Munozara:Determinizm va indeterminizm wikipedia

message: DETERMINIZM VA INDETERMINIZM (lotincha "determinare"- belgilash va inkor)— hodisalar, fazo va vaqtda oʻzaro aloqadorligining xarakteri, xususiyatlari va mohiyatini turlicha nuqtai nazardan talqin qilinishi.

message: Determinizm muayyan hodisalar oʻrtasidagi aloqadorlikning qonuniyatli, zaruriy va sababiy ravishda roʻy berishini, hodisalarning hozirgi Holati ularning avvalgi holati b-n uzviy tarzda bogʻlik ekanligini eʼtirof etadi. Determinizm tamoyili tufayli, ilm-fan, ayniqsa, tabiatshunoslik fani tabiiy hodisalar mohiyatini ochib berishga muvaffaq boʻldi, olamning yagona umumiy manzarasini yaratishda samarali xizmat qilib kelmoqda, uning yangidan-yangi qirra va jihatlarini kashf etmoqda. Klassik mexanikaning rivoji jarayonlar oʻzaro munosabatini talqin qilinishiga mexanistik ruhni olib keldi, chunki uning amal qilish qonunlari aksariyat ilm ahli tomonidan ilmiy tadqiqotlarning haqiqiy namunasi sifatida qabul qilindi. Unga koʻra, barcha moddiy tizimlar oʻrtasida faqat bir qimmatli, yaʼni, A -V sxemasidagi qonuniyatli aloqa mavjuddir. Agar hodisalar holatlarning amal qilishida mavjud boʻlgan sharoitlar oʻzgarmasa, avvalgi holat qatʼiy, muqarrar tarzda kelasi holatning keltirib chiqarilishini taʼminlaydi. Bunda Determinizm Fransuz olimi Laplas nomi b-n bogʻliqdir. Bu tamoyil bir yoqlama dinamik qonuniyatlarning mohiyati b-n uzviy bogʻlangan. Lekin koʻpgina hodisalarni, masalan, elementar zarralar, mikro va makro jismlarning oʻzaro munosabatini, demografiya sohasida oʻgʻil va qiz bolalarning tugʻilishi, turli sohalarda jarohat olish, huquqbuzarlik va boshqa dinamikasini oddiy Laplas determinizm vositasida uzil-kesil hal qilish mumkin emas. Demak, real sharoitdan kelib chiqqan holda, Determinizmning dinamik qonuniyatlar orqali ifodalashdan tashqari statistik qonuniyatlarga amal qiladigan boshqa koʻrinishi mavjud ekanligini ham eʼtirof etmoq lozim. Unga koʻra, hodisalarning avvalgi va hozirgi holatlari A B koʻrinishida, yaʼni, muayyan sharoitda ularning avvalgi va hozirgi holatini keltirib chiqaradi. Bu borada tasodifiyat va ehtimollik tushunchalari muhim rol uynaydi, albatta. Baʼzi fizik olimlar (Lui de Broyl, YA. P. Terleskiy, J.Vije, F.Bopp, D.Bom va b.) kvant mexanikasiga taalluqli jarayonlar, aslida, dinamik xarakterga ega, lekin biz vaqtincha uning baʼzi „yashirin“ parametrlaridan bexabarmiz, degan xulosaga keladilar.
thread_title:  Determenizm haqida 

message: Boshqa olimlar esa, mas., N.Bor. V.Geyzenberg kabilar yangi fizikada Determinizmning xukmi tugadi, endilikda indeterminizm davri boshlandi, degan fikrni qoʻllab-quvvatlaydilar. Ular bunga sabab qilib kvant mexanikasining mohiyatan klassik mexanikadan tubdan farq qilishini, fazo-vaqtning elementar zarralar darajasidagi jabhasida „avval“ va „hozir“ degan tushunchalarning bundan buyogʻiga qoniqarli darajada aniqlash mumkin emasligini muhim dalil sifatida keltiradilar. Birinchidan, kvant mexanikasida roʻy bergan vaziyatni yengil-yelpi hal qilish yoki uni xaspoʻshlab oʻtish hech qanday samara bermaydi. Ikkinchidan, har bir ilmiy sohada ungacha mos keladigan yangi tushunchalar tizimini ishlab chiqish muhim ahamiyatga molikdir. Uchinchidan, zaruriyat va tasodifiyat doim ham sof holda uchramasligini, tabiiy va ijtimoiy jarayonlarda sodir boʻladigan tasodifiy hodisalar, pirovard natijada, tartibga, zaruriyatga qarab oʻziga yoʻl ochib olishini eʼtirof etish kerak. Bunga misol tariqasida termodinamikaning ikkinchi asosini, ayrim oilada qiz yoki oʻgʻil tugʻilishining tasodifiy ekanligini, lekin jahon miqyosida ularning tugʻilishi nisbati zaruriy tarzda 1000-1050 ekanligini olish mumkin.
thread_title:  Indeterminizm 

message: *
thread_title:  Adabiyotlar