آخورش
کمال‌الدین اسماعیل — قصاید — شمارهٔ ۱۱۲ - وله ایضاً
نکبت دانش است دولت موش
اینت عزّت که یافت ذّلت موش
چکنم وصف نیک ذاتی او؟
نیست محتاج شرح دخلت موش
سخت دورست از طریف خرد
مردمی جستن از جبلّت موش
هرکسی دین و ملّتی دارد
خبث و افساد، دین و ملّت موش
کشتنش واجبست در کعبه
خود همین بس بود فضیلت موش
زن او کرد پرزایر کسان
هر دو سوراخ خود بدولت موش
می شنیدم که مار می گیرد
گاه گاهی بوقت غفلت موش
سگ بر آن گنده شرف دارد
که تن اندر دهد بوصلت موش
راست ماند بسبلت گربه
سبلت موش گاه صولت موش
مرجع موش هست سوی پنیر
مرجع گوزهاست سبلت موش
صاحبا چون تو آگهی که کسی
نیست آگه زمکر و حیلت موش
چون روا داری از خرد که کنی
قصد آزار کس بعلّت موش؟
گر بود دسترس بکوب سرش
که پسندیده نیست مهلت موش
کمال‌الدین اسماعیل — قصاید — شمارهٔ ۱۱۳ - وله ایضاً
بطالع سفر کردم اندر رکاب
زهی شوم طالع، زهی شوم طالع
بنان تهی از تو خرسند بودم
زهی مرد قانع، زهی مرد قانع
پس از عمری از تو همین است حاصل
زهی سعی ضایع، زهی سعی ضایع