Toljecle

Toljecle( Af-Ingiriisi: Tolje'lo , Af-Carabi:  تولجيلو ) , magaca oo dhamaystiran, Axmed Sheekh Isxaaq waa beel weyn oo balaadan oo ah beelaha ugu faca iyo taariikhda weyn ee qabiilka Isaaq ama Reer Ahmed Sheekh Isxaaq.

Toljecle
 🔘subeer binu ahmed       
1: Re Xasan    

2:cumar abokor  

🔘Sacad bin ahmed 

1:cigaal abokor 
   

  waa beel ka mid ah Dadka Soomaalida ee ku dhaqan dhulka somalidu degto iyo mid lala degoba. Waxaanay deegaan ahaan ku dhaqan yihiin wadamada kala ah Somaliland,Itoobiya iyo  Jabuuti.

Hordhac 
Toljecle  waa Curadka Isaaq ama Reer Sheekh Isxaaq.

Sida ku xusan buugaag wakhtiyo hore la qoray iyo dhaqan Soomaaliga, beesha  Toljecle  waa  Curadka  Reer Sheekh Isxaaq Ibnu Axmed Al-Hashimi, oo la sheegay inuu asal ahaan ka soo ambobaxay wadamada Carabta gaar ahaan Ciraaq. 
Sheekh Isxaaq, waxa uu lahaa laba xaas oo kala ah, Xabuusha  iyo Magaado .

Xabuusha waxa ay u dhashey Axmed (Toljecle), Muuse, Ibraahim, Maxamed.  
Magaado  waxa ay u dhashey Garxajis, Awal, Arab iyo Ayuub.

Caruurta Sheekh Isxaaq, waxa ugu weyn, curadna ah   Axmed Sheekh Isxaaq  oo loo garan ogyahay  Toljecle.

Taariikh 
Taariikh ahaan beesha Toljecle waxa loo yaqaan Habr Toljaala (Somali: Habar Toljeclo) oo ah qabiilada ugu balaadhan Isaaq ama Reer Sheekh Isxaaq, waxana la isku yidhaa  Habr Toljecloama   (Somali: Habar Xabuusheed) oo ay ka kooban yihiin Toljecle, Cimraan, Muuse iyo Sanbuur.

Sida ku cad keydka buugta sooyaalka taariikhda Soomalida iyo inta laga guntey dhaxalkii jiilba jiil ka dhex layey waayeelka, taariikhyahanada iyo indheer garadkaba, beesha Toljecle oo ah curadka Reer Sheekh Isxaaq, wuxuu ahaa boqorteeyadii ugu horeysay, uguna awooda badneyd  ee ka talin jirtey dhulka Soomaalida.

Guud ahaan saldanadanahii kala duwanaa ee boqortoyada Toljecle, waxa ka mid ahaa 
Boqoe Haruun oo lagu naaneysi jirey Boqor Dhuux Baraar, oo ah boqortooyadii ugu horeysay uguna danbeysay ee ay yeeshaan Reer Sheekh Isxaaq.

Suugaanta Sooyaalkii Taariikhda Toljecle 
Taariikhda faca weyn ee  Toljecle ku lahaa gayiga Soomalida iyo sida ay u ahaayeen dagaal yahano iyo cuddud aan loo babac dhigi karin, loona miciin iyo garab bidi jirey; waxaad ka dareemaysaa suugaanta hal qabsiga beesha  Toljecle oo caan ka ahayd degaanada Soomalida. 

Aynu dib u milicsano, qaar kamid ah tixda gabayada u daliilka ah sooyaalkii taariikhda faca weyn ee beesha  Toljecle; 

Dirir Warsame  -  Habar Jecle ≈ (1870)

Toljecluhu ninkii maag is yidhi, waa muslimiyaaye.

Mijahaa Isaaq siman yahee, muruq u roonaaye.

Giddi Habar Magaadleba colaad, midigta maw saarey.

Qarnigii 20aad bilowgiisii, gaar ahaan 1905tii markii ay Daraawiishtii ina Cabdulle Xasan iyo isticmaaradii Ingiriis iyo Talyaani ay heshiis muddo gaaban dhaqan galey'i uu dhex marey, aya'u Sayid Maxamed Cabdulle Xasan oo isfahamkaas ka faa’ideysanayey'i, uu ciidan urursi bilaabey.kadib ayuu Ciidamo Ka codsaday beelwaynta toljeclo

Beelo ay beeshii Toljecle ka mid ahayd, aya'u madaxdii Daraawiishta u kala direy. Waxa madaxdaas ka mid ahaa: Sheekh Cabdillaahi Axmed (Ina Shixiri) - Habar Jecle. Wufuuddaasi intii aanay kala ambabaxin, aya'u Sayidku la sii wada dardaarmey.

Sayidku waxa uu ku yidhi:

Cabdalla maan qaboobiyo,

Xirsi maakib laawow,

Mid yar waxad tidhaahdaan,

Murtidiinta Reer Hagar,
Habar Yoonis madasheed,
Mariya weedha aan idhi,

Toljeclaha muraadkayga ah,

Masafadeyda ula taga,
Maqashiiya uunkaba, 

Miyir inuu ku soo galo, 
Mid mid waxow tidhaahdaan
Nimanka mooradii furey
Mawaaciidda diinkii
Ma wax laysku maagaa?
Waxa kale oo xusid mudan, oo Toljecle tilmaan iyo taariikh u ah, tixdan soo socota, oo iyadu'na ku beegnayd 1923kii.

Maxamed Nuur Fadal - Habar Jecle

Cali Dhuux dharbado reer Isaaq, waw dhug leeyahaye
Wuxu weliba dheeraad ku yahay, dheegga aan ahaye
Toljeclaha dhawaaqii la yidhi, waxan ka dhiifraacey
Ogadeen dhasheega iyo sidii, ceel dhanaan noqoye.

Maxamed Aadan Caws (Yawle) – Habar Yoonis, ayaa isagu'na 1935kii geeraar canaan ahaa, oo hiil doon ahaa, Toljecle u soo tiriyey.
Yawle waxa uu Toljecle ka codsanayey, inuu Ogaadeen iyo reer Darawiish oo dagaal Habar Yoonis ka dhan ahaa isku soo baheystey, inay beelahii Toljecle ay uga hiiliyaan.

Yawle waxa uu yidhi:

Toljeclaha dacalkeyga
Dagmadiisu hawaartee

Nabadda u dihanaaya
Dood yar baan u tiraabey

Daarood baanu colowney
Ka darme baa ka shisheeya
Kan kalee ku dul meersan

Ragga daaqa ka jooga
Docmo kaa la gudboon

Daawo buu noo wada qaatey

Dadna waad noogu xigtaan

Dildiilahaa nagu yaal
Baad marba daawaneysaan

Nin walaalkii la dooxo
Darmo caadle ku seexdey

Wallee waa u doqoniimo
Danbina taa kama joogo.
"Kadib ayay dagaal qadhaadh ku jabiyeen darood"

Sannadkii 1953kii aya'ay col geelqaad ahaa'i, ay deegaanka Eexo ee degmada Gar'adag ee Sanaag, ay geel tiro badan ka qaadeen. Ka dib waa loo gurmadey, oo waxa lagu gaadhey Xargaga, oo Laascaanood dusheeda ah.

Geelii qeyb ka mid ahayd, ayaa la soo dhaciyey. Abwaan Axmed Jaamac Cali (Caad-leef) – Habar Jecle, oo geela badh la soo dhaciyey aan isagu guul u arag, ayaa ka gabyey.

Caad-leef waxa uu yidhi:

Raaxada nugaaleed ninkii, rabeyba loo diidye

Toljecluhu ramaaskiyo ka badan, roobkan xays helaye
Miyeydnaan rogeyn ceebta waa, la iska reebaaye.

Bal aan is dul taagno gabeygan Abwaan Axmed Jaamac Cali (Caad-leef). Bal aan fiiro gaar ah siinno taariikhda uu gabeygan tiriyey, oo 1953kii ahayd. Bal aan meeriskan miisaanka leh, laabta u sii deyno.

Caad-leef waxa uu yidhi:

Toljecluhu ramaaskiyo ka badan, roobkan xays helaye.

Waxa aan odhan kareynaa: waa sawir fara badnaantii  beeshii Toljecle, ee sannadkii 1953kii, tilmaan sugan ka baxinayey.
Muddo toddoba sannadood ah ka dib, oo ku beegan 1960kii, aya'u Abwaan Jaamac Axmed Jaamac (Gacma-dheere) – Habar Jecle, aya'u Toljecle gobol beesha Habar Jecle ka mid ah, uu ku sheegey oo ku amaanay 

Gacma-dheere waxa uu yidhi:

Muusaha agaa  bari degee, guro fog baan sheegtey

Reer Maxamedkaa Geela leh, ee gudub degaan sheegtey

Samanaha xarrago gaanbiyee, lagu gartaan sheegtey

Guurtida Sanbuur iyo Cimraan, lagu go'aan sheegtey

Toljeclaha galbeed naga xigee, gobolkayagana dagaan  sheegtey

Cumarkaa carada ka taliya  gardaafo iyo maag, wax u galaan sheegtey.

Degaanada Soomaliland ee ay Degaan Toljecle 
Degaanada Soomaliland ee ay degaan  Toljecle waxa ka mid ah: 
Degmada Dacarta 
Diini goobale/wado dhibiiq
Wado makaahiil 
Cadawaley
Farawayne
Lafta boqor 
Boodhley
Balimataan/lafta mataan 
Ijaara
Hiijiwaaji
qorilugud 
coodanle
Hargeisa 
Wajaale 
Gabiley
burco
Cusbaaley 
Goryo
Shanba cayn 
Arabsiyo 
Abaarso
Dhalanyo dhuux
Ma luugta 
Warqada Cadaada
Daarasalaam 
Biyo shiinaha
Geed Deeble
Dararwayne
Jaleelo
Uubaale 
Gogol wanaag 
Ceelbaxay 
Botor
Shabeele

Jilib yada ay ukala baxan iyo deganaday dagaan 
Degaanada iyo Magalooyinka  dalka Itoobiya  ee ay degaan beesha  Toljecle waxa ka mid ah:
1.Lafa Islaamod
2.Kariirey
3.Harta sheekha
4.Bushaaleh 
5.Waraaba jiro 
6.Xarshin 
7.Cadaadley
8.Canfarta 
9.Koojaaraha
10.Bariisle 
11.Qabri bayax 
12.Ruka 
13.Dacawaley
14.diri dawa 
15.jig jiga
16.Adis Ababa

Jilibyada ay U Kala Baxaan Toljecle        Toljeclo

 1️⃣. Xasan(17).                           
🔘Jilib Buur        

1.re tarabi        

2.cabdile          

3.colaad  

                                                     🔘xuseen                                     
1.faahiye   

2.allaale  

                                                      
🔘Baharsame          

1.tahliil               

2.warsame                     

3.iidle  

                                                             
🔘ahmed.              

1.re faarax           

2. Re cawil 

🔘cigaal  

1.re saalax    

2.cabaas      

3.kaahin 

  
🔘yousuf
 
1.cali
 
2.cabdille  

3.warfaa 

🔘madax madow
 1.re kayse     
 2.re Jimcaale    
 3.sharmaake  

    
🔘fiqi nuux
  1.Abtidoon
  2.re qaalib  

  
🔘bayle 
  1.re sahan 
  2.kaliil     

   
🔘dhuunya cab 
  1.re dhimbiil   
  2.re khayre      
🔘mara madow 
 1.Re cabdale    
 2.re kayse    
🔘gari raac
 1.oogle    
 2.sadiiq     
 3.re cumar 
🔘Wagar 
 1.re haybe      
 2.re caalin     
🔘cabdikariin 
 1.re cabdille 
 2.re kaahiye 
🔘deerayahan 
 1.re ibraahim 
 2.ree oogle 
🔘dhuuxyar  
  1.re cabdale 
  2.re siyaad 
🔘wacays
  1.re qaalib 
  2.re looge 
🔘Re biniin 
  1.re hagar 
  2.hirable
2️⃣.Cumar (5)

🔘rooble 

1.Beegsi                

2.iidle 

🔘Aadan                                                        

1. Yaasin  

2.cabdi 
 
                                                               🔘ugaadhyahan 
   1.cali ugaadh
  2.nageeye  
         
🔘cabdile 

1.cali 

2.cismaan

Dadka Caanka ah ee Kasoo Jeeda Toljecle 
Ganacsade Abu sita
Cali baranbaro
 Siyasiyiin 
 Wasiiro Ka tirsan Somaliland Itoobiya Kenya Djibouti iyo Somalia 
Mujahidiin tiro badan oo snm Ka tirsanayd
 Mulkiilaha shirkada ama diyarada daalo
 Mulkiilaha shirkada Zomnom ee dalka Holland 🇳🇱 
 Xidhibaan timo jilic
 Abwaano...seemore

Sidoo Kale Eeg 

 Isaaq
 Habar Jeclo
  tol  jeclo
 Somaliland
 Maalinta Xoriyada Somaliland