mabidan/ganjoor huggingface dataset:
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۰۴ - گربه ای در معبدی با راهبان
          

گربه‌ای در معبدی با راهبان
خو گرفت و کرد آنجا آشیان
اهل معبد گربه را وقت دعا
تا نلولد در میان دست و پا...
گاه می‌بستند با یک ریسمان
بر ستونی در عبادتگاهشان
در اوایل ، این عمل شد عادتی
لیک کم‌کم یافت رنگ بدعتی
گربه را بستن به هنگام دعا
شد ضرورت بهر انجام دعا
عزّت این رسم از بس شد فزون
بر وجوبش کس نکردی چند و چون (۱)
سال‌ها بگذشت و اصل ماجرا
شد دگرگون و برفت از یادها
گربه مُرد و رفت اما این عمل
همچنان ماند و به سنّت شد بدل
بهر تکریمش روایت ساختند
قصّه‌ها در باب آن پرداختند
تا رسید آنجا که این رسم نوین
شد ز آداب دعا و حکم دین
راهبان نسل‌های بعد از آن
پیش از آغاز عبادت همچنان
گربه‌ای را با دَم و ورد و فسون
پای می‌بستند دور آن ستون
****
ای بس عاداتی که حُرمت یافتند
رفته رفته رنگ سنّت یافتند
مُبدعی بگذاشت رسمی در میان (۲)
عده‌ای سینه‌دَران دنبال آن
بدعتی چون یافت ، ده تَن مشتری
چون مرض ساری شود در کشوری (۳)
تُـرّهاتی را یکی باور کند (۴)
یک بُز گر گله‌ای را گر کند (۵)
در نیستان گر بیفتد اخگری (۶)
می‌زند آتش به هر خشک و تری
طبع انسان بر توهّم مایل است (۷)
بر خرافه معجزاتی قائل است
چون به موهومات خود دارد یقین
بر حقیقت بدگمانست و ظنین
آدمی چون شد اسیر دام وهم (۸)
پَرکشد از جان او عنقای فهم (۸)
ای بسا که اعتقاد مردمان
بی‌اساس است و به تقلید و گمان
چشم مردم بر دهان یکدگر
هر کسی از دیگری گیرد اثر
شد دلیل ِ باور بی‌پایه‌شان
اعتقادات در و همسایه‌شان
برخی از مردم مثال گوسفند
هر که پیش افتد به دنبالش روند
این همه آیین و رسم بی‌اساس
شد بنا بر پایه وهم و قیاس
چون که عیبی رایج و معمول گشت
رفته رفته عادت و مقبول گشت
یک غلط چون بارها تکرار شد 
قُبح آن پوشیده از ابصار شد
****
آدمی بر عقل و منطق طالب است
لیک بر ذاتش تعصب غالب است
گرچه باشد ظاهرا روشن ضمیر
بر خرافه پای‌بندست و اسیر
عقل اگر که با تعصب پنجه کرد (۹)
بازوی کم‌زور خود را رنجه کرد
عالِم جاهل درین دنیا بسیست
این جهان ، گلزار پر خار و خسیست
علم و دانش گر بصیرت آورد
بایزیدی هر زمان می‌پرورد (۱۰)
بینش از دانش اگر حاصل شدی
پس چرا قحطی صاحبدل شدی؟
حاصل دانش اگر بینش نبود
آتشی بی‌نور خوانَش پر ز دود
        

***********
۱ - وجوب: واجب بودن ، لزوم
۲ - مُبدع: کسی که چیز تازه‌ای بیاورد.
۳ - ساری: واگیردار ، سرایت کننده 
۴ - ترّهات: سخنان بیهوده و خرافات
۵ - گَر: کچل - مضمون از مرحوم غلامرضا روحانی ، شاعر طنزسرای توانای معاصر است: ...یک بز گر گله را گر می‌کند
۶ - اخگر: شراره ، جرقه
۷ - توهّم: خیالبافی ، در فکر چیزهای خیالی و موهومات بودن.
۸ - وهم: چیزهای خیالی و موهومات
۸ - عنقا: سیمرغ
۹ - پنجه کردن: زورآزمایی کردن
با چون خودی درافکن اگر پنجه می‌کنی
ما خود شکسته‌ایم چه باشد شکست ما (سعدی)
۱۰ - ابویزید بسطامی ملقب به سلطان العارفین از بزرگترین عارفان و بزرگان اهل تصوف است که بیش از دیگران دارای شهرت و اهمیت بوده و شرح احوال و سخنان او در آثار منظوم عرفانی عطار و مولوی جلوه گر است. وفاتش در سال ۲۳۴ هجری در بسطام اتفاق افتاده است.
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۰۶ - گفت مسکینی گرسنه ، با کسی


گفت مسکینی گرسنه ، با کسی
لقمه‌ای نانم دِه ، احسان کُن بسی
مَرد گفتش: نان ز من خواهی چرا؟
رُو وَ بی‌منّت طلب کُن از خدا!
نان ازو می‌خواه تا نانت دهد
نان چه باشد ، مرغ بریانت دهد!
خود نمی‌دانی مگر ، رزّاق اوست؟ (۱)
او ببخشد « روزی‌ی »‌ دشمن و دوست
سهم  ِ رزقت را ازو درخواست کن
با دعایی ، عیش ِ خود را راست کن! (۲)
****
مردِ مفلس گفت: هان ای خوش‌خیال
رو به گورستان ببین کاین ذوالجلال (۳)
گر که نانِ مُفت قسمت می‌نمود
حرفهٔ غَسّال ، پر رونق نبود
نیمی از آن خفتگان در قبور
گرْسنِه هستند اندر کام گور
جای نان ، بس غصهٔ نان خورده‌اند
عاقبت در حسرت نان مُرده‌اند
بلکه آنها هم چو تو پنداشتند
نانِ بی‌زحمت توقع داشتند
چشم امّیدی به بالا دوختند
جانِ خود در انتظاری سوختند
پایشان در گور بود و چشمشان
بر امیدِ نان به سوی آسمان


***********
۱ - رزّاق: روزی‌دهنده - نامی از نام‌های خداوند
۲ - عیش: معاش - طعام
۲ - راست کردن: روبراه کردن - سر و سامان بخشیدن
هر آن سازی که دل می‌خواست کردند
ز مِی ، شاهانه بزمی راست کردند ( سلمان ساوجی )
۳ - ذوالجلال: دارندهٔ جلال - از صفات خداوند و نامی از نام‌های او
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۰۷ - عیب اُشتر را به او گفتند فاش


عیب اُشتر را به او گفتند فاش: (۱)
گردنت کج هست ، فکر چاره باش
گفت: در اندامم از بالا و پَست (۲)
خود بگو آخر کجایم راست هست؟!


***********
۱ - فاش: آشکار - بدون پرده پوشی
۲ - پَست: مقابل بالا - پائین ( لغتنامه دهخدا )
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۰۸ - هر کسی با دیگ گردد همنشین
       

هر کسی با دیگ گردد همنشین
پس ، سیاهی باشد او را بر جبین (۱)
گر که با کَنّاس باشی همزبان (۲)
از تو بوی عطر ناید بی‌گمان
گر شوی همصحبت رندان مست
لکّهٔ مِی ، روی دامانت نشست
            

***********
۱ - جبین: پیشانی
۲ - کَنّاس: کسی که چاه فاضلاب را پاک می کند.
۲ - همزبان: مجازا به معنای همدل - همنشین
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۰۹ - مرد رندی بر لب دریا نشست
        

مردِ رندی بر لب دریا نشست
کاسه‌ای از ماست ، بگرفتی به دست
کَم کَمَک با قاشقی ، آن ماست را
کردی اندر آبِ آن دریا ، هَبا (۱)
گاه گاهی آب را هم می‌زدی
تا کند صافش ، دمادم می‌زدی
ابلهی گفتش: چه می‌سازی بگو؟
گفت: دارم بحر  ِ دوغی آرزو!
می‌زنم دوغی به کام تشنگان
تا که هر تشنه خورد جامی از آن
هان مخوان دوغش ، بگو رشکِ شراب
در سفیدی و طراوت چون سحاب...
****
مردِ ابله گفتی‌اش: ای با سخا!
کاسه‌ای هم کُن ز احسان نذر ما
کس نخواهی یافت از من تشنه‌تر
اینک اینک بر لب خشکم نگر
رند گفتش: حالیا ساکت نشین
چون مهیّا شد ، ببَر خیکی ازین!
ساعتی دیگر که شد وقت درُو
بشکه‌ای زین دوغ می‌بخشم به تو!
****
مرد نادان ، از سر خوشباوری
کاسه در کف ، محو این افسونگری
عابری می‌کرد از آنجا گذر
بر بساط مرد افتادش نظر
گفت: این را باش کز یک کاسه ماست
در پیِ اعجاز و سِحر و کیمیاست
مزرع بی‌تخم نتوان کاشتن
ابلهی باشد چنین پنداشتن (۲)
عقلتان را آب دریا شُسته است؟!
یا ز شوق ِ این همه دوغید مست؟
در جوابش رند گفتا ای فقیه (۳)
گر مرا بی‌عقل خوانی و سفیه (۴)
این یکی را باش ، خود کاسه بدست
چار زانو منتظر بنشسته است
در دل خود کاشته بذر امید
تا شود زین ماست ، این دریا سپید
گول و احمق‌تر ز من او را بخوان
در قیاسش ، چون ارسطویم بدان!
****
هست در سَر ، عقل ِ برخی مردمان
چون به دریا ، کشتی بی‌بادبان
ای بسا اندر سرای جانشان
خود نبودی ، عقل یک شب میهمان
در جهان ، گر احمق و گول آمدند
در عوض ، بی‌باده شنگول آمدند
عقل و سرمستی ، چو آب و آتش است
بین که دیوانه ،چه مایه سرخوش است
آدمی ، زآن شرّ « مِی » کردی قبول
تا دمی آساید از عقل فضول
عقل گوید: خیز و سودایی بکُن
مال دنیا را تمنایی بکُن (۵)
عاقبت‌اندیش و مال‌اندوز باش
فکر فردای خود از امروز باش
مال دنیا گر نباشد یاورت
یار جانی می‌گریزد از برت
رنج‌ها بردی که گنج اندوختی
عمر ذیقیمت در این ره سوختی
در ره عیش و طرب خرجش مکن
زر عزیز تُوست ، کم ارجش مکن
حرمت سیم و زرت را بیش دار
قدر آن‌ها را چو جان خویش دار
گر ز تو ثروت بماند یادگار
بهتر از نامی و یادی و شعار
****
پادشاهِ عقل هر جا خیمه زد
در زمینش ، بادِ نکبت می‌وَزَد
دائماً گوید ازین لاطائلات (۶)
تا که تشنه بازگردی از فرات (۷)
بسکه او صحبت ز بیش و کم کند
عاقبت بزم تو را ماتم کند
آنقَدَر چون و مگر آرد به کار
تا ‌شود شربت به کامت ، زهر مار!
از نصیحت‌های او پرهیز کن
دُرّ پندم را به گوش آویز کن
عقل ، هر جا خیش خود را افکنَد (۸)
نخل ِ شادی را ز ریشه برکنَد (۹)
     

***********
۱ - هبا: هدر دادن - ضایع کردن
۲ - ابلهی: حماقت - نادانی
۳ - فقیه: دانا - دریابنده ( لغتنامه دهخدا)
سعدی هم در حکایت زیر ، این لغت را به همین معنا به کار برده است:
چنان قحط سالی شد اندر دمشق
که یاران فراموش کردند عشق
.......................
در آن حال پیش آمدم دوستی
از او مانده بر استخوان پوستی
.......................
نگه کرد رنجیده در من فقیه
نگه کردن عالم اندر سفیه
۴ - سفیه: نادان
۵ - تمنّا: درخواست - خواهش
۶ - لاطائلات: حرف‌های بی‌فایده و باطل
۷ - فرات: دریا - آب بسیار گوارا (لغتنامه دهخدا)
۸ - خیش: ابزار به جهت شخم کردن
۹ - نخل: درخت خرما ، در ادب فارسی ، مجازاً به معنای هر نوع درخت آمده است.
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۱۰ - واعظی می‌گفت: شیطانِ لعین


واعظی می‌گفت: شیطانِ لعین
می‌کند دائم دعا ، تا مؤمنین ،
ثروت اندوزند و مالِ بی‌حساب
تا به دام عیش اُفتند و شراب
از میانِ حاضران ، مردی فقیر
نان به عمرش ، وعده‌ای ناخورده سیر
گفت: شیطان و چنین کار ثواب؟
کاش می‌شد این دعایش مستجاب!


***********
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۱۱ - مُقتدای مردمان ، دیوان شدند


مُقتدای مردمان ، دیوان شدند (۱)
پس سلیمانان کجا پنهان شدند؟
پاسبان و دزد ، در این روزگار
هم‌نشین و هم‌صدا و یار غار
گمرهان ، در عالم اکنون رهبرند
این شبانان ، گله را خود می‌درند
راهشان را گر که می‌پویی ، مپوی
رسمشان را گر که می‌جویی ، مجوی
رهزنند و رهنمای کاروان
هم غذای گرگ و غمخوار شبان
این جهان ،پُر می‌شد از لبخند و سور
گر برفتی از میان ، قانون زور
پای خود ، بگذار اول در رکاب
حرفِ حق ، آنگه بزن بی‌اضطراب
ظلم ، از مظلوم می‌یابد حیات
کِرم را می‌پرورد در خود ، نبات (۲)


***********
۱ - حضرت سلیمان فرزند داود (ع)، انگشتری داشت که اسم اعظم الهی بر نگین آن نقش شده بود و سلیمان به دولت آن نام ، دیو و پری را تسخیر کرده و به خدمت خود در آورده بود.
روزی سلیمان انگشتری خود را به کنیزی سپرد و به گرمابه رفت. دیوی از این واقعه باخبر شد. در حال خود را به صورت سلیمان در آورد و انگشتری را از کنیزک طلب کرد. کنیز انگشتری به وی داد و او خود را به تخت سلیمان رساند و بر جای او نشست و دعوی سلیمانی کرد و خلق از او پذیرفتند ( از آنکه از سلیمانی جز صورتی و خاتمی نمی‌دیدند.) و چون سلیمان از گرمابه بیرون آمد و از ماجرا خبر یافت، گفت سلیمان حقیقی منم و آنکه بر جای من نشسته، دیوی بیش نیست. اما خلق او را انکار کردند و سلیمان به صحرا و کنار دریا رفت و ماهیگیری پیشه کرد.
اما دیو چون با حیله گری بر تخت نشست و مردم انگشتری با وی دیدند و ملک بر او مقرر شد، روزی از بیم آنکه مبادا انگشتری بار دیگر به دست سلیمان افتد، آن را در دریا افکند تا به کلی از میان برود و خود به اعتبار پیشین بر مردم حکومت کند. چون مدتی بدینسان بگذشت، مردم آن لطف و صفای سلیمانی را در رفتار دیو ندیدند و بتدریج ماهیت ظلمانی دیو بر خلق آشکار شد و جمله دل از او بگردانیدند و در کمین فرصت بودند تا او را از تخت به زیر آورند .
و در این احوال ، سلیمان همچنان بر لب بحر ماهی می‌گرفت. روزی شکم ماهی‌ای را بشکافت و از قضا، خاتم گمشده را در شکم ماهی یافت و بر انگشت کرد. سلیمان به شهر نیامد، اما مردم از این ماجرا با خبر شدند و دانستند که سلیمان حقیقی با خاتم سلیمانی ، بیرون شهر است. پس بر دیو بشوریدند و همه از شهر بیرون آمدند تا سلیمان را به تخت باز گردانند .
۲ - نبات: گیاه - روییدنی
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۱۳ - من به که لبیک گویم ای احد؟
      

من به که لبیک گویم ای احد؟ (۱)
چون که از هر سَر ندایی می‌رسد
صاحب هر مذهب و آیین و کیش
می‌کند دعوت مرا بر دین خویش
تا شدم خواهندهٔ باغ بهشت
این به دِیرم خواند و آن یک بر کِنشت (۲)
از مسلمان و مسیحی و یهود
هر که راهی پیش پای من گشود
هر که با خود داشت اسنادِ یقین
هر سند هم مصحفی حبل‌المتین (۳)
لیک دستورات هر یک مختلف
« همچو شکل حرفها ، یا تا الف » (۴)
گر که احکام از خدای واحدیست
این تفاوت در قوانینش ز چیست؟
****
من به که لبیک گویم ای صمد؟ (۱)
گو کدامین ره به کویت می‌رسد؟
گاه ، احکامت به دیوان قضا
هست چون یک بام با چندین هوا!
جمله فرمان‌ها چو از درگاه توست
من چه دانم چیست کردار درُست
تا کنون از ترس دوزخ ای عزیز
کرده ام رفتار کج دار و مریز
لطف کن قانون یکسانی فرست
یا مرا معیار و میزانی فرست


***********
۱ - احد: یگانه - یکتا
۱ - صمد: بی نیاز
از اسامی خداوند است . قل هوالله احد - الله الصمد...
۲ _ دِیر: صومعه - عبادتگاه راهبان
۲ - کِنشت یا کُنشت: آتشکده - معبد یهودان
۳ - حبل‌المتین: رشتهٔ محکم. بنا به توصیهٔ دین ، ریسمان محکم ِ حقیقت ( حبل الله ) که می‌بایست انسان‌ها به آن چنگ زنند تا موجب تفرقه‌شان نشود.
۴ - مصرع از مولوی است.                 
متن آن طومارها بُد مختلف
همچو شکل حرفها یا تا الف
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۱۴ - من سقوطی کرده‌ام از آسمان


من سقوطی کرده‌ام از آسمان
وز خطا ، پرواز خواندم نام آن
شُکر ایزد ، فارغم از کفر و دین
عالَمی از شکِّ من اندر یقین
آنچه در اصلاح خود کوشیده‌ام
راست گویم؟ گاو نر دوشیده‌ام!
خود شدم درمانده از گرگِ درون
گرگ نَه ، دیوی همه جهل و جنون
بر جنونش ، سِحر و دارو بی اثر
جهل او ، از علم لقمان بیشتر (۱)
آنچه پندش داده‌ام پنجاه سال
هر چه عمری دادم او را گوشمال
نام توبه ، از لبش نشنیده‌ام
گر شما دیدید ، من هم دیده‌ام!
همچو نابینا که چسبد بر عصا
حرص را از خود نمی‌سازد جدا
ای مسلمانان ، به فریادم رسید (۲)
دیگران را هیچ ، من را هم درید


***********
۱ - لقمان: نام مردی حکیم که سخنان و اندرزهای ارزشمندی از او نقل شده است.
۲ - مصرع از سعدیست:
ای مسلمانان به فریادم رسید
کان فلانی بی‌وفایی می‌کند
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۱۵ - طبع انسان طالب وهم و گمان
        

طبع انسان ، طالبِ وهم و گمان
بر خُرافه ، عقل او شد نردبان
بهر توجیه رسومی بی‌اساس
می‌کند تأویل و تفسیر و قیاس (۱)
گرچه باورهاش جز اوهام نیست
بی‌خرافه صبح او را شام نیست
کاسهٔ سر را ز جهل انباشته
نام آن را هم خِرد بگذاشته
همچو آن طفلی که قوتش شد لبن (۲)
بی‌خرافه ، کِی تواند زیستن؟
آنچنان بر وهم خود دارد یقین
سنگ را خواند خدای راستین!
بر تعصب نام ایمان داده است
گویی از بطن تعصب زاده است
بس که بر لاطائلات ابرام کرد (۳)
آدمیّت را چنین بدنام کرد
مستعد باشد به بُت پرداختن (۴)
از یکی لعبت ، خدایی ساختن (۵)
می‌دمد در خیکی از اندازه بیش
پس به حیرت افتد از مخلوق خویش
هِی کند تلقین ِ خویش و دیگران (۶)
تا که کاهی را کُند ، کوهی گران (۷)
خود چو این اوهام را باور نمود
پیش پای بُت بیفتد در سجود
با چنین اعمال ننگین و سخیف
نام خود بنهاده انسان شریف!
از سنایی ، طُرفه مضمونی شنو (۸)
تا ازو پندی نیاموزی ، مرو
می‌کشی با دستِ خود ، نقشی ز دیو
پس ز ترسش می‌کنی بانگ و غریو؟! (۹)
       

***********
۱ - تأویل: توجیه کردن - گرداندن سخن به دیگر معنی جز معنی ظاهر آن.
۲ - قوت: طعام - خوراک
۲ - لبَن: شیر
۳ - ابرام: پافشاری - سماجت
۴ - پرداختن: درست کردن
۵ - لعبت: بازیچه
۶ - هی : مدام - پیاپی
خیزید و یک قرابه مرا مِی بیاورید
هی من خورم مدام و شما هی بیاورید (قاآنی)
۷ - گران: عظیم - بزرگ
۸ - طُرفه: نو - جالب - خوشایند
۹ - غریو: بانگ و فریاد - فغان 
خود به خود ، نقش دیو می‌کردند
پس ز ترسش غریو می‌کردند ( سنایی غزنوی )
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۱۶ - چون شنیدم از جهان بوی کباب


چون شنیدم از جهان بوی کباب
آمدم اینجا درین دِیر خراب (۱)
هر کجا این بوی را کردم سراغ
خَر فقط دیدم که می‌کردند داغ!
گاه ، بانگِ شیونی از راه دور
آدمی را می‌نماید هم چو سور (۲)
   

***********
۱ - دِیر: خانه ای که راهبان در آن عبادت کنند. در اینجا مجازاً به معنی دنیاست.
بس تجربه کردیم در این دیر مکافات
با دردکشان هر که درافتاد برافتاد (حافظ)
۲ - سور: مجلس شادمانی
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۱۷ - من درین دنیا به دنبال چه‌ام؟
      

من درین دنیا به دنبال چه‌ام؟
زندگی رفتست اندر پاچه‌ام
چون به تن تاب و به دل انگیزه نیست
این همه سگ دو زدن از بهر چیست؟
هرچه می‌بافم ، قَدَر بشکافتش
هرچه می‌کارم ، قضا زد آفتش
این فلک ، کوشد که با صد مکر و فن
آنچه بخشید‌ست ، پس گیرد ز من
مفتِ چنگش ، از چه می‌ترساندم!؟
کز امانتداری‌اش ، برهاندم؟
نیمه جانی ، لقمه نانی داده است
تا بخواهی منتّم بنهاده است!
من چه دارم تا خورم افسوس آن؟
خود شود شرمنده ، این خط ، این نشان!
دزد اگر که خرقهٔ زاهد بَـرَد
زآن غنیمت ، بس ندامت می‌خورد
****
گو چه می‌خواهد فلک ، از جانِ من؟
گشته جولانگاه او ، میدان من (۱)
گو که مردِ رزم او من نیستم
« سالکی » هستم ، تهمتن نیستم
کِی بُـوَد با او مرا یارای جنگ
خودِ من از شیشه ،گُرز او ز سنگ (۲)
من ز زخم این فلک در احتضار
وین اجل ، چون کرکسی در انتظار
****
حُبّ دنیا داشتم ، پنجاه سال
تا که از لطفش شوم آسوده حال
عاقبت گشتم چنین زار و پریش
این عجوز آخر کُشد عشّاق خویش (۳)
بس که این دنیای دون بی‌چشم و روست
هست یکسان پیش او دشمن و دوست
همچو کژدم هر که را بیند گزد
عاقبت ، بر جان من هم نیش زد
****
مرگِ ماهی ، از نبودِ آب بود
نه به ضربِ چاقوی قصاب بود
آن گرسنه عاقبت از فقر مُرد
تهمتش بر تیغ عزرائیل خورد
****
هم به تو آمد زیان و هم به من
زد مرا بر تن ، تو را بر پیرهن
هر دو در این خاک ، تخمی کاشتیم
چشم امّیدی بدان ، بگماشتیم
دانهٔ من سوخت از بُخل زمین
حاصل ِ زرع تو برخیز و ببین! (۴)
شد نصیب دیگران ، ناز و نعیم (۵)
ما تماشاچی به دنیا آمدیم!
لشگر غم هر کجا پیدا شدی
فاتح مُلک وجود ما شدی
غم در این عالم به هر منزل شتافت
جز دل من ، جایگاهی خوش نیافت
مرغ شادی کِی پرد بر بام من
کِی فُـتَد این مرغ اندر دام من
کامیاب از عمر گردد آدمی
گر بیابد کیمیای بی‌غمی
غم شود هر دم به شکلی جلوه‌گر
گه به رنگ اشک و گه ، خون جگر
حیف ازین دل ، گر بفرساید ز غم
روز و شب باشد به فکر بیش و کم
گر به دل باشی پذیرای غمی
می‌پزی در دیگ زرّین ، شلغمی! (۶)


***********
۱ - جولانگاه: محل تاخت و تاز و قدرت‌نمایی
۲ - خوود ، خود: کلاهی که در جنگ ، بر سر می‌گذارند.
۳ - عجوز ، عجوزه: پیرزن. کنایه ایست به دنیا. حافظ می‌فرماید:
مجو درستی عهد از جهان سست نهاد
که این عجوز عروس هزار دامادست
۴ - بیا و ببین ، برخیز و ببین: کنایه ایست به وضعیتی غیرمترقبه و شگفت:
دارم اکنون چنان که دارم حال
نتوان گفتنت بیا و ببین ( انوری )
۵ - نعیم: نعمت
۶ - دل را محل حضور عشق و شادی‌های دنیا کن. حیف است که خزانهٔ دل ، جایگاه تلنبار کردن غم باشد. این بدان می‌ماند که دیگ زرّینی را صرف پخت شلغم کنی!
***
تعبیری از مولاناست در مقام آدمی که عمر خود را صرف کارهای پست و باطل می‌کند:
... شمشیر گرانبهای شاهانه‌ای را ساطور گوشت کنی... یا این که در دیگی زرین ، شلغم بار کنی.
ای نادان!
خود را اینقدر ارزان مفروش که بسیار گرانبهایی!
                        فیه مافیه - مولوی
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۱۸ - تا به آن روزی که دندان داشتی


تا به آن روزی که دندان داشتی
از نداری ، حسرتِ نان داشتی
سفره‌ات آنگاه بوی نان گرفت
کاین فلک ، آن نعمتِ دندان گرفت
بر جهان و وعده‌هایش دل مبند
وای بر تو ،خواب غفلت تا به چند
حاصل دنیا سراسر درد و رنج
این خرابه ، مار دارد جای گنج! (۱)
هرکه را بینی ز دارا و ندار
خون به دل دارد ز دست روزگار
گر که نالان ، هم فقیر و هم غنی‌ست
من ندانم این جهان بر کام کیست؟
****
قرص ِ نانی هست بر خوانِ جهان
عده‌ای حسرت به دل بر گِرد آن
هر کسی امّید آن دارد مگر
سیر گردد زین غذای مختصر
ماحضر اندک و گشنه بی‌شمار (۲)
صحن این سفره محل کارزار
این یکی با زور و آن یک با حیَل (۳)
بهر کسب لقمه‌ای اندر جدل
آنکه سهمی یافت ، شد طماع‌تر
چنگ زد تا بیشتر یابد مگر
****
کس ز جوی این فلک ، آبی نخورد
یا در آن جو غرقه شد یا تشنه مُرد
هر که با نَـرّاد دنیا شرط بست
مُهره‌اش از شِشدر حیرت نرَست (۴)


***********
۱- اعتقادی هست که گنج درخرابه‌هاست و هر جا گنج است ماری در کنار آن خفته است.
ای طالب گنج و گهر از مار میندیش
گنج و گهر آن برد که از مار نترسد
-----
...گنج بی‌مار و گل بی‌خار نیست
۲ - ماحضر : طعام ناچیز
۲ - گشنه: گرسنه
تا شود او سیر از این گشنگی
گفت دیوانه مکن آخر سگی ( عطار )
۳ - حیَل : حیله - نیرنگ و فریبکاری
۴ - در بازی تخته نرد به وضعیتی گفته می‌شود که یکی از بازیکنان ، شش خانه مقابل مهره‌های حریف را گرفته باشد و او نتواند مهره‌های خود را حرکت دهد. 
تعبیری‌ست برای بسته بودن راه خروج و نجات.
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۱۹ - بشنو از مُلا و عقل ابترش


بشنو از مُلا و عقل ابترش (۱)
چند روزی از قضا ، گم شد خَرش
در پی گمگشته‌اش بودی روان
لیک از این حال ، شُکرش بر زبان
گفتم او را : از چه رویی شاکری؟
باید اکنون جامه بر تن بردَری
رفته از کف ، مؤنس روز و شبت
هم عصای پیری‌ات ، هم مرکبت
او نه تنها خر ، که بودت همدمی
باید از هجرش بگیری ماتمی
گفت مُلا: حکمتی در کار ماست
حال گویم شُکر اینجانب چراست
گر خَر دلبند من شد ناپدید
در مقابل کوکب بختم دمید!
من اگر بودم سوارش ، لاجرم
گم شده بودم به همراه خَرم
می‌شدم چون او به هر سو در به در
بلکه هم یکباره مفقودالاثر
این خطر از بیخ گوش من پرید
وز بلای گم شدن جانم رهید
بر چنین نعمت ، چنین شُکری سزاست
در همه عمر ار کنم شُکرش ، رواست!


***********
۱ - ابتر: ناقص
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۲۰ - نکته‌ای را خوانده‌ام از « بوالعلا »


نکته‌ای را خوانده‌ام از « بوالعلا » (۱)
نقل ِ قول از من ، قضاوت از شما :
« عقل و دین با هم نمی‌گردد قرین
جمع اضداد است یکجا عقل و دین
خَلق ِ دنیا را دو دسته دیده‌ام
هر گروهی را چنین سنجیده‌ام
دسته‌ای ، آنان که عقلی داشتند
دین ، برای دیگران بگذاشتند
عدّه‌ای دیگر که دین بگزیده‌اند
بویی از عقل و خِرَد نشنیده‌اند
در سرت ، یا عقل باید یا که دین
خود از این دو آنچه می‌خواهی گزین »


***********
۱ - ابوالعلاء مَعَری شاعر نابینا و مشهور عرب که با افکار و اشعار دهری خود ، شهرتی فراوان در ادبیات عرب کسب کرده است. این شاعر ، در تعارض با قرآن ، عباراتی را به شیوهٔ این کتاب آسمانی سروده است.
مولانا در مثنوی خود ، در حکایتی دلنشین ، تعریضی به ادعای او دارد:
آن شغالی رفت اندر خُم رنگ
اندر آن خُم کرد یک ساعت درنگ
..............
پس برآمد پوستین رنگین شده
کاین منم طاووس علیین شده
..............
دید خود را سبز و سرخ و فور و زرد
خویشتن را بر شغالان عرضه کرد
ای شغالان هین مخوانیدم شغال
کی شغالی را بود چندین جمال
..............
پس چه خوانیمت بگو ای جوهری
گفت: طاوس نر چون مشتری
پس بگفتندش که طاووسان جان
جلوه ها دارند اندر گلستان
بانگ طاووسان کنی؟ گفتا که لا
پس نه‌ای طاووس خواجه «بوالعلا»
خلعت طاووس آید ز آسمان
کی رسی از رنگ و دعوی ها بدآن
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۲۱ - بوالحسن نامی ، سفیه و بدخصال


بوالحسن نامی ، سفیه و بَدخصال (۱)
گفت با بُهلول ، کای صاحب کمال (۲)
گو چه گوید ، عقل دوراندیش تو؟
دُمّ سگ بهتر بُـوَد یا ریش تو؟!
گفت:‌‌ گر جَستم ز پُل‌ ،‌ این ریش من (۳)
ور نجَستم ، دُمّ سگ باشد حَسَن! (۴)
****
همچو مو باریک و چون شمشیر ، تیز
پل برای رَد شدن باشد عزیز!
پل اگر اینست و این شرط و شروط
کس نماند ایمن از بیم سقوط
جانِ من ، این سختگیری بهر چیست؟ 
اندکی اغماض ، رسم دلبریست (۵)
من که نتوانم ازین پل بگذرم
یا دهی بالم که از آن بپّرم (۶)
یک وجب ، پهنای پُل را کُن فزون (۳)
تا کسی از آن نگردد سرنگون!
          

***********
۱ - سفیه: نادان - احمق
۲ - بهلول بن عمرو الصیرفی معروف به بهلول مجنون. وی در حدود ۱۹٠ هجری قمری در گذشت. وی از « دیوانگان عاقل » خوانده شده و دارای سخنان شیرین است.
۳ - پل صراط
۴ - حَسَن: نیکو - خوب و ضمنا اشاره‌ایست کنایه آمیز به نام بوالحسن!                             
۵ - اغماض: چشم پوشی - گذشت
۶ - تلفظ صحیح لغت پریدن به دو شکل « رای » مشدد و بدون تشدید است:
بدو گفت از ایدر برو تا به مَرو
بدانسان که در باغ پرّد تذرو (فردوسی)
وز آنجایگه خیره شد ناپدید
هش و رای او همچو مرغان پرید (فردوسی)
در این مصرع ، فعل برپریدن استفاده شده که به معنای پریدن است .
چنان برپریدند ازآن جایگاه
که از سایه شان دیده گم کرد راه (فردوسی)
اما چون امروزه ، لغت برپریدن چندان متداول نیست ، این فعل را به شکل « بپرم » آوردم که بنا به ضرورت وزن باید تشدید بر روی حرف « پ » قرار بگیرد .
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۲۲ - قاضی شهری به بی‌عقلی مَـثَل


قاضی شهری به بی‌عقلی مَـثَل
جهل او بی‌نقص و عدلش در خلل (۱)
کس نرفتی سوی دیوان قضاش (۲)
تا ز حق‌جویی نیفتد در بَـلاش
رأی او در داد‌بخشی ، بی‌بدیل
حکم او در دادخواهی ، زین قبیل:
ظالم و مظلوم را ، بی‌چون و چند
هر دو را یکسر فرستادی به بند!
شرطِ آزادی ، چنین بگذاشتی
تا زمانی که نمایند آشتی! (۳)


***********
۱ - خلل: نقصان - عیب - تباهی
۲ - دیوان قضا: دستگاه قضاوت - دادگستری
۳ - هر دو طرف دعوا را به زندان می‌فرستاد و حُکم آزادی آن‌ها را به این امر مشروط می‌کرد که باید با همدیگر آشتی کنند !
بهرام سالکی — مثنوی گرگ نامه — ۲۳ - مفلسی از تنگدستی در عذاب


مفلسی از تنگدستی در عذاب
سفره‌اش ناآشنا با نان و آب
بعد عمری ، سکّه‌ای اندوخته
چشم امّیدی بدان زر دوخته
تا که روز سختی و ایام تار
آن وجوه مختصر آید به کار
شامگه با چشم تَر ، وقت نماز
بُرد سوی آسمان دست نیاز
کای رحیم و ای کریم و با‌سخا
ای به هر حالی مرا مشکل‌گشا
از کَرَم ، بگشا گره از کار من
گُرده‌ام بشکست ، کم کُن بار من
تا به کِی اندر پی یک لقمه نان
بر در هر خانه‌ام سگ‌دو زنان
گر بُوَد « روزی » به شرط « ما سعی »؟ (۱)
هر چه کوشم نان نمی‌یابم چرا؟
****
روز دیگر ، مَردِ مسکین ، صبحگاه
با خیالِ کسبِ نانی ، زد به راه
از میان جاده در آن پهن دشت
رود پُر آبی ، خروشان می‌گذشت
مرد بیچاره به هر سویی شتافت
معبر ایمن و کم عمقی نیافت
او در این اندیشه تا یابد گُدار (۲)
در کمین بنشست دزد روزگار
چون عبور از بستر آن تُندرود
بی پذیرای خطر ممکن نبود
بهر حفظِ سکّه از بیم زوال (۳)
بَست محکم با گره ،آن را به شال
پس هراسان ، تا شناور شد در آب
آن دعای دیشبش شد مستجاب!
شالِ او ، ‌از آب ، چون سیراب گشت
آن گِره ، عاری ز پیچ و تاب گشت
دستِ غواص ِ فلک در آب رفت
چشم ِ طفل ِ بختِ او در ،خواب رفت
سکهٔ امّید ، نذر رود شد
برگِ عیش بینوایی ، دود شد (۴)
باری از دوش قضا برداشتند (۵)
در ترازوی قَدَر بگذاشتند
****
بی‌زیانی می‌رسید آن سوی رود
گر یکی تقدیر با تدبیر بود (۶)
****
گر گشایش خواهی از این روزگار
خود مشو بر خیر او امیدوار
گر به دلها صد گِره انداختست
آن گِره را زین گِره نشناختست!
چون گِره بگشایدت ، دست قَـدَر
بندد آن را سخت‌تر ، جای دگر
دست او بهر گشودن باز نیست
گوش او بهر شنودن باز نیست
او طلا را می‌تواند مِس کند
یا که قارون را چو من مفلس کند!
بستر ِ گرمی ازین سِفله مخواه
تا نریزد بر سرت خاک سیاه
ناله‌ات را در گلو سازد خموش
تا نیاید آه و نفرینت به گوش
لیک اگر تیزی دهی اندر خفا (۷)
بر صدایش می‌دهد پژواک‌ها
او تواند ریسمان را تر کند
تا گره را سفت و محکمتر کند
لیک نبوَد عادتًا مشکل‌گشا
ورنه بگشودی گره از کار ما
هر دری را بسته می‌خواهد فلک
هر دلی را خسته می‌خواهد فلک (۸)
هر لبی خندید فی‌الفورش ببست
هر سری جُنبید فی‌الحالش شکست (۹)
         

***********
*** پروین اعتصامی نیز این حکایت را با تغییراتی در روایت داستان به نظم کشیده است:
پیرمردی، مفلس و برگشته بخت
روزگاری داشت ناهموار و سخت
هم پسر ، هم دخترش بیمار بود
هم بلای فقر و هم تیمار بود
۱ - ما سعی: مأخوذ از آیه: ... لیس للانسان الا ما سعی: (... برای انسان هیچ چیز نیست مگر آنچه کوشیده است ) « سوره نجم »
۲ - گُدار: محل کم آب و یا خشک رودخانه. ضرب المَثَلی هست: بی‌گدار به آب زدن.
۳ - زوال: نیستی - نابودی - تلف و فنا - آفت و بلا
۴ - در زبان فارسی ، واژهٔ « برگ » به معانی مختلفی آورده شده است. در این بیت ، دو معنای توشه ، و قسمتی از گیاه مورد نظر است.
برگ ، در حال سوختن ، دود زیادی تولید می‌کند و ضمنًا اصطلاح دود شدن به معنی از بین رفتن و نابود شدن است.
رسم انداختن سکّه در آب یا چشمه ، به قصد ادای نذورات در بین برخی از ملل از جمله بعضی از روستاهای ایران رایج است. این وجوه شباهت نیز در توصیف این بیت ، به کار رفته است.
۵ - دوش: شانه و کتف. به بخش فوقانی ترازو نیز اطلاق می‌شود. سعدی می‌گوید:
هر که زر دید ، سر فرو آرد
گر ترازوی آهنین دوش است
۶ - یکی بودن: هماهنگ بودن
۷ - تیز: بادی که از مخرج انسان خارج می‌شود - گ..ز
۸ - خسته: آزرده - رنجدیده
۹ - فی الفور - فی الحال: فوری - در همان موقع