Хэлэлцүүлэг:Монгол хэл бичиг

message: Монгол хэлний Халх-Буриад-Халимаг товч толь бичиг нь Монгол хэлний Монгол Улсад хэрэглэгдэж буй Халх, Оросын Холбооны Улс (ОХУ)-д хэрэглэгдэж буй Буриад, Халимаг аялгуудын зэрэгцүүлэн харьцуулсан жагсаалт юм. 
Монголчууд Төв Азийн харилцан ялгаатай орнуудад тархан суурьшиж, нэг бус олон тусгаар улс дотор багтан байгаа тул үсэг бичгийн систем буюу цагаан толгой зарим үг үсгээр ялгаатай дуудагдан, бичигдэх болсон учраас хоорондоо ойлголцохгүй байх явдал гаргахгүйн тулд түгээмэл хэрэглэгддэг үгсийг харьцуулан жишиж үзүүлэв. Энэ нь Монгол хэлээр хэлэлцэгсэд хил хязгаараар хязгаарлагдсан ч хоорондоо ойлголцох, хэл соёлоо хадгалан хөгжүүлэхэд дэмжлэг болох зорилготой юм.
* Монгол улсад албан ёсоор хэрэглэгдэж буй Халх Монгол кирилл бичгээр бичигдсэн үгсийг нэгдүгээр баганад, 
* ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад Улсад албан ёсоор хэрэглэгдэж буй Буриад Монгол кирилл бичгээр бичигдсэн үгсийг хоёрдугаар баганад, 
* ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Халимаг Улсад албан ёсоор хэрэглэгдэж буй Халимаг Монгол кирилл бичгээр бичигдсэн үгсийг гуравдугаар баганад, 
* Эргэлзээтэй хэллэгийг тайлахын тулд ОХУ-д албан ёсоор хэрэглэгддэг Орос хэлийг Орос кирилл бичигт хөрвүүлсэнийг тавдугаар баганад тус тус харууллаа.

message: Ангилал                      	Халх Монгол                               	Буриад Монгол               	Халимаг Монгол 		Орос
Эзэн биеийн асуух өгүүлбэрүүд	сайн байна уу!                            	сайн байна!                 	               		здравствуй!
Эзэн биеийн асуух өгүүлбэрүүд	сайн уу!                                  	сайн!                       	менд!          		привет!
Эзэн биеийн асуух өгүүлбэрүүд	амар мэнд сайн сууж байна уу!             	                            	               		
Эзэн биеийн асуух өгүүлбэрүүд	чамайг хэн гэдэг вэ?                      	ши хэн гэжэ нэрэтэйбши?     	чи кенб?       		как тебя зовут?
Эзэн биеийн асуух өгүүлбэрүүд	чиний нэр хэн бэ?                         	шинии нэрэ (нэрэшни) хэн бэ?	               		Как твое имя?
Эзэн биеийн асуух өгүүлбэрүүд	чи хэдэн настай вэ?                       	ши хэдытэйбши??             	насн кедтэ?    		как тебя зовут?
Эзэн биеийн асуух өгүүлбэрүүд	чи хэдэн оных вэ?                         	ши хэды онойбши?            	чи ямарн жилтэ?		ты откуда родом?
Эзэн биеийн асуух өгүүлбэрүүд	чи хаанаахынх вэ?, чи хаанаас ирсэн юм бэ?	ши хаанахибши??             	               		ты откуда родом?
Эзэн биеийн асуух өгүүлбэрүүд	чи хаана сурдаг вэ?                       	ши хаана һуранабши?         	               		ты откуда родом?
thread_title:  Түгээмэл хэрэглэгддэг хэлц хэллэгүүд 

message: Ангилал                  	Халх Монгол                    	Буриад Монгол               	Халимаг Монгол                                   		Орос
Биеийн төлөөний үг       	би                             	би                          	би, бив                                          		я
Биеийн төлөөний үг       	чи                             	ши                          	чи                                               		ты
Биеийн төлөөний үг       	тэр                            	тэрэ                        	тер                                              		он
Биеийн төлөөний үг       	бид, бидэн                     	бид                         	бидн, мадн, маанр, ма                            		мы
Биеийн төлөөний үг       	та                             	та                          	та, тадн, тан                                    		вы
Биеийн төлөөний үг       	та нар                         	та                          	таанр                                            		вы
Биеийн төлөөний үг       	та нар                         	та                          	таанр                                            		вы
Биеийн төлөөний үг       	тэд, тэд нар, эд нар           	тэдэ                        	тедн, эдн                                        		они
заах төлөөний үг, байрлал	баруун                         	баруун                      	барун                                            		правый
заах төлөөний үг, байрлал	зүүн                           	зүүн                        	зүн                                              		левый
заах төлөөний үг, байрлал	энэ                            	энэ                         	эн                                               		этот
заах төлөөний үг, байрлал	тэр                            	тэрэ                        	нөгә, одак, саак, аана                           		тот
заах төлөөний үг, байрлал	энд, үүнд                      	эндэ                        	энд, үүнд                                        		здесь
заах төлөөний үг, байрлал	тэнд                           	тэндэ                       	тенд                                             		там
заах төлөөний үг, байрлал	ойр, дөт, хажууд               	ойро                        	өөр, дөт, шиидр, өөрхн, хаҗудк                   		близкий
заах төлөөний үг, байрлал	алс, холын                     	холо, холын                 	хол, холын, ууҗм, шилҗлһн                        		далекий
Тооны нэр                	нэг                            	нэгэн                       	негн                                             		один
Тооны нэр                	хоёр                           	хоёр                        	хойр                                             		два
Тооны нэр                	гурав, гурван                  	гурбан                      	һурвн                                            		три
Тооны нэр                	дөрөв, дөрвөн                  	дүрбэн                      	дөрвн                                            		четыре
Тооны нэр                	тав, таван                     	табан                       	тавн                                             		пять
Хүн                      	хүн                            	хүн                         	күн, күмн                                        		человек
Хүн                      	нэр                            	нэрэ                        	нерн                                             		имя
Хүн                      	аав, эцэг                      	эсэгэ, аба                  	эцк, бааҗа, дәәдә, аак                           		отец
Хүн                      	эх, ээж                        	эхэ, эжы                    	эк, аак                                          		мать
Хүн                      	эр, эрэгтэй, залуу             	эрэ, эрэгтэй                	залу, эр                                         		мужчина
Хүн                      	эм, эмэгтэй, хүүхэн, бүсгүй    	эхэнэр, һамган              	күүкд күн, эм, баавһа, гергн                     		женщина
Хүн                      	нөхөр                          	нүхэр, үбгэн                	нөкр, залу                                       		муж
Хүн                      	эхнэр, гэргий, авгай           	һамган                      	гергн, баавһа                                    		жена
Хүн                      	хүүхэд, үр                     	үхибүүн                     	күүкд, үрн, балчр, нилх, исәлә, гоога, көкүл, баһ		ребёнок
Хүн                      	хүү, хөвүүн                    	үхибүүн                     	көвүн                                            		мальчик
Хүн                      	охин                           	                            	күүкн                                            		девочка
Хүн                      	найз, нөхөр, анд               	                            	иньг, үр                                         		друг
Өнгө                     	улаан                          	улаан                       	улан                                             		красный
Өнгө                     	хөх                            	хухэ                        	көк                                              		синий
Өнгө                     	ногоон                         	ногоон                      	ноһан                                            		зелёный
Өнгө                     	шар                            	шара                        	шар                                              		жёлтый
Өнгө                     	цагаан                         	сагаан                      	цаһан                                            		белый
Өнгө                     	хар                            	хара                        	хар                                              		чёрный
Цаг хугацаа              	шөнө                           	hүни                        	сө                                               		ночь
Цаг хугацаа              	өглөө                          	                            	өрүн                                             		утро
Цаг хугацаа              	өдөр                           	үдэр                        	өдр                                              		день
Цаг хугацаа              	маргааш                        	                            	манһдур                                          		завтра
Цаг хугацаа              	өчигдөр                        	                            	өцклдур                                          		вчера
Цаг хугацаа              	долоо хоног                    	                            	долан хонг                                       		неделя
Цаг хугацаа              	жил, он                        	жэл                         	җил, өөн, ө, он                                  		год
Хүрээлэн буй орчин       	нар, наран                     	наран                       	нарн, адьян                                      		солнце
Хүрээлэн буй орчин       	сар, саран                     	һара                        	сар                                              		луна
Хүрээлэн буй орчин       	од, одон                       	одон                        	одн                                              		звезда
Хүрээлэн буй орчин       	ус, усан                       	уhан                        	усн                                              		вода
Хүрээлэн буй орчин       	гол, мөрөн                     	гол, мүрэн                  	һол, мөрн һол                                    		река
Хүрээлэн буй орчин       	нуур                           	нуур                        	нур                                              		озеро
Хүрээлэн буй орчин       	тэнгис                         	далай                       	тенгс                                            		море
Хүрээлэн буй орчин       	давс                           	дабһан                      	давсн                                            		соль
Хүрээлэн буй орчин       	чулуу                          	шулуун                      	чолун                                            		камень
Хүрээлэн буй орчин       	элс                            	элһэн                       	элсн, шора                                       		песок
Хүрээлэн буй орчин       	газар, шороо                   	газар                       	һазр, шора                                       		земля, почва
Хүрээлэн буй орчин       	үүл                            	үүлэн                       	үүлн, бахрагсн                                   		облако
Хүрээлэн буй орчин       	тэнгэр, огторгуй               	тэнгэри                     	теңгр, оһтрһу                                    		небо
Хүрээлэн буй орчин       	салхи                          	hалхин                      	салькн                                           		ветер
Хүрээлэн буй орчин       	цас                            	саhан                       	цасн, архайг                                     		снег
Хүрээлэн буй орчин       	мөс                            	мүльhэн                     	мөсн                                             		лёд
Хүрээлэн буй орчин       	гал                            	гал                         	һал                                              		огонь
Хүрээлэн буй орчин       	уул, хад                       	хада, уула                  	уул, хад, үүл                                    		гора
Амьтан                   	мал, амьтан, адгуус            	амитан                      	мал, адусн, аһурсн, әмтн                         		животное
Амьтан                   	загас                          	загаhан                     	заһсн, бершг                                     		рыба
Амьтан                   	шувуу, жигүүртэн               	шубуун                      	шовун, җивртн                                    		птица
Амьтан                   	нохой                          	нохой                       	ноха                                             		собака
Амьтан                   	могой                          	могой                       	моһа                                             		змея
Амьтан                   	өт, хорхой                     	хорхой, үтэн                	өтн, хорха                                       		червь
Ургамал                  	мод                            	модон                       	модн                                             		дерево
Ургамал                  	мод, саваа                     	модон                       	модн, чичә                                       		палка
Ургамал                  	ой, ой мод, шугуй              	ой                          	ө, ө-модн, шуhу модн                             		лес
Ургамал                  	жимс                           	жэмэс                       	земш, темсн, зер-земш                            		фрукт
Ургамал                  	үр                             	хүрэнгэ                     	экн                                              		семя
Ургамал                  	навч                           	набша                       	хамтхасн, намч, навч, бүчр                       		лист
Ургамал                  	үндэс                          	үндэһэн                     	уңг, үндсн, йозур, бетк                          		корень
Ургамал                  	цэцэг                          	сэсэг                       	цецг                                             		цветок
Ургамал                  	өвс, ногоо, ширгэ              	ногоон                      	ноһан, өвсн, нөөлүр, ширг                        		трава
Мал аж ахуй              	дээс, уяа, аргамжаа, оосор, бүч	аргамжа                     	деесн, ооср, бүч, арһмҗ, зел, уя                 		верёвка
Мал аж ахуй              	арьс, шир                      	арhан                       	арсн                                             		кожа
Мал аж ахуй              	мах                            	мяхан                       	махн, хасв, зовлһ                                		мясо
Мал аж ахуй              	цус                            	шуhан                       	цусн                                             		кровь
Мал аж ахуй              	яс                             	яһан                        	ясн                                              		кость
Мал аж ахуй              	өөх                            	тоhон, өөхэн                	өөкн, хорһн                                      		жир
Мал аж ахуй              	өндөг                          	үндэгэн                     	өндгн                                            		яйцо
Мал аж ахуй              	сүүл                           	һүүл                        	сүл                                              		хвост
Эрхтэн                   	үс                             	үhэн                        	үсн                                              		волос
Эрхтэн                   	толгой                         	толгой                      	толһа                                            		голова
Эрхтэн                   	чих                            	шэхэн                       	чикн                                             		ухо
Эрхтэн                   	нүд, нүдэн                     	нюдэн                       	нүдн                                             		глаз
Эрхтэн                   	хацар                          	                            	халх                                             		щека
Эрхтэн                   	ам                             	аман                        	амн                                              		рот
Эрхтэн                   	хэл                            	хэлэн                       	келн                                             		язык
Эрхтэн                   	хөл                            	хүл                         	көл                                              		нога
Эрхтэн                   	өвдөг                          	үбдэг                       	өвдг                                             		колено
Эрхтэн                   	гар, мутар                     	гар                         	һар, мотр                                        		рука
Эрхтэн                   	гэдэс                          	гэдэhэн                     	гесн                                             		живот, кишки
Эрхтэн                   	нуруу                          	нюрган                      	нурһн                                            		спина
Эрхтэн                   	цээж, өрц                      	сээжэ                       	чееҗ, өрч                                        		грудь
Эрхтэн                   	зүрх                           	зүрхэн                      	зүркн                                            		сердце
Эрхтэн                   	элэг                           	эльгэн                      	элкн                                             		печень
Эрхтэн                   	бөөр                           	                            	бөөр                                             		почки
бусад Нэр үг             	хайр, дурлал                   	                            	дурн                                             		любовь
бусад Нэр үг             	улс, орон                      	                            	орн, тангч                                       		страна
бусад Нэр үг             	хот                            	                            	                                                 		город
бусад Нэр үг             	нутаг                          	нютаг                       	                                                 		
бусад Нэр үг             	гэр                            	гэр                         	гер                                              		дом
бусад Нэр үг             	гудамж                         	                            	һудамж                                           		улица
бусад Нэр үг             	дэлгүүр                        	                            	делгүр                                           		магазин
бусад Нэр үг             	дуу                            	                            	дун                                              		песня
бусад Нэр үг             	дээл                           	дэгэл                       	                                                 		монгольская одежда
Тэмдэг нэр               	урт                            	ута                         	ут                                               		длинныйундэр
Тэмдэг нэр               	өндөр                          	ундэр                       	                                                 		высокий
Тэмдэг нэр               	хүнд                           	хүндэ                       	күнд                                             		тяжёлый
Тэмдэг нэр               	бүх, бүгд, даяар, хамаг        	бүхы, бүгэдэ                	цуһар, бүгд, хамг, даян                          		всё
Тэмдэг нэр               	том, их                        	томо                        	том, ик                                          		большой
Тэмдэг нэр               	их, олон                       	олон                        	олн, дала, ик, икәр                              		много
Тэмдэг нэр               	цөөн, цөөхөн, хэдэн, хэдхэн    	хэдэн                       	цөөкн, цөн, невчкн                               		несколько
Тэмдэг нэр               	бага                           	бага                        	баһ, бичкн, невчкн, баахнар                      		мало
Тэмдэг нэр               	бяцхан, жижиг, өчүүхэн         	бишыхан, божо, жэжэ         	бичкн, җиҗг, җаахн, үчүкн                        		маленький
Тэмдэг нэр               	нарийн, нимгэн                 	нарин, нимгэн               	нәрн, нәрхн, нимгн                               		тонкий
Тэмдэг нэр               	хүйтэн                         	хүйтэн                      	киитн, көргәсн                                   		холодный
Тэмдэг нэр               	шинэ                           	шэнэ                        	шин                                              		новый
Тэмдэг нэр               	хуучин, хөгшин, настай, ахмад  	хуушан                      	көгшн, наста, хуучн                              		старый
Тэмдэг нэр               	зөв                            	зүб                         	чик, зөвинәр                                     		правильный
Тэмдэг нэр               	сайн                           	һайн                        	сән, сәәтә, һәәвһә                               		хороший
Тэмдэг нэр               	муу                            	муу                         	му, аанахай                                      		плохой
Тэмдэг нэр               	цэвэр                          	сэвэр                       	                                                 		чистый
Тэмдэг нэр               	шууд, шулуун, цэх              	сэхэ                        	һо, чик, шуд, шудрһ                              		прямой
Тэмдэг нэр               	бөөрөнхий, дугуй               	түхэреэн                    	төгрг, моһлцг, дуһу                              		круглый
Тэмдэг нэр               	хурц, шовх                     	хурса                       	хурц, үзүртә, иртә                               		острый
Асуулт                   	хэн, хэн бэ                    	хэн                         	кен, кемб, кемби                                 		кто
Асуулт                   	хэзээ                          	хэзээ                       	кезә                                             		когда
Асуулт                   	юу, юу юм бэ                   	юун, юу                     	юн, юмб, юмби                                    		что
Асуулт                   	хаана, аль, хаа                	хаана                       	хама, альд, әлд, ха                              		где
Асуулт                   	яаж, хэр                       	хэр                         	яһҗ, яһад                                        		как
Үйл үг                   	уух, ундаалах                  	ууха                        	уух, ундлх, эдлх                                 		пить
Үйл үг                   	идэх, зооглох                  	эдеэлхэ                     	идх, эдлх, зооглх, уух                           		есть
Үйл үг                   	хөхөх                          	хүхэхэ                      	көкх                                             		сосать
Үйл үг                   	үлээх                          	үлеэхэ                      	үләх, сүүгх                                      		дуть
Үйл үг                   	амьсгалах                      	амилха, амисхалха           	әмсхлх, әмсхлгдх, кииһән авх                     		дышать
Үйл үг                   	инээх, хөхрөх                  	энеэхэ                      	инәх, һочкнх                                     		смеяться
Үйл үг                   	харах, үзэх                    	хараха                      	үзх, харх, һәәхх, шухих                          		видеть
Үйл үг                   	сонсох, дуулах                 	дуулаха                     	соңсх                                            		слышать
Үйл үг                   	мэдэх                          	мэдэхэ                      	медх, медҗәх                                     		знать
Үйл үг                   	бодох, сэтгэх, санах           	бодохо, шэбшэхэ             	санх, бодх, седклх                               		думать
Үйл үг                   	үнэрлэх, шинших                	үнэрдэхэ                    	үнрчлх, шиңшх                                    		нюхать
Үйл үг                   	айх, сүрдэх                    	айха                        	әәх, сүрдх                                       		бояться
Үйл үг                   	унтах, нойрсох                 	унтаха                      	унтх, нөөрсх                                     		спать
Үйл үг                   	амьдрах                        	амидарха                    	бәәх, җирһх, бәәршх                              		жить
Үйл үг                   	үхэх, нас барах, өнгөрөх       	үхэхэ                       	үкх, өңгрх                                       		умирать
Үйл үг                   	алах                           	алаха                       	алх                                              		убивать
Үйл үг                   	цохих                          	сохихо                      	цокх, чичх, нудрмдх                              		ударить
Үйл үг                   	хуваах, задлах                 	хубааха                     	хувах, хойра кех, зедлх                          		разделить
Үйл үг                   	хөвөх                          	тамарха                     	усчх, өөмх, көвх                                 		плавать
Үйл үг                   	нисэх                          	ниидэхэ                     	нисх                                             		летать
Үйл үг                   	явах, одох                     	ябаха                       	йовх, одх, очх                                   		ходить
Үйл үг                   	ирэх                           	ерэхэ                       	ирх, аашх                                        		
Үйл үг                   	суух                           	һууха                       	суух                                             		сидеть
Үйл үг                   	зогсох                         	байха                       	зогсх                                            		стоять
Үйл үг                   	эргүүлэх                       	эрьелдүүлхэ                 	дуһрулх, эргүлх                                  		вертеть
Үйл үг                   	өгөх                           	үгэхэ                       	өгх                                              		давать
Үйл үг                   	барих                          	бариха                      	бәрх                                             		держать
Үйл үг                   	татах, чирэх                   	татаха, зүдхэхэ             	татх, чирх                                       		тянуть
Үйл үг                   	оёх, шидэх                     	оёхо                        	уйх, шидх                                        		шить
Үйл үг                   	хэлэх, гэх                     	гэхэ                        	келх, гих                                        		сказать
Үйл үг                   	дуулах                         	дуулаха                     	дуулх                                            		петь
Үйл үг                   	наадах                         	наадаха                     	наадх, цокх, татх                                		играть
Үйл үг                   	шатах, ноцох                   	дүрэхэ                      	шатх, дүрвкх                                     		гореть
Бусад                    	битгий, бүү                    	бү                          	бичә, бичкә, биш, уга, угаһар, бү                		не
Бусад                    	бус, биш, ондоо                	бэшэ, буса, ондоо           	талдан, оңдан, биш, нөгә                         		другой
Бусад                    	ба, болон                      	ба, болон                   	болн, чигн, ба                                   		и
Бусад                    	бол, хэрвээ                    	хэрбээ... hаа, бол          	болхла, кемр, кемрҗән                            		если
Нөхцөл                   	дээр                           	дээрэ                       	деер                                             		на (чём-то)
Нөхцөл                   	-д/-т                          	соо, -да/-дэ/-до,-та/-тэ/-то	-д/-т, дотр                                      		в (чём-то)
Нөхцөл                   	-тай/-тэй/-той                 	-тай/-тэй/-той              	-та/-тә, -ла/-лә                                 		с (чем-то)
thread_title:  Түгээмэл хэрэглэгддэг үгс