Dyskusja:Stanisław Dunin Karwicki

message: Przepraszam wszystkich - to był mój pierwszy artykuł napisany w Wikipedii, a ja się wtedy pisząc go nawet nie zalogowałem.
Pozdrawiam
Qju
Ciagle ktoś sugeruje, że "Głos wolny wolność ubezpieczający" napisał niejaki Białłozor zamiast Stanisław Leszczyński. 
Napisał o tym raz E.Rostworowski na zasadzie osobistego domniemamia, a następnie wycofał się z tego poglądu.
Są jednak tacy, co przytaczają to domniemanie. Kto zna styl Stanisława i Jego inne dzieła ten nie ma wątpliwości co do autorstwa "Głosu..". 
Nie chciałbym umniejszać Stanisławowi Dunin-Karwickiemu jego dzieł ale jakoś czas wydania "Egzorbitancji" w roku 1703 kojarzy mi się ze Stanisławem Leszczyńskim i jego pierwszą elekcją (programem wyborczym), podobnie jak "Głos wolny..." wydany w 1733 przez Stanisława Leszczyńskiego bez wątpienia był przygotowanym zawczasu Jego autorskim programem politycznym na drugą elekcję.
Król Stanisław nie afiszował się swymi dziełami politycznymi, z których gro jest do dzisiaj niewydanych. Zapewne nie protestowałby przypisanie Jego dzieł innym; ważne dla Niego było wdrożenie ich w życie a nie autorstwo. Jednakowoż w imię prawdy historycznej należy powoli odchodzić od fałszu historycznego i fałszywych domniemań.
Fundacja im. Króla Stanisława Leszczyńskiego "QUOMODO"
Prezes Fundacji - Wojciech Edward Leszczyński

message: Pan Prezes W.E. Leszczyński sugeruje że autorem dzieła "Egzorbitancje" (dosł. z łaciny "wykolejenie [prawa]") też był Stanisław Leszczyński. Ale gdzie dowody? Wedle artykułu Egzorbitancje : "Jedynym powodem przypisania tekstu Stanisławowi Dunin-Karwickiemu był fakt pokrywania się jego treści z dziełem Dunina-Karwickiego „De ordinanda republica”. Zdaniem Fundacji „QUOMODO” dzieło „Egzorbitancje...” około roku 1703 napisał Stanisław Leszczyński, uczestnik wraz z ojcem Rafałem konfederacji wielkopolskiej skierowanej przeciwko Augustowi II Wiarołomnemu – królowi Polski – uzurpatorowi." 
Przytaczam link do tego artykułu (nie ma być to reklamą czegokolwiek) gdyż w dalszym ciągu zamieszczono tam (od strony 8 do 17) tekst "Egzorbitancji" postulujący 1. stały sejm "od roku do roku ustawiczne, tak jako trybunały z wolną do czasu limitą [odroczenie obrad] i znowu reasumpcyją [wznowienie] podług potrzeb Rzeczypospolitej." 2. opisanie rozdawnictwa urzędów na Sejmie 3. wykluczenie obcych kandydatur przy elekcji, 4. alternata (kolejność) między kandydatami różnych rodzin, 5. stałe wojsko i kadencyjność hetmanów, 6. skrócenie czasu elekcji i zmiana jej sposobu "żeby na jedno miejsce nie sprowadzać tak wiele i różnych ludzi, jak do matnie." dalej "O rwaniu sejmów i wychodzeniu z protestacjami" w sprawie veto proponuje "Zabieżeć temu rwaniu sejmów (które się nadprzykrzyło było) chciała Rzplta, dlategoż na sejmie pacificationis 1673 r. [sejm pacyfikacyjny po konfederacji gołąbskiej] po owych dyfidencjach i kłótniach domowych wprawiając pod tytułem konfederacji w ryzę wszystko formam Reipublicae  (jako tam konstytucja mówi) et antiquum statum [formę Rzplitej i dawny ustrój] przywracając, sejmy, sejmiki, izbę poselską utwierdzając warowaliśmy libertatem sentiendi et ius vietandi  [wolność głosowania i prawo niepozwalania] (ale jako tam dołożono) przy prawie. Rozumieli natenczas, że się tym zabieży złości zawziętych, ale czas pokazał, że nie. (...) Przez ten tedy doroczny sejm i limitę jego wolną zabieży się rwaniu sejmów. Naprzód na prolongacji nie będzie go mógł zerwać. Po wtóre jeśli tak uparty będzie, że wyszedłszy z protestacyją nie da się uprosić, to zaraz limitować sejm do kilku niedziel (zwłaszcza jeśli ab extra [z zewnątrz] niebezpieczeństwa żadnego nie będzie), a uniwersały na sejmiki i generał [sejmik generalny prowincji] tej prowincji, z której ten poseł będzie, wydać zaraz, żeby cała prowincja rozsądziła, jeśli to wyjście jego z protestacją potrzebne było, czy nie. Bo żeby się te wychodzenia z protestacjami nie zagęszczały i nie mieszały spraw Rzeczypospolitej, życzyłbym, żeby sąd był na to. A ponieważ równy nad równym nie ma władzy, nie może izba poselska sądzić o to posła, ale województwom, od których posłowie dependencją [zależność] mają, cognitia [rozeznanie] i sąd w tym należy, co żeby z większą powagą i uwagą działo się, niechże to decyduje cała prowincja na generale swoim i jeśli się pokaże, że z namowy albo prywaty jakiej zatrudnił sejm, skazać go in capacitate [w zdolności, w uprawnieniach, do pełnienia funkcji urzędowych] albo jak się będzie zdało. Sędziów zaś do tego (kiedy się taki casus trafi) mogą województwa i ziemie onej prowincjej obrać na sejmikach per pluralitatem ad hunc solum actum [większością do tej jedynie czynności]. Nie trzeba się obawiać, żeby częste na to miały być sądy, bo niech jednego tylko egzorbitanta skarżą, dziesiąty będzie się kajał. A tak i ius vetandi [prawo sprzeciwu] zostanie w cale, i kara będzie na złych." Tu można zauważyć że S. Konarski "O skutecznym rad sposobie" tom 4 (1763) str. 298 powątpiewał w skuteczność sądu nad zrywaczem. 
Przepraszam za dłuższy cytat bo zdał się godny uwagi. 
Należałoby porównać projekty "Egzorbitancji" z "Głosem wolnym". Otóż, jak pisze Konopczyński:
"Republikanin Stanisław Dunin Karwicki, autor znakomitego pisma o urządzeniu Rzplitej (De ordinanda Republica, 1709), następował na liberum veto i wprost i pośrednio, ale nie próbował ugodzić go w samo serce. Nie chciał go słyszeć ani na elekcji marszałka, ani przed elekcją,
toteż radził odbywać rugi pod starą laską, aby nie dać narzucającym się nielegalnym posłom przywłaszczać sobie głos wolny. Usuwał od wyborów różne kategorie szlachty, najzdatniejsze do zrywania sejmików, jako to nieposesjonatów, banitów, ludzi będących w czyjejś służbie. Kazał prowadzić obrady najstarszemu senatorowi albo urzędnikowi danego województwa, przez co wykluczał zerwanie sejmiku na obiorze marszałka. Rozszerzał pole do ćwiczenia się w prawidłowym głosowaniu, gdyż chciał, aby senatorów obierano na sejmikach, a hetmanów na sejmach. Bezpośrednio żądał zastosowania reguły większości we wszystkich w ogóle wyborach, rezerwując jednomyślność dla uchwalania instrukcji. Takie zastrzeżenie zredukowałoby oczywiście rolę instrukcji do zera, ponieważ partia, której kandydaci upadli, starałaby się o odrzucenie artykułów zwycięskiego obozu. Autor uprzedził poniekąd ten zarzut, gdy wyłączał upadłych kandydatów od obrad nad instrukcją; cóż kiedy nie mógł wyłączyć ich przyjaciół. Dalej, Karwicki uważa za nieważny odosobniony protest jednego posła, nie poparty przez wszystkich jego kolegów i nie umotywowany
instrukcją. Każde województwo powinno zanosić swój zbiorowy protest najpierw w jednej z trzech „izb" senatorsko-poselskich (dziś powiedziano by raczej: komisji lub sekcji), na jakie ma się dzielić sejm. Potem dopiero szedłby protest pod rozwagę plenum, nie mógłby więc działać
tak zabójczo, jak nagły manifest zaczajonego warchoła, po którym sprawca ulatniał się zwykle na wieś. Wyborcy powinni mieć nad posłem ścisłą kontrolę i powinni ją sprawować nie tylko na zwykłych sejmikach relacyjnych (w dobie saskiej coraz rzadszych), ale nadto, w razie potrzeby,
na specjalnym sejmiku nadzwyczajnym, który pociągałby do odpowiedzialności zrywacza. Zresztą sam plan sejmu gotowego, stworzony po raz pierwszy w XVIII wieku przez Karwickiego, wyklucza właściwie zerwanie, skoro król miałby prawo zwoływać w ciągu roku tych samych posłów nieograniczoną ilość razy. Zniknąć ma wreszcie veto z bezkrólewia: większością obierać będą województwa kandydatów do korony, większością obierze zjazd elekcyjny króla, przy tym już nie viritim, lecz przez posłów, w liczbie proporcjonalnej do kontyngentu podatkowego każdego województwa lub ziemi (De ordinanda Republica, wyd. S. Krzyżanowski, Kraków, 1781 księga II i VI, tudzież s. 68 i n., 110 i n., Bartoszewicz, Systemat Karwickiego reformy Rzplitej, Dzieła, VII, 324, 340, 365.). Trudno było wszechstronniej poobcinać rogi wolnemu „nie pozwalam", niż to uczynił podkomorzy sandomierski, bez nadwerężenia samej istoty jednomyślnego „konsensu". Czemuż autor nie poszedł dalej? Dlaczego, przenosząc pełnię władzy na naród i odbierając monarsze nawet szafunek wakansów i starostw, ową groźną prerogatywę, która głównie w oczach [Andrzeja Maksymiliana] Fredry przeszkadzała zaprowadzeniu majoryzmu, nie zachęcał nas do naśladowania głosowań weneckich? Czy nie chciał prowokować przesądów, czy sam im ulegał? Raczej pierwsze, niż drugie. W całej literaturze politycznej dawnej Rzplitej mało kto rozumował bystrzej i głębiej, niż Karwicki. Jeżeli czego mu zabrakło, to śmiałości. Autor szukał punktów stycznych z opinią szlachecką, ale ich nie znajdował. Nieliczni senatorowie, którym udzielił swego rękopisu, chwalili dobre intencje piszącego, zachęcali go do druku, ale żaden nie dotrzymał kroku pochodowi jego myśli. Jeden napisał nawet z rezygnacją: „Tak już Rzplita nasza w swem ciele politycznem wyczerpana (in suo politico corpore enervata), tak siła żywotnego ducha (vitalis spiritus) utraciła, że jak ów człowiek, doprowadzony do ostatnich dreszczów (in expiratione ad ultimos angores redactus) na którąkolwiek się stronę przewrócić i gdziekolwiek przenieść każe, nie odwraca zgonu, lecz go odwleka (non tollit fata sed moratur), tak i my, jeżeli jeszcze nie jesteśmy, prędko będziemy podobno w takim stanie (in eo statu), w którym nam już żadne usiłowania (conatus) ani odmiany nie pomogą" (List S. Morstina, wojew. sandomierskiego, do Karwickiego z dnia 12 września 1710 r., De ordinanda Republica, 155.). Żaden z królów, ani chwilowy regnant Leszczyński, ani jego triumfujący pogromca August, nie mógł spożytkować republikańskiej recepty. Traktat pozostał w rękopisie; była mowa o ogłoszeniu go w roku 1746, ale i wówczas nikt się nie odważył zadzierać z dworem w kwestii zasadniczej. Toteż wpływ Karwickiego ograniczył się do tych wybranych umysłów, które, czując, że jest źle, szukały lekarstwa, i szukając, natrafiły przypadkiem na jego rękopis; nikt go zresztą nie zwalczał i nikt nie popierał." (W. Konopczyński "Liberum Veto" str. 391-393 Kraków 1918)
"Natomiast cechą wyróżniającą 'Głos wolny' i dość nieoczekiwaną u szlachcica doby saskiej jest wyzwolenie się z legalizmu, traktowanie „starodawnych praw" z dużą nonszalancją. Autor
z zadziwiającą swobodą modeluje postulowany ustrój Rzeczypospolitej, nie oglądając się na to, że na każdym kroku narusza nie tylko uświęcone prawa i zwyczaje, ale również związane z tymi prawami i zwyczajami interesy. Pod tym względem przewyższa jeszcze Karwickiego, który był nie tylko śmiałym doktrynerem, lecz i sejmowym działaczem znającym opór, jaki stawia polityczna rzeczywistość. Autor 'Głosu' jest myślicielem utopijnym. Buduje głęboko przemyślany mechanizm państwowy, któremu brak sprężyny, którego wprowadzenie w życie jest niemożliwe. Pozostawia zasadę jednomyślności w stanowieniu praw, a żadna z proponowanych przez niego refom na jednomyślną zgodę liczyć nie mogła, jeśli traktować 'Głos wolny' jako polityczny program, to stoi on nierównie niżej od dzieła Konarskiego, który przypuścił koncentryczny atak na sprawę zasadniczą. Autor 'Głosu' czyni wrażenie raczej myśliciela i erudyty niż politycznego działacza." (E.Rostworowski "Legendy i fakty XVIII w" str. 143 Warszawa 1963). Jak widać dzieło przypisywane Karwickiemu próbuje ograniczyć veto, "Głos wolny" jest jeszcze bardziej ostrożny.
Wg Konopczyńskiego (str.396) "Król Stanisław (...) nie myśli naruszać liberum veto: stanowi ono przecież „przywilej wolności naszej, zaszczyt imienia szlacheckiego", a nawet „szczególny sposób w niektórych cyrkumstancyach salwowania ojczyznę", i jakkolwiek ludzie złej woli często go na złe zażywają, dobroczynny filozof mimo to razem ze swoim przodkiem Rafałem woli periculosam libertatem quam quietum seruitium [niebezpieczną wolność niż spokojną niewolę]. Głównie więc zależy tylko na uniemożliwieniu kontradykcji szkodliwych. Na sejmikach - usiłuje autor wmówić życzliwemu czytelnikowi - wybory posłów i tak już odbywają się większością. Żaden protest nie
powinien wstrzymywać tej czynności. Konsekwentnie rozumując, jeżeli prawa nasze są uchwalane nemine contradicente [bez sprzeciwu], to należałoby je zarówno stanowić nemine absente [bez nieobecnych]. Dopiero przy układaniu instrukcji głos wolny odzyskuje pełną siłę, ale bez działania wstecz. Dezyderaty, które nie doznały na sejmiku jednogłośnego poparcia, mogliby wyborcy dawać posłom w osobnym memoriale prywatnym. „Sejmik także deputacki, jako jest... na samo obranie deputatów, żadna... kontradykcya nie powinnaby mieć miejsca na takowym zjeździe...: taki sejmik zerwać, jest chcieć nie mieć sprawiedliwości". To samo dotyczy sejmików relacyjnych. Na
zgromadzeniach stanów niedopuszczalne jest veto przeciwko wszystkim naraz czynnościom, jak również tamowanie obrad, bo też, wertując konstytucje wszech czasów, nie znalazł autor ani jednej, uprawniającej takie nadużycie. Dla ulepszenia techniki parlamentarnej obmyślił Leszczyński porządek przedkładania wniosków: najpierw rozważane będą propozycje króla, potem senatorów i ministrów, na końcu - posłów i województw, te ostatnie razem spisane przez marszałka poselskiego (na podobieństwo wspólnego cahier [zeszytów] poszczególnych stanów francuskich).
Sejm dzieli się dla lepszej specjalizacji na cztery izby ministerialne (hetmańską, pieczętarską, marszałkowską i skarbową). Jeżeli w którejkolwiek z nich zabrakło zgody, to dany wniosek pozostaje w zawieszeniu aż do czasu, gdy przyjdzie nań kolej in pleno [w całości]. Marszałek poselski w pełnej izbie czyta jedne po drugich artykuły, na które zgodziły się izby ministerialne; tu znów można oponować przeciwko poszczególnym punktom, argumentując rzeczowo i rozumnie; na upór autor nie znajduje rady, i każdy punkt, spotykający kontradykcję, gotów jest usunąć z porządku dziennego, bez żadnej, rzecz prosta, ujmy dla reszty wniesionej ustawy, ani tym mniej - dla pozostałych projektów i całego zgromadzenia. (Rozdziały: „Stan rycerski", „Forma consiliorum" i „Sejm")
Ograniczając tedy fatalne skutki wolnego „nie pozwalam", król Stanisław, jak trafnie mówi [Aleksander] Rembowski, „pozostawia je jednak w zasadzie, nie przypuszczając, że wszystkie starannie obmyślane reformy regulaminu prysnąć mogą, jak bańka mydlana, pod wpływem trującego pierwiastku, który pozostawiono w organizmie sejmowania". Zresztą Leszczyński, podobnie jak Karwicki, któremu niejeden zawdzięcza pomysł, chociaż go nie przytacza, nie mógł oddziałać na szeroką opinię, skoro ogłosił 'Głos wolny' dopiero w roku 1749, kiedy wszelki zaczyn reformatorski znikł z sejmów Augusta III, i wszystko się zamąciło w chaosie walk osobisto-stronniczych."
Wydaje się że można zatem wątpić o identyczności autorstwa "Egzorbitancji" i "Głosu".
thread_title:  Karwicki i "Głos wolny" 

message: Wedle "Poezji polskiego Baroku" Warszawa 1989 str 45n projekt "De ordinanda Republica" miał być przedstawiony Walnej Radzie Warszawskiej 1710 r. (zastępującej Sejm u boku Mocnego) "Jeszcze w czasie działań wojennych związanych z wojną północną powstają aż trzy traktaty polityczne kreślące Program naprawy państwa Jerzego Dzieduszyckiego: Traktat o elekcji królów polskich (powst. 1707 r.), Stanisława Szczuki: Eclipsis Poloniae orbi publico demonstrata (1709 r.) i Stanisława Dunin Karwickiego: De ordinanda Republica (powst. po 1703 r. zgłoszony na Walnej Radzie Warszawskiej 1710 r.). Szczególnie te dwa ostatnie dzieła są przez dzisiejszych historyków oceniane wysoko. Proponują one reformy mające na celu usprawnienie w kierunku pragmatycznym istniejącego systemu zarządzania państwem. ﻿Szczuka, obok posunięć ekonomicznych, umożliwiających wyjście z kryzysu, proponuje szeroko pojęty program edukacji obywatelskiej i politycznej szlachty, mający ją uniezależnić od przetargów frakcyjnych magnaterii. Dunin Karwicki proponuje uracjonalnie-nie funkcjonowania systemu parlamentarnego (np. określenie listy obywateli uprawnionych do udziału w sejmikach, ograniczenie zasady jednomyślności itp.) oraz reformę w siłach zbrojnych.". Czy wiadomo coś więcej na ten temat? Jego życiorys obszernie omawia działalność za króla Jana a w tej kwestii mówi tylko "Dzięki dwóm swoim traktatom, a mianowicie 'De ordinanda republica' oraz 'Exorbitancje we wszystkich trzech stanach krótko zebrane', na stałe wszedł do panteonu polskich myślicieli politycznych, a jego koncepcja władzy w Rzeczypospolitej dała obraz niejako szerszej myśli szlacheckiej i republikańskiej, a późniejsi myśliciele polityczni doby saskiej czerpali inspiracje właśnie z dzieła tego przedstawiciela „średniej szlachty”. Okoliczności napisania politycznego traktatu były ważnym elementem badań nad działalnością Karwickiego, w ich kontekście analizowano też działalność polityczną cześnika, a potem podkomorzego sandomierskiego, który stał na gruncie swoich republikańskich i legalistycznych przekonań, które zawiodły go do konfederacji sandomierskiej w 1704 roku." przy Sasach zatem, nie przy Leszczyńskim.
W artykule należałoby (może) opisać poprzedników Karwickiego oraz co z proponowanych reform następnie doczekało się realizacji.
Można zauważyć że punkt 3 i 6 cytowanych "egzorbitancji" brzmią jak późne echo projektu kanclerza wielkiego koronnego Jana Zamojskiego z 1589 „Modus eligendi Regis Poloniae" nad którym debatowano jeszcze (bezowocnie) na początku lat 30 XVII wieku (Polemika) a punkt 5 w kwestii kadencyjności hetmanów przypomina postulaty jakie na sejm 1662 zgłaszali konfederaci litewskiego odłamu "Związku Święconego" (Stefania Ochmann-Staniszewska "Sejmy lat 1661 - 1662 przegrana batalia" Wrocław 1977 str. 159 i 231), podobne zgłaszano m.in. na obradach sejmików relacyjnych i przedelekcyjnych w maju 1697 r. ("Kwestyje polityczne obojętne [Franciszka Radzewskiego : traktat polityczny z roku 1699"] przypis 64 i 67). Obieranie senatora w projektach Karwickiego było zapewne wzorowane na dawnych przywilejach trzech województw Wielkiego Księstwa : województwa połockiego (Volumina Legum t 4 s 67 1647), witebskiego (t 6 s 42 1699) i Księstwa Żmudzkiego (t 6 s 328 1736) - daty dotyczą potwierdzenia dawniejszych przywilejów.
Projekt ograniczenia praw wyborczych do posesjonatów wzorował się na obowiązujących już ustawach - w 1611 zastrzegły to sobie przy obieraniu posłów sejmowych i deputatów trybunalskich województwa sieradzkie i krakowskie oraz ziemie wieluńska i chełmska (Volumina Legum 3 str 10), w 1613 województwo kijowskie (str. 86), płockie (str. 89), Prusy Królewskie (str. 90) i całe Wielkie Księstwo Litewskie (str. 97). W 1631 województwo podlaskie (str. 333), w 1667 rawskie (VL 4 str. 439). Dodać należy że wspomniane ustawy zastrzegały też wybór pluralitatem (większością). Inne województwa tacito consensu (milczącą zgodą) aprobowały te zasady - utrzymywał Konarski "O skutecznym rad sposobie" (tom 3, str. 270, 1762) choć zapewne za sprawą magnatów pozostało to na pergaminie. Również projekt Zamoyskiego obejmował wykluczenie szlachty ubogiej (zatem klienteli magnackiej). Do czasu aż "Porządek sejmikowania" sejmu "delegacyjnego" 1768 (VL tom VII, str. 293) zastrzegł prawa polityczne zarówno dla jakichkolwiek posiadaczy (wliczając dzierżawców oraz użytkowników dożywotnich) jak i ich "familiantów" (co było pojęciem bardzo rozciągliwym) "był to bardziej zwyczaj niż prawo, a raczej nadużycie" (W. Kalinka "Sejm Czteroletni" Kraków 1896 tom 2 str. 521). Dopiero Sejm Czteroletni 24 marca 1791 ograniczył prawa sejmikowania do posiadaczy wykluczając dzierżawców Prawo o sejmikach co jednak nie w pełni zdążyło wejść w życie. Wspominam o tym by z jednej strony ocenić oryginalność Karwickiego, a drugiej późną realizację jego projektów. Zakaz liberum veto wykraczał poza te plany, choć chyba nie był sprzeczny z ich sensem. Mianowanie ministrów (pomijam Radę Nieustającą jako narzuconą przez zaborców a przez Sejm Czteroletni skasowaną) podlegało kontroli Sejmu wedle artykułu 7 Konstytucji 3 maja, prawo o Sejmach z 16 maja 1791 w artykule 4 par. 3 (VL tom 9 str. 251) mówiło że następcy Poniatowskiego będą mianować senatorów spośród kandydatów przedstawianych przez sejmiki. "Sejm zawsze gotowym będzie." art. 6 Konstytucji, zdanie jakby cytatem z "Egzorbitancji". Sprzedaż królewszczyzn trudno powiedzieć czy dokładnie odpowiadałaby planom Karwickiego. Dziedziczność tronu, "elekcyjna przez familie", chyba sprzeczna z planami Karwickiego, wprowadzona została tylko teoretycznie i gdyby Rzeczypospolita ON przetrwała do lepszych czasów, ciekawe co postanowiłby Sejm zebrany 1 października roku 1816 dla rozważenia zmian w Konstytucji (taką datę wyznaczył art. 2 par. 3 ustawy z maja 1791 o sejmie konstytucyjnym ekstraordynaryjnym VL tom 9, str. 241 zgodnie z zakończeniem art. 6 Konstytucji o zwoływaniu go co 25 lat w tym celu). Ale to już inna historia. Pilot Pirx (dyskusja) 22:43, 10 cze 2012 (CEST)
thread_title:  Daty i projekty