ევოლუციის ქრონოლოგია

ევოლუციის ქრონოლოგია — დედამიწაზე სიცოცხლის განვითარების საკვანძო ეტაპების მონახაზი არსებული სამეცნიერო თეორიის მიხედვით. ბიოლოგიაში, ევოლუცია წარმოადგენს ბიოლოგიური პოპულაციების მემკვიდრეობითი ნიშან-თვისებების ცვლილებებს თაობათა მანძილზე. ბიოლოგიური ორგანიზაციის ნებისმიერ დონეზე, სამეფოდან სახეობის ჩათვლით, ასევე, ინდივიდუალურ ორგანიზმებში და ისეთ მოლეკულებში, როგორიცაა დნმ და პროტეინები, არსებული მრავალფეროვნება სწორედ ევოლუციური პროცესების შედეგია. ამჟამად არსებულ ცოცხალ ორგანიზმებს შორის არსებული მსგავსება მიუთითებს საერთო წინაპრის არსებობაზე, რომლისგანაც ყველა ცნობილი სახეობა, ცოცხალიცა და გადაშენებულიც, ევოლუციური პროცესების შედეგად წარმოიშვა. დედამიწაზე ოდესმე არსებულ სახეობათა 99 პროცენტზე მეტი, რაც, დაახლოებით, 5 მილიარდ სახეობას უტოლდება, გადაშენებულად ითვლება. დედამიწაზე ამჟამად არსებულ სახეობებათა რაოდენობის გაანგარიშება მერყეობს 10-დან 14 მილიონ სახეობამდე, რომელთაგანაც მხოლოდ 1.2 მილიონი სახეობაა დოკუმენტირებული, ხოლო დაახლოებით 86% ჯერ აღწერილი არაა. მეორეს მხრივ, 2016 წლის მაისში გამოქვეყნებული სამეცნიერო კვლევის მიხედვით, დედამიწაზე აჟამად 1 ტრილიონ სახეობაზე მეტი არსებობს, აღწერილი კი მხოლოდ მათი 1 პროცენტის ერთი მეათასედი ნაწილია. სტატიაში მოცემული თარიღები მიახლოებითია და ემყარება ამჟამინდელ სამეცნიერო მტკიცებულებებს. მიუხედავად ამისა, ბიომრავალფეროვნების შესახებ წინააღმდეგობრივი ხედვები არსებობს. უფრო ტრადიციული მიდგომის მიხედვით, ბიომრავალფეროვნება დედამიწაზე დროის გასვლასთან ერთად განუხრელად იზრდებოდა. საწინააღმდეგოდ ამისა, არსებობს მოსაზრება, რომ დედამიწის ბიომრავალფეროვნების გზა ანიჰილაციისა და დივერსიფიკაციის მონაცვლეობას წარმოადგენს და წარსულის გარკვეულ პერიოდებში, მაგალითად, კამბრიული აფეთქების დროს, უფრო დიდი ბიომრავალფეროვნება არსებობდა. სახეობათა გადაშენების პროცესი მუდმივად მიმდინარეობს, რისი მიზეზიცაა გარემოს ცვლილებები, ორგანიზმების კონკურენცია ეკოლოგიური ნიშის დასაკავებლად და გენეტიკური მუტაციები, რის შედეგადაც ძველი სახეობებისგან ახლები წარმოიქმნება. დროდადრო, დედამიწის ბიომრავალფეროვნება განიცდის სწრაფ განადგურებას, რასაც მასობრივი გადაშენება ეწოდება. ამ დროს სახეობათა გადაშენების ტემპი ჩვეულებრივზე გაცილებით მაღალია. მასობრივი გადაშენების მოვლენა, ხშირად, მცირე მასშტაბის გადაშენებათა აკუმულაციას წარმოადგენს დროის შედარებით მოკლე პერიოდში. დედამიწაზე მომხდარი პირველი ცნობილი მასობრივი გადაშენება იყო ჟანგბადის დიდი კატასტროფა (ინგლ. Great Oxygenation Event, GOE) 2.4 მილიარდი წლის წინ, რამაც პლანეტის ანაერობული სიცოცხლის უდიდესი ნაწილის მოსპობა გამოიწვია. მეცნიერების მიერ დადგენილია ამ მოვლენის შემდეგ მომხდარი 5 ძირითადი მასობრივი გადაშენება: ორდოვიციულ–სილურული გადაშენება: 440 მილიონი წლის წინ. განადგურდა სახეობათა 86%, მათ შორის გრაპტოლიტები. გვიანდევონური გადაშენება: 375 მილიონი წლის წინ. განადგურდა სახეობათა 75%, მათ შორის, ტრილობიტების უმეტესობა. პერმულ–ტრიასული გადაშენება, „დიდი სიკვდილი“: 251 მილიონი წლის წინ. განადგურდა სახეობათა 96%, მათ შორის, ტაბულეტები, იმ დროს არსებული ხეების უმეტესობა და სინაპსიდები. ტრიასულ–იურული გადაშენება: 200 მილიონი წლის წინ. განადგურდა სახეობათა 80%, მათ შორის, კონოდონტები. ცარცულ–პალეოგენური გადაშენება: 66 მილიონი წლის წინ. განადგურდა სახეობათა 76%, მათ შორის ამონიტები, მოზაზავრები, იქთიოზავრები, პლეზიოზავრები, პტეროზავრები და არამფრენი დინოზავრები. (თარიღები და პროცენტები მიახლოებითია.) 400 მილიონი წლის წინ და უფრო ადრე 4 ― 2.5 მილიარდი წლის წინ 2.5 მილიარდი ― 542 მილიონი წლის წინ. შედგება პალეოპროტეროზოული, მეზოპროტეროზოული და ნეოპროტეროზოული ერებისგან. 542 მილიონი წლის წინ ― დღემდე ფანეროზოული ეონით („კარგად გამოხატული სიცოცხლის“ ეონი) იწყება მრავალრიცხოვანი, ნიჟარიანი და ნაკვალევის მქონე ორგანიზმთა ნამარხების გამოჩენა. იგი იყოფა პალეოზოურ, მეზოზოურ და კაინოზოურ ჯგუფებად, რომლებიც ერთმანეთისგან მასობრივი გადაშენების მოვლენებითაა გამოყოფილი. 542 მილიონი წლის წინ ― 251.0 მილიონი წლის წინ მოიცავს კამბრიულ, ორდოვიციულ, სილურულ, დევონურ, კარბონულ და პერმულ პერიოდებს. 251.4 მილიონი წლის წინ ― 66 მილიონი წლის წინ მოიცავს ტრიასულ, იურულ და ცარცულ პერიოდებს. 66 მილიონი წლის წინ – დღემდე ევოლუცია Barton, Nicholas H.; Briggs, Derek E.G.; Eisen, Jonathan A.; Goldstein, David B.; Patel, Nipam H. (2007) Evolution. Cold Spring Harbor, NY: Cold Spring Harbor Laboratory Press. ISBN 978-0-87969-684-9. OCLC 86090399.  Bernstein, Harris; Bernstein, Carol; Michod, Richard E. (2012) „DNA Repair as the Primary Adaptive Function of Sex in Bacteria and Eukaryotes“, DNA Repair: New Research. Hauppauge, NY: Nova Science Publishers. ISBN 978-1-62100-808-8. OCLC 828424701.  Bjornerud, Marcia (2005). Reading the Rocks: The Autobiography of the Earth. Cambridge, MA: Westview Press. ISBN 978-0-8133-42498. OCLC 56672295.  Kirschvink, Joseph L. (1992). „Late Proterozoic Low-Latitude Global Glaciation: the Snowball Earth“, The Proterozoic Biosphere: A Multidisciplinary Study. Cambridge; New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-36615-1. OCLC 23583672.  McKinney, Michael L. (1997). „How do rare species avoid extinction? A paleontological view“, The Biology of Rarity: Causes and consequences of rare—common differences, 1st, London; New York: Chapman & Hall. ISBN 978-0-412-63380-5. OCLC 36442106.  Miller, G. Tyler; Spoolman, Scott E. (2012) Environmental Science, 14th, Belmont, CA: Brooks/Cole. ISBN 978-1-111-98893-7. OCLC 741539226.  Stearns, Beverly Peterson; Stearns, Stephen C. (1999) Watching, from the Edge of Extinction. New Haven, CT: Yale University Press. ISBN 978-0-300-07606-6. OCLC 47011675.  Dawkins, Richard (2004). The Ancestor's Tale: A Pilgrimage to the Dawn of Life. Boston: Houghton Mifflin Company. ISBN 978-0-618-00583-3. OCLC 56617123.  Understanding Evolution: your one-stop resource for information on evolution. University of California, Berkeley. ციტირების თარიღი: 2015-03-18 Life on Earth. University of Arizona (January 1, 1997). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-09-11. ციტირების თარიღი: 2021-10-24. Explore complete phylogenetic tree interactively Brandt, Niel. Evolutionary and Geological Timelines. The TalkOrigins Foundation, Inc.. ციტირების თარიღი: 2015-03-18 Palaeos: Life Through Deep Time. ციტირების თარიღი: 2015-03-18 Kyrk, John. Evolution (SWF). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-10-22. ციტირების თარიღი: 2015-03-18 Interactive timeline from Big Bang to present Plant Evolution. University of Waikato. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-07-28. ციტირების თარიღი: 2015-03-18 Sequence of Plant Evolution The History of Animal Evolution. University of Waikato. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2016-06-27. ციტირების თარიღი: 2015-03-18 Sequence of Animal Evolution Yeo, Dannel; Drage, Thomas. History of Life on Earth (2006). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2015-03-15. ციტირების თარიღი: 2021-10-24. Exploring Time. The Science Channel. http://exploringtime.org/?page=segments. Roberts, Ben. Plant evolution timeline. University of Cambridge. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2015-03-13. ციტირების თარიღი: 2021-10-24. Art of the Nature Timelines on Wikipedia ↑ McKinney 1997, p. 110 ↑ Stearns, Beverly Peterson; Stearns, S. C.; Stearns, Stephen C. (2000) Watching, from the Edge of Extinction. Yale University Press, გვ. preface x. ISBN 978-0-300-08469-6.  ↑ Novacek, Michael J. (November 8, 2014). „Prehistory's Brilliant Future“. The New York Times. New York. ISSN 0362-4331. ციტირების თარიღი: 2014-12-25. ↑ Miller და Spoolman 2012, p. 62 ↑ Mora, Camilo; Tittensor, Derek P.; Adl, Sina; et al. (August 23, 2011). „How Many Species Are There on Earth and in the Ocean?“. PLOS Biology. 9 (8): e1001127. doi:10.1371/journal.pbio.1001127. ISSN 1545-7885. PMC 3160336. PMID 21886479. ↑ Staff (2 May 2016). „Researchers find that Earth may be home to 1 trillion species“. National Science Foundation. ციტირების თარიღი: 11 April 2018. ↑ Hickman, Crystal; Starn, Autumn. The Burgess Shale & Models of Evolution. West Virginia University. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2021-02-25. ციტირების თარიღი: 2021-10-15. ↑ Barton და სხვები. 2007, Figure 10.20 Four diagrams of evolutionary models ↑ Measuring the sixth mass extinction - Cosmos. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2019-05-10. ციტირების თარიღი: 2021-10-15. ↑ History of life on Earth. ციტირების თარიღი: 2016-08-09 ↑ The big five mass extinctions - Cosmos (5 July 2015). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 17 მაისი 2019. ციტირების თარიღი: 15 ოქტომბერი 2021. ↑ Moskowitz, Clara (March 29, 2012). „Life's Building Blocks May Have Formed in Dust Around Young Sun“. Space.com. Salt Lake City, UT: Purch. ციტირების თარიღი: 2012-03-30. ↑ Herres, Gregg; Hartmann, William K. The Origin of the Moon (2010-09-07). ციტირების თარიღი: 2015-03-04 ↑ Astrobio (September 24, 2001). „Making the Moon“. Astrobiology Magazine (Based on a Southwest Research Institute press release). ISSN 2152-1239. ციტირების თარიღი: 2015-03-04. ციტატა: „Because the Moon helps stabilize the tilt of the Earth's rotation, it prevents the Earth from wobbling between climatic extremes. Without the Moon, seasonal shifts would likely outpace even the most adaptable forms of life.“ ↑ Dodd, Matthew S.; Papineau, Dominic; Grenne, Tor; Slack, John F.; Rittner, Martin; Pirajno, Franco; O'Neil, Jonathan; Little, Crispin T. S. (2 March 2017). „Evidence for early life in Earth's oldest hydrothermal vent precipitates“ (PDF). Nature. 543 (7643): 60–64. Bibcode:2017Natur.543...60D. doi:10.1038/nature21377. PMID 28252057. S2CID 2420384. ↑ Zimmer, Carl (1 March 2017). „Scientists Say Canadian Bacteria Fossils May Be Earth's Oldest“. The New York Times. ციტირების თარიღი: 2 March 2017. ↑ Ghosh, Pallab. (1 March 2017) Earliest evidence of life on Earth 'found'. BBC News. ციტირების თარიღი: 2 March 2017 ↑ Dunham, Will (1 March 2017). „Canadian bacteria-like fossils called oldest evidence of life“. Reuters. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2 მარტი 2017. ციტირების თარიღი: 1 March 2017. ↑ 19.0 19.1 19.2 Bjornerud 2005 ↑ Abramov, Oleg; Mojzsis, Stephen J. (May 21, 2009). „Microbial habitability of the Hadean Earth during the late heavy bombardment“ (PDF). Nature. 459 (7245): 419–422. Bibcode:2009Natur.459..419A. doi:10.1038/nature08015. ISSN 0028-0836. PMID 19458721. S2CID 3304147. დაარქივებულია ორიგინალიდან (PDF) — 2015-11-12. ციტირების თარიღი: 2015-03-04. მითითებულია ერთზე მეტი |accessdate= და |access-date= (დახმარება) ↑ Borenstein, Seth (October 19, 2015). „Hints of life on what was thought to be desolate early Earth“. Excite. Yonkers, NY: Mindspark Interactive Network. Associated Press. ციტირების თარიღი: 2015-10-20. ↑ Bell, Elizabeth A.; Boehnike, Patrick; Harrison, T. Mark; et al. (November 24, 2015). „Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon“ (PDF). Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 112 (47): 14518–14521. Bibcode:2015PNAS..11214518B. doi:10.1073/pnas.1517557112. ISSN 0027-8424. PMC 4664351. PMID 26483481. ციტირების თარიღი: 2015-12-30. ↑ Woese, Carl; Gogarten, J. Peter (October 21, 1999). „When did eukaryotic cells (cells with nuclei and other internal organelles) first evolve? What do we know about how they evolved from earlier life-forms?“. Scientific American. ISSN 0036-8733. ციტირების თარიღი: 2015-03-04. ↑ Nicole Mortilanno. „Oldest traces of life on Earth found in Quebec, dating back roughly 3.8 billion years“. CBC News. ↑ Ohtomo, Yoko; Kakegawa, Takeshi; Ishida, Akizumi; et al. (January 2014). „Evidence for biogenic graphite in early Archaean Isua metasedimentary rocks“. Nature Geoscience. 7 (1): 25–28. Bibcode:2014NatGe...7...25O. doi:10.1038/ngeo2025. ISSN 1752-0894. ↑ Borenstein, Seth (November 13, 2013). „Oldest fossil found: Meet your microbial mom“. Excite. Yonkers, NY: Mindspark Interactive Network. Associated Press. ციტირების თარიღი: 2013-11-15. ↑ Noffke, Nora; Christian, Daniel; Wacey, David; Hazen, Robert M. (November 8, 2013). „Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia“. Astrobiology. 13 (12): 1103–1124. Bibcode:2013AsBio..13.1103N. doi:10.1089/ast.2013.1030. ISSN 1531-1074. PMC 3870916. PMID 24205812. ↑ Doolittle, W. Ford (February 2000). „Uprooting the Tree of Life“ (PDF). Scientific American. 282 (2): 90–95. Bibcode:2000SciAm.282b..90D. doi:10.1038/scientificamerican0200-90. ISSN 0036-8733. PMID 10710791. დაარქივებულია ორიგინალიდან (PDF) — 2006-09-07. ციტირების თარიღი: 2015-04-05. მითითებულია ერთზე მეტი |archiveurl= და |archive-url= (დახმარება); მითითებულია ერთზე მეტი |archivedate= და |archive-date= (დახმარება); მითითებულია ერთზე მეტი |accessdate= და |access-date= (დახმარება) ↑ Glansdorff, Nicolas; Ying Xu; Labedan, Bernard (July 9, 2008). „The Last Universal Common Ancestor: emergence, constitution and genetic legacy of an elusive forerunner“. Biology Direct. 3: 29. doi:10.1186/1745-6150-3-29. ISSN 1745-6150. PMC 2478661. PMID 18613974. ↑ Hahn, Jürgen; Haug, Pat (May 1986). „Traces of Archaebacteria in ancient sediments“. Systematic and Applied Microbiology. 7 (2–3): 178–183. doi:10.1016/S0723-2020(86)80002-9. ISSN 0723-2020. ↑ Olson, John M. (May 2006). „Photosynthesis in the Archean era“. Photosynthesis Research. 88 (2): 109–117. doi:10.1007/s11120-006-9040-5. ISSN 0166-8595. PMID 16453059. S2CID 20364747. ↑ Proton Gradient, Cell Origin, ATP Synthase - Learn Science at Scitable. ↑ Romano, Antonio H.; Conway, Tyrrell (July–September 1996). „Evolution of carbohydrate metabolic pathways“. Research in Microbiology. 147 (6–7): 448–455. doi:10.1016/0923-2508(96)83998-2. ISSN 0923-2508. PMID 9084754. ↑ Knowles, Jeremy R. (July 1980). „Enzyme-Catalyzed Phosphoryl Transfer Reactions“. Annual Review of Biochemistry. 49: 877–919. doi:10.1146/annurev.bi.49.070180.004305. ISSN 0066-4154. PMID 6250450. ↑ Javaux, Emmanuelle J.; Marshall, Craig P.; Bekker, Andrey (February 18, 2010). „Organic-walled microfossils in 3.2-billion-year-old shallow-marine siliciclastic deposits“. Nature. 463 (7283): 934–938. Bibcode:2010Natur.463..934J. doi:10.1038/nature08793. ISSN 1744-7933. PMID 20139963. S2CID 4302987. ↑ 36.0 36.1 Buick, Roger (August 27, 2008). „When did oxygenic photosynthesis evolve?“. Philosophical Transactions of the Royal Society B. 363 (1504): 2731–2743. doi:10.1098/rstb.2008.0041. ISSN 0962-8436. PMC 2606769. PMID 18468984. ↑ 37.0 37.1 Beraldi-Campesi, Hugo (February 23, 2013). „Early life on land and the first terrestrial ecosystems“ (PDF). Ecological Processes. 2 (1): 4. doi:10.1186/2192-1709-2-1. ISSN 2192-1709. S2CID 44199693. ↑ Bernstein, Harris; Bernstein, Carol (May 1989). „Bacteriophage T4 genetic homologies with bacteria and eucaryotes“. Journal of Bacteriology. 171 (5): 2265–2270. doi:10.1128/jb.171.5.2265-2270.1989. ISSN 0021-9193. PMC 209897. PMID 2651395. ↑ Bjornerud 2005, p. 151 ↑ Knoll, Andrew H.; Javaux, Emmanuelle J.; Hewitt, David; et al. (June 29, 2006). „Eukaryotic organisms in Proterozoic oceans“. Philosophical Transactions of the Royal Society B. 361 (1470): 1023–1038. doi:10.1098/rstb.2006.1843. ISSN 0962-8436. PMC 1578724. PMID 16754612. ↑ Fedonkin, Mikhail A. (March 31, 2003). „The origin of the Metazoa in the light of the Proterozoic fossil record“. Paleontological Research. 7 (1): 9–41. doi:10.2517/prpsj.7.9. ISSN 1342-8144. S2CID 55178329. ↑ First Land Plants and Fungi Changed Earth's Climate, Paving the Way for Explosive Evolution of Land Animals, New Gene Study Suggests. science.psu.edu. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 15 დეკემბერი 2019. ციტირების თარიღი: 17 ოქტომბერი 2021. ↑ Bernstein, Bernstein და Michod 2012, p. 1–50 ↑ Bernstein, Harris; Byerly, Henry C.; Hopf, Frederic A.; Michod, Richard E. (October 7, 1984). „Origin of sex“. Journal of Theoretical Biology. 110 (3): 323–351. Bibcode:1984JThBi.110..323B. doi:10.1016/S0022-5193(84)80178-2. ISSN 0022-5193. PMID 6209512. ↑ Butterfield, Nicholas J. (Summer 2000). „Bangiomorpha pubescens n. gen., n. sp.: implications for the evolution of sex, multicellularity, and the Mesoproterozoic/Neoproterozoic radiation of eukaryotes“. Paleobiology. 26 (3): 386–404. doi:10.1666/0094-8373(2000)026<0386:BPNGNS>2.0.CO;2. ISSN 0094-8373. ↑ Strother, Paul K.; Battison, Leila; Brasier, Martin D.; Wellman, Charles H. (26 May 2011). „Earth's earliest non-marine eukaryotes“. Nature. 473 (7348): 505–509. Bibcode:2011Natur.473..505S. doi:10.1038/nature09943. PMID 21490597. S2CID 4418860. ↑ Zimmer, Carl (27 November 2019). „Is This the First Fossil of an Embryo? - Mysterious 609-million-year-old balls of cells may be the oldest animal embryos — or something else entirely“. The New York Times. ციტირების თარიღი: 28 November 2019. ↑ Cunningham, John A.; et al. (5 December 2016). „The origin of animals: Can molecular clocks and the fossil record be reconciled?“. BioEssays. 39 (1): e201600120. doi:10.1002/bies.201600120. PMID 27918074. ↑ Hoffman, Paul F.; Kaufman, Alan J.; Halverson, Galen P.; Schrag, Daniel P. (August 28, 1998). „A Neoproterozoic Snowball Earth“ (PDF). Science. 281 (5381): 1342–1346. Bibcode:1998Sci...281.1342H. doi:10.1126/science.281.5381.1342. ISSN 0036-8075. PMID 9721097. ციტირების თარიღი: 2007-05-04. ↑ Kirschvink 1992, p. 51–52 ↑ Boyle, Richard A.; Lenton, Timothy M.; Williams, Hywel T. P. (December 2007). „Neoproterozoic 'snowball Earth' glaciations and the evolution of altruism“ (PDF). Geobiology. 5 (4): 337–349. doi:10.1111/j.1472-4669.2007.00115.x. ISSN 1472-4677. დაარქივებულია ორიგინალიდან (PDF) — 2008-09-10. ციტირების თარიღი: 2015-03-09. ↑ Corsetti, Frank A.; Awramik, Stanley M.; Pierce, David (April 15, 2003). „A complex microbiota from snowball Earth times: Microfossils from the Neoproterozoic Kingston Peak Formation, Death Valley, USA“. Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 100 (8): 4399–4404. Bibcode:2003PNAS..100.4399C. doi:10.1073/pnas.0730560100. ISSN 0027-8424. PMC 153566. PMID 12682298. ↑ Corsetti, Frank A.; Olcott, Alison N.; Bakermans, Corien (March 22, 2006). „The biotic response to Neoproterozoic snowball Earth“. Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology. 232 (2–4): 114–130. Bibcode:2006PPP...232..114C. doi:10.1016/j.palaeo.2005.10.030. ISSN 0031-0182. ↑ First Land Plants and Fungi Changed Earth's Climate, Paving the Way for Explosive Evolution of Land Animals, New Gene Study Suggests. science.psu.edu. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 15 დეკემბერი 2019. ციტირების თარიღი: 17 ოქტომბერი 2021. ↑ Formation of the Ozone Layer. Goddard Earth Sciences Data and Information Services Center. NASA (September 9, 2009). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2014-09-27. ციტირების თარიღი: 2013-05-26 ↑ Narbonne, Guy. (January 2008) The Origin and Early Evolution of Animals. Queen's University. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2015-07-17. ციტირების თარიღი: 2021-10-17. ↑ Waggoner, Ben M.; Collins, Allen G.; Hsu, Karen; Kang, Myun; Lavarias, Amy; Prabaker, Kavitha; Skaggs, Cody. The Cambrian Period. University of California Museum of Paleontology (November 22, 1994). ციტირების თარიღი: 2015-03-09 ↑ Lane, Abby. (January 20, 1999) Timing. University of Bristol. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2018-03-07. ციტირების თარიღი: 2021-10-17. ↑ Lindgren, A.R.; Giribet, G.; Nishiguchi, M.K. (2004). „A combined approach to the phylogeny of Cephalopoda (Mollusca)“ (PDF). Cladistics. 20 (5): 454–486. CiteSeerX 10.1.1.693.2026. doi:10.1111/j.1096-0031.2004.00032.x. S2CID 85975284. დაარქივებულია ორიგინალიდან (PDF) — 2015-02-10. ციტირების თარიღი: 2021-10-17. მითითებულია ერთზე მეტი |archiveurl= და |archive-url= (დახმარება); მითითებულია ერთზე მეტი |archivedate= და |archive-date= (დახმარება) ↑ Archived copy. ციტირების თარიღი: 2009-04-20 ↑ Pteridopsida: Fossil Record. University of California Museum of Paleontology. ციტირების თარიღი: 2014-03-11 ↑ Clarke, Tom (April 30, 2002). „Oldest fossil footprints on land“. Nature. doi:10.1038/news020429-2. ISSN 1744-7933. ციტირების თარიღი: 2015-03-09. ციტატა: „The oldest fossils of footprints ever found on land hint that animals may have beaten plants out of the primordial seas. Lobster-sized, centipede-like animals made the prints wading out of the ocean and scuttling over sand dunes about 530 million years ago. Previous fossils indicated that animals didn't take this step until 40 million years later.“ ↑ Garwood, Russell J.; Edgecombe, Gregory D. (September 2011). „Early Terrestrial Animals, Evolution, and Uncertainty“. Evolution: Education and Outreach. 4 (3): 489–501. doi:10.1007/s12052-011-0357-y. ISSN 1936-6426. ↑ Martin, R. Aidan. Evolution of a Super Predator. ReefQuest Centre for Shark Research. ციტატა: „The ancestry of sharks dates back more than 200 million years before the earliest known dinosaur.“ ციტირების თარიღი: 2015-03-10 ↑ Devonian Fossil Forest Unearthed in China | Paleontology | Sci-News.com en-US. ციტირების თარიღი: 2019-09-28 ↑ Amniota. ციტირების თარიღი: 2015-03-09 ↑ Sahney, Sarda; Benton, Michael J. (April 7, 2008). „Recovery from the most profound mass extinction of all time“. Proceedings of the Royal Society B. 275 (1636): 759–765. doi:10.1098/rspb.2007.1370. ISSN 0962-8452. PMC 2596898. PMID 18198148. ↑ Rybicki, Ed. (April 2008) Origins of Viruses. University of Cape Town. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2009-05-09. ციტატა: „Viruses of nearly all the major classes of organisms - animals, plants, fungi and bacteria / archaea - probably evolved with their hosts in the seas, given that most of the evolution of life on this planet has occurred there. This means that viruses also probably emerged from the waters with their different hosts, during the successive waves of colonisation of the terrestrial environment.“ ციტირების თარიღი: 2021-10-20. ↑ US Department of Commerce, National Oceanic and Atmospheric Administration. What are the vampire squid and the vampire fish? EN-US. ციტირების თარიღი: 2019-09-27 ↑ Dell'Amore, Christine (April 24, 2014). „Meet Kryptodrakon: Oldest Known Pterodactyl Found in China“. National Geographic News. Washington, D.C.: National Geographic Society. ციტირების თარიღი: 2014-04-25. ↑ Chiappe, Luis M.; Dyke, Gareth J. (November 2002). „The Mesozoic Radiation of Birds“. Annual Review of Ecology and Systematics. 33: 91–124. doi:10.1146/annurev.ecolsys.33.010802.150517. ISSN 1545-2069. ↑ About > The Origins of Oaks. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2019-09-27. ციტირების თარიღი: 2019-09-28 ↑ Karmin M, Saag L, Vicente M, et al. (April 2015). „A recent bottleneck of Y chromosome diversity coincides with a global change in culture“. Genome Research. 25 (4): 459–466. doi:10.1101/gr.186684.114. ISSN 1088-9051. PMC 4381518. PMID 25770088. ↑ Brown, Frank; Fleagle, John; McDougall, Ian (February 16, 2005). „The Oldest Homo sapiens“ (პრეს-რელიზი). Salt Lake City, UT: University of Utah. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2015-08-02. ციტირების თარიღი: 2015-03-10. მითითებულია ერთზე მეტი |accessdate= და |access-date= (დახმარება) ↑ Alemseged, Zeresenay; Coppens, Yves; Geraads, Denis (February 2002). „Hominid cranium from Homo: Description and taxonomy of Homo-323-1976-896“. American Journal of Physical Anthropology. 117 (2): 103–112. doi:10.1002/ajpa.10032. ISSN 0002-9483. PMID 11815945. ↑ International Stratigraphic Chart (v 2014/10) (PDF). International Commission on Stratigraphy. ციტირების თარიღი: 2015-03-11 ↑ Blanchard, Ben (December 13, 2006). „INTERVIEW-Chinese river dolphin almost certainly extinct“. Reuters. ციტირების თარიღი: 2015-10-19. ↑ Lovgren, Stefan (December 14, 2006). „China's Rare River Dolphin Now Extinct, Experts Announce“. National Geographic News. Washington, D.C.: National Geographic Society. ციტირების თარიღი: 2015-10-18. ↑ „It's official: Caribbean monk seal is extinct“. msnbc.com. June 6, 2008. ციტირების თარიღი: 2015-03-11. ↑ Smith, B.D.; Zhou, K.; Wang, D.; Reeves, R.R.; Barlow, J.; Taylor, B.L. & Pitman, R. (2008). „Lipotes vexillifer“. IUCN Red List of Threatened Species. 2008. ციტირების თარიღი: 2015-10-19.old-form url