laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
დიდი ხუთეული (ინგლისი)

„დიდი ხუთეული“ (Big Five), გაერთიანებული სამეფოს ხუთი უდიდესი კერძო სააქციო კომერციული საბანკო მონოპოლია — „ბარკლეიზ ბენკი“, „მიდლენდ ბენკი“, „ლოიდზ ბენკი“, „უესტმინსტერ ბენკი“ და „ნეშნლ პროვინშლ ბენკი“. XX საუკუნის დასაწყისიდან ბანკების ეს ჯგუფი ინგლისის ფინანსური კაპიტალის ცენტრია. „დიდი ხუთეულის“ ბანკებში თავმოყრილია გაერთიანებული სამეფოს ბანკების მთელი ანაბრების დაახლოებით 90%. სხვა სახელმწიფოებში მათ 12 ათასამდე განყოფილება აქვთ. 1968 წელს გაერთიანდა ორი ბანკი „უესტმინსტერ ბენკი“ და „ნეშნლ პროვინშლ ბენკი“ და მიიღო „ნეშნლ უესტმინსტერ ბენკის“ სახელწოდება, ხოლო „ბარკლეიზ ბენკმა“ შეიერთა სიდიდით მეექვსე ბანკი ინგლისში „მარტინზ ბანკი“. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 3, თბ., 1978. — გვ. 541.
ჰარიანა

ჰარიანა (Haryana, hy) — შტატი ინდოეთში. ჰარიანა ინდუიზმის ცენტრია. მოსახლეობა - 21.912 ათასი; ფართობი - 44 ათასი; ქალაქები (ათ.) - ფარიდაბადი (1.076), როჰტაკი (292), პანიპატი (267), ჰისარი (262). ადმინ. ცენტრი - ჩანდიგარჰი. ენა – ჰინდი.
ენე ჰუბაი

ენე ჰუბაი (უნგრ. Hubay Jenő, Jenő Hubay von Szalatna, გერმ. Eugen Huber; დ. 15 სექტემბერი, 1858, ბუდაპეშტი — გ. 12 მარტი, 1937, იქვე) — უნგრელი მევიოლინე, დირიჟორი, პედაგოგი და კომპოზიტორი. ბავშვობაში სწავლობდა მამამისთან, მევიოლინე კარლ ჰუბაისთან, 1871-1876 წლებში — ბერლინის უმაღლეს სამუსიკო სკოლაში ი. იოახიმთან, 1876-1878 წლებში კონცერტებს მართავდა ბუდაპეშტში, 1878-1882 წლებში პარიზში (აქვე ოსტატდებობდა ა. ვიეტანთან), 1890 წლებში — პეტერბურგში. სახელი გაითქვა როგორც ევროპის ერთ-ერთმა ბრწყინვალე ვირტუოზმა შემსრულებელმა. 1882-1886 წლებში ბრიუსელის კონსერვატორიის, 1886 წლიდან ბუდაპეშტის ფ. ლისტის სახელობის უმაღლესი სამუსიკო სკოლის პროფესორი (1919-1934 ამ სკოლის დირექტორი). მის მოწაფეთაგან აღსანიშნავია ი. სიგეტი. ნაწარმოებები: 8 ოპერა, მ. შ. ვიოლინოს კრემონელი ოსტატი, 4 სიმფონია, მრავალი სავიოლინო თხზულება, 4 კონცერტი ვიოლინოსათვის ორკესტრთან ერთად და სხვა. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 693.
ჰუასტეკები

ჰუასტეკები (ესპ. Huastecos, Huaxtecos) — ინდიელი ხალხი ჩრდილო აღმოსავლეთ მექსიკაში, რაოდენობა დაახლოებით 140 ათასი კაცი (1978). ჰუასტეკების ისტორია ესპანეთის დაპყრობამდე ნაკლებადაა ცნობილი. თუმცა ენით მაია-კიჩეს ჯგუფს განეკუთვნებიან, ჰუასკეტებისთვის უცნობი იყო მაიას იეროგლიფური დამწერლობა. ჰუასტეკების კულტურა განვითარდა ცენტრალურ მექსიკაში ტოლტეკების კულტურის გავლენით. ამიტომ მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ ჰუასტეკები მაიას ტომს გამოეყვნენ უძველეს პერიოდში. ესპანეთის დაპყრობების დროს ჰუასტეკებმა დიდი წინააღმდეგობა გაუწიეს დამპყრობლებს. თანამედროვე ჰუასტეკების ძირითადი საქმიანობა — ნავთობსარეწებში, მაღაროებში, ფორთოხლისა და თამბაქოს პლანტაციებში მუშაობაა. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 692. შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე „ჰუასტეკები“ ვიკისაწყობში.
ჰუანაკო

ჰუანაკო (ლათ. Lama guanicoe) — ძუძუმწოვარი ცხოველი აქლემისებრთა ოჯახის ლამების გვარისა. მისი სხეულის სიგრძე 180–225 სმ, მასა 60–75 კგ აღწევს. აქვს გრძელი კისერი და კიდურები, მურა ბეწვით დაფარული სხეული. გავრცელებულია სამხრეთ ამერიკის მაღალმთიანეთში პერუდან პატაგონიამდე. ცხოვრობს ძნელად მისადგომ ადგილებში ზღვის დონიდან 5000 მეტრამდე. ქმნის მცირე ჯოგებს. პოლიგამიური ცხოველია. იკვებება ბალახეულობით. ნადირობის ობიექტია (იყენებენ ხორცსა და ტყავს), რის გამოც მისი რაოდენობა მკვეთრად შემცირებულია. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 693.
არმილარიოზი

არმილარიოზი — მცენარის სოკოვანი დაავადება, რომლის გამომწვევია მანჭკვალა სოკო (ლათ. Armilaria mellea). აავადებს ვაშლს, ალუბალს, თუთასა და სხვა კულტურულ მცენარეებს. აგრეთვე ტყის ჯიშებს. იწვევს ფესვის ლპობას (კამბიუმის გამუქება, მერქნის პერიფერიული თეთრი სიდამპლე). ახალგაზრდა მცენარეს არმილარიოზი 1—3 წელიწადში ღუპავს, ზრდასრულს — 10 წელიწადში. დაავადება ვრცელდება რიზომორფებითა და სპორებით. ბრძოლის ღონისძიებანი: დაავადებული ხის ამოძირკვა და ნიადაგის ანტისეპტიკურიი ნივთიერებებით დამუშავება, გაკირიანება, საიზოლაციო თხრილების გაკეთება (70 სმ სიღრმისა); მანჭკვალა სოკოების მოსპობა და სხვა. შოშიაშვილი ი., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ., 1975. — გვ. 580.
ბარნარდის ვარსკვლავი

ბარნარდის ვარსკვლავი — ჯუჯა M 5 სპექტრული ტიპის ვარსკვლავი გველისმჭერის თანავარსკვლავედისა. ხილული სიდიდე 9,5, მანძილი მზიდან 1,83 პს. ვარსკვლავებს შორის უდიდესი საკუთარი მოძრაობით (ვარსკვლავის წლიური კუთხური გადაადგილება ცაზე) ხასიათდება, რაც განპირობებულია ვარსკვლავის შედარებითი სიახლოვითა და მისი დიდი სივრცული სიჩქარით. ამიტომ მას ბარნარდის მფრინავ ვარსკვლავსაც უწოდებენ. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ., 1977. — გვ. 212.
ჰროსვითა განდერსჰაიმელი

ჰროსვითა განდერსჰაიმელი, ჰროტსვითა, როსვითა (გერმ. Roswitha von Gandersheim; დ. 935 — გ. 973) — გერმანელი მწერალი ქალი. წერდა ლათინურ ენაზე. რომაელი მწერლის, ტერენციუსის, მიბაძვითა და მის სიუჟეტებზე დაყრდნობით შექმნა რიტმული პროზითა და ალაგ ჩართული რითმებით გაწყობილი 6 დრამა — ფაქტობრივად მოქმედებებად დაყოფილი დიალოგიზებული მოთხრობები — „გალიკანუსი“, „დელციციუსი“, „კალიმაქე“, „საპიენცია“, „პაფნუციუსი“ და „აბრამი“. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 692. ↑ (not translated to mul), (not translated to mul) ვიკიპედია / — 2001. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q181"></a><a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q876040"></a><a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q185"></a><a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q52"></a> ↑ 2.0 2.1 Deutsche Nationalbibliothek Record #118553941 // ინტეგრირებული ნორმატიული ფაილი — 2012—2016. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302"></a><a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578"></a> ↑ 3.0 3.1 Académie des sciences, belles-lettres et arts de Besançon — Besac: Académie des sciences, belles-lettres et arts de Besançon et de Franche-Comté, 1889. — P. 180. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q2822385"></a><a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q56641870"></a><a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q37776"></a> ↑ Mirabile: Digital Archives for Medieval Culture — SISMEL – Edizioni del Galluzzo. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q85138432"></a><a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q85135665"></a> ↑ LIBRIS — 2012. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q1798125"></a>
ფესვის წნევა

ფესვის წნევა — ძალა, რომელსაც ფესვების მიერ შეწოვილიი წყალი და მასში გახსნილიი მინერალური ნივთიერებები ღეროს გამტარი კონებით აჰყავს მცენარის ზედა ნაწილებში. ფესვის წნევას საფუძვლად უდევს ოსმოსური წნევა. ფესვის წნევა განაპირობებს უჯრედთა მიერ წყლის აქტიურ გადადენას გარკვეული მიმართულებით — ქვემოდან ზემოთ. ფესვის უჯრედთა მიერ წყლის აქტიური გადადენა ადვილად შეიმჩნევა გადაჭრილ ღეროზე. ამ მოვლენას მცენარის ტირილი ეწოდება. ჰაერის მაღალი ტენიანობის დროს წყლის წვეთები გამოიყოფა ფოთლის კიდეებიდანაც (გუტაცია). ფესვის წნევა დაახლოებით 1—3 ატმოსფეროს უდრის. იგი დამოკიდებულია ფესვის ცხოველმოქმედებაზე. დაბალ ტემპერატურაზე და ჟანგბადის უკმარისობისას ფესვის წნევა მცირდება. ფესვის წნევის მაქსიმუმიი აღინიშნება დღისით, მინიმუმი — ღამით. ქვარიანი ლ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 277.
ჰრომანის (რომანის) ქართველთა მონასტერი

ჰრომანის (რომანის) ქართველთა მონასტერი — ძველი ქართული სასულიერო და კულტურული კერა ბიზანტიაში, კონსტანტინოპოლის მახლობლად. ააშენეს ილარიონ ქართველის მოწაფეებმა მისი გარდაცვალების შემდეგ, 876 წელს იმპერატორ ბასილის ხელშეწყობთ. ჩვენამდე მოღწეულია მონასტერში მომზადებული 2 ქართული ხელნაწერი: 1066 წელს სვიმეონ დვალის მიერ გადაწერილი ექვთიმე მთაწმინდელის თარგმანების კრებული (A—№ 134) და XII-XIII საუკუნეების მიჯნაზე ვინმე „იოანე უღირსის“ მიერ გადაწერილი ვანის სახარება. გამოთქმულია მოსაზრება რომ მონასტერი 980 წლიდან ქართული აღარ ყოფილა. ლ. მენაბდე, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 692.
ბედრჟიხ ჰროზნი

ბედრჟიხ ჰროზნი (ჩეხ. Bedřich Hrozný, 1918 წლამდე ფრიდრიხ ჰროზნი, გერმ. Friedrich Hrozny; დ. 6 მაისი, 1879, ლისა-ნად-ლაბემი — გ. 12 დეკემბერი, 1952, პრაღა) — ჩეხი აღმოსავლეთმცოდნე, ლინგვისტი, ვენისა (1914) და პრაღის (1918) უნივერსიტეტების პროფესორი, პრაღის სახელმწიფო უნივერსიტეტის რექტორი (1939), ჩსსრ მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1952). გაშიფრა ძველი ხეთური ენა,რომელიც ინდო-ევროპულ ენათა ჯგუფს მიაკუთვნა და საფუძველი ჩაუყარა ხეთოლოგიის განვითარებას. ჰროზნი ლისა-ნად-ლაბემი-ში (ბოჰემია, ავსტრია-უნგრეთ) დაიბადა. ქალაქ კოლინში მან ებრაული და არაბული ისწავლა. ვენის უნივერსიტეტში სწავლობდა აქადურს, არამეულს, ეთიოპიურს, შუმერულსა და სანსკრიტს. ასევე, სწავლობდა ბერლინის ჰუმბოლდტის უნივერსიტეტში. 1905 წელს, პალესტინაში წარმოებული გათხრების შემდეგ, ჰროზნი ვენის უნივერსიტეტის პროფესორი გახდა. 1906 წელს, ხათუსაში (თანამედროვე ბოღაზქოი, ანკარიდან 200 კმ-ის დაშორებით) გერმანულმა ექსპედიციამ ხეთ მეფეთა არქივი იპოვა, რომელიც ლურსმული დამწერლობით იყო შესრულებული, მაგრამ მანამდე უცნობ ენაზე. მიუხედავად იმისა, რომ ჰროზნი ავსტრია-უნგრეტის არმიაში აქტიურად მსახურობდა, მან 1917 წელს გამოაქვეყნა ენის აღწერილობა და აჩვენა, რომ ის ინდო-ევროპულ ენათა ჯგუფს მიეკუთვნებოდა. 1925 წელს ჰროზნი ჩეხ არქეოლოგთა ჯგუფს გაუძღვა და თურქეთში,სოფელ ქიულთეფეში ასურელ ვაჭართა კონტრაქტებისა და წერილების შემცველი ლურსმული დამწერლობის 1000 ფირფიტა აღმოაჩინა. ასევე, გათხარა ხეთების ქალაქის, ხათუსას მიმდებარე ტერიტორიები. 1944 წელს, გულის შეტევის გამო, ჰროზნი იძულებული გახდა სამეცნიერო მოღვაწეობისთვის თავი დაენებებინა. თავდაპირველად იკვლევდა ძველი შუამდინარეთის მითოლოგიას, კულტურასა და ეკონომიკის საკითხებს. 1915 წელს გაშიფრა ბოღაზქოის არქივის ძირითადი ნაწილის ტექსტთა ენა (ე. ი. ხეთური, იგივე, ნესური, ნესიტური) და დაამტკიცა მისი ინდოევროპული ხასიათი, რითაც საფუძველი ჩაუყარა ხეთოლოგიას (ძირითადი ნაშრომი - „ხეთების ენა“ - გამოქვეყნდა ლაიფციგში გერმანულ ენაზე). 1925 წელს ქიულთეფეში (თურქეთი), არქეოლოგიური გათხრების შედეგად აღმოაჩინა „კაპადოკიური ფირფიტების“ ლურსმული დამწერლობით შესრულებული არქივი. 1922 წელს პირველმა გამოსცა ხეთური კანონები. გარკვეული წვლილი შეიტანა ე. წ. ხეთური, იგივე ლუვიური, იეროგლიფების გაშიფრვაში. ეკუთვნის განმაზოგადოებელი ნაშრომი ძველი წინა აზიის ისტორიაში (1940). იმოგზაურა სსრკ-ის 5 რესპუბლიკაში, მათ შორის საქართველოშიც (1936). ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 692. Dunaevskaia, I. M., and D. G. Reder. “B. Groznyi.” Vestnik drev-nei istorii, 1953, no. 3. Matous, L. B. Horozny: Leben und Forschungswerk eines tschechischen Orientalisten, übers aus dem Tschechischen. [Prague] 1949. Cihař, V. “Bibliographie des travaux de B. Hrozny.” Archiv orien-tálni, 1949, vol. 17. Rona, J. P. La obra de F. Hrozny en el dominio indoeuropeo. Montevideo [1957]. ↑ Luraghi, Silvia (1997). Hittite. Munich: Lincom Europa. p. 1. ISBN 3-89586-076-X. ↑ Falvey, Christian (2009-05-13). "Bedřich Hrozný – Re-Discoverer of the Hittite Language". Radio Praha. წაკითვის თარიღი:09.01.2017.
ალეშ ჰრდლიჩკა

ალეშ ჰრდლიჩკა (ჩეხ. Aleš Hrdlička; დ. 29 მარტი, 1869, ჰუმპოლეცი, ჩეხოსლოვაკია — გ. 5 სექტემბერი, 1943, ვაშინგტონი) — წარმოშობით ჩეხი, ამერიკელი ანთროპოლოგი. 1910-1942 წლებში იყო ვაშინგტონის აშშ-ს ეროვნული მუზეუმის ფიზიკური ანთროპოლოგიის განყოფილების ხელმძღვანელი. ანთროპოლოგთა ამერიკული ასოციაციის და „ფიზიკური ანთროპოლოგიის ამერიკული ჟურნალის“ (1918) დამაარსებელი.. მისი ძირითადი შრომები ეხება ადამიანის წარმოშობისა და ევოლუციის, ამერიკული კონტინენტის პირველად დასახლების პრობლემებს. მრავალწლიანი ექსპედიციების გზით შეისწავლა ჩრდილოეთ და სამხრეთ ამერიკის ინდიელთა სხვადასხვა ტომი, აგრეთვე ალეუტის და კომანდორის კუნძულების მოსახლეობა, რითაც დაადასტურა ჩრდილოეთ ამერიკის ძირეული მოსახლეობის აზიური წარმოშობის თეორია. 1927 წელს წამოაყენა თეორია რომლის მიხედვითაც კაცობრიობამ მთელი თავისი ევოლუციურ განვითარებაში ნეანდერტალელთა სტადია განვლო. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 692. ალეშ ჰრდლიჩკა — ნამუშევრები პროექტ „გუტენბერგზე“ ალეშ ჰრდლიჩკა — ნამუშევრები საიტზე Internet Archive მოკლე ბიოგრაფია დაარქივებული 2005-05-25 საიტზე Wayback Machine. მინესოტას სახელმწიფო უნივერსიტეტი ალეშ ჰრდლიჩკას ბიოგრაფია დაარქივებული 2007-10-23 საიტზე Wayback Machine. ფიზიკური ანთროპოლოგიის ამერიკული ჟურნალში ↑ Who's Who in America 1901-1902 — Marquis Who's Who, 1901. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q1040912"></a><a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q113463113"></a> ↑ birth registry <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q11971341"></a> ↑ 3.0 3.1 3.2 The Fine Art Archive — 2003. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q10855166"></a> ↑ 4.0 4.1 regional database of the Regional Library of Highlands <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q125582843"></a> ↑ SNAC — 2010. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q29861311"></a> ↑ Encyclopædia Britannica <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741"></a> ↑ Czech National Authority Database <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q13550863"></a> ↑ Encyklopedie dějin města Brna — 2004. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q16765207"></a> ↑ Proleksis enciklopedija, Opća i nacionalna enciklopedija — 2009. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q3407324"></a> ↑ https://www.muni.cz/o-univerzite/vyznamenani/cestne-doktoraty-udelene-mu?page=11 ↑ Charles C. Mann (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. knopf, გვ. 164. ISBN -4000-3205-9 Invalid ISBN.
ბარონი

ბარონი (< გვიანდ. ლათ. baro — გერმანული წარმოშობის სიტყვა, რომლის თავდაპირველი მნიშვნელობაა: ადამიანი, მამაკაცი) — დასავლეთ ევროპაში მეფის უშუალო ვასალი. მოგვიანებით თავადაზნაურთა ტიტული. ინგლისის უმაღლეს თავადაზნაურობის იერარქიაში ბარონს უკანასკნელი ადგილი უჭირავს. უფრო ფართო გაგებით, ბარონს უწოდებენ ინგლისის თავადაზნაურობის ზედაფენას, ლორდთა პალატის მემკვიდრეობითს წევრებს. საფრანგეთსა და გერმანიაში ეს ტიტული უფრო დაბლა იდგა, ვიდრე გრაფისა. რუსეთში პეტრე I-მა შემოიღო ბალტიისპირეთის გერმანელ თავადაზნაურობის ზედაფენის წარმომადგენელთათვის. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ., 1977. — გვ. 215.
პროტოხეთები

პროტოხეთები, ხათები — აღმოსავლეთ მცირე აზიის უძველესი ავტოქტონური, მკვიდრი მოსახლეობა ინდოევროპული ტომების (ნესიტები, ხეთები, ლუვიელები, ფალაელები) ანატოლიაში გამოჩენამდე (დაახ. ძვ. წ II ათასწლეულის დასაწყისი). ბინადრობდნენ ხათის ქვეყანაში — ცენტრალურ ანატოლიაში, ტავრის მთებიდან პონტოს ზღვის სანაპიროებამდე. მათი ქვეყანა ძირითადად მოიცავდა დღევანდელ კაპადოკიას. პოლიტიკური ცენტრი იყო ხათუსა (ახლანდელი ბოღაზქოი, თურქეთი). ლაპარაკობდნენ ხათურ (პროტოხეთურ) ენაზე. ამ ენაზე შედგენილი ტექსტები აღმოჩენილ იქნა ბოღაზქოის არქივში. ტექსტები ატარებს რელიგიურ ხასიათს. ძვ.წ. II ათასწლეულში ხათური ენა უკვე „მკვდარი“ იყო. მას უკვე ხეთების სამეფოს დროს გამოიყენებდნენ მხოლოდ ტექსტების შესადგენად. ენისათვის დამახასიათებელია პრეფიქსაცია, შესაბამისად იგი თავისი სტრუქტურით უახლოვდება კავკასიურ, კერძოდ კი აფხაზურ-ადიღეურ და ქართველურ ენებს. პროტოხეთური საზოგადოება ადრეკლასობრივი იყო. ამას ადასტურებს სამეფო ხელისუფლების ამსახველი ისეთი სიტყვების გამოჩენა ტექსტებში როგორიცაა „მეფე“, „დედოფალი“ — შესაბამისი ტიტულებით „თაბარნა“, „თავანანა“, „დიდი ტახტი“ და ა.შ. არქეოლოგიური აღმოჩენები ადასტურებს რომ სოციალური დიფერენციაცია შორს იყო წასული საზოგადოებაში. დასტურდება სამეფო და სატაძრო მომსახურე პერსონალის არსებობა („მესუფრენი“, „ქურუმნი“, „ღვინის მწდენი“ და სხვა). პროტოხეთურ პოლითეისტურ პანთეონს ჰყავდა ამინდის ღვთაება „თარუ“, მზის ღვთაება „ეშთან“, სამყაროს მაცოცხლებელი ღვთაება „თელიფინუ“, მეუფე ქვეყნისა „ვურუნქათე“ და სხვანი. ხათის ქვეყანაში და ზოგადად ხათებში გავრცელებული იყო ლითონის (სპილენძი, ოქრო, ვერცხლი) დამუშავება, მსგავსად სხვა პროტო-ქართველებისა. ხათებისა და ანატოლიაში გადმოსახლებული ინდოევროპელების (კერძოდ ნესიტებისა და ფალაელების) აღრევის შედეგად, ძვ.წ II ათასწლეულის I ნახევარში ჩამოყალიბდა ხეთური მოსახლეობა (ხეთები) რომელმაც მთლიანად მიითვისა ხათების კულტურული ტრადიციები და სახელიც მსგავსი დაირქვა. ხათური ენა Гамкрелидзе Т.В. „Хеттские языки“ и вопрос о переселении в Малую Азию индо-европейских племен „ენათმეცნიერების ინსტიტუტის შრომები. აღმოსავლურ ენათა სერია“, 1957, ტ. 2. გიორგაძე გ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 8, თბ., 1984. — გვ. 213.
ალან ლოიდ ჰოჯკინი

ალან ლოიდ ჰოჯკინი (ინგლ. Alan Lloyd Hodgkin, დ. 5 თებერვალი, 1914, ბანბერი, ინგლისი — გ. 20 დეკემბერი, 1998, კემბრიჯი) — ინგლისელი ფიზიოლოგი და ბიოფიზიკოსი, ნობელის პრემიის ლაურეატი ფიზიოლოგიასა და მედიცინაში (1963, (ენდრიუ ჰაქსლისა და ჯონ ეკლსთან ერთად). ლონდონის სამეფო საზოგადოების წევრი (1948, 1970-1975 პრეზიდენტი), სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის უცხ. წევრი (1976). 1936 წელს დაამთავრა კემბრიჯის უნივერსიტეტი, ხოლო 1952 წლიდან გახდა ამავე უნივერსიტეტის პროფესორი. 1971 წლიდან ლესტერის უნივერსიტეტის კანცლერი. 1959–1965 წლებში დიდი ბრიტანეთის ეროვნული საბჭოს წევრი, სამედიცინო კვლევის დარგში. 1966–1976 წლებში დიდი ბრიტანეთის ზღვის ბიოლოგიური ასოციაციის პრეზიდენტი. მისი ძირითადი შრომები ეხება ნერვული უჯრედების ფიზიოლოგიის, აღგზნებისა და შეკავების მექანიზმებს. თეორიულად და ექსპერიმენტულად დაამტკიცა, რომ ბიოპოტენციალების წარმოშობა დაკავშირებულია უჯრედული მემბრანის მიერ იონთა შერჩევით გამტარობასთან. წამოაყენა ნერვული იმპულსების გენერაციაში იონური გრადიენტების როლის ძირითადი თეორეიები. დაამუშავა და გამოიყენა მემბრანაზე პოტენციალის ფიქსაციის ორიგინალური მეთოდი. ე. ყენია, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 692. ↑ 1.0 1.1 Encyclopædia Britannica <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741"></a> ↑ 2.0 2.1 SNAC — 2010. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q29861311"></a> ↑ 3.0 3.1 Gran Enciclopèdia Catalana — Grup Enciclopèdia, 1968. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q18696256"></a><a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q2664168"></a> ↑ 4.0 4.1 Proleksis enciklopedija, Opća i nacionalna enciklopedija — 2009. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q3407324"></a> ↑ 5.0 5.1 Brozović D., Ladan T. Hrvatska enciklopedija — LZMK, 1999. — 9272 გვრ. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q1264934"></a><a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q429032"></a><a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q18446"></a><a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q1789619"></a> ↑ 6.0 6.1 Munzinger Personen <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q107343683"></a> ↑ ბროკჰაუზის ენციკლოპედია <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227"></a> ↑ Deutsche Nationalbibliothek Record #119080303 // ინტეგრირებული ნორმატიული ფაილი — 2012—2016. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302"></a><a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578"></a> ↑ 9.0 9.1 9.2 9.3 9.4 9.5 9.6 Kindred Britain <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q75653886"></a> ↑ The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1963 — Nobel Foundation. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q1781959"></a> ↑ Table showing prize amounts — Nobel Foundation, 2019. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q1781959"></a> ↑ Award winners : Copley Medal — Royal Society. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q123885"></a> ↑ Lectures and Prizes — The Physiological Society. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q7757011"></a>
რომან მახარაძე

რომან მახარაძე (დ. 15 სექტემბერი, 1929, ჩოხატაურის რაიონი, სოფელ სამება — გ. 22 დეკემბერი, 1998) — ქართველი ფერმწერი, გრაფიკოსი, ილუსტრატორი, კინოს მხატვარი. რომან მახარაძე დაიბადა 1929 წლის 15 სექტემბერს, ჩოხატაურის რაიონის სოფელ სამებაში, კაპიტო მახარაძისა და პისტი ქურიძის მრავალშვილიან ოჯახში, სადაც 3 ვაჟი და 4 ქალი იზრდებოდა. უფროსი მათ შორის ოფელია პროფესიით ეკონომისტი, წლების განმავლობაში მუშაობდა თბილისის წიგნის ფაბრიკაში; მომდევნო, ვაჟა, 1941 წელს წავიდა სამამულო ომში, საიდანაც აღარ დაბრუნებულა; ქალიშვილი ელენე თბილისის ბავშვთა ინტერნატში მსახურობდა ექთნად; ვალიდა – პროფესიით ფილოლოგი, რუსული ენისა და ლიტერატურის სპეციალისტი იყო; ნაზი – ახალაზრდა ასაკში გარდაიცვალა; უმცროსი ვაჟი – რევაზი, გეოფიზიკის ინსტიტუტის წამყვანი მეცნიერ–თანამშრომელი იყო. 1949 წელს რომან მახარაძე ჩაირიცხა თბილისის სამხატვრო აკადემიის ფერწერის ფაკულტეტზე, სადაც ასწავლიდნენ ცნობილი პედაგოგები: მოსე თოიძე, ალექსანდრე ციმაკურიძე, კორნელი სანაძე. 1955 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო სამხატვრო აკადემიის პეიზაჟის კლასი. მისი სადიპლომო ნამუშევარი იყო „საბავშვო ბაღი“ (ხელმძღვანელი კორნელი სანაძე). 1955 წელს დაოჯახდა. მეუღლე – ელენე ნებიერიძე, პროფესიით ფილოლოგი, წლების განმავლობაში მუშაობდა მასწავლებელთა დახელოვნების ინსტიტუტში განყოფილების გამგედ. 1957 წელს შეეძინათ პირმშო – გიორგი, 1960 წელს – ირაკლი, ხოლო 1963 წელს – ზაზა. გიორგი პროფესიით ფიზიკოსია, ირაკლი — ამჟამად აბბა ალავერდელი მიტროპოლიტი დავითი, განათლებით არქიტექტორი, ზაზა კი — სამთო სპეციალისტი. 1958–66 წლებში რომან მახარაძე მუშაობდა კინოსტუდია „ქართულ ფილმში“ დამდგმელ მხატვრად. გააფორმა ხუთი მხატვრული ფილმი. 1966—68 წლებში საქართველოს ტელესტუდიის დამდგმელი მხატვარია. 1967 წლიდან საქართველოს მხატვართა კავშირის წევრია. 1968–78 წლებში გამომცემლობა „საბჭოთა საქართველოს“ უფროსი მხატვრული რედაქტორია, 1978—82 წლებში — გამომცემლობა „ხელოვნების“ უფროსი მხატვრული რედაქტორი, 1982 წლიდან გარდაცვალებამდე კი მუშაობდა ქართულ ენციკლოპედიაში უფროს მხატვრულ რედაქტორად. გაფორმებული აქვს ათეულობით წიგნი, რომელთაგან რამდენიმე აღინიშნა ჯილდოებით. წარმატებული იყო რომან მახარაძის პერსონალური გამოფენა, რომელიც თბილისში 1985 წელს, ქართული ენციკლოპედიის გამომცემლობის შენობაში გაიმართა. გამოფენამ თავისებურად შეაჯამა რომან მახარაძის შემოქმედება როგორც ფერწერის, ისე წიგნის გრაფიკის დარგში. აღსანიშნავია მისი მონაწილეობა აკვარელის გამოფენაზე გერმანიის ფედერაციულ რესპუბლიკაში. რომან მახარაძის ნამუშევრები დაცულია შალვა ამირანაშვილის სახელობის ხელოვნების მუზეუმში, რამდენიმე სურათი მისი უწმინდესობის, საქართველოს კათოლიკოს პატრიარქის, ილია II-ის პირადი საკუთრებაა, ასევე ბევრია წარმოდგენილი კერძო კოლექციებში. რომან მახარაძე გარდაიცვალა 1998 წლის 22 დეკემბერს 69 წლის ასაკში ხანგრძლივი მძიმე ავადმყოფობის შემდეგ. ავტოპორტრეტი წითელი სახლი, 1977 ნარიყალა, 1979 თბილისის ძველი უბანი, 1972 ხეები, 1974 კონსტანტინე გამსახურდიას პორტრეტი, 1986 ქუჩაში, 1980 ეტიუდი დავით გარეჯი მარტო ქუჩაში, 1975 თეთრი სახლი, 1972 აბანოთუბანი, 1993 რომან მახარაძე, გამომცემლობა „იოანე ნათლისმცემლის სავანე, ჩაკიდული თხემები“, 2014 წელი.
ხათური ენა

ხათური ენა, პროტოხეთური ენა — წარმოადგენდა ცენტრალური და აღმოსავლეთ ანატოლიის ჩრდილოეთ ოლქებში გავრცელებული უძველესი მკვიდრი მოსახლეობის, პროტოხეთების ენას, რომელიც არ განეკუთვნება ინდოევროპულ ან სემიტურ ენათა ოჯახს. ინდოევროპულ ხეთურ-ლუვიურ ენებზე მოლაპარაკე ტომების მცირე აზიაში გადმოსახლების შემდეგ, ძვ. წ. III ათასწლეულის ბოლოს, ხათური ენა განდევნა ახლად ჩამოსახლებულმა ინდოევროპულმა ტომების ენებმა (ხეთურმა, ფალაურმა), რომლებმაც ხათურის, სუბსტრატული ენის მძლავრი გავლენა განიცადეს. რიტუალური ხასიათის მცირერიცხვოვანი ტექსტები ხათურ ენაზე გვხვდება საკუთრივ ხეთურ ტექსტებს შორის, სადაც ისინი მოხსენიებულია როგორც hattili, ე.ი „ხათურად“ შესრულებული პასაჟები. ამ ტექსტების ფრაგმენტული ხასიათის გამო ძნელია ხათური ენის გრამატიკულ სტრუქტურისა და ლექსიკის რამდენადმე სრული აღდგენა. საზოგადოდ ხათური პრეფიქსული ტიპის აგლუტინაციური ენაა, რომელიც გარკვეულ სტრუქტურულ-ტიპოლოგიურ მსგავსებას ავლენს მთელ რიგ კავკასიურ ენებთან (განსაკუთრებით აფხაზურ-ადიღურ და ქართველურთან). Гамкрелидзе Т.В. „Хеттские языки“ и вопрос о переселении в Малую Азию индо-европейских племен „ენათმეცნიერების ინსტიტუტის ნაშრომები“ გამყრელიძე თ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 414.
ავტოქორები

ავტოქორები (ბერძ. άυτο — „თვით“, χωρέω — „მივდივარ“, „წინ მივიწევ“) — მცენარეები, რომლებიც ვრცელდება გარემო ფაქტორთა ზემოქმედების გარეშე: ან გახეთქილი მწიფე ნაყოფიდან თესლის გატყორცნით (მექანოქორია), ან ნიადაგში ნაყოფის თვითჩამარხვის გზით (გეოკარპია), ანდა სიმძიმის ძალის მეშვეობით ნაყოფისა და თესლის ჩამოცვენით (ბაროქორია). ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ., 1975. — გვ. 176.
მასკულინიზაცია

მასკულინიზაცია (ლათ. masculinus — მამრობითი) — გამამაკაცურება, კაცის ან ქალის ორგანიზმში მამაკაცური ნიშნების გაძლიერება. ხშირად ამ ტერმინით აღნიშნავენ მამაკაცის ორგანიზმში მამაკაცური ნიშნების ფიზიოლოგიურ ან პათოლოგიურ გაძლიერებას. პათოლოგიური მასკულინიზაციის დროს მამაკაცებს სექსუალური გამოვლინებები უფრო მეტად აღენიშნებათ. ზოგჯერ ისინი შეიძლება ცდებოდნენ მიღებული ეთიკური ნორმების ჩარჩოებს (მაგალითად, მკვეთრად გაზრდილი ლიბიდოს ფორმით — სატირიაზისი). ქალებთან ანდროგენების ჰიპერპროდუქციას მივყავართ მეორადი მამაკაცური სასქესო ნიშნების განვითარებასთან (იხ. ვირილიზმი). როგორც წესი, ქალებთან მასკულინიზაციას თან ახლავს ლიბიდოს გაძლიერება. შესავალი ლგბტ ჟურნალისტიკაში/[ავტ. შორენა გაბუნია; რედ. ირაკლი ვაჭარაძე; არასამთავრობო ორგანიზაცია „იდენტობა“]. - თბ., 2013. - 319 გვ.; 20 სმ.. - დანართები: გვ. 145-316. - განმარტ. ლექსიკონი: გვ. 3-34
ფესვფეხიანები

ფესვფეხიანები (ლათ. Rhizopoda) — უმარტივესი ცხოველების ქვეკლასი. მათი სხეული პროტოპლაზმისაგან შედგება და დაფარულია თხელი აპკით, რის გამოც ფესვფეხიანები ფორმაცვალებადი არიან. აქვთ ცრუფეხები — სამოძრაო და საკვების მიმტაცებელი ორგანოები. ფესვფეხიანების ზომა რამდენიმე მკმ-იდან 3 მმ-ს (ნამარხიი ფორმები 5 სმ-მდე) აღწევს. ქვეკლასში 5 რიგია: ამებები, რომელთაგან ზოგი ადამიანისა და ცხოველთა ნაწლავის პარაზიტია; ნიჟარიანი ამებები — მტკნარი წყლის ბინადრები; ფორამინიფერები — ზღვის ფორმები, რომელთაც ახასიათებთ რთული სასიცოცხლო ციკლი; მზიარები; სხივარები ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 277.