Чечен чӀал

Чечен чӀал (нохчийн мотт) — чечен халкьдин хайи чӀал. Асул гьисабдалди Чечня, Дагъустан, Ингушетия Республикайра ва Гуржистандин Ахмета районда чкӀанва. 2010 йисан малуматриз килигна, Урусатдин Федерацияда чечен чӀалал рахазвайбурун кьадар — 1 354 705 кас тир. Гегьенш хьуниз килигна Урусатда 5-й чкадал ала (урус, ингилис, татар, немец чӀаларилай кьулухъ). Чечня Республикадин гьукуматдин ва Дагъустан Республикадин эдебиятдин чӀал я. Чечен чӀалал газетар, журналар акъатзава, ТВ гунугар гузава. Дагъустанда «Нийсо- Дагестан» газет, Чечняда «Даймохк» (Хайи диге) газет, радиогазета «Чечня Свободная», эдебиятдинни-харусенятдин «Орга» ва «Вайнах» журналар. Чечен чӀалаз виридалайни мукьва тир чӀал — ингуш чӀал я. Абуру са-сад гъавурда акьазва. ==Нугъатар== Чечен чӀал агъадихъ галай нугъатрикай ибарат я: * арандин нугъат — им чечен чӀалан кьилин нугъат я, адан бинедал эдебиятдин чечен чӀал туькӀуьр хьанва. * акки нугъат — Дагъустандин кеферпатан районра чкӀанва. * чеберло нугъат * мелхи нугъат * итумкали нугъат * галанчож нугъат — им ингуш чӀални чечен чӀал акахьнавай нугъат я. * кисти нугъат Гьар са нугъат чара-чара рахунризни пай хьанва, абурун арада чӀехи тафават авач. Сад-садавай виридалайни къакъатнавайбур эдеби чӀални акки нугъат, чеберло нугъат ва кисти нугъат я. Кисти нугъатдал Гуржистанда авай чеченрин гъвечӀи милли тайифа тир — кистияр рахазва. Шумудни са виш йис я и нугъат гуржи чӀалан къати таъсирдик ква, гьавиляй адак пара кьадарда гуржи гафар гьатнава. ==Кхьинар== 1928 йисалди араб гьарфарин бинедал туькӀуьрай ажам алфавит кардик квай. 1928 йисалай латин графикадикай менфят къачузвай. 1938 йисузни кириллицадал элячӀнай. 1990 йисуз Ичкерия малумарнай девирда чечен-ингуш чӀаларин кхьинар латин алфавидиз элкъуьрдай алахъунар авунай. Чечен чӀалан кирил алфавит: А а Аь аь Б б В в Г г ГӀ гӀ Д д Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Кх кх Къ къ КӀ кӀ Л л М м Н н О о Оь оь П п ПӀ пӀ Р р С с Т т ТӀ тӀ У у Уь уь Ф ф Х х Хь хь ХӀ хӀ Ц ц ЦӀ цӀ Ч ч ЧӀ чӀ Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Юь юь Я я Яь яь Ӏ == Эдебият == * * * * * * * * * Нугъатар: * * * Гафарганар: * * * * * == Баянар == == ЭлячӀунар == Категория:Алфавитдиз килигна чӀалар Категория:Чечнядин чӀалар Категория:Дагъустандин чӀалар Категория:Нах чӀалар Категория:Нах-дагъустан чӀалар