Warsangali

Warsangali (; ), (sidoo kale loo yaqaano Moorasaante/Awrkii Cirka, Warsengeli, Warsingeli, Oor Singally) waa qabiil kamid ah beelaha HARTI. ee beelwaynta Daaroodka, ee Dadka Soomaalida. Warsengalidu waxay deegaan ku yihiin gobollada waqooyi bari dalka  gaar ahaan gobolka Sanaag iyo galbeedka gobolka Bari ee). Iyo Itoobiya (meelo ka mid ah deegaanka Ogaden). Warsengaligu wuxuu ka mid yahay beelaha Harti ee hoostaga Daaroodka. Deegaan ahaan, wuxuu Warsangeli soohdin qabiil la leeyahay Majerteen/Dishiishe/Kaptanle dhinaca bariga, iyo dhinaca koonfureed wuxuu Warsangeli soohdin la leeyahay reer darawiish. Siyaasad ahaan, wuxuu Warsangeli sii aad u la wadaaga qabiilka reer darawiish, tusaale ahaan, xiligaa kooxdii Xaashi.

Hordhac
Warsangali waa qabiil ka mid ah qabiil weynaha Daarood kana sii ah Harti. Qabiilkaan waxuu u badanyahay woqooyiga gaar ahaan gobolada Sanaag,meelaha kale ee degaan waxaa ka mid ah Galbeedka gobolka Bari iyo koonfurta soomaaliya bay, Bakool ilaa Jubbada Hoose. 
 • Taariikhyahanaku iyo dad badan oo bulshada warsangali ah waxay inta badan isku khaldan eryada hoos ku xusan :
 warsagali , maxaamuud harti ,beesha maakhir , moorsaante . Hadaba waxa muhiim ah in aan idiin kala saaro mid kasta iyo wuxu yahay :

•Warsangali : waa magacii dawladii ama nidaamkii ama saldanadi bariga  jirtay.
•Maxamuud harti : wa magaca reerku ku abtirsado
•Maakhir : waa magaca dhulka iyo buuraha uu warsangali dago .
•Moorsaante : waa naanaysta maxamuud harti.

° Warsangali dadku aad bay iskugu dhex khaladan taariikhdiisa iyo intu u qaybsamao .
•Warsangali waa labo , waa xasan garaad oo loo yaqaan Garaad xamar Galle [ garaad hassan ibraahin ] iyo cismaan garaad oo ah ilma[ garaad cismaan ibraahin] .
Ilama garaad hassan waa sedex :
•cabdiraxman(ogayslabe/ugaaslabe)
•ibraaahin.(cumar) oo magaca awoowgi ibrahin lagu magac daray .
•yusuf.(dubays)

 Taariikhyahanka qaar waxay sheegaan in ugaas cabdiraxmaan iyo garaad ibraahin  isku bah ahayeen oo bah cumar  la isku wada odhan jiray ..oo hada cumar loo yaqaan .
 ilama garaad cismaan Ibrahim waa waa shan : 
•cawrmale 
•colmarabe  
•riigahaye  
•idi-roog
•gobyuud
Ilma garaad hassan ibraahin waxay deegaan u leeyihiin sanaag iyo haylaan iyo gobolka bari ,halka ilma garaad cismaan ibraahin ay degaan u leeyihiin koonfurta somaliya juboda hoose,jubada dhexe, gedo, hiiraan , baay, sh/hoose, sh/dhexe iyo banaadir .

siday taariikhda ku xusan reer kasta oo harti ah wuxu leeyahay garaado iyo ugaasyo 
beesha dhulbahante waa 3 garaad, 4 ugaas iyo 1 suldaan.
halka beesha warsangali ay leedahay 1 garaad oo ah garaad ibraahin garaad hassan  (cumar) iyo 1 ugaas oo ah  ugaas cabdiraxman garaad hassan (ogeyslabe/ ugaaslabe ) iyo 1 suldaan oo ah suldan yusuf garaad hassan(dubays)

Warsangali iyo gumaystihii ingiriiska 

Gumaystaha ingriisku markii uu si xun ugu fashilmay inu saldanada warsangali qayba ka noqoto dhulalaka uu gumaysto oo uu marnaba uu suurta galin wayeen aqbalina waayeen duubkii mayalka adkaa ee barigaa saldanada warsagali ka talinayay , ayaa  isaga oo ku shaqaynaya lawgii ama qaynuunkiisia caanka ahaa ee "kala qaybi oo xukun " ama" Divide and conquer " iyo isaga oo ka faaidaysanya  wacyigii bulshada warsangali oo bariga aad u hooseyay , ayuu iska hor keenay reerihi bariga samynta wayn kulaha  saldanad gaar ahaan beelaha  reer garaad iyo ogayslabe iyo dubays  isaga oo adeegsanay odayaal reerahaa kaso jeeda , taaso keentay in uu ku gulaysto in uu iska hor keeno , isaga oo dhinckasta  balan qaadyo siiyay , taaso ahayd sababihi ugu waynaa ee keenay inay saldanada warsangali burburto oo reeraha qaar sida ogayslabe/ugaaslabe ay sheegtaan inay kamadax banaan yihiin warsangali . 
• sido kale Nidaamkii saldanada warsangali markii uu daciifay oo saldanada dhexdeedii khilaafaad siyaasi ah ka dhex qarxeen, taas waxay sababtay inay dagaalo waawayn ka dhex dhacaan beelihii saldanada warsangali wada laha iyada oo sababtay  inay reero badan kasoo horjeestaan nidaamkii saldanada , taasi waxay sababtay in ay ku kacaan ama ku dhawaqaan nidaamyo cusub oo ka madax banan nidaamka warsangali.
• taasina waxa ay keentay kala jab wayn oo soo gaadha saladana warsangali ..sida shantii cawrmale garaad cismaan ibraahin oo hada samale iyo taarikh khaldan aamisan .
Dhinaca Ilama garaad hassan waxa toos uga so horjeestay saldanada warsangali ilama ugaas abdirahman (ogayslabe/ugaaslabe) oo aad saladanda ugu dhawaa ,  si dadbanna waxaa uga so horjeeatay wixii aan garaad cabdalla ahayn .

•Burburkii saldanada  barigaa ka dhacay oo uu doorwayn kulaha gumaystuhu ayaa bulshada warsangali  saamayn wayn ku reebtay, oo ila hada bulshada warsangali kaso kaban la adahay .. isaga oo  u horseeday midnimo la'aan iyo khilaaf joogta ah.

Heshiiskii 27kii January, 1886 (Ingriiska iyo Saldanaddii Warsangeli)

Heshiis Soomaali saxiixdo kii ugu caansanaa xorriyadii Soomaaliya ka hor, 
Odayaashii saxiixay heshiiskaas oo u dhigmay midka Qareemadu maanta u saxiixaan dalalkooda marka ay saxiixayaan heshiisyada xiriirka Caalamiga ayaan soo helnay Beelaha Warsangeli ee ay ka soo jeedeen

Ardaaga Odayaasha Warsangeli ayaa xilligaa dalbaday in aan heshiiskoodu noqon mid furan oo suldaanada isbedelayaa dhaxlaan. Waxay diideen odhaahda qabaa’ilka kale oo dhan heshiisyadooda la raaciyey oo ah in iyaga iyo kuwa ay sii dhalaan oo dhulka dhaxli doonaa ay khasab ku tahay iney ilaaliyaan heshiiskaa waa ” their heirs and successors .”

Waxa la yaab le xeel-dheerida iyo garashada fog ee Ardaaga Odayaasha Warsangeli ee xilligaa. Maanta looyarada joogaa sida ay Ardaaga Odayaasha Warsangeli heshiiskoodu ugu adkeysteen inuu ka duwanaado qabaa’ilka kale iyo in aan ismaamulkooda la taaban karin oo xornimadooda wax loo dhimin, in sidii dal “Country”loola galo,  in aan doonyaha iyo maraakiibta Ingiriisku iska soo geli karin dhulkooda, in aan dadka hoos yimaada Boqortooyada Ingiriiksu iska dhex mari karin iyo inaan heshiisku noqon mid furan oo Sultaan uu Sultaan ka dhaxlo.

Waxay kaloo Ardaaga odayaasha Ardaaga Warsangeli ka shaqeeyeen xilligaa maanta ma sameyn karaan kuwa jooga oo xirfadaa iyo xeel dheeridaa la yaab kale oo ay xitaa ku darsadeen awooda ah in haddii Suldaan cusubi yimaado oo Ardaaga Odayaasha Warsangeli iyo Suldaanku isla gartaan in ay ka baxaan ay jebin karaan halka Soomaalida kale ay khasab ku tahay iney weligood Boqortooyada Ingiriiska ku hoos jiraan.

Muhammad Mahmud Ali, Gerad of all the Warsangali.

Jama Mahmud, Reer Garaad

Muhammad Ibrahim, Reer Garaad

Omar Ahmed, Reer Garaad

Mahmud Abdullah, Reer Garaad

Yusuf Mahmud, Reer Garaad

Muhammad Abdi Nalaya, Ogeyslabe

Mahmud Sagully, Ogeyslabe

Abdullah Sagully, Ogeyslabe

Muhammad Abdulah, Ogeyslabe

Nur Abdullah, Reer Faatax

Isa Adan, Reer Faatax

Muhammad Ali Shirwa, Reer Faatax

Abdy Nur, Reer Faatax

Daarood
Daarood waa beel ka mid ah beelaha Soomaalida kuwaasi oo degan Geeska Afrika. Beesha Daarood waxaay degtaa wadanka Soomaaliya (gobolada dhexe iyo Gedo), wadanka Itoobiya iyo deegaano ka tirsan wadanka Kiinya.
Guud ahaan, beesha Daarood waxaa ka farcama reero badan oo ka mid yihiin: Absame, Ogaadeen, Harti (Reer Darawiish, Dishiishe, Majeerteen iyo Warsangali), Lailkase, Mareexaan iyo beelo kale.

Lahjadaha ay ku hadlaan daaroodku waa ay kala duwan yihiin oo iskuma dhowa, tusaale ahaan meesha ay kuwa dega Itoobiya lahjad gooni ah uga hadlaan kuwa dhinaca bari degana lahjad gaara ayay ku hadlaan, kuwa sanaag segana lahjad gaara ayaabay ku hadlaan.
Asal ahaan odaygii Daarood ahaa waxa uu ku yimid Yaman Jabarti Ismaaciil isaga oo sheekh ah oo faafinaya diinta Islaamka gaar ahaana waxa uu ka soo degay meel u dhaw degmada Laasqoray ee gobolka Sanaag waxaa uu mudo diinta Islaamka ka faafinayey dhulka Bariga iyo Bartamaha Geeska Afrika. Daarood waxaa dhashay Doombiro Dir.

Sidoo kale fiiri
Beelaha Soomaalida

Tixraac

Qabiilada Soomaalida
Soomaali
Dadka Soomaaliga