დემოთის ციხე

დემოთის ციხე — ისტორიული ციხესიმაგრე სამცხეში, სოფელ ქვაბისხევთან (ბორჯომის მუნიციპალიტეტი), ფერსათის მთის ძირას, ციცაბო კლდეზე. ლეონტი მროველი დემოთის ციხეს იხსენიებს წუნდელებისა და ოძრჴეველთა დაპირისპირების დროს. ისტორიკოსი აღწერს რა არმაზელისა და აზორკის მეფობას და მათ დაპირისპირებას სუმბატ ბივრიტიანთან, ამბობს: როგორც წყაროდან ვგებულობთ, აღნიშნული ციხის მაშენებელი ყოფილა სუმბატ ბივრიტიანი. ამის შემდეგ ლეონტი მროველი მოგვითხრობს რა I საუკუნის 70-80-იან წლების იბერებისა და სომხების დაძაბული ურთიერთობისა და შემდეგ მათი დაზავების ამბავს, იქვე დასძენს, რომ სომხებს იბერებისათვის ქალაქ წუნდასთან, ჯავახეთთან და არტაანთან ერთად დემოთის ციხეც გადაუციათ. ქართველი მემატიანე ჟამთააღმწერელიც იხსენიებს დემოთის ციხეს. იგი აღწერს რა ილხანთა ტახტის მემკვიდრის თეგუდარის სარდლების მიერ მონღოლთა მიერ დაპყრობილ ტერიტორიებზე თავდასხმებს, ამბობს: აღნიშნული წყაროდან კარგად ჩანს დემოთის ციხის სტრატეგიული მნიშვნელობა, რადგან ილხანთა ტახტის მემკვიდრე თეგუდარი და მისი ლაშქარი დასავლეთ საქართველოდან სამცხესა და ჯავახეთში ლომის მთით, დემოთით და ქვაბისხევით გადმოდიოდა. წყაროებში დამოწმებულ ციხეთაგან ერთ-ერთი ყველაზე უძველესია საქართველოს ტერიტორიაზე. დემოთი ქართულ წყაროებში იხსენიება ზოგიერთ ისტორიულ მოვლენასთან დაკავშირებით. ვახუშტი ბატონიშვილი ეხება მის ლოკალიზაციას და აღწერს: „გურჯისტანის ვილაიეთის დიდ დავთარში“ (1595 წ.) შეტანილია სოფელი დემოთი. დემოთის ზუსტი მდებარეობა არც ქართულ და არც თურქულ წყაროებში მითითებული არააა. 1948 წელს ციხის ნანგრევები აღმოაჩინა ნ. ბერძენიშვილმა. დემოთის ციხე მდებარეობს იმერეთისაკენ მიმავალ გზაზე (ქვაბისხევი – დემოთი – ლომისმთა – მარელისი – ვახანი). „ქართლის ცხოვრების“ ერთ ეპიზოდში დემოთის ციხე იხსენიება ამ გზის ერთ–ერთ პუნქტად. ქართული წყაროების მიხედვით იგი XVI საუკუნეშიც ფუნქციონირებს, შემდგომ კი აღარ იხსენიება. ამჟამად შემორჩენილია ციხის ნანგრევი, რომელსაც წარსულში სტრატეგიული დანიშნულება ჰქონდა და სამცხიდან იმერეთში მიმავალ გზას დარაჯობდა. ქვაბისხევისა და ახლო მდებარე სოფლების ახლანდელი მოსახლეები დემოთს „ზემოთს“ უწოდებენ (ალბათ, ციხის მაღლივი მდებარეობის გამო). XVI საუკუნეში დემოთის ციხე ერთ-ერთი ადგილობრივი ფეოდალური სახლის ავალიშვილების მფლობელობაშია. დაახლოებით 1588 წელს ოსმალთა მხარეზე გადასულმა ელია დიასამიძემ ავალიშვილებს წაართვა აღნიშნული ციხე და დამპყრობლებს გადასცა. წყაროში ვკითხულობთ: "დიასამიძემან ელიამ დემოთიას ციხეს საავალიშვილოს საღალატოდ შეუყენა. უღალატეს, ციხე წაართჱს და ბევრი საქონელი და სალარო დაუჭირეს". 1785 წელს საქართველოში შემოჭრილი ხუნძანის ბატონი ომარ-ხანი სამცხიდან ვახანში სწორედ დემოთის გზით უნდა გადასულიყო, რომლის შემდეგაც მან აიღო ვახანის ციხე და აბაშიძის ცოლ-შვილი ტყვედ წაასხა. დღესდღეობით დემოთის ციხემ ჩვენამდე ნანგრევების სახით მოაღწია, იგი თითქმის საძირკვლის სახითაა მოღწეული, ციხეს კედლებზე გადავლილი აქვს მიწა და ქვა-ღორღი, რაც კიდევ უფრო აძნელებს მისი თავდაპირველი სახით წარმოდგენას. აბაშიძე დ., ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 2, თბ., 2012. — გვ. 379. აბულაძე ვ., ბორჯომის ხეობის წარსული და აწმყო, თბ., 1983 ბერძენიშვილი დ., "ნარკვევები საქართველოს ისტორიული გეოგრაფიიდან. ზემო ქართლი – თორი, ჯავახეთი", თბ., 1985 ბერძენიშვილიდ., სამცხის ისტორიული გეოგრაფიიდან (ლომსიანთა), მესხეთი, ისტორია და თანამედროვეობა, ახალციხე 2000 გელაშვილი ბ., თორის ხეობის თავდაცვითი ნაგებობების ისტორიისათვის, გულანი, ახალციხე 2011 გელაშვილი ბ., ბორჯომის ხეობა XI-XIII საუკუნეებში, თბ., 2013 ზაქარაია პ., თბილისი. ბორჯომი. ვარძია, თბ., 1977 ზედგინიძე გ., სამხრეთ საქართველოს ზოგიერთი პუნქტის ადგილმდებარეობის დაზუსტებისათვის, "მაცნე", ისტორიის სერია, ტ. III, 1972 თაყაიშვილი ექ., სამი ისტორიული ხრონიკა (ქართლის მოქცევის, სუმბატისა ბაგრატიონების შესახებ და მესხური დავითნისა) ტფ., 1890 მელითაური კ., შოშიაშვილი ნ., ხანთაძე შ. და ჯამბურია გ. ვარძია, გზამკვლევი, თბ., 1955 სამხრეთ საქართველოს ისტორიის მასალები XV-XVI სს, ტექსტს პუბლიკაცია, გამოკვლევები და საძიებელი დაურთო ქრ. შარაშიძემ, თბ., 1961 ქართლის ცხოვრება, ტექსტი დადგენილი ყველა ძირითადი ხელნაწერის მიხედვით ს. ყაუხჩიშვილის მიერ, ტ. II, თბ., 1959 ქართლის ცხოვრება, ტომი IV, ტექსტი დადგენილი ყველა ძირითადი ხელნაწერის მიხედვით ს. ყაუხჩიშვილის მიერ, თბ., 1973 ქართლის ცხოვრება, ტექსტები გამოსაც. მოამზადეს: მიხეილ ქავთარია და სხვ.; ბიბლიოგრ. შემდგ. ვალერი სილოგავა; საძ. შემდგ. ნესტან ბაგაური; მხატვ. შოთა ნიორაძე; ილ. ბუბა კუდავა, თბილისი გამომცემლობა "მერიდიანი" "არტანუჯი", 2008 შუბითიძე ვ., ქართული ციხესიმაგრეები და ეკლესია-მონასტრები, თბ., 2012 15.