laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
პეტრე დიდის რეფორმები

რუსეთის პირველმა იმპერატორმა პეტრე დიდმა რუსეთში მრავალი რეფორმა გაატარა. რეფორმები ეკონომიკაში ,განათლებაში,მეცნიერებაში კი რეფორმები ზედაპირულ ხასიათს ატარებდა. რადგან ბატონყმობის შენარრჩუნებისა და განმტკიცების პირობებში ძირეული გარდაქმნები ამ სფეროში შეუძლებელი იყო. ამიტომაც ვერ იქნა დაძლეული ჩამორჩენა ევროპის მოწინავე ქვეყნებთან შედარებით. ევროპაში „დიდი ელჩობის“ დროს პეტრე I მივიდა იმ დასკვნამდე, რომ რუსეთი ევროპულ ყაიდაზე უნდა გარდაექმნა. პეტრე I ზრუნავდა რუსი ახალგაზრდობის განათლებაზე. ის აარსებდა სამეცნიერო დაწესებულებებს. განათლების მისაღებად პეტრე ახალგაზრდობას საზღვარგარეთ განათლების მისაღებად გზავნიდა. წერა-კითხვის გავრცელების გასაადვილებლად პეტრემ ხუცურ-სლავური შრიფტის ნაცვლად გამარტივებული და ადვილად მოსახმარი სამოალქალაქო ანბანი შემოიღო. პეტრე დიდის დროს აიგო ბევრი მანუფაქტურა. ვაჭრობის განვითარებას ემსახურებოდა ბალტიის ფლოტისა და სამდინარო არხების მშენებლობა. პეტრე I-მა ბალტიის ზღვაზე ნევის შესართავთან დაიწყო დიდი სანვსადგურო ქალაქის მშენებლობა. ქვეყნის სხვადასხვა კუთხიდან თავი მოუყარეს ათიათასობით გლეხს და ხელოსანს. ჭაობიან ადგილას აიგო ახალი ქალაქირომელსაც სანქტ-პეტერბურგი, ეწოდა. 1721 წლიდან სანქტ პეტერბურგი რუსეთის დედაქალაქი გახდა. პეტრე I-მა პეტერბურგის დაარსებიდან გარდაცვალებამდე მრავალი ცვლილება გაატარა. შეიქმნა მეფის ხელისუფლების უმაღლესი ორგანოო სენატი და 12 კაციანი კოლეგია. თითოეული კოლეგია მმართველობის რომელიმე დარგს ედგნენ სათავეში. ჩამოყალიბდა სამხედრო, საადმირალო და საგარეო საქმეთა კოლეგიები. პეტრე I-მა გააუქმა პატრიარქობა, სამღვდელოება დაექვემდებარა სამღვდელოების კოლეგიას სინოდს. პეტრე დიდმა სახელმწიფო დაჰყო 8 გუბერრნიად შემდგომში გუბერნიების რაოდენობა გაიზარდა. გუბერნატორებს დიდი ფუნქციები ჰქონდათ. სახელმწიფო ხაზინის შევსების მიზნით გატარდა საგადასახადო რეფორმები. აღწერეს გადასახადებით დასაბეგრი მამრობითი სქესის მოსახლეობა. თავადაზნაურობა და სამღვდელოება არ იბეგრებოდა. შემდგომში შეამოწმეს აღწერის სისწორე - ჩაატარეს რევიზია. აქედან მოყოლებული დროდადრო მართავდნენ დასაბეგრი მოსახლეობის აღწერას-რევიზიას. დაწესდა სულადობრივი გადასახადები. პეტრე I- მა გააძლიერა ბატონყმობა და განამტკიცა მემამულეების მდგომარეობა. ამავდროულად ის თავადაზნაურებისგან მუდმივ სავალდებულო სამხედრო ან სამოქალაქო სამსახურს მოითხოვდა. ამაგვარად პეტრე დიდმა შექმნა პროფესიული არმია, ჯარი რიგითი შედგებოდა დაბალი ფენებისაგან, ოფიცრობა კი თავადაზნაურობისაგან შედგებოდა. პეტრე დიდის სამხედრო და სახელმწიფო რეფორმებმა გადამწყვეტი როლი შეასრულა რუსეთის უძლიერეს სამხედრო-ტოტალიტარულ იმპერიად ჩამოყალიბებაში . პეტრე დიდის ტერიტორიული რეფორმა
გერი ბარლოუ

გერი ბარლოუ (ინგლ. Gary Barlow; დ. 1971 წლის 20 იანვარს) — ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის მფლობელი ინგლისელი მუსიკოსი. იგი არის ჯგუფ Take That-ის ერთ-ერთი თანადამაარსებელი და ვოკალისტი. იგი აგრეთვე არის შოუს The X Factor ჟიურის წევრი. გერი ითვლება 1990-იანი წლების სიმღერების ერთ-ერთ ყველაზე წარმატებულ ავტორად. ჯგუფის შემადგენლობაში მას გამოცემული აქვს 16 წარმატებული ჰიტ-სინგლი. როგორც სოლო-მუსიკოსს, მას გამოცემული აქვს ორი #1 სოლო-სინგლი და ერთი #1 სოლო-ალბომი. მას ხუთჯერ აქვს მიღებული აივორ ნოველოს პრესტიჟული ჯილდო და ხშირად ასახელებენ სიმღერების ყველა დროის საუკეთესო ბრიტანელ ავტორად. Open Road (1997) Twelve Months, Eleven Days (1999) Since I Saw You Last (2013) ოფიციალური საიტი ↑ „The Sun 21.Aug.11“. Thesun.co.uk. 2011-08-26. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2011-10-13. ციტირების თარიღი: 2012-01-29. ↑ Metro 11 Sept 11. Nowmagazine.co.uk. ციტირების თარიღი: 2012-01-29. ↑ RECENT EVENTS - GARY BARLOW Royal Albert Hall Concert. Royalalberthall.com. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-01-17. ციტირების თარიღი: 2012-01-29. ↑ Trombetta, Natalie; Johnson, Chris (9 May 2011). „Simon Cowell confirms Gary Barlow as new UK X Factor judge“. Daily Mail. London. ↑ „Gary is a judge onbr X Factor“. The Sun. London. 7 May 2011. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 24 ოქტომბერი 2012. ციტირების თარიღი: 23 ნოემბერი 2012. ↑ Digital Spy 07-05-11. Digitalspy.co.uk (2011-05-07). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2014-10-15. ციტირების თარიღი: 2012-01-29.
აბაზური ენა

აბაზური ენა (აბაზ. Абаза бызшва [abaza byzšwa]) — აფხაზურ-ადიღური ენების ოჯახის აფხაზურ-აბაზური ქვეჯგუფის ენა. აბაზური ენის დღე — 14 იანვარი. აბაზური ენა აფხაზურ ენასთან ერთად ქმნის ერთ ენობრივ ერთეულს, მაგრამ ტერიტორიული გათიშულობის გამო აბაზური სალიტერატურო ენა გამიჯნულია აფხაზური სალიტერატურო ენისაგან. საკუთრივ აბაზური ენა გავრცელებულია ძირითადად რუსეთის ფედერაციის ყარაჩაი-ჩერქეზეთის რესპუბლიკაში. ამ ენაზე ლაპარაკობს დაახლოებით 38 000 კაცი რუსეთში, ხოლო 10 000 — თურქეთში. აქვს ორი დიალექტი — ტაპანთური (ტაფობისა, ველისა), რომელზეც ლაპარაკობს უმრავლესობა და აშხარული (მთისა). სხვაობა დიალექტებს შორის უპირატესად ფონეტიკურია. მნიშვნელოვანი ფონეტიკური სხვაობაა კილოკავებსა და თქმებშიც. აბაზური ენის მორფოლოგიური წყობა არსებითად ისეთივეა, როგორიც აფხაზური ენისა. ზოგადი სხვაობა თავს იჩენს სახელის გაფორმებაში (განსაზღვრულობა — განუსაზღვრელობა, ე. წ. ბრუნვის ფორმათა წარმოება, თანადროულთა სისტემა და სხვა). აბაზურ ენაზე (განსაკუთრებით მის ტაფანთურ დიალექტზე), კერძოდ ლექსიკაზე. სიტყვათწარმოებასა და ფრაზეოლოგიაზე საგრძნობი გავლენა მოუხდენია ადიღურ ენებს. აბაზურ სალიტერატურო ენას საფუძვლად უდევს ტაპანთური დიალექტის ყუბინაელბურგანის კილოკავი (ე. წ. შიშინა ვარიანტი). მთავარი სტატია: აბაზური დამწერლობა. აბაზური ენის დამწერლობა შეიქმნა 1932 წელს ლათინური გრაფიკის საფუძველზე. 1938 წლიდან შემოღებულია კირილიცა და მოიცავს 71 ასო–ნიშანს (გრაფემას). ქ. ლომთათიძე, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ., 1975. — გვ. 12. ქ. ლომთათიძე, ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 1, თბ., 1997. — გვ. 12. (ინგლისური) Ethnologue დაარქივებული 2011-06-04 საიტზე Wayback Machine. აბაზურენოვანი გაზეთი დაარქივებული 2014-08-14 საიტზე Wayback Machine. ↑ მ. ქურდიანი, „იბერიულ-კავკასიური ენათმეცნიერების საფუძვლები“, თსუ, 2007 ↑ http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=abq
ჩერქეზული ენები

ჩერქეზული (ადიღეურ-ყაბარდოული) ენები (შემოკ. — ჩერქ.) — იბერიულ-კავკასიურ ენათა ოჯახის, აფხაზურ-ადიღურ ენათა ჯგუფის ერთ-ერთი შტო. შედის ადიღეური და ყაბარდოული ენები. ორივე ახალდამწერლობიანი ენაა. ადიღელებიც, ყაბარდოელებიც და ჩერქეზებიც მშობლიურ ენას უწოდებენ ადიღეურ ენას (ადიღა-ბზა). ადიღური ენების პარალელურად საენათმეცნიერო ლიტერატურაში ამავე მნიშვნელობით იხმარება ტერმინი „ჩერქეზული ენები“. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ., 1975. — გვ. 96. ↑ მ. ქურდიანი, „იბერიულ-კავკასიური ენათმეცნიერების საფუძვლები“, თსუ, 2007
განაპირა მცველი

განაპირა მცველი იგივე FB, Side Back, Full Back არის პოზიცია ფეხბურთში. ისინი იცავენ თავის კარებს სხვა მცველებთან და მეკარესთან ერთად. უმეტესად ფლანგური მცველები არ გამოირჩევიან გოლის გატანით, მათი მიზანია შეაჩერონ მეტოქის ფეხბურთელები, რომელებიც უტევენ ფლანგებიდან და ხელი შეუშალონ მათ გოლის გატანაში. ფლანგური მცველები ხშირად უტევენ ფლანგებიდან და ასევე ახორციელებს დარტყმებს შორიდან. ფლანგური მცველების უმეტესობა საშუალო სიმაღლისაა ამიტომ ისინი სტანდარტების დროს უკან რჩებიან. მათ არ სჩვევიათ გოლების ხშირად გატანა.
ნობელის პრემიის ლაურეატები ქიმიაში

ნობელის პრემია ქიმიაში გაიცემა ყოველწლიურად 1901 წლიდან და შეადგენს 10 მილიონ შვედურ კრონს, რაც დაახლოებით 1,1 მლნ ევროს შეესაბამება. თუკი ერთ წელს პრემიას რამდენიმე ქიმიკოსი მიიღებს, პრემია თანატოლ ნაწილებად გაიყოფა ლაურეატებს შორის. ლაურეატების შერჩევა შვედეთის სამეფოს მეცნიერებათა აკადემიის პრეროგატივაა. 1895 წლის 27 ნოემბრით დათარიღებულ ანდერძში, რომელიც ჯილდოს მინიჭების წესს განსაზღვრავდა, პრემიის დამწესებელი ალფრედ ნობელი აღნიშნავდა, რომ ნობელის პრემია ქიმიის დარგში უნდა მიენიჭოს მას, „ვისაც ეკუთვნის ყველაზე მნიშვნელოვანი ქიმიური აღმოჩენა ან გაუმჯობესება“. ყოველ წელს ნობელის პრემია ლაურეატს ალფრედ ნობელის გარდაცვალების დღეს, 19 დეკემბერს, გადაეცემა შვედეთის მეფის მიერ. ჯილდოს დაწესებიდან დღემდე სულ 153 ქიმიკოსმა მიიღო ნობელის პრემია. მათგან 150 მამაკაცია (98 %) და სამი ქალი (2 %). ეს სია შეიცავს ქიმიაში ნობელის პრემიის ლაურეატთა ქრონოლოგიურ ნუსხას ნობელის კომიტეტის დასაბუთებითურთ. ანბანური ნუსხას იძლევა ნობელის პრემიის ლაურეატები ქიმიაში 1901–1910 · 1911–1920 · 1921–1930 · 1931–1940 · 1941–1950 · 1951–1960 · 1961–1970 · 1971–1980 · 1981–1990 · 1991–2000 · 2001–2010 2011–დღემდე 1901–1910 · 1911–1920 · 1921–1930 · 1931–1940 · 1941–1950 · 1951–1960 · 1961–1970 · 1971–1980 · 1981–1990 · 1991–2000 · 2001–2010 2011–დღემდე Die Aufteilung des Preises auf mehrere Personen resultiert pro Jahr und Nation maximal in einer Zählung. ნობელის პრემიის ლაურეატების ოფიციალური სია ქიმიის დარგში ↑ The Nobel Prize in Chemistry 2011. Nobelprize.org. ციტირების თარიღი: 2011-10-05. ↑ The Nobel Prize in Chemistry 2012. Nobelprize.org. ციტირების თარიღი: 2012-10-13. ↑ The Nobel Prize in Chemistry 2013. Nobelprize.org. ციტირების თარიღი: 2013-10-09. ↑ „Microscope work wins Nobel Prize“. BBC. 8 October 2014. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 19 July 2018. ციტირების თარიღი: 21 June 2018. ↑ „Erviu Exclusiv Digi24. Stefan Hell, laureat al premiului Nobel: Educaţia primită în România m-a ajutat mult. Mi-a ușurat viața“ (რუმინული). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 7 March 2016. ციტირების თარიღი: 31 December 2015. ↑ The Nobel Prize in Chemistry 2015. Nobelprize.org. ციტირების თარიღი: 14 June 2017 ↑ The Nobel Prize in Chemistry 2016. Nobelprize.org. ციტირების თარიღი: 5 October 2016 ↑ The Nobel Prize in Chemistry 2017. Nobelprize.org. ციტირების თარიღი: 4 October 2017 ↑ Frank, Joachim (2017), Curriculum Vitae დაარქივებული 9 October 2017 საიტზე Wayback Machine. . Retrieved 4 October 2017. ↑ Press Release: The Nobel Prize in Chemistry 2018 დაარქივებული 3 October 2018 საიტზე Wayback Machine. ↑ The Nobel Prize in Chemistry 2019. Nobelprize.org. ციტირების თარიღი: 9 October 2019
მასის შენახვის კანონი

ფიზიკაში და ქიმიაში მასის შენახვის კანონი, რომელიც ცნობილია აგრეთვე როგორც მასის/ნივთიერების შენახვის პრინციპი არის ფიზიკის კანონი, რომელიც ამტკიცებს, რომ იზოლირებული სისტემის მასა დროში შენახვადი სიდიდეა. ანუ იზოლირებული სისტემის მასა შეუძლებელია შეიცვალოს მასში მიმდინარე ფიზიკური ან ქიმიური პროცესების შედეგად. მასის შენახვის კანონისგან განსხვავებით ნივთიერების შენახვის კანონი შეიძლება განხილული იქნას როგორც მიახლოებითი ფიზიკური კანონი, რომელიც სამართლიანია მხოლოდ კლასიკური ფიზიკის ფარგლებში, ანუ ის აღარ არის სამართლიანი ფარდობითობის სპეციალურ თეორიასა და კვანტური მექანიკის ფარგლებში. მეორე პრობლემა, რომელიც უკავშირდება ნივთიერების შენახვია კანონს, იმაში მდგომარეობს, რომ თავად ცნება ნივთიერება არ არის ცალსახად განსაზღვრული. მაგალითად, ელექტრონისა და პოზიტრონის ანიჰილაციის შედეგად შეიძლება წარმოიშვას ფოტონი, რომელიც ხშირად არ განიხილება ნივთიერებად. ასეთ შემთხვევაში ნივთიერების შენახვის კანონი არ არის სამართლიანი იზოლირებული სისტემისთვის. ძველბერძნული ფილოსოფიის მნიშვნელოვანი იდეა მდგომარეობდა იმაში, რომ არაფრისგან არაფერი არ ჩნდება, ანუ ის რაც არსებობს ახლა, არსებობდა მუდამ, და პრინციპში შეუძლებელია გაჩნდეს რაიმე ახალი ნივთიერება, რომელიც ადრე არ არსებობდა. პირველად ეს მტკიცება გვხვდება ემპედოკლესთან (ძვ. წ. 490-430). ამ იდეის შემდგომი განვითარება ეკუთვნის ეპიკურეს (ძვ. წ. 341–270), რომელმაც დაასკვნა, რომ "ნივთიერებათა ერთობა ყოველთვის იყო ისეთი, როგორიც არის ახლა და ყოველთვის დარჩება ასეთად". მასის შენახვის პრინციპი პირველად ჩამოყალიბებული იქნა ანტუან ლავუაზიეს მიერ (1743–1794) 1789 წელს, რომელიც ამ აღმოჩენის გამო ხშირად თანამედროვე ქიმიის ფუძემდებლად განიხილება. ისტორიულად, მასის შენახვის კანონი არ იყო ცხადი ასწლეულების განმავლობაში. მაგალითად, ის ფაქტი, რომ დაწვის შედეგად ხე ნაკლებს იწონის ვიდრე დაწვამდე, თითქოს მიუთითებს, რომ მასის გარკვეული ნაწილი გაქრა, გარდაიქმნა ან დაიკარგა. ამ საკითხების გარკვევა შესაძლებელი გახდა მხოლოდ ზუსტი ქიმიური ექსპერიმენტების შედეგად. მას მერე რაც მასის შენახვის კანონი დადგინდა, მან უზარმაზარი როლი ითამაშა ალქიმიის თანამედროვე ქიმიად გარდაქმნაში. ფარდობითობის სპეციალურ თეორიაში მასის შენახვის კანონი არ არის სამართლიანი თუ სისტემა ღიაა და არ შესაძლებელია ენერგიის გადინება/შემოდინება. თუმცა ეს კანონი რჩება სამართლიანი იზოლირებული სისტემებისთვის (შესაბამისი განზოგადების პირობებში). შენახვის კანონი უწყვეტობის განტოლება ↑ Fr. 12; see pp.291–2 of Kirk, G. S.; J. E. Raven, Malcolm Schofield (1983). The Presocratic Philosophers, 2, Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 9-780-521-27455-5.  ↑ Long, A. A.; D. N. Sedley (1987). „Epicureanism: The principles of conservation“, The Hellenistic Philosophers. Vol 1: Translations of the principal sources with philosophical commentary. Cambridge: Cambridge University Press, გვ. 25–26. ISBN 0-521-27556-3.
კახიძე

საკუთარი სახელი კახიძე შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს: ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე: კახიძე ამირან კახიძე — არქეოლოგი გურამ კახიძე — ფიზიკოსი ვახტანგ კახიძე — დირიჟორი, კომპოზიტორი მედეა კახიძე — პოეტი ნელი კახიძე — ჟურნალისტი, პოლიტიკოსი ნოდარ კახიძე — ეთნოლოგი, ისტორიკოსი ოთარ კახიძე — იურისტი, პოლიტიკოსი ჯანსუღ კახიძე — დირიჟორი, ლოტბარი, მომღერალი, კომპოზიტორი
პასკალი

პასკალი (აღნიშვნა: პა, Pa) — წნევისა და მექანიკური ძაბვის საზომი (წარმოებული) ერთეული ერთეულთა საერთაშორისო სისტემაში. ის განისაზღვრება როგორც წნევა, რომელსაც წარმოქმნის 1 კვადრატულ მეტრ ფართობის მქონე ზედაპირზე თანაბრად გადანაწილებული 1 ნიუტონი ძალა. 1 პასკალი არის: 1 პასკალი (პა) = 1 ნ/მ2 = 1 კგ/(მ·წმ2) = 10 დნ/სმ2 = 0,102 კგძ/მ2 = 10-5 ბარ = 7,5 · 10-3 მმ ვწყ. სვ. = 0.102 მმ ვწყ. სვ. ერთეულს სახელი ეწოდა 1971 წელს ფრანგი ფიზიკოსის, ფილოსოფოსისა და მათემატიკოსის ბლეზ პასკალის პატივსაცემად, რომელიც ატარებდა ცდებს ბარომეტრის გამოყენებით. SI სისტემა გაუსის ერთეულთა სისტემა წნევა ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 704-705. The International System of Units (SI) ↑ Table 3 (Section 2.2.2) დაარქივებული 2007-06-18 საიტზე Wayback Machine. , SI Brochure, წონისა და ზომის საერთაშორისო ბიურო
ივნისი

ივნისი (ლათ. Junius) — გრიგორიანული კალენდრის მეექვსე თვე. ივნისში 30 დღეა. სახელი ეწოდა ცის კაბადონისა და ქორწინების ღვთაების, იუპიტერის ცოლის, იუნონას მიხედვით. ძველი ქართული წარმართული კალენდრით — მარიალისა. ხალხური სახელწოდებანია თიბათვე და ივანობისთვე. ივნისი არის ზაფხულის თვე ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში და ზამთრისა — სამხრეთ ნახევარსფეროში. მზებუდობის ერთ-ერთი დღე ივნისზე მოდის. ივნისის ზოდიაქოს ნიშნებია მარჩბივი და კირჩხიბი. არცერთი თვე არ იწყება კვირის იმ დღით, რითაც ივნისი. მთავარი სტატია: ძველი ქართული წარმართული კალენდარი. კორნელი კეკელიძე მარიალისას 3 მაისი — 1 ივნისით საზღვრავდა. კ. კეკელიძის აზრით „მარიალი“ არის სომხური „მარერ“-ი. ივნისის პირველი ორშაბათი ირლანდიის რესპუბლიკის ერთ-ერთი სახალხო დღესასწაულია (გამოსაშვები დღე). ირლანდიურ კალენდარში ამ თვეს ჰქვია Meitheamh და ზაფხულის სეზონის შუა თვეა. მზებუდობა, რომელსაც ჩრდ. ნახევარსფეროში „ზაფხული მზებუდობა“, ხოლო სამხრეთ ნახევარსფეროში „ზამთრის მზებუდობა“ ჰქვია ხდება 20-22 ივნისს. შუაზაფხულს ზეიმობენ შვედეთში ივნისის მესამე პარასკევს. სკოლებში ამ თვეს ზაფხულის არდადეგები იწყება. მამის დღეს აღნიშნავენ ბელგიაში ივნისის მეორე კვირადღეს; აშშ-ში, ბრიტანეთში, ნიდერლანდში, ირლანდიასა და კანადაში ის ივნისის მესამე კვირადღეზე მოდის. გეი-პრაიდის აღნიშვნის ღონისძიებები ტარდება მრავალ ქვეყანაში სტოუნუოლის არეულობების წლისთავის აღსანიშნავად. ბუმსდეი აღნიშნება ირლანდიასა და მსოფლიოს სხვა ინგლ.-ენოვან ქვეყნებში 16 ივნისს ჯეიმზ ჯოისის „ულისეს“ ფანების მიერ. დროშის დღე შვედეთში (6 ივნისი), აშშ-ში (14 ივნისი), დანიაში (15 ივნისი), არგენტინაში (20 ივნისი) და რუმინეთში (26 ივნისი). მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი იწყება 9 ივნისს. ენ-ბი-ეი (აშშ-ის ეროვნული საკალათბურთო ასოციაცია) პლეიოფები და ფინალური თამაშები იწყება. ფილიპინების დამოუკიდებლობის დღე — 12 ივნისი. ↑ კ. კეკელიძე, „ეტიუდები ძველი ქართული ლიტერატურის ისტორიიდან“, ტ. 1, გვ. 116 ↑ კ. კეკელიძე, „ეტიუდები ძველი ქართული ლიტერატურის ისტორიიდან“, ტ. 1, გვ. 101-102 ↑ „მარტვილობა თეოდოსის და ივლიანოსისა“ ↑ „კიმენი“, გვ. 160
ადიღეური ენა

ადიღეური ენა, დასავლეთ-ჩერქეზული ენა (ადიღ. адыгабзэ [adygabze]) — იბერიულ-კავკასიურ ენათა ოჯახის აფხაზურ-ადიღური ჯგუფის ადიღური ქვეჯგუფის ახალდამწერლობიანი ენა. გავრცელებულია რუსეთის ფედერაციის რესპულიკა ადიღეში და კრასნოდარის მხარის ტუაფსესა და ლაზარევსკაიას რაიონებში. ადიღეურ ენაზე ლაპარაკობს დაახლოებით 500 000 კაცი, მათ შორის რუსეთის ფედერაციაში 125 000 (1993), თურქეთში 278 000 (2000), იორდანიაში 44 300 (1986), სირიაში 25 000. აქვს ოთხი დიალექტი: ჭემგუური, აბძახური, ბჟედუღური და შაფსუღური. სალიტერატურო ენის საფუძველია ჭემგუური დიალექტი, რომელსაც შედარებით მარტივი კონსონანტური სისტემა ახასიათებს. ადიღეური ენის ხმოვანთა სისტემა მარტივია. გამოიყოფა სამი ხმოვანი ა, გრძელი ა და ჷ. ეს ხმოვნები ჲ და უ̂ სონანტებთან ქმნის დიფთონგებს. თანხმოვანთა სისტემა რთულია. ხშულები სამეულებრივი სისტემით არის წარმოდგენილი. უფრო ძველი — ოთხეულებრივი სისტემა შემონახული აქვს ბჟედუღურსა და შაფსუღურ კილოებს. შიშინა სიბილანტებში გამოიყოფა მაგარი და არამაგარი ფონემები. სპეციფიკური ფონემებია: სისინ-შიშინა სპირანტები, ლაბიალიზებული თანხმოვნები, შუაენისმიერი სპირანტები, ლატერალები, ფარინგალური და ლარინგალური თანხმოვნები. ფუძეებს სრულხმოვნობა ახასიათებს. ადიღეურ ენაში სახელთა სისტემა მარტივია, ზმნისა — რთული. არსებით სახელს აქვს ბრუნვის, რიცხვის, განსაზღვრებისა და კუთვნილების კატეგორიები. საკუთარი სახელები, როგორც წესი, არ დაირთავს სახელობითისა და ერგატივის ბრუნვათა აფიქსებს. რიცხვითი სახელები 30-მდე ათეულებრივი სისტემისაა, შემდეგ კი ოცეულებრივისა. ზმნა შეიძლება იყოს მონოპერსონალურიცა და პოლიპერსონალურიც. პირი პრეფიქსებითაა გამოხატული. გაირჩევა ორი რიგის პირის აფიქსები ნომინატივის რიგისა სჷ- (ჷ-თი გახმოვანებული) და ერგატივის რიგისა ს- (გაუხმოვანებელი). პოლიპერსონალურ ზმნაში პირველი ადგილი უჭირავს ნომინატივის რიგის პირის პრეფიქსს. დინამიკურ ზმნებს აქვს დრო-კილოთა რთული სისტემა. გამოიყოფა შემდეგი სისტყვაწარმოებითი კატეგორიები; კაუზატივის, ქცევის, თანაობის, საურთიერთო, საზიარო, პოტენციალისის, უნებურობისა და მიჩნევის. ზმნა გვარს ვერ არჩევს. მიმღეობას შეიძლება ერთდროულად ჰქონდეს როგორც ბრუნვის, ისე პირის აფიქსები. პრევერბთა სისტემა რთულია. ზმნური სიტყვაწარმოების ერთ-ერთი სახეობაა ინკორპორაცია. გარდამავალი ზმნა ერგატიული კონსტრუქციისაა. ჰიპოტაქსი არ არის განვითარებული. დამოკიდებული წინადადების ფუნქციას ასრულებს ზმნის ინფინიტივური ფორმები. ლექსიკაში შეიმჩნევა ძველად შეთვისებული სიტყვები ქართული, ოსური, თურქული და არაბული ენებიდან. ამჟამად სალიტერატურო ენის ლექსიკა გამდიდრებულია რუსულიდან შესული სიტყვებით. 1918 წელს შედგა ადიღეური ანბანი არაბული გრაფიკის საფუძველზე; 1927 წლიდან გავრცელდა ლათინური ანბანი; 1938 წლიდან დამწერლობა ეფუძნება კირილიცას. მთავარი სტატია: ადიღური დამწერლობა. სალიტერატურო ენაში გამოიყენება შემდეგი ასოები. გ. როგავა, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ., 1975. — გვ. 96. (ინგლისური) Ethnologue (რუსული) Говорим по адыгейски ↑ მ. ქურდიანი, „იბერიულ-კავკასიური ენათმეცნიერების საფუძვლები“, თსუ, 2007 ↑ http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=ady
კავკასიის იმამატი

ჩრდილო-კავკასიური იმამატი (შამილის იმამატი) — ისლამური სახელმწიფო ჩეჩნეთისა და დაღესტნის ტერიტორიაზე 1828-1859 წლებში. ჩრდილო კავკასიური ომების შედეგად, შეუერთდა რუსეთის იმპერიას. ამ სახელმწიფოს უკანასკნელი იმამი იყო შამილი (1834-1859 წლებში). 1783 წელს კავკასიაში რუსეთის შემოსვლით ვითარება მკვეთრად შეიცვალა. ოსმალეთის იმპერია აქტიურ მოქმედებებზე გადავიდა, მის მოწოდებას „სარწმუნოების დაცვის ლოზუნგით“ ჩრდილო კავკასიელი მთიელები გამოეხმაურნენ და აქტიურ ქმედებებზე გადავიდნენ, განუდგნენ ქართლ-კახეთის სამეფოს და მასზე თავდასხმები გაახშირეს. შეიხ მანსურმა (1785—1791) რუსეთს საღვთო ომი გამოუცხადა. 1785 წელს ყაბარდოსა და ჩაჩნეთში რუსეთის ცარიზმის კოლონიზატორული პოლიტიკის წინააღმდეგ დაიწყო სახალხო მოძრაობა, რომელიც მეზობელ ოლქებშიც გავრცელდა და მასშტაბური ხასიათი მიიღო. დაღესტნის ფეოდალების ნაწილმა მანსურს მხარის არ დაუჭირეს და რუსეთის ქვეშევრდომობა მიიღეს. ამან გააადვილა მანსურის დამარცხება ჩაჩნეთსა და ყაბარდოში. ჩრდილოეთ კავკასიაში ანტიკოლონიური ბრძოლა გაიშალა. 20-იანი წლებისათვის განსაკუთრებით გაძლიერდა რელიგიური მიმდინარეობა — მიურიდიზმი. მისი მოთხოვნა იყო თეოკრატიული ბელადის — იმამისადმი სრული მორჩილება და „ურჯულოთა“ წინააღმდეგ ბრძოლა. ამ მიზნით ჩაჩნეთსა და დაღესტანში შეიქმნა თეოკრატიული სახელმწიფო — იმამატი. პირველი იმამი ყაზი-მუჰამადი იყო. იმამი შეეცადა დაემორჩილებინა მთელი ჩრდილოეთ კავკასია, თუმცა ამაზე უარი განაცხადა ავარიის სახანომ და ტარკის შამხალმა. ურთიერთდაპირისპირება გაღრმავდა. იმამმა შეძლო ტარკის დამარცხება, თუმცა ავარიის ქალაქის, ხუნძახის, ალყა უშედეგოდ დასრულდა. რუსეთის იმპერიამ გაზარდა თავისი ჯარების რაოდენობა კავკასიაში, 1832 წლის 17 ოქტომბერს რუსეთის ჯარის მიერ გიმრის აღების დროს ყაზი-მუჰამადი დაიღუპა. მეორე იმამი გახდა ჰამზათ-ბეგი, მან შეძლო ავარიის სახანოს დამორჩილება, თუმცა მცირე ხნის შემდეგ ის შეთქმულებმა მოკლეს. ჰამზათ ბეგის შემდეგ კავკასიის იმამატის იმამი გახდა შამილი, რომელმაც განაგრძო ანტი-რუსული პოლიტიკა. 1834 წლის 18 ოქტომბერს რუსეთის ჯარმა იერიშით აიღო ძველი და ახალი ჰოცატლი. 1856 წელს, მთავარსარდალმა ალექსანდრე ბარიატინსკიმ ახალი ძალით შეუტია იმამატს. შამილმა წინადადება რუსეთის მიერ დაპყრობილ საქართველოს რუსეთის იმპერიის წინააღმდეგ ბრძოლა შესთავაზა, მაგრამ საქართველოში ამ იმპერიის წინააღმდეგ ბრძოლის არავითარი შანსი არ არსებობდა, რადგან ქვეყანას რუსები აკონტროლებდნენ.1859 წელს თითქმის მთელი ჩაჩნეთი და მთიანი დაღესტანი რუსთა ჯარებმა დაიკავეს. იმავე წლის გაზაფხულზე შამილის ჯარს ალყა შემოარტყეს აულ ვედენში. მცირე რაზმით იგი დაღესტნის აულ ღუნიბში გამაგრდა, მაგრამ 1859 წლის 26 თებერვალს რუსთა ჯარს დანებდა. შამილი თავისი ოჯახით კალუგაში გადაასახლეს. კავკასიის იმამები რუსეთის ტერიტორიული ექსპანსია Вершина: Имамат Шамиля დაარქივებული 2010-01-08 საიტზე Wayback Machine. Правда об имаме Шамиле დაარქივებული 2008-03-12 საიტზე Wayback Machine. Наградные знаки армии Шамиля დაარქივებული 2007-02-18 საიტზე Wayback Machine.
სუფთა ნივთიერება

სუფთა ნივთიერება, ანუ ინდივიდუალური ნივთიერება — ნივთიერება, რომელიც შედგება გარკვეული ტიპის ნაწილაკებისაგან (მაგალითად, ატომები, მოლეკულები) და ამიტომაც აქვთ სტაბილური ფიზიკური თვისებები. აღსანიშნავია, რომ აბსოლუტურად სუფთა ნივთიერება ბუნებაში არ არსებობს, ხოლო ხელოვნურად მისი მიღება პრაქტიკულად შეუძლებელია, თუმცა ახლა იყენებენ მეთოდებს როდესაც მინარევებს ამცირებს — 106 - 107 (მილიონი — ათი მილიონი) ძირითადი ნივთიერების ატომებზე მოდის რამდენიმე მინარევის ატომი. ქიმიკოსები ცდილობენ პრაქტიკაში იყენებენ ნივთიერებებს სადაც მინარევების მინიმალური რაოდენობაა, რადგან მინარევების უმნიშვნელო რაოდენობას შეუძლია შეცვალოს ნივთიერების თვისებები. სუფთა ნივთიერებებისგან უნდა განისხვავოს ნივთიერებათა ნაერთები.
ნაერთი (მრავალმნიშვნელოვანი)

ნაერთს აქვს მრავალი მნიშვნელობა: ნაერთი (ქიმია) - ნივთიერებათა ნაერთი საწვავთა ნაერთი ჰელიუმ-ჟანგბადის ნაერთი
სხეული (მრავალმნიშვნელოვანი)

სხეულს აქვს მრავალი მნიშვნელობა მათ შორის: მათემატიკაში: სხეული (ალგებრა) სხეული (გეომეტრია) სხეული კომპლექსის ფიზიკური სხეული, სხეული (ფიზიკა)-მატერიალური ობიექტი ციური სხეული სხეული (პროგრამირება) მადნის სხეული (გეოლოგია) ბიოლოგიური სხეული ადამიანის სხეული სხეული - ადრე ცოცხალი ორგანიზმის ნაშთი სხეული - წიგნი, სტივენ კინგის რომანი
აფხაზურ-ადიღური ენები

აფხაზურ-ადიღური ენები, ან ჩრდილო-დასავლეთ კავკასიური ენები — ჩრდილო-დასავლეთ კავკასიაში გავრცელებული ენათა ოჯახი. მოიცავს აფხაზურ, აბაზურ, ადიღეურ, ყაბარდოულ და უბიხურ ენებს. აფხაზურ-ადიღური ენები აფხაზურ-აბაზური ენები აფხაზური ენა (120 000) აბაზური ენა (48 000) ადიღური (ანუ ჩერქეზული) ენები ადიღეური ენა (500 000) ყაბარდოული ენა (600 000) უბიხური ენა (მკვდარი) ამ ენათა ერთ ჯგუფად გაერთიანება ეფუძნება მათთვის დამახასიათებელ საერთო ნიშნებს: ფონეტიკაში ხმოვანთა სისტემა მარტივია (2—3 ფონემა), თანხმოვანთა — რთული (80-მდე ფონემა); გრამატიკაში — სახელის სისტემა მარტივია, ზმნისა — შეუდარებლად რთული. ზმნაში პრევერბები და სიტყვაწარმოების პრეფიქსები წარმოდგენილია დიდი რაიოდენობით. სახელისა და ზმნის ფუძეები უპირატესად ერთმარცვლიანია. მარტივი წინადადება ქმნის ინდეფინიტურ, ნომინატიურ და ერგატიულ კონსტრუქციებს. წინადადებაში სიტყვათა რიგს გრამატიკული მნიშვნელობა ენიჭება. აფხაზურ-ადიღური ენების ლექსიკის ერთიანობა დაცულია უპირატესად ნაცვალსახელებში, რიცხვით სახელებსა და ზმნებში, ყველა ეს ენა აგლუტინაციურია პოლისინთეტიზმის ტენდენციითურთ. ამ საერთო ნიშნების გარდა, დასტურდება ზოგიერთი მოვლენა, რომლის მიხედვითაც ცალ-ცალკე ჯგუფდება აფხაზურ-აბაზური ენები (ნივთისა და ადამიანის გრამატიკული კლასების არსებობა, ბრუნვათა სისტემის უქონლობა) და ადიღური ენები (ადიღეური და ყაბარდოული; შედარებით განვითარებული ბრუნება, გრამატიკული კლასების გაქრობა). უბიხურ ენას გარდამავალი ადგილი უჭირავს ამ ორ ქვეჯგუფს შორის. აფხაზურ-ადიღური ენების სხვა ენათა ოჯახებთან ნათესაობა დადასტურებული არ არის, თუმცა ისტორიულად არსებობდა რამდენიმე ჰიპოთეზა, მათ შორის იბერიულ-კავკასიური ენებისა. გ. როგავა, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ., 1977. — გვ. 34. ↑ მ. ქურდიანი, „იბერიულ-კავკასიური ენათმეცნიერების საფუძვლები“, თსუ, 2007