Munozara:Mustahkamligi yuqori po`lat

message: Poʻlatlarni sianlash
  Poʼlatdan yasalgan detalning sirtqi qatlamini bir vaqtning oʼzida xam uglerod, xam azot bilan toʻyintirish protsessi sianlash deb ataladi. Sionlash protsessidan detalning sirtqi qatlami qattiqligini oshirish va uni yeyilishga chidamli qilish uchun foydalaniladi. Ugle rodli konstruktsion poʻlatlardan yasalgan detallar va tezkesar poʻlat dan yasalgan kesuvchi asboblar sianlanadi. Detallarning sirtqi qatlami suyuk muxitda (suyuqlantirilgan tuzli vannada), gaz muhitda yoki qattik muhitda sianlanishi mumkin. Gaz muhitda sianlash, baʼzan, nitrotsementitlash deb ham ataladi.[6]
   Nitrosementitlash avtomobilsozlikda va traktorsozlikda keng qo'llanilib, jilvirlanmaydigan detallarning yuzalarini mustahkamlash uchun ishlatiladi.
  Sianlashning jiddiy kamchiligi bor: bu sianli tuzlarning zaharliligi. Bu mehnatni muhofaza qilish va tashqi muhitni himoya qilishni taqozo qiladi.
   Shu nuqtayi nazardan azot va uglerod bilan to'yintirishning past haroratli jarayoni qo'llaniladi, ya'ni zaharli bo'lmagan tuzlar eritmasida olib boriladi. Zaharli bo'lmagan tuzlar: sianitlar va karbonitlardir.
  Tezkesar po'latidan yasalgan keskichlarning turg'unligini oshi rish uchun toblab, yuqori bo'shatilgandan so'ng karbonitratsiya qilinadi. Jarayon rejimi: eritma harorati 530-570°C; ushlab turish vaqti 5-30 minut.[7]
     Qattik muhitda sianlash. Detallarni qattik muhitda sianlash protsessi qattik muhitda sementitlash protsessi kabidir. Farqi faqat shundan iboratki, qattik muhitda sianlash uchun ishlatiladigan aralashmada qattik karbyurizator bilan bir katorda sianli tuzlar (sianidlar) ham boʼladi. Masalan, kattik muhitda sianlashda 30- 40% kaliy ferrotsianid. 10% soda (natriy karbonat), qolgani pasta kumirdan iborat aralashma ishlatiladi. 
  Qattik muxitda sianlash usuli ham, xuddi past temperaturada sianlash usuli kabi, tezkesar poʼlatdan yasalgan kesuvchi asboblarning kesish xossalarini yaxshilash va turgʻunligini oshirish uchun qoʼllaniladi. Аmmo bu usulning ish unumi suyuk va gaz muhitda sianlash usulinikiga karaganda ancha past boʼlganligi uchun undan kamdan-kam hollarrda foydalaniladi.
Suyuk muhitda sianlash. Sirtqi qatlami suyuq muhitda uglerod va azot bilan toʼyintiriladigan detallar suyuqlantirilgan tuzli vannada qizdiriladi. Bunday tuzlar sifatida sianidlardan natriy sianid NaCN, kaliy sianid KCN, kalsiy sianid Ca(CN) dan foydalaniladi. Sianidlarning suyuqlanish temperaturasi past (550-650°C) boʼlganligidan ularga sianidlarning suyuklanish temperaturasini oshirib, buglanishini kamaytiruvchi neytral tuzlar (natriy xlorid NaCl, bariy xlorid BaCl2, natriy karbonat Na2CO3 va boshkalar) koʼshiladi. Sianlash uchun, masalan, 40% NaCN, 40% NaCl va 20% Na2CO3 ëki 6% NaCN, 80% BaCl2 va 14% NaCl dan iborat aralashmalar ishlatiladi. Аralashmadagi sianidlar bilan neytral tuzlarning mikdoriy nisbatiga koʼra, aralashmalar yuqori protsentan (90-95% sianidli), oʼrtacha protsentli (40-50% sianidli) va past protsentli (1-6% sianidli) 
boʻladi.
  Sianlash protsessining mohiyati shundan iboratki, sianidlar qizdirilganda parchalanib, ulardan uglerod va azot atomlari ajralib chikadi hamda detalning sirtqi qatlamiga diffuzilanadi. Diffuzi on 
katlamning tarkibi va xossalari sianlash temperaturasiga bogʼliqdir. Sianlash temperaturasining kutarilishi diffuzion katlamda uglerod mikdorining ortishiga, sianlash temperaturasining pasayishi esa azot mikdorining ortishiga olib boradi. Sianlash protsessi aralash protsess, yaʼni bir vaqtning oʻzida xam uglerodlash, ham azotlash protsessi boʻlganligidan, sianlash protsessi yuqori temperaturada sementitlash protsessiga, past temperaturada esa azotlash protsessiga yaqinlashib boradi deyishimiz mumkin. Shu sababli suyuk muxitda sianlash ikki turga, yuqori temperaturada sianlash (detallarni sianlash) va past temperaturada sianlash (kesuvchi asboblarni sianlash) turlariga boʼlinadi. 
  Yuqori temperaturada sianlash. Bu usuldan oʼrtacha va kam uglerodli poʻlatlardan, uglerodli oddiy poʻlatlardan va legirlangan poʻlatlardan yasalgan detallarni sianlashda foydalaniladi. Sianlash protsessi 800-950°C temperaturada olib boriladi. Sian lashda, masalan, 40% NaCN, 40% NaCl va 20% Na2CO3 dan iborat aralashma (820-850°C temperatura uchun) yoki 6% NaCN, 80% BaCl2 va 14% NaCl dan iborat aralashma (900-950°C temperatura uchun) ishla tiladi.
  Detallarni sianlashning katta kamchiligi shundaki, sianidlar zaharli boʼladi. Shuning uchun detallar maxsus ajratilgan xonalarda sianlanadi, bu xonalarda esa xavfsizlik texnikasiga qatʼiy rioya qilinadi.
   Detallar sianlanib, soʼngra toblangandan keyin detal sirtida qolgan sianidlar batamom ketguncha yaxshilab yuviladi va, shundan ke yin, boʼshatiladi.
   Past temperaturada sianlash. Sianlashning bu turi asbobsozlik poʼlatidan (tezkesar poʼlat va xromli poʼlatdan) yasalgan asboblar uchun koʼllaniladi. Bunda termik ishlangan, yaʼni toblanib, soʻngra bushatilgan asboblar sianli tuzlar suyuklanmasida 500-600°C temperaturada sianlanadi. Sianlash natijasida asboblarning sirtqiyupqa (0,02-0,04 mm qalinlikdagi) qatlami azot bilan uglerodga toʻyinadi, yaʼni bu qatlamda nitridlar bilan karbidlar hosil boʼladi. Sianlangan qatlamning rangi qoraroq tusga kiradi, bu qatlamning sirti, baʼzan, oqish tusli qobik bilan koplanib qoladi. Prof. D. А. Prokoshkinning tadqiqotlariga koʼra, oqish tusli sirtqi qobiq temir karbididan iboratdir. Bu kobik juda murt boʼladi, shuning uchun uning qalinligini 3-5 mikrondan oshirmaslik kerak. Ok qobiq ostidagi qoraroq tusli qatlam martensit, karbid va nitridlardan iborat juda mayin aralashmadir. Sianlangan qatlamning qattiqligi Vikkers boʼyicha 900-1200 ga, issiqbardoshligi esa taxminan 650°C ga yetadi.
Аsboblarni sianlash uchun 30-50% NaCN va 70-50% Na2CO3 dan yoki 80-90% sarik kon tuzi, yaʼni K [Fe(CN)6] va 20-10% KON Dan iborat aralashma ishlatiladi. Ikkinchi aralashmada oʼyuvchi kaliy sa rik kon tuzining suyuqlanish temperaturasini pasaytirish uchun koʼ shiladi.
Yukori temperaturada sianlash. Sianlashning bu turi konstruktsion va kam legirlangan pulatlardan yasalgan detallarni nitrotsementitlashda qoʼllaniladi. Bunda detallar 830-850°C, baʼzan esa 930-950°C temperaturagacha kizdiriladi, natijada uglerod bilan azot (⁠づ⁠｡⁠◕⁠‿⁠‿⁠◕⁠｡⁠)⁠づfazaga diffuzilanadi.
Nitrotsementitlash natijalari sianlash temperaturasiga, detalni zarur temperaturada tutib turish vaqtiga va aralashmadagi sementitlovchi gaz bilan azotlovchi gazning nisbatiga bogʻliqdir. Temperatura koʼtarilgan sari diffuzion qatlamning chuqurligi oshib, azotga toʻyi nish darajasi pasayadi; tutib turish vaqtining ortishi bilan ham sianlanish chuqurligi ortadi. Аralashmadagi gazlarning nisbati detalь sirtqi qatlamining uglerod va azotga toʻyinish darajasiga taʼsir etadi. 
Detalning sirtki katlami kattikligini zarur darajaga yetkazish uchun detalь sianlangandan keyin toblanadi. 830-850°S temperaturapoʻlat donalarining tez yiriklashish zonasidan past boʼlganligi uchun detal sianlash pechidan oliboq sovitiladi (toblanadi). Detal sovitilganda uning oʼzagi ham toblanadi, chunki 830-850°C temperaturada koʻpgina konstruktsion poʻlatlarning oʼzagi ham toblash temperaturasigacha qiziydi. Uzagi ham toblangan detallarning mexanik xossalari yaxshilanadi, chunki sianlangan qavat uchun puxta tayanch xosil boʻladi. Katta solishtirma bosim bilan ishlaydigan detallar sianlangan qatlamining qattiqligi Rokvell boʼyicha 56 dan, oʼzagining qattiqligi esa 30-40 dan kam boʼlmasligi kerak.
Shuni ham aytib oʼtish kerakki, sianlangan detalning diffuzion qatlami toblangandan keyin bu qatlamda anchagina mikdor qoldik austenit buladi, qoldik austenitning boʼlishi esa nitrotsementitlan gan qatlamning qattiqligini pasaytiradi. Koldik austenit mikdorini kamaytirish uchun detal sovuk bilan ishlanadi.

message: Yaxshi 1986jasurbek (munozara) 13:26, 24-Oktabr 2022 (UTC)
thread_title:  Poʻlatlarni qattiqligini oshirish