mabidan/ganjoor huggingface dataset:
عرفی — قصیده‌ها — شمارهٔ ۵۱ - عزت نفس
گر مرد همتی ز مروت نشان مخواه
صد جا شهید شو ، دیت از دشمنان مخواه
بستان زجاج و در جگر افشان و نم مجوی
بشکن سفال و در دهن انداز و نان مخواه
خاک از فلک مخواه و مراد از زمین مجوی
ماه از زمین مجوی و وفا زاسمان مخواه
ترصیع تخت و تاجت اگر خسروی دهد
بشکن کلاه مسند وگوهر زکان مخواه
گر ماه و آفتاب بمیرد عزا مگیر
گر تیر و زهره کشته شود نوحه خوان مخواه
شریان ز پوست برکش و درکام تیغ نه
لب را گلو بگیر و زقاتل امان مخواه
گر بی شهادت از در عشقت روان کنند
تیغ کرشمه و دل نامهربان مخواه
گر مژده وصال رسد در زمان بمیر
وز بعد مرگ اگر برسد دوست جان مخواه
طاووس همتی سر منقار تیز کن
یعنی که بال و پر بکن وسایبان مخواه
مجلس بنوحه گرم کن از نی نوامجوی
خنجر بسینه تیز کن از کس فسان مخواه
رو بیضه را بسنگ زن ای هدهد بهشت
برشاخ سدره جا مکن و آشیان مخواه
گر کعبه ات بزیر لب آرند لب بدوز
بر خاک بوسه زن ز حرم آستان مخواه
ای مرغ سدره ، در طیران ابد بمان
منشین بخاک طوبی و انس مکان مخواه
آهوی عصمت ار بگریزد ز عید گاه
گیرایی از کمند و شتاب از عنان مخواه
گر ناگهت بروی هوس دیده وا شود
بهر خراش تیزی نوک سنان مخواه
تا میزبانیت نکشد در خم غرور
تنها بطرف سفره نشین میهمان مخواه
دنیای حلاوتی نرساند بکام کس
این لقمه را مناسبتی با دهان مخواه
دستان زنی و بال گشایی چه دلگشاست
از کبک طالع من و زاغ گمان مخواه
از من بگیر عبرت و کسب هنر مکن
با بخت خود عداوت هفت آسمان مخواه
نام قبیله را مبر از فضل خود بعرش
تا نفخ صور طنطنه دودمان مخواه
عرفی چه احتیاج که گوید بداستان
کین از فلان مجوی وز به همان فلان مخواه
لب بستن از طلب روش همت است و بس
گفتم مخواه تن زن و صد داستان مخواه
عرفی — قصیده‌ها — شمارهٔ ۵۲ - ذکر مفاخر خان خانان
بیا که با دلم آن می‌کند پریشانی
که غمزه تو نکردست با مسلمانی
زدیده رفتی و مردم همان نفس ، فریاد
که بی تو مردم وآنگه چنین بآسانی
کسی که تشنه لب ناز توست میداند
که موج آب حیات است چین پیشانی
نهشت غمزه اسلام دشمنت که دو روز
محبت تو کنم جمع با مسلمانی
ترحمی نکند حسن بر دلم ، گوئی
که در زمانه یوسف نبود زندانی
که گفت مطلع دیگر چنین نیاری گفت
که تازه سازد از این مطلع‌آفرین خوانی
عرفی — قصیده‌ها — شمارهٔ ۵۵ - حکم و نصایح
ز خود گر، دیده بر بندی برآنم کام جان بینی
همان کز اشتیاق دیدنش زاری همان بینی
کسی کز ملک معنی در رسد خود را بوی بنمای
که گر مس وا نمایی کیمیا را ارمغان بینی
زر ناتص عیارت پیش از آن بر کیمیایی زن
که هم زرهم محک را شرمسار از امتحان بینی
تو سلطان غیوری در کمند نفس بدگوهر
بکش زان پیشتر خود را که جور از آسمان بینی
روان از خشم و شهوت در عذاب از بهر تن تا کی
دو گرگ میش پرور را جگر خای شبان بینی
ز نصرت شاد شو ، هر گه غمی برگرد دل گردد
ز غفلت داغ شو ، هر گه که خود را شادمان بینی
طرب را پای برسر زن که جنت را خجل یابی
هوس را دست بر دل نه که دوزخ را تپان بینی
بنزهتگاه معنی میهمان شو تا زاستغنا
مگس را باد زن در دست، بر اطراف خوان بینی
زبان از شکر منعم تا ببندی سوی عرفان شو
که قدر نعمتش پروانه عزل زبان بینی
چنان مشتاق خذلانی که با صد بند و صد زندان
گریزی در شقاوت گر سعادت را ضمان بینی
خرد در آدمی و آنگه توشان قد ورخ سنجی
هما در آشیان وآنگه تو فر آشیان بینی
بخون آلوده دست و تیغ غازی مانده بی تحسین
تو اول زیب اسب و زینت بر گستوان بینی
بآب و دانه خو کردی ، بلی هنگام صیادی
چو بر صید افکنی شهباز دل را ماکیان بینی
بطاعت آن زمان ارزنده ای کز لذت طاعت
چو سر در سجده مانی، در جنان خود، راستان بینی
مزن لاف شجاعت ور زنی آنگه که در میدان
عدم شمشیر دل یابی فنا شبدیز جان بینی
اگر خواهی که باشی عیب جو شاگرد همت شو
که نام هر چه بردی عیب آتش بر زبان بینی
بجنت خوانمت نی بهر عشرت بهر آن کآنجا
غذای آتش همت به از کون و مکان بینی
سر روحانیان داری ولی خود را ندیدستی
بخواب خود در آ، تا قبله روحانیان بینی
فساد عالمی می تابد از پیشانی نفست
ببین درآینه تا آتش صد خانمان بینی
مخور غم گر زبال پشه ای کمتر نهد خود را
که چون دم از خرابی ها زند پیل دمان بینی
ز بیرون پنبه نه در گوش و افغان از درون برکش
اگر از نفس واعظ انتعاشی از بیان بینی
غزل پردازم اینک از دو بیت خود دو مصرع را
کنم مطلع که حسن آفتاب از فرقدان بینی
عرفی — قصیده‌ها — شمارهٔ ۵۸ - در منقبت مولای متقیان
دمی که لشکر غم صف کشد بخونخواری
دلم بناله دهد منصب علمداری
خراب نرگس مستانه توام که نهد
هزار شیوه مستی بطبع هشیاری
مریض عشق ترا اشتها از آن بیش است
که بعد مرگ بیاساید از جگرخواری
دلی توجه آن حسن جاودان یابد
که فیض نامیه اش با جگر کند یاری
هزار چشمه خون سرزند زهر ذره
چو بعد مرگ بخاکم قدم بیفشاری
چنان بشهر دلم جنس درد ارزانست
که بلهوس کندش رغبت خریداری
زخوش متاعی بازار عشق می ترسم
که دست حسن ببندد کساد بازاری
در آن دیار بسودا رود دلم که دهند
جوی ملال بعمر ابد به بسیاری
زبس ملال و جدایی تنم ز صحبت جان
چو زخم عشق زمرهم ، تمام بیزاری
بدرد عشق که هرگز بذوق گریه من
نکرد قهقه شوق کبک کهساری
هوای شهر محبت چنان مرض خیز است
که مرگ بر اثر خود رود ز بیماری
منم خراب عمارت بکشوری که در او
بود بدست خرابی عنان معماری
چنان بعشق تو درسکر درد بی تابم
که تنگ حوصلگان بیقرار در زاری
زجیب غم که برآرد سرم که طالع من
بخصم شاه دهد مایه نگونساری
شه سریر سخاوت علی که ابر کفش
بذوق دیده عاشق کند گهر باری
مخالفش چو درآید بزمره اسلام
کند بدست ملک تار سبحه زناری
نجوم سبعه اگر صیت عدل او شنوند
نهند برگ تساوی بجیب سیاری
بدیده ای که بنوک سنان او نگرد
کند بگاه اعادت نگاه مسماری
زهی جواد که تأثیر نام جان بخشش
نشاند گوهر صحت بفرق بیماری
اگر بعون سبک روحیت عوارض ثقل
ز طبع سلسله حادثات برداری
سزد که حسرت دیدار بر دل عاشق
بگاه نزع شود مایه سبکساری
چو برق عزم تو بر چرخ پرتو اندازد
بدست مهر بسوزد عنان سیاری
جهان بجاه و جلالت بغایتی پرشد
که آسمان حرکت میکند بدشواری
شعاع دیده آن کس که روی خصم تو دید
کند بآینه آفتاب زنگاری
مسیح خلق ترا در زمان ماضی بود
بجیب دلبر کنعان دکان عطاری
نهیب عدل تو در طبع آسمان محیل
که شیشه است لبالب زمردم آزاری
بسان رنگ زلیخا و زلف مشکینش
بروی هم شکند شیوه های طراری
بعهد عدل تو کز بیم رفع امنیت
کنند دل شکنان غمزه را نگهداری
ز روی فتنه خوابیده تا مگس راند
دهد زمانه مگس ران بدست بیداری
تبارک الله آن برق سیر کز دنبال
چو نور سایه بدزدد بگرم رفتاری
سبکروی که زمین را بپویه بنوازد
چو نور سایه او در محل سیاری
برنج خصمت اگر بلهوس درآمیزد
چو پیر عشق شود ناله هوس کاری
بمدح کرده سرایت رموز عشق رواست
گزیرش از سریان نیست علت ساری
منم که طالع فیروز من بگاه عروج
دهد بتخت ثری مایه نگو نساری
فلک بسهوم اگر داد راه بردرکام
کلید عهد بوی بسته عهد مسماری
دلم بعون شکایت زغم تهی نشود
چو نظم من زمعانی بسعی نثاری
زهی شکنجه طالع که مرگ ظلم گرای
ملول گشت و ندارد سرمدد کاری
بزیر تیغ هلاکم ز بار درد رواست
که بار منت مردن کشم بسرباری
بروزگار فریبم سپهر شعبده باز
تنگ متاع شد از جنسهای عیاری
هزار جرعه زهر از لبم فرو ریزد
تبسمی که بطالع کنم بدشواری
خموش عرفی از این شکوه ملال انگیز
زلاف حوصله یادآر و طی کن این زاری
بیان درد دل است این دعای شه نبود
که بی ملال بود با اجابت باری
همیشه تا نفس گرم نیکبختان است
بیک لباس درون با اجابت باری
حسود جاه تو باد از رحمت یزدان
چنان بعید که ناقوسیان زناری
عرفی — قصیده‌ها — شمارهٔ ۵۹ - حکمت و موعظت
بسعی جوهر اندیشه راز دین مگشای
کلید موم و سرقفل آهنین مگشای
بهشت راز مقام دراز دستان نیست
در مشاهده بر روی میوه چین مگشای
مثال علم لدنی گرت زخامه چکد
جمال ظن منما چهره یقین مگشای
بهمنشین مگشا راز دل ، نه بیگانه
وگر ملازم طبع است همنشین مگشای
هنوز در رحم است آنکه طبع دایه اوست
بروی سر ازل دیده جنین مگشای
هر آن گره که نهد بر دلت نهفتن راز
بکاوش نفس تیز واپسین مگشای
جهان و هرچه در اوهست سر بسردربند
در معارضه با حکمت آفرین مگشای
بهشت ما حضرخوان تنگ عیشان است
باینقدر زجبین نیاز چین مگشای
خدنگ طعنه همت نشانه میطلبد
مشبک مژه بر روی حور عین مگشای
اگر بکیش مروت عمل کنی زنهار
گره زکار دل عافیت گزین مگشای
اگر دلت زخرابی عافیت تنگ است
هزار گونه عمارت بهل همین مگشای
براه ملک قدم میروی بسعی حدوث
بتاز و دیده بد و نان همنشین مگشای
دریچه ای که غمی سر برون نیارد از آن
بروی صرفه کار دل حزین مگشای
محل شناس طرب باش یعنی آن ساعت
که گرد غم ننشیند برخ جبین مگشای
بطرف چشمه کوثر چو تشنه لب برسی
فرو میای گر آیی زرخش زین مگشای
اگر تو مرد رهی زحمت وجود مبر
ز آسمان درتشنیع بر زمین مگشای
زجان و دل بگشا عقده ای که فرصت رفت
گره ز رشته اسرار ماء وطین مگشای
بدست دل بگشا قفل معنی از در جان
هرآن دری که بود بسته غیر از این مگشای
دلی که باید از افتادگی گشاده شود
ببر فشاندن دامان و آستین مگشای
دلی که صحبت عشق است مایه طربش
بنظم و نثر مکن خوش نهاد و هین مگشای
زآب و رنگ چه خیزد بغنچه لاله
بگو که بند قبا پیش یاسمین مگشای
بتیغ غمزه جانان گشای پهلوی دل
دلی که در غم او تنگ شد چنین مگشای
متاع دل که نباید گشود جز بر دوست
اگر بهاش سلیمان دهد نگین مگشای
بنای عفو بر الطاف دوست نه، نه زمان
در شهور مزن غرفه سنین مگشای
بمشت خاک نیرزد ولایت دارا
دلی گشای که فتح است و ملک چین مگشای
زشیخ و راهب اگر استماع میطلبی
ز نیک و زشت بگو لب بفکر دین مگشای
لب صفا بگشا در بیان ساده دلی
زبان عقل بتشریح مهر و کین مگشای
بیان وحدت و تفسیر آیت توحید
زبان بوقلمون را بآن و این مگشای
هزار مرده بروی زمین بود، هشدار
اگر تومرده ندیدی دل زمین مگشای
زبخل صاحب خرمن نصیحت است این حرف
که مرحمت کن و دامان خوشه چین مگشای
زهر سخن در بازیچه ای فراز کنم
بزاده خردم چشم هزل بین مگشای
خموش عرفی از این نغمه های شورانگیز
لب ترانه بلبل به آفرین مگشای
رموز حکمت اسرار قدس جلوه دهد
به مدح خویش لب عقل اولین مگشای
عرفی — قصیده‌ها — شمارهٔ ۶۰ - پند و اندرز
شکست رنگ شباب و هنوز رعنایی
در آن دیار که زادی هنوز آنجایی
بحیرتم که چه دارو رهاندت زین درد
که عین جهلی و داری گمان که دانایی
خراب کرده جهلی و فارغ از دانش
عظیم دردی داری و بس شکیبایی
اگر در آینه بینی ز شرم زشتی خویش
بچاه ویل در افتی چو دیده بگشایی
زمانه بهر تو تابوت میدهد سامان
تو خود ز گوشه مسند فرو نمیآیی
هزار مغلطه داری در آستین پنهان
کلاه گوشه دانش بعرش اگر سایی
شکسته اندودواشان همین شکستگی است
تو تندرستی و بر مومیایی افزایی
مگو که جوهر الماسم و مصون از سنگ
که دهر سنگ بکف حاضر و تو مینایی
سپهر بیضه عنقا بود، کنون دریاب
که تو بدعوی هستی چه ژاژ میخایی
بتلخی غم اگر آشنا کنی کامت
گمان برم که به از بیغمان بیاسایی
سپیده موی شدی ای عروس طبع و هنوز
بطالع من بد روز فتنه میزایی
همه بهشت مجو قرب دوست هم چیزی است
قدم فراز ترک نه چو گرم سودایی
بکودکی شده مویت سپید و بیخردی
از آن ز بطن هوس در بهشت میزایی
مبصران همه تن چشم در حریم وصال
تو جمله دست و شکم پیش من و سلوایی
از آن حساب تو هر دم تفاوتی دارد
که قد سرو نبینی و سایه پیمایی
بزیر جامه نهان کرده ای برص لیکن
بچشم اهل بصارت برهنه میآیی
چگونه شاهد عصمت ز تو نپرهیزد
که در شکستن ناموس ناشکیبایی
چه عذرهای موجه نهی معاصی را
بچش لعاب دهانت که قند میخایی
تمام عرصه محشر مگس فرو گیرد
اگر چنین بقیامت شکر فروش آیی
سبک عنان شو و خود را بملک علم رسان
ازین چه سود که انگشت جهل میخایی
جنون ز سر بنه و دست عقل گیر و بیا
کزین بهانه مسلم نه ای که شیدایی
عصا بکف نه و تکبیر فتح خوان و برو
که نشنود ز تو همت که ناتوانایی
دو شیوه داری و در هر دو عرفی از توبه است
که ترهات فروشی و عمر فرسایی
سخن دراز شد افسانه تا بکی خوانم
اگر سخن شنوی بس همینکه خودرایی
گرت هواست که گویم چگونه میباشی
بگویمت بنگر واژگونه می‌آیی
عرفی — قصیده‌ها — شمارهٔ ۶۱ - درستایش شاهزاده سلیم
دگر صفیر طبیعت بساز آگاهی
بعالم ملکوت است ، محملش راهی
بلی رود بخریداری جواهر قدس
ز بهر تحفه یکدانه گوهر شاهی
طراز دولت جاوید شاهزاده سلیم
که یافت باز وی اوصولت یداللهی
ستوده ای که بعنوان نامه وصفش
حسود او بتصور نوشته جمجاهی
زهی ضمیر تو پاک از عبور سهو و خطا
چو زمره ملکوتی ز مخطی و ساهی
بملک مصلحت اندیشی قضا و قدر
قبول و رد تو احکام آمروناهی
حدیث روشنی مهر با ضمیر تو هست
بصدق وکذب چو تمثیلهای افواهی
جو مهر کاهش مه را زرشک رأی تو دید
بخنده گفت زهی ابلهی وگمراهی
منم فتاده بصد رنج زین حسد درشرم
تراکسی چه شمارد تو خود چه میکاهی
زمان زمان بمسیحا وجود میسپرم
ز بهر عرضه اندام و چهره کاهی
چو خلق و رأی تو آتش فروز دهر شود
سزد که دود کند عنبری شرر ماهی
دمی که آهوی خلق تو نافه اندازد
هجوم عطسه بگیرد ز ماه تا ماهی
زحسن عهد تو مشکل که لوح خواب وخیال
شود نگاشته از شکلهای اکراهی
حسود جاه تو در تنگنای غم هر دم
فراق نامه نویسد بمرگ نا گاهی
چو ظل جاه بر ارقام هندسی فکنی
بدون صفر کند پنج فرد پنجاهی
فلک ز سهم تو با روزگار یکرنگ است
چو پاکبازی عنین ز ناتوان باهی
سردعای مسیحا زاوج عرش گذشت
وز آستان جلال تو کرد کوتاهی
زفتنه های زمین و زمان مهیا باد
منافقان ترا برگ سالی و ماهی
زرفق های قضا و قدر مهنا باد
موافقان ترا ساز مالی و جاهی
عرفی — قصیده‌ها — شمارهٔ ۶۲ - در حسب حال خود گوید
گر به دل خوش غنودمی چه غمستی
بی غم اگر شاد بودمی چه غمستی
اینکه بچندین حیل سبک شوم از غم
غم به غم ار در فزودمی چه غمستی
این که بسودم بدیده کحل رعونت
مرد مکش گر بسود می چه غمستی
این که گل تازه روی عیشم اگر من
داغ نمک کرده بودمی چه غمستی
خواب تن و هوش بود در عدم از من
گر گهر جان نبود می چه غمستی
گفته ام اندر ابد گشایم ،زنار
گفته ام این گر گشودمی چه غمستی
خشک و ترم در دهان داس سپهر است
کشت خود ار خود درودمی چه غمستی
عذرجفا برتو نیست دم مزن ای چرخ
گر گله مند از تو بودمی چه غمستی
مدح خود و صاحب اندر آرم درهم
گرهمه صاحب شنودمی چه غمستی
داور عادل که فتنه گفت ز عدلش
تا به ابدگر غنود می چه غمستی
دریا گوید که گر بعهد سخایش
مایه خود را فزودمی چه غمستی
گفت قضا اذن اگر بدی که بمثلش
قدرت خویش آز مودمی چه غمستی
گر طلبیدی مرا که از غم هجرش
رنگ شکسته نمود می چه غمستی
«عرفی» گوید که گربگاه ثنایش
عاجز هجران نبود می چه غمستی
گر طلبیدی مراکه دیده بپایش
ترک ادب کرده سودمی چه غمستی
گر طلبیدی مرا که پیش دماغش
نافه معنی گشود می چه غمستی
مانع ناگفتنی بلاست وگر نه
بی طلب ار رفته بودمی چه غمستی
قافیه گر یافتم مکرر بستم
گر من فرهنگ بودمی چه غمستی
عرفی — مثنویات — شمارهٔ ۱ - ساقی نامه
بیا ساقی آن تشنگی را بسنج
پس از آرزوی دل ما مرنج
که مستیم و ترک ادب میکنیم
ز جام تو بوسی طلب میکنیم
بده ساقی آن باده جام سوز
صلاحیت آموز و اسلام سوز
برقص از پی برقع و مقنعه
که خمیازه گیرد ره صومعه
بیا ساقی آبی بکشتم رسان
ز مستی بباغ بهشتم رسان
کو گویم پس از شکر مستی و می
خوش آندم که بینم قیامت زپی
بیا ساقی اندیشه کار کن
بزن دست و ساغر نگونسار کن
بمی در زن این پیکر سیم تاب
بده صبح را غوطه در آفتاب
بیا ساقی از راه عقلم بگیر
که تاب شبستان ندارد بصیر
بده کوثر لعلی سومنات
بخندان لبم را بآب حیات
بیا ساقی آن می که حور بهشت
شرابا طهورا بنامش نوشت
بمن ده که تفسیر آیت کنم
زوی تشنگان را هدایت کنم
بیا ساقی آن آبروی کرم
بده تا بریزم بدیر و حرم
کز آن کفر و دین آشنائی کنند
ز هم جذب دلها گدائی کنند
بیا ساقی آن چشمه آفتاب
که روی دو عالم از او یافت آب
بده تا بشویم برو بام دل
در آغاز بینم سرانجام دل
بیا ساقی آن مشگ پرورگلاب
که بر لعل عیسی زند آفتاب
چو بیخود شوم در دماغم فشان
بکام دل و جان داغم فشان
بیا ساقی آن آتشین خوی مست
که بر تارک توبه دل شکست
بمن ده که آرم بدیر مغان
عروسان ناموس را موکشان
بیا ساقی آن عافیت را کلید
که فتاح روح است و قفل امید
بمن ده که رنجور و دلخسته ام
بهر موی دردی فرو بسته ام
بیا ساقی آن شمع قندیل روح
که روشن ترش کرد طوفان نوح
بمن ده که با وی کنم سیر دل
شود روشنم کعبه در دیر دل
بیا ساقی آن مست فیروز جنگ
که مه را نهد در دهان پلنگ
بده تا ببارم قدم در رکاب
بفتراک بندم سر آفتاب
بیا ساقی آن شیر ام الفرح
بدوش ولبالب کن از وی قدح
بمن ده که کاود لب شادیم
تبسم بجوشد ز قنادیم
بیا ساقی آن شیشه صاف دوش
که نیمی ز وی ماند و رفتم ز هوش
بیا و بده ساغر متصل
کز اندیشه آن دو نیمست دل
بیا ساقی آن دره التاج لعل
که بخشید رنگش بگل تاج لعل
که سیر آب سازد لب خامه ام
گلستان کند معصیت نامه ام
بیا ساقی آن باطل السحر هوش
کزو سامری گشته تلخابه نوش
که در چنگ فرعون نفس غنیم
ز هر مو بریزم عصای کلیم
بیا ساقی آن شمع فانوس عشق
که پروانه اوست ناموس عشق
بده تا برقص آورم جام مست
که پروانه نیم سوزیم هست
بیا ساقی آن آتش بیقرار
که بیجوشش خم فشاند شرار
بیفشار در سینه غمکده
بر افروز در کعبه آتشکده
بیا ساقی آن لاله باغ عیش
که بر جان ماتم نهم داغ عیش
بمن ده که رنگین شود کار من
صد آرایش آرد بدستار من
بمن ده که دستم بقربان شود
سرود و آستین مست و غلطان شود
بیا ساقی آن بزم در هم شکن
ز نامحرمان پاک ساز انجمن
بیائید تا سحر و افسون کنیم
شب جمعه از هفته بیرون کنیم
بیا ساقی آن فتنه روزگار
بمن ده که چون بر دل آید سوار
بملک دلم ترکتازی کند
به عقل جهانگیر بازی کند
انا الحق نمی‌گنجدم در نفس
بروب از ره آتشم خار و حسن
بیا ساقی آن کوثر موج‌خیز
بیار و دمادم به کامم بریز
که گلگشت آتش کنم چون خلیل
شود شعله فواره سلسبیل
عرفی — مثنویات — شمارهٔ ۳ - در ستایش آفریدگار
ای همه عین تو و پاک از همه
نقد وجود از تو و خاک از همه
چشمه هستی دو عالم تویی
من که انا الحق زنم، آن هم تویی
نغمه طراز چمن وحدت است
زیور شبه تو محالیت است
ذات تو مفتون اثر های تو
علم تو حیران تماشای تو
صورت از آوازه جود تو مست
معنی از اوصاف تو کوتاه دست
از تو بود روز و شب الفت گرای
عنبر وکافور مهم دوش سای
عطر بهار از تو معنبر اساس
شاهد باغ از تو معطر لباس
طبع تحمل ز تو آرام گیر
گوش تغافل ز تو زیبق پذیر
عقل ببازاز تو کاسد متاع
عشق ببزم تو پریشان سماع
نرگس شهلای ز جام تو مست
طرف کله زان برعونت شکست
دست بلا از تو گراید بخون
روی حیا از تو بود لاله گون
شاهد ایمان ز تو بس رو سفید
کفر سیه رو ، زتو مست امید
کیسه بری را بطمع داده
خشک لبی را بورع داده
سینه حصار غم دل کرده
میکشدم عقل و بحل کرده
رهبر کوی تو عبودیت است
تاج صفات تو الوهیت است
بودی اگر همچو تویی در وجود
پیش تو بردی بعبادت سجود
حسن عبودیت مشتی خیال
کز چه شما رد بدر ذوالجلال
یا قدری مایه از زندگی
یا بشان چاشنی بندگی
وه که بر این طایفه ناتمام
لطف حلال است و سیاست حرام
کون و مکان طی کن و بگذار حلم
باز بر اسباب عمل را بعلم
زرد کن این نه چمن تازه را
سرد کن آهنگ شش آواز را
هفت نذر و از طیران باز دار
مرغ اثر شان عدم آواز دار
سنگ بر این شیشه سیماب زن
شمع شفق شعشعه در آب زن
دشنه بهرام بر آر از غلاف
سینه دستور فلک بر شکاف
انجمن دهر بروب از صبا
دست سقق نیز بشوی از ضیا
آینه صبح فرو بر بشام
این قدح شیر بر افکن ز بام
شمع مسیحا بره باده نه
مهر فنا بر لب ایجاد نه
برگ اجابت ز دعا واستان
رایحه گل ز صبا واستان
جلوه معنی ز صور باز گیر
در ره وحدت روشن باز گیر
تا کند این زمزمه هر مشت خس
کی تو سزاوار بهشتی و بس
مستی وکیفیت مستی توئی
مستی و اندازه هستی توئی
در حرم راز تو محرم تو بس
جلوه بخود کن که تو را هم تو بس
ما همه لب تشنه فرمان تو
برگ رضا بسته ز بستان تو
شاد نشینان ملول توایم
نامزد رد و قبول توایم
زهر غم و شهد طرب نعمت است
هر چه دهی مایه صد منت است
منت جاوید تو برهان ما
نور تو در سینه ایمان ما
سینه عرفی حرم راز توست
کبک دلش زخمی شهباز توست
مرهمش از زخم کهن دور باد
درد پذیرنده ناسور باد
عرفی — مثنویات — شمارهٔ ۴ - در حمد حق سبحانه و تعالی
ای تو بامرزش و آلوده ما
وی تو بغمخواری و آسوده ما
رحمت تو کعبه طاعت نواز
عدل تو مشاطه عصیان طراز
لطف تو دلال متاع گناه
حلم تو بنشانده غضب را پناه
منفعلیم از عمل ناسزا
گر همه نیکست بپوشان ز ما
راستی ما ز ریا شرمسار
بندگی از نسبت ما شرمسار
تا ابد از معصیت آزرم ده
حوصله ضامن این شرم ده
من که و سنجیدن بازوی عدل
به که نباشم بترازوی عدل
ور کرمت میزندم در دهان
تا بگشایم لب خواهش فشان
چشم و دلم گرسنه چشمان تو
سیر نگردند ز احسان تو
آنچه بآن می سزم آنم بده
برتر از آن نیز عنانم بده
صاف امیدم بلب بیم ریز
گرد مرا در ره تسلیم ریز
کام مرا شهد عبادت ببخش
چون بچشم فهم حلاوت ببخش
شهپر جبریل نیازم بده
راه بخلوتکه رازم بده
در حرم عشق درون آورم
شیفته و مست برون آورم
این گل پژمرده که در باغ جود
دست بدست آورمش در وجود
رایحه عطر وفایش بده
گوشه دستار رضایش بده
تا بدماغی که رساند نسیم
غش کند اندیشه امید وبیم
نشاه توحید در آید بجوش
مستی جاوید بر آرد خروش
بحر عطای تو جواهر شمار
بی اثر باد طلب موج زار
تا طلبم وای که دل خون کنم
خواهشم آموخته چون کنم
با نفس این نغمه بشوئیم به
حرف ادب سوز نگوئیم به
طره خواهش برضا نشکنیم
بال و پر مرغ دعا نشکنیم
عرفی از این نغمه زنی شرم دار
عهد طلب بشکن و دل گرم دار
مصلحت کار چه دانیم ما
بذر تمنا چه فشانیم ما
آدمی هیچ تر از هیچ کیست
تا کند اندیشه از بهر زیست
دیدی اگر مصلحتی در عدم
بر اثر آن زدی اکنون قدم
مصلحت ما دگری دیده است
او بکند هر چه پسندیده است
شادم از او گر غم وگر شادیست
معنی این بندگی آزادیست
عرفی — مثنویات — شمارهٔ ۵ - در مدح مالک قاب و قوسین
ای طلب چشمه امید ما
ذوق فروش غم جاوید ما
گنج طلب زیر قدم سوده ایم
وز طلب گنج نیاسوده ایم
هر نفسم چشمه گشای طلب
هر طلبم غالیه سای طلب
نیست ادب روی زره تافتن
ورنه که داند بتوره یافتن
ماعدم و ذات تو عین وجود
دست عدم کی در هستی گشود
از عدم آرایش ما کرده ای
گوهری از هیچ برآورده ای
نی غلط این نغمه نه آئین بود
نغمه زنی یأس برون بین بود
گر چه بزادیم ز بحر عدم
نسبت گنج از پی این است کم
نسبت این گنج به تعمیرماست
زیب ده این گهر بی بهاست
گر خزفی از تو شود نور یاب
خنده زند بر گهر آفتاب
این گهر از نور عطا بر فروز
برقع مستوره نسبت بسوز
برگ و بر باغ فتوحم بده
ضعف تن و قوت روحم بده
ضعف ، چه ضعفی که ز جسم نزار
سایه سیمرغ کنم آشکار
گر بضمیرم نهد اندیشه پای
باد گرانیم بجنبد ز جای
ور بفشارد، قدمی در دلم
گردد از آن تحت ثری منزلم
چون بضمیرم ، بپرد مرغ راز
از طیرانم ، نتوان داشت باز
مرغ سکون رم کند از دام من
شهپر جبریل شود کام من
جلوه بمعراج معانی کنم
درارنی چرب زبانی کنم
وصل توام روزن ایمان شود
هر سر مویم صمنستان شود
این زر اندوده بنه در گداز
سکه اصلیش بر افروز باز
تا نگرد چشم تماشای ما
اسم تو بر لوح مسمای ما
از ثمرات تو محمد، یکیست
وین ثمر از باغ توبل اندکیست
اندکی اما گل مقصود از اوست
هر دو جهان از نفسش مشکبوست
اندکی از میوه این بوستان
هست گلوگیر همه دوستان
وای که در باغ تو این مرغ دون
نغمه شایسته نریزد برون
کو پر جبریلی گلزار حال
تا بگشایم بهوای تو بال
میکده راز شود مشربم
نغمه مستانه گشاید لبم
باز شود قفل زبان بستگی
زمزمه سنجد لب شایستگی
رحمت خود بر دل عرفی گمار
کشمکش چرخ از او باز دار
شام اجل کز در جان بگذرد
از عدم آباد جهان بگذرد
از نفسش دور مکن جود را
نور شهادت بده این دود را
مژده گلزار مخلد بده
برگ ره از دین محمد بده
عرفی — مثنویات — شمارهٔ ۶ - در صفت رسول اکرم
بوسه اول که کلید اثر
زد بدر گنج بدایع گهر
در گهر افشانی گنج آفرین
بود محمد گهر اولین
گرنه درش خیمه بساحل زدی
موج قدم کی بسماع آمدی
چون قلم صنع تحرک نمود
در رقم دایره هست و بود
دایره را نقطه آغاز گشت
باز بوی دایره باز گشت
دایه نه شاهد مستی خروش
بود زبستان عدم شیر نوش
کز پی آرامش او در وجود
جنبش مهدش زیدالله بود
آنکه نقیض آید و برهان طلب
کنت نبیا کنمش مهر لب
صورت او خرم و معنی نژند
هم غم و هم شادی از او سر بلند
سینه درد از نفسش مست جوش
از لب اندوه تبسم فروش
روی دل از شربت جان یافته
آب رخ از چشمه آن یافته
جود بدر یوزه احسان او
لطف ازل مائده خوان او
معتکف زاویه اتحاد
عهد ازل را گره بیگشاد
گوهر گنجینه صنع ازل
روشنی دیده علم و عمل
شمع مروت زوی افروخته
شعله مهرش لب خود سوخته
در چمن روضه لطف ازل
رحمت او بال گشای عمل
سنبل بخشایش از او تابناک
لاله آمرزش از او آبناک
زو نهج شرع گرانمایه طرز
جامه لولاک بر او تنگ درز
سینه او عینک عین الیقین
گیسویش آرایش حبل المتین
نور وفا از اثر عهد او
سبع مثانی مگس شهد او
چشمه حیوان نمی از کوزه اش
کوثر و تسنیم بدر یوزه اش
حسن وی آرایش مرآت عشق
خاک درش مست مناجات عشق
خنده او مرهم داغ جگر
گریه او شبنم باغ اثر
معرفتش در خور آثار دوست
حیرت او زیور دیدار دوست
رفعت او عالم معراج فرش
سایه تحت الثریش تاج عرش
لذت ناموس دل از داغ اوست
فصل بهار ادب از باغ اوست
روی وضو شسته بآب ادب
طاعت او سلسله تاب ادب
چون اثر لطف حکیم ازل
ساخت شفاخانه علم و عمل
داروی هر درد که بنشانده خواند
جمله برنجور دلان برفشاند
حقه معجون ادبش گنج بود
زان لب موسی ارنی سنج بود
روح امین با همه فرزانگی
زد علم دعوی پروانگی
راز گشاینده عیب و هنر
گفت که ای بی ادب آهسته تر
شمع وصالش نتوان برفروخت
سایه که پروانگیش کرد سوخت
ظل الهی است ولی ظل زدای
سایه نور است ولی نورزای
سایه آن نور که بی سایه است
نور در این سایه تهی مایه است
گر بگشاید عدم صید بند
آنچه ز واجب بجهد از کمند
مایه تقدیر بدست وی است
امر قضا میل پرست وی است
ور ببرد نقص عدم از عدم
ممکن و واجب نشناسی ز هم
چون نظر عقل ممیز شود
در ازلیت متمیز شود
تکیه گهش بالش وحی خلیل
بالش ، مملو ز پر جبرئیل
بوس لب عرش برین زیر کام
میشمرد معنی عزت حرام
عرفی ازین زمزمه سیریت نیست
هیچ محابا زدلیریت نیست
نعت سرایی ز لبت کم مباد
بی ادبی چون تو بعالم مباد
هان جگر زمزمه را تازه کن
بی ادبی را فلک آوازه کن
وصف شبی کن که کند اضطراب
بهر فدا گشتن او آفتاب
بر در معنی سر بی تاج بر
تاج سر از عزت معراج بر
تا دل اندیشه گدازی کنم
نامه معراج طرازی کنم
عرفی — مثنویات — شمارهٔ ۹ - درصفت آفرینش
بلبل طبعم زند این نغمه باز
کامدم اینک بچمن نغمه ساز
در چمن نعت گلی دیده ام
زمزمه تازه بر او چیده ام
میشمرم نغمه مستانه را
رنگ نوی می دهم افسانه را
پرده ز اسرار درون می کشم
ظل شه از پرده برون می کشم
می کنم این دعوی عالی اساس
تا بکی این نغمه زنم در لباس
جمله برآنند که بی سایه است
وین سخن از صدق تهی مایه است
سایه ورش چون نگرد بی بصر
سایه او دیده ولی دیده ور
سایه صورت طلب از آب وگل
سایه معنی نفتد جز بدل
سایه او صیقلی آفتاب
نور درین سایه بسوزد نقاب
نور وی آرایش بود همه
سایه او اصل وجود همه
سایه او بود کزان بحرزاد
وز نفسش چشمه طوفان گشاد
لوح وجود از رقم فتنه شست
جنبش حرف از قلم فتنه شست
سایه او بود که در باغ ناز
بود تماشائی گلهای راز
آتش نمرود بر باغ او
لانه فروش چمنش داغ او
سایه او بود که زد کوس حسن
جامه علم کرد بفانوس حسن
دشنه غم بر دل یعقوب راند
زهر ملامت بزلیخا چشاند
سایه او بود که نور سراغ
داشت براه ظلماتش چراغ
آب لبش چشمه حیوان مکید
عمر ابد رخت بکویش کشید
دولت ما بین که صدفهای ما
با گهران ذات نمود آشنا
سایه او بود که او رنگ داد
برزبر باد صبا پر گشاد
زمزمه معدلت آغاز کرد
صعوه و شهباز هم آواز کرد
سایه او بود که در باغ جود
روح امینش گل فطرت گشود
باد بهشت از نفسش می وزید
چشمه حیوان زلبش می چکید
ای گهرت مبدأ  آثار دوست
سایه تو مطلع انوار دوست
سایه ذات تو مقدم بذات
وین صفتت فاتحه معجزات
جوهر آئینه شاهی توئی
معجزه صنع الهی توئی
پایه ایوان تو معراج طور
سایه تو گوهر دریای نور
آدم و آن جمع که پیغمبرند
شهر تو را جمله عمارت گرند
هر یکی افزایدش آرایشی
روبد از او هر غش وآلایشی
تا ز عمارت شود این ده تمام
جلوه کنی دروی ، نبود حرام
عرفی — مثنویات — شمارهٔ ۱۱ - حکایت
صبحدمی شعبده بازی که هست
حلیه نیرنگ بناهید بست
گفت که ای مطرب بزم حجاز
انجمن لهو و لعب اگرم ساز
زهره ببازیچه دری باز کرد
انجمن عشوه گری ساز کرد
نغمه زنان جام و صراحی بدست
جرعه فشان گشت بهشیار و مست
تیز روی بود و حیا تیز بود
انجمن آلوده ما تیز بود
زخمه لب عود چنان میگزید
کز لب او خون جگر می چکید
خنده گشای لب شادی ملال
بلکه تبسم بلب غم حلال
نغمه ده و نغمه ستان در سماع
عمر فروشان همه ارزان متاع
خسته دلی بود در آن انجمن
دست و لبش قفل سماع و سخن
روی بوی کرد یکی هرزه سنج
کای بصفت کارگه درد و رنج
چند کسی مهر نفس نشکند
عهد طرب نیست که کس نشکند
نغمه بگو تا بگشاید متاع
خیز و در اموج زنان در سماع
ور نسماعی و نریزی خروش
نیم تبسم بطبر زد فروش
گفت چگویم نفست گرم باد
دست و لبت چرب و زبان نرم باد
من که طلاق طیران داده ام
بال و پرم نیست که افتاده ام
رویم از این باده بیفروختند
صوت و سماع نوم آموختند
خنده مستانه کبکم هواست
لذت پژمردگی دل بلاست
حیف که شیرینی خون جگر
هر دو لبم دوخته بر یکدگر
خنده زنم لیک برآسودگان
دست برافشانده ام اما بجان
انکه دهد لخت جگر شکرش
زهر بود شهد تبسم برش
تشنه لبم بوسه زهر لب ربود
چشمه کوثر زدمش تلخ بود
برگ طرب را چه کنم غم کجاست
داغ مرا طاقت مرهم کجاست
سایه داغ از سردل کم مباد
بر اثرش رغبت مرهم مباد
عرفی ازین درد حلاوت فشان
در دلم آید که در این داستان
یا منم آن سوخته دل یا توئی
این حد من نیست همانا توئی