laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
ყანობის მეორე კოშკური სახლი

ყანობის მეორე კოშკური სახლი — არქიტექტურული ძეგლი. მდებარეობს სოფელ ყანობის ცენტრში, ფერდობზე, ხელოვნურად მოსწორებულ მოედანზე. თარიღდება XVIII საუკუნით. სახლი აგებულია ითონიშვილების დაკვეთით და შიგ დღესაც მათი მოგვარეები სახლობენ. შენობა შედგება კოშკისა და საცხოვრებელი ნაწილისაგან. ნაგებია ნატეხი ქვით, ზოგან თლილი ქვაა გამოყენებული. გადაკეთებულია: საცხოვრებელი სახლის მესამე სართულის დიდი დარბაზი დაყოფილია ოთახებად, გაგანიერებულია სარკმელები. კოშკის ზედა სართული მონგრეულია და სახლის სახურავთანაა გაერთიანებული. სახლი გეგმით სწორკუთხაა (10,4 x 9 მ), სამსართულიანი. პირველი და მეორე სართული თავდაპირველი სახითაა შემორჩენილი. მესამე სართული გადაკეთებულია. შესასვლელი პირველ სართულზეა დასავლეთიდან. სართული გრძივი კედლით შუაზეა გაყოფილი და განკუთვნილია საქონლის სადგომად. სათავსები ერთმანეთს სწორკუთხა კარით უკავშირდება. მეორე და მესამე სართული საცხოვრებელია. მეორე სართულის შესასვლელიც დასავლეთიდანაა. კარი აქაც თაღოვანია. სართულის ოთხივე კედელში სათოფურები და მცირე სწორკუთხა სარკმლებია გაჭრილი. აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებში ორ-ორი ბრტყლად გადახურული მცირე სარკმელი და თითო ცალმაგი სათოფურია. სამხრეთ კედელში — სამი სარკმელი და ერთი სათოფური. ჩრდილოეთ კედელში კი — ორი სარკმელი და ორი სათოფური. სართულებშუა გადახურვა ხისაა, ეყრდნობა პირველი სართულის გრძივ კედელზე დაშენებულ ქვის სწორკუთხა ერთ ბურჯსა და ხის ორ სვეტს. კოშკიც გეგმით სწორკუთხაა (4,9 x 3,5 მ), სამსართულიანი. საცხოვრებელ ნაგებობაზე მიდგმულია დასავლეთიდან, ისე რომ მათი ჩრდილოეთი კედლები ერთ ხაზზეა. კოშკის პირველი სართულის სწორკუთხოვანი შესასვლელი დასავლეთიდანაა, საცხოვრებელი ნაწილის შესასვლელის მოპირდაპირედ. სართულის დანარჩენი კედლები ყრუა. კოშკის მეორე სართულს შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. კარი თაღოვანია. შესასვლელის წინ ექვსსაფეხურიანი ქვის კიბეა. დასავლეთ კედელში საშუალო ზომის სწორკუთხა სარკმელია, რომელიც გარეთკენ ოდნავ ვიწროვდება ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეში ხის შიდა კიბეა მოწყობილი, იგი მესამე სართულზე ადის. კოშკის მესამე სართულის დასავლეთ და ჩრდილო კედლებში თითო სარკმელია. ამ სართულს სამხრეთიდან მთელ სიგანეზე ხის აივანი ეკვრის, რომელსაც სართული ფართო სწორკუთხა კარით უკავშირდება. ზაქარაია პ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 485-486.
ყაზბეგის სამაროვანი

ყაზბეგის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი. მდებარეობს ალექსანდრე ყაზბეგის სახლ-მუზეუმის ეზოში. თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვით IV-III საუკუნეებით. აღმოაჩინეს 1879 წელს, რუსეთის არქეოლოგიური კომისიის წევრებმა ვ. ანტონოვიჩმა, კ. ოლშევსკიმ, ა. და პ. უვაროვებმა. 1877-78 წელს ჩატარებული გათხრების შედეგად, გამოავლინეს ქვის სამი სამარხი. ჩონჩხები ძლიერ იყო დაზიანებული. მიცვალებულები ესვენა ზურგზე, თავით სამხრეთისაკენ, ოდნავ მოკეცილი კიდურებით. სამაროვანში გამოვლინდა ბრინჯაოს მშვილდსაკინძები, სამაჯურები, ბეჭდები, ჯაჭვები, ვერცხლის თავშეუკრავი რგოლები, ოქროს დიდი და პატარა ნატვიფრი ბალთები, ერთხვიიანი საყურე, ფუყე მძივები, რკინის ბეჭდები, მოხრილი დანა და ლურსმნები. სამაროვნის მიმდებარე ტერიტორიაზე აღმოაჩინეს ოქროს, ვერცხლის, ბრინჯაოს სამკაულები, ქვისა და მინის მძივები, ბრინჯაოს ზარები, რკინის იარაღი, კერამიკა (მცირე რაოდენობით). მასალა ინახება საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმსა და საქართველოს ხელოვნების სახელმწიფო მუზეუმში. წითლანაძე ლ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 432.
გერგეტის აკლდამა

გერგეტის აკლდამა — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა. მდებარეობს გერგეტის მეორე მსოფლიო ომში დაღუპულთა ხსოვნის ობელისკის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 0.4 კილომეტრზე. 1972 წელს შეისწავლა ჟინვალის არქეოლოგიური ექსპედიციის ხევის რაზმმა (ხელმძღვანელი ღამბაშიძე). თარიღდება შუა საუკუნეებით. აკლდამა გეგმით წაგრძელებული ოთხკუთხედია. ნაგებია ქვიშაქვის დიდი ქვებით. წყობა მშრალია. გადახურულია ფიქლით. აკლდამა გაძარცვული იყო. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 445.
გერგეტის კვირიკეს ნიში

გერგეტის კვირიკეს ნიში, ქობის ბეთლემი — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა. მდებარეობს გერგეტის მოპირდაპირე მხარეს, ნასოფლარ ქობის ტერიტორიაზე, კლდეზე. შენობა გეგმით ოთხკუთხაა, ნაგებია თეთრი ქვით, წყობა მშრალია. ნაგებობა დაზიანებულია, კერძოდ ჩამოქცეულია სახურავი და კედლების ზედა ნაწილი. ჩრდილოეთის კედლის ზედა ნახევარში მოწყობილია ორი ნალისებური თახჩა. მათგან მარჯვენას გარს ევლება ორი რელიეფური ზოლი. თახჩებს ზემოთ, შუაში, ბოლნური ჯვრის გამოსახულებაა. მარცხენა თახჩაში კი ტოლმკლავა ჯვარია ამოღარული. ნიშის წინ პატარა შემაღლებული მოედანია, რომელიც დიდი ქვებითაა გამაგრებული. მოედანზე ქვის სკამები დგას. ნიშის ზემოთ იდგა გერგეტის კვირიკეს ძველი ნიში, რომელიც ამჟამად ქვების გროვადაა ქცეული. რუსიშვილი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 445.
გერგეტის კოშკი

გერგეტის კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო ნაგებობა. მდებარეობს გერგეტის სამხრეთ-დასავლეთით. თარიღდება XVI-XVII საუკუნეებით. ნაგებია ფიქლით. კოშკი (გარე ზომები 7,4 მ X 7.1 მ) ზურგიანია. შემორჩენილია მხოლოდ პირველი სართული, რომელიც მიწის დონიდან 6 მეტრ სიმაღლეზეა. შესასვლელი აღმოსავლეთიდანაა. კედლები მთელ სიმაღლეზე შეკრულია ყოველ 1 მეტრში ფიქლის წყობაში დატანებული ლასტებით. ზაქარია პ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 445.
სტეფანწმინდის ახალიწლის ნიში

სტეფანწმინდის ახალიწლის ნიში — საკულტო ძეგლი, მდებარეობს სტეფანწმინდის ცენტრში, ხეთაგურების უბანში, ნაეკლესიარზე. შენობა გეგმით ოთხკუთხაა. ნაგებია ფიქლით. წყობა მშრალია. გარედან შეთეთრებულია კირით. ნიში შედგება ორი ნაწილისაგან. მთავარი ფასადი ჩრდილოეთითაა. აქვე. კედელში, დატანებულია ოთხკუთხა თახჩა, რომლის ქვემით დამაგრებულია პატარა სპილენძის ჯვარი. ნიშს თავზე ადგას ქვის ჯვარი და აწყვია მთის ბროლის ქვები (ბურბუხჭელები). ნიში ხეთაგურების სალოცავია. ლეგენდის თანახმად, მომხდურებთან ბრძოლაში თავი უსახელებია ვინმე იასე ხეთაგურს. მეფეს მისი დაჯილდოება განუძრახავს, მაგრამ იასეს ჯილდოზე უარი განუცხადებია და სანაცვლოდ უთხოვია, რომ ყოველ ახალ წელს, დღეობისას, როცა გერგეტის სამებიდან დროშებს გამოტანდნენ, მის კარზე ჩაეტარებინათ, ეს უბრალო გლეხისთვის უდიდესი პატივი იქნებოდა. ასეც მომხდარა. მას შემდეგ ხეთაგურები საკლავითა და პურ-მარილით ხვდებოდნენ გერგეტელებს, უმასპინძლებდნენ მთელ სოფელს. ახალწლის ნიში მოხსენიებულია გერგეტის სამების სულთა მატიანეშიც. რუსიშვილი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 431.
შევარდნის საცხოვრებელი სახლი

შევარდენის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფლის განაპირას, სამხრეთით. თარიღდება XX საუკუნის დასაწყისით. ნაგებია ნატეხი ქვით. კედლები შიგნით შელესილია ნაკელნარევი თიხით. შენობა ორსართულიანია (სიმაღლე 6 მ). პირველი სართული (ბოსელი) გეგმით წაგრძელებულია. კარი ჩრდილოეთ კედელშია გაჭრილი. კარის წინ ცხენების სადგომია, რომელიც სამი მხრიდან შემოზღუდულია ქვის კედლებით, აღმოსავლეთით კი გახსნილია. პირველი სართული, განივი კაპიტული კედლით გაყოფილია ორ არათანაბარ ნაწილად. მომცრო ნაწილში ხარების, მოზვრებისა და დეკეულების სადგომია. მოზრდილი ნაწილიც ლასტის ტიხრით, გრძივი მიმართულებით ორად არის გაყოფილი. აღმოსავლეთით საძროხეა, დასავლეთით — საცხვრე. აქვეა კარტოფილის შესანახი ორმო. აღმოსავლეთ კედელში ორი სარკმელია. იატაკზე ფიქლის ფილებია მოგებული. ცხენების სადგომი გადახურულია ბანით, რომელიც მეორე სართულის ტერასაა. ტერასაზე ასასვლელი ფიქლის კიბე სადგომის ჩრდილოეთ კედელზე გარედანაა მიშენებული. მეორე სართული ქვის განივი კედლით გაყოფილია ორად. ოთახები ერთმანეთს განივ კედელში მოწყობილი სწორკუთხა კარით უკავშირდება. ჩრდილოეთ სადგომი, თავის მხრივ ლასტით ორ ნაწილადაა გაყოფილი. დასავლეთ ნაწილში სასტუმრო ოთახია, აღმოსავლეთში — საცხოვრებელი. სასტუმროს სამხრეთ კედელში დიდი სწორკუთხა ნიშანია. ჩრდილოეთისაში ორი მცირე სარკმელია. სასტუმროს წინ ტერასაა, რომელზეც საცხოვრებელი ნაწილის სწორკუთხა კარი გამოდის. სამხრეთ ოთახი ჩრდილოეთ ოთახს ფართობით თითქმის ერთნახევარჯერ აღემატება. ოთახის აღმოსავლეთ კედელში სამი სარკმელია გაჭრილი. ერთი სარკმელი სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილშიცაა. სართულები ერთმანეთთან დაკავშირებულია ერდოთი. სართულშუა გადახურვა და სახურავი მოწყობილია ხის კოჭებზე. კოჭები ქვის ბალიშებთან ხის სვეტებს ეყრდნობა. სახურავი ბრტყელია, მიწურბანიანი. ქალდანი ა., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 487.
გაიბოტენის მთავარანგელოზის ხატი

გაიბოტენის მთავარანგელოზის ხატი — საკულტო ძეგლი, ბავშვების (ბიჭების) მფარველი ხატი, მდებარეობს სოფლის განაპირას. ნაგებია ფიქლით, წყობა მშრალია. დანგრეულია. შემორჩენილია ქვის ჯვარი ადამიანის გამოსახულებით. იქვე დგას ყოჩის ქანდაკება. ხატში ინახებოდა თუნუქგადაკრული ხის ჯვარი. ამ ჯვრით ხელში ბავშვები (ყველიერში, ხუთშაბათ დღეს) კარდაკარ დადიოდნენ და ოჯახებს ლოცავდნენ. სანაცვლოდ უხვად საჩუქრდებოდნენ ყველით, კვერცხით, სასმელით, ფულით და სხვა. რუსიშვილი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 441.
სტეფანწმინდის ელიას ხატი

სტეფანწმინდის ელიას ხატი, ხედენიშის წმინდა გიორგი — საკულტო ძეგლი, მდებარეობს სტეფანწმინდიდან აღმოსავლეთით, ხედენიშის ხეობაში, მთაზე. შენობა გეგმით ოთხკუთხაა, ნაგებია ფიქლით. წყობა მშრალი. შეთეთრებულია კირით. მთავარი ფასადი დასავლეთითაა. ამავე კედელშია მოწყობილი ოთხკუთხა სასანთლე თახჩა. სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებში ჩატანიებულია ფიქლის ბრტყელი გახვრეტილი ქვები, რომელშიც დროშებს ამაგრებდნენ. დღეობას იხდიან 20 ივლისს. დღესასწაულობენ პეტრე-პავლობასაც. ხატს ჰქონდა საყანე მიწა, რომელსაც დეკანოზები ამუშავებდნენ. რუსიშვილი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 431.
ალექსანდრე ყაზბეგის სახლ-მუზეუმი

ალექსანდრე ყაზბეგის სახლ-მუზეუმი — მხარედმცოდნეობის მუზეუმი, ისტორიულ-არქიტექტურული ძეგლი (ყაზბეგის ქუჩა N 10). დაარსდა 1934 წელს ქართველი პოეტისა და საზოგადო მოღვაწე ტიციან ტაბიძის თაოსნობით, რომლის დირექტორიც იყო 1937 წლამდე. 1935 წლის 30 ივნისს მოხდა მუზეუმის შენობის საზეიმო გახსნა. მუზეუმი განთავსებულია ალექსანდრე ყაზბეგის სახლში. შენობა ორსართულიანია. ნაგებია ნატეხი ქვით. პირველ სართულზე ექვსი ოთახია, მეორეზე — ოთხი. ოთახების საერთო ფართობი 357 კვადრატული მეტრია. სართულები შიგნით ერთმანეთს უკავშირდება ხის კიბით. გარეთ ქვის კიბეა. შენობა გადახურულია თუნუქით (ადრე ბანიანი იყო). სახლი 1848 წელს განუახლებია ალექსანდრე ყაზბეგის მამას, მიხეილს. მუზეუმში ოთხი განყოფილებაა: ისტორიულ-ეთნოგრაფიული, ბუნების, ალექსანდრე ყაზბეგის ცხოვრებისა და შემოქმედების, თანამედროვე პერიოდი. მუზეუმში დაცულია მწერლის მემორიალური ნივთები: საწერი მაგიდა, აკვანი, საწოლი, კარადა, ბუფეტი, სკამები; გამოფენილია მოხევეთა ყოფა-ცხოვრების ამსახველი ისტორიული დოკუმენტები, ეთნოგრაფიული და სოფელ სიონში აღმოჩენილი არქეოლოგიური ექსპონატები, საწარმო „ანდეზიტის“ მუშაობის ამსახველი მასალა. მუზეუმში დაცულია ხმალი, რომელიც, გადმოცემით, ალექსანდრე პუშკინს უსახსოვრებია მანანა ორბელიანისათვის. აგრეთვე, ა. გეგეჭკორის პირადი ნივთები: ხელჯოხი, ყაბალახი, კალამი და სხვა. მუზეუმში არის ბიბლიოთეკა (1200 ცალი წიგნი). შენობაზე მიმაგრებულია მარმარილოს დაფა წარწერით: მუზეუმს აქვს ფილიალი — იაგორ კაზალიკაშვილის სახელობის მთამსვლელობის მუზეუმი. ალექსანდრე ყაზბეგის სახლ-მუზეუმიდან 5 მეტრზე დგას სამხედრო და საზოგადო მოღვაწის გიორგი ყაზბეგის სახლი. აშენებულია ქვით. ერთსართულიანია, სვეტებიანი. შემკულია ჩუქურთმებით. შენობაში სხვასასხვა ზომის ექვსი ოთახია, რომლებიც ამჟამად მუზეუმის ფონდსაცავია. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 435. ↑ გაზ. „კომუნისტი“, №153 (4309), 3 ივლისი, 1935 ↑ გაზ. „კომუნისტი“, №145 (4301), 23 ივნისი, 1935
გაიბოტენის ნიშთანა

გაიბოტენის ნიშთანა — ქვის ჯვარი, საკულტო ძეგლი. მდებარეობს სოფლის ჩრდილოეთით, კლდეზე, ბაზალტის დიდ ოთხკუთხა ლოდზე. ითვლება ზვავისგან დამცველ ხატად. ჯვრის წინა მხარეს, შუაში, ამოკვეთილია პატარა ჯვარი, უკანა მხარეს — ადამიანის გამოსახულება. ადგილობრივი მკვიდრნი ხატს ევედრებოდნენ სოფლის დაცვას ზვავისგან. დღეობა იმართებოდა ზამთარში, ხუთშაბათ დღეს. რუსიშვილი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 441.
სტეფანწმინდის იოანე ნათლისმცემლის ეკლესია

სტეფანწმინდის იოანე ნათლისმცემლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სტეფანწმინდიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით, მდინარე თერგის მარჯვენა ნაპირზე, მიუვალ კლდეზე. ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია ფიქლით. აღმოსავლეთ კედელი მიშენებულია კლდეზე, ხოლო ჩრდილოეთ კედლად თავად კლდეა გამოყენებული. წყობა მშრალია, დაზიანებულია. ჩაქცეულია სახურავი და დასავლეთ კედელი. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი დაბალია, ოთხკუთხა. აღმოსავლეთით აფსიდია, რომლის კედელში, მთელ სიგრძეზე, თაროა მოწყობილი. სამხრეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში პატარა ოთხკუთხა სარკმელია. აფსიდში და სამხრეთ კედელზე შეიმჩნება მოხატულობის კვალი. სამხრეთ კედელთან საკურთხევლის ქვა ძევს. რუსიშვილი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 431.
ფანშეტის გამოქვაბულების კომპლექსი

ფანშეტის გამოქვაბულების კომპლექსი („ცოდვილთ ქოხები“) — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ფანშეტის სამხრეთით, აჭკალნის მთის სამხრეთ კალთაზე. თარიღდება განვითარებული შუა საუკუნეებით. იყო ბერების სადგომი. კომპლექსი ბაზალტისქანიან კლდეშია გამოკვეთილი, სამიარუსიანია. მიწისძვრის შედეგად წინა მხრის დიდი ნაწილი ჩამოქცეულია. პირველ იარუსზე გამოკვეთილი იყო ხუთი ქვაბი, მათგან მხოლოდ ორიღაა მეტ-ნაკლებად შემორჩენილი. მეორე იარუსზე დარჩენილია ორი ქვაბი. საყურადღებოა ჩრდილოეთით მდებარე ორსართულიანი სათავსი. შესასვლელი მას მეორე სართულზე აქვს. კარს წინიდან ბილიკი ადგება. სათავსი მოზრდილია; იგი სივრცითი აგებულებით სამ ნაწილად იყოფა. შესასვლელთან კვადრატული ფორმის სივრცეა, რასაც სამხრეთიდან, სიღრმეში, გეგმით ტრაპეციის ფორმის ნაწილი შეერთვის. ამ სართულის ჩრდილო ნაწილი დანარჩენებთან შედარებით, ოდნავ მაღალია. მის გარე, საფასადო კედელში სამი სხვადასხვა ზომის სარკმელია გაჭრილი. ამავე ნაწილში, კედელთან, პირველ სართულზე ჩასასვლელი ხვრელია. სავარაუდოა, რომ აქაური მაცხოვრებელი მესაქონლეობას ეწეოდა და საქონელთან ერთად ერთ სათავსში ბინადრობდა. მეორე სართულზე ცხრა საბმურია, პირველზე ოთხი. პირველი სართული ორნაწილიანი სივრცეა, მათგან ერთი, სიღრმეში მდებარე ნაწილი, გეგმით ხუთკუთხედის ფორმისაა, წინა ნაწილი კი შედარებით ფართოა და ოთკუთხაა. მესამე იარუსი შეიძლება დაიყოს სამ ნაწილად. ყველაზე სამხრეთით განმარტოებით მიუვალი ქვაბია, შემდეგ ხუთი სათავსისაგან შემდგარი გამოქვაბულთა რიგი, ბოლოს ნახევრად ჩამოქცეული ოთხქვაბიანი ნაწილი. ყველაზე საყურადღებოა შუა ნაწილი. სამხრეთიდან მოყოლებული პირველი ქვაბი მართკუთხა დარბაზია. მისი იატაკი მნიშვნელოვნად ამაღლებულია „წინამოსთან“ შედარებით. სამხრეთ-დასავლეთ კედელში ამოკვეთილია საკმაოდ მოზრდილი, სამკუთხა ფორმის ღრმა ნიში. ნიშის ორივე მხარეს მცირე ნიშებია. ჩრდილო-დასავლეთ კედელში ოთხი ნიშია. სამხრეთ-აღმოსავლეთ კედელი საქონლის მისაბმელი იყო. მეორე ქვაბი ოთხკუთხაა. მის სამხრეთ-დასავლეთ კედელში ამოკვეთილია ორი ნიში. ამ ქვაბის ქვემოთ მესამე ქვაბია. ქვაბის სამხრეთ-დასავლეთ კედელში სამი სხვადასხვა ფორმის ნიშია. ჩრდილო-დასავლეთით, იატაკის დონეზე, მოზრდილი სანახია მოწყობილი. აქედანვე შეიძლება მოხვედრა ქვაბში, რომლის სამხრეთ-დასავლეთ კედელში სამი მცირე და ერთი დიდი ზომის ნიშია (უმეტესად მიწითაა დაფარული) ამოკვეთილი. მეოთხე ქვაბის ზემოთ, ორიოდ მეტრზე, გამოკვეთილია ხუთკუთხედის ფორმის მეხუთე ქვაბი. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 478-479.
ალექსანდრე ყაზბეგის ძეგლი

ალექსანდრე ყაზბეგის ძეგლი — მონუმენტური, ხელოვნების ძეგლი. დგას სტეფანწმინდის ცენტრში. გაიხსნა 1960 წელს (ავტორები მოქანდაკე ირაკლი ოჩიაური, არქიტექტორი გიორგი ლეჟავა). ძეგლი ბრინჯაოსია. მარმარილოს კვარცხლბეკზე (სიმაღლე 5 მეტრი) აღამრთულია მწერლის ნაბადწამოსხმული ფიგურა. ძეგლის უკან მოხევეთა ეთნოგრაფიული ყოფის ამსახველი ჰორელიეფური პანოა. კვარცხლბეკს აწერია „ალექსანდრე ყაზბეგი“. ჩიმაკაძე თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 435.
სტეფანწმინდის იოანე ნათლისმცემლის ხატი

სტეფანწმინდის იოანე ნათლისმცემლის ხატი — საკულტო ძეგლი, მდებარეობს სტეფანწმინდიდან ჩრდილო-დასავლეთით მთაზე. შედგება ორი ნიშისაგან. ორივე მათგანი სვეტისმაგვარი მასიური ნაგებობაა. პირველი ნიში დასავლეთთაა. ნაგებია ფიქლით. გარედან შელესილია კირით. მთავარი ფასადი ჩრდილო - დასავლეთითაა. რომელშიც მოწყობილია დიდი ოთხკუთხა სასანთლე თახჩა. თახჩის უკანა კედელზე მხედრული წარწერაა ამოკვეთილი (ძნელად იკითხება). ნიშს თავზე ქვის ჯვარი ადგას და მთის ბროლის ქვები აწყვია. იქვე დევს ქვა. მასზე ჯვრის რელიეფური გამოსახულებაა. ნიშის წინ დიდი ბრტყელი ქვაა. ნიშს ირგვლივ ყორის გალავანი აქვს შემოვლებული, რომელსაც შსასვლელი დასავლეთიდან აქვს. ხატის მეორე ნიშიც კირითაა შელესილი. თავზე ადევს ორი დიდი ქვა. დასავლეთ კედელში მოწყობილია მოგრძო, ოთხკუთხა თახჩა, რომლის თავზე ჯვარია ამოკვეთილი. თახჩის წინ დევს მცენარეული ორნამენტით შემკული ქვა. ნიშს თავზე ადგას ქვის ჯვარი. მის გარშემო დროშებია ჩამაგრებული, ხატი მირიანაშვილების საგვარეულო სალოცავია. ნიშს სახადისაგან ბავშვების მფარველ ხატად თვლიდნენ რეობა იმართება 29 სექტემბერს. რუსიშვილი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 431.
ძველი უბნის საცხოვრებელი სახლი

ძველი უბნის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურის ძეგლი, დგას ძველ უბანში, დაბა სტეფანწმინდის აღმოსავლეთ ნაწილში. თარიღდება XVII-XVIII საუკუნით. შენობა (9,5 x 15,2 მეტრი) ორსართულიანია, ძველი საცხოვრებელი სახლის ტიპისა. ნაგებია არათანაბარი ზომის ქვიშაქვითა და ფიქლით. ორივე სართულზე დასავლეთ კედელში თაღოვანი შესასვლელებია გაჭრილი. პირველ სართულზე ბოსელია (ქოითაი), რომელიც გატიხრულია სათავსებად (საძროხე, სახბორე, საბერწე — ხარებისა და მოზვრების სადგომი, საცხვრე და საბატკნე). ამ სართულის დიდ ნაწილს ზამთრობით საცხოვრებლად იყენებდნენ. დასავლეთის კედელში, კარის მარცხნივ, ორი სწორკუთხა სარკმელია. სარკმლები ფასადზე ვიწრო სწორკუთხა ხვრელების სახით გადის. მესამე სარკმელი ჩრდილოეთ კედელში, სართულშუა გადახურვის ძირშია გაჭრილი. იატაკი მიწისაა. ბოსელს წინიდან, მთელ სიგრძეზე ეკვრის მინაშენი (ქოით დარიფანი), რომელიც შედგება საცხენისა და მისგან კედლით გამოყოფილი სათავსისგან. ეს სათავსი თავდაპირველად ახლად დაქორწინებულთა დროებითი (ერთ წლამდე) სადგომი (საწვლაი-საწოლი) იყო. შემდგომ - საქონლის მომვლელის მუდმივ საძინებელ ოთახად იქცა. საცხენე სათავსს უკავშირდება სწორკუთხა კარით, ბოსელს - თაღოვანი კარით. მეორე სართული (ზაით სახლი) ზემოთკენ თანაბრად ვიწროვდება, რითაც შენობა კოშკურ სახლს ემსგავსება. სართული გაყოფილია რამდენიმე სათავსად: კარსუკენაი, სადაც ინახებოდა სასოფლო-სამეურნეო ინვენტარი, ხელსაწყო-იარაღები, ცხენის აღკაზმულობა; კუთხი, სამატყლაი — ტყავისა და მატყლის შესანახი; სენა, სადაც ინახავდნენ სურსათს და სამყოფო - ყველაზე დიდი სათავსი - ოჯახის საცხოვრებელი ოთახი. კუთხისა და სენის ჭერში თითო სარკმელია გაჭრილი, დასავლეთ კედელში — სამი. დასავლეთ სარკმელები მცირე ზომისაა და ჭადრაკულადაა განლაგებული. კარსუკანა - კუთხისა და სამყოფიო სენის გამტიხრავი ხაზი ემთხვევა გადახურვის მთავარი კოჭის ხაზს. სახლის განივ კედლებთან, პირველი სართულიდან მეორე სართულის ჭერამდე, ამოყვანილია ქვის ბურჯი (კულა), რომელსაც ეყრდნობა მთავარი ჭაღის ერთი ბოლო. სახლი განსხვავდება ხევის ამავე ტიპის საცხოვრებელი სახლებისგან, სადაც ბურჯი ხის დგარებს შორის დგას. გადასახურავი მალის შუაში ხის ორი საყრდენი დგარია (დიამეტრი-25 სანტიმეტრი), რომლებიც დამკვიდრებულია პირველი სართულის იატაკზე. დგარები შეჭრილია სართულშუა გადახურვაში და ასრულებს მეორე სართულის ჭერის მთავარი კოჭის დამხმარე დგარების დანიშნულებას. პირველი სართული მეორეს უკავშირდება ქვის კიბით, ასვლა შეიძლება პირველი სართულის ერდოდანაც ხის მისადგმელი კიბით. დასავლეთის ფასადზე სარკმლები მოჩარჩოებულია საგანგებოდ შერჩეული შედარებით ღია ფერის ქვებით. სახლს ხის კოჭოვანი ბანური გადახურვა აქვს. სახლი ეკუთვნის ნ. ღუდუშაურს. დოლიძე ვ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 432-433.
გერგეტის ყველაწმინდის ძეგლი

გერგეტის ყველაწმინდა (ქალების ხატი) — საკულტო ძეგლი, მდებარეობს სოფელ გერგეტიდან დასავლეთით, მაღალი მთის დავაკებაზე. ხატი შედგება ფიქლის მშრალი წყობით ნაშენი, ოთხკუთხა სვეტის ფორმის ორი პატარა ნაგებობისაგან. ნაგებობები გვერდიგვერდ დგანან. ერთი მათგანი შედარებით მოზრდილია და მთავარი ფასადი დასავლეთით აქვს. ამ კედელში, მიწის პირას, სასანთლე თახჩაა. მეორე შენობის შემორჩენილი კედლები ყრუა. რუსიშვილი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 449.
ცოცოლთის კვირას ხატი

ცოცოლთის კვირას ხატი — საკულტო ძეგლი, მდებარეობს თხასეტის გორაზე, ნასოფლარში. სალოცავი ოთკუთხა სვეტის ფორმის, ვიწრო და მაღალი (სიმაღლე 1,7 მ), მასიური ნაგებობაა, ნაშენია ბაზალტით, გამოყენებულია ფიქალიც. შეთეთრებულია კირით. სამხრეთ-აღმოსავლეთ კედელში დატანებულია მცირე თახჩა. ნაგებობას თავზე ადგას ბაზალტას ქვაში გამოკვეთილი ჯვარი. სალოცავთან ქვიშ ყოჩი დგას. ხატს საყანე მიწები ჰქონდა. დღეობა იმართებოდა ახალ წელს და აღდგომას. ხატის აღმოსავლეთით საქვაბეა, ისიც ბაზალტითაა ნაგები. წყობა შრალია. შენობა გეგმით ოთკუთხაა. დაზიანებულია: ჩაქცეულია სახურავი, დანგრეულია კედლების მნიშვნელოვანი ნაწილი.აღმოსავლეთ კედელში მცირე სწორკუთხა ნიშია. ნიშის ქვემოთ, ბაზალტის ქვაზე ძევს ფიქალი (კერა). ჩრდილოეთ კედელზე დგას ქვისგან გამოკვეთილი ყოჩი. რუსიშვილი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 488.
გაიბოტენის საცხოვრებელი კომპლექსი

გაიბოტენის საცხოვრებელი კომპლექსი — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს შუა სოფელში. შედგება კოშკის, საცხოვრებელი სახლისა და სამეურნეო სათავსებისაგან. თარიღდება შუა საუკუნეებით. საცხოვრებელი სახლი და სამეურნეო სათავსეები აგებულია XIX-XX საუკუნის მიჯნაზე. ყველა ნაგებობა ნაშენია ნატეხი ქვით. კოშკი (4,8x7,15 მეტრი) ზურგიანია. გადმოცემით იგი ოთხსართულიანი ყოფილა. შემორჩენილია 6 მეტრ სიმაღლეზე და ამოვსებულია მიწითა და ქვებით. კოშკზე დასავლეთიდან მიშენებულია გეგმით სწორკუთხა (5,5x15,5 მეტრის) საცხოვრებელი სახლი, რომლის გადახურვა ჩანგრეულია. სახლის სამხრეთ კედელში სწორკუთხა შემოსასვლელია. შესასვლელის ორივე მხარეს, სიმეტრიულად ორ-ორი სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. დანარჩენი კედლები ყრუა. შენობის ბოლოში, დასავლეთით ყრუკედლებიანი სამეურნეო სათავსია (4x5,2 მეტრი), რომელსაც შესასვლელი სამხრეთიდან ჰქონდა. კოშკზე სამხრეთიდან მიდგმული, გეგმით სწორკუთხა (4,2x2,5 მეტრი) სამეურნეო ნაგებობისგან კედლების მხოლოდ მცირე ნაწილებია შემორჩენილი. ქალდანი ა., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 441-442.
კავთის წმინდა გიორგი

კავთის წმინდა გიორგი — საკულტო ძეგლი, დგას სოფელ ფანშეტიდან სამხრეთ-დასავლეთით, მთაზე. ნაგებია ფიქლითა და რიყის ქვით. წყობა მშრალია. შეთეთრებულია კირით. გადმოცემით, წმინდა გიორგის ხატი სოფელ კავთისხევიდან გადმოუსვენებიათ და ნიში აუგიათ. ნაგებობის მთავარი ფასადი ჩრდილოეთიდანაა. კედელში მოწყობილია პატარა თახჩა. ერთი თახჩა სამხრეთ-აღმოსავლეთითაა. დასავლეთ კედელში ჩადგმულია მრგვალღრმულიანი ოთხკუთხა ქვა, რომელშიც ჩამაგრებულია ქვის ჯვარი. ნიშის ჩრდილო-დასავლეთით საუფროსოა. რუსიშვილი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 479.
ჟმის ხატი

ჟმის ხატი — საკულტო ძეგლი სოფელ ცოცოლთაში, დგას კვირას ხატის ქვემოთ, დასავლეთით, ნაგებობა ოთკუთხა პრიზმის ფორმის ყრუ მასივია. ნაშენია ბაზალტით, წყობა მშრალია. კედელში მცირე სასანთლე თახჩაა. რუსიშვილი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 488.
სტეფანწმინდის კოშკები

სტეფანწმინდის კოშკები — არქიტექტურული ძეგლი, დგას დაბა სტეფანწმინდის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, ძველ უბანში. ადრე არსებული ოთხი კოშკიდან შემორჩენილია ორი, რომელთაგან ერთი ჩრდილო-აღმოსავლეთითაა, მეორე - სამხრეთ-დასავლეთით. ორივე კოშკი თარიღდება XVII საუკუნის II ნახევრით, ეკუთვნოდა ჩოფიკაშვილებს. ჩრდილო-აღმოსავლეთი კოშკი (5,2x5,2) ორსართულიანი (სიმაღლე 11 მეტრი ), ზევითკენ შევიწროებული. ნაგებია ნატეხი ქვით; გარეთა კუთხებში, კარის წირთხლებში და თაღზე გამოყენებულია თლილი ქვა. კედლები შიგნით და გარედან მობათქაშებულია. დაზიანებულია. შენობის მეორე სართულის კედლების მნიშვნელოვანი ნაწილი და გადახურვა დანგრეულია. კოშკის ქვედა ნაწილი მასიურია. შესასვლელი სამხრეთიდანაა, 4 მეტრ სიმაღლეზე. პირველ სართულზე ჩრდილოეთით და დასავლეთით, ორ-ორი სათოფურია, აღმოსავლეთით - ერთი. კუთხეებში გამაგრების მიზნით მთელ სიმაღლეზე. ყოველ 0,8-1 მეტრზე გადადებულია ბრტყელი ფილები, რომლებიც სამკუთხა ფორმის მცირე თაროებს ქმნიან. სართული გადახურულია გუმბათოვანი კამარით, რომელიც ეყრდნობა ორ გადაჯვარედინებულ საბჯენ თაღს. კამარაში დატანებულია მცირე კვადრატული ფორმის ხვრელი. აქედან ხის მისადგმელი კიბით მეორე სართულზე ადიოდნენ. მეორე სართულის კედლებში ორ-ორი სათოფურია. კოშკის საშენი მასალისა და წყობის თავისებურების გამო სათოფურები გარედან თითქმის შეუმჩნეველია. შენობას ხის გადახურვა ჰქონია. სამხრეთ-დასავლეთის კოშკი ორსართულიანია( 5,4x5,4 მეტრი), ზევითკენ შევიწროებული. ნაგებია ნატეხი ქვით. კარის წირთხლებში გამოყენებულია თლილი ქვა, ფასადებზე - მცირედ დამუშავებული. დაზიანებულია. შენობის ზედა ნაწილი და გადახურვა დანგრეულია. კოშკის ქვედა ნაწილი (დაახლოებით 2 მეტრ სიმაღლეზე) მასიურია. შესასვლელი აღმოსავლეთიდანაა, 4 მეტრ სიმაღლეზე. პირველ სართულზე დასავლეთით და სამხრეთით ორ-ორი სათოფურია, ჩრდილოეთით - ერთი. აქაც, კუთხებში გამაგრების მიზნით მთელ სიმაღლეზე, ყოველ 0,8-1 მეტრზე გადებულია ბრტყელი ფილები. სართული გადახურულია გუმბათოვანი კამარით, რომელიც ორ გადაჯვარედინებულ საბჯენ თაღს ეყრდნობა. კამარაში, სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხეში, მეორე სართულზე ასასვლელი ხვრელია. მეორე სართულის კედლებში ორ-ორი სათოფურია, რომლებიც ასევე შეუმჩნეველია. ამ შენობასაც ხის გადახურვა ჰქონდა. კოშკები ერთი ოსტატის მიერ უნდა იყოს აგებული. ზაქარია პ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 431.