laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
შილდის ეკლესია და სასახლე

შილდას ეკლესია და სასახლე — ყვარლის მუნიციპალიტეტის, სოფელი შილდის არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს სოფლის მიდამოებში, გრძელ ქედად წოდებულ ადგილას. ორივე შენობა დანგრეულია. ნაგები იყო ნატეხი და რიყის ქვით კირის ხსნარზე. ეკლესიიდან შემორჩენილია ჩრდილოეთ კედელი და მისი მინაშენის მცირე ნაწილი. ეკლესიასთან ახლოს სასახლის კედლების ნაწილებია. სასახლე გეგმით სწორკუთხაა. შედგებოდა რამდენიმე სათავსოსგან. სასახლის დასავლეთით საწნახლის ნანგრევები და წყლის რეზერვუარის ნაშთებია. დვალი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 453.
გრემის სწორკუთხა ნაგებობა

გრემის სწორკუთხა ნაგებობა — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ გრემის მეფე-დიდებულთა უბნის ჩრდილოეთ განაპირას. მოსახლეობაში ცნობილია როგორც „აკადემია“, თუმცა ისტორიულ წყაროებში არანაირი ცნობა არ არის შემორჩენილი. ამჟამად დანგრეულია და მხოლოდ საძირკველია შემორჩენილი. ნაგებობის გეგმა კვადრატს წააგავდა ზომებით (20,5X18,5 მ.), შედგებოდა ორი სხვადასხვა ზომის ნაწილისაგან. აღმოსავლეთ ნაწილი დასავლეთ ნაწილს სამჯერ აღემატება. აღმოსავლეთისა და დასავლეთის მიმართულებით განლაგებულია წაგრძელებული, თითქმის თანაბარი ფართობის სამი დარბაზი. მათგან შუა სამხრეთით მდებარე ერთიანია, ჩრდილოეთით მდებარე კი, ორ არათანაბარ სათავსოდ იყო გაყოფილი. ნაგებობის მეორე, მთავარი ნაწილისაგან კედლით გამიჯნული ნაწილის კიდეებში, თითო დიდი ოთახია, რომელთა შორის მოქცეულ ნაწილში, სხვადასახვა ზომის, ოთხი პატარა სათავსო, რომლებიც ჭადრაკულად ყოფილა განალგებული. ისინი სამეურნეო დანიშნულებისთვის გამოიყენებოდა. შენობის კედლები ნაგები ყოფილა რიყის ქვითა და აგურით, ეს ყველაფერი აქა-იქ შემორჩენილი ფრაგმენტებით ირკვევა, დარბაზები მოპირკეთებული იყო აგურით. ნანგრევებში დიდი რაოდენობით აღმოჩნდა ღია ცისფერი და მუქი ლურჯი ფერის შორენკეცები. დვალი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 385.
გრემის წმინდა გიორგის მეორე ეკლესია

გრემის წმინდა გიორგი ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ გრემის განაპირას,გ. ხახუტაშვილის ვენახში. დათარიღებულია გვიანი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია (6,4X4,5 მ). ნაგებია ნატეხი ქვითა და აგურით. წყობა ირეგულარულია. დაზიანებულია: ჩამოშლილია გადახურვა, თითქმის მთლიანად განადგურებულია ჩრდ. და სამხრ. ფასადების საპირე წყობა. ასევე სამწუხაროდ არ შემორჩენილა ლავგარდანი. ტაძარს შესასვლელი დასავლეთ კედლიდან აქვს, კარს შიგნიდან თარაზული გადახურვა აქვს. აღმ-ით უსწორმასწორო, ღრმა აფსიდია, სადაც შეისრულთაღიანი სარკმელი და ორი მცირე ზომის ოთხკუთხა ნიშაა. მსგავსი თითო ნიშა გრძივ კედლებშიცაა. აფსიდაში სარკმლის ქვემოთ და ჩრდ. ნიშის მარჯვნი, კედელზე, მიშენებულია სამწახნაგა ტრაპეზი. აფისიდის თაღი ოდნავ შეისრულია, დას კედელზე, შეისრულთაღიანი სარკმელია, დარბაზი გადახურულია ქარგილზე ასხმული შეისრული კამარით. ინტერიერი შელესილია. იატაკი მოპირკეთებულია კვადრატული ფილებით. კუპრეიშვილი ბ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 393-394.
აბაშის ციხე

აბაშის ციხე — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის ჩრდილო-აღმოსავლეთით 8 კილომეტრზე, მდინარე დურუჯის ხეობაში, იელგორად წოდებულ ადილზე თარიღდება XV საუკუნით. ციხე გეგმით თითქმის ოთხკუთხედია (38 x 24 მ). საშენ მასალად გამოყენებულია რიყის ქვა. ციხის აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებში ჩართულია თითო ოთხკუთხა კოშკი. მათგან აღმოსავლეთით მთლიანად გალავნის აბრისს გარეთაა გატანილი, დასავლეთით კი გალავნის შიგნითაა დაზიანებულია: ფრაგმენტულადაა შემორჩენილი ციხის ჩრდილო და სამხრეთ კედლები, აღმოსავლეთ კოშკი თითქმის მთლიანად დანგრეულია. ციხის შესასვლელი ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეშია. შესასვლელამდე ადის ქვის განიერი კიბე, რომელიც მიშენებულია დასავლეთ კოშკის ჩრდილო კედელზე დასავლეთ კოშკი ოთხი სართულის სიმაღლეზეა შემორჩენილი. შესასვლელი მას პირველ სართულზე, აღმოსავლეთიდან აქვს. სართულის კედლებში რამდენიმე ნიშა და სათოფურია. მსგავსი ნიშნები და სათოფურები დანარჩნენ, სართულებზეც. კოშკს ხის სართულშუა გადახურვა ჰქონია. კუპრეიშვილი ბ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 330.
ჭიკაანის უსანეთის ეკლესია

ჭიკაანის უსანეთის ეკლესია — ყვარლის მუნიციპალიტეტის, სოფელი ჭიკაანის არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს სოფლის მიდამოებში, წიწკანაანთ სერზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია ყორე ქვითა და კირის ხსნარით. მოგვიანებით მისთვის დასავლეთიდან მიუდგამთ ნატეხი ქვით და აგურით ნაშენი ორსართულიანი სამრეკლო. ძეგლი დაზიანებულია: ჩამოშლილია ეკლესიის საბურავი და ლავგარდნის მნიშვნელოვანი ნაწილი, დაბზარულია ეკლესიის კედლები, სამრეკლოს მეორე ნაწილის ზედა ნაწილები ალაგ-ალაგ მონგრეულია. ერთადერთი შესასვლელი ეკლესიას დასავლეთიდან აქვს - სამრეკლოს პირველი სართულიდან. კარი გარედან თაღოვანია, შიგნიდან - თარაზულადაა გადახურული. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ღერძზე ვიწრო, პთხკუთხა სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის სამხრეთით და ჩრდილოეთით მოწყობილია თითო სწორკუთხა, სამალავიანი ნიშა. ერთი ნახევარწრიულთაღოვანი სარკმელი სამხრეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილშია. აღმოსავლეთ სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, მიშენებულია კუბური ფორმის ტრაპეზი. აფსიდი გადახურულია წესიერი ფორმის კონქით, რომლის ნახევარწრიული თაღი აფსიდის მხარს ეყრდნობა. საკურთხეველი დარბაზისგან გამიჯნული იყო ქვის კანკელით, რომლის მცირე ნაწილიც ჯერ კიდევ შემორჩენილია. შიგნით ეკლესია გადახურულია ქარგილზე დასხმული ნახევარცილინდრული კამარით. სამრეკლო ნატეხი ქვითა და აგურითაა ნაგები. მისი პირველი სართული გეგმით კვადრატულია. მის ჩრდილოეთ კედლის დასავლეთ ნაწილში გაჭრილია გარედან თაღით, ხოლო შიგნიდან თარაზულად გადახურული შესასვლელი. დასავლეთ კედელში კი - ნახევარწრიულთაღოვანი სარკმელი. სართული გადახურულია დადაბლებული პროპორციების მქონე გუმბათოვანი კამარით. სამრეკლოს მეორე სართული, შიგნიდან და გარედან, რვაწახნაგოვანი ფანჩატურია, რომლის თითოეულ წახნაგში თითო ვიწრო, მაღალი სარკმელია გაჭრილი. კუპრეიშვილი ბ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 474.
შილდის პირველი კოშკი

შილდის პირველი კოშკი— არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ შილდის თავში, ჩრდილოეთ განაპირას, მდინარე ჩელთის მარცხენა ნაპირას. თარიღდება გვიანდელი შუა სუკუნეებით. კოშკი გეგმით კვადრატულია (6.5 x 6.5 მეტრი), ოთხსართულიანი, ნაგებია ძირითადად წვრილი რიყის კვით. არქიტექტორულიი ელემენტების (ძირითადად თაღების) გამოსაყვანათ გამოყენებულია კვადრატული აგური. კოშკის გარეთა კედლების წყობაში აშკარად შესამჩნევია ქრონოლოგიურად განსხვავებული ორი სამშენებლო ფენა, რომლებიც ერთმანეთისგან, როგორც ფერით, ისე წყობის ხასიათითაც განსხვავდება. კოშკის ოთხივე კედლის ზედაპირი (დაახლოებით ორი სართულის სიმაღლეზე) გასწორებულია ბათქაშით, რის გამოც უფრო ღია ფერისა ჩანს. კედლების ზედა ნაწილები შეულესავია. აქ ქვა თითქმის იგივე ზომისაა, მაგრამ ქვედა ნაწილებისგან განსხვავებით,ფორმისა და ზომის მიხედვით შერჩეულია და დაწყობილია ჰორიზონტალურ რიგად. შესასვლელი ორია - პირველ და მეორე სართულზე, ჩრდილოეთით, ორივე კარი თაღოვანია, გამოყვანილია აგურით. შიგნით კი, ფიცრული გადახურვა აქვთ. კოშკის პირველი სართულის შესასვლელის პირდაპირ, სამხრეთ კედელში, გეგმით ნახევარწრიული, თაღოვანი ბუხარია. რომლის ორივე მხარეს თითო, სწორკუთხა ნიშაა მოწყობილი. აღმოსავლეთ, დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლებში ორ-ორი ცალმაგი სათოფურია. ერთი შეწყვილებული სათოფურია სამხრეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში, ნიშის ქვემოთ. მეორე სართულის აღმოსავლეთ კედელში ორი ცალმაგი სათოფურია, დასავლეთისაში - ერთი, თითო შეწყვილებული სათოფური სამხრეთით და ჩრდილოეთითაა. აღმოსავლეთ კედლის სამხრეთ ნაწილში აგურით გამოყვანილი შეისრულთაღიანი ბუხარია. ბუხრის მარჯვნივ, ოდნავ ზემოთ, სწორკუთხა ნიშა. მსგავსი ნიშა დასავლეთითაცაა, სართულის სამხრეთ-დასავლეთ კუთხესთან, კედლებში, თიხის სამი მცირე ქოთანია ჩადგმული (ორი სამხრეთით, ერთი - დასავლეთით), რომლებსაც, სავარაუდოდ, ტყვიისა და თოფის წამლის შესანახად იყენებდნენ. მესამე სართულის თითოეულ კედლებში თითო შეწყვილებული სათოფურია. აღმოსავლეთ, სამხრეთ და დასავლეთ კედლებში - თითო სწორკუთხა ნიშიც. მეოთხე სართულის ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედლებში თითო სწორკუთხა ღიობია (სიმაღლე - 80 სანტიმეტრამდე, სიგანე - 60 სანტიმეტრამდე). აღმოსავლეთ კედელი ყრუა, ხოლო დასავლეთისაში ერთი შეწყვილებული სათოფურია მოწყობილი. კოშკის სართულშუა გადახურვა ხის ყოფილა (შემორჩენილია კოჭების საყრდენი ბუდეები) დვალი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 457.
ახალსოფლის ბაბაანთ კოშკი და ეკლესია

ახალსოფლის ბაბაანთ კოშკი და ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ახალსოფლის მიდამოებში, ბაბაშვილების ვენახში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ორივე ნაგებობა ნაშენია ნატეხი და ყორე ქვით, კირის ხსნარზე. კოშკი გეგმით კვადრატულია (6x6 მ) შემორჩენილია სამი სართულის სიმაღლეზე. ჩაქცეულია სართულშუა გადახურვები, რომლებიც გამართული ყოფილა ხის კოჭებზე (შემორჩენილია ბუდეები) შესასვლელი პირველ სართულზეა, სამხრეთ კედელში. კარი გარედან სწორკუთხაა, შიგნიდან თაღოვანი, სართულის დანარჩენ კედლებში თითო სათოფურია. სათოფურები დანარჩენ სართულებზეცაა. კოშკის სამხრეთ მხრიდან მიდგმული აქვს პატარა დარბაზული ეკლესია, რისგანაც მხოლოდ აღმოსავლეთის ნახევარიღაა შემორჩენილი (სიგრძე 2,5 მ) აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, სწორკუთხა სარკმლით და მის ორსავე მხარეს მოწყობილი თითო სწორკუთხა ნიშით. აფსიდი დარბაზისგან გამოყოფილი იყო ფართო პილასტრებით. გიორგობიანი კ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 354-355.
შილდის მეორე კოშკი

შილდის მეორე კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი დგას ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ შილდის ბუშელაშვილების უბანში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. კოშკი გეგმით თითქმის კვადრატულია (6,9 x 6,3 მეტრი). ნაგებია რიყის ქვითა და კირის ხსნარით. შემორჩენილია ორი სართული. პირველი სართული ამოვსებულია ნანგრევებითა და მიწით. შესასვლელი მეორე სართულის აღმოსავლეთ კედელშია. სართულის კედლებში ექვსი თაღოვანი ნიშა და ცხრა სათოფურია მოწყობილი. სამხრეთ კედლის შუაში აგურით ნაგები, გეგმით ნახევარწრიული, შეისრულთაღოვანი ბუხარია.კოშკს ხის სართულშუა გადახურვა ჰქონია. აბაშიძე მ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 195.
შილდის წმინდა გიორგის ეკლესია და კოშკი

შილდის წმინდა გიორგის ეკლესია და კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ შილდაში, ყვარლის მუნიციპალიტეტში. დგას სოფლის ძველ სასაფლაოზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია. დასავლეთიდან ეკვრის გეგმით კვადრატული, სამსართულიანი კოშკი, რომელიც ეკლესიას წყობის გადაბმით უკავშირდება ძველი ნაგებია ნატეხი და რიყის ქვით კირის ხსნარზე. გამოყენებულია აგურიც. ეკლესიას ორი შესასვლელი აქვს. ჩრდილოეთ და სამხრეთით დასავლეთ კედელში გაჭრილი კარით იგი კოშკის პირველ სართულს უკავშირდება. ეკლესიის დარბაზი აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აფსიდით, რომლის ღერძზე თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის სამხრეთით მოწყობილია ერთი თაღოვანი ნიშა, ჩრდილოეთით კი - ორი. ერთი მათგანი გეგმით ნახევარწრიულია. თითო თაღოვანი სარკმელი სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებშიცაა. ჩრდილოეთ სარკმლის ქვეშ მოწყობილია ოთხკუთხა ნიშა. აფსიდის შუაში დგას კუბური ფორმის ტრაპეზი. შიგნით ეკლესია გადახურულია შეისრული ფორმის, ქარგილზე სხმული კამარით. კოშკის პირველი სართულის ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედლებში მოწყობილია თითო ოთხკუთხა ნიშა. სამივე სართულის სამხრეთი, დასავლეთი და ჩრდილოეთი კედლების შუაში კი ორმაგი სათოფურებია. თითო ცალმაგი სათოფურია აღმოსავლეთ კედლის ბოლოებში. კუპრეიშვილი ბ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 471.
გრემის ეკლესიათა კომპლექსი

გრემის ეკლესიების კომპლექსი — ყვარლის მუნიციპალიტეტის,სოფელი გრემის არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს ნაქალაქარის სავაჭრო უბნის აღმოსავლეთ განაპირას, მთავარანგელოზთა მთის ძირში. შედგება სხვადასხვა პერიოდის, ერთმანეთის გვერდიგვერდ მდგარი სამი ეკლესიისგან. იგი თარიღდება XVI-XVII საუკუნეებით. თავდაპირველად აუგიათ მცირე ზომის ეკლესია, რომლისთვისაც სამხრეთიდან მიუშენებიათ სიგრძით ტოლი, მაგრამ უფრო ვიწრო ეკლესია, ხოლო ჩრდილოეთით, 1.2 მეტრის მოშორებით, დაუდგამთ შედარებით მოზრდილი ეკლესია. ასევე თავდაპირველი ეკლესიისთვის სამრეკლო დაუშენებიათ. ბოლოს, თავდაპირველ და ჩრდილოეთით მდგარ ეკლესიებს შორის, მოუწყვიათ ვიწრო, გეგმით სწორკუთხა სათავსო, რომლის თავზე, მომდევნო ხანებში, მეორე სართულია დაშენებული. ეკლესიები ძირითადად ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობითაა ნაშენი. სამრეკლო და სათავსოს მეორე სართული მთლიანად აგურისაა. სამივე ეკლესიას შესასვლელი დასავლეთოდან აქვს. შუა ეკლესიის კარი სწორკუთხაა, განაპირების - შეისრულთაღოვანი. სამივე ეკლესია აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევრადწრიული აფსიდით, რომლის ღერძზეც თაღოვანი სარკმელია მოწყობილი, მის ორივე მხარეს კი არის თითო მცირე ზომის ნიშა. თითო ნიშა ჩრდილოეთ ეკლესიის გრძივ კედლებშია, ერთი არის სამხრეთ ეკლესიის ჩრდილოეთის კედელში. შუა და ჩრდილოეთ ეკლესიებში, საკურთხევლის სარკმლის გარდა, თითო მსგავსი სარკმელი დასავლეთის, აღმოსავლეთის და ჩრდილოეთის კედლებშიცაა. ეკლესიები შიგნიდან გადახურულია ოდნავ შეისრული კამარით, გარედან კი კრამიტის ორკალთა სახურავი აქვს. სათავსოს მეორე სართულის სახურავი ცალფერდაა. სამრეკლო ექვსწახნაგა ფანჩატურია, რომლის ყოველ წახნაგში თითო განიერი, მაღალი თაროა. ეკლესიების კედლები დასრულებულია აგურის საფეხურიანი, ხერხულა ლავგარდნით. ანალოგიური ლავგარდანი სამრეკლოს ფანჩატურსაც აქვს. სამხრეთით მდგარი ეკლესიის დასავლეთ ფასადზე, შესასვლელის ზემოთ, მცირე ზომის სწორკუთხა ნიშაა. მის ორივე მხარეს კი არის თითო, გაცილებით მაღალი სწორკუთხა ნიშა, რომლებშიც თითოვე ხაჩკარია ჩასმული. მსგავსი ნიშა ჩრდილოეთით მდგარი ეკლესიის შესასვლელის გვერდითაცაა. დვალი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 367.
ჭიკაანის ციხე

ჭიკააანის ციხე — არქიტექტორული ძეგლი მდებარეობს სოფლის სამხრეთით, ციხეებად წოდებულ ადგილზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ენობა გეგმით სამხრეთიდან, ჩრდილოეთისკენ ოდნავ წაგრძელებული სწორკუთხედია (7.5 x 5.3 მეტრი), ნაგებია რიყის ქვითა და კირის ხსნარით, ძლიერ დაზიანებულია: შემორჩენილი კედლების სიმაღლე 2.5-3 მეტრია; შიგნითა კედლების საპირე წყობა დიდ ფართობზე ჩამოშლილი აქვს. ერთადერთი შესასვლელი სამხრეთ კედლის შუაშია. კარი გარედან შეისრული თაღითაა გადახურული, შიგნიდან კი - თარაზულად, ნაგებობის შიდა სივრცე განივი კედლით (1.5 მეტრ სიმაღლეზე შემორჩენილია დასავლეთ ნახევარის და აღმოსავლეთ ნახევრის ნაშთი) გაყოფილი იყო ორ არათანაბარ ნაწილად, რომელთაგანაც ჩრდილოეთისა თითქმის ოთხჯერ უფრო დიდია. სამხრეთ ნაწილში, ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეში, გვირაბში ჩასასვლელი ხვრელია მოწყობილი. შენობის აღმოსავლეთ კედელი გარედან გამაგრებულია მძლავრი კონტრფორსით, რომელსაც ნისკარტისებრი მოყვანილობა აქვს. ციხის ახლოს შემორჩენილა კიდევ ორი, თითქმის მთლინად დანგრეული, მცენარეებით დაფარული ნაგებობა ორივე რიყის ქვით ყოფილა ნაგები ორივე შენობისგან, ალაგ-ალაგ, კედლის ფრაგმენტებიღაა შემორჩენილი (მაქსიმალური სიმაღლე 1.5 მეტრი) და გასუფთავების გარეშე მათი გეგმირება არ ირკვევა. კიკაჩეიშვილი პ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 230.
შილდის სამლოცველო

შილდის სამლოცველო — წარმართული საკულტო ნაგებობა. არქეოლოგიური ძეგლი, რომელიც მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ შილდის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში. თარიღდება ძვ. წ. XIV-XII საუკუნეებით. 1976-1978 წლებში შეისწავლა რეოლოგიური კვლევის ცენტრის კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის ყვარლის რაზმმა, რომელსაც ხელმძღვანელობდა ბ. მაისურაძე. გაითხარა დაახლოებით 34×32 მეტრ ფართობი. გამოვლინდა ნატეხი ქვის მშრალი წყობით ნაშენი გეგმით წრიული მოყვანილობის ნაგებობის ნაშთი, რომლის აღმოსავლეთ ნახევარი მიწის ხვნის დროს იყო დაზიანებული. ნაგებობის შუა ნაწილში დაფიქსირდა ნატეხი ქვითვე ნაშენი, ასევე წრიული ნაგებობა. დიდი ნაგებობის ჩრდილოა-აღმოსავლეთ ნაწილში დაფიქსირდა კედლის რადიკალურად გადამკვეთი, ერთმანეთის პარალელური ორი კედელი, რომელთა შორის მოქცეული იყო შესასვლელი დერეფანი. შესასვლელთან იდგა ნაცრით სავსე თიხის ჭურჭელი. ერთი მსგავსი ჭურჭელი დაფიქსირდა შიდა ნაგებობის სამხრეთ ნაწილში. ხოლო მეორე დიდინ ნაგებობის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში – კედელთან. შიდა წრიულ ნაგებობაში მდგარ ჭურჭელში აღმოჩნდა ბრინჯაოს 72 შუბის პირი, ორი სატყევარი, ორი ცული, უმბონები, სამი ნამგალი და ბალთა. მეორე ჭურჭელი კი სავსე იყო ერთმანეთზე შედუღებული ბრინჯაოს ნივთებით. ჭურჭელში ასევე დაფიქსირდა სარდიონის მინისა და პასტის მძივები. გათხრების დროს, შიდა ნაგებობის გარეთ, აღმოჩნდა სამი დიდი ორმო, რომლებშიც, სავარაუდოდ, ხდებოდა ნივთების შეწირვა. თითოეული მათგანი მეტად მდიდარი იყო არქეოლოგიური მასალით. პირველ ორმოში გამოვლინდა ასზე მეტი შავად ან ნაცრისფრად გამომწვარი თიხის ჭურჭელი, ბრინჯაოს შუბისპირი, შუბისპირის იმიტაცია. მეორე ორმოში – თიხის დიდი ზომის ჭურჭლის ნატეხები, სასმისები, ბრინჯაოს მახვილის ცხრა იმიტაცია. მესამე ორმოში – დიდი და მცირე ზომის ჭურჭელი, ჭურჭლის ნატეხები. არქეოლოგიური მასალა დიდი რაოდენობით გამოვლინდა სამლოცველოს დანარჩენ ტერიტორიაზეც. მათ შორის სარდიონის, მინის, პასტის და ბრინჯაოს სამაჯურები, ამიერკავკასიური ტიპის ბრინჯაოს ცულები, სატევრები, ბრინჯაოს აბჯრის ფირფიტები, სატეხი ნამგლები, კაუჭები, ბრინჯაოსავე ანთროპომორფული და ზოომორფული ქანდაკებები. მთლიანად ტერიტორიაზე აღმოჩნდა ბრინჯაოს 3457 ნივთი. ნაგებობის შიგნით, შესასვლელთან ახლოს, დადასტურდა ქვებით შემოვაკებული ოთხკუთხა ბაქანი – საკურთხეველი. სამლოცველოზე საწესო რიტუალები ძირითადად, ნაყოფიერების ღვთაების პატივსაცემად სრულდებოდა, რომელიც ამავე დროს ნადირობის ღვთაებაც იყო. ბრინჯაოს ზოდები, საბრძოლო იარაღისა და სამკაულების ნახევარფაბრიკატების არსებობა არ უნდა გამორიცხავდეს სამლოცველოს შექმნაში მეტალურგ ხელოსანთა მონაწილეობასაც. სამლოცველოს ფუნქციური დატვირთვის განსხვავებული ვარაუდი გამოითქვა. ლ. ჭილაშვილმა მისი აზრით, ქვეყნის მხარეების მიმართ სამლოცველოს ორიენტაციით, არქიტექტურული ფორმით და ზოგიერთი შენაწირი ნივთის რაობით, იგი უნდა უკავშირდებოდეს ციურ მნათობთა ტრიადას – მზეს, მთვარეს და ვენერას. ამ მნათობებთან უნდა იყოს დაკავშირებული ასევე, სამლოცველოს შიგნით სამი ორმოს მოწყობაც და სამი ჭურჭლის დადგმა. მაისურაძე ბ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 461-462.
ყვარლის აღდგომის ეკლესია

ყვარლის აღდგომის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, რომელიც მდებარეობს ყვარლის ჩრდილოეთ ნაწილში, მზექალაშვილების უბანში. ეკლესია დარბაზულია (10,7x6,8 მეტრი). ნაგებია რიყის ქვით. კარ-სარკმლების წირთხლებში, საკურთხევლის კუთხეებში და ფასადზე, დეკორატიული ელემენტების შესაქმნელად გამოყენებულია გადახურვა; აღმოსავლეთ სარკმელთან განგრეულია აფსიდის კედელი, ალაგ-ალაგ მონგრეულია გრძივი კედლების ზედა ნაწილები. შენობას ორი თაღოვანი შესასვლელი აქვს - სამხრეთიდან და დასავლეთიდან. ორივე მათგანი შიგნიდან და გარედან სწორკუთხა შეღრმავებაშია ჩასმული. დასავლეთ შესასვლელის გვერდებზე თითო სათოფურია. აღმოსავლეთით ღრმა, კუთხეებში მომრგვალებული და დარბაზის გრძივი კედლებიდან მხრებით გამოყოფილი, თითქმის ბრტყელი საკურთხეველია, რომელშიც დაბალი, შეისრულთაღიანი სარკმელია გაჭრილი. მსგავსი სარკმელია დასავლეთის კედელში, ხოლო ორ-ორი გრძივ კედლებში, ასევე საკურთხეველში. სარკმლის ორივე მხარეს, სხვადასხვა ზომის ორ-ორი ნიშაა, მათგან მოზრდილები ისრულთაღოვანია, პატარები - სწორკუთხა, ინტერიერი შელესილია. აღმოსავლეთ ფასადზე, სარკმლის ზემოთ, წყობაში, შეღრმავებული ჯვარია გამოსახული, სამხრეთ და დასავლეთ ფასადებზე, შესასვლელის ორივე მხარეს, ვერტიკალურად განლაგებული სამ-სამი შეღრმავებული რომბია. სამხრეთ შესასვლელის ზემოთ და დასავლეთ ფრონტონზე მცირე, ტოლმკლავა ჯვრის რელიეფური გამოსახულებაა. დასავლეთ შესასვლელის თავზე მცირე, სწორკუთხა ნიშაა. ეკლესიის კედლები დასრულებულია აგურის ოთხსაფეხურიანი ლავგარდნით. დვალი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 330.
შილდის წმინდანების ეკლესია

შილდის წმინდანების ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ შილდაში, ყვარლის მუნიციპალიტეტში. დგას სოფელ ჭიკაანის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ორ კილომეტრზე. თარიღდება XIX საუკუნით. ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია აგურით სქელი კირის ხსნარზე. ძლიერ დაზიანებულია: ჩაქცეულია კამარა და კონქი, მონგრეულია კედლების ზედა ნაწილი. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდა, რომლის ღერძზე თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. აფსიდი დარბაზისგან გამოყოფილია მხრებით. კუპრეიშვილი ბ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 471.
ჭიკაანის ციხე-გალავანი

ჭიკაანის ციხე გალავანი — არქიტექტორული ძეგლი მდებარეობს აღმოსავლეთით, 3 კილომეტრზე, ვაკეზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ნაგებია ნატეხი და რიყის ქვის სწორხაზოვანი რიგებით. ციხის გეგმა კვადრატის მიახლოებული სწორკუთხედია (დაახლოებით 75 x 70 მეტრი), რომლის ოთხივე კუთხეში მდგარა ცილინდრული კოშკი. ძეგლი თითქმის მთლიანად დანგრეულია. შემორჩენილია ჩრდილო-დასავლეთის კოშკი (შიდა დიამეტრი - 4.7 მეტრი) და მასთან დაკავშირებული კედლების მცირე ნაწილები, სამხრეთ-დასავლეთის კოშკის ნაშთი. გალავნის სამხრეთ კედელი და აღმოსავლეთ კედლის მცირე ნაწილი. კუპრეიშვილი ბ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 231.
ახალსოფლის დავითგარეჯის ეკლესია

ახალსოფლის დავითგარეჯის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ახალსოფელში, თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია (13,2X7,3 მ) ნაგებია ყორე ქვით. გამოყენებულია შირიმიც. დაზიანებულია: ჩაქცეულია გადახურვა, მონგრეულია კედლების ზედა ნაწილი. შესასვლელი სამია - დასავლეთით, სამხრეთით და ჩრდილოეთით. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია. ღერძზე თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. სარკმლები ჩრდილოეთ და დასავლეთ კედლებშიცაა. აღმოსავლეთ სარკმლის ორივე მხარეს თითო ფართო, ოთხკუთხა ნიშაა, აფსიდის მხრებზე შემორჩენილია სატრიუმფო თაღის ქუსლები. აფსიდის ჩრდილოეთ მხართან კი, კანკელის ნაშთი. კუპრეიშვილი ბ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 355.
ყვარლის ლაშარის ჯვარი

ლაშარის ჯვარი — ეკლესია, არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ შილდაში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. იგი არის დარბაზული და ნაგებია ნატეხი ქვით. მოგვიანებით შეულესავთ და შეუთეთრებიათ. დაზიანებულია, ჩაქცეულია გადახურვა, მორღვეულია კედლების ზედა ნაწილი. შესასვლელი ჩრდილოეთიდანაა. ეკლესია უაფსიდოა და აღმოსავლეთით სწორი კედლითაა დასრულებული, რომლის შუაში გაჭრილია ოთხკუთხა სარკმელი. მსგავსი სარკმელი დასავლეთ კედელშიაცაა. სამხრეთ კედელში მოწყობილია ღრმა ნიშა. დარბაზში დგას მასიური ტრაპეზი, რომელსაც დასავლეთიდან ნიშები აქვს. კუპრეიშვილი ბ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 460.
შილდის წმინდა ნინოს ეკლესია

შილდის წმინდა ნინოს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის, სოფელ შილდაში, სოფლის სკოლასთან. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია, გეგმით სწორკუთხა. ნაგებია ნატეხი ქვით. დაზიანებულია: ჩაქცეულია კამარა, კონქი. ამჟამად შენობა ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ მოწყობილი ხის სახურავითაა გადახურული. შენობას ორი შესასვლელი აქვს - სამხრეთიდან და დასავლეთიდან. კარები გარედან შეისრულთაღიანია, შიგნიდან - სწორკუთხა. აღმით ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ღერძზე ვიწრო, ოთხკუთხა სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის სამხრეთით და ჩრდილოეთით თითო ოთხკუთხა ნიშაა, ხოლო ქვემოთ, კედელზე, მიდგმულია ოთხკუთხა ტრაპეზი. კუპრეიშვილი ბ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 471.
გრემის ნაქალაქარის მეოთხე ეკლესია

გრემის ნაქალაქარის მეოთხე ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის, სოფელ გრემის ნაქალაქარის სავაჭრო უბნის ჩრდილო-აღმოსავლეთ განაპირას, მთის ფერდობზე. იგი თარიღდება XVI-XVII საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია ნატეხი ქვით, რომელთა წყობაც არის ტლანქი. შესასვლელი აქვს დასავლეთის მხრიდან. აღმოსავლეთით არის ნახევარწრიული აფსიდი, რომლის ღერძზეც არის სწორკუთხა სარკმელი, ხოლო მის ორივე მხარეს თითო ნიშა მდებარეობს. ერთი სწორკუთხა ნიშა ასევე არის ჩრდილოეთ კედელშიც. აფსიდი გადახურულია ტლანქად ნაწყობი არაწესიერი ფორმის კონქით. კონქის თავი არის მოისრული და ასეთივე ფორმისაა კამარაც. დასავლეთ კედელში, შესასვლელის ზემოთ, არის სწორკუთხა სარკმელი. ეკლესიის დასავლეთ კედელზე დადგმულია მასიური და ტლანქად ნაგები სამრეკლო, რომლის უმეტესი ნაწილი ნატეხი ქვის არის, დანარჩენი კი-აგურის. სამრეკლოს ოთხოვე კუთხეში არის თითო ვიწრო, შეისრული თაღოთ გადახურული ღიობი. სამრეკლოს პირამიდული ფორმის სახურავი აქვს. დვალი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 366.
ალექსანდრე აფხაზის საფლავი

ალექსანდრე აფხაზის საფლავი — ისტორიული ძეგლი მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ახალსოფლის სასაფლაოს შესასვლელში. შემოზღუდულია რიყის ქვით. საფლავზე, შუაში ძევს თლილი ქვა. ფიქლის კვარცხლბეკზე (სიმაღლე 2 მეტრი) დგას თეთრი მარმარილოს ბიუსტი, საფლავის ქვაზე კი არის წარწერა: „აქ განისვენებს ამ ახალსოფლის დამაარსებელი თავადი ალექსანდრე სვიმონის ძე აფხაზი, რომელიც დაიბადა 1823 წელსა 21 მარტსა და გარდაიცვალა 1885 წელსა 2-სა დეკემბერს". ბერძენიშვილი ც., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 354.