maanka2/wikipedia-so huggingface dataset:
Shidaal

Shidaal

Shidaal sidoo kale loo yaqaano Saliida Dhulka (ingiriis: Petroleum) waa dareere ka mid ah kheyraadka dabiiciga ah, ur badan, midab huruud ilaa madoow ah leh, ka samaysan isku dhisyo haydarokaarboon ah, oo laga helo oogada dhulka hoosteeda. 

Ereyga shidaal waxaa la isku yidhaadhaa, saliida dabiiciga ee qayriin ee dhulka laga helo (crude oil) iyo betroolka la sifeeyay ee la isticmaalo. 

Shidaalku wuxuu ka samaysmay markii tiro badan oo noole dhintay ah - u badan dhir iyo algea - ku aasmeen dhagaxa sedimentary hoostiisa, halkaas oo cadaadis iyo kul badan ku helay malaayiin sano ka hor. 

Marka la derso deegaanka iyo qaabdhismeedkiisa jiyooloji, ayaa shidaalka la qodaa, ka dib saliida qaydhiin la warshadeeyaa ayadoo kul badan la isticmaalayo. Waxaana soo baxa shidaalka gasoline (petrol), kerosene, Naafto, Gaaska faysnuska lagu shido, gaamur ilaa laga gaadho asphalt iyo kimikooyink kale oo laga sameeyo bacaha iyo sheyo kale. 

Isticmaalka warshadaha, gaadiidka, diyaaradaha, tareennada iwm ka sokoow, Shidaalka waxaa laga sameeyaa sheeyo aad u badan, waxaana lagu qiyaasaa in dunidu cunto 90 milyan oo foosto maalin kasta. 

Shidaalku si fudud ayuu ula falgalaa dabka taas oo keenta in qiiq badan oo sun ah ku sii deeyso cirka isla markaana keenta hawo wasakhoow.

Qalinkii: Fadxi Garaad Ciise

Sifeynta Shidaalka Qaydhiin 

Marka la soo saaro saliida shidaalka qaydhiin waxa la geeyaa warshadadaha lagu sifeeyo shidaalka kuwaas oo ku sii daaya kul heerkulkiisu sii kacayo marba marka ka dambeeysa. Nidaamkan oo loo yaqaano Habka Sifeynta Shidaalka (distillation fractions of petroleum) ayaa waxa ku soo baxa noocyo badan oo kala duwan oo shidaal ah. Sida, shidaalka dareere-neefta ah (liquefied petroleum gas) (LPG), Butane, Butane, shidaalka diyaaradah xawaaraha dheer (Jet fuel), Kerosene, saliida shidaalka (fuel oil), iyo Naafto. 
Intaasi kuma koobna ee waxyaalo kale ayaa ka soo baxa sifaynta shidaalka, sida Gaaska aan faynuuska u isticmaalno, Gaamurka iyo sheeyo kale. 

 Oil—How It Affects You

Bayoloji
Aqoon
Caafimaad
Baayooloji
Juquraafi
Shidaal
Saynis
Kheyraadka Dabiiciga
Gaamur

Gaamur

Gaamur (ingiriis: Tar) waa waa dareere jaamud ah oo ka mid ah kheyraadka dabiiciga ah, midabkiisu madoow yahay, ka samaysan isku dhisyo haydarokaarboon ah, oo laga helo oogada dhulka hoosteeda.

Gaamurku wuxuu ka mid yahay saliida dabiiciga ee dhulka, waana hadhaaga marka la sifeeyo shidaalka. 

Gaamurka oo ka mid ah Shidaalka ayaa wuxuu ka samaysmay markii tiro badan oo noole dhintay ah - u badan dhir iyo algea - ku aasmeen dhagaxa sedimentary hoostiisa, halkaas oo cadaadis iyo kul badan ku helay malaayiin sano ka hor. 

Marka la derso deegaanka iyo qaabdhismeedkiisa jiyooloji, ayaa shidaalka la qodaa, ka dib saliida qaydhiin la warshadeeyaa ayadoo kul badan la isticmaalayo. Waxaana soo baxa shidaalka gasoline (petrol), kerosene, Naafto, Gaaska faysnuska lagu shido, gaamur ilaa laga gaadho asphalt iyo kimikooyink kale oo laga sameeyo bacaha iyo sheyo kale. 

Guud ahaan, Gaamurka waxaa loo isticmaalaa in lagu dhiso laamiyada. 

Sababtoo ah sifooyinka biyo-xireenka, faa iidada bitumenku u leedahay dadka ayaa ka horraysay Daadka, waayo, Nuux, markii la faray inuu dhiso doonnida, waxaa loo sheegay inuu “ku daboolo gudaha iyo dibaddaba daamur.” Mar qudha dooxadii Siddiim, oo ku taal meel u dhow Sodom iyo Gomora oo ku taal aagga Badda Dhimatay, ayaa lagu tilmaamaa inay tahay “godad ku yaal godad dhoobo ah”

 How did ancient shipbuilders waterproof their vessels?
 BITUMEN
 A Sea of Superlatives—But Dead! /Asphalt From the Sea/

Bayoloji
Aqoon
Caafimaad
Baayooloji
Juquraafi
Shidaal
Saynis
Kheyraadka Dabiiciga
Naafto

Naafto (ingiriis: Diesel) waa waa shidaal dareere ah oo ka mid ah kheyraadka dabiiciga ah, markey qaydhiintahay leh midab huruud ilaa madoow ah, kana samaysan isku dhisyo haydarokaarboon ah, oo laga helo oogada dhulka hoosteeda.

Naaftadu wuxuu ka mid yahay saliida dabiiciga ee dhulka, waxuuna soo baxa marka la sifeeyo shidaalka. 

Naaftada oo ka mid ah Shidaalka ayaa wuxuu ka samaysmay markii tiro badan oo noole dhintay ah - u badan dhir iyo algea - ku aasmeen dhagaxa sedimentary hoostiisa, halkaas oo cadaadis iyo kul badan ku helay malaayiin sano ka hor. 

Marka la derso deegaanka iyo qaabdhismeedkiisa jiyooloji, ayaa shidaalka la qodaa, ka dib saliida qaydhiin la warshadeeyaa ayadoo kul badan la isticmaalayo. Waxaana soo baxa shidaalka gasoline (petrol), kerosene, Naafto, Gaaska faysnuska lagu shido, gaamur ilaa laga gaadho asphalt iyo kimikooyink kale oo laga sameeyo bacaha iyo sheyo kale. 

Guud ahaan, naaftada waxaa loo isticmaalaa in la quudiyo aaladaha makaaniga ee shidaalka ku shaqeeya, sida warshadaha, gaadiidk, tareenada iwm.

Sifeynta Shidaalka Qaydhiin 

Marka la soo saaro saliida shidaalka qaydhiin waxa la geeyaa warshadadaha lagu sifeeyo shidaalka kuwaas oo ku sii daaya kul heerkulkiisu sii kacayo marba marka ka dambeeysa. Nidaamkan oo loo yaqaano Habka Sifeynta Shidaalka (distillation fractions of petroleum) ayaa waxa ku soo baxa noocyo badan oo kala duwan oo shidaal ah. Sida, shidaalka dareere-neefta ah (liquefied petroleum gas) (LPG), Butane, Butane, shidaalka diyaaradah xawaaraha dheer (Jet fuel), Kerosene, saliida shidaalka (fuel oil), iyo Naafto. 
Intaasi kuma koobna ee waxyaalo kale ayaa ka soo baxa sifaynta shidaalka, sida Gaaska aan faynuuska u isticmaalno, Gaamurka iyo sheeyo kale. 

Bayoloji
Aqoon
Caafimaad
Baayooloji
Juquraafi
Shidaal
Saynis
Kheyraadka Dabiiciga
Bac

Bac (ingiriis: Bag) waa shay khafiif ah oo fudud lagana sameeyo hadhaaga shidaalka taas oo loo isticmaalo in wax lagu rito ama lagu xafido.

Noocyada kala duwan ee Bacda

Bacda qashinka
Bacda Jirka
boorsada lagu seexdo
Boorsada garabka
boorsada safarka

Bayoloji
Aqoon
Caafimaad
Baayooloji
Juqraafi
Shidaal
Saynis
Kheyraadka Dabiiciga
Foosto

Foosto Fuusto ama Barmiil ( ) waa shay ka samaysan bir oo leh balac wareegsan iyo joog u sameysan sida dhululuboda.
Waayadii hore waxaa jiray foostooyin ka samaysan alwaax gudahana ku leh dheeh, taasoo loo adeegsan jiray in lagu safriyo khamrada.

Adeegsiga 
Sameeyska hore ee foostooyinka waxa loo isticmaalaa in lagu keydiyo dareere sida saliid, shidaalka, Naaftoda iwm. 
Sidoo kale, waxaa jira foostooyin ka samaysan bac adag ama caag. 
Soomaalida ayaa waxay u adeegsadaan foostooyinka biyaha iyo raashinka.
Birta foostada markii la fidiyo waxay u adeegsadaan ka samynta albaabada guryaha.
Dadka qaar ayaa higaadsha fuusto, qaarna waxay u yaqaanaa. Barmiil.

Bayoloji
Shidaal
Bir
Weel
Warshad

Warshad  waa waa dhismo wayn oo qalab wax lagu sameeyo iyo dad aqoon u leh ka shaqeeyaan, taas oo soo saarta alaab badan. 
Warshaduhu waa furaha koboca dhaqaalaha wadan ama qaarad. 

Noocyada warshaduhu way kala duwan yihiin, kala wayn yihiin, kala shaqaale badan yihiin, oo waxsoosaar kala badan yihiin. Warshadihii ugu horeeyay dunida waxay ahaayeen warshadaha dhuxul dhagaxa iyo warshadaha birta, laakiin mudo ka dib, teknoolojiyada oo horumartey darteed waxaa samaysmay warshado badan, sida warshadaha gaadiidka, kuwa maacuunta, kuwa alaabaha elektarooniga iwm. 

Ayadoo la tixraacayo alaabta eeys soo saarto ayaa warshadaha loo kala saari karaa noocyo badan, tusaale ahaan warshadaha dharka, warshadaha shidaalka, warshadaha kaluunka & kheyraadka biyaha, warshadaha elektarooniga, warshadaha softwarka, warshadaha cuntada, warshadaha waraaqaha, warshadaha madadaalada]] iwm.

Warshadaha iyo Dhaqaalaha 
Warshaduhu waa illo dhaqaale oo muhiim ah. Wadanka warshado badan leh dhaqaalihiisu wuu sareeysaa, sababtoo ah dadkiisa inta u badan weey shaqeeyaan dhaqaale fiicana helaan. Taasi waxay keentaa in Dawladda wadanku hesho canshuur badan oo dhaqaaleheeda aad u dhista. 

Wadanada reer galbeedku waxay leeyihiin warshadaha ugu badan dunida, taasi ayaa keentay ineey hogaan u noqdaan dhaqaalaha iyo Siyaasadda dunida.

Warshadaha Soomaaliya 

Wadanka Soomaaliya inkastuu ka mid yahay dalalka dunida 3aad ee soo koraya, ka hor burburkii dowladii hore ee Siyaad Barre wadanku wuxuu lahaa warshado badan oo waxsoosaara laakiin la bililiqeeystay ama burburey wakhtigii dagaalada. 

Sidaas ay tahay maanta majiraan wax warshado ah oo dalka gudihiisa kashaqeeya  laakiin kuwii hore waxaa kamid ah 

 Warshada kaluunka ee Laasqoray oo aan hadda shaqeynin

 Warshada Hilibka ee Kismaayo oo aan hadda shaqeynin

 Warshada Dharka ee Balcad oo aan hada shaqanin. 

 Warshada Caanaha ee Xamar oo aan hadda shaqeynin

 Warshada Sonkorta ee Jowhar oo aan hada shaqaynin.

by Abdiaziz

Warshad
Dhaqaale
Waxsoosaar
Baayooloji
Juquraafi
Shidaal
Saynis
Kheyraadka Dabiiciga
Dhuxul

Dhuxul

Dhuxul (ingiriis: Charcoal) waa hadhaaga marka qidcad dhir ama xayawaan ka timid la gubo ka hor intaanay dambas noqon. Dhuxusha midabkeedu waa cowlaan madoow ah, waana maxsuulka ka soo baxa marka alwaax ama qori la gubo ka dib la demiyo intaanu dambas noqon. 
Heerkulka dabka lagu shidayo geedaha markuu gaadho 220 °C (428 °F) waxa soo baxa Dhuxusha Cowlan (Brown Charcoal), haddii lagu sii wado dabka marka 280 °C (536 °F) wakhti ka dib waxaa soo baxa Dhuxusha Madow (Black Charcoal), ugu dambayn haddii 310 °C la gaadhsiiyo waxaa soo baxa Dhuxusha Jilicsan. 
 
Dhuxushu waxay ka samaysan tahay kaarboon qalalan oo wax biyo ah lahayn. Sababto ah kulka dabka lagu shiday qoryaha dhuxushu ka timid ayaa ka uumi bixiya biyaha.

 Charcoal

Waddanamha Dhuxul Dunida

  3,700,000,000,000 Ton
  728,000,000,000 Tons
  31,500,000 Tons
  2,100,000,000 Tons
  50,000,000 Tons
  80,432,000,000 Tons
  1,923,000,000 Tons

Dhuxusha waxay ka mid tahay waxyaabaha qadiimiga ah ee dadku isticmaali jirey tan iyo qarniyo hore. 

Guud ahaan, dhuxusha waxaa loo isticmaalaa in laga sameeyo dab wax lagu karsado ama laga helo kuleyl. 

Maadaama dhuxushu ka timaado geedaha, waxay halis iyo khatar badan ku heeysaa jiritaanka dhirta. 
Si loo helo jawaan dhuxul ah waxaa la jaraa labo ama sadex geed, taas oo keenaysa in dhirtu si dhakhso badan u tafiir go'do.

Isticmaalka Dhuxusha 

Inta ugu badan Dhuxusha waxaa loo isticmaalaa in laga sameeyo dab lagu karsado cuntada, shaaha iwm. Sidoo kale, waxaa loo isticmaalaa in laga helo kuleyl la diirsado. 

Dhuxushu waxay ka timaada geedaha, qeybo ka mid ah dhirta ayaa la gubaa ka dib la damiyaa intaanay dambas noqon. Waa la jajabiyaa qoryaha dhuxusha ka dib, lagu cabeeyaa jawaano iyo baco loogu talo galay in lagu iib-geeyo. 

Noocyo ka mid ah dhuxusha, sida Dhuxusha Jilicsan waxaa loo isticmaalaa in lagu shito Badeecada ama Shiishada.

ÁȘ= Khatarta Deegaanka =
úúÙŘŘǖǚäò

Dhuxushu waxay halis iyo khatar badan ku heeysaa jiritaanka dhirta, sababtoo ah tiro badan oo geedo ah ayaa la jaraa si looga sameeyo dhuxul. 
Wakhti yar gudaheed, tani waxay keenaysaa tafiir go'a dhirta iyo nabaad-guur ku yimaada carada. 
 
Sidoo kale, marka la samaynayo dhuxusha qiiq badan ayaa oo ka kooban kaarboon-labo-ogsaydh iyo kimikooyin sun ah ayaa hawada gala taas oo keenaysa Wasakhowga Hawada.
  
In ka badan 90% qoysaska wadanka Soomaaliya waxay maalin kasta isticmaalaan tiro badan oo dhuxul ah taas oo lagu kariyo cuntada iyo waxyaabaha kale. Midani waxay khatar badan ku heeysaa dhirta dhulka oo wakhti dhow laga baqayo ineey dhamaato. 

Guud ahaan, dunida mamnuuc ayay ka tahay gooynta dhirta sababtoo ah nolosha dhamaanteed ayaa si toos ah ugu tiirsan dhirta. 

Dhir
Saynis
Juquraafi
Heerkul
Dambas

Dambas

Dambas (ingiriis: Ash) waa budo cad, khafiif ah oo ka soo hadhay dab wakhti shidnaa. 
Dambasku waa hadhaaga ugu dambeeya wax kasta oo la gubo. 

Dambasku wuxuu ka kooban yahay kimikooyin badan. Dambaska duxusha waxay ka samaysan tahay Isku dhisyada kaalshiyaam-kaarboonayt iyo kaalshiyaam-ogsaydh. 

Waxaa jira noocyo badan oo kala duwan oo dambas ah taas oo ku xidhan shayga la gubey. 
Tusaale ahaan, dambaska sigaarka, dambaska dhuxusha iwm. 

Guud ahaan, dambaska dhuxusha dhirta waxaa loo isticmaalaa in carada beeraha lagu daadiyo si loogu nafaqeeyo. 

Wadanka Soomaaliya dhexdiisa, dambaska waxaa lagu dhex daraa buuriga afka la gashado si dhadhanka u bedelo. 

 Ash

Kheyraadka Dabiiciga
Dhir
Saynis
Juqraafi
Heerkul
Falgal
Qiiq

Qiiq

Qiiq (ingiriis: Smoke) waa neef midabo badan leh, ha u bato midabka cadaanka, kaas oo yimaada marka shay dab la qabadsiiyo.
Waxaa jira noocyo badan oo qiiq ah dhamaantoodna waxaa keena dab, kul iyo koronto shidan. 

Qiiqa aan maalin kasta aragno waxaa ka mid ah: qiiqa sigaarka, qiiqa dhuxusha iyo qiiqa wax kasta oo dab ku shidhan yahay.

Kheyraadka Dabiiciga
Falgal
Dhir
Saynis
Juquraafi
Heerkul
Habka Samayska Cuntada

Habka Samayska Cuntada (Qaamuuska Af-Soomaaliga 2012: Footoosintasis; Ingiriis: Photosynthesis) Dhirtu waa noolaha kali ah ee cuntadiisa diyaarsada ayagoo isticmaalaya nidaam loo yaqaano Habka Samayska Cuntada. 

Geedku wuxuu u baahan yahay ileys - inta badan ileyska dabiiciga ah ee qoraxda, biyo ay xididadu ka soo nuugaan dhulka iyo hawo - gaar ahaan kaarboon-labo-ogsaydh (C2O) si uu u samaysto cunto asagoo isticmaalaya Habka Samayska cuntooyinka 

Inta u badan dhirta, habka samayska cuntada ee geedku wuxuu ka dhex dhacaa caleemaha iyo laamaha geedka, halkaas oo biyaha, awooda ileyska iyo kaarboon-labo-ogsaydhku ku falgalaan. Isku dhiska halkaas ka dhaca waxaa ka soo baxa Ogsajiin caleemuhu cirka ku sii daayaan. Taasi oo ah faa'iidada koowaad ee dhirtu u leedahay deegaanka dhulka. 

Qaacidada Habka Samayska Cuntada ee dhirtu waa sidan:

2n CO2 + 2n DH2 + Ileyska Qoraxda →
2(CH2O)n + 2n DO

Kaarboon-labo-ogsaydh + deeq elektaron + awooda iftiinka →
Kaarbohaydarate + deeq elektaron ogsajiin

Habkan cunto samayska dhirtu wuxuu dhacaa wakhtiga maalintii sababtoo ah iftiinka falaadhaha qoraxda waa lagama maarmaan. Sidoo kale, habkani waxaa lagu sameeyn karaa nidaam loo yaqaano greenhouse oo iftiin fiican siin kara geedka.

Habka samayska cuntada dhirta waa deeqaha koowaad ee Ogsajiinta ku dara hawoda. Markasta oo geedku cunto sameeysto ogsajiin ayuu sii daayaa, taasi oo dadka iyo xayawaanka kale neefsadaan.

Tixraacyada
 Qorraxdu waxay geedaha siisaa awoodda ay ku soo saaraan caleemo, ubax, khudaar, midho iyo abuur…

 Amazing Photosynthesis

Geedaha
Saynis
Dhir
Qeybaha Geedka
Noole
Juquraafi
Kheyraadka Dabiiciga
Dhul
Caleen

Caleen

Caleen wadar ahaan Caleemo (ingiriis: Leaf) waa xubin midab cagaaran leh oo ku taala laamaha geedaha. 
Caleentu waa xubin yar oo balaadhan, khafiif ah, kuna taala qeeybaha sare ee laamaha geedka, taas oo shaqadeedu tahay ineey sameeyso cuntada dhirtu u baahan tahay si eey u korto iyo noolaato. 
 
Inta u badan dhirta, Habka Samayska Cuntada ee geedku wuxuu ka dhex dhacaa caleemaha iyo laamaha geedka, halkaas oo biyaha, awooda ileyska iyo kaarboon-labo-ogsaydhku ku falgalaan. Isku dhiska halkaas ka dhaca waxaa ka soo baxa Ogsajiin caleemuhu cirka ku sii daayaan. Taasi oo ah faa'iidada koowaad ee dhirtu u leedahay deegaanka dhulka.

Geedaha
Saynis
Dhir
Qeybaha Geedka
Noole
Juqraafi
Kheyraadka Dabiiciga
Dhul
Jirid

Jirid

Jirid (ingiriis: Trunk ama Stem) waa tiirka geedka ku haya dhulka isla markaana caleemaha kor u qaada si eey ileyska qoraxda u helaan. Sidoo kale, Jiridu waxay u qaabilsan tahay ineey kala safriso biyaha iyo nafaqada xididadu ka soo nuugaan carada; isla markaana gaadhsiiso cuntada qaybaha kala duwan ee geedka. 

Jirida waxaa ku dhex jira tuunbooyin kala gudbiya cuntada, biyaha iyo macdanta geedku u baahan yahay. Tuunbooyinkan waxaa ku dahaadhan qolof adag oo ka samaysan unugyo dhintey, kuwaas oo ka difaaca xanuunada, kulka, qabowga, xasharaadka iyo waxyeelada kale. 

Geedaha qaar malaha jirid adag oo kor u taagan, laakiin waxay leeyihiin maqaar ku dahaaran jidhka tuunbooyinka biyaha, cuntada iyo macdanta u kala gudbiya qeybaha geedahaas. 

Maqaarka sare ee adag, waxaa ku xiga xadhko yaryar oo loo yaqaano Maydhax (xylem), kuwaas oo ayaguna ka cuntada, biyaha iyo nafaqada kale gaadhsiiya unugyada jirida. 

 Can a Cut-Down Tree Sprout Again?

Geedaha
Saynis
Dhir
Qeybaha Geedka
Noole
Juquraafi
Kheyraadka Dabiiciga
Dhul
Maydhax

Maydhax

Maydhax (ingiriis: phloem) waa dahaar ku wareegsan tuunbooyinka jirida geedka. 

Jirida waxaa ku dhex jira tuunbooyin kala gudbiya cuntada, biyaha iyo macdanta geedku u baahan yahay. Tuunbooyinkan waxaa ku dahaadhan qolof adag oo ka samaysan unugyo dhintey, kuwaas oo ka difaaca xanuunada, kulka, qabowga, xasharaadka iyo waxyeelada kale. 

Maqaarka sare ee adag, waxaa ku xiga xadhko yaryar oo loo yaqaano Maydhax (xylem), kuwaas oo ayaguna ka cuntada, biyaha iyo nafaqada kale gaadhsiiya unugyada jirida. 

Geedaha
Saynis
Dhir
Qeybaha Geedka
Noole
Juquraafi
Kheyraadka Dabiiciga
Dhul
Laan

Laan

Laan wadar ahaan ah Laamo (ingiriis: Branch) waa faro dhaadheer oo ka baxa jirida geedaha, kuwaas oo dusha ay kaga xidhan yihiin caleemaha dhirta. 
Laamuhu waxay isku xidhaan caleemaha, ubaxa iyo inta kale ee geedka ayagoo kala gudbinaaya cuntada caleemuhu sameeyaan iyo biyaha iyo macdanta ka timaada xididada geedka. 

Laamuhu waxay ka baxaan dhinacyada jirida ayagoo u jeeda dhinac ka duwan jihada jirida. Sidoo kale, dhererka iyo miisaanka laamuhu way kala duwan yihiin. Qaar ayaa aad u yar oo leh dhowr caleemood, halka kuwo kale aad u dhaadheer yihiin isla markaana sii bixiyaan laamo kale oo ayaga ku xidhan. 

Inkastoo caleentu u badan tahay, laamaha naftoodu way ka qayb qaataan Habka Samayska Cuntada ee dhirta.
 

 Branch

Geedaha
Saynis
Dhir
Qeybaha Geedka
Noole
Juquraafi
Kheyraadka Dabiiciga
Dhul
Bacarimin

Bacarimin

Bacarimin (ingiriis: Plant Reproduction) waa habka tafiiranka dhirta ayadoo firi-tafiir ka timid ubaxa lab la gaadhsiinayo ubaxa dhedig. 

Inkastoo qaabka iyo dhismaha dhirtu kala duwan tahay, gebi ahaan geeduhu waxay u tarmaan qaab isku mid ah. 

In badan oo dhirta ka mid ah dabeeysha ayaa ka qeyb qaadata habka bacariminta, halka qaar kale soo jiitaan xasharaadka yaryar ka dibna lugaha ku qaadaan geed ilaa geed kale. 

Geedo badan waxay leeyihiin ubax lab iyo dhedig ah oo ku kala yaala laamaha kala duwan ee geed isku mid ah, isla markaana ayaga ayaa isbacarimiya. Halka geedaha qaar leeyihiin ubax lab ah ama mid dhedig ah isla markaana isdhaafsadaan. 

Ubaxa lab wuxuu ku yaalaa laamaha sare ee geedaha, halka kan dhedig ku sameeysan yahay laamo hooseeya. Taasi waxay suurto gelisaa in firida-tafiirtu (pollen) si fudud u gaadho ubaxa dhedig ayagoo hawada dhex maraya. 

Sida caadiga ah, ubaxa dhirtu waxay sameeyaan tiro badan oo firida-tafiirta ah (pollen), sababtoo ah lama hubo midka ku hagaagaya ubaxa dhedig. 
Dhirta dabayshu bacarimiso ma lahan ubax qurux badan iyo macmacaanka soo jiita xasharaadka. 
Si ka duwan taas, ayaa dhirta cayayaanku u kala qaado firida-tafiirta (pollen) waxay leeyihiin ubax waawayn oo midab qurux badan leh, isla markaasna badhtanka ayay ku leeyihiin dareere macaan; kuwaas oo soo jiita xasharaadka. 
Firida-tafiirtu waa mid qoyaan leh oo ku dhegta lugaha xasharaadka iyo meel kasta ooy gaadhaan. 
Sidoo kale, qaar kale waxay leeyihiin baadad u suurto gelisa ineey hawada dhex sabeeyaan, taas oo qaarkood safraan masaafo dhan ilaa 800km. 

Geedaha
Saynis
Dhir
Qeybaha Geedka
Noole
Juqraafi
Kheyraadka Dabiiciga
Dhul
Shiishad

Shiishad sidoo kale loo yaqaano Badeecad (; ) waa dhalo biyo ku jiraan oo dusha sare buuri iyo dab lagaga shido isla markaana leh gacan tuunbo dheer oo la nuugo. 
Badeecada qiiqeega ayaa afka laga qaataa taas oo tegta sambabada. 

Buuriga shiishadu wuu ka duwan yahay buuriga kale sababtoo ah waxaa lagu dhex daraa midho kala duwan kuwaas oo bedela dhadhanka iyo urta qiiqa badeecada. 

Waxaa jira labo nooc oo badeecad ah, shiishada dabka iyo shiishada korontoda. 

Dunida maanta wadano badan ayaa shiishada laga isticmaalaa waxaana ugu badan dalalka bariga dhexe, sida Sacuudi Carabiya, Imaaraadka, Masar, Yementa, Marooko, Iiraan, Hindiya, Bangaladhesh, Jabuuti, Soomaaliya, Koonfur Afrika iyo wadano badan oo kale. 
Shiishadu waxay cadaw ku tahay caafimaadka qofka cabaya weliba si xad dhaaf ah bay u dhaawacaysaa caafimaadka qofka cabaya wayna ka saameyn badan tahay sigaarka, waxyaabah ay ka kooban tahay shiishada ayaa ah waxyaabo kala duwan sida rinjiga la mariyo darbiga guriga kaasoo colour looga dhigo shiishada, rinjigaasi wuxuu dhaawac u geystaa xididada dhuunta oo qaaca jiida iyo qanjirada, ugu dambeyntiina wuxuu sababaa qanjiro xanuun iyo qofka oo candhuufta ceshan waaye.

Waxyaabah kale ee aan aadka uga naxay markii aan dawaday video ka hadlaya dhibaatooyinka shiishada waxaa ka mid ahaa in tubada dheer ee qaaca soo jiida ay dhexdeeda ku jiraan jeermis aad u fara badan kaasoo aan marnaba laga nadiifinin, jeermiskaas wuxuu ka dhashaa dadka kala duwan ee dhuuqay tubadaas. (video ka hadlaya baaritaanka tubadaas waan soo bandhigi doonaa insha allah).

Waxyaabaha kale ee dhaawaca caafimaadka qofka shiishada caba waxaa ka mid ah aluminiumka yar ee dabka dusha laga saaro kaasoo markii uu gubto sii deynayo hawada lagu magacaabo carbon 2 oxide taasina maahan hawo loogu tala galay in la dhuuqo ee waa hawada bani aadanka sii daayo marka uu neefsado , bani aadamkana waxaa loogu tala galay inuu jiido oxygen sida caadiga ah.

Ugu dambeyntii waxaa jira dhallinyaro badan oo u haysata in shiishadu xalaal tahay maadaama carabta inteeda badani ay cabaan, hadaba waad qaldan tahay hadii aad carabta u haysato inay diinta kaaga aqoon badan yihiin, wax kasta oo ay carab sameeyaane xalaal maahan.

Diinta islaamka waxay u soo degtay carab iyo cajam, qofkii illah wadada toosan tusiya ayaana toosnaada, wax kasta oo xalaal ah waa cad yihiin wax kasta oo xaaraan ahna waa cad yihiin.

Shiishada oo la cabo waxay waxyeello u geysan kartaa caafimaadkaaga marka loo eego sigaarka. Sigaar cabka wuxuu muujiyaa ixtiraamdarrada
nolosha loo qabo. Qaar ka mid ah bulshooyinka diinta (sida Markhaatiyaasha Yehowah) waxaa saaran waajibaad ah inay si cad uga fogaadaan cabista sigaarka iyo isticmaalka tubaakada..

Geedaha
Saynis
Dhir
Qeybaha Geedka
Mukhaadaraad
Juquraafi
Kheyraadka Dabiiciga
Dhul
Naf

Naf

Naf (ingiriis: Soul; Carabi: روح) ruuxda ku jirta Noolaha. 
Naftu waa ruux Ilaahay geliyo noolaha, taas oon la arki karin, lana taaban karin. 

Naftu waa furaha nolosha dhamaan xayawaanka, taas oo markuu dhasho ilaa inta uu ka dhimanayo ku jirta. 

Naftu markey ka baxdo dadka waxaa soo baxa mayd. 

Markaan dhimanno nafteenna jidhka kama baxdo. Dhoobo baa binuʼaadanka laga sameeyay. Markuu jidhkeennu dhinto waxba naga ma sii noolaado. Ma nihin naf ku dhex nool jidh. Markaynu dhimanno maskaxdeennuna way dhimataa oo fekradaheenna way baabbaʼaan. 

 Rajadee Bay Kuwa Dhintay Leeyihiin?

Saynis
Noole
Juquraafi
Kheyraadka Dabiiciga
Dhul
Malag

[[Image:The Wounded Angel - Hugo Simberg.jpg|right|thumb|200px|Hugo Simberg, 1903.]]Kani waa maqaal ku saabsan Malaa'igta.Halkan waxaa laga soo toosiyay Malaa'ig.''

Malag wadar Malaa'ig (ingiriis: angel; carabi: ملاك) waa qaar ka mid ah makhluuqaadka Alle (s.w.t). 

Malaa'igta oo tiradooda Ilaahay uun yaqaano, waa nooleyaal aad u awood badan, isla markaana isha dadku arki karin. 

Malaa'igu waxay u adeegaan Rabbi Yehowah kor ahaayee, ayagoon seexanin, wax cunin mar ahaantaana aan daalin waligood. 

Malaaʼigaha waxay ka mid yihiin qaybta samada ee ururka Ilaahay. Malaaʼigo badan baa jiro. Ilaahay baa malaaʼigaha abuuray. Malaaʼigaha ayaa addoommada Ilaahay khatarta ka dhawri karo. Malaaʼigaha qaarkood way xumaadeen.

Laga soo bilaabo af Cibraaniga mal·ʼakhʹ iyo kan Giriigga agʹge·los. Labada erayba macno ahaan waxa ay macnahoodu yihiin “Rasuul” laakiin waxa loo tarjumay “malaa’ig” marka la tixraacayo rasuullada ruuxa. Malaa'igtu waa makhluuqyo xoog badan, oo Ilaah abuuray waa hore ka hor abuurista aadanaha.

 Who or What Are Angels? (en)
 Ma Ilaahay Baa Ibliiska Abuuray
 Angels

Diin
Jano

Janno (; ) waa hooyga aakhiro la gelin doono dadka iyo jinka Alle (s.w.t) la doono. 

Janadu waa meel raaxo badan, cunto iyo cabitaan badan leh, dumar qurux badan joogaan, amaan ah, oo aan waligeed la gababoobayn. 

Sida kitaabka Quraanku inoo sheegay, waxaa jira todoba Jano oo kala sareeya isla markaana kala wanaagsan. 

Dadka janada gala waxaa loo yaqaanaa Ehlu Jano. Janada waxaa laga helaa webiyaal caano,malab,qamro iyo kuwa kale oo lamid ah ee ruuxii cabta dhadhan heerkiisu sareeyo oo macaan dhadhan saneyso mida kale webiyaasha janadu halmeel ayeey kasoo burqadaan 
Caano,malab,qamro iskumana darsamaan ilaahey qaatimadeena ha wanaajiyo aamiin 

Janada waxaa lid ku ah cadaabta.

Dhowaan dunida jannay noqon doontaa 

Beerta Ceeden waxaa loo maleeyaa inay ku taallay meel maanta ah bariga Turki. Runtii, beerta Ceeden adduunka bay ku taallay. Jannadii waxaa lagu magacaabay Beerta Ceeden. Jannada waxay ku taallay dhulka. Jannada kuma oolin samada. Ilaahay ulajeeddadiisa waxay ahayd inay Aadan iyo Xaawa adduunkoo dhan janno ka dhigaan. 
Binuʼaadanka nabad bay weligood ku raaxaysan doonaan. Dadku waxay jannada ku heli doonaan nolol qanciso. Ilaahay wuxuu ballanqaaday inuu dunida janno ka dhigi doono. Jannada qofna ma xanuunsan doono. 
Dhimasho iyo duqoobid jannada ma jiri doonaan. Ilaahay doonistiisa waa binu'aadanku inay weligood dunida ku noolaadaan.

 Dhowaan dunida jannay noqon doontaa

Diin
Aakhiro
Cadaab

''Kani waa maqaal ku saabsan cadaabt. Bogag kale fiiri Aakhiro, Janno

Cadaab (ingiriis: Hell; carabi: جحيم) (sidoo kale loo yaqaano "Naar") waa hooyga aakhiro la gelin doono dadka iyo jinka intooda dambiilayaasha ah iyo guud ahaan inta Alle (s.w.t) u qorsheeyay ineey galaan. 

Cadaabtu waa dab ololaaya oo si daran u gubi jidhka la geliyo taas oo weligiis qofkaasi ku jiri doono cadaabta, ilaa Alle u naxariisto. 

Sida kitaabka Quraanku inoo sheegay, waxaa jira todoba Cadaabood oo kala hooseeya isla markaana kala ciqaab iyo kulely badan. 

Dadka cadaabta gala waxaa loo yaqaanaa Ehlu Naar. 

Cadaabtu waxaa lid ku ah janoda. 

waxaad ogtihiin ina janada laguwaaraayo.. 

hanoqon aakhiro seeg.. 

hamoogaan janada iyo quruxdeeeda

Kuwa dhinto jiritaankooda wuu dhammaadaa. Naar weligeed ah lagu ma cadaabo. 

 Dhimasho

Diin
Aakhiro
Aakhiro

Aakhiro

Aakhiradu (ingiriis: Hereafter ama Afterlife) waa hooyga dadka iyo jinku tegaan markeey dhintaan. Qaab kale hadii loo dhigo, aakhiro waa meel Alle (s.w.t) ogyahay oo noolaha dhamaantii la iskugu keeni geerida ka dib. 

Aakhiro waxay leedahay Jano aad u raaxo badan, iyo cadaab aad u kuleyl iyo dhib badan. 

Sida kitaabka Quraanku inoo sheegay, aakhiradu waa meel lagu noolaan doono daa'in abid, oo nolol iyo dhimasho ka dambeeysa malahan.

Maxaa dadka ku dhaco dhimashada kaddib? 
“Kuwa noolu way og yihiin inay dhiman doonaan, laakiinse kuwa dhintay waxba ma oga.” Sidaas daraaddeed markaannu dhimanno, jiritaankeenna wuu dhammaadaa. Kuwii dhintay ma fekeri karaan, wax ma sameyn karaan oo waxna ma dareemi karaan. Markaan dhimanno nafteenna jidhka kama baxdo.
Marka qofka dhinto waxaa la waydiinaaya saddex su'aalood
1, waa kuma rabbigaa
2, waa kuma rasuulkaaga
3, waa tee diintaada

Haddii uu Garto saddex daas su'aal
Waxa uu galaaya jannada
Haddii uu garan waayo
Waxa uu galaaya naarta
Ilaahay hanaga badbaadiyo.

 Dhimashada Kaddib Maxaa Dhaco?

Diin
Aakhiro
Dhesibel

Dhesibel (Ingiriis: Decibel) waa halbeega lagu cabiro qiyaasta maqalka. 
Astaanta halbeegani waa dB HL.
Cabirka Dhesibelku wuxuu sheegaa qiyaasta dhegoculeyska qofka. 
Sida xaqiiqda ah, maqalka dadku wuu kala duwan yahay. Maqalka qofka qaangaadhka caadiga ah wuxuu u dhexeeyaa 26 iyo 40 dB HL.
Waxa la isticmaalaa qalab lagu cabiro heerka maqalka oo loo yaqaano Audiometric taas oo lagu qiyaaso halbeeg lagu magacaabo Dhesibel (Decibel).
Ayadoo la tixraacayo da'da qofka ayaa maqalka dadka loo kala saaraa dhowr nooc:
 Maqal Caadi ah:
 dadka qaangaadhka ah maqalkoodu wuxuu u dhexeeyaa 26 iyo 40 dB HL.
 caruurta caadiga ah maqalkoodu wuxuu u dhexeeyaa 20 iyo 40 dB HL.

  Protect Your Hearing!

Baayooloji
Maqal
Halbeeg
Saynis
Keyn

Keyn

Keyn wadarteeda loo yaqaano Keymo (ingiriis: Forest) waa dhul baaxad balaadhan leh oo geedo badan iyo cows badan leh, kuwaas oo dabiici ama dad-beer ah. 
Tiro badan oo dhir nooceeda, dhererkeeda iyo qaradeedu kala duwan tahay ayaa noqonaysa Keyn. 

Oogada sare ee dhulka waxaa ku yaala keymo aad u badan kuwaas oo ku fadhiya 9.4% dhulka dunida. Si kale hadaan u dhigno keymuhu waxay qariyaan 30% dhulka qalalan ee dunida. 

Intaas uun kuma koobna ee waxaa jira keymo biyaha ku dhex yaala. Waxaa ka mid ah keynta kelp. 

Keymaha dunida ugu weyn waxaa ka mid ah Keynta Tayga ee ku fidsan labo qaaradood, taas oo ka soo bilaabanta Kanada kuna fidsan dhamaan wadanka Ruushka, iyo Rainforest oo ku taala wadanka Brasil ee Koonfur Ameerika.

Qeybaha Keymaha 

Ayadoo la tixraacayo qaab-dhismeedka, dhererka, caleenta, alwaaxa, deegaanka iyo cimilada geedka ayaa Keymaha waxaa loo kala saaraa 28 qeybood. 

 1. Keymaha leh Caleenta cagaaran ee qodaxda. 
 2. Keymaha leh Caleen-qodaxeedka
 3. Keymaha isku dhexjirka caleemo balaadhan iyo caleen-qodax. 
 4. Keymaha caleenta balaadhan ee waligeed cagaarka ah. 
 5. Keymaha Caleenta balaadhan. 

 Forest

Geedaha
Saynis
Dhir
Keymo
Qeybaha Geedka
Noole
Juquraafi
Kheyraadka Dabiiciga
Dhul
Tayga

Keynta Tayga (ingiriis: taiga forest) waa keymo baaxad balaadhan leh oo geedo badan iyo cows badan leh, kuwaas oo si dabiici ah uga baxa Waqooyiga Ameerika gaar ahaan dalka Kanada ilaa baladhka qaarada Ruushka. 

Dhirta keymaha Tayga waxay ku fidsan yidhiin loolasha 50°Waqooyi ilaa laga gaadho 70°Waqooyi. 

 

Keymaha Tayga ee ku fidsan labo qaaradood waa keynta kowaad ee dunida ugu weyn, taas oo ka soo bilaabanta Kanada kuna fidsan dhamaan wadanka Ruushka. 

Sidoo kale, keynta Rainforest oo ku taala wadanka Brasil ee Koonfur Ameerika, ayaa ka mid ah keymaha dhulka ugu wayn. 

  Baikal​—The World’s Largest Lake

Geedaha
Saynis
Dhir
Keymo
Qeybaha Geedka
Noole
Juquraafi
Kheyraadka Dabiiciga
Dhul
Kaymaha roobka

Kaymaha roobka  (ingiriis: Rainforest Forest) waa keymo baaxad balaadhan leh oo geedo badan iyo cows badan leh, kuwaas oo si dabiici ah uga baxa meelo badan oo Koonfur Ameerika, Afrika, Aasiya iyo Ustaraaliya. 

Keymahan waxa  loogu bixiyey waa xadiga roob eey helaan oo aad u badan. Isku celcelis keymahan waxaa ku da'a roob qadarkiisu u dhexeeyo 250 sentimetre (98 in) ilaa 450 cm. 
Isku-celceliska heerkulka keeymahan waa 18 °C (64 °F) sanadka oo dhan.

Qaab-dhismeedka dhirta Keymahan oo ah geed caleen balaadhan ayaa waxay suurtogelisay in 28% Ogsajiinta hawadu ka timaado keymaha Rainforest. Sidoo kale, 40% daawooyinka dunida waxaa laga sameeyaa dhir ka timid keymahan. 

Intaas waxaa dheer, waxa la aaminsan yahay in 45% ilaa 75% noolaha tirada yar eey ku nool yihiin keymahan. Sidoo kale, in ka badan malaayiin nooc oo dhir ah, xasharaad, cayayaan iyo mikrorganism ah ayay keymaha roobka  hooy u tahay, kuwaas oo in badan wali dadku aqoon u lahayn.

Tixraacyada
Who Is Killing the Rain Forests?

Geedaha
Saynis
Dhir
Keymo
Qeybaha Geedka
Noole
Juquraafi
Kheyraadka Dabiiciga
Dhul
Dhar

Dhar (; ) waa shay dabacsan oo ka samaysan dun la xardhay. Dharka waxaa laga sameeyaa dun ka timaada haraga xoolaha, xayawaanka iyo cudbiga iyo noocyo aartifishal ah. 

Marka dharka la samaynayo waxa la isticmaalaa habab badan oo kala duwan, waxaa ugu caansan tolida, mareegida, iyo isku xidhxidhka dunta.

Hordhac

God ku yaala galbeedka wadanka Joorjiya ee bariga Yurub ayaa waxa laga helay qidcad harag oo lagu wado in dhar ahaan loo isticmaali jirey wakhti hada laga joogo 34,000 oo sano.

Qeybaha
Dharka guud ahaan waxaa la isku yidhaahdaa Hu'; kaasi oo u kala baxa noocyo badan. Kugu ugu muhiimsan ee dadku isticmaalaan maalin kasta waxaa ka mid ah: surwaalka, shaadhka, diraca, shalmada, goonada, koodhka, kabaha iyo kuwo kale oo badan.

Muuqaalo

Sidoo kale fiiri
 Surwaal
 Shaadh

Tixraac

Dhar
Saynis
Dhir
Lo'

Lo

Lo' (Ingiriis: Cattle) waa xoolo gurijoog ah oo dadku dhaqdaan. Si la mid ah noolaha kale, lo'du waxay u kala baxdaa dibi oo ah lab iyo sac oo ah dhedig. 
Sidoo kale, lo'du waa xayawaan naasley ah. Taas micnaheedu waa in sacu nuujiyo ilmahiisa. 

Sacaha waxa laga maalaa caano la cabo, mar ahaantaana laga sameeyo subag, burcad, yoghurt iyo waxyaabo kale. 

Dhinaca kale, lo' labeed oo ah dibida waxaa loo isticmaalaa in beeraha lagu qoto, wax lagu jiito iwm. 

Wakhti laga joogo 10,500 oo sano, ayaa lo'da lagu dhaqan jirey koonfurbari dalka Turkiga. Intaas oo qarni oo ka dambeeysay lo'du waxay ku faafeysay dunida. In ka badan 1.3 bilyan oo lo' ah ayaa maanta ku nool daafaha dunida. 

Guud ahaan, lo'du waa xoolo muhiim u ah aadamaha ayagoo laga helo hilib uu nafaqo ka helo jidhka dadku, dhogor laga sameeyo dharka, xadhkaha iwm. 
Intaas waxaa dheer, saxarada xoolaha laga helo waxaa lagu nafaqeeyaa carada.

Baayooloji
Xoolo
Xayawaan
Saynis
Gurijoog
Naasley
Dibi

Dibi (   Amxaari: በሬ}) waa xoolo gurijoog ah oo dadku dhaqdaan. Dibigu waa labka lo'da, halka sacu yahay dhediga.

Dibida waxaa loo isticmaalaa in beeraha lagu qoto, wax lagu jiito, iyo hilibkooda oo la cuno. 

Wakhti laga joogo 10,500 oo sano, ayaa lo'da lagu dhaqan jirey koonfurbari dalka Turkiga. Intaas oo qarni oo ka dambeeysay lo'du waxay ku faafeysay dunida. In ka badan 1.3 bilyan oo lo' ah ayaa maanta ku nool daafaha dunida.
 
Somaliya marka loo eego waa xoolaha sadexaad ee ugu muhiimsan marka laga soo tago geela iyo arriga 

Guud ahaan, lo'du waa xoolo muhiim u ah aadamaha ayagoo laga helo hilib uu nafaqo ka helo jidhka dadku, dhogor laga sameeyo dharka, xadhkaha iwm. 
Intaas waxaa dheer, saxarada xoolaha laga helo waxaa lagu nafaqeeyaa carada.

 Bull

Xoolo
Gurijoog
Sac

Sac

Sac (Ingiriis: Cow) waa xoolo gurijoog ah oo dadku dhaqdaan. Sacu waa dhediga lo'da, halka dibigu yahay labka.

Sacu wuxuu ka mid yahay xayawaanka naasleyda ah ee ilmahooga nuujiya. Lo'da dhedig waxay leeyihiin 4 naasoo oo caano fiican laga helo, kuwaas oo loo isticmaalo siyaabo badan sida in la cabo, laga sameeyo subag, burcad, yoghurt iwm. 
Wadanada qaar, gaar ahaan dalalka saboolka ah, waxaa laga sacaha loo isticmaalaa in beeraha lagu qoto, wax lagu jiito, iyo la rartbo

Isku soo duuboo, lo'du waxay quudisaa shacabka aduunka ayadoo hilibkooda oo la cuno. 

Wakhti laga joogo 10,500 oo sano, ayaa lo'da lagu dhaqan jirey koonfurbari dalka Turkiga. Intaas oo qarni oo ka dambeeysay lo'du waxay ku faafeysay dunida. In ka badan 1.3 bilyan oo lo' ah ayaa maanta ku nool daafaha dunida. 

Guud ahaan, lo'du waa xoolo muhiim u ah aadamaha ayagoo laga helo hilib uu nafaqo ka helo jidhka dadku, dhogor laga sameeyo dharka, xadhkaha iwm. 
Intaas waxaa dheer, saxarada xoolaha laga helo waxaa lagu nafaqeeyaa carada.

Baayooloji
Xoolo
Xayawaan
Saynis
Gurijoog
Naasleey
Naas

Naas (ingiriis: breast) waa cad hilib, baruur, carjow iyo xidido ka samaysan dadka kaga taala laabta; xoolaha iyo xayawaankana kaga taala qeeybta hoose ee ubucda jidhka. 

Noolaha naasaha leh waxaa loo yaqaanaa Naasley, sababto ah ilmahooda caano ayay nuujiyaan. 

Tirada naaso ee xayawaanku wuu kala duwan yahay. Dadku wuxuu leeyahay labo naas, halka xooluhu leeyihiin afar naas. 

Guud ahaan, dhediga naasleyda ayaa naasahooda laga helaa caano. 

 BREAST, BOSOM

Baayooloji
Xoolo
Xayawaan
Dad
Xubnaha Jidhka
Saynis
Gurijoog
Naasley
Dhogor

Kani waa maqaal ku saabsan dhogorta xoolaha iyo xayawaanka. Qoraalo u dhow fiiri Timo. Haku khaldin Suufka

Bishar OmerDhogor(  ) waa timaha ku dhegan haraga jidhka xoolaha iyo xayawaanka. Dhogorta waxaa laga sameeyaa noocyo badan dharka, gogosha, rooga, bustayaasha iyo alaabaha dadku isticmaalaan. Dhogortu way ka duwan tahay Suufka iyo timaha dadka, waxayna leedahay tayo fiican oo ka dhigtey mid qaali ah.
Guud ahaan, dadku waxay isticmaali jireen dhogorta tan iyo wakhti aad u horeeyay. Maanta dhogorta ugu badan waxaa laga soo xiiraa xoolaha adhiga ee lagu dhaqdo qaarado badan oo dunida ah.

 Wool

Xoolo
Gurijoog

Gurijoog (ingiriis: domestic livestock) waa xayawaanka iyo xoolaha la dhaqdo ee dadku manaafacaadsado.

Xoolaha gurijoogta ah waxaa ka mid ah bisadaha, eyda, lo'da, adhiga, daanyeerka, geela, fardaha, dameeraha, idaha iyo mararka qaar oo lagu daro digaaga iyo shimbiraha kale la dhaqdo.

Guud ahaan xoolaha gurijoogta ah waa xayawaanka aadamuhu
dhaqdaan, ee qaarkood la cuno hilibkooda lana cabo caanahooda.

Xayawaanka aan la dhaqanin ee khatarta ah waxaa loo yaqaanaa Duurjoog, waxaana ka mid libaaxa, waraabaha, shabeelka, harimacadka, yeyga, butida, masaska, iyo kuwo kale oo badan.

 ANIMALS

Noole
Baayooloji
Duurjoog
Xoolo
Xayawaan
Saynis
Gurijoog
Naasley
Digaag

The Chicken—Popular and Plentiful

Digaag

Waddnamha Digaag Tiroka

 . 5 billion
  3.7 billion
  100 Million 
  580 million
  1.1 Million
  2.3 Million
  1.4 Billion
  124 Million
  3 million
  110 Million
  100 million

Warka
 https://www.alamy.com/a-worker-at-the-somali-poultry-farm-in-mogadishu-somalia-collects-recently-laid-eggs-in-one-of-the-farms-chicken-coops-on-15-april-2018-the-poultry-farm-one-of-the-first-of-its-kind-in-mogadishu-has-over-30000-chickens-and-is-capable-of-producing-up-to-12000-eggs-a-day-image378640795.html
 https://www.alamy.com/chickens-at-the-somali-poultry-farm-in-mogadishu-somalia-eat-their-feed-on-15-april-2018-the-poultry-farm-one-of-the-first-of-its-kind-in-mogadishu-has-over-30000-chickens-and-is-capable-of-producing-up-to-12000-eggs-a-day-image378640807.html
Diig

Diig (  ) waa shimbir gurijoog ah oo dadku dhaqdaan. 
Diigu waa labka digaaga, wuxuuna ka mid yahiin xoolaha dadku leeyihiin, kaas oo la cuno hilibkiisa.

Digaaga kiisa lab waxaa loo yaqaanaa Diig, halka mida dhedig lagu magacaabo Digaagad.

Wakhti imika laga joogo 30 qarni (3,000) oo sano ka hor, ayaa wadanka Hindiya lagu dhaqan jirey digaaga, laakiin waxaa la aaminsan yahay in wakhti intaas ka badan ka hor dadku dhaqan jirey digaaga. 

Dhinaca kale, tirokoob la sameeyay sanadkii 2003da waxaa lagu ogaaday in tiro dhan 24 bilyan digaag ah ku nool yihiin daafaha dunida. 
 

Shimbir
Cunto
Gurijoog
Digaagad

Digaagad (  ) waa shimbir gurijoog ah oo dadku dhaqdaan. 
Digaagadu waa dhediga digaaga, waxaanay ka mid tahay xoolaha dadku leeyihiin, taas oo la cuno hilibkooda iyo ukuntooda.

Digaaga kiisa lab waxaa loo yaqaanaa diig, halka mida dhedig lagu magacaabo Digaagad.

Wakhti imika laga joogo 30 qarni (3,000) oo sano ka hor, ayaa wadanka Hindiya lagu dhaqan jirey digaaga, laakiin waxaa la aaminsan yahay in wakhti intaas ka badan ka hor dadku dhaqan jirey digaaga. 

Dhinaca kale, tirokoob la sameeyay sanadkii 2003da waxaa lagu ogaaday in tiro dhan 24 bilyan digaag ah ku nool yihiin daafaha dunida. 
 

Shimbir
Cunto
Gurijoog
Saxaro

Saxaro sidoo kale loo yaqaano Xaar (  ) waa qashinka ka soo baxa dadka, xoolaha iyo gebi ahaanba xayawaanka noocyadiisa kala duwan. 

Saxaradu waa hadhaaga cuntada, midaas oo marka calooshu shiido loo kala saaro nafaqo jidhku awood ka helo iyo qashin xaga dambe laga soo saaro. 

Saxarada xoolaha iyo xayawaanka waxaa loo yaqaanaa Digo. 

Maadaama saxaradu ka samaysan tahay macdan kala duwan oo u badan isku dhisyo kaarboon ah, waxay nafaqo fiican siisaa carada. 

Beeraha
Gurijoog
Adhi

Adhi sidoo kale loo yaqaano Ari ( Af-Laatiin iyo Taliyaani: capra  ) waa xoolo gurijoog ah oo dadku dhaqdaan. 

Adhigu waa xoolo naasley ah, kuwaas oo ubucda hoose ku leh labo naasood oo laga helo caano. 

Adhiga waxa uu u kala baxa Riyo Iyo Ido. Riyaha kiisa lab waxaa loo yaqaanaa orgi, halka mida dhedig lagu magacaabo ri'. Idaha kiisa lab waxa loo yaqaan wan kiss dheddigna waxa loo yaqabaan lax. Riyuhu marka ay yaryar yihiin labka waxaa loo yaqaanaa waxar, mida dhedigna waa waxar ama orgi. Idaha kooda yar ee dheddig waxa la yidhaahdaa Nayl, kooda labna Nayl (waa isku dhigid kala dhihid). 

Inkastoo ay jiraan in ka badan 300 oo nooc oo adhi ah, hadana xoolaha ugu dhow adhiga ee qaraabada dhow yihiin waxa ka mid ahidaha, adhiga duurjoogta ah iyo sagaarada. 

Wakhti imika laga joogo 10,000 oo sano ka hor, ayaa wadanka Iiraan lagu dhaqan jirey adhiga, laakiin waxaa la aaminsan yahay in wakhti intaas ka badan ka hor dadku dhaqan jirey adhiga. 
Sida la sheego, dadkii ugu hooreeyay wax beerida ayaa carbistey adhigii ugu horeeyay sababtoo ah caanaha, hilibka, dhogorta iyo timaha hargaha oo laga sameeyo dhar, lafaha ooy u isticmaali jireen adeeygeeda, digada oo carada lagu nafaqeeyo ayaa muhiim u ahaa dadkaas beeraleyda ah.

 Goat

Adhi arga somalida
Ri'

Ri' wadateedu tahay Ri'yo ( ) waa xoolo gurijoog ah oo dadku dhaqdaan. 
Ri'du waa dhediga adhiga, waxaanay ka mid tahay xoolaha dadku leeyihiin ee laga helo cunto, hilib iyo caano, dhogor iyo digo.

Ri'yaha adhigu waa xoolo naasley ah, kuwaas oo ubucda hoose ku leh labo naasood oo laga helo caano. 

Adhiga kiisa lab waxaa loo yaqaanaa orgi, halka mida dhedig lagu magacaabo Ri'. Adhigu markuu yaryahay labka waxaa loo yaqaanaa neyl, mida dhedigna waa waxar. 

Inkastoo ay jiraan in ka badan 300 oo nooc oo adhi ah, hadana xoolaha ugu dhow adhiga ee qaraabada dhow yihiin waxa ka mid ahidaha, adhiga duurjoogta ah iyo sagaarada. 

Wakhti imika laga joogo 10,000 oo sano ka hor, ayaa wadanka Iiraan lagu dhaqan jirey adhiga, laakiin waxaa la aaminsan yahay in wakhti intaas ka badan ka hor dadku dhaqan jirey adhiga. 
Sida la sheego, dadkii ugu hooreeyay wax beerida ayaa carbistey adhigii ugu horeeyay sababtoo ah caanaha, hilibka, dhogorta iyo timaha hargaha oo laga sameeyo dhar, lafaha ooy u isticmaali jireen adeeygeeda, digada oo carada lagu nafaqeeyo ayaa muhiim u ahaa dadkaas beeraleyda ah. 

 Goat

Adhi
Orgi

Orgi' ( ) waa xoolo gurijoog ah oo dadku dhaqdaan. 
Orgidu waa labka adhiga, waxaanay ka mid yihiin xoolaha dadku dhaqdaan ee laga helo cunto, hilib, dhogor iyo digo.

Orgiga adhigu waa neefka rimiya ri'yaha, kuwaas oo ilmo yar oo adhi ah. 

Adhiga kiisa lab waxaa loo yaqaanaa Orgi, halka mida dhedig lagu magacaabo Ri'. Adhigu markuu yaryahay labka waxaa loo yaqaanaa neyl, mida dhedigna waa waxar. 

Inkastoo ay jiraan in ka badan 300 oo nooc oo adhi ah, hadana xoolaha ugu dhow adhiga ee qaraabada dhow yihiin waxa ka mid ah idaha, adhiga duurjoogta ah iyo sagaarada. 

Wakhti imika laga joogo 10,000 oo sano ka hor, ayaa wadanka Iiraan lagu dhaqan jirey adhiga, laakiin waxaa la aaminsan yahay in wakhti intaas ka badan ka hor dadku dhaqan jirey adhiga. 

Sida la sheego, dadkii ugu hooreeyay wax beerida ayaa carbistey adhigii ugu horeeyay sababtoo ah caanaha, hilibka, dhogorta iyo timaha hargaha oo laga sameeyo dhar, lafaha ooy u isticmaali jireen adeeygeeda, digada oo carada lagu nafaqeeyo ayaa muhiim u ahaa dadkaas beeraleyda ah. 

 Goat

Adhi
Waxar

Waxar' wadar ahaan noqonaysa Waxaro (Ingiriis: nanny kid) waa xoolo gurijoog ah oo dadku dhaqdaan. 
Waxaruhu waa dhediga adhiga yariiska ah, waxaanay ka mid yihiin xoolaha dadku dhaqdaan ee laga helo cunto, hilib, dhogor iyo digo.

Adhiga kiisa lab waxaa loo yaqaanaa orgi, halka mida dhedig lagu magacaabo ri'. Adhigu markuu yaryahay labka waxaa loo yaqaanaa neyl, mida dhedigna waa waxar. 

Waxaruhu waxay qaangaadh ku noqdaan 15 bilood markaas ooy noqdaan ri'yo.

Inkastoo ay jiraan in ka badan 300 oo nooc oo adhi ah, hadana xoolaha ugu dhow adhiga ee qaraabada dhow yihiin waxa ka mid ahidaha, adhiga duurjoogta ah iyo sagaarada. 

Wakhti imika laga joogo 10,000 oo sano ka hor, ayaa wadanka Iiraan lagu dhaqan jirey adhiga, laakiin waxaa la aaminsan yahay in wakhti intaas ka badan ka hor dadku dhaqan jirey adhiga. 

Sida la sheego, dadkii ugu hooreeyay wax beerida ayaa carbistey adhigii ugu horeeyay sababtoo ah caanaha, hilibka, dhogorta iyo timaha hargaha oo laga sameeyo dhar, lafaha ooy u isticmaali jireen adeeygeeda, digada oo carada lagu nafaqeeyo ayaa muhiim u ahaa dadkaas beeraleyda ah. 
 Goat

Adhi
Neyl

Neyl' wadar ahaan noqonaysa Neylo (Ingiriis: billy kid) waa xoolo gurijoog ah oo dadku dhaqdaan. 
Neyluhu waa labka adhiga yariiska ah, waxaanay ka mid yihiin xoolaha dadku dhaqdaan ee laga helo cunto, hilib, dhogor iyo digo.

Adhiga kiisa lab waxaa loo yaqaanaa orgi, halka mida dhedig lagu magacaabo ri'. Adhigu markuu yaryahay labka waxaa loo yaqaanaa neyl, mida dhedigna waa waxar. 

Neyluhu waxay qaangaadh ku noqdaan 15 bilood markaas ooy noqdaan orgiyo.
 
Deegaanada qaar ee dalka Soomaaliya neyl waxaa looga yaqaanaa ilmaha idaha.

Inkastoo ay jiraan in ka badan 300 oo nooc oo adhi ah, hadana xoolaha ugu dhow adhiga ee qaraabada dhow yihiin waxa ka mid ahidaha, adhiga duurjoogta ah iyo sagaarada. 

Wakhti imika laga joogo 10,000 oo sano ka hor, ayaa wadanka Iiraan lagu dhaqan jirey adhiga, laakiin waxaa la aaminsan yahay in wakhti intaas ka badan ka hor dadku dhaqan jirey adhiga. 

Sida la sheego, dadkii ugu hooreeyay wax beerida ayaa carbistey adhigii ugu horeeyay sababtoo ah caanaha, hilibka, dhogorta iyo timaha hargaha oo laga sameeyo dhar, lafaha ooy u isticmaali jireen adeeygeeda, digada oo carada lagu nafaqeeyo ayaa muhiim u ahaa dadkaas beeraleyda ah. 

Goat

Adhi
Xamaal

Xamaal

Xamaal (ingiriis: Porter) waa qof ama xayawaan dhabarka iyo duudka ku qaada shey ama qof. 

Xamaali waa noole dusha saarta shey asagoo geeynaya meel. 

Noole
Shimbir
Baayooloji
Xoolo
Xayawaan
Saynis
Dad
Culeys
Dhircun

Dhircun (  ) waa xoolaha, dadka, xayawaank iyo dhamaan noolaha daaqa ama cuna dhirta. 

Dadka iyo xoolaha qaar, sida adhiga, iyo eyda, waxay cunaan dhirta iyo hilibk waxaana loo yaqaanaa waxwalbacune. 
Xayawaanka cuna hilibka iyo dhiiga oo kale ah waxaa loo yaqaanaa hilibcun.

Bayoloji
Cunto
Waxwalbacune

Waxwalbacune (  ) waa xoolaha, dadka, xayawaank iyo dhamaan noolaha daaqa ama cuna dhirta iyo hilibka iyo dhiiga. 

Dadka iyo xoolaha qaar, sida adhiga, iyo eyda, waxay cunaan dhirta iyo hilibka waxaana loo yaqaanaa waxwalbacune.
 
Xayawaanka cuna hilibka iyo dhiiga oo kali ah waxaa loo yaqaanaa hilibcun. 

Sidoo kale xayawaanka dhirta oo kali ah cuna waxa lagu magacaabaa dhircun. 

Bayoloji
Cunto
Bakeyle

Bakeyle (   ) waa xoolo duurjoog iyo gurijoog ah oo dadku dhaqdaan. 
Bakayluhu waa xayawaan naasley ah kaas inta badan duurka ku nool, laakiin la dhaqan karo oo carbis noqda. 

Bakaylaha waxaa loo dhaqdaa in hilib laga helo iyo in wehel iyo qurux ahaan loo heysto pet. 

  Rabbits and Toads​—Invaders of a Continent

Xayawaan
Duurjoog
Naasley
Cilmi Baaris

Cilmibaadhis sidoo kale loo qoro Cilmibaaris (  ) waa hab cilmiga ka mid ah oo tijaabo la sameeynayo ah. 

Cilmibaadhistu waa tijaabo iyo imtixaan lagu sameeynayo shey aan wali aqoon fiican loo lahayn. 

Juquraafi ahaan, inta badan cilmibaadhista waxaa lagu sameeyaa meelaha aan wali la tegin ama aqoonta fiican laga heynin. 

Dhinaca kale, marka cilmibaadhis Baayooloji ah la sameeynayo waxay noqon kartaa tijaabada xanuuno aan weli daawo loo helin. 

Guud ahaan, tijaabada cilmibaadhista waxaa lagu sameeyaa xoolaha, sida daanyeerka iyo bakeyleha. 

 How Science Affects Your Life

Saynis
بحث علمي
Research
Recherche scientifique