Munozara:O'simliklarda immunitet

message: Oʻsimliklarda immunitet — Oʻsimliklarda kasallilarni viruslar, bakteriyalar, zamburugʻlarga qarshi chidamliligidir. Oʻsimliklarda ikki xil immunitet kuzatiladi.
1. Mutlaq chidamlilik. Bu holatga misol qilib bugʻdoyda yuzaga keladigan sulining qora kuya changiga nisbatan chidamlilikni koʻrsatish mumkin.
2. Nisbiy chidamlilik. Bu tashqi muhit sharoitiga qarab oʻsimliklarning nisbatan zararlanishi.
O'simliklarda ko'pincha immunitetni  - chidamlilik deb ataladi.Chidamlilik -o'simlik organizmining infeksiyaga javob meyoridir. Bu o'simliklarning kasallikni yuqtirmasligi, chegaralab quyishi yoki uning rivojlanishiga to'sqinlik qilish qobiliyati bilan tavsiflanadi. Chunki tirik organizmga tushgan mikroorganizm unung qarshiligiga uchraydi. Shuning uchun ham ular kasallik tug'dirishdan oldin o'zlari nobud bo'lishlari mumkin ( agar organizm shu mikroorganizm turiga nisbatan chidamli bulsa ). Chidamsiz o'simliklar bunday qarshilik ko'rsata olmaydi. Natijada ular kasallanadi va xatto nobud bo'lishi ham mumkin. Chidamlilik nospetsifik yoki bir turlarga xos, spetsifik yoki navlarga xos bo'lishi mumkin.  Nospetsifik  - turlarga xos chidamlilik asosida o'simliklar juda ko'p miqdordagi saprofit mikroorganizmlar ta'siridan himoya qilinadi. Chidamlilikning bu shakli fitoimmunitet deyiladi. Bunday chidamlilik nospetsifik bo'lib, faqat ma'lum turlarga xos bo'ladi. Shuning uchun ham har bir tur oz miqdordagi qo'zg'atuvchilar bilan zararlanadi.
Spetsifi - navlarga xos chidanlilik, nospetsifik chidamlilikni engib, oʻsimliklarning kasallantirishi mumkin boʻlgan parazitlarga boʻlgan munosabatidir. Bu chidamlilik ayniqsa, madaniy oʻsimliklar uchun muhim ahamiyatga ega, chunki ularning 90 % dan ortigʻi spetsifik patogenlardan zararlanadi. Odatda navlar ayrim patogenlarga nisbatan chidamli boʻlib, boshqa patogenlar bilan zararlanishi mumkin. Bu mikroorganizmlar turiga, ularning virulentlik darajasiga, oʻsimlik navining shu mikroorganizm taʼsiriga chidamliligiga, ikkala organizmlarning rivojlanish bosqichlariga, uzaro taʼsir sharoiti va muddatlariga bogʻliq boʻladi.
O'simliklarning kasalliklarga chidamlilik darajasi turli hil himoyalanish mexanizmlariga asoslangan.Bular asosan ikki guruhdan iborat: konstitutsion va induktsiyalangan.
Konstitutsion mexanizmlar - oʻsimlik tuqimalarida infektsion jarayongacha mavjud boʻladi: 1) Oʻsimlik toʻqimalari oʻziga xos tuzilmaviy xususiyatlarga ega boʻlib, infektsiya kirishiga mexanik toʻsiqni taminlaydi; 2) Antibiotik faollikka ega boʻlgan moddalarni ajratadi (fitontsidlar, fenollar va boshqalar) ; 3) Parazitlarning oziqlanib, oʻsish va rivojlanishini taʼminlaydigan moddalarning juda kam hosil boʻlishi va boshqalar.

message: Infektsiya taʼsiriga oʻsimlikning reaksiyasi bilan tafsiflanadi. 1) Oʻsimliklarning nafas olishi va energiya almashinuv jarayonlari kuchayadi; 2) Umumiy nospetsifik chidamlilikni oshirishga yoʻnaltirilgan moddalarning toʻplanishini taʼminleydi. (Fitontsidlar, fenollar, xinonlar, har xil taninlar va boshqalar) 3) Qoʻshimcha mexanik himoya tusiqlari hosil boʻladi. 4) Yuqori tasirchanlik reaksiyalari paydo boʻladi;5) Fitoaleksinlar sintezlanadi. Bunday chidamlilikka ega boʻlgan oʻsimliklar hujayrasida parazitning rivojlanishi qiyinlashadi va xatto rivojlana olmay nobud boʻlishi mumkin.Nektotrof va biotrof parazitlarga nisbatan chidamlilik mexanizmlari farq qiladi. Nektotrof patogenlar oʻzlari ajratgan gidrolitik fermentlari va toksinlari bilan oʻsimlik hujayrasini zararleydi.Ular toksinlar yordamida oʻsimlik hujayrasini uldiradi va hujayrada joylashib oladi. Keyinchalik gidrolitik fermentlar yordamida hujayra tarkibidagi moddalar parchalanadi. Nektotroflart ajratgan toksinlar — fitotoksinlar deyiladi. Fitotoksinlar juda koʻp oʻsimliklarni zararlashi mumkin.Biotroflar oʻsimliklar uchun zararli boʻlgan toksinlarni ajraytmeydi. Ular asosan hujayralararo boʻshliqlarga joylashib, oʻzlarining gaustoriya surgʻichlari yordamida hujayradan ozuqa moddalarni soʻrib oladi. Ammo zamburugʻlarning sporalar hosil qilishidan boshlab oʻsimliklar zararlana boshleydi.
Umuman olganda o'simliklarning yuqumli kasalliklarga chidamliligi uch turga ajratiladi:
1. Morfologik va anatomik chidamlilik. Bunga oʻsimlik toʻqimalari tuzilmasining mustahkamligi, qoplovchi toʻqima hujayralari devorlarining va kutikulaning qalinligi, tikanlar va tuklarning mavjudligi, hujayralarning kichik boʻlishi va hujayralararo boʻshliqlarning kamligi va boshqalar kiradi.
2. Fiziologik chidamlilik. Bunday chidamlilikni ogʻizchalar harakatining oʻziga hos hususiyatlari, CAM — metabolizm, hujayra shirasining nordonligi va osmotik bosim miqdori kabilar taʼminleydi.
3) Kimyoviy chidamlilik. Toʻqima hujayralarida har xil himoya moddalarning (himoya oqsillari, uglevodlar, prolin, fitontsidlar, alkaloidlar, fenol birikmalari, fitoaleksinlar va boshqalar) toʻplanishi bilan tavsiflanadi.
O'simliklarning yuqumli kasalliklarga chidamliligini oshirish maqsadida tashqi muhit omillarini ( harorat, yorug'lik, tuproq namligi va unumdorligi ) mu'tadil darajada yunaltirish katta ahamiyatga ega. Ayniqsa o'simliklarning mineral oziqlanishiga ko'proq e'tibor berilmoqda. Keyingi yillarda fosfor, kaliy va mikroelementlarning ta'sirida o'simliklarning patogen mikroorganizmlarga chidamliligi oshganligi aniqlandi.Ozuqa elementlarining miqdori , nisbatan va qo'llash muddatlaridan to'g'ri foydalanish metabolitik jarayonlarni faollashtiradi va natijada o'simliklarning kasallikka chidamliligi ham mustaxkamlanadi.
Manba 
Хужаевю Х.Ж." Усимликлар физиологияси " Тошкент -<< Mehnat >> - 2004. 216 -219 бет
thread_title:  Chidamlilikning infektsiyalangan mexanizmi