Европа

Европа — кеферпатан зур элкъверда ава дуьньядин пай я. Адан къерехар МуркӀаринни Атлантик океанрин гьуьлери кьунвайди я. Европадин чилин кьадар — 10 млн кьван км² я. Агьалийрин кьадар 740 млн кьван кас я. Азиядихъ галаз Европади Евразия континент арадал гъизвайди я. == ТӀвар == Европадал дегьчӀаван-грециядин мифологиядин героинядин, Зевса чуьнуьхнавай ва Критдиз тухванвай финикиядин пачагьдин рушан Европа тӀвар эцигна. Мумкин гьакӀни Европа эпитет Герадихъни Деметрадихъ галаз галкӀанвай тир. Француз чӀалархъан Пьер Шартрендин фикиррдай нетижа хкудун, и тӀварцӀин арадал атун тийижирди яChantraine P. Dictionnaire étymologique de la langue grecque. Histoire des mots. Paris, 1968. P.388. Гилан литературада авай виридалайни тӀвар-ван авай этимологийрин гипотезар антик чӀавуз теклифарнава, амма абур гьуьжет алайбур хьиз гьисабзавайди я: * гьакӀ месэла, са этимологияди Европа гафунин арадал атун грециядин «еври-» ва «опс-» дувулрикай — «вилер гьяркьуьди» баян ийизвайди я;Гудианов этимологик (Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. М., 1996. С. 223 * Милетви Исихий лексикографдин фикирдив кьурвал, Европа тӀвар «рагъакӀидайпатан уьлкве, тахьайтӀа мичӀиди»цит. по: Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. М., 1996. С. 223 лагьай чӀал я. Са арадлай чӀалархъанри ам рагъакӀидайпатан-семитрин «‘rb»Тантлевский И. Р. История Израиля и Иудеи до разрушения Первого Храма. СПб, 2005. С. 9, со ссылкой на: Astour M. C. Hellenosemitica: An Ethnic and Cultural Study in West Semitic Impact on Mycenaean Greece. Leiden, 1967. P. 128 ва аккаддин «erebu» (кьведни «ракъинин акӀун» лагьай чӀалар) гафарихъ галаз гекъигна. ЯтӀани, Мартин Уэстдиз и этимология усал хьтинди аквазва.«phonologically, the match between Europa’s name and any form of the Semitic word is very poor» (West M. L. The east face of Helicon: west Asiatic elements in Greek poetry and myth. Oxford, 1997. P. 451) == География == Европади Азиядихъ галаз сад тир Евразия дибчил арадал гъизвайди я. Европадин чилин кьадар 10 532 000 кьван км² я, ада дибчилин вадакай са пай кьван ва вири Чилин къураматдикай 8 вишекайди кьунвайди я. Европа михьиз кеферпатан зурэлкъверда ава, 36° к. гь. ва Кеферпатан МуркӀарин океандин арада. РагъакӀидай паталай рагъэкъечӀдай патал кьван яргъалвал — 4050 км, кефер паталай кьибле патал кьван яргъивал — 4530 км я. Европадин къерехар Кеферпатан МуркӀаринни Атлантик океанри кьунвайди я. Континентдин къерехрив Балтик, Аравилин, ЧӀулав, Азов, Кеферпатан, Лигуррин, Адриатикадин, Тиррен, Ионийрин, Ирландиядин, Мармар, Альборан, Ваттрин, Кельтрин, Эгей, Балеар гьуьлер гвайди я. === Островарни зуростровар === Европадин къерехдин цӀар лап атӀайди я. Ам пара заливри, островрини зуростроври арадал гъизва. Са чӀавара Европадикай «зуростроврин зуростров» хьиз лугьузвайди я. Авайвал лагьайтӀа, Европа — Евразиядин дибчилин чӀехи зуростров я. Асул зуростровар — Скандинавия, Пиреней, Балканар, Аппенинрин, Крым, Ютландия, Бретоньни мсб. Островрин вири чилин кьадар 730 агъ. кьван км² я. Зуростроври Европадин вири винел патан кьудай са пай кьван кьунвайди я. Виридалайни чӀехи островар {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" № ТӀвар Кьадар (км²) 1 ЧӀехибритания (остров) 229 946 2 Исландия (остров) 103 000 3 Ирландия (остров) 84 116 4 Новая Земля (архипелаг) 83 000 5 Шпицберген (архипелаг) 61 022 === Рельеф === Юкьван кьакьанвал 300 м кьван я, лап вини кьилинди — 4808 м. Монблан сув тахьайтӀа 5642 м. Эльбрус сув. (Европадин рагъэкъечӀдайпатан сергьятдин цӀар чирунилай аслу я), виридалайни агъа тир 27 м кьван я Каспи гьуьлуьн дугун. Европадин рельеф — парани пара дугунарни аранар я. ЧӀехи дугунар — РагъэкъечӀдай Европадин, Скифрин плита, Падана, Юкьван Европадин, Юкьван ДунайдинАгъ Дунайдин, Париж бассейнни я. Сувари вири чиликай 17 вишекайди кьунвайди я. Асул суварин системаяр — Альпар, Къавкъаз, Карпатар, Крым сувар, Пиренеяр, Аппенинар, Урал, Скандинавиядин сувар, Балканар зуростровдин сувар я. КӀвалахзавай вулканар Исландиядани Аравилин гьуьлуьн регионда ава. Европадин сувар 3 акъалтвилин дережедак квайбурукай яз я: * Каледониядин акъалтвал — Скандинавиядин сувар, Каледониядин сувар; * Герциниядин акъалтвал — Ибериядин массив, Юкьван массив, Вогезар, Арденнар, Урал; * Альпыйрин акъалтвал — Пиренеяр, Альпар, Карпатар, Аппенинар, Балканар зуростровдин сувар, Динар сувар. Виридалайни кьакьан сувар {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" № КӀукӀ Суварин система Кьакьанвал (м) 1 Эльбрус Къавкъаз сувар 5642 2 Къазбек Къавкъаз сувар 5033 3 Монблан РагъакӀидайпатан Альпар 4807 4 Монте-Роза РагъакӀидайпатан Альпар 4634 5 Юнгфрау РагъакӀидайпатан Альпар 4158 === Къенепатан ятар === Дибвилин вацӀар: Волга, Дунай, Урал, Днепр, РагъакӀидайпатан Двина, Дон, Печора, Кама, Ока, Белая, Днестр, Рейн, Эльба, Висла, Тахо, Луара, Одер, Неман, Эбро. Дибвилин вирер: Каспи гьуьл, Ладога, Онега, Чудни Псков, Венерн, Балатон, Женева. Виридалайни чӀехи вацӀар {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" № ТӀвар Яргъивал (км) Бассейн (км²) 1 Волга 3530 1360 2 Дунай 2860 817 3 Урал 2428 237 4 Днепр 2201 504 5 Дон 1870 422 Европа, цифры и факты. Общие сведенияЕвразияEurope: Physical Geography allGeo.info — Европа \- Крупнейшие реки Европы\- Крупнейшие озёра Европы == ТӀебиатдинни климатдин шартӀар == Арктикадин островрални Кеферпатан МуркӀарин океандин къерехдай тӀуз — арктикадин къумлухарни тундраяр, абурулай кьибле патахъ гала — тамтундраяр, тайгадин, акахьайни пешер гьяркьуь тамар, тамар-чуьлер, чуьлер, субтропикрин аравилин гьуьлуьн тамарни валар, кьиблединни рагъэкъечӀдай пата — зуркъумлухар. Виридалайни чӀехи къумлух Рин къумлух я. Адан кьадар — 40 000 км² я, ам Волгани Урал вацӀарин арада ала, Къазакъстандинни Урусатдин чилерал. Садбуру Испанияда авай Табернас къумлухни Калмыкиядин, Дагъустандинни Чечнядин сергьятда авай Ногъай чуьлер зуркъумлухар хьиз гьисабзава. Инсанри авур менфят авачир кӀвалахдин гъиляй Калмыкияда пара чилер къумлухдиз элкъвена. РагъэкъечӀдай патан Европадин кьурай чуьлерин зонада са шумуд къумадин массив ава: Урусатдани (Арчедадинни Дондин къумар, Цимла къумар) Украинада (Олешкидин къумар). МуркӀадин гьамбарар — Шпицбергендал Новая Землядал Исландиядал Альпра Скандинавиядин суварра (виридан кьадар — 120 агъ. км² кьван я). Саки вири Европа юкьван гьалдин климатдин зонадал ала (рагъакӀидай пата — океандинди, рагъэкӀечдай пата — континентдинди, пара живер авай мекьи кьуьд гваз), кеферпатан островрал — субарктикадиндини арктикадинди, Кьиблепатан Европада — аравилин гьуьлуьнди, Каспи гьуьлуьхъ галай аранда — зуркъумлухдинди я. Йисан къваларин кьадар — 500—800 мм, суварра (парани-пара рагъакӀидайпатан гуьнейрал) — 2000 мм, Котор залив винелай цава — 4650 мм я. == АкьалтӀай тӀинкӀер == thumb|left|200px|Рока кӀвенкӀвечил Европа чӀехичилин виридалайни рагъакӀидайпатан тӀинкӀ хьиз къалурзавай лишан Европадин акьалтӀай тӀинкӀерин сиягь — виридалайни кефер, кьибле, рагъакӀидай, рагъэкъечӀдай патарихъ галай географиядин тӀинкӀер. Абурукай садбур виривердериз ахъа я. * кеферпатан — Нордкин кӀвенкӀвечил, Норвегия (71°08′02″ к. гь. 27°39′00″ р.-э. я.)Wikipedia — Cape Nordkinn * кьиблепатан — Тарифан кӀвенкӀвечил, Испания (36°00′24″ к. гь. 5°36′29″ р.-а. я.)Wikipedia — Punta de Tarifa * рагъакӀидай патан — Рока кӀвенкӀвечил, Португалия (38°46′51″ к. гь. 9°29′54″ р.-а. я.)Wikipedia — Cabo da Roca * рагъэкъечӀдай патан — тӀвар авачир кӀукӀ, Урусат (68°18′37″ к. гь. 66°37′05″ р.-э. я.) == Европадин юкь == Европадин географиядин юкь — континентдин географиядин юкь къалурдай гипотезадал диб кьазвай тӀинкӀ я. Юкь алай чка Европадин сергьятрин тайинвилел акъвазнава. Асул гьисабдалди, ам хкяй гьисабунин методикадин куьмекдалди чирун жезва. ГьакӀ яргъа авунвай островар акьалтӀай тӀинкӀер хьиз гьисабдиз къачунватӀани чӀехи метлеб авай шартӀ я. АкӀ хьайила, гилан чӀавуз са шумуд, чеб Европадин географиядин юкь тирбур тӀварцӀяй кьазвай, чка ава: * литвадин Пуршункес хуьр (Вильнюсдилай кеферпатахъ 25 км яргъал чка кьунва); Литовский курьер — Михаил Киселев. Где центр Европы? * кеферпатан Белоруссияда авай Полоцк шегьердилай кьиблединни рагъакӀидай патахъ 50 км яргъал чка кьунвай тӀинкӀ;Holiday.by — Памятник «Географический центр Европы» в Полоцке * юкьван Словакияда авай Кремница шегьердин патав гвай Крагуле хуьре авай тӀинкӀ; Infoglobe.cz — Словакия: Кремницке Бане — географический центр Европы * украин Рахив шегьердин патав гвай Диловэ хуьруьн арада авай тӀинкӀ;prokarpaty.info — Географический центр Европы, Рахов, Закарпатье * Польшадин кефердинни рагъэкъечӀдай пата авай Белостокдилай кеферпатахъ чка кьунвай Суховоля гминда авай тӀинкӀ; * украин Тэрнопиль областдик акатзавай Теребовля райондин Вышэнькы хуьруьн арада авай тӀинкӀ. == Административ паюн == === Паюн === Адетдалди Европа РагъакӀидайпатандаз, РагъэкъечӀдайпатандаз, Кеферпатандаз, Кьиблепатандазни Юкьвандаз пай ийизвайди я. И паюн лап шартӀ алайди я. Асул гьисабдалди, и чара авун ийидайла географиядин хьиз политикадинни факторар гьисабдиз къачузвайди я. Уьлквейрикай садбур, фикирдалди кьурвал, чара-чара гьукуматрин кӀватӀалдик акатиз жеда. Советрин чӀавуз Европа РагъакӀидайпатазни РагъэкъечӀдайпатаз пай авун пара чӀавуз политикадин ранг авай. РагъэкъечӀдайпатан Европадиз социализмдин гьукуматар, «халкьдин демократиядин уьлквеяр» лугьудайбур (ГДР, Польша, Чехословакия, Венгрия, Румуния, Болгария, Албания, Югославия и СССГ) талукьарзавай тир. РагъакӀидайпатан Европадиз амай уьлквеяр тайинарзавай тир. ГьакӀни Испания, Португалия, Франциядин кьиблепад, Италия, Мальта, Кипр, Грецияни Туьркия санал Кьиблепатан Европа хьиз гьисабзавай тир, гьа чӀавуз Исландиядиз, Норвегиядиз, Швециядиз, Даниядизни Финляндиядиз санал Кеферпатан Европа лугьузвай тир. Гилан чӀавуз, СССГ, Югославияни Чехословакия чкӀайдилай кьулухъ, Юкьван Европадиз Австрия, Швейцария, гьакӀни идалай виликра РагъэкъечӀдайпатан Европадин гьукуматар хьиз гьисабзавай Польша, Чехия, Словакия, виликан Югославиядин уьлквеяр, Румуния, Венгрия, са чӀавара Балтикадин уьлквеяр (абур мадни мукьвал-мукьвал Кеферпатан Европадик кутазава) талукьарзавайди я. РагъэкъечӀдайпатан Европадиз — физикадалдини географиядалди Урусат (Европада кьилди са пай), Украина, Беларуссия, Азербайжан (Европада са пай), Гуржистан (Европада са пай), Къазакъстан (Европада са пай), Молдавия (кьабул тахьанвай Днистердихъ галай Молдавиядин Республикадихъ галаз). РагъакӀидайпатан Европадиз — ЧӀехибритания, Ирландия, Францияни маса уьлквеяр, гьакӀни, вич физикадалдини географиядалди юкьван-европадинди яз, Германия. Европадин паюн: * РагъакӀидайпатан Европа — Австрия, Бельгия, Германия, Ирландия, Лихтенштейн, Луьксембург, Монако, Нидерландар, Франция, ЧӀехибритания, Швейцария; * РагъэкъечӀдайпатан Европа — Беларусия, Булгъария, Венгрия, Молдавия, Польша, Румуния, Словакия, Украина, Урусат, Чехия; * Кеферпатан Европа — Дания, Исландия, Латвия, Литва, Норвегия, Финляндия, Швеция, Эстония; * Кьиблепатан Европа — Албания, Андорра, Боснияни Герцеговина, Ватикан, Греция, Испания, Италия, Косово, Македония, Мальта, Португалия, Сан-Марино, Сербия, Словения, Хорватия, ЧӀулав Сув. Азияда чилерин чӀехи пай авай уьлквеяр: * Азербайжан (вири гьукуматдин чилерикай Европада цӀудакай сад ава); * Гуржистан (вири гьукуматдин чилерикай Европада къадакай сад ава); * Къазакъстан (вири гьукуматдин чилерикай Европада 14 % кьван ава); * Туьркия (вири гьукуматдин чилерикай Европада 3 % кьван ава); * Урусат (вири гьукуматдин чилерикай Европада 22-33 % кьван ава). === Гьукуматар === Пайдах Герб ТӀвар Чилин кьадар (км²) Агьалияр Агьалийрин къалинвал (per km²) Кьилин шегьер Уьлкведин тӀвар (-ар) чпин чӀалал Австрия 83 858 8 700 471 97,4 Вена Österreich Азербайджан 86 600 9 574 000 110,5 Baku Azǝrbaycan Албания 28 748 2 886 026 98,5 Тирана Shqipëria Андорра 468 78 014 166,7 Андорра-ла-Велья Andorra Беларусия 207 560 9 498 700 45,6 Минск Беларусь Бельгия 30 528 11 289 853 360,6 Брюссел België/Belgique/Belgien Болгъария 110 910 7 153 784 64,5 София България Боснияни Герцеговина 51 129 3 825 334 74,8 Сарайево Bosna i Hercegovina, Босна и Херцеговина Ватикан 0,44 800 1818,2 Ватикан Status Civitatis Vaticanæ Венгрия 93 030 9 830 485 105,7 Будапешт Magyarország Германия 357 021 82 162 000 230,1 Берлин Deutschland Греция 131 957 10 793 526 81,8 Афинар Elláda Гуржистан 57 200 3 720 400 65 Тбилиси საქართველო, Сакартве́ло Дания 43 094 5 707 251 132,4 Копенгьаген Danmark Ирландиядин Республика 70 280 4 658 530 66,3 Дублин Éire/Ireland Исландия 103 000 332 529 3,2 Рейкйявик Ísland Испания 504 851 46 438 422 92 Мадрид España Италия 301 230 60 665 551 201,4 Рим Italia Кеферпатан Македония 25 713 2 071 278 80,6 Скопье Република Северна Македонија Къазакъстан 2 724 902 17 753 200 6,5 Astana Қазақстан Латвия 64 589 1 971 300 30,5 Рига Latvija Литва 65 200 2 888 582 44,3 Вилнуьс Lietuva Лихтенштейн 160 37 622 235,1 Вадуц Liechtenstein Люксембург 2 586 576 249 222,8 Люксембург Lëtzebuerg/Luxemburg/Luxembourg Малта 316 434 403 1374,7 Валлетта Malta Молдова 33 843 3 553 100 105 Кишинёв Moldova Монако 2,02 37 863 18 744 Монако Monaco Нидерландар 41 543 16 979 120 408,7 Амстердам Nederland Норвегия 385 178 5 213 985 13,5 Осло Norge Польша 312 685 37 967 209 121,4 Варшава Polska Португалия 91 568 10 341 330 112,9 Лиссабон Portugal Румыния 238 391 19 759 968 82,9 Бухарест România Сан-Марино 61 31 950 523,8 Сан-Марино San Marino Сербия 88 407 7 076 372 80 Белград Srbija Словакия 48 845 5 426 252 111,1 Братислава Slovensko Словения 20 273 2 064 188 101,8 Луьбляна Slovenija Туьркия 783 562 79 463 663 101,4 Ankara Türkiye Украина 576 683 43 117 219 74,8 Киев Україна Урусат 17 125 187 143 666 931 8,4 Москва Россия Финляндия 336 593 5 487 308 16,3 Гьелсинки Suomi/Finland Франция 547 030 64 513 242 117,9 Париж France Хорватия 56 542 4 190 669 74,1 Загреб Hrvatska Чехия 78 866 10 553 843 133,8 Прагьа Česká republika ЧӀехибритания 244 820 65 341 183 266,9 Лондон United Kingdom ЧӀулав Сув 13 812 622 218 45 Подгорица Crna Gora Швеция 449 964 9 851 017 21,9 Стокгольм Sverige Швейцария 41 290 8 325 194 201,6 Берн Schweiz/Suisse/Svizzera/Svizra Эстония 45 226 1 315 944 29 Таллин Eesti Vabariik Вири санал 10 180 000 742 500 000 70 === Кьабул тахьанвай гьукуматар === Пайдах Герб ТӀвар Чилин кьадар (км²) Агьалийрин кьадар (2002-й йисан 1 июль) Агьалийрин къалинвал (per км²) Кьилин шегьер Абхазия 8.432 216.000 29 Сухум Косово 10.887 1.804.838 220 Приштина Суван Къарабагъ 11.458 138.800 12 Степанакерт Кеферпатан Кипр 3.355 265.100 78 Никосия Кьиблепатан Осетия 3.900 70.000 18 Цхинвал Нистрянэ 4.163 537.000 133 Тираспол === Дегь чӀаварилай Европадихъ галаз галкӀанвай гьукуматар === * Эрменистан (Европадин Советдин член) === Виртуал гьукуматар === * Силэнд * Азад шегьер Христиания * Ладония ва мсб.Общественно политический журнал «Планета» — Виртуальные государстваfactroom.ru — 10 самых удивительных виртуальных государствminicount.narod.ru — Виртуальные государства === Диндин орденар === * Мальтадин орден === Маса гьукуматрилай аслу тир чилер === * Акротирини Декелия * Аланд островар * Гернси * Гибралтар * Мэн Остров * Джерси * Фарерар * Шпицберген * Ян-Майен http://geo.koltyrin.ru - Зависимые территории, спорные и территории с особым статусомhttp://spravo4niki.com - Полный список зависимых территорий мира === Виридалайни чӀехи шегьерар === № Шегьер Уьлкве Агьалияр Йис 1 Москва 12 108 257 2014 2 Лондон 8 174 100 2011 3 ИстанбулЕвропада (чӀехи пай) ва Азияд ава. 6 536 862Численность населения города, без населения ила Стамбул 2010 Oracle Application Server Forms and Reports Services, Büyükşehir belediyeleri ve bağlı belediyelerin nüfusları — 2009 (. Данные Турецкого института статистики) 4 Санкт-Петербург 5 131 942 2014 5 Берлин Германия 3 479 740 2011 Amt für Statistik Berlin Brandenburg — Homepage, Bevölkerungsstand in Berlin am 30. April 2011 nach Bezirken () 6 Мадрид 3 273 049 2010 Instituto Nacional de Estadística. (National Statistics Institute), Population Figures referring to 01/01/2010 () 7 Киев 2 815 951 2011Статистический сборник " Численность населения Украины на 1 января 2011 года ". — Киев, ГКСУ, 2011. — 112с. (rar) 8 Рим 2 761 477 2011 City Population — Statistics & Maps of the Major Cities, Agglomerations & Administrative Divisions for all Countries of the World, Italy (Major Cities): Regions & Major Cities () 9 Париж 2 257 981 2009 City Population — Statistics & Maps of the Major Cities, Agglomerations & Administrative Divisions for all Countries of the World, France (Major Cities): Regions & Major Cities () 10 Минск 1 900 800 2013 City Population — Statistics & Maps of the Major Cities, Agglomerations & Administrative Divisions for all Countries of the World, О демографической ситуации в январе- декабре 2012 г. () == Халкьарин арада авай сад-хьунар == Европадин гьукуматар чара-чара халкьарин арада авай тешкилатрин (дибвилин гьисабдалди экономикадинни политикадин тегьердинбурун) членар я. * Европадин Совет * Европадин ГалкӀ ** Еврозона ** Шенгензона ** Таможнядин галкӀ ** Европадин экономикадин зона ** Европадин ахъа алишверишдин ассоциация * Аслу тушир гьукуматрин сакӀиливал * Нато * Европада хата авачирвални санал кӀвалахун патал тешкилат * Кеферпатан Совет * Юкьван Европадин ахъа алишверишдин ассоциация * Бенилюкс * ГУАМ * Евразиядин экономикадин кӀапӀал * Коллективдаказ чӀугвадай хата авачирвиликай Икьрарин Тешкилат * Арктикадин Совет * Балтикадин ассамблея * Балтик гьуьлуьн гьукуматрин совет * Баренцеван/Евроартикадин региондин Совет * Урусатдинни Беларуссиядин галкӀдин гьукумат * Евразиядин экономикадин кӀапӀалдин таможнядин галкӀ == Баянар == == ЭлячӀунар == * Европедия: Справочник Европы * Евроатлас * Исторический атлас Европы * Европейская культура * Официальный сайт Совета Европы * Устав СНГ * Все о Европе * Страны Европы: информационный портал