Suugaanta Reer Almis

Suugaanta Reer Almis waa suugaamo ay qoreen dadka reer Almis waxaa ugu caansan suugaanta Axmed Nuux Ismacil.Magaca  Almis ayaa ah Buur ku taal waqooyiga magaaladda Hargeysa, waana goob uu waqtigiisa in badan ku qaatay Axmed Nuux Ismacil oo ah jilib ka mida Sacad Muse, Habar Awal, Isaaq, inta bandanna loo yaqaan Reer Axmed. Taariikh fac weyn oo suugaan leh ayuu Axmed Nuux iyo tafiirtiisu ku leeyihiin Somaliland gaar ahaan magaaladda Berbera ilaa buurtan Almis.  

waxaanan halkan idiinku so gudbin doona cumar usteeliya iyo ahmed hirsi dhooldahable markay isku jawabayeen

Cumar Xuseen (Ustareeliya)
Cumar Xuseen wuxuu noolaa horaantii qarnigii 20th , waxaanu ku magic dheeraa Cumer Ustareeliya. Gabayo geel ammaan ah oo lagu tiriyo inay ka mid yihiin kuwa ugu horeeya ee geel lagu ammaano ayuu leeyahay. Badi dadka Af Somaliga ku hadlaana aad u maqleen. Naanaystani waxay ku raacday goob arroos ah gabay uu ka tiriyey oo erayga Ustareeliya ku jiray ahaanna eray aanay badi Somalidu hore u maqal:
Iglan iyo Shawaa dahabkayaga laga amaahdaaye
Ustaraaliya noo jiraban adhaxda jiilaale

Gabayadda Geela

Gabaygan Cumar Austeliye (Ilaahay ha u naxariistee) isagaa oo cadan gaadhay ayuu walaalkii Cabdilaahi Cawl u yeedhay oo uu ku yidhi geel ayaan inoo iibinayaa. Cumarna waxa la sheegay in uu geela u jeclaa si yaable ama si qayra caadi ah oo wax uu Geelu ula siman yahay aanay adduunyada jirin. Markii uu Cumar ka soo noqday Cadan ayuu Cabdilaahi ku yidhi"Geela inaga daayo walaal aynu gaadhi iibsano". Cumar oo aan gaadhi iyo diyaarad midna doonayn ayaa tixdan soo socota halkaa ka tiriyay.

Suugaantii Kale ee Cumar
Cumar Xuseen Austraali iyo Heebaan oo Ciise Muuse ah waxaa dhex maray xurguf Suugaameed oo aan wax badani naga soo gaadhin
Labadan oday waxa dhex maray gabayo faan ah oo aannu beyd-beyd ka hayno. Waxa gabayadu ku saabsan yihiin Milkiga magaalada Berbera oo qoloba gaar u sheeganayso. Ciise Muuse intaanay la wareegin Berbera waxa uga horreeyey Reer Axmed Nuux oo dhawr qarni cashuurta ka qaadan jirey dekedda. Is maandhaafku halkaasuu ka yimi oo ninna wuxuu garanayaa Sacad Muuse (Ciyaal Yoonis & Ciyaab Axmed) oo magaalada haysta Heebaanna magaalada Annagaa haysanna oo leh buu ku doodayaa.
Heebaan oo waxoogaaga Nuux Ismaaciil ee ku sii hadhay Berbera u digaya ayaa yidhi:

Cumarna oo yaabban baa ku soo jawaabay

Mar kalena waa kii isla Cumar Xuseen lahaa:

Heebaan baa isna ku soo jawaabaya
{|
Waagii saraayuu dhacee suurta la afuufay
Eed surinka tuulada fadhidey saamigaa dhace
Waanigii senteri kuu ahaa soogan garabkaaga.
Cumarna erayadaasuu goldaloolo ka helayoo yidhi " Haddaad Senteri ii ahayd oo aad madaxnimo ii qirtay maxaynu ku murmaynaa!"

Cumar mar kale isagoo argay gabadh uu quruxdeeda u bogay waa kii lahaa:

Tixahan aan wada dhammayn waxay ka mid ahaayeen gabayo dhawr ah oo ay is dhaafsadeen abwaanadii waaweynaa ee Cabdi Gahayr iyo Xasan Tarabbi oo Ciidagale ahaa iyo Cumar Australia oo Sacad Muuse u dhashay. Waxa bilaabay gabayadan silsiladda ah Cabdi Gahayr oo hunguri ka galay geel ay leeyihiin beel Sacad Muusa ah oo Hadhiye Cismaana oo ka soo xagaa baxay xeebta  soona dagay banka Qool-Caday. wuxuu ku yidhi Cabdi Gahayr:

Waxa gabaygaas oo dhammayn ka jawaabay Cumar Xuseen oo marshay tix aan ka hayno;

Xasan Tarabi oo isagu dareensanaa xilliga ayaa Cabdi gabay canaan ah uugu jawaabay.

Xasan Tarabi wuxuu ka xanaaqay gabaygii Cumar, kolkaasuu kan soo tiriyey
Carada iyo cerbaha shiisha iyo Dhamal calooshiisa. 
Cudbi koriye ceeriga Burraho cadayga Laasdhuure. 
Cadaadley carfigaa Tuuyo iyo culayga Maygaagta 
Casaha Sheekh caleenti Burco iyo cogalka Oodweyne. 
Caglishiriye Ceeg iyo Togdheer harada Ceegaagta
Gaaroodi labadiisa cidhif Ciinle iyo Tuurta
Ceelkaa Hargaysa iyo Togaan cidii ka guuraynin 
udubkaa cidhiidhiga u degey ma cidkalaad mooday 
saw cududda Habar Yoonis iyo Ciidagale maaha
Cafaw nooma galin reer Subeer waagi lays cunaye 
Colaad iyo markii Geydh la dilay ciil la degi waaye
Cadawgaanu kaga deyranahay Curubta Reer Shiikhe
Caynkaa hadaanaan ahayn laysma caasiyo'e
Halka iyo caws guduudkii Jigjiga lagama ceesheene 
Kolka beesha Cayn loo raraa Cadan u yaacdaane 
Cidlaa kaga tagtaan reerahoon cir u irmaanayne 
Horweyntiinan caydigu wadaa ma cayilaadeene 
Cayuuntiina waxa boobi laa Caliyo Haaruune 
Carandhiriye reer Fiqi Cigaal kuma ciseeyeene
Cishadii dhaweytona raggii caawiyaad tahaye
Caynkaana waan kugu ogahay ee calale yeelkaaga
Cirroolaha gaboobaa nin ragi ka cilmi qaataaye
Calisalaan Cabdiyo Daahir Magan Carab la sheekayso
Cishadii la gubay qayradii cobosha yaa laayey
Caarshiyo raggay Dawladii ciir ka qubi weydey 
Anagaa ka sii ciidan badan cidi ma kaa yeeli
Waraabaa ciyaayee ka soo carara aaboooyin
Caruurtaa sidaa lagu sabaa ka caqli weyn uunku
Cabdallahan yaryari xoolahay celin yaqaaniine
Casar weerar iyo mayagaa caydh is garanaaya
Cabbaniyo Makaahiil miyaa cid iska riixaaya
Ma Cismaannadaa kula batay iyo Caliyo reer looge
Cusbadii Jaboutiyo kuwii cawda guranaayey
Dadku waa is wada caayayaa ee Cumar ma noo faanay
Ma cuwaaflahaan qarinayuu caawa ii tiriyey
Cuqaal talisa Boqor caaddila iyo culimo miisaan leh
Ilaahi Carshiga Nuuriyoow kaaga caban mayno
Caddaankaanu wada loollanaa madaw cisaynmayno

Gabaygan ayuu Cumar ka mid ahaa raggii ka jawaabay, kiisa waa kan:

Abidkiinba wadaad qaawiyaa, qayd idiin lula e 
Qoomiyada reer Sacad hadaan, qabarka gadhsiiyo
Qolmadoobe iyo Cayn hadduu, qiiqu kor u duullo 
Qudhoon kaa jaro iyo naftood, qariso mooyaane 
Qaaxada ninweyn oo dhurwaa, qodayo mooyaane 
Qolqolada nin joogoon abtow, qarinno mooyaane 
Qareen iyo xigaalkaynu nahay, ood qirato mooyaane 
Qowsaarro tobana oo hilibaha, qalaya mooyaane 
Qoraxay Ogaadeen haddaan, laga qareen raacin 
Haddaan nabada waad quudhsatee, qaalin lagu doonin 
Qosolkiyo haddaan Tarabiyow quruxdu beenoobin

Sheekooyinka Reer Almis

Sida la weriyey Faadumo Wacays Faarax oo ahayd gabadh qurux lagu
majeertey; waxay ka dhalatay Reer Caynaanshe (Habar Yoonis), waxayna
ooridiisa ahayd oo ay u dhaxday Maxamed Jaamac Caymar oo Xasan
Maxamed ah (Ciise Muuse). Muddo bilo ah markii ay guri laheyd ayaa
waxa xoog ku kaxaystey nin la odhan jirey Guun oo Reer Axmed Nuux ah
(Sacad Muuse), oo ay Faadumo ilma-abti ahaayeen, Guun wuxuu Faadumo
ka kaxaystey Banka Aroori ee Burco kanbalkeeda ah. Wuxuu ku qaatay faras
dheereeya, waxaanu la tegey Bulaxaar. Dabadeedna wuu gabyey. Wuxuuna
yidhi:

Gug baa laysku yidhi; afkaa gacanta la saaray; hibashaa la giirtey; ninkii
gabadha laga dhacay iyo beeshoodiiba cadhay go’een, waxayna la ahaatay
in karaamadoodii iyo dhegtoodiiba dhulka lagu dhuftay. Guddi baa la
saaray; waxaana la go’aamiyey in ergo loo diro nimankii gabadha qaadey.
Guun oo aroos ah ayey ergadii u tagtey, garawshiiyose ma bixine gawdh
iyo af-lagaado ayuu ku jawaabay. Markii ergadii fara-madhnaan la soo
noqotey, guluf baa la abaabuley; waxaana ciidanka abbaanduule u ahaa
Cali Jaamac Haabiil. Waa kii lahaa, markii uu ciidanka uruursanayey, isagoo
u gooddiyaaya nimankii Faadumo dhacay:

Qal-qaaladii ciidan markii ay dhammaatey, guuto cago-madow ah ayaa la
soo dareeriyey; galbeed iyo Buula-Xaar ayaa afka la soo saarey. Dhexda intii
lagu sii jirey gabayo badan ayuu Cali Jaamac Haabiil tiriyey; waxaana ka
mid ahaa geeraarkan uu faraskiisa u tiriyey oo dhawrkan tuduc laga hayo:

Duhur dabadii ayaa weerar qabax laysku siiyey. Cali Jaamac wuxuu faraskiisii
jiidhsiiyey gurigey Faadumo ku jirtey. Markii uu gurigii dumiyeyna Faadumo
ayuu cududda ku dhegey, waanu soo fan-gashadey (faraskiisii ayuu xagga
dambe soo saarey).
Dabadeedna wuxuu ku tiraabay:

Maalintaa ayey la baxdey Faadumo Wadhi oo beryihii dambe lagu naaneysi
jirey.
Ciidankii markii ay Faadumo gacantooda gashey wey ka jeedladeen
waxaaney tageen magaalada Berbera; oo Reer Axmed Nuux aad u joogey.
Dhoola-tus iyo is-muujin ka dib, Cali oo Faadumo sitaa faraskii ka soo
degey, oo ka hor geeraarey nimankii, wuxuuna yidhi:

References

Suugaanta