بحث:ریشه‌شناسی جای‌نام‌های ایران

message: ابوسعد گوید: شاید اردبیل منسوب به اردبیل بن أرمینی بن لنطی بن یونان باشد.
اردبیل بنام های ذیل نیز خوانده شده است : اردویل . (حدود العالم ). اردپیل ۞ . باذان فیروز. (معجم البلدان ). فیروزگرد.(برهان ) (سروری ). بادان پیروز. فیروزآباد. پیروز رام . (شاهنامه ). و لقب آن دارالارشاد است . مؤلف برهان قاطع آرد: نام پسر ارمنین بن لنطی بن یونان است و نام شهریست معروف . گویند آن شهر را فیروز جد انوشیروان بنا کرده و از آن جهت فیروزگرد خوانندش و بعضی گویند منسوب به اردبیل بن ارمنین است و بناکرده ٔ اوست - انتهی . و رجوع به فرهنگ سروری و برهان جامع و آنندراج ومؤید الفضلاء و شعوری و سفرنامه ٔ مازندران و استراباد رابینو ص 8 و حبط ج 2 ص 12، 66، 82، 162، 169، 173، 197، 323، 324، 325، 326، 327، 328، 329، 332، 333، 334، 335، 336، 349، 353، 407، 414 و روضات الجنات ص 22 و ذیل جامعالتواریخ رشیدی ص 11، 185، 221، 241، 251 و 252 و ضمیمه ٔ معجم البلدان و التفهیم ص 338 ح و قاموس الاعلام ترکی (آردبیل ) شود. این نام را فردوسی گاه به فتح باء و گاه بکسر آن آورده : 
فردوسی.
فردوسی.
فردوسی.
فردوسی.
فردوسی.
فردوسی.
فردوسی.
فردوسی.
فردوسی.
فردوسی.
فردوسی.
فردوسی.
سعدی.
thread_title: اردبیل

message: نام این شهر همچنانکه در معجم البلدان یاقوت ج 1 ص 822 آمده تِبریز  تلفظ میشده است . و یاقوت در این تسمیه به ابوزکریای تبریزی (شاگرد ابوالعلاء مصری 363 - 449 هَ . ق .) که بیک لهجه ٔ محلی ایرانی صحبت میکرد استناد میکند. (ن ک : السمعانی . کتاب الانساب ، مجموعه ٔ گیب ، ماده ٔ التنوخی ) و سیداحمد کسروی تبریزی در آذری یا زبان باستان آذربایگان . طهران ، 1304 هَ . ش . ص 11 نویسد: تلفظ تبریز بکسر تاء یکی از خصایص لهجه ٔ منسوب به خزرها است اما یگانه تلفظ کنونی تبریز بفتح تاء میباشد و در خود تبریز بر وفق لهجه ٔ ترکی آذری بطور مقلوب یعنی تربیز تلفظ میشود. منابع ارمنی این تلفظ را بفتح اول تأئید میکنند، «فاوست » بیزانسی (در قرن چهارم )آن را «تورژ»  و «تورش »  نوشته و «آسولیک » (در قرن یازدهم میلادی ) «تورژ»  و «واردان » (در قرن چهاردهم ) «تورژ»  و «دورژ» ذکر کرده است . و گویا تسمیه ٔ اخیر از لهجه ٔ عامیانه ٔ ارمنی مشتق شده و اصل کلمه «د - ای - ورژ»  میباشد که معنی «این برای انتقام است » دارد... پس هم منابع ارمنی تأئید میکند که نام شهر درقرن پنجم (بلکه چهارم ) میلادی «تورژ»  بود و هم بپارسی «تورز»  تلفظ کرده اند و آن در زبان فارسی متداول بمعنی «تب ریز» و «تب پنهان کن » و بقول اولیا چلبی «ستمه دوکوجو»  است و احتمال میرود این تسمیه یعنی «پنهان کننده ٔ تف و گرما» با جنبش های آتشفشانی کوه سهند مربوط باشد [ و همچنین به تپریز که نام معبری است بین بایزید و وان ... ] . و خط ارمنی خصوصیات لهجه ٔ پهلوی شمالی را نشان میدهد «تپ < تو»  و بخصوص «رژ»  بدل از «رچ »  و بنظر میرسد که بایستی این تسمیه بسیار قدیمی یعنی قبل از دوره ٔ ساسانی و شاید قبل از اشکانی باشد... .
thread_title: تبریز

message: نام شهری در ایران که به زمان قدیم آن را طوس میگفتند. چون مزار شریف حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام در آن شهر واقع است لهذا مشهد مقدس گویند. (آنندراج ) (غیاث )
thread_title: مشهد

message: نام شیراز ظاهراً در الواح عیلامی مکشوف در تخت جمشید به صورتهای :
,ish-si-ra-Ti ,is-si-Shir ,ish-si-is-ra-Ti
ish-si-is-ra-Shi
آمده و تدسکو  درمجله ٔ انجمن شرقی امریکایی حدسی زده است و نام این شهر را از دو کلمه ٔ شر  (بمعنی خوب ) + راز  (همریشه ٔرز [ مو ]) گرفته ولی استاد بنونیست و استاد هنینگ این وجه اشتقاق را نپسندیده و آنرا رد کرده اند و گفته اند که «شر» به معنی خوب در لهجه های شرق ایران و همچنین در یک لغت پارتی (ضمن ترکیب ) آمده و در لهجه های جنوبی و غربی سابقه ندارد. (از حاشیه ٔ برهان چ معین ).
thread_title: شیراز

thread_title: منابع