system: You are a trustworthy AI assistant. Your task is to answer the question honestly and not fabricate information.

user: Bạn có thể cho tôi biết thông tin về Tống Phúc Thị Lan không ?

assistant: Thừa Thiên Cao Hoàng hậu (chữ Hán: 承天高皇后, 19 tháng 1 năm 1762 - 22 tháng 2 năm 1814), tên thật là Tống Thị Lan (宋氏蘭), là người vợ nguyên phối và Chánh cung Hoàng hậu của Gia Long thuộc vương triều Nguyễn trong lịch sử Việt Nam, mẹ của Anh Duệ thái tử Nguyễn Phúc Cảnh.
Bà là người đoan chính, xinh đẹp và hiền từ. Khi còn trẻ, bà đã được Gia Long đích thân đem lễ vật đến hỏi cưới bà. Lênh đênh theo vua từ lúc gian khó, bà có khi phải giúp cứu Gia Long trong cơn nguy khốn. Con cái bà đều bị chết sớm. Khi bà qua đời, Gia Long rất đau buồn. Mộ của bà nằm kế bên của ông ở Lăng Thiên Thọ chính là bằng chứng cho tình cảm của ông đối với bà và tượng trưng cho vai trò to lớn của bà trong cuộc đời nhà vua.
Nguyên phi của Nguyễn vương.
Tuổi nhỏ phiêu bạt.
Thừa Thiên Cao Hoàng hậu có họ Tống, tên húy là Lan (蘭), có tên tự là "Liên" (蓮), sinh vào 25 tháng 12 năm Tân Tỵ (19 tháng 1 năm 1762), cùng tuổi với vua Gia Long, thuộc dòng họ Tống Phúc thị (宋福氏) danh giá ở Tống Sơn, Thanh Hóa. Tiên tổ họ Tống Phước theo Chúa Tiên Nguyễn Hoàng vào nam từ những năm đầu, nhập tịch ở Thừa Thiên. Đến đời Tống Phước Thành làm quan dưới thời Võ vương Nguyễn Phúc Khoát đến chức Chưởng cơ, sau khi mất được ban tước Quận công. Con là Phước Khuông tập ấm làm quan tới Chưởng doanh, lấy vợ người là Lê Thị Hài, họ gốc là Nguyễn Hữu, người làng An Quán. Bà Hài sinh ra bà Tống Thị Lan. Tương truyền bà Trần Thị Đang (tức Thuận Thiên Cao hoàng hậu, mẹ đẻ vua Minh Mạng) đã chào đời tại nhà bà Lê Thị Hài và ông Tống Phước Khuông ở làng An Quán.
Sau ông Khuông lại lấy công chúa Ngọc Cư, con gái thứ 6 của Võ vương Nguyễn Phúc Khoát, sinh ra Tống Phước Lương, sau phong là Vĩnh Thuận hầu. Sau vì cảnh chung sống không thuận hòa bà công chúa bỏ về Quảng Ngải và trên đường đến Bảo Tân bị giăc Tây Sơn bắt được đem dìm chết ở Quảng Nam.
Tuổi trẻ của Tống Thị Lan chứng kiến sự loạn lạc của đất Nam Hà, chính quyền chúa Nguyễn bước vào thời kỳ khủng hoảng, suy yếu. Năm 1771, ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ làm phản ở Quy Nhơn, nhanh chóng phát triển lớn mạnh, gọi là Khởi nghĩa Tây Sơn. Năm 1774, chúa Trịnh nhân lúc Đàng Trong có biến, tiến quân đánh vào Phú Xuân và chiếm được thành. Tống Phước Khuông đem gia quyến chạy theo Định vương Nguyễn Phúc Thuần vào Nam, đến ở đất Gia Định. Năm 1777, Tây Sơn tiến đánh Gia Định, bắt giết Thái Thượng vương Nguyễn Phúc Thuần, Tân Chánh vương Nguyễn Phúc Dương cùng hầu hết tông thất họ Nguyễn. Chỉ có Vương tôn là Nguyễn Ánh may mắn trốn thoát được và sau được các tướng tôn lên ngôi Chúa vào năm 1780.
Năm 1779, Tống Thị Lan được 18 tuổi, được Nguyễn Ánh đem lễ vật tới cưới hỏi làm chánh thất theo đầy đủ nghi lễ, tấn phong cho chức Nguyên phi. Theo Đại Nam liệt truyện, Tống Nguyên phi là người cung kính cẩn thận, cử động có phép tắc lễ độ, rất được Nguyễn vương quý trọng. Bà hạ sinh được 2 hoàng tử: con đầu là Chiêu chết yểu, người còn lại chính là Anh Duệ Hoàng thái tử Nguyễn Phúc Cảnh (1780 - 1801).
Vợ hiền dâu thảo.
Trong những năm ấy, bà Nguyên phi hầu hạ mẹ chồng chịu đủ mọi gian khổ, hiếu kính cần kiệm, hiền hậu yêu người, thường tự tay kéo dệt và may cắt quần áo để cấp cho các tướng sĩ. Một hôm đi thuyền gặp giặc, vua liền đốc quân ra sức chiến đấu, hậu cũng cầm dùi thúc trống. Quân sĩ nức lòng, tranh nhau phấn đấu, bèn đánh được giặc.
Mùa thu năm 1783, quân Tây Sơn đánh Gia Định, Gia Long phải lánh ra Phú Quốc, được người Xiêm La đem thuyền đến đón. Trước khi sang Xiêm, Nguyễn Ánh gửi gắm người con trai duy nhất của bà Nguyên phi tức Hoàng tử Cảnh cho Giám mục Pigneau de Behaine (Bá Đa Lộc, tục gọi là "Cha Cả") sang cậy nhờ nước Pháp giúp đỡ mình. Năm đó Hoàng tử Cảnh mới có 4 tuổi, đến lạy từ biệt, Chúa và bà Nguyên phi gạt nước mắt tiễn đưa. Sau đó Nguyễn Ánh cũng lên đường sang Xiêm, trước khi đi Ngài lại đem ra một dật vàng tốt giao cho bà một nửa mà bảo rằng
Năm Giáp Thìn (1784), Nguyễn Ánh từ Xiêm trở về, bà rước mẹ của Chúa là Quốc mẫu Nguyễn Thị Hoàn ở lại đảo Phú Quốc, vì không lâu sau đó, liên quân Xiêm - Nguyễn lại bị quân Tây Sơn do Nguyễn Huệ chỉ huy đánh bại tại trận Rạch Gầm - Xoài Mút và Nguyễn Ánh lại bôn tẩu sang Xiêm. Mùa thu năm Mậu Thân (1788), nhân Nguyễn Huệ bận lo việc ở Bắc Hà, Nguyễn Ánh thừa cơ về chiếm lại miền Nam, rồi cho người đến Phú Quốc đón bà cùng Quốc mẫu trở về Gia Định. Từ đây, mỗi khi Nguyễn vương đi đánh giặc, bà thường đi theo.
Ngày 24 tháng 6 năm 1789, con trai của bà là Hoàng tử Cảnh trở về Gia Định. Do đi theo Giám mục từ nhỏ nên Hoàng tử rất có cảm tình với người phương Tây và đạo Thiên Chúa, khi mới về Việt Nam Bá Đa Lộc không thành công trong việc thuyết phục Nguyễn Ánh cải sang Công giáo nhưng ông ta cũng khiến Hoàng tử Cảnh trở thành 1 người sùng đạo. Lúc đầu Hoàng tử còn không chịu quỳ bái trước bài vị tổ tiên khiến vua cha rất buồn lòng, sau nhờ có bà Nguyên phi dạy dỗ mới cải thiện được.
Cũng vì vậy mà Nguyễn Ánh tỏ ra chần chừ không muốn lập Hoàng tử Cảnh làm Thái tử dù ông là con trưởng của người vợ chính thất. Năm 1791, khi Hoàng tử thứ 4 là Nguyễn Phúc Đảm (do bà Thứ phi họ Trần sinh ra) vừa lên 3, Nguyễn Ánh cho Hoàng tử nhận Tống Nguyên phi làm mẹ mặc dù mẹ ruột của Hoàng tử khi đó vẫn còn sống khỏe mạnh. Có giả thuyết cho rằng Nguyễn vương lo sợ Đông cung quá thân thiết với người Tây và quá sùng đạo, lo sợ sau này Hoàng tử lên ngôi sẽ nhún nhường với họ mà làm mất chủ quyền đất nước, nên đã có biện pháp phòng hờ ngày sau có thể phế truất Cảnh mà lập Đảm lên ngôi. Trước tình hình đó, Tống Nguyên phi có thể vì đã nhìn rõ chủ ý của Nguyễn Ánh khi yêu cầu mình nhận Hoàng tử Đảm làm con nuôi, bất lợi cho con đẻ của mình, nên Nguyên Phi mới có yêu sách phải lập Khế khoán (giao kèo buộc cả đôi bên). Nguyễn vuơng nghe theo, sai Tả quân Lê Văn Duyệt viết một tờ đưa cho, bà sai đưa cung tỳ là Nguyễn Thị Lê cất giữ cẩn thận. Từ đấy Hoàng tử Đảm sang ở hẳn với bà Nguyên phi.
Năm 1793, sau nhiều năm cân nhắc, cuối cùng Nguyễn vuơng cũng chịu lập Hoàng tử Cảnh làm Đông cung. Trong thời gian tại vị, Đông cung nhiều lần theo vua cha ra chiến trường hoặc đảm nhận vai trò nhiếp chính ở hậu phương, rất được lòng người dân miền Nam. Nhưng Đông cung mắc bệnh đậu mùa và mất vào đầu năm 1801 khi mới có 22 tuổi.
Hoàng hậu nhà Nguyễn.
Sách lập.
Năm 1802, Nguyễn vương tiêu diệt Tây Sơn, thống nhất Việt Nam, đặt niên hiệu là Gia Long năm 1806 lên ngôi Hoàng đế lập ra vương triều Nguyễn. Ngày Bính Thân tháng 3 năm thứ 2 Gia Long (1803), sách phong Tống Nguyên phi làm Vương hậu. Tờ sắc văn viết rằng
Mùa thu năm 1803, vua ban cho dân Bùi Xá (nguyên quán của Vương hậu) 1.000 quan tiền.
Năm 1804, có chiếu truy tặng tổ tiên 4 đời họ Tống
Dời mộ của Quốc trượng Tống Phước Khuông đến Long Hồ. Ngày an táng, vua đích thân đến đưa tiễn. Sau đó đặt sinh nhật của Vương hậu là tiết Thiên thu. Các quan đều mặc triều phục, đến Hậu điện chúc mừng. Từ đó hằng năm lấy làm lệ thường
Ngày Kỷ Mùi tháng 7 năm Gia Long thứ 5 (1806), vua Gia Long lập Tống Vương hậu lên làm Hoàng hậu. Tờ sắc văn viết rằng
Về thỏi vàng năm xưa, Hoàng hậu luôn giữ bên mình từ khi Gia Long lên đường đi Xiêm. Sau khi lên ngôi hoàng đế, ông hỏi bà về nửa thoi vàng năm xưa, bà đưa ra và Gia Long mừng rỡ nói
Rồi lấy nửa thoi còn lại ráp thành hoàn chỉnh rồi giao hết cho bà. Hoàng hậu truyền lại cho Minh Mạng.
Về sau, vua Minh Mạng đưa ra vật vàng ấy, dụ các quan thân cận là Phạm Đăng Hưng và Nguyễn Hữu Thận rằng
Ông bèn sai khắc chữ "Thế Tổ Đế Hậu Quý Mão bá thiên thời tín vật" (世祖帝后癸卯播天時信物), rồi đưa vào để ở điện Phụng Tiên.
Qua đời và hậu sự.
Vào Giờ Tuất ngày Ất Mùi tháng 2 năm thứ 13 Gia Long (khoảng 7 đến 9 giờ tối ngày 22 tháng 2 năm 1814), Tống Hoàng hậu qua đời, hưởng thọ 54 tuổi, quan tài để ở điện Khôn Nguyên. Vua Gia Long vô cùng thương tiếc. Triều đình hạ lệnh cấm mặc đồ màu đỏ, màu tía và dừng việc ca hát của mọi người theo thứ bậc khác nhau. Dụ các quan rằng Hoàng đế để tang Hoàng hậu một năm, là phải lễ. Trẫm ở trong cung để tang một năm, còn từ Hoàng tử xuống bàn định phép để tang có thứ bậc.
Bấy giờ Hoàng hậu chỉ có duy nhất 1 người con trai là Anh Duệ Hoàng thái tử nhưng đã mất sớm, thì đáng lý con trưởng của Thái tử tức là Hoàng tôn Đán phải là người đứng đầu chịu tang và giữ việc thờ tự, các quan đa số đều đồng tình với việc đó. Tuy nhiên ý vua muốn truyền ngôi cho Hoàng tử thứ 4 là Đảm (tức vua Minh Mạng sau này) mà không phải là Hoàng tôn Đán, nên muốn giao việc này cho Đảm làm, mới dụ rằng
Quan Tiền quân là Nguyễn Văn Thành cho là lời xưng hô trong văn khấn khó nói. Vua bảo rằng
Từ sự việc đó dẫn đến nhiều hệ lụy về sau: Nguyễn Văn Thành bị Gia Long nghi ngờ và bức tử, Hoàng tử Đảm trở thành Thái tử thay vì hai vị đích tôn dòng trưởng, và vụ án loạn luân làm chấn động cả hoàng gia Nguyễn Phước vào năm 1824.
Ngày Mậu Tuất, tháng 7, vua ban tên thụy cho bà là Giản Cung Tề Hiến Đức Chính Thuận Nguyên Hoàng hậu (簡恭齊孝翼正順元皇后), bấy giờ đều gọi bà là Thuận Nguyên Hoàng hậu (順元皇后). Sách văn rằng
Khi bà mất, Quốc vương nước Chân Lạp là Nặc Ông Chân cũng xin chịu tang, thành thần đem việc tâu lên. Vua khiến để tâm tang 13 ngày thôi. Nặc Ông Chân bèn sai sứ đến dâng hương.
Ngày Quý Mão tháng 3 năm thứ 14 Gia Long, bà được an táng ở bên hữu chỗ huyệt lăng Thiên Thọ, thuộc núi Thụ Sơn, xã Định Môn, huyện Hương Trà. Nay là xã Hương Thọ, thành phố Huế, tỉnh Thừa Thiên Huế. Nguyên là vua Gia Long muốn học theo cách hợp lăng (táng 2 vợ chồng vào cùng 1 lăng, hai huyện mộ sát nhau) nên sai Tống Phước Lương và Phạm Như Đăng lãnh chức Sơn lăng sứ, khiến cùng Lê Duy Thanh đi xem các núi. Bảy lần bói, chỉ có núi Thọ Sơn là tốt. Bèn đổi tên chỗ đấy là núi Thiên Thọ, trước cửa xây đá làm thềm bậc làm hai cái quách đá ở huyệt, chỗ bên phải là quan quách của Hoàng hậu, còn bên trái là chỗ của vua sau này băng hà sẽ chôn vào đó. Ngày Ất Ty đem thần chủ để ở điện Hoàng Nhân.
Qua năm sau bà được an táng tại Thiên Thọ Lăng ở Huế. Về sau năm 1820 khi Gia Long qua đời, huyệt phần của ông ngay bên cạnh bà, khác với các Hoàng hậu khác đều có lăng riêng trong quần thể, Thuận Nguyên hoàng hậu được an táng ngay kế bên Gia Long.
Ngày Tân Mão tháng 6 năm nguyên niên Minh Mạng (1820) dâng thêm tôn thụy là Thừa Thiên Tá Thánh Hậu Đức Từ Nhân Giản Cung Tề Hiếu Dực Chính Thuận Nguyên Cao Hoàng hậu (承天佐聖厚德慈仁簡恭齊孝翼正順元高皇后). Sách văn rằng:
Mùa xuân năm 1822, vua cho rước thần chủ hợp thờ ở miếu Thế Tổ. Năm Nhâm Ngọ (1822), thần chủ của bà được rước vào thờ ở Thế Miếu, ở bên tả thần chủ của vua Gia Long. Bà còn được thờ ở điện Phụng Tiên trong Hoàng thành và điện Minh Thành ở lăng Thiên Thọ.
Đánh giá.
Theo Nguyễn Phước tộc thế phả
Trích tờ tấu của Vũ Xuân Cẩn dâng lên vua Tự Đức năm 1848
Sử gia Nguyễn Khắc Thuần