Diiwaanka Abwaanada Soomaaliyeed

Nabiga ku salli scw

Tan ilaa wakhti aad u horeeyay bulshada Soomaalidu waxay caan ku ahayd halabuurka gabayayada, geeraarka iyo noocyada kala duwan ee suugaanta taasi oo qeyb ka ahayd nolosha maalinle ee bulshada. Odhaahda afka iyo xikmadu waxay ahaayeen nidaam bulshadu iskugu gudbiso fariimaha, dhacdooyinka, sheekada iyo wixii la mid ah. Dadka Soomaalida waxay leeyihiin tiro aad u badan oo abwaano, gabayaa, halabur iyo suugaanyahan ah, kuwaasi oo ku nool dhamaan geyiga shacab weynaha Soomaalidu ku dhaqan yihiin.

Guud ahaan, gabayaaga Soomaalidu aad ayuu u badan yahay waxaase kuwa ugu caansan ka mid ahaa:

 Raage ugaas ( boqorka gabayga )
 Sayid Maxamed Cabdile Xasan
 Ismaaciil Qoorleex 
 Qamaan bulxan 
 Abwaan dhoodaan 
 Axmed Sheekh Cali (Heelaale)
 Arab Jiir
 Xasan Sulub
 Ugaas Cabdi Cumar (Udub la Aslay)
 Muxumed Kooshin Warfaa
 Babyad Muxumed Kooshin Warfaa
 Cabdule Aadan Cidhibeey
 Maxamed Daahir Xasan
 Yuusuf Uureey
 Jaamac Dheri
 Maxamed Cabdilahi (Gandaal)
 Maxamuud Cabdilahi Ciise (Singub)
 Maax Dhagoole
 Cabdi Gorod
 muxumed cilmi dhagaweyne
 Aw Faarax Jibriil 
 Iimaan cubeed 
 Cali Dhuux Aadan [Gorayo]
 Faarax Xuseen Sharmaarke
Ugaas Nuur
Cali Bucul
 Cabdi Galayax
 Ismaaciil Mire Cilmi
 Samatar Baxnaan
 Weerar Bulxan
 Aadan Carab
Bidde Faarax Gaas
Barre Cilmi Dable [Barre-Yare]
 Ismaaciil Maxammed Ismaaciil [ Quruxboob]
 Afxakame
 Faarax Afcad
 Garaad Wiil-Waal
 Cismaan Yuusuf Keenadiid
 Cali Duulane
 Koosafaare
 Saahid Qamaan
 Mataan Ciideed
 Jaamac Kadiye
 Halac Dheere
 Cilmi Carab Cabdi
 Aw Jaamac Cumar Ciise
 Aw Daahir Af-Qarshe
 Cumar Cigaal
 Xaaji khaliif Aw Axmed
 Axmed Dirir
 Siciid Qamax nuur
 Qamaan Bidhiidh
 Cartan Boos
 Carab Sandheere
 Yuusuf dheere Maxammed Sugaal
 Mataan Cabdi Dhoore
 Cambaro Nuux 
 Maxammed Aadan maaweel
 Geele cashuur
 Col ujoog daleel
 Ducaale Aboor
 Xareed duubi deero
 Xuseen Dhiqle
 Maxammed Cumar Dage
 Maxammed Cali beenaley
ayjeex cali beenaley
 Cismaan baxnaan
 Salaan Carabbey
 Xaaji Aadan Afqalooc
 Cabdi iidaan faarax
 Yawle
 Cabdi Gahayr
 Cali Jaamac Haabiil
 Gamuute
 Axmed Ismaaciil diiriye Qaasim
 Abuukar Axmad Fanaxow (Garbadheere)
 Cabdulaahi Suldaan Timacade
 Awmuuse Ismaciil 
 Ismaaciil Looti
 Maxamad Ismaaciil Loot
 khaliif Shiikh Moxamoud 
 Cali Cilmi Afyare
 Moxamoud Ildab
 Nuur Cidlowcarar
 Cumar Awmuuse 
 Gooni Abdi
 Guuleed Jucfe Samatar
 Cali Sharmaarke
Maxamed Hussen gacma dheere
Maxamuud tukaale 
cali gurey
 Cabdiraxman cabdiqadir
 cali xiildiid warsame
 warsame sugule warsame
 Cheif caaqil maxamuud hoosh
 Sidoo kale jiilasha dambe waxaa ka mid ah Xasan Sheekh Muumin (Gaafane) https://so.m.wikipedia.org/wiki/Xasan_Sheekh_Mumin[[Maxamed Ibraahim Warsame(Hadraawi),(CABDUL QAADIR XIRSI YAM YAM)(aadan tarabbi jaamac) (ABWAAN GAARIYE) (Ayaanle Maxammed Ismaaciil (Dubad), Cabdiqaadir Xirsi Siyaad [Jaamac Kadiye], Maxamuud Cabdilaahi Ciise (Sangub), Axmed Faarax Cali [Idaajaa], Shimiraaye, Jaamac shire iyo kuwo kale oo badan.

maxamed cali (kaariye)
Musab Abdirahmanhman adan (mo haned)!

Hordhac 
Aduunka suugaanta daabacan, gaar ahaan maansada; Carab ayaa leh suugaanta ugu fac wayn aduunka iyada oo noocyo badan oo kala duwan ay jirto suugaanta Carbeed. 

Soomaalida dhulkeeda qariirad ahaan dhaca dariska qariirada Carabta, ayaa waxaa jirta in Soomaalida ay sida Carabta qiimo badan suugaantu u leedahay iyada oo dhaqanka iyo hidaha soo jireenka ah ee ab' ka soo gaadhka ah ay in badan ku dheehantahay qadarinta suugaanta. Waxyaabaha kale ee dhaqanka Soomaalida lagu yaqaan waa gaare, bulshada Soomaali waxay ku caan tahay suugaanta iyo sooyaal odhaaheed iyada oo loogu magac daray Qarankii Gabayada.

Gabayaa wadana gabayaa  halgamaa ah suugaanyahanka soomaaliyeed  ala ha u naxariistee xaaji aadan afqalooc wuxuu noolaa kudhawaad qarni iyo rubuc wuxuu ku dashay deegaanka ceeri gaabo gaar ahaan meesha loo yaqaan hal dhaagan ee toga midhisho sida lagu xuso taariikhda 1871 wuxuu noolaa ilaa =1986= hadaan yar DULMARO SUUgaanta XAAJIGA TUSAALE OBANIMO  GAbaygan waxuu tiriyay 1943 wuxuu yidhi   samaan laguma doonee xornimo waa sanga ufuule  salax dakharleh mayd soobiriyo  seedo waran gooyo soofkoo lakala qaadiyo siigo uduusha haweenkoo ganbada saydha iyo sabi agoomooba iyo libintu waxay saarantahay iyo libintu suluf colaaleede saliga iyo alaahu akbartay siri ka buuxdaaye sawaariikhda waxaa noogadhigan suuratu ikhlaase naftuna saacad bayleedahoon abidna seegayne siyaado iyo nusqaan lagumadaro suu ilaayidhiye kuwa saymihii nabadgalaa seexday oo go aye saxarba waa dilaa nimaan waqtiga sed uga laabnayne geesiga sinaad wayn leh iyo fulaha seeraara geerina usiman sharafna way kalasareeyaane safka ninkii kabaqa ee warmaha sugi aqoon waaya saldhigiisu waa sakhara naareede gobanimo sunbaa kaa xigtoo laysma siin karo e waa sarac kubaxa dhiig rag oo lagu sadqeeyaaye sarakaca kufrigu waa sasabo suu naleeyahaye=wat  Waayaha Suugaanta Soomaaliyeed ==
Qarniyo badan muddo laga joogo ilaa iyo haatan, waxay suugaanta Soomaaliyeed door lixaad leh ka qaadatay kobaca dhaqanka iyo waxa mideeya bulshada.

Qarnigii 14aad waayihii uu noolaa ANU Sheekh Cabdiraxmaan Saylici, waayihii dhexe ee Suldaan Diiriye oo ku beegan qarnigii ay noolaayeen aabayaashii Raage Ugaas, Wiilwaal iyo ragii ay isku waqtiga ahaayeen oo haatan laga joogo labo qarni iyo bar ama 1730yadii, ayaa hobolada ku caan baxay suugaanta iyo maansada noocyadeeda kale duwan sida gabay, geeraar oo faraca sare waxaa soo bilowda diiwaanka magacyada la yaqaan hobaladaas ama abwaanadaas caanka ah. 

Mudo 230 sano ah ayaa ka soo wareegtay markii gabay loo adeegsaday meeriksa 'hooyaalayeey' iyada oo uu Raage Ugaas Warfaa lahaa gabaygaas. Taas waxay noo cadaynaysaa in ugu yaraan 5 qarni mudo ka badan suugaanta Soomaaliyeed ay si hufan u jirtay waagaasna soo gaartay heer aad u sareeya

Hooyaalayeey Hooyaalayey Hooye 

Habka ku luuqaynta suugaanta maansada, gaar ahaan hooyaalayeey ayaa wuxuu bilowday waayihii abwaanka caanka ah ee Raage Ugaas Warfaa, isuguna noqday qofka habkaas soo caanbixiyay. Ereyada Hooyaalayeey hooyaalalyey hooye waxaa lagu furfurtaa maansada hobalo badan oo dhextaal uga dhiga gabayga meelo badana ka geliya ayaa jira. 

Muranka in abwaan Raage Ugaas Warfaa bilabay hooyaalayeey , eeg tixdan hoose cid ka horaysay oo sidan u qeexdayna ma jirto mar hadaanan lahayne, suugaanta qoran wixii ku cad unbaa raadraac ah. Cadii u diidana xujo ayay ku tahay inay cadayn kale keento:

Wuxuu yiri raage ugaas:

 Hooyaalayeey gabayga way ugu horaysaayee
 Halna kuma tarto e maansadaa lagu hagaajaa e

Badiyaa waxaad arkaysaa in ragga un uu adeegsado ereyada 'hooyaalayeey' halka maansada dumarka aan marnaba la adeegsan. 

Suugaanta inta ay ka koobantahay-deeganaada geyiga Soomaaliyeedn, degmo walba waxay leedahay cayaaro hidaha soohdinta dhow ay ku caantahay; galbeed, waqooyi, gobollada dhexe, bari, bartamaha wadanka, koonfur iyo galbeed bari ee Kiinya haysato.

Diiwaanka abwaanada Soomaaliyeed, gaar ahaan kuwa waayihii dhexe, waxay la fac yihiin taariikhda la hayo abwaanada suugaanta Ameerika. Yurub, Afrika iyo Aasiya in yar ayaa ka taariikh dheer ama mudnaan baahsan siiya suugaanta sida aan anaga u siino. 
Bulshada Soomaaliyeed, yar iyo weyn, waxaa suurtagal ah in uu qof xafidiyo maanso qarniyo dhowr ah cimrigeedu yahay.

Magacyada
Diiwaanka Abwaanada Soomaaliyeed ee aadka loo yaqaan, walow diiwaano qoraal jiraan taxa ilaa 70 hobal oo caanah, waxaa safka hore kaga jira raga ay ka midka yihiin Garaad Faarax Garaad oo loo yaqaan Wiilwaal iyo dadkii isku waqtiga ay ahaayeen sida abwaanka caanka ah ee:

Ugaas Cabdi Cumar (Udub la Aslay)
Arab Jiir
 Xasan Sulub
Cali-Dhuux Aadan
Qamaan Bulxan
Koosafaare
Samatar Baxnaan
 Raage Ugaas Warfaa
 Ismaaciil Mire
 Sayid Maxamed Cabdulle Xasan 
 Cilmi Carab Cabdi
 Aadan Yuusuf Axmed (Aadan Carab)
 Qamaan Bidhiidh
 Siciid Qamax Nuur
Ugaas Nuur
Cali Bucul
 Axmed Dirir
 Maxammed Aadan maaweel
 Khaliif Wallah
 Yuusuf Dheere
 Cali Duulane
 Afxakame
 Mataan Cabdi dhoore
 Jaamac Kadiye
 Cartan Boos
 Ducaale Aboor
 Geele Cashuur
 Col ujoog Daleel
 Suusle
 Carab sandheere
 Xuseem dhiqle
 Cabdulaahi Macalim axmed ( Dhoodaan)
Diiwaanka abwaanada Soomaaliyeed hobalada ku jira waxay ku caan yihiin maansada nooceeda culus ee gabayga ah. Geeraar ayaa ku xiga gabayga. Noocyada kale ee lagu luuqeeyo, xulashada erayga ilaa habka tixida haduu khalaf ku yimaado waa 'deelqaaf' ama darajo hoose oo aan gabay ahayn ayaa la siin. Hobalada dumarka Soomaaliyeed waxay soo caan baxeen kontankaan sano wixii ka dambeeyay laga soo bilaabo waayihii gobonimo doonka.

A
Abdi qaadir Xisri (Yam Yam)
 Aw Faarax Jibriil
 Ahmed ismaciil diriye ( Qaasim )
 Aadan Yuusuf Axmed (Aadan Carab)
 Abshir Nuur Faarax (Abshir Bacadle, alle ha unaxariistee)
 Axmadey Cabdi Gaashaan
 Abuukar Axmad Fanaxow (Garbadheere)
 Aadan Muudeey
 Axmad Awgeeddi dheeraad
 Aadan Shire Faarax (Laba go'le)
 Abwaan A/raxmaan mulac Adiibi
Axmadeey Cabdi Gaanshaan

Maxamuud Maxamed Caydiid 
 Cali Sharmaake
Cali Cilmi Xasan ( Cali Maanso )
 Cabdi Gahayr
 Cabdi Galayax Maxamed Aw Magan (Cabdi Galayax)
 Cabdiqaadir Xirsi Siyaad (Yamyam) 
 Cabdi Sheekh Biixi (alle haw naxariistee)
 Cabdullaahi Macalin Dhoodaan(alle haw naxariistee)
 Cabdullaahi Suldaan Tima Cadde
 Camaje (Xuseen) Yogol Furre
 Cali Cilmi Afyare
 Cali Jaamac Haabiil
Cabdillaahi Maxamed Xirsi (Salaan Carrabey)
 Cabdi Aadan Axmed (Aadan Yare) ama (Toosi-luquntaada)
cabdullahi cusman guure
 Cabdi Muxumad Amiin
 Cabdi Dhuux Yuusuf
Cabdi Xandule Axmed=dawdar
Cal Dhuux Aadan 
Cilmi Carab Cabdi 
Cabdi IIdan Faarax
 cilmi barrow cilmi hiiraan
Cabdille Xuseen (Samaysane)
 cali sugule duncarbeed
Cali Bucul
Cali Gunburi
Cali Faadhigo
Cabdi casayr
Cabdulqaadir Cali Cigaal

F
 Faarax Goleleey
 Faarax Xasan Cali (Faarax Afcad)
 Faarax Xuseen Sharmaarke
 Faarax Nuur Wacays
faarax gabay
Faarax gaas
Faarax Shuuriye

I
 Ismaaciil Mire Cilmi
 Ismaaciil Qoorleex 
 Igarre Yaasiin Xaaji
 Islaaw Nuur Abiikar Cilmi
 Ismaaciil Xirsi Farxaan
 Ismaciil Cigaal Bulaale
 Gaashaan Cali Tacab
 jaamac shalaqbeen
 jaamac kediye cilmi
Jaamac Dayuurad

X 
 xasan kaafi abdi sheikhdoon
 Kayd Maxamed Cabdalla
Khaliif shiikh Maxamuud 
khaliif xasan walah
Khaliif Xarbi Ismaaciil
khaliif Aw Axmed
 Khadiija Ciise Faracadde
Jaamac Daad Bulaale cawke
==Maxamed  Cali kaariye
 Maxamed Ibraahim Warsame (Hadraawi)
 maxamed maxamuud fidhin
 maxamed ismaaciil barkhad cas maxamuud cali beenalay iyo maax dhagoole
 maxamed nuur laangadhe
 Mustafe Sh Cilmi 
 Maxamed Axmednuur Xirsi " Afcadde"
 Maxamed Guuleeto
Maxamuud Yuusuf yeey (Shire quube)
maxamed fiin
 Maxamad Xaashi Dhamac (Gaariye)
 Maxamed Aadan Caws (YAWLE) 
 Nuur faruur buur
Maxamuud Faarax guure (Quryo guban)
 Maxamed Cali Ilwayn 
Maxamed Cismaan Awcali (Ganey)
Maxamed Cali walash (Kaba cune)
Maxamuud Jaamac Nuux (Maxamuud Daallin)
Maymuun Xasan Biyow Jowhar
Magaay Garaare Cili     Jowhae
Maki Xaaji Banaadir Buurfuule
Samatar Khadar Saleban

S
 Sayid Maxamed Cabdile Xasan
 Salaan carabey
 Suufi Aw Cali
Samatar Baxnaan
Shire yuusuf yeey 'Shire Quube'
sugule dun'carbeed
UgaasNuur

X
Xasan Sheekh Muumin Gaafane
Xassan Tarabi
 Xassan Abdi haji 
 Xasan xayle
 Xuseen Aw-faarax Dubbad
Xasan Maxamuud Baaruud
Xaaji Khaliif Aw Axmed
 Xayo galaydh
 Xaaji Aadan Af Qalooc
 Xaliimo Soofe
 Xasan Cilmi Dirieh
 Xasan ga nay
 Xuseen Xasan
Xasan daahir Khalaf

y.

Yusuf Osman Abdalle(Shaacir)

Yaxye Qurac

Sidoo kale fiiri
 Fanka Soomaalida
 Dhaqan Soomaali
 Gabay

Tixraac

Suugaanta