Dawladii Mamaaliikta

Dawladii Mamaaliikta (afka carabiga:  دَولَةُ المَمَالِيك ) waa dawlad ka jirtay masar, shaam iyo xijaaz, waxay bilaabatay kadib dhicitaankii dawlada ayuubiyiinta 648H ku beegan 1250 miilaadi, waxay dhacday dagaalkii riidaaniya kadib 923H ku beegan 1517 miilaadi

Asalkooda 
erayga maamaaliik luuqada carabiga waa jamac mufradkiisu waa mamluuk waana adoon la gado lana soo iibsado adoomanku waxay laf dhabar u ahaayeen dawlado badan oo islaami ah, mustacsim bilaah oo kamid ahaa khulafada cabaasiyiinta ayaa aad u badasaday xiligiisa, ayuubiyiinta oo hoos tagi jireen cabaasiyiinta ayaguna wey ku tiursanaayeen adoomaha, saalax ayuub ayaa aad u soo iibsaday adoomo badan tarbiyo qaas ah ayuu siiyay waxa uuna dajiyay qalcada rowda oo bada agteed ah  badankood waxay ahaayeen turki, sidaas ayaana loogu aqoonsaday mamaaliikta bada, waxaa jiro qeyb kale oo mamaaliikta ah oo loo yaqaan mamaaliikta burjiyiinta ama sharkis, ayaga waxay ku jireen qalco laga soo bilaabo xiligii suldaan qalaawuun asalkooduna waa sharkis ama qowqaas

Taariikhda

Bilawga xukunka mamaaliikta 
Sanadkii 1249 Markuu dhintay suldaankii ayuubiyiinta saalax ayuub xili adag uu socday dagaalkii todobaad ee saliibiyiinta naagtiisa shajaru duri iyo talyihii mamaaliikta faarisudiin aqdaay ayaa iska kaashaday maamulka dawlada waxayna u qoreen tooraan shaah oo ah wiilka saalax ayuub inuu dhaqso ku yimaado waxaa dhacday in la jabiyay gaalada oo xitaa luwiis sagaalaad boqorka faransiiska gacanta lagu dhigo 

Tooraan shaah markuu xilka qabtay wuxuu kula dhaqmay mamaaliikta adadeeg qaar badan ayuu xilka ka qaaday qaarna xabsi ayuu dhigay, ugu dambeyn mamaaliikta iyo shajaru duri oo ka gadoodsan xukunkiisa ayaa ku guuleesteen inay dilaan 1250  kadib dilka tooraan shaah awoodi oo dhan waxay gacanta u gashay mamaaliikta waxay ka tashadeen cidii ay xilka u dhiibi lahaayeen ugu dambeen waxay xusheen oo doorteen shajaru duri oo ahayd xaaska saalax ayuub, waxay ku maamushay dawlada si adag, waxay madax furasho ku daasay luwiis sagaalaad iyo talyaashiis sare ee gacanta dawlada ku jireen balse waxay sababtay culumada islaamka oo ka horjeesteen inay naag madax noqoto  iyo khaliifka cabaasiyiinta mustacsim bilaah oo asna aqbali waayay  inay guursato cizudiin aybuk xilkana uga dagto.

La loolamida ayuubiyiinta 
Waxaa jiray faracyo kale oo ayuubiyiinta ah kana talinaayay qaybo kamid ah shaam waxaana ugu magacdheeraa faraca xalab, oo hogaamiyo ka ahaa naasir yuusf wuxuu ka hor yimid xukunka mamaaliikta wuxuuna qabsaday dimishiq, dhulka shaam oo dhan ayaa ka baxay gacanta mamaaliikta  wuu isku dayay naasir yuusuf qabsashada masar waxa uuna la galay mamaaliikta dagaal culus oo looga adkaaday ayuubiyiinta  dhacdadaan ka dib colaadooda ayaa cirka gashay, khaliifka cabaasiyiinta ayaa soo kala dhex galay oo hishiis dhax dhigay .

Ka hortagida tataarka 
Tataarka wuxuu ahaa inuu dawlado badan oo islaami ah iyo kuwo yurubiyaan ah inuu soo baaba'shay 656H oo ku beegan 1258 wuxuu qabsaday baqdaad waxa uuna ka geestay baabi'n aan horay loo arkin taariiqda, waxay dileen dad kor u dhaafaya 1milyan oo ku juro khaliifka cabaasiyiinta muctasim bilaah. waxaa saas ku soo idlaaday dawladii cabaasiyiinta ee jirtay mudo Shan qarni, waxaana cabsi xoogan soo food saartay mamaaliikta iyo ayuubiyiinta.

Wuxuu ahaa cizudiin aybuk in la dilay 1257 waxaana ka dambeeyay dilkiisa xaaskiisa shajaru duri oo uu ka dhexeeyay qilaaf , ayaduna waa la dilay  waxaana xilka loo doortay wiilkiis nuurudiin cali oo yaraa markaas  balse wax garadka ayaa soo jeediyay in marxladaan adag loo baahanyahay hogaamiye awood leh, waxaana la doortay seefudiin quduz .

Howlaakuu hogaamihii tataarka ciidankiis ayuu shaam la soo aaday, waxaa garab istaagay qaar ka mid ah dawladihii kirshtaanka, naasir yuusuf ayaa awoodi waayay inuu difaaco, waxay qabsadeen xalab, gumaad daran ayeena ka geesteen, magaalooyinka shaam ayaa mid mid gacantooda u soo galeen dimishiq, ximsa ilaa Gaza falastiin ay ka soo gaareen

Dagaalkii ceynu jaaluut 
Howlaakuu ayaa u soo qaray mamaaliikta inay is dhiibaan  waxa ayna xambaarsaneed warqadiisa goodis iyo cabsi galin  laakin seefudiin quduz  oo aan baqin ayaa markiiba dilay fariin sidayaashii tataarka, waxa uuna iclaamiyay dagaal, wuxuu sii dhiiraday markuu ogaaday Howlaakuu inuu laabtay arimo kusoo kordhay awgeed, oo taliye sare katabgaa la dhaho ciidanka ku dhaafay, dagaalkii ceynu jaaluut ayaa dhex maray labada ciidan 1260, waxaana jab culus la gaarsiiyay tataarka magaalooyinka shaam ayaana dib looga soo ceshaday, waxaana dib usoo laabtay midnimada shaam iyo masar oo waayihii ayuubiyiinta jirtay.

Seefudiin quduz waxa uu ku dhintay gacanta mamaaliikta bil kadib dagaalkii ceynu jaaluut waxaana suldaan loo doortay daahir beebaris

Soo celinta khilaafda cabaasiyiinta 
waxaa soo gaaray masar axmad oo  walaal la ahaa khaliifka cabaasiyiinta mustansir, suldaan daahir Beebaris ayaa soo dhaweeyay waxaa loo doortay khaliif 1261, mustansir ayaa asna loogu yeeray, suldaanka ayaa siiyay ciidamo badan soo u soo ceshado baqdaad, balse isla sanadkaas dagaal oo la galay tataarka ayaa lagu waayay . Waxaa sidoo kale yimid axmad bin xasan oo ka mid ahaa qoyska cabaasiyiinta khaliif ayaa loo doortay mustansir kadib waxa loogu yeeray xaakim bi amri laah.

daahir Beebaris wuxuu sii waday la dagaalanka tataarka waxa uuna isbahaysi la sameeyay hogaamiyaha qabiilka dahabiga baraka khaan, wuxuu ku duulay salaajiqada ruum oo hoos tageesay tataarka1276 waxa uuna gaarsiiyay tataarka jab weyn  dagaalkii albastaan wax badan ayuuna ka dilay

La dagaalanka kirishimiska iyo Qasashada andaakiya
la dagaalanka kirishtaanka saaciday tataarka ayagana ma hilmaamin, armiiniyada yar oo ka mid ahayd dawladaha taageeray ayuu ku duulay 1266 khasaaro ba'an ayuuna gaarsiiyay,

1263 Waxaa uu weeraro aa kala sooc laheen ku qaaday imaaradaha kirishtaanka ee shaam, waxa uu ku guuleestay xureen magaalooyin badan sida yaafaa, qeesaariya, ramala iyo safada  

imaarada andaakiya oo ka mid ahayd imaaradaha kirishtaanka afarta ahaa ee la dhisay ka dib weeraradii saliibiga ahaa ayuu furtay 1268 Waxeyna ka heleen mamaaliikta qaniimo aad u weyn . 

guulaha is daba xiga uu gaaray daahir beebaris waxey ku kaliftay kirishmiska inay hishiis ogaadaan ayagoo kala bar dheefta dheefta dhulka ee heestaan soo dhiibaya

xukunka qoyska qalaawuun 
daahir Beebaris wuxuu dhintay 678H ku beegan 1277 wuxuu xilka u dardaarmay wiilkiis saciid baraka, balse labo sano markuu xilka haayay Mamaaliikta ayaa ku boodeen   waxeyna doorteen suldaan qalaawuun kaas oo si kumeel gaar ah bilooyin xilka ku haayay wiil kale oo yar uu dhalay daahir beebaris kadibna wuu siibay. 

wuxuu wajahay qalaawuun bilawgiisa laba kacdoon tan koowaad sunqur al ashqar amiir shaam wuxuu ka hor yimid xukunka qalaawuun waxa uuna isku doortay boqor  qalaawuun oo daawdo ka eheen dhaq dhqaaqan ayaa la dagaalamay oo ku qasbay sunqur al ashqar inuu is dhiibo  

Kacdoonka labaad wuxuu ka yimid mamaaliik daacad u ahaa qoyska daahir beebaris kuwaas oo gacan saar la yeeshay tataarka iyo kirishmiska waxayna dajiyeen qorshe lagu dilaayo qalaawuun balse suldaan qalaawuun ayaa ogaaday arintaas waxa uu ku dhigay gacanta talaabo adag ayuuna ka qaaday  qalaawuun waxa uu arkay inuu aasaaso adoomo asi daacad u ah oo ku tiirsanaado 1282 dii ayuu asaasay mamaaliikta sharkis ee ka soo jeedaan dhulka qawqaas.

La dagaalanka tataarka 
wuxuu ahaa abaaqaa khaan inuu soo diray ciidan kuwaas oo qabsaday qalcadaha shaam qaarkood xalab ayeena galeen dad badana way kulaayeen, isla waqtigaas kirishmiska ayaa ka sameeyay dhaqdhaqaaq shaam, suldaan qalaawuun wuxuu la galay hishiis 10 sano ah kirishmiska si uu ugu firaaqo noqdo tataarka  abaaqaa khaan wuxuu ahaa inuu ciidan badan la soo aaday sanadkii 1281 shaam, qalaawuun ayaa ka hortagay waxa uuna ku dhigay jab aad u xun dagaalkii ximsa labaad .

Ka sifeenta kirishmiska shaam 
qalaawuun wuxuu go'aansaday inuu dabargooyo kirishmiska, dagaalada ayuu ku soo rogaal celiyay, wuxuun ka qabsaday magaalada laadiqiya iyo dhufeeska marqab oo aad muhiim u ahaa, waxa uu fursad ku helay imaarada daraabulis oo is qabqabsi ka bilaawday ka dib dhimashada amiirkood  ciidan aad u badan oo boqol kun gaaraya ayuu ka xeestay soo u qabsado daraabulis ciidankii kirishmiska oo tabar iska waayay ayaa is dhiibay oo magaalada isaga baxay , waxaa gacanta muslimiinta kusii dhacay magaalooyin badan oo ka mid tahay beyruut, kaliya waxaa u haray kirishmiska magaalooyin yar oo ka mid tahay cakaa oo aad ugu xooganaayeen  waxaa soo gaaray kirishmiska gurmad xaga yurub kaga yimid waxayna bilaabeen dhaqdhqaaq qalaawuun ayaa go'aansaday inuu qabsado cakaa  markuu diyaar garoobay si kadis ah ayuu ku dhintay 1290 waxaana xilka qabtay wiilkiisa ashraf qalaawuun, waxa uu meesha ka sii waday qabyada aabihiis, kirishmiska cakaa ayaa isku dayeen inee wadahadal ugu leexiyaan damaciisa balse uma dheg raaricin  1291 ciidan dhan 160kun ayuu ku hareereeyay cakaa iyo agabyo wax lagu hareereeyo sida warafyo waaween  ciidanka kirishmiska waxay muujiyeen difaac daran balse hala uma tarin oo ciidankii mamaaliikta ayaa galeen magaalada kirishmiskana waxaey ku carareen bada  furashada caka kadib waxey baneeyeen kirishmiska meelihii kale ee ka joogeen shaam , waxeyna u rarteen yurub.waxaa saas kusoo idlaaday dagaaladii kirishmiska ee soo bilaawday 1095.

ashraf qalaawuun 1293 ayaa waxaa dilay qaar mamaaliikta ka mid ah ooxukunkiisa ka soo horjeedeen , kadib xaalada dawlada waxey gashay qas iyo jahawareer ugu dambeyn waxaa lees la gartay naasir qalaawuun oo markaa yaraa in xilka loo doorto .

xiliga dahabiga ee mamaaliikta 
Naasir qalaawuun maadaama uu yaraa waxaa maamulka dawlada gacanta ku dhigay talyaasha mamaaliikta kuwaas oo ka dhigeen sida qof qalcada ku xayiran  zeynudiin katabgaa oo kamid ahaa talyaasha sare ayaa canuga yar xilka ka siibay waxa uuna isku magacaabay suldaan 1294tii, xukunkiisa oo ku beegmay xili sicir barar ba'an oo jiray iyo talaabooyin uu qaaday oo dad badan qancin waxee keentay in dadku qumiyeestaan shacbiyad fiicanna uu yeelan, talye kale oo xusaamudiin laajiin la dhaho ayaa ka faaideestay oo afgambi ku sameeyay balse asna wadada kii hore ayuu maray mamaaliikta ayaana dileen 1298 , waxaa dhacday in dib loo soo celiyo naasir qalaawuun soo dhaween fiican ayuuna la kulmay .

Waxey dawladu weeraro kala kulantay hogaamiyaha tataarka maxamuud qaazaan kaas oo jabiyay mamaaliikta kuna falay dhulka shaam boob iyo fasaad, suldaanka oo wata ciidan badan ayaa gaaray shaam waxa uuna ka buriyay tataarka , qaazaan ayaa ciidankiis soo hogaamiyay mar labaad ayuu soo duulay suldaanka ayaa ka hortagay waxayna ku dagaalameen dagaalkii shaqxab 1302dii, jab culus ayaana ku dhacday tataarka shacbiyada suldaanka ayaa sii korortay , sidaas ee tahay hadana suldaanka 14 jir buu ahaa waxaana ku tasarufaayay dawlada labo talyo oo kala ah salaar iyo beeris jaashankiir, wuxuu isku dayay inuu ka taqaluso lbaduba laakin way ogaadeen, wuxuu dareemay inuu wax ka qaadi karin qof xaj aadaya buu iska dhigay qalcada karki ayuuna gabaad ka dhigtay xilkana wuu ka degay, beeris jaashankiir ayaana la doortay badalkiisa , qadar ilaahay wuxuu kusoo beegmay xili abaaro jiraan waxeyna dadku u arkeen qumay naasir qalaawuun ayeena ka dalbeen inuu imaado, naasir oo awoodeestay ayaa mar sedexaad xilka qabtay 1309, , si buuxda ayuuna gacanta ugu dhigay awooda, markaan dambe 31sano ayuu talada haayay. 

Xilliga naasir qalaawuun waxa uu matalaa xiligee ugu fiicneed dawlada hormar ahaan deganaasho  iyo awood intaba, xuduudka dawlada wuxuu ahaa galbeed barqa ilaa shaam, xijaas koonfurta ciraaq bari, koonfur laga bilaabo nuuba ilaa anaadool waqooyi, waxa uuna ixtiraam ka heestay dawladaha caalamka, labo weerar ayuu ku qaaday nuuba sanadihii 1315, 1316. Waxa uuna xilka saaray cabdulaahi bin barshanboo oo ahaa muslimkii ugu horeeyay ee ka taliya suudaan kadib si tartiib tartiib ayuu ugu fiday islaamka

Hoos u dhaca mamaaliikta bada iyo dhicitaanka xukukooda 

Kadib dhimashada naasir qalaawuun dawlada waxay gashay deganaasho la'aan ah wax aad u batay suldaan la siibaayo iyo mid kale oo la suraayo, 20kii sano ee xigay dhimashada naasir 8 kamid ah ilmihiisa ayaa suldaan loo doortay,  arintaan ayaa saameyn ku yeelatay dawlada dhaqaalaheeda ayaa hoos u dhacay waxaa usii dheeraa daacuunkii madoobaa oo dilaacay 1349 asigoo galafsaday nafaf badan
Awooda xukunka waxay gacanta u gashay talyaasha sare ee mamaaliikta kuwaas oo ka dhigtay alaab alaabeey salaadiinta, talyaasha badankood waxey ahaayeen mamaaliikta sharkiska, waxaana ugu muuqday seefudiin barquuq kaa oo awooday inuu siibo xaaji bin ashraf kadibna qabto xilka 1382, waxaana sidaas ku bilaawday xukunka mamaaliikta sharkiska

Xukunka mamaaliikta sharkiska
Bilawga xukunkiisa seefudiin barquuq wuxuu fashiliyay mu'aamaro lagu doonaayay in xilka looga qaadayo, hase ahaatee kacdoon ka yimid shaam ayaa awooday inuu xilka ka rido 1388  waxeyna suldaan kusoo celiyeen xaaji bin ashraf, labo sano kadib barquuq ayaa awoodeestay oo xukunka soo ceshaday wuxuuna dabar jaray mucaaradkiisa. 

waxaa soo food saaray dawlada halista timuurlank oo awooday dawlado badan inuu soo baabi'iyay, hadalo kulul ayuu u soo qoray dawlada suldaanka ayaana si lamid ah ugu jawaabay , wuxuu u darbaday dagaal balse geerida ayaa u timid 801H/1399 waxaana xilka qabtay wiilkiis naasir faraj kaa oo awoodi waayay inuu joojiyo timuurlank oo weeraro ba'an ku gumaaday dadka degan shaam, 1405tii mamaaliikta ayaa xilka ka tuureen naasir faraj waxeyna ku badaleen walaalkiis almansuur  balse bilooyin kadib wuu soo laabtay naasir faraj, mar kale maamaaliikta oo ka xun dulmiga iyo qalbi kaknaanta naasir faraj waxay sameeyeen afgambi 1411 ayagoo dileen naasir faraj khaliifka cabaasiga mustaciin bilaah ayaana xilka loo dhiibay si ku meel gaar ah . 

5 bilood ka dib almu'ayid sheekh ayaa loo doortay suldaan , kadib salaadin aa magac lahayn baa ka dambeeyay ilaa uu xilka qabto ashraf barsibaay 1422  kaas weeraro ku furtay jaziirada qubrus , waxa uuna xilka haayay ilaa 1438, wiilkiisa ayaana xilka kaga dambeeyay laakin wuu heesan waayay waxaana la wareegay daahir jaqmaq waxa   uuna ahaa qof fiican oo munkarka suuliya   wuxuu isku dayay furashada jasiirada rodos oo heesteen fardooleyda qadiis yoxanaa sedex weerar buu ku qaaday markii dambe hishiis buu la galay, tiimuuriyiinta ayee xiriir fiican la yeelatay dawlada xiligiisa waxa uuna dhintay 1453, boqoradii ka dambeeyay waxaa laga xusi karaa ashraf qaaytibaay oo haayay xilka 1468 ilaa 1496 waxa uuna ahaa geesi la jecel yahay dhismooyin qurxoon ka tagay, xiligiisa wax u dhigma ma jiro marka laga yimaado xiligii naasir qalaawuun

waayihii dambe ee dawlada

Markuu dhintay ashraf qaaytibaay duruufo adag ayee wajahday dawlada sidii suldaan loo siibayay oo mid kale loo suraayay markii dambe qaansuu alguuri ayee ku xasilay 1501. Burtaqiiska ayaa heley jid oo marsiiyo ganacsiga aana masar ahayn, waxa taasi keentay ishii dhaqaale ee ku tiirsaneed dawlada inee go'do, burtaqiiska oo aad ugu awoodeestay dhanka bada ayaa sidoo kale wuxuu bilaabay inuu dhibo muslimiinta ku safraaya bada, mamaaliikta oo u aragtay in midaas xad gudub weyn ku tahay ayaa u dirtay usduulkeeda hindiya soo ula dagaalamo burtaqiiska  balse wax guul ah sooma hooyin oo dagaalkii diyuu ee la galeen burtaqiiska ayuu ku burburay usduulka 

Xiriirka mamaaliikta ee la lahaayeen cusmaaniyiinta wuu sii xumaanayay tan iyo furasha Qusdandiiniya  ka dib wuxuuna ka sii daray markuu saliim xilka fuulay saliim ayaa aad uga xumaaday qaansuu alguuri inuu kula garab istaagi waayo la dagaalanka safawiyiinta waxa oona ku eedeeyay inuu dhabarka ka toogtay <ref>{{استشهاد بكتاب|مؤلف1=البكري المصري ،شمس الدين مُحمَّد بن أبي السُرُور|عنوان= الكواكب السائرة في أخبار مصر والقاهرة|صفحة= 18|سنة= 1055هـ|مسار= https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b110010884/f25.item%7Cمسار أرشيف= https://web.archive.org/web/20210704223117/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b110010884/f25.item%7C</ref>, hadana qaansuu alguuri oo ku sifeesnaa qof daalim ah xoolaha umada xaq dara ku cuna waxay keentay in dadka ay ka raadsadaan cadaalad cusmaaniyiinta, meelo badan oo dawlada raacsanaa ayaa kubiiray cusmaaniyiinta dad badan oo wax garad ahaana saliim ayee ka dalbadeen inuu soo gaaro oona mideeyo caalamka islaamiga, waxaa lama huraan noqotay dagaal in laga baaqsado, mamaaliikta iyo cusmaaniyiinta ayaa ku dagaalameen 1516 dii dagaalkii maraj daabiq kaas oo ku guuleesteen cusmaaniyiinta, waxaana lagu waayay nolol iyo geeri qaansuu alguuri, dagaalka kadib dhulka shaam ayaa u gacan gashay cusmaaniyiinta.

Mamaaliikta inta hartay waxay masar ku doorteen duumaan baay, saliim ayaa u soo bandhigay duumaan baay inuu hoos imaado asaga xilkiisna uu iska heesto <ref>{{استشهاد بكتاب|مؤلف1=ابن طولون، شمس الدين مُحمَّد بن علي بن أحمد|عنوان=مُفاكهة الخلَّان في حوادث الزمان|طبعة=الأولى|صفحة=341|سنة=1418هـ - 1998م|ناشر=دار الكُتُب العلميَّة|مكان=بيروت - لُبنان|isbn=2745100068|مسار=https://ia800705.us.archive.org/3/items/Mofakaht-Khelan/Mofakaht_Khelan.pdf%7Cمسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20220411120242/https://ia800705.us.archive.org/3/items/Mofakaht-Khelan/Mofakaht_Khelan.pdf%7C</ref>, balse duumaan baay  ma aqbalin, saliim ayaa u soo baxay la dagaalankiisa waxeyna ku dagaalameen 1517 dagaalkii riidaaniya kaa oo ku jabeen mamaaliikta duumaan baay ayaa cararay oo dhuuntay, mar dambe ayaa la soo qabtay albaabka zuweyla agtiis ayaana lagu dilay , dilka duumaan baay ayuu kusoo dhamaaday jiritaanka dawladii mamaaliikta

Khaliifka cabaasiyiinta mutawakil sedexaad ayaa khilaafda uga dagay suldaan saliim <ref name="عمر5">{{استشهاد بكتاب|مؤلف1=عُمر، عُمر عبد العزيز|عنوان=تاريخ المشرق العربي (1516 - 1922)|صفحة=84 - 85|سنة=1408هـ - 1984م|ناشر=دار النهضة العربيَّة|مكان=بيروت - لُبنان|مسار=https://ia803100.us.archive.org/28/items/ktp2019-bskn11525/ktp2019-bskn11525.pdf%7Cمسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20220411120242/https://ia803100.us.archive.org/28/items/ktp2019-bskn11525/ktp2019-bskn11525.pdf%7C</ref> waxaa saas ku dhamaaday khilaafda cabaasiyiinta ee muuqaal ahaan uga jirtay masar ka dib markee dhacday dawladood.

Maamulkooda

suldaanimada 
xilka suldaanimada wuxuu ahaa xilka ugu sareeya ee dawlalada, badanaa ma ahayn dhaxaltooyo, ee wuxuu ku xirnaa awooda qofka iyo taageeradiisa xoogan, markuu dhinto suldaanka talyaha ugu awooda badan ayaa la wareegi jiray xilka, waxa uuna in badan xilka kusii hayn jiray canug yar oo suldaankii hore ka tagay hadii uu maslaxad u arko, markoo fursad helana meeshuu ka saari jiray.

khaliifka islaamka 
mansabka khilaafada waxaa haayay cabaasiyiinta oo markii dawladood burburtay u guuray masar, waxayna ahaayeen magac uyaal oo wax awood ku ma lahayn balse sharciyada suldaanka ayee xoojinaayeen, suldaanka wuxuu u baahnaa inuu ka helo aqoonsi xaga khaliifka

Naaibka suldaanka 
Naaibka suldaanka  waa jago ka jirtay daawlada, waana jagada ku xigta suldaanka, waxayna ka jirtay magaalooyin badan oo shaam dhaca qofka haayo sidii suldaanka oo kala ayuu ugu tasarufi jiray gobolkiis, markuu suldaanka joogana wuxuu u ahaa la taliye.

Garsoorka 
Waxaa ka jiray dawlada afar garsoore oo kala matala afarta madhab shaaficiyo, xanafiyo, xanaabilo iyo maalikiyo, kuwaas oo iska kaashan jiray fulinta xukunka islaamka, waxaana loogu yeeri jiray mid kasta qaadi qudaat..

Nolol cilmiyeed iyo maskaxeed
Boqorada mamaaliikta waxay aad u daneen jireen madaarista, badankood waxay dhiseen madarasooyin loogu magac daray , waxaa ka soo baxay aqoonyaano aad u badan, in badan oo ka mid ah culumada taariiqda islaamka aad saameyn ugu leh waxay noolaayeen xiligii mamaaliikta, waxaa ka xuseenaa: 

shiiq nawaawi oo qoray kitaabka "riyaadusaalixiin", "arbaciinka" iyo kutubo kale oo faaido badan

ibnu manduur oo qoray qaamuuska "lisaanul carab"

ibnunafiis oo ka qaray cilmiga caafimaadka kitaabka "alshaamil fi dib"

Dameeri oo qoray kitaabka "xayaatul xawaanaat"

Ibnu hishaam oo kutubo badan ka qoray naxwada sida "qadriga" iyo "mugni labiib"

Waxaa sidoo kale ka mid ahaa culumadii noolaa xiliga mamaaliikta alciz bin cabdisalaan oo loo yaqaan suldaanka culamada, ibnuteemiya, ibnuqayim aljoozi, imaam dahabi, ibnu kathir qoraaga "albidaaya Wa nihaaya" iyo tafsiirka caanka ah, ibnu khalduun aasaasaha cilmiga bulshada, ibnu qudaama almaqdasi qoraaga kitaabka "muqniga" ee madhabka xanbaliga, ibnu xajar casqalaani, ibnu daqiiq ciid, alqalqashandi qoraaga moosuucada "subxul acshi", jalaaludiin suyuudi qoraa iyo culumo kale oo saameyn xoogan ku yeeshay taariiqda islaamka

Boqorada mamaaliikta 
Magacyada boqorada Dawladda Mamaaliikta, Mudadii ay heysteen talada iyo khaliifka cabaasiga ee ku waqtiga ahaa.

Xigasho 
Taariikh