Ракъинин система

Ракъинин систе́ма — юкьван гъед тир Рагъ ва Ракъинилай элкъвезвай вири тӀебиатдин космосдин объектар кьазвай планетдин система я. Рагъ галаз гравитациядалди алакъа авай объектрин массадин чӀехи пай муьжуьд нисби тир хелветда гьахьнавай ва саки элкъвей цӀарцӀин орбитаяр авай планетрин къене ава; и планетаяр саки кьулу дискдин сергьятра — эклиптикадин кьулувиле ава: Кьуд мадни гъвечӀи къенепатан планетаяр: Меркурий, Венера, Ччилни Марс (ибуруз гьакӀни Ччилин кӀеретӀдин планетаярни лугьуда) асул гьисабдалди силикатрикайни металликай ибарат жезва. Кьуд къецепатан планетаяр: Юпитер, Сатурн, Уран ва Нептун (ибуруз гьакӀни газдин гигантарни лугьуда) асул гьисабдалди гьидрогендикайни гьелийдикай ибарат жезва ва Ччилин кӀеретӀдин планетайрилай массив я. Ракъинин системада гъвечӀи телойрив ацӀурнавай кьве област ава. Марсни Юпитердин арада авай Астероидрин чӀул квай затӀариз килигна Ччилин кӀеретӀдин планетаяр галазАстрономиядин сад я, вучиз лагьайтӀа, силикатрикайни металликай ибарат я. Астероидрин чӀулдин виридалайни чӀехи объектар Церера, Паллада ва Веста я. Нептундин орбиталай анихъ муркӀади кьунвай цикай, аммиакдикайни метандикай ибарат тир транснептундин объектар ава, ва и объектрикай виридалайни чӀехи Плутон, Седна, Хаумеа, Макемаке ва Эрида я. И кьве областда агъзурралди гъвечӀи телойриз алава яз, инал гъвечӀи телойрин жуьреба-жуьре популяцияр ава — астероидар, планетрин квазиспутникарни троянар, ччилин мукьва авай астероидар, кентаврар, дамоклоидар, ва гьакӀни Ракъинин системада элячӀна юзазвай кометаяр, метеороидарни космосдин руг. Муьжуьд планетадилай ругудан ва пуд карлик планетайрин элкъвена къваларив тӀебии спутникар гва. Къецепатан планетайрикай гьар садан элкъвена къваларив рукан гаьлкъаяр ва маса кӀусар гва. Ракъинин гар (Ракъинилай къвезвай плазмадин сел) гелиосфера лугьудай гъетерин арада авай чкада чкӀанвай дискдин къерехдив агакьзавай куркур арадиз гъизва. Яргъидевирдин кометрин чешме тир Оортдин циф, гелиосферадав гекъигайла, агъзур сеферда кьван гзаф тир мензилдиз чкӀиз жезва. Ракъинин система Карванд Рехъ галлактикадин пай я. == Структура == Ракъинин системадин юкьван объект Рагъ я — G2V спектрал синифдин кьилин галай- галайвилин (последовательность) гъед я, хъипи карлик я. Ракъини системадин вири массадин лап чӀехи пай (99,866 % кьван) кьазва, вичин чӀугуналди ада Ракъинин системадиз талукь тир планетаярни муькуь телояр кьуна хуьзва. Виридалайни чӀехи тир объектар — газдин гигантар амукьзавай массадин 99 % кьазва, ва и 99%-кай 90 % Юпитердинни Сатурндин паюниз аватзава. Ракъинилай элкъвезвай чӀехи объектрин еке пай практикадин жигьетдай эклиптикадин кьулувал лугьузвай са кьулувиле юзазва. Амма гьа и вахтунда фад-фад кометайризни Клайпер чӀулдин объектриз и кьулувилиз килигна мадни чӀехи алгъундин пӀипӀер авайди я. Вири планетаярни муькуь объектрин чӀехи пай Ракъинин элкъуьрунихъ галаз Ракъинилай са патаз элкъвезва (сятдин акьрабдин аксиниз, Ракъинин кеферпатан полюсдин патай килигдатӀа). Амма адетдилай къерехдиз акъатнавайбурни авайди я, мисал яз, Галлеян комета. Виридалайни чӀехи тир пипӀен тядивал Меркурийдиз ава — ада Ракъинилай анжах 88 ччилин йикъан къене тамам элкъвена кьил-кьиле ягъиз алакьзава. Виридалайни яргъа авай планета — Нептун — лагьайтӀа, адан элкъуьрунин девир 165 ччилин югъ тешкил ийзва. ImageSize = width:1600 height:200 PlotArea = left:80 right:0 top:0 bottom:20 Period = from:0 till:14700 TimeAxis = orientation:horizontal Colors = id:grid_major value:gray(0.75) id:grid_minor value:rgb(0.75,0.75,1) ScaleMajor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:grid_major ScaleMinor = unit:year increment:299 start:0 gridcolor:grid_minor BarData = bar:au bar:dummy1 text:ПЛАНЕТАЯР bar:planets bar:dummy2 text:КОМЕТА (ч.) bar:comet text: bar:dwarf_planets1 text:ГЪВЕЧӀИ _ bar:dwarf_planets2 text:ПЛАНЕТАЯР bar:dwarf_planets3 bar:dwarf_planets4 PlotData = fontsize:M bar:dummy1 text:_ color:white at:0 bar:dummy2 text:_ color:white at:0 bar:planets width:48 text:Меркурий color:lightpurple from:46 till:70 shift:(0,14) bar:planets width:48 text:Венера color:redorange from:107 till:109 shift:(0,1) bar:planets width:48 text:Ччил color:oceanblue from:147 till:152 shift:(0,-12) bar:planets width:48 text:Марс color:coral from:207 till:249 shift:(0,-25) bar:planets width:48 text:Юпитер color:orange from:741 till:816 bar:planets width:48 text:Сатурн color:yellow from:1350 till:1504 bar:planets width:48 text:Уран color:skyblue from:2735 till:3006 bar:planets width:48 text:Нептун color:blue from:4460 till:4537 bar:dwarf_planets2 width:18 text:Церера color:tan2 from:381 till:446 shift:(0,-4) bar:dwarf_planets1 width:18 text:Плутон color:lavender from:4437 till:7376 shift:(0,-4) bar:dwarf_planets2 width:18 text:Хаумеа color:tan1 from:5158 till:7706 shift:(0,-4) bar:dwarf_planets3 width:18 text:Макемаке color:pink from:5672 till:7895 shift:(0,-4) bar:dwarf_planets4 width:18 text:Эрида color:lightorange from:5766 till:14595 shift:(0,-4) bar:dwarf_planets4 text:РАГЪ color:yellow from:0 till:0.696 shift:(2,-20) bar:comet width:12 text:Гьаллеян_комета color:yellowgreen from:88 till:5251 shift:(0,-4) bar:au shift:(1,-12) text:0АЕ at:0 bar:au shift:(1,-12) text:10_АЕ at:1326 bar:au shift:(1,-12) text:20_АЕ at:2822 bar:au shift:(1,-12) text:30_АЕ at:4318 bar:au shift:(1,-12) text:40_АЕ at:5814 bar:au shift:(1,-12) text:50_АЕ at:7310 bar:au shift:(1,-12) text:60_АЕ at:8806 bar:au shift:(1,-12) text:70_АЕ at:10302 bar:au shift:(1,-12) text:80_АЕ at:11798 bar:au shift:(1,-12) text:90_АЕ at:13294 LineData = at:10 color:yellow layer:front TextData = pos:(10,192) text:Астрономиядин pos:(10,182) text:текер Рагъвай pos:(20,15) text:миллион км Рагъвай == Ракъинин системадин къенеавайбур == * Рагъ ** Планетринарадин чка * Къенепатан Ракъинин система ** Ччилин кӀеретӀдин планетаяр *** 1. Меркурий *** 2. Венера *** 3. Ччил **** Варз *** 4. Марс **** Марсдин спутникар ** Астероидрин чӀул *** Церера * Къецепатан Ракъинин система ** Планетаяр- гигантар *** 5. Юпитер **** Юпитердин спутникар **** Юпитердин гьалкъаяр *** 6. Сатурн **** Сатурндин спутникар **** Сатурндин гьалкъаяр *** 7. Уран **** Урандин спутникар **** Урандин гьалкъаяр *** 8. Нептун **** Нептундин спутникар **** Нептундин гьалкъаяр ** Кометаяр ** Кентавраяр ** Транснептундин объектар *** Койпердин чӀул **** Плутон24 августдин 2006 ийсалай вилик Плутон Ракъинин систмемадин кӀуьд лагьай планета гьисабзавай тир, амма БАГдин XXVI Лап кьилин Ассамблеядин къарардалди, са шумуд садхьтин цаван телояр ашкара авунихъ галаз алакъада, Плутондилай и статус алуднава. ***** Плутондин спутникар **** ХаумеаПресс-релиз IAU0807 ***** Хаумеадин спутникар **** Макемаке *** ЧкӀанвай диск **** Эрида ***** Эридадин спутник * Яргъа областар ** Гелиосфера ** Оортдин циф *** Седна === Рагъ === Рагъ — Ракъинин системадин гъетни адан асул компонент я. Адан масса ччилин 332 900 массайриз барабар я ва и масса Ракъинин къене синтездин термохвехуьнин реакция хуьн патал бес я. И реакция нетижада асул гьисабдалди электромагнит чукӀун жуьреда генгвилиз чкӀизвай гзаф кьадардин энергия арадиз кьвезва, и чукӀунин максимум далгъайрин яргъивилер 400—700 нм-дин аквадай экьунив кьадай диапазондиз аватзава. Гъетерин синифриз паюниз килигна, рагъ — G2 синифдин хъипи карлик я. === Планетринарадин чка === Экв галаз Ракъини ракъинин гар тӀвар алай акъвазунавачир заряд авай кьусарин сел (плазма) чукӀурзава. И кӀусарин сел сятда 1,5 млн км тядивилив (скорость) чкӀизва, Ракъинин къвалав авай област ацӀурзава ва Ракъинин патав планетар атмосферадин аналог арадиз гъизва (гелиосфера). И атмосфера ракъинилай 100 астрономиядин текда авай яргъивилиз чкӀизва — идаз планетрин арада чка лугьузва. === Ракъинин системадин къенепатан област === Ракъинин системадин къенепатан област ччилин кӀеретӀдин планетайрикайни астероидрикай ибарат жезва. Асул гьисабдалдисиликатрикайни металликай ибарат тир къенепатан областдин объектар гекъигайла Ракъиниз мукьва я, и област системадин виридалайни гъвечӀи пай я — адан радиус Юпитерни Сатурн арада авай яргъивилилай гъвечӀи я. ==== Ччилин кӀеретӀдин планетаяр ==== Кьуд къенепатана планетаяр асул гьисабдалди залан химиядин элементрикай ибарат я, абурун тӀимил (0-2) спутникар авайди я ва абуруз гьлкъаяр авайди туш. Гзаф кьадарда абур четиндиз цӀрадай металликай ибарат я (мисал яз, силикатрикай) ва металлар абурун мантияни чкал туькӀуьрзава которые формируют их; ва гьакӀни ракь ва никель хьтин металликай ибарат жезва, ва и металлар абурун хвех арадиз гъизва. Къенепатан планетайрин пудаз — Венерадиз, Ччилиз ва Марсдиз —атмосфера авайди я; виридаз ядай кратерарани ччинин тектоникадин лишанар авайди я, мисал яз, рифтдин чухурарни вулканарСолнечная системаМарсПоверхность МарсаПоверхность ВенерыВенера — кривое зеркало ЗемлиАстрономия: Учеб. для 11 кл. общеобразоват. учреждений/ Е. П. Левитан. — 9-е изд. — М.: Просвещение. С. 73—75.. ==== Астероидрин чӀул ==== Астероидар — виридалайни гзаф кьадарда авай Ракъинин системадин гъвечӀи телояр . Астероидрин чӀул Марсдинни ва Юпитердин арада авай орбита кьазва, Ракъинилай 2,3 ва 3,3 а. т. мензилда. Лугьузва хьи, астероидар - Ракъинин системадин арадиз атунин, гравитациядин хъилерин гъиляй чӀехи са тело арадиз гъиз алакьнавачир амукьаяр я.Petit, J.-M.; Morbidelli, A.; Chambers, J. The Primordial Excitation and Clearing of the Asteroid Belt (ингл.) // Icarus. — 2001. — Vol. 153. — P. 338—347. — DOI:10.1006/icar.2001.6702 == Планетрин асул параметрайрин гекъигунин таблица == Вири параметраяр, къалинвал хкудна, Ччилин гьа параметрийрив гекъигна къалурна. Планета Диаметр, гекъигайла Масса, гекъигайла Орбитал радиус, а. т. Элкъуьрунин девир, ччилин ийс Югъ, гекъигайла Къалинвал, Спутникар Меркурий 0,382 0,06 0,38 0,241 58,6 5427 авайди туш Венера 0,949 0,82 0,72 0,615 243 5243 авайди туш Ччил 1,0 1,0 1,0 1,0 1,0 5515 1 Марс 0,53 0,11 1,52 1,88 1,03 3933 2 Юпитер 11,2 318 5,20 11,86 0,414 1326 67 Сатурн 9,41 95 9,54 29,46 0,426 687 62 Уран 3,98 14,6 19,22 84,01 0,718 1270 27 Нептун 3,81 17,2 30,06 164,79 0,671 1638 13 == Эдебият == === Урус чӀалал === * Энциклопедия для детей. Том 8. Астрономия — Аванта+, 2004. — 688 с. — ISBN 978-5-98986-040-1 * Астрономия: Учеб. для 11 кл. общеобразоват. учреждений/ Е. П. Левитан. — 9-е изд. — М.: Просвещение, 2004. — 224 с.: ил. — ISBN 5-09-013370-0. * Я познаю мир. Космос/ Гонтарук Т. И. — М.: АСТ, Хранитель, 2008. — 398 с. — ISBN 5-17-032900-8, 978-5-17-032900-7. * Белые пятна Солнечной системы/ Волков А. В. — М.: Ниола-Пресс, 2008. — 319 с. — ISBN 978-5-366-00363-6 * Миграция небесных тел в Солнечной системе/ С. И. Ипатов. — Едиториал УРСС. — 2000. — ISBN 5-8360-0137-5 * Небо Земли/ Томилин А. Н. — Л.: Детская литература, 1974. — 328 с. === Инглис чӀалал === * WC Rufus (1923). «The astronomical system of Copernicus». Popular Astronomy 31: 510. Bibcode 1923PA…..31..510R. * Weinert, Friedel (2009). Copernicus, Darwin, & Freud: revolutions in the history and philosophy of science. Wiley-Blackwell. p. 21\. ISBN 978-1-4051-8183-9. * M Woolfson (2000). «The origin and evolution of the solar system». Astronomy & Geophysics 41 (1): 1.12. doi:10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x. * Harold F. Levison, Alessandro Morbidelli (2003). «The formation of the Kuiper belt by the outward transport of bodies during Neptune’s migration» (PDF). Retrieved 2007-06-25. * Harold F. Levison, Martin J Duncan (1997). «From the Kuiper Belt to Jupiter-Family Comets: The Spatial Distribution of Ecliptic Comets». Icarus 127 (1): 13-32. Bibcode 1997Icar..127…13L. doi:10.1006/icar.1996.5637. * Grossman, Lisa (13 August 2009). «Planet found orbiting its star backwards for first time». NewScientist. Retrieved 10 October 2009. * nineplanets.org. «An Overview of the Solar System». Retrieved 2007-02-15. * Amir Alexander (2006). «New Horizons Set to Launch on 9-Year Voyage to Pluto and the Kuiper Belt». The Planetary Society. Retrieved 2006-11-08. == Баянар == == Шикилар == Image:Solar planets.jpg|Ракъинин система Image:Portrait_de_famille_(1_px_=_1000_km).jpg Image:Solar_sys.jpg Image:UkladSloneczny1120x1120.jpg Image:Solar_system.jpg Image:Sistema Solar 12 planetas.png == ЭлячӀунар == * * NASA сайтда пай * Ракъинин системадин симулятор (NASA) * 3D-чешне * Масштабдин модель * В. С. Уральская. Современные знания о строении и составе Солнечной системы Категория:Ракъинин система Категория:Планетдин системаяр