Cumar (saxaaba)

Amiir Al-Mu'miniin Cumar bin Khadaab (ingiriis: 'Umar; Carabi: ;  ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺍﻟﺨﻄﺎب) ku dhashay 586 C.D magaalada Makka ee dhulka Carabta, isla markaana dhintey 3 Nofember 644 C.D (26 Dulhijjah 23 Hijri), wuxuu ka mid ahaa asxaabta  Nebi Muxamed  kuwa ugu waaweyn, waana  kan labaad ee Khulafada Raashidiinta  

Waxaa Cumar lagu tiriyaa mid ka mid ah shaqsiyaadka iyo hogaamiyaasha ugu saameynta badan taariikhda islaamka, waxaa la furtay intuu khilaafada haayay Faaris, Ciraaq, Shaam, iyo Khuraasaan, wuxuu markii ugu horeesay gacanta muslimiinta soo galiyay magaalada barkeysan ee Qudus, 

Cumar Wuxuu si heer sare u maamulay dawladii islaamka, wuxuu u qeybshay dawlada gobolo, magaalooyin cusub sida Basra, Kuufa iyo Fusdaad ayuuna dhisay, wuxuu sameeyay diiwan ay ku qoran yihiin magacyada ciidamada iyo mushaaraadkooda, Baytul Maalka ayuuna aasaasay, si kooban Cumar Wuxuu maamuliis ku dhisnaa wada tashi.

Cadaalada Cumar waxey ahayd mid aad u caan baxday waxeyna sintay gaal iyo Muslim, waxaana loogu yeeri jiray "Faaruuq" (kii xaq iyo baadil kala saaray)

Abtirsiinta 

Waxaa la dhahaa Cumar bin Khadaab bin Nufayl bin Cabdi Cuzza bin Rayaax bin Cabdulaahi bin Qurad bin Rasaax bin Cadiyyi bin Kacab bin Lu'ayyi bin Gaalib bin Fihir bin Maalik bin Nadar bin Kinaana bin Khuzeyma bin Mudrika bin Ilyaas bin Mudar bin Nasaar bin Macad bin Cadnaan binu Quraysh al Carabi.

Hooyadii waa Xantama binti Hishaam bin Mugiira, waxyna ilmo adeer la ahayd Abuu jahal, Umu Salama iyo khaalid bin Waliid. Cumar waxaa la walaal ahaa Zeyd bin Khadaab iyo Faadumo binti Khadaab,

Taariikhdii Hore 

wuxuu ku dhashay Cumar Makka 13 sano ka dib dhalashada Nabiga scw, tolkiisa Banii Cadiyyi ayaa degi jireen buurta maanta loo yaqaano "Buurta Cumar" wuxuu Cumar ku soo koray nolosha reer baadiyaha ariga ayuu u raaci jiray aabihiis iyo habaryar-yaashiis, aabihiis ayaana kula dhaqmi jiray hab-dhaqan adag wuuna garaaci jiray mar walba, mana siin jirin wax nasiino ah.  sida badanaa dhalinyarta waagaas badankood Cumar wuxuu aad u jecelaa naagaha iyo khamriga . 

Cumar Wuxuu bartay yaraantiis qoraalka, legdenka, farda-fuulka iyo gabayga, wuxuu tagi jiray suuqyada Carabta sida suuqyada Cukaada, Dii-Majaas iyo Majanna oo ganacsi ka sameyn jiray, ilaa hanti badan uu ka sameeyey, mararka qaar wuxuu ganacsi u aadi jiray xilliga xagaaga Yaman, xilliga jiilaalkana Shaam.  

Markii Cumar uu weynaaday wuxuu dhaxlay shaqadii aabihiis u qaabilsanaa Quraysh, taasi oo ahayd "Safiirka Qureysh" hadii dagaal dhaco oo kale asiga ayaa loo diri jiray si hishiis nabadeed loo furo, mararka leysku faantamaayana wuxuu ahaa qofka Qureysh ku matalo faanka  .

Mucaaradnimada Islaamka 
Sida dadkii reer Makka badankood wuxuu Cumar aad uga hor imaaday diinta cusub ee islaamka maadaama ay lid ku tahay dhaqankii Carabta ee soo jireenka ahaa iyo sanabyadii ay caabudi jireen, wuxuu u qaaday cadaawo daran diinta, af iyo adin ayuuna uga qeyb qaatay dhibka muslimiinta. Taariikh-yahanada ayaa soo guuriya gabar adoontiis ahayd oo islaamtay inuu garaaci jiray ilaa uu ka daalo. Waxaana markii dambe iibsaday Abuu Bkara wuuna xureeyay.

Soo Islaamidii Cumar 
Cumar wuxuu ka mid ahaa raggii markii hore Islaamka iyo muslimiinta aadka u necbaa jirey, sanadkii lixaad ee soo diriddii Rasuulka (s.c.w)  ayuu maalin soo kacay isagoo raba inuu Rasuulka SCW dilo, goor uu dhexda marayo ayaa nin ka hor yimid oo ku yiri "Cumar xaggee u socotaa?" wuxuu yiri "Waxaan rabaa inaan Maxammed soo dilo, maxaa yeelay dadkii buu kala geeyey" Markaasuu ku yiri "Ma waxaad u malaynaysaa haddii aad disho inaad reer banuu Cabdi Manaaf ka nabadgelaysid, haddiise aad wax tarayso walaashaa Faadumo iyo ninkeedii Saciid way Islaameene maad iyaga wax ka qabatid!". 

Cumar ayaa markaa aaday gurigii walaashii isagoo xanaaqsan, markuu gurigii irriddiisii soo maraayo ayuu maqlay Qur'aan la akhrinayo waxaana guriga joogey walaashiis, ninkeedii iyo Khabaab oo Qur'aan u akhrinayey. Albaabka ayuu tegey oo ku garaacay, dadkii guriga ku jirey markay Fahmeen inuu Cumar yahay ayaa Khabaabna dhuuntay, gabadhiina waraaqihii qur'aanku ku yiilley xaseysey (qarisay). 

Cumar markii guriga laga furay ayuu gabadhii ku yiri "Keen wixii aad akhrineyseen", markey u diideenna Saciid ayuu la dagaallamay, markaasay gabadhii difaacday ninkeedii ilaa uu iyadii dakharro gaarsiiyey. Markii la dagaallamay oo nabarro la is gaarsiiyey, la iskuna xanaaqay ayey dhahdey walaashiis "Waxaad doonto samee anagu Ilaah ayaannu rumeyney waana islaamnay". Cumar markuu arkay meeshay xaaladdu marayso iyo dhibkuu reerka u geystey siiba walaashiis, ayaa naxariis qabatay, markaasuu tartiib ula hadlay oo yiri "i tus waxaad akhrineyseen", waxay dheheen "Waxaad tahay nijaas ee soo qubeyso haddaad rabtid inaan ku tusno", wuu soo meyrtay markuu soo taabtayna waraaqdii ay akhrinayeen oo ay ku taallay Suuratu Daah ayey u dhiibeen. Cumar markuu suuraddii akhireyey ayuu yiri "Hadalkaan waa hadal cajiib ah". 

Khabaab oo dhuumanayey ayaa markuu maqlay hadalka Cumar iyo siduu u soo dabcay soo baxay oo ku yiri "Cumarow waxaan rajaynayaa iney kugu dhacday ducadii Rasuulka SCW kolkuu lahaa "Ilaahow laba Cumar (Cumar binu Khadhaab iyo Abii-jahal) midkaad kheyr ku og tahay islaamka ku xooji". Cumar intuu durba aad isu beddelay oo Ilahay qalbigiisa hanuun ku soo riday ayuu yiri "Xaggee joogaa Nabigii?", markaas ayaa loo tilmaamay meeshuu joogo. Cumar isagoon weli hubkiisii iska dhigin ayuu meeshii tegey oo ku garaacay gurigii Rasuulka scw iyo saxaabadiis ay joogeen. Asxaabtii markay arkeen Cumar, ayaa la yiri "Waa Cumar", markaasaa Xamsa oo muddo yar ka hor soo islaamay meeshana joogey yiri "Soo daaya, hadduu wanaag u socdana waan arkaynaa, hadduu xumaan u socdana seeeftiisaan ku dileynaa". Cumar gurigii ayuu galay, ka dibna halkaa ayaa shahaadada loogu qantay kuna soo islaamay.

Hijradii Madiina 

Cumar iyo Xamsa markay soo islaameen Ilaahay (s.w) wuxuu muslimiintii siyaadiyey cissi iyo xoog, xaaladdii Makkana way is beddeshay. Cumar isla markiiba wuxuu qaadey tallaabooyin wuxuuna yri "waxaan is weydiiyey ninka dadka ugu neceb islaamak markaasaan xasuustay inuu Abii-jahal yahay, markaasaan gurigiisii ugu tegey oo ku garaacay, albaabka ayuu iga furay oo i soo dhoweeyey yirina "maxaad iigu timid Cumar", waxaan ku iri "waxaan kuugu imid inaan ku ogeysiiyo inaan islaamay oo rumeeyey Alle iyo Rasuulka SCW , waxaan haysan jirneyna aan beeniyey", Abii-jahal intuu naxay ayuu yiri "waxaad la timid baa xumaaday" gurigii buuna ku cararay. Sidoo kale wuxuu Cumar yiri "waxaan is weydiiyey ninka ugu warqaadka badan reer Makka oo dadka oo dhan hadalka gaarsiin kara, waxaan xasuustay inuu yahay Sumeyn ibnu Camar al-juhani", markaasaan u tegay oo ku iri "waan islaamay " markaasuu u qeyliyey isagoo leh "Cumar ibnu Khadhaab waa iishay" Cumarna wa ka daba hadlay isagoo leh "ma iilane waan islaamay". 

Waxaa kale oo Cumar sameeyey markuu islaamay ayuu Rasuulka SCW ku yiri "Rasuulkii allow sow xaq kuma taagnin, waa inaan baxnaa oo dhammaanteen aan kacbada ku soo tukannaa", Rasuulkuna SCW waa ka yeelay, markaasaa waxaa soo baxay asxaabtii oo laba saf ah oo safna Cumar ku jiro safna Xamsa. Qureysh talo ayaa ku caddaatay waxayna ka caroodeen waxyaalaha uu Cumar sameeyey, waxay markaa ku tashadeen ineyba dilaan hase yeeshee waxaa arrintaa is hor taagay Cumarna gaarsiiyey Caas ibnu Waa'il. 

Allaah wuxuu u soo hooyey dadkii muslimiiinta ahaa cissi waxayna bilaabeen in waxyaalo badan oo ay la dhuuman jireen ay bannaanka soo dhigaan siduu Bukhaari ka weriyey Cabdullaahi ibnu Mascuud inuu yiri "kama aannaan suulin cissi intuu Cumar islaamay".

Dagaaladii uu Galay cumar binu khattab

khaliifka labaad ee islaamka

Cumar Bin Khadaab R.C(Carabi 586-590 عمر بن لخطاب ) waxaa kaloo loo yaqiin Cumar Alfaruuq waana khaliifka labaad ee khulafaau raashidiin, waana khaliifkii ugu horeeyay ee loogu waco Amiiru mu'miniin, wuxuuna ka tirsan yahay Afarta Khulafo al'Raashidiin waana saxaabi katirsan asxaabta Nabi Muxamed S.C.W .
Waxa uu kamid ahaa tobankii Saxaabi ee loogu bishaareeyay janada iyaga oo ifka jooga. Waxa uu ahaa ruuxii ugu horeeyay ee sameeya kalandarka Taariikhda Islaamka ee Hijriga. Xiligiisii maamulka Dawladda Islaamku waxa uu gaaray Liibiya, Falastiin, Masar iyo Shaam (maanta loo yaqaano Suuriya).
Waxaa kale oo islaamku uu qabsaday Qudus. Intaasi waxaa dheer, waxa lajabiyay labadii quwadood ee ugu waa waynaa dunida ee kal ahaa boqortooyadii Ruum (Romans) iyo boqortooyadii Faaris (Persian Empire).

Qoyska cumar

Wuxuu guursaday 7 jeer jaahiliga iyo islaamka 

Kahor islaamka

● Qariiba binti umayya almakhzuumiya waxay walaal la ahayd umu salama wuu furay hishiiskii xudeybiya kadib, mana lasheegin inay wax u dhashay

● Umu kaltuum muleyka binti jarwal alkhuzaaciya wuxuu guursaday jaahiliga waxay u dhashay zeyd iyo cubeydilaahi wuu furay hishiiskii xudeybiya kadib

● Zaynaba binti madcuun waxay walaal la ahayd cabdulaahi bin madcuun way islaamtay way lasoo haajirtay waxay u dhashay xafsa cabdulaahi cabdiraxman

islaamka kadib

● Jamiila binti thaabit alansaariya waa walaasha caasim bin thaabit wuxuu guursaday sanadii 7aad ee hijiriga waxay u dhashay hal wiil waana caasim

●  Caatika binti zeyd waa walaaha saciid bin zeyd oo kamid ahaa casharatul mubashiriin waxay u dhashay cayaad

● Umu xakiim binti xaaris waxay u dhashay faadima

● Umu kaltuum binti cali bin abiidaalib waxaa hooya u aheyd faaduma rasuul wuu guursaday ayadoo yar. zuhuri waxa uu sheegay inay u dhashay zeyd iyo ruqiya

Dhimashadiisa
waxaa jiray tiro dad faarisiyiin ah oo diintii majuusta ku haray ciilna u qabay dawlada islaamka waxaana ka mid ahaa abuu lu'lu' almajuusi wuxuu sameystay seef labo aflo ah xilli cumar salaada subax uu dujinaayay ayuu lix jeer ku duray waana subax arbaco 26 bisha carafo sanadkii 23 hijriya kuna beegan 644 miladi  

dardaarankiisa   

wuxuu dardaarmay in taladu ka dhaxayso lix qof uu rasuulka scw ka dhintay asoo raali ka ah waana Cusmaan bin cafaan,  cali bin abiidaalib, Dalxa bin cubeydilaah, Zubeyr bin cawaam, Cabdiraxmaan bin Cawf, Sacad bin abiiwaqaas, sidoo kale wiilkiis cabdulaahi bin cumar inuu goob joog ka noqdo goobta laakin talada wax kuma lahan iyo in uu suheyba alruumi dadka dujiyo ilaa khaliif cusub laga soo doorto   

wuu dhintay cumar sadex bari kadib dhaawaciisa waxaa la aasay maalin axad kowda bisha zako sanadka 24 hijiriya   

Khilaafadiisa waxay ahayd 10 sano 6 bilood iyo afar maalin

Fadilgiisa 
Abuu Hureyra waxuu yiri:" Rasuulka scw waxuu yiri: "Ummadihii idinka horeeyay waxaa ku jiri jiray qof la ilhaamiyo, oo wax loo sheego (aanan Nebina ahayn) haddii uu ummadeydan ku jirana waa Cumar.

Abuu Dar Al-Gifaari waxaa laga soo weriyey inuu yiri:" Waxaan maqlay Rasuulka Alle SCW oo leh: Alle waxuu xaqu yeelay carrabka Cumar. Abuu Hureyrana waxuu ka watiyay" Rasuulka scw: "Alle waxuu xaqa yeelay carrabka iyo qalbiga Cumar''.

Cabdullahi ibnu Mascuud waxuu yiri: "Cizzi kamaanan suulin taniyo markuu Islaamay Cumar"

Ibnu Isxaaq waxuu Ibrahiim bin Muhaajir kasoo weriyey isaguna uu Mujaahid kasoo weriyey inuu yiri:"  Haddii uu Cumar ra'yi keeno, Quraan baa soo degi jirey''. 

Ibnu Mascuud waxuu yiri: "Islaannimadii Cumar waxay ahayd guul iyo nasri, imaaradiisina yacni xukunkiisii waxuu ahaa dhul furasho''.  

Anas wuxuu yiri:"Nebiga scw ayaa dhahay: "Jannada ayaan dhex galay, markaasaa waxaan is arkay anigoo ku sugan qasri dahab ka sameysan, saa waxaan iri:" Oo yaa iska leh? Markaasaa la igu yiri:" Waxaa leh wiil reer Qureesheed ah', markaasaan aniga isku maleeyay, oo iri:" Oo waayo? Markaasay igu yiraahdeen:" Waa Cumar''.

Abaa Hureerana waxaa laga soo weriyey oo uu isaguna kasoo weriyey in Nebigu scw yiri:" Jannada ayaan dhex galay, markaasaan kula kulmay qasri dahab ah, oo i cajab geliyey quruxdiisa, markaasaan su'aalay:" Oo yaa iska leh? Markaasaa laygu yiri:" Cumar''. Iima aysan diidin inaan galo, ogaanshaha aan ogaa maseyrkaada mooyaan Abaa Xafsoow!. Markaasuu Cumar ooyey oo yiri:" Ma adigaan kaa maseyri Rasuulkii Alloow?.

Muxammed ibnu Sacad waxuu aabahiis kasoo weriyey inuu Rasuulka Alle scw yiri:" Illaah baan ku dhaartaye waddo maad martid, illaa sheydaanku waxuu maraa waddo kale (Wuxuu la hadlayey Cumar)''.

Qisooyinka Cumar
Habeen ka mid ah habeenada ayaa waxaa dhacday inuu Amiirkii Muslimiinta ee wakhtigaas, Cumar Ibn Khattab (ilaahay ha ka raali noqdee) oo dhex qaadayay xaafadaha Madiina Al-Munawarra si uu ogaado dareenka iyo dhibtaada dadkiisa. Kadib wuxuu maqlay oohin, markaas ayuu ku leexday gurigii ay kasoo baxaysay oohinta. Markaas ayuu arkay haweenay iyo caruurteeda oo oynaya, iyo digsi dabka saran. Kadib ayuu haweenaydii waydiiyay waxa keenay oohinta caruurta. Gaajo inay hayso ayay u sheegtay Amiirka. Hadaba digsiga maxaa saaran ayuu waydiiyay. Biyo caruurta lagu sasabo ayaa saaran ayay ugu jawaabtay. Maysan garan inuu ninka la hadlayo yahay Cumar (RC).

Kadib ayay bilowday inay eed dusha uga tuurto Cumar ayada oo ku eedaysay inuu iska indhatiray dhibka haysta iyada iyo caruurteeda. Cumar oonan wali isu sheegin ayaa markaa waydiiyay waxa uu u qaban karo asaga oo markaas ilin badan ka qubanayso. Haweenaydii ayaa u sheegtay inay waajib tahay inuu ogaado dareenka ummadiisa maadaamo uu yahay Amiirkooda.

Cumar (rc) oo u la socdo gacan yarihiisii Aslam ayaa markaas soo aaday dhanka magaalada ilaa uu gaaray Baytul Maalkii. Markaas ayuu bilaabay inuu soo raro cunto kala duwan, saliid, bariis, subag iyo xogaa lacag ah. Markuu jawaankii buuxiyay ayuu ka codsaday Aslam inuu dhabarka u saaro. Aslam ayaa diiday asaga oo ka xishooday inuu Amiirka Muslimiinta jawaan buuxo dhabarka u saaro. Cumar ayaa ku adkaystay, kuna yiri Aslam: “Ma adiga ayaa Maalinta Qiyaamaha culayska iga qaadi doona. Waa inaan aniga xanbaaro jawaankan maadaama Maalinta Qiyaamo aniga la I waydiin doono.
Aslam ayaa markaas Cumar (rc) u saaray dhabarka iyaga oo bilaabay inay aadaan dhankii guriga haweenaydii baahnayd. Markii ay tageen gurigii ayuu Cumar (rc) digsi ka buuxiyay raashin, ilaa uu ka bislaado, hadana u soo riday caruurtii, iyaga oo ka dhargay isla markiina bilaabay cayaar. Haweenaydii oo aad u faraxsan ayaa Cumar (rc) ku tiri: “wallee adaaba ka fiican Amiirka Muslimiinta, Cumar.” Cumar (rc) oonan wali isu sheegin ayaa ku jawaabay: “Hadaad aniga iga soo war doonto, waad arki doontaa Amiirka Muslimiinta insha’Allah.”
Kadib ayuu iska fariistay isaga oo fiirsanaya caruurtii oo cayaar gashay. Intuu Aslam jaleecay ayuu yiri:

“Ma ogatahay waxa igu keenay inaan halkan fariisto? Hadaayey caruurtaan way ooyaysay, iminkana way qoslayaan oo cayaar ayay ku jiraan. Inaan iska fiirsado faraxooda ayaan jeclaystay.”

Qoraalo La Mid Ah 

 Khulafo Raashidiin
 Cumar bin Khattab
 Abu Bakr al-Sadiiq
 Cusmaan binu Cafaan
 Cali bin Abi-Dalib 
 Umawiyiin
 Mucawiye
 Islaam

Xigasho 

 Islām—The Way to God by Submission

Saxaabada
Boqortooyada Islaamka
Islaam
Diin
Aqoon
Islam
Ilbaxnimo
Taariikh
Dad
Noole
Nolol