Gadabuursi

Gadabuursi (), sidoo kale loo yaqaano Samaroon, waa qabiil ka tirsan Beelaha Dir, ee Dadka Soomaalida. Beesha Gadabuursi waxay si rasmi ah u dagaan oo aad ugu badan yihiin isla markaana iska leeyihiin Gobolka Awdal ee dhacda waqooyiga dhulka Soomaalidu degto."Awdal ee magaalo-madaxda u tahay caasimada Borama" Waxaanay deegaan ahaan ku dhaqan yihiin degmooyinka Boorama, Gebiley, Baki, Lughaya iyo Saylac. Dhinaca wadanka Itoobiya, beeshu waxay deegaan rasmi ah ku leedahay Degmada Awbare ee Gobolka Faafan, Degmada Dembel ee Gobolka Sitti iyo Dooxada Harawo.

Hordhac
Beesha Gadabuursi waxay ka mid tahay beelaha ka tirsan beel-weynta Dir ee shacan weynaha Soomaaliyeed. Dir ahaan, beesha Gadabuursi waxay tol yihiin beesha Ciise ee deegaanka ku ah wadanka Jabuuti,"Dir ee shacan weynaha Soomaaliyeed" beesha Biyomaal ee laga helo koonfuta Soomaaliya, beesha Surre (Cabdale iyo Qubays) ee ku dhaqan badhtamaha Soomaaliya, Gaadsan iyo Gurgura."Biyomaal ee laga helo koonfuta Soomaaliya, beesha Surre (Cabdale iyo Qubays) ee ku dhaqan badhtamaha Soomaaliya, Gaadsan iyo Gurgure"

Dhinaca kale, Samaroonku waxa ay ka tafiirmeen Sheekh Samaroon oo magaciisa saxda ahi uu ahaa Maxamuud."Samaroonku waxa ay ka tafiirmeen Sheekh Samaroon oo magaciisa saxda ahi uu ahaa Maxamuud" Beesha Samaroon waxa ay ka soo jeedaan asal ahaan dadkii loogu yimiday Waqooyiga Soomaaliya. 

Dhaqan ahaan, dadka Gadabuursiga ahi waxay tan iyo wakhti hore ahaayeen kuwo beeroleey ah, ayagoo beeran jiray midho iyo khudaar badan oo ilaa maanta laga helo deegaanadaasi."wakhti hore ahaayeen kuwo beeroleey ah, ayagoo beeran jiray midho iyo khudaar" Degaanka ku wareegsan magaalada Baki, deegaanada Camuud ee dhow magaalada Borama, magaalada Dilla Gebiley Wajaale iyo kuwo kale oo badan ayaa tusaale fiican u ah horumarka xaga wax-beerashada ee beesha Gadabuursi."magaalada Baki, deegaanada Camuud ee dhow magaalada Borama, magaalada Dilla" 

Dhinaca kale, waxa iyadna jirta tiro badan oo ka mid ah shacabka Samaroon, kuwaasi oo ah reer guuraa dhaqda xoolaha ay ka midka yihiin geela, lo'da, adhiga, fardaha, dameeraha IWM. Dadka reer guuraaga ahi waxay si joogto ah u daba socdaan roobka ayagoo kolba u guura meesha roob fiican, biyo iyo daaqsiimo wanaagsan u leh xoolaha."roobka ayagoo kolba u guura meesha roob fiican, biyo iyo daaqsiimo" Dadkani reer guuraaga ahi ma lahan wax xad ah, waxaanay ayaga iyo xoolohoodu iskaga talaabaan xuduudaha wadanka Soomaaliya, Itoobiya, Jabuuti iyo Somaliland."xoolohoodu iskaga talaabaan xuduudaha wadanka Soomaaliya, Itoobiya, Jabuuti iyo Somaliland"

Si kastaba ha ahaatee, beesha Samaroon waxay tan iyo qarniyo badan ahaayeen dad aad u horumarsan oo leh ilbaxnimo ka sareeysan bulshooyinkii ay isku wakhtiga ahaayeen. Waxaanay lahaayeen maamulo boqortooyo, saldanad iyo dowlado kala. Kuwaasi waxaa ka mid ah Boqortooyadii Adal, sidoo kale loo yaqaano Saldanadii Cadal, Boqortooyadii Camuud iyo kuwo kaleba."Waqooyiga Soomaaliya, meelo ka mid ah dalka Itoobiya, gebi ahaanba wadanka Jabuuti"

Guud ahaan dadka Samaroonku waa bulshooyin xadaarad horey u soo lahaa, isla markaana shacabka Soomaaliyeed dhexdooda looga yaqaano Dadka Nabada iyo Hooyga Aqoonta.
Beeshu waxay aad ugu wanaagsan tahay waxbarashada, aqoonta maadiga iyo cilmiga diiniga ah."Dadka Nabada iyo Hooyga Aqoonta."
Magaalada Borama waxaa ku yaala tiro badan oo jaamacado ah, [dugsi]]yo iyo goobo waxbarasho, kuwasi waxaa ka mid ah jaamacadii kowaad ee laga furo cariga Soomaaliyeed ka dib dagaaladii sokeeye, waa Jaamacada Camuud iyo Jaamacada Eelo American; tiro ka badan 20 Dugsi Sare; iyo boqolaal dugsiyo hoose iyo dhexe iskugu jira.

Isku soo duuboo, reeraha beesha Gadabuursi waxaaa loo kala saaraa, guud ahaan, sadex waaxood"beesha Gadabuursi waxaaa loo kala saaraa, guud ahaan, sadex waaxood" kuwaasi oo kala ah:

 Beesha Habar Cafaan: beesha Habar Cafaan sidoo kale lagu naaneyso (HC) waa mid ka mid ah sadexda rukun ee beel-weynta Gadabuursi, waxayna ka kooban tahay labo iyo toban qabiil ama reerood.

 Beesha Makaahiil: beesha Makaahiil waa waax ka mid ah sadexda rukun ee Samaroonka, waxayna guud ahaan u kala baxaan 15 qabiil ama reerood.

 Beesha Maxamed Case: beesha Maxamed Case waa rukun ka mid ah sadexda tiir ee beel-weynta Samaroon kuwaasi oo deegaan ku ah dhulka iyo deegaanada xeebta Bada Cas ee gobolka Awdal. Beesha Maxamed Case waxaa loo kala saaraa kow iyo toban qabiil ama reerood.
Wadanka Eritrea waxaa jira qowm la dhaho Saaho. Qowmkaas waxaa hoostimaada beel la dhaho Gadafur. Beeshaas asal ahaan waxay ka soo jeedaan Beelwaynta Gadabuursi, sidaas ayaa aqoonyahan Eritrean ah ku qoray buugiisa la dhaho "The Saho of Eritrea"

Dir
Dir, magaca saxda ah: Abukar waa beelweyn ka tirsan qabiilada Soomaalida taasi oo juquraafi ahaan degta afar wadan oo ku yaala Geeska Afrika. Beesha Dir waxaa laga helaa dhamaan deegaanada Shanta Soomaaliyeed kuwaasi oo kala ah: Djibouti(ahaan jirtey: French Somaliland(1)), Soomaaliya(ahaan jirtey: British Somaliland(2) iyo Italian Somaliland(3)), wadanka Kenya, Gobolka Waqooyi Bari(4) iyo dalka Itoobiya, deegaanka Soomaali Galbeed, iyo sidoo kale Deegaanada Herer, Diridhaba, Oromia iyo Canfarta(5).Garre live in Southern Somalia, North Eastern Kenya and Southern Ethiopia. In Southern Somalia, they live in Kofur near Mogadishu and El Wak District in Gedo Province. In Ethiopia, they live in Moyale, Hudet and Woreda of Liban zone. In Kenya, the Garre inhabit Wajir North and Moyale. UNDP paper http://www.undp.org/content/dam/kenya/docs/Amani%20Papers/AP_Volume1_n2_May2010.pdf The Quranyo section of the Garre claim descent from Dirr, who are born of the Irrir Samal. UNDP Paper in Keyna http://www.undp.org/content/dam/kenya/docs/Amani%20Papers/AP_Volume1_n2_May2010.pdf 

Taariikh
Beesha Gadabuursi waxay si rasmi ah u dagaan ooy aad ugu badan yihiin isla markaana iska leeyihiin gebi ahanba gobolka Awdal. Sidoo kale, beeshu waxay deegaan rasmi ah ku leedahay gobolo ka mid ah wadanka Itoobiya iyo Jabuuti."gobolka Awdal" 

Marka taariikhda dib loo raaco, beesha Samaroonku waxa ay ka tafiirmeen Sheekh Samaroon oo magaciisa saxda ahi uu ahaa Maxamuud, odaygaasi ooy isku wakhti noolaayeen odayga beesha Isaaq ka tafiirantey ee Sheekh Isxaaq."Sheekh Samaroon oo magaciisa saxda ahi uu ahaa Maxamuud" Labadooduna maanta waxay ku aasan yihiin deegaanada Xiis iyo Maydh ee ka tirsan gobolka Sanaag ee Jamhuuriyada Somaliland."Xiis iyo Maydh ee ka tirsan gobolka Sanaag"

Dhaqan ahaan, dadka Gadabuursiga ahi waxay tan iyo wakhti hore ahaayeen kuwo beeroleey ah, ayagoo beeran jiray midho iyo khudaar badan oo ilaa maanta laga helo deegaanadaasi. waxa iyadna jirta tiro badan oo ka mid ah shacabka Samaroon, kuwaasi oo ah reer guuraa dhaqda xoolaha ay ka midka yihiin geela, lo'da, adhiga, fardaha, dameeraha IWM. Dadka reer guuraaga ahi waxay si joogto ah u daba socdaan roobka ayagoo kolba u guura meesha roob fiican, biyo iyo daaqsiimo wanaagsan u leh xoolaha.

Si kastaba ha ahaatee, beesha Samaroon waxay tan iyo qarniyo badan ahaayeen dad aad u horumarsan oo leh ilbaxnimo ka sareeysan bulshooyinkii ay isku wakhtiga ahaayeen. Marka laga yimaado caado hoosaadka iyo dhaqanka xeerka ee caalamiga ka ahaa deegaanada beesha Gadabuursi, waxaa jirtey maamulo boqortooyo, saldanad iyo dowlado kala dambeeyay oo beeshu soo yeelatay. Kuwaasi waxaa ka mid ah Boqortooyadii Adal, sidoo kale loo yaqaano Saldanadii Cadal, taasi oo ka talineeysay deegaanada Somaliland, meelo ka mid ah dalka Itoobiya, gebi ahaanba wadanka Jabuuti ilaa meelo ka mid ah dhulka maanta loo yaqaano Eratareya."Itoobiya, gebi ahaanba wadanka Jabuuti ilaa meelo ka mid ah dhulka maanta loo yaqaano Eratareya"

 Ugaasyada ama Boqortooyada Gadabuursi 
Ugaaskii ugu horreeyay wuxuu ahaa Ugaas Cali Makayl-Dheere. 

Beesha Gadabuursi waxay siiyaan Boqorkooda magaca Ugaas. Waa erey Soomaali dhab ah oo loo yaqaan Boqor ama Suldaan. Gaar ahaan Gadabuursi waa qabiilka kaliya ee leh dhaqan soo jireen ah in la helo Boqor.

Ugaas Cali Makayl-Dheere oo ku dhashay 1575 deegaanka Dhoobo, oo ah aag woqooyiga kaga beegan magaalada hada ee Boorama ee woqooyi-galbeed Somaliland, ayaa loo diiwaan galiyay inuu gaystay jab xoog leh oo soo gaadhay ciidamadii Gallaha (Oromo) ee Nabadid. Ugaas Cali Makayl-Dheere waxaa ku abtirsada beelweynta Reer Ugaas oo ah qoyska boqortooyada ee beesha Gadabuursi.

Ugaas Nuur I, oo loo caleemo saaray 1698, wuxuu guursaday Faaya Aale Boore oo ahayd gabadhii uu dhalay Boqorkii Gallaha (Oromo) ee la odhan jiray Aale Boore. Ugaas Nuur I iyo Faaya Aale Boore waxay dhaleen Ugaas Hiraab iyo Ugaas Shirdoon oo ahaa kii 7aad ee safka ka danbeeya Ugaas Hiraab. Aale Boore wuxuu ahaa boqorkii Oromada ee caan ahaa oo bariga iyo galbeedka Hararghe ka talin jiray. Dagaaladii oo ke dhexeeyay Gadabuursiga iyo Oromada waxay calaamad u noqotay isbadal taariikhi ah oo lagu soo gabagabeynayo quwada Oromada ee Bariga Hararghe.

Beesha Gadabuursi wuxuu ku guuleystey inuu jebiyo oo dilo Boqorka ku xigey Aale Boore, xiligii Ugaas Rooble I oo la caleemo saaray 1817. Waxaa la sheegaa in intuu xukunka hayey qabiilka Gadabuursi ay gaareen saameyn weyn iyo dherer aad u weyn. Markii ay ku guuleysteen inay ka adkaadaan xukunka Gallaha (Oromo), boqorka wakhtigaas oo magaciisu ahaa Nuuno oo dharbaaxo kulul ku riday niyadda Gallaha, sababtuna tahay in la dilay Boqorkoodii aadka u jeclaa. Waxaa ka adkaaday Geedi Bahdoon, oo sidoo kale loo yaqaan Geedi Malable. Waran ayuu ku dhuftay Boqorka isagoo taagan geed hortiisa, waranki oo lagu muday geedka gudihiisa taas oo u suurta galin weyday Boqorka inuu ka baxsado ama ka saaro waranki. Markii uu dhintay ka dib waxaa lagu aasay aag hadda loo yaqaan Qabri Nuuno oo u dhow magaalada Sheed dheer ee degmada Awbare.I.M Lewis (1959) 

Ugaas Rooble I wuxuu dhintay 1848 waxaana lagu aasay aag la yiraahdo Dhexroor, oo u dhow Awbare. Waxay caado u noqotay Soomaalida wixii ka dambeeya Ugaas Rooble I markasta oo Ugaas la caleemo saaro oo roob da’o, waa in loogu magac daro Ugaas Rooble, oo macnihiisu yahay 'midka roobka leh' ama 'roob sameeye'.

Ugaas Nuur II wuxuu ku dhashay Saylac sanadka markuu ahaa 1835 waxaana lagu boqray ceelka la oran jiray Bagi sanadkii 1848. Wuxuu xiriir adag la sameeyay Khedive-ka Masar iyo Abdallah II ibn Ali (Cabdala Cabdishakuur) oo ahaa waali Harar, intii uu xukunka hayay quwadaha reer Galbeedku waxay ku tartamayeen awoodda maamulka Geeska Afrika. Wuxuu kaloo ahaa gabyaa caan ah. Wuxuu ahaa nooca ku hadla ereyada aan waligood ilaawi doonin mar ay dhegaha dadka galaan. Wuxuu curiyay gabayo badan oo oranaya kuwaas oo runtii sharxaya siyaasada iyo aqoonta waqtigaas jirtay. Sidee loo maraa dulqaad iyo macaamil xeel dheer oo qofku awood u yeesho inuu soo xero geliyo cadowgiisa. Wuxuu kaloo oran jiray markasta oo uu gabay maqlo waligiis ma iloobi doono. Shaqadiisu waxay ahayd welina lagu baraa casharrada Maansada Soomaaliyeed ( Suugaan: Fasalka Koobaad '').Nur, Sheikh Abdurahman 1993 

Reeraha Beesha

Marka la qeybinayo ama la kala dhigaayo beesha, reeraha beesha Gadabuursi waxaaa loo kala saaraa, guud ahaan, sadex waaxood"beesha Gadabuursi waxaaa loo kala saaraa, guud ahaan, sadex waaxood" kuwaasi oo kala ah:

1. Beesha Habar Cafaan: beesha Habar Cafaan sidoo kale lagu naaneyso (HC) waa mid ka mid ah sadexda rukun ee beel-weynta Gadabuursi, waxayna ka kooban tahay labo iyo toban qabiil ama reerood.

2. Beesha Makaahiil: beesha Makaahiil waa ta ugu balaadhan uguna badan beelaha gudabursi waax ka mid ah sadexda rukun ee Samaroonka, waxayna guud ahaan u kala baxaan 15 qabiil ama reerood.

3. Beesha Maxamed Case: beesha Maxamed Case oo ah curadka makadoor waa rukun ka mid ah sadexda tiir ee beel-weynta Samaroon kuwaasi oo deegaan ku ah dhulka iyo deegaanada ugu balaadhan awdal iyo xeebta Bada Cas ee gobolka Awdal. Beesha Maxamed Case waxaa loo kala saaraa kow iyo toban qabiil ama reerood.

Juquraafiga Deegaanada
Guud ahaan Beesha Gadabuursi waxay degaan ku yihiin oo asal ahaan ka soo jeedaan; deegaanadan: 
Somaliland
Gobolka Awdal
Gobolka Salal
Gebiley
Itoobiya
Deegaanka Awbare
Deegaanka Dembel
Deegaanka Dharwanaaje
Deegaanka Jigjiga
Deegaanka Gursum
Deegaanka Ajersagaro
Harar
Dirre-Dhabe
Killidhka Shanaad
Djibouti
Jabuuti
Deegaanka Carta
Eritrea
Gobolka Dubub(Gadafur)

 Waxbarashada 
Beesha Samaroon ama Gadabuursi waxay caan ku yihiin waxbarashada, ayagoo loo yaqaano Dadkii Aqoonta Soomaaliyeed, isla markaana deegaanadooda iyo dhulka ay ku nool yihiin lagu magaaco Hoygii Waxbarashada'''.
Sababta magacyadaasi iyo naanaysahaasi loogu bixiyay waa mid qoto dheer, salkana ku heeysa heerka aqoont, cilmiga iyo waxbarashoda beesha Gadabuursi.

Isku soo wada duuboo, Magaalada Borama oo kali ah waxaa ku yaala tiro badan oo jaamacado ah, uguna horeeyso jaamacadii kowaad ee laga furo cariga Soomaaliyeed ka dib dagaaladii sokeeye, waa Jaamacada Camuud; sidoo kale waxaa ku taala Jaamacada Eelo American; tiro ka badan 20 Dugsi Sare; iyo boqolaal dugsiyo hoose iyo dhexe iskugu jira.
Intaasi waxaa dheer, beeshu aad ayay ugu wanaagsan tahay barashada diinta Islaamka.
Deeganada sida gaarka ah ay u leeyihiin beesha Samaroonku ee wadanka Somaliland iyo Itoobiya waxaa ku yaala dugsiyo waxbarsho oo taariikhi ah. Dugsiyadaas oo ay ka soo qalin jabiyeen aqoonyahano badan, hogaamiyayaal badan, indheergarad badan oo maanta ku kala faafsan dunida hareeraheda iyagoo qabiil kasta leh.

Shakhsiyaadka Caanka ah 

Sida ku xusan taariikhda, beesha Samaroonka waxaa ka dhashay tiro badan oo geesiyo, dagaalyahano, siyaasiyiin, hogaamiyayaal, aqoonyahano, indheergarad, culimo diin, gabayaa, fanaaniin heesaa iyo madax kale oo caan ka dhex ah shacabka Soomaaliyeed iyo dhamaan dunida oo dhan. Dadkaasi aan soo sheegnay waxaa ka mid ah:

Muuse rabiile* good oo ahaa shakhsigi keenay gobalka Awdal in uu noqdo gobol 

 Ato Xuseen Ismaciil, Somali ugu horeysay wasiir, safiir , gudoomiye iyo badhasaab ka mid noqday dalka Itoobiya
 Imaam Axmed Guray dagaalyahan iyo hogaamiye Saldanadii Cadal
 Raage Ugaas oo ahaa gabayaa caan ah oo ka tirsanaa qoyska boqortooyada ee Ugaasyada
 Rooble Afdeeb oo ahaa geesi iyo dagaalyahan wakhtiyo hore aha
 Ugaas Nuur Ugaas Rooble hogaamiye boqortooyadii Ugaasyada Gadabuursiga
Suldaan_ibrahim_jama_samater* oo ahaa Suldaan ka mid ah Salaadiinta gadbuursi kuwooga ugu magac dheer leh
 Daahir Rayaale Kaahin oo ahaa madaxweynihii 3aad ahna aabaha dimuqraadiyada Somaliland.
 Cabdi Xasan Buuni oo ahaa ra'iisal-wasaare-ku-xigeenkii labaad ee dowladii Aadan Cade sanadkii 1960meeyihii, wakhti ka dib na ahaa wasiirka labada Gole ee Somaliland
 Jeneraal Xuseen Jodhob oo ahaa hogaanka Ciidamada Asaluunta Somaliland iyo ku-xigeenka Ciidamada Asluubta ee dowladii Jaale Siyaad Bare ee Soomaaliya
 Cabdiraxmaan aw cali faarax, madax wayne ku xigeen kii ugu horeeyey Somaliland
 Cabdiraxmaan Saylici, madaxweyne ku-xigeenka dawladda Somaliland
 Sheekh Muuse Jaamac Goodaad, suldaan iyo xubin ka tirsan Golaha Guurtida Somaliland
 Jeneraal Yuusuf Tallan Cali, hogaamiye ciidanka Xooga Soomaliya
 Jaamac Saylici, hogaamiye xisbi mucaaradka iyo siyaasi Jabuuti
 Xaaji Jibriil Jilane oo ahaa siyaasigii ugu muhiim sanaa ee Faransiisku ku dileen Jabuuti
 Ismaaciil Cabdilaahi Suge "Sowtal-carab" oo ka mid ahaa hogaamiyayaashi u dagaalamay xornimada dalka Jabuuti
 Cabdi Deeq Cabdi Sinimo oo ahaa aabaha fanka iyo suugaanta Soomaaliyeed, kaasi oo sameeyay heesihii ugu horeeyay ee muusig leh ee af-Soomaali lagu qaado.
 Khaddiija Ciye Dharaar oo lagu naanaysi jirey “Khaddiija Balwo” oo ahayd hooyada balwada iyo aasaaska fanka Soomaaliyeed, waana qoftii dumar ah ee heesta tii ugu horeysay.
 Xasan Sheekh Mumin, abwaan, qoraa iyo halabuur Soomaaliyeed
 Professor Axmed Ismaciil Samatar oo lagu tiriyo dadka ugu aqoonta sareeya ee Soomaalida.
iyo walaalki Abdi ismail samater oo isna la shahaado ah isga
 Professor Cabdi Ismaaciil Samatar
 Prof. Saleebaan Axmed Guuleed - Gudomiyaha Jaamacada Camuud ee ku taala magaalada Borama
 Ahmed Wali Furinle - Muusikayste caan ka ah Geeeska Afrika
 Samaroon Cumar Geedi, aqoonyahanki qoray buugga ""Magacda iyo Muqaalka Kalluunka""

Sidoo kale fiiri
Beelaha Soomaalida

Tixraac

Qabiilada Soomaalida
Soomaali
Dadka Soomaaliga

Beesha Gadabuursi
Qabaa'ilada Soomaaliya
Qabaa'ilka Somaliland