Munozara:Ma'naviy tarbiya

message: MAʼNAVIY TARBIYA
MAʼNAVIY TARBIYA — yuksak maʼ-yatni tarbiyalash vositasi, muayyan shaxs, jamoa, muayyan guruh, jamiyat, millatda jismoniy barkamollik ruhiy, axloqiy, maʼnaviy yetuklik kabi sifatlarni shakllantirishga qaratilgan amaliy taʼlim-tarbiya jarayonini ifodalovchi t. Insonning jamiyatda yashashi uchun zarur bo‘lgan maʼnaviy xus-yatlarni tarbiyalash uning eng asosiy qadriyat sifatidagi mohiyatini taʼminlaydigan qad. va abadiy qadriyatdir. Yurtboshimiz taʼkidlanganidek, M.t. masalasida hushyorlik va sezgirlik, qatʼiyat va mas’uliyat yo‘qotilsa, bu o‘ta muhim ish o‘z holiga, o‘zibo‘larchilikka tashlab qo‘yilsa, muqaddas qadriyatlarga yo‘g‘rilgan va ulardan oziqlangan minglab yillik milliy-etnik asoslarga ega millat maʼ-yati va tarixiy xotirasidan ayrilib, oxir-oqibatda umumbashariy taraqqiyot yo‘lidan chetga chiqib qolishi mumkin. O‘z-nning taraqqiyot dasturi, uzoq va davomli maqsadlarni belgilashda xalqning moddiy va maʼnaviy olamini yuksaltirish, yosh avlodni ajdodlar qoldirgan o‘lmas merosni chuqur o‘rganish, anglash, qadrlash bilan birga, umumbashariy qadriyatlar, zamonaviy ilm-fan cho‘qqilarini egallash ruhida tarbiyalash masalasi ustuvor vazifa qilib olingan. Chunki, ertaga kattalar o‘rnini bosadigan yoshlar aynan shunday oziqlangan zaminda voyaga yetgan taqdirdagina komil insonlar bo‘lib, haqiqiy tayanch va suyanchga, yengilmas maʼnaviy kuchga aylanib, jahon maydonlarida har qanday bellashuv va sinovlarga tayyor tura oladilar. Inson va jamiyatning mavjudligini taʼminlaydigan qadriyatlar M.t. tufayli ajdodlardan asta-sekin tadrijiy ravishda avlodlarga o‘tadi. M.t. atamasi keng maʼnoda inson shaxsini shakllantirishga, uning ishlab chiqarish va ijtimoiy, mad-y, maʼr-y hayotda faol ishtirokini taʼminlashga qaratilgan barcha maʼnaviy taʼsirlar, tadbirlar, harakatlar, intilishlar yig‘indisini anglatadi. Bunday tushunishda M.t. faqat oila, maktab, bolalar va yoshlar tashkilotlarida olib boriladigan tarbiyaviy ishlarni emas, balki butun ijtimoiy tuzum, uning yetakchi g‘oyalari, adabiyot, sanʼat, kino, radio, TV, OAV va b. faoliyatini ham o‘z ichiga oladi. Sh-dek, keng maʼnodagi M.t. t.si tarkibiga bu sohada taʼlim va maʼlumot olish ham kiradi. Tor maʼnoda, M.t. muayyan shaxsning maʼnaviy rivoji, dunyoqarashi, axloqiy qiyofasi, estetik didini o‘stirishga yo‘naltirilgan pedagogik faoliyatni anglatadi. Bunday M.t. oila va tarbiyaviy muassasalar hamda jamoat tashkilotlari doirasida amalga oshiriladi. Har qanday M.t. taʼlim bilan chambarchas bog‘liq holdagina mavjud bo‘ladi. Chunki, taʼlim va maʼlumot olish jarayonida shaxsning bilimi ko‘payibgina qolmay, balki maʼn-y-axloqiy sifatlarining qaror topishi ham tezlashadi. Shu bois ota-bobolarimiz qadimdan bebaho boylik bo‘lmish ilmu maʼrifat, taʼlim- tarbiyani inson kamoloti va millat ravnaqining eng asosiy sharti hamda garovi deb bilganlar. imiz taʼkidlagani kabi, "Taʼlim-tarbiya — ong mahsuli, lekin ayni vaqtda ong darajasi va uning rivojini ham belgilaydigan, yaʼni, xalq maʼnaviyatini shakllantiradigan va boyitadigan eng muhim omildir. Binobarin, taʼlim-tarbiya tizimini va shu asosda ongni o‘zgartirmasdan turib, maʼnaviyatni rivojlantirib bo‘lmaydi. Shu bois bu sohada yuzaki, rasmiy yondashuvlarga, puxta o‘ylanmagan ishlarga mutlaqo yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi. Maktab, taʼlim-tarbiya masalasi davlat va jamiyat nazoratida bo‘lishi Asosiy qonunimizda belgilab qo‘yilgan. Shu bilan birga, bu keng jamoatchilik, butun xalqimizning ishtiroki va qo‘llab-quvvatlashini talab qiladigan umummilliy masaladir… Bu haqda fikr yuritganda, men Abdulla Avloniyning „Tarbiya biz uchun yo hayot — yo mamot, yo najot — yo halokat, yo saodat — yo falokat masalasidir“ degan chuqur maʼnoli so‘zlarini eslayman. Buyuk maʼrifatparvar bobomizning bu so‘zlari asrimiz boshida millatimiz uchun qanchalar muhim va dolzarb bo‘lgan bo‘lsa, hozirgi vaqtda ham biz uchun shunchalik, balki undan ham ko‘ra muhim va dolzarb ahamiyat kasb etadi.

message: Istiqlol yillarida mam-timizda M.t.ni amalga oshiradigan o‘quv muassasalari va umumtaʼlim maktablarining moddiy-texnik bazasini mustahkamlashga eʼtiborni kuchaytirish eng muhim va jiddiy masalaga aylandi. Shu maqsadda yurtimizda Kadrlar tayyorlash milliy dasturi amalga oshirilmoqda, uning uzviy va mantiqiy davomi bo‘lmish 2004-2009 yillarda Maktab taʼlimini rivojlantirish umummilliy davlat dasturi qabul qilindi. Unga muvofiq, yurtimizda mavjud bo‘lgan o‘n mingga yaqin umumtaʼlim maktabining moddiy-texnik bazasini mustahkamlash, taʼlim jarayonining mazmunini tubdan takomillashtirish, o‘qituvchilarning mehnatini moddiy va maʼnaviy rag‘batlantirish bo‘yicha katta ishlar qilinmoqda. Muxtasar qilib aytganda, oxirgi yillarda taʼlim-tarbiya sohasida amalga oshirgan, ko‘lami va mohiyatiga ko‘ra ulkan ishlarimiz biz ko‘zlagan ezgu niyatlarimizga erishish, hech kimdan kam bo‘lmaydigan hayot barpo etish, yoshlarimiz, butun xalqimizning maʼnaviy yuksalishi yo‘lida mustahkam zamin yaratdi, desak, hech qanday xato bo‘lmaydi. („Yuksak maʼnaviyat — yengilmas kuch“, 60-64 b.). Yuqoridagi fikrlardan ko‘rinib turibdiki, M.t. har qanday jamiyat va mam-t hayotida hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Chunki uning o‘sishi va taraqqiyoti uchun moddiy va maʼnaviy boyliklar ishlab chiqarish to‘xtovsiz ravishda yuksalib borishi lozim. Buning uchun yosh avlod ushbu boyliklarni yaratishda o‘z ajdodlaridan yuqori darajaga ko‘tarilmog‘i darkor. Jamiyat taraqqiyotining turli davrlarida M.t. turlicha izohlab kelingan. Sobiq Ittifoq davrida hukmron mafkura M.t.ga sinfiy va partiyaviy hodisa sifatida yondashishni talab etgan, bu jarayonda milliy xus-yatlar deyarli hisobga olinmagan edi. O‘z-n istiqlolga erishgach, M.t.ga bog‘liq jarayonlarga yangi hamda sog‘lom tafakkurga tayangan holda yondashuv qaror topa boshladi. Uni izohlashda g‘ayriilmiy sinfiy-partiyaviy yondashuvdan voz kechildi. M.t.ning milliy va umuminsoniy asoslariga alohida eʼtibor qaratilmoqda. Maʼnaviy va jismoniy barkamol avlodni tarbiyalash masalasi bugungi O‘z-n uchun umummilliy, umumdavlat miqyosidagi vazifa bo‘lib, bu ezgu maqsad yo‘lida amalga oshirilayotgan ishlarni izchillik va qatʼiylik bilan davom ettirish mazkur sohadagi asosiy mezonga aylandi. Bu borada jamiyatni doimiy harakatga keltirib turadigan kuch — milliy g‘oya, milliy manfaatga xizmat qiladigan qadriyatlarni, ilg‘or demokratik qoida va t.larni aniq-ravshan tasavvur etish, ularni o‘rganish, borini asrab-avaylash, boyitish, rivojlantirish, xalqni, avvalo, o‘sib kelayotgan yosh avlodni ana shu bilim va ko‘nikmalar bilan tarbiyalash — M.t. sohasidagi eng ustuvor vazifa hisoblanadi. Masalaning bu tarzda qo‘yilishining asosiy sababi shundaki, bugungi yoshlar nafaqat o‘quv dargohlarida, balki radio, TV, matbuot, Internet kabi vositalar orqali ham rang-barang axborot va maʼlumotlarni olmoqdalar. Jahon axborot maydoni kengayib borayotgan sharoitda, bolalar, yoshlar ongini faqat o‘rab-chirmab, uni o‘qima, buni ko‘rma deb bir tomonlama tarbiya berish, ular atrofini axborot davrida temir devor bilan o‘rab olish, zamon talabiga, jamiyat maqsad-muddaolariga ham to‘g‘ri kelmaydi. Internetdan olinayotgan xabarlar yoshlar maʼnaviy tarbiyasi, ongiga faqat salbiy taʼsir ko‘rsatishi mumkin, degan fikrlarga nisbatan «Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch» asarida taʼkidlagan quyidagi xulosaga tayanish lozim: „…sodda qilib aytganda, Internet bu katta bir do‘kon. Do‘konga borganda, odam xohlagan molini sotib oladi. Masalan, biz bozorga o‘zimiz istagan, manfaatimizga xizmat qiluvchi buyumni sotib olgani boramiz. Internetni ham kishilar ehtiyoji va manfaati uchun xizmat qiluvchi axborot bozori deb anglash kerak“. Demak, yoshlarni maʼnaviy jihatdan shunday tarbiyalash lozimki, ular Internet — axborot bozoriga kirganda faqat o‘zi, el-yurti uchun zarur, foydali, maʼnaviy asoslarga daxl qilmaydigan narsani olsin.
thread_title:  Istiqlol yillarida mam-timizda M.t.ni oʻrni 

message: Yoshlarga Internetdan, axborotdan foydalanish, axborot isteʼmoli mad-tini o‘rgatishda dunyoning qaysi burchagidan qanday maʼlumot kelmasin, qanday maʼnaviy tajovuz tahdid solmasin, har qanday holatda ham maʼn-y-ruhiy jihatdan ogoh va hushyor, turli axboriy xurujlardan o‘zlarini yo‘qotib qo‘ymaydigan barkamol shaxslarni shakllantirish bu sohadagi M.t.ning asosiy mezoni bo‘lmog‘i lozim. Shu boisdan ham o‘sib kelayotgan avlodning M.t.siga javobgarlik hissi bilan yondashish masalasi doimo oila, mahalla, maktab va taʼlim muassasalari, umuman, barchaning diqqat-markazida turmog‘i lozim. Yoshlarni ham jismoniy, ham maʼnaviy jihatdan to‘g‘ri tarbiyalashda zamonaviy meditsina, pedagogika, psixologiya fanlari tavsiyalarini har bir oilada joriy qilish ayniqsa zarur. Har bir oila, ota-ona, eng avvalo, bola timsolida shaxsni ko‘rishi, uning uchun shaxsga tegishli barcha huquq va erkinliklarni taʼminlashi borasida o‘zining mas’ul ekanligini doimo his etib turishi nihoyatda muhim. Istiqlol yillarida kamdan-kam mam-tda mavjud bo‘lgan noyob idora — mahalla ham milliy-maʼnaviy qadriyatlarni asrab-avaylashda, el-yurt tinchligi va osoyishtaligini mustahkamlashda, yoshlarning M.t.si va ularni komil inson etib tarbiyalashda muhim ahamiyatga ega bo‘lmoqda. Dunyoning pastu balandini ko‘rgan mahalla oqsoqollari, kayvoni onaxonlar o‘zlarining hayot tajribasi bilan yoshlarga M.t. va saboq berib, xalq anʼanalari davomiyligini asrab-avaylab kelayotgani ibratlidir. Bunda mahallaga xos hayot tarzi va turmush mad-ti, qo‘ni-qo‘shni va mahalla-ko‘y o‘rtasidagi munosabat larning taʼsiri katta. Xullas, M.t.ning qirralari juda ko‘p. M.t.da milliy g‘oya, milliy g‘ururni yuksaltirishga xizmat qiladigan timsollar, ramzlarning har biri — katta bir darslik, kuchli tarbiya vositasi hisoblanadi. Bundan tashqari, buyuk ajdodlar tavallud sanalarini nishonlash ham maʼnaviy va tarixiy ahamiyatga ega. Bunday marosimlarni o‘tkazish orqali yoshlar yangi qadriyatlar asosida tarbiyalanadi, ular qalbiga tarixni anglash va qadrlash, o‘tmishga hurmat bilan yondashish, ularni asrab-avaylash, shu xalqqa mansubligi bilan g‘ururlanish tuyg‘ulari singdiriladi. Umuman olganda, maʼnaviy jihatdan yaxshi tarbiya olgan shaxs o‘z aqli, o‘z tafakkuri, o‘z mehnati, o‘z mas’uliyati bilan ongli ravishda, ozod va hur fikrli inson bo‘lib yashaydi. Bunday odamlar uyushgan jamiyatni, ular barpo etgan maʼn-y-ruhiy muhitni, soxta aqidalar, vayronkor g‘oyalar va maʼnaviy tajovuzlar bilan buzish qiyin. Ularni o‘zlari aql-idrok va qalb amri bilan tanlab olgan hayotiy maqsadlaridan chalg‘itib ham bo‘lmaydi. Hozirgi davrda M.t. yo‘nalishida mam-t oldida turgan muhim vazifalarni bajarish, el-yurtga fidoyi va sadoqatli, haqiqiy vatanparvar, chuqur bilimli va maʼnan barkamol shaxslarni tarbiyalash bu borada xizmat qiladigan ziyoli va xizmatchilar, o‘qituvchilar va mutaxassislar, umuman, barcha maʼ-yat va ma’rifat sohasi xodimlarining muqaddas burchiga aylandi. https://n.ziyouz.com/books/kollej_va_otm_darsliklari/manaviyat/Maʼnaviyat%20asoslari%20(M.Hamdamova)
thread_title:  Yoshlarda axborot texnologiyalardan foydalanish 

thread_title:  Manbalar