Dyskusja:Bogumił Andrzejewski/Archiwum 1

message: Poniżej jest fragment hasła napisany w sposób jednak dość odległy od encyklopedyczności Mmt 13:45, 14 sie 2007 (CEST)

message: Poezja Andrzejewskiego – z powodu jej istotności, ukazanego w poematach niezwykłego świata wyobraźni, specyficznego ukształtowania językowego i humoru – warta jest szczegółowego omówienia, „wzmożonego odbioru” . Zostało tutaj użyte słowo „warta”, gdyż – jak pisze Janusz Sławiński – „Piękna formuła Ingardena głosi, że wartościowanie to «odpowiedź na wartość» – odpowiedź, «w której danemu przedmiotowi wartościowemu świadczy się uznanie i podziw». Aby jednak móc odpowiedzieć na wartość (zresztą nie tylko uznaniem i podziwem, ale także dezaprobatą i naganą) – trzeba ją wpierw w przedmiocie rozpoznać, to znaczy wydobyć ze stanu potencjalności” . 
Teksty autora Podróży do krajów legendarnych niewątpliwie warte są czytania 
i komentowania , ponieważ realizują szczególną, ewokatywną funkcję języka, 
w niepowtarzalnym stylu mówią o świecie ludzi i zwierząt, świecie prawdziwym i wyimaginowanym. Zawierają prawdę o naturze człowieka, jego marzeniach o cudach i wyprawach po nieznanych przestrzeniach, krainach, by jak najwięcej poznać, zobaczyć, dotknąć. Pokazują, jak bogaty jest świat, pełen piękna i niezwykłości. Trzeba tylko umieć to dostrzec.
Twórczość londyńskiego emigranta w znacznej mierze oparta jest na znajomości Słowa, to znaczy tego, co i w jaki sposób powiedzieć. O sobie, o swoim życiu, kolejach losu, o innych. Tak, by zaciekawić opowieścią, zaintrygować, rozśmieszyć. Albo znaleźć niesamowite skojarzenia językowe, dźwięki, które nic nie znaczą, pełnią funkcję asemantyczną, są właśnie tylko dźwiękami. Mają rozśmieszać, bawić, kpić z języka.
Wiersze, poematy i opowieści tego autora są wypowiedzią o nim samym, to znaczy są literacką historią jego życia, jego zainteresowań językoznawczych, pasji poznawania ludzi; kultury Afryki. ''
I pozostały tekst 
III. Ku mityzacji…
„Lemuryjski wędrowiec” – jak już to zostało powiedziane – napisał niewiele utworów. W przeważającej części są to teksty, które można nazwać wierszowanymi utworami narracyjnymi, czy inaczej – wierszowanymi opowieściami. Mają bowiem mniej lub bardziej rozbudowaną fabułę, pozbawioną sytuacji epizodycznych, skupioną na głównym wątku zdarzeniowym. Sam poeta nazwał utwory, zamieszczone w książce Podróż do krajów legendarnych, poematami i opowieściami. Można to określenie sprecyzować i powiedzieć, że w tomie tym zawartych jest czternaście poematów (wierszowanych utworów narracyjnych; opowieści), dwie opowieści epickie (prozatorskie) oraz jeden wiersz i ballada. Można by również większość tekstów Andrzejewskiego nazwać poematami epickimi, gdyby nie to, iż utwory poety – w przeciwieństwie do realizacji tegoż gatunku – charakteryzuje subiektywizm wypowiedzi lirycznej (chociaż zorientowanej narracyjnie), podczas, gdy narracja poematu epickiego ma charakter obiektywny i na ogół nie uzewnętrznia bezpośrednio sytuacji narracyjnej. W tekstach autora Podróży... sytuacja  l i r y c z n a  jest wyraźnie określona.
Można zauważyć wyraźną ewolucję w rozwoju twórczości autora Odbioru niezakłóconego. Początkowo pisał wiersze silnie nasycone metaforami, opowiadające o świecie lub opisujące ów świat w taki sposób, iż „ja mówiące” 
w tych utworach jest ukryte, nieistotne, można powiedzieć, że narracja liryczna ma charakter zobiektywizowany. W późniejszych tekstach podmiot liryczny jest wysunięty na plan pierwszy, wyeksponowany – to  o n  mówi, opowiada 
o   s w o i c h  przygodach, przeżyciach, spostrzeżeniach. Inaczej rzecz ujmując – omawiane utwory można podzielić na dwie grupy, ze względu na sposób spełniania w nich funkcji poezji . W pierwszej znalazłyby się teksty, które można nazwać „przedstawiającymi” – wypowiedź jest ukształtowana w sposób zbliżony do narracji epickiej, ujęta w liryczną postać opowiadania, opisu czy uogólnień pojęciowych, skierowana zaś w większej mierze ku rzeczywistości otaczającej nadawcę, który jest narratorem trzecioosobowym, a nie pierwszoosobowym podmiotem lirycznym (głównie są to wiersze rozproszone w czasopismach, które nie zostały wydane ani w arkuszu poetyckim Na wszelki wypadek, ani w zbiorze Podróż do krajów legendarnych). Natomiast do grupy drugiej zaliczyć można utwory, których wypowiedź również jest ukształtowana w sposób podobny do narracji epickiej (a nawet bardziej niż w tych, które zaliczono do grupy pierwszej), ale spełniają przede wszystkim funkcję emotywną, a nie denotatywną;  „ja mówiące”  wysunięte  jest  tutaj  na plan  pierwszy, narrator-podmiot liryczny dokonuje autoprezentacji. Tak więc można nazwać utwory, należące do grupy drugiej – „autoprezentacyjnymi”, z wyraźnym zabarwieniem autobiografizmu.   
Przytoczmy kilka wypowiedzi recenzentów Podróży do krajów legendarnych o autobiograficznym charakterze tej książki:
 
Głównym bohaterem poematów i opowieści [...] jest Bogumił Andrzejewski wspomagany przez fantastyczne figury [...]. Pisze i fantazjuje o sobie [...], choć książka jest pełna fantazji trzeba pamiętać, że to poetycki życiorys Bogumiła [...] .
Autobiografizm poematów Andrzejewskiego wyznaczają dwa nurty. Jednym z nich jest osobiste zwierzenie. Drugim specyficzna,[...] „przygoda słowna” [...]. Andrzejewski opowiada fantastyczne historie.[...] Poezję Andrzejewskiego określiłabym mianem „fantazjotwórstwa zdyscyplinowanego”. Jego rezultatem jest unia pomysłowości z umiarem . 
Jeżeli jakiś sens ma termin „autentyzm”, używany przed wojną, można byłoby rzec o niej [o poezji Bogumiła Andrzejewskiego – P. T.], że jest autentyczna, czyli wierna przygodom życiowym autora [...] oraz przyjazna wymiarowi baśni . 
W utworach autora Dziwów niebieskich w Tobruku nieustannie fikcja miesza się z rzeczywistością, albo może lepiej – niektóre teksty to opowieści fantastyczne, obecna w nich fikcja to fikcja sensu stricto, zaś sporo w nich elementów prawdziwych z biografii poety.  
Londyński emigrant w swoich utworach poddaje świat procesowi mityzacji, której nie należy mylić z pojęciem pokrewnym – mitologizacją. Pierwsze oznacza oryginalną i naturalną skłonność do przetwarzania realnego świata, drugie zaś sztuczne i konwencjonalne przeinaczanie dla uzyskania założonego celu . Mity stanowią próbę wyjaśnienia odwiecznych zagadnień bytu, świata i człowieka, życia i śmierci, dobra i zła, teksty autora Hysia i Pająka – fantastyczne opowieści – służą temu samemu. Andrzejewski nawiązuje do tematyki mitologicznej poprzez aluzje do postaci i motywów mitów greckich, znajdując w nich źródło prawdy o świecie, archetypiczną wspólnotę z ludźmi sprzed wieków  co do postrzegania empirii poprzez siłę wyobraźni i wierzeń. Mity greckie, legendy o dziwnych stworach, obecne w kulturach różnych ras i narodów, są niewyczerpalną kopalnią skojarzeń; wiedzy o przeszłości, która poszerza horyzonty poznawcze człowieka i jego poszukiwanie odpowiedzi na odwieczne, uniwersalne, filozoficzne pytania: kim jesteśmy na „drabinie bytów”? jakie jest nasze pochodzenie? jak powstał świat? jakie będą jego losy?     
  Z aluzjami do mitów i legend wiąże się również inna, specyficzna cecha  utworów Andrzejewskiego – pojawianie się w nich fantastycznych, mitologicznych stworzeń i zwierząt oraz zwierząt rzeczywiście istniejących, ale ukazanych poprzez filtr fantazji (mówiące ibisy, opowiadający o swoich przeżyciach hipopotam, przemawiający we śnie narratora-podmiotu lirycznego tukan, nosorożec próbujący przebiec na... drugą stronę świtu i wiele innych ptaków, ssaków i gadów). Występowanie takich osobliwości w opowieściach emigranta z Poznania nazwał Jerzy Pietrkiewicz „zwierzyńcem zbożnym” , gdyż, jak pisze: „Bestiaria średniowieczne przywodzą na pamięć opowieści o cudacznych stworach w krajach za siedmioma górami i siedmioma blagami” . Skąd to zainteresowanie londyńskiego językoznawcy feniksem, gryfem, bazyliszkiem i istotnie występującymi 
w przyrodzie stworzeniami? Odpowiedź odnajdujemy w utworze Dziwy niebieskie 
w Tobruku:
Centaur wychylił się zza południowego wzgórza... Pół-człowiek, pół-zwierzę - dziecko baśni greckiej. Przypominam sobie, jak ktoś mi kiedyś mówił, że w zwierzętach jest coś ludzkiego, a w ludziach coś zwierzęcego, coś z bestii. 
                                               (fragment zatytułowany Centaur).
Narrator opowieści z książki Podróż do krajów legendarnych właśnie w ten sposób odczytuje świat ludzki. Znamiennym tego przykładem jest wiersz Rzecz 
o kosmetyce życiorysów – poemat ptasi, w którym jest mowa o ludziach piszących swoje życiorysy, upiększających je i fałszujących. Ludzie porównywani są do różnych ptaków – orła, kruka, kaczora, gęsi, kuropatwy, wróbla, koguta, nietoperza, indyka, kukułki, dzięcioła, flaminga, czapli, przepiórki, skowronka, feniksa, pelikana, pawia. 
Wiersz wyśmiewa skłonność człowieka do upiększania wizerunku własnej osoby, mówi o tym, że trudno przychodzi mu powiedzieć o sobie prawdę, gdyż jest to zbyt bolesne i trzeba do tego rzadkiego daru pokory. Ludzi bowiem cechuje nieumiejętność krytycznego na siebie spojrzenia, czy może – widzenie fałszywe, niezgodne z faktami. To jest właśnie mitologizacja – budowanie swojego wizerunku według własnego „widzimisię”, by w oczach innych wydać się kimś lepszym, wspanialszym, bardziej niezwykłym. Tymczasem ludzi rzeczywiście wybitnych, godnych swojego człowieczeństwa jest niewielu:
Pośród nas są także prawdziwcy
Rzadcy jak feniksy, którzy w pożarnych śmierciach  
I zmartwychwstaniach ognistych
Odnawiają się psychofizycznie  
I lśnią tak strzelistym blaskiem,
Iż nie zachodzi u nich potrzeba
Retuszowania własnych życiorysów.
A gdyby zaszła nawet woleliby oni poniechać
Samousidleń fałszerskiego kunsztu.
Autor Podróży do krajów legendarnych w swoich utworach ukazuje wiele zwierząt, twierdząc, że w ludziach tkwi coś zwierzęcego. Warto w tym miejscu przywołać kontekst myśli filozoficznej  - tak oto pisał Roman Ingarden:
 Natura ludzka polega na nieustannym wysiłku przekraczania granic zwierzęcości tkwiącej w człowieku i wyrastania ponad nią człowieczeństwem i rolą człowieka jako twórcy wartości. Bez tej misji i bez tego wysiłku wyrastania ponad samego siebie człowiek zapada z powrotem i bez ratunku w swoją czystą zwierzęcość, która stanowi jego śmierć .
Porównanie człowieka i zwierzęcia było, od Protagorasa do Gehlena, głównym tematem antropologii. Zwierzęcość to podstawowe, kategorialne odniesienie definicji człowieczeństwa . Z poezji Andrzejewskiego wynika następująca myśl - „zwierzęcość” staje się dla człowieka kategorią poznawczą, lecz nie w znaczeniu negatywnym, że człowiek poznaje sam siebie poprzez konfrontację ze zwierzęcością, to znaczy uchwytując to, co nie jest już w nim zwierzęce, ale w pozytywnym: niczym w perspektywie franciszkańskiej. W ujęciu tym zwierzęta to „bracia mniejsi”, z którymi obcowanie wzbogaca człowieka i otwiera przed nim nowe perspektywy - nie tylko w znaczeniu emocjonalnym, ale również poznawczym, poszerzając obszar ludzkiej tożsamości. 
Mowa była wcześniej o ewolucji twórczości „misjonarza słów”, lecz nie zostało wówczas powiedziane o następującej zmianie: utwory poety z biegiem lat coraz bardziej przypominają  o p o w i e ś c i   u s t n e. Dopiero czytane głośno ujawniają bogactwo znaczeń, ukształtowania językowo-stylistycznego (niezwykła strona dźwiękowa – humor słowny, neologizmy, wyrazy, które nic nie znaczą, wyeksponowany jest ich walor asemantyczny, muzyczny, dźwiękowy; niesamowite skojarzenia językowe, zabawa słowotwórcza; można mówić, iż jest to „samonapędzający się język”). Mimo że wersy utworów nie zachowują regularności rytmicznej, są różnej długości, to ich ukształtowanie świadczy o wpisanym w nich przeznaczeniu do głośnego wygłaszania. 
Takie ukształtowanie poematów wynika z inspiracji afrykańską literaturą ustną, którą znawca tematu  – „starszy wszystkich szczepów” – był zafascynowany.  Na ten temat tak pisze Jerzy Pietrkiewicz:
Kontekst językowy Bogumiła Andrzejewskiego ukazuje, jak subtelnie przetwarzał się jego styl od czasu przyjazdu z Bliskiego Wschodu do Wielkiej Brytanii. Dyskurs, argument, 
a także gawęda pasowały do jego ciekawości i pasji językowej, dlatego lepiej się czuł 
w cyklach narracyjnych, gdzie wywód korzystał z dygresji dla osiągnięcia humoru .
Rzecz o kosmetyce życiorysów – poemat ptasi to ostatni w książce utwór, a są one ułożone chronologicznie. 
Zbiór Podróż do krajów legendarnych otwiera jeden z dwóch 
z tego tomu tekstów napisanych prozą – Dziwy niebieskie w Tobruku. Opowieść, 
w której narrator mówi o swoich obserwacjach nieba w czasie wojny, w nocy, na pustyni, jest silnie nasycona autobiografizmem. Narrator odczytuje rzeczywistość wojenną i siebie jako żołnierza przez filtr znaków – obserwując nocą niebo widzi dziwne, niezwykłe stwory, symbolizujące rzeczywistość „tu i teraz” oraz sferę metafizyczną. Poprzez niesamowite wizje mówi o przerażającym obrazie świata zniszczonego masakrą wojenną, w którym wszelkie wartości straciły sens. Apokaliptyczna wizja zagłady ziemi, pokrytej krwią, dymem, ogniem i żelazem, nad którą świecą gwiazdy, to wizja powszechnej katastrofy, wywołanej ingerencją Zła 
w ludzkim świecie. Narrator, poprzez obserwację gwiazd, stara się zrozumieć odwieczne prawa, rządzące światem, historią, dziejami ludzkości. W tym sensie ta symboliczna opowieść o żołnierzu w Tobruku jest utworem historiozoficznym. Porusza także problematykę moralną – konieczność mordowania na wojnie, zanik chrześcijańskich wartości: wiary, nadziei, miłości. Wreszcie jest w pewnym sensie tekstem profetycznym: jeden ze znaków prorokuje narratorowi (którego możemy utożsamiać z autorem) jego przyszłe wędrówki po świecie, przemierzanie bezkresnych wód:
Na południowej części nieba widzę wydęty żagiel Okrętu, zwiastujący mi podróż daleką, daleką morską wyprawę.
                                                          (fragment zatytułowany Okręt).
Być może to tylko marzenie narratora, by wyjść cało z wojennej pożogi 
i podróżować po ziemi. Jak się okaże, tak właśnie będzie - losy Andrzejewskiego przyniosą mu wiele wędrówek po świecie.
W utworze Dziwy niebieskie w Tobruku jest wiele odwołań do symboliki biblijnej (wąż kuszący narratora, apokaliptyczne bestie: smok, kruk, przywołanie postaci Hioba, osiołki klęczące w stajni, gdzie narodził się Chrystus) oraz do motywów i postaci mitologicznych (centaur, Orfeusz, Styks, Eurydyka, Ariadna, Dionizos, Herkules, Kupidyn, Pegaz i inne). Te aluzje pełnią funkcję taką, że daje się dzięki nim odczytać analizowaną opowieść jako znakomity pamiętnik człowieka, który nie zapomina o swoim zakorzenieniu w kulturze śródziemnomorskiej, o najstarszych próbach zrozumienia praw rządzących światem, historią i ludźmi, próbach rozszyfrowania uniwersalnych zagadnień ontologicznych, aksjologicznych 
i etycznych. I wreszcie – Bogumił Andrzejewski jako poeta – „rzemieślnik słowa”, „szczególny użytkownik języka” – sięga po motywy i postaci mityczne, by je artystycznie przetransponować, wprowadzić w świat wizji narratora nie jako zwykłe, na przykład, porównanie typu: „był niczym Herkules”, lecz jako postać mitologiczną – z jej cechami charakterystycznymi, dzięki którym czytelnik może ją łatwo rozpoznać, obdarzyć jej tylko właściwą tożsamością – w nietypowym dla jej rodowodu mitologicznego świecie przedstawionym, w którym bohater musi się „zmierzyć” z inną zupełnie rzeczywistością. Na przykład Herkules ginie jako żołnierz, zabity przez Tytana. Jest on symbolem każdego zabitego żołnierza, ponieważ wojna „zmiata” nawet najsilniejszych. Inny motyw mitologiczny – słynna strzała Kupidyna – zostaje przywołana w ten oto sposób we fragmencie Strzała:
Tej strzały nie puścił swawolny Kupidyn. To jest zabłąkana strzała dla nieznanego żołnierza.
Ten krótki fragment symbolizuje świat, w którym zamiast miłości triumfuje zło i śmierć. Świat na opak. Narrator w Dziwach niebieskich w Tobruku postrzega otaczającą go przestrzeń ziemi i nieba poprzez stan graniczny, w którym się znajduje: jawy i snu, halucynacji i rzeczywistości. Jego świadomość, czy może raczej podświadomość, przywołuje obrazy, wizje jego pamięci, ukształtowanej – posłużmy się słowami Hipolita Taine’a – przez rasę, środowisko i moment dziejowy, w którym przyszło mu żyć. Stąd aluzje biblijne i mitologiczne.
Zostało wcześniej powiedziane, że Dziwy niebieskie w Tobruku są jednym z dwóch tekstów zamieszczonych w tomiku, napisanych prozą. Teraz więc należy przyjrzeć się drugiemu, a jest nim opowieść Jak nabawiłem się łuszczycy na łowach w Kamelopardii z roku 1970. 
Narratorem w tym utworze jest poeta, który czyta własne wiersze ze względów terapeutycznych, gdyż jest to lek zalecony przez dermatologa, ponieważ bohaterowi pojawiały się na skórze srebrne łuski. Początkowo lekarstwem były zastrzyki 
z własnej krwi bohatera, lecz po konsultacji z innym specjalistą zaniechano tego sposobu leczenia i przyjęto metodę czytania własnych wierszy. Ale o tym czytelnik dowiaduje się później. Najpierw narrator-poeta opowiada o wizycie u dermatologa na Harley Street w Londynie. Lekarz odsyła pacjenta do innego doktora, a jest nim wybitny specjalista, doktor Kwiczoł , prowadzący Klinikę Snów na Jawie. Postać ta pojawia się już w innym utworze Andrzejewskiego, w pełnym humoru językowego Rozstroju i nastroju z roku 1957. Dlatego też należy wpierw słów parę powiedzieć o tym tekście.
Jest to wierszowana opowieść o depresji wywołanej wojną. Narrator odzyskuje równowagę psychiczną dzięki metodzie doktora Kwiczoła, a jest to „marzenie na jawie”. Każda wizja rejestrowana jest na taśmie za pomocą przyrządu zwanego „marzeniomierzem”. Dodatkowo lekarz zaleca następujące środki:
Optymizmu 0.08 gr.
Cierpliwości 4 gr.
Tinct. Rezygnacji 12 min.
Syrop Nadziei 1.5 fl. dr
Aqu. Humoristica ad 0.5 fl. oz.
Tekst pełen jest podobnego humoru słownego. Pojawiają się wyrazy, neologizmy, które przybierają dziwaczne formy i końcówki. Przypomina to – jak pisze Czesław Miłosz – „błaznowanie” u Mirona Białoszewskiego czy Aleksandra Wata . Narrator-„ja” mówiące podczas terapii ma fantastyczne, niesamowite wizje.
Jako językoznawca i poeta (przypomnijmy – „szczególny użytkownik języka”) Andrzejewski bawi się słowami, uzyskuje dzięki wymyślaniu wyrazów specyficzny humor, poruszając tak poważny temat, jak leczenie depresji, przygnębienia wywołanego wojną. Rozstrój i nastrój kończy się pomyślnie – pacjent wygrał walkę z pesymizmem, „rozstrój zmienia się w nastrój”.
Można powrócić więc do refleksji nad opowieścią Jak nabawiłem się łuszczycy na łowach w Kamelopardii. W części pierwszej tego tekstu, zatytułowanej Odwrót 
z Harley Street, dermatolog odsyła pacjenta do innego lekarza mówiąc:
A jeszcze byłoby chyba lepiej, gdyby pan ponownie zwrócił się do doktora Kwiczoła, tego w Klinice Snów na Jawie, który pomógł panu wytrzeźwieć od wojennych zaczadzeń.
Okazuje się jednak, że wybitny specjalista przebywa na Cyprze, więc poeta pisze do niego, z prośbą o poradę. Te informacje przynosi nam druga część opowieści: Kwiczoł odleciał na Cypr.
Od fragmentu trzeciego do dziesiątego dowiadujemy się o niezwykłej wyprawie narratora. Otóż został on pewnego razu wezwany przez sołtysa Kamelopardii na naradę, podczas której dowiedział się, że w kraju tym dzieją się dziwne rzeczy. Zniknęło bowiem bez śladu dwadzieścia osiem osób. Poeta wyrusza rozwiązać zagadkę. W Rzymie, Kairze, Paryżu, Leiden, Londynie wertuje mnóstwo książek, które mają mu pomóc w rozwikłaniu problemu. W British Museum naprowadza go na trop... duch Georga Caspara Kirchmaiera, niemieckiego pisarza, który napisał traktaty o bazyliszku, jednorożcu, byku wodnym, lewiatanie i smoku. Zjawa radzi detektywowi przeczytać dzieła Ulissea Aldrovandiego, żyjącego w latach 1522-1605, włoskiego smokologa i wężoznawcy światowej sławy , który jest autorem dzieła Historiae Draconum et Serpentum Libri Duo oraz traktatu De basilisco Kirchmaiera. Narrator już wie, że przyczyną znikania ludzi są bazyliszki. Wyrusza 
z ludźmi, danymi mu do pomocy przez Sołtysa, na wyprawę, której celem jest wytropienie i unicestwienie stworzenia. Udaje się to, lecz jeden z towarzyszy poety znika bez śladu, a on sam ciężko ranny trafia do szpitala. Bohater wraca do Londynu, gdzie po paru tygodniach pojawiają się symptomy choroby. Dalej już wiemy – dermatolog z Harley Street zaleca zastrzyki domięśniowe z własnej krwi narratora. W części jedenastej, zatytułowanej Pocztówka, poeta opowiada o tym, że doktor Kwiczoł przysłał pocztówkę z Cypru, z zaleceniem, by chory zrezygnował 
z zastrzyków, a zamiast tego leczył się czytając własne wiersze.
Dlaczego terapią ma być czytanie własnych dzieł? Łączy się to oczywiście 
z legendą o bazyliszku – unicestwić go może tylko spojrzenie w lustro. Podobnie – bohater ranny z tego powodu, że bazyliszek zatrzymał na nim wzrok, stosuje antidotum „zwierciadlane” – czyta swoje wiersze. 
Jak nabawiłem się łuszczycy na łowach w Kamelopardii to więc krótka opowieść sensacyjno-fantastyczna, zabarwiona humorem, w której detektyw – poeta, uczony, zbierający materiał do swojej pracy gdzieś w Kamelopardii – rozszyfrowuje zagadkę zaginięcia kilkunastu osób i wyrusza w okolicę Strusiej Przełęczy, by stanąć do walki z groźnym stworzeniem.
Fabuła jak z typowych opowiadań sensacyjno-fantastycznych. Jest tu jednak sporo elementów z biografii Andrzejewskiego: narrator jest poetą, zbiera materiały gdzieś w Afryce (chociaż ta nazwa w opowieści się nie pojawia), jest uczonym (korzysta z bibliotek podczas rozwiązywania zagadki):
Na trzcinowym stole stała maszyna do pisania i tranzystorowy magnetofon, narzędzia mojej pracy. Z bambusowej belki pułapu zwisały plastykowe worki z prowiantem zabezpieczonym w ten sposób przeciw natarczywości tropikalnych owadów. Na hermetycznie zamkniętej skrzyni z książkami stało radio. Szła z niego przyciszona muzyka na krótkich falach z sąsiedniego kraju. Radio Lemuria nadawało koncert bębnów i fletów ze śpiewem żeńskiego chóru, który wiódł basowy męski koryfeusz.
Autor Powrotu z Lemurii właśnie w ten sposób zbierał materiały o języku 
i literaturze w przekazach ustnych na terenie Somalii – nagrywał na taśmę magnetofonową opowieści i legendy afrykańskie.    
Wcześniej była mowa o motywach mitologicznych w twórczości „lemuryjskiego wędrowca”. Otóż i w tym tekście pojawiają się stworzenia z mitów: gryf, feniks oraz z legend: ów bazyliszek, który jest przyczyną wyprawy i choroby narratora – Polaka, czy inna osobliwość – hiena-wilkołak.
Andrzejewski pisał o tych dziwnych zwierzętach, jakby one rzeczywiście istniały. Należy w tym miejscu przywołać specyficzną encyklopedię Nowe Ateny Benedykta Chmielowskiego z lat 1745-1756, który również przedstawiał te stwory jako prawdziwe. O ile jednak „starszy wszystkich szczepów” wyraźnie fantazjuje, 
o tyle ksiądz Chmielowski „sprawia na nas wrażenie szaleńca, który zupełnie utracił poczucie granicy między rzeczywistością świata książek a światem rzeczywistym. Można by rzec, że szaleństwo to dzielił z całym swym otoczeniem, które, tak jak on, wierzyło w demony i czary, i chętnie przyjmowało do wiadomości informacje 
o przedziwnych curiosach, spotykanych na antypodach; w takiej perspektywie 
i rzekome szaleństwo staje się zrozumiałym i nawet niezbędnym sposobem społeczno-duchowej egzystencji tej społeczności, tak a nie inaczej ukształtowanej przez dzieje i swój status socjalno-ekonomiczny” . Warto przytoczyć kilka fragmentów o feniksie, gryfie i bazyliszku z dzieła Benedykta Chmielowskiego, ponieważ charakter wyobraźni Andrzejewskiego podobny jest do typu imaginacji autora Nowych Aten:  
O feniksie ptaku
Czyli iest, albo był kiedy na Świecie?
To moie ciekawe Pióro musi sobie po Arabskich polatać górach, szukaiąc Fenixa, albo Jedynego Ptaka, chcąc na niego choć casu (przypadkiem) natrafić, na którego podobno od Potopu Świata, albo też ab origine Mundi (od początku świata) żaden z fundamentalnie uczonych natrafić nie mógł. Opisują go Autorowie Starożytni, iakby byli oczywiści Spectatores, osobliwie Solinus cap. 35, że Fenix iest wielkości równey z Orłem, głowę maiąc proportionate (stosunkowo) wyniosłą, czubek albo kitę na wierzchołku głowy z piórek maiący, kształtnie się formuiący. Na szyi złotawey, niżey szyi y ku ogonowi purpurowy reprezentuie kolor. Ogon różawey maści Niebieskie upstrzyły centki albo piórka. [...] ,
O gryfie ptaku
Czyli się znayduie na Świecie?
[...] iest o czterech nogach, głowę maiący Orła, a uszy Lwie, skrzydlaty, alias od głowy Orła imituie, od spodu Lwa. Takowych Portretów Gryfa pełne Egypskie Kolossy: Królów, Panów, Pałace, Snycerską rzeźbą albo malowaniem spectanter (zadziwiająco) adorowane; 
w Saxonii w Dreznie in Theatro raritatum (w Muzeum osobliwości) w Kamerze drugiey są szpony Gryfów realne. ,
BAZYLISZEK, po Łacinie Basiliscus, Regulus, iest rodzay Wężów osobliwych, według Solina rodzący się w Egypcie, który iadem swoim drzewa suszy, dopieroż rzeczy żyiące y czuiące, toiest Ludzi, Zwierzęta. [...] Wzrokiem swoim zabiia patrzących na pysk swóy, głowę, oczy, ale nie na resztę ciała. Zwierciadła przed oczy iego stawieniem, ginie, nań spoyrzawszy, gdyż tak dolor ipsius in caput ejus (ból przez niego na głowę jego). 
Pora wrócić do refleksji na temat opowieści o pacjencie doktora Kwiczoła. Postać tego lekarza pojawia się również w innej historii z książki Podróż do krajów legendarnych. Jest to Zaproszenie na wystawę obrazów z roku 1973 - wierszowany utwór o malarzu Benedykcie Mar La Arag . 
Artysta, nim został autorem obrazów, chorował na dziwną chorobę „jaźniowego podproża”. Podczas podróży balonem miał atak. Wędrował w powietrzu przez sześć lat, doleciał do niezwykłych miejsc w przestrzeni, po czym spadł do morza. Umieszczono go w klinice doktora Kwiczoła. Zastosowano metodę, o której już była mowa w historii Rozstrój i nastrój – „marzenie na jawie”, a wizje pacjenta zarejestrowano na „marzeniomierzu”. Profesor Kwiczoł zaleca choremu terapię – malowanie obrazów. Okazuje się, że Benedykt to „znany parafilolog i antropołożnik, profesor teleologii stosowanej na Państwowym Uniwersytecie w Ultima Thule, wykładający także lingwistykę transformacyjną w Lykokrate na Wyspie Selenostergów”.
Obrazy Mar La Arag’a mają właściwości lecznicze – sprawiają, iż inny pacjent kliniki doktora Kwiczoła, sir Titus Pizzleby, wyzdrowiał:
Otóż Sir Titus twierdził że powrócił 
W pełni do zdrowia dzięki wstrząsająco dogłębnym
Przeżyciom estetycznym, których doznał przyglądając się
Akwarelowym obrazom jednego z pacjentów w klinice
W Szkocji, dokąd skierował go znany profesor medycyny
Londyńskiego Uniwersytetu. [...]
Sir Titus opisywał, jak często
Gdy siedział po obiedzie na werandzie obok Mar La Araga,
Przypatrywał się jego malowidłom. Byly w nich
Niebywałe zestawienia kolorów, ogromny rozmach
I przestrzenność linii i perspektywy.
Narratorem opowieści jest uczony, Bogumił Andrzejewski, który otrzymuje od Titusa Pizzleby zaproszenie na wystawę obrazów Benedykta Mar La Arag. Utwór rozpoczyna się Wprowadzeniem, zawierającym refleksję na temat powtarzalności dnia codziennego – każdego ranka pojawia się mleczarz, po nim chłopiec roznoszący gazety, a następnie listonosz. To właśnie on przynosi zaproszenie Andrzejewskiemu.
Narrator opowiada historię choroby Sir Titusa Pizzleby („Prezesa Towarzystwa Malarstwa Przenikliwego”) i Benedykta, którą zna z artykułu Pizzleby’ego.
Podobnie jak opowieść o wyprawie na bazyliszka, historia o malarzu jest utworem sensacyjno-fantastycznym, w którym elementy rzeczywistości z biografii „poety w Lemurii” splatają się z fikcyjnymi. Jak nabawiłem się łuszczycy na łowach w Kamelopardii to tekst prozatorski, epicki, zaś Zaproszenie na wystawę obrazów to wierszowana opowieść, liryczny utwór narracyjny.
Postać Benedykta z Zaproszenia... odsyła do innego tekstu autora Podróży.... Narrator bowiem w opowieści o „znanym parafilologu” powiada:
Dla Benedykta
Mam wielki dług wdzięczności, bo przecież to on
Ostrzegł mnie w czas w Lykokrate sześć lat temu,
Na wyspie Selenostergów, o tym że Szakalonidzi
Objęli władzę. W ten sposób umożliwił mi on
Ucieczkę do portu, skąd potem po wielu przygodach
Dotarłem morzem i podskórnymi rzekami
Na staw Serpentyny Londyńskiej w łodzi ratowniczej
Z Korubadem i Markafidelią. Pamiętam jak dziś
Mój ostatni kontakt z Benedyktem, gdy naszą rozmowę
Przerwała nagła cisza w telefonie i gdy pogasły
Wszystkie światła elektryczne i z dołu od ulic 
Słychać było przeraźliwe pieśni pijanych Szakalonidów,
Przerywane odgłosami wybuchających granatów. 
Tekst, do którego nawiązuje przywołanie postaci profesora Mar La Arag, to niespełna czterostronicowa opowieść wierszowana, z elementami dialogowymi, zatytułowana Zamach stanu – rewolucja – Szakalonidzi obejmują władzę. 
W przeciwieństwie do Zaproszenia, utwór ten ma budowę stychiczną, składa się 
ze stu dziewiętnastu wersów. Narratorem opowieści, której fabułą jest ucieczka bohatera z kraju opętanego rewolucją Szakalonidów, jest uczony-językoznawca.
Ten tekst z 1967 roku to utwór, który można nazwać wierszowaną opowieścią sensacyjno-przygodową. Od poprzednio omawianych różni go mniejsze nasycenie fantastyką. Są za to elementy groteski. Okazuje się, że historia rewolucji to sen narratora, po którym wydłuża mu się twarz (gdyż Szakalonidzi mieli podłużne oblicza) i przebiera palcami lewej ręki, jakby grał na... szakalonie (?!) . Zamach stanu... kończy się początkiem wykładu językoznawcy.
Sporo w tym utworze neologizmów i metafor: „nadwyrężyny lasu”, „mosiężne przybrzęki”, „sąsiad eupeptyk”, „partykuły odczepnikowe”, „zdania podględne”, „system rozistoczeń zdań”, „człony wykańczalnikowe”; „gardło władzy”, „bęben bruku”, „kark ulicy”, „magnetyczna krew” (prąd), „myśl nagle strzela w tarczę lustra”, „ocean wyzwoleń”, „dno ulicy”, „podłużny sen”, „bobrowa pracownia”, „cisza śpiewna”, „uniwersytetowe żeremia”, „brzękliwy sen”, „natrysk wiedzy”.
Pełnią one funkcję humorystyczną, kpią z języka, tworzą „świat ze słów”, rozszerzają znaczenia wyrazów.
Doskonałym przykładem odkrywczości w rozszerzaniu, odmładzaniu słów nową treścią jest wierszowana  opowieść z 1967 roku – Dziwy na pływalni. Już podtytuł wskazuje na kierunek zainteresowań trzecioosobowego narratora tego utworu: Wiersz twardotematowy a jednak pełen dopełnień. Rzeczywiście temat, fabuła tekstu jest prosta – opowieść o letnim, gorącym dniu i ludziach na miejskiej pływalni 
w Londynie. 
Utwór składa się z jedenastu części, będących kolejnymi etapami, fazami upalnego dnia i czynności ludzi na brzegu jeziora. Tak więc Zaciąg (pierwsza cząstka tekstu) mówi o wciągnięciu na maszt „chorągwi słońca”, zawiera opis gorącego dnia i przybywania ludzi na pływalnię. Drugi fragment nosi tytuł Rozbiór, 
a opowiada o zrzuceniu odzieży. Kolejna część, Nakład, dotyczy ubierania kąpielowych strojów. Opał, fragment czwarty, mówi o opalaniu się ludzi na „patelni lata”. Następna cząstka to Przekąs– o jedzeniu przyniesionego prowiantu. Rozpuk – fragment szósty – opowiada o wybuchu radości, śmiechu młodej, kąpiącej się gromady. W części zatytułowanej Wpływ narrator mówi o niespodziewanej wizycie wpływającej na kąpielowy odcinek jeziora łodzi. Fragment ten jest najdłuższy 
z całego tekstu, składa się z trzydziestu wersów. Po nim następuje Zryw – 
o gwałtownym podmuchu wiatru. Dziewiąta cząstka, Rozchód, opowiada 
o opuszczeniu przez ludzi brzegu jeziora. Z  Mroku  czytelnik dowiaduje się 
o wieczorze zapadającym nad pływalnią. Wpis zamyka kompozycję tekstu, mówi 
o wpisaniu późnym wieczorem przez uczonych z Biblioteki British Museum słonecznego dnia do „Kroniki Lata”.
Każdy fragment utworu zamyka wers, w którym narrator informuje 
o zakończeniu kolejnego etapu dnia nad jeziorem: 
I w ten sposób dopełnił się jego wysokopienny zaciąg.
[...] i tak dopełniał się ich rozbiór.
[...] dopełniał się jego nakład.
[...] dopełniał się ich opał.,
i tak dalej. Jedynie ostatni fragment kończy się inaczej, gdyż informacja 
„o dopełnianiu” znajduje się w wersie przedostatnim:
I gdy skończyli pisać i położyli
Z powrotem na półkę oprawną w złoto Kronikę Lata, rzekli,
Że w ten sposób dopełnił się wpis dnia słonecznego
I tak dziwnego, że na jego temat nie można już więcej opowiadać.
Dziwy na pływalni nakładają na siebie różne warstwy znaczeń. To jednocześnie „księga dnia” (kronika lata), która wykorzystuje aluzje zawarte w słowach „nakład”, „rozbiór”, „rozchód”, „wpis” itp., i transformacje związków frazeologicznych, na przykład: „rozpuk” - „śmiać się do rozpuku”. Słowa, będące tytułami poszczególnych części poematu (wszystkie wyrazy to rzeczowniki rodzaju męskiego w mianowniku liczby pojedynczej), występują w nowym znaczeniu, mają charakter metaforyczny. I tak: zaciąg - tytuł pierwszego fragmentu - nie oznacza, „werbowania ochotników do jakiejś pracy czy do wojska, ani zarzucenia, zapuszczenia sieci rybackich” (definicja ze Słownika Języka Polskiego), lecz pochodzi w tekście Andrzejewskiego od słowa ‘zaciągnąć’ - to „pracownicy miejskiej pływalni [...] zaciągnęli chorągiew słońca na szczyt budynku”. W słowniku między innymi tak jest wyjaśniony ten wyraz: ‘rozpotrzeć coś’, ‘przesunąć’. Tytuł części kolejnej – ‘rozbiór’ - to nie „szczegółowe badanie, rozważanie czegoś, analiza”, ani tym bardziej „zniweczenie bytu politycznego państwa polegającego na podziale jego obszaru na części i włączeniu w granice państw zewnętrznych”; czy też „rozłożenie czegoś na części składowe”. Fragment ten mówi bowiem o rozbieraniu się ludzi do kąpieli, i to nie tylko z odzieży, lecz z „obciążeń codziennych”. Jeszcze lepiej jest to widoczne w części czwartej - mówiącej o opalaniu się (według definicji czynność ta wyjaśniona jest jako „poddawanie naskórka ciała działaniu słońca”). Fragment ten nosi tytuł Opał. Słownik podaje następujące znaczenia tego słowa: 1. to, czym się pali, materiał służący do opalania (ogrzewania wnętrza, np. mieszkalnego, za pomocą spalania odpowiednich materiałów, jak drzewo, węgiel itp.); 2. opalanie, palenie 
w piecu; ogrzewanie; 3. Tylko w lm „ciężkie lub niebezpieczne położenie, trudna, przykra sytuacja, tarapaty”.     
Taki mechanizm budowania wyrażeń to oczywiście „zamierzona przemiana znaczeń składających się na nie słów”, czyli metaforyzacja. W utworze autora Zaproszenia na wystawę obrazów następuje „przeniesienie nazwy jednej rzeczy na inną”, by powiedzieć słowami Arystotelesa.  
Nie sposób analizować tego tekstu bez zwrócenia uwagi na czas i przestrzeń. To cały letni dzień w Kensington – dzielnicy Londynu, wieczór w Bibliotece British Muzeum. Kategorie te – elementy strukturalne dzieła literackiego – w analizowanych utworach spełniają niezwykle istotne funkcje – są nie tylko elementami konstrukcyjnymi, lecz bywają przedmiotem refleksji, sposobem poznania rzeczywistości, opisania jej, określenia „miejsca na ziemi” człowieka. W tekstach Andrzejewskiego, jak we śnie, elementy rzeczywistości ulegają transformacji, mieszają się z fantazją. Nie jest to ani literatura autobiograficzna, ani fikcyjna w ścisłym tego słowa znaczeniu. To stop fantazji i rzeczywistości.
 Utwór tytułowy ze zbioru Podróż do krajów legendarnych powstał w roku 1950. Podmiot liryczny tego wiersza, napisanego w konwencji wiersza wolnego, opowiada o swoich podróżach. Czas i przestrzeń – podstawowe punkty odniesienia egzystencji człowieka, dzięki jego wędrówkom po świecie, nabierają zupełnie innej jakości. „Tu i teraz” wpływa na widzenie świata, kształtowanie w świadomości homo sapiens obrazu empirii, ontologii i egzystencji. O tym właśnie traktuje omawiany tekst. „Ja” mówiące w wierszu o podróżach wspomina swoje dzieciństwo, pierwsze zetknięcie ze śmiercią, inicjację w świecie wyobraźni. Przypomina sobie swoich najbliższych – babcię i dziadka. Mówi o poznawaniu świata, dalekich krain, egzotycznych miejsc, o czym marzy chyba każdy:
podróże kształcą serce
w kształt oczekiwany
horyzont się rozszerza pod wpływem ciepłoty
umysł pęcznieje jak zaklęty balon
wznosi się 
nad szarego życia podmiejskie ulice
człowiek zwiedza zabytki muzea stolice
ogląda dziwnych zwierząt orientalny harem
uniżonej gościnności pojony nektarem
Podróż do krajów legendarnych to utwór złożony z sześciu części, 
z trzydziestu pięciu strofoid, dwustu trzech wersów. Mowa jest o tym dlatego, aby ukazać, w jaki sposób ewoluują teksty emigranta z Poznania w stronę wypowiedzi epickiej, kompozycji rozbudowanych, opowieści.
Podobnie jak Podróż do krajów legendarnych, autobiograficzny charakter ma, napisany w zupełnie innej konwencji, utwór Mój album z lat 1939-1969. Składa się z 17 części, poprzedzonych Wstępem i zakończonych fragmentem zatytułowanym Postscriptum. To wspomnieniowa opowieść wierszowana, w której podmiot liryczny-narrator mówi o swoich losach w ciągu trzydziestu lat – od wybuchu wojny do końca lat sześćdziesiątych. Snuje refleksje na temat swojego życia, oglądając zdjęcia, które przypominają mu szczególne chwile w jego biografii. Tekst ten to szczególnego rodzaju pamiętnik, bilans dotychczasowych dokonań, przeżyć i myśli.
Fragment pierwszy opowiada o płonącej przechowalni bagażu na dworcu, 
w której palą się książki narratora, we wrześniu 1939 roku. W drugiej cząstce mowa jest o ocaleniu poety, którego uwolniono z więzienia gestapo. Podmiot liryczny zastanawia się nad tym, jak wielkie groziło mu niebezpieczeństwo i zadaje sobie pytanie, dlaczego udało mu się zachować życie. Trzeci fragment to opis wędrówki bohatera z towarzyszem broni przez zamarznięte jezioro, gdzieś na terenie Węgier. 
W części kolejnej narrator opowiada o tym, jak podczas przerwy w manewrach na pustyni zapadł w drzemkę i śniło mu się, że kłusuje na wielbłądzie przez Aleje Jerozolimskie w Warszawie, ubrany w arabski kaftan. Następny fragment mówi 
o wybuchu miny na pustyni, gdzie zginęło dwóch żołnierzy. Cząstka szósta przynosi czytelnikowi informację o tym, że poeta pisze po angielsku esej do Oxfordu, siedząc w kącie wojskowej kantyny. W następnym fragmencie mowa jest o przeżyciach narratora, spowodowanych wybuchem bomby atomowej w Hiroshimie. Kolejna część to opowieść o edukacji londyńskiego emigranta, który czyta wiersze angielskie 
i staroislandzkie, intensywnie uczy się języków i wertuje słowniki. Zdjęcie oznaczone numerem „9” to wizerunek przyszłego uczonego w budce telefonicznej, który w ten sposób poszukuje mieszkania do wynajęcia. Kolejne wspomnienie wiąże się z fotografią autora Mojego albumu..., przedstawiającą go pochylonego nad magnetofonem. Przesłuchiwał taśmy z legendami i poematami afrykańskimi, które nagrywał będąc w Somalii. „Ja” mówiące w tej części twierdzi:
Nieprawdą są europejskie podróżnicze ględy, o słów ubóstwie,
O kalectwie składni, o braku abstrakcyjnych pojęć
W podzwrotnikowych językach. To tylko prostackie uproszczenia
Ludzi zbyt leniwych, aby się podjąć prawdziwie badawczego trudu,
Aby przepłynąć na drugą stronę semantycznego Styksu.
W następnym fragmencie mowa jest o tym, że bohater czyta 
w swojej pracowni w Londynie, w jesienny wieczór opowieści arabskiego pisarza-żeglarza, który popłynął przez Morze Czerwone do afrykańskich portów, sześćset lat przed podróżą do nich „lemuryjskiego wędrowca”. Część kolejna to opowieść 
o znanej już czytelnikowi wyprawie na bazyliszka. To fikcyjny „komentarz” do zdjęcia „starszego wszystkich szczepów” z czarnoskórymi przyjaciółmi w gęstwinie kaktusowych burzanów w Somalii. Opis tańców plemiennych i pieśni afrykańskich przynosi fragment następny. W cząstce czternastej zawarta jest historia 
o nadaniu Andrzejewskiemu tytułu doktora „Świętej Filologii sub specie africanitatis”. Następny fragment mówi o pobycie lingwisty w gorącym kraju Afryki Wschodniej, gdzie słucha radia i dowiaduje się o pierwszej wyprawie ludzi na księżyc. Część kolejna to opis wprowadzenia się do nowego mieszkania, narrator-autor zdradza tajemnicę zawartości półek:
Zakładamy z żoną półki. Ona podaje mi śruby, a ja świdruję mur.
Potem stawiamy na półkach książki, gramatyki, słowniki
I teksty. Wiersze wieszczów, białych i czarnych piewców.
Alfabet rzymski ramię przy ramieniu z pismem arabskim,
Cyrylica promieniuje z półek starosłowiańską pogodą.
W kuchni jest osobna półka na książki kucharskie
Z sześciu kontynentów. Między nimi zaplątane powieści
Jane Austen, mistrzyni subtelnej obserwacji życia.
Fragment ostatni to opis Londynu widzianego z lotu ptaka, opis o tyle ciekawy, że narrator sam szybuje nad miastem, gdyż jest... ptakiem. Wyjaśnijmy - ów lot odbywa się we śnie. Jednakże, jakiego rodzaju ptakiem jest podmiot liryczny-narrator w tej fantazji, ustalić się nie da. On sam bowiem zastanawia się nad swoją przynależnością gatunkową. Fragment ten porusza poważną kwestię autoidentyfikacji.
Mój album z lat 1939-1969 to zatem pamiętnik, autoportret nakreślony w siedemnastu wierszach-migawkach . Dodać trzeba – autoportret ciekawie „namalowany”. Warto wspomnieć, że po jego ogłoszeniu Czesław Miłosz wysłał z Berkeley telegram do redakcji „Wiadomości” z gratulacjami: „such things should be celebrated” .
Pojawiający się w omawianym tekście opis Londynu łączy ten utwór z innym - 
z Powrotem z Lemurii. Podmiot liryczny opowiada bowiem o mieście nad Tamizą po powrocie z dalekiego kraju, właśnie z Lemurii. Warto powiedzieć, że nazwa tej tropikalnej krainy pojawia się nie tylko w znaczeniu pierwotnym - jako kraina małp, lecz także wtórnym, wziętym z mitologii rzymskiej jako kraina złych duchów (Lemury - złe duchy). Była bowiem wcześniej mowa była o zadziwiającym „bestiarium”, zwierzętach, pojawiających się w tekstach autora Podróży... Jednym z takich utworów jest Nosorożca docelowość przeważna, w którym narrator próbuje rozwikłać zagadkę, dlaczego nosorożec umiera po ukończeniu pięćdziesięciu lat. Cała fabuła opowieści koncentruje się wokół tego problemu. Utwór daje się odczytać jako tekst poruszający odwieczny problem śmierci, przeznaczenia ludzi i zwierząt. Pytanie: „dlaczego inne zwierzęta są tak długowieczne, a [...] nosorożec [...] gaśnie tak bardzo wcześnie” to w istocie pytanie o długość życia człowieka. Przywołane są tu zwierzęta i istoty fantastyczne, znane z mitów i legend: sfinks, bazyliszek, syrena, feniks. Cała rzecz rozgrywa się w Lemurii, a dziwny stwór - bazyliszek - jest jakby ucieleśnieniem Lemura. Narrator zwraca się ze swoim problemem do różnych znawców, zajmujących się badaniem zwierząt, próbuje znaleźć odpowiedź w księgach. Nie udaje mu się jednak rozwiązać zagadki. Opowiada o swoim przyjacielu z wojska, który zginął w czasie wojny. Człowiek ten był „teleologiem” i nigdy nie stawiał pytania „dlaczego?”, lecz „A to w jakim celu się stało?”. Dlatego zyskał przezwisko „Docelownik”. Narrator mówi więc:
Taka postawa psychiczna i filozoficzne jej implikacje
Dawały jego słowom odświeżający zryw,
Czasami, rzekłbym, i poryw.
Gdyby żył dziś, poszedłbym do niego
Lub, gdyby mieszkał daleko,
Napisałbym do niego list
Z pytaniem: „W jakim celu umiera nosorożec
Zaraz po pięćdziesiątce
Mimo swych niewątpliwych atutów życiowych ?”,
Bo przecież bez celu bardzo trudno żyć
A cóż dopiero umierać.
Niestety nie ma już wśród nas Docelownika.
W dalszej części utworu narrator mówi o swoim śnie, w którym jest świadkiem zadziwiającego zjawiska, prosi o wyjaśnienie zajmującej go kwestii tukana. Ten mu opowiada o biegu nosorożca „przez granicę świtu”, lecz, niestety, nie odpowiada na pytanie, czy nosorożcowi udaje się przebiec na „drugą stronę świtu”. Opowiadający w momencie, gdy mógł zaobserwować bieg zwierzęcia, budzi się. Mimo że narrator zawsze zasypiał z nadzieją, iż ujrzy we śnie nosorożca przebiegającego na drugą stronę świtu, nie przychodzi taki sen i nie udaje mu się rozwikłać zagadki. 
Inny utwór, w którym głównym bohaterem jest zwierzę, to Pieśń hipopotama, opatrzona podtytułem Poemat dydaktyczny. W pierwodruku dodatkowo występuje żartobliwa informacja, której brak w książkowym wydaniu: 
przełożył ze starohipopotamskiego
      BOGUMIŁ ANDRZEJEWSKI .
Podmiot liryczny, a jednocześnie główny bohater tego poematu to hipopotam, opowiadający o swojej wyprawie w daleką stronę od miejsca swego zamieszkania. Podsłuchawszy bowiem kiedyś rozmowę ibisów o tym, że los hipopotama jest straszny – ponieważ całe życie przebywa w jednym miejscu i nigdy nie dane mu jest poznać piękna przestrzeni, innych krajobrazów – postanawia wyruszyć przed świtem w góry i wieczorem powrócić w okolicę rodzinnej rzeki. Podczas szaleńczego biegu przez pustynię ledwo uchodzi z życiem, gdyż doskwiera mu pragnienie, jest niezmiernie zmęczony i nie może znaleźć drogi powrotnej. Ratuje go pamięć 
o powiedzeniu przodka, że „wody prą ku sobie i przyciągają się wzajem” – idąc śladem strumieni dociera do domu, „rzeki praojców”. Hipopotam-narrator tymi oto słowami kończy swoją opowieść:
Niechaj moje przerażenia i przejścia,
Które powstały ze zbyt pochopnego gniewu
Na złośliwe pustosłowie ibisa nie przestaną
Nigdy was przestrzegać przeciw pierzastej pysze.
O mojej groźnie piaszczystej podróży
Pamiętajcie panowie samcy hipopotamcy,
Pomne bądźcie panie samice hipopotamice!
Ta wierszowana opowieść porusza niezwykle istotną problematykę „przestrzeni życiowej” człowieka: jej opuszczenie niesie za sobą daleko idące konsekwencje wykorzenienia, nieumiejętność „powtórnego zakorzenienia” w nowym miejscu . Losy hipopotama są symbolem pochopnie podjętej decyzji opuszczenia miejsca przynależnego egzystencji, tego, co można nazwać „miejscem na ziemi”, przeznaczeniem. Oczywiście bardzo trudno odpowiedzieć na pytanie, jaka przestrzeń jest właśnie owym „przeznaczeniem” konkretnego człowieka, miejscem dla niego najodpowiedniejszym, ale – jak tego uczy historia hipopotama – każdy sam musi rozstrzygnąć ten problem.
Kategorie czasu i przestrzeni, jak się okazuje, pełnią w utworach Andrzejewskiego nie tylko funkcję kompozycji świata przedstawionego, lecz również są przedmiotem refleksji. Upływ czasu, starzenie się, umieranie, poznawanie nowych przestrzeni, podróże po świecie, poszukiwanie swojego „miejsca na ziemi” stanowią krąg problemowy twórczości poety-podróżnika. Kategoria przestrzeni jest ciekawie rozwiązana w tekście Dno pustynnego wiatru z roku 1969. Wiersz jest poetyckim opisem wąwozu na pustyni, w którym rośnie palma, a pod nią  płynie mały strumień. Panuje tam cisza, z której „rodzą się” wichry. Nad wąwozem leje się z nieba żar słońca. Opozycje ciszy na dnie wąwozu i świstu wiatru nad jego powierzchnią, przyjemnego chłodu przy strumyku i nieznośnego upału na pustyni, tworzą doskonały opis krajobrazu suchego i gorącego lądu. Świat ten dodatkowo dopełniają pojawiające się w pobliżu zacisznej oazy zwierzęta: kołujące w powietrzu sępy oraz czające się nieopodal szakale.
Wiersz ukazuje przestrzeń, w której – według legendy – następują narodziny wiatrów. Biorą one swój początek ze źródła, maleńkiego strumienia, który płynie 
w zacisznym miejscu wąwozu. Przypomnieć należy, że między innymi za ten wiersz poeta otrzymał nagrodę „Wiadomości” . Dno pustynnego wiatru ma zupełnie inny charakter niż pozostałe teksty z tomu Podróż do krajów legendarnych.
Równie odrębny na tle całej książki jest wiersz Ballada o kurku na wieży. Jest to, co prawda, wierszowana opowieść, ale jej kompozycja, ukształtowanie językowe różnią ją od poematów zawartych w zbiorze. 
Trzecioosobowa narracja mówi o historii blaszanego kurka na wieży ratusza 
w pewnym mieście. Człowiek, który go zrobił, założył go na wieży i uległ nieszczęśliwemu wypadkowi – spadł z dachu. W mieście panowała cisza i spokój, dopóki nie pojawił się „jakiś wędrowny Don Kichot”, który „złe wiatry przywlókł”. Odtąd w mieście wciąż wiało i kurek obracał się na wieży. Ktoś próbował go naprawić, lecz krótko trwało to, że się nie ruszał. Zamieniono więc go na drogowskaz. Wtedy w mieście zapanował spokój:
Pogoda jest znów słoneczna
I wiatry pomyślne wieją.
 Wiersz o kurku to symboliczna opowieść o „wiatrach historii”, o czasie ponurym, „złych wiatrów” i o czasie „słonecznym” – „wiatrów pomyślnych”. Przestrzeń miasta wyznaczana jest przez mury dookoła niego, wewnątrz znajdują się: domy, ratusz, kościół, gospoda, dom wdowy (żony blacharza, który zrobił kurek).
Ballada powstała w roku 1944, w szczególnym momencie biografii poety. Umieszczona jest w tomie Podróż do krajów legendarnych jako drugi utwór, po Dziwach niebieskich w Tobruku, a przed opowieścią Podróż do krajów legendarnych. W kontekście tych utworów ballada daje się odczytać jako symboliczne podsumowanie czasów wojny i wyraz nadziei na lepsze czasy, na odnowę moralną człowieka. Wiary w to, iż „pomyślne wiatry” powiodą człowieka w słoneczny zaułek świata:
Bo drogi te są niezmienne
I wiodą wzdłuż całej ziemi,
Krąg słońca je prowadzi
I gwiazdy rządzą nimi. 
Jak się okaże niebawem, drogi zawiodą „misjonarza słów” w słoneczne kraje Afryki. 
W artykule niniejszym omówione zostały utwory ze zbioru Podróż do krajów legendarnych.  To zaledwie fragment twórczości poety, osiemnaście tekstów, chociaż najciekawszych i najpełniej oddających styl Andrzejewskiego. Należałoby jednak zbadać całość jego dorobku literackiego i prześledzić, jak ewoluował i kształtował się właściwy mu sposób wypowiedzi poetyckiej; zająć się analizą tych poematów w kontekście niezwykle interesujących utworów tego gatunku – m.in. Apollinaire’a, Cendrarsa, Eliota, Shapiro oraz p o e m a t ó w  e m i g r a c y j n y c h:  Stanisława Balińskiego, Mariana Czuchnowskiego, Wacława Iwaniuka, Czesława Miłosza, Jerzego Pietrkiewicza, Bronisława Przyłuskiego, Tadeusza Sułkowskiego, Aleksandra Wata. Tymczasem należy poprzestać na próbie przybliżenia sylwetki twórczej poety-lingwisty, miłośnika języków wschodniej Afryki. 
	 
IV
Bogumił Andrzejewski do końca pochłonięty był pracą. Tak oto pisze o tym Jerzy Pietrkiewicz:
Jakże łaskawa jest tajemnica przypływów energii w ciele, które traci sprawność 
w chorobie. Bogumił miał dużo nagrań z terenów swoich badań. Uniwersytet Indiana, gdzie 
w dziale afrykańskim pracuje amerykański uczeń Andrzejewskiego, zaproponował przejęcie tych bardzo dziś cennych zbiorów, zrobiono kopie do archiwum. Bogumił musiał dokładnie skatalogować zawartość poszczególnych taśm, bo tylko on mógł to zrobić. Pracował nad tym co dzień przez kilka lat, radził się w różnych sprawach metody, bo chciał ją uprościć, pytał mnie właśnie dlatego, że nie byłem specjalistą w jego dziedzinie. Wiedziałem instynktownie, że starczy mu czasu na skończenie tej mozolnej roboty .
Warto również zacytować wspomnienie Jerzego Pietrkiewicza o ostatnim spotkaniu  ze swym przyjacielem:
Obaj mieliśmy lęk przed końcowym spotkaniem szpitalnym. Wahałem się czy mu przynieść reprodukcję gotyckiej statui w Skępem, Matka Boska-Dziecko, wykonaną niedawno, i to dość wiernie, z myślą o zbliżającym się pięćsetleciu jej obecności na Ziemi Dobrzyńskiej. Bogumił lubił dziecięce rysy na wyrzeźbionej twarzy. Przygotowała mnie Sheila, że Bogumił z wielkim trudem mówi. Ale mówił z przerwami, patrzał na mnie uważnie; wziąłem jego notatki do wiersza religijnego, który chciał napisać w szpitalu, ale już nie mógł – wtedy dałem mu figurkę skępską, stanęła na stoliku przy łóżku. Uśmiechnął się do niej jak dziecko, obracał ją co chwila, żeby objąć wzrokiem kształt.
Wyciągnął rękę do mnie, wstałem, żegnaliśmy się oczami. Najtrudniejsze z pożegnań, bo odbija światło tego co najczystsze w człowieku. W pociągu do Londynu zrozumiałem nagle co to jest emotional nakedness – te właśnie słowa przyszły do głowy – uczucie tak obnażone, że nie chce żadnej pociechy. Tylko obraz z pamięci, jakby wypadł ze starych ram: nieżyjący już somalijski poeta Muuse Galaal, wierny sojusznik Bogumiła, który przyjechał do Londynu tak dawno temu, aby z nim współpracować. Był naszym wspólnym przyjacielem. Czasem na wieczornych spotkaniach u Bogumiła, kiedy nastrój wdychał magię, Muuse recytował poematy swojego szczepu – półśpiew dotykający niewidzialnych strun w aliteracji - od nich drga rytm wiersza. Może teraz, w przedziale pociągu, to echo miało być przygotowaniem do requiem .
Poezja „lemuryjskiego wędrowca” nieznana jest czytelnikowi krajowemu. Czesław Miłosz pisał:
Pytałem wszystkich w Krakowie, nikt nie słyszał o tym poecie. Nawet poloniści wykładający literaturę współczesną. Ja jednak od dawna byłem świadom jego istnienia. I raz, w 1969 roku, kiedy w londyńskich „Wiadomościach” (redaktorem był wtedy Michał Chmielowiec) ukazał się jego poemat w wielu częściach pt. Mój album z lat 1939-1969, wysłałem z Kalifornii depeszę gratulacyjną – że wydrukowanie takiego tekstu powinno być świętem dla wszystkich, którzy o polską poezję dbają .
--Adamt rzeknij słowo 20:07, 15 sie 2007 (CEST)
thread_title: Fragmenty przeklejone z hasła