דבורים בארץ ישראל

כיום (2023), מזוהים כ-1,100 מינים של דבורים החיים בטבע בארץ ישראל. רק כשניים מהם משמשים לשימוש חקלאי ולייצור דבש - דבורת הדבש המערבית ובומבוס האדמה. ניתנת להלן רשימה חלקית עם כ-850 מינים נכון לשנת 2014. בתקופה שקדמה לכיבוש הארץ, ישבו בארץ ישראל החִתים (1330 לפנה”ס), שהכירו היטב את עולם הדבוראות. באוסף החוקים החִתי מאותה התקופה ישנם סעיפים הדנים בעונש שיש להטיל על גנבי דבורים. על פי החוק החִתי, נחיל דבורים היה שווה בערכו לכבשה (הדבש היה שווה פחות). חלק נכבד מאזכורי הדבש במקרא, דוגמת ההתייחסות ל"ארץ זבת חלב ודבש" או לאיסור על הקטרת דבש על המזבח (ויקרא, ב, יא) קשורים דווקא לתמר, אך התנ"ך מתייחס גם לדבורים, לנחילי דבורים ולדבש דבורים. בתחילת המאה ה-19 רוב הדבש היה נרדה מנחילי דבורים טבעיים ("עַסַל בַּרִי"). רק פלחים בודדים גידלו דבורים בכוורות גליליות מחימר או בכדי חרס. פלחים אלה היו רודים דבש פעם בשנה והיו נעזרים לשם כך בבעל מקצוע הקרוי "אַבּוּ נַחַל" שהיה מצויד בכד עישון, כפפות ומסכה. אותו "אבו נחל" היה מוציא את חלת הדבש בסכין מהכוורת ומעבירה לפלחים. אלה סחטו את חלת הדבש בידיים או בין שני קרשים. הדבש שנרדה בצורה זו לא היה מזוקק והכיל גם פירורי שעווה וקרעי פגרי דבורים. בשנת 1926 הוקם בישראל "ארגון מגדלי דבורים בישראל". כיום, דבורי הבר עדיין אינן מוגנות על פי חוק, למעט בתוך שמורות טבע וגנים לאומיים. הרס בתי הגידול מהווה את גורם האיום המרכזי על אוכלוסיות דבורי בר בישראל, בייחוד באזור הים תיכוני של ישראל. כמו כן, איום נוסף על דבורי הבר בישראל הוא התחרות עם דבורי הדבש המצויות בשימוש מסחרי, ומוצבות בכוורות המונחות בצפיפות גבוהה, אפילו מספר קילומטרים מבתי גידול טבעיים, עקב המספר העצום של פועלות דבורי הדבש. ריסוס חקלאי וחומרי הדברה פוגעים גם הם בדבורי הבר. (Colletes acutiformis) (Colletes albomaculatus) (Colletes alfkeni) קולט ביטינסקי (Colletes bytinskii) (Colletes cariniger) (Colletes elegans) (Colletes formosus) (Colletes fuscicornis) קולט יהודה (Colletes judaicus) (Colletes lacunatus) (Colletes maidli) (Colletes nanus) (Colletes perezi) (Colletes pseudojejunus) (Colletes pumilus) (Colletes punctatus) (Colletes rozeni) (Colletes similis) קולט קשקשי (Colletes squamulosus) (Colletes tuberculatus) (Hylaeus adspersus) (Hylaeus albonotatus) (Hylaeus alexandrinus) (Hylaeus armeniacus) (Hylaeus bifasciatus) מסוונית קצרת-מחוש (Hylaeus brevicornis) (Hylaeus clypearis) (Hylaeus cornutus) (Hylaeus crispulus) (Hylaeus dinkleri) (Hylaeus fossifer) (Hylaeus gibbus) (Hylaeus gujaraticus) (Hylaeus hermonus) (Hylaeus imparilis) (Hylaeus kahri) (Hylaeus kotschisus) (Hylaeus laevithorax) (Hylaeus lineolatus) (Hylaeus longimaculus) (Hylaeus maculatus) (Hylaeus moricei) מסוונית האגמון (Hylaeus nigrifacies) (Hylaeus orientalicus) (Hylaeus pictipes) (Hylaeus pictus) (Hylaeus punctatus) (Hylaeus punctulatissimus) (Hylaeus punctus) (Hylaeus rubicola) (Hylaeus rugicollis) (Hylaeus scutellatus) (Hylaeus sidensis) (Hylaeus signatus) (Hylaeus sinuatus) (Hylaeus soror) (Hylaeus syriacus) (Hylaeus taeniolatus) (Hylaeus trifidus) (Hylaeus tyrolensis) (Hylaeus variegatus) מסוונית צהובת-רגל (Hylaeus xanthopoda) (Andrena abbreviata) (Andrena aegyptiaca) (Andrena aegypticola) (Andrena aeneiventris) (Andrena aerinifrons) (Andrena albifacies) (Andrena albopunctata) (Andrena alfkenelloides) (Andrena anatolica) (Andrena arsinoe) (Andrena aruana) (Andrena astica) (Andrena avara) (Andrena bassana) (Andrena bimaculata) (Andrena biskrensis) (Andrena bisulcata) (Andrena bonasia) (Andrena brumanensis) (Andrena butea) (Andrena bytinskii) (Andrena caroli) (Andrena caspica) (Andrena chaetogastra) (Andrena cinereophila) (Andrena colletiformis) (Andrena combaella) (Andrena combusta) (Andrena crassana) (Andrena crocusella) (Andrena cubiceps) (Andrena curiosa) (Andrena cyanomicans) (Andrena cypria) (Andrena danini) (Andrena dauma) (Andrena dorsata) (Andrena elisaria) (Andrena elmaria) (Andrena eremobia) (Andrena euzona) (Andrena exquisita) (Andrena falcinella) (Andrena fimbriatoides) אנדרנה צהובת-רגל (Andrena flavipes) (Andrena forsterella) (Andrena freidbergi) (Andrena fuligula) (Andrena fulvitarsis) (Andrena fuscocalcarata) (Andrena fuscosa) (Andrena galilaea) (Andrena garrula) (Andrena gazella) (Andrena glareola) (Andrena gordia) (Andrena govinda) (Andrena guttata) (Andrena helouanensis) (Andrena henotica) (Andrena hermonella) (Andrena hesperia) (Andrena hierosolymitana) (Andrena humabilis) (Andrena hyacinthina) (Andrena hyemala) (Andrena iliaca) (Andrena impasta) (Andrena impunctata) (Andrena innesi) (Andrena isabellina) (Andrena isis) (Andrena israelica) (Andrena judaea) (Andrena kilikiae) (Andrena krausiella) (Andrena labialis) (Andrena langadensis) (Andrena lateralis) (Andrena lepida) (Andrena leucura) (Andrena limata) (Andrena lindbergella) (Andrena longibarbis) (Andrena luscinia) (Andrena magunta) (Andrena mariana) (Andrena mehelyi) (Andrena melittoides) (Andrena menahemella) (Andrena merula) (Andrena microcardia) (Andrena monilia) (Andrena moricei) אנדרנה שחורה (Andrena morio) (Andrena mucida) (Andrena mucronata) (Andrena negevana) (Andrena nigroaenea) (Andrena nisoria) (Andrena nubica) (Andrena oedicnema) (Andrena orientana) (Andrena ovatula) (Andrena paganettina) (Andrena palaestina) (Andrena pallidicincta) (Andrena pandosa) (Andrena panurgimorpha) (Andrena paradoxa) (Andrena paramythensis) (Andrena paucisquama) (Andrena perahia) (Andrena pesleria) (Andrena pinkeunia) (Andrena pyropygia) (Andrena pyrozonata) (Andrena ramlehiana) (Andrena rotundilabris) (Andrena rufitibialis) (Andrena rufomaculata) (Andrena rugothorace) (Andrena rusticola) (Andrena saettana) (Andrena savignyi) (Andrena schencki) (Andrena sedumella) (Andrena selena) (Andrena semirubra) (Andrena serraticornis) (Andrena sigiella) (Andrena similis) (Andrena simontornyella) (Andrena speciosa) (Andrena sphecodimorpha) (Andrena spolata) (Andrena spreta) (Andrena statusa) (Andrena stenofovea) (Andrena tadauchii) (Andrena tadorna) (Andrena thoracica) (Andrena tiaretta) (Andrena tkalcui) (Andrena toelgiana) (Andrena torda) אנדרנה דבורית (Andrena transitoria) (Andrena trimmerana) (Andrena tringa) (Andrena troodica) (Andrena truncatilabris) (Andrena tscheki) (Andrena ulula) (Andrena ungeri) (Andrena unicincta) (Andrena urfanella) (Andrena vachali) (Andrena variabilis) (Andrena varicornis) (Andrena venerabilis) (Andrena ventricosa) (Andrena vetula) (Andrena volka) (Andrena wilhelmi) (Andrena wolfi) (Andrena yelkouan) (Camptopoeum abbasi) (Camptopoeum negevense) (Camptopoeum nigrotum) (Camptopoeum ruber) (Camptopoeum sacrum) (Camptopoeum variegatum) (Clavipanurgus impressus) (Clavipanurgus orientalicus) (Clavipanurgus punctiventris) (Melitturga krausi) (Melitturga pictipes) (Melitturga spinosa) (Melitturga syriaca) (Panurginus turcomanicus) (Panurgus buteus) (Panurgus dentatus) (Panurgus nigriscopus) (Panurgus oblitus) (Panurgus platymerus) (Panurgus posticus) (Panurgus pyropygus) Ceylalictus punjabensis Ceylalictus seistanicus Ceylalictus variegatus Dufourea bytinskii Dufourea chagrina Dufourea goeleti Dufourea longicornis Dufourea nodicornis Dufourea rufiventris Dufourea similis Dufourea trigonellae Halictus aegypticola Halictus alfkenellus Halictus asperulus Halictus berlandi Halictus brunnescens Halictus cephalicus Halictus cupidus Halictus cypricus Halictus fatsensis Halictus hermon Halictus libanensis Halictus lucidipennis הליקטית עקודה (Halictus maculatus) Halictus patellatus Halictus pici Halictus pollinosus הליקטית ארבע-פסית (Halictus quadricinctus) הליקטית מזרחית (Halictus resurgens) Halictus semiticus Halictus senilis Halictus sexcinctus Halictus smaragdulus Halictus subauratus Halictus subsenilis Halictus tetrazonianellus Halictus tetrazonius Halictus tibialis Halictus tuberculatus Lasioglossum adaliae Lasioglossum aegyptiellum Lasioglossum aglyphum Lasioglossum alanum Lasioglossum anellum Lasioglossum angustipes Lasioglossum articulare Lasioglossum bicallosum Lasioglossum bischoffi Lasioglossum callizonium Lasioglossum carneiventre Lasioglossum caspicum Lasioglossum clypeiferellum Lasioglossum costulatum Lasioglossum crassepunctatum Lasioglossum cristula Lasioglossum damascenum Lasioglossum debilior Lasioglossum dichrous Lasioglossum discum Lasioglossum dolichocephalum Lasioglossum elbanum Lasioglossum enslini Lasioglossum epipygiale Lasioglossum fasciger Lasioglossum filipes Lasioglossum gibber Lasioglossum glabriusculum Lasioglossum griseolum Lasioglossum hethiticum Lasioglossum imbecillum Lasioglossum israelense Lasioglossum ituraeum Lasioglossum laeve Lasioglossum laevidorsum Lasioglossum laticeps Lasioglossum leptocephalum Lasioglossum leucopymatum Lasioglossum leucozonium Lasioglossum limbellum Lasioglossum lineare Lasioglossum longirostre Lasioglossum lucidulum הליקטית רחבת-פסים (Lasioglossum malachurum) Lasioglossum mandibulare הליקטית השוליים (Lasioglossum marginatum) Lasioglossum masculum Lasioglossum mediterraneum Lasioglossum mesosclerum Lasioglossum minutissimum Lasioglossum morio Lasioglossum mose Lasioglossum nabardicum Lasioglossum nigripes (Lasioglossum obscuratum) Lasioglossum ordubadense Lasioglossum pauxillum Lasioglossum peregrinum Lasioglossum picipes Lasioglossum politum Lasioglossum pseudolittorale Lasioglossum pseudosphecodimorphum Lasioglossum punctatissimum Lasioglossum puncticolle Lasioglossum pygmaeum Lasioglossum soror Lasioglossum subaenescens Lasioglossum tadschicum Lasioglossum transitorium Lasioglossum truncaticolle Lasioglossum vagans Lasioglossum villosulum Lasioglossum xanthopus Nomioides bluethgeni Nomioides deceptor Nomioides facilis Nomioides klausi Nomioides minutissimus Nomioides ornatus Nomioides rotundiceps Nomioides similis Nomioides squamiger Nomioides turanicus Pseudapis bispinosa Pseudapis bytinski Pseudapis diversipes Pseudapis equestris Pseudapis inermis Pseudapis monstrosa Pseudapis nilotica Pseudapis patellata Pseudapis valga Rophites algirus Rophites hartmanni Rophites nigripes Sphecodes albilabris Sphecodes alternatus Sphecodes crassus Sphecodes gibbus Sphecodes longulus Sphecodes monilicornis Sphecodes olivieri Sphecodes pinguiculus Sphecodes puncticeps Sphecodes ruficrus Sphecodes schenckii Systropha hirsuta Systropha planidens Thrincohalictus prognathus Dasypoda albipila Dasypoda toroki Melitta aegyptiaca Melitta maura Melitta schmiedeknechti Afranthidium carduele Afranthidium lebanense Allodioxys ammobius Allodioxys schulthessi Anthidiellum breviusculum Anthidiellum strigatum Anthidium anguliventre Anthidium auritum Anthidium diadema Anthidium echinatum Anthidium eremicum Anthidium loti Anthidium punctatum Anthidium spiniventre Anthidium syriacum Anthidium taeniatum Anthidium tesselatum Anthidium undulatum Chelostoma bytinskii Chelostoma comosum Chelostoma diodon Chelostoma distinctum Chelostoma forcipatum Chelostoma hebraeum Chelostoma isabellinum Chelostoma maidli Chelostoma mocsaryi Chelostoma palaestinum Chelostoma rapunculi Chelostoma schlettereri Coelioxys acanthura Coelioxys afra Coelioxys argentea Coelioxys artemis Coelioxys brevis Coelioxys caudata Coelioxys decipiens Coelioxys elegantula Coelioxys elongatula Coelioxys elsei Coelioxys emarginatella Coelioxys haemorrhoa Coelioxys mielbergi Coelioxys polycentris Coelioxys sogdiana Dioxys cincta Dioxys pumila Ensliniana bidentata Eoanthidium insulare Eoanthidium judaeense Eudioxys quadrispinosa Haetosmia circumventa Haetosmia vechti Heriades clavicornis Heriades dalmaticus Heriades hierosolomitus Heriades punctulifer Heriades rubicolus Heriades truncorum Hofferia schmiedeknechti Hoplitis abnormis Hoplitis acuticornis Hoplitis africana Hoplitis agis Hoplitis anipuncta Hoplitis annulata Hoplitis antalyae Hoplitis aravensis Hoplitis batyamae Hoplitis bifoveolata Hoplitis bisulca Hoplitis brachypogon Hoplitis bytinskii Hoplitis campanularis Hoplitis christae Hoplitis ciliaris Hoplitis cypriaca Hoplitis daniana Hoplitis denticulata Hoplitis desertorum Hoplitis eburnea Hoplitis enslini Hoplitis erythrogastra Hoplitis fertoni Hoplitis flabellifera Hoplitis gerofita Hoplitis hartliebi Hoplitis helouanensis Hoplitis hemisphaerica Hoplitis hierichonica Hoplitis hofferi Hoplitis homalocera Hoplitis improceros Hoplitis israelica Hoplitis jordanica Hoplitis leiocephala Hoplitis libanensis Hoplitis limassolica Hoplitis lysholmi Hoplitis meyeri Hoplitis minor Hoplitis mocsaryi Hoplitis moricei Hoplitis mucida Hoplitis negevensis Hoplitis obtusa Hoplitis onychophora Hoplitis pallicornis Hoplitis parana Hoplitis paralias Hoplitis perezi Hoplitis praestans Hoplitis quinquespinosa Hoplitis rubricrus Hoplitis rufopicta Hoplitis semirubra Hoplitis segura Hoplitis serainae Hoplitis sordida Hoplitis subbutea Hoplitis tridentata Hoplitis tunica Hoplitis unispina Hoplitis verhoeffi Hoplitis wadicola אוסמיית הפרג (Hoplitis wahrmani) Hoplitis yermasoyiae Hoplitis testaceozonata Hoplitis tridentata Hoplitis zonalis Icteranthidium decoloratum Icteranthidium ferrugineum Icteranthidium grohmanni Lithurgus chrysurus Lithurgus tibialis Megachile albisecta Megachile albonotata Megachile apicalis Megachile asiatica Megachile atrocastanea Megachile centuncularis Megachile cinnamomea Megachile concinna Megachile dorsalis Megachile esseniensis Megachile flabellipes Megachile flavipes Megachile giraudi Megachile hungarica בנאית הדורה (Megachile incerta) Megachile inexspectata Megachile insignis Megachile judaea Megachile lagopoda Megachile leucomalla Megachile levistriga Megachile manicata בנאית הנגב (Megachile maxillosa) Megachile melanopyga Megachile monstrifica Megachile montenegrensis Megachile nigrita Megachile palaestina בנאית שחורה (Megachile parietina) Megachile picicornis Megachile pilicrus Megachile pyrenaica גזרנית מעוגלת (Megachile rotundata) בנאית אדמונית (Megachile sicula) Megachile tkalcui Megachile walkeri Metadioxys formosa Ochreriades fasciata Osmia alfkenii Osmia amathusica Osmia andrenoides Osmia apicata Osmia aquila Osmia avedata Osmia bidentata Osmia caerulescens Osmia cephalotes Osmia chrysolepta Osmia cinnabarina Osmia clypearis Osmia cyanoxantha Osmia difficilis Osmia dilaticornis Osmia dimidiata Osmia distinguenda Osmia dives Osmia erythrogastra Osmia fasciata Osmia ferruginea Osmia gemmea Osmia gracilicornis Osmia gutturalis Osmia hellados Osmia hermona Osmia hermonensis Osmia jason Osmia laticella אוסמיה מקרינה (Osmia latreillei) Osmia lazulina Osmia lhotelleriei Osmia ligurica Osmia lobata Osmia melanogaster Osmia milenae Osmia mirhiji Osmia moreensis Osmia mustelina Osmia nana Osmia niveata Osmia notata Osmia pennata Osmia pinguis Osmia ramona Osmia rhodoensis Osmia rufa Osmia rufohirta Osmia rufotibialis Osmia saxatilis Osmia saxicola Osmia scutellaris Osmia signata Osmia sogdiana Osmia spinigera Osmia subcornuta Osmia submicans Osmia sybarita Osmia teunisseni Osmia versicolor Osmia viridana Paradioxys pannonica Prodioxys carnea Protosmia humeralis Protosmia judaica Protosmia longiceps Protosmia monstrosa Protosmia paradoxa Protosmia pulex Protosmia tiflensis Pseudoanthidium bytinskii Pseudoanthidium cribratum Pseudoanthidium melanurum Pseudoanthidium ochrognathum Pseudoanthidium rhombiferum Pseudoanthidium wahrmannicum Pseudoheriades moricei Rhodanthidium jerusalemicum Rhodanthidium septemdentatum Stelis aegyptiaca Stelis nasuta Stelis pentelica Stelis phaeoptera Stelis signata Stenoheriades asiaticus Stenoheriades eingeddicus Stenoheriades levantica Trachusa pubescens Wainia eremoplana Amegilla albigena Amegilla lutulenta Amegilla mucorea Amegilla quadrifasciata Ammobates armeniacus Ammobates atrorufus Ammobates biastoides Ammobates dubius Ammobates latitarsis Ammobates mavromoustakisi Ammobates minutissimus Ammobates niveatus Ammobates oraniensis Ammobates robustus Ammobates syriacus Ancyla asiatica Ancyla orientalica Anthophora aegyptiaca Anthophora aestivalis Anthophora agama Anthophora ambitiosa Anthophora arabica Anthophora atriceps Anthophora biciliata Anthophora blanda Anthophora caelebs Anthophora canescens Anthophora caroli Anthophora cinerascens Anthophora crassipes Anthophora crinipes Anthophora deserticola Anthophora dispar Anthophora disparilis Anthophora dufourii Anthophora erschowi Anthophora erubescens Anthophora extricata Anthophora flabellata מדרונית צהובת-רגל (Anthophora fulvitarsis) Anthophora heliopolitensis Anthophora hispanica Anthophora libyphaenica Anthophora muscaria Anthophora nigriceps Anthophora orientalis מדרונית ארוכת-פיסה (Anthophora plumipes) Anthophora ponomarevae Anthophora priesneri Anthophora pubescens Anthophora richaensis Anthophora robusta Anthophora rogenhoferi Anthophora romandii Anthophora rubricrus Anthophora rutilans Anthophora scopipes Anthophora semirufa Anthophora senescens Anthophora sergia Anthophora spinacoxa Anthophora tarsalis Anthophora vernalis Anthophora vidua Anthophora wegelini דבורה סורית (Apis mellifera syriaca) בומבוס ארך-ראש (Bombus argillaceus) בומבוס החרמון (Bombus niveatus) בומבוס האדמה (Bombus terrestris) Ceratina acuta Ceratina bifida Ceratina bispinosa צרטינה ענקית (Ceratina chalcites) Ceratina cucurbitina Ceratina dallatorreana Ceratina dentiventris Ceratina loewi Ceratina mandibularis Ceratina moricei Ceratina nigroaenea Ceratina nigrolabiata צרטינה ננסית (Ceratina parvula) Ceratina schwarzi Ceratina tarsata Ceratina tibialis Ceratina zandeni Chiasmognathus aegyptiacus Chiasmognathus orientanus Cubitalia baal Cubitalia boyadjiani Epeolus bischoffi Epeolus flavociliatus Eucera aeolopus Eucera aequata Eucera alfkeni Eucera alternans Eucera bidentata Eucera biscrensis Eucera caerulescens Eucera cinnamomea Eucera clypeata Eucera commixta Eucera cuniculina Eucera curvitarsis Eucera dalmatica Eucera decipiens Eucera ebmeri Eucera friesei Eucera furfurea Eucera gaullei Eucera graeca Eucera helvola Eucera hermoni Eucera hungarica Eucera kilikiae Eucera kullenbergi Eucera laxiscopa Eucera maxima Eucera mediterranea Eucera microsoma Eucera minulla Eucera nigrifacies Eucera nigrilabris Eucera nigrita מחושית ישראלית (Eucera palaestinae) Eucera paraclypeata Eucera parnassia Eucera penicillata Eucera pici Eucera plumigera Eucera pseudeucnemidea Eucera speculifer Eucera spectabilis Eucera spinipes Eucera squamosa Eucera sulamita Eucera syriaca Eucera tricincta Eucera troglodytes Eucera velutina Eucera vulpes Exoneuridia libanensis Habropoda tarsata Melecta aegyptiaca Melecta albifrons Melecta angustilabris Melecta diligens Melecta festiva Melecta fulgida Melecta grandis Melecta honesta Melecta italica Melecta leucorhyncha Melecta sinaitica Melecta tuberculata Nomada agrestis Nomada basalis Nomada braunsiana Nomada caspia Nomada cherkesiana Nomada cleopatra Nomada confinis Nomada coxalis Nomada curvispinosa Nomada eos Nomada femoralis Nomada fenestrata Nomada flavinervis Nomada flavoguttata Nomada fucata Nomada gracilicornis Nomada guichardi Nomada guttulata Nomada hera Nomada insignipes Nomada integra Nomada kervilleana Nomada kohli Nomada kusdasi Nomada lateritia Nomada lucidula Nomada mutica Nomada mavromoustakisi Nomada nausicaa Nomada nobilis Nomada oculata Nomada ovaliceps Nomada pallispinosa Nomada propinqua Nomada rubiginosa Nomada rubricollis Nomada rufohirta Nomada sexfasciata Nomada stoeckherti Nomada thersites Nomada tridentirostris Parammobatodes maroccanus Parammobatodes nuristanus Parammobatodes rozeni Pasites maculatus Schmiedeknechtia verhoeffi Tarsalia ancyliformis Tarsalia mimetes Tetralonia malvae Thyreus elegans Thyreus histrionicus Thyreus hyalinatus Thyreus ramosellus Thyreus ramosus Thyreus tricuspis Thyreus truncatus דבורת-עץ עדינה (Xylocopa) צלפונית מפוספסת (Xylocopa olivieri) דבורת-עץ צהובה (Xylocopa pubescens) צלפונית חומה (Xylocopa rufa) דבורת-עץ שחורה (Xylocopa sulcatipes) (Xylocopa ustulata) דבורת-עץ צפונית (Xylocopa valga) (Xylocopa varentzowi) דבורת-עץ סגולה (Xylocopa violacea) דבורת-הדבש הננסית (Apis florea) דבורת-הדבש האיטלקית (Apis mellifera ligustica) מדיה וקבצים בנושא דבורים בארץ ישראל בוויקישיתוף רשימה של דבורי ארץ ישראל דבורי ארץ ישראל באתר הטבע הישראלי הטקסונומיה ומינוח הדבורים הם בהתאם לאתר Discover Life