laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
გრძელი გუბეების სამაროვანი

„გრძელი გუბეების“ სამაროვანი — ძვ.წ. I ათასწლეულის შუა პერიოდის არქეოლოგიური ძეგლი საქართველოში, კახეთში, ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ენისელთან. სამაროვანი აღმოჩნდა მას შემდეგ, რაც მისი დასავლეთი ნაწილი მდინარე ინწობამ ჩამორეცხა. 1976 წელს არქეოლოგიური კვლევა ჩაატარა ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის კახეთის ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი კონსტანტინე ფიცხელაური). გაითხარა 18 დაზიანებული ორმოსამარხი. სამარხები გამართული იყო თიხნარ ფენაში, რის გამოც მიცვალებულთა ძვლები ფრაგმენტულად იყო შემორჩენილი. სამარხის ორმოს ფართობი და დაკრძალვის პოზა დაუდგენელია. სამაროვანზე აღმოჩენილია კერამიკა და ლითონის ინვენტარი. თიხის ჭურჭელი დამზადებულია ჩარხზე მსხვილმარცვლოვანი, ქვიშანარევი თიხისგან, იშვიათად გვხვდება წვრილმარცვლოვანი და სუფთად განლექილი თიხისგან დამზადებული ჭურჭელი. კერამიკული ნაწარმი გამომწვარია მოყავისფროდ, ნაცრისფრად ან მოშავოდ. ლითონის ინვენტარიდან სამაროვანზე აღმოჩენილია 24 ნივთი, მათ შორის, რკინის 21 (შუბისპირები, დანები, ქამრის (?) ფრაგმენტები, რგოლები) და ბრინჯაოს 3 (პინცეტი, ღილი და ჭდეულზედაპირიანი სამაჯური). ლითონის ნივთების მიხედვით სამაროვანი ძვ.წ. VIII-VII საუკუნეებით თარიღდება. მაისურაძე, ბესარიონ. იორ-ალაზნის ზემო დინების გვიანბრინჯაოს ძეგლები / [რედ.: ი. ჯალაღონია] ; საქ. მეცნ. აკად., არქეოლ. კვლევის ცენტრი. - თბ. : მეცნიერება, 1993 (მ/ა სტ.). - 96 გვ. : ტაბ. ; 20 სმ.. - რეზ. რუს. ენ.. - ბიბლიოგრ.: გვ. 86-92. - ISBN 5-520-01496-5 მენაბდე ც., ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 2, თბ., 2012. „გრძელი გუბეების“ სამაროვანი დაარქივებული 2020-02-01 საიტზე Wayback Machine. . საქართველოს არქეოლოგიური ძეგლების ორენოვანი (ქართულ-ინგლისური) ელექტრონული ენციკლოპედია (ძვ.წ. III-I ათასწლეულები). ნანახია 1 თებერვალი 2020.
საბუის ღვთისმშობლის ეკლესია (ყვარლის მუნიციპალიტეტი)

საბუეს ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ საბუეს ცენტრში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია (11,7x7მ). ნაგებია რიყის ქვით და აგურით. კედლები ძირითადად რიყის ქვისაა, კარ-სარკმელთა ღიობები, კონსტრ.ნაწილები და ფასადთა მორთულობის ელემენტები გამოყვანილია კვადრატული აგურით. შენობა შიგნიდან და გარედან შელესილ-შეთეთრებულია. ეკლესიას ორი შესასვლელი აქვს. დასავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან. ორივე კარი თარაზულადაა გადახურული და შიგნიდან შეისრულ-შეღრმავებაშია ჩასმული. აღმოსავლეთით ნალისებრი აფსიდია, რომლის ღერძზე შიგნიდან და გარედან დადაბლებული თაღით გადახურული სარკმელია გაჭრილი. მსგავსი თითო სარკმელი შენობის დანარჩენ კედლებშიცაა. აფსიდში, სარკმლის ქვემოთ და გვერდებზე. თითო შეისრულთაღოვანი ნიშაა. მათგან სარკმლის ქვემოთ მდებარე ნიშა, გეგმით სწორკუთხაა, დანარჩენი ორი - ნახევარწრიული. საკურთხევლის ბაქანი, დარბაზის იატაკის მიმართ, საფეხურითაა შემაღლებული და შუაში ნახევარწრიული ამბიონი აქვს მოწყობილი. შიგნით ეკლესია გადახურულია ოდნავ შეისრული კამარით, იგი ერთ შეკიდულ საბჯენ თაღს და დასავლეთი კედლის მიმდებარე თაღს ეყრდნობა. ის კი — კუთხის პილასტრებს. აღმოსავლეთ ფასადის ფრონტონზე, აგურის წყობის შეღრმავებით, გამოსახულია საფეხურებიან პოსტამენტზე დაყრდნობილი ჯვარი, რომელიც ღერძიდან ოდნავ სამხრეთითაა გადაადგილებული დასავლეთ ფასადზე. შესასვლელის ორივე მხარეს, ერთ ვერტიკალზე განლაგებული ოთხ-ოთხი შეღრმავებული რომბია. ფასადის კიდეებთან კი თითო განიერი, შეისრულთაღოვანი ნიშა. ერთი პატარა, სწორკუთხა ნიშა შესასვლელის ზემოთაცაა. ფრონტონზე კი სამი დიდი შეღრმავებული ჯვარია ჩრდილოეთ ფასადზე. შესასვლელი მორთულია. მის ორივე მხარეს, ვერტიკალურად განლაგებული სამ-სამი რომბით. ფასადები დასრულებულია აგურის ორსაფეხურიანი ლავგარდნით. გადახურულია ღარისებრი კრამიტით. დვალი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 440.
ვეჯინის წმინდა სტეფანეს ეკლესია

ვეჯინის წმინდა სტეფანეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვეჯინის დასავლეთით, ვეჯინის ხევის მარცხენა ნაპირზე, სასაფლაოს ტერიტორიაზე. სავარაუდოდ თარიღდება IX-X საუკუნეებით. ძლიერ დაზიანებულია. შემორჩენილია ჩრდილო-აღმოსავლეთი კუთხე, აფსიდის ჩრდილოეთი გვერდის კონქის ნაწილთან ერთად და დასავლეთ კედლის პერანგშემოცლილი ორი ფრაგმენტი. დანარჩენი კედლები მიწითაა დაფარული. ეკლესია დარბაზულია. შენობის შემორჩენილი კედლები ნაგებია შერჩეული და სწორ რიგებად დაწყობილი რიყის ქვით. აფსიდის მხრები, კონქის თაღის შემორჩენილი ნაწილი და ჩრდილო-აღმოსავლეთი კუთხე გამოყვანილია შირიმის სუფთად ნათალი ქვებით. შირიმი გამოყენებული ყოფილა გარეთა კედლების მოსაპირკეთებლადაც. აღმოსავლეთი ფასადის წინ აღმოჩნდა საკურთხევლის სარკმლის თაღი, რომელიც შირიმის ერთ ქვაშია გამოკვეთილი. მოსულიშვილი.ი, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 132-133.
ლაშარის დიდსალოცავი

ლაშარის დიდსალოცავი — ეკლესია, არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს ყვარელში, კუდიგორის ქუჩაზე. თარიღდება XVII-XVIII საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია ყორე ქვითა და აგურით. დაზიანებულია: ჩამოშლილია სახურავის საფარი, ფრაგმენტულადაა შემორჩენილი ლავგარდანი. შესასვლელი სამია: დასავლეთით, სამხრეთით და ჩრდილოეთით. კარები გარედან თაღოვანია, შიგნიდან - თარაზულადაა გადახურული. აღმოსავლეთით ღრმა, ნალისებრი აფსიდია, რომლის ღერძზე თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. მსგავსი სარკმელია დასავლეთით კედელში, ხოლო ორ-ორი გრძივ კედლებშია. აფსიდის იატაკი ორი საფეხურითაა ამაღლებული. საკურთხეველში, სარკმლის სამხრეთით ერთი, ჩრდილოეთით კი ორი ნიშაა. დარბაზი გადახურულია შეისრული კამარით, რომელიც ეყრდნობა ორ საბჯენ თაღს. მათგან ერთი დარბაზის შუაშია, ხოლო მეორე დასავლეთ კედელთან. შუა თაღი გადაყვანილია კრონშტაინებზე. დასავლეთ თაღი კი - კუთხის პილასტრებზე. სამხრეთ და დასავლეთ კედლებში, კარის გვერდით, თითო სათოფურია. დასავლეთ ფასადზე, ფრონტონში, სამი შეღრმავებული ჯვარია გამოსახული. ამავე ფასადზე შემორჩენილია აგურის სამსაფეხურიანი ლავგარდანი. გიორგობიანი კ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 337.
ვეჯინის ჯანიაანთ საყდარი

ვეჯინის ჯანიაანთ საყდარი — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვეჯინის აღმოსავლეთით, 7 კილომეტრის მანძილზე, მდინარე ალაზნის მარჯვენა ნაპირზე. თარიღდება ადრინდელი შუა საუკუნეებით. ძლიერ დაზიანებულია. შემორჩენილი კედლები 1,5-1,8 მეტრი სიმაღლისაა. ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია სწორხაზოვან რიგებად დაწყობილი, მოზრდილი, თითქმის თანაბარი ზომის რიყის ქვით. ერთადერთი შესასვლ დასავლეთიდან აქვს. ეკლესიის დარბაზი თითქმის კვადრატული ფორმისაა, აღმოსავლეთიდან მას ერთვის ღრმა, ნალისებრი აფსიდი, რომელშიც ღერძზე შემორჩენილია სარკმლის ძირის ნაწილი. აფისიდის ჩრდილოეთ გვერდში მცირე ზომის სწორკუთხა ნიშაა. მოსულიშვილი ი., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 133.
ლაშარის ნიში

ლაშარის ნიში — ნაეკლესიარი, არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს ყვარელში. დანგრეულია. შემორჩენილია მხოლოდ დასავლეთ კედლისა და ჩრდილოეთ-დასავლეთის კუთხის მცირე ნაწილი. კუპრეიშვილი ბ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 337.
საბუის ორმოცები

საბუეს ორმოცები — არქიტექტურული ძეგლი დგას ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ საბუეში. ეკლესია თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია ნატეხი ქვით — კირის ხსნარზე. კონსტრუქციული ნაწილების და კარ-სარკმლების წყობაში, გამოყენებულია კვადრატული აგური. დაზიანებულია. სახურავზე აყრილია კრამიტი. შესასვლელი დასავლეთითაა. კარი თარაზულადაა გადახურული. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია. აფსიდის ღერძზე ნახევარწრიული თაღით გადახურული სარკმელია გაჭრილი. თითო მსგავსი სარკმელი სამხრეთ (ამოშენებულია) და დასავლეთ კედლებშიცაა. აფსიდის ჩრდილოეთ გვერდში მოწყობილია სამი სხვადასხვა ზომის ნიშა. მათგან ერთი, შედარებით მოზრდილი, თაღოვანია, დანარჩენი ორი — სწორკუთხა. სამხრეთით, ერთი მეორის თავზე, ორი სწორკუთხა ნიშაა. ზედა ნიშაში სამალავია. კონქის თაღი ნახევარწრიულია. ნახევარწრიულია კამარაც. იგი სხმულია. ფასადები დასრულებულია მარტივპროფილიანი ლავგარდნით. გიორგობიანი კ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 440.
სამუკაანთ წმინდა გიორგის ეკლესია

სამუკაანთ წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარელში, გიორგი სააკაძის ქუჩაზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია, უფასადოა. აღმოსავლეთით იგი სწორი კედლითაა დასრულებული. შენობა ნაგებია რიყის ქვითა და აგურით. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. აღმოსავლეთ კედლის შუაში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი. თითო მსგავსი სარკმელია დანარჩენ კედლებშიც. სამხრეთ კედლის აღმოსავლეთ კიდეში მოწყობილია ერთი ოთხკუთხა ნიშა, ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ კიდეში — ორი. მსგავსი ორ-ორი ნიშა ამავე კედლების შუა ნაწილშიცაა. დასავლეთ ფასადზე, ფრონტონში, კედლის წყობაში შეღრმავებული ჯვრის გამოსახულებაა. შენობა დაბურულია კრამიტით, რომლის დიდი ნაწილი ჩამოცვენილია. კუპრეიშვილი ბ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 343-344.
შილდის ძელ-ძლიერი

შილდას ძელ-ძლიერი — ნაეკლესიარი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ შილდაში, რ. საღინაშვილის კარ-მიდამოში. ეკლესიიდან შემორჩენილია ჩრდილოეთ კედლის მცირე ნაწილი. ნანგრევების სიახლოვეს ადგილობრივმა მოსახლეობამ ააგო ნიში. კუპრეიშვილი ბ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 470.
უსანეთის ეკლესია (ყვარელი)

უსანეთის ეკლესია— არქიტექტურული ძეგლი, დგას ქალაქ ყვარლის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 3-4 კილომეტრზე, სოფელი ახალსოფლისაკენ მიმავალი გზის მარცხენა მხარეს, მთის ერთ-ერთი განშტოების კეხზე. თარიღდება XV-XVI საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია რომელსაც დასავლეთიდან, თითქმის მთელ სიგანეზე, ორსართულიანი სამრეკვლო ეკვრის. ეკლესია ნატეხი ქვით ტლანქადაა ნაგები. კედლების ზედაპირი შიგნიდან და გარედან გასწორებულია ბათქაშის სქელი ფენით, რომლითაც საპირე ქვების მნიშვნელოვანი ნაწილია დაფარული. ერთადერთი შესასვლელი დასავლეთიდანაა, სამრეკლოს პირველი სართულიდან, კარი გარედან ოდნავ დადაბლებული ნახევარწრის ფორმის თაღითაა გადახურული, შიგნიდან - ხის ძელებით - თარაზულად. ეკლესიის დარბაზი გეგმით თითქმის კვადრატულია და შესამჩნევად მაღალი სიმაღლე კამარის წვერამდე - 6 მ. აღმოსავლეთით იგი დასრულებულია ნახევარწრიული აფსიდით, რომელიც დარბაზისგან გამიჯნული ყოფილა ქვის კანკელით შემორჩენილია ნაწილი აფსიდის ღერძზე მზირე ზომის სარკმელია გაჭრილი, რომელსაც თხელი ქვებით გამოყვანილი, თარაზული გადახურვა აქვს. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე კუბური ფორმის ტრაპეზია მიდგმული. აფსიდის ჩრდილოეთ გვერდში პატარა, სწორკუთხა ნიშაა, სამხრეთ გვერდში კი - სამალავი. იგი გეგმით მრუდხაზოვანია და აღმოსავლეთ-დასავლეთის მიმართულებითაა წაგრძელებული სამალავის აღმოსავლეთ ბოლოში მოწყობილია მცირე ზომის ხვრელი, რომელიც აღმოსავლეთ ფასადზე გადის. აფსიდი გადახურულია ნახევარწრიული ფორმის, სხმული კამარით სავარაუდოდ იგი გვიანდელია. კამარა აფსიდის გვერდს კუთხით შეერთვის, ისე, რომ მათი გადაკვეთის საზღვარი, მთელ სიგრძეზე, მკაფიოდ გამოიყოფა და უსწორმასწორო ხაზს ქმნის. აფსიდის ხაზი ნახევარწრიულია, გამოყვანილია აგურით, მსგავსი ფორმისაა დარბაზის კამარაც. ინტერიერი ძუნწადაა განათებული; საკურთხევლის სარკმლის გარდა, შიდა სივრცეს კიდევ ერთი, სამხრეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში მოწყობილი სარკმელიც აშუქებს, რომელიც ასევე თარაზულადაა გადახურული. სამრეკლო გეგმით თითქმის კვადრატულია და ეკლესიაზე ირიბადაა მიდგმული, ნაგებია ნატეხი ქვით. პირველი სართული მცირე კამაროვანი ოთახია. შესასვლელი მას ჩრდილოეთიდან აქვს. კარი გარედან თაღოვანია, შიგნიდან კი ხის ძელებით თარაზულადაა გადახურული. სართულის დასავლეთ კედელში, კამარის ქუსლის დონეზე, მცირე სარკმელია გაჭრილი, რომელსაც გარედან შირიმის ერთ ქვაში გამოკვეთილი თაღი ხურავს, თაღის ზემოთ რელიეფური ჯვრის გამოსახულებაა. სართული გადახურულია ტლანქად ნაწყობი, შეკრული კამარით, კამარის წვეროს წყობაში ჩასმული რამდენიმე კრამიტით გამოყვანილია ტოლმკლავა ჯვარი. სართულის კედლებზე მოხატულობის ფრაგმენტებია შემორჩენილი. სამრეკლოს მეორე სართული რვაწახნაგოვანია.პირველ სართულთან შედარებით იგი უხეშადაა ნაგები და ფერითაც განსხვავებულია. სართულის თითოეულ წახნაგში თითო მაღალი, შეისრულთაღოვანი ღობია, სართული გადახურულია გუმბათოვანი კამარით, გარედან კი რვაწახნაგა, პირამიდული ფორმის სახურავით. ეკლესიისა და სამრეკლოს კედლები დასრულებულია კუთხით წინწამოწეული და ჩვეულებრივად ნაწყობი აგურის რიგების მონაცვლეობით შედგენილი ლავგარდნით. ეკლესია გადახურულია კრამიტით. დვალი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 344-345.
ჭურის ციხე

ჭურის ციხე — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს შაქრიანის ჩრდილო-დასავლეთით, 5 კმ-ზე, მთაზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით. ნაგები იყო სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვით. დანგრეულია. ციხე აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენაა წაგრძელებული. გალავნის დასავლეთ ნაწილში ჩართულია მასიური ბურჯი და სათვალთვალო კოშკი (შემორჩენილია დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლები). კიდევ ერთი კოშკის ნაშთია შემორჩენილი გალავნის აღმოსავლეთ ნაწილში. ციხის ტერიტორიაზე წყლის დიდი ზომის რეზერვუარის ნაშთიცაა. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 450.
ჭალის წმინდა გიორგის ეკლესია (ყვარელი)

ჭალის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას სოფელ შაქრიანის სამხრეთით, 3 კილომეტრზე, ახმეტა-ყვარლის გზატკეცილის პირას. სწორ ადგილას თითქმის მთლიანად დანგრეულია (შემორჩენილი კედლების მაქსიმალური სიმაღლე 0,8 მ-ია), რის გამოც მისი გეგმარების ზუსტად დადგენა არ ხერხდება. ეკლესია დარბაზულია. ნაგები ყოფილა ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობით. ეკლესიას ორი განიერი შესასვლელი ჰქონია - სამხრეთით და დასავლეთით. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია. გრძივი კედლების შუაში თითო მარტივი პილასტრის კვალი მოჩანს. ეკლესიას სამხრეთიდან ჰქონია ვიწრო მონაშენი, რომლისგან მხოლოდ ორი, აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლების კვალია შემორჩენილი. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 449.
საბუის ეკლესია

საბუეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ საბუეში, თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია ნანგრევებადაა ქცეული და მთლიანად დაფარულია ეკალ-ბარდებით. ნანგრევებში იკვეთება აფსიდის რკალი, საკურთხევლის ორივე მხარეს არსებული სათავსების ნაშთები, სამხრეთ კედლის შუა ნაწილში - პილასტრითა და შესასვლელის წირთხლით და ჩრდილო დასავლეთის კუთხე. შენობა ნაგები ყოფილა სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვით. აბაშიძე მ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 436.
ენისელის ყველაწმინდის ეკლესია

ენისელის ყველაწმინდის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ენისელის განაპირას, სამხრეთ-აღმოსავლეთით, სასაფლაოზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია. შეიცავს ქრონოლოგიურად განსხვავებულ ორ სამშენებლო ფენას. თავდაპირველი კედლები ნაგებია ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობით. კედლები შელესილი და შეთეთრებულია, ზედაპირი - უსწორმასწორო. მოგვიანებით განახლებული ნაწილები ძირითადად აგურისაა, რომლის წყობაში ნატეხი და რიყის ქვაცაა ჩართული. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი გარედან შეისრულთაღიანია, შიგნიდან - სწორკუთხა. თაღი ჩასმულია საფეხურით შეღრმავებულ, სწორკუთხა არეში, რომელიც აგურის სამსაფეხურიანი ფრიზითაა დასრულებული. ეკლესიის დარბაზი კვადრატულია. აღმოსავლეთით არაწესიერი ნახევარწრის ფორმის აფსიდია, რომელშიც დაბალი, ბრტყლად გადახურული სარკმელია გაჭრილი. თითო მსგავსი სარკმელი დანარჩენ კედლებშიცაა. აფსიდში, სარკმლის ორივე მხარეს, თითო სწორკუთა ნიშაა. თითო მსგავსი ნიშა, ერთმანეთის პირდაპირ სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებშიცაა. საკურთხეველი გადახურულია უსწორმასწორო, სხმული კონქით, რომლის თაღოვანი წვერის ნაწილი კამარის წყობაშია მოქცეული. დარბაზი გადახურულია ტლანქად სხმული კამარით. იატაკი მოგებულია აგურით. ეკლესიის ფასადებზე შემორჩენილია აგურის ხერხულა ლავგარდნის ნაწილები. ეკლესიის სახურავის დასავლეთ კიდეში დგას კვადრატული გეგმის, ოთხივე მხარეს ნახევარწრიული თაღებით გახსნილი, აგურის სამრეკლო, რომელსაც კვარცხლბეგის ფორმის გადახურვა აქვს. დვალი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 403.
ყვარლის მერვე ეკლესია

ყვარლის მერვე ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას ყვარლის მიდამოებში, 3,5 კმ-ზე, წინკლდეებად წოდებულ ადგილზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია ნატეხი ქვითა და ფიქლით. ალაგ-ალაგ გამოყენებულია შირიმიც. ეკლესია უფასადოა, აღმოსავლეთით დასრულებულია სწრორი კედლით, რომლის შუაში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი. სარკმლის სამხრეთით, აღმოსავლეთ კედლის კიდეში, განიერი, ოთხკუთხა ნიშა, ერთმანეთის საირისპიროდ, სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლების შუა ნაწილშია. შიგნით ეკლესია გადახურულია ქარგილზე სხმული წეისრული კამარით. კამარაზე და დასავლეთ კედელზე შემორჩენილია მოხატულობის ფრაგმენტები. შენობის ფასადები დასრულებულია თაროიანი ცერობის პროფილის ლავგარდნით. აბაშიძე მ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 335.
ყვარლის კოშკი

ყვარლის კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს ილია ჭავჭავაძის სახლ-მუზეუმის ეზოში, ყვარელში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. გადმოცემით 1873 წელს ლეკების შემოსევის დროს, ილია ჭავჭავაძის ფეხმძიმე დედა ამ კოშკში დაუმალავთ და სწორედ აქ დაბადებულა დიდი პოეტი და საზოგადო მოღვაწე. 1986 წელს ძეგლზე სარესტავრაციო სამუშაოები ჩაატარა სამეცნიერო-სარესტავრაციო სახელოსნომ (პროექტის ავტორი, არქიტექტორ-რესტავრატორი გ. ნიკოლაძე). აღდგა ხის სართულშუა გადახურვები, ბანის სართულზე ქონგურებისა და მაშიყულების ნაწილი. პირველ სართულზე დაიგო აგურის იატაკი. შენობა გეგმით კვადრატს მიახლოებული სწორკუთხედია. ნაგებია რიყის ქვით. შესასვლელი პირველ სართულზეა, ჩრდილოეთ კედლის შუაში. კარი სწორკუთხაა. შესასვლელის გვერდებზე თითო შეწყვილებული სათოფურია. მსგავსი ორ-ორი სათოფური დანარჩენ კედლებშიცაა. სამხრეთ კედელში მოწყობილია ორი ნიშა, აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებში კი, თითო-თითო. მეორე სართულის აღმოსავლეთ კედელში, თაღოვანი ბუხარია, მის მოპირდაპირედ - განიერი ნიშა. ოთხივე კედელში, აქაც, სათოფურებია. მესამე სართულის ოთხივე კედელში ორ-ორი შეწყვილებული სათოფურია. მეოთხე სართული ბანია, რომლის კედლები თავმომრგვალებული ქონგურებითაა დასრულებული. ბანის ოთხივე კედელში განლაგებულია ნისკარტისებრი მაშიყულები. სართულები ერთმანეთთან დაკავშირებული იყო ხის კიბით. კოშკის გარეგნობა მარტივია. შესასვლელის თავზე გამოსახულია წყობაში შეღრმავებული ტოლმკლავა ჯვარი. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 336.
ენისელის მესამე ეკლესია

ენისელის მესამე ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ენისელის დასავლეთით 0,7 კილომეტრზე, მდინარე ინწობის მარჯვენა ნაპირას. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია, შეიცავს ქრონოლოგიურად განსხვავებულ ორ სამშენებლო ფენას. თავდაპირველი ნაწილი, რომელიც სავარაუდოდ XVI საუკუნეს განეკუთვნება. ნაწყობია სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვით. გარეთა კედლების წყობაში, აქა-იქ, გამოყენებულია საკმაოდ დიდი ზომის ქვები, რომელთა სიგრძეც 1,5-1,7 მეტრს აღწევს. მოგვიანებით შენობის დანგრეული ნაწილები აღუდგენიათ აგურით და ეკლესია შიგნიდან და გარედან შეულესავთ. ამავე რემონტის დროს გრძივ კედლებში მოუწყვიათ თითო ოთხკუთხა ნიშა, ხოლო საკურთხეველი დარბაზისგან ხის კანკელით გაუმიჯნავთ. ერთადერთი შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი გარედან შეისრულთაღოვანია, შიგნიდან კი ხის ფიცრული გადახურვა აქვს. ეკლესიის თითქმის კვადრატული დარბაზი აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აფსიდით. აფსიდის ღერძზე გაჭრილია განიერი, თარაზულად გადახურული სარკმელი. მის ორივე მხარეს თითო მცირე, ოთხკუთხა ნიშაა. საკურთხევლის შუაში დგას მთლიანი ქვის ტრაპეზი. აფსიდი გადახურულია ტლანქად ნაწყობი დადაბლებული კონქით, რომელშიც ორი რეზონატორია ჩასმული. საკურთხევლის სარკმლის გარდა, შიდა სივრცეს დასავლეთ კედელში გაჭრილი სარკმელიც აშუქებს, რომელსაც აღმოსავლეთი სარკმლის მსგავსად, თარაზული თავი აქვს. დარბაზი გადახურულია ცილინდრული კამარით. შენობის ფასადები სადაა, კედლები დასრულებულია მაღალი ოთხსაფეხურიანი, ხერხულა ლავგარდნით, დასავლეთ ფასადზე, სარკმლის ორივე მხარეს, თითო ოთხკუთა ნიშაა, რომლებშიც ხაჩკარებია ჩასმული. შენობა გადახურულია ღარისებრი კრამიტით. ეკლესიას გარს ევლება რიყისა და ნატეხი ქვით ნაგები, გეგმით სწორკუთხა მოხაზულობის გალავანი, რომელსაც ჩრდილოეთ-დასავლეთის კუთხე მონგრეული აქვს, ხოლო აღმოსავლეთ კედლის ჩრდილოეთ ბოლოში შესასვლელია მოწყობილი. დვალი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 401.
ყვარლის მეორე კოშკი

ყვარლის მეორე კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი დგას ტიციან ტაბიძის ქუჩაზე, ლ. ბუჯიაშვილის ეზოში. განეკუთვნება XVIII საუკუნეს. კოშკი გეგმით წრიულია, ნაგებია რიყის ქვითა და აგურით. შემორჩენილია ერთი სართულის სიმაღლეზე. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი აგურით ნაწყობი შეისრული თაღითაა გადახურული. შესასვლელის გვერდებზე თითო სათოფურია, მოპირდაპირე მხარეს კი — თაღოვანი ბუხარი (ამოშენებულია). სართულზე სამი ღრმა მიშაა, რომლებშიც თითო შეწყვილებული სათოფურია მოწყობილი. კიდევ ერთი, დანარჩენებზე ოდნავ განიერი ნიშა (ამოშენებულია) კარის გვერდითაა (დასავლეთით). საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 336.
ბრუნება

ბრუნება — სახელის ფორმაცვალება ბრუნვათა მიხედვით. ხორციელდება ფუძეზე აფიქსის დართვით ან შინაგანი ფლექსიის მეშვეობით. ბევრ ენაში ბრუნება რამდენიმეა: ერთი და იგივე ბრუნვა გამოხატულია ორი ან მეტი ნიშნით. ქართულ საგრამატიკო ტერმინოლოგიაში ბრუნების ბადლად იხმარებოდა აგრეთვე „კანკლედობა“. ბრუნება ქართულში ერთია, ანუ ყველა სახელი იბრუნვის ერთი ნიმუშის მიხედვით, ბრუნვის ნიშანი მუდამ ერთია (ხმოვანფუძიან სახელებში ბრუნვის ნიშნებში ფონეტიკური ხასიათისაა). ბრუნვა ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ., 1977. — გვ. 538. ↑ სავრცობი; გამოიყენება ევფონიისთვის
ყვარლის მარანი

ყვარლის მარანი — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის აღმოსავლეთით, 3,5 კმ-ზე, ნასოფლარ ყორეანის ტერიტორიაზე. თარიღდება XIX საუკუნით. ნაგებია ნატეხი ქვით. დაზიანებულია. კედლები შემორჩენილია 1-1,5 მ სიმაღლეზე. აღმოსავლეთით განიერი შესასვლელია. ინტერიერში მიწის დონე აწეულია და ქვევრები არ ჩანს. კუპრეიშვილი ბ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 337.
სანავარდოს წმინდა გიორგის ეკლესია

სანავარდოს წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ სანავარდოდან სამხრეთით 0,5 კმ-ზე. სოფელ ველისციხიდან ყვარლისკენ მიმავალი საავტომობილო გზის პირას, მარხცენა მხარეს, თეთრი გიორგის მკლავად წოდებულ ადგილას. თარიღდება VIII-IX საუკუნეებით. ძეგლი სამეკლესიანი ბაზილიკაა. იგი ძირითად ფორმებში ტრადიციულად შემუშავებულ კომპოზიციურ სტრუქტურას იმეორებს. შენობა ნაგებია მოზრდილი, ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობით. დროთა განმავლობაში ეკლესიამ მნიშვნელოვანი ნგრევა და არაერთი გადაკეთება (სავარაუდოდ, გვიანდელ შუა საუკუნეებში) განიცადა, რამაც მას სრულიად შეუცვალა თავდაპირველი სახე. მთლიანადაა დანგრეული ჩრდილოეთ ეკლესია და დასავლეთ გარშემოსასვლელი. განახლებულია მთავარი ეკლესიის კამარა, კონქი, გარეთა კედლების ზედა ნაწილები და ლავგარდანი; აღდგენილია სამხრეთ ეკლესიის სამხრეთ კედლის უმეტესი ნაწილი. ეკლესია შიგნიდან და გარედან შელესილი და შეთეთრებულია. მთავარ ეკლესიას (გარეთაზომები: 7.5 x 4.3 მეტრი) სამი შესასვლელი აქვს: სამხრეთიდან, დასავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან. სამივე კარი თარაზულადაა გადახურული. მათგან სამხრეთ და დასავლეთ კარები თავდაპირველი სახითაა შემორჩენილი, ხოლო დასავლეთისას წირთხლების მნიშვნელოვანი ნაწილი და გადახურვა აღდგენილი აქვს. აღმოსავლეთით ნალისებრი აფსიდია, რომლის ღერძზე გაჭრილია გარეთკენ შევიწროებული და თარაზულად გადახურული ვიწრო სარკმელი. აფსიდის სამხრეთ გვერდში მცირე სწორკუთხა ნიშაა. აფსიდი გადახურულია ტლანქად ნაწყობი კონქით, რომლის თაღი კვერცხისებრი ფორმისაა (მსგავსი ფორმა აქვს კამარასაც) და აფსიდის მხრების დამაგვირგვინებელ, მარტივი პროფილის (თარო და შეზნექილი მრუდი ზედაპირი) მაღალ იმპოსტებს ეყრდნობა. საკურთხევლის სარკმლის გარდა, მთავარ ეკლესიას კიდევ ორი, მრტყლად გადახურული სარკმელი აშუქებს. მათგან ერთი სამხრეთ კედლის შუაშია, ხოლო მეორე დასავლეთ კედლის ზედა ნაწილში. ეს უკანასკნელი საკმაოდ ვიწროა და პარალელური წირთხლები აქვს. სამხრეთ ეკლესიის კედლები მთავარი ეკლესიის კედლებს წყობით არ ებმის. აღმოსავლეთით იგი დასრულებულია ღრმა, ნალისებრი აფსიდით, რომელშიც სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. ეკლესიის სამხრეთ კედელში მოწყობილი იყო ორმალიანი, თაღოვანი შესასვლელი — თაღებს შორის მრგვალი სვეტებით, რომლის დასავლეთ მალი მოგვიანებით აგურითა და ნატეხი ქვით მთლიანად ამოუშენებიათ (საკმაოდ ტლანქად), ხოლო აღმოსავლეთ მალში, ვიწრო, დადაბლებული თაღით დასრულებული კარი მოუწყვიათ. ასევე გვიანდელია სამხრეთ ეკლესიის დასავლეთ ნაწილში, მთავარი ეკლესიის დასავლეთ კედლის ხაზზე. აგებული ორი პილასტრი და მათზე დაყრდნობილი ნალისებრი თაღი, რომელიც თხელი ქვის ფილებითაა ნაწყობი. შიგნით ეკლესია მშვილდისებრი ფორმის ქვის კამარითაა გადახურული. იგი ეყრდნობა მთავარი ეკლესიის სამხრეთ კედელზე მიდგმულ ორ პილასტრს და მათზე გადაყვანილ სამ თაღს. ეკლესიის დასავლეთ გარშემოსასვლელიდან შემორჩენილია სამხრეთ-დასავლეთ კუთხის ნაშთი და კამარის საყრდენი კედლების მცირე ნაწილები, რომლებიც მთავარი ეკლესიის დასავლეთ კედელზე არიან მიშენებული. ჩრდილოეთ ეკლესიის კედლების კვალიც კი აღარ ჩანს. ეკლესიის ფასადები დასრულებულია აგურის ნაწყობი ხერხულა ლავგარდნით, რომლის დიდი ნაწილი ჩამოშლილია. ეკლესია გადახურული იყო ღარისებრი კრამიტით. დვალი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 444.
ყვარლის ნაეკლესიარი

ყვარლის ნაეკლესარი — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს ყვარლის მიდამოებში, ბზათგორად წოდებულ ადგილზე ტყეში. შენობის გეგმა არ იკითხება. ქვების გროვაში, ზოგან მოჩანს კედლის ფრაგმენტები. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 339.
საბუის მეორე კოშკი

საბუის მეორე კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი დგას ყვარლის მუნიციპალიტეტიის, სოფელ საბუეში, რ. კონჭოშვილის ეზოში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. კოშკი ოთხკუთხაა, ნაგები იყო ყორე ქვითა და კირის ხსნარით. შემორჩენილია მხოლოდ პირველი სართულის კედლები, რომლებზეც დაშენებულია სამეურნეო დანიშნულების სათავსი. კუპრეიშვილი ბ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 436.