Латвия

Латвия () — Европадин кефердинни рагъэкъечӀдай пата авай гьукумат я. Официал тӀвар — Латвиядин Республика (). Балтик гьуьлуьн рагъэкъечӀдайпатан къерехдал ва Европа ГалкӀдин кефердинни рагъэкъечӀдай пата ала. Латвия кефердин патахъ Эстониядихъ (сергьятдин яргъивал — 339 км); рагъэкъечӀдай патахъ Урусатдихъ (сергьятдин яргъивал — 271 км); кьиблединни рагъэкъечӀдай патахъ Беларусиядихъ (сергьятдин яргъивал — 141 км); кьибледин патахъ Литвадихъ (сергьятдин яргъивал — 453 км) галаз сергьятрал ала. Балтик тайифайри ацукьарнавай ва герман колонистри чпин гъилик кутунвай Ливония тӀвар алай тарихдин областдин чилерин чӀехи пай кьунва. Юкьван вишйисаррани сифте чӀавара Ливондин ордендин, Реч Посполитадин, Швециядин, Курляндиядин Герцогвилин ва Урусатдин Империядин агъавилик квай тир. 1918-лагьай йисан 18-лагьай цӀехуьлдиз Урусатдилай вичин аслутуширвал малумарна. 1940-1991-лагьай йисарин арада ССРГ-дик акатзавай тир. 1991-лагьай йисан 21-лагьай пахундиз ССРГ-дин чукӀурунин нетижада Латвиядин вичин аслутуширвал жугъурна. Латвия — унитар гьукумат, президентвилинни- парламентвилин республика я. Дибдин закон — 1922-лагьай йисан Конституция. Уьлкве 119 административ текдиз чара жезвайди я, абурукай 110 тек — вилаятар я (лат novadi, сад. к. novads), 9 вилаятрин ихтияр гвай республикадин дережадин шегьерар я. Чилин майдан — 64 589 км², агьалияр — 1 994 300 кас (2014 й.). Майдан кьадардикай дуьньяда 122-лагьай чка кьазва, агьалийрин кьадардикай — 147-лагьай чка. Кьилин шегьер — Рига, рагъэкъечӀдайпатан Балтикадин виридалайни чӀехи шегьер я. Официал чӀал — лат чӀал я. ЧӀехи миллетар (2011 й.) — латышар (62,10 %) ва урусар (26,90 %) яPopulation Census 2011 — Key Indicators . Дин — инжилхъан-луьтеранар я. ЧӀехи метлеб авай экономикадин хилер — хуьруьн майишат, логистика, машинар акъуддай промышленность, туризм я. Латвия СМТ-дин (1991-лагьай йисалай инихъ)Member States of the United Nations, ХавВФ, ВМТ (1992-лагьай йисалай инихъ), Виридуьньядин Банкдин, Европа ГалкӀдин (2004-лагьай йисалай инихъ)LENTA.ru — В Евросоюз вступили десять новых государств, НАТО-дин (2004-лагьай йисалай инихъ)NATO.int — NATO welcomes seven new members, Европадин Советдин (1995-лагьай йисалай инихъ)Council of Europe — member-state — Latvia ва маса халкьарин арада авай тешкилатрин уртах я. == ТӀварцӀин этимология == «Латвия» (Latvija) тӀвар дегь чӀаван латгалрин тӀварцӀикай арадал акъатна. Латгалар — кьуд инд-европадин балтикадин тайифайрикай сад тир (куршийрихъ, земгалрихъ, селрихъ галаз санал), гилан латышрин этникадин хвех абурукайни финнрин ливонрикай ибарат я. И тӀварцӀиз ухшар авай «Летия» кӀалубда авай тӀвар (Lettia, Letthia, Leththia) садлагьай сеферда 1209-лагьай йисан Генрихан Хроникада гьалтзавайди я. Сифте чӀавуз немцери икӀа латгалар яшамишдай чилериз лугьузвай тир. «Латвия» тӀвар лат чӀалаз литов чӀалай атана — гьам ана «латвяй» (лит. latviai) тӀвар алай латышрин этнонимдай арадал атана.Латвия — генезис понятия == География == == Гьукуматдин къурулуш == Латвияда 1922-лагьай йисан 15-лагьай эхендиз кьабулнавай Конституция кӀвалахарзава. Латвия — парламентдин республика я. Къанунар акъуддай орган — Сейм (). Парламент хкягъунин йикъалди 18 йисал кьван агакьнавай тамам вири ихтияр авай Латвиядин гражданри 4 йисалди хкягъзава.Статьи 8 и 10 Конституции Латвийской Республики Виридалайни вини дережадин векилвал гьукуматдин президентди ийидайди я. Латвиядин Президент () Сеймди кьуд йисалди хкягъзава. Виридалайни вини дережадин «кьилиз акъуддай» орган — Министрин кабинет () я, премьер-министрдикайни () министрикай ибарат тирди. Министрин Кабинетди гьукуматдин президентди векил авур чин туькӀуьрдайди я. === Политикадин партияр === ТӀвар лезгидал ТӀвар лат чӀалал Идеология Кьил Депутатар Диб эцигна «Разивал» центризм Янис Урбанович 28 2010 Реформрин Партия ЭрчӀи патан юкь Валдис Затлерс 22 2011 «Садвал» Консерватизм Солвита Аболтиня 20 2010Пуд партиядин блок хьиз туькӀуьрнавай, 2011-лагьай йисуз партиядиз масакӀа туькӀуьр хъувуна Миллетрин садхьун «Вири Латвиядин патал!» — «Дигедиз ва азадвилиз/ДННЛ» Национал-консерватизм Райвис Дзинтарс Гайдис Берзиньш 14 2010Кьве партиядин блок хьиз туькӀуьрнавай, 2011-лагьай йисуз партиядиз масакӀа туькӀуьр хъувуна Латвиядин лежберрин галкӀ Аграризм центризм Аугустс Бригманис 9 1990Вичи вич 1917-лагьай йисуз туькӀуьрнавай ва 1934-лагьай йисуз къадагъа авунвай са тӀвар алай партиядин чкадал акъвазнавайди хьиз гьисабзавайди я Латвиядин къацу партия Къацу политика центризм къацу либерализм Виестурс Силениекс Раймондс Вейонис 4 1990 Латвиядин социализмдин партия Коммунизм Марксизм-ленинизм Альфред Рубикс 3 1994 === Пешекарвилин галкӀар === Латвиядин ада (азад) пешегалкӀрин галкӀ (латыш. Latvijas Brīvo arodbiedrību savienība; LBAS (гафба-гаф: Латвиядин ада масавилин ГалкӀ)) — кьилди сад тир Латвияда авай миллетдин пешекарвилин галкӀарин юкь я. Ам 1990-лагьай йисуз диб эцигна, Советрин ГалкӀдин пешекарвилин галкӀрин система цӀийикӀа туькӀуьрдайла.Latvijas Brīvo arodbiedrību savienība LBAS — Латвиядин виридалайни чӀехи гьукуматдик квачир тешкилат я. Ада кьилдин хилен тахьайтӀа хилерин арада авай дережада пешекарвилин галкӀринни кӀвалаххъанрин интересар хуьдайди я. ЛАПГ-ди 23 аслу тушир пешегалкӀдин санал кӀвалахун сад садав кьадайвал ийизва; миллетдинни халкьарин арада авай идарайра вичик акатзавай уртахрин пад хуьзва; санал тухванвай кӀвалах кьилиз акъудзава. LBAS — Халкьарин арада авай пешегалкӀрин конфедерациядин (ITUC), Европадин пешегалкӀрин конфедерациядин (ETUC) ва Балтик гьуьлуьн пешегалкӀрин чилинин (BASTUN) филиал я. == Административ паюн == Административ патахъай Латвия 119 са дережадин вич-вичи идара ийидай текариз чара жезва — 110 вилаятдиз (латыш. novadi, с.к. novads) ва 9 республикадин дережадин шегьердиз (латыш. novadi, с.к. novads). Вилаятар районризни вилаятрин шегьерриз чараз жезва тахьайтӀа абурув стӀун къенепатан паюн гвач. 2009-лагьай йисал кьван, виликан административни чилин реформа акьалтӀдалди, Латвияда вич-вичи идара ийидай текарин кьве дережа авай тир: # 26 районни 7 республикадин шегьер # са шумуд виш гъвечӀи районарни районрин шегьерар, гьакӀни са кьадар и реформадин сергьятра туькӀуьрхьанвай краяр. Конституциядиз килигна, Латвия кьуд тарихдинни мединиятдин областдикай ибарат я: Видземе, Латгалия, Курземе, Земгале, амма абур административ текар туш. Регионар вилик ракъурун пландик кутун ва вич-вичи идара ийидай текал санал кӀвалахун патал патал 2006-лагьай йисуз Латвиядин пландик кутадай регионар туькӀуьрнава — Видземедин, Земгаледин, Курземедин, Латгалиядин ва Ригадин.HISTORY AND PROGRESS OF TERRITORIAL REFORM IN LATVIA == ЧӀехи шегьерар == Файл:Ryga1.2007-08-09.jpg|1. Рига Файл:Daugavpils University square.jpg|2. Даугавпилс Файл:Liepajas.Sv.Annas.baznica.jpg|3. Лиепая Файл:Jelgava aerial view.jpg|4. Елгава Файл:Jurmala juli 2005.jpg|5. Юрмала Файл:Ventspilis. Isplaukia krovininis laivas, 2006-09-22.jpg|5. Вентспилс Файл:Latgales Mara.jpg|5. Резекне Агъадихъ ганвай таблицадик 10 агъзурдилай пара кас авай Латвиядин шегьерар кутунва (2012-лагьай йисан 1-лагьай гьердин малуматар). Латвияда шегьеррин статус 77 яшамиш жедай чкадиз гана, абурукай 9-див республикадин шегьеррин статус гва. Республикадин шегьерар къалин шрифтдалди чара авуна. Файл:Latvija viki.PNG|720px|thumb|right|(Шегьердин тӀварцӀел илисайла адав кьадай макъаладиз элячӀун кьилиз акъатда) poly 89 173 157 172 158 186 90 185 Вентспилс poly 171 168 254 168 257 178 232 190 175 178 Валдемарпилс poly 106 211 162 211 162 226 104 226 Пилтене poly 227 202 266 202 267 216 223 216 Талсы poly 215 229 272 227 272 241 213 243 Стенде poly 191 245 228 246 228 264 194 257 Сабиле poly 243 247 297 247 298 259 258 273 244 259 Кандава poly 142 274 200 272 202 290 144 287 Кулдига poly 40 290 110 291 112 305 39 305 Павилоста poly 92 321 143 322 146 334 93 345 Айзпуте poly 225 356 250 346 250 333 205 334 207 345 Броцени poly 210 349 241 359 242 371 200 373 Салдус poly 133 347 188 349 188 359 137 371 Скрунда poly 93 392 157 393 157 407 89 410 Приекуле poly 58 364 108 365 111 379 58 377 Дурбе poly 10 357 59 356 57 370 38 382 11 371 Гробиня poly 15 375 66 389 67 401 20 397 Лиепая poly 291 273 350 275 351 286 292 286 Тукумс poly 315 359 305 371 306 383 352 383 352 374 Добеле poly 265 394 311 395 312 407 265 407 Ауце poly 372 348 435 353 432 364 373 366 Елгава poly 448 408 504 408 506 422 450 419 Бауска poly 471 332 496 344 496 357 444 354 444 344 Балдоне poly 415 310 411 330 372 332 372 319 Олайне poly 361 263 411 264 409 275 386 288 362 278 Юрмала poly 417 271 439 266 468 270 468 281 418 286 Рига poly 407 288 444 288 448 299 430 313 408 302 Баложи poly 452 304 469 318 470 327 418 329 417 315 441 314 Саласпилс poly 469 302 480 301 485 317 504 317 505 327 474 324 Огре poly 480 289 523 291 523 302 499 316 485 316 Икшкиле poly 515 303 569 306 568 318 525 318 517 329 509 329 Кегумс poly 525 321 593 324 595 335 525 337 Лиелварде poly 552 342 617 342 617 356 555 363 Айзкраукле poly 611 325 664 327 666 339 654 356 612 340 Плявиняс poly 701 286 714 286 741 300 743 311 690 311 Мадона poly 776 271 759 285 759 295 806 298 806 286 Лубана poly 709 249 767 249 766 259 723 271 Цесвайне poly 764 193 815 196 817 206 772 215 Гулбене poly 805 148 796 174 848 174 846 165 816 160 Алуксне poly 801 137 764 139 764 125 800 125 Апе poly 657 152 725 154 727 165 659 163 Смилтене poly 636 65 677 67 683 81 675 84 638 74 Валка poly 563 32 607 32 611 43 593 55 565 41 Руйиена poly 607 84 638 84 648 98 643 107 606 94 Седа poly 578 103 635 106 637 117 579 117 Стренчи poly 547 50 544 72 611 74 610 64 559 63 Мазсалаца poly 529 72 542 84 564 86 565 96 530 96 Алоя poly 485 48 534 48 536 57 512 72 485 56 Стайцеле poly 457 58 498 69 501 80 459 80 Айнажи poly 453 89 471 98 529 100 533 110 461 108 Салацгрива poly 505 132 522 136 522 150 505 148 Лимбажи poly 471 209 477 187 541 187 540 197 485 199 Саулкрасты poly 480 242 539 247 541 258 483 256 Вангажи poly 526 238 584 238 581 228 523 221 Сигулда poly 551 201 609 204 609 215 552 218 Лигатне poly 578 177 628 181 628 190 580 193 Цесис poly 597 129 666 131 667 143 597 145 Валмиера poly 543 370 629 375 628 385 546 388 Яунелгава poly 619 411 669 413 666 425 625 428 Виесите poly 634 442 680 440 682 451 650 463 Акнисте poly 677 474 722 479 724 487 685 497 Субате poly 729 500 710 509 709 521 754 526 749 509 Илуксте poly 752 497 767 527 823 506 819 496 Даугавпилс poly 853 504 911 507 911 519 844 522 839 515 Краслава poly 892 453 946 459 946 470 890 468 Дагда poly 934 395 980 385 981 393 972 407 937 407 Зилупе poly 907 353 961 350 960 363 909 366 Лудза poly 835 289 903 293 901 304 838 308 Карсава poly 842 215 891 218 890 230 841 226 Балвы poly 868 178 910 181 899 205 873 191 Виляка poly 855 361 909 377 910 387 854 389 Резекне poly 809 351 826 367 826 379 789 381 790 367 807 366 Виляны poly 749 331 811 330 811 346 789 348 784 356 751 345 Варкляны poly 668 374 738 373 740 385 669 390 Екабпилс poly 705 401 761 401 762 417 710 415 Ливаны poly 779 411 781 427 829 430 828 413 Прейли poly 128 508 229 510 228 522 124 525 Курземе poly 125 527 224 523 227 540 126 543 Земгале poly 126 543 201 548 203 562 128 559 Селия poly 124 560 225 568 226 578 127 575 Видземе poly 129 579 218 586 221 598 129 595 Латгале desc bottom-left Герб Шегьер Агьалияр (01.01.2012) Тарихдин район Рига 699 203 Видземе Даугавпилс 101 057 Латгале / Селия Лиепая 82 413 Курземе Елгава 63 534 Земгале Юрмала 56 307 Видземе Вентспилс 41 998 Курземе Резекне 33 936 Латгале Валмиера 26 674 Видземе Огре 26 549 Видземе Екабпилс 25 883 Селия / Латгале Тукумс 19 729 Земгале style="text-align:center;" style="text- align:center;" style="text-align:center;" style="text-align:center;" style="text-align:center;" style="text-align:center;" style="text- align:center;" style="text-align:center;" == Баянар == == ЭлячӀунар == * Likums «Par Latvijas valsts himnu» (Латвиядин Республикадин гимндикай къанун) *