laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
ლიდია გეილერ ტეხადა

ლიდია გეილერ ტეხადა (ესპ. Lidia Gueiler Tejada; დ. 28 აგვისტო, 1921, კოჩაბამბა — გ. 9 მაისი, 2011, ლა-პასი) — ბოლივიის ქალი პრეზიდენტი (17 ნოემბერი, 1979 – 18 ივლისი, 1980). 1948 წლიდან აქტიურად ჩაება პოლიტიკაში და გაერთიანდა ნაციონალურ-რევოლუციურ მოძრაობაში, რომელმაც აქტიური მონაწილეობა მიიღო 1952 წლის რევოლუციაში. 1956-1964 წლებში იყო დეპუტატთა პალატის წევრი. 1964 წელს პოლიტიკური ზეწოლის გამო წავიდა ემიგრაციაში. 15 წლის შემდეგ დაბრუნდა სამშობლოში და გახდა ახლადარჩეული დეპუტატთა პალატის პრეზიდენტი. 1979 წლის სამხედრო გადატრიალების შემდეგ დეპუტატთა პალატამ აირჩია დროებით პრეზიდენტად. 1980 წლის ახალი სამხედრო გადატრიალების შემდეგ კი დატოვა თანამდებობა და საცხოვრებლად საფრანგეთში წავიდა, სადაც ცხოვრობდა 1981 წლის 4 აგვისტომდე. სამშობლოში დაბრუნების შემდეგ აქტიურად ჩაება დიპლომატიურ სამსახურში: იყო ბოლივიის ელჩი საფრანგეთში, ვენესუელასა და გერმანიის ფედერაციულ რესპუბლიკაში. დაწერილი აქვს ორი ავტობიოგრაფიული წიგნი „ქალი და რევოლუცია“ (1960) და „ჩემი ლიდერობის სურვილი“ (2000). მისი ინიციატივით დაარსდა და დღესაც აღინიშნება ბოლივიელ ქალთა დღე — 11 ოქტომბერი. მეუღლეს გაშორებულია, ჰყავს ერთი ქალიშვილი — ტერეზა. გარდაიცვალა 2011 წლის 9 მაისს, ხანგრძლივი ავადმყოფობის შემდეგ 89 წლის ასაკში. ქალი პრეზიდენტების სია "The New York Times": Elección de Bachelet es un avance de las mujeres en el mundo, EMOL, Jueves 19 de enero de 2006 დაარქივებული 2009-05-31 საიტზე Wayback Machine. ლიდია: ქალი ისტორიაში ფოტო ↑ „Bolivia's former woman President Gueiler dies at 89“. Global Times. May 10, 2011. დაარქივებულია ორიგინალიდან — სექტემბერი 2, 2011. ციტირების თარიღი: მაისი 10, 2011.
მოკიდებული

მოკიდებული, მოკიდული — ფეოდალური დაჯგუფების სახეობა ძველ საქართველოში. ამ სახის დაჯგუფებაში ერთიანდებოდნენ ერთი მრწამსისა და მიზანდასახულობის თანამოაზრე ფეოდალთა საგვარეულოები. ბერძენიშვილი ნ., საქართველოს ისტორიის საკითხები, წგნ., 3, თბ., 1966; ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 69.
მოკლეზედაფრთიანი ხოჭოები

მოკლეზედაფრთიანი ხოჭოები, სტაფილინები (ლათ. Staphylinidae) — მწერების ოჯახი ხეშეშფრთიანთა რიგისა. აქვთ ვიწრო და წაგრძელებული (1,5-40 მმ) სხეული. მათი მატლები მოძრავია. ოჯახში 30 ათასი სახეობაზე მეტია. იკვებებიან მწერებით, მატლებით, პატარა ტკიპებითა და სხვა. ზოგი სასოფლო-სამეურნეო კულტურების მეორეხარისხოვანი მავნებელია. Paedurus-ის გვარის მოკლეზედაფრთიანი ხოჭოების სისხლი შხამიანია და კანზე მოხვედრისას ადგილობრივ ანთებას იწვევს. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 69.
მოკლეთავა ბაყაყისებრნი

მოკლეთავა ბაყაყისებრნი (ლათ. Brachycephalidae) — უკუდო ამფიბიების ოჯახი. სხეულის სიგრძე 4 სმ-მდეა. გავრცელებულია ცენტრალურ და სამხრეთ ამერიკაში. ხმელეთის ან მეხეური ფორმებია. ოჯახში 2 გვარია გაერთიანებული: მეხეური ბაყაყები (Ischnocnema) და საკუთრივ მოკლეთავა ბაყაყები (Brachycephalus). კანის ჯირკვლების სეკრეტი შხამიანია. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 69.
სურამულა

სურამულა — მდინარე საქართველოში, ხაშურის და ქარელის მუნიციპალიტეტებში. ფცის მარჯვენა შენაკადი. სათავე აქვს ლიხის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 1200 მეტრზე. სიგრძე 42 კილომერტი. აუზის ფართობი 719 კმ². საზრდოობს წვიმის, თოვლისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმოვარდნები — შემოდგომაზე, წყალმცირობა — ზამთარში. საშუალო წლიური ხარჯია 12,5 მ³/წმ. აფხაზავა ი., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, თბ., 1985. — გვ. 610. ↑ თუმცა 2011 წლის ზაფხულში მდინარეზე აღინიშნა ღვარცოფი, რაც არაა დამახასიათებელი ლიხის ქედის მდინარეებისათვის. იხ. წყალდიდობა სურამში (2011)
მოლარე

მოლარე — სალაროს დაბალი მოხელე ძველ საქართველოში. ერთდროულად რამდენიმე მოლარე არსებობდა. მოლარეები მოლარეთუხუცესს ემორჩილებოდნენ. მოლარე სალაროს რომელიმე განყოფილებას განაგებდა. მეფის საჩუქარი სტუმრისათვის მოლარეებს უნდა მიერთმიათ. მოლარეების სარგოს შეადგენდა სტუმართაგან მიღებული საჩუქარი („რაც სტუმარს ენამუსებოდეს“), სალაროში შესული საჩუქრებისა და სალაროდან გაცემული ჯამაგირის წილი. მოლარეები ჰყავდათ როგორც მეფეს, ისე დედოფალსა და ფეოდალებს. თანამედროვე ქართულში „მოლარე“ ეწოდება პირს, რომელიც განაგებს სალაროს, ფულის გამცემა-მიღებას. სურგულაძე ი., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 70. სურგულაძე ი., საქართველოს სახელმწიფოს და სამართლის ისტორიისათვის, ტ. 1, თბ., 1952, გვ. 188-192; ჯავახიშვილი ივ., ქართული სამართლის ისტორია, წგნ., 2, ნაკვ. 1, ტფ., 1928, გვ. 183-186.
მოლარეთუხუცესი

მოლარეთუხუცესი — მოლარეთა უფროსი, სალაროს მაღალი მოხელე ძველ საქართველოში. ფეოდალური საქართველოს გაერთიანების ხანაში მოლარეთუხუცესი სალაროს განაგებდა და მსახურთუხუცესს ექვემდებარებოდა. გვიანდელი ფეოდალურ პერიოდში მოლარეთუხუცესს სალაროს ძირითადი განყოფილება, მთავარი ყუთი ებარა (სალაროს კი სალაროს ნაზირი განაგებდა); ცალ-ცალკე არსებობდა მეფის მოლარეთუხუცესისა და დედოფლის მოლარეთუხუცესის თანამდებობები. ფუტკარაძე ი., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 70. სურგულაძე ი., საქართველოს სახელმწიფოს და სამართლის ისტორიისათვის, ტ. 1, თბ., 1952, გვ. 188-192; ჯავახიშვილი ივ., ქართული სამართლის ისტორია, წგნ., 2, ნაკვ. 1, ტფ., 1928, გვ. 183-186.
მოლითი

მოლითი შეიძლება აღნიშნავდეს: მოლითი - სოფელი ბორჯომის მუნიციპალიტეტში მოლითი - სოფელი ხარაგაულის მუნიციპალიტეტში
Magik (სერია)

Magik — ტიესტოს ტრანს მიქსების კრებულების სერია. ამ სერიის გამოშვება, რომელშიც შედის 7 კომპილაციური ალბომი, დაიწყო 1997 და დასრულდა 2001 წელს. სერიებში შესულ ალბომებს იგი უშვებდა საკუთარი ლეიბლზე, Black Hole Recordings. Magik One: First Flight (15 სექტემბერი, 1997) Magik Two: Story of the Fall (8 მაისი, 1998) Magik Three: Far from Earth (14 ოქტომბერი, 1998) Magik Four: A New Adventure (6 ივნისი, 1999)‎ Magik Five: Heaven Beyond (3 თებერვალი, 2000)‎ Magik Six: Live in Amsterdam (17 ივნისი, 2000)‎ Magik Seven: Live in Los Angeles (17 მაისი, 2001)‎
ბრედა

ბრედა — ქალაქი ნიდერლანდებში, ჩრდილოეთ ბრაბანტის პროვინციაში. მდებარეობს მდინარე მარკზე, მარკისა და აარეს შესართავთან. არის დიდი სარკინიგზო კვანძი, სამდინარო ნავსადგური. განვითარებულია ლითონდამუშავება და მანქანათმშენებლობა, ელექტროტექნიკის, საფეიქრო, სამკერვალო, ტრიკოტაჟის, ტყავ-ფეხსაცმლის, კვების მრეწველობა, სიგარებისა და ხელოვნური აბრეშუმის წარმოება. მოქმედებს სამეფო სამხედრო აკადემია. 1974 წ. — 119 ათასი 2007 წ. — 170 491 ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ., 1977. — გვ. 512.
წერაქვის სამონასტრო კომპლექსი

წერაქვის სამონასტრო კომპლექსი — XII—XIII სს-ის ქართული კულტურული ძეგლი. მდებარეობს ქვემო ქართლში, მარნეულის მუნიციპალიტეტში, მდინარე შულავერის მარცხენა მხარეზე, სოფელ წერაქვთან. მასში შედის XII—XIII სს-ის ღვთისმშობლის მიძინების სახელობის სამნავიანი დარბაზული ეკლესია (კედელზე XV საუკუნის ლაპიდარული წარწერით), შუა საუკუნეების წმინდა გიორგის სახელობის ეკლესია, სამრეკლო, მარანი და გალავანი. 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია. ბერძენიშვილი დ., ფანასკერტელთა ფეოდალური საგვარეულოს ისტორიიდან, საქართველოს ისტორიული გეოგრაფიის კრებული, ტ. 1, 1960, გვ. 95 ბერძენიშვილი დ., „ხევი ბოლნისისა“ IV, თბ., 2003, გვ. 235-235 გიორგობიანი ბ., წერაქვის სამონასტრო კომპლექსი, გაზ. „ახალგაზრდა კომუნისტი“, 1988 (28 ივნ.), გვ. 4 ↑ საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება № 665, 2006 წლის 7 ნოემბერი, ქ. თბილისი, კულტურის ზოგიერთი უძრავი ძეგლისათვის ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის მინიჭების შესახებ. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2016-03-21. ციტირების თარიღი: 2020-02-22.
მოლოდიოჟ გრუზიი

„მოლოდიოჟ გრუზიი“ (რუს. „Молодёжь Грузии“) — ახალგაზრდული გაზეთი საქართველოს სსრ-ში, საქართველოს ახალგაზრდა ლენინური კომუნისტური კავშირის ცენტრალური კომიტეტის ორგანო, გამოდიოდა 1921 წლის 31 მაისიდან თბილისში, კვირაში 3-ჯერ, რუსულ ენაზე. „მოლოდიოჟ გრუზიის“ წინამორბედია ამიერკავკასიის პირველი ახალგაზრდული გაზეთი „მოლოდოი რაბოჩი“, რომელიც 1919 დაარსდა ბაქოში, საქართველოში (თბილისში) გამოვიდა საბჭოთა ოკუპაციის შემდეგ (1921) და ამიერკავკასიის კომკავშირის სამხარეო კომიტეტის ორგანო იყო. 1937 წლიდან „მოლოდოი სტალინეცი“ ერქვა, ხოლო 1961 წლის 18 ნოემბრიდან — „მოლოდიოჟ გრუზიი“. აშუქებდა კომკავშირული ცხოვრების აქტუალურ პრობლემებს, ქვეყნის პოლიტიკურ-ეკონომიკურ საკითხებს. ბეჭდავდა სტატიებს ახალგაზრდობის აღზრდის, შრომისა და განათლების შესახებ. აქვეყნებდა წერილებს ლიტერატურაზე, ხელოვნებაზე, სპორტზე და სხვა თემებზე. ტირაჟი 70 ათასი ცალი (1981 წლის მონაცემები). საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდეგ გამოდიოდა Новая Газета-ს სახელით. დაიხურა 1991 წლის შემოდგომაზე. წულაძე დ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 84. ↑ ჯონსი ს., „საქართველო: პოლიტიკური ისტორია დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ“ = Georgia: A Political History of Independence, თბილისი: სოციალური მეცნიერებების ცენტრი, 2013 [2012]. — გვ. 94, ISBN 978-9941-0-5972-8.
მოლოზანა

მოლოზანა (ლათ. Viburnum orientale) — ბუჩქი ადოქსასებრთა ოჯახისა. მისი სიმაღლე 2 მ აღწევს. ზედა ნაწილში 3-ნაკვთიანი კვერცხისებრი ფოთლები და ნორჩი ყლორტები აქვს. თეთრი ძაბრისებრი ყვავილები შეკრებილია ფარისებრ ყვავილებად. ნაყოფი წითელია, ოვალური და შეიცავს მცირე რაოდენობით წვენსა და ფქვილოვან რბილობს. გავრცელებულია სომხეთსა და ჩრდილო-აღმოსავლეთ ანატოლიაში. ჩვენში უმთავრესად დასავლეთ საქართველოს მთის ქვედა და შუა სარტყელის ტყეებში იზრდება. კარგი თაფლოვანი მცენარეა. ხინთიბიძე ლ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 84. ↑ სუხიტაშვილი კახაბერ, საქართველოს ყვავილოვანი მცენარეები, თბ.: კავკასიის გარემოსდაცვითი არასამთავრობო ორგანიზაციების ქსელი, 2018. — გვ. 14.
მოლოქი

მოლოქი (ლათ. Moloch horridus) — ხვლიკი ჯოჯოსებრთა ოჯახისა. მისი სხეულის სიგრძე 22 სმ აღწევს. პატარა თავი და განიერი სხეული აქვს. დაფარულია მოღუნული ეკლებით, რომლებიც თვალებს ზემოთ და კეფაზე რქებს წააგავს. მოლოქი ფერს იცვლის განათებისა და ტემპერატურის მიხედვით. გავრცელებულია ავსტრალიის ქვიშიან უდაბნოებში. იკვებება ჭიანჭველებით. მრავლდება კვერცხებით. წვიმის დროს კანით შეიწოვს წყალს, რომელსაც მარაგად ინახავს. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 84.
ტრირის ამფითეატრი

ტრირის ამფითეატრი — რომაელთა დროიდან შემორჩენილი ამფითეატრი ტრირში. მშენებლობა დასრულდა ჩვ. წელთაღრიცხვის დაახლოებით 100 წელს და 20 000 მაყურებელს იტევდა. არენას ქვევით სარდაფული სივრცე ჰქონდა, რომელიც დღესაც მემონახულია. აქვე იყო მექანიკური სახის კონსტრუქცია, რომელიც ძალიან ჰგავდა თანამედროვე ლიფტებს. ამ ლიფტის მეშვეობით სანახაობის მონაწილეები პირდაპირ მოხვდებოდნენ არენაზე. ამფითეატრი იყო ნაწილი რომაული ქალაქის კედლისა და მდებარეობდა პეტრისბერგის მთის ძირას. ერთ–ერთი მიზეზი, რის გამო ეს ნაგებობა ტრირის ამ ნაწილში ააშენეს და არა სხვაგან, იყო ის, რომ არ იყო საჭირო მიწის საგანგებოდ მოზიდვა, ანუ ძეგლი თავისი დანიშნულებით ზუსტად ერგებოდა აქაურ არქიტექტონიკას და თან ნაკლებ სამშენებლო ხარჯებსაც მოითხოვდა. ტრირის ამფითეატრი მიმართულია ჩრდილოეთისაკენ და ჩრდილოეთითა და სამხრეთით ორი გასავალი აქვს. ძეგლის (დაახლოებით ჩვ. წელთაღრიცხვის 100 წ.) აშენებისთანავე იგი გადაიქცა ქალაქ ტრირის მცხოვრებთათვის თავშეყრის ერთ–ერთ მთავარ ადგილად. აქ ადგილობრივი ღირსეულნი, კეისრის ადგილობრივი მოხელეები (ასევე მოგვიანებით პირადად კეისარი მოქალაქეებს) სთავაზობდნენ პურსა და გართობას. ცხოველებისა (venationes) და გლადიატორების ბრძოლებისას სიკვდილ–სიცოცხლის ამბები წყდებოდა. გარდა ამისა, ამ ადგილას აცხადებდნენ ყველა მნიშვნელოვან გადაწყვეტილებას. ტრირის ამფითეატრს ჰქონდა ასევე უჩვეულო დანიშნულება – იგი ასრულებდა ქალაქ ტრირის აღმოსავლეთ კარიბჭის ფუნქციასაც. V საუკუნიდან ამფითეატრის ისევე როგორც ქალაქ ტრირის სხვა ძეგლების დაშლასა და არსებული ქვის სხვა სამშენებლო მიზნებით გამოყენებას შეუდგნენ. 1986 წელს ტრირის რომაული ამფითეატრი ქალაქი სხვა ღირსშესანიშნაობებთან ერთად იუნესკოს მსოფლიო კულტურის საგანძურთა სიაში შეიტანეს. გაზაფხულობით აქ ექსკურსიები იმართება, სადაც მსახიობები გლადიატორ ვალერიუსის ამბებს მოუთხრობენ მაყურებელს. გარდა ამისა, ყოველწლიურად აგვისტოს თვეში აქ იმართება გერმანიის ერთ–ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ხელოვნების ფესტივალი. პური და თამაშები: გლადიატორთა შოუ ამფითეატრში დღისით... ...და ღამით იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები გერმანიაში მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სია ევროპაში (გერმანულ ენაზე) რომაული ტრირი ამფითეატრის ოფიციალური საიტი ექსკურსია გლადიატორ ვალერიუსთან ერთად – სათავგადასავლო მონათხრობი დაარქივებული 2019-04-15 საიტზე Wayback Machine. რომაულთა დროინდელი ამფითეატრის სურათები დაარქივებული 2016-03-04 საიტზე Wayback Machine.
მომავალი (მრავალმნიშვნელოვანი)

მომავალი შეიძლება აღნიშნავდეს: მომავალი — ქართული გაზეთი მომავალი — ქართული ჟურნალი
მომავალი (გაზეთი)

„მომავალი“ — ქართული ყოველდღიური პოლიტიკური და ლიტერატურული გაზეთი, სოციალ-დემოკრატიული მიმართულების ორგანო. გამოდიოდა გაზეთი „ჩანგის“ ნაცვლად 1909–1910 წლებში თბილისში. რედაქტორი-გამომცემელი — ნ. მელიქ-შახნაზარიანცი. გაზეთი აშუქებდა მიმდინარე პოლიტიკურ და ლიტერატურულ საკითხებს, ჰქონდა პოლემიკა გაზეთ „ივერიასთან“ (1909). „მომავალი“ დაიხურა ადგილობრი მთავრობის განკარგულებით. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 85.
მომავალი (ჟურნალი)

„მომავალი“ — ქართული სამეცნიერო პოლიტიკური და ლიტერატურული ჟურნალი, საქართველოს ახალგაზრდა ლენინური კომუნისტური კავშირის ცენტრალური კომიტეტის ორგანო. გამოდიოდა 1921–1924 წლებში თბილისში. აშუქებდა მარქსისტული ფილოსოფიას, პარტიის ისტორიას, მიმდინარე პოლიტიკის, იმდროინდელი ქართული ლიტერატურის ისტორიის, ლიტერატურათმცოდნეობისა და სხვა საკითხებს. თანამშრომლობდნენ დ. აროშიძე, კ. გორდელაძე, დ. გვაზავა, კ. ორაგველიძე და სხვანი. 1924 წლის თებერვლიდან ჟურნალი გამოდიოდა „ახალგაზრდა ლენინელის“ სახელწოდებით. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 85.
მომთაბარე მეცხოველეობა

მომთაბარე მეცხოველეობა — მეცხოველეობის ორგანიზაციის ფორმა, რომლის დროსაც ცხოველები მთელი წლის განმავლობაში ან წლის უმეტეს დროს ერთი სეზონური საძოვრებიდან მეორე გადაჰყავთ იმ პერიოდში, როდესაც ამ სავარგულზე უხვი და ყუათიანი საკვებია. მომთაბარე მეცხოველეობა განსაკუთრებით ხელსაყრელია მთაგორიან ქვეყნებში, სადაც ბუნებრივი სავარგულები წლის სხვადასხვა დროს შეიძლება რაციონალურად გამოვიყენოთ. მომთაბარე მეცხოველეობა მკვეთრად განსხვავდება მოხეტიალე (ქოჩადმავლური) მეცხოველეობისაგან, რომლის დროსაც მოსახლეობას არ აქვს ძირითადი სადგომი თავისი განვითარებული მიწათმოქმედებით, მრეწველობით და ცხოველებთან ერთად მთელი ოჯახები იცვლიან ბინას. მომთაბარე მეცხოველეობა განსხვავდება სტაციონარულ მეურნეობაში ცხოველების მთელი წლის განმავლობაში საძოვრული შენახვისაგანაც, როდესაც მხოლოდ საძოვრების მონაცვლება ხდება ერთსა და იმავე ტერიტორიაზე. მომთაბარე მეცხოველეობის სისტემა ითვალისწინებს ცხვრის, თხის, ღორის, ძროხის შენახვას. მომთაბარე მეცხოველეობის ეკონომიკური მნიშვნელობა დიდია, რადგან ამ სისტემის გამოყენებით მკვეთრად მცირდება ხარჯები საკვების დამზადებაზე, შრომაზე და სხვა, რაც საგრძნობლად ამცირებს პროდუქციის თვითღირებულებას. თავისუფლდება ბევრი სახნავი ფართობი მეურნეობის ძირითად ტერიტორიაზე სხვა სასოფლო-სამეურნეო დარგების განვითარებისათვის. ლეონიძე ლ., მეღორეობა, ტფ., 1924; Рчеулишвили М. Д., Отгонное овцеводство и пути его улучшения, Тб., 1957; რჩეულიშვილი მ., ქსე, ტ. 7, გვ. 86-87, თბ., 1984
მონადირე

მონადირე — სამონადირეო უწყების დაბალი მოხელე ძველ საქართველოში. მონადირეები მონადირეთუხუცესს ექვემდებარებოდნენ. მათ ევალებოდათ სამონადირეო ძაღლების გამოკვება და შესაფერისად გაწვრთნა, აგრეთვე ყოველწლიურად „ძაღლთა აღწერა“. სურგულაძე ი., საქართველოს სახელმწიფოსა და სამართლის ისტორიისათვის, ტ. 1, თბ., 1952, გვ. 221-222; ჯავახიშვილი ივ., ქართული სამართლის ისტორია, წგნ. 2, ნაკვ. 1, ტფ., 1926, გვ. 195-196; სურგულაძე ი., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 89.
მონადირე ძაღლები

მონადირე ძაღლები, ნადირობისათვის განკუთვნილი სპეციალიზებული ძაღლების ჯიშური ჯგუფი. მსოფლიოში მონადირე ძაღლების 100—მდე ჯიშია ცნობილი. მონადირე ძაღლების საშუალებით მოიპოვებენ ძვირფასი ბეწვეულის 60%-ზე მეტს და დიდი რაოდენობით ხორცის მომცემ ნადირ-ფრინველს. განასხვავებენ თანამედროვე მონადირე ძაღლების რამდენიმე ჯგუფს: ყეფიები (რუსულ-ევროპული, დასავლეთციმბირული, აღმოსავლეთციმბირული, კარელიურ-ფინური), რომლებსაც იყენებენ ტყიან და ტყე-ველიან ზონებში ნადირ-ფრინველის მოსაპოვებლად. მოძებნის შემდეგ ისინი ყეფით აჩერებენ ნადირს მონადირის მისვლამდე. საქართველოს დასავლეთ რაიონებში (აჭარა, გურია) არსებობს ყეფიას მსგავსი ძაღლი - „მეკვერნე“ ანუ „ჩაქირი“, იგი ტანად პატარაა, ყურებაცქვეტილი, აქვს მოწითალო თვალები. უხეში წაბლისფერი ბეწვი, თეთრი კისერი, ყელი, კიდურები და კუდის ბოლო. გამოირჩევა უნდობლობით, სიავითა და შეუპოვრობით, საკავშირო სტანდარტს არ განეკუთვნება მცირერიცხოვრების გამო; მადევრები (რუსული, ინგლისურ-რუსული, ანუ ჭრელი, ესტონური, ჰანოვერული, ბავარიული, ფიქსჰაუნდი, ბიგლი, ბასეტი და სხვა), რომლებსაც იყენებენ ტყიან და ტყე-ველიან ზონებში კურდღეზე, მელაზე, მგელზე, ტურასა და ჩლიქოსნებზე სანადიროდ. ისინი ყეფით სდევენ ნადირს კვალზე, სანამ მონადირე არ გადაუჭრის გზას; მწევრები (რუსული გრძელბანჯგვლიანები, რუსული ველის, მოკლებეწვიანი, შუაზიური თაზი, ყირგიზული თაიღანი, ინგლისური, ავღანური, ირანული და სხვა), რომლებსაც იყენებენ კურდღელზე, მელაზე, მგელზე, წვრილფეხა ჩლიქოსნებზე სანადიროდ ღია, გაშლილ ადგილებში. სპეციფიკური აღნაგობა, სწრაფი სირბილი (დაახლოებით 20 მ/წმ) , მახვილი მხედველობა საშუალებას აძლევს ადვილად დაეწიოს და შეიპყროს ნადირი (ეს ძაღლი საქართველოში გადაშენდა); სოროს ძაღლები (ტაქსა, ტერიერი, ფოქსტერიერი), რომლებსაც იყენებენ მელაზე, მაჩვზე, ენოტისებურ ძაღლზე სანადიროდ, სოროში ებრძვიან ნადირს, გარეთ დევნიან ან სოროშივე ახრჩობენ (საქართველოში მცირერიცხოვანია); მეძებრები (სეტერი, პოინტერი, კურცჰაარი, დრატჰაარი და სხვა), იყენებენ ჭაობის, ტყის, ველისა და წყალში მცურავ ფრინველზე სანადიროდ, ეძებენ ყნოსვით, აქვთ დამახასიათებელი ნაბული, უჩვენებენ ფრინველის ადგილსამყოფელს (საქართველოში დიდი პოპულარობით სარგებლობენ და ყველაზე მრავალრიცხოვანი ჯგუფია); სპანიელები (ინგლისური კოკერი და სხვა), ანუ ფრინველების მადევრები. ეძებენ ყნოსვით, ამოაფრენენ ნაბულის გარეშე, მოკლული ფრინველი თვითონვე მიაქვთ პატრონთან. საქართველოში საკმაოდ გავრცელებული ძაღლია. გუნიავა ლ., სააკაძე გ., ქსე, ტ. 7, გვ. 89, თბ., 1984
გიორგი აგიაშვილი

გიორგი თეიმურაზის ძე აგიაშვილი (დ. 1836 — გ. 1901) — რუსეთის არმიის გენერალ-მაიორი, ქუთაისის გუბერნიის თავადაზნაურობის მარშალი (1870-1876). სწავლობდა ქუთაისის უეზდის სასწავლებელში. მონაწილეობდა რუსეთ-თურქეთის ომებში. 1877 წელს რუსეთ-თურქეთის ომში დაიჭრა. 1854 წელს დაჯილდოვდა იუნკერის ჩინით, რაც გამოცხადდა 1855 წლის 13 სექტემბერს კავკასიის კორპუსის ბრძანებულობაში; პრაპორშჩიკი (1861), პოდპორუჩიკი (1868), კაზაკთა პოლკის ლეიბ-გვარდიაში გადაიყვანეს კორნეტად (1871), შემდეგ ხდება პორუჩიკი (1874), შტაბ-როტმისტრი (1879), როტმისტრი (1884), პოლკოვნიკი (1891); ამ უკანასკნელ ჩინში მოიხსენიება 1901 წლის მაისამდე, მოგვიანებით გახდა გენერალ-მაიორი. დაჯილდოებულია ორდენებით, მედლებითა და სხვა. მისი მეუღლე იყო თავადის ასული ნატალია დადიანი. გენერალ-მაიორი გიორგი აგიაშვილი
მონაპირე

მონაპირე — საქართველოს ფეოდალური მონარქიის საზღვრისპირა ოლქის (სანაპიროს) გამგებელი ფეოდალი (ერისთავი ან ერისთავთერისთავი) XII საუკუნისა და XIII საუკუნის I მესამედში. მონაპირე თავისი ფუნქციებით იგივე იყო, რაც მარკგრაფი ფეოდალურ დასავლეთ ევროპაში. სანაპიროები შეიქმნა აღმოსავლეთ საქართველოს თურქ-სელჩუკთაგან განთავისუფლების შემდეგ დავით აღმაშენებლის დროს. მაშინ მონაპირე მეფის მოხელე იყო, მის სრულ მორჩილებაში მყოფი ვასალი. მომდევნო ხანაში იყო თანდათან სანაპიროს მემკვიდრე პატრონად („მემამულე“) იქცა, რომელსაც საკუთარი სუბვასალები ჰყავდა და ფაქტობრივად მეფის ყმადნაფიცი „ხელმწიფის“ როლში გამოდიოდა. მონაპირეთა ინსტიტუტმა დიდი როლი ითამაშა საქართველოს სამხედრო საქმის ორგანიზაციაში, ქვეყნის თავდაცვის სისტემაში. XII-XIII საუკუნეების მიჯნაზე არსებობდა შემდეგო სანაპიროები: ჰერეთის, კამბეჩოვანის, გაგის, ტაშირის, ძორაგეტის, თმოგვის, თორის, სამცხის (არტაანის), შავშეთ-სპერისა (ფანასკერტის) და ყარსის. დავით აღმაშენებელმა სანაპიროთა ნაწილში ჩაასახლა ჩრდილოეთ კავკასიიდან გადმოყვანილი ყივჩაღები. მონაპირე ვალდებული იყოთვალყური ედევნებინა მოსაზღვრე ქვეყნებისათვის და დაეცვა საზღვარი მტრის მოულოდნელი შემოსევებისაგან. იგი სამხედრო დავით ოპერაციებს დამოუკიდებლად აწარმოებდა, შეტევითს კი - მხოლოდ მეფის განკარგულებით. მონაპირე (და სანაპიროს მოსახლეობაც) გარკვეული პრივილეგიებით სარგებლობდა, რის გამოც ფეოდალები და რიგითი მოლაშქრენი „რომელნი შიგნით იყვნეს, იგინი სანაპიროთა იაჯდეს“. მონაპირის მოვალეობა კარგადაა ნაჩვენები ვეფხისტყაოსანში. ავთანდილს, როგორც მონაპირეს, ევალება: დაიცვას საზღვარი, ებრძოლოს მეფის ურჩ მეზებლებს, დროდადრო მეფეს ეახლოს, ძღვენი მიართვას და ანგარიში ჩააბაროს. მონაპირეთა ინსტიტუტი გაუქმდა მონღოლების ბატონობის დაწყებისთანავე. ბარამიძე ა., შოთა რუსთველი და მისი პოემა, თბ., 1966; ბერძენიშვილი ნ., საქართველოს ისტორიის საკითხი, წგნ. 7, თბ., 1974; ჩხატარაიშვილი ქ., უცხოელები XII საუკუნის საქართველოს ლაშქარში, კრ.: საქართველო რუსთაველის ხანაში, თბ., 1966; ჩხატარაიშვილი ქ., ქსე, ტ. 7, გვ. 91, თბ., 1984
მონასპა

მონასპა — სამეფო გვარდია ფეოდალურ საქართველოში. დააარსა დავით აღმაშენებელმა. მონასპაში 5000 მხედარი „მონა“ ანუ მეფის პირად სამსახურში მყოფი რჩეული პროფესიონალი მეომარი შედიოდა. მონასპა მეფის მცველი კორპუსი იყო, რომელიც ხშირად საგარეო მტრების წინააღმდეგ საპასუხისმგებლო სამხედრო ოპერაციებსაც ატარებდა. მონასპაში შედიოდნენ სხვადასხვა ეროვნებისა და სარწმუნოების მოლაშქრეები, ძირითადად, როგორც ჩანს, ქართველი და ჩრდილოეთ კავკასიის მთიელები და თურქთა შემოსევების გამო უმამულოდ დარჩენილი აღმოსავლეთ საქართველოს ფეოდალები. არაქრისტიან „მონათა“ დიდი უმრავლესობა თანდათან გაქრისტიანდა. მოლაშქრეები მუდამ მეფესთან ან სასახლესთან იმყოფებოდნენ და მეფის წყალობით ცხოვრობდნენ. დავით აღმაშენებელი დიდად აფასებდა „მონებს“, რომლებიც მისი ხელისუფლების ძირითად დასაყრდენს წარმოადგენდნენ ფეოდალურ ოპოზოციასთან ბრძოლაში. მონასპა არსებობდა დავით აღმაშენებლის მემკვიდრეთა დროსაც. მონასპის მოლაშქრეები, ცხადია, მონები არ იყვნენ (ამ სიტყვის ჩვეულებრივი გაგებით), ისინი იყვნენ ან თავისუფალი მოთემეები ან მეფის ყმა მცირე აზნაურები. XII საუკუნის განმავლობაში „მონათა“ უმრავლესობა ყმა-მამულით იქნა შეწყალებული და ქართველ ფეოდალთა რიგებს შეერია. 1184 წლის შემდეგ მონასპა აღარ იხსენიება. მონასპის მოლაშქრეთაგან იყვნენ გამოსული გიორგი III-ისა და თამარის დროს მაღალსახელმწიფოებრივ თანამდებობაზე დაწინაურებული „უგვარო“ მოხელეები: მხარგრძელები, აფრიდონი, და სხვანი. მონასპა გამოცდილი და სანდო მეომრებისაგან შედგებოდა, იყო უაღრესად მობილური და საქართველოს სამხედრო წარმატებებში დიდი როლი ითამაშა. ბარამიძე ა., შოთა რუსთველი და მისი პოემა, თბ., 1966; ბერძენიშვილი ნ., საქართველოს ისტორიის საკითხი, წგნ. 7, თბ., 1974; ჩხატარაიშვილი ქ., უცხოელები XII საუკუნის საქართველოს ლაშქარში, კრ.: საქართველო რუსთაველის ხანაში, თბ., 1966; ჩხატარაიშვილი ქ., ქსე, ტ. 7, გვ. 91-92, თბ., 1984
მონასტერი (მრავალმნიშვნელოვანი)

მონასტერი შეიძლება აღნიშნავდეს: მონასტერი — ერთი და იმავე წესდებით მცხოვრები რელიგიური თემი; მონასტერი — სოფელი ახალგორის მუნიციპალიტეტში, გდუს თემში, ალეურის ხეობაში; მონასტერი — სოფელი ახალგორის მუნიციპალიტეტში, წინაგრის თემში, ლეხურის ხეობაში; მონასტერი — ქურთის მუნიციპალიტეტის სოფლების ძველი დასახელება; ზემო მონასტერი — სოფელი ქურთის მუნიციპალიტეტში; ქვემო მონასტერი — სოფელი ქურთის მუნიციპალიტეტში; მონასტერი — სოფელი ხაშურის მუნიციპალიტეტში.
მონასტერი

მონასტერი (ბერძ. monasterion — განდეგილის სენაკი) — ბუდიზმისა და ქრისტიანობაში ერთი და იმავე წესდებით მცხოვრები რელიგიური თემი. ქრისტიანობაში ცნობილია მამაკაცთა და ქალთა მონასტრები. უძველესი მონასტერი წარმოიქმნა ინდოეთში ძვ. წ. I ათასწლეულის შუა ხანაში. პირველი ქრისტიანული მონასტერი ჩამოყალიბდა IV საუკუნეში ტაბენისში (ეგვიპტე). ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე: მონასტერი Sumela Monastery Public Domain photographs and texts, and information regarding medieval monasteries. Monastery Italy
მონაცვლე კაცი

მონაცვლე კაცი — დავით ბატონიშვილის „საქართველოს სამართლისა და კანონთმცოდნეობის მიმოხილვის“ მიხედვით (მუხლები 750-753), მომჩივნის ან მოპასუხის წარმომადგენელი, რწმუნებული სასამართლოში. სხვა საისტორიო წყაროებში მონაცვლე კაცის ანუ ვექილობის ინსტიტუტი დამოწმებული არ არის. ვექილი კეკელია მ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 93-94.
მონო...

მონო... (ბერძნ. monos — ერთი, ერთიანი, ერთადერთი) — რთული სიტყვის შემადგენელი ნაწილი, რომელიც ნიშნავს „ერთს“, მაგ., მონოთეიზმი, მონოგრამია. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 96.
მონოგენეზური მწოველები

მონოგენეზური მწოველები (Monogenoidea), პარაზიტული ბრტყელი ჭიების კლასი. აქვთ ბრტყელი სხეული, რომლის სიგრძე 1 მმ, იშვიათად 40-50 მმ აღწევს. დაფარულია კუტიკულით. სხეულის ღრუ არ აქვთ, ყველა სივრცე პარენქიმითაა ამოვსებული. საჭმლის მომნელებელი სისტემა კარგად აქვთ განვითარებული. სისხლის მიმოქცევისა და სუნთქვის ორგანოები არ აქვთ. გამომყოფი სისტემა წარმოდგენილია პროტონეფრინდიებით. საშვილოსნო მოკლეა. ჩვეულებრივ ერთ კვერცხს შეიცავს. გრძნობის ორგანოებია მგრძნობიარე პაპილები და 1-2 წყვილი თვალი. ჰერმაფროდიტებია. კვერცხმდები, იშვიათად კვერცხცოცხლადმშობნი ან ცოცხლადმშობებია. მონოგენეზური მწოველები პარაზიტობენ თევზების ლაყუჩებსა და კანზე, იშვიათად — ამფიბიებისა და ქვეწარმავლების საშარდე ბუშტში. 1 სახეობა (Oculotrema hippopotami) პარაზიტობს ბეჰემოთის თვალებში. ონოგენეზური მწოველების კლასში 2000-მდე სახეობაა. საქართველოს მტკნარ წყლის თვზებში რეგისტრირებულია Dactylogyrus vastator, Gyrodactylus elegans, Diplozoon paradoxum და სხვა. ბაყაყის საშარდე ბუშტში პარაზიტობს ბაყაყის მრავალპირა (Polystomum integerrimum). ყურაშვილი ბ., ქსე, ტ. 7, გვ. 97, თბ., 1984