Кариб гьуьл

Кариб гьуьл (, ) — Атлантик океандик квай, чилеринни островрин арада авай гьуьл я. Океандик кьулан-рагъакӀидай патахъай квайди яSverdrup, H. U., M. W. Johnson and R. H. Fleming; The Oceans Their Physics, Chemistry, and General Biology, Prentis-Hall, 1942, pp. 15, 35 and 637—643 . РагъакӀидайни кьибле патай Кьуланни Кьибле патан Америкади сергьятзава, кеферни рагъэкъечӀдай патай ЧӀехини ГъвечӀи Антил островари. Кефер-рагъакӀидай пата Юкатан проливдай Мексикадин заливдихъ галаз галкӀурнава, кьибле-рагъакӀидай пата — Панам къанавдайтӀуз Лас океандихъ галаз. Кариб гьуьлуьн гьяркьуьвал 2 753 000 км² я. Адан кьибле пата Венесуэла, Колумбияни Панама ава. РагъакӀидай пата — Коста- Рика, Никарагуа, Гондурас, Гватемала, Белизни мексикадин зуростров Юкатан гва. Кефер пата — Куба, Гаити, Ямайкани Пуэрто-Рико. РагъэкъечӀдай пата ГъвечӀи Антил островар ава. == Тарих == Испанар Антил островрал атайла абурал таино халкь яшамиш жезвай, I вишйис чи эрадилай вилик аниз Кьибле Америкадай атай. 1492 йиса Христофор Колумбан сифте экспедиция Багамрал фена, абуруз чпиз Азиядин рехъ акунвай хьти тир. Эспаньола тӀвар къачур островдал (исятда Гаити), сифте испан хуьр эцигнавай, Испаниядин къуватдин кьил кутуна. 1506—1511 йисара Эрнан Кортесани Диего Веласкес де Куэльяра Эспаньолани Куба къачуна анин агьалияр лукӀвилиз къачуна. 1517 йиса Франциско Эрнандес де Кордовади Юкатан зуростров ахъайна, испанриз сифте сеферда цивилизаци авай халкь майя гьалт авур. Гуьгъуьна хьайи экспедицияр, Хуан де Грихальва (1518), Эрнан Кортес (1519) Мексика къачунин кьил кутуна. Европадин маса империяр гьакӀни гегьенш жез хьана рагъакӀидай патахъ, корабляр ЦӀийи Дуьньядиз ракъуриз. Сифте британ колонияр Бермуд островрал хьана (1612), Сент-Китс (1623), Барбадос (1627), ахпа маса островар колонизаци авун патал кардик кутазвай. Французрин Вест-Индия гьакӀни Сент-Китс островдилай эгечӀна (1624), ахпа Гваделупани Мартиника островрал эцигна колонияр (1635). Британиядини Францияди ажуз жезвай Испаниядивай адан чилер къачузвай: 1655 йисуз англивийри Ямайка къачуна, 1697 йисуз французри Эспаньола островдин рагъакӀидай пад къачуна. XVII вишйиса Кюрасао, Пак Мартинанни Аруба островрални мад маса голланд колонияр хьана, гуьгъуьна Нидерландрин Антил островрин пай хьайи. Даниядихъни вичин колонияр хьана 1672 йисуз Сент-Джонсдални Сент-Томасдал. Европадин гьукуматри аниз Африкадай лукӀар гъиз, чилин кӀвалахрин затӀар (табак, шекер, шур), металлар (къизил) анай тухузвай, флотилияр кардик кутаз. Кариб гьуьлуьн регион Европадиз цӀийи тир затӀар маса гудай чка хьана, пиратвал арадал гъиз. === Пиратвал === Кариб гьуьле пиратвал XVII вишйиса эгечӀ авурди я. Абурун чӀехи юкьар Тортугани Порт-Роял тир. ЧӀехибританиядал кӀвалахзавайбурукай сифтебурук квай Фрэнсис Дрейк, 1572 йиса Номбре-де-Диос портда авай испанрин караван къачунвай. Адан рекьяйтӀуз Генри Морган фена, 1671 йисуз Панамадиз фена, гуьгъуьна Ямайкадин вице-губернатор хьайи. Пиратвал лап пара гегьенш хьайи чӀавар 1700—1730 йисар тир, а чӀавуз пиратвилин къизил вишйиса лугьуда. А девирдиз тӀвар-ван хьайибур ЧӀулав чуруярни Стид Боннет тир, Кариб гьуьле 1716—1718 йисара авай, гьакӀни Чарльз Вейн, 1716—1719 йисара пиратвиле авай. ТӀвар-ван хьайи ЧӀулав Барт, Джек Рэкхемни адан дуст-руш Энн Бонни, Мэри Рид Вест-Индияда 1820 йисалди авай. Пиратрин уьмуьрдикай малум гузвай чӀехи мана авай ктабрикай сад тир Чарльз Джонсонан ктаб, 1724 йисуз акъат авур «Виридалайни тӀвар-ван авай пиратри авур чуьнуьхунарни кьиникьар». === XIX вишйис === XIX вишйисалай эгечӀна колонияр империйрикай хкатзавай. 1804 йисуз сифте колонияди гъалибвал кьуна азад хьана, ам Франциядикай хкатнавай Сан-Доминго тир, ана лукӀар къарагънавай. Эспаньоладин амай пай патал гаитивийри 1821 йисуз къачуна. 1844 йисуз а чилел Доминикадин Республика туькӀуьр хьана. Са шумуд дявеяр хьайила АСШ-дин куьмекдалди Куба 1898 йисуз Испаниядикай хкатна, Пуэрто-Рико АСШдик фена, а регионда чӀехи мана хьайи. 1903 йисуз АСШдин куьмекдалди Панама Колумбиядикай хкатайла Панамадин къанав эцигнай, Кариб гьуьл Лас океандихъ галаз галкӀур авур. Ам 1914 йисан 15 августдилай 1999 йисан 31 декабрдалди АСШдин гъилик квай. 1917 йисуз Данияди вичин чилер АСШдиз маса гайила абурун тӀвар Америкадин Виргин островар хьана. 1958—1962 йисара ЧӀехибританиядин гъилик квай чилер Вест-Индиядин Федерациядик кваз хьана, ахпа гьар сад чеб чпиз гьукуматралди пай хьана. 2001 йисан 12 декабрдиз Венесуэладин Маргарита островдал кӀватӀ хьайи Кариб гьукуматрин Ассамблеядик квай гьукуматрин чӀехибуруни регьбервилери «Маргаритадин декларация» туькӀуьрна, Кариб гьуьл виридан гьуьл тирди кьабул авур, гьакӀни сада садахъ галаз масагунар ийизни чпи чпиз куьмек гудай чка хьиз. 2005 йисуз Панамади абуру чпин фикирри кӀвалахзавайди лагьана. === Карибар дуьньядиз ахъайзавай саягъ === Региондин виридалайни пара мана авай патар Христофоор Колумба вичин кӀвалахар ийидайла кӀватӀна. Сифте кьве экспедицийра (1492, 1493 йисара) ада Багамар, ЧӀехи Антиларни ГъвечӀи Антил островрин кефер пад ахъайна. Пудлагьай экспедицияда (1498) Тринидад островни Пария залив ахъайна. Кьудлагьай экспедицияда, 1502—1504 йисара фейи, Колумбаз эхиримжиди хьана. Ада рагъакӀидай патахъ фена Индиядин океандиз рекьихъ къекъвез. А чӀавуз Гондурас, Москитарни, Коста-Рикани Панамани Дарьендин заливдин кефер пад ахъайнавай. Сифте экспедициядин са корабл кьиле тухузвай Хуан де ла Косади Колумбан, Америго Веспуччидин (1497, 1498), гьакӀни Джонанни Себастьян Каботадин (1497, 1498) 1500 йисуз ЦӀийи дуьньядин сифте карта туькӀуьрна. ЦӀийи чилер мадни ахъай ийиз, испан конкистадор Алонсо де Охедади 1499 йиса Кюрасао островни Маракайбо вир ахъайна. Родриго де Бастидасадинни Васкодин экспедицияди Магдалена вацӀун сивни къерехдин 1000 км ахъайна, Дарьенни Ураба заливар кваз. 1507 йиса Мартин Вальдземюллера и вири ахъаюнрин эхирвилиз дуьньядин вичин карта туькӀуьрна. Адал сифте сеферда тӀвар «Америка» алай. СакӀус геж, 1538 йисуз фламанд картограф Герард Меркатора карта туькӀуьрна, адал цӀийи континентдиз виридаз Америка тӀвар ганвай. XVII вишйисан эхирда Кариб гьуьлуьн тӀебиатдикай чирвилер кӀватӀуниз еке кӀвалах авуна англиви буканир Вильям Дампира авуна. Александр фон Гумбольдта са шумуд йисан къене (1799—1804) региондин география, геология, климатни биология чир ийиз. 1856 йисуз французрин навигацидин низамда Кариб гьуьлуьн дуьз карта хьана, ятар физавай саягъни кваз. 1873 йисуз Кариб гьуьл британрин «Челленджердин» экспедицияда Кариб гьуьл мадни чирна, ахпа 1877—1889 йисара а регион американвийри мадни хъсан чирна. 1972—1978 йисара NOAAдин кӀвалаххъанари сонарвилин чирвилер тухвана Кариб гьуьлуьнни Мексикадин залив сифте дуьз батиметриквилин карта туькӀуьрна. Даниядинни АСШдин экспедицийра 1913—1920 йисара «Атлантис» кораблдал Вудс-Холлдин Океанографиядин институтни кваз авур чирвилер гваз, 1934 йисуз Кариб гьуьлуьн бассейн чир ийиз эгечӀна. Аквалангни чир ийидай субмаринаяр хьайивили XX вишйисан кьведлагьай пайдиз Кариб гьуьл ахъайзавайвал мадни вилик фена. == Къерехар == Къерехрин цӀар кӀевиз атӀанвайди я, чкайралди къерехар суварик ква, чкайралди агъадихъ гва (Карибрин агъавал). Куьлуь ятарин арайра гьар жуьре кораллрин амукьаярни пара жуьре рифрин эцигунар. Континентдин къерехал (гьуьлуьн рагъакӀидайни кьибле патар) са шумуд залив ава. Абурукай виридалайни екебур Гондурас, Москитос, дарьен, Венесуэладинни Кариако я. Кефер пата Батабано, Ана-Марияни Гуаканаябо (Куба островдин кьибле къерех) ава, гьакӀни Гонав залив (Гаити островдин рагъакӀидай пата). Юкатандин рагъэкъечӀдай пата са шумуд бухта ава, гьакӀни Асенсьон, Эспириту-Сантони Четумаль. Гондурас залив Гватемаладинни Белиздин сергьятдал алай Аматике бухтадалди куьтягь жезвайди я. Гондурасдин кефер патан сергьят тӀимилдаказ атӀанвайди я, Москитрин къерехриз са шумуд лагуна гьахьзава, абурук Каратаска, Бисмуна, Перлас лагунаярни Блуфилдс бухта ква. Панамадин рагъэкъечӀдай пата еке лагуна Чирики ава. Кьибле патан Америкадин къерехрик Дарьен залив Ураба заливдалди куьтягь жезва, Гуахира зуростровдалди сергьятнавай Венесуэла залив Маракайбо вирелди, Кариако залив рагъакӀидай пата Кодера мусдалдини рагъэкъечӀдай пата Арайя зуростровдин арайра ава. Тринидад островдилай рагъакӀидай пата Пария залив ава, ам Атлантик океан пай яз гьисабзавайди я. == Островар == Вест-Индиядин манадик Антилни Багам островар кутазвайди я. Кариб гуьулуь Антил островар чуьхуьзава, абур чебни ЧӀехи Антилни ГъвечӀи Антилрал пай жезва. ЧӀехи Антил островри гьуьлуьн кефер пад кӀеви ийизава, абурук кьуд чӀехи остров ква: Куба, Гаити (виликра адаз Эспаньола лугьузвай), Ямайкани Пуэрто-Рико, гьакӀни патаг гвай гъвечӀи островар — Лос-Канарреос архипелагни (виридалайни чӀехи остров Хувентуд я) Хардинес-де-ла-Рейна я, Кубадин кьибле патан къерехрихъ кваз. ГъвечӀи Антил островар Гардаллайбурални Гарукквайбурал (Кьибел Антил островар) пай жезва, тӀвар абуруз кефер-рагъакӀидай патай килигна ганвайди я. Сифте кӀеретӀ гьуьлуьн рагъэкъечӀдай сергьятдал алаз 50 островрикай кӀватӀ хьанвайди я, абурукай виридалайни екебур Санта-Крус, Сент- Томас (Виргин островар), Ангилья, Пак Мартинан, Сент-Китс, Барбуда, Антигуа (Антигуани Барбуда), Гранд-Терни Бас-Тер (Гваделупа), Доминика, Мартиника, Сент-Люсия, Сент-Винсент, Барбадос, Гренада, Тобагони Тринидад я. Кьибле Антил островар Кьибле Америкадин къерехар галайвал алайбур я. Абурук Аруба, Кюрасао, Бонайре (Нидерландрин чил), Маргарита, Лас-Авесни Лос-Рокес (Венесуэла) островар ква, екевиляй абурулай гъвечӀи. Кариб гьуьлуьн рагъакӀидай пата са шумуд архипелаг ава, Кайманрин остров, Тернефф, Ислас-де-ла-Баияни Мискитос, мадни кьилди авай островар (Провиденсия, Сан-Андреас) рифар (Лайтхаус, Гловер, Медия-Лунани масадбур). == Кариб гьуьлуьн бассейн == Кариб гьуьлуьн бассейн Юкьванни Кьулан Америкадин чилерал алайди я. Кариб гьуьлуьн виридалайни чӀехи вацӀ Магдалена (1550 км) я, адан притокар Каукани Сесар гваз. Йисан къене ада гузвай вацӀун екевал 228 км³ я, дахьайткм³а 7,2 тыс. м³/с (1940—2002 йисара кьунвай малум). Дарьен заливдин Ураба заливдиз Атрато (йисан яд — 81 81 км³), Леон (2,1 км³) мад Турбо (12 км³) вацкм³ар я. Кьибле Америкадин амай вацӀарикай Дике (9,4 км³), Сину (11,8 км³) мад Кататумбони Чама я, чебни абур вири Маракайбо вацӀуз авахьзавайбур я. Кьибле Америкадин амай вацӀарин арада Дике континентдин виридалайни еке вир я. Кефер патан Америкадин къерехал Кариб гьуьлуьз авахьзава вацӀар Белен, Крикамола (Чирики лагунадиз авахьзава), Терибени Сиксаола, Чиррипо-Атлантико, Ревентасонни Сан-Хуан (Коста-Рика) я, Индио, Пунта-Горда, Рио-Эскондидони Куринуас, Рио-Гранде-де-Метагальпа, Принсаполька, Бамбана, Кукалая, Уауани Коко (Никарагуа), Патука, Сико-Тинто, Агуан, Улуани Чамелекон (Гондурас), Мотагуани Рио-Дульсе (Гватемала), Белиз вацӀ, Нью-Ривер, Рио-Ондо (Белиз). Островрал алай вацӀар: Каутони Саса (Куба), Артибонитни Яке-дель-Сур (Гаити остров), Блэк-Риверни Милк-Ривер (Ямайка) я. == Климат == Кариб гьуьл тропик климатдин арада ава, адал гьалтзава пассатрин гьавайри. Гьаван вацран кьулан чимивал 23-27 °C я. Цифервал 4-5 балл я. Йисан кьулан къвадайбур Бонайре островдал 250 ммдилай Доминикадин гарар авай патара 9000 ммдалди. Чебни чӀехи пай кефер-рагъэкъечӀдай пата пассатар я 16-32 км/ч гваз, ятӀани гьуьлуьн кефер патара тропик зурба гарар акъатда, абурун йигинвал 120 км/чдилай пара хьун мумкин я. Са йисан къене июньдилай ноябрдал 8-9 ахьтин кӀеви гарар акъатавазйди я, чебни сентябрдилай октябрдалди абур лап мукьал жедайбур я. АСШдин Милли гарарин юкьди малумдайвал, 1491—1900 йисара Кариб бассейндал 385 кӀеви гар хьана, 1900—1991 йисара ахьтин 235 кӀеви гар хьана. Кариб гьуьлуьн регионда Мексикадин заливдилай, дахьайтӀа Лас океандин рагъакӀидай паталай (майдилай ноябрдалди тайфунар жезвай) пара мукьвал ахьтин ураганар жезвайди я. Гарарин чӀехи пай Къацу мусдин островдин паташ туькӀуьр жез пассатрин патаг физвайди я, Америкадин къерехрин патаг, ятӀани гьамиша гар фидай рехъ виликамаз гьисаб жезвайди туш. КӀеви гарари инсанрин кьиникрик гъизвайди я. 1780 йисан чӀехи гару, гьа йисан 10-16 октябрдиз хьайи, ГъвечӀи Антил островриз, Пуэрто-Рикодиз, Доминикадин Республикадизни мад, мумкин Флорида зуростровдиз лап еке хатаяр гана 22-24 агъзур кас кьена. 1998 йисан 22 октябрдиз Колумбиядин къерехрик хьайи Митч гару Кьулан Америкадай, Юкатандайни Флоридадай фена, 40 млн доллар хата гана 11-18 агъзур кас кьена. Галвестонни (1900) Фифи гарари гьакӀни пара еке хатаяр гана региондиз. == Экономика == Кариб гьуьлуьн къерехрал (къерехдилай 100 километр) 116 миллиондилай пара кас яшамиш жезва, абурун пул къазанмишзавай сифте рехъ туризм я (15,5 % вири кӀвалахрикай). Балугъар кьадай сферада 300 агъзур касди кӀвалахзава. Балугъар кьадай кьадар йиса миллиондин зуралай тӀимил туш. Балугърин сифте жуьреяр: карибрин лангустар (Panulirus argus), чӀехи стромбус (Strombus gigas), жгутикар квай креветкаяр (Penaeidae), макрель-кавалла (Scomberomorus Cavalla), испан макрель (S. maculatus), чӀехи корифена (Coryphaena hippurus), сериолаяр (Seriola spp.) мад масадбур. ГьакӀни парабуру жемчугар кӀватӀзава. Экономикадин патай Кариб гьуьл Атлантик океандин портрин виридалайни куьруь рехъ я Панам къанавдай Лас океандиз фин патал. Кариб гьуьлуьн сифте портар: Маракайбони Ла-Гуайра (Венесуэла), Картахена (Колумбия), Лимон (Коста-Рика), Санто-Доминго (Доминикадин Республика), Колон (Панама), Сантьяго-де-Куба (Куба) мад масадбур. Гегьенш алакъа системади Карибра пара затӀарни сервис тухуз мумкинвал гузва. ЯтӀани абурун чӀехи пай региондин къецепатан гьукуматриз физва. Региондин вичин къене физавай затӀарни сервис акьван пара авайди туш: дуьгуь Гайанадай, тахта Белиздай, бензин Тринидаддайни Кюрасаодай, кьел, химикатар, векьен чем, маъар рагъэкъечӀдай патан островрай, мадни индустриядин затӀарин гъвечӀи кьатӀ. Регионда туькӀуьрзавай затӀар (бананар, шекер, кофе, ром, бокситар, никельни нафт)к ъачузвайбурун чӀехи пай АСШни Канада я. === Туризм === Чими гьаваярни иер пляжар авайвили Кариб гьуьлуьн регион дуьньядин виридалайни пара важиб авай курортрин арайрик акатзава. Гегьенш гьуьлуьн фаунади иниз дайверар гъизава. ТӀебиатдин иервилерилай гъейри регионда гьакӀни Колумбдилай вилик авай цивилизацийринни колонийрин берейрин затӀар пара ава. Туризм индустрия Кариб региондин гьукуматрин экономикадин пара важиб авай пай я, Аргентина, АСШ, Канадани Бразилиядай къведайбуруз сервис гуз. Гьавайрин алакъа Кефер Америкадинни Карибрин арада пара хъсан туькӀуьрнава, региондин къене авайдилай. Крибрин турист тешкилатди малумарнайвал, 2007 йиса региондиз 22,7 миллион турист атана, мадни 19,2 миллион кас круизвилин туррик квай. Виридалайни пара ксар къведай патарик ква Доминикадин Республика, Куба, Мексика (Канкун, Ривьера-Майя), Ямайка, Багамарни Пуэрто-Рико. 2004 йисан малумдай туризмдик Карибрин островар авай чкайра 2,4 миллион кас кӀвалахзава (15.5 %, дуьньядин кьулан дережадилай кьве сефер пара), региондин ВВПдиз туризмди 28,4 миллиард доллар гузва (13 %). Экспортнавай затӀаринни сервисдин кьадар 19 миллиард я (16 %), капитал инвестицийрин 21,7 % туризмдал хьана (дуьньядин кьулан дережадилай кьве сефердилай пара). ГьакӀни туризмдиз пара важиб я кораллрин рифар. Анра яшамиш жезвай гьайванар — балугъар кьазни ана сирнавар ийиз региондиз пара туристар къвезва. 2000 йисуз балугъ кьуни дайвингди региондиз гьар йисуз 3,1-4,6 миллиард доллар гъизвай. == География == 2008 йисан Кариб гьуьл карта NASA Файл:Caribbean Sea labeled ru.jpg|center|750px| poly 0 192 9 148 99 123 144 126 151 155 121 202 108 273 76 347 1 262 Юкатан poly 668 30 569 22 559 38 776 132 805 101 Багам островар poly 153 45 137 58 139 86 175 131 232 118 Юкатан пролив poly 267 421 245 549 263 551 284 427 Москитрин къерех poly 166 188 263 180 271 227 166 227 Юкатан чухур poly 247 95 343 58 448 80 567 141 670 181 633 201 527 202 547 179 539 167 512 170 487 150 482 126 460 134 398 109 358 109 342 92 254 115 Куба (остров) poly 692 207 718 196 821 195 889 234 881 254 811 261 774 293 755 271 672 275 655 268 656 255 737 251 719 234 724 216 Гаити (остров) poly 901 216 1021 217 1022 229 978 234 980 250 974 259 933 257 929 233 902 233 Пуэрто-Рико poly 493 277 502 266 560 264 578 278 586 285 573 293 541 289 543 294 574 301 574 311 498 313 494 300 519 297 524 290 Ямайка (остров) poly 321 373 539 378 538 405 321 412 Никарагуандин къачун poly 412 658 445 642 513 657 507 716 422 712 Панама хев poly 521 478 649 479 655 513 636 538 528 533 Колумбиядин чухур poly 766 300 808 326 744 416 722 407 Беата цӀиргъ poly 840 476 835 503 1030 509 1033 474 Гар акат тийир Антил островар poly 842 361 975 362 978 385 960 410 848 403 Венесуэладин чухур poly 1031 331 1055 327 1061 440 1034 434 Авес цӀиргъ poly 1078 310 1092 490 1104 487 1096 310 Гренададин чухур poly 1096 270 1161 264 1170 486 1125 493 1108 471 1130 424 1125 363 1103 316 ГвечӀи Антил островар poly 1088 209 975 267 986 284 1101 221 Анегада пролив poly 111 290 174 374 58 370 85 348 Гьондурасдин залив poly 305 619 426 644 370 673 Москитос poly 513 653 542 639 591 642 553 678 Дарьендин залив poly 791 510 830 512 821 524 828 543 780 566 760 548 788 534 Венесуэладин залив poly 774 585 753 612 772 639 790 628 787 616 792 611 Маракайбо (вир) poly 535 167 546 176 519 201 514 201 499 177 505 169 Гуаканаябо poly 690 207 660 252 713 259 737 253 719 234 720 219 Гонав залив poly 1115 517 1140 509 1149 521 1152 536 1111 542 Тринидад (остров) poly 366 241 451 218 416 203 394 203 Кайманрин островар poly 268 272 454 230 475 267 280 304 Кайман чӀутхвар poly 3 468 164 584 169 628 291 706 367 741 418 744 500 748 502 758 2 755 Лас океан poly 667 1 679 29 873 125 900 181 1040 187 1172 249 1172 5 Атлантик океан desc bottom-left Нумраяр: 1. Гьондурасдин залив 2. Москитос залив 3. Дарьендин залив 4. Венесуэладин залив 5. Маракайбо вир 6. Гуаканаябо 7. Гонав залив 8. Тринидад остров 9. Кайманрин островар == Баянар == == ЭлячӀунар == * Категория:География Категория:Гьуьлер Категория:Атлантик океан