بحث:کشتار ارمنی-تاتار ۱۹۰۵–۱۹۰۷/بایگانی ۱

message: At the end of the eighteenth century, Russia’s expansion in the Caucasus reached Georgia (see chapter two) and the Georgian Gubernia or protectorate was formed in 1801, confirming Georgia’s annexation to Russia. Simultaneously the first Azeri areas were included into Russia, that is the khanates of Kazakh and Shamshadil. In these first years of the nineteenth century, Russia tried to assert its influence over the khanates, and Karabakh was one of the first to accept Russian overlordship, although insurrections against Russian rule occurred and Russian control was far from stable.
Russian attempts to assert control over the region led to the conquests of a number of khanates between 1806 and 1809, and ultimately to the first Russo- Persian war of 1812–13. The Treaty of Gulistan, which ended this war, in fact led to Karabakh officially passing from nominal Persian control to Russian rule.
Only about ten years later, new insurrections took place in Karabakh and other khanates, as the khans or their descendants returned and tried to make use of the popular disaffection with Russian rule that they hoped would enable them to reclaim their respective thrones. These movements were supported by Iran, and thus resulted in a second Russo-Persian war which led to fresh Persian defeat, and the 1828 Treaty of Turkmanchai. This was important as far as Karabakh is concerned since immediately after the treaty, Russia encouraged and organized a population exchange. Thus huge number of Armenians left Persian and Ottoman lands to settle in the Russian Caucasus, and respectively large numbers of Muslims left the South Caucasus for areas under Persian or Ottoman control. According to Russian census reports, the Armenian population in Karabakh represented 9 per cent of the total in 1823 (the remaining 91 per cent being registered as ‘Muslims’), 35 per cent in 1832, and a majority of 53 per cent in 1880. This information is only of limited use, as the census included the entire Karabakh khanate, that is including lower Karabakh. Hence the figures for Mountainous Karabakh remain unknown; it is nevertheless certain that the overall increase in Armenian population was due to an increasing migration of Armenians to Mountainous Karabakh or an exodus of Muslims from the region.
The process accelerated after every Russo-Turkish war (1855–56 and 1877– 78) as Russians saw the Azeris as generally unreliable and as potential allies to the Turks, given their ethno-linguistic affinities. In contrast, the Armenians were seen as Russia’s natural allies in the region, devoted to the tsar, and reliable. In a sense, then, Armenians were favoured by the authorities and even took up important positions in the administration of the region. Naturally, the opposite was true in the Ottoman Empire, where Armenians were seen as a potentially pro-Russian fifth column, leading to the massacres of 1890. Even before that, though, Armenians left Turkey whereas numerous Azeris, in particular Sunni Azeris, migrated from the Caucasus to the Ottoman Empire. By the turn of the century, there were over 1,200,000 Armenians in the South Caucasus, in what is called ‘Eastern Armenia’ as opposed to ‘Western Armenia’, located in modern-day Turkey. The Armenian population in the Western part is debated; Turkish sources speak of less than a million whereas Armenian sources often mention several million Armenians.
In the latter part of the nineteenth century, the Baku oil boom led to a concentration of Armenians in Baku, occupying the higher industrial and managerial positions. As the Armenians were clearly favoured by the Russian rulers in terms of their benefiting from the oil riches, tensions with the natives arose: whereas the two populations had been able to live in peace earlier in spite of the population movements and the fact that Armenians had made use of the practice to buy out Azeris from their lands, this practice could have been seen as leading to problems.
These tensions remained covert until the first Russian revolution of 1905, which soon spread to the South Caucasus. Disturbances broke out first in Baku, Nakhchivan, and Yerevan but soon spread to Shusha in Western Karabakh, where the first inter-ethnic riots erupted. It is still disputed how the clashes started, contesting allegations existed primarily as to who struck first. However, it is important to note that—as in more recent years—the central imperial authorities’ failure to intervene led to speculation that the authorities either provoked the violence or at least saw no reason to stop it, as it would distract both groups from their respective pursuit of freedom.
Armenian or pro-Armenian sources such as Dasnabedian and Walker argue that the Azeris (whom he terms Tatars) provoked the fighting, leading to a strong Armenian response and eventually what he terms ‘the victory of the Armenians’. Dasnabedian claims that the Azeris ‘unleashed a war against the Armenians…with a clear intention to massacre, pillage, and destroy (sic)’. Accordingly, the ‘Tatars’ massacred unarmed Armenians in February 1905 in Baku, later moving to other cities including Karabakh; in response, the Dashnaks according to Dasnabedian were successful in ‘stopping the original momentum of the armed and destructive Azeri mobs’ and even to ‘counterattack and sometimes severely punish’ the Azeris. Walker claims that the ‘Tatars were free to massacre with impunity.’ According to Feigl, on the other hand, the Dashnaktsutiun committed terrorist acts (similar to those orchestrated in the Ottoman empire by the organization at the time)34 against the Azeri majority in Shusha, Baku and Ganja, leading to the eruption of violence. In Baku, accordingly, most of the Azerbaijani leading stratum was eliminated; in Susha, Azeri homes were destroyed, and 500 Azeris and 40 Armenians were killed. In total, Feigl claims, 158 Azeri villages and over 10,000 Azeris were killed during this period. None of these authors, however, include any references to support their claims; moreover their respective arguments are made less credible by the fact that they depict one side as the sole perpetrator and do not even mention any atrocities committed by the opposite side, portraying that side instead as victims.
According to van der Leeuw, the riots started with the killing of an Azeri schoolboy and a shopkeeper in Baku, in early February 1905. Bloody clashes followed and an Azeri mob marched on the Armenian quarters of Baku; within four days, 126 Azeris and 218 Armenians had been killed. By August, violence broke out in Shusha after a Dashnak manifesto was issued calling for the eviction of all Turkic and Persian elements from the ‘holy place of Armenia’. Hundreds of Azeris were reportedly killed; a truce was established by the end of the month. Nevertheless the news from Shusha spread back to Baku, where Azeris attacked Armenian industries. Violence re-emerged in the summer of 1906 in Karabakh, with ‘wholesale battles waged between Armenian and Azeri village communities.’ Consequently, the city of Shusha became rigorously divided into an Armenian uptown and an Azeri downtown. Swietochowski for his part cites Armenian sources that claim that a total of 128 Armenian and 158 Muslim villages were destroyed or pillaged, indicating that the violence was very much two-sided; accounts of the number of dead vary between 3,100 and 10,000. According to Swietochowski, all data suggest that the Azeri side suffered more casualties than the Armenian. This stems from the fact that the Azeri mobs were very badly organized, whereas the armed Dashnak units that did much of the fighting on the Armenian side were considerably more effective, a fact noted by almost all analysts. Dasnabedian, in his history of the Dashnaktsutiun, proudly claims that ‘thanks to its decisive role in…the Armeno-Tatar confrontations of 1905, the ARF’s prestige in the Caucasus and elsewhere had noticeably increased.’
As Swietochowski suggests, the events of 1905–6 were crucial in the formation of the national identity of the Azeris: ‘The Tatar-Armenian war generated Muslim unity for a cause that transcended local or sectarian loyalties, and henceforth such divisions ceased to be a serious impediment to political action’. The feeling of common identity also grew in Iranian Azerbaijan, and even developed into a serious threat of retaliation against Armenians in Tabriz, who were forced to publicly distance themselves from the actions of their fellow Armenians in the Caucasus. The events during this first Russian revolution are then of crucial importance to the further development of the Armenian-Azerbaijani conflict, primarily because this period saw the first instances of organized armed confrontation between the two communities. The symbolically so important ‘first blood’ of the conflict was spilled during this period. Moreover, the events were instrumental in, and certainly hastened, the development of a self-aware Azerbaijani nation.
در اواخر قرن هجدهم، توسعه ارضی روسیه در قفقاز به گرجستان رسید و فرمانداری گرجستان یا قیمومیت گرجستان در سال 1801 پدید آمد که تاییدی بر پیوستن گرجستان به قفقاز بود. همزمان اولین مناطق آذری نشین -خانات کازاک و شامشادیل- به روسیه ملحق شدند. در سال‌های اولیه قرن نوزدهم، روسیه سعی می‌کرد که تسلط خود بر این خانات را تحکیم کند و قره باغ یکی از اولین خاناتی بود که حاکمیت روسیه را پذیرفت. با این حال شورش‌هایی علیه حاکمیت روسیه رخ داد و تسلط روسیه بر این مناطق چندان پایدار نبود.
تلاش روسیه جهت اعمال حاکمیت خود بر منطقه، منجر به فتح خانات جدید بی سال‌های 1806 تا 1809 شد و سرانجام اولین جنگ ایران-روس (1812-1813) را رقم زد. عهدنامه‌ی گلستان که در پایان این جنگ امضا شد در حقیقت پایانی بر حاکمیت اسمی ایران بر قره باغ بود.
تنها ده سال بعد، شورش‌های جدیدی در قره باغ و دیگر خانات رخ داد. زیرا خوانین یا فرزندان آنان بازگشتند و تلاش کردند که از نارضایتی عمومی علیه حاکمیت روسیه استفاده کنند و مناطق از دست رفته را باز پس گیرند. این جنبش ها مورد حمایت ایران بود و لذا منجر به جنگ دوم ایران و روس، شکست مجدد ایران و معاهده ترکمانچای 1828 شد. این اتفاق در رابطه با قره باغ اهمیت دارد، زیرا بلافاصله پس از معاهده، روسیه شروع به سازماندهی جابه جایی جمعیتی نمود. بنابراین جمعیت بسیاری از ارامنه ایران و عثمانی را ترک کرده و در قفقاز روسیه مستقر شدند و در مقابل جمعیت زیادی از مسلمانان قفقاز جنوبی را ترک و در مناطق تحت تسلط ایران یا عثمانی سکنی گزیدند. بنابر گزارشات سرشماری روسیه، ارامنه قره باغ 9 درصد از جمعیت را در سال 1823 تشکیل می‌دادند و 91 درصد باقی به عنوان مسلمان در این گزارش‌ها ثبت شده اند. این درصد به 35 در سال 1832 و در 1880 به اکثریت 53 رسید. البته این اطلاعات چندان مورد توجه نیست زیرا در سرشماری روس‌ها کل خانات قره باغ شامل قره باغ پایین منظور شده است. از این رو ارقام مربوط به قره باغ کوهستانی مجهول است. با این حال مسلم است که افزایش کلی جمعیت ارامنه در نتیجه مهاجرت فزاینده‌ی آنان به قره باغ کوهستانی یا خروج مسلمانان از منطقه بوده است.
این فرآیند پس از هریک از جنگ‌های روسیه-عثمانی (1855-1856 و 1877-1878) شدت یافت زیرا روس‌ها آذریها را به علت وابستگی‌های زبانی-قومی متحد بالقوه ترک‌ها می‌دیدند و در مقابل ارامنه متحد طبیعی روس‌ها در منطقه، وفاداران به تزار و قابل اعتماد تلقی می‌شدند. بنابراین ارامنه مورد حمایت مقامات قرار گرفته و حتی به مناصب مهمی در اداره‌ی منطقه رسیدند. طبیعتا در ترکیه خلاف این صادق بود و در آنجا ارامنه ستون پنجم بالقوه روس‌ها تلقی می‌شدند که منجر به کشتارهای 1890 شد. حتی بیش از اینکه ارامنه ترکیه را ترک کنند، آذری‌های بسیاری خصوصا سنی از قفقاز به امپراطوری عثمانی مهاجرت کردند. در اواخر قرن جاری، 1200000 ارمنی در قفقاز جنوبی و در مناطقی که امروزه جهت تمایز با ارمنستان غربی در ترکیه، ارمنستان شرقی نامیده می‌شود، زندگی می‌کردند. جمعیت ارامنه در قسمت غربی مورد مناقشه است. منابع ترکیه کمتر از یک میلیون و منابع ارمنی اغلب چند میلیون را ذکر می‌کنند.
در نیمه دوم قرن نوزدهم ، رونق نفت باکو منجر به تمرکز ارامنه در باکو شد و مناصب بالای صنعتی و مدیریتی را اشغال کردند. از آنجایی که ارمنی ها کاملا در بهره مندی از ثروتهای نفتی مورد حمایت حاکمان روسی بودند، تنش با بومیان به وجود آمد: با اینکه این دو گروه تاکنون علی رغم جابجایی‌های جمعیتی در صلح بودند اما اینکه ارامنه از این موقعیت جهت خرید زمین‌های آذربایجانی‌ها استفاده می‌کردند، منجر به مشکلات شد.
این تنش ها تا انقلاب اول روسیه در سال 1905 که به زودی در قفقاز جنوبی گسترش یافت ، پنهان ماند. آشفتگی ها ابتدا در باکو ، نخجوان و ایروان رخ داد اما خیلی زود به شوشا در قره باغ غربی ، که اولین تنش‌های های بین قومی فوران کرد، گسترش یافت. هنوز هم در مورد چگونگی شروع درگیری ها و اینکه چه کسی آغازگر بوده است اختلاف نظر وجود دارد. با این حال ، توجه به این نکته مهم است که - مانند سالهای اخیر ، عدم مداخله مقامات مرکزی امپراتوری منجر به گمانه زنی هایی شد که مقامات یا مشوق حشونت بوده‌اند یا حداقل دلیلی نمی‌دیدند که از خشونت جلوگیری کنند، زیرا نزاع بین دو گروه آنان را از تعقیب اهداف آزادیخواهانه منحرف می‌کرد.
منابع ارمنی یا طرفدار ارمنی مانند داسنابدیان و واکر معتقدند که آذربایجانی ها (که او آنان را تاتار می نامد) شروع کننده درگیری ها بوده و منجر به واکنش شدید ارمنی ها و سرانجام آنچه او پیروزی می‎نامد، شده است. داسنابدیان ادعا می کند که آذربایجانی ها - جنگ علیه ارامنه را به وضوخ با قصد قتل عام، غارت و نابودی آغاز کردند. بر این اساس ، "تاتارها" ارمنی های غیرمسلح را در فوریه 1905 در باکو قتل عام کردند، و سپس به سمت سایر شهرها از جمله قره باغ حرکت کردند. در پاسخ ، داشناك ها به گفته داسنابدیان موفق به "متوقف كردن ضربت اصلی اوباش مسلح و مخرب آذربایجان" و حتی "ضد حمله و گاه مجازات شدید" آذری ها شدند. واکر ادعا می کند که "تاتارها جهت قتل عام آزاد و مصون از مجازات بوده اند." از سوی دیگر به گفته فیگل اقدامات تروریستی داشناکسیون -مشابه امپراطوری عثمانی- علیه اکثریت آذری ساکن شوشا، باکو و گنجه باعث فوران خشونت شد. بر این اساس ، در باکو ، بیشتر قشر پیشرو آذربایجان حذف شدند. در شوشا خانه های آذری ویران شد و 500 آذری و 40 ارمنی کشته شدند. در کل ، فیگل ادعا می‌کند که، 158 روستای آذری در این مدت ویران و بیش از 10،000 آذری کشته شده‌اند. با این حال ، هیچ یک از این نویسندگان هیچ مرجعی برای تأیید ادعاهای خود ندارند. علاوه بر این ادعای آنان از از این جهت که تلاش دارند یکی از طرفین را کاملا مقصر و دیگری را قربانی قلمداد کنند و حتی یک مورد از قساوت‌های انجام شده توسط طرف مقابل را ذکر نمی‌کنند، فاقد اعتبار است.
به گفته ون دره لیو ، این آشوب ها با کشته شدن یک دانش آموز آذری و یک مغازه دار در باکو ، در اوایل فوریه 1905 آغاز شد. این واقعه درگیری‌های خونین به دنبال داشت و اوباش آذری به محله ارمنی باکو تاختند. طی جهار روز 126 آذری و 218 ارمنی کشته شدند. در ماه آگوست خشونت در شوشا آغاز شد و مانیفست داشناک خواهان پاکسازی تمامی عناصر ترک و ایرانی از ارمنستان مقدم شد. بنابر گرارشات صدها آذری کشته شدند و در پایان ماه آگوست خشونت ها آرام گرفت. با این وجود اخبار شوشا به باکو رسید و در آنجا آذری‌ها به صنایع ارمنی حمله کردند. بار دیگر خشونت در تابستان 1906 در قره باغ آغاز شد ، و نزاع بزرگی بین ارامنه و آذری‌ها در گرفت.در نتیجه شهر شوشا به دو بخش متخاصم ارمنی و آذری تقسیم شد. سوئیتچوفسکی به نقل از منابع ارمنی می‌نویسد که 128 روستای ارمنی و 158 روستای مسلمان نشین نابود یا غارت شدند و این نشان می دهد که خشونت دو طرفه بوده است. شمار کشته شدگان بین 3،100 تا 10000 نفر متغیر است. طبق گفته سوئیتچوفسکی ، همه داده ها حاکی از آن است که طرف آذری ها تلفات بیشتری نسبت به ارمنی ها متحمل شده است. این ناشی از این واقعیت است که آذربایجانی‌ها سازمان یافتگی مناسبی نداشتند، در حالی که یگان های مسلح داشناک که بیشترین نبردها را از طرف ارامنه انجام می دادند ، بسیار مؤثرتر بودند ، واقعیتی که تقریباً همه تحلیلگران می گویند. داسنابدیان ، در کتاب خود،تاریخ داشناکسیون، با افتخار ادعا می کند که - به لطف نقش تعیین کننده آن در ... تقابل های ارمنی-تاتار 1905 ، اعتبار داشناکسیون در قفقاز و جاهای دیگر به طرز چشمگیری افزایش یافت.
مطابق با نوشته‌های سویتوچوسکی، رویدادهای 6-1905 در شکل‌گیری هویت ملی آذری‌ها بسیار مهم بوده است: «جنگ تاتار و ارمنی باعث وحدت مسلمانان به دلایلی فراتر از وفاداری های محلی و فرقه شد و چنین تقسیماتی که تا آن‌زمان مانعی جدی برای اقدام سیاسی بودند، از میان رفتند.» احساس هویت مشترک در آذربایجان ایران نیز رشد کرد و حتی به تهدیدی جدی انتقام جویی علیه ارامنه در تبریز تبدیل شد که مجبور شدند علنا از اقدامات هم‌قومی‌های خود در قفقاز فاصله بگیرند. وقایع انقلاب اول روسیه اهمیتی اساسی در نزاع ارامنه و آذربایجانی‌ها دارد، در درجه اول به این دلیل که نخستین موارد درگیری مسلحانه سازمان یافته بین دو جامعه در این دوره رخ داد. مفهوم نمادین «خون اول» نزاع در این دوره ریخته شد. علاوه بر آن، این وقایع در پدید آمدن یک ملت خودآگاه آذربایجانی مؤثر بوده و مطمئناً باعث تسریع فرآیند شکل‌گیری هویت ملی شده است.
Abadpours (بحث) ‏۱۸ سپتامبر ۲۰۱۹، ساعت ۱۷:۳۰ (UTC)
thread_title:  کتاب Small Nations and Great Powers: A Study of Ethnopolitical Conflict صفحات 53 تا 56 

message: مجید تفرشی، پژوهشگر تاریخ در لندن، از روزهای نخست پس از جدایی می‌گوید: «روسها در آن زمان تا تبریز را اشغال کرده بودند و سرزمینهای جنوب ارس بعد از عهدنامه دوم به ایران برگردانده شد. و بعد جابه‌جایی‌های جمعیتی صورت گرفت. عده‌ای به دلایل مختلف از جمله دلایل مذهبی، اقتصادی و داشتن عرق ملی، کوچ کردند به جنوب ارس تا مقیم ایران باقی بمانند.»
اما این جابه‌جایی جمعیتی عملا به کوچ مسلمانان علاقه‌مند به حاکمیت مسلمان ایران ختم نشد و آنگونه که تورج اتابکی می‌گوید، در چارچوب یک سیاست دراز مدت استراتژیک، از سوی حاکمان روس شمال ارس تشویق می‌شد؛ اینکه مسلمانان به جنوب ارس مهاجرت کنند و در مقابل، مسیحیان جنوب ارس که عموما ارمنی‌ بودند، به شمال ارس بروند.
این سیاست چنان با جدیت از سوی روسیه اجرا می‌شد که سرانجام اعتراض دولت قاجاریه را به دنبال داشت و کار به جایی رسید که دولت روسیه طی یک قراردادی وعده داد که این سیاست را به کناری بگذارد. اما در عمل چنین نشد.
Abadpours (بحث) ‏۱۸ سپتامبر ۲۰۱۹، ساعت ۱۱:۴۷ (UTC)
thread_title:  آنها که ماندند آن سوی ارس، آنها که ماندند این سوی ارس 

message: فصل پانزدهم- اعلیحضرت پادشاه ممالک ایران به این حسن اراده که آرام و آسایش را به ممالک خود باز آورد و موجبات مکاره را که اکنون به سبب این جنگ و خصومت بر اهالی مملکت روی آورده و به جهت انعقاد این عهدنامه که به فیروزی تمام سمت انجام می پذیرد از ایشان دور کرده، همه رعایا و ارباب مناصب آذربایجان عفو کامل و شامل مرحمت می فرمایند و هیچ یک از ایشان بدون استثنای مراتب و طبقات به جرم عرضه ها و عملها و رفتارهای ایشان که در مدت جنگ یا در اوقات تصرف چند وقت قشون روسیه از ایشان ناشی شده نباید معاقب شوند و آزار ببینند و نیز از امروز یکساله مهلت به ایشان مرحمت می شود که به آزادی با عیال خود از مملکت ایران به مملکت روس انتقال نمایند و اموال و اشیاء خود را نقل یا بیع کنند، بدون اینکه از جانب دولت یا حکام ولایت اندک ممانعت کنند یا از اموال و اشیاء منقوله یا مبیعه ایشان حقی و مزدی اخذ نمایند.
و در باب املاک ایشان پنج سال موعد مقرر می شود که در آن مدت بیع به حسب خواهش خود بنا گذاری در باب آنها نمایند، و از این عفو و بخشش مستثنی می شوند کسانی که در این مدت یکساله به سبب بعضی تقصیرها و گناههایی که مستلزم سیاست دیوانخانه باشد مستوجب عقوبت می گردد.
Abadpours (بحث) ‏۱۸ سپتامبر ۲۰۱۹، ساعت ۱۱:۵۸ (UTC)
thread_title:  فصل 15 عهدنامه ترکمانچای 

message: قلعه گنجه به دشواری فتح شد و روس‌ها با مقاومت جواد خان روبرو شدند. در منابع ایرانی (اعتمادالسلطنه، رضاقلی خان هدایت) و همچنین عباس‌قلی آقا باکیخانف به کشتار 1500-3000 مرد پس از فتح گنجه اشاره کرده اند.
دو سال پس از اشغال گنجه به وسیله روسها، پسر جوان خان به کمک ولیعهد عباس میرزا، بسیاری از ساکنان را به داخل ایران کوجاند. محافظت از 6000 خانواده به پیر قلی خان قاجار واگذار شد که آنان را به تبریز برد. سپس در سال 1809، قبایل بزچالو و آیرملو گنجه به نخجوان مهاجرت داده شده و قره پاپاق نام گرفتند. بعدا هنگامی که نخجوان نیز تسلیم روس‌ها شد، این قبایل در سولدوز (نقده) مستقر شدند. قره پاپاق‌ها اکنون در استان‌های قارص، ایغدیر و اردهان ترکیه نیز سکونت دارند.
نسل‌کشی چرکس و انتقال تاتارهای کریمه در این زمان صورت گرفته است.
Abadpours (بحث) ‏۱۸ سپتامبر ۲۰۱۹، ساعت ۱۶:۵۷ (UTC)
thread_title:  فتح دشوار قلعه گنجه و دشمنی تزارها با مسلمانان منطقه 

message: Tsarist and Soviet Contributions to Azerbaijani Nation-building
If one looks at the events that took place while the USSR was still intact one discovers that both uniquely Soviet-era factors and factors common to most colonized regions influenced the Azerbaijani experience. Urbanization, industrialization, mass education and greater access to print and other media consolidated the Azeri ethno-linguistic community into an Azeri nation, as was the case in many other parts of the world.
The establishment of tsarist bureaucratic and military rule in Azerbaijan in 1828, and the undermining of the local elites, led to resistance by both the Azeri gentry and the peasantry. Yet in the mid nineteenth century the more moderate policies of Viceroy Mikhail Vorontsov drew Muslim and Christian warlords into the Russian nobility and employed them as local governors. Thus the initial nationalistic or quasi-nationalistic anger at the imposition of `infidel`(or Christian) rule subsided. Moreover, the Russian presence was always low, and anti-Russian feelings were therefore moderate.
Until the 1905-6 Armeno-Tatar (the Azeris were called Tatars by Russia) war, localism was the main tenet of cultural identity among Azeri intellectuals. It comprised emphasis on spoken vernacular, local history, and a preoccupation with local problems in such localities as Baku, Ganja, Tblisi, Nakhichevan and Shusha. Pan-Turkic issues, including Azerbaijanism, and solidarity with Turkey and other Turkic or Muslim communities within tsarist Russia, were unpopular.
The 1905-6 Armeno-Tatar War forced the Azeri elite and the population at large to ponder whether localism was a sufficient tool to weather the tsarist and Armenian encroachment. The war was partly due to increasing class differences between the Armenians, who had better jobs and higher wages in the booming oil industry, and the less-educated and less technically adept Azeris, who put up with menial jobs and lower wages. To the class differences should be added the real or perceived bias of tsarist officialdom in favor of the Armenian community. The better-off Azeris, including merchants, oil and textile industrialists and the landed nobility, felt squeezed by their Armenian counterparts and also perceived a pro-Armenian Russian bias. By the time war broke out, wealthy Azeris had begun to subsidize educational, cultural and other communal activities. After the war, they began to look to Turkey and Iran as allies.
Incidentally the 1905-9 Constitutional Revolution in Iran, the Young Turk revolution in 1908, and the reformist thoughts of the Tatar jadid Ismail Bey Gaspirali and the modernist/religious Jamal al-Din al-Afghani professionally influenced the thinking of early twentieth century Azeri intellectuals. Unlike their Tatar counterparts, who were mostly educated in St Petersburg or Berlin, Azeri intellectuals were educated primarily in Istanbul. Among them were such influential leaders as Mehmet Emin Rasulzadeh, Nariman Narimanov, Ahmad Ağoğlu, Ali Huseinzadeh, Hashim Vazirov, Uzeyir and Jeyhun Hajibeyli, and Mardan Bey Topchubashi.
The Azeri Intellectual elite were strong proponents of secular modernism and constitutionalism, due both to the Young Turk influence, to hostility to the Iranian monarchy – which had lost all real power to Russia, Britain and other European states – and the Shia clerical hierarchy. Like their contemporaries in Iran and Turkey, the Azeri ziyalilar (intellectuals) were receptive to populist and socialist ideas, and used nationalism interchangeably with socialism because to them anti-imperialism meant mainly anti-Russianism. The Azeri ziyalilar remained united until the 1905 Russian Revolution, after which the socialist Himmat (Toil) group was born. Somewhat belat-edly, the more nationalist but still socialist Musavat (Equality) was established in 1911. Until 1917, the two groups cooperated against the tsarist regime and the religious conservatives, and it was perceived as natural that they exchanged members. For instance, Mehmet Emin Rasulzadeh, who became president of the independent Azerbaijan Republic (1918-20), was a Himmat member but joined Musavat in 1913. Nariman Narimanov, who became first secretary of the Azerbaijan Communist Party (AzCP), had earlier been a Musavat member.
سهم حکومت تزاری و اتحاد جماهیر شوروی در ملت‌سازی آذربایجانی
اگر به وقایع پیش از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی نگاهی بیفکنیم، درخواهیم یافت که عوامل منحصر به شوروی و عواملی که در بسیاری از مناطق تحت استعمار مشترک‌اند، هر دو روی تجربه‌ی آذربایجانی‌ها تاثیرگذار بوده‌اند. شهرنشینی، صنعتی‌سازی، آموزش همگانی و دسترسی بیشتر به رسانه‌های چاپی و دیگر رسانه‌ها، جامعه قومی-زبانی آذربایجان را به عنوان یک ملت آذربایجانی تثبیت کرد، همان‌طور که همین اتفاق در بسیاری از دیگر مناطق دنیا رخ داد.
استقرار حکومت بوروکراتیک و نظامی تزاری در آذربایجان در سال 1828 و تضعیف نخبگان محلی، باعث مقاومت هر دو گروه نجیب‌زادگان و و دهقانان آذری شد. با این وجود، در اواسط قرن نوزدهم، سیاستهای معتدل‌تر برای نایب‌السلطنه میخائیل وروونتسو جنگ سالاران مسلمان و مسیحی را به سمت اشراف روسی سوق داد و آنها را به عنوان فرمانداران محلی به کار گرفت. بنابراین خشم اولیه ملی‌گرایانه یا شبه ملی‌گرایانه از تحمیل حکومت "کافر" (یا مسیحی) فروکش کرد. علاوه بر این، حضور روسیه همیشه پایین بود و بنابراین احساسات ضد روسی متعادل بود.
تا زمان جنگ ارمنی-تاتار 6-1905 (آذری‌ها توسط روسیه تاتار خوانده می‌شدند)، محلی‌گرایی اصلی‌ترین جز هویت فرهنگی در بین نخبگان آذری بود. این نگرش بر گفتارهای بومی، تاریخ محلی و تمایل بر حل مسائل محلی در مناطقی چون باکو، گنجه، تفلیس، نخجوان و شوشا تکیه داشت. معضلات پانترکیسم از جمله آذربایجانیسم و همبستگی با ترکیه یا دیگر جوامع ترک یا مسلمان چندان در روسیه تزاری طرفدار نداشتند.
جنگ ارمنی-تاتار 6-1905 نخبگان و جمعیت آذری را به این فکر واداشت که آیا محلی‌گرایی برای تحمل تجاوز ارامنه و حکومت تزاری کافی است یا خیر. این جنگ تا حدودی به دلیل افزایش اختلافات طبقاتی بین ارمنی‌ها، که در صنعت نفت در حال شکوفایی، مشاغل بهتر و دستمزدهای بالاتری داشتند، و آذربایجانی‌های کم‌سوادتر و دارای مهارت کمتری، که مشاغل پست‌تر و دستمزد پایین‌تری داشتند، رخ داد. به این اختلاف طبقاتی بایستی تبعیض سیستم اداری تزارها به نفع جامعه ارمنی – که یا واقعا وجود داشت و یا صرفا آذربایجانی‌ها چنین حسی را داشتند- را افزود. آذری‌های مرفه‌تر از جمله بازرگانان، صنعتگران نساجی و نفت و نجبای زمین‌دار، از سوی همتایان ارمنی خود احساس فشار می‌کردند و همچنین گرایش روس‌ها به نفع ارامنه را درک می‌کردند. تا قبل از شروع جنگ، آذری‌های ثروتمند شروع به کمک به فعالیت‌های آموزشی، فرهنگی و دیگر فعالیت‌های همگانی کرده بودند. پس از جنگ، آنان ترکیه و ایران را متحد خود می‌شمردند.
اتفاقا انقلاب مشروطه‌ی 9-1905 ایران، انقلاب ترکان جوان در سال 1908، افکار اصلاح‌طلبانه‌ی اسماعیل بیک گاسپرالی و نوگرایی دینی سید جمال‌الدین اسدآبادی به طور حرفه‌ای بر تفکرات روشنفکران آذری ابتدای قرن بیستم تاثیر گذاشت. برخلاف روشنفکران تاتار که اغلب در سن پطرزبورگ یا برلین تحصیل کرده بودند، روشنفکران آذری در درجه اول در استانبول تحصیل کرده بودند. بین این روشنفکران می‌توان رهبران تاثیرگذاری همچون محمد امین رسول‌زاده، نریمان نریمانف، احمد آغ اوغلو، علی حسین زاده، هاشم وزیروف، عضیر و جیحون جاجی بیگلو و مردان بیگ توپچوباشی را نام برد.
نخبگان معنوی آذری،  به دلیل نفوذ تفکرات ترکان جوان، خصومت با سلطنت ایران- که همه قدرت واقعی را به روسیه، بریتانیا و دیگر کشورهای اروپایی باخته بود- و دشمنی با روحانیت شیعه حامیان سرسخت مدرنیسم و مشروطه سکولار بودند. روشنفکران آذری همانند معاصران خود در ترکیه و ایران، پذیرای ایده‌های مردمی و سوسیالیستی بودند و ناسیونالیسم و سوسیالیسم را در تقابل با یکدیگر مورد استفاده قرار می‌دادند زیرا برای آنان امپریالیسم ستیزی به معنی روسیه ستیزی بود. روشنفکران آذری تا انقلاب 1905 روسیه متحد باقی ماندند. بعد از انقلاب 1905، گروه سوسیالیستی همت پدید آمد. حزب ملی‌گراتری مساوات که سوسیالیست نیز بود در 1911 تاسیس شد. این دو گروه تا سال 1917 علیه رژیم تزاری و محافظه‌کاران مذهبی با یکدیگر همکاری داشتند و لذا طبیعی بود که اعضای این دوگروه با هم معاوضه شوند. به عنوان مثال، محمد امین رسول‌زاده که رییس جمهور جمهوری مستقل آذربایجان (20-1918) شد، از اعضای گروه همت بود که در سال 1913 به مساوات پیوست. نریمان نریمانف که اولین دبیر حزب کمونیست آذربایجان شد، پیش‌تر عضو گروه مساوات بود.Willem van Schendel, Erik Jan Zürcher. Identity Politics in Central Asia and the Muslim World: Nationalism, Ethnicity and Labour in the Twentieth Century. I.B.Tauris, 2001. , , p. 43, 44
Abadpours (بحث) ‏۱۸ سپتامبر ۲۰۱۹، ساعت ۱۵:۰۱ (UTC)
thread_title:  کتاب Identity Politics in Central Asia and the Muslim World: Nationalism, Ethnicity and Labour in the Twentieth Century صفحات 43 و 44 

message: The communal violence between 1905 and 1907 has been called the Tatar-Armenian war, but a more appropriate name would be the Azeri-Armenian war because of the important role the fighting played in the formation of Azeri national identity. Organized violence accelerated the formation of a sense of common interest among Azeris, helping to replace a tradition of localism with national selfawareness. The Armenians too were affected by the violence of the period. Hostility toward the Turks and Azeris and a sense of collective vulnerability bolstered the Dashnaktsuntiun (Armenian Revolutionary Federation), which sought Armenian autonomy in areas perceived as historically Armenian.
خشونت جمعی بین سال‌های ۱۹۰۵ تا ۱۹۰۷، جنگ تاتار-ارمنی خوانده شده، اما نام مناسب‌تر برای آن جنگ آذری – ارمنی است زیرا این نزاع نقش مهمی در شکل‌گیری هویت ملی آذری ایفا کرده است. خشونت سازمان‌یافته باعث تسریع تشکیل احساس منافع مشترک در میان آذری‌ها شد که به جایگزینی سنت محلی‌گرایی با خودآگاهی ملی کمک می‌کرد. ارامنه نیز تحت تاثیر خشونت این دوره قرار گرفتند. دشمنی با ترک‌ها و آذری‌ها و احساس آسیب‌پذیری جمعی داشناکسیون (فدراسیون انقلابی ارمنی) را  تقویت کرد. هدف این سازمان، استقلال ارامنه در مناطقی بود که از نظر تاریخی ارمنی تصور می شدند.
Abadpours (بحث) ‏۱۸ سپتامبر ۲۰۱۹، ساعت ۱۵:۳۰ (UTC)
thread_title:  کتاب Stopping Wars and Making Peace: Studies in International Intervention صفحه 46 

message: Armeno-Azerbaijani Enmity
Not all the attacks were directed against the Russian government during this turbulent period. The enmity between the Turks and the Armenians seems to have been contagious; it grew by leaps and bounds between the Armenians and the Azerbaijanis of Transcaucasia who had lived for centuries in comparative peace. It is impossible to pin the blame for the massacres on either side. It seems that in some cases (Baku, Elizavetpol) the Azerbaijanis fired the first shots, in other cases (Shusha, Tiflis) the Armenians.
The Dashnaktsutiun as a party bears a major portion of responsibility, for it was often the leading force in perpetrating the massacres. The Dashnaks organized bands similar to those which operated in Turkey and recruited mostly from the Armenian refugees from that country. Such bands would attack the Muslims and often exterminate the populations of entire villages. The Azerbaijanis, on the other hand did not have any organization comparable to the Dashnaktsutiun. They fought without coordination or plan.
The Russian authorities played an infamous part in the Armeno- Azerbaijani riots. They had the power to prevent bloodshed, but instead abstained from interfering in the feud of the two peoples. Vorontsov-Dashkov himself admits that during the massacres of February, 1905, the authorities remained almost completely inactive.
The unrest in Transcaucasia lasted for almost two years, when tranquillity was at last restored. The revolution was suppressed but political life continued. In addition to such parties as the Dashnaktsutiun and the Russian Social-Democratic Workers' Party (both Bolshevik and Menshevik factions), there existed in Transcaucasia organisations of the Social-Revolutionaries and the Anarchists, the Hunshak (Armenians of socialist leanings), the Armenian Party of People's Freedom (close to the S.R.'s), the Social-Federalists and the Autonomists (Georgian rightist nationalist parties) and the newly organized Muslim Revolutionary Party.
دشمنی ارمنی-آذربایجانی
در این دوره آشفته ، همه حملات علیه دولت روسیه نبوده است. به نظر می رسد دشمنی بین ترکها و ارمنیان مسری بوده است. دشمنی بین ارامنه و آذربایجانیهای قفقاز که قرنها در صلح نسبی زندگی کرده بودند ، رشد کرد. مقصر دانستن تنها یکی از طرفین غیر ممکن است. به نظر می‌رسد که در برخی درگیری‌ها (باکو و گنجه)، آذری‌ها آغاز کننده بوده اند و در برخی دیگر (شوشا و تفلیس)، ارامنه آغازگر بوده‌اند.
بخش عمده‌ای از مسئولیت کشتارها به عهده داشناکسیون به عنوان یک حزب است زیرا این حزب نیروی پیشرو در انجام کشتارها بوده است. داشناک‌ها گروه‌هایی را مشابه گروه‌های موجود در ترکیه سازمان دادند و بیشتر اعضای این گروه‌ها را از پناهندگان ارمنی آن کشور جذب می‌کردند. این گروه ها به مسلمانان حمله می‌کردند و غالباً جمعیت کل روستاها را از بین می‌بردند. از سوی دیگر، آذربایجانی‌ها هیچ سازمانی قابل مقایسه با داشناکسیون نداشتند و بدون هماهنگی یا برنامه می‌جنگیدند.
مقامات روسی نقش ننگینی در شورش های ارمنی-آذربایجانی ایفا کردند. آنها قدرت پیشگیری از خونریزی را داشتند اما در عوض از مداخله در نزاع این دو قوم خودداری کردند. خود ورونتسف-داشکف معترف است که طی کشتارهای فوریه 1905، مقامات تقریبا کاملا بی‌تفاوت بودند.
ناآرامی‌های قفقاز تقریباً دو سال به طول انجامید تا در نهایت آرامش دوباره برقرار شد. انقلاب سرکوب شد اما زندگی سیاسی ادامه پیدا کرد. علاوه بر احزابی چون داشناکسیون و حزب سوسیال دموکرات کارگری روسیه (بلشویک و منشویک)، سازمان‌های انقلابیون اجتماعی و آنارشیست‌ها، هنچاک (ارامنه دارای تمایلات سوسیالیستی)، حزب آزادی خلق ارمنی (نزدیک به حزب انقلابیون سوسیالیستی)، فدرالیست‌های سوسیال و استقلال‌طلبان (احزاب ملی‌گرای راست گرجی و حزب تازه تاسیس انقلابیون مسلمان نیز در قفقاز فعال بودند.
Abadpours (بحث) ‏۱۸ سپتامبر ۲۰۱۹، ساعت ۱۷:۳۳ (UTC)
thread_title:  کتاب The Struggle for Transcaucasia, 1917-1921، فیروز کاظم‌زاده صفحات 18 و 19 

message: Shusha is a good subject for a study of the conundrum of how neighbors can stop being friends and start fighting one another. The town was burned to the ground three times in the past century, in 1905, 1920, and 1992, once by both sides, once by the Azerbaijanis, and once by the Armenians.
شوشا موضوع خوبی برای مطالعه در مورد این معضل است که چگونه همسایگان می توانند از دوست بودن دست بکشند و شروع به جنگ با هم کنند. این شهر در سده گذشته سه بار به آتش کشیده شده است. در سال 1905 هر دو طرف ارمنی و آذری آن را به آتش کشیدند. در سال 1920 آذربایجانی‌ها آن را به آتش کشیدند و در نهایت در سال 1992 ارامنه آن را به آتش کشیدند.
In 1905, the town (Shusha) fell victim to the violence of the Armenian-Tartar war. Luigi Villari, the British journalist and writer described how it ended:
On the 2nd [of September], the Moslem chiefs sent a messenger to the Armenians, and finally a peace conference was held at the Russian church. Tartars and Armenians publicly embraced one another and swore eternal friendship—until next time. Prisoners were exchanged, as between properly constituted belligerents. The number of killed and wounded amounted to about 300, of whom about two thirds were Tartars, for the Armenians were better shots and also enjoyed the advantage of position. The damage is estimated at from 4,000,000 to 5,000,000 rubles. The [Russian] troops of whom 350 were available, seem to have done nothing at all while the fighting was going on, but the military band performed to celebrate the conciliation!
در سال 1905، شهر شوشا قربانی جنگ ارمنی-تاتار شد. لوئیجی ویلاری، نویسنده و روزنامه‌نگار بریتانیایی چگونگی پایان این نزاع را توصیف کرده است:
دوم سپتامبر، روسای مسلمان قاصدی نزد ارامنه فرستادند و سرانجام همایش صلحی در کلیسای روسی برگزار شد. تاتارها و ارامنه علنا یکدیگر را در آغوش گرفتند و قسم خوردند که تا ابد دوستی‌شان را حفظ کنند. زندانیان معاوضه شدند. در این نزاع حدود 300 نفر کشته یا زخمی شدند که حدود دو سوم آنان از تاتارها بودند زیرا ارامنه اسلحه‌ی بهتری در اختیار داشتند و از مزیت مکانی نیز برخوردار بودند. خسارت ناشی از این نزاع 4000000 تا 5000000 روبل تخمین زده می‌شود. قشون روس که حدود 350 نفر از آنان حاضر بودند، به نظر می‌رسد هنگام درگیری‌ها اصلا هیچ کاری نکرده‌اند اما گروه نظامی برای جشن آشتی [موسیقی] اجرا کرد.
Abadpours (بحث) ‏۱۸ سپتامبر ۲۰۱۹، ساعت ۱۷:۲۲ (UTC)
thread_title:  کتاب Black Garden: Armenia and Azerbaijan through Peace and War صفحات 51، 189 و 190 

message: The "Tatar-Armenian War"
As Transcaucasia was being seized by the fever of the revolution, the Muslims at first maintained their splendid isolation of indifference toward the turmoil in the world of the Infidel. This least revolutionized part of the local population was shaken out of its passivity only by the outbreak of intercommunal violence. From the Azerbaijani standpoint the upheaval of 1905 started with what became known as the "Tatar-Armenian War."
Antagonism between the two ethnic groups had been simmering for a long time, and it now transcended differences of religion and xenophobic prejudice. "The Armenians have two points in common with the Jews," wrote a Western observer of the nationality problem in the region. "These are their extreme dispersion and their general superiority in education, industry and enterprise over the population among whom they live and this has made them both weak and strong. They have been disliked and feared by their neighbors, and are defenseless against their attack." A large proportion of local Armenians had recently immigrated to Russia's Muslim-populated provinces in the wake of Russia's wars with Persia and Turkey. Throughout the greater part of tsarist rule in Transcaucasia they were on good terms with Russia, regarding that country as their liberator from Muslim overlordship. Under Russia's protective shield the Armenian community had begun modernizing at a pace much faster than the Muslims. Consequently, the Armenians were better prepared to take advantage of the opportunities that arose with the growth of the Azerbaijani economy. In the 1872 auction for oilfield leases in which the "Tatars" were responsible for a meager 5 percent of the successful bids, the share taken by Armenian investors was almost ten times as large. Of the total of 167 oil firms the Azerbaijanis owned 49, mainly small ones, while the wealthy Armenian families, the Mirzoevs, Mailovs, Liazonovs, Aramiants, Tavetosyans, and Mantashyans, controlled 55 large and medium-sized enterprises. By 1900, of the 115 industrial companies operating in the Baku guberniia, 29 percent belonged to the Armenians and only 18 percent to the "Tatars." Some industries, such as wine making, fish processing, and tobacco growing, passed entirely into the hands of Armenians who had driven Azerbaijanis out of competition.
Similar disproportions were to be found among the labor force: the Armenians, who accounted for 17.5 percent of all workers in Baku, held 25 percent of the highly skilled jobs, while the Muslims - Azerbaijanis, Lezghians, Persians, and Volga Tatars formed the overwhelming majority (more than 70 percent) of the low—paid, unskilled workers. Among the Armenians were moreover a large and increasing group of self-employed - 4.83 percent of their total number. They were also the most urbanized of all the peoples of Transcaucasia, 39 percent of them living in cities and towns.
Armenian-Muslim antagonism had grown into a multifaceted problem; in addition to its cultural—religious dimension, it involved such factors as the grievances of the fledgling Azerbaijani bourgeoisie beset by ruinous competition, the conflict of interests between unskilled "Tatar" laborers and Armenian entrepreneurs and merchants, and the animosity of the predominantly rural Muslims toward the largely urbanized Armenians. A contemporary traveler remarked that "the Tatar hatred is directed against the Armenians more than against the Russians. The Armenians are permanent inhabitants, the Russians come as soldiers, officials, temporary employees and leave after a few years. The Tatars are also less afraid of the Armenians than of the Russians."
The difference in social structure of the two communities was paralleled by the degree to which each was politically organized. In contrast to the Azerbaijanis, the Armenians had produced a dynamic nationalist movement spearheaded by the Dashnaktsutiun. This party's avowed objective was the creation of a free
and autonomous Armenian state in the Ottoman provinces of eastern Anatolia, and it saw its enemy in Abdulhamidian Turkey, not in Russia. Yet in the 1890s Armenian nationalism found itself on a collision course with the assimilationist drive of the tsardom in a dramatic reversal of Russo-Armenian friendship.
As the Armenians bitterly watched their schools closed down on government order and their Gregorian Church pressured to join the Orthodoxy, tsarist officials began to exploit tensions between the Muslims and Armenians. Prince Grigorii Golitsyn, who in 1896 became the governor-general of the Caucasus, made a series of gestures calculated to win over the Muslims. In response to their resentment over the disproportionately strong representation of Armenians in the civil service - allegedly 50 to 90 percent of the positions, he reduced the number of their officials and filled the vacancies with Muslims. In some Russian gymnasia the study of the native language was allowed, and in 1904 the long-delayed authorization was granted to publish an Azerbaijani newspaper, the Sharq-i Rus. Golitsyn even lent a sympathetic ear to voices asking for an increase in Muslim representation in the municipal dumas, though he took no action. In the midst of his rapprochement with the Muslims, in 1903 he carried out the confiscation of the properties of the Gregorian Church. This blow to the symbol of Armenian nationalism brought the community to the brink of rebellion. Armenian terrorists, formerly active in Turkey turned to attempts on the lives of tsarist officials, including Golitsyn, who survived injuries suffered in October 1903 but left the Caucasus shortly thereafter. No successor was appointed for a time, but Golitsyn's policies were carried on with particular zeal by the governor of Baku, Prince V. I. Nakashidze, who soon had to face a situation charged with revolutionary tensions and with few troops at his disposal because of the Russo- Japanese war. Widespread speculation had it that Nakashidze intended to weaken the antigovernment forces by exploiting the enmity between the Muslims and the rebellious Armenians. In actuality, the measure of the responsibility born by the tsarist authorities for the events that followed has never been fully determined. No incontrovertible proof of official connivance has been discovered, and there was at any rate enough accumulated hostility between the two peoples to set off the explosion without it. It is known, however, that Nakashidze, after a visit to St. Petersburg in January 1905, authorized the issue of large numbers of arms permits to the Muslims.
The first outbreaks of Muslim—Armenian violence occurred in Baku. The immediate cause was the murder of a Muslim by the Dashnakists. On February 6, 1905 thousands of Azerbaijanis, many arriving from nearby villages, attacked the Armenian sections of the city. There followed three days of killing and looting while the police and troops remained conspicuously inactive, as they would be during most of the clashes to come. The horrors of Baku recurred, on a smaller scale, in Erivan on February 20-21, then in May in Nahkichevan and other part of the Erivan guberniia, and in early June in Shusha. Another wave of violence swept Baku toward the end of August with an even more destructive fury than in February, and some Armenian—owned oil fields were set on fire. At the end of September the town of Kazakh was burned down in the course of rioting. One of the bloodiest clashes took place in Ganja on November 15-18, and there was another one in Tiflis on November 21. The fighting continued well into the next year, though with lesser intensity. Nor was it contained in the towns: An estimated 128 Armenian and 158 "Tatar" villages were pillaged or destroyed. The estimates of lives lost vary widely, ranging from 3,100 to 10,000. One author who gives a breakdown of the Armenian casualties in various towns notes that "the number of the Tatars killed was still greater, but we have no statistics because the Muhammedans according to some strange custom conceal everything pertaining to the numbers of killed and other such information." Indeed, all the available data suggest that the Muslims, who were usually on the attack, suffered greater losses than the Armenians, though not overwhelmingly so.
The events were reported in the world press, generally with a tone of partiality toward the Armenians, as if echoing the shock of the 1890s massacres in Turkey. In some Armenian quarters exception was proudly taken to the portrayal of the Armenians as merely victims. A publication of the American-Armenian community quoted the following contemporary report from Transcaucasia:
The view of the Armenians as harmless sheep uncomplainingly stretching their necks to the slaughter is not borne out by the facts.... It is also untrue that the Armenians have always been the chief sufferers. Although in Baku and Nakhichevan this was the case, at Erivan and Etchmiadzin they remained the victors. At Shusha and Baku in September they suffered heavy material losses, but otherwise they fully held their own and paid the Tatars in their own coin.
''
The blows suffered at the hands of the Dashnakist fighting squads proved a catalyst for the consolidation of Muslim community of Azerbaijan. The "Tatar-Armenian War" generated for the first time solidarity among Muslims in a cause transcending local or sectarian loyalties, and from now on these divisions ceased to be a serious impediment to political action. The symbol of unity was still the green banner of the Prophet, but the religious appeal functioned mainly as a traditional means of mobilizing the Muslim population for an ethnic conflict. Although the slogans sounded "Death to the Infidel," the reference was specifically to the Armenians, excluding Russians, Georgians, and other Christians. The popular element was strongly in evidence in this eruption of what some Russians termed spontaneous nationalism. Throughout the countryside bands of peasants waged guerilla warfare; from their ranks emerged such legendary heroes as Yusuf and Dali Ali. The latter temporarily controlled parts of the Elizavetpol guberniia, where he fought battles and skirmishes against the Armenians and eventually against government forces as well, as it soon became apparent that the Russian position with regard to the warring communities had drastically changed again.
The pro-Muslim posture of the tsarist authorities did not last beyond the initial period of the fighting; already in May Russian troops were under orders to fire at the "Tatars." This new Russian about-face came with the appointment of Vorontsov-Dashkov as viceroy. A shrewd and experienced politician, Vorontsov-Dashkov cultivated an image of benevolence toward all the peoples of Transcaucasia. All the same, he was a believer in the "divide and rule" principle, which he was determined to put into practice, although with different partners than had Golitsyn and Nakashidze. The viceroy considered the Armenians a people attached to property, family, and religion and as such natural supporters of law and stability. Upon assuming office, he began at once his persistent work of reviving the old tradition that had made friendship with the Armenians the pillar of Russian rule beyond the Caucasus. For Vorontsov-Dashkov the issue was more than just an expedient in dealing with the revolutionary turmoil, and in his thinking he took a long—range view. Among the topechelon tsarist officials he belonged to the partisans of a war with Turkey in which he saw the Armenians again playing the part of Russia's advance guard. "Your Majesty is aware," he wrote to Nicholas II, "that throughout the history of our relations with Turkey in the Caucasus area, Russian policy has been based from the time of Peter the Great on benevolence toward the Armenians who have rewarded us with their active aid in the course of wars." His recommendations to the tsar reached beyond the territory of Transcaucasia, as he proposed "to take the initiative in the defense of the Turkish Armenians, especially at this time, so as not to discourage but rather to promote friendly feelings for us among the population of areas which might easily become the theater of our military operations." One of his first moves in office was to ask the tsar to rescind his 1903 decree on Gregorian Church properties. The revocation of this decree in August 1905 paid off immediately in the form of spontaneous public demonstrations of gratitude, in which even Dashnakists joined. At the same time the viceroy applied increasingly stringent measures against the Muslims. In the Tiflis disturbances, he went so far as to distribute arms to the Social Democrat militia to keep the "Tatars" in check. Instances of cooperation between tsarist authorities and the Dashnakists were an open secret, and even the prime minister, P. A. Stolypin, reproached Vorontsov-Dashkov for his leniency toward the Armenian revolutionaries.
In response to the superior organization of the Dashnaktsutiun, various Muslim groups that had been fighting in a hit-or-miss fashion began to coordinate their actions. Yet it took the menacing reality of the Russian-Armenian entente to move the Azerbaijanis to create a clandestine political association, specifically to counteract this danger. Known as the Difai (Defense), the organization was founded in Ganja, in the fall of 1905, on the initiative of some local notables, who thereby started their careers in politics: Shafi Rustambakov, the brothers Alakpar and Khalil Khasmammadov, Ismail Ziyatkhanov, Nasib Ussubakov (Yusufbayli), and Dr. Hasan Aghazada. From Baku they were joined by Ahmad Aghayev. The establishment of the Difai signified the rise of Ganja as the center of the national movement in Azerbaijan, a position the town was to hold from then on.
Remarkably, the leaders of the Difai tried to blunt the edge of the intercommunal conflict. Aghayev sternly lectured the crowds in a Ganja mosque that even "wild animals do not devour their own kind" and reminded them that the Muslims and the Armenians had for centuries lived in peace before the coming of the Russians. Similar notes sounded forcefully in a declaration on the "Tatar-Armenian War" that Ziyatkhanov delivered before the State Duma:
We, the Muslims, were told by the administration: you have been economically enslaved by the Armenians. They are arming themselves and plan to create their state; one day they will do away with you. The Armenians were told that the idea of Pan-Islamism had put down deep roots in all strata of the Muslim community, and one day the Muslims would massacre them. Such was the pattern of the provocation. When the killing started in Baku, the administration tried to find an excuse in the fact that it had not enough troops at hand, and that it could not have foreseen that the clashes would take place. Then, it was said that the clashes had occurred on the ground of national enmity. I declare that there had never been any enmity between us the Muslims and the Armenians on economic grounds alone. We had been living as good neighbors and liked each other.... In the past there had not been any armed clashes and if cases of murder happened, they were single exceptions and had never assumed any large proportions.
In its clandestinely published proclamations the Difai blamed Russia for the recent bloodshed, but also warned the Armenians that violence on their part would be answered in kind. The Difai did in fact resort to acts of individual terror, mainly against tsarist officials — police and military — known to have encouraged Armenians to anti-Muslim excesses. A product of the "Tatar-Armenian War," the Difai, in turning primarily against Russia, broke the long spell of passive acquiescence to tsarist rule in a country that had seen no organized resistance since the days of Shamil.
The open hand extended to the Armenians above the heads of the angry mobs was more than just a manifestation of the intelligentsia's enlightened humanitarianism, and even more than simply alertness to the scheming of Russian officialdom. Discerniblein the Difai's activity was the effect of a perception of the Transcaucasian peoples' unity that had just begun to gain currency among some Azerbaijanis, notably in Ganja. The idea of such a unity had been put forward for the first time in the twentieth century by the Georgian Party of Social Federalists and had found its followers in the obscure Turkic Revolutionary Committee of Social Federalists. After issuing two proclamations in February 1905 under the headline "Peoples of the Caucasus, Unite," calling for the joint struggle of the Muslims, Georgians, and Armenians against Russia, nothing more was heard of the committee. But a marginal group planted the seed of an important idea and the slogans of the unity of the three peoples had reappeared in the tracts of another Ganja organization, Gayret (Perseverance), set up in the summer of 1905 by Rustambakov, who shortly thereafter became one of the founders of the Difai. There were indications that prominent Difai members maintained contact with their opposite numbers in the Dashnaktsutiun, and both associations cooperated jointly with the liberal wing of the emigre Young Turks, the latter-day Ottoman League of Decentralization. In the two warring communities, the politically organized groups found a common ground in the idea of emancipation from Russia through the unity of the Transcaucasian peoples. When in 1907 the Dashnaktustiun, by far the most powerful party in the region, included in its program a blueprint for the future status of Transcaucasia, the leaders of the Difai may have concluded that its thrust was generally not incompatible with their own aspirations. According to the relevant section of the Dashnakist program, Transcaucasia was to become a component part of the Federal Republic of Russia, but otherwise was to be entirely independent in its internal affairs; its highest authority was to be a democratically elected regional parliament. The territory of Transcaucasia was to be divided into cantons, their borders drawn, wherever possible, on the basis of ethnic composition of the population. Constitutional provisions were to include guarantees of cultural autonomy and the right to use local languages on an equal basis with Russian, the official language.
"جنگ تاتار-ارمنی" 
همچنان که قفقاز جنوبی در تب انقلابی پیش می‌رفت، مسلمانان در ابتدا بی‌تفاوتی و انزوای خود را نسبت به آشفتگی‌های جهان کفار (غیرمسلمانان) حفظ کردند. این بخش از جمعیت محلی که کمترین عقاید انقلابی را داشت تنها به واسطه خشونت بین قومی از انفعال خارج شد. از دید آذربایجانی، خیزش 1905 با آنچه بعدها به جنگ ارمنی-تاتار معروف شد، آغاز گشت.
خصومت بین دو قوم مدت‌ها در حال تشدید شدن بود و اکنون فراتر از اختلاف مذهب یا تعصبات بیگانه هراسانه پیش رفته بود. یک ناظر غربی درباره مسئله ملیت در منطقه نوشته است: "ارامنه در دو چیز با یهودیان مشترک‌اند. این دو چیز عبارتند از پراکندگی شدید و برتری کلی در آموزش، صنعت و کارآفرینی نسبت به جمعیتی که در میان آن زندگی می‌کنند و این برای آنان هم نقطه ضعف و هم قوت است. همسایگان ارامنه از آنان می‌ترسند و دوستشان ندارند و ارامنه در برابر حملات همسایگان بی‌دفاع شده‌اند." بخش زیادی از ارامنه محلی به تازگی در پی جنگ‌های روسیه با ایران و ترکیه به استان‌های مسلمان‌نشین روسیه مهاجرت کرده بودند. ارامنه در بخش اعظم زمان حاكميت تزاري در قفقاز، روابط خوبی با روسيه داشتند و اين كشور را به عنوان رهايي‌بخش خود از  سلطه‌ی مسلمانان می‌دیدند. جامعه ارمنی زیر سپر حمایتی روسیه مدرنیزاسیون را با سرعتی بسیار سریعتر از مسلمانان آغاز کرده بود. در نتیجه، ارامنه جهت برخورداری از فرصتهایی که با رشد اقتصاد آذربایجان پدید آمده بود، آماده‌تر بودند. در مزایده‌ی سال 1872 برای اجاره نامه‌های نفتی که در آن "تاتارها" سهم ناچیز 5٪ از پیشنهادهای موفق را بدست آوردند، سهم سرمایه گذاران ارمنی تقریباً ده برابر بیشتر بود. از مجموع 167 بنگاه نفتی، آذربایجانی‌ها مالک 49 شرکت عمدتاً كوچك‌تر بودند، درحالی‌كه خانواده‌های ثروتمند ارمنی، میرزایف‌ها، میلوف‌ها، لیازونوف‌ها، آرامیان‌ها، تاوتوسیان‌ها و مانتاشایان‌ها، مالک 55 شركت بزرگ و متوسط بودند. تا سال 1900، از 115 شرکت صنعتی فعال در گوبرنیای باکو، 29 درصد متعلق به ارامنه بود و فقط 18 درصد به "تاتارها" تعلق داشت. بعضی از صنایع مانند شراب‌سازی، فرآوری ماهی و تولید دخانیات کاملاً به دست ارامنه سپرده شد که آذربایجانی‌ها را از رقابت بیرون راندند.
عدم تناسب مشابهی در نیروی کار نیز وجود داشت: ارامنه که 17.5 درصد از کل کارگران باکو را تشکیل می دادند، 25 درصد از مشاغل تخصصی را در اختیار داشتند در حالی‌که آذربایجانی‌های مسلمان، لزگی‌ها، ایرانی‌ و تاتارهای ولگا اکثریت قریب به اتفاق (بیش از 70 درصد) مشاغل غیر تخصصی و کم‌ درآمد را عهده‌دار بودند. علاوه بر این، در میان ارامنه گروه بزرگ و رو به رشدی خود اشتغال بودند- 4.83 درصد از تعداد کل آنها. ارامنه همچنین بین خلق‌های قفقاز شهری‌ترین بودند و 39 درصد آنها در شهرها زندگی می‌کردند. خصومت ارمنی-مسلمان به مسئله‌ای چند وجهی تبدیل شده بود. علاوه بر ابعاد فرهنگی-مذهبی، عواملی مانند نارضایتی بورژوازی تازه آذربایجانی که از رقابت فاسد به ستوه آمده بود، تضاد منافع کارگران غیرماهر "تاتار" و کارآفرینان و بازرگانان ارمنی، و دشمنی مسلمانان غالبا روستایی نسبت به ارامنه عمدتاً شهرنشین نیز در این دشمنی دخیل بود. یک مسافر معاصر اظهار داشته است: "نفرت تاتارها بیشتر از روسها علیه ارمنی ها است. ارامنه ساکنان دائمی هستند، روسها به عنوان سرباز، صاحب منصبان، کارمندان موقت می‌آیند و بعد از چند سال می‌روند. همچنین تاتارها از ارامنه کمتر می‌ترسند تا روس‌ها."
تفاوت در ساختار اجتماعی دو جامعه با میزان سازماندهی سیاسی هریک از آنان موازی بود. در مقایسه با آذربایجانی‌ها، ارامنه جنبش ناسیونالیستی پویایی به سرکردگی داشناکسیون ایجاد کرده بودند. هدف برجسته این حزب ایجاد یک کشور ارمنی آزاد و مستقل در استانهای عثمانی در شرق آناتولی بود و دشمن خود را در ترکیه عبدالحمیدی می‌دید نه در روسیه. با وجود این، ناسیونالیسم ارمنی در دهه 1890 با وجود فشار آسیمیلاسیون حاکمیت تزاری، تضادی آشکار با دوستی روس-ارمنی داشت. هنگامی که ارامنه نظاره‌گر تعطیلی تلخ مدارس خود به دستور دولت و فشار روی کلیسای حواری ارمنی جهت الحاق به کلیسای ارتودوکس بودند، مقامات تزاری شروع به سوءاستفاده از تنش بین مسلمانان و ارامنه کردند. پرنس گریگوری گولیتسین که در سال 1896 فرماندار کل قفقاز شد، یک سری حرکات حساب شده برای پیروزی بر مسلمانان صورت داد. در پاسخ به ابراز نارضایتی نسبت به حضور نامتناسب ارامنه در خدمات کشوری - که گفته می‌شود 50 تا 90 درصد سمت‌ها را در اختیار داشتند، وی تعداد مقامات ارمنی را کاهش داد و جای خالی را با مسلمانان پر کرد. در بعضی از دبیرستان‌های روسی، مطالعه‌ی زبان مادری مجاز بود و در سال 1904 پس از تاخیری طولانی مجوز انتشار روزنامه‌ای به زبان آذربایجانی به نام شرقی روس اعطا شد. گولیتسین حتی دلسوزانه به صداهایی که خواهان افزایش تعداد نمایندگان مسلمانان در دوماهای شهرداری بودند، گوش فرا داد اگرچه هیچ اقدامی نکرد. در بحبوحه نزدیکی خود با مسلمانان، در سال 1903 وی اموال کلیسای حواری ارمنی را مصادره کرد. این ضربه به نماد ناسیونالیسم ارمنی جامعه را در آستانه شورش قرار داد. تروریست های ارمنی، که پیش‌تر در ترکیه فعال بودند، شروع به سوء قصد به جان مقامات تزاری از جمله گولیتسین کردند. وی از جراحات وارده در اکتبر 1903 جان سالم به در برد، اما قفقاز را اندکی بعد ترک کرد. برای مدتی هیچ جانشینی منصوب نشد، اما سیاست‌های گولیتسین با تعصب خاصی توسط فرماندار باکو، شاهزاده ناکاشیدزه دنبال می‌شد. وی به زودی مجبور شد با وضعیتی روبرو شود که به دلیل تنش های انقلابی و تعداد کم سربازان در دسترس به دلیل جنگ روس-ژاپن از کنترل وی خارج شد. گمانه‌زنی‌های گسترده‌ای مبنی بر اینكه ناكاشیدزه قصد داشته با سوءاستفاده از دشمنی بین مسلمانان و ارامنه شورشی، نیروهای ضد دولتی را تضعیف كند، صورت گرفته است. در واقعیت، میزان مسئولیت مقامات تزاری در وقایعی که پس از آن پیش آمد هرگز به طور کامل مشخص نشده است. هیچ مدرک غیرقابل انکاری از وابستگی رسمی کشف نشده است و خصومت انباشته شده بین دو ملت آن‌قدری بوده است که بتوان بدون آن، انفجار را برپا کرد. با این وجود مشخص است که ناکاشیدزه پس از سفر به سن پترزبورگ در ژانویه سال 1905، اجازه تحویل تعداد زیادی اسلحه به مسلمانان را صادر کرد.
اولین طغیان خصومت ارمنی-مسلمان در باکو رخ داد. علت آنی، قتل یک مسلمان توسط داشناک‌ها بود. در 6 فوریه 1905 هزاران نفر از آذربایجانی‌ها، که بسیاری از آنان اهل روستاهای اطراف بودند، به بخش‌های ارمنی شهر حمله کردند. در ادامه، سه روز قتل و غارت روی داد در حالی که پلیس و نیروهای نظامی آشکارا بی‌تفاوت بودند همان‌طور که بعدها در اکثر درگیری‌ها نیز چنین کردند. خشونت‌های باکو، در مقیاس کوچکتر، در تاریخ 20-21 فوریه در ایروان، سپس در ماه مه در نخجوان و بخش‌های دیگر گوبرنیای ایروان تکرار شد و در اوایل ژوئن خشونت‌ها در شوشا به وقوع پیوست. موج دیگری از خشونت که حتی مخرب تر از ماه فوریه بود، باکو را در ماه اوت در بر گرفت و برخی از میادین نفتی متعلق به ارامنه به آتش کشیده شدند. یکی از خونین‌ترین درگیری‌ها در 15-18 نوامبر در گنجه رخ داد و درگیری دیگری 21 نوامبر در تفلیس رخ داد. نبردها تا سال بعد، هرچند با شدت کمتر، ادامه یافت. همچنین درگیری تنها به شهرها محدود نبود. تخمین زده می‌شود که 128 روستای ارمنی‌نشین و 158 روستای تاتارنشین، غارت یا تخریب شده‌اند. تخمین تلفات انسانی از 3000 تا 10000 نفر متغیر است. یکی از نویسندگان که از تلفات ارامنه در شهرهای مختلف خبر می دهد یادآور می شود که "تعداد کشته شدگان تاتارها بیشتر بود، اما ما آماری نداریم زیرا محمدی‌ها طبق رسمی عجیب تمامی اطلاعات مربوط به تعداد کشته‌شدگان و موارد دیگر این چنینی را پنهان می‌کنند." در واقع، تمام داده های موجود نشان می‌دهد که مسلمانان که معمولاً حمله کننده بودند، نسبت به ارامنه متحمل خسارت‌های بیشتری شدند، هرچند که به طرز فزاینده ای اینگونه نباشد.
این وقایع در مطبوعات جهان، عموماً با لحنی جانبدارانه به نفع ارامنه گزارش شده است، گویی که از شوک قتل‌عام‌های سال 1890 در ترکیه خبر می‌دهد. در بعضی از محله های ارامنه با افتخار این را استثنایی برای ارامنه‌ای که صرفاً قربانی بوده‌اند، قلمداد می‌کنند. یکی از نشریات جامعه ارمنی-آمریکایی گزارش زیر را از قفقاز نقل کرده است.
این نگاه به ارامنه به عنوان گوسفندان بی ضرری که بی هیچ شکایتی گردن خود را به دست قصاب می‌سپارند زاییده واقعیت نیست...همچنین واقعیت ندارد که ارامنه همواره دچار رنج شده‌اند. اگرچه در باکو ونخجوان اینطور بود اما در ایروان و اچمیادزین، ارامنه پیروز بودند. در شوشا و اتفاقات سپتامبر در باکو، خسارت مادی زیادی به آنان وارد شد اما از دیگر سو آنان پیروز شدند و انتقام خود را از تاتارها به روش خود تاتارها گرفتند.
ضربات وارده به دست دسته‌های مبارز داشناک، عامل تسریع همبستگی جامعه مسلمانان آذربایجان بود. جنگ ارمنی-تاتار برای نخستین بار بین مسلمانان همبستگی به دلایلی فراتر از وفاداری‌های محلی و فرقه‌ای ایجاد کرد و چنین تقسیماتی که تا آن‌زمان مانعی جدی برای اقدام سیاسی بودند، از میان رفتند. نماد وحدت هنوز پرچم سبز پیامبر بود ، اما دعوت مذهبی عمدتاً به عنوان وسیله‌ای سنتی برای بسیج جمعیت مسلمانان برای درگیری قومی عمل می کرد. اگرچه شعارها به شکل "مرگ بر کافر" بودند اما اشاره کافر به طور مشخص به ارامنه بود و روس‌ها، گرجی‌ها و سایر مسیحیان را شامل نمی‌شد. عنصر محبوب که در این غلیان کاملا آشکار بود، همان است که بعضی روس‌ها آن را ناسیونالیسم خودجوش می‌خوانند. در سراسر روستاها گروه‌های دهقانان جنگ چریکی را انجام می دادند. از صفوف آنها قهرمانان افسانه ای مانند یوسف و دلی علی ظاهر شدند. این دومی موقتاً بخش هایی از گوبرنیای الیزاوتپول را کنترل می‌کرد و در آنجا علیه ارامنه و در نهایت علیه نیروهای دولتی مبارزه می‌کرد، زیرا به زودی مشخص شد که موضع روسیه نسبت به جوامع متخاصم دوباره به طرز چشمگیری تغییر کرده است.
جانبداری مقامات تزاری از مسلمانان فراتر از دوره اولیه جنگ نبود. در ماه مه، به نیروهای روسی دستور داده بودند كه به سمت "تاتارها" تیراندازی کنند. این چهره جدید روس‌ها با انتصاب ورونتسوف-داشکوف به عنوان نایب‌السلطنه پدیدار شد. ورونتسوف-داشکوف که سیاستمدار باهوش و باتجربه‌ای بود نسبت به تمامی خلق‌های قفقاز خیرخواهی در پیش گرفت. به طور کلی، او معتقد به اصل "تفرقه بینداز و حکومت کن" بود و مصمم بود آن را عملی کند، اگرچه نظرات متفاوتی نسبت به گولیتسین و ناکاشیدزده داشت. نایب‌السلطنه ارامنه را خلقی متصل به اموال، خانواده و مذهب می‌دید و آنان را حامیان طبیعی قانون و ثبات می‌دانست. به محض تصدی مقام، وی بلافاصله کار مداوم خود را در احیای سنت قدیمی که دوستی با ارامنه را به ستون حکومت روسیه در فراتر از قفقاز تبدیل کرده بود، آغاز کرد. برای ورونتسوف-داشکوف مسئله ورای مقابله با آشفتگی انقلابی بود و او روش دوراندیشانه‌ای را در پیش گرفت. بین مقامات عالیرتبه‌ی تزاری وی در جنگ با ترکیه پارتیزان بود و در آنجا وی می‌دید که ارامنه نقش گارد پیشروی روسیه را ایفا می‌کنند. وی به نیکلای دوم نوشت: "اعلیحضرت آگاهند که در روابط تاریخی ما با ترکیه، سیاست روسیه از زمان پطر کبیر در قفقاز مبتنی بر خیرخواهی نسبت به ارامنه بوده است. آنان در طول جنگ‌ها فعالانه به ما کمک کرده‌اند." توصیه‌های وی به تزار فراتر از قفقاز بود و وی پیشنهاد داد که "روسیه ابتکار عمل را در دفاع از ارامنه ترکیه خصوصا در این زمان بدست گیرد. ما بایستی احساسات دوستانه نسبت به روسیه را در بین جمعیت مناطقی که ممکن است در آینده به صحنه‌ی عملیات نظامی تبدیل شوند، ترویج دهیم نه اینکه چنین احساسات دوستانه‌ای را سرکوب کنیم." یكی از اولین اقدامات او در این سمت این بود كه از تزار بخواهید فرمان 1903 خود را در مورد اموال كلیسای ارامنه لغو كند. ابطال این حكم در اوت 1905 بلافاصله منجر به تظاهرات خودجوش سپاسگزارانه شد كه حتی داشناک‌ها نیز به آن پیوستند. در همین زمان، نایب‌السلطنه اقدامات سختگیرانه‌ای علیه مسلمانان در پیش گرفت. در آشفتگی های تفلیس، وی تا آنجا پیش رفت که بین شبه نظامیان سوسیال دموکرات اسلحه توزیع کرد تا "تاتارها" را کنترل کند. شواهد همکاری بین مقامات تزار و داشناک‌ها آشکار بود، و حتی نخست وزیر، پیوتر استولیپین، ورونتسوف-داشکوف را به دلیل ملایمتش نسبت به انقلابیون ارمنی سرزنش کرد.
در پاسخ به تشکیلات برتر داشناکسیون، گروههای مختلف مسلمان که بدون سازماندهی می‌جنگیدند، شروع به هماهنگی اقدامات خود کردند. با این حال واقعیت خطرناک توافق روس-ارمنی، آذربایجانی‌ها را به ایجاد یک انجمن مخفی سیاسی به ویژه برای مقابله با چنین خطری سوق داد. این انجمن که دفاعی نامیده می‌شد، پاییز 1905 در گنجه به ابتکار چند تن از نخبگان محلی که از همین‌جا فعالیت سیاسی را آغاز کردند، تاسیس شد. این افراد عبارت بودند از: شفیع رستمباکف، برادران علی اکبر و خلیل خسمحمدوف، اسماعیل زیادخان‌اف، نصیب اوسوباکوف (یوسف بیگلی) و دکتر حسن آقازاده. از باکو احمد آقایف به آنان ملحق شد. تاسیس انجمن دفاعی گنجه را به عنوان مرکز جنبش ملی در آذربایجان برجسته کرد. موقعیتی که این شهر از آن زمان در اختیار دارد.
نکته قابل توجه این بود که رهبران دفاعی تلاش کردند تا حاشیه درگیری بین قومی را محو کنند. آقایف در یکی از مساجد گنجه برای جمعیت سخنرانی کرد و گفت که "حتی حیوانات وحشی همنوع خود را نمی‌کشند" و به یاد آنان آورد که مسلمانان و ارامنه تا قبل از آمدن روس‌ها، قرن‌ها در صلح زیسته بودند. در بیانیه ای درباره "جنگ تاتار-ارمنی" که زیادخان‌اف در مقابل دوما قرائت کرد، به نکات مشابهی اشاره شد:
از طرف دولت به ما مسلمانان گفته شد که ارامنه شما را به لحاظ اقتصادی به بردگی کشیده‌اند. آنان در حال مسلح کردن خود هستند و برای ایجاد دولت خود برنامه‌ریزی می‌کنند و یک روز شما را خواهند کشت. به ارامنه گفته شد كه اندیشه پان اسلامیسم ریشه های عمیقی در همه اقشار جامعه مسلمانان یافته است و روزی مسلمانان آنها را قتل عام خواهند کرد. این الگو برای تحریک جامعه بکار برده شد. هنگامی که کشتار در باکو آغاز شد، دولت سعی داشت بهانه کند که نیروهای کافی در اختیار ندارد و وقوع درگیری را پیش‌بینی نکرده بود. سپس گفته شد که علت درگیری‌ها، خصومت ملی بوده است. من اعلام می کنم که هرگز بین ما مسلمانان و ارامنه به دلایل اقتصادی دشمنی وجود نداشته است. ما به عنوان همسایگان خوب زندگی کرده‌ایم و همدیگر را دوست داشته‌ایم... در گذشته هیچ درگیری مسلحانه اتفاق نیفتاده است و اگر در موارد قتلی رخ داده، یک استثناء منفرد بوده و هرگز جمعیت بزرگی را درگیر نکرده است.
انجمن دفاعی در اعلامیه های سری اش روسیه را در خونریزی اخیر مقصر دانست، اما به ارامنه هم هشدار داد كه خشونتشان متقابلا پاسخ داده  میشود. در حقیقت، دفاعی به ترورهای فردی متوسل شد، عمدتا علیه مقامات تزاری -پلیس و ارتش- که گفته می‌شد ارامنه را به اقدامات افراطی علیه (برضد) مسلمانان تحریک کرده‌اند. دفاعیِ حاصل"جنگ تاتار-ارمنی" در مقابله با روسیه، طلسم دیرین تن دادن آرام (مقصود تسلیم بدون دعواست) به قوانین تزاری را شکست، آن هم  در کشوری که از زمان شامیل هیچ مقاومت سازماندهی شده‌ای به خود ندیده بود.
دست سخاوتِ دراز شده به سمت ارمنیان از سمتِ رهبران توده‌های خشمگین، چیزی بیش از بیانیه‌های روشنفکرانِ تعلیمی اومانیستی بود، و حتی چیزی بیش از یک زیرکی برای فریبِ مقامات عالی رتبه روسی. آنچه در فعالیت‌های دفاعی آشکار بود تاثیر درک اتحاد بین خلق‌های قفقاز بود که به تازگی بین برخی آذربایجانی‌ها به ویژه در گنجه رواج یافته بود. ایده چنین وحدتی برای نخستین بار در قرن بیستم توسط حزب فدرالیست‌های اجتماعی گرجستان مطرح شده بود و پیروانی در کمیته انقلابی مبهم فدرالیست های اجتماعی ترک پیدا کرده بود. پس از انتشار دو اعلامیه در فوریه 1905 تحت عنوان "خلق‌های قفقاز، متحد شوید"، که خواستار مبارزه مشترک مسلمانان، گرجی‌ها و ارامنه علیه روسیه بود، دیگر چیزی از این کمیته شنیده نمی‌شود. اما یک گروه حاشیه‌ای بذر یک ایده مهم را کاشت و شعارهای وحدت سه ملت در رساله‌های سازمان دیگری در گنجه دوباره ظاهر شد. این سازمان غیرت (ثبات قدم) نام داشت که تابستان 1905 توسط رستمباکوف تاسیس شد که اندکی پس از آن یکی از بنیانگذاران دفاعی گشت. نشانه‌هایی وجود دارد مبنی بر اینكه اعضای برجسته دفاعی با مخالفان خود در داشناکسیون ارتباط برقرار می‌كنند، و هر دو انجمن به طور مشترک با جناح لیبرال تركهای جوان، یعنی اتحادیه تمرکززدایی عثمانی، همکاری می‌کردند. در دو جامعه‌ی متخاصم، گروه‌های سیاسی در ایده رهایی از روسیه با ایجاد وحدت ملتهای قفقاز، زمینه مشترکی پیدا کردند. هنگامی که در سال 1907 داشناکسیون، که در آن زمان قدرتمندترین حزب منطقه بود، در برنامه‌ی خود طرحی را برای وضعیت آینده قفقاز گنجاند، رهبران دفاعی احتمالا به این نتیجه رسیدند که که اهداف آنان به طور کلی با آرمان های دفاعی ناسازگار نیست. مطابق با بخش مربوط در برنامه‌ی داشناکسیون، قفقاز قرار بود که بخشی از جمهوری فدرال روسیه شود اما کاملا در امور داخلی خود مستقل باشد. همچنین قرار بود که پارلمان منطقه‌ای منتخب به روش دموکراتیک در آن بالاترین سطح اختیارات اجرایی را داشته باشد. منطقه قفقاز قرار بود که به کانتون‌هایی تقسیم شود که مرزهای آنان تا حد امکان براساس ترکیب قومی جمعیت ترسیم شود. همچنین قرار بود که قانون اساسی حق خودمختاری فرهنگی و استفاده از زبان‌های محلی به صورت مساوی با روسی، زبان رسمی، را تضمین کند.
Abadpours (بحث) ‏۲۰ سپتامبر ۲۰۱۹، ساعت ۱۸:۰۸ (UTC)
thread_title:  کتاب Russian Azerbaijan, 1905-1920: The Shaping of a National Identity in a Muslim Community صفحات 38 تا 46 

message: To these larger moments can be added dozens of lesser ones, such as the 1905—06 Armenian-Tartar wars that gave Azeris and Armenians an opportunity to kill one another in the areas of Armenia and Azerbaijan that were then controlled by Russia (in particular, the 1905 communal clashes in Baku).
به این لحظات بزرگتر می توان ده ها مورد کمتر اضافه کرد، مانند جنگ‌های ارمنی-تاتار در سال‌های 1905 و 1906 که به آذری‌ها و ارامنه فرصتی داد تا یکدیگر را در مناطقی از ارمنستان و آذربایجان که در آن زمان توسط روسیه کنترل می‌شدند، بکشند (به ویژه، نزاع‌های جمعی سال 1905 در باکو).
Abadpours (بحث) ‏۲۰ سپتامبر ۲۰۱۹، ساعت ۱۶:۵۶ (UTC)
thread_title:  کتاب Hot Spot: North America and Europe صفحات 187 و 188 

message: لیست وقایع اخیر قفقاز
12 ژوئن              	1903	پرنس گولیتسین اموال کلیسای ارامنه را مصادره کرد.
جولای                	1903	اعتصابات باکو و راه‌آهن قفقاز.
اوت                  	1903	ژنرال فون وهل از سن پترزبورگ به باكو رفت تا اوضاع شهر را كه ژنرال اودینتسوف در آن فرماندار است، بررسی كند.
اکتبر                	1903	ارامنه به جان گولیتسین سوءقصد کردند.
ژانویه               	1904	پرنس ناکاشیدزه به فرمانداری باکو منصوب شد.
جولای                	1904	گولیتسین به عنوان مرخصی از قفقاز عزیمت می کند و دیگر بازنمی‌گردد. ژنرال فریز و پس از آن ژنرال مالاما سرپرستی فرمانداری کل را برعهده می‌گیرند.
دسامبر               	1904	پرنس ناکاشیدزه برای مشورت با گولیتسین راهی سن پطرزبورگ می‌شود و به زودی بازمی‌گردد.
14 ژانویه            	1905	گولیتسین از خدمت مرخص شد.
19 فوریه             	1905	اولین شورش تاتارها علیه ارامنه باکو (400 تا 500 کشته و زخمی).
22 فوریه             	1905	بازگشت آرامش به باکو.
مارس                 	1905	شورشی مختصر در ایروان.
18 مه                	1905	کنت وذونتسوف داشکوف که به عنوان نایب‌السلطنه قفقاز منصوب شده وارد تفلیس می‌شود.
24 مه                	1905	پرنس ناکاشیدزه در باکو به قتل رسید.
25 مه                	1905	شورش نخجوان (300 نفر کشته و زخمی)، ژنرال علیخانف برای برقراری نظم به آن ناحیه فرستاده شد.
5 و 6 ژوئن           	1905	دومین شورش ایروان (52 کشته و زخمی)، پرنس ناپلئون فرماندار کل ایروان را منصوب کرد. علیخانف عزل شد.
29 اوت تا 2 سپتامبر  	1905	شورش شوشا (300 کشته و زخمی و خسارت حدود 5000000 روبل)
2 تا 6 سپتامبر       	1905	دومین شورش باکو(600 تا 700 کشته و زخمی و 25000000 روبل خسارت)
11 سپتامبر           	1905	کشتار سوسیال دموکرات‌های گرجستان در تالار شهر تفلیس
1 اکتبر              	1905	سومین شورش ایروان
9 اکتبر              	1905	پرتاب بمب به سمت کازاک‌ها در تفلیس
28 اکتبر             	1905	شروع اعتصابات راه‌آهن
30 اکتبر             	1905	مانیفست قانون اساسی
31 اکتبر             	1905	تظاهرات سوسیال دموکرات‌ها و ارامنه در باکو
1 تا 4 نوامبر        	1905	سومین شورش باکو
4 تا 10 نوامبر       	1905	تظاهرات و شورش در تفلیس
29 نوامبر تا 3 دسامبر	1905	نزاع بین تاتارها و ارامنه در الیزاوتپول (گنجه)
1 تا 4 دسامبر        	1905	درگیری ارامنه و تاتارها در تفلیس، تاتارهای حومه سعی می‌کنند وارد شهر شوند و با ارامنه و سوسیالیست‌ها بجنگند. نیروهای نظامی مداخله می‌کنند.
28 دسامبر تا 6 ژانویه	1906	اعتصاب سیاسی در تفلیس، بمبگذاری، بمباران منازل توسط نیروهای نظامی، واکنش شدید. قتل عام کارگران راه‌آهن توسط نیروهای نظامی.
ژانویه               	1906	شورش جدی در گرجستان، سرکوب وحشیانه توسط کازاک‌ها و سربازان.
Abadpours (بحث) ‏۲۱ سپتامبر ۲۰۱۹، ساعت ۰۹:۰۷ (UTC)
thread_title:  کتاب FIRE AND SWORD IN THE CAUCASUS صفحه 13 

message: اکثر منابع کشتار را دو طرفه می‌دانند. اینکه فقط بر مبنای نوشته هراند پاسدرماجیان برای خواننده فارسی زبان بنویسیم کشتار تاتار (آذری) علیه ارمنی و نه کشتار دو طرفه اشتباه است.
کشتار ارمنی – تاتار، کشتاری است که تاتارها[۲][۳](در سده بیستم اقوام مسلمان قفقاز را تاتار می‌نامیدند)[۴][۵][۶] به تحریک و با حمایت روسیه تزاری بین سال‌های ۱۹۰۵ تا ۱۹۰۷ علیه ارمنیان صورت گرفت.[۷]
اساسا یک نزاع نبوده و در طول 2 سال گاها رخ می‌داده. بله در باکو ممکن است آذری ها شروع کننده باشند اما تفلیس و شوشا چطور؟
ضمن اینکه اگر مشکل کهنه پرستی آذری‌ها علیه مسیحیان بوده، چرا آذریها همین مشکل را با گرجی‌ها نداشتند؟
آیا آذریها تفاوت کلیسای ارامنه با کلیسای گرجی‌ها را می‌دانستند؟
توده عوام آذری همین الان در قرن 21 تفاوت آشوری و ارمنی و کلیسای آنان را نمی‌داند و اصولا به همه مسیحیان آذربایجان می‌گوید ارمنی. در حالی که ارامنه و آشوری‌ها زبان جدا و کلیسای جدا دارند.
Abadpours (بحث) ‏۲۰ سپتامبر ۲۰۱۹، ساعت ۱۶:۵۸ (UTC)
thread_title:  در رابطه با اینکه نزاع دو طرفه بوده یا آغاز کننده مسلمانان بودند؟ 

message: :
* اول اینکه شما توضیحاتی در رابطه قره باغ نوشتید و جمعیت و مهاجرت ارمنی‌ها و مسلمانان قفقاز جنوبی و غیره که هیچ ارتباطی با این مقاله ندارد پس من در این رابطه چیزی نمی‌نویسم.
* دوم اینکه شما در رابطه وفادار بودن به تزار و ارامنه ستون پنجم بالقوه روس‌ها نوشتید (البته نوشته‌های شما هیچ ارتباطی با این مقاله ندارد ولی من توضیحی در رابطه این خواهم داد) الف: ارامنه ستون پنجم این اتهامی است که فقط ترکها متوجه ارمنیان می‌کنند اتهامی که بعد از شکست ارتش عثمانی در مقابل روسها در نبرد ساری قمیش برای پوشاندن این شکست این اتهام را درست کردند. این شکست حزب اتحاد و ترقی را با سرخوردگی عظیمی مواجه ساخت شکست رویاهای اسلامی و تورانی آنان را بر باد داد. ب: ارامنه وفادار تزار بودند را باید بررسی کرد چرا وفادار بودند علت اصلی آن ظلمی بود که خان‌های ایروان بر مسیحیان به خصوص ارمنیها داشتند (در کتاب تاریخ ارمنستان، از دوران ماقبل تاریخ تا سده هجدهم نوشته شده‌است که:حکومت مرکزی به هیچ وجه در مسائل داخلی این خان نشین‌ها دخالت نمی‌کرد و به همین علت، خان‌ها بدون واهمه به خود اجازه می‌دادند تا به هر شکل که مایل اند با اهالی رفتار کنند. در واقع، کلام خان برای اهالی قانونی بی چون و چرا بود. خان‌ها خود را مختار می‌دانستند که به هر عملی دست بزنند تا جایی که در زمان حکومت پسر «امیرگوناخان» یعنی «طهماسب قلی فرشان ملیک ست»، جاثلیق ارمنیان (رهبر مذهبی کل ارمنیان)، را به علت مخالفت با طهماسب قلی به دستور وی در ملاء عام کتک زدند. برای رهایی از ظلم و بی عدالتی ارمنی‌ها از روسهای تزاری که مسیحی بودند کمک خواستند به طوری که ارمنی‌ها می‌گویند (پایان انزوای ارمنستان) .ج: شما در نوشتهایتان آوردید که (ارامنه ستون پنجم بالقوه روس‌ها تلقی می‌شدند که منجر به کشتارهای ۱۸۹۰ شد) که به کتاب Cornell, Svante (2001). Small Nations and Great Powers: A Study of Ethnopolitical Conflict اشاره کردید که نویسنده به‌طور ناشیانه اشتباه کرده و معلوم نیست که این گفته نویسنده بر چه اساس و منابعی بوده کشتار ۱۸۹۰ اشاره به کشتار حمیدیه است که این ادعا یعنی (ارامنه ستون پنجم بالقوه روس‌ها تلقی می‌شدند) هیچ ارتباطی به ان کشتار ندارد همان‌طور که در بالا ذکر کردم آن ادعا یعنی ستون پنجم بودن ارمنی‌ها بعد از شکست عثمانی در جنگ ساری قمیش برای پوشاندن این شکست این اتهام را درست کردند.د: در رابطه با سیاست روسیه تزاری و بعد از آن شوروی کمونیست باید بگم که مرزهای منطقه و واحدهای سیاسی آن بارها دچار تغییر و تحول شد این سیاست روسیه تزاری و شوروی بود حتی ساختار جمعیت آن منطقه. ریشه اصلی این تغییرات مداوم مرزی، نوع نگاه رهبران شوروی بود که تحت تأثیر ایده و اندیشه جهان وطنی و انترناسیونالیسم مکتب مارکسیسم قرار داشت. قفقاز جنوبی بدین ترتیب، تحت تأثیر سیاست‌های مرتبط با مرزبندی‌های تحمیلی و مهندسی ملیت‌ها مرزبندی‌های تحمیلی و ناهمخوان شکل گرفت. تحت تأثیر حاکمیت روس‌ها (دوران تزاریسم و کمونیسم). در این رابطه ساعتها و روزها می‌توان صحبت کرد و نوشت.
* سوم اینکه شما در رابطه نفت و اقتصاد باکو و مشارکت ارمنیها در نفت باکو نوشتید. نه فقط ارمنی‌ها و روس‌ها کشورهای دیگر (باکو که ستاد کارگری قفقاز محسوب می‌شد کارگرانش از بیست ملیت متفاوت تشکیل شده بودند) در صنعت نفت باکو سرمایه‌گذاری کرده بودند و بیشتر کارگرهای منطقه قفقاز جنوبی بیشتر تمایل داشتند در باکو کار کنند. باکو حدود ۵۰۰۰۰ کارگر داشت ولی در ایروان ۱۰۰۰۰ کارگر در تفلیس و کوتایک ارمنستان ۳۰۰۰۰ تا ۵۰۰۰۰ نفر.
پیشنهاد می‌کنم کتاب قفقاز در تاریخ معاصر ترجمه کاوه بیات و بهنام جعفری را مطالعه کنید.
* چهار اینکه علت آغاز تنشها دلایل مختلفی داشت به عنوان مثال ریچارد هوانسیان مجموعه ای از عوامل باعث شروع کشتار و تنشها شد مانند مسائل اقتصادی اجتماعی سیاسی و قومیتی پیشنهاد می‌کنم کتاب قفقاز در تاریخ معاصر ترجمه کاوه بیات و بهنام جعفری را مطالعه کنید. یا ویکتور برار تاریخ‌نگار و دیپلمات فرانسوی می‌نویسند که دلیل اصلی شکست روسیه تزاری و ناتوان بودن اجرای سیاست روسی کردن اجباری ارمنیان بود تعصب کهنه پرستی تاتارها را علیه ارمنیان برانگیخت و به آنان اشاره کرد که کشتار را آغاز کنند.
* پنجم اینکه سوانته کورنل در کتابش نوشته: به گفته (ون دره لیو، این آشوب‌ها با کشته شدن یک دانش آموز آذری و یک مغازه دار در باکو، در اوایل فوریه ۱۹۰۵ آغاز شد …) ون دره لیو مشخص نیست بر چه منابع و تحقیقاتی چنین ادعایی را مطرح کرده؟
* ششم :در رابطه این نوشته (آنگاه ارمنی‌های باکو به ناچار سرنوشت خود را، خود به دست گرفتند. در ۲۱ فوریه جوانان ارمنی مسلح …) و منبع آن
ارجاع به منبع آن اشتباه هستش دلیل آن را هم نمی‌دانم چون این نوشته مربوط است به ویکتور برار در کتاب امپراتوری روسیه و تزاریسم که باید منبع اشتباه قبلی حذف و اصلاح شود.
* هفتم: آغاز گر کشتار همان‌طور که در بالا ذکر کردم ویکتور برار تاریخ‌نگار و دیپلمات فرانسوی با آورد دلایلی تحریک کننده کشتار روسیه تزاری بوده و آغاز گر تاتارها و همچنین لوئیجی ویلاری در کتاب  آتش و شمشیر در قفقاز
* اگر مسئله ای بود بنویسید در رابطه موضوع بحث و گفت گو خواهیم کرد.--ژیلبرت (بحث) ‏۷ سپتامبر ۲۰۱۹، ساعت ۰۶:۰۷ (UTC)
--------------------------------------------------------------------------------------
replies: text: مورد اول: اینکه مطالبی در رابطه با جمعیت قره باغ و مهاجرت و ... نوشته شده است، در راستای باز کردن مسئله قره باغ نبوده. در واقع کتابی که خود ویرایش حاضر مقاله بدان ارجاع داده، ارتباطی به کشتارهای 1905-1907 ندارد و کتابی در رابطه با تنش‌های قومی قفقاز از جمله قره باغ، آبخاز، اوستیا و ... است و عنوان کامل کتاب این چنین است:
Small Nations and Great Powers: A Study of Ethnopolitical Conflict in the Caucasus
فصل سوم این کتاب که خود ویرایش حاضر به آن ارجاع داده (صفحه 55 کتاب جز فصل 3 است) به مناقشه قره باغ اختصاص دارد و عنوان فصل سوم چنین است:
The Armenian-Azerbaijani conflict over NagornoKarabakh
ویرایش حاضر به صفحه 55 ارجاع دارد که مربوط به بخش اول از فصل سوم است که عنوان زیر را دارد:
Early history and conflicting claims
من این بخش را که حدود 12 صفحه است خوانده ام. از این 12 صفحه چند صفحه‌ی اولش مربوط به وقایع قبل از میلاد، حمله اعراب، صفویه و ... تا سال 1828 است که منطقه تحت کنترل روسیه در آمد.
من از پاراگراف ماقبل آخر صفحه 53 که شروع حاکمیت روسیه است، شروع به ترجمه کرده ام و تا پاراگراف اول صفحه 56 این ترجمه را ادامه داده ام. چون به جز پاراگراف دوم صفحه 56 که اشاره به شروع خودآگاهی ملی آذری و همدردی تبریزیها با ترک‌های شمال ارس در خلال کشتارهای 1905-1907 دارد:
As Swietochowski suggests, the events of 1905–6 were crucial in the formation of the national identity of the Azeris: ‘The Tatar-Armenian war generated Muslim unity for a cause that transcended local or sectarian loyalties, and henceforth such divisions ceased to be a serious impediment to political action’. The feeling of common identity also grew in Iranian Azerbaijan, and even developed into a serious threat of retaliation against Armenians in Tabriz, who were forced to publicly distance themselves from the actions of their fellow Armenians in the Caucasus. The events during this first Russian revolution are then of crucial importance to the further development of the Armenian-Azerbaijani conflict, primarily because this period saw the first instances of organized armed confrontation between the two communities. The symbolically so important ‘first blood’ of the conflict was spilled during this period. Moreover, the events were instrumental in, and certainly hastened, the development of a self-aware Azerbaijani nation.
بقیه این بخش دیگر ارتباطی به بازه ی 1905-1907 دارد و از پاراگراف سوم صفحه 56 تا صفحه 59 (پایان بخش)، بازه 1918-1921 مطرح شده. پس اگر جمعیتی نوشته شده فقط به خاطر ترجمه از کتابی است که ریشه های مناقشه فعلی را بررسی می‌کند.
مورد دوم الف و ج:بنده ننوشتم که ارامنه ستون پنجم روس ها بودند. هرچه نوشته شده از همان پاراگراف ماقبل آخر صفحه 53 تا پاراگراف اول صفحه 56 است ومن هیچ گونه استنتاج شخصی اضافه نکرده‌ام (کتاب Small Nations and Great Powers: A Study of Ethnopolitical Conflict in the Caucasus با جستجوی نام به راحتی در اینترنت قابل دانلود است و می‌توانید بررسی کنید که چیزی در ترجمه اضافه یا کم نکرده‌ام)
یعنی اینطور نیست که من چیزی بنویسم و به این کتاب ارجاع دهم و بگویم این ادعا را بر مبنای فلان کتاب مطرح میکنم (چون محقق مناقشه قفقاز نیستم). بلکه فقط کتاب را ترجمه کرده ام و پیش فرضم این بوده که چون سوانته کورنل محقق است، متنی که ترجمه میکنم حاصل یک کار تحقیقی است.
حتی خود نویسنده این کتاب هم ننوشته که ارامنه ستون پنجم روس‌ها بودند بلکه نوشته که ارامنه از سوی عثمانی‌ها ستون پنجم روس‌ها تلقی می‌شدند (یعنی عثمانیها چنین فکری می‌کردند و بر مبنای این فکرشان چنان اعمالی انجام می‌دادند و ما تایید نمی‌کنیم که آیا عثمانی‌ها درست فکر می‌کردند یا خیر...نویسنده فقط نقل کرده که روس‌ها فلان فکر را در رابطه با آذریهای ساکن قفقاز می‌کردند و عثمانی ها هم فلان فکر را در مورد ارامنه ساکن آناتولی می‌کردند)
The process accelerated after every Russo-Turkish war (1855–56 and 1877– 78) as Russians saw the Azeris as generally unreliable and as potential allies to the Turks, given their ethno-linguistic affinities. In contrast, the Armenians were seen as Russia’s natural allies in the region, devoted to the tsar, and reliable. In a sense, then, Armenians were favoured by the authorities and even took up important positions in the administration of the region. Naturally, the opposite was true in the Ottoman Empire, where Armenians were seen as a potentially pro-Russian fifth column, leading to the massacres of 1890.
این فرآیند پس از هریک از جنگ‌های روسیه-عثمانی (1855-1856 و 1877-1878) شدت یافت زیرا روس‌ها آذریها را به علت وابستگی‌های زبانی-قومی متخد بالقوه ترک‌ها می‌دیدند و در مقابل ارامنه متحد طبیعی روس‌ها در منطقه، وفاداران به تزار و قابل اعتماد تلقی می‌شدند. بنابراین ارامنه مورد حمایت مقامات قرار گرفته و حتی به مناصب مهمی در اداره‌ی منطقه رسیدند. طبیعتا در ترکیه خلاف این صادق بود و در آنجا ارامنه ستون پنجم بالقوه روس‌ها تلقی می‌شدند که منجر به کشتارهای 1890 شد.
ریشه‌ی این سو طن بین طرفین را هم نویسنده ناشی از دو جنگ بین روس و عثمانی در قرن 19 ام دانسته (نه ساری قمیش). باز هم بنده محقق نیستم و نمی‌توانم تایید یا رد کنم و تنها مترجم هستم. 
مورد دوم ب: حتی اگر خان‌های ایروان ظلم نمی‌کردند (که می‌دانیم می‌کردند و این‌ها حتی به هم کیش خود رحم نمی‌کردند چه برسد به مسیحی)، من به ارامنه و گرجی‌ها حق می‌دادم در زمانه‌ای که ناسیونالیسم مبتنی بر مذهب بوده، ترجیح بدهند تابع یک پادشاه مسیحی باشند تا شاه شیعه ایران یا سلطان سنی عثمانی. این مورد که ارامنه به تزار وفادار بودند باز هم از کتاب مذکور است و نه این کتاب و نه من (که فقط نقش مترجم را دارم)، این مسئله را در مقام اتهام به ارامنه وارد نکرده ایم که نیاز به توضیح باشد. 
مورد دوم د: موافقم.
مورد سوم: من مسئله نفت باکو را هم از همان چند پاراگراف ترجمه شده نوشته‌ام و استنتاج شخصی خودم نیست و اصلا در این رابطه متخصص نیستم که بخوام نظر بدم و بحث کنم. 
شما میفرمایید که تبعیض مثبتی به نفع ارامنه وجود نداشته و بنده هم می‌پذیرم.
اما حرف من این است که اگر تبعیضی به نفع ارامنه وجود نداشته به نفع مسلمانان نیز وجود نداشته است.
اما همین جا در بحث با شما می‌پرسم که جناب کاوه بیات بر چه استنادی می‌فرمایند که:
روسیه سعی کرد با اعطای یک رشته مزایای اداری برای مسلمان‌ها، اقوام و ملل قفقاز را بر ضد یکدیگر تحریک کند.
من تا جایی که می‌دانم میکائیل لوریس-ملیکوف وزیر کشور الکساندر دوم از اشراف ارمنی بوده و یا هوهانس لازاریان ژنرال ارتش امپراطوری روسیه اهل شوشی بوده که در حکومت تزارها فکر نمی‌کنم هرگز یک مسلمان به چنین مقامی رسیده باشد. 
ضمن اینکه ضدیت تزارها با مسلمانان قفقاز، چندان مسئله پنهانی نیست. تبعید چرکس‌ها به عثمانی در همین ربع آخر قرن 19 صورت گرفت.
مورد چهار: من منکر وجود سیاست روسیزاسیون و اسلاوفیلی به ویژه در زمان الکساندر سوم و نیکلای دوم نیستم و میدونم که سیاست این زمان انحصارطلبی کلیسای ارتودوکس بوده. اما آیا همین روسیزاسیون نسبت به مسلمانان وجود نداشته؟
روس‌ها در مورد ارامنه باز هم می‌گفتند که ارامنه روس بشند و مذهبشون رو عوض کنند ولی در مورد مسلمانان سیاست مهاجرت رو دنبال می‌کردند و معتقد بودند که این‌ها روس شدنی نیستند. مهاجرت اجباری تاتارهای کریمه و چرکس‌ها به عثمانی و مهاجرت های ترکهای قفقاز به جنوب ارس همگی در این زمان صورت گرفته.
در رابطه با جمله‌ی ویکتور برار که میفرمایید:
«سن پترزبورگ حس تعصب کهنه پرستی تاتارها را علیه ارمنیان برانگیخت و به آنان اشاره کرد که کشتار را آغاز کنند.»
این جمله در صفحه 202 کتاب ویکتور برار هست که من قبلا بهش اشاره کردم. (مورد 3).
در همین کتاب هم چند خط بالاتر (صفحه 201) اشاره کرده که ارامنه تا سال 1881، روابط بسیار خوبی با امپراتوری داشتن. اما از سال 1881 اندیشه‌های پان اسلاویستی راه خودش رو به فرمانداری تفلیس باز میکنه. تا سال 1896 که الکساندر سوم قدرت داشته، این اندیشه ها توسط دولت مرکزی کنترل میشده ولی از سال 1896، ضعف نیکلای دوم باعث میشه که پرینس گالاتزین آزادانه مظالمش رو دنبال کنه. کتابخانه‌ها، مدارس، روزنامه‌ها و سازمان‌های خیریه ارامنه بسته میشه و در نهایت دهمژوئن 1903، اموال کلیسای ارامنه مصادره میشه و اموالی که در طول قرون توسط ارامنه کل دنیا (ایران، ترکیه، انگلستان، فرانسه، آمریکا) برای رشد مذهب و آموزه‌های ارمنی وقف شده بوده به یکباره مصادره و در اختیار کلیسای روسیه قرار می‌گیره (لذا از این لحاظ میشه اسم این مصادره اموال را دزدی بین المللی گذاشت)...بعد نامه بزرگ مذهبی ارامنه به تزار رو گذاشته و نوشته‌ که اگه روس‌ها مقدار کمی رواداری مذهبی و زبانی به خرج میدادن، ارامنه دوباره به عناصر وفاداری تبدیل میشدن. اما ماموران روسیزاسیون به کشتار متوسل شدن.
بعد مطالبی رو که طی فوریه تا مه 1905 در روزنامه pro Armenia چاپ شده آورده و در نهایت پیام سازمان انقلابی ارامنه به تاتارها رو آورده.
اما بحث اصلی من این هست که این فقط شروع یک کشتار (کشتار باکو) هست که در فوریه 1905 انجام گرفته. در حالی که وقتی از کشتار 1905-1907 حرف می‌زنیم، منظور مجموعه کشتارهایی هست که در مقاطع زمانی مختلف در این دو سال در شهرهای مختلف نخجوان، گنجه، باکو، شوشی، تفلیس، ایروان صورت گرفته و اکثر صاحبنظران میگند که در برخی از این شهرها ارامنه آغازگر بودند و در برخی دیگر تاتارها.
مورد پنجم: خوب این رو ون در لیو نوشته و اون کتاب هم قید کرده و بهش ارجاع داده و من هم ترجمه کردم. در بخش ویکی پدیا انگلیسی هم به این صورت آمده:
According to Van Der Leeuw clashes started in early February 1905 over the killing of a Tatar schoolboy and shopkeeper by Armenians.[12] 126 Tatars (Azeris) and 218 Armenians were killed during four days of fighting in Baku.[12] Other sources such as Dasnabedian, or Walker claim that Azeris had started the conflict which gave Armenians a reason to give a strong response, Tatars had killed many unarmed Armenians in Baku, in February 1905. Walker also said that, "Tatars were free to massacre with impunity".[12]
According to Baku statistic bureau and Tartar-Russian-Armenian committee of Assistance to Victims, 205 Armenians were killed, which included 7 women, 20 children, and 13 elderly, along with 121 wounded; and 111 Tartars were killed, consisting of 2 women and no children or elderly, and as well as 128 injured.[13] These statistics contradict Van Der Leeuw's claims that clashes began over a killed Tatar schoolboy.
من هم نمیگم که اصرار کنیم بگیم که حرف کدوم طرف درست هست. میگم چون یک مقاله ویکی پدیا هست باید دیدگاه ها و نظرات هر دو طرف قید بشه.
مورد ششم: موافقم. 
مورد هفتم: آغازگر کشتار فوریه 1905 باکو بله تحریک روسیه تزاری و تاتارها بودن اما آغازگر همه کشتارهایی که در این دو سال صورت گرفته تاتارها نبودند و وقتی می‌گوییم 1905-1907 منظور کلیه تنش های بین ارامنه و تاتارها طی این دو سال در شهرهای مختلف قفقاز هست نه فقط یک نزاع. کتاب ویکتور برار سال 1905 منتشر شده ووقایع سال های بعد را بررسی نکرده. به نظر من سبک و سیاق مقاله مربوطه در ویکی پدیای انگلیسی بیشتر به دانشنامه شبیه هست
می‌توانید نظر خود را در اینجا بگذارید تا مدیران و سایر کاربران هم نظر بدند.
Abadpours (بحث) ‏۱۰ سپتامبر ۲۰۱۹، ساعت ۲۰:۲۳ (UTC)
--------------------------------------------------------------------------------------

text: برای راحتی کار و بحث عکسهایی از کتاب‌ها گذاشتم. بنده کتاب‌های زیادی دارم به زبانهای مختلف ۳ تا از کتابها را که در این خصوص نوشته شده برای شما در سایت ما گذاشتم.
* در رابطه با تبعیض و نوشته کاوه بیات پیشنهاد می‌کنم فایلهایی را که از خود کتاب در این لینک گذاشتم خوب مطالعه کنید تا درک بهتری منظور از (مزایای اداری) چیست. منظور از مزایای اداری آن نیست که فلان کس ژنرال ارتش شده و در ادامه نوشته کاوه بیات دقت نکردید چه نوشته (در قفقاز سریعاً به یک جنگ و جدل داخلی ارمنی‌ها و مسلمان‌ها تبدیل شد که نهضت را به شکست و نابودی کشاند) منظور از نهضت چیست در رابطه به این هم ادامه فایلهایی را که از کتاب (ارمنستان، آذربایجان، گرجستان نوشته سرژ آفاناسیان ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی می‌باشد) در لینک مورد نظر گذاشتم خوب مطالعه کنید تا درک بیشتری از علت درگیری چه بوده‌است و از کتاب: «قره باغ کوهستانی آنگونه که روی داده‌است» نوشته پروفسور آلکساندر ماناسیان و آلن غوندیان دکترای علوم سیاسی گذاشتم. پیشنهاد می‌کنم کتاب قفقاز در تاریخ معاصر ترجمه کاوه بیات و بهنام جعفری را مطالعه کنید.
* ضدیت تزارها با مسلمانان و ارمنیان همیشه بوده یکی از سیاست‌های روسیه در قفقاز جنوبی و بر ضد ارمنیان: در ۱۸۳۶ میلادی به موجب فرمانی از طرف دولت مرکزی روسیه بسیاری از مدارس ارمنی را بستند و در موسسات آموزشی باقی‌مانده هم تعلیمات به زبان ارمنی را بسیار محدود کردند. آیا تا به حال از خودتان پرسیدید یا سئوال پیش نیامده چرا بعضی از ژنرال‌های ارمنی فامیل‌های آنان روسی است؟!(از طرف دیگر فشار روزافزونی بر توده‌های ملت ارمنی وارد می‌آمد برای اینکه آنان را وادار به گرویدن به مذهب ارتدوکس بکنند. در برابر علاقه ارمنیان به مذهبشان و به ملیتشان، دولت تزاری روس کوشید تا عنصر ارمنی را تبدیل به روس بکند {یکی از راه‌ها عوض نمودن فامیلهای آنان بود} و نگذارد این منطقه یک جنبه متمایز ارمنی به خود بگیرد)
* در مورد هفتم:با شما موافقم ۱۹۰۵–۱۹۰۷ منظور کلیه تنش‌های بین ارامنه و تاتارها طی این دو سال در شهرهای مختلف قفقاز هست.
* در مورد مقاله ای که در ویکی‌پدیا انگلیسی نوشته شده شاید تا حدودی بی‌طرف باشد ولی موافق نیستم که از آن مقاله مطالبی برداشته شود و در فارسی درج کنیم چون منابع فارسی بسیار زیاد هستش کتاب‌های به زبان فارسی متعددی وجود دارد که می‌شود به آنها استناد کرد و مطمئناً یک مقاله بی‌طرف نوشت.--ژیلبرت (بحث) ‏۱۱ سپتامبر ۲۰۱۹، ساعت ۱۵:۴۴ (UTC)
--------------------------------------------------------------------------------------

text: بله...ممنون مطالعه کردم
با نوشته‌های جناب بیات موافقم و متاسفانه این سیاست دست بردن در تقسیمات کشوری و رو در رو قرار دادن مردم و اقوام الان در کشور ما وجود داره.
من فکر می‌کردم که منظور از مزایای اداری در کل دوران تزارها هست که خوب اینطور نبوده (چیزی که من شنیدم و برام تعریف کردند). اما این نوشته‌های جناب بیات مبنی بر مصادره اموال کلیسای ارامنه و ... در کتاب ویکتور برار هم نوشته شده.
که من فکر می‌کنم یک علت اینکه تزارها در این زمان علی رغم هم کیشی به ارامنه بیشتر فشار وارد می‌کردن تا مسلمون‌ها این باشه که رشد خودآگاهی ملی و انقلابی گری بین غیرمسلمانان چند دهه زودتر شروع شده بود.
به هر حال از نظر من واقعا مقاله به شکل فعلی اینطور القا میکنه که ترکها زیاده خواه هستند و ... باید تا حدی ویرایش بشه.
همین نوشته های جناب بیات رو میشه کامل تر نوشت و اون چند پاراگراف رو بصورت نقل قول اینجا اضافه کرد. حتی اگر منابع فارسی کامل تر هستند، میشه ویکی پدیا انگلیسی رو هم کامل تر کرد.
علت اینکه من در ابتدا هم بعد از خواندن این مقاله کنجکاو شدم هم مسائل کلیشه ای دعوای ترک و ارمنی و قره باغ و ... نیست. من نگران خودمون هستم. چون گاها نظراتی در شبکه های اجتماعی می بینم و دعواهایی که طرف میاد مینویسه کل تاریخ قوم ترک زیاده خواهی هست و باید مواطب ترکهای ایران باشیم و ...
من منظورم این بود که مقاله جوری نوشته نشه که ذهنیت بد نسبت به قوم ترک ایجاد کنه و کسی که در نگاه اول مقاله رو میخونه حس بدی نسبت به یک گروه در ذهنش ایجاد بشه. به هر حال خواننده فارسی زبان اصولا تحقیق نمیکنه و اطلاعاتش از همین ویکی، تلگرام و ... هست Abadpours (بحث) ‏۱۱ سپتامبر ۲۰۱۹، ساعت ۱۷:۱۱ (UTC)
--------------------------------------------------------------------------------------

text: کتابهای متعددی وجود دارد که از ان می توان کمک گرفت.آن 3 کتابی که گذاشتم اطلاعات ارزشمندی را ارائه می دهند.با شما موافقم. شما می توانید یک صفحه تمرین درست کنید در آن صفحه مقاله را درست کنیم و تمام که شد مقاله بازنویسی شده را در مقاله اصلی قرار بدهیم.اگر مقاله زودتر توانستیم اصلاح کنیم من درخواست خواهم کرد که مقاله اصلی باز شود تا بتوانیم مقاله بازنویسی شده را اعمال کنیم.--ژیلبرت (بحث) ‏۱۱ سپتامبر ۲۰۱۹، ساعت ۱۷:۴۲ (UTC)
--------------------------------------------------------------------------------------

text: با سلام بنده اصلاحیه ای انجام دادم لطفا از نظر لحن مقاله و ویرایش مقاله مشارکت کنید.با تشکر.--ژیلبرت (بحث) ‏۱۶ سپتامبر ۲۰۱۹، ساعت ۰۵:۴۲ (UTC)
--------------------------------------------------------------------------------------

text: ممنون از اینکه من رو باخبر کردید.
Abadpours (بحث) ‏۱۶ سپتامبر ۲۰۱۹، ساعت ۰۷:۲۸ (UTC)
--------------------------------------------------------------------------------------

text: مشغله کاری اجازه ویرایش در ویکی را از من گرفته ممنون بابت مشارکت شما. مطالبی را که گذاشتید را وقت بدهید مطالعه کنم و بعد با هم به یک اجماع کلی برسیم برای ویرایش مقاله محتویات مقاله را این گونه می شود نوشت..--ژیلبرت (بحث) ‏۲۰ سپتامبر ۲۰۱۹، ساعت ۱۲:۵۸ (UTC)
--------------------------------------------------------------------------------------
* محتویات مقاله
کشتار ارمنی – تاتار، کشتاری است که.....
thread_title:  در رابطه مقاله و صحبت‌های کاربر Abadpours 

message: === تزارها ===
در نظام اداری و حکومتیی که پس از چیرگی روس‌ها بر قفقاز اعمال شد تنها اصلی که هیچ‌گاه مورد ملاحظه و توجه قرار نداشت، تقسیم منطقه به نوعی از حوزه‌های اداری بود که با ترکیب قومی و فرهنگی منطقه همخوانی داشته باشد. بلکه برعکس چنان که ملاحظه خواهد شد، مقامات روس از هرگونه تدبیری که به تنشهای قومی در میان اتباع امپراتوری دامن می‌زد خرسند بوده و در بسیاری مواقع از این موضوع به نفع حاکمیت خویش استفاده کردند. تغییر و تحولات اداری مناطق ارمنی‌نشین قفقاز در این دوره نمونه‌ی روشنی است از خط مشی مذکور. در مراحل نخست یعنی هنگامی که مدت زمان چندانی از نزدیکی و همراهی ارامنه و روس‌ها برای قطع نفوذ ایران و عثمانی بر قفقاز نگذشته بود و ارمنی‌ها هنوز مورد توجه بودند، از ترکیب ایالات ایروان و نخجوان یک «استان ارمنی» تشکیل شد. اگرچه این استان مناطق ارمنی‌نشین دیگری چون اخالکلاکی و لوری و قزاق و بخش کوهستانی قراباغ را دربر نمی‌گرفت، ولی روی هم رفته ارامنه راضی بودند. ولی پس از مدتی در 1840 م/ 1256 ه.ق کل تشکیلات اداری قفقاز مورد تحدید نظر قرار گرفت و «استان ارمنی» نیز منحل شد. در این سال قفقاز به دو فرمانداری کل گرجی – ایمرتیا (شامل استان سابق ارمنی، اخالکلاکی، لوری و بخشی از یلیزاوتپول [گنجه]) و کاسپی (شامل بخش‌های شرقی خزر و قراباغ) تقسیم شد. در خلال سال‌های بعد قراباغ بخشی از ایالت شماخی شد که در 1859 م/ 1275 ه.ق به نام ایالت باکو تغییر نام داد و بالاخره تغییر و تحولات اساسی 1886 م/1303 ه.ق که براساس آن قراباغ بخشی از ایالت یلیزاوتپول (گنجه) شد. این ایالت از ترکیب بخش‌های شرقی خانات تفلیس و ایروان و مرغزارهای غربی باکو تشکیل شده و از لحاظ قومی و جغرافیایی هیچ‌گونه تجانسی نداشت. زنگزور و قراباغ که از لحاظ جغرافیایی منتهی‌الیه جنوبی فلات ارمنستان محسوب می‌شدند، در چارچوب استان گنجه نه از لحاظ جغرافیایی با مناطق اطراف خود همخوانی داشتند و با جمعیت ارمنی خود، نه از لحاظ قومی. نمونه‌ی همین خط مشی نیز در تشکیل ایالت ایروان مشاهده می‌شود که نخجوان با اکثریت مسلمان خود ضمیمه‌ی آن شده بود. شوشی در آستانه‌ی قرن بیستم با جمعیتی معادل 40000 نفر پس از تفلیس و باکو سومین شهر مهم قفقاز را تشکیل می‌داد. شهر به دو محله‌ی بالا و پایین تقسیم شده بود و اکثر ساکنینش که ارمنی بودند، در بالا محله می‌زیستند که ارک شهر را نیز دربر می‌گرفت. با تاسیس چاپخانه‌هایی چند و استقرار هیئت‌های تبشیری مسیحی در شهر از اواخر قرن 19، شوشی به عنوان یک مرکز فرهنگی نیز اهمیت چشمگیری یافت.
قاب|وسط|ایالات قفقاز در ایام تزاری
از سال‌های آخر قرن 19، همزمان با تحولات سیاسی و فرهنگی اقوام و ملل قفقاز- به ویژه گرجی‌ها و ارامنه- دولت روسیه به نحو روزافزونی با مشکل رویارورویی با یک رشته حرکت‌های ملی در میان اتباع امپراتوری روبرو شد و بالطبع نخشتین واکنشی نیز که در قبال آن نشان داد، سیاست سرکوب و خفقان بود. نیکلای دوم در 1896م/1313 ه.ق فرمانداری کل قفقاز را به شاهزاده گولیتسین سپرد که با تمام قوا به به روسی‌گردانی اجباری منطقه اقدام کرد. وی ضمن تعطیلی مدارس و موسسات فرهنگی ارامنه و توقیف اموال کلیسای ارمنستان و گرجستان، سعی کرد با اعطای یک رشته مزایای اداری برای مسلمان‌ها، اقوام و ملل قفقاز را بر ضد یکدیگر تحریک کند. زمینه‌ی سیاسی و اجتماعی نیز مساعد بود. بدین ترتیب نهضت اجتماعی گسترده‌ای که در سراسر روسیه به صورت انقلاب 1905 بروز کرد، در قفقاز سریعا به یک جنگ و جدل داخلی ارمنی‌ها و مسلمان‌ها تبدیل شد که نهضت را به شکست و نابودی کشاند.
با آن‌که صحنه‌ی اصلی برخورد و رویارویی قومی باکو بود ولی این حوادث بر تحولات قراباغ نیز تاثیر نهاد. پس از زد و خوردهای باکو در فوریه 1905 م/ ذیحجه‌ی 1322 ه. ق یک گروه مسلح از مسلمین محلی در ماه ژوئیه / ربیع التانی 1323 ه.ق در حوالی اولاخ-شوشی، مسیر خط آهن باکو-باطوم را مسدود کرده و قطاری را منهدم کردند. در اوت/ جمادی الثانی همان سال نیز نیز در اطراف شوشی رشته برخوردهایی میان ارمنی‌ها و مسلمان‌ها آغاز شد، ولی از آنجایی که پس از حوادث باکو، ارامنه‌ی شهر تحت نظارت داشناک‌ها تدابیر دفاعی لازم را اتخاذ کرده بودند، هنگامی که دامنه‌ی برخورد به شهر کشیده شد، بالامحله‌ی شوشی که از موقعیت دفاعی مناسبی نیز برخوردار بود، عملا به دژی تبدیل شد و پس از پنج روز مقاومت هجوم مخالفان را در هم شکست. سپس برخوردهای اطراف شهر نیز به تدریج به نفع ارامنه پایان گرفت. در حالی که هنوز در مناطقی چون زنگزور و ایروان جنگ «ارمنی و تاتار» ادامه داشت، موج جدیدی از برخوردهای قومی در باگو آغاز شد که طبیعتا بر سایر نقاط قفقاز – و از جمله قراباغ- تاثیر نهاد. حتی در تابستان 1906 م/ 1324 ه.ق نیز به هنگام بازگشت عشایر کوچ‌رو از جلگه‌های اطراف به قشلاق‌های قراباغ، از نو درگیری‌ها آغاز شد. بار دیگر شوشی در محاصره قرار گرفت که این بار نیز علی‌رغم قوایی که مسلمان‌ها در آقدام گرد آورده بودند، بار دیگر محاصره‌ی شوشی پس از 9 روز مقاومت در 22 ژوئیه‌ی 1906 م/ 19 ربیع الاخر 1324 ه. ق به نفع ارامنه پایان گرفت.
انقلاب 1905 کوره‌ای بود برای تبلور هویت ملی و سیاسی اقوام و ملل قفقاز. از این مرحله به بعد «مسئله‌ی ملی» بخش مهمی از مباحث سیاسی گروه‌های اصلاح‌طلب و انقلابی روسیه و قفقاز را به خود اختصاص داد. مسئله‌ی ارمنی‌های قراباغ نیز که در بخش کوهستانی قراباغ اکثریت اهالی را تشکیل داده ولی در چارچوب کل ایالت گنجه اقلیتی بیش نبودند، مطرح شد. در کنفرانسی که در 1905 برای ترتیب یک نظام جدید اداری تشکیل شد امید آن بود با تعمیم زمستوها (مجامع محلی اداری) مشکلات حکومتی به نحوی دموکراتیک حل و فصل شود، ارمنی‌ها سعی کردند با قرار دادن بخش کوهستانی قراباغ تحت یک زمستو واحد (که 365000 ارمنی، 134000 مسلمان و 28000 نفر از ملیت‌های دیگر را دربر می‌گرفت) چاره‌ای مطابق با ویژگی‌های فرهنگی و اجتماعی قراباغ بیابند. اگرچه ظاهرا این طرح به تایید مقامات حکومتی که پس از 1905 رویه‌ی مساعدتری در قبال ارمنی‌ها در پیش گرفته بودند، رسید ولی با اقتدار مجدد ارتجاع در مسکو، این تمهید نیز همانند دیگر اصلاحات دموکراتیکی که وعده داده شده بود، به دست فراموشی سپرده شد.
Abadpours (بحث) ‏۱۸ سپتامبر ۲۰۱۹، ساعت ۰۹:۲۵ (UTC)
thread_title:  کتاب کاوه بیات بحران قرا باغ صفحات 15 تا 19 

message: در نظام اداری و حکومتیی که پس از چیرگی روس‌ها بر قفقاز اعمال شد تنها اصلی که هیچ‌گاه مورد ملاحظه و توجه قرار نداشت، تقسیم منطقه به نوعی از حوزه‌های اداری بود که با ترکیب قومی و فرهنگی منطقه همخوانی داشته باشد. بلکه برعکس چنان که ملاحظه خواهد شد، مقامات روس از هرگونه تدبیری که به تنشهای قومی در میان اتباع امپراتوری دامن می‌زد خرسند بوده و در بسیاری مواقع از این موضوع به نفع حاکمیت خویش استفاده کردند. تغییر و تحولات اداری مناطق ارمنی‌نشین قفقاز در این دوره نمونه‌ی روشنی است از خط مشی مذکور. در مراحل نخست یعنی هنگامی که مدت زمان چندانی از نزدیکی و همراهی ارامنه و روس‌ها برای قطع نفوذ ایران و عثمانی بر قفقاز نگذشته بود و ارمنی‌ها هنوز مورد توجه بودند، از ترکیب ایالات ایروان و نخجوان یک «استان ارمنی» تشکیل شد. اگرچه این استان مناطق ارمنی‌نشین دیگری چون اخالکلاکی و لوری و قزاق و بخش کوهستانی قراباغ را دربر نمی‌گرفت، ولی روی هم رفته ارامنه راضی بودند. ولی پس از مدتی در 1840 م/ 1256 ه.ق کل تشکیلات اداری قفقاز مورد تحدید نظر قرار گرفت و «استان ارمنی» نیز منحل شد. در این سال قفقاز به دو فرمانداری کل گرجی – ایمرتیا (شامل استان سابق ارمنی، اخالکلاکی، لوری و بخشی از یلیزاوتپول [گنجه]) و کاسپی (شامل بخش‌های شرقی خزر و قراباغ) تقسیم شد. در خلال سال‌های بعد قراباغ بخشی از ایالت شماخی شد که در 1859 م/ 1275 ه.ق به نام ایالت باکو تغییر نام داد و بالاخره تغییر و تحولات اساسی 1886 م/1303 ه.ق که براساس آن قراباغ بخشی از ایالت یلیزاوتپول (گنجه) شد. این ایالت از ترکیب بخش‌های شرقی خانات تفلیس و ایروان و مرغزارهای غربی باکو تشکیل شده و از لحاظ قومی و جغرافیایی هیچ‌گونه تجانسی نداشت. زنگزور و قراباغ که از لحاظ جغرافیایی منتهی‌الیه جنوبی فلات ارمنستان محسوب می‌شدند، در چارچوب استان گنجه نه از لحاظ جغرافیایی با مناطق اطراف خود همخوانی داشتند و با جمعیت ارمنی خود، نه از لحاظ قومی. نمونه‌ی همین خط مشی نیز در تشکیل ایالت ایروان مشاهده می‌شود که نخجوان با اکثریت مسلمان خود ضمیمه‌ی آن شده بود. شوشی در آستانه‌ی قرن بیستم با جمعیتی معادل 40000 نفر پس از تفلیس و باکو سومین شهر مهم قفقاز را تشکیل می‌داد. شهر به دو محله‌ی بالا و پایین تقسیم شده بود و اکثر ساکنینش که ارمنی بودند، در بالا محله می‌زیستند که ارک شهر را نیز دربر می‌گرفت. با تاسیس چاپخانه‌هایی چند و استقرار هیئت‌های تبشیری مسیحی در شهر از اواخر قرن 19، شوشی به عنوان یک مرکز فرهنگی نیز اهمیت چشمگیری یافت.
قاب|وسط|ایالات قفقاز در ایام تزاری
از سال‌های آخر قرن 19، همزمان با تحولات سیاسی و فرهنگی اقوام و ملل قفقاز- به ویژه گرجی‌ها و ارامنه- دولت روسیه به نحو روزافزونی با مشکل رویارورویی با یک رشته حرکت‌های ملی در میان اتباع امپراتوری روبرو شد و بالطبع نخشتین واکنشی نیز که در قبال آن نشان داد، سیاست سرکوب و خفقان بود. نیکلای دوم در 1896م/1313 ه.ق فرمانداری کل قفقاز را به شاهزاده گولیتسین سپرد که با تمام قوا به به روسی‌گردانی اجباری منطقه اقدام کرد. وی ضمن تعطیلی مدارس و موسسات فرهنگی ارامنه و توقیف اموال کلیسای ارمنستان و گرجستان، سعی کرد با اعطای یک رشته مزایای اداری برای مسلمان‌ها، اقوام و ملل قفقاز را بر ضد یکدیگر تحریک کند. زمینه‌ی سیاسی و اجتماعی نیز مساعد بود. بدین ترتیب نهضت اجتماعی گسترده‌ای که در سراسر روسیه به صورت انقلاب 1905 بروز کرد، در قفقاز سریعا به یک جنگ و جدل داخلی ارمنی‌ها و مسلمان‌ها تبدیل شد که نهضت را به شکست و نابودی کشاند.
با آن‌که صحنه‌ی اصلی برخورد و رویارویی قومی باکو بود ولی این حوادث بر تحولات قراباغ نیز تاثیر نهاد. پس از زد و خوردهای باکو در فوریه 1905 م/ ذیحجه‌ی 1322 ه. ق یک گروه مسلح از مسلمین محلی در ماه ژوئیه / ربیع التانی 1323 ه.ق در حوالی اولاخ-شوشی، مسیر خط آهن باکو-باطوم را مسدود کرده و قطاری را منهدم کردند. در اوت/ جمادی الثانی همان سال نیز نیز در اطراف شوشی رشته برخوردهایی میان ارمنی‌ها و مسلمان‌ها آغاز شد، ولی از آنجایی که پس از حوادث باکو، ارامنه‌ی شهر تحت نظارت داشناک‌ها تدابیر دفاعی لازم را اتخاذ کرده بودند، هنگامی که دامنه‌ی برخورد به شهر کشیده شد، بالامحله‌ی شوشی که از موقعیت دفاعی مناسبی نیز برخوردار بود، عملا به دژی تبدیل شد و پس از پنج روز مقاومت هجوم مخالفان را در هم شکست. سپس برخوردهای اطراف شهر نیز به تدریج به نفع ارامنه پایان گرفت. در حالی که هنوز در مناطقی چون زنگزور و ایروان جنگ «ارمنی و تاتار» ادامه داشت، موج جدیدی از برخوردهای قومی در باگو آغاز شد که طبیعتا بر سایر نقاط قفقاز – و از جمله قراباغ- تاثیر نهاد. حتی در تابستان 1906 م/ 1324 ه.ق نیز به هنگام بازگشت عشایر کوچ‌رو از جلگه‌های اطراف به قشلاق‌های قراباغ، از نو درگیری‌ها آغاز شد. بار دیگر شوشی در محاصره قرار گرفت که این بار نیز علی‌رغم قوایی که مسلمان‌ها در آقدام گرد آورده بودند، بار دیگر محاصره‌ی شوشی پس از 9 روز مقاومت در 22 ژوئیه‌ی 1906 م/ 19 ربیع الاخر 1324 ه. ق به نفع ارامنه پایان گرفت.
انقلاب 1905 کوره‌ای بود برای تبلور هویت ملی و سیاسی اقوام و ملل قفقاز. از این مرحله به بعد «مسئله‌ی ملی» بخش مهمی از مباحث سیاسی گروه‌های اصلاح‌طلب و انقلابی روسیه و قفقاز را به خود اختصاص داد. مسئله‌ی ارمنی‌های قراباغ نیز که در بخش کوهستانی قراباغ اکثریت اهالی را تشکیل داده ولی در چارچوب کل ایالت گنجه اقلیتی بیش نبودند، مطرح شد. در کنفرانسی که در 1905 برای ترتیب یک نظام جدید اداری تشکیل شد امید آن بود با تعمیم زمستوها (مجامع محلی اداری) مشکلات حکومتی به نحوی دموکراتیک حل و فصل شود، ارمنی‌ها سعی کردند با قرار دادن بخش کوهستانی قراباغ تحت یک زمستو واحد (که 365000 ارمنی، 134000 مسلمان و 28000 نفر از ملیت‌های دیگر را دربر می‌گرفت) چاره‌ای مطابق با ویژگی‌های فرهنگی و اجتماعی قراباغ بیابند. اگرچه ظاهرا این طرح به تایید مقامات حکومتی که پس از 1905 رویه‌ی مساعدتری در قبال ارمنی‌ها در پیش گرفته بودند، رسید ولی با اقتدار مجدد ارتجاع در مسکو، این تمهید نیز همانند دیگر اصلاحات دموکراتیکی که وعده داده شده بود، به دست فراموشی سپرده شد.
Abadpours (بحث) ‏۱۸ سپتامبر ۲۰۱۹، ساعت ۰۹:۲۵ (UTC)
thread_title:  تزارها 

message: GROUPED round the high patriarch of their Gregorian religion, the Armenian Catholicus, residing in Russian territory at Etchmiadzin, the Russian Armenians were, until 1881, the loyal servants of the Empire, and the collaborators, and even active propagators of Russian influence outside. They furnished to St. Petersburg soldiers, administrators, and great men of peace and war : Loris Melikof was an Armenian ; Generals Lazaref, Alachef, and Tergoukasef, etc., were Armenians. From Turkey and Persia, Armenians flocked to the Russian Caucasus, and came to take the place of the Mussulman Tcherkesses, who emigrated to the dominions of the Caliph. But, in 1881, Panslavism made its entry into the Government of Tiflis ; from 1881 to 1896, it was held in check by the firmness and uprightness of Alexander III; since 1896, the weakness of Nicholas II has given free scope to the caprices of Prince Galatzine. The first thing done was to close the Armenian Schools and libraries; then came the persecution of the charitable societies, and the suppression of the newspapers. One fine day it was announced that all the property of the Armenian Church had been confiscated and handed over to the Russian bureaucracy. (June 10th 1903).
This was a manifest theft, and an international theft, if one might use the term. Belonging to the Armenian Church of the whole world, and not of Russia alone, this property had been acquired during the course of centuries, but more especially during the 19th, through legacies, gifts, endowments, etc., from all the Armenians of Turkey, Persia, England, America, and of France. These possessions were only intended to be used for the maintenance of the Armenian creed and teaching. Orthodoxy and Russification " annexed" them to the budget of the Russian Church and schools.
The Armenians cling to their religion and their tongue. And the Armenians are not such patient sufferers as the Finns. Their Catholicus having vainly tried supplication, the nation organised itself for a revolutionary resistance, which was facilitated by the war in Manchuria. The "tyrant" Galitzine was executed as the tyrant Bobrikof had been. All through the Caucasus, Mussulmans and Christians, Lazi and Georgians, Armenians and Tatars, met and swore mutual support, when war should empty the country of its garrisons. Then Petersburg roused against the Armenian, burgess, citizen, capitalist and Christian, the fanatisism of the Tatar peasant, of the workman, and of the Mussulman. The Tatars were armed, and were given the signal to massacre; in the large towns of the Transcaucasus, the same scenes are now being repeated as in Turkish Armenia in the past. The French Consul at Baku, M. Claine, was besieged in his own house, in which some forty Armenians had taken refuge; the Tatar crowd, led by police in uniform, clamoured to burn them or hang them.
ارامنه به واسطه پاتریارک اعظم مذهب گریگوری خود همواره اتحاد خود را حفظ کرده‌اند. جاثلیق ارامنه در منطقه اچمیادزین روسیه مستقر است. ارامنه روسیه تا سال 1881 خدمتگزاران و یاوران صدیق امپراطور محسوب می‌شدند و حتی فعال‌ترین مروجان نفوذ روسیه در خارج از آن بودند. آنان سربازان، مدیران و مردان بزرگ صلح و جنگ را به سن پطرزبورگ تقدیم کردند.  لوریس ملیکوف ارمنی بود، ژنرال لازارف، آلاچف، ترگوکاسف و دیگران همه ارمنی بودند. ارامنه از ترکیه و ایران دسته دسته به قفقاز روسیه آمدند و جای مسلمانان چرکس را که به قلمرو خلیفه مهاجرت کرده بودند، گرفتند. اما در سال 1881، پان اسلاویسم به فرمانداری تفلیس راه یافت. از سال 1881 تا 1896، پان اسلاویسم تحت کنترل ثبات رای و درستکاری الکساندر سوم بود اما ضعف نیکلای دوم از سال 1896 به هوس‌های پرنس گولیتسین مجال ظهور داد. ابتدا مدارس و کتابخانه‌های ارامنه بسته شد، سپس نوبت به آزار و اذیت انجمن‌های خیریه و سرکوب روزنامه‌ها رسید. یک روز اعلام شد که تمام اموال کلیسای ارامنه مصادره شده و به بوروکراسی روسیه تحویل داده شده است. (10 ژوئن 1903)
این یک سرقت آشکار و حتی اگر دقیق‌تر بگوییم یک سرقت بین‌المللی بود. این اموال به کلیسای ارامنه کل جهان -نه تنها ارامنه روسیه- تعلق داشت. این دارایی‌ها در طی قرون و به ویژه قرن نوزدهم از طریق میراث، هدایا، موقوفات و ... ارامنه ترکیه، ایران، انگلستان، آمریکا و فرانسه جمع‌آوری شده بود و تنها به صیانت از آموزه‌ها و عقاید ارمنی اختصاص داشت. در حالی که ارتودوکس‌گرایی و روس‌گرایی این اموال را به بودجه کلیسا و مدارس روسی ضمیمه کرد.
ارامنه سرسختانه به دین و زبان خود پایبندند و البته آنان به اندازه‌ی فنلاندی‌ها صبور نیستند. در حالی که جاثلیق ارامنه بیهوده التماس و دعا می‌کرد، ملت ارمنی خود را برای مقاومتی انقلابی سازماندهی می‌کرد. این سازماندهی انقلابی با جنگ منچوری تسهیل شد. گولیتسین ستمگر درست همانند بابریکف ستمگر مورد سوقصد قرار گرفت. در سراسر قفقاز، مسلمان و مسیحی، لاز و گرجی، ارمنی و تاتار با همدیگر دیدار کردند و قسم خوردند که وقتی جنگ پادگان‌های کشور را خالی کرد، آنان متقابلا از یکدیگر حمایت کنند. سپس پطرزبورگ تعصب دهقانان، کارگران و مسلمانان تاتار را علیه ارامنه، شهرنشینان، اتباع امپراتوری، سرمایه‌داران و مسیحیان تحریک کرد. تاتارها مسلح شدند و اشاره شد که کشتار را در شهرهای بزرگ قفقاز آغاز کنند. همان صحنه‌هایی که پیش‌تر در ارمنستان ترکیه رخ داده بود، اکنون در قفقاز در حال تکرار است. کنسول فرانسه در باکو، م.کلاین، در خانه‌ی خود که چهل ارمنی در آن پناه گرفته بودند، محاصره شده بود. جمعیت تاتار که توسط پلیس یونیفرم پوش هدایت می‌شدند، می‌خواستند آنان را بسوزانند یا اعدام کنند.
We read in the Pro Armenia of the 15 th April and 1st of May 1905:
Baku is barely a quarter of a century old—Baku, I mean, as an industrial town. The development of this Armenian city, sprung up in the middle of Asia, began at the time of the discovery of its petroleum springs, and was so rapid that at the end of a few years the population had increased fivefold. Today it has a population of 130,000; the Tatars and the Persians constitute the Mussulman element of Baku, and may be estimated at about half this figure. The remainder of the population are chiefly Armenians, but there are some Germans and Russians. There are also a few Swedes, Englishmen, and Americans. The workpeople employed in the petroleum works are almost exclusively Armenian or Tartar. Trade is represented by the Mussulmans and the Armenians.
When the industrial development of Baku began, the Mussulman portion of the population lived apart, behind the walls of the old Tatar town, which is still standing. But by degrees, their common advantage drew the two races together; commercial interests were stronger than religious prejudices, and the "Tatar town" opened its doors to Armenians and Russians, just as many Mussulman families went to take up their abode in the Russian and Armenian quarters. The same commingling took place in the "bazaars", and before the 6th Feb. (19 Feb.) last, numbers of Armenian merchants might have been seen sitting peaceably by the side of their Mussulman competitors. It is consequently absurd to pretend that any racial or religious hatred existed between the different sections of this busy population, whose tranquillity had never been disturbed by any serious disagreement.
Last January, important strikes took place. The demonstrations which occurred during these strikes once more gave the authorities an opportunity of causing several hundreds of the workmen to be massacred by Cossacks. When they took up their work again, the Armenian workpeople, who alone are subject to military service, were alarmed by the announcement of a mobilisation of reservists destined to reinforce the troops in Manchuria. The Armenian revolutionary party  persuaded the workmen not to respond to the governmental levy and to resist by force any brutalities on the part of the police. The Tatars did not seem to take any interest in the question, they not being subject to military service.
But all this time, the government were "leavening" the Mussulmans, by the means of their agents, mollahs or seids, their mission being to reanimate in these simple and half savage people a fanaticism which would seem to have died out long ago. Mussulmans deserving of credence have declared that in the mosques of Baku, it was incessantly repeated that the Armenians intended to revolt, upset the Czar, gain the upper hand, and kill all the Mussulmans.
It would appear moreover that rich and influential Tatars, such as Hadji Ze'inai Abedide Eaghieff, the millionaire proprietor of the paper known as Kaspi, and Aga'ieff, a Tatar author, both violent Panislamites, became the accomplices of the Russian government, and encouraged the lower classes to rush upon the Armenians. In order to put the finishing touch to its work, the local government,—this is an actual and irrefutable fact—some days before the 6th (19th Feb.) distributed revolvers, rifles, and cartridges to every Tatar who chose to ask for them. On the 6th Feb. towards seven o'clock in the evening, the noise of firearms was heard in the Chemakinska quarter, (a qnarter in which Armenians and Mussulmans lived side by side). Some minutes later, there was a general discharge of musketry, so loud that the whole town seemed to be taking part in it. The firing did not cease until two o'clock in the morning. The refuse of the Tatar population had begun the work for which they had been carefully prepared for some time by the authorities. The bandits let loose about the streets butchered defenceless Armenians who were returning peaceably to their own homes. 
در روزنامه Pro Armenia تاریخ 15 آوریل و 1 مه 1905 چنین می‌خوانیم:
باکو تقریباً یک ربع قرن قدمت دارد. منظور من از باکو به عنوان یک شهر صنعتی است. توسعه این شهر ارمنی که در میانه آسیا پدید آمده، از زمان کشف چشمه های نفتی آن آغاز شد و به حدی سریع بود که پس از چند سال جمعیت آن پنج برابر شد. امروز این شهر130،000 نفر جمعیت دارد. تاتارها و ایرانی‌ها عناصر مسلمان باکو را تشکیل می دهند و تقریباً نیمی از جمعیت هستند. بقیه جمعیت عمدتا ارمنی هستند ، اما آلمانی‌ها و روس‌ها نیز در باکو ساکن‌اند. تعداد اندکی سوئدی، انگلیسی و آمریکایی نیز آنجا زندگی می‌کنند. کارمندان شاغل در کارهای نفتی تقریباً منحصراً ارمنی یا تاتار هستند. کسب و کار اغلب توسط مسلمانان و ارامنه صورت می‌گیرد.
هنگامی که توسعه صنعتی باکو آغاز شد، بخش مسلمانان جمعیت جدا در پشت دیوارهای قسمت قدیمی شهر که هنوز پابرجاست، زندگی می‌کردند. اما منافع مشترک دو قوم را به یکدیگر نزدیک کرد. منافع تجاری قوی‌تر از تعصبات مذهبی بود و "شهر تاتار" درهای خود را به روی ارامنه و روس‌ها باز کرد، همان‌طور که بسیاری از خانواده‌های مسلمان در محله‌های ارمنی و روس سکنی گزیدند. همین ارتباط‌ها در بازارها نیز رخ داد و قبل از ششم (نوزدهم فوریه) احتمالا دیده بودید که تعدادی بازرگان ارمنی کنار رقبای مسلمان خود بنشینند. از این رو مضحک است که وانمود کنیم که هرگونه نفرت نژادی یا مذهبی بین اقشار مختلف این جمعیت شلوغ وجود داشته است، جمعیتی که آرامشش هرگز به دلیل اختلاف نظر جدی مختل نشده است.
ژانویه گذشته، اعتصابات مهمی رخ داد. تظاهراتاتی که در جریان این اعتصابها اتفاق افتاد یک بار دیگر به مقامات این امکان را داد که باعث شوند چند صد کارگر توسط کازاک‌ها قتل عام شوند. هنگامی که کارگران دوباره کار خود را شروع کردند و اعتصاب پایان گرفت، کارگران ارمنی، که مشمول خدمت سربازی هستند، از اعلام خبر بسیج سربازان ذخیره برای تقویت نیروهای منچوری، نگران شدند. حزب انقلابی ارمنستان کارگران را ترغیب کرد که به باج‌گیری دولت پاسخ ندهند و در مقابل هرگونه وحشیگری پلیس مقاومت کنند. به نظر نمی‌رسید که تاتارها توجه کنند، آنان مشمول خدمت سربازی نیستند.
اما تمام این مدت، دولت به وسیله مأمورین، آخوندها یا سیدهای خود، افکار مسلمانان را شکل می‌داد و ماموریت آنها بازآفرینی تعصبی بود که به نظر می‌رسید مدت‌هاست در این افراد ساده و نیمه متمدن، از بین رفته است. مسلمانان معتمد اعلام كرده‌اند كه در مساجد باكو به طور مكرر گفته شده كه ارامنه قصد شورش، برکنار کردن تزار، قدرت گرفتن و كشتن همه مسلمانان را دارند.
همچنین به نظر می‌رسد که تاتارهای ثروتمند و تاثیرگذاری همچون حاج زینعلی آبدیده ایگیف، مالک میلیونر روزنامه کاسپی و آقایف، نویسنده‌ی تاتار که هر دو پان اسلامیست‌های خشنی هستند با دولت روسیه همدست بوده‌اند و اقشار پایین جامعه را تشویق به هجوم به ارامنه کرده‌اند. همچنین دولت محلی در راستای تکمیل نقش خود قبل از ششم (نوزدهم) فوریه بین تاتارهای داوطلب هفت‌تیر، تفنگ و فشنگ توزیع کرده است. این یک واقعیت غیر قابل انکار است. روز ششم فوریه، حدود ساعت 7 عصر، سر و صدای اسلحه گرم در محله چماکینسکا -که ارامنه و تاتارها تواما در آن ساکن‌اند- به گوش رسید. چند دقیقه بعد صدای تخلیه‌ی تفنگ‌ها به گوش رسید. صدا آنچنان بلند بود که به نظر می‌رسد تمامی شهر آن را شنیدند. تیراندازی تا ساعت 2 صبح ادامه پیدا کرد. اراذل تاتار کاری را که مدت‌ها بود مقامات آنان را برایش آماده کرده بودند، آغاز کرده بودند. راهزنانی که در خیابان رها شده بودند، ارامنه بی‌دفاع را که آرام به خانه‌های خود بازمی‌گشتند، به قتل می‌ر‌ساندند.
Perhaps the reader wonders what the local government were doing all this time, and what use they were making of the police and the Cossacks who had been able to subdue so effectively the uproar made by the strikers in the previous January. We reply by producing a series of official documents, which will be sufficient to establish the bad faith and complicity of the government during these awful days, together with a series of depositions taken down by lawyers at Baku, who had been nominated as a Commission of Enquiry.
COMMISSION OF ENQUIRY OF THE LAWYERS OF BAKU ON THE EVENTS OF THE 6TH TO 9TH FEBRUARY I905.
Tiflis, Feb. 13th, (26th) 1905, Madame Josdphine Coublu, Frenchwoman, residing at Tiflis, Golundusny, 75, Flat Sanovitch.— l arrived at Baku on Tuesday the 2nd February and put up at the abode of M. Fietas, living in Tatarskaya Street, in the house of the Mussulman Galieff-Alieff. This apartment was inhabited by Fietas and his daughter; both of them earn their living by giving French lessons ; they live in one room. The object of my journey to Tiflis was to secure French pupils. On Sunday, Feb. 6th, at six o'clock in the evening, my friend Osepian, an engineer, came into my room, very pale, and told me that he had been followed and shot at by Tatars all the way. After Osepian, one of the landlord's sons burst into the room, and, addressing himself to us, asked. "Who are you?" We replied: "We are French."—"You have an Armenian here", he said.—"No", I exclaimed, "we are French, and this man, pointing to Osepian, is my husband ; if you touch him, I shall let the French consul know at once, and he will protect him." Believing my words, the Tatar began telling me that he very much regretted shedding Armenian blood, that, as a matter of fact, the Armenians had for centuries lived on very good terms with the Tatars: "It is the police who are allowing us to kill and pillage the Armenians." I admit that the Tatar who said this to us, hid a great many Armenians and saved my life: he abused the Tatars who took part in the pillage and butcheries and informed against them. This conversation with the Tatar took place in the presence of us, the Fietas, Osepian, and myself. From the windows of our aparment I saw soldiers and Cossacks with their pockets filled with bottles of vodka, walking about the streets. They met Tatars carrying rifles, and laughed, smoked cigarettes, and chatted in a very wide-awake manner, while all round them lay the dead bodies of the Armenians.
The 19th February (3rd of March) 1905, I, Marcus Partnof, shopkeeper, living at Baku, Staro-Polizeiskaya Street, house Lazaref, declare as follows:
On Tuesday, the 8th of February, between 10 and 11 o'clock in the morning, I left my room and went in the direction of the Morawsky pharmacy. On passing Nicolaewskaya Street, I saw people shooting from the windows of a Mussulman hotel, situated in the house Achoumoff, at an Armenian who was passing along the street. At the same moment, Tatars began to shoot from the windows of a Tatar cafe.
I retraced my steps, fearing to be hit by the bullets, and at the corner of Nicolaewskaya street and Kalantarof Passage met two officers and a few soldiers, before whose eyes, for that matter, the incident I have just related had taken place. Appealing to the officers, I said to them: "Gentlemen, is it not possible to put a stop to these infamous proceedings ? As you see, no one can cross the street in safety.
One of these officers, who wore epaulettes bearing two stars and the number 21, asked me: "In the first place, who are you?" Although I am a Jew, I replied that I was a German. The officer then said to me: "Well! And do you pity these Armenians? There have been a great many too many of them for some time: we must let them be cleaned out a little."
The second officer wore epaulettes with four stars, and the number 66. I do not know the names of these officers, but I am sure that I could recognise them if they were shown to me. I may add that the officer with the four stars had a red stain on his left cheek.
My friend Abram Schaffer, who lives in the Fortress and whose shop is in the Kalantaroff Passage, has declared to me that he heard a colonel say to some officers who were standing round him: "Gentlemen, we have let the Tatars amuse themselves for three days, that is enough."
Statement of Kevork Isaevitch Avelissof, shopkeeper of Baku, living in that town at the corner of Kameniskaya and Tatarskaya Streets, in the house of the brothers Avelissof His office is in the house Sultanoff
When the Tatars perceived that people no longer came out of their houses, and that they could not kill any more in the streets, they began to set fire to the dwelling-houses. The first which was set on fire was that in which resided Alexander Adamoff. From our balcony we first saw the Tatars shoot upon this house from the street and the neighbouring roofs, and then set fire to it. The people who were shut up in the house had consequently only the alternatives of being burnt alive, or shot, if they attempted to escape. The guilty indifference, and coolness of the police and the military, convinced us that the massacre of the defenceless Armenians was organised and premeditated.
On the morning of the 9th of February, at half past seven, I was dressing myself, when there was a ring at my door. We were all terrified, for we thought they had come to set fire to our house. Our servant looked out of the window, and told me that some Tatars were calling me. I went to the window, and asked them what it was that they wanted. They replied by asking me to give them at once the sum of 500 roubles.
I replied that I had not so much in the house. Some of the armed crowd demanded it all the same, but the others consented to accept valuables objects of gold and silver which I possess, instead. Just then, one of the Tatars, advancing towards me, fired his revolver at me, but having seen his intention, I withdrew from the window, without being hit. My wife and I then began to sort our valuables: spoons, silver sugar-basins, gold cross, silver purse etc, and our Russian servants, Natalia Feodorovna Sorokmir and Antonina Feodorovna Gardeiefa, took the articles to the Tatars. But seeing that there were neither gold watches, nor diamond rings amongst them, they demanded such under threats of setting fire to the house. Just then a Tatar, M. Achouroff, arrived and dispersed the crowd, thus saving our lives.
In order to explain the causes of these terrible massacres and incendiarism, I must point out:
1st. There could not exist any national hatred between Armenians and Tatars because two thirds of them have business dealings together;
2nd. For more than a century the Tatars have never attacked the Armenians;
3rd. Thousands of Tatar workmen work for Armenians (in our factory, all the hands are Tatars);
4th. Thousands of Armenians live in Tatar houses. If there were any national hatred, the Tatars would have massacred the Armenians living in their houses. This was not the case, on the contrary, the Tatars saved a great many Armenians.
5th. The appalling indifference of the police and the soldiery much stimulated and excited the Tatars, who interpreted this indifference as approbation of what they doing.
6th. The Tatars are not incapable of understanding the significance of this attitude of the administrative department, they having seen last year, when the government sequestrated the property of the Armenian churches, this same administration, without declaring the town in a state of siege, openly disarm the Armenians, without any motive, even taking their walking sticks from them.
Today, the Tatars walk freely about the streets, rifles and revolvers in their hands, and kill people in broad daylight, setting fire to houses without the police or the military lifting their little finger
The correspondent of the Pro Armenia continues :
But the next day, the young Armenian men, armed with pistols and a few rifles which they had hastily collected where they could, went down the streets perambulated by the armed bands and Tatars. The police and the Cossacks, who until then had been inactive, and had contented themselves with looking on as disinterested spectators, tried to disarm the Armenians. The latter,—forty to fifty in number—had a twofold danger to face : they had to avoid falling into the hands of the public officials, and to hold their own against the bands of assassins, but despite these unfavorable conditions, and despite their small numbers, they took up the offensive, and the aspect of affairs was altered at once. After having fired a few volleys here and there upon the armed Tatars, they advanced in little groups, and towards the end of the day, (the 8th/21st Feb.) the Tatars had been driven out of all the streets in the neighborhood of the Armenian church, "Parapet" Square, and the station.
On Wednesday morning, the 9th(22nd) February, the Armenians advanced towards those quarters, and on their way dispersed Tatar bands of from forty to fifty strong, delivering in one house nearly 70 persons, women, children, and old people, who were on the verge of falling into the hands of their assailants and being massacred.
Their reprisals were bloody : the number of Tatar corpses in the streets increased every moment, and the fury of the Armenians rendered the situation exceedingly critical. Then the most prominent Tatar gentlemen in the town hastened to the Governor and besought him to put an end to the horrors. These same prominent men, at the beginning, had replied to all the prayers and supplications of the Armenians "that they could do nothing, it was not in their power to stop the massacres." The Governor invited the Armenians to meet at his house, and organize a procession of peace. It was now the turn of the Armenians to declare that they could do nothing with their exasperated compatriots. This reply was not to the taste of the Governor. The Cossacks arrived at once, surrounded the principal Armenians, and, thus escorted, they made their procession of peace under compulsion after four days of intentional, organized, and directed, butchery. One day after the reconciliation, Prince Amilakvari arrived, took the local government into his own hands, and proclaimed the town to be in a state of siege.
شاید برای خواننده سوال پیش آید که دولت محلی در تمام این مدت چه می‌کرده و از پلیس و کازاک‌هایی که توانسته بودند به نحو موثر بلوای اعتصاب کنندگان ماه گذشته را فرو بنشانند، چه استفاده‌ای می‌کرده؟ ما به این سوال از طریق یک سری از اسناد رسمی و شواهدی که توسط وکلای باکو عضو کمیسیون تحقیق جمع‌آوری شده، پاسخ خواهیم داد. این‌ها  برای اثبات همدستی دولت در این روزهای وحشتناک کافی است.
کمیسیون تحقیق وکلای باکو، اتفاقات ششم تا نهم فوریه 1905
تفلیس، 13 فوریه 1905، مادام ژوزفین کوبلو، خانم فرانسوی ساکن تفلیس، گلوندوسنی، 75، ساختمان سانویچ- سهشنبه دوم فوریه به باکو رسیدم و در منزل م. فیاتس که در خیابان تاتارسکایا منزل مردی مسلمان به نام گالیف-علیف را اجاره کرده، اقامت گزیدم. م. فیاتس و دخترش که هر دو معلم زبان فرانسه هستند در این آپارتمان در یک اتاق زندگی می‌کنند. هدف سفر من به تفلیس تامین امنیت دانشجویان فرانسوی بود. یکشنبه، ششم فوریه در ساعت 6 عصر، دوست من اوسپیان که مهندس است با حالتی بسیار پریشان نزدم آمد و گفت که تاتارها تمام راه دنبالش بوده‌اند و حتی به وی شلیک کرده‌اند. بعد از اوسپیان، یکی از پسران صاحبخانه داخل شد و پس از معرفی خود، ملیت ما رو پرسید. ما پاسخ دادیم که فرانسوی هستیم. او گفت که شما اینجا یک ارمنی دارید. من فریاد زدم نخیر ما فرانسوی هستیم و سپس به اوسپیان اشاره کردم و گفتم که وی همسرم هست و اگر فقط دستتان به او بخورد، کنسول فرانسه را خبر خواهم کرد تا از وی محافظت کند. تاتار که حرف‌های من را باور کرده بود، شروع به صحبت کرد و گفت که از ریختن خون ارامنه بسیار پشیمان است زیرا به یقین ارامنه قرن‌ها کنار تاتارها زندگی کرده‌اند و روابط خوبی با یکدیگر داشته‌اند. "این پلیس است که به ما اجازه داده ارامنه را بکشیم و غارت کنیم." اعتراف می کنم که تاتاری که این حرف را به ما زد ، بسیاری از ارمنی ها را پنهان کرد و جان من را نجات داد. او از تاتارهایی که در غارتها و کشتارها شرکت می کردند اعلام انزجار کرده و علیه آنها به ما آگاهی داد. این مکالمه با تاتار در حضور ما (من، فیاتس و اوسپیان) صورت گرفت. از پنجره آپارتمانمان سربازها و کازاک‌ها را می‌دیدم که جیب خود را از بطری ودکا پر کرده و در خیابان راه می‌رفتند. آنان تاتارهای تفنگ به دست را می‌دیدند، می‌خندیدند، سیگار می‌کشیدند و بلند گپ می‌زدند در حالی که اطراف آن‌ها پر از اجساد ارامنه بود.
19 فوریه 1905، مارکوس پارتنوف، فروشنده ساکن باکو، خیابان استارو-پلیزایسکایا، ساختمان لازارف چنین می‌گوید:
سه شنبه، هشتم فوریه بین ساعات 10 و 11 صبح منزل را ترک کردم و به سمت داروخانه‌ی ماروسکی به راه افتادم. هنگامی که از خیابان نیکلاسکایا رد می‌شدم، مردمی را دیدم که از پنجره هتلی مسلمان در خانه آچوموف در حال تیراندازی به سمت یک فرد ارمنی هستند که از خیابان عبور می‌کرد. همان لحظه، تاتارها از پنجره‌ی یک کافه شروع به تیراندازی کردند.
من که می‌ترسیدم گلوله‌ها به من بخورد، خودم را عقب کشیدم و نبش خیابان نیکلاسکایا و پاساژ کلانتروف دو افسر و چند سرباز دیدم که وقایعی که گفتم در مقابل چشمان آنان رخ می‌داد. با تضرع به مأموران گفتم: "آقایان، آیا نمی توان جلوی این اقدامات مفتضحانه را گرفت؟ همانطور که می بینید، هیچ‌کس نمی تواند با خیال راحت از خیابان عبور کند.
یکی از افسرها که سردوشی دو ستاره با شماره 21 پوشیده بود، از من پرسید: "اول ملیت خودت چیست؟" من اگرچه یهودی هستم ولی گفتم که آلمانی‌ام. سپس آن افسر به من گفت: "خوب! دلت برای این ارمنی‌ها می‌سوزد؟ مدتی است که تعدادشان خیلی زیاد شده، باید کمی تمیزکاری کنیم.
افسر دوم سردوشی با 4 ستاره شماره‌ی 66 پوشیده بود. نام این افسران را نمی‌دانم اما مطمئنم که چنانچه آنان را به من نشان دهند، می‌توانم چهره‌شان را به خاطر آورم. بایستی اضافه کنم که افسری که سردوشی چهار ستاره داشت، روی گونه‌ی چپ خود لکه‌ای قرمز رنگ داشت. 
دوستم آبرام شافر که در پاساژ کانتروف مغازه دارد، به من گفت که شنیده است که یک کلنل به افسران اطرافش گفته: "آقایان، سه روز به تاتارها اجازه دادیم که خود را سرگرم کنند، کافی است."
بیانات کیورک ایساویچ آولیسوف، فروشنده‌ی باکویی که نبش خیابان‌های کامنیسکایا و تاتارسکایا در خانه‌ی برادران آولیسوف منزل دارد و محل کارش در سلطانف است
تاتارها وقتی دیدند که هیچ‌کس از خانه‌ها بیرون نمی‌آید و نمی‌توانند کسی را در خیابان بکشند، شروع به آتش زدن خانه‌های مسکونی کردند. اولین خانه‌ای که آتش زده شد، منزلی بود که الکساندر آداموف در آن سکونت داشت. ابتدا از بالکن دیدیم که تاتارها از خیابان و از پشت بام‌های اطراف به این خانه شلیک می‌کنند و سپس آن را آتش زدند. افرادی که داخل منزل سکوت کرده بودند، اکنون دو انتخاب بیشتر نداشتند یا زنده زنده در آتش می‌سوختند و یا اگر فرار می‌کردند، تیر می‌خوردند. خونسردی و بی‌تفاوتی پلیس و نظامیان ما را قانع کرد که کشتار ارامنه بی‌دفاع عملی از پیش برنامه‌ریزی شده و سازماندهی شده بوده است.
صبح روز نهم فوریه ساعت 7 و نیم داشتم لباس می‌پوشیدم که صدای در بلند شد. همه ترسیده بودیم زیرا تصور می‌کردیم که آمده‌اند خانه‌ی ما را هم آتش بزنند. خدمتکار از پنجره بیرون را نگاه کرد و به من گفت که چند تاتار صدایم می‌کنند. به سمت پنجره رفتم و از آنان پرسیدم که چه می‌خواهند. پاسخ دادند که 500 روبل به آن‌ها بدهم.
پاسخ دادم که در منزل این مقدار ندارم. بعضی از این افراد مسلح دوباره خواسته قبلی خود را تکرار کردند اما بعضی پذیرفتند که اشیای طلا و نقره‌ای را که دارم به جای پول بگیرند. همان موقع یکی از تاتارها با هفت تیر خود به سمت من شلیک کرد اما من خودم را عقب کشیدم و آسیبی ندیدم. سپس من و همسرم شروع به مرتب کردن اشیای قیمتی خود کردیم و خدمتکاران روس ما، ناتالی فئودوروا سوروکمیر و آنتونینا فئودوروا گاردیفا کالاها را به تاتارها دادند. آن‌ها وقتی دیدند که بین این اشیا ساعت طلا یا انگشتری الماس نیست، تهدید کردند که خانه را به آتش خواهند کشید. اما همان زمان یک تاتار به نام م. آچوروف سررسید، جمعیت را متفرق کرد و زندگی ما را نجات داد.
برای توضیح دلایل این کشتار و نزاع بایستی خاطر نشان کنم که:
اول: هیچ‌گونه نفرت ملی بین ارامنه و تاتارها نیست زیرا دو سوم آنان کسب و کار مشترک دارند.
دوم: بیش از یک قرن است که تاتارها هرگز به ارامنه حمله‌ور نشده‌اند.
سوم: هزاران کارگر تاتار برای ارامنه کار می‌کنند (در کارخانه‌ی ما، همه کارگران تاتار هستند)
چهارم: هزاران ارمنی در خانه‌های تاتارها زندگی می‌کنند. اگر نفرتی ملی وجود داشت، تاتارها ارامنه را داخل خانه‌های خود می‌کشتند اما چنین اتفاقی نیفتاد، برعکس تاتارها جان تعداد زیادی از ارامنه را نجات دادند.
پنجم: بی‌تفاوتی هولناک  پلیس و سربازان، تاتارها را تحریک کرده و آنان را بسیار هیجان‌زده کرد زیرا آنان این بی‌تفاوتی را نشانه‌ی تایید کارهای خود می‌دیدند.
ششم: تاتارها قادر به درک اهمیت این نگرش بخش مدیریتی نیستند، آنها سال گذشته دیدند که وقتی دولت املاک کلیساهای ارمنی را تصرف کرد، همین مدیریت بدون اینکه اعلام کند شهر در محاصره است، آشکارا بی‌هیچ انگیزه‌ای ارامنه را خلع سلاح کرد و حتی چوبهای پیاده روی آنان را نیز گرفت.
امروز تاتارها هفت تیر و تفنگ به دست آزادانه در خیابان راه می‌روند و در روز روشن افراد را می‌کشند و خانه‌ها را به آتش می‌کشند و پلیس و ارتش کوجکترین عکس‌العملی نشان نمی‌دهند.
خبرنگار روزنامه‌ی Pro Armenia در ادامه می‌نویسد:
فردای آن روز جوانان ارمنی مسلح به تپانچه و تعدادی تفنگ که با عجله از هرجا توانسته بودند جمع کرده بودند به خیابان‌ها که پر از گروه‌های تاتار مسلح بود، شتافتند. پلیس و کازاک‌ها که تا آن‌زمان بی طرف ناظر صحنه بودند، سعی کردند که ارامنه را خلع سلاح کنند. جوانان ارمنی که تعدادشان چهل یا پنجاه نفر بود با دو خطر روبرو بودند. آنان هم باید خود را از نیروهای دولتی و هم از تاتارها محافظت می‌کردند. اما علی‌رغم شرایط نامطلوب و تعداد کم، انجام این کار را بر عهده گرفتند و ناگهان اوضاع تغییر کرد. پس از شلیک چند رگبار گلوله به سمت تاتارها، جوانان ارمنی در گروه‌های کوچک پیش رفتند و تا پایان روز 21 فوریه، تاتارها را از تمامی خیابان‌های اطراف کلیسای ارامنه، اطراف میدان پاراپت و اطراف ایستگاه را‌ه‌آهن بیرون راندند.
صبح روز چهارشنبه 22 فوریه، ارامنه به سمت میادین دیگر شهر رفتند و در سر راه خود دسته‌های 40-50 نفری تاتار را پراکنده کردند. در یکی از خانه‌هایی که از تاتارها پس گرفته شد، 70 نفر زن، کودک و سالمند که کم مانده بودند به دست غارتگران کشته شوند، بود.
انتقام آنها خونین بود: تعداد اجساد تاتارها در خیابان ها هر لحظه افزایش یافت و عصبانیت ارامنه اوضاع را بسیار بحرانی کرد. سپس برجسته ترین سران تاتار شهر شتابان نزد فرماندار رفتند و از او خواستند که به نزاع پایان دهد. اینان همان‌هایی بودند که در ابتدا در برابر خواهش ارامنه به آنان گفتند که: "نمی‌توانند کاری کنند و پایان دادن به کشتار از توان آنان خارج است." فرماندار ارامنه را به ملاقات در خانه خود و ترتیب دادن یك روند صلح دعوت كرد. اکنون نوبت ارامنه بود که بگویند نمی توانند با هموطنان خشمگین خود کاری کنند. این پاسخ مطلوب فرماندار نبود. کازاک‌ها به یکباره سر رسیدند، هسته‌ی اصلی ارامنه را محاصره و آنان را محافظت کرند. سرانجام پس از چهار روز کشتار عمدی و سازمان یافته، آنان به اجبار صلح کردند. یک روز پس از صلح ، پرنس امیلاكاری سر رسید ، فرمانداری محلی را به عهده گرفت و اعلام كرد كه شهر در محاصره است.
Abadpours (بحث) ‏۱۹ سپتامبر ۲۰۱۹، ساعت ۱۷:۱۹ (UTC)
thread_title:  کتاب The Russian Empire and Czarism (1905) صفحات 201 تا 212