maanka2/wikipedia-so huggingface dataset:
Baltimore

''Kani waa maqaal ku saabsan magaalada Baltimore, Maryland, Maraykanka. 

Baltimore () waa magaalada ugu weyn gobolka Maryland ee wadanka Maraykanka, waa magaalada 26aad ee ugu shacabka badan leh, iyo caasimad ugu weyn ee madaxbanaan.

Caasimada Baltimore waxaa la aasaasay sanadkii 1729kii, waana dekada labaad ee ugu weyn gobolada xiga Badweynta Atlaantik. Sidoo kale dekeda magaalda Baltimore waxay waayo ahaan jirtey mida labaad ee ugu soo dejinta iyo dhoofinta badan wadanka Maraykanka, taasi ooy ku xidhnaayeen waxsoo saar faro badan. 

Ka dib markii ay soo waajahde dib udhac xaga wax soo saarka ah iyo wershadaha ayaa magaalada Baltimore waxay culeska saartey dhaqaalaha, caafimaadka iyo waxbarashada, kuwaasi oo maanta ah midhaha ugu wacan ee caasimadu ka hesho dhaqaalaha iyo lacagta. Waxaa magaaladan ku yaala cusbitaalo waaweyn oo tayo heersar ah leh, iyo machadyo caalami ah oo ku takhasusay kuliyado kala duwan oo waxbarashad iyo cilmibaadhista ah.

Magaalada Baltimore waxaa ku dhaqan dad gaadhaya ilaa 622,104 (tirokoob la sameeyay 2013kii), halka marka lagu daro nawaaxigeeda ama Baltimore metropolitan ay leedahay shacab bulsho dhan 2.7 milyan, taasi oo ka dhigaysa magaaldan mida 20aad ee ugu shacabka badan wadanka Maraykanka.

Dadka caanka ah ee ku dhaqan Baltimore waxaa ka mid ah heesayaal badan oo qaada heesaha jazzka, rockyga iyo rapka. Sidoo kale waxaa degan magaaldan tiro atooreyaal iyo jilaa ah oo soo saara filimaan iyo music videos. Dadka la taaban karo waxaa ka mid ah ninkii sameeyay "Heesta Calanka Maraykanka" oo lagu magacaabo Fransis Skot Key.

Guud ahaan, ilaa rubuc bulshada magaalada Baltimore waa saynisyahano, injineero, xisaabyahano, teknoolijiyiin, macalimiin, khubaro, aqoonyano, profosseero iyo arday qalin-jebin rabta.
Taasi waxay cadayn u tahay sida bulshada Baltimore u daneeyso aqoonta iyo waxbarashada, heer sarena uga gaadheen.

Bulshada Baltimore

Tirokoobtii sanadka 2010, waxaa lagu ogaaday in shacabka Baltimore yahay 620,961, taasi oo ah 4.6% hoos u dhac ah marka la barbar-dhigo tirokoobtii 2000; taasi oo laga wewel qabo in sanadaha soo socda hoos u sii socdo. Tirada is-dhintey waxay saamayn ku yeelatay 23% hoos u dhac ilmaha da'doodu u dhaxayso 5 jir ilaa 17 sano jir. 
Dadaal badan oo xaga dhaqaalaha iyo waxbarashada ooy dowlada Baltimore gashay ka dib, sanadkii 2012ka tirokoob la sameeyay waxaa lagu ogaaday in tirada bulshada Baltimore kor u soo kacday, waxaa la helay 621,342; taasi oo ah 1,100 qof korodh. Waana markii ugu horeeysay ee tiro intaas le'eg ku soo korodha magaalada tan iyo ilaa 1950kii.

Sida lagu xusay tirokoob kale ooy dowlada Maraykanku samaysay sanadkii 2010ka, 63.7% bulshada Baltimore waa Dadka Madoow, 29.6% Dadka Cad, 0.4% Hindida Cas, 2.3% Aasiyan, 1.8% dadka kale iyo xoogaa yar oo ka soo jeeda gasiiradaha ka baxsan Maraykanka.

Muuqaalka Baltimore

Magaalooyinka Maraykanka

Tixraac

Maraykanka
Dad
Dadka Cad

Kani waa maqaal ku saabsan guud ahaan dad cad. Maqaalo kale fiiri dadka cad ee reer Yurub.

Dadka Cad (ingiriis: white people; carabi: عرق أبيض) isir ahaan loo yaqaano "Qooqaasiyaan" (causcasian) waa dad midab cadaan ah leh kuwaasi oo asal ahaan ka soo jeeda qaarada Yurub laakiin maanta ku nool meelo badan oo aduunka ah. 

Fikrada ah kala saarka iyo soocitaanka aadamaha waxay bilaabantey qarnigii 17aad goortii uu socday ganacsiga adoonta ee qaarada Afrika laga soo gurayay Dadka Madoow, si loogu shaqeeysto Ameerika dhexdeeda.

Wakhtiyadii ka dambeeyay waxaa caan noqotey firkada ah in dadka caalamku u kala baxaan cadaan, dad madoow, kuwo midab ah iyo kuwo huruud ah.

Guud ahaan, dadka cad waxay maanta ku dhaqan yihiin meel kasta oo caalamka ka mid ah, waxayna aad ugu badan yihiin qaarada Yurub, qaaradaha Ameerika (waxay xoog u degaan Waqooyiga Ameerika sida Maraykanka iyo Kanada; laakiin kama maqna wadanada Koonfur Ameerika), Ustareliya, iyo Bariga dhexe meelo badan oo Aasiya ah iyo qaarada Afrika ooy si badan u dagan yihiin wadanada Koonfurta Afrika.

Sidoo kale fiiri 
 Dadka Madoow
Dad
Maraykanka
Yurub
Galmo

Kani waa maqaal ku saabsan isku-tega labka iyo dhediga noolaha.

Galmo, Wasmo (ingiriis: sex; carabi: جنس) waa iskutega labka iyo dhediga noolaha si ay u tafiirmaan isla markaana u raaxeystaan. Tafiiranka galmada waxaa ka mid ah marka ay isgaadhaan manida (shahwada) raga iyo ukunta dumarka, taasi oo suurta-gelisa abuuranka unugyo cusub oo farsamaha Ilaahay ku noqda nolol.

Sinaysiga qofka xaaska ah waa wax xun. Ninka hal naag keliya buu qabi karaa, naagtuna hal nin keliya bay qabi kartaa.

Galmada waa mid jaadad  badan inkastoo jaadka ugu caansani uu yahay isu taga lab iyo dhadig iyagoa oo adeegsanaya xubnaha ku haboon ee soo jireenka ahaa sida 'Siil iyo gus .

Dad
Nolol
Magacyada Allah

Kani waa maqaal ku saabsan magacyada Alle (s.w). Bogag kale fiiri Alle, Allah iyo Ilaahay. Boga 99ka Magac ee Ilaahay halkan ayaa laga soo toosiyay.

Magacyada Ilaahay, 99ka Magac ee Ilaahay ( ) waa magacyada Ilaahay ee ku xusan kitaabka Quraanka kariimka ah iyo sunnaha Rasuulka (s.c.w)..

Sida laga soo wariyey xadiiska Nabi Muxamed (n.n.k.h) magacyada Ilaahay ma ahan kuwo la soo koobi karo, laakiin 99ka Magac ee Ilaahay waa kuwo ka mid ah sharaxaada awooda iyo astaamaha Alle (s.w). Xadiis uu nabiga ka soo weriyey asxaabiga Cabdilahi ibn Mascuud wuxuu sheegay in magacyada Ilaahay qaarkood laga qariyey aadamaha sababtoo ah maskaxdoodu maba qaadi karto.

Ilaahay wuxuu ku yidhi kitaabka Quraanka: “اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى” “Ilaahay, alle kale ma jiro Asaga mooyee, wuxuu leeyahay Magacyo sharfoon” (surat Dặh, Ayad 8aad).

Marka la tixraaco diinta Islaamka, Nabi Muxamed (c.s.w) ayaa soo ururiyey magacyada Alle, taasi ooy ku xusan tahay xadiisyo badan. In badan oo Magacyada Alle ah waxay ku xusan yihiin kitaabka Quraanka, qaar kale waxa laga dhex helay xadiisyada, qaar badana waxay ku dhex jiraan labadoodaba. 
Xadiis la isku raacsan yahay oo "saxiis Muslim" ah waxaa uu sheegaya:
Abu Hurayra waxuu soo weriyey inuu maqlay Nabiga Alle (Naxariis iyo Nabadgelyo Korkiisa Ha Ahaatoee) oo leh: "Waxaa jira sagaashan-iyo-sagaal magac oo Alle; qofkii xafida wuxuu toos u galayaa Janada. Waxaan idiin xaqiijinayaa in Ilaahay yahay kinsi (Alle waa kali waana kinsi) wuxuuna jecel yahay tirada kinsiga ah." 
—Waxa soo wariyey Muslim ibn al-Hajjaj Nishapuri Waa xadiis Saxiix Muslim ah 

الرسول محمد  فقال: "إن لله تسعة وتسعين اسما، مائة إلا واحدا، من أحصاها دخل الجنة"

=99ka Magac ee ilaahey 

{|  id="toc" style="margin: 0;background:#ffffff;" width="100%" align="center" 
!  align="left" style="background:#BFFF00;" width="200"  align="center" |99ka Magac ee Ilaahay
! align="right" rowspan="1" width="5%"| 
|-
  الله الرحمن  الرحيم الملك  القدوس السلام المؤمن المهيمن العزيز الجبار المتكبر الخالق البارئ المصور الغفار  الغفار الوهاب  الرزاق الفتاح العليم  القابض  الباسط الخَافِض الرافع المعز المذل السميع البصير الحكم العدل اللطيف  الخبير الحليم العظيم الغفور الشكور العلي  الكبير الحفيظ المقيت الواسع الحسيب   الجليل الكريم الرقيب  المجيب الحكيم الودود المجيد الباعث الشهيد الحق الوكيل القوي المتين الولي الحميد المحصي المبدئ المعيد المحيي المميت الحي القيوم الواجد الماجد الواحد الاحد الصمد القادر المقتدر المقدم  المؤخر الأول الأخر الظاهر الباطن الوالي المتعالي البر التواب المنتقم العفو الرؤوف مالك الملك ذو الجلال والإكرام المقسط الجامع  الغني  المغني المانع الضار النافع النور الهادي البديع الباقي الوارث الرشيد الصبور

Tixraac

Diin
Islaam
Nolol
Boston

Kani waa maqaal ku saabsan magaalada Boston, Massachusetts, Maraykanka. Magaalooyin kale oo la magac ah fiiri Boston

Boston (loogu dhawaaqo: ) waa magaalo-madaxda iyo caasimada gobolka Massachusetts ee wadanka Maraykanka.

Magaalooyinka Maraykanka

Tixraac

Maraykanka
Dad
Austin

Kani waa maqaal ku saabsan magaalada Austin, Texas, Maraykanka. Haku khaldin Degmada Austin

Awstin, Tegsas, Austin (,  or ) waa magaalo-madaxda iyo caasimada gobolka Texas, iyo fadhiga dowlada ee Degmada Travis . 
Magaalda Awstin waxay ku taalaa badhtamaha gobolka Tegsas waana mida 11aad ee ugu shacabka badan iyo tan 4aad ee ugu bulshada badan gobolka Tegsas iyo koonfurta Maraykanka.
Magaalda Awstin waa mida sadexaad ee ugu koritaanka badan wadanka laga soo bilaabo sanadkii 2000 ilaa 2006. 
Intaas waxaa u dheer, Austin waa caasimada labaad ee ugu balaadhan wadanka Mareykanka. Kaliya waxaa ka balaadhan caasimada Phoenix, Arizona 
Tirokoob la sameeyay Luulyo 1, 2014 ayaa lagu ogaaday in caasimada Austin leedahay bulsho dhan 912,791. Caasimadani waa xarun ay ku xidhan yihiin bulsho balaadhan oo gaadhaysa 1,883,051 (tirokoob 2013) waa marka la xisaabiyo Austin iyo nawaaxigeeda ama deegaanada la isku yidhaahdo Austin metropolitan.

Muuqaalka Awstin

Magaalooyinka Maraykanka

Tixraac

Maraykanka
Dad
Baarran (Luuqad)

Kani waa maqaal ku saabsan luuqadaha dadka guud ahaan. Qoraalo kale fiiri Luuqado Badan.Haku khaldin boga lahjad.

Baarran ama luuqad (; ; , lãnŵeyj) waa awooda iyo nidaamka suurto geliya in dadku isfahmaan ayagoo ku wada hadlaya shanqadha codka. Luuqadu waa nidaam u gaar ah bulsho isku deegaan ah, asal ah, qabiil ama qolo, iyo isku wadan ah. Luuqadu waxay ka mid tahay waxyaabaha mucjisada ah ee u gaarka ah bani aadamka, tasi oo suurta gelisa ineey labo qof ku xidhiidhaan isla markaana isku fahmaan shanqadha iyo jabaqda codka ee ka soo baxaya afkooda.

Aqoonyahanada caalamku waxay aad ugu murmaan sidii baarranaha aduunku ku bilaabmeem. Qaar ka mid ah waxay aaminsan yihiin in luuqaduhu ka soo unkameen dareenka dadka, halka kuwo kale shegaan in luuqadu ka soo bilaabantey waayo-aragnimo loo yeeshay shay ama marxalad.

Si kastaba ha ahaatee, ilaa maanta ma diiwaan gashana dhamaan luuqadaha caalamka lagaga hadlo, laakiin waxaa lagu qiyaasaa tiro u dhaxaysa 5,000 ilaa 7,000 luuqadood taasi oon lagu darin lahjada kala duwan ee luuqad leedahay.
Guud ahaan, casriga maanta iyo xadaarada caalamka ayaa waxay wakhti xaadirkan suurto-gelisay in dadku awoodaan ineey duubaan codka luuqadaha, qoraan, sawiraan ama nashqado kale u sameeyaan. Intaas waxaa dheer, waxaa jira dadaalo badan oo la rabo in lagu sameeyo turjumaad caalami ah oo u dhaxaysa luuqadaha kala duwan ee caalamka.

Luuqada caalamiga ah ee bulshooinka caalamku guud ahaan aqoonta u wada leeyihiin waa Ingiriiska, taasi oo lagu sheego ilaa 26% bulshada caalamku ineey fahmi karaan ama ku hadli karaan.

 Dooro Luqaddaada (1044 luqado)

Dad
Dhul
Memfis, Tennessee

Kani waa maqaal ku saabsan magaalada Memphis, Tennessee, Maraykanka. Haku khaldin magaalada Memfis, Masar
Halkan waxaa laga soo toosiyay "Memphis" iyo "Memfis".

Memfis (ingiriis: Memphis; carabi: ممفيس) waa caasimad ku taala koonfurgalbeed ee gobolka Tennessee wadanka Maraykanka. Caasimadani waa saldhiga dowlada Degmada Shelby ee laga maamulo gobolka Tennessee. 
Caasimada Memfis waxay leedahay bulsho dhan 653,450 (sida lagu ogaaday tirokoob dowlada Maraykanku sameeysay sanadkii 2013ka), taasi oo Memfis ka dhigeysa caasimada ugu weyn gobolka Tennessee, deegaanda dhinaca ku haya Webiga Mississippi, mida sadexaad ee ugu baaxada weyn gobolka "Koonfurbari Maraykanka", iyo caasimada 23aad ee ugu wayn wadanka Maraykanka.

Caasimada Memfis iyo nawaaxigeeda metropolitan, midaasi oo lagu daro deegaano ka mid ah gobolada Arkansas, Mississippi iyo Tennessee, waxay leedahay bulsho aad u balaadhan oo dhan 1,316,100 (sida lagu sheegay tirokoob dowlada dhexe Maraykanku samaysan sanadkii 2010ka). Tani waxay Memfis ka dhigeysaa caasimada ugu dadka badan gobolka Tennessee.

Waxaa intaas dheer, caasimada Memfis waa mida ugu da'da yar dhamaan magaalooyinka gobolka Tennessee, waxaana la aasaasay 1819kii ka dib markii dowlada Maraykanku qorsheeysay dhisitaanka caasimada. 
Magaca magaaladan waxaa laga soo xigtey caasimad qadiimiga ah ee ku taala wadanka Masar ee la yidhaahdo Memfis, Masar. Shacabka ku dhaqan magaalada waxaa lagu magacaabaa Memfiyaan, waxayna aad caan uga tahay deegaanda "Badhtamaha Koonfuta Maraykanka".

Bulshada Memfis

Marka la tixraaco tirokoobt ay sameeyeen Ururka Bulshada Maraykanka sanadihii 2006da ilaa 2008, noocyada bulshada ku dhaqan caasimada Memfis waxay ka koobnaayeen sidan:

 Madoow ama Afrikan Ameerikan: 62.6%
 Cadaan: 31.7% (Caadnka ahayn-Hispanik: 29.5%)
 Hispanik ama Latino (dhamaantood): 5.0%
 Aasiyaan: 1.7%
 Dadka Asalka Ameerika: 0.2%
 U dhashay Hawai ama Gasiiradaha Baasifika: 0.1%
 Noocyada kale: 2.7%
 Dhalay mid ama labo qolo: 1.2%

Sida lagu ogaadey tirokoobta sanadkii 2010ka waxaa Caasimada Memfis ku dhaqnaa 652,078 dad ah iyo 245,836 aqal. 
Deegaanada sida ay dadku ugu dhaqan yihiin waxaa lagu sheegay 2,327.4 qof halkii kilomitir (898.6/km2). Taasi oo lagu sharaxo in 271,552 aqal degan yihiin 972.2 sq mi (375.4/km2). 
Bulshada ku dhaqan magaalada Memfis waxaa ugu badan Dadka Madoow oo noqonaya ilaa 63.33%, waxaa ku xiga Dadka Cad 29.39%; tiro yar oo Aasiyaan ah oo u dhiganta 1.46%, tiro gaadhaysa 1.57% Dadka Asalka loogu yimid Maraykanka. Waxa magaalad ku dhaqan tiro aad u yar oo ka soo jeeda gasiiradaha Hawaii iyo gasiiradaha Baasifiga iyo tiro aad u kooban oo Latino ah.

Magaalooyinka Maraykanka

Tixraac

Maraykanka
Ameerika
Magaalo
Dad
Honolulu, Hawaii

Kani waa maqaal ku saabsan magaalo ku taala gasiirada Hawaii ee dalka Maraykanka. Degmada fiiri Degmada Honolulu

Honolulu ( or ; honoˈlulu) waa magaalo-madaxda iyo caasimada ugu shacabka badan ee gobolka Hawaii. 

Sidoo kale, caasimadani waa fadhiga dowlada ee caasimada Honolulu ee Degmada Honolulu. Guud ahaan, gasiiradaha Hawaii waxay caan ku yihiin dalxiiska iyo tamashlaha, caasimada Honolulu oo ku taala jasiirada Owahu ayaa ah magaalada ugu weyn ee ugu horeeysa deegaan ahaan. Waxaa intaasi dheer, Caasimada Honolulu waa xarun Ciidanka Xooga dalka Maraykanka taasi ooy ku taalo Dekeda Pearl Harbour ee caanka ku ahayd duqayntii diyaaradaha ciidamada cirka ee wadanka Jabaan goortii lagu jirey Dagaalkii Labaad ee Aduunka. Deegaankani waa mid ka mid ah xarumaha milatari ee ugu wayn ciidamada Maraykanka, halkaasi ooy ku hayaan hub iyo ciidan aad u badan.
Intaasi waxaa dheer, Caasimada Honolulu waa xarun ganacsi taasi oo kulmisa safarada galbeedka iyo bariga ee dhex mushaaxaya Badweynta Baasifik. Waxay ku caan baxdey soo dhawaynta, dalxiiska, hidaha iyo dhaqanka daka u dhashay Hawaii, cuntooyinka, madaalada, tumashada iyo tamashlaha.

Honolulu waa meesha ugu fog ee galbeedka iyo koonfurta qaarada Ameerika iyo caasimadaha Maraykanka. In kastoo sida caadiga ah loogu yeedho kaliya Honolulu ama naaneysaha kale, dowlada Maraykanku waxay u aqoonsan tahay "Caasimada Honolulu" si looga sooco dhamaan waxyaabaha kale ee la xidhiidha magaca. 
Caasimada Honolulu waa gasiirado leh ganacsi xoogan oo ku dhex yaala Badweynta Baasifik. 

Bulshada ku dhaqan Caasimada iyo Degmada Honolulu gabi ahaan waa 390,738 qof (sida dowlada dhexe Maraykanku sheegtay tirokoob ay sameeysay sanadkii 2010ka), halka shacabka marka lagu daro nawaaxigeeda ay noqoneyso ilaa 953,207.

Ereyga Honolulu micnahiisu waa "hooyga dekeda" ama "dekeda degan" (calm port). 
Inta la ogyahay waxaa lagu sheegaa magaca magaaladan inuu ka soo jeedo qabiilka Kou, ee deegaanka ku dhaqan. 
Caasimada Honolulu waxay magaalo-madax u ahayd gasiiradaha Hawaii tan ilaa 1845kii goortaasi oo lagu soo daray maamulka wadanka Maraykanka.

Muuqaalka Honolulu

Magaalooyinka Maraykanka

Tixraac
Maraykanka
Ameerika
Magaalo
Dad
San Fransisko

Kani waa maqaal ku saabsan magaalada San Fransisko, Kaliforniya, Maraykanka.Boga "San Francisco" halka ayaa laga soo toosiyay.

San Fransisko (), sida dowliga ah loo yaqaano Caasimada iyo Degmada San Fransisko, waa xarunta dhaqanka, ganacsiga, dhaqaalaha, maalgashiga ee Waqooyiga Kalifornia iyo mida kali ah ee leh nidaam Caasimad iyo Degmo isku xidhan oo wada shaqeeya taasi oo ku taala gobolka Kalifornia, ee wadanka Maraykanka. Caasimada San Fransisko waxay leedahay dhul baaxadiisu dhan tahay 46.9 mayl labo laaban  (121 km2)

 The Golden Gate Bridge​—50 Years Old

Magaalooyinka Maraykanka

Tixraac

Maraykanka
Ameerika
Magaalo
Dad
Gunagado

Gunagado waa magaalo dhacda Banka Bari ee gobolka jarar deegaanka somaalida dalka Ethiopia 
Gunagado waxay kamid tahay dagmooyinka ugu wawayn ee gobolka jarar 

Gunagado waxay ka kooban tahay dhul daaqsimeed beero iyo dhul xooluhu daaqaan oo qaali dhagax Caan ku ah 

Shacabka gunagado tirsigii ugu dambeeyey waxaa lagu sheeegay 150,000

Dagmada gunagado waxay ka kooban tahay 19 qabalay (tuulo) 4 waa magaalada gudaheeda  15kalena waxay kuyaalaan korka 

1 farmadow 
2 magaalocad 
3 Bali sareedo 
4 cadaadlayowga 
5 qararo 
6 miirta 
7 Bali dhuure
8 lafoole 
9 bulxan
10 madheedh
11 kortag Dheere
12 duud dhurwaaga
13 goblay 
14 qaloocan 
15 duudcade
Xaga waxbarashada dagmada gunagado waxay kamid tahay dagmooyinka ugu wanaagsan  gudaha magaalada waxaa kuyaala 4 school  2 Hoose/dhexe mid Hoose iyo mid dhexe 
Iyo 15 school oo kuyaala dhamaan tuulooyinka aan kor kusoo sheegay 

Xaga caafimaadka wali Mayna gaadhin heerkii ay ubaahnayd waxaa kuyaalaa 3 health centre 

Xaga biyaha way wanaagsan tahay waxay ka cabta tuubada dheer ee kamtimada Birqod 

Waxaa dagga qabiilka ree Haaruun gaar ahaan jilibka bah-cusboyahan 

Qoraalkan wali dib uhayn iyo dhamaystir ayaa ku Socda
San Antoniyo, Teksas

Kani waa maqaal ku saabsan magaalada San Antoniyo, Tegsas ee wadanka Maraykanka.

San Antoniyo ( micnaha Isbaanish: "Saint Anthony") sida dowliga ah loo yaqaano Caasimada San Antoniyo waa caasimada 7aad ee ugu bulshada badan wadanka Maraykanka iyo tan 2aad ee ugu dadka badan gobolka Tegsas ee Maraykanka, taasi oo leh bulsho dhan 1,409,019.

Magaalooyinka Maraykanka

Tixraac

Maraykanka
Dad
Safarka Wakhtiga

''Kani waa maqaal ku saabsan fikrada Safarka Wakhtiga. Bogag u micno dhow fiir Wakhti

Safarka Wakhtiga, Socdaalka Wakhtiga (; ) waa fikrad ah in qof ama dad u socdaalaan labo goor oo wakhtiga ah ayagoo isticmaalaya qalab ama aalad u suurtogelisa safarkaasi. Fikirka ah in lagu dhex socdaalo wakhtiga waa mid mudo dheer ku soo jirey taariikhda aadamaha waloow aanu ilaa hada suurtogal ahayn.

Socdaalka Wakhtigu waa marka qof ama dad ka tegaan wakhti xaadirka una safraan wakhti la soo dhaafay ama mid soo socda ayagoo isticmaalaya mashiin.

Wakhti
Cilmi
Dad
Saynis
Gego diyaarad

Kani waa maqaal ku saabsan guud ahaan Gegada Diyaaradaha.

Gego Diyaarad (; ) waa deegaan loo qorsheeyay in ay ku soo degaan, ku nastaan, lagu hagaajiyo, ka duulaan diyaaradaha qaada dadka iyo alaabta. Sida caadiga ah gego diyaarad waxaa laga sameeyaa agagaarka magaaloyinka iyo caasimadaha waaweyn ee ku dhaqan yihiin bulsho badan. Waxaa sidoo kale jira gegooyin diyaaradeed oo si khaas ah loo leeyahay. or a helipad,

Guud ahaan, gego diyaarad waxay ka kooban tahay wado diyaaraduhu ku soo degaan ama ka duulaan, dhismo dheer oo loo yaqaano tower'', dhismeyaal lagu xareeyo diyaaradaha iyo agabkooda, dhimeyaal ay ku nastaan ama sugaan dadka raacaya ama ka soo dega diyaaradaha, iyo goobo loo qorsheeyay amniga iyo maamulka gego diyaaradeed. Gegooyinka qaar, gaar ahaan kuwa aadka u waaweyn, waxay leeyihiin dhimeyaal badan oo kala sareeya kuwaasi oo suurtogeliya in diyaarado aad u badan oo qaarkood aad u waaweyn yihiin ka soo degaan ama ka duulaan.
Sidoo kale, gegooyinka diyaaraduhu waxay leeyihiin goobo loogu talogalay adeega bulshada sida adeega caafimaad ee degdega ah, qolal lagu nasto, musqulo, makhaayado, goobo taleefanada laga dirsado, tukaano waaweyn iyo meelo kale oo ganacsi. Waxaa intaas dheer, adeega amaanka iyo ilaalada oo intooda badan hoostegta adeega dowlada iyo mararka qaar shirkado gaar ah.

In kastoo kuwa ugu badan ku yaalaan deegaanada oogada dhulka, waxaa jira gegooyin diyaaradeed oo ku yaala biyaha dushooda sida xeebaha, webiyada, harooyinka iyo biyaha kale ee baaxada leh. Gegooyinka noocaas ah waxaa loo yaqaanaa Saldhig Diyaaradaha Biyaha (seaplane base).

Inta ugu badan gegooyinka diyaaradaha caalamka waxaa iska leh ama gacanta ku haya maamulada dowlada deegaankaasi ama wadankaasi.

Sidoo kale fiiri
Gegada Diyaaradaha Borama
Gegada Diyaaradaha Muqdisho
Baligubadle

Tixraac

Dad
Ilbaxnimo
Juquraafi
Dhul
Arkansas

Kani waa maqaal ku saabsan gobolka Arkansas, Maraykanka.
''Boga "AR" halkan ayaa laga soo toosiyay.

Arkansas () waa gobol dhaca deegaanada koonfureed ee wadanka Maraykanka.  
Magaca gobolkan waxaa laga keenay luuqada Siouan ee dadka asal ahaan loogu tegay deegaankaasi ee Quapaw. Gobolka Arkansas wuxuu leeyahay deegaan kala duwan oo leh buuro, dhul joogiisu hooseeyo, keymo, dhul aad u daaq badan iyo meelo badan oo lamadegaan ah.
Sidoo kale gobolku wuxuu leeyahay webiyo waawayn ooy ka mid yihiin Webiga Mississippi iyo Webiga Arkansas Delta.

Gobolada Maraykanka

Tixraac

Maraykanka
Ameerika
Magaalo
Gobol
Dad
Shigni

Kani waa maqaal ku saabsan Besbaaska Shiidan. Bogag kale fiiri Basbaas.

Shigni waa basbaas shiidan (ridqan) oo lagu darsado cuntada.
Shigniga ama basbaaska shiidan waxaa laga isticmaalaa dhamaan dunida, in kastoo lagu kala duwan yahay qaabka loo sameeyo. Tusaale ahaan, dadka Soomaalida ah waxay inta badan ka sameeyaan basbaas, basal, tamaandho, liin dhanaan iyo mararka qaar oo lagu daro toon. Wadanada Maraykanka iyo Yurub waxaa caan ka ah "Shigniga Macaan"'' kaasi oo ah iskudarka basbaas, basal iyo geedo kale oo macaaneeya.

Guud ahaan, shigniga waxaa loo isticmaalaa in uu cuntada dhadhan fiican u sameeyo, wuxuuna ka kooban yahay in ka badan 50% basbaas.

Khudaarta
Khudaarta maalin walba dadku isticmaalaan waxaa ka mid ah kuwo la kariyo iyo kuwo bisil oo sideeda lagu cuno. Isku soo wada duub hoos waxaad ku arki qaar ka mid ah guud ahaan khudaarta.

Qoraal kale
Dhadhanka iyo samayska Shigniga

Tixraac

Khudaar
Noole
Dhir
Baayooloji
Xoolo
Xayawaan
Saynis
Geed
Cunto
Geeri

Kani waa maqaal ku saabsan guud ahaan dhimashada.Boga "dhimasho" halkan ayaa laga soo toosiyay.

Geeridu sidoo kale loo yaqaano dhimasho (; Af-Carabi: موت) waa marka naftu ka baxdo jidhka noole. Sharaxaada Sayniska ee geerida, sidoo kale loo yaqaano dhimasho, waa dhamaadka shaqada bayoloji ee suurtagelisa nolosha walax nool. Taasi micnaheedu waa istaagayso wada shaqeynta xubnaha jidhka iyo wixii ku dhexjira. Sida caadiga ah dhimashada waxaa keena waxyaabo badan waxaana ugu caansan gabowga, nafaqodarada, xanuunada, isdilitaanka (suicide), xasuuqida ama dilka (homocide), gaajada iyo baahida, biyola'aanta sidoo kale loo yaqaano haraadka, shilka, dhaawaca iyo wixii la halmaala. 

Jidhka noolaha geeriyooday wuu qudhma isla wakhtiyar ka dib dhimashada, wuxuuna ku darsamaa carada. Laakiin waxaa mudo dheer sii jira lafaha iyo ilkaha kuwaasi oo meelaha qaar la helo lafo ama ilko jira kumanaan sano.

Guud ahaan geeridu waa mid xaq ah, sida diinta Islaamka ah ku xusan qof walba sugaysa. Geeridu waa albaabka iyo wadada nolosha aakhiro, waa mid lama huraan ah. 
Sidoo kale dhimashado waa arin murugo badan, naxdin, welwel, cabsi, iyo marooradilaac ku keenta qoyska iyo qaraabada laga geeriyooday. Guud ahaana waa mid aadamuhu neceb yahay.

Sidaas daraaddeed markaannu dhimanno, jiritaankeenna wuu dhammaadaa. Kuwii dhintay ma fekeri karaan, wax ma sameyn karaan oo waxna ma dareemi karaan.

Waxaa taariikhda lagu sheegay in tirada dad ah ee dhimatay tan iyo biloowgii aadamaha ay ka badan tahay tirada maanta nool. Taas macnaheedu waa in dad ka badan 7 bilyan (dadka maanta ku nool aduunka) ay horey u geeriyoodeen.

Dhimashadu waa cadow oo kale. Boqortooyada Ilaahay baa dhimashada baabbiʼin doonta. Ma aha inaan ka cabsanno kuwa dhintay. Kuwa dhintay waxba ma oga, waxba ma dareemaan, ma ina arki karaan, waxba ma ina gaarsiin karaan. Ma aha inaan caabudno kuwa dhintay. Yehowah wuxuu leeyahay awoodda uu kuwa dhintay ku soo sarakiciyo. Dhowaan dunida jannay noqon doontaa. Kuwii dhintay waa la soo sarakicin doonaa. Mar dambe ma jiri doonaan gaboobid, curyaannimo iyo dhimasho.

Qoraalo La Xidhiidha
Aakhiro
Nolol
Jano
Cadaab

Tixraac
 Maxaa Nagu Dhici Doono Markaan Dhimanno?

 Death

Caafimaad
Nolol
Aakhiro
Diin
Islaam
Dad
Liin Beydarin

Kani waa maqaal ku saabsan Liin beydariinta. Bogag kale fiiri Liin Macaan, Liin Dhanaan, Liin Qarboosh iyo Liin BambeelmoBoga "Beydariin" halkan ayaa laga soo toosiyay.

Liin Beydariin (, sidoo kale: Naartjie) waa nooc ka mid ah liinta taasi oon lahayn wax siidh ah ama lafo ah. Liin beydariintu waxay kaga duwan tahay liin macaanta way ka yar tahay mar ahaan, sidoo kale qolofta ama dahaarka sare ee liin beydariintu waa mid si fudud looga qaadi karo marka la rabo in la cuno, sidoo kale waxay leedahay dhanaan ka badan liin macaanta, taasi ka yar liin dhanaanta.

Si la mid ah liin macaanta ayaa liin beydariintu waxay leedahay midab oranji mararka qaar casaan xiga mararka qaarna aad huruud u ah. Sidoo kale liin beydariintu waxay leedahay hilib aad u dhadhan macaan oo jilicsan. Marka bahda liinta laga hadlayo waxaa aad iskugu dhow liin macaanta iyo liin beydariinta sababtoo ah waxay leeyihiin midab aad iskugu eg, dhadhan aan kala fogayn iyo bixitaanka geedaha oo aad iskugu qaab dhow.

Si kastaba ha ahaatee, geedka liin beydariintu wuxuu ka soo jeedaa wadanka Shiinaha asal ahaan, halkaasi oo lagu beeran jiray mudo dhowr kun oo sano ah.
Liin beydariintu waxay dunida inteeda kale soo gaadhay qarnigii 18aad wixii ka dambeeyay, goortaasi oo gumeystihii reer Yurub ee qabsaday wadanada koonfurbari Aasiya soo gaadhsiiyay Afrika, Yurub iyo labada Ameeriko.

In kastoo maanta laga beero wadamo badan oo caalamka ah, wadanka Shiinaha ayaa lambar kow ah soo saarida iyo dhoofinta liin beydariinta caalamka.

Taariikh

Dhamaan noocyada liintu waxay ka soo tafiirmeen geedka "genus" ee Saynis ahaan loo yaqaano Sitrus. Taasi micnaheedu waa in dhamaan noocyada kale (sida Liin Dhanaanta, Liin Qarbooshta iyo Liin Bambeelmada) ka soo tafiirmeen geedka Jenus ee liin macaanka.

Sida lagu xusay taariikhda geedka liinta waxaa markii ugu horeeysay lagu isticmali jirey koonfurta wadanka Shiinaha oo la aaminsan yahay ineey tahay meesha ay asal ahaan ka timidey, iyo deegaano ka mid ah wadanada Koonfurbari Aasiya. Waxaa beerashada geedka la dadku bilaabeen ilaa 2500 sano C.H (Ciise Hortii).

Dhinaca qaarada Yurub waxaa la sheegay in nooc liin dhanaanta ah lagu isticmaali jirey wadanka Talyaaniga taasi ooy ka sameeyn jireen daawooyinka iyo walaxaha la isku dhayo. Waxay liintu aad ugu fiday qeybaha kale ee qaarada Yurub qiyaastii qarnigii 16aad, wakhtigaasi oo beerashada liintu aad u koobnayd.

Waxaa qaaradaha Ameerika soo gaadhsiiyay liinta sahamiyayaashii boqortooyada Isbayn. Kiristofer Kolumbus ayaa la aaminsan yahay inuu geedka liinta ka beeray agagaarka deegaanka loo yaqaano Hispaniola.

Muuqaalka

Qoraalo La Xidhiidha

Tixraac

Caafimaad
Cunto
Dhir
Geed
Midho
Dad
Liin qarboosh

Kani waa maqaal ku saabsan Liin qarbooshta. Bogag kale fiiri Liin Macaan, Liin Dhanaan, Liin Beydariin iyo Liin Bambeelmo

Liin qarboosh (; ) waa midho ka mid ah khudaarta taasi oo la qoys ah guud ahaan liinta. Liin qarbooshta waxay aad iskugu dhow yihiin xaga dhaqanka iyo waxyaabaha ay ka sameeysan tahay Liin dhanaanta. Sidoo kale Liin qarbooshtu waa mid dhanaan xoogan leh oo ka qolof adag dhamaan qoyska liimaha.
Liintani waa mid wareegsan nooc goobo oo kale ah, midab cagaar ah leh taasi oo dhererkeedu yahay 3–6 sentimetre (1.2–2.4 inji), isla markaana ka kooban dheecaan asiidh oo adag. 

Marka laga hadlayo noocyada liin qarbooshta waxaa jira ilaa dhowr nooc oo liin qarboosh ah, waxaana ka mid ah liinta xagigan (Citrus aurantifolia), liin qarbooshta Beershiya, qarbooshta qolofta adag iyo qarbooshta lamadegaanka. Nafaqo ahaan liin qarbooshtu waxay leedahay fiitamiino badan, gaar ahaan Fiitamiin-Sii, waxaana sida caadiga ah lo isticmaalaa in cuntada dhadhan fiican loogu sameeyo.

Waxaa sidoo kale laga sameeyaa liin qarbooshta noocyo badan oo cabitaan ah.

Geedka liin qarbooshta wuxuu midho dhalaa halmar sanadkii, waxuuna si fiican ugu baxaa deegaanada cimilada diiran leh ee ka ag dhow dhulbadhaha. In kastoo noocyada midhaha liin qarbooshtu kala duwan tahay, waxay guud ahaan leedahay awood dhanaan oo adag mararka qaal lagu sheego ineey qadhaadh xigto. Waxaa aad uga dhanaan badan liin dhanaanta, sidoo kale sonkorta ku jirta liin qarbooshtu waa mid kala duwan sababo la xidhiidha nafaqada geedka iyo cimilada darteed.

Taariikh

Geedaha liin qarbooshta waxaa markii ugu horeeysay ka bixi jirtey deegaanada cimilada kulul ee wadanka Ciraaq iyo Iiraan, waxaana la dhaqan jirey geedkan tan ilaa ilbaxnimadii Baabiyloon taasi oo hada laga joogo dhowr kun oo sano.

Geedaha liin qarbooshta waxaa markii ugu horeeysay ka bixi jirtey deegaanada cimilada kulul ee wadanka Ciraaq iyo Iiraan, waxaana la dhaqan jirey geedkan tan ilaa ilbaxnimadii Baabiyloon taasi oo hada laga joogo dhowr kun oo sano.
Dhamaan noocyada liintu waxay ka soo tafiirmeen geedka "genus" ee Saynis ahaan loo yaqaano Sitrus''. Taasi micnaheedu waa in dhamaan noocyada kale (sida Liin Dhanaanta, Liin Qarbooshta iyo Liin Bambeelmada) ka soo tafiirmeen geedka Jenus ee liin macaanka.

Sida lagu xusay taariikhda geedka liinta waxaa markii ugu horeeysay lagu isticmali jirey koonfurta wadanka Shiinaha oo la aaminsan yahay ineey tahay meesha ay asal ahaan ka timidey, iyo deegaano ka mid ah wadanada Koonfurbari Aasiya. Waxaa beerashada geedka la dadku bilaabeen ilaa 2500 sano C.H (Ciise Hortii).

Dhinaca qaarada Yurub waxaa la sheegay in nooc liin dhanaanta ah lagu isticmaali jirey wadanka Talyaaniga taasi ooy ka sameeyn jireen daawooyinka iyo walaxaha la isku dhayo. Waxay liintu aad ugu fiday qeybaha kale ee qaarada Yurub qiyaastii qarnigii 16aad, wakhtigaasi oo beerashada liintu aad u koobnayd.

Waxaa qaaradaha Ameerika soo gaadhsiiyay liinta sahamiyayaashii boqortooyada Isbayn. Kiristofer Kolumbus ayaa la aaminsan yahay inuu geedka liinta ka beeray agagaarka deegaanka loo yaqaano Hispaniola.

Muuqaalka

Qoraalo La Xidhiidha

Tixraac
 Lime

Caafimaad
Cunto
Dhir
Geed
Midho
Dad
Basali

''Kani waa maqaal ku saabsan midabka basaliga. Haku khaldin boga Basal

Basali (; ) waa midab casaan badhxan ah, kaasi oo inta badan lagu arko ubaxa.  Midabka basaliga ah wuxuu magaciisa ka helay khudaarta basasha oo u midab eg yahay.
Sida lagu ogaaday macluumaad bulshada ah oo lagu sameeyay wadano badan ooy ka mid yihiin qaarada Afrika, Ameerika iyo Yurub midabka buniga ah waxaa inta ugu badan uu astaan u yahay jacaylka, quruxda, ixtiraamka, caashaqa, dareenka, tixgalinta, macaanida, ilmonimada, dumarnimada iyo xubiga saa'idka ah. Waxaana inta ugu badan isticmaala ama dhar ka tosha dumarka da'da dhexe ah (15 sano ilaa 45 sano). 
Marka lagu daro midabka madoowga ama buniga waxay ka turjumeeysaa ayay dad badani yidhaahdeen shukaansi iyo haasaawe.

Midabka basaliga ah waxaa markii ugu horeeysay la isticmaalay qarnigii 17aad.

Muuqaal

Midabo Kale

Tixraac
 Light and Color

 Color

Midabada
Midab
Midabada Aasaasiga
Ceel afwayn

Waa magalada uu kasoo jeedo boqorka somaliyed boqor cisman ow maxamud burmadow

Celafweyn wa magalo kutaala gobolka Sanaag ee Somaliland.

ceelafweyn degmo taariikhi ah oo ku taariihki ah oo ku taala gobolka sanaag waana degmada ugu facaweyn gobolka sanaag waxaayna leedahay taariikh aad u dheer oo taagnayd ka awoow ka awoow
Magalada waxa degan beelaha muuse abokor gaar ahan  biciide oo ka tirsan habarjeclo siiba beelaha  ((( Baho faarax .)) sido kale waxa degan qaybo yar oo kamida habaryoonis
Heed

Heed (; ) magaca sayniska Hordeum vulgare L., waa xubin ka mid ah dhirta cowsleyda ah ee bixisa midhaha xabada firida ah. Heeda waxaa markii ugu horeeysay taariikhda laga beeran jirey buuroleyda Tibet, ka dibna u soo gudubtey qaarada Aasiya, Afrika iyo Yurub. Sidoo kale, heedu waxay ka mid tahay dhirta cowka u eeg mida loogu beerashada badan yahay caalamka. Tan iyo wakhtiyadii hore, heeda waxaa dadku u isticmaali jireen cunto ahaan, in xoolaha la quudiyo, in laga sameeyo khamriga, in laga sameeyo cabitaano khafiif ah iyo sharaabyo kala duwan. 

Intaas waxaa dheer, waxaa heeda laga diyaariyaa nooc ka mid ah maraqa bilaa duxda ah, canjeerada iyo noocyo badan oo rooti ah. Midhaha heeda waxaa lagu yaqaanaa ineey yihiin kuwo caafimaad leh, socodiiya caloosha, nafaqo iyo awood siiya xubnaha jidhka.

Sida ay sheegtay Hay'ada Cuntada Aduunku, sanadkii 2007da heedu waxay mida afaraad ee ugu soo saarka badneyd midhaha firileyda ah, taasi oo wadanada caalamku soo saareen ilaa 136 milyan ton heed ah, isla markaana laga beeray deegaan dhan 566,000 kilomitir labo jibaaran (219,000 mayl labo jibaaran).

Bayoloji

Geedka heedu wuxuu xubin ka yahay dhirta cowsleyda ah. Geedkani isaga ayaa isbacarimiya, wuxuuna leeyahay jiinisyo ka kooban 14 koromosoom. Noocyada geedaha ay ka soo tafiirantay heedu waxay si xoogan uga baxaan xoogaga iyo banaanada deegaanda carada nafaqada leh ee Galbeedka Aasiya iyo Koonfurbari Afrika. 

Si kastaba ha ahaatee, cilmibaadis lagu sameeyay asalkii hore iyo raadraaca geedka heeda ayaa wuxuu iskugu biyo shubtay wadanka Tibet oo noqotey meeshii ugu horeeysay ee geedka heeda lagu dhaqan jirey wakhti aad u badan ka hor.

Dhaqasho

Heeda duurjooga ahi waxay leedahay qolof yuuban, goorta ay qaangaadho qoloftaasi way ka hadhaa, waxaana soo baxa firida oo kali ah. Si taasi ka duwan, heeda la dhaqdo ama dadku beeraan ma lahan qoloftaasi yuuban, taasi oo markaasi ka dhigeeysa fudeeyd goortii la goosan lahaa waa marka eey bislaato ee. Qolof la'aanta heeda la dhaqdo waxaa keenay midowga labo jiinis kuwaasi oo kala ah Bt1 iyo Bt2; waana astaan ay leeyihiin dhamaan heeda dadku beertaan.

Muuqaalka

Qoraalo La Xidhiidha

Tixraac
 Barley

Firiley
Caafimaad
Cunto
Dhir
Geed
Midho
Dad
Garow

''Kani waa maqaal ku saabsan garowga. Boga "Hadhuudh" halka ayaa laga soo toosiyay.

Garow (; ) (sidoo kale loo yaqaano Hadhuudh) waa xubin ka mid ah dhirta cowsleyda ah ee dhasha midhaha firileyda ah, taasi oo ka baxda meelo badan oo dunid ah.
Geedka garowgu wuxuu aad uga baxaa qaarada Ustareliya, qeeybo ka mid ah qaarada Afrika, wadano ka mid ah qaarada Aasiya, Ameerika iyo gasiirado ka tirsan Badweynta Hindiya iyo Badweynta Baasifik.

Geedka hadhuudhka wuxuu ka baxaa caro nafaqo fiican leh, wuxuuna u baahan yahay biyo dhowr bilood ah, iyo qorax badan; taasi waa sababta wadanka Soomaaliya looga beero garowga wakhtiga gu'ga ah oo kali ah. Hal nooc oo ka mid ah garowga ayaa loo beertaa midho ahaan; halka dhamaan noocyada kale ee geedaha gorowga u baxaan si dabiici ah, sii loo daaqsiiyo xoolaha. Midhaha geedaha garowga aan helin cimilo diiran oo ku filan waxay noqdaan kuwo madoow oo yaryar; halka kan ku baxa ileyska qoraxda iyo biyaha roobku noqdo kan ugu midho badan ee fiican.

Muuqaalka

Qoraalo La Xidhiidha

Tixraac

Firiley
Caafimaad
Cunto
Dhir
Geed
Midho
Dad

Beeraha
Beer
Juquraafi
Sareen

Kani waa maqaal ku saabsan Sareenka. Maqaalo kale fiiri Hadhuudh, garow, masago

Sareen (; ) waa xubin ka mid ah dhirta cowsleyda ah ee dhasha midhaha firileyda ah, taasi oo ka baxda meelo badan oo dunid ah. Sareenka waxaa loo isticmaalaa cunto ahaan, in kastoo wadano badan oo caalamka ahi u isticmaalaan ineey ku quudiyaan xoolaha la dhaqdo.

Asalka Geedka

Geedka sareenka oo Saynis ahaan loo yaqaano Avena sativa'' wuxuu asal ahaan ka soo jeedaa deegaanada Carada Nafaqada leh ee Bariga Dhow iyo Bariga Dhexe ee deegaanada Badhtamaha iyo Galbeedka qaarada Aasiya. Beerashada geedkan waxaa lagu qiyaasaa ilaa 5,000 taasi oo dadka iyo xooluhu u isticmaali jireen quud ahaan (cunto).
Geedka iyo midhaha sareenku waxay qaraabo yihiin heeda iyo qamadiga.

Beerista Sareenka

Sareenku wuxuu maanta ka baxaa meelo badan oo caalamka ah, gaar ahaan deegaanada cimilada qaboow. Si ka duwan geedaha garowga, qamadiga iyo heeda geedka sareenka korintiisu uma baahna kuleyl iyo roob badan midna; hadana sidaas ay tahay hadii uu helo biyo badan iyo cimilo dhexdhexaad ah sida ugu fiican ayuu u koraa.

Muuqaalka

Qoraalo La Xidhiidha

Tixraac
 Oats Are Good for You

Firiley
Caafimaad
Cunto
Dhir
Geed
Midho
Dad

Beeraha
Beer
Juquraafi
Firiley

Kani waa maqaal ku saabsan guud ahaan midhaha firida.Boga "firi" halkan ayaa laga soo toosiyay

Firi (; ) waa midho yaryar, qalalan, adag, siidh ah, kuwaasi oo (qaarkood) qolof sare ama dahaar maqaar leh oo ka baxa geedo gaaban iyo kuwo u dhow geedka cowska. Midhaha firileyda ah waxaa quuta oo cunto u tahay dadka iyo xoolaha. 
Midhaha firida waxaa ka mid ah bariiska, qamadiga, garowga, heeda, sareenka, digirta, hadhuudhka iyo kuwo kale oo badan.

Midhaha firileyda waxaa laga beeraa dhamaan qaaradaha caalamka, waana cuntada ugu badan ee dadka iyo xooluhu quutaan. Firileyda waxaa laga sameeyaa daqiiqda, canjeerada, sabaayada, malawaxa, buskudka, keega iyo noocyo badan oo kala duwan oo laga cuno dhamaan caalamka.

Firileydu waa xubin ka mid ah dhirta cowsleyda ah ee dhasha midhaha firida ah, taasi oo ka baxda meelo badan oo dunid ah. Midhaha geedahan waxaa loo isticmaalaa cunto ahaan, in kastoo wadano badan oo caalamka ahi u isticmaalaan ineey ku quudiyaan xoolaha la dhaqdo.

Midhaha

Dhamaan midhaha firida waxay xubin ka yihiin qoyska cowska. Midhaha firidu waxay leedahay dahaar iyo qolof ku dhegan midhaha waxayna leeyihin kaarbonhaydarate badan iyo awood.
Qaar ka mid ah midhaha firida laga beerto caalamka:

 sareen
garow
bariis
galley
qamadi
hadhuudh
masago
heed 
shunburo
digir
misir

Muuqaalka

Qoraalo La Xidhiidha

Tixraac
 How were hand mills used in ancient times?

Firiley
Caafimaad
Cunto
Dhir
Geed
Midho
Dad

Beeraha
Beer
Juquraafi
Shunburo

Kani waa maqaal ku saabsan Shunburada. Maqaalo kale fiiri Hadhuudh, garow, masago, digir

Shurburo (; ) Saynis ahaan loo yaqaano "Cicer arietinum"'' waa midho firi ah oo ka baxda geedka loo yaqaan ganbanzo. 
Shunburadu waxay xubin ka tahay dhirta qaniga ku ah nafaqada borotiinka ee firileyda ah, taasi oo ka baxda meelo badan oo dunid ah.
Sida lagu ogaaday cilmibaadhis aarkiyooloji ah, geedka shunburada waxaa laga beeran jiray caalamka wakhti aad u dheer oo lagu qiyaasay ilaa 7,500 sano deegaano ka mid ah deegaanada Carada Nafaqeysan ee Bariga Dhexe.

Taariikh

Geedka shunburada waxaa laga beeran jirey caalamka wakhti aad u dheer, taasi oo loo isticmaali jirey cunto ahaan. Asal ahaan geedku wuxuu ka soo jeeda qaarada Aasiya, gaar ahaan deegaanada leh Carada Nafaqada leh.
Dhowr cilmibaadhis oo meelo kala duwan lagu sameeyay waxaa lagu ogaaday in meesha ugu taariikhda fog ay tahay deegaano ka mid ah Bariga Dhexe, halkaasi oo ilaa 7,500 sano ka hor lagu beeran jirey. Cilmibaadhis kale waxay sheegtay in ilaa 3,500 sano ka hor laga beeran jirey Shunburada deegaanada koonfurta Turkiga.

Qiyaastii 800 sano C.H (Ciise Hortii) ayaa geedku soo gaadhay deegaanada Waqooyiga Afrika halkaasi oo mudadii xigtay ay uga soo gudubtey qaaraa Afrika iyo Koonfurta Yurub. 
Sidoo kale, qoraalo la sameeyay sanadkii 1793 oo ka waramayay geedka bunka ayaa waxaa laga dhax helay maqaalo ka hadlaya shunburada ka baxda wadanka Jarmalka, waxaana la odhan kara iney wadankaasi gaadhay wakhti aad uga horeeyay taariikhda kor ku xusan.

Muuqaalka

Qoraalo La Xidhiidha

Tixraac

Firiley
Caafimaad
Cunto
Dhir
Geed
Midho
Dad

Beeraha
Beer
Juquraafi
Digir Guud

Kani waa maqaal ku saabsan guud ahaan digirta. Maqaalo kale fiiri digir, faasuliyad, digirta madow, digirta cas, digirta cad

Digirta Guud (; ) Saynis ahaan loo yaqaano "Phaseolus vulgaris"'' waa midho firiley ah oo ka baxa deegaano badan oo caalamka ah. Sida caadiga ah, digirta guud waa ereyga soo kooba noocyada digirta ee leh midabo kala duwan, laakiin guud ahaan isku midka ah. 
Digirtu waxay ka mid tahay dhirta qaniga ku ah nafaqada borotiinka ee firileyda ah, taasi oo ka baxda meelo badan oo dunid ah.

Gabi ahaan dhirta geedaha digirtu waa mid dhasha hal mar sanadkii, taasi oo u baahan cimilo iyo biyo kala gedisan. Digirtu waa midho yaryar oo adag, qalalan, leh midabo kala duwan taasi oo ku salaysan cimilada, deegaanka iyo nafaqada geedka. Sidoo kale waxaa saameyn ku leh kala duwanaanta midhaha digirta waa jiiniska (genes),

Digirtu waxay ka mid tahay geedaha ugu taariikhda dheer ee dadku beeran jireen tan iyo ilbaxnimooyinka ka hor, wakhti hada laga joogo 10,000 sano. 
Sida caadiga ah digirta waxaa maanta laga beerta meel kasta oo caalamka ah, marka laga reebo Antaraktika. Wadanada Baraasiil iyo Hindiya aya ugu badan soo saarida iyo beerida digirta qalalan, halka wadanka Shiinaha ugu badan yahay nooca digirta cagaaran. Sanadkii 2010ka waxaa caalamku guud ahaan soo saaray 23 milyan oo digirta guud ah iyo 17.1 milyan oo digirta cagaaran ah.

Noocyada ugu caansan digirta waxaa ka mid ah: digirta caadiga ah, faasuliyada, digirta madow, digirta cas, digirta cad iyo noocyo kale oo badan.
In kastoo meelo badan ay ka baxdo digirtu, hadana labada Ameeriko ayaa lagu sheegaa ineey asal ahaan ka soo jeedo.

Beerida Digirta

Si ka duwan mida ay isku dhow yihiin ee digirta cagaaran, digirtu waa midho la beero wakhtiyada cimiladu diiran (kuleyl yar) tahay. Waxay digirtu ku qaangaadhaa 55 ilaa 60 cisho ka soo biloow wakhtiga beerista ilaa bislaanshaha. Marka iniinta digirtu ay bislaan rabto waxay bedeshaa midabkeeda oo noqda huruud isla markaana way adkaataa waxayna yeelataa qolof ama dahaar khafiif ah.
Taariikh ahaan waxaa la sheegay in markii ugu horeeysay lagu beeran jiray qaaradaha Ameerika (koonfur iyo waqooyi), halkaasi oo dadka deegaanku u isticmaali jireen cunto ahaa. Waxay geedka digirta ku dhex beeri jireen geedo kale sida galleyda si uu taageero uga helo.

Taariikh

Digirtu waa mid la beeran jirey ilaa wakhtiyo aad u horeeyay. Meelo badan oo kala duwan ayaa laga helay digir aad u taariikh dheer. Noocyo ka mid ah digirta waxaa laga beeran jirey wadanka Afgaanistan iyo buuraha Himalayas. Sidoo kale nooc ka duwan waxaa laga beeran jiray wadanka Taylaan wakhti imika laga joogo 7,000 sano. Waxaa iyadana xusid mudan in boqortooyadii hore e Masar ay isticmaali jireen digirta. 
Sidoo kale deegaano badan oo ka mid ah qaaradaha Ameerika waxaa laga beeran jirey digirta wakhti imika laga joogo 8,000 sano, taasi oo qaaradahaas ka dhigeysa kuwa ugu da'da weyn ee inta la ogyahay taariikhda beerashada digirta caalamka.

Muuqaalka

Qoraalo La Xidhiidha

Tixraac
 BROAD BEANS

Firiley
Caafimaad
Cunto
Dhir
Geed
Midho
Dad

Beeraha
Beer
Juquraafi
Misir

Misir (; ) magaca Saynis yahay "Lens culinaris" waa geed leh midho firiley ah oo la qoys ah bahda digirta.

Miraha misirtu waa kuwo yaryar, wareegsan sida goobada, khafiif ah, qolof ama dahaadh sare oo fudud leh, isla markaana midabo kala duwan leh taasi oo ku xidhan deegaanka, carada, nafaqada geedku helo iyo cimilada. Geedka misirku wuxuu gaadhaa ilaa 40 sentimitir dhererkiisu, midhahiisuna waxay ku dhex jiraan qolof wareegsan.

Taariikh

Misirku wuxuu ka mid ahaa cuntada dadku cunaan wakhti aad u dheer, wuxuu xataa ka horeeyay dheriga. Sida lagu ogaaday baadhitaan ay sameeyeen culimo aarkiyoolojiis ah, waxaa geedka misirka lagu beeran jirey deegaanada carada nafaqada leh ee Bariga Dhexe iyo Bariga dhow ee galbeedka qaarada Aasiya wakhti imika laga joogo 9,500 sano ilaa 13,000 sano.

Dhinaca kale, midabka midhaha misirku waa kuwo kala duwan, waxaana ka mid ah huruud, casaan, casuus, oranji, madoow iyo cagaar. Sidoo kale, qarada iyo xajmiga misirku waa kala duwan yahay; waxaa jira qaar aad u yaryar, kuwo dhexe iyo kuwo waaweyn.

Soo Saarka

Geedka misirku wuxuu adkeeysi u leeyahay abaaraha, waxaana laga beeran karaa meel kasta oo caalamka ah. Hay'ada Cuntada Aduunka ee Jimciyada Quruumaha warbixin ay soo saartay sanadkii 2013ka waxay sheegtay in caalamka oo dhani soo saaray 4,975,621 mitir ton oo misir ah. Wadana ugu sareeyay soo saarka iyo beerista misirka waxay ahaayeen isla sanadkaasi 2014ka Kanada, Hindiya iyo Turkiga.

Dhinaca kale, qiyaastii wax ku dhow rubuc misirka caalamka waxaa soo saartey wadanka Hindiya, kaasi oo inta ugu badan lagu isticmaalay isla wadankaasi. Sidoo kale, wadanka Kanad ayaa iyadna noqotey mida koowaad ee ugu dhoofinta badan misirka caalamka. Warbixin tirokoob ah oo dowlada wadanka Kanada soo saartay ayaa lagu xusay in sanadihii 2009 ilaa 2010, wadankaasi soo saaray tiro misir ah oo dhan 1.5 milyan mitir tons.

Muuqaalka

Qoraalo La Xidhiidha

Tixraac

Firiley
Caafimaad
Cunto
Dhir
Geed
Midho
Dad

Beeraha
Beer
Juquraafi
Faasuliyad

Kani waa maqaal ku saabsan faasuliyada. Maqaalo kale fiiri digir guud, digir, digirta madow, digirta cas, digirta cad

Fasuliyad (; ) Saynis ahaan ka mid ah dhirta lagu magacaabo "Phaseolus vulgaris" iyo "pearl haricot"; 
waa midho firiley ah oo ka tirsan qoyska digirta guud
Waa midho yaryar, qalalan oo leh midab cadaan ah - mararka qaar casuus ah, ama isku midab isku dhafan, taasi oo xajmigeedu ka yaryahay digirta kale iyo guud ahaan bahda digirta.  
Si la mid ah digirta kale, faasuuliyadu waxay leedahay nafaqo badan oo jidhka dadka iyo xoolaha aad ugu fiican kana helaan fiitamiino badan.  

Faasuuliyadu waxay leedahay midab cad, taasi oo keentay in meelo badan oo caalamka ah lagu magacaabo "digitra cad".
Gabi ahaan dhirta geedaha faasuuliyadu waa mid dhasha hal mar sanadkii, taasi oo u baahan cimilo iyo biyo kala gedisan. 

Faasuuliyadu waxay ka mid tahay geedaha ugu taariikhda dheer ee dadku beeran jireen tan iyo ilbaxnimooyinka ka hor, wakhti hada laga joogo 10,000 sano. 
Sida caadiga ah faasuliyadu waxaa maanta laga beerta meel kasta oo caalamka ah, marka laga reebo Antaraktika. Wadanada Baraasiil iyo Hindiya aya ugu badan soo saarida iyo beerida digirta qalalan, halka wadanka Shiinaha ugu badan yahay nooca digirta cagaaran. Sanadkii 2010ka waxaa caalamku guud ahaan soo saaray 23 milyan oo digirta guud ah iyo 17.1 milyan oo digirta cagaaran ah.

Noocyada
Noocyada faasuuliyadu waxaa ka mid ah:

 Kanellini (cannellini), nooc aad caan ugu ah badhtamaha iyo koonfurta wadanka Talyaaniga. Faasuuliyada noocani ahi waa mid ka xajmi waawayn noocyada kale, waxayna aad ugu qaab dhowdahay digirta caadiga ah.
 Waqooyiga Sare (Great northern), sidoo kale lagu magacaabo "faasuliyad wayne" waa nooc ka mid ah faasuliyada oo aad ugu wayn dhamaan noocyada kale ee faasuliyada. Waxay kaga duwan tahay Kanellini'' waa muuqaalka iyo qaabdhismeedka firida midhaha. Meelo badan oo caalamka ahi noocan waxay u isticmaalaan in laga sameeyo daqiiqda.

 Gígantes waxaa laga helaa waqooyiga Afrika iyo deegaano ka mid ah koonfurta Yurub.

Nafaqada Faasuliyada
Guud ahaan digirta oo idil waa mid nafaqo badan u leh jidhka dadka iyo xayawaanka, sababtoo ah ma lahan dux badan, kolestarool iyo sonkor badan. Faasuuliyadu waxay leedahay fiber oo ah mid caawiya caloosha, borotiin iyo awood badan, iyo noocyo badan oo fiitamiin ah.
Faa'iida gaarka ah ee laga helo faasuliyada oo kali ah waa nafaqada phosphatidylserine (PS) oo ah mid aad u caawisa jidhka noolaha.

Kaydinta iyo Ilaalada

Guud ahaan faasuliyada qalalan weey ka cimri dheer tahay noocyada kale ee firileyda ah. Marka faasuliyada la warshadeeyo ee la qasaacadeeyo waxay ahaan kartaa mid feresh ah wakhti aad u dheer. Si loo ilaaliyo fiicnida iyo caafimaadka faasuliyada la keydinayo waxay u baahan tahay in la dhigo meel mugdi ah, qalalan oo leh heerkul aan ka hooseynin 75 digri Farenheit.

Muuqaalka

Qoraalo La Xidhiidha

Tixraac

Firiley
Caafimaad
Cunto
Dhir
Geed
Midho
Dad

Beeraha
Beer
Juquraafi
Takfi

Kani waa maqaal ku saabsan takfida. Boga "boodo" iyo "tagfi" halkan ayaa laga soo toosiyay

Takfi, Tagfi, Boodo () waa cayayaan yaryar midabo badan oo kala duwan leh, meelaha qaar ku nool carada, dhirta iyo xayawaanka taasi oo qaniinta noolaha ay saaran tahay si ay uga hesho dhiig ay ku noolaato. Cilmiga u khaaska ah ee barashada takfida iyo boodada waxaa afka qalaad lagu yidhaahdaa acarology. Marka la fiiriyo noolaha ku dhaqan carada dhexdeeda, takfidu waxay ka mid tahay kuwa quuta noolaha kale oo kali ah, taasi oo u baahan dheecaan noole organik ah si ay u si noolaato.

Takfidu waxay leedahay lix lugood oo gaagaaban, kuwaasi ooy u isticmaasho booditaanka. Gobolada koonfurta Soomaaliya waxaa looga yaqaanaa boodo''.

Guud ahaan takfida iyo noocyo badan oo kale waxa loo yaqaanaa "dulin" (parasite) sababtoo ah waxay ku dul nool yihiin noole kale, isla markaana ay cunto ka sameeystaan noolaha ay ku dul dhaqan yihiin.
Takfidu waxay qaraabo dhow la tahay shillinta.

Noocyada

Boodadu waxay ka mid tahay cayaanka ku nool meelo badan oo kala duwan, sababtoo ah xajmigooda yar, quudashada dheecaanka iyo dhiiga noole kale iyo qaabdhismeedka jidhkeeda.
Sidoo kale, takfidu waxay ku noolaan kartaa deegaano cimilo iyo kheyraad duwan, sida biyaha korkooda, geedaha iyo xayawaanka. Inta ugu badan takfida la yaqaano waxay ka tirsan tahay dulinka, cayaaan ku dul nool noole kale. Waxaa lagu cabirey ineey aduunyada ku nool yihiin ilaa 48,000 nooc oo takfi ah, kuwaasi oo ku kala duwan qaab dhismeedka, midabka, qarada ama xajmiga, quudashada iyo guud ahaan astaamaha.

Muuqaal

Qoraalo Kale
Kaneeco
Tukhaan
Duqsi
Baranbar
Shillinta
Gofane

Tixraac

Xasharaad
Xayawaan
Dulin
Caafimaad
Saynis