Dyskusja:Wielka Synagoga w Tykocinie

message: {{Portal:Synagogi/bar}}
{{Portal:Synagogi/Artykuły warte przeczytania/szablon|[[luty]]m [[2008]] roku}}

message: Najwcześniejsza wzmianka ludności żydowskiej w Tykocinie pochodzi z 1522 r. Jest nią przywilej Olbrachta Gasztołda kanclerza wielkiego litewskiego i wojewody trockiego dla Żydów przybywających z Grodna. Mówi on, że „temi czasy przyjęliśmy Żydów grodzieńskich w miasto nasze tykocińskie... i daliśmy im miejsce na ulicy, na Kaczorowie, za mostem, gdzie mają domy sobie pospołu jedne wedle drugiego posiedlić i pobudować. Też daliśmy im ostrów na Kaczorowie, gdzie był staw, i na tym ostrowiu mają sobie postawić szkołę żydowską...Y miejsce też kładzenia się, gzie martwe chować mają daliśmy im za ogrody miejskimi, wjeżdżając w bór, pierwszą górę nad rzekę” .
Otwartą kwestią pozostaje miejsce, które nadano Żydom, aby pobudowali swe budowle. Około roku 1519 w czasie walk między najpotężniejszymi rodami na Litwie – Gasztołdami i Radziwiłłami doszło do zniszczenia zamku tykocińskiego. Ostrów na Kaczorowie, czyli wyspa otoczona stawem według profesora J. Maroszka przypomina teren po spalonym zamku Gasztołda. Potwierdza to fakt zbieżności chronologicznej pożaru i osiedlenia Żydów. Podobnie działo się w innych miastach na Podlasiu, gdzie dzielnice żydowskie lokalizowano nie na gruntach należących do chrześcijańskich mieszczan, lecz na ziemi należącej do dworu. W centrach miasteczek, tak jak w przypadku Tykocina, zazwyczaj bywał to grunt pozostały po nie istniejących rezydencjach. W Tykocinie, który otrzymał prawa miejskie w roku 1425 wszystkie place i grunty miejskie były już zajęte przez mieszczan. Gasztołd więc mógł osiedlić Żydów jedynie na własnym gruncie. Rezerwą, po tragicznym losie jego rezydencji, dysponował na terenie pogorzeliska. Za tą teorią opowiada się również fakt wrzecionowatego układu ulic omijających centrum Kaczorowa, gdzie powstał Rynek Bożniczy i wzniesiono synagogę.
W latach 1961-63 prowadzono prace archeologiczne na miejscu dawnej twierdzy tykocińskiej . Powstała wówczas kwestia czy forteca wznoszona od 1550 r. była kontynuacją wczesnośredniowiecznego grodu czy późnośredniowiecznego zamku. Podejrzewano, że zbudowana przez króla Zygmunta Augusta twierdza została wzniesiona na miejscu dawnego zamku Gasztołda. Tak więc, która z lokalizacji jest prawdziwa? W miejscu późniejszego zamku znaleziono szczątki i ślady grodu, które datuje się na wiek XIV, uległ on zniszczeniu w I połowie XV w. Uznano, że gród w miejscu późniejszego zamku był jednym z etapów przenoszenia się osady Tykocin, której jeszcze wcześniejszą fazę kolonizacyjną zaświadcza położone kilka kilometrów na południe od Tykocina grodzisko. Nazwano je “Tykocin I”. Było ono bardzo rozbudowane. Badacze prehistorii datują je na wczesne średniowiecze.
W roku 1552 w Tykocinie było już 37 domów żydowskich. Biorąc pod uwagę fakt, że w 1522 r. osiedliło się dziewięć rodzin, przyjmując, że jeden gospodarz miał jeden dom, widzimy aż czterokrotny wzrost liczby domów. Do roku 1576 był to już wzrost sześciokrotny. Stosując przyjęty w literaturze przedmiotu najniższy mnożnik 6 możemy wnosić, że w Tykocinie w 1616 roku było 324 Żydów . 
1.2 Żydzi na terenie kahału tykocińskiego
Teren kahału tykocińskiego był miejscem końca wędrówek Żydów wypędzanych z wielu miast Korony i Litwy pod wpływem uzyskania przez nie przywileju de non tolerandis Judaeis. W latach czterdziestych tego wieku nastąpiły okrutne prześladowania Żydów w miastach czeskich, austriackich i niemieckich. Następstwem prześladowań była masowa emigracja większych grup ludności, a nawet całych gmin na teren kahału. 
Przybycie emigrantów dokumentują dwa zachowane imienne wykazy Żydów z Tykocina z 1567 i 1571  r. Pewna część ludności żydowskiej przyswajała imiona i nazwiska tych narodów, wśród których zamieszkiwała. W wykazach z Tykocina figuruje kilka imion (nazwisk) niemieckich oraz sześciu Żydów ciechanowskich. Znaczna większość osób, poza tradycyjnymi biblijnymi, miała zruszczone imiona (przezwiska). Można więc wysnuć wniosek, że ich przodkowie pochodzili z Litwy, bądź ich imiona ukształtowały się po wpływem miejscowego języka ruskiego. Spolszczone imiona są wynikiem oddziaływania języka polskiego, lub należą do Żydów, których przodkowie zostali wypędzeni z miast królewskich korony . Na podstawie imiennych wykazów Żydów z Tykocina trudno jest się zorientować jaki był odsetek imigrantów, ponieważ imiona biblijne mieli Żydzi litewscy, Korony i niemieccy przed przybyciem na te tereny. Trudności wynikają także z faktu upływu kilkudziesięciu lat  od chwili osiedlenia się pierwszych imigrantów (1522) a powstaniem imiennych wykazów. Wzrost liczby domów w Tykocinie świadczy, że w tym mieście osiedliła się znaczna liczba przybyszów . 
Podczas wojny trzydziestoletniej w Niemczech w latach 1618-1648 napłynęła kolejna fala emigracyjna. Byli to Żydzi z Niemiec i Śląska. Pewna ich część zatrzymała się wówczas w Tykocinie. Później powstanie Chmielnickiego w latach 1648-1655 wywołało masowy napływ Żydów ukraińskich.
Wojny połowy XVII w. nie zahamowały żydowskiego ruchu osadniczego w Polsce. Na Podlasiu od listopada 1655 r. przebywali Szwedzi, grasowali Tatarzy, po czym wtargnęły wojska Chowańskiego. Pokój zapanował w 1662 r. po ustąpieniu z Podlasia bezkarnie grasujących konfederatów koronnych i litewskich. Po wojnach i częstych epidemiach ludność tych ziem zmniejszyła się prawie o połowę stanu przedwojennego. Najbardziej ucierpieli mieszkańcy miast i wsi królewskich. Według spisu z 1663 r. w Tykocinie łącznie z wsiami powiatu tykocińskiego Dolistowem i Złotorią było 187 Żydów . W tym czasie napłynęło sporo uchodźców z miast Korony i Litwy. Żydzi z Litwy chcieli ocalić życie, uciekając przed posuwającymi się wojskami carskimi i wzmagającymi się nastrojami antyżydowskimi. Mogli być wśród nich także żydzi repatriowani zgodnie z traktatem andruszowskim. Ponieważ wojska Czernieckiego stosowały represje wobec Żydów w zachodniej części Polski na tereny Podlasia napływali także Żydzi z Korony. O masowym napływie emigrantów świadczy wysłanie do Sejmu Żydów Korony skargi kahału tykocińskiego w roku 1667. Czytamy w nim, że ze względu na duży napływ ludności są trudności ze zdobyciem żywnośći . 
W rejestrze pogłównego z 1674 r. w Tykocinie wpłaciło pogłówne 225 Żydów .
W czasie wojny północnej w latach 1700-1721 z powodu okrutnego stosunku wojsk szwedzkich, saskich i rosyjskich do Żydów nie mieli oni gdzie uciekać i pozostawali przypuszczalnie na miejscu w swoich siedzibach. Przechodzące wielokrotnie wojska rabowały wsie i przywlokły ze sobą choroby, które roznosiły po całej Europie. Po wojnie z powodu głodu i zaraz ludność Polski zmniejszyła się w pierwszej ćwierci XVIII w. o około 25% . Od zakończenia wojny północnej do drugiej połowy XVIII w. osadnictwo żydowskie rozwijało się głównie w wyniku przyrostu naturalnego. Imigracja Żydów do Korony z południowo-wschodnich regionów kraju rozpoczęła się dopiero po rzezi humańskiej w 1768 r. i po pierwszym rozbiorze Polski, kiedy to nastąpiło przymusowe wysiedlenie najbiedniejszej ludności żydowskiej przez zaborców austriackich i pruskich. Wskutek tej imigracji w niektórych dzielnicach północno-wschodnich Polski ludność żydowska wzrosła dwukrotnie i trzykrotnie . Kahał tykociński w 1765 r. zamieszkiwało 4019 Żydów . Dane te trzeba traktować ostrożnie, ponieważ administracja kahalna nie pokrywała się z państwową.
Ludność napływowa miała problemy ze znalezieniem zajęcia na terenach Królestwa. Nie byli oni dopuszczani do źródła dochodów przez stare klany kahalne monopolizujące swoje źródło dochodów . Na podstawie przywilejów de non tolerandis Iudeis nie wpuszczały ich również miasta. W miastach panowała atmosfera walki toczonej pod hasłami religijnymi między mieszczanami chrześcijanami a Żydami mającej podłoże walki o wpływy gospodarcze. Nowe fale osadnictwa żydowskiego musiały szukać schronienia poza miastami. Znajdywały je we włościach szlacheckich i kościelnych. 
Oto miejscowości, które wchodziły w skład kahału tykocińskiego: Białystok – pow. białostocki, Tykocin – pow. białostocki, Boćki – pow. bielski, Jasionówka – pow. moniecki, Augustów – pow. augustowski, Goniądz – pow. moniecki, Knyszyn – pow. moniecki, Rajgród – pow. grajewski, Konstantynów – pow. bialski, Łosice – pow. łosicki, Niemirów – pow. siemiatycki, Rososz – pow. siedlecki, Siemiatycze – pow. siemiatycki, Choroszcz – pow. białostocki, Gródek - białostocki, Zabłudów - białostocki, Wasilków – pow. białostocki, Korycin – pow. sokólski, Janów – pow. sokólski, Dąbrowa – pow. sokólski, Suchowola – pow. sokólski, Kuźnica – pow. sokólski, Lipsk, Brańsk – pow. bielski, Kleszczele – pow. hajnowski, Narew – pow. hajnowski, Suraż – pow. białostocki, Sokołów – pow. sokołowski, Wisztyniec – (lit. Viśtutis), Grajewo – pow. grajewski, Jedwabne – pow. łomżyński, Rudka – pow. sokólski, Stawiski – pow. kolneński, Zaręby Kościelne – pow. ostrowski, Goworowo – pow. ostrołęcki, Śniadowo – pow. łomżyński, Zambrów – pow. zambrowski, Jabłonka Kościelna – pow. wysokomazowiecki, Zawady – pow. białostocki .
thread_title:  Żydzi w Tykocinie