laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
ვარდისუბნის ორმოსამარხი

ვარდისუბნის ორმოსამარხი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობდა სოფელ ვარდისუბნის სამხრეთით, თელავ-თბილისის ავტომაგისტრალის მარცხენა მხარეს, საბერეებად წოდებულ ადგილზე. განეკუთვნებოდა ადრინდელ ელინისტურ ხანას. განადგურდა მიწის სამუშაოების დროს. სამარხეულ ინვენტარს შეადგენდა ბრინჯაოს თავგახსნილი, გველის თავის გამოსახულების მქონე, ბოლოებშესქელებული, ოთხი სამაჯური. წრიულად ღერომორკალული, ოვალური მოყვანილობის, ბრტყელი, ფარაკიანი ოთხი ბეჭედი, კონუსური, დაფანჯრულკორპუსიანი ზარაკი: პასტის სფერული, გვერდამოღარული მძივები და მოგრძო, კანელურებიანი მძივსაკიდები: რკინის სასხლავი დანა, ნამგალი, მახვილის ტარი; ორი წმინდად განლექილი კეცის მქონე დოქი, მათგან ერთი მოჩალისფროდაა გამომწვარი, მეორე შეღებილია წერნაქით. იმავე მასალისაა ჯამი, რომელსაც შიგნით გადახრილი კიდე და ბრცყელი, უქუსლო პირი აქვს. სამარხეული ინვენტარი ინახება ქალაქ თელავის ისტორიულ მუზეუმში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 211.
შალაურის წმინდა ღვთისმშობლის ეკლესია

შალაურის წმინდა ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ შალაურის სამხრეთით, 500-იოდე მეტრის მანძილზე, სვინაანთხევის მარჯვენა ნაპირზე, ძველ სასაფლაოზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია მცირე ზომის, დარბაზული ტიპის სამლოცველოა. ნაშენია ძირითადად, რიყის ქვით, რომლებიც დაწყობილია წესიერ, სწორხაზოვნად გამავალ რიგებად. წყობაში, ალაგ-ალაგ, ლოდებშიცაა ჩართული. თითქმის მთლიანად დანგრეული ეკლესიიდან შემორჩენილი იყო სამხრეთ კედელი და თითქმის იმავე სიმაღლეზე, განივი კედლების სამხრეთ ნახევარი. სამხრეთ კედელში შესასვლელია გაჭრილი. იგი რიყის ქვითა და კვადრატული აგურის შერეული წყობითაა გამოყვანილი და ხის ძელებით თარაზულადაა გადახურული. აფსიდი ნახევარწრიულია. აფსიდის კედელი დარბაზის სამხრეთ კედლისგან გამიჯნულია პილასტრით, რომელთანაც, სამხრეთ კედელში, ხის კანკელის ზედა ძელის ჩასადგმელი ღრმულია. აფსიდში შემორჩენილი იყო აგურით გამოყვანილი სარკმლის მხოლოდ წირთხლი. დარბაზის სამხრეთ კედელი გლუვია — უპილასტრო. 2009 წელს სოფლის ყოფილი მაცხოვრებლის ვ. ნადირაძის დაფინანსებით, იგი მთლიანად აღადგინეს. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 370.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ე. ახვლედიანის 2)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. დგას ელენე ახვლედიანის ქუჩაზე (№ 2). თარიღდება XIX საუკუნის დასაწყისით. შენობას არქიტექტურულთან ერთად, ურბანული ღირებულებაც გააჩნია, რადგან იგი ერეკლე II-ის მოედნისა და ახვლედიანის ქუჩის კუთხეს მიგვანიშნებს. სახლი ორსართულიანია. ნაგებია კვადრატული აგურით ინტერიერში ფიცრის ძველი იატაკი, შელამფული ჭერი, ხის თახჩები და კედლის ბუხრებია. ფასადები თეთრათაა შელესილი. კარ-სარკმლები თაღოვნია, მაღალი. ქუჩის პირა ფასადის მთავარი აქცენტი ლითონის შეკიდული ჭედური აივანია. ეზოს მხარეს, სახლს ძველი კარ-სარკმლები შემორჩა თაღოვანი პროფილირებული თავსამკაულით. ხის აივნები სახეცვლილია. სახლს მაღალი ნახევარსარდაფი აქვს. სახლის წინ ეზოა რომელიც ერეკლე II-ის მოედნის მხრიდან თუჯის მოაჯრით იყო მოზღუდული. 2011-2012 წლებში ჩატერბული სარესტავრაციო სამუშაოების დროს იგი ლითონის მსუბუქი ღობით შიეცვალა. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 86.
ვარდისუბნის ორმოცსაყდარი

ვარდისუბნის ორმოცსაყდარი — არქიტექურული ძეგლი, მდებარეობს თელავის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვარდისუბნის სამხრეთით 1 კილომეტრზე, თელავ-თეთრი წყლების გზის მარცხენა მხარეს, გზიდან ასიოდე მეტრის მოშორებით. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია. ამჟამად მისგან მხოლოდ აღმოსავლეთ ნახევარიღაა შემორჩენილი, მაგრამ მასაც გარეთა კუთხეების უმეტესი ნაწილი მონგრეული აქვს. დარანჩენი კეგლები კი მიწის ზედაპირისგან დაახლოებით 1-1,2 მეტრის სიმაღლეზე დგას. შენობა ნაგებია რიყის ირეგულარული წყობით. ერთადერთი შესასვლელი დასავლეთითაა. ეკლესიის დარბაზი მოკლეა, აღმოსავლეთით მას ერთვის ნახევარწრიული აფსიდი, რომლის ცენტრში მცირე, თარაზულად გადახურული სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ორივე მხარე მოწყობილია თითო, მცირე, სწორკუთხა ნიშა. აფსიდი გადახურულია რიყის წვრილი ქვით ნაწყობი, არაწესიერი ფორმის კონქით. კონქის წყობაში ჩასმულია, თიხის სამი მილი, რომლებიც რეზონატორებად გამოიყენებოდა. მათგან ერთი სარკმლის ასწვრივაა, ხოლო თითო-თითო, ერთმანეთის სიმეტრიულად გვერდებზე. შიგნით კედლები შელესილი ყოფილა. ნალესობა მხოლოდ კონქშიღაა შემორჩენილი. დარბაზის გრძივი კედლები სადაა, მოკლებულია პილასტრებს. ეკლესია შიგნით გადახურული იყო ოდნავ დადაბლებული, ნახევარწრის ფორმის კამარით, რომლის მცირე ნაწილები მხოლოდ აფსიდის თაღს შემორჩა. გარედან ეკლესიის აღმოსავლეთი ნახევრის შემორჩენილ კედლებში, ორი, სხვადასხვა ხასიათის წყობა გამოიყოფა, კედლების ქვემოთა ნაწილები, მოზრდილი, რიყის ქვითაა შესრულებული, ზემოთ კი, წყობა წვრილი, რიყის ქვისაა, რომელშიც აქა-იქ, კრამიტის ნამტვრევებიცაა გამოყენებული. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 211.
თერიოდონტები

თერიოდონტები (ლათ. Theriodontia) — ქვეწარმავლების ამომწყდარი ზერიგი თერომორფების ქვეკლასისა. ცნობილია გვიანი პერმულიდან შუა თურულამდე. თერიოდონტები ძუძუმწოვრების წინაპრებია და მათთან მრავალი საერთო ნიშანი აქვთ: მკაფიოდ დიფერენცირებული კბილები (საჭრელი, ეშვები და ძირითადი), მეორეული სასა, რამდენადმე დამოკლებული სახი ქალა, კიდურების შედარებით ვერტიკალური ორიენტირება და სხვა. თერიოდონტების ყველაზე პროგრესული ჯგუფია ცინოდონტები, რომლებიც შესაძლოა ძუძუმწოვრების უშუალო წინაპრებიც იყვნენ. თერიოდონტებს ეკუთვნიან აგრეთვე გორგონოპიები, ევთერიოდონტები, თეროცეფალები და იქტიდოზურები და სხვა. თერიოდონტების ნაშთები განსაკუთრებით ბევრია სამხრეთ აფრიკასა და ყოფილი სსრკ-ის ევროპულ ნაწილში. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ., 1979. — გვ. 658.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (თეიმურაზ ბაგრატიონის 6)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს თეიმურაზ ბაგრატიონის ჩიხში (№ 6). განეკუთვნება XIX საუკუნის შუა ხანებს. სახლი ერთსართულიანია, აგურის. მთელ სიგრძეზე ხის ჭვირული აივანი ჰქონდა. ძველი სტრუქტურიდან შემორჩენილია: აგურის სვეტები, კედლის ღემელი და კარ-სარკმლები - ძველი ალათებით და ხის დარაბებით. სარდაფი მაღალჭერიანია და საცხოვრებლად გამოიყენება. სახლი გადახურულია კრამიტით. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 95.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ე. ახვლედიანის 4)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ელენე ახვლედიანის ქუჩაზე (№ 4). თარიღდება XIX საუკუნის შუა წლებით. შენობა ერთსართულიანია. დგას მცირე სიმაღლის ცოკოლზე. ნაგებია რიყის ქვით და აგურით. შედგება ერთ მწკრივად განლაგებული, თითქმის თანაბარი ზომის სამი ოთახისგან, რომელთა ბლოკი, ეზოს სიღრმეში, მცირედ წაგრძელებული სწორკუთხედს ქმნის, ქუჩისკენ კი ვიწრო ფასადით გამოდის ეზოს მხარეს შენობის მთელ სიგრძეზე, აგურისსვეტებიანი აივანია. ოთახებში შესასვლელი აივნიდანაა. მათგან ორი ოთახი ერთმანეთისგან ტიხრითა გამიჯნული. ტიხარში კარია გაჭრილი, მესამე კი იზოლირებულია, შესასვლელი მასაც აივნიდან აქვს, სამივე ოთახში. აივნის მხარე, ორ- ორი სარკმელია გაჭრილი. განაპირა ოთახსს, ქუჩის მხრიდან კიდევ ორი სარკმელი აქვს. შენობის ზურგი ყრუა. ოთახებში თითო ნახევარწრიული ბუხარია. აივანი მხოლოდ ეხოს მხარესაა გახსნილი. გვერდებიდან კი კედლებითა შემოფარგლული. აივნის შესასვლელი ეზოს სიღრმეში მდებარე კედელშია მოწყობილი. მის წინ ორსაფეხურიანი კიბეა. ამ კედლის მოპირდაპირე მხარეს ნახევარწრიული, შვერილი თაროთი დასრულებული ბუხარია. ბუხრის გვერდით კი მცირე, სწორკუთხა ნიშაა. მოგვიანებით აივანზე ასასვლელად გრძივი ფასადის მხრიდან მიუშენებიათ ოთხსაფეხურიანი ქვის კიბე განუახლებიათ და თუნუქით გადაუხურავთ აივნის სახურავი, რომელიც ცალფერდაა და სვეტებზე გადებულ ხის ძელს ეყრდნობა. სახლის ფასადებთნ თავისი გაფორმებით გამოირჩევა ქუჩის მხარეს მოქცეული ფასადი მისი სიბრტყე დანაწევრებულია ოთხი გლუვი პილასტრითა და საფეხურით შეღრმავებული, სამი თაღოვანი არით მათ შორის განაპირებში სწორკუთხა სარკმელია ჩასმული, შუა კი ყრუა. პილასტრები დასრულებულია მაღალი, სწორხაზოვანი პროფილის კაპიტელით, რომელთა პროფილი პილასტრების გვერდებზე დარჩენილი კედლის სიბრტყეზე შეუცვლელად გადადის ფასადის ქვედა ნაწილში მთელ სიგრძეზე, ორი თაროა გამოყვანილი მათ შორის ზედა, სარკმელების ძირის დონეზე მდებარე ორსაფეხურიანია ხოლო ქვედა ერთსაფეხურიანი შენობის კედლებს ასრულებს აგურის საფეხუროვანი ლავგარდანი, რომლითაც გვერის ფასადებზე ფრონტონის არეში, სხვენის გასანიავებლად ორი, მრგავლი ღიობია. სახურავი ორკალათა, დაბურულია კრამიტით. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 86-87.
ვარდისუბნის სამარხი

ვარდისუბნის სამარხი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ვარდისუბნიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 1,5 კილომეტრზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით. აღმოჩნდა 1997 წელს მიწის სამუშაოების დროს, სამარხი ქვის ფილებითაა შედგენილი. ქრისტიანული წესის თანახმად, დამხრობილია აღმოსავლეთიდან დასავლეთის მიმართულებით. გამოვლინდა მხოლოდ ადამიანის ჩონჩხი. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 211.
თერმო...

თერმო... (ბერძნ. therme — სითბო, სიცხე) — რთული სიტყვის შემადგენელი ნაწილი, რომელიც აღნიშნავს სითბოსთან, ტემპერატურასთან კავშირს. მაგ., თერმოდამუშავება, თერმოიზოლაცია. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ., 1979. — გვ. 659.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ნ. ბარათაშვილის 1)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ნიკოლოზ ბარათაშვილის ქუჩაზე (№ 1). აგებულია 1916 წელს. სახლი ერთსართულიანია. ნაგებია აგურისა და რიყის ქვის წყობის მონაცვლეობით. შენობა ბარათაშვილის ქუჩაზე გრძივი, ერთსართულიანი ფასადით გამოდის. იგი დანაწევრებულია მშვილდისებრი თაღით გადახურული რვა სარკმლით და ერთი კარით. ცხაურები ლითონისაა, ორნამენტული. სახლის ფასადი დასრულებულია მართკუთხა პარაპეტით, რომელზედაც აგურის წყობის შეღრმავებით გამოყვანილი ნიშებია. პარაპეტის ცენტრში, თაღოვანი დაბოლოებით აქცენტირებულ ნაწილში, 1916 წელია გამოკვეთილი. შენობა, უკანა ეზოსპირა ფასადით, ჩოლოყაშვილის ქუჩას გადის. აქედან სახლი ორსართულიანია, ძველი ნაწილები აქ ძლიერ არის გადაკეთებული. შემორჩენილია ავთენტური ლითონის კიბეები. გადახურვის ნაწილი კრამიტისაა, ნაწილი - შიფერის. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 95.  კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 3
შალაურის წმინდა ბარბარეს ეკლესია

შალაურის წმინდა ბარბარეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს სოფელ შალაურის სამხრეთით, ოთხიოდე კილომეტრზე თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ნაგებობას აშკარად ეტყობა მოგვიანებით ჩატარებული, აღდგენითი სამუშაოების კვალი, რომლის დროსაც, იმხანად დანგრეული დასავლეთ კედლის ნაცვლად, ახალი კედელი აუგიათ, ოღონდ არა თავდაპირველი კედლის ადგილზე, არამედ მისგან აღმოსავლეთით, დაახლოებით 1-1,5 მეტრ მანძილზე. ამის გამო დარბაზი ძლიერ არის დამოკლებული. იმდენად, რომ მისი სიგრძე თითქმის ორჯერ უფრო მეტია სიგრძეზე განახლებული კედელი საკმაოდ სქელია. იგი გრძივ კედლებს შორისაა ჩაშენებული ისე, რომ მათ ბოლოებთან ერთ ხაზზე კი არ არის, არამედ რამდენადმე წინაა წაწეული. ეკლესია ნაგებია წვრილი, რიყის ქვით, რომლებიც წესიერ, სწორხაზოვან რიგებადაა დაწყობილი. მოგვიანებით განახლებული კედელიც რიყის ქვისაა. შესასვლელი დასავლეთითაა. კარი ორივე მხრიდან თარაზულადაა გადახურული. შიგნით, შესასვლელის ჩრდილოეთით, მოწყობილია მცირე, სწორკუთხა ნიშა. აღმოსავლეთით ღრმა, გეგმით ოდნავ გაბრტყელებული ნახევარწრის ფორმის აფსიდია, რომლის კედელი, იატაკიდან 2 მეტრ სიმაღლეზე, დარბაზის გრძივი კედლებიდან მოკლე, პატარა მხრებითაა გამოყოფილი ზემოთ კი იგი უშუალოდ ერწყმის დარბაზის გრძივ კედლებს, ხოლო კონქი — კამარას. აფსიდის შუაში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი. ერთი, მსგავსი სარკმელი სამხრეთ კედელშიცაა. აფსიდის სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, აგურით ნაწყობი, კუბური ფორმის ტრაპეზია მიყრდნობილი. საკურთხეველი დარბაზისგან გამიჯნულია მოგვიანებით აგებული რიყის ქვის კანკელით. 1990 წელს ძეგლზე ჩატარდა სარეაბილიტაციო სამუშაოები. ფასადებზე აღდგა ჩამოშლილი საპირე წყობა და აგურის თაროსებრი ლავგარდანი, ეკლესია გადაიხურა ღარისებრი კრამიტით. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 370-371.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ე. ახვლედიანის 5)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ელენე ახვლედიანის ქუჩაზე (№ 5) თარიღდება XIX საუკუნის II ნახევრით. სახლი ორსართულიანია. ნაგებია აგურით, შელესილია თეთრად. კარ-სარკმლების მოხაზულობა სწორკუთხა. I სართულის ცენტრალურ ნაწილში ჭედური ჭიშკარია განთავსებული მარცხნივ ბოლოში კი სადარბაზოს, ლითონისცხაურიანი, ხის კარია. II სართულის საფასადო სიბრტყე ასევე სწორკუთხა, განიერი სარკმლებით არის დანაწევრებული ფასადის ცენტრალურ ნაწილში რკინის შეკიდულ აივანზე გამავალი კარია. ღიობების გადახურვის ცენტრში სოლისებრი ქვის მსგავსი ნალესი ელემენტია გამოყვანილი. შენობის პარაპეტი პილასტრებითაა დანაწევრებული პილასტრების კაპიტალები მკვეთრადა გამოკვეთილი. სახლს ეზოს მხარეს ხის ჭვირული აივნის მხოლოდ ნაწილი შემორჩა. შენობას მაღალი სარდაფი აქვს. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 87.
შალაურის სვეტიცხოვლის ეკლესია

შალაურის სვეტიცხოვლი ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ შალაურის სამხრეთით, სამიოდე კილომეტრზე. თარიღდება ადრინდელი შუა საუკუნეებით. შენობის გეგმის გარეგან სწორკუთხედში (9x6,75 მ) ჩაწერილია გვერდიგვერდ განლაგებული ორი ნავი. მათ შორის ერთ, სამხრეთით მდებარე, რომელიც უფრო განიერი და მაღალია, ერთიანია. ჩრდილოეთით მდებარე კი, განივი კედლით, ორ არათანაბარ სადგომადაა გაყოფილი. აღმოსავლეთ სადგომი განცალკევებულია, დასავლეთისა კი, ორი, განიერი, თაღოვანი მალით, სამხრეთ ნავთანაა დაკავშირებული. ეკლესია, ძირითადად, ლოდებითაა ნაგები. წყობაში მცირე ზომის, რიყის ქვა და ნატეხი ქვებიცაა გამოყენებული. გარეთა კუთხეები მოზრდილი, მეტ-ნაკლებად შერჩეული ქვებითაა გამოყვანილი, რომელთა წყობა ირეგულარულია. ეკლესიას ორი შესასვლელი აქვს. ორივე მთავარი ნავის კედლებში. დასავლეთით და სამხრეთით, არის გაჭრილი. დასავლეთ შესასვლელი თავდაპირველია, გადახურულია თარაზულად. ამჟამად მსგავსადაა გადახურული სამხრეთ შესასვლელიც. მთავარი ნავი აღმოსავლეთით დასრულებულია ღრმა, ნალისებრი აფსიდით, რომლის ცენტრში პარალელურწირთხლებიანი სარკმელია გაჭრილი. ჩრდილოეთ ნავის აღმოსავლეთ სადგომი გეგმით თითქმის კვადრატულია, გადახურულია ცილინდრული კამარით. აღმოსავლეთ კედლის შუაში დაბალი, პარალელურწირთხლებიანი, სწორკუთხა სარკმელია, რომლის ქვემოთ დგას კედელზე მიყრდნობილი, ოთხკუთხა ტრაპეზი. სადგომი დასავლეთ კედელში სწორკუთხა კარია, რომელიც დასავლეთ სადგომში გადის. დასავლეთ სადგომი, აღმოსავლეთ სადგომთან შედარებით, ორჯერ უფრო გრძელია და მთავარ ნავს ორი, ნახევარწრიული თაღით უკავშირდება, რომლებიც კვადრატული გეგმის ბურჯს ეყრდნობიან. ეკლესიის მიმდებარე ტერიტორიაზე ნაგებობების კვალი შეიმჩნევა. 1990 წელს, ინსტიტუტ „საქართველოს რესტავრაციის“ მიერ, ძეგლზე ჩატარდა სარესტავრაციო სამუშაოები: შემორჩენილი, ფაქტობრივი მასალის საფუძველზე მთლიანად აღადგინეს ჩედილოეთ ნავი, მოაწყეს ბეტონის თაროსებრი ლავგარდანი და ნავი ღარისებრი კრამიტით გადახურეს; აღადგინეს ნავების დამაკავშირებელი თაღედის დასავლეთ მალი, არასრულად აღადგინეს მთავარი ნავის კედლები. სამხრეთ კედლის შუა ნაწილში მოაწყვეს ოთხკუთხა შესასვლელი. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 369.
თერო

თერო (ლათ. Lathyrus tuberosus) — მრავალწლოვანი ბალახოვანი მცენარე პარკოსანთა ოჯახისა. აქვს 25-100 სმ-მდე სიმაღლის კარგად შეფოთლილი ღერო, მეწამული წითლი სურნელოვანი ყვავილები. გავრცელებულია ჩრდილოეთ და შუა ევროპაში, მცირე აზიაში, ხმელთაშუაზღვისპირეთსა, შუა აზიაში, ციმბირსა და კავკასიაში. საქართველოში თითქმის ყველგანაა. იზრდება მდელოებზე, ბუჩქნარებში, მდინარეთა ტერასებზე, ნათესებში და რუდერალურ ადგილებზე დაბლობიდან მთის შუა სარტყლამდე. საქონლის კარგი საკვებია. ნორჩ ფოთლებს ზოგან სალათად იყენებენ. თაფლოვანია. ხმარობენ ხალხურ მედიცინაში. ლაჩაშვილი ი., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ., 1979. — გვ. 665.
ვარდისუბნის სამების ეკლესია

ვარდისუბნის სამების ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ ვარდისუბნის სასაფლაოზე. სავარაუდოდ თარიღდება განვითარებული შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია სხვადასხვა ზომის, რიყის ქვითა და კირის დუღავით. მოგვიანებით, შესაკეთებლად გამოუყენებიათ აგური. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი თაღოვანია და შიგნიდან საფეხურით შეღრმავებულ, სწორკუთხა არეშია ჩასმული. ეკლესიის იატაკი, მიწის დონესთან შედარებით, დაახლოებით 0,5 მეტრით დაბლაა, რის გამოც, შიგნით, კარის წინ, საფეხურია მოწყობილი. შიდა სივრცე შემაღლებული პროპორციებითაა გადაწყვეტილი, ოდნავ ნალისებრი ფორმის აფსიდით, რომელშიც ერთი, თაღოვანი სარკმელი და ორი, მცირე ზომის, ოთკუთხა ნიშაა, სარკმლის აქეთ-იქით. აფსიდის დასავლეთ ნახევრის იატაკი დარბაზის იატაკის დონეზეა, აღმოსავლეთ ნახევრისა კი საფეხურითაა შემაღლებული. ამ ნაწილშია მოთავსებული ნახევარწრიული ტრაპეზი, რომელიც სარკმლის ქვემოთ, კედელზეა მიდგმული. თვით ტრაპეზი სწორკუთხა, დგას ოციოდე სანტიმეტრის სიმაღლის ბაზაზე. აფსიდი გადახურულია კონქით, დარბაზი კი ცილინდრული კამარით. შიგნით ეკლესია შელესილია. XX საუკუნის 80-იანი წლების ბოლოს, ადგილობრივმა მოსახლეობამ ეკლესია შეაკეთა. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 211-212.
ქვემო ხოდაშნის ლაშარის ეკლესია

ქვემო ხოდაშნის ლაშარის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ ქვემო ხოდაშნის მაღლა ხუთასიოდე მეტრის მანძილზე, სამების ეკლესიისაკენ მიმავალი გზის პირას, ყოფილ სასაფლაოზე. თარიღდება განვითარებული შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია, მცირე ზომის (6,15 მ - 4,5 მ). ნაშენია სხვადასხვა ზომის წყობა ირეგულარულია. შენობას ორი შესასვლელი აქვს - სამხრეთით და დასავლეთით. სამხრეთით კარი შიგნიდან სწორკუთხა, ხის ძვლებით ბრტყლად გადახურული. გარედან კი ორსაფეხურიანი თაღი აქვს. თაღის ორივე საფეხური რიყის, თხელი ქვებითაა გამოყვანილი. დასავლეთ კარი შიგნიდან სამხრეთის მსგავსია, გარედან კი — თაღოვანი. კარის გარეთა ღიობი შირიმის მოზრდილ, სწორკუთხა ქვაშია გამოკვეთილი. საკუთრივ ღიობი ჩასმულია ქვის ზედაპირის ამოკვეთით გამოყვანილ, სწორკუთხა არეში, რომელსაც ვიწრო ღარი ავს შემოვლებული. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ღერძზე ვიწრო, პარალელწირთხლებიანი სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ჰორიზონტალური ძირი და დეფორმირებული ნალის ფორმის თაღი აქვს, რომელიც მთლიანად კონქის არეშია მოქცეული სმენადობის ხარისხის გაზრდის მიზნით, სარკმლის ორივე მხარეს, კონქის ქუსლის დონეზე. თითო კვადრატული ხვრელია მოწყობილი. აფსიდში, ოდნავ შემაღლებული პროპორციის მქონე, სწორკუთხა ნიშა ჩრდილოეთ კედელშიცაა. სარკმლის ქვემოთ, კედელს ეკვრის რიყის ქვით ნაგები მოზრდილი, ოთხკუთხა ტრაპეზი. კიდევ ერთი მცირე სწორკუთხა სარკმელი ეკლესიის დასავლეთ კედელშიცაა. დარბაზი ნახევარცილინდრული კამარითაა გადახურული. დარბაზის გრძივი კედლები და კამარა, მარტივი პილასტრების წყვილითა და მათზე დაყრდნობილი თაღით ორ, თანაბარ ნაწილად იყოფა. ინტერიერი შელესილი და შეთეთრებულია. შენობის ფასადებს ნათლად ეტყობა გვიანდელი შეკეთების კვალი: შევსებულია საფასადო სიბრტყეების დაკარგული ნაწილები, სახურავი, ზემოდან დასხმული დუღაბის ფენით, რამდენადმე ამაღლებულია. ეკლესიის შეკეთების დროინდელია დასავლეთ კედელზე დადგმული, ხუთი, თაღოვანი ღიობის მქონე, ცილინდრული ფორმის სამრეკლო, რომელიც მთლიანად აგურითაა ნაგები. სამრეკლო თითოეული ღიობის თავზე, გამოყვანილია რელიეფური, ნახევარწრიული თაღი. თაღები ბოლოებით ებმის ერთმანეთს და ერთ, უწყვეტ ზოლს ქმნის. თაღების ზემოთ სამრეკლო თანდათან ვიწროვდება და დასრულებულია დაბალი, ორსაფეხურიანი ლავგარდნით. გადახურულია აგურისავე, კონუსური ფორმის სახურავით. ეკლესიის გარშემო საფლავის ქვებია. 2007 წელს სოფლის ერთ-ერთ მაცხოვრებელს ეკლესია თვითნებურად შეუკეთებია, რომლის შედეგადაც ძეგლს თავდაპირველი სახე დაკარგული აქვს. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 357.  კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 12287
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ნ. ბარათაშვილის 22)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ნიკოლოზ ბარათაშვილის ქუჩაზე (№ 22). თარიღდება XIX საუკუნის მიწურულით. ორსართულიანი აგურის სახლი მთავარი ფასადით. ქუჩის მხარეს მხარეს გამოდის. ფასადი საკმაოდ სადაა, პირველ სართულზე ხის სადარბაზო კარი და სამი სარკმლის ღიობია. სადარბაზოს კარი აგურის რუსტირებული პილასტრებითაა გამოყოფილი. კარის თავზე, ისევე როგორც ფანჯრების თავზე, აგურისავე სანდრიკებია. ფასადი შეთეთრებულია. მეორე სართულზე ხის, შეკიდეული აივანია, მის ორივე მხარეს - თითო სარკმელი. აივანი გადაკეთებულია - შეფიცრულია, ერთ ნაწილში კი - შემინულია. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 95.  კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 4
რუისპირის წმინდა ნიკოლზის ეკლესია

რუისპირის წმინდა ნიკოლოზის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ რუისპირის ცენტრში, თაგაურიანთ უბანში. თარიღდება XIX საუკუნით. ეკლესია დარბაზულია, უაფსიდო ნაგებია რიყის ქვითა და კვადრატული აგურით კედლები, ძირითადად, რიყის ქვისაა, რომელიც ერთმანეთისგან თანაბარი მანძილებით დაშორებულ, ორ რიგად ნაწყობ, აგურის, სწორხაზოვან რიგებს შორისაა მოქცეული. კუთხეები და ღიობების გადახურვა. აგურისაა შესასვლელი სამია ერთი — დასავლეთ კედელში, ორი კი ერთმანეთის მოპირდაპირედ, სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებში. სამივე კარი თარაზულადაა გადახურული. გრძივ კედლებზე სამი წყვილი პილასტრია, მათგან აღმოსავლეთ წყვილი საკურთხეველს მლოცველთათვის განკუთვნილი ნაწილისაგან გამოყოფს პილასტრებზე გადაყვანილ, ხის საბჯენ თაღებზე ხისავე კამარა იყო დაყრდნობილი. ეკლესიის კედლებში გაჭრილია ხუთი, ფართო, მაღალი სარკმელი, ხუთივეს მშვილდისებრი თაღი ხურავს, მათ შორის ერთი — აღმოსავლეთ კედლის ცენტრშია, ხოლო ორ-ორი — ერთმანეთის მოპირდაპირედ — გრძივ კედლებში. საკურთხეველში ოთხი ნიშაა მოწყობილი. ორი მათგანი აღმოსავლეთ კედელშია, სარკმლის აქეთ-იქით, ხოლო თითო — სამხრეთ დაჩრდილოთ კედლებში მდებარე ნიშები მცირე ზომისაა — სწორკუთხა, დანარჩენი ორი კი მოზრდილია და მშვილდისებრი თაღითა დასრულებული. ეკლესიის დასავლეთ ფასადზე, კარის ზემოთ, აგურით ნაწყობი, ნახევარწრიული ნიშაა, რომლის ზემოთ სამი, შეღრმავებული ჯვრის გამოსახულებაა, მათ შორის ერთი, შედარებით ზემოთ მდებარე ფასადის ცენტრშია, თითო-თითო კი — გვერდით ნაწილებში თითო, მსგავსი ჯვარი სამხრეთ და ჩრდილოეთ შესასვლელების გვერდებზეცაა, ოდნავ ზემოთ შესასვლელების თავზე კი ნახევარწრიული ნიშაა, გრძივი ფასადების აღმოსავლეთ ნაწილში, არსებული სარკმლების დონეზე, თითო, ცრუ სარკმელია მოწყობილი, მოგვიანებით, ყველა ჯვარი და ორივე ცრუ სარკმელი ამოუვსიათ. კედლები კი, როგორც შიგნით, ისე გარედან, შეულესავთ და შეუერთებიათ. ფასადები დასრულებულია აგურის, სამსაფეხურიანი ლავგარდნით, რომლის ქვედა საფეხური კუთხით შვერილი აგურებითაა გამოყვანილი, დანარჩენი ორი კი — ჩვეულებრივი წყობით, დასავლეთით ფრონტონის წვერზე, დაშენებული იყო სამრეკლო, რომლისგანაც მხოლოდ ოთხკუთხა საფუძველი იყო შემორჩენილი. 2009 წლიდან სოფლის მკვიდრის დ. სეხნიაშვილის დაფინანსებით მიმდინარეობდა ეკლესიის აღდგენითი სამუშაოები, რომლებიც დასრულდა 2013 წელს. ჩატარებული სამუშაოების შედეგად, ეკლესიას მთლიანად შეეცვალა თავდაპირველი სახე გარდა ამისა, კეთილმოეწყო ეკლესიის მიმდებარე ტერიტორიაც ეკლესიის ჩრდილოეთით, ააგეს მოზრდილი, ორსართულიანი სამრეკლო და სათავსო საეკლესიო მაღაზიისათვის ამავე მხარეს გაკეთდა დაახლოებით 2 მეტრი სიმაღლის კედელი, რომლის დასავლეთ ნაწილში განიერი ჭიშკარია. 2012-2013 წლებში ეკლესია მოიხატა მხატვარ ე. სიმონიშვილის მიერ. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 338-339.