بحث:نجاست اهل کتاب در فقه شیعه

message: * آیا اهل کتاب (خصوصاً مسیحیان) پاک هستند؟
اهل کتاب پاک هستند و هر کس بر وی عنوان مسیحی یا یهودی و امثال آن صدق کند چنین می‌باشد و لو معتقد به أقانیم ثلاث (تثلیث یا Trinity) باشد که اکثریت مسیحیان معاصر چنین اعتقادی دارند [۱].
بعضی از کتابهایی که در این زمینه قابل استفاده هستند عبارتند از:
-خویی، سید ابوالقاسم، فقه الشیعه، ج۳، ص۹۶
-صدر، سید محمد باقر، بحوث فی شرح العروة الوثقی، ج۳، ص۳۵۷
- خویی، سید ابوالقاسم، موسوعة، ج۳، ص۴۰
-گلپایگانی، سید محمد رضا،نتایج الافکار فی نجاسة الکفار
-لنگرودی، سید محمد حسن، لب اللباب فی طهارة اهل الکتاب
-صدر، سید محمد صادق، ماوراء الفقه، ج۱، ص۱۴۷
* حکم نجس بودن اشخاص ذیل چیست: ۱. مسیحی ۲. یهودی ۳. کافر
«پاسخ اجمالی»
فقهای شیعه دربارهٔ نجاست کفار تقریباً اتفاق نظر دارند؛ اما موضوع نجاست اهل کتاب از موارد اختلافی میان فقهای گرامی بوده و شما باید در این زمینه، فتوای مرجع تقلید خود را به دست آورید و از آن تبعیت نمایید.
«پاسخ تفصیلی»
فقهای شیعه دربارهٔ نجاست کفار تقریباً اتفاق نظر دارند[۱]؛ اما موضوع نجاست اهل کتاب از موارد اختلافی میان فقهای است.
توضیح: این که ریشه نظریه نجاست کفار و اهل کتاب، آیه ۲۸ سوره توبه است که به نجاست مشرکان تصریح می‌نماید و آن را دلیل جلوگیری از ورودشان به محوطه مسجد الحرام دانسته است.
از روایات و تفاسیری که در مورد این آیه وارد شده است، برداشتهای مختلفی شده که یکی از آنها، نجاست تمام کفار و از جمله اهل کتاب است که مرحوم آیت الله گلپایگانی از طرفداران این نظریه بوده و در کتاب خود (نهایه الافکار فی نجاسه الکفار) به بیان نظریة خودشان پرداخته‌اند. چنان‌که مرحوم امام خمینی نیز معتقد به نجاست اهل کتاب بوده‌اند.[۲]
نظریه دیگر، پاک بودن اهل کتاب و نجاست سایر کفار می‌باشد که این نظریه نیز طرفداران بسیاری دارد[۳]. روایتی از امام رضا (ع) نیز می‌تواند تأیید کننده این نظریه باشد[۴].
نظریه سومی وجود دارد که برخی فقهای معاصر طرفدار آن بوده بدین بیان که تمام انسانها را پاک دانسته، نجاست آنها را بدین دلیل می‌دانند که آنها از نجاساتی همانند گوشت خوک و شراب استفاده نموده و به دلیل تماس با آن نجاسات، نجس می‌شوند و بر این اساس اگر اطمینان یابیم که آنها بعد از تماس با این نجاسات، اقدام به شستشو و پاکیزه نمودن خود نموده‌اند، دیگر نمی‌توان خود آنها را نجس دانست[۵].
برخی دانشمندان، دلیل حکم اسلام به نجاست کفار را امری سیاسی دانسته تا این که در حد امکان، مانع معاشرت مسلمانان با آنها شده و از نفوذ افکار مخرب آنها در بین افرادی از مسلمانان که توانایی‌های علمی کمتری در بحث با آنان دارند، جلوگیری به عمل آورد.
همانگونه که بیان شد، دلیل این اختلاف نظرها، برداشتها و استنباطات متفاوتی است که از جمع‌بندی روایات و تفاسیر موجود به عمل آمده است که بحثی تخصصی و فقهی است.
بنابر این برای یافتن پاسخ این پرسش، یا باید مجتهد بوده تا خود به جمع‌بندی آیات و روایات موجود برسید و یا این که اگر از مجتهدی تقلید می‌نمایید، به فتوای ایشان عمل نمایید و یا این که در این مورد احتیاط نمایید و احتیاط هم بدین گونه است که در صورت لزوم معاشرت با آنان، برای نماز و سایر اموری که پاک بودن بدن و لباس در آن لازم است، اقدام به شستشوی آنها و یا تعویض لباسها نمایید. طبیعتاً این کار هرچند مشکلاتی را در پی خواهد داشت ولی به مضمون روایاتی که با فضیلت‌ترین کارها را دشوارترین آنها می‌داند[۶]، ثواب بیشتری نصیبتان خواهد شد.
[۱] توضیح المسائل مراجع، ج۱، ص۷۶ و ۷۷.
[۲]. همان، ص۷۶.
[۳] - به عنوان نمونه :حضرت آیت الله خامنه‌ای، اجوبة لاستفتائات، ص۶۷؛ و آیات عظام نوری همدانی، فاضل (ره)، توضیح المسائل مراجع، ج۱، ص۷۶ و ۷۷؛ ر. ک صدر، محمدباقر، بحوث فی شرح العروه الوثقی، ج ۳، صص ۲۸۳–۲۸۴، مطبعه الآداب، نجف اشرف، ۱۳۹۱ ه - ق.
[۴] - وسائل الشیعه، ج ۳، ص ۴۲۲، روایت ۴۰۵۰.
[۵] - ابراهیم جناتی و صانعی طرفدار این نظریه می‌باشند.
[۶] - تمیمی آمدی، عبد الواحد بن محمد، غرر الحکم ، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم، ۱۳۶۶، ص ۱۵۶، روایت ۲۹۲۷.
* چرا کافر نجس است؟ آیا نجس دانستن کافر توهین به شخصیت او نیست؟
متن کامل پرسش
چرا کافر نجس است؟ اگر کافر با نجاسات تماس بدنی نداشته باشد و از آنها استفاده هم نکند، باز هم نجس است؟ آیا نجس دانستن کافر توهین به شعور، شخصیت، اختیار و آزادی او نیست؟
پاسخ اجمالی
واژه کفر، از نظر لغت شناسان عرب به معنای «پوشاندن» است.
فقهاء عظام شیعه، کسی را که منکر یگانگی خداوند باشد یا شریک برای او قرار دهد، و موارد دیگری را که در رساله‌ها بیان شده است، کافر شمرده‌اند.
برای نجاست کافر به آیه "انما المشرکون نجس ..." استدلال شده است.
فقهای شیعه دربارهٔ نجاست کفار تقریباً اتفاق نظر دارند؛ اما نسبت به اهل کتاب (مسیحیان و یهودیان و ...) بعضی از فقها آنان را پاک می‌دانند و می‌گویند: محکوم به طهارت ذاتی اند؛ یعنی بدانیم که او با نجاسات، تماس بدنی نداشته و از آنها استفاده هم نکرده است، دیگر نجس نیست.
در هر صورت اگر گفته شود که این حکم توهین به آنان است، باید گفته شود که اولا: دلیل حکم اسلام به نجاست کفار را می‌توان امری سیاسی دانست و گفت: هدف از این حکم آن است که در حد امکان، مانعی برای معاشرت مسلمانان با آنها ایجاد شود تا از نفوذ افکار مخرب آنها در بین افرادی از مسلمانان که توانایی‌های علمی کمتری در بحث با آنان دارند، جلوگیری به عمل آید.
ثانیا: این یک کیفر و مجازات است و بدیهی است که ممکن است شخص اجرای کیفر و مجازات را توهین به خود تلقی کند اما عامل این توهین خود شخص است نه قانونگذار که به جهت مصالحی به وضع حکم اقدام کرده است.
پاسخ تفصیلی
برای رسیدن به پاسخ مناسب تذکر چند مطلب لازم است:
اول: معنای لغوی کفر و مصادیق آن
واژه «کفر»، از نظر لغت شناسان عرب یک معنای کلی دارد و آن «پوشاندن» است. معانی دیگر این واژه، مصداق هائی از همین معنای کلی هستند؛ از قبیل:
الف: کفر در برابر ایمان که به معنای پوشاندن و انکار حقایقی از قبیل خدا، قیامت، نبوت پیامبران و ... است.
ب: کفران نعمت در برابر شکر نعمت، که به معنای نادیده گرفتن نعمت است.[۱]
فقیهان شیعه واژه کفر را در پنج معنا به کار برده‌اند و در مجموع، هفت گروه – با توجه به اختلاف فتاوا – در اصطلاح و کلمات فقها کافر شمرده شده‌اند:
۱. منکران خداوند.
۲. مشرکان (یعنی کسانی که برای خداوند متعال شریک و همتا قرار می‌دهند).
۳. پیروان دیگر ادیان آسمانی؛ مثل: اهل کتاب (البته در این مورد اختلاف نظر است که اشاره می‌شود).
۴. منکران ضروریات دین با آگاهی از ضروری بودن آن.
۵. کسانی که پیغمبری حضرت محمد بن عبدالله (ص) را قبول ندارند.
۶. کسانی که به امام معصوم (ع) دشنام دهند یا دشمنش باشند؛ مثل خوارج و ناصبیان.
۷. غلاة (یعنی آنهائی که یکی از ائمه (ع) را خدا خوانده یا بگوید خدا در او حلول کرده است).[۲]
دوم: برای نجاست کافر به آیه شریفه «انما المشرکون نجس فلا یقربوا المسجدالحرام بعد عامهم هذا ...»؛ «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، همانا مشرکان پلید و ناپاک اند، پس بعد از امسال نباید به مسجدالحرام نزدیک شوند»،[۳] استدلال کرده‌اند.
شأن نزول: در سال نهم هجری پس از آن که خداوند با فرستادن آیه «ای مؤمنان پدران و برادران خودتان را ولی خود مگیرید اگر کفر را بر ایمان ترجیح داده‌اند»[۴]، مؤمنان را از پذیرفتن ولایت مشرکان بازداشت و ولایت مشرکان و بت پرستان را از مسجدالحرام برداشته و ورود آنان را به مسجدالحرام ممنوع کرد. در همان سال علی (ع) فریاد برائت و بیزاری از مشرکان را در مکه سرداد و فرمود: «پس از امسال هیچ مشرکی حق انجام حج را ندارد».[۵]
پس آیه «انما المشرکون نجس» نوعی از نجاست را برای مشرکان اثبات می‌کند که منشأ سلب صلاحیت آنها برای ورود به مسجدالحرام شده است.
سوم: معنای واژه نجس
در لغت برای «نجس» معانی ای ذکر شده که به معنی مشهور آن اشاره می‌شود:
کلمه «نجس» از نظر لغت شناسان به معنای «ناپاکی»، «کثیفی»، «پلیدی»، «ضد طهارت» و «ضد نظافت» است.[۶]
راغب اصفهانی می‌نویسد: نجاست قذارت و کثیفی است که بر دو نوع است:
۱. یک نوع که با حواس قابل درک است.
۲. نوع دوم که با دیده بصیرت قابل درک است.
خداوند مشرکان را به نجاست نوع دوم توصیف کرده و فرموده است: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، جز این نیست که مشرکان نجس و پلیدند». [۷]
چهارم: مراد از نجس در آیه شریفه
عده‌ای از فقیهان شیعه و هم چنین اکثر فقهای اهل سنت در تفسیر کلمه «نجس» در آیه مذکور، گفته‌اند: مقصود از نجاست مشرکان، پلیدی و خباثت روحی و باطنی آنها است؛ زیرا عقاید شرک آمیز و ترک عبادت و پرستش خدای یکتا و عناد و لجاجت در برابر دعوت بزرگترین پیامبر خدا (ص) و دیگر پیامبران، فکر و عواطف و روحیات آنها را آلوده کرده تا حدی که لیاقت ورود به مسجدالحرام که خانه توحید و یکتاپرستی است، از آنان سلب شده است.[۸]
دلایل و شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد مراد از نجس در این آیه «پلیدی و ناپاکی عقیدتی و روحی مشرکان» است که به دو مورد آن اشاره می‌شود:
الف: تفریع ممنوعیت ورود به مسجدالحرام بر نجاست مشرکین و ملاک قرار دادن نجاست برای ممنوع بودن ورود، شاهدی است بر این که مقصود از نجاست، همان پلیدی باطنی است نه نجاست ظاهری؛ زیرا اگر نجاست را در این آیه به معنای فقهی آن بدانیم، به ناچار آن را علت و ملاک ممنوعیت به مسجدالحرام دانسته‌ایم حال آن که این نظریه از دیدگاه اکثر علمای شیعه مردود شناخته شده است[۹]؛ زیرا طبق فتوای بیشتر فقها، وارد شدن انسان نجس یا وارد کردن چیز نجس در مسجدالحرام و هر مسجد دیگر به طور کلی جایز است، مگر آن که داخل شدنش موجب تعدی و سرایت نجاست به مسجد شود که در آن صورت، حرمت ورودش از باب حرمت تنجیس مسجد می‌باشد.[۱۰]
دیگر این که کسی که ورودش به مسجدالحرام ممنوع است، محدث به حدث اکبر است؛ یعنی جنب و حائض حق ورود به مسجدالحرام را ندارد، چنان‌که اجازه باقی ماندن در بقیه مساجد را نیز ندارد و این ملاک حرمت ورود با آنچه که ادعا شده (نجاست فقهی و ظاهری از کلمه نجس) کاملاً متفاوت است. [۱۱]
مرحوم آیة الله خوئی مفهوم پلیدی باطنی را معنای لغوی و عرفی لفظ «نجس» دانسته و مفهوم نجاست فقهی را معنای غیر معهود و غیر لغوی آن شمرده است؛ به همین علت معنای اول را بر دوم ترجیح داده است.[۱۲]
پنجم: اهل کتاب (مانند یهود و نصاری)
فقهای شیعه دربارهٔ نجاست کفار تقریباً اتفاق نظر دارند[۱۳]؛ اما نسبت به اهل کتاب (مسیحیان و یهودیان و ...) بعضی از فقها آنان را پاک می‌دانند و می‌گویند: محکوم به طهارت ذاتی اند؛ یعنی در صورتی که بدانیم او با نجاسات، تماس بدنی نداشته و از آنها استفاده هم نکرده است، دیگر نجس نیست.
آنان می‌گویند: نجس در آیه شریفه، اختصاص به مشرک دارد؛ و آیه در مقام این نیست که اهل کتاب را به منزله مشرکین بداند. چون برای شرک مراتبی است که مرتبه بالاتر آن قائل شدن به تعدد اله است و این موضوع نجاست می‌باشد.[۱۴]
فقها برای عدم نجاست اهل کتاب به ادله دیگری نیز تمسک کرده‌اند که ما خواننده را به منابع مربوطه ارجاع می‌دهیم.[۱۵]
پس در صورت اثبات حکم نجاست، این حکم فقط برای مشرکین غیر اهل کتاب ثابت می‌گردد.
به هر حال برخی از فقهای معاصر آن دسته از روایات را که دلالت بر پاک بودن ذاتی اهل کتاب دارد ترجیح داده‌اند و گفته‌اند: اجماع بر نجاست، مجمل است و معلوم نیست که مراد علما، نجاست ذاتی است یا نجاست عرضی؛ بنابراین، اجماع نمی‌تواند دلیل محکمی بر نجس بودن ذاتی اهل کتاب باشد.
بعضی از مراجع تقلید معاصر؛ مانند آیات عظام فاضل لنکرانی، خامنه‌ای و سیستانی، اهل کتاب را پاک می‌دانند و می‌گویند: محکوم به طهارت ذاتی اند.[۱۶]
برای آگاهی بیشتر، نک: سؤال ۲۲۱۵، نمایه: نجاست کفار و اهل کتاب.
اما آیا نجس دانستن کافر توهین به شخصیت و شعور او است؟
قبل از پرداختن به پاسخ سؤال توجه به دو نکته لازم است:
الف: در تمام ادیان و مذاهب و حکومت‌ها و اجتماعاتی که بر اساس نظم و برنامه استوار است یک سری مقررات و قوانینی وجود دارد که جهت پشتوانه و ضمانت اجرایی آن، پاداش‌ها و مجازات‌هایی در نظر گرفته شده است که لازم و ضروری به نظر می‌رسد و بدون آن، اجتماع و جامعه به هرج و مرج و بی نظمی کشیده می‌شود.
ب: در جایی که برای مجرم و گناه کار، مجازات و کیفری در نظر گرفته می‌شود طبعاً مصلحت جامعه و اجتماع و نوع مردم در نظر گرفته شده است نه شخص مجرم؛ مثلاً وقتی کسی نظم جامعه را برهم می‌زند و آشوب به پا می‌کند در این صورت برای مصلحت جامعه و اجتماع، این شخص دستگیر شده و روانه زندان می‌شود گرچه این نوع برخورد با او توهین به شعور، شخصیت، اختیار و آزادی به حساب می‌آید ولی هیچ عاقل منصفی به این نوع برخورد اعتراض نمی‌کند.
با توجه به این دو مقدمه می‌گوییم:
۱. حکم به نجاست کفار اگر چه ممکن است مستند به پلیدی فکر و روح و روان کافر باشد ولی در ظاهر، حکم به قطع کردن بعضی از روابط با کافر است که مسلمان را از این که از هر جهت با بیگانه یگانه شود و تحت تأثیر افکار و عادات و اخلاق کفار قرار بگیرد مصونیت می‌دهد و استقلال او را حفظ می‌نماید.[۱۷] به بیان دیگر، دلیل حکم اسلام به نجاست کفار را می‌توان امری سیاسی دانست و گفت که هدف از این حکم آن است که در حد امکان، مانعی برای معاشرت مسلمانان با آنها ایجاد شود تا از نفوذ افکار مخرب آنها در بین افرادی از مسلمانان که توانایی‌های علمی کمتری در بحث با آنان دارند، جلوگیری به عمل آید.
۲. این حکم نظیر یک کیفر و مجازات است؛ چون کفر به خدا و به احکام خدا از نظر اسلام بزرگترین جرم است و کافر، سزاوار این کیفر است؛ چنانچه در مورد فسّاق و مرتکبان گناهان کبیره؛ مانند شارب الخمر، دزد، ستمگر، رباخوار و از این قبیل گناهان، نیز در مقررات اسلامی محرومیت‌هایی هست؛ مثل این که شهادتشان پذیرفته نمی‌شود و از مناصبی که شرط آن عدالت است، محروم می‌گردند.[۱۸]
پس حکم به نجاست کفار، اگر چه توهین به نظر می‌رسد اما هیچ منافاتی با اختیار او ندارد و این حکم با تفصیلات و حدودی که در فقه اسلامی وجود دارد، کاملاً منطقی و حکیمانه و یک مجازات برای او به حساب می‌آید.
[۱]. اصفهانی، راغب، المفردات فی غریب القرآن، ص ۴۳۳، مکتبة مرتضویة؛ لسان العرب، ابن منظور، ج ۵، ص ۱۴۴، نشر ادب الحوزه.
[۲]. رساله توضیح المسائل نه مرجع، تدوین و تطبیق راشدی، لطیف و راشدی، سعید، ص ۷۱–۷۳ ، انتشارات پیام عدالت، چاپ اول، ۱۳۸۵ ش.
[۳]. توبه، ۲۸.
[۴]. توبه، ۲۳.
[۵]. طبرسی، ابو علی الفضل بن الحسن، مجمع البیان، ج ۵، ص ۲۰، تعلیق شعرانی، ابوالحسن، چاپ دوم، تهران، ۱۳۸۰ ق.
[۶]. طریحی، مجمع البحرین، ج ۴، ص ۱۱؛ فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط، ج ۲، ص ۲۵۳، بیروت، دار الاحیاء التراث العربی.
[۷]. مانند شماره ۱، حرف نون.
[۸]. زمانی، محمد حسن، طهارت و نجاست اهل کتاب و مشرکان در فقه اسلامی، مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی و سایت حوزه در بحث نجاست اهل کتاب.
[۹]. همان مدرک.
[۱۰]. طباطبایی یزدی، سید محمد کاظم، العروة الوثقی، ج ۱، ص ۵۹۸، قم، مؤسسه اسماعیلیان.
[۱۱]. همان، ص ۲۸۵؛ حضرت امام خمینی، تحریر الوسیله، ج ۱، ص ۳۸۰، قم، مؤسسه نشر اسلامی.
[۱۲]. خوئی، سید ابوالقاسم، دروس فی فقه الشیعه، ج ۳، ص ۷۸، قم، دار الهادی للمطبوعات.
[۱۳] توضیح المسائل مراجع، ج ۱، ص ۷۶ و ۷۷.
[۱۴]. روحانی، سید صادق، فقه الصادق، ج ۳، ص ۲۸۶ و ۲۸۷، از روی نرم‌افزار «موسوعة الامام الروحانی».
[۱۵]. حکیم طباطبایی، سید محسن، مستمسک العروة الوثقی، ج ۱، ص۳۶۷–۳۶۹، قم، مکتبة آیة الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ ق.
[۱۶]. أجوبة الاستفتائات، ج ۱، س ۳۲۴، ص ۹۲، مؤسسه فرهنگی ثقلین، چاپ دوم، ۱۳۷۵؛ رساله توضیح المسائل، سیستانی، سید علی، مسئله ۱۰۳، ص ۳۱ ، انتشارات هاتف مشهد، ۱۳۸۵.
[۱۷]. صافی گلپایگانی، لطف‌الله، به سوی آفریدگار، ص ۱۴۳، دفتر انتشارات اسلامی، وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ سوم، ۱۳۷۷ ش.
[۱۸]. همان.
thread_title:  توضیح 

message: * طهارت یا نجاست اهل کتاب از دیدگاه فقهای شیعه
--Zhilbert (بحث) ‏۲۳ دسامبر ۲۰۱۵، ساعت ۱۰:۳۷ (UTC)
replies: text: :با تشکر از بحث بسیار کامل شما. چیزی که من میفهمم اینست که خدای موسی، عیسی و محمد یکی است و کسی که ایمان به پیغمبری موسی یا عیسی داشته باشد پس حداقل در صورت ظاهری خداپرست است و نمیتوان او را در زمره مشرکان طبقه بندی کرد.--Anvar11 گفتگو ‏۲۳ دسامبر ۲۰۱۵، ساعت ۱۱:۵۳ (UTC)
thread_title:  مطالعه بیشتر