Dyskusja:Pagóry Chełmskie

message: Polesie Wołyńskie stanowi jednostkę przejściową pomiędzy właściwym Polesiem      a wyżynami Lubelską i Wołyńską. Charakterystyczną cechą tego regionu są wznoszące się wśród równin dosyć wysokie garby, zbudowane z margli kredowych i trzeciorzędowych piaskowców. W granicach Polski wyróżnia się trzy mezoregiony: Obniżenie Dorohuckie, Obniżenie Dubienki oraz Pagóry Chełmskie obejmujące łącznie 2,1 tyś. km².
Pagóry Chełmskie są wzniesieniami, zbudowanymi z warstw górnokredowych            z czapami trzeciorzędowych piaskowców, które jako odporniejsze na denudacje spowodowały powstanie ostańcowych gór stołowych osiągających wysokość do 274 m n.p.m. Pagóry nie tworzą zwartej wyżyny, a obniżenia między nimi wypełniają piaski i zabagnienia, łączące się przyległymi równinami Obniżenia Dorohuckiego na zachodzie i Obniżenia Dubienki na wschodzie. Od Działów Grabowieckich oddziela je dolina Białki (dopływ Wieprza), oraz górnej Uherki i Udali (dopływy Bugu), których dolinowy dział wodny (na wschód od Rejowca) znajduje się nieco powyżej 200 m n.p.m. Najdalej ku północy jest wysunięty tzw. Łuk Uhruski (235m n.p.m.) wzniesiony ponad otaczające równiny 50m              i urywający się stromą krawędzią nad doliną Bugu. 	
Odpowiednikiem Pagórów  Chełmskich po wschodniej stronie Bugu są Wzgórza Lubomelskie (219m n.p.m.), zaliczane do Polesia Wołyńskiego.
Największym ośrodkiem jest powiatowe miasto Chełm (ok. 70 tyś. mieszkańców) niegdyś stolica jednego z księstw ruskich. Miejscowe warstwy kredowe są bardzo dobrym surowcem do produkcji cementu, toteż w okolicy powstały dwie cementownie, w Chełmie i pobliskim mieście Rejowiec Fabryczny (ok. 4,5 tyś. mieszkańców), który rozrósł się w pobliżu wsi Rejowiec                 i węzłowej stacji kolejowej o tej samej nazwie (linie w kierunku Lublin, Zamość i Kowel na Ukrainie. Powierzchnia tego regionu mezoregionu wynosi 720 km² (J. Kondracki 1994)   
Celem tej pracy jest ukazanie szeroko pojętego środowiska geograficznego Pagórów Chełmskich. W pracy została opisana: budowa geologiczna, klimat, stosunki wodne (główne czynniki warunkujące środowisko geograficzne), rzeźba terenu, pokrywa glebowa, flora            i fauna, oraz formy ochrony środowiska tego regionu.
===2. BUDOWA GEOLOGICZNA===
====2.1 Tektonika====
Opisywany obszar leży na pograniczu dwóch wielkich jednostek tektonicznych. Cześć północno-wschodnia należy do zrębowego wyniesienia podlasko-lubelskiego, które wchodzi w skład starej platformy wschodnioeuropejskiej. Natomiast niewielka cześć południowo-zachodnia znajduje się w obrębie odcinka lubelskiego synklinrium brzeżnego, będącego częścią rozległego przegłębienia perykratonicznego (W. Pożaryski 1969). Granica między strefą platformową a synklinorium na odcinku Lubelszczyzny prowadzi wzdłuż strefy dyslokacji ciągnącej się od Kocka przez Dorohuczę w kierunku Tyszowiec
Na obszarze Pagórów Chełmskich strefa ta przebiega mniej więcej od Anusina przez Rejowiec do Niedziałowic. Platformowy obszar pagórów należy do Zapadliska Włodawskiego, oraz Wyniesienia Chełmsko-hrubieszowskiego. Jednostki te są pocięte dość licznymi uskokami o kierunkach zbliżonych do NE-SW oraz mniej wyraźnymi i rzadszymi uskokami o kierunkach zbliżonych do NW-SE. Większość tych uskoków powiązać można z fazami bretońskimi, chociaż widoczne są wpływy starszych założeń. Tak więc ta cześć obszaru platformowego charakteryzuje się typową tektoniką blokową (M. Żelichowski 1970).
Częścią pagórów jest Zapadlisko Dorohuczy które jest fragmentem rowu mazowiecko-podlaskiego uformowanego w fazie asturyjskiej. Fazy późniejsze nie przyczyniły się do powstania wyraźniejszych kierunków tektonicznych powodując jedynie odmłodzenie starych kierunków (A. Jahna1956).
Kompleks skał budujących omawiany teren można podzielić na dwie części-osady paleozoiku, które są nie istotne dla rzeźby powierzchni ziemi oraz mezozoiku. Osady te składają się z niezbyt miąższej serii skał jurajskich, wykształconych w facji węglanowej, oraz serii osadów kredowych o miąższości dochodzącej do 500 metrów w całości składa się ze skał węglanowych o dość zmiennych właściwościach litologicznych.
====2.2 Charakterystyka utworów kredowych====
Skały wieku jurajskiego odgrywają dominującą rolę w budowie geologicznej
Lubelszczyzny, a w szczególności jej części wyżynnej. Wypełniają one wielką formę synklinalną położoną na peryferiach platformy wschodnioeuropejskiej. Okolice Chełma            i Rejowca położone są w obrębie wschodniego skrzydła tej rozległej niecki. Seria osadów kredowych o miąższości od 500 do około 800 metrów w całości składa się ze skał węglanowych o dość zmiennych właściwościach litologicznych. Zawartość węglanu wapnia jest jednak wysoka w całym profilu i waha się np. w Chełmie od 68 do 87% w kampanie do około 90-96% w turonie. W utworach należących do mastrychtu górnego wahania te mają
zakres od 84 do 90% (J. Müller 1960).
Skały budujące Pagóry Chełmskie pochodzą z górnego mastrychtu są to przede wszystkim opoki, opoki margliste, margle, wapienie margliste, kreda pisząca oraz piaskowce glaukonitowe. Miąższość skał tego piętra, podobnie jak całego kompleksu kredowego, rośnie w kierunku zachodnim, od około 200 metrów w okolicy Chełma do około 270 metrów             w okolicy Rejowca. Cechą charakterystyczną tych skał jest niewielkie wahanie zawartości węglanu wapnia w profilu pionowym; Rejowiec 85-90%, Chełm 78-95%. Taka wysoka             i mało zmienna zawartość CaCO3 że świadczyć o stabilnych warunkach sedymentacji                w basenie morza górnokredowego (K. Wyrwicka 1970)
Opoka, czyli skała wapienno-krzemionkowa o szkielecie opalowym jest najodporniejszą ze wszystkich głównych skał tego regionu z wyjątkiem gez i piaskowców glaukonitowych, które występują sporadycznie. Wapienie te nie występują w formie zwartej pokrywy lecz w postaci izolowanych płatów. Ciągła pokrywa opok występuje już poza pagórami, na linii Hruszów-Niedziałowice-Depułtycze. Wielkość płatów opoki na tym obszarze jest różna. Największe płaty występują w okolicy Janowa i Nowosiółek oraz między Ochożą i Świecicą. W rozmieszczeniu tych skał można zauważyć pewne prawidłowości. Dłuższe osie ułożone są w części NE (platformowej), w kierunku NW-SE, natomiast osie nielicznych wzgórz w części SW mają kierunek zbliżony do równoleżników. Oprócz tego płaty występują w okolicy Hruszowa i ciągną się pasem do Kań. Drugi wyraźnie bardziej zwarty pas ciągnie się od Ludwinowa do okolic Krowicy. Trzeci natomiast rozciąga się od Kolonii Rudka do Terenina. Oprócz tych pasów opoki występują już tylko w rejonie Stawskiej Góry. Miąższość tych skał w poszczególnych płatach jest niezmienna i wynosi około 40 metrów. Kierunki ułożenia pasów opok wskazuje dość wyraźny związek z tektoniką podłoża paleozoicznego.
Odmianą opoki występującą na terenie Pagórów Chełmskich jest opoka marglista, którą można odróżnić od opoki jedynie badaniami makroskopowymi. Opoki margliste występują jedynie jako cienkie, soczewkowe przewarstwienia wśród innych odmian skał, głównie wśród typowych opok i margli. Skały te można zaobserwować w zachodniej części pagórów, w odsłonięciach w okolicy Elżbiecina, Anusina i Rejowca
Skała wapienno-krzemionkowa ilasta posiadająca ponad 20% tlenku krzemionki, oraz domieszki tlenków glinu i żelaza to margiel. Występuje on tutaj na ogół w strefach obniżeń pomiędzy wzgórzami zbudowanymi z opok i są pokryte utworami czwartorzędowymi.            W stosunku do opisywanych wcześniej skał margle te charakteryzują się wzrostem zawartości węglanu wapnia (66-73%). Ilość tlenków glinu i żelaza jest w marglach nieco wyższa niż w opokach. Pod względem składu chemicznego można w obrębie margli wyróżnić dwie odmiany różnice się od siebie nie tylko składem chemicznym ale również właściwościami litologicznymi. Wstępujące tutaj margle jasnoszare zawierają powyżej 70% węglanu wapnia oraz, nieco ciemniejsze margle zawierające poniżej 70% węglanu wapnia         i większej zawartości substancji ilastych. Skały te ze względu na większą porowatość są bardziej podatne na pęcznienie w wyniku namakania
Wapienie margliste różnią się od margli i opok. Przede wszystkim zwraca uwagę wyraźny wzrost węglanu wapnia (74-82%) przy jednoczesnym spadku ilości krzemionki, ora niewielkim spadku zawartości tlenku glinu i żelaza. Skały te występują na niewielkiej powierzchni w okolicach Siedliszcza i Rejowca Fabrycznego oraz między Bezkiem                  i Adolfinem. Występują one zasadniczo w kompleksie margli a zasięg pionowy tych skał jest niewielki
Skałą charakterystyczną Pagórów Chełmskich a w szczególności rejonu Chełma jest kreda pisząca. Składa się ona głównie z cząstek kokkolitów i foraminifeów oraz ze skorup inoceramów. Oprócz cząstek organicznych występuje w niej niewielka domieszka minerałów ilastych i rozproszone ziarna glaukonitu oraz skupienia manganu i pirytu. Kreda pisząca zawiera nawet ponad 90% węglanu wapnia, jest porowata (porowatość dochodzi do 40%)         i bardzo miękka o jej podatność na rozpuszczanie można określić jako dość wysoką.             W wyniku wietrzenia kredy piszącej powstaje materiał ilasty z niewielką domieszką zaokrąglonych okruchów. Taki typ zwietrzeliny jest podatny na procesy soliflukcyjne i zmyw powierzchniowy. Występowanie tego typu skały stwierdzono w okolicy Chełma, Weremowic i Stawu.
W stropowych partiach utworów kredowych, w obrębie wzgórz zbudowanych z opok, w kilku punktach (Lechówka, Elżbiecin, Chełm, Zawadówka) występują przewarstwienia skał zawierających glaukonit. Piaskowiec glaukonitowy, bo o nim mowa złożony jest przede wszystkim z ziaren glaukonitu wśród, których tkwią okruchy i niewielki otoczaki opok            a lepiszczem jest opal przechodzący w chalcedon. Spotykane są również odłamki muszli oraz konkrecje pirytu. Miąższość tych skał może dochodzić do kilku metrów. Najbardziej znane miejsce występowanie tych skał to góra w Chełmie oraz rejon na północ od Zawadówki
(M. Harasimiuk 1975).
Ryc. 3 Profil litologiczny odsłonięcia kredy w Lechówce
#-opoki,
#-opoki odwapnione,
#-iły bentonitowe,
#-opoki odwapnione z kanałami skałotoczy,
#-opoki odwapnione,
#-gezy odwapnione,
#-opkoi odwapnione silnie spękane, 
#-opoki odwapnione bardzo silnie spękane,
#-piaski glaukonitowe w spągu ze żwirkami.
===3. STOSUNKI WODNE===
====3.1 Wody powierzchniowe====
Zachodnia część Pagórów Chełmskich należy do dorzecza Wieprza i jest odwadniana przez Mogielnice, Potok Pawłowski i Rejkę. Wszystkie te niewielkie rzeki wypływają             z obszarów torfowych. Brak tu wyraźnych źródeł. Jedynie w górnej części doliny Mogielnicy występowało niewielkie źródło o wydajności około 2 l/s, które zanikło po przeprowadzeniu melioracji. Koryta wyżej wymienionych rzek na skutek działalności człowieka straciły swój pierwotny charakter. Głównym przejawem antropopresji są rowy melioracyjne oraz kompleksy stawów, spośród których największy znajduje się na wschód od wsi Kanie. Przy budowie niektórych stawów wykorzystano również szereg wertebów krasowych, położonych w sąsiedztwie den dolin rzecznych. W okolicy Marynina i Józefowa występuje kilka jeziorek o powierzchni nie przekraczającej 0.5 ha. W okresach wilgotniejszych ilość małych okresowych jeziorek wzrasta. Wszystkie one są związane genetycznie ze zjawiskami krasowymi.
 
Ryc. 4 Sieć rzeczna i położenie miejscowości
====3.2 Wody gruntowe====
Charakter wód gruntowych i sposób ich występowania zmienia się w zależności od litologii utworów stanowiących warstwę wodonośną. Z tego względu na terenie Pagórów Chełmskich wyróżnić można wody w utworach kredowych, trzeciorzędowych, czwartorzędowych oraz w utworach holoceńskich wypełniających doliny rzeczne.
Istnieją dwie teorie opisujące występowanie wód gruntowych w skałach kredowych na Wyżynie Lubelskiej. Pierwsza  teoria (T. Wilgat 1959, 1970) zakłada występowanie wód   o charakterze warstwowo-szczelionowym z powszechną wielopoziomowością. Przebieg górnego poziomu wód podziemnych nawiązuje do topografii terenu, natomiast niższe poziomy uwarunkowane są litologia skał.
S. Krajewski (1970) reprezentuje pogląd o wodach szczelinowych występujących         w zasadniczym jednym poziomie jednocześnie nie wykluczając występowania lokalnych,         o niewielkim znaczeniu poziomów położonych ponad głównym zwierciadłem.
Na podstawie licznych danych pochodzących z wierconych studni, które ujmują wody z margli, kredy piszącej lub wapieni marglistych można stwierdzić, że na tym terenie występuje jeden poziom wód gruntowych o zwierciadle swobodnym lub lekko napiętym. Utwory kredy piszącej mają najniższe współczynniki przepuszczalności (ok. 0,3x10¯5). Tak niski współczynnik przepuszczalności jest związany podatnością kredy na pęcznienie               w czasie nawilżania i związane z tym zaciskanie szczelin. Należy tu podkreślić, że przepuszczalność wodna omawianych skał jest ściśle związana z uszczelnieniem. Skały typu margli i kredy w stanie nie spękanym są praktycznie nie przepuszczalne.
Jak wynika z badań przeprowadzonych  dla potrzeb Lubelskiego Zagłębia Węglowego (A. Różkowski 1971), utwory kredowe charakteryzują się wyraźnym spadkiem przepuszczalności na głębokości rzędu 100-130 metrów od powierzchni terenu, a poniżej są już tylko utwory nieprzepuszczalne. Związane jest to prawdopodobnie z zaciskaniem szczelin na skutek ciśnienia wywieranego przez warstwy wyżej położone. Jest to więc zjawisko związane z litologią skał tego typu , a nie z innymi czynnikami o charakterze lokalnym.
Tak więc w skałach kredowych można wyróżnić trzy strefy pionowe                              o zróżnicowanych warunkach wodnych:
a)	Strefa przypowierzchniowa, w której skały są tylko lekko zawilgocone, dość silnie   spękane, duża ilość szczelin wypełniona jest iłem, a miąższość strefy jest zależna od rzeźby terenu, ale nie przekracza 20 metrów. Występuje tu powolny ruch grawitacyjny wody.
b)	Stref saturacji z występującym bardzo powolnym ruchem wody w szczelinach. Drożność tych szczelin może się zwiększać w miarę intensywnej eksploatacji. Zasięg tej strefy do 100-130 metrów
c)	Strefa nieprzepuszczalna, gdzie nie występuje woda gruntowa. Strefa ta sięga aż do spągu utworów kredowych 
Wody w utworach czwartorzędowych występują lokalnie i związane są na ogół z iłami eoceńskimi stanowiącymi warstwę nieprzepuszczalną. W okolicy Rejowca występują duże leje krasowe, które są wypełnione utworami plioceńskimi. Utwory te stanowią warstwę wodonośną dla wód gruntowych, które są niezależne od wód kredowych i zawieszone              w stosunku do nich.
Wody w utworach czwartorzędowych występują tylko w rejonie Majdan Stajne-Aleksandrówka-Krzywowola, czyli w obszarze występowania miąższych pokryw tych utworów. W dolinach rzeczny i nielicznych formach kotlinowatych wody występują na niewielkiej głębokości nawiązującej do poziomu wody w rzekach. Są to przeważnie wody          w utworach piaszczystych kontaktujące się w strefie zboczy z wodami kredowymi.
===4. KLIMAT===
Województwo lubelskie na obszarze, którego leżą Pagóry Chełmskie cechuje znaczny stopień kontynentalizmu. Obszar pagórów można zaliczyć do Lubelsko-chełmskiej dziedziny klimatycznej województwa lubelskiego (W. Zinkiewicz, A. Zinkiewicz 1973). Dziedzina ta uzyskuje znaczne sumy roczne opadów atmosferycznych, najwyższe liczby dni z opadami gradowymi   i najwyższe wartości usłonecznienia względnego w okresie letnim. W regionie tym notowane są wysokie średnie temperatury powietrza, oraz stosunkowo duże wartości parowania wody.
Warunki klimatyczne w każdym regionie kraju są, jak wiadomo formowane są przez najczęściej występujące i najbardziej charakterystyczne dla danego obszaru typy pogód. Te zaś z kolei zależne są od napływu i transformacji mas powietrza różnego rodzaju. Napływ mas powietrza nad dany rejon uwarunkowany jest rozkładem ośrodków barycznych           (W. Zienkiewicz, A. Zienkiewicz). 
Masy Powietrza	Wiosna	Lato	Jesień	Zima
Arktyczne (A)Polarno-morskie (Pm)Polarno-kontynentalne (Pk)Tropikalno-morskie (Tm)Tropikalno-kontynentalne (Tc)
	14,943,838,51,61,2	2,371,323,72,50,3	4,661,332,61,10,3	7,560,230,61,20,4
Ryc. 5 Częstość występowania (w %) różnych mas powietrza w woj. Lubelskim wg. pór  roku (1951-1960)
Z dany za okres 1951-1960 wynika, że wyraźnie przeważają masy powietrza polarno-morskie i polarno kontynentalne. W stosunku do wszystkich mas powietrza pojawiających się w województwie lubelskim w ciągu roku stanowią one ok. 90,5%. Na drugim miejscu znajdują się masy powietrza arktycznego (7,3%). Natomiast średnia występowania mas tropikalnych morskich i kontynentalnych wynosi w ciągu roku jedynie 2,2%.
Na tym obszarze najczęściej pojawiającymi się masami powietrza są masy               Pm (59,1%), pochodzące znad Oceanu Atlantyckiego. Częstość występowania mas powietrza   Pc, które pochodzi znad obszaru Rosji stanowiło mniej więcej połowę częstości pojawiania się mas Pm. Masy Pc występowały najczęściej w okresie wiosny, a następnie jesieni. Natomiast masy powietrza arktycznego występowały najczęściej w miesiącach wiosennych: marzec, kwiecień i maj, (średnio 14,9%), będąc przyczyna przymrozków. Miesiącem,            w którym najczęściej występowały masy powietrza A jest maj, a najrzadziej masy te pojawiały się w lipcu. Tropikalne masy powietrza tak kontynentalne jak i morskie są masami najrzadziej występującymi w województwie lubelskim. Częstość ich występowania w ciągu roku wynosi tylko 1,6%.
Przemieszczającym się masom powietrza towarzysza fronty atmosferyczne. Ich częstość występowania jest dość znaczna, bowiem liczba dni frontalnych stanowi prawie1/3 wszystkich dni w roku. Najwięcej dni z frontami notowano w styczniu i grudniu.. oraz           w kwietni, maju i czerwcu. 
Omówione wyżej stosunki cyrkulacyjne zależą od wielkości i rozkładu ciśnienia atmosferycznego. Średnie roczne wartości ciśnienia zredukowanego do poziomu morza, osiągnęły w latach 1951-1960 na tym obszarze wartości od 1015,0 mb.- jako minimalne do 1016,8 mb. jako maksymalne. 
Rozkład ciśnienia atmosferycznego wpływa na rozmieszczenie kierunków i prędkości wiatrów przyziemnych. W średnich rocznych we wszystkich stacjach badanego obszaru największe częstości wiatrów obserwowano z kierunków: SW, W, SE i S, przy czym uzyskiwały one jednocześnie największe prędkości do 4,7-4,8 m/s. Kierunki SW były notowane były w chłodnej porze roku, kiedy tez wzrastały gradienty baryczne. Największe prędkości wiatrów na tym terenie były notowane w styczniu, głównie z kierunków W i SW. W porze ciepłej w przeważającej części tego obszaru dominowały wiatry z kierunku SW, W, NW, a ich prędkości były znacznie mniejsze w porównaniu z innymi porami roku. 
Natomiast usłonecznienie względne wykazuje w przebiegu rocznym wyraźne maksimum  w sierpniu, oraz minimum w listopadzie i grudniu. Wartości letnie są przeszło dwukrotnie większe od wartości zimowych. 
Omówione wcześniej czynniki mają wpływ na reżim termiczny omawianego terenu. Średnie roczne temperatury powietrza w województwie lubelskim w okresie 1951-1960 wynosiły: 7,0-7,9ºC. Na całym obszarze województwa najcieplejszym miesiącem był lipiec,   a najchłodniejszym miesiącem w roku okazał się styczeń (W. Zienkiewicz, A. Zienkiewicz 1973). Układ izoterm , który jest niezgodny z kierunkiem równoleżnikowym, świadczy         o tym, że temperatura powietrza nie jest zależna tylko od kąta padania promieni słonecznych, ale również od czynnika cyrkulacyjnego, który w procesie kształtowania temperatury na tym terenia ma większy wpływ niż czynnik solarny.
Ryc. 6 Średnie wartości wilgotności względnej powietrza (w %) z godzin południowych (1951-1960)
LublinChełmZamość	I	II	III	IV	V	VI	VII	VIII	IX	X	XI	XII	rok
838181	798378	667268	596159	575858	586060	606261	616161	626263	707069	838381	858583	707069
Zmiany w wilgotności względnej ilustruje ryc. 6. Najwyższe wartości,        przekraczające 69%, notowane były na obszarach położonych wzdłuż linii Siedlce-Radzyń Podlaski-Chełm. W przedziale rocznym największe wartości wilgotności względnej obserwowane były w porze zimowej, główne maksimum w grudniu. W tym miesiącu na obszarze Pagórów Chełmskich wartości wilgotności były większe niż w pozostałej części województwa.
Następny czynnik klimatu-zachmurzenie było niewielkie =, wahało się w granicach 66-69% (średnie dla całego województwa: 61-69%). W ciągu roku największe wartości zachmurzenia nad całym obszarze województwa wystąpiły w listopadzie lub w styczniu, uzyskując 76-845 pokrycia nieba. Na obszarze pagórów  stopień zachmurzenia w tych miesiącach nie przekraczał 80%. Przeważają wówczas niskie chmury warstwowe. Najbardziej pogodnymi miesiącami w roku jest sierpień i wrzesień, w których średnie zachmurzenie wyniosło ok. 60%. 
Sumy średnich rocznych opadów dla całego województwa, w tym też Pagórów Chełmskich wynoszą około 550 mm. Sumy opadów w półroczu letnim wahają się od 300 do 400 mm, zaś w półroczu zimowym od 150 do 260 mm, przy czym opady półrocza letniego   w stosunku do zimowego stanowią 140-230%. Najwyższe sumy kwartalne opadów przypadają na lato (czerwiec i sierpień), a najmniejsze na zimę (grudzień i luty)                   (W. Zinkiewicz, A Zinkiewicz). 
===5. RZEŹBA TERENU===
====5.1 Zarys geomorfologiczny====
Pagóry Chełmskie charakteryzują się specyficznym zespołem form terenu, uzależnionych przede wszystkim od właściwości litologicznych podłoża kredowego. Głównym elementami rzeźby są tu wyspowe wzgórza ostańcowe różnej wielkości, uwarunkowane przeważnie występowaniem opok i opok marglistych, oraz obniżenia              o charakterze kotlin z licznymi formami krasowymi, powstały w strefach występowania skał bardziej miękkich, głównie margli i kredy piszącej.
Wzgórza te możemy podzielić w oparciu o wysokość bezwzględną bądź też w oparciu o różnice w  budowie geologicznej. Możemy wyróżnić pięć przedziałów wysokości (M. Harasimiuk 1975).
poziom A       270-285 m. n. p. m             4      ilość wzgórz
B       250-270                               3
C       225-250                               11
D       210-225                               12
E        195-210                               6
Natomiast jeśli chodzi o klasyfikacje wzgórz w oparciu o ich budowę geologiczną możemy wydzielić trzy grupy (A. Jahn 1956) :
a)	wzgórza ze skał kredowych nadbudowane utworami trzeciorzędowymi,
b)	wzgórza zbudowane wyłącznie ze skał kredowych,
c)	wzgórza zbudowane z osadów plejstoceńskich. 
Ryc. 7 Pagóry Chełmskie, cześć południowa-szkic geomorfologiczny
1-Północna krawędź Działów Grabowieckich; 2-wzgórza wyspowe; 3-powierzchnia poziomu A; 4-powierzchnia poziomu B;
5-powierzchnia poziomu C;  6-powierzchnia poziomu D; 7-powierzchnia poziomu E; 8-stoki; 9-powierzchnie akumulacji moreny  czołowej; 10-wzgórza typu kemów i ters kemowych; 11-dolinki denudacyjne; 12-zrównania podstokowe; 13-formy krasu  powierzchniowego;
14-powierzchnia akumulacji jeziorno-rzecznej; 15-współczsne dna dolin rzecznych; 16-powierzchnie akumulacji organogenicznej.
Najwyższe i najmasywniejsze są wzgórza z pokrywą  osadów trzeciorzędowych leżących na cokole zbudowanym z opok. Ten typ wzgórz reprezentują wzniesienia na południe od Hruszowa i w okolicy Janowa i Zawadówki. Niższe o około 20 metrów są wzgórza z pokrywa osadów czwartorzędowych (fluwioglacjalnych i morenowych), występujące w okolicy Krzywowoli, Rejowca, Lechówki i Ochoży. Trzeci typ wzgórz stanowią formy zbudowane wyłącznie ze skał kredowych, charakteryzujące się kopulastymi kształtami. Wielkość tych wzgórz, oraz ich wysokość względna i bezwzględna są bardzo różne w zależności od składu chemicznego i właściwości litologicznych skał budujących. Ogólnie biorąc są to skały typu opoki ze szkieletem opalowym. Występuje jednak silne zróżnicowanie zawartości opalu, stanowiącego element „utwardzający” opoki, a więc                i różnicujący odporność skały na czynniki denudacyjne.
Obok wzniesień wyspowych głównym elementem rzeźby Pagórów Chełmskich są obniżenia o charakterze kotlin. Największą i najwyraźniejsza forma tego typu jest Kotlina Pawłowa o średnicy około 8 kilometrów. W części SE łączy się ona z wydłużoną w kierunku równoleżnikowym kotliną górnej Rejki. Mniejsze są kotliny należące do dorzecza Bugu,        a więc górnej Garki i górnej Uherki. W okolicach Stawu i Mogielnicy występują inne dość rozległe obniżenia łączące się z sąsiednimi regionami wchodzącymi już w skład Polesia. Centralne części kotlin to zupełnie płaskie powierzchnie akumulacji utworów organicznych     i organiczno-mineralnych. Ponad nimi w dorzeczu Wieprza ciągną się listwy terasy nawiązującej swą wysokością do poligenicznej terasy nadzalewowej Wieprza. Natomiast      w dolinach należących do dorzecza Bugu terasa ta nie zaznacza się w wyraźny sposób. Niewielkie jej fragmenty stwierdzono jedynie w okolicy Weremowic, gdzie wznosi się około 5 metrów. Przeważnie jednak powierzchnie akumulacji organogenicznej przechodzą bezpośrednio w powierzchnie zrównań podstokowych, których cechą charakterystyczna jest występowanie bezpośredni na nich form krasowych (H. Maruszczak 1966).
====5.3	Formy krasowe====
Jedną z zasadniczych cech tego regionu jest powszechne występowanie powierzchniowych form krasowych rozwijających się na skałach marglistych. Ze względu na bardzo wyraźne różnice w stosunku do krasu pełnego, ten typ krasu został określony jako „kras kredy piszącej” (H. Maruszczak 1966). Formy krasowe występujące na obszarze Pagórów Chełmskich rozwijają się pod cienką pokrywą zwietrzelinową. Reprezentują więc kras pokryty lub też są to formy krasu reprodukowanego. Nie stwierdzono występowanie form podziemnych ani zapadliskowych. Z tego typu krasem związane są takie formy          jak: werteby, uwały, doliny krasowe, kotliny, zrównania krasowe i jeziora krasowe. Tak więc podstawową formą krasu na tym terenie  są werteby-koliste lub owalne zagłębienia                 o średnicach od kilkudziesięciu do około 200 metrów i głębokościach dochodzących do 15 metrów. Cechą charakterystyczna tego typu krasu jest niewielkie (5-15º) nachylenie zboczy.
Na obszarze Pagórów chełmskich możemy wyróżnić trzy typy wertebów: płaskodenne, miseczkowate, oraz lejkowate. Pierwsze z nich płaskodenne występują w strefie przejściowej, od dolnych odcinków stoków do powierzchni akumulacji plejstoceńskiej lub holoceńskiej. Płaskie dno posiadają również głębsze werteby położone      w środkowych i górnych partiach zrównań podstokowych czy na niewielkich wzniesieniach, ale jest ich niewiele. Przeważają werteby miseczkowate, czyli zaklęśnięcia bez wyraźnego dna, lub z dnem wklęsłym.
Zbocza takich zagłębień maja niewielkie nachylenie i przechodzą      w górnej części bez wyraźnego załamania w garby oddzielające poszczególne formy.  Gęstość takich form jest na obszarach na zachód         o Rejowca Fabrycznego, a także          w okolicy Bezku i Adolfina na obszarze 1 km.2 występuje kilkadziesiąt takich form. Natomiast werteby o kształcie lejkowatym występują na tym obszarze rzadko i zasadniczo tylko na terenach leśnych (M.Harasimiuk 1975)
W wyniku obniżana się garbów oddzielających położone blisko siebie werteby powstają nieregularne formy złożone, które możemy określić jako uwały. Jeżeli proces przebiega w środku lub w górnych partiach zrównań  podstokowych, uwały maja dno niewyrównane. Całkowicie odmienny kształt dna maja werteby położone w dolnych partiach zrównań. Akumulacja materiałów organogenicznych jest przyczyną płaskich den tych form. Tego typu formy mają wymiary dochodzące do 2 kilometrów. Takie otwarte uwały występują na SE od Zawadówki, na W od Rejowca, w okolicy Wermowic i Julianowa. (M. Harasimiuk 1971)
===6. POKRYWA GLEBOWA===
Ze względu na dominacje opok kredowych w podłożu, na obszarze Pagórów Chełmskich da się zauważyć małe zróżnicowanie pokrywy glebowej. Przeważającą grupą gleb są kompleksy gleb bielicowych wytworzonych z gliny zwałowej na marglach, oraz bielcie wytworzone z glin pochodzenia wodnego lub glin wietrzeniowych. Natomiast zagłębienia miedzy poszczególnymi wzniesieniami wypełniają gleby bagienne, torfowe wytworzone z torfów torfowisk niskich-dolinnych.	
Gleby bielicowe wytworzyły się na ubogich skałach macierzystych i różnym pochodzeniu geologicznym, w tym przypadku marglach i piaskach. Gleby bielicowe wytworzone na piaskach powstały w sprzyjających warunkach eolicznych tj. przy długotrwałym wpływie roślinności borowej i kwaśnym środowisku. Gleby te typu posiadają słabo wykształcone cechy morfologiczne charakterystyczne dla procesu bielicowania          (S. Zawadzki).
 
Ryc.9  Pokrywa glebowa.
2-rędziny kredowe; 11-gleby brunatne wytworzone z glin zwałowych lekkie i średnie. GLEBY BIELICOWE wytworzone z piasków: 20-luźne; 21-słabo gliniaste; 22-gliniaste; Gleby wytworzone z glin zwałowych (tzw. bielice):24-lekkie i  średnie; 26-gleby wytworzone z różnych glin pochodzenia wodnego oraz glin wietrzelinowych;  28-gleby wytworzone z  utworów pyłowych wodnego pochodzenia; 29-gleby wytworzone      z lessów i utworów lessowatych; GLEBY BAGIENNE 36-mułowo bagienne; 38- gleby bagienne torfowisk niskich ; 34-czrne ziemie wytworzone z glin i iłów różnego pochodzenia; K24/2-Kompleksy gleb bielicowych    i brunatnych wytworzonych z gliny zwałowej na marglach i rędzin kredowych.
Jednakże cechą charakterystyczna tego regiony jest występowanie rędzin wytworzonych z utworów kredowych tzw. rędziny kredowe występujące w północnej części pagórów. Tego typu gleba na ogół odznacza się miękkim i łatwo wietrzejącym materiałem skały macierzystej. Odłamki skalne występujące na powierzchni są silnie rozdrobnione          a niekiedy nawet rozpylone. Skały kredowe pod względem swojej budowy nie stanowią jednolitej grupy skał macierzystych gleb; różnią się one między sobą w zależności od piętra     i facji oraz warunków tworzenia się osadów. Odznaczająca się na ty terenie skałą węglanową jest tzw. kreda pisząca która, zawiera nawet 90% CaCo3.  Rędziny wytworzone z kredy piszącej są glebami łatwo ulegającymi erozji, o słabej strukturze i dużej podatności na nasiąkanie. Wartość tych gleb jest uwarunkowana nagromadzeniem próchnicy. Nadają się one przede wszystkim pod uprawę pszenicy, jęczmienia, rzepaku i koniczyny, jednakże uzyskiwane gleby te są małowydajne. Należą do klas III-V bonitacyjnej. Nieco lepsza rolniczo jest rędzina kredowa mieszana, zawierająca materiał eoliczny lub pochodzący z gliny zwałowej
===7. SZATA ROSLINNA I ŚWIAT ZWIERZĄT===
====7.1 Chełmski Park Krajobrazowy====
Chełmski Park Krajobrazowy powstał w 1983 roku. Zajmuje powierzchnię 14 350 ha. Położony jest w powiecie chełmskim na terenie gmin: Chełm, Dorohusk, Sawin i Ruda Huta. Park otoczony jest otuliną o powierzchni 9 528 ha, która jednocześnie stanowi środkową część Chełmskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu. Celem utworzenia parku była ochrona dużych kompleksów leśnych w pobliżu Żalina, Czułczyc i Sawina oraz łąk i torfowisk. Do najciekawszych zbiorowisk leśnych należą świetliste dąbrowy z ciepłolubnym runem oraz bagienne lasy brzozowo-olchowe. Wśród zbiorowisk nieleśnych do najciekawszych należą torfowiska. Są to w większości torfowiska niskie – unikalne w skali kraju torfowiska węglanowe. W bezpośrednim sąsiedztwie torfowisk występują niewielkie wyniesienia podłoża kredowego tzw. grądziki zajęte przez roślinność ciepłolubną i zadrzewienia. Nie użytkowane rolniczo zbocza kredowych ostańców stanowią siedliska interesującej roślinności stepowej. Zróżnicowanie siedliskowe warunkuje niezwykłe bogactwo faunistyczne. Najlepiej poznaną grupą spośród zwierząt są ptaki. Duże walory przyrodnicze tego terenu wpłynęły na uznanie go za ostoję przyrody o znaczeniu międzynarodowym w systemie CORINE pod nazwą Torfowiska Węglanowe koło Chełma oraz Bachus, nadanie im międzynarodowej rangi w systemie ECONET–POLSKA, wpisanie na listę najważniejszych ostoi ptaków w Polsce pod nazwą Chełmskie Bagna Węglanowe oraz wpisanie na listę najważniejszych ostoi ptaków w Europie pod nazwą. Na terenie ChPK i otuliny utworzono cztery rezerwaty przyrody: Bachus, Serniawy, Serebryskie i Bagno o łącznej powierzchni ponad 625 ha oraz 402 użytki ekologiczne
====7.2 Chełmskie torfowiska węglanowe====
"Chełmskie torfowiska węglanowe" położone są na pograniczu Pagórów Chełmskich               i Obniżenia Dubieńskiego. Rozwinęły się one w dolinach małych rzek oraz licznych na tym terenie zagłębieniach o krasowym pochodzeniu. Nagromadzone od czasu ostatniego zlodowacenia osady torfowe przesycone są węglanem wapnia. Torfowiska zasilane są wyłącznie wodami opadowymi i spływami z okolicznych wzniesień. Położone w dorzeczu Bugu z dopływami: Udalem, Uherką i Kanałem Świerżowskim. Zajmują powierzchnię ponad 2000 ha. Dla ich ochrony utworzono trzy rezerwaty przyrody: Brzeźno, Roskosz oraz Bagno Serebryskie.
O wyjątkowej wartości przyrodniczej tego terenu decyduje niezwykłe zróżnicowanie florystyczne i faunistyczne. Wyjątkowym zjawiskiem jest występowanie w bezpośrednim sąsiedztwie zbiorowisk torfowiskowych i kserotermicznych. Na torfowiskach dominują wielosethektarowe łany zespołu kłoci wiechowatej. Duże powierzchnie zajmują również rzadkie zespoły z Turzycą Baxbauma i Marzycą Rudą. Śródtorfowiskowe wyniesienia kredowe zajmują murawy kserotermiczne wykształcone w wyniku ekstensywnej gospodarki - głównie wypasania i koszenia.
Wśród roślin występujących na torfowiskach są gatunki o atlantyckim                                        i kontynentalnym zasięgu. Do pierwszej grupy należy: Kłoć Wiechowata. Rośliny o zasięgu południowo-wschodnim-pontyjskim to: Len Złocisty, Wisienka Stepowa, Ostrożeń Panoński, Ostrożeń Siwy.  Występują tu również relikty glacjalne: Brzoza Niska, Gnidosz Królewski, oraz Wierzba Lapońska. Chełmskie torfowiska mają wyjątkowe znaczenie dla przetrwania polskich populacji: Starca Cienistego, Języczki Syberyjskiej,  Dwulistnika Muszego oraz Kłoci Wiechowatej. Starzec Cienisty licznie występuje na torfowiskach Brzeźno i Roskosz. Języczka Syberyjska występuje jedynie w projektowanym rezerwacie "Torfowisko Sobowice". Rezerwat Brzeźno jest jedynym na Lubelszczyźnie znanym stanowiskiem storczyka - dwulistnika muszego.
Torfowiska węglanowe mają również duże znaczenie jako środowisko życia wielu rzadkich gatunków zwierząt. Gniazduje tutaj wiele zagrożonych i rzadkich gatunków ptaków. Spośród nich na szczególną uwagę zasługują: Wodniczka, Sowa Błotna, Kulik Wielki, Dubelt, Błotniak Łąkowy, Kropiatka zielona i Żuraw. Na torfowiskach stwierdzono ponad 800 gatunków motyli, co stanowi około 25 % ogólnej fauny motyli Polski. Jest wśród nich            7 gatunków nowych dla Polski, a kilkanaście znanych jest jedynie z pojedynczych stanowisk w kraju.
Chełmskie torfowiska węglanowe ze względu na wyjątkowo dużą bioróżnorodność stanowią unikalny zespół przyrodniczy zarówno w skali kraju, jak i kontynentu. O ich znaczeniu dla ochrony przyrody w Europie świadczy nadanie im międzynarodowej rangi      w systemie ECONET-POLSKA, zakwalifikowanie do ostoi przyrody o znaczeniu międzynarodowym     w systemie CORINE oraz wpisanie na listę najważniejszych ostoi ptaków w Polsce                 i w Europie 
====7.4	Pawłowski obszar chronionego krajobrazu====
Pawłowski Obszar Chronionego Krajobrazu został utworzony w 1983 roku. Położony jest na terenie gmin Łopiennik Górny, Rejowiec, w powiecie krasnostawskim oraz Siedliszcze, Rejowiec Fabryczny, miasto Rejowiec Fabryczny w powiecie chełmskim. Zajmuje powierzchnię około 8 000 ha. Oddziela on dwa zagłębia przemysłowe: położone na północy Lubelskie Zagłębie Węglowe od leżącego na południu cementowego zagłębia                            z Rejowcem Fabrycznym. Głównym zadaniem obszaru jest łagodzenie i zapobieganie niekorzystnym wpływom środowiska wywieranych przez przemysł na środowisko przyrodnicze.(www.zchp.w4u...)
===8. SIEĆ OSADNICZA===
Mezoregion Pagóry Chełmskie zaliczany jest od Polesia Wołyńskiego. Obszar ten ma  powierzchnie ok. 720 km2 (J. Kondracki 1994) i jest pokryty stosunkowo rzadką siecią osadniczą. Oprócz wybijających się na tle kilkunastu miejscowości i jedynych miast tego regionu: mniejszego Rejowca Fabrycznego i dużo większego Chełma w sieci osadniczej wybijają się większe wsie. Do takich wsi możemy zaliczyć: Rejowiec, założony przez Mikołaja Reja, Pawłów który niegdyś był  znanym ośrodkiem garncarstwa, Bezek oraz Staw w północnej części pagórów.
Mniejsze miasto-Rejowiec Fabryczny ma powierzchnie 14 km2 i około 5 tyś. mieszkańców. Prawa miejskie otrzymał w 1962 r., jednak pierwsze wzmianki dotyczące osadnictwa na tym terenie pochodzą z XIII wieku. Założyciel pobliskiego rejowca - Mikołaj Rej, posiadał na obszarze zajmowanym dziś przez miasto dwa Folwarki. Po ożenku z Zofią Kościanówną otrzymał w posagu dobra Stajne - Złote położone w obrębie dzisiejszej           ul. Złotej i dzierżawę królewską - folwark Stajne, położony w okolicach istniejącego dziś osiedla o tej samej nazwie. W tym samym miejscu w XVIII w. istniał folwark, którego właścicielem był Ignacy Wojakowski. W marcu 1876 r. nabył te dobra Krzysztof Morawski, który posadowił istniejący do dzisiaj murowany dwór, otoczony parkiem.
Od tego czasu datuje się nieustanny rozwój miasta. W 1963 r. oddano do użytku wzniesiony przy ul Lubelskiej budynek szkoły z salą gimnastyczną, a 5 lat później - biurowiec Urzędu Miejskiego i komisariatu milicji. W 1971 r. wybudowano pod torami kolejowymi tunel, umożliwiający bezpieczne przejście na perony dworca PKP, a w rok później - przekazano do użytku "dom nauczyciela". W roku 1977 rozpoczęto budowę          os. Wschód na terenie, który wyznacza obecnie kierunek zabudowy miasta - pierwsi lokatorzy wprowadzili się do mieszkań w roku 1978. 1 czerwca 1981 r. miał miejsce akt erekcyjny parafii p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego, wydzielonej z części terytoriów parafii w Pawłowie i Rejowcu Osadzie. Rok później ruszyła budowa kompleksu sakralnego (przy obecnej ul. Jana Pawła II) (dnia 5 czerwca 1994 r. odbyła się uroczysta konsekracja kościoła, który ma bardzo nowoczesną, piękną bryłę). W 1982 r. powstał w mieście Bank Spółdzielczy oraz filia PKO. W 1985 r. oddano do użytku budynek przedszkola miejskiego   a w 1986 r. wybudowano pierwszy blok spółdzielczy na os. Wschód - dziś mieszka w nim  ok. 2,5 tys. osób. W 1988 r. uruchomiono nowoczesną na owe czasy centralę telefoniczną      o pojemności 600 numerów (zastąpioną już przez centralę cyfrową) Rok później zorganizowano podstację Pogotowia Ratunkowego. W 1990 r. powstał pierwszy w dziejach miasta ośrodek kultury       o nazwie Miejski Ośrodek Rozrywki i Rekreacji Dworek,              a w 1991 r. uruchomiono miejską oczyszczalnię ścieków i zakład dystrybucji gazu w butlach. Doniosłym w historii miasta był rok 1991, kiedy to w wyniku czerwcowych wyborów samorządowych nastąpił rozdział miasta i gminy Rejowiec Fabryczny na dwie odrębne, samodzielne jednostki samorządu      lokalnego: miasto Rejowiec Fabryczny i gminę Rejowiec Fabryczny. Ówczesna Rada Miasta uznała za najważniejsze zadanie gazyfikację miasta, opracowując stosowny program. Gazyfikację przeprowadzono w zawrotnym tempie, od 1992 do 1994 r. Pozostałe działania samorządu obejmowały m. in. budowę sieci kanalizacyjnej (w dniu 31 grudnia 1991 r. została oddana do użytku oczyszczalnia ścieków typu Bicon i stworzenie w mieście jednolitego systemu wodociągów (rozpoczęto budowę nowego, perspektywicznego ujęcia wody). Rejowiec Fabryczny ma dziś 3 ujęcia wody, sieć wodociągową o długości prawie 40 km i sieć kanalizacyjną o dł. 12 km. (www.rejowiec...)
Największymi i zarazem najlepiej rozwiniętym miastem Pagórów Chełmskich jest Chełm. Najstarsze ślady osadnictwa na terenie Chełma i pobliskich okolic sięgają późnego paleolitu około 10 tys. lat p.n.e. W pierwszej połowie XIII wieku książę halicko - Włodzimierski Daniel Romanowicz założył tu gród warowny, przeniósł do Chełma z Halicza stolicę swego księstwa i ustanowił biskupstwo obrządku wschodniego Usytuowanie miasta na jednym z ważniejszych węzłów drogowych średniowiecznej Europy Wschodniej stwarzało dogodne warunki rozwoju gospodarczego, zaś dobrze umocniony gród obronny nie poddał się najazdom tatarskim. W okresie panowania Kazimierza Wielkiego miasto powróciło pod panowanie polskie, zaś w 1392 roku Chełm otrzymał od Władysława Jagiełły prawa miejskie magdeburskie. Od XV wieku aż do okresu rozbiorów miasto było siedzibą kasztelanii             i starostwa grodowego. Po pomyślnych dla miasta czasach wieku XVI i pierwszej połowy następnego, fatalnym dla kraju stało się panowanie Jana Kazimierza (1648-1668) i jego następcy. Runęła wówczas na Polskę nawała kozacka, a w ślad za nią nastąpił "potop" szwedzki i najście wojsk moskiewskich, przynosząc ze sobą zniszczenia i mordy, co doprowadziło kraj do ruiny. Dopiero wiek XVIII przyniósł spokój i stabilizację, co dało możność podniesienia się państwa z doznanych klęsk. Spalony i splądrowany uprzednio Chełm stopniowo odbudowano. Miasto z drewnianego stawało się murowanym.
Te pomyślne dla Chełma lata zostały brutalnie przerwane dokonanymi przez zaborców rozbiorami Polski i upadkiem jej państwowości. Początkowo, po II rozbiorze przez krótki okres czasu (1793-1795) miasto było siedzibą władz nowoutworzonego województwa chełmskiego. Zaraz jednak potem Ziemia Chełmska znalazła się pod zaborem austriackim (1795-1809), później był krótki, nieco jaśniejszy epizod związany z powstaniem Księstwa Warszawskiego (1809-1812-1815) i z kolei po klęsce Napoleona i kongresie wiedeńskim Chełm znalazł się pod zaborem rosyjskim (1815-1915). Panowanie moskiewskie na ziemiach Królestwa Polskiego zaznaczyło się prześladowaniami, więzieniami, zsyłkami na Sybir           i bezwzględną rusyfikacją kraju.
Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku nastąpił okres względnej pomyślności gospodarczej i rozbudowy miasta. Powstało w tym czasie osiedle kolejowe tzw. "Dyrekcja"   z imponującą siedzibą planowanej Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych. Decyzję tą podjął I Marszałek Polski Odrodzonej, honorowy obywatel miasta Chełma - jako premier       i minister spraw wojskowych - Józef Piłsudski. Wznoszenie gmachu i osiedla - Dyrekcji - obliczonego na 25 tys. mieszkańców było największym - po Gdyni - przedsięwzięciem urbanizacyjnym II Rzeczpospolitej. Okres II wojny światowej przyniósł dewastację gospodarki i prześladowania ludności polskiej i żydowskiej. Wyzwolenie miasta spod okupacji hitlerowskiej nastąpiło w lipcu 1944 r W Chełmie z czasem zaczęły powstawać osiedla mieszkaniowe, zakłady przemysłowe i sieć placówek handlowych. W latach sześćdziesiątych wybudowana została w mieście cementownia, później fabryka obuwia           i szereg innych zakładów przemysłowych, rosła ilość mieszkańców, powstawały szkoły
Na dynamiczny rozwój miasta w dużym stopniu wpływ miała przeprowadzona          w 1975 r. reforma administracyjna kraju i w związku z nią utworzenie z dniem 1 czerwca 1975 r. województwa chełmskiego, którego Chełm był stolicą. Zaowocowało to szeregiem inwestycji komunalnych i mieszkaniowych. Obecnie Chełm ma powierzchnię 35,29 km2         i liczy ponad 70 tys. mieszkańców.(www.um.chelm...)
===WNIOSKI===
Pagóry Chełmskie to na szeroko pojętej Lubelszczyźnie  region skrajny pod względem rozbicia. Tak bardzo zaawansowane efekty erozji i denudacji umożliwione zostały przede wszystkim  litologią (występowaniem kredy piszącej) i tektoniką. To rozbicie rośnie ku północy;        w części południowej można mówić jeszcze o grzbietach kredowych, podczas gdy na północy formy wypukłe zmieniają się w góry wyspowe.
Masywność tych form skłania więc do nazwania ich właśnie pagórami, które podobne są do ostańcowych gór stołowych, osiągających wysokości do 274 m n.p.m. Pagóry te nie tworzą zwartej wyżyny, a obniżenia między nimi wypełniają obniżenia zasypane piaskami akumulacji fluwioglacjalnej, rzecznej i jeziornej. Zarówno podmokłe doliny rzek, jak              i bezwodne niecki denudacyjne, są szerokie. Bezpośrednio na osadach kredowych, jak i na cienkiej pokrywie akumulacyjnej, rozsiane są liczne zagłębienia krasowe. 
Występująca w tym regionie sieć rzeczna jest średniej gęstości – a większość odcinków rzek jest uregulowanych. Podmokłość obniżeń warunkuje obfitość łąk na drobnoziarnistych piaskach, torfach i mułkach. Krótka wiosna, wysokie amplitudy roczne temperatury oraz niewielkie opady znamionują znaczny stopień kontynentalizmu.
===BIBLIOGRAFIA===
#  Harasimiuk M., 1971, „Powierzchniowe formy krasowe w południowej części Pagórów  Chełmskich”, Annales UMCS, sec. B, vol. XXVI, str. 169-198; -   1975, “Rozwój rzeźby Pagórów Chełmskich w trzeciorzędzie i czwartorzędzie”, Prace Geograficzne IGiPZ, PAN, nr. 115;
#  Jahn A., 1956, „Wyżyna Lubelska. Rzeźba i czwartorzęd”, Prace Geograficzne IG, PAN nr. 7;
#  Kondracki J., 1994, „Geografia polski, mezoregiony fizyczno geograficzne”, PWN, W-wa
#  Krajewski S., 1970, „Charakter krążenia wód podziemnych w utworach szczelinowych  górnej kredy na Wyżynie Lubelskiej”, Przegląd Geologiczny, tom 18;
#  Maruszczak H., 1966, „Zjawiska krasowe w skałach górnokredowych międzyrzecza Wisły i Bugu”, Przegląd Geograficzny, tom 38;
#  Műller J., 1960, „Wyniki wiercenia w Chełmie Lubelskim. Utwory kredowe.”, Instytut geologii, Biuletyn, nr. 165;
#  Pożaryski W., 1969, „Podział obszaru Polski na jednostki tektoniczne”, Przegląd Geologiczny, tom 17;
#  Różkowski A., 1971, Badania hydrogeologiczno-gazowe Lubelskiego Zagłębia Węglowego”, Kwartalnik Geologiczny, tom 15, nr. 1;
#  Wilgat T., 1959, „Z badań nad wodami podziemnymi Wyżyny Lubelskiej”, Annales UMCS, sec. B, vol. XII; -    1970, “Kontrowersja na temat występowania wód w kredzie lubelskiej”, Przegląd Geograficzny, tom 42;
# Zawadzki S., 1999, „Gleboznawstwo podręcznik dla studentów”, PWRiL, W-wa;
# Wyrwicka K., „Utwory kredowe okolic Chełma”, (w) Przewodnik Zjazdu PTGeol., nr. XLII, W-wa;
# Zinkiewicz W., Zinkiewicz A.,1973, „Stosunki klimatyczne województwa lubelskiego”, Annales UMCS, sec. B, vol. XXVIII, str. 139-200;
# Żelichowski M., 1970, „Tektonika północno-wschodniej części Wyżyny Lubelskiej i południowego Podlasia”, (w) Przewodnik Zjazdu PTGeol., nr. XLII, W-wa.
# [www.um.chelm.pl www.um.chelm.pl]; [www.rejowiec.pl www.rejowiec.pl]; [www.zchpk.w4u.pl www.zchpk.w4u.pl]
SPIS ILUSTRACJI
Ryc. 1 Kondracki J.,1994;  Ryc. 2,3,4,7,8 Harasimiuk M., 1975;  Ryc. 5,6 Zinkiewicz W., Zinkiewicz A.,1973;  Ryc.9 Atlas Gleb Polski 1:300000 wyd. A, IUNiG, arkusz D 5.
thread_title: Opracowanie (''tylko czyje i w jakim celu przygotowane?'')

message: ====2.1 Tektonika====
Opisywany obszar leży na pograniczu dwóch wielkich jednostek tektonicznych. Cześć północno-wschodnia należy do zrębowego wyniesienia podlasko-lubelskiego, które wchodzi w skład starej platformy wschodnioeuropejskiej. Natomiast niewielka cześć południowo-zachodnia znajduje się w obrębie odcinka lubelskiego synklinrium brzeżnego, będącego częścią rozległego przegłębienia perykratonicznego (W. Pożaryski 1969). Granica między strefą platformową a synklinorium na odcinku Lubelszczyzny prowadzi wzdłuż strefy dyslokacji ciągnącej się od Kocka przez Dorohuczę w kierunku Tyszowiec
Na obszarze Pagórów Chełmskich strefa ta przebiega mniej więcej od Anusina przez Rejowiec do Niedziałowic. Platformowy obszar pagórów należy do Zapadliska Włodawskiego, oraz Wyniesienia Chełmsko-hrubieszowskiego. Jednostki te są pocięte dość licznymi uskokami o kierunkach zbliżonych do NE-SW oraz mniej wyraźnymi i rzadszymi uskokami o kierunkach zbliżonych do NW-SE. Większość tych uskoków powiązać można z fazami bretońskimi, chociaż widoczne są wpływy starszych założeń. Tak więc ta cześć obszaru platformowego charakteryzuje się typową tektoniką blokową (M. Żelichowski 1970).
Częścią pagórów jest Zapadlisko Dorohuczy które jest fragmentem rowu mazowiecko-podlaskiego uformowanego w fazie asturyjskiej. Fazy późniejsze nie przyczyniły się do powstania wyraźniejszych kierunków tektonicznych powodując jedynie odmłodzenie starych kierunków (A. Jahna1956).
Kompleks skał budujących omawiany teren można podzielić na dwie części-osady paleozoiku, które są nie istotne dla rzeźby powierzchni ziemi oraz mezozoiku. Osady te składają się z niezbyt miąższej serii skał jurajskich, wykształconych w facji węglanowej, oraz serii osadów kredowych o miąższości dochodzącej do 500 metrów w całości składa się ze skał węglanowych o dość zmiennych właściwościach litologicznych.
====2.2 Charakterystyka utworów kredowych====
Skały wieku jurajskiego odgrywają dominującą rolę w budowie geologicznej
Lubelszczyzny, a w szczególności jej części wyżynnej. Wypełniają one wielką formę synklinalną położoną na peryferiach platformy wschodnioeuropejskiej. Okolice Chełma            i Rejowca położone są w obrębie wschodniego skrzydła tej rozległej niecki. Seria osadów kredowych o miąższości od 500 do około 800 metrów w całości składa się ze skał węglanowych o dość zmiennych właściwościach litologicznych. Zawartość węglanu wapnia jest jednak wysoka w całym profilu i waha się np. w Chełmie od 68 do 87% w kampanie do około 90-96% w turonie. W utworach należących do mastrychtu górnego wahania te mają
zakres od 84 do 90% (J. Müller 1960).
Skały budujące Pagóry Chełmskie pochodzą z górnego mastrychtu są to przede wszystkim opoki, opoki margliste, margle, wapienie margliste, kreda pisząca oraz piaskowce glaukonitowe. Miąższość skał tego piętra, podobnie jak całego kompleksu kredowego, rośnie w kierunku zachodnim, od około 200 metrów w okolicy Chełma do około 270 metrów             w okolicy Rejowca. Cechą charakterystyczną tych skał jest niewielkie wahanie zawartości węglanu wapnia w profilu pionowym; Rejowiec 85-90%, Chełm 78-95%. Taka wysoka             i mało zmienna zawartość CaCO3 że świadczyć o stabilnych warunkach sedymentacji                w basenie morza górnokredowego (K. Wyrwicka 1970)
Opoka, czyli skała wapienno-krzemionkowa o szkielecie opalowym jest najodporniejszą ze wszystkich głównych skał tego regionu z wyjątkiem gez i piaskowców glaukonitowych, które występują sporadycznie. Wapienie te nie występują w formie zwartej pokrywy lecz w postaci izolowanych płatów. Ciągła pokrywa opok występuje już poza pagórami, na linii Hruszów-Niedziałowice-Depułtycze. Wielkość płatów opoki na tym obszarze jest różna. Największe płaty występują w okolicy Janowa i Nowosiółek oraz między Ochożą i Świecicą. W rozmieszczeniu tych skał można zauważyć pewne prawidłowości. Dłuższe osie ułożone są w części NE (platformowej), w kierunku NW-SE, natomiast osie nielicznych wzgórz w części SW mają kierunek zbliżony do równoleżników. Oprócz tego płaty występują w okolicy Hruszowa i ciągną się pasem do Kań. Drugi wyraźnie bardziej zwarty pas ciągnie się od Ludwinowa do okolic Krowicy. Trzeci natomiast rozciąga się od Kolonii Rudka do Terenina. Oprócz tych pasów opoki występują już tylko w rejonie Stawskiej Góry. Miąższość tych skał w poszczególnych płatach jest niezmienna i wynosi około 40 metrów. Kierunki ułożenia pasów opok wskazuje dość wyraźny związek z tektoniką podłoża paleozoicznego.
Odmianą opoki występującą na terenie Pagórów Chełmskich jest opoka marglista, którą można odróżnić od opoki jedynie badaniami makroskopowymi. Opoki margliste występują jedynie jako cienkie, soczewkowe przewarstwienia wśród innych odmian skał, głównie wśród typowych opok i margli. Skały te można zaobserwować w zachodniej części pagórów, w odsłonięciach w okolicy Elżbiecina, Anusina i Rejowca
Skała wapienno-krzemionkowa ilasta posiadająca ponad 20% tlenku krzemionki, oraz domieszki tlenków glinu i żelaza to margiel. Występuje on tutaj na ogół w strefach obniżeń pomiędzy wzgórzami zbudowanymi z opok i są pokryte utworami czwartorzędowymi.            W stosunku do opisywanych wcześniej skał margle te charakteryzują się wzrostem zawartości węglanu wapnia (66-73%). Ilość tlenków glinu i żelaza jest w marglach nieco wyższa niż w opokach. Pod względem składu chemicznego można w obrębie margli wyróżnić dwie odmiany różnice się od siebie nie tylko składem chemicznym ale również właściwościami litologicznymi. Wstępujące tutaj margle jasnoszare zawierają powyżej 70% węglanu wapnia oraz, nieco ciemniejsze margle zawierające poniżej 70% węglanu wapnia         i większej zawartości substancji ilastych. Skały te ze względu na większą porowatość są bardziej podatne na pęcznienie w wyniku namakania
Wapienie margliste różnią się od margli i opok. Przede wszystkim zwraca uwagę wyraźny wzrost węglanu wapnia (74-82%) przy jednoczesnym spadku ilości krzemionki, ora niewielkim spadku zawartości tlenku glinu i żelaza. Skały te występują na niewielkiej powierzchni w okolicach Siedliszcza i Rejowca Fabrycznego oraz między Bezkiem                  i Adolfinem. Występują one zasadniczo w kompleksie margli a zasięg pionowy tych skał jest niewielki
Skałą charakterystyczną Pagórów Chełmskich a w szczególności rejonu Chełma jest kreda pisząca. Składa się ona głównie z cząstek kokkolitów i foraminifeów oraz ze skorup inoceramów. Oprócz cząstek organicznych występuje w niej niewielka domieszka minerałów ilastych i rozproszone ziarna glaukonitu oraz skupienia manganu i pirytu. Kreda pisząca zawiera nawet ponad 90% węglanu wapnia, jest porowata (porowatość dochodzi do 40%)         i bardzo miękka o jej podatność na rozpuszczanie można określić jako dość wysoką.             W wyniku wietrzenia kredy piszącej powstaje materiał ilasty z niewielką domieszką zaokrąglonych okruchów. Taki typ zwietrzeliny jest podatny na procesy soliflukcyjne i zmyw powierzchniowy. Występowanie tego typu skały stwierdzono w okolicy Chełma, Weremowic i Stawu.
W stropowych partiach utworów kredowych, w obrębie wzgórz zbudowanych z opok, w kilku punktach (Lechówka, Elżbiecin, Chełm, Zawadówka) występują przewarstwienia skał zawierających glaukonit. Piaskowiec glaukonitowy, bo o nim mowa złożony jest przede wszystkim z ziaren glaukonitu wśród, których tkwią okruchy i niewielki otoczaki opok            a lepiszczem jest opal przechodzący w chalcedon. Spotykane są również odłamki muszli oraz konkrecje pirytu. Miąższość tych skał może dochodzić do kilku metrów. Najbardziej znane miejsce występowanie tych skał to góra w Chełmie oraz rejon na północ od Zawadówki
(M. Harasimiuk 1975).
Ryc. 3 Profil litologiczny odsłonięcia kredy w Lechówce
#-opoki,
#-opoki odwapnione,
#-iły bentonitowe,
#-opoki odwapnione z kanałami skałotoczy,
#-opoki odwapnione,
#-gezy odwapnione,
#-opkoi odwapnione silnie spękane, 
#-opoki odwapnione bardzo silnie spękane,
#-piaski glaukonitowe w spągu ze żwirkami.
thread_title: 2. BUDOWA GEOLOGICZNA

message: Opisywany obszar leży na pograniczu dwóch wielkich jednostek tektonicznych. Cześć północno-wschodnia należy do zrębowego wyniesienia podlasko-lubelskiego, które wchodzi w skład starej platformy wschodnioeuropejskiej. Natomiast niewielka cześć południowo-zachodnia znajduje się w obrębie odcinka lubelskiego synklinrium brzeżnego, będącego częścią rozległego przegłębienia perykratonicznego (W. Pożaryski 1969). Granica między strefą platformową a synklinorium na odcinku Lubelszczyzny prowadzi wzdłuż strefy dyslokacji ciągnącej się od Kocka przez Dorohuczę w kierunku Tyszowiec
Na obszarze Pagórów Chełmskich strefa ta przebiega mniej więcej od Anusina przez Rejowiec do Niedziałowic. Platformowy obszar pagórów należy do Zapadliska Włodawskiego, oraz Wyniesienia Chełmsko-hrubieszowskiego. Jednostki te są pocięte dość licznymi uskokami o kierunkach zbliżonych do NE-SW oraz mniej wyraźnymi i rzadszymi uskokami o kierunkach zbliżonych do NW-SE. Większość tych uskoków powiązać można z fazami bretońskimi, chociaż widoczne są wpływy starszych założeń. Tak więc ta cześć obszaru platformowego charakteryzuje się typową tektoniką blokową (M. Żelichowski 1970).
Częścią pagórów jest Zapadlisko Dorohuczy które jest fragmentem rowu mazowiecko-podlaskiego uformowanego w fazie asturyjskiej. Fazy późniejsze nie przyczyniły się do powstania wyraźniejszych kierunków tektonicznych powodując jedynie odmłodzenie starych kierunków (A. Jahna1956).
Kompleks skał budujących omawiany teren można podzielić na dwie części-osady paleozoiku, które są nie istotne dla rzeźby powierzchni ziemi oraz mezozoiku. Osady te składają się z niezbyt miąższej serii skał jurajskich, wykształconych w facji węglanowej, oraz serii osadów kredowych o miąższości dochodzącej do 500 metrów w całości składa się ze skał węglanowych o dość zmiennych właściwościach litologicznych.
thread_title: 2.1 Tektonika

message: Skały wieku jurajskiego odgrywają dominującą rolę w budowie geologicznej
Lubelszczyzny, a w szczególności jej części wyżynnej. Wypełniają one wielką formę synklinalną położoną na peryferiach platformy wschodnioeuropejskiej. Okolice Chełma            i Rejowca położone są w obrębie wschodniego skrzydła tej rozległej niecki. Seria osadów kredowych o miąższości od 500 do około 800 metrów w całości składa się ze skał węglanowych o dość zmiennych właściwościach litologicznych. Zawartość węglanu wapnia jest jednak wysoka w całym profilu i waha się np. w Chełmie od 68 do 87% w kampanie do około 90-96% w turonie. W utworach należących do mastrychtu górnego wahania te mają
zakres od 84 do 90% (J. Müller 1960).
Skały budujące Pagóry Chełmskie pochodzą z górnego mastrychtu są to przede wszystkim opoki, opoki margliste, margle, wapienie margliste, kreda pisząca oraz piaskowce glaukonitowe. Miąższość skał tego piętra, podobnie jak całego kompleksu kredowego, rośnie w kierunku zachodnim, od około 200 metrów w okolicy Chełma do około 270 metrów             w okolicy Rejowca. Cechą charakterystyczną tych skał jest niewielkie wahanie zawartości węglanu wapnia w profilu pionowym; Rejowiec 85-90%, Chełm 78-95%. Taka wysoka             i mało zmienna zawartość CaCO3 że świadczyć o stabilnych warunkach sedymentacji                w basenie morza górnokredowego (K. Wyrwicka 1970)
Opoka, czyli skała wapienno-krzemionkowa o szkielecie opalowym jest najodporniejszą ze wszystkich głównych skał tego regionu z wyjątkiem gez i piaskowców glaukonitowych, które występują sporadycznie. Wapienie te nie występują w formie zwartej pokrywy lecz w postaci izolowanych płatów. Ciągła pokrywa opok występuje już poza pagórami, na linii Hruszów-Niedziałowice-Depułtycze. Wielkość płatów opoki na tym obszarze jest różna. Największe płaty występują w okolicy Janowa i Nowosiółek oraz między Ochożą i Świecicą. W rozmieszczeniu tych skał można zauważyć pewne prawidłowości. Dłuższe osie ułożone są w części NE (platformowej), w kierunku NW-SE, natomiast osie nielicznych wzgórz w części SW mają kierunek zbliżony do równoleżników. Oprócz tego płaty występują w okolicy Hruszowa i ciągną się pasem do Kań. Drugi wyraźnie bardziej zwarty pas ciągnie się od Ludwinowa do okolic Krowicy. Trzeci natomiast rozciąga się od Kolonii Rudka do Terenina. Oprócz tych pasów opoki występują już tylko w rejonie Stawskiej Góry. Miąższość tych skał w poszczególnych płatach jest niezmienna i wynosi około 40 metrów. Kierunki ułożenia pasów opok wskazuje dość wyraźny związek z tektoniką podłoża paleozoicznego.
Odmianą opoki występującą na terenie Pagórów Chełmskich jest opoka marglista, którą można odróżnić od opoki jedynie badaniami makroskopowymi. Opoki margliste występują jedynie jako cienkie, soczewkowe przewarstwienia wśród innych odmian skał, głównie wśród typowych opok i margli. Skały te można zaobserwować w zachodniej części pagórów, w odsłonięciach w okolicy Elżbiecina, Anusina i Rejowca
Skała wapienno-krzemionkowa ilasta posiadająca ponad 20% tlenku krzemionki, oraz domieszki tlenków glinu i żelaza to margiel. Występuje on tutaj na ogół w strefach obniżeń pomiędzy wzgórzami zbudowanymi z opok i są pokryte utworami czwartorzędowymi.            W stosunku do opisywanych wcześniej skał margle te charakteryzują się wzrostem zawartości węglanu wapnia (66-73%). Ilość tlenków glinu i żelaza jest w marglach nieco wyższa niż w opokach. Pod względem składu chemicznego można w obrębie margli wyróżnić dwie odmiany różnice się od siebie nie tylko składem chemicznym ale również właściwościami litologicznymi. Wstępujące tutaj margle jasnoszare zawierają powyżej 70% węglanu wapnia oraz, nieco ciemniejsze margle zawierające poniżej 70% węglanu wapnia         i większej zawartości substancji ilastych. Skały te ze względu na większą porowatość są bardziej podatne na pęcznienie w wyniku namakania
Wapienie margliste różnią się od margli i opok. Przede wszystkim zwraca uwagę wyraźny wzrost węglanu wapnia (74-82%) przy jednoczesnym spadku ilości krzemionki, ora niewielkim spadku zawartości tlenku glinu i żelaza. Skały te występują na niewielkiej powierzchni w okolicach Siedliszcza i Rejowca Fabrycznego oraz między Bezkiem                  i Adolfinem. Występują one zasadniczo w kompleksie margli a zasięg pionowy tych skał jest niewielki
Skałą charakterystyczną Pagórów Chełmskich a w szczególności rejonu Chełma jest kreda pisząca. Składa się ona głównie z cząstek kokkolitów i foraminifeów oraz ze skorup inoceramów. Oprócz cząstek organicznych występuje w niej niewielka domieszka minerałów ilastych i rozproszone ziarna glaukonitu oraz skupienia manganu i pirytu. Kreda pisząca zawiera nawet ponad 90% węglanu wapnia, jest porowata (porowatość dochodzi do 40%)         i bardzo miękka o jej podatność na rozpuszczanie można określić jako dość wysoką.             W wyniku wietrzenia kredy piszącej powstaje materiał ilasty z niewielką domieszką zaokrąglonych okruchów. Taki typ zwietrzeliny jest podatny na procesy soliflukcyjne i zmyw powierzchniowy. Występowanie tego typu skały stwierdzono w okolicy Chełma, Weremowic i Stawu.
W stropowych partiach utworów kredowych, w obrębie wzgórz zbudowanych z opok, w kilku punktach (Lechówka, Elżbiecin, Chełm, Zawadówka) występują przewarstwienia skał zawierających glaukonit. Piaskowiec glaukonitowy, bo o nim mowa złożony jest przede wszystkim z ziaren glaukonitu wśród, których tkwią okruchy i niewielki otoczaki opok            a lepiszczem jest opal przechodzący w chalcedon. Spotykane są również odłamki muszli oraz konkrecje pirytu. Miąższość tych skał może dochodzić do kilku metrów. Najbardziej znane miejsce występowanie tych skał to góra w Chełmie oraz rejon na północ od Zawadówki
(M. Harasimiuk 1975).
Ryc. 3 Profil litologiczny odsłonięcia kredy w Lechówce
#-opoki,
#-opoki odwapnione,
#-iły bentonitowe,
#-opoki odwapnione z kanałami skałotoczy,
#-opoki odwapnione,
#-gezy odwapnione,
#-opkoi odwapnione silnie spękane, 
#-opoki odwapnione bardzo silnie spękane,
#-piaski glaukonitowe w spągu ze żwirkami.
thread_title: 2.2 Charakterystyka utworów kredowych

message: ====3.1 Wody powierzchniowe====
Zachodnia część Pagórów Chełmskich należy do dorzecza Wieprza i jest odwadniana przez Mogielnice, Potok Pawłowski i Rejkę. Wszystkie te niewielkie rzeki wypływają             z obszarów torfowych. Brak tu wyraźnych źródeł. Jedynie w górnej części doliny Mogielnicy występowało niewielkie źródło o wydajności około 2 l/s, które zanikło po przeprowadzeniu melioracji. Koryta wyżej wymienionych rzek na skutek działalności człowieka straciły swój pierwotny charakter. Głównym przejawem antropopresji są rowy melioracyjne oraz kompleksy stawów, spośród których największy znajduje się na wschód od wsi Kanie. Przy budowie niektórych stawów wykorzystano również szereg wertebów krasowych, położonych w sąsiedztwie den dolin rzecznych. W okolicy Marynina i Józefowa występuje kilka jeziorek o powierzchni nie przekraczającej 0.5 ha. W okresach wilgotniejszych ilość małych okresowych jeziorek wzrasta. Wszystkie one są związane genetycznie ze zjawiskami krasowymi.
 
Ryc. 4 Sieć rzeczna i położenie miejscowości
====3.2 Wody gruntowe====
Charakter wód gruntowych i sposób ich występowania zmienia się w zależności od litologii utworów stanowiących warstwę wodonośną. Z tego względu na terenie Pagórów Chełmskich wyróżnić można wody w utworach kredowych, trzeciorzędowych, czwartorzędowych oraz w utworach holoceńskich wypełniających doliny rzeczne.
Istnieją dwie teorie opisujące występowanie wód gruntowych w skałach kredowych na Wyżynie Lubelskiej. Pierwsza  teoria (T. Wilgat 1959, 1970) zakłada występowanie wód   o charakterze warstwowo-szczelionowym z powszechną wielopoziomowością. Przebieg górnego poziomu wód podziemnych nawiązuje do topografii terenu, natomiast niższe poziomy uwarunkowane są litologia skał.
S. Krajewski (1970) reprezentuje pogląd o wodach szczelinowych występujących         w zasadniczym jednym poziomie jednocześnie nie wykluczając występowania lokalnych,         o niewielkim znaczeniu poziomów położonych ponad głównym zwierciadłem.
Na podstawie licznych danych pochodzących z wierconych studni, które ujmują wody z margli, kredy piszącej lub wapieni marglistych można stwierdzić, że na tym terenie występuje jeden poziom wód gruntowych o zwierciadle swobodnym lub lekko napiętym. Utwory kredy piszącej mają najniższe współczynniki przepuszczalności (ok. 0,3x10¯5). Tak niski współczynnik przepuszczalności jest związany podatnością kredy na pęcznienie               w czasie nawilżania i związane z tym zaciskanie szczelin. Należy tu podkreślić, że przepuszczalność wodna omawianych skał jest ściśle związana z uszczelnieniem. Skały typu margli i kredy w stanie nie spękanym są praktycznie nie przepuszczalne.
Jak wynika z badań przeprowadzonych  dla potrzeb Lubelskiego Zagłębia Węglowego (A. Różkowski 1971), utwory kredowe charakteryzują się wyraźnym spadkiem przepuszczalności na głębokości rzędu 100-130 metrów od powierzchni terenu, a poniżej są już tylko utwory nieprzepuszczalne. Związane jest to prawdopodobnie z zaciskaniem szczelin na skutek ciśnienia wywieranego przez warstwy wyżej położone. Jest to więc zjawisko związane z litologią skał tego typu , a nie z innymi czynnikami o charakterze lokalnym.
Tak więc w skałach kredowych można wyróżnić trzy strefy pionowe                              o zróżnicowanych warunkach wodnych:
a)	Strefa przypowierzchniowa, w której skały są tylko lekko zawilgocone, dość silnie   spękane, duża ilość szczelin wypełniona jest iłem, a miąższość strefy jest zależna od rzeźby terenu, ale nie przekracza 20 metrów. Występuje tu powolny ruch grawitacyjny wody.
b)	Stref saturacji z występującym bardzo powolnym ruchem wody w szczelinach. Drożność tych szczelin może się zwiększać w miarę intensywnej eksploatacji. Zasięg tej strefy do 100-130 metrów
c)	Strefa nieprzepuszczalna, gdzie nie występuje woda gruntowa. Strefa ta sięga aż do spągu utworów kredowych 
Wody w utworach czwartorzędowych występują lokalnie i związane są na ogół z iłami eoceńskimi stanowiącymi warstwę nieprzepuszczalną. W okolicy Rejowca występują duże leje krasowe, które są wypełnione utworami plioceńskimi. Utwory te stanowią warstwę wodonośną dla wód gruntowych, które są niezależne od wód kredowych i zawieszone              w stosunku do nich.
Wody w utworach czwartorzędowych występują tylko w rejonie Majdan Stajne-Aleksandrówka-Krzywowola, czyli w obszarze występowania miąższych pokryw tych utworów. W dolinach rzeczny i nielicznych formach kotlinowatych wody występują na niewielkiej głębokości nawiązującej do poziomu wody w rzekach. Są to przeważnie wody          w utworach piaszczystych kontaktujące się w strefie zboczy z wodami kredowymi.
thread_title: 3. STOSUNKI WODNE

message: Zachodnia część Pagórów Chełmskich należy do dorzecza Wieprza i jest odwadniana przez Mogielnice, Potok Pawłowski i Rejkę. Wszystkie te niewielkie rzeki wypływają             z obszarów torfowych. Brak tu wyraźnych źródeł. Jedynie w górnej części doliny Mogielnicy występowało niewielkie źródło o wydajności około 2 l/s, które zanikło po przeprowadzeniu melioracji. Koryta wyżej wymienionych rzek na skutek działalności człowieka straciły swój pierwotny charakter. Głównym przejawem antropopresji są rowy melioracyjne oraz kompleksy stawów, spośród których największy znajduje się na wschód od wsi Kanie. Przy budowie niektórych stawów wykorzystano również szereg wertebów krasowych, położonych w sąsiedztwie den dolin rzecznych. W okolicy Marynina i Józefowa występuje kilka jeziorek o powierzchni nie przekraczającej 0.5 ha. W okresach wilgotniejszych ilość małych okresowych jeziorek wzrasta. Wszystkie one są związane genetycznie ze zjawiskami krasowymi.
 
Ryc. 4 Sieć rzeczna i położenie miejscowości
thread_title: 3.1 Wody powierzchniowe

message: Charakter wód gruntowych i sposób ich występowania zmienia się w zależności od litologii utworów stanowiących warstwę wodonośną. Z tego względu na terenie Pagórów Chełmskich wyróżnić można wody w utworach kredowych, trzeciorzędowych, czwartorzędowych oraz w utworach holoceńskich wypełniających doliny rzeczne.
Istnieją dwie teorie opisujące występowanie wód gruntowych w skałach kredowych na Wyżynie Lubelskiej. Pierwsza  teoria (T. Wilgat 1959, 1970) zakłada występowanie wód   o charakterze warstwowo-szczelionowym z powszechną wielopoziomowością. Przebieg górnego poziomu wód podziemnych nawiązuje do topografii terenu, natomiast niższe poziomy uwarunkowane są litologia skał.
S. Krajewski (1970) reprezentuje pogląd o wodach szczelinowych występujących         w zasadniczym jednym poziomie jednocześnie nie wykluczając występowania lokalnych,         o niewielkim znaczeniu poziomów położonych ponad głównym zwierciadłem.
Na podstawie licznych danych pochodzących z wierconych studni, które ujmują wody z margli, kredy piszącej lub wapieni marglistych można stwierdzić, że na tym terenie występuje jeden poziom wód gruntowych o zwierciadle swobodnym lub lekko napiętym. Utwory kredy piszącej mają najniższe współczynniki przepuszczalności (ok. 0,3x10¯5). Tak niski współczynnik przepuszczalności jest związany podatnością kredy na pęcznienie               w czasie nawilżania i związane z tym zaciskanie szczelin. Należy tu podkreślić, że przepuszczalność wodna omawianych skał jest ściśle związana z uszczelnieniem. Skały typu margli i kredy w stanie nie spękanym są praktycznie nie przepuszczalne.
Jak wynika z badań przeprowadzonych  dla potrzeb Lubelskiego Zagłębia Węglowego (A. Różkowski 1971), utwory kredowe charakteryzują się wyraźnym spadkiem przepuszczalności na głębokości rzędu 100-130 metrów od powierzchni terenu, a poniżej są już tylko utwory nieprzepuszczalne. Związane jest to prawdopodobnie z zaciskaniem szczelin na skutek ciśnienia wywieranego przez warstwy wyżej położone. Jest to więc zjawisko związane z litologią skał tego typu , a nie z innymi czynnikami o charakterze lokalnym.
Tak więc w skałach kredowych można wyróżnić trzy strefy pionowe                              o zróżnicowanych warunkach wodnych:
a)	Strefa przypowierzchniowa, w której skały są tylko lekko zawilgocone, dość silnie   spękane, duża ilość szczelin wypełniona jest iłem, a miąższość strefy jest zależna od rzeźby terenu, ale nie przekracza 20 metrów. Występuje tu powolny ruch grawitacyjny wody.
b)	Stref saturacji z występującym bardzo powolnym ruchem wody w szczelinach. Drożność tych szczelin może się zwiększać w miarę intensywnej eksploatacji. Zasięg tej strefy do 100-130 metrów
c)	Strefa nieprzepuszczalna, gdzie nie występuje woda gruntowa. Strefa ta sięga aż do spągu utworów kredowych 
Wody w utworach czwartorzędowych występują lokalnie i związane są na ogół z iłami eoceńskimi stanowiącymi warstwę nieprzepuszczalną. W okolicy Rejowca występują duże leje krasowe, które są wypełnione utworami plioceńskimi. Utwory te stanowią warstwę wodonośną dla wód gruntowych, które są niezależne od wód kredowych i zawieszone              w stosunku do nich.
Wody w utworach czwartorzędowych występują tylko w rejonie Majdan Stajne-Aleksandrówka-Krzywowola, czyli w obszarze występowania miąższych pokryw tych utworów. W dolinach rzeczny i nielicznych formach kotlinowatych wody występują na niewielkiej głębokości nawiązującej do poziomu wody w rzekach. Są to przeważnie wody          w utworach piaszczystych kontaktujące się w strefie zboczy z wodami kredowymi.
thread_title: 3.2 Wody gruntowe

message: Województwo lubelskie na obszarze, którego leżą Pagóry Chełmskie cechuje znaczny stopień kontynentalizmu. Obszar pagórów można zaliczyć do Lubelsko-chełmskiej dziedziny klimatycznej województwa lubelskiego (W. Zinkiewicz, A. Zinkiewicz 1973). Dziedzina ta uzyskuje znaczne sumy roczne opadów atmosferycznych, najwyższe liczby dni z opadami gradowymi   i najwyższe wartości usłonecznienia względnego w okresie letnim. W regionie tym notowane są wysokie średnie temperatury powietrza, oraz stosunkowo duże wartości parowania wody.
Warunki klimatyczne w każdym regionie kraju są, jak wiadomo formowane są przez najczęściej występujące i najbardziej charakterystyczne dla danego obszaru typy pogód. Te zaś z kolei zależne są od napływu i transformacji mas powietrza różnego rodzaju. Napływ mas powietrza nad dany rejon uwarunkowany jest rozkładem ośrodków barycznych           (W. Zienkiewicz, A. Zienkiewicz). 
Masy Powietrza	Wiosna	Lato	Jesień	Zima
Arktyczne (A)Polarno-morskie (Pm)Polarno-kontynentalne (Pk)Tropikalno-morskie (Tm)Tropikalno-kontynentalne (Tc)
	14,943,838,51,61,2	2,371,323,72,50,3	4,661,332,61,10,3	7,560,230,61,20,4
Ryc. 5 Częstość występowania (w %) różnych mas powietrza w woj. Lubelskim wg. pór  roku (1951-1960)
Z dany za okres 1951-1960 wynika, że wyraźnie przeważają masy powietrza polarno-morskie i polarno kontynentalne. W stosunku do wszystkich mas powietrza pojawiających się w województwie lubelskim w ciągu roku stanowią one ok. 90,5%. Na drugim miejscu znajdują się masy powietrza arktycznego (7,3%). Natomiast średnia występowania mas tropikalnych morskich i kontynentalnych wynosi w ciągu roku jedynie 2,2%.
Na tym obszarze najczęściej pojawiającymi się masami powietrza są masy               Pm (59,1%), pochodzące znad Oceanu Atlantyckiego. Częstość występowania mas powietrza   Pc, które pochodzi znad obszaru Rosji stanowiło mniej więcej połowę częstości pojawiania się mas Pm. Masy Pc występowały najczęściej w okresie wiosny, a następnie jesieni. Natomiast masy powietrza arktycznego występowały najczęściej w miesiącach wiosennych: marzec, kwiecień i maj, (średnio 14,9%), będąc przyczyna przymrozków. Miesiącem,            w którym najczęściej występowały masy powietrza A jest maj, a najrzadziej masy te pojawiały się w lipcu. Tropikalne masy powietrza tak kontynentalne jak i morskie są masami najrzadziej występującymi w województwie lubelskim. Częstość ich występowania w ciągu roku wynosi tylko 1,6%.
Przemieszczającym się masom powietrza towarzysza fronty atmosferyczne. Ich częstość występowania jest dość znaczna, bowiem liczba dni frontalnych stanowi prawie1/3 wszystkich dni w roku. Najwięcej dni z frontami notowano w styczniu i grudniu.. oraz           w kwietni, maju i czerwcu. 
Omówione wyżej stosunki cyrkulacyjne zależą od wielkości i rozkładu ciśnienia atmosferycznego. Średnie roczne wartości ciśnienia zredukowanego do poziomu morza, osiągnęły w latach 1951-1960 na tym obszarze wartości od 1015,0 mb.- jako minimalne do 1016,8 mb. jako maksymalne. 
Rozkład ciśnienia atmosferycznego wpływa na rozmieszczenie kierunków i prędkości wiatrów przyziemnych. W średnich rocznych we wszystkich stacjach badanego obszaru największe częstości wiatrów obserwowano z kierunków: SW, W, SE i S, przy czym uzyskiwały one jednocześnie największe prędkości do 4,7-4,8 m/s. Kierunki SW były notowane były w chłodnej porze roku, kiedy tez wzrastały gradienty baryczne. Największe prędkości wiatrów na tym terenie były notowane w styczniu, głównie z kierunków W i SW. W porze ciepłej w przeważającej części tego obszaru dominowały wiatry z kierunku SW, W, NW, a ich prędkości były znacznie mniejsze w porównaniu z innymi porami roku. 
Natomiast usłonecznienie względne wykazuje w przebiegu rocznym wyraźne maksimum  w sierpniu, oraz minimum w listopadzie i grudniu. Wartości letnie są przeszło dwukrotnie większe od wartości zimowych. 
Omówione wcześniej czynniki mają wpływ na reżim termiczny omawianego terenu. Średnie roczne temperatury powietrza w województwie lubelskim w okresie 1951-1960 wynosiły: 7,0-7,9ºC. Na całym obszarze województwa najcieplejszym miesiącem był lipiec,   a najchłodniejszym miesiącem w roku okazał się styczeń (W. Zienkiewicz, A. Zienkiewicz 1973). Układ izoterm , który jest niezgodny z kierunkiem równoleżnikowym, świadczy         o tym, że temperatura powietrza nie jest zależna tylko od kąta padania promieni słonecznych, ale również od czynnika cyrkulacyjnego, który w procesie kształtowania temperatury na tym terenia ma większy wpływ niż czynnik solarny.
Ryc. 6 Średnie wartości wilgotności względnej powietrza (w %) z godzin południowych (1951-1960)
LublinChełmZamość	I	II	III	IV	V	VI	VII	VIII	IX	X	XI	XII	rok
838181	798378	667268	596159	575858	586060	606261	616161	626263	707069	838381	858583	707069
Zmiany w wilgotności względnej ilustruje ryc. 6. Najwyższe wartości,        przekraczające 69%, notowane były na obszarach położonych wzdłuż linii Siedlce-Radzyń Podlaski-Chełm. W przedziale rocznym największe wartości wilgotności względnej obserwowane były w porze zimowej, główne maksimum w grudniu. W tym miesiącu na obszarze Pagórów Chełmskich wartości wilgotności były większe niż w pozostałej części województwa.
Następny czynnik klimatu-zachmurzenie było niewielkie =, wahało się w granicach 66-69% (średnie dla całego województwa: 61-69%). W ciągu roku największe wartości zachmurzenia nad całym obszarze województwa wystąpiły w listopadzie lub w styczniu, uzyskując 76-845 pokrycia nieba. Na obszarze pagórów  stopień zachmurzenia w tych miesiącach nie przekraczał 80%. Przeważają wówczas niskie chmury warstwowe. Najbardziej pogodnymi miesiącami w roku jest sierpień i wrzesień, w których średnie zachmurzenie wyniosło ok. 60%. 
Sumy średnich rocznych opadów dla całego województwa, w tym też Pagórów Chełmskich wynoszą około 550 mm. Sumy opadów w półroczu letnim wahają się od 300 do 400 mm, zaś w półroczu zimowym od 150 do 260 mm, przy czym opady półrocza letniego   w stosunku do zimowego stanowią 140-230%. Najwyższe sumy kwartalne opadów przypadają na lato (czerwiec i sierpień), a najmniejsze na zimę (grudzień i luty)                   (W. Zinkiewicz, A Zinkiewicz).
thread_title: 4. KLIMAT

message: ====5.1 Zarys geomorfologiczny====
Pagóry Chełmskie charakteryzują się specyficznym zespołem form terenu, uzależnionych przede wszystkim od właściwości litologicznych podłoża kredowego. Głównym elementami rzeźby są tu wyspowe wzgórza ostańcowe różnej wielkości, uwarunkowane przeważnie występowaniem opok i opok marglistych, oraz obniżenia              o charakterze kotlin z licznymi formami krasowymi, powstały w strefach występowania skał bardziej miękkich, głównie margli i kredy piszącej.
Wzgórza te możemy podzielić w oparciu o wysokość bezwzględną bądź też w oparciu o różnice w  budowie geologicznej. Możemy wyróżnić pięć przedziałów wysokości (M. Harasimiuk 1975).
poziom A       270-285 m. n. p. m             4      ilość wzgórz
B       250-270                               3
C       225-250                               11
D       210-225                               12
E        195-210                               6
Natomiast jeśli chodzi o klasyfikacje wzgórz w oparciu o ich budowę geologiczną możemy wydzielić trzy grupy (A. Jahn 1956) :
a)	wzgórza ze skał kredowych nadbudowane utworami trzeciorzędowymi,
b)	wzgórza zbudowane wyłącznie ze skał kredowych,
c)	wzgórza zbudowane z osadów plejstoceńskich. 
Ryc. 7 Pagóry Chełmskie, cześć południowa-szkic geomorfologiczny
1-Północna krawędź Działów Grabowieckich; 2-wzgórza wyspowe; 3-powierzchnia poziomu A; 4-powierzchnia poziomu B;
5-powierzchnia poziomu C;  6-powierzchnia poziomu D; 7-powierzchnia poziomu E; 8-stoki; 9-powierzchnie akumulacji moreny  czołowej; 10-wzgórza typu kemów i ters kemowych; 11-dolinki denudacyjne; 12-zrównania podstokowe; 13-formy krasu  powierzchniowego;
14-powierzchnia akumulacji jeziorno-rzecznej; 15-współczsne dna dolin rzecznych; 16-powierzchnie akumulacji organogenicznej.
Najwyższe i najmasywniejsze są wzgórza z pokrywą  osadów trzeciorzędowych leżących na cokole zbudowanym z opok. Ten typ wzgórz reprezentują wzniesienia na południe od Hruszowa i w okolicy Janowa i Zawadówki. Niższe o około 20 metrów są wzgórza z pokrywa osadów czwartorzędowych (fluwioglacjalnych i morenowych), występujące w okolicy Krzywowoli, Rejowca, Lechówki i Ochoży. Trzeci typ wzgórz stanowią formy zbudowane wyłącznie ze skał kredowych, charakteryzujące się kopulastymi kształtami. Wielkość tych wzgórz, oraz ich wysokość względna i bezwzględna są bardzo różne w zależności od składu chemicznego i właściwości litologicznych skał budujących. Ogólnie biorąc są to skały typu opoki ze szkieletem opalowym. Występuje jednak silne zróżnicowanie zawartości opalu, stanowiącego element „utwardzający” opoki, a więc                i różnicujący odporność skały na czynniki denudacyjne.
Obok wzniesień wyspowych głównym elementem rzeźby Pagórów Chełmskich są obniżenia o charakterze kotlin. Największą i najwyraźniejsza forma tego typu jest Kotlina Pawłowa o średnicy około 8 kilometrów. W części SE łączy się ona z wydłużoną w kierunku równoleżnikowym kotliną górnej Rejki. Mniejsze są kotliny należące do dorzecza Bugu,        a więc górnej Garki i górnej Uherki. W okolicach Stawu i Mogielnicy występują inne dość rozległe obniżenia łączące się z sąsiednimi regionami wchodzącymi już w skład Polesia. Centralne części kotlin to zupełnie płaskie powierzchnie akumulacji utworów organicznych     i organiczno-mineralnych. Ponad nimi w dorzeczu Wieprza ciągną się listwy terasy nawiązującej swą wysokością do poligenicznej terasy nadzalewowej Wieprza. Natomiast      w dolinach należących do dorzecza Bugu terasa ta nie zaznacza się w wyraźny sposób. Niewielkie jej fragmenty stwierdzono jedynie w okolicy Weremowic, gdzie wznosi się około 5 metrów. Przeważnie jednak powierzchnie akumulacji organogenicznej przechodzą bezpośrednio w powierzchnie zrównań podstokowych, których cechą charakterystyczna jest występowanie bezpośredni na nich form krasowych (H. Maruszczak 1966).
====5.3	Formy krasowe====
Jedną z zasadniczych cech tego regionu jest powszechne występowanie powierzchniowych form krasowych rozwijających się na skałach marglistych. Ze względu na bardzo wyraźne różnice w stosunku do krasu pełnego, ten typ krasu został określony jako „kras kredy piszącej” (H. Maruszczak 1966). Formy krasowe występujące na obszarze Pagórów Chełmskich rozwijają się pod cienką pokrywą zwietrzelinową. Reprezentują więc kras pokryty lub też są to formy krasu reprodukowanego. Nie stwierdzono występowanie form podziemnych ani zapadliskowych. Z tego typu krasem związane są takie formy          jak: werteby, uwały, doliny krasowe, kotliny, zrównania krasowe i jeziora krasowe. Tak więc podstawową formą krasu na tym terenie  są werteby-koliste lub owalne zagłębienia                 o średnicach od kilkudziesięciu do około 200 metrów i głębokościach dochodzących do 15 metrów. Cechą charakterystyczna tego typu krasu jest niewielkie (5-15º) nachylenie zboczy.
Na obszarze Pagórów chełmskich możemy wyróżnić trzy typy wertebów: płaskodenne, miseczkowate, oraz lejkowate. Pierwsze z nich płaskodenne występują w strefie przejściowej, od dolnych odcinków stoków do powierzchni akumulacji plejstoceńskiej lub holoceńskiej. Płaskie dno posiadają również głębsze werteby położone      w środkowych i górnych partiach zrównań podstokowych czy na niewielkich wzniesieniach, ale jest ich niewiele. Przeważają werteby miseczkowate, czyli zaklęśnięcia bez wyraźnego dna, lub z dnem wklęsłym.
Zbocza takich zagłębień maja niewielkie nachylenie i przechodzą      w górnej części bez wyraźnego załamania w garby oddzielające poszczególne formy.  Gęstość takich form jest na obszarach na zachód         o Rejowca Fabrycznego, a także          w okolicy Bezku i Adolfina na obszarze 1 km.2 występuje kilkadziesiąt takich form. Natomiast werteby o kształcie lejkowatym występują na tym obszarze rzadko i zasadniczo tylko na terenach leśnych (M.Harasimiuk 1975)
W wyniku obniżana się garbów oddzielających położone blisko siebie werteby powstają nieregularne formy złożone, które możemy określić jako uwały. Jeżeli proces przebiega w środku lub w górnych partiach zrównań  podstokowych, uwały maja dno niewyrównane. Całkowicie odmienny kształt dna maja werteby położone w dolnych partiach zrównań. Akumulacja materiałów organogenicznych jest przyczyną płaskich den tych form. Tego typu formy mają wymiary dochodzące do 2 kilometrów. Takie otwarte uwały występują na SE od Zawadówki, na W od Rejowca, w okolicy Wermowic i Julianowa. (M. Harasimiuk 1971)
thread_title: 5. RZEŹBA TERENU

message: Pagóry Chełmskie charakteryzują się specyficznym zespołem form terenu, uzależnionych przede wszystkim od właściwości litologicznych podłoża kredowego. Głównym elementami rzeźby są tu wyspowe wzgórza ostańcowe różnej wielkości, uwarunkowane przeważnie występowaniem opok i opok marglistych, oraz obniżenia              o charakterze kotlin z licznymi formami krasowymi, powstały w strefach występowania skał bardziej miękkich, głównie margli i kredy piszącej.
Wzgórza te możemy podzielić w oparciu o wysokość bezwzględną bądź też w oparciu o różnice w  budowie geologicznej. Możemy wyróżnić pięć przedziałów wysokości (M. Harasimiuk 1975).
poziom A       270-285 m. n. p. m             4      ilość wzgórz
B       250-270                               3
C       225-250                               11
D       210-225                               12
E        195-210                               6
Natomiast jeśli chodzi o klasyfikacje wzgórz w oparciu o ich budowę geologiczną możemy wydzielić trzy grupy (A. Jahn 1956) :
a)	wzgórza ze skał kredowych nadbudowane utworami trzeciorzędowymi,
b)	wzgórza zbudowane wyłącznie ze skał kredowych,
c)	wzgórza zbudowane z osadów plejstoceńskich. 
Ryc. 7 Pagóry Chełmskie, cześć południowa-szkic geomorfologiczny
1-Północna krawędź Działów Grabowieckich; 2-wzgórza wyspowe; 3-powierzchnia poziomu A; 4-powierzchnia poziomu B;
5-powierzchnia poziomu C;  6-powierzchnia poziomu D; 7-powierzchnia poziomu E; 8-stoki; 9-powierzchnie akumulacji moreny  czołowej; 10-wzgórza typu kemów i ters kemowych; 11-dolinki denudacyjne; 12-zrównania podstokowe; 13-formy krasu  powierzchniowego;
14-powierzchnia akumulacji jeziorno-rzecznej; 15-współczsne dna dolin rzecznych; 16-powierzchnie akumulacji organogenicznej.
Najwyższe i najmasywniejsze są wzgórza z pokrywą  osadów trzeciorzędowych leżących na cokole zbudowanym z opok. Ten typ wzgórz reprezentują wzniesienia na południe od Hruszowa i w okolicy Janowa i Zawadówki. Niższe o około 20 metrów są wzgórza z pokrywa osadów czwartorzędowych (fluwioglacjalnych i morenowych), występujące w okolicy Krzywowoli, Rejowca, Lechówki i Ochoży. Trzeci typ wzgórz stanowią formy zbudowane wyłącznie ze skał kredowych, charakteryzujące się kopulastymi kształtami. Wielkość tych wzgórz, oraz ich wysokość względna i bezwzględna są bardzo różne w zależności od składu chemicznego i właściwości litologicznych skał budujących. Ogólnie biorąc są to skały typu opoki ze szkieletem opalowym. Występuje jednak silne zróżnicowanie zawartości opalu, stanowiącego element „utwardzający” opoki, a więc                i różnicujący odporność skały na czynniki denudacyjne.
Obok wzniesień wyspowych głównym elementem rzeźby Pagórów Chełmskich są obniżenia o charakterze kotlin. Największą i najwyraźniejsza forma tego typu jest Kotlina Pawłowa o średnicy około 8 kilometrów. W części SE łączy się ona z wydłużoną w kierunku równoleżnikowym kotliną górnej Rejki. Mniejsze są kotliny należące do dorzecza Bugu,        a więc górnej Garki i górnej Uherki. W okolicach Stawu i Mogielnicy występują inne dość rozległe obniżenia łączące się z sąsiednimi regionami wchodzącymi już w skład Polesia. Centralne części kotlin to zupełnie płaskie powierzchnie akumulacji utworów organicznych     i organiczno-mineralnych. Ponad nimi w dorzeczu Wieprza ciągną się listwy terasy nawiązującej swą wysokością do poligenicznej terasy nadzalewowej Wieprza. Natomiast      w dolinach należących do dorzecza Bugu terasa ta nie zaznacza się w wyraźny sposób. Niewielkie jej fragmenty stwierdzono jedynie w okolicy Weremowic, gdzie wznosi się około 5 metrów. Przeważnie jednak powierzchnie akumulacji organogenicznej przechodzą bezpośrednio w powierzchnie zrównań podstokowych, których cechą charakterystyczna jest występowanie bezpośredni na nich form krasowych (H. Maruszczak 1966).
thread_title: 5.1 Zarys geomorfologiczny

message: Jedną z zasadniczych cech tego regionu jest powszechne występowanie powierzchniowych form krasowych rozwijających się na skałach marglistych. Ze względu na bardzo wyraźne różnice w stosunku do krasu pełnego, ten typ krasu został określony jako „kras kredy piszącej” (H. Maruszczak 1966). Formy krasowe występujące na obszarze Pagórów Chełmskich rozwijają się pod cienką pokrywą zwietrzelinową. Reprezentują więc kras pokryty lub też są to formy krasu reprodukowanego. Nie stwierdzono występowanie form podziemnych ani zapadliskowych. Z tego typu krasem związane są takie formy          jak: werteby, uwały, doliny krasowe, kotliny, zrównania krasowe i jeziora krasowe. Tak więc podstawową formą krasu na tym terenie  są werteby-koliste lub owalne zagłębienia                 o średnicach od kilkudziesięciu do około 200 metrów i głębokościach dochodzących do 15 metrów. Cechą charakterystyczna tego typu krasu jest niewielkie (5-15º) nachylenie zboczy.
Na obszarze Pagórów chełmskich możemy wyróżnić trzy typy wertebów: płaskodenne, miseczkowate, oraz lejkowate. Pierwsze z nich płaskodenne występują w strefie przejściowej, od dolnych odcinków stoków do powierzchni akumulacji plejstoceńskiej lub holoceńskiej. Płaskie dno posiadają również głębsze werteby położone      w środkowych i górnych partiach zrównań podstokowych czy na niewielkich wzniesieniach, ale jest ich niewiele. Przeważają werteby miseczkowate, czyli zaklęśnięcia bez wyraźnego dna, lub z dnem wklęsłym.
Zbocza takich zagłębień maja niewielkie nachylenie i przechodzą      w górnej części bez wyraźnego załamania w garby oddzielające poszczególne formy.  Gęstość takich form jest na obszarach na zachód         o Rejowca Fabrycznego, a także          w okolicy Bezku i Adolfina na obszarze 1 km.2 występuje kilkadziesiąt takich form. Natomiast werteby o kształcie lejkowatym występują na tym obszarze rzadko i zasadniczo tylko na terenach leśnych (M.Harasimiuk 1975)
W wyniku obniżana się garbów oddzielających położone blisko siebie werteby powstają nieregularne formy złożone, które możemy określić jako uwały. Jeżeli proces przebiega w środku lub w górnych partiach zrównań  podstokowych, uwały maja dno niewyrównane. Całkowicie odmienny kształt dna maja werteby położone w dolnych partiach zrównań. Akumulacja materiałów organogenicznych jest przyczyną płaskich den tych form. Tego typu formy mają wymiary dochodzące do 2 kilometrów. Takie otwarte uwały występują na SE od Zawadówki, na W od Rejowca, w okolicy Wermowic i Julianowa. (M. Harasimiuk 1971)
thread_title: 5.3	Formy krasowe

message: Ze względu na dominacje opok kredowych w podłożu, na obszarze Pagórów Chełmskich da się zauważyć małe zróżnicowanie pokrywy glebowej. Przeważającą grupą gleb są kompleksy gleb bielicowych wytworzonych z gliny zwałowej na marglach, oraz bielcie wytworzone z glin pochodzenia wodnego lub glin wietrzeniowych. Natomiast zagłębienia miedzy poszczególnymi wzniesieniami wypełniają gleby bagienne, torfowe wytworzone z torfów torfowisk niskich-dolinnych.	
Gleby bielicowe wytworzyły się na ubogich skałach macierzystych i różnym pochodzeniu geologicznym, w tym przypadku marglach i piaskach. Gleby bielicowe wytworzone na piaskach powstały w sprzyjających warunkach eolicznych tj. przy długotrwałym wpływie roślinności borowej i kwaśnym środowisku. Gleby te typu posiadają słabo wykształcone cechy morfologiczne charakterystyczne dla procesu bielicowania          (S. Zawadzki).
 
Ryc.9  Pokrywa glebowa.
2-rędziny kredowe; 11-gleby brunatne wytworzone z glin zwałowych lekkie i średnie. GLEBY BIELICOWE wytworzone z piasków: 20-luźne; 21-słabo gliniaste; 22-gliniaste; Gleby wytworzone z glin zwałowych (tzw. bielice):24-lekkie i  średnie; 26-gleby wytworzone z różnych glin pochodzenia wodnego oraz glin wietrzelinowych;  28-gleby wytworzone z  utworów pyłowych wodnego pochodzenia; 29-gleby wytworzone      z lessów i utworów lessowatych; GLEBY BAGIENNE 36-mułowo bagienne; 38- gleby bagienne torfowisk niskich ; 34-czrne ziemie wytworzone z glin i iłów różnego pochodzenia; K24/2-Kompleksy gleb bielicowych    i brunatnych wytworzonych z gliny zwałowej na marglach i rędzin kredowych.
Jednakże cechą charakterystyczna tego regiony jest występowanie rędzin wytworzonych z utworów kredowych tzw. rędziny kredowe występujące w północnej części pagórów. Tego typu gleba na ogół odznacza się miękkim i łatwo wietrzejącym materiałem skały macierzystej. Odłamki skalne występujące na powierzchni są silnie rozdrobnione          a niekiedy nawet rozpylone. Skały kredowe pod względem swojej budowy nie stanowią jednolitej grupy skał macierzystych gleb; różnią się one między sobą w zależności od piętra     i facji oraz warunków tworzenia się osadów. Odznaczająca się na ty terenie skałą węglanową jest tzw. kreda pisząca która, zawiera nawet 90% CaCo3.  Rędziny wytworzone z kredy piszącej są glebami łatwo ulegającymi erozji, o słabej strukturze i dużej podatności na nasiąkanie. Wartość tych gleb jest uwarunkowana nagromadzeniem próchnicy. Nadają się one przede wszystkim pod uprawę pszenicy, jęczmienia, rzepaku i koniczyny, jednakże uzyskiwane gleby te są małowydajne. Należą do klas III-V bonitacyjnej. Nieco lepsza rolniczo jest rędzina kredowa mieszana, zawierająca materiał eoliczny lub pochodzący z gliny zwałowej
thread_title: 6. POKRYWA GLEBOWA

message: ====7.1 Chełmski Park Krajobrazowy====
Chełmski Park Krajobrazowy powstał w 1983 roku. Zajmuje powierzchnię 14 350 ha. Położony jest w powiecie chełmskim na terenie gmin: Chełm, Dorohusk, Sawin i Ruda Huta. Park otoczony jest otuliną o powierzchni 9 528 ha, która jednocześnie stanowi środkową część Chełmskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu. Celem utworzenia parku była ochrona dużych kompleksów leśnych w pobliżu Żalina, Czułczyc i Sawina oraz łąk i torfowisk. Do najciekawszych zbiorowisk leśnych należą świetliste dąbrowy z ciepłolubnym runem oraz bagienne lasy brzozowo-olchowe. Wśród zbiorowisk nieleśnych do najciekawszych należą torfowiska. Są to w większości torfowiska niskie – unikalne w skali kraju torfowiska węglanowe. W bezpośrednim sąsiedztwie torfowisk występują niewielkie wyniesienia podłoża kredowego tzw. grądziki zajęte przez roślinność ciepłolubną i zadrzewienia. Nie użytkowane rolniczo zbocza kredowych ostańców stanowią siedliska interesującej roślinności stepowej. Zróżnicowanie siedliskowe warunkuje niezwykłe bogactwo faunistyczne. Najlepiej poznaną grupą spośród zwierząt są ptaki. Duże walory przyrodnicze tego terenu wpłynęły na uznanie go za ostoję przyrody o znaczeniu międzynarodowym w systemie CORINE pod nazwą Torfowiska Węglanowe koło Chełma oraz Bachus, nadanie im międzynarodowej rangi w systemie ECONET–POLSKA, wpisanie na listę najważniejszych ostoi ptaków w Polsce pod nazwą Chełmskie Bagna Węglanowe oraz wpisanie na listę najważniejszych ostoi ptaków w Europie pod nazwą. Na terenie ChPK i otuliny utworzono cztery rezerwaty przyrody: Bachus, Serniawy, Serebryskie i Bagno o łącznej powierzchni ponad 625 ha oraz 402 użytki ekologiczne
====7.2 Chełmskie torfowiska węglanowe====
"Chełmskie torfowiska węglanowe" położone są na pograniczu Pagórów Chełmskich               i Obniżenia Dubieńskiego. Rozwinęły się one w dolinach małych rzek oraz licznych na tym terenie zagłębieniach o krasowym pochodzeniu. Nagromadzone od czasu ostatniego zlodowacenia osady torfowe przesycone są węglanem wapnia. Torfowiska zasilane są wyłącznie wodami opadowymi i spływami z okolicznych wzniesień. Położone w dorzeczu Bugu z dopływami: Udalem, Uherką i Kanałem Świerżowskim. Zajmują powierzchnię ponad 2000 ha. Dla ich ochrony utworzono trzy rezerwaty przyrody: Brzeźno, Roskosz oraz Bagno Serebryskie.
O wyjątkowej wartości przyrodniczej tego terenu decyduje niezwykłe zróżnicowanie florystyczne i faunistyczne. Wyjątkowym zjawiskiem jest występowanie w bezpośrednim sąsiedztwie zbiorowisk torfowiskowych i kserotermicznych. Na torfowiskach dominują wielosethektarowe łany zespołu kłoci wiechowatej. Duże powierzchnie zajmują również rzadkie zespoły z Turzycą Baxbauma i Marzycą Rudą. Śródtorfowiskowe wyniesienia kredowe zajmują murawy kserotermiczne wykształcone w wyniku ekstensywnej gospodarki - głównie wypasania i koszenia.
Wśród roślin występujących na torfowiskach są gatunki o atlantyckim                                        i kontynentalnym zasięgu. Do pierwszej grupy należy: Kłoć Wiechowata. Rośliny o zasięgu południowo-wschodnim-pontyjskim to: Len Złocisty, Wisienka Stepowa, Ostrożeń Panoński, Ostrożeń Siwy.  Występują tu również relikty glacjalne: Brzoza Niska, Gnidosz Królewski, oraz Wierzba Lapońska. Chełmskie torfowiska mają wyjątkowe znaczenie dla przetrwania polskich populacji: Starca Cienistego, Języczki Syberyjskiej,  Dwulistnika Muszego oraz Kłoci Wiechowatej. Starzec Cienisty licznie występuje na torfowiskach Brzeźno i Roskosz. Języczka Syberyjska występuje jedynie w projektowanym rezerwacie "Torfowisko Sobowice". Rezerwat Brzeźno jest jedynym na Lubelszczyźnie znanym stanowiskiem storczyka - dwulistnika muszego.
Torfowiska węglanowe mają również duże znaczenie jako środowisko życia wielu rzadkich gatunków zwierząt. Gniazduje tutaj wiele zagrożonych i rzadkich gatunków ptaków. Spośród nich na szczególną uwagę zasługują: Wodniczka, Sowa Błotna, Kulik Wielki, Dubelt, Błotniak Łąkowy, Kropiatka zielona i Żuraw. Na torfowiskach stwierdzono ponad 800 gatunków motyli, co stanowi około 25 % ogólnej fauny motyli Polski. Jest wśród nich            7 gatunków nowych dla Polski, a kilkanaście znanych jest jedynie z pojedynczych stanowisk w kraju.
Chełmskie torfowiska węglanowe ze względu na wyjątkowo dużą bioróżnorodność stanowią unikalny zespół przyrodniczy zarówno w skali kraju, jak i kontynentu. O ich znaczeniu dla ochrony przyrody w Europie świadczy nadanie im międzynarodowej rangi      w systemie ECONET-POLSKA, zakwalifikowanie do ostoi przyrody o znaczeniu międzynarodowym     w systemie CORINE oraz wpisanie na listę najważniejszych ostoi ptaków w Polsce                 i w Europie 
====7.4	Pawłowski obszar chronionego krajobrazu====
Pawłowski Obszar Chronionego Krajobrazu został utworzony w 1983 roku. Położony jest na terenie gmin Łopiennik Górny, Rejowiec, w powiecie krasnostawskim oraz Siedliszcze, Rejowiec Fabryczny, miasto Rejowiec Fabryczny w powiecie chełmskim. Zajmuje powierzchnię około 8 000 ha. Oddziela on dwa zagłębia przemysłowe: położone na północy Lubelskie Zagłębie Węglowe od leżącego na południu cementowego zagłębia                            z Rejowcem Fabrycznym. Głównym zadaniem obszaru jest łagodzenie i zapobieganie niekorzystnym wpływom środowiska wywieranych przez przemysł na środowisko przyrodnicze.(www.zchp.w4u...)
thread_title: 7. SZATA ROSLINNA I ŚWIAT ZWIERZĄT

message: Chełmski Park Krajobrazowy powstał w 1983 roku. Zajmuje powierzchnię 14 350 ha. Położony jest w powiecie chełmskim na terenie gmin: Chełm, Dorohusk, Sawin i Ruda Huta. Park otoczony jest otuliną o powierzchni 9 528 ha, która jednocześnie stanowi środkową część Chełmskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu. Celem utworzenia parku była ochrona dużych kompleksów leśnych w pobliżu Żalina, Czułczyc i Sawina oraz łąk i torfowisk. Do najciekawszych zbiorowisk leśnych należą świetliste dąbrowy z ciepłolubnym runem oraz bagienne lasy brzozowo-olchowe. Wśród zbiorowisk nieleśnych do najciekawszych należą torfowiska. Są to w większości torfowiska niskie – unikalne w skali kraju torfowiska węglanowe. W bezpośrednim sąsiedztwie torfowisk występują niewielkie wyniesienia podłoża kredowego tzw. grądziki zajęte przez roślinność ciepłolubną i zadrzewienia. Nie użytkowane rolniczo zbocza kredowych ostańców stanowią siedliska interesującej roślinności stepowej. Zróżnicowanie siedliskowe warunkuje niezwykłe bogactwo faunistyczne. Najlepiej poznaną grupą spośród zwierząt są ptaki. Duże walory przyrodnicze tego terenu wpłynęły na uznanie go za ostoję przyrody o znaczeniu międzynarodowym w systemie CORINE pod nazwą Torfowiska Węglanowe koło Chełma oraz Bachus, nadanie im międzynarodowej rangi w systemie ECONET–POLSKA, wpisanie na listę najważniejszych ostoi ptaków w Polsce pod nazwą Chełmskie Bagna Węglanowe oraz wpisanie na listę najważniejszych ostoi ptaków w Europie pod nazwą. Na terenie ChPK i otuliny utworzono cztery rezerwaty przyrody: Bachus, Serniawy, Serebryskie i Bagno o łącznej powierzchni ponad 625 ha oraz 402 użytki ekologiczne
thread_title: 7.1 [[Chełmski Park Krajobrazowy]]

message: "Chełmskie torfowiska węglanowe" położone są na pograniczu Pagórów Chełmskich               i Obniżenia Dubieńskiego. Rozwinęły się one w dolinach małych rzek oraz licznych na tym terenie zagłębieniach o krasowym pochodzeniu. Nagromadzone od czasu ostatniego zlodowacenia osady torfowe przesycone są węglanem wapnia. Torfowiska zasilane są wyłącznie wodami opadowymi i spływami z okolicznych wzniesień. Położone w dorzeczu Bugu z dopływami: Udalem, Uherką i Kanałem Świerżowskim. Zajmują powierzchnię ponad 2000 ha. Dla ich ochrony utworzono trzy rezerwaty przyrody: Brzeźno, Roskosz oraz Bagno Serebryskie.
O wyjątkowej wartości przyrodniczej tego terenu decyduje niezwykłe zróżnicowanie florystyczne i faunistyczne. Wyjątkowym zjawiskiem jest występowanie w bezpośrednim sąsiedztwie zbiorowisk torfowiskowych i kserotermicznych. Na torfowiskach dominują wielosethektarowe łany zespołu kłoci wiechowatej. Duże powierzchnie zajmują również rzadkie zespoły z Turzycą Baxbauma i Marzycą Rudą. Śródtorfowiskowe wyniesienia kredowe zajmują murawy kserotermiczne wykształcone w wyniku ekstensywnej gospodarki - głównie wypasania i koszenia.
Wśród roślin występujących na torfowiskach są gatunki o atlantyckim                                        i kontynentalnym zasięgu. Do pierwszej grupy należy: Kłoć Wiechowata. Rośliny o zasięgu południowo-wschodnim-pontyjskim to: Len Złocisty, Wisienka Stepowa, Ostrożeń Panoński, Ostrożeń Siwy.  Występują tu również relikty glacjalne: Brzoza Niska, Gnidosz Królewski, oraz Wierzba Lapońska. Chełmskie torfowiska mają wyjątkowe znaczenie dla przetrwania polskich populacji: Starca Cienistego, Języczki Syberyjskiej,  Dwulistnika Muszego oraz Kłoci Wiechowatej. Starzec Cienisty licznie występuje na torfowiskach Brzeźno i Roskosz. Języczka Syberyjska występuje jedynie w projektowanym rezerwacie "Torfowisko Sobowice". Rezerwat Brzeźno jest jedynym na Lubelszczyźnie znanym stanowiskiem storczyka - dwulistnika muszego.
Torfowiska węglanowe mają również duże znaczenie jako środowisko życia wielu rzadkich gatunków zwierząt. Gniazduje tutaj wiele zagrożonych i rzadkich gatunków ptaków. Spośród nich na szczególną uwagę zasługują: Wodniczka, Sowa Błotna, Kulik Wielki, Dubelt, Błotniak Łąkowy, Kropiatka zielona i Żuraw. Na torfowiskach stwierdzono ponad 800 gatunków motyli, co stanowi około 25 % ogólnej fauny motyli Polski. Jest wśród nich            7 gatunków nowych dla Polski, a kilkanaście znanych jest jedynie z pojedynczych stanowisk w kraju.
Chełmskie torfowiska węglanowe ze względu na wyjątkowo dużą bioróżnorodność stanowią unikalny zespół przyrodniczy zarówno w skali kraju, jak i kontynentu. O ich znaczeniu dla ochrony przyrody w Europie świadczy nadanie im międzynarodowej rangi      w systemie ECONET-POLSKA, zakwalifikowanie do ostoi przyrody o znaczeniu międzynarodowym     w systemie CORINE oraz wpisanie na listę najważniejszych ostoi ptaków w Polsce                 i w Europie
thread_title: 7.2 Chełmskie torfowiska węglanowe

message: Pawłowski Obszar Chronionego Krajobrazu został utworzony w 1983 roku. Położony jest na terenie gmin Łopiennik Górny, Rejowiec, w powiecie krasnostawskim oraz Siedliszcze, Rejowiec Fabryczny, miasto Rejowiec Fabryczny w powiecie chełmskim. Zajmuje powierzchnię około 8 000 ha. Oddziela on dwa zagłębia przemysłowe: położone na północy Lubelskie Zagłębie Węglowe od leżącego na południu cementowego zagłębia                            z Rejowcem Fabrycznym. Głównym zadaniem obszaru jest łagodzenie i zapobieganie niekorzystnym wpływom środowiska wywieranych przez przemysł na środowisko przyrodnicze.(www.zchp.w4u...)
thread_title: 7.4	Pawłowski obszar chronionego krajobrazu

message: Mezoregion Pagóry Chełmskie zaliczany jest od Polesia Wołyńskiego. Obszar ten ma  powierzchnie ok. 720 km2 (J. Kondracki 1994) i jest pokryty stosunkowo rzadką siecią osadniczą. Oprócz wybijających się na tle kilkunastu miejscowości i jedynych miast tego regionu: mniejszego Rejowca Fabrycznego i dużo większego Chełma w sieci osadniczej wybijają się większe wsie. Do takich wsi możemy zaliczyć: Rejowiec, założony przez Mikołaja Reja, Pawłów który niegdyś był  znanym ośrodkiem garncarstwa, Bezek oraz Staw w północnej części pagórów.
Mniejsze miasto-Rejowiec Fabryczny ma powierzchnie 14 km2 i około 5 tyś. mieszkańców. Prawa miejskie otrzymał w 1962 r., jednak pierwsze wzmianki dotyczące osadnictwa na tym terenie pochodzą z XIII wieku. Założyciel pobliskiego rejowca - Mikołaj Rej, posiadał na obszarze zajmowanym dziś przez miasto dwa Folwarki. Po ożenku z Zofią Kościanówną otrzymał w posagu dobra Stajne - Złote położone w obrębie dzisiejszej           ul. Złotej i dzierżawę królewską - folwark Stajne, położony w okolicach istniejącego dziś osiedla o tej samej nazwie. W tym samym miejscu w XVIII w. istniał folwark, którego właścicielem był Ignacy Wojakowski. W marcu 1876 r. nabył te dobra Krzysztof Morawski, który posadowił istniejący do dzisiaj murowany dwór, otoczony parkiem.
Od tego czasu datuje się nieustanny rozwój miasta. W 1963 r. oddano do użytku wzniesiony przy ul Lubelskiej budynek szkoły z salą gimnastyczną, a 5 lat później - biurowiec Urzędu Miejskiego i komisariatu milicji. W 1971 r. wybudowano pod torami kolejowymi tunel, umożliwiający bezpieczne przejście na perony dworca PKP, a w rok później - przekazano do użytku "dom nauczyciela". W roku 1977 rozpoczęto budowę          os. Wschód na terenie, który wyznacza obecnie kierunek zabudowy miasta - pierwsi lokatorzy wprowadzili się do mieszkań w roku 1978. 1 czerwca 1981 r. miał miejsce akt erekcyjny parafii p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego, wydzielonej z części terytoriów parafii w Pawłowie i Rejowcu Osadzie. Rok później ruszyła budowa kompleksu sakralnego (przy obecnej ul. Jana Pawła II) (dnia 5 czerwca 1994 r. odbyła się uroczysta konsekracja kościoła, który ma bardzo nowoczesną, piękną bryłę). W 1982 r. powstał w mieście Bank Spółdzielczy oraz filia PKO. W 1985 r. oddano do użytku budynek przedszkola miejskiego   a w 1986 r. wybudowano pierwszy blok spółdzielczy na os. Wschód - dziś mieszka w nim  ok. 2,5 tys. osób. W 1988 r. uruchomiono nowoczesną na owe czasy centralę telefoniczną      o pojemności 600 numerów (zastąpioną już przez centralę cyfrową) Rok później zorganizowano podstację Pogotowia Ratunkowego. W 1990 r. powstał pierwszy w dziejach miasta ośrodek kultury       o nazwie Miejski Ośrodek Rozrywki i Rekreacji Dworek,              a w 1991 r. uruchomiono miejską oczyszczalnię ścieków i zakład dystrybucji gazu w butlach. Doniosłym w historii miasta był rok 1991, kiedy to w wyniku czerwcowych wyborów samorządowych nastąpił rozdział miasta i gminy Rejowiec Fabryczny na dwie odrębne, samodzielne jednostki samorządu      lokalnego: miasto Rejowiec Fabryczny i gminę Rejowiec Fabryczny. Ówczesna Rada Miasta uznała za najważniejsze zadanie gazyfikację miasta, opracowując stosowny program. Gazyfikację przeprowadzono w zawrotnym tempie, od 1992 do 1994 r. Pozostałe działania samorządu obejmowały m. in. budowę sieci kanalizacyjnej (w dniu 31 grudnia 1991 r. została oddana do użytku oczyszczalnia ścieków typu Bicon i stworzenie w mieście jednolitego systemu wodociągów (rozpoczęto budowę nowego, perspektywicznego ujęcia wody). Rejowiec Fabryczny ma dziś 3 ujęcia wody, sieć wodociągową o długości prawie 40 km i sieć kanalizacyjną o dł. 12 km. (www.rejowiec...)
Największymi i zarazem najlepiej rozwiniętym miastem Pagórów Chełmskich jest Chełm. Najstarsze ślady osadnictwa na terenie Chełma i pobliskich okolic sięgają późnego paleolitu około 10 tys. lat p.n.e. W pierwszej połowie XIII wieku książę halicko - Włodzimierski Daniel Romanowicz założył tu gród warowny, przeniósł do Chełma z Halicza stolicę swego księstwa i ustanowił biskupstwo obrządku wschodniego Usytuowanie miasta na jednym z ważniejszych węzłów drogowych średniowiecznej Europy Wschodniej stwarzało dogodne warunki rozwoju gospodarczego, zaś dobrze umocniony gród obronny nie poddał się najazdom tatarskim. W okresie panowania Kazimierza Wielkiego miasto powróciło pod panowanie polskie, zaś w 1392 roku Chełm otrzymał od Władysława Jagiełły prawa miejskie magdeburskie. Od XV wieku aż do okresu rozbiorów miasto było siedzibą kasztelanii             i starostwa grodowego. Po pomyślnych dla miasta czasach wieku XVI i pierwszej połowy następnego, fatalnym dla kraju stało się panowanie Jana Kazimierza (1648-1668) i jego następcy. Runęła wówczas na Polskę nawała kozacka, a w ślad za nią nastąpił "potop" szwedzki i najście wojsk moskiewskich, przynosząc ze sobą zniszczenia i mordy, co doprowadziło kraj do ruiny. Dopiero wiek XVIII przyniósł spokój i stabilizację, co dało możność podniesienia się państwa z doznanych klęsk. Spalony i splądrowany uprzednio Chełm stopniowo odbudowano. Miasto z drewnianego stawało się murowanym.
Te pomyślne dla Chełma lata zostały brutalnie przerwane dokonanymi przez zaborców rozbiorami Polski i upadkiem jej państwowości. Początkowo, po II rozbiorze przez krótki okres czasu (1793-1795) miasto było siedzibą władz nowoutworzonego województwa chełmskiego. Zaraz jednak potem Ziemia Chełmska znalazła się pod zaborem austriackim (1795-1809), później był krótki, nieco jaśniejszy epizod związany z powstaniem Księstwa Warszawskiego (1809-1812-1815) i z kolei po klęsce Napoleona i kongresie wiedeńskim Chełm znalazł się pod zaborem rosyjskim (1815-1915). Panowanie moskiewskie na ziemiach Królestwa Polskiego zaznaczyło się prześladowaniami, więzieniami, zsyłkami na Sybir           i bezwzględną rusyfikacją kraju.
Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku nastąpił okres względnej pomyślności gospodarczej i rozbudowy miasta. Powstało w tym czasie osiedle kolejowe tzw. "Dyrekcja"   z imponującą siedzibą planowanej Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych. Decyzję tą podjął I Marszałek Polski Odrodzonej, honorowy obywatel miasta Chełma - jako premier       i minister spraw wojskowych - Józef Piłsudski. Wznoszenie gmachu i osiedla - Dyrekcji - obliczonego na 25 tys. mieszkańców było największym - po Gdyni - przedsięwzięciem urbanizacyjnym II Rzeczpospolitej. Okres II wojny światowej przyniósł dewastację gospodarki i prześladowania ludności polskiej i żydowskiej. Wyzwolenie miasta spod okupacji hitlerowskiej nastąpiło w lipcu 1944 r W Chełmie z czasem zaczęły powstawać osiedla mieszkaniowe, zakłady przemysłowe i sieć placówek handlowych. W latach sześćdziesiątych wybudowana została w mieście cementownia, później fabryka obuwia           i szereg innych zakładów przemysłowych, rosła ilość mieszkańców, powstawały szkoły
Na dynamiczny rozwój miasta w dużym stopniu wpływ miała przeprowadzona          w 1975 r. reforma administracyjna kraju i w związku z nią utworzenie z dniem 1 czerwca 1975 r. województwa chełmskiego, którego Chełm był stolicą. Zaowocowało to szeregiem inwestycji komunalnych i mieszkaniowych. Obecnie Chełm ma powierzchnię 35,29 km2         i liczy ponad 70 tys. mieszkańców.(www.um.chelm...)
thread_title: 8. SIEĆ OSADNICZA

message: Pagóry Chełmskie to na szeroko pojętej Lubelszczyźnie  region skrajny pod względem rozbicia. Tak bardzo zaawansowane efekty erozji i denudacji umożliwione zostały przede wszystkim  litologią (występowaniem kredy piszącej) i tektoniką. To rozbicie rośnie ku północy;        w części południowej można mówić jeszcze o grzbietach kredowych, podczas gdy na północy formy wypukłe zmieniają się w góry wyspowe.
Masywność tych form skłania więc do nazwania ich właśnie pagórami, które podobne są do ostańcowych gór stołowych, osiągających wysokości do 274 m n.p.m. Pagóry te nie tworzą zwartej wyżyny, a obniżenia między nimi wypełniają obniżenia zasypane piaskami akumulacji fluwioglacjalnej, rzecznej i jeziornej. Zarówno podmokłe doliny rzek, jak              i bezwodne niecki denudacyjne, są szerokie. Bezpośrednio na osadach kredowych, jak i na cienkiej pokrywie akumulacyjnej, rozsiane są liczne zagłębienia krasowe. 
Występująca w tym regionie sieć rzeczna jest średniej gęstości – a większość odcinków rzek jest uregulowanych. Podmokłość obniżeń warunkuje obfitość łąk na drobnoziarnistych piaskach, torfach i mułkach. Krótka wiosna, wysokie amplitudy roczne temperatury oraz niewielkie opady znamionują znaczny stopień kontynentalizmu.
thread_title: WNIOSKI

message: #  Harasimiuk M., 1971, „Powierzchniowe formy krasowe w południowej części Pagórów  Chełmskich”, Annales UMCS, sec. B, vol. XXVI, str. 169-198; -   1975, “Rozwój rzeźby Pagórów Chełmskich w trzeciorzędzie i czwartorzędzie”, Prace Geograficzne IGiPZ, PAN, nr. 115;
#  Jahn A., 1956, „Wyżyna Lubelska. Rzeźba i czwartorzęd”, Prace Geograficzne IG, PAN nr. 7;
#  Kondracki J., 1994, „Geografia polski, mezoregiony fizyczno geograficzne”, PWN, W-wa
#  Krajewski S., 1970, „Charakter krążenia wód podziemnych w utworach szczelinowych  górnej kredy na Wyżynie Lubelskiej”, Przegląd Geologiczny, tom 18;
#  Maruszczak H., 1966, „Zjawiska krasowe w skałach górnokredowych międzyrzecza Wisły i Bugu”, Przegląd Geograficzny, tom 38;
#  Műller J., 1960, „Wyniki wiercenia w Chełmie Lubelskim. Utwory kredowe.”, Instytut geologii, Biuletyn, nr. 165;
#  Pożaryski W., 1969, „Podział obszaru Polski na jednostki tektoniczne”, Przegląd Geologiczny, tom 17;
#  Różkowski A., 1971, Badania hydrogeologiczno-gazowe Lubelskiego Zagłębia Węglowego”, Kwartalnik Geologiczny, tom 15, nr. 1;
#  Wilgat T., 1959, „Z badań nad wodami podziemnymi Wyżyny Lubelskiej”, Annales UMCS, sec. B, vol. XII; -    1970, “Kontrowersja na temat występowania wód w kredzie lubelskiej”, Przegląd Geograficzny, tom 42;
# Zawadzki S., 1999, „Gleboznawstwo podręcznik dla studentów”, PWRiL, W-wa;
# Wyrwicka K., „Utwory kredowe okolic Chełma”, (w) Przewodnik Zjazdu PTGeol., nr. XLII, W-wa;
# Zinkiewicz W., Zinkiewicz A.,1973, „Stosunki klimatyczne województwa lubelskiego”, Annales UMCS, sec. B, vol. XXVIII, str. 139-200;
# Żelichowski M., 1970, „Tektonika północno-wschodniej części Wyżyny Lubelskiej i południowego Podlasia”, (w) Przewodnik Zjazdu PTGeol., nr. XLII, W-wa.
# [www.um.chelm.pl www.um.chelm.pl]; [www.rejowiec.pl www.rejowiec.pl]; [www.zchpk.w4u.pl www.zchpk.w4u.pl]
SPIS ILUSTRACJI
Ryc. 1 Kondracki J.,1994;  Ryc. 2,3,4,7,8 Harasimiuk M., 1975;  Ryc. 5,6 Zinkiewicz W., Zinkiewicz A.,1973;  Ryc.9 Atlas Gleb Polski 1:300000 wyd. A, IUNiG, arkusz D 5.
thread_title: BIBLIOGRAFIA