Яд

Яд () (гьидрогендин оксид) — экв аквадай жимивилин тегьерда авай, ранггалачир (гъвечӀи кьадарда), ни авачир ва тӀям авачир (нормал ва стандарт шартӀара) химиядин вещество. Химиядин формула: H2O. КӀеви гьалда авай циз мурк, жив ва я къирав лугьуда, газдин гьалда лагьайтӀа — цин бугъ лугьуда. Ччилин ччинин тахминан 71 % цив кьунва (океанар, гуьлер, вирер, вацӀар, муркар). Хъсан гзафполяр цӀурурдайди я. ТӀебиатдин шартӀара це гьамиша цӀранавай веществояр ава.(кьелер, газар). Цин яшамишвал арадиз гъин ва хуьн патал рол чӀехи я, ва гьакӀни, чан алай организмрин химиядин туькӀуьр хьанвай тегьерда, климатдинни гьавадин туькӀуьруна. == Цин жуьреяр == Ччиле авай яд пуд асул гьалда жезва — жими, газдин ва кӀеви, ва жуьреба-жуьре кӀалубар къачуз жезва. А кӀалубривай савахтунда сад садахъ галаз къуншивал ийиз жеда : цин бугъни цава авай цифер, гуьлуьн ядни айсбергар, муркӀадин гьамбарарни ччилин ччина авай вацӀар, ччилин яд квай къатар. Ци жуьреба-жуьре тӀямар къачуна гзаф веществояр цӀуруриз жеда. Цин «уьмуьрдин чешме» хьиз важиблувиляй, ам фад-фад жуьреба-жуьре принципралди ччара-ччара типриз пайзава. Арадиз атун, квайбурни кардиз кутун принципдалди: * Хъуьтуьл ядни кӀеви яд — кальцийдинни и магнийдин катиорин кьадардиз килигна * Молекулдин изотоприз килигна: ** Кьезил яд (квайбуруз (составдиз) килигна гьакӀан цив саки кьазва) ** Залан яд (дейтерийдин) ** АкьалтӀай залан яд (тритийдин) * УьцӀуьтушир яд * Марфадин яд * Гуьлуьн яд * Ччилин кӀаник квай ятар * Минерал яд * УьцӀуьвал квай яд (:en:Brackish water) * Хъвадай яд, Водопроводдин яд * Дистилляция хьанвай ядни деионизация хьанвай яд * Авахьдай ятар * Юргъдин яд а я ччинин ятар * Кьейи ядни Чан алай яд — махара дуьшуьш жезвай цин жуьреяр (махарин кӀетӀенвилер авай) * Мурк-кӀуьд (гьакъикъатда авачир материал) * Пак яд — диндин чирвилериз килигна цин хсуси жуьре * Полид * Структура хьанвай яд — ччар-ччара академиктушир теорийра кардик кутазвай термин. == Цин химиядин тӀварар == Формалдаказ цин са шумуд илимдин жигьетдай дуьз тир химиядиндин тӀварар авайди: * Гьидрогендин оксид * Гьидрогендин гьидрооксид * Дигьидрогендин монооксид * Гидроксил цурувал * Оксидан * Дигьидромонооксид == Хсусивилер == === Физикадин хсусивилер === Нормал атмосфер шартӀара яд жими гьалда жезва. ==== Агрегат гьалар ==== Цин пуд агрегат гьал авайди я: * КӀеви — мурк * Жими — яд * Газдин гьалда авай — цин бугъ Фазадин диаграммадин элемент — пуд къатан точкаяр: № Фазаяр Фазаяр Фазаяр Чуькьуьн Температура Температура Къейд № Фазаяр Фазаяр Фазаяр МПа °C K Къейд 1 Бугъ Яд Мурк Ih 611,657 Па 0,01 273,16 2 Бугъ Мурк Ih Мурк XI 0 −201,0 72,15 3 Яд Мурк Ih Мурк III 209,9 −21,985 251,165 Release on the pressure along the melting and the sublimation curves of ordinary water substance . IAPWS, 1993.P. W. Bridgman Water, in the liquid and five solid forms, under pressure. Proc. Am. Acad. Arts Sci. 47, 1912, 439—558. 4 Мурк Ih Мурк II Мурк III 212,9 −34,7 238,45 J. L. F. Abascal, E. Sanz, R. G. Fernández, and C. Vega A potential model for the study of ices and amorphous water: TIP4P/Ice. J. Chem. Phys. 122 (2005) 234511. 5 Мурк II Мурк III Мурк V 344,3 −24,3 248,85 6 Мурк II Мурк VI Мурк XV ~ 800 −143 130 D2O паталC. G. Salzmann, P. G. Radaelli, E. Mayer and J. L. Finney Ice XV: a new thermodynamically stable phase of ice. arXiv:0906.2489v1, cond-mat.mtrl-sci (2009). 7 Яд Мурк III Мурк V 350,1 −16,986 256,164 8 Яд Мурк IV Мурк XII ~ 500—600 ~ −6 ~ 267 E. A. Zheligovskaya, G. G. Malenkov Crystalline water ices . Russian Chem. Rev. 75 (2006) 57-76. 9 Мурк II Мурк V Мурк VI ~ 620 ~ −55 ~ 218 L. Mercury, P. Vieillard and Y. Tardy Thermodynamics of ice polymorphs and `ice-like' water in hydrates and hydroxides. Appl. Geochem. 16 (2001) 161—181. 10 Яд Мурк V Мурк VI 632,4 0.16 273,32 11 Мурк VI Мурк VIII Мурк XV ~ 1500 −143 130 D2O патал 12 Мурк VI Мурк VII Мурк VIII 2100 ~ 5 ~ 278 D. Eisenberg and W. Kauzmann The structure and properties of water. Oxford University Press, London, 1969.L. Pauling The structure of water. В кн.: Hydrogen bonding, Ed. D. Hadzi and H. W. Thompson, Pergamon Press Ltd, London, 1959, pp 1-6. 13 Яд Мурк VI Мурк VII 2216 81,85 355 14 Мурк VII Мурк VIII Мурк X 62 000 −173 100 M. Song, H. Yamawaki, H. Fujihisa, M. Sakashita and K. Aoki Infrared investigation on ice VIII and the phase diagram of dense ices. Phys. Rev. B 68 (2003) 014106. 15 Яд Мурк VII Мурк X 47 000 ~ 727 ~ 1000 B. Schwager, L. Chudinovskikh, A. Gavriliuk and R. Boehler Melting curve of H2O to 90 GPa measured in a laser-heated diamond cell. J. Phys: Condens. Matter 16 (2004) S1177-S1179.]A. F. Goncharov, N. Goldman, L. E. Fried, J. C. Crowhurst, I-F. W. Kuo, C. J. Mundy and J. M. Zaug Dynamic ionization of water under extreme conditions . Phys. Rev. Lett. 94 (2005)125508. ==== Цин изотопдин модификацияр ==== Цин молекулада авай гьидрогендин изотопдин типдиз килигна, гуьгъуьнлай авай цин жуьреяр ччар ийизва: * Кьезил яд (гьакӀан цин (хъвадай цин) асул компонент) H_2O. * Залан яд (дейтерийдин) D_2O. * АкьалтӀай залан яд (тритийдин) T_2O. * тритий-дейтерийдин яд TDO * тритий-протийдин яд THO * дейтерий-протийдин яд DHO ТӀебиатдин цин къене изотопологрин гьисабнавай молекуляр массаяр, халкьаринарадин SMOW (юкьван молекуляр масса = 18,01528873) ва SLAP (юкьван молекуляр масса = 18,01491202) стандартрив кьадайвалПатент RU 2295493. «Способ и установка для производства лёгкой воды». Соловьев С. П.. Цин изотополог Молекуляр масса Квайбур, г/кг Квайбур, г/кг SMOW SLAP 1H216O 18,01056470 997,032536356 997,317982662 1HD16O 19,01684144 0,328000097 0,187668379 D216O 20,02311819 0,000026900 0,000008804 1H217O 19,01478127 0,411509070 0,388988825 1HD17O 20,02105801 0,000134998 0,000072993 D217O 21,02733476 0,000000011 0,000000003 1H218O 20,01481037 2,227063738 2,104884332 1HD18O 21,02108711 0,000728769 0,000393984 D218O 22,02736386 0,000000059 0,000000018 === Химиядин кьетӀенвилер === КӀвалин температурада яд агъадихъ къалурнавайбурухъ галаз химиядин реакция арадал гъизва:: * актив металлрихъ галаз (натрий, калий, кальций, барий ва мсб.) :: \mathsf{2H_2O + 2Na \xrightarrow{\ } 2NaOH + H_2\uparrow} * гьалогенрихъ галаз (фторо, хлор галаз) ва гьалоидарадин галкӀурунар галаз :: \mathsf{H_2O + Cl_2 \rightleftarrows \ HCl + HClO} * кьелерихъ галаз, зайиф цурувал ва зайиф основание арадиз гъана абурун тамам гидролиз арадиз гъизва * карбон ва органикатушир цурувилерин ангидридрихъ ва гьалогенангидридрихъ галаз * актив металлорганикадин галкӀурунрихъ галаз (диэтилцинк, Гринйардин реактивар, метилнатрий и икӀ мад) * актив металлрин (кальцийдин, натрийдин, литийдин ва мсб.) карбидрихъ, нитридрихъ, фосфидрихъ, силицидрихъ, гидридрихъ галаз * гзаф кьелерихъ галаз, гидратар арадиз гъана * боранар, силанрихъ галаз * кетенар, карбондин бегьемтушир окисьдихъ галаз * инерт газрин фторидрихъ галаз Чими авурла ци химиядин реакция арадал гъизва: * ракь, магнийдихъ галаз :: \mathsf{3H_2O + 3Fe = \ Fe_3O_4 + H_2} * карбон, метандихъ галаз :: \mathsf{H_2O + C \rightleftarrows \ CO + H_2} * са бязи алкилгалогенидрихъ галаз Катализатор алай чкадал ци химиядин реакция арадал гъизва: * амидар, карбон цурувилерин эфиррихъ галаз * ацетилен ва маса алкинрихъ галаз * алкенрихъ галаз * нитрилрих галаз == Эдебият == * * Жорес Медведев. Какая вода лучше * Гидробионты в самоочищении вод и биогенной миграции элементов. М.: МАКС-Пресс. 2008. 200 с. Предисловие члена-корр. РАН В. В. Малахова. (Серия: Наука. Образование. Инновации. Выпуск 9). ISBN 978-5-317-02625-7. * О некоторых вопросах поддержания качества воды и ее самоочищения // Водные ресурсы. 2005. т. 32. № 3. С. 337—347. * Андреев В. Г. Влияние протонного обменнного взаимодействия на строение молекулы воды и прочность водородной связи. Материалы V Международной конференции «Актуальные проблемы науки в России», Кузнецк 2008, т.3 с.58-62. == Баянар == == ЭлячӀунар == * Категория:Яд