laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
ტფილისის კონკა

კონკა — ცხენშებმული ტრამვაის ვიწროლიანდაგიანი რკინიგზა თბილისში. მოქმედებდა 1883-1904 წლებში. ამუშავდა 1883 წლის 26 თებერვალს კერძო მეწარმის, შემცოვის თაოსნობით. ეს იყო ოთხივე მხრივ ღია ვაგონი, რომელსაც რკინის ბოძებზე დაყრდნობილი სახურავი ჰქონდა, შიგ იდგა მოძრავსაზურგიანი სკამების რიგი. კონკაში 20 კაცი ეტეოდა, კონდუქტური (ბილეთების გამყიდვეკი) იდგა კონკის ღია ბაქნის ერთსაფეხურიან კიბეზე კონკა თავდაპირველად აკავშირებდა ვაგზლის და ვორონცოვის მოედნებს. გზის სიგრძე 2410 მ იყო. 1885 წელს კონკა გადავიდა „ტფილისის ტრამვაის ბელგიური საზოგადოების“ ხელში. 1889 წლის 15 ოქტომბერს გაიხსნა ყორღანოვის კერძო ხაზი, რომელიც ასევე ბელგიურმა კომპანიამ შეისყიდა. 1890-იან წლებში კონკის სავალი გზა გაიზარდა და ვორონცოვის მოედნიდან, ვორონცოვის და ნიკოლოზის ხიდების გავლით, პუშკინის აღმართით მიაღწია ერევანსკის მოედანს მოედანს, საიდანაც სასახლის ქუჩის, გოლოვინის პროსპექტისა და ვერის დაღმართის მეშვეობით კირხის მოედანს აღწევდა; ბოლოს, მიხეილის გამზირისა და ვაგზლის ქუჩის გავლით ისევ ვაგზლის მოედანზე ბრუნდებოდა. 1904 წელს კონკა ელექტროტრამვაიმ შეცვალა. 1910 წლისთვის კონკის გზის სიგრძე 23 კმ-მდე შემორჩა მხოლოდ ავჭალის (ახლანდელი გ. ჩიტაიას) ქუჩაზე. ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ., 2002. — გვ. 608, ISBN 99928-20-32-2. მახარაძე ნ., სარალიძე ა., „თბილისის საქალაქო ტრანსპორტის განვითარების ისტორიიდან“, „ტფილისის ჰამქარი“, 2012. — გვ. 12.
მეკარე (თანამდებობა)

მეკარე — მეფის მოხელე. იდგა ქალაქის ზღუდეში დატანებულ კართან. მეკარის მოვალეობას შეადგენდა ქალაქის კარში შემსვლელ-გამომსვლელის, ქალაქში შეტანილ და იქიდან გამოტანილ საქონელზე მეთვალყურეობა, რაშიც მეფისაგან ჯამაგირს იღებდა. 1799 წლის საბუთითა: საღამო ჟამს ქალაქში შესასვლელი ყველა კარი იკეტებოდა. დაგვინებულ მგზავრს თუ ქარავანს ღამის გათენება ქალაქის გალავანს მიღმა უხდებოდა. მაგრამ იყო შემთხვევები, როცა მეკარის ქრთამის მიღების შემდეგ არსებულ წესს არღვევდა. აი, რას მოგვითხრობს 1797 წლის ერთი საბუთი: ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 656
პატარა ვაკის სამაროვანი

პატარა ვაკის სამაროვანი — გვიანდელი ბრინჯაოს-ადრინდელი რკინის ხანის ძეგლი. მდებარეობს გლდანის ტბის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 3-4 კმ-ზე, თბილისის გარშემოვლითი საავტომობილო გზის სამხრეთით. 1990 წელს არქეოლოგიური გათხრებით (ხელმძღვანელი მ. აბრამიშვილი) გამოვლინდა უქვაყრილო ორმოსამარხები, რომელთა დასაკრძალავი ორმოები გრუნტში იყო ჩაჭრილი (სავარაუდოა, რომ ქვაყრილები განადგურდა მშენებლობის დროს). ყველა სამარხი ინდივიდუალურია და ინჰუმაციურია. სამარხეული ინვენტარი საკმაოდ მწირია და ძირითადად მცირერიცხოვანი მონაცრისფრო კეციანი კერამიკისაგან შედგება. სამაროვანი სავარაუდოდ ძვ. წ. II-I ათასწლეულების მიჯნით თარიღდება. ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ.731
პატარა გორა

პატარა გორა — მთა საქართველოში, თბილისის აღმოსავლეთით. მდებარეობს ივრის ზეგნის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში, სოფელ პატარა ლილოს ჩრდილოეთით. სიმაღლე ზღვის დონიდან 912 მ. აგებულია მაიკოპული თაბაშირიანი თიხებითა და ქვიშაქვებით. შემოსილია მეორეული ტყე-ბუჩქნარითა და სტეპის ბალახეულით. ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ., 2002. — გვ. 731, ISBN 99928-20-32-2.
ამქრის დროშა

ამქრის დროშა — ხელოსანთა პროფესიული გაერთიანების - ამქრის - ერთ-ერთი ძირითადი ატრიბუტი. თითოეულ ამქარს ჰყავდა თავისი მფარველი წმინდანი, რომელიც შესაბამის სიმბოლოს წარმოადგენდა და დროშაზე ემბლემის - ფირის სახით იყო გამოხატული. მაგ: ხარაზების დროშაზე ილია წინასწარმეტყველი იყო გამოსახული, დაბღებისაზე - ღვთისმშობელი, ყასბებისაზე - მამა აბრამი ბატკნით, ხუროებისაზე - ნოეს კიდობანი, ბაზაზებისაზე - იობი, კალატოზებისაზე - დავით აღმაშენებელი, ბაყალთა დროშაზე - მიქაელ მთავარანგელოზი მახვილითა და სასწორით და სხვ. დროშების უმეტესობაზე მოხატული იყო ამქრის ხელოსნის სამუშაო იარაღი და მათ მიერ წარმოებული პროდუქცია. ამას გარდა, ყველა დროშას ქართული დროშებისათვის დამახასიათებელი ტრადიცია თემა - ურჩხულთან მებრძოლი წმინდა გიორგი ამშვენებდა. ამქრის დროშა წმინდა საგნად ითვლებოდა. იგი წელიწადში ერთხელ გაზაფხულზე (აღდგომის ორშაბათიდან ამაღლებამდე) ამქრის დღესასწაულზე - საღვთოს გადახდის დროს გამოჰქონდათ. ამისათვის ამქარს ჰყავდა მედროშე-მებაირაღე. ამქრის დროშის საგანგებო ყურადღებას აქცევდნენ - მის მდიდრულად გაფორმება შემკობას ცდილობდნენ. დროშის ალმები ძირითადად დამზადებული იყო წითელი ან ლურჯი აბრეშუმის ქსოვილისაგან. ოთხკუთხა ქსოვილის ალამი ერთი გვერდით დროშის ტარს ემაგრებოდა, მოპირდაპირე გვერდი კი სამად იყო დაკბილული და ოქრომკედის ფუნჯითა და ფოჩით დამშვენებული. ზოგჯერ დროშას სხვადასხვა ჯიშის ხის ნაწილებისაგან ასხმულ ძვირფას ტარს უკეთებდნენ. დროშის ტარის თავზე ჩამოგებული იყო შუბის წვერით, ჯვრით ან ბლაგვი მახვილით დაბოლოებული ვერცხლის ან ლითონის ოქროცურვილი ბუშტი. კარგი დროშა პატივს ჰმატებდა ამქარს. ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ., 291
პასაჟი

პასაჟი — სავაჭრო დაწესებულება, რომელსაც ერქვა „ტფილისის პასაჟი“ (1901-1902), არქიტექტორი ა. შიმკევიჩი. 1935 წელს ჩატარდა კაპიტალური რეკონსტრუქცია, შენობას დააშენეს ზედა სართულები (არქიტექტორი მ. ნეპრინცევი). შენობაში განთავსდა უნივერმაღი „ბავშვთა სამყარო“. 1980-იან წლებში აქ იყო ხალხთა მეგობრობის მუზეუმი. ამჟამად აქ განლაგებულია სხვადასხვა ორგანიზაცია. ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ.730
პარტიზანების პარკი

პარტიზანების პარკი — საბურთალოს მაღლობზე, ქედებს შორის ჩავარდნილ ქვაბულში, 1966 წელის 9 მაისს პარკში აღინიშნა სსრკ-გერმანიის ომში (1941- 1945) გამარჯვების დღესასწაული და პარკს ქართველ ვეტერან პარტიზანთა პატივსაცემად ლისის ტბის პარტიზანების კულტურისა და დასვენების პარკი ეწოდა. ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ.730
საყაფანდრო

საყაფანდრო — ყაფნის ბაჟი, სახელმწიფო ყაფანზე (სასწორზე) საქონლის აწონისათვის დაწესებული ბაჟი შუა საუკუნეების თბილისში. როგორც წესი, საყაფანდრო იჯარით იყო გაცემული. XVIII საუკუნეში ყაფნის ბაჟის მოიჯარადრე — ყაფანდარი სამეფო ხელისუფლებას იჯარის სახით დაახლოებით 400 მანეთს უხდიდა. ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 820
სამხედრო გუბერნატორი

სამხედრო გუბერნატორი — სამხედრო-ადმინისტრაციული თანამდებობა. შეიქმნა რუსეთ-ირანის ომის პერიოდში, 1827 წელს, როცა საქართველოში გამოცხადდა საომარი მდგომარეობა, განაგებდა სამხედრო საქმეებს თბილისსა და თბილისის გუბერნიაში. სამხედრო გუბერნატორი ფაქტობრივად მთავარმმართველის მოადგილე იყო ყველა დარგში. მთავარმმართველის ადგილზე არყოფნის, ავადმყოფობის თუ სალაშქროდ გამგზავრების შემთხვევაში ქვეყანას სამხედრო გუბერნატორი განაგებდა. გაუქმდა 1842 წლის 21ნოემბერს. ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ, 2002, გვ. 784
მედუდუკეთა ანსამბლები

მედუდუკეთა ანსამბლები — დუდუკზე დამკვერელთა მუსიკალური კოლექტივები (დასტა). საქართველოში (უპირატესად თბილისში) აღმოსავლური საკრავის-დუდუკის შემოსვლასთან ერთად ჩამოყალიბდა (XVII ს.), განსაკუთრებით XIX საუკუნეში გავრცელდა და ძველ თბილისური ყოფის განუყოფელ ნაწილად იქცა. 1936 წელს საქართველოს ფილარმონიასთან შეიქმნა მედუდუკეთა ანსამბლი (ხელმძღვანელი ხ. ტალგაუკოვი), რომელიც დამოუკიდებლადაც გამოდიოდა და თანხლებასაც უწევდა ცნობილ სახალხო მომღერალს ანა ვარდიაშვილს. 1962 წელს დაარსდა ანსამბლი „სოინარი“ (ხელმძღვანელი გ. ქსოვრელი). ამ ანსაბლთან ერთად არაერთი ქალაქური მელოდია იმღერეს ესტრადის მსახიობებმა მ. ძიძიგურმა, ც. დადიანმა და სხვ. სამუსიკო ანსაბლების რესპუბლიკის გაერთიანებასთან შეიქმნა მედუდუკეთა ანსამბლები „ქალაქური“ (ხელმძღვანელი გ. ქსოვრელი), „სალხინო“ (ხელმძღვანელი ვ.არჩვაძე), „კავკასიონი“ (ხელმძღვანელი გ. გაგლოშვილი) და სხვ. საქართველოს მუსიკალურ საზოგადოებასთან გაიხსნა მედუდუკეთა სკოლა-სტუდია. ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ.655
საფურცლის სამაროვანი

საფურცლის სამაროვანი — გვიანდელი ბრინჯაოს რკინის ხანის ძეგლი (ძვ. წ. XIII-X საუკუნეებში) დიღმის მასივის III კვარტალში, მდინარე მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე. 1977-1979 წლებში გათხარა თბილისის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. გამოვლინდა ორმოსამარხი და ქვის წრეებით შემოზღუდული ქვაყრილიანი ორმოსამარხები. ყველა ინჰუმაციური და ინდივიდუალურია. კაცები დაკრძალული იყვნენ მარჯვენა, ხოლო დედაკაცები მარცხენა გვერდზე კიდურებმოხრილად. რამდენიმე სამარხში დადასტურებულია მჯდომარე პოზა. ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ., 2002. — გვ. 796, ISBN 99928-20-32-2.
საოსტატო სარგო

საოსტატო სარგო — ამქრის წევრთა გამოსაღები უშტაბაშისათვის გვიანდელი შუა საუკუნეების თბილისში. ამქრის ყველა წევრს უშტაბაშის სასარგებლოდ განსაზღვრული გამოსაღები ეკისრებოდა. ამგვარი გამოსაღბისგან ესა თუ ის წევრი მხოლოდ უშტაბაშის ნებართვით თავისუფლდებოდა. ამქრის წესდების მიხედვით, ამქრის შემოსავლის თითო თუმანზე ერთი აბაზი, ზოგჯერ ორი შაური, ამქრის უსტაბაშის სასარგებლოდ მიდიოდა. ამას ამქრის წევრები „საოსტატო სარგოს“ უწოდებდნენ. ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ, 2002, გვ. 786
მებეითალმანე

მებეითალმანე, მებეილთალმე (არაბ. ბაით ალმალ - ხაზინა; უპატრონო ქონება) — მეფის მოხელე XVI-XVIII საუკუნეების საქართველოში, რომელიც განაგებდა უმემკიდრეოდ დარჩენილი ფეოდალების (თავადების, აზნაურების) და სამეფო ყმა-გლეხების უძრავ-მოძრავი ქონების სახაზინო გადარიცხვას ან სხვა პირისთვის გადაცემას, მეფის ბრძანების შესაბამისად. მებეილთალმანემ თბილისშიც იყო და იმავე ფუნქციებს ასრულებდა უმემკვიდრეოდ დარჩენილ მოქალაქეთა თუ სამეფო ყმების ქონების (სახლები, დუქნები, სამეურნეო მიწის ნაკვეთები, მოძრავი ქონება) მიმართ. თბილისის მებეითალმე, როგორც ჩანს, ქალაქის მელიქ-მამასახლისს ექვემდებარებოდა. ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ., 2002. — გვ. 654, ISBN 99928-20-32-2.
მასრაპი

მასრაპი — ქალაქის კეთილმოწყობილობისთვის განკუთვნილი გადასახადი გვიანდელ ფეოდალურ თბილისში. იხარჯებოდა სადღესასწაულო დღეებში, ქალაქის განათების მოსაწყობად (ფარნების შეკეთება და სხვა საზოგადოებრივ ნაგებობათა შენახვა-მოვლისათვის). ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 645
ფილარმონიული საზოგადოება

საქართველოს ფილარმონიული საზოგადოება — დაარსდა თბილისში 1905 წელს. საზოგადოების წესდების შემადგენელი და აქტიური მოღვაწე იყო ზაქარია ჩხიკვაძე. წესდება დამტკიცდა პეტერბურგში 1904 წელს. ფილარმოიული საზოგადოების წევრები იყვნენ ია კარგარეთელი, ზაქარია ფალიაშვილი, ფილიმონ ქორიძე, ანდრია ყარაშვილი, პეტრე მირიანაშვილი და სხვები. საზოგადოების პირველ თავმჯდომარედ აირჩიეს იოსებ სულხანიშვილი. საზოგადოების მიზანი იყო ეროვნული მუსიკის შეკრება-გავრცელება ქართული ჰანგების ვოკალური და საკრავიერი დამუშავება. ქართული პროფესიული კადრების აღზრდა, მუსიკალური კოლექტივების გასტროლების ორგანიზება. ქართული მუსიკის მეცნიერულად შესწავლა და სამეცნიერო ნაშრომების გამოცემა. საზოგადოებასთან ჩამიყალიბდა სამუსიკო სკოლა, ქალთა და ვაჟთა გუნდი (კაპელა), სასულიერო გუნდი. შემოქმედებითი კავშირი ჰქონდა ქართველთა შორის წერა- კითხვის გამავრცელებელ საზოგადოებასთან, ოპერასა და დრამატულ თეატრებთან, თბილისის ქართულ გიმნაზიანსთან. დგამდა ქართულ ოპერებს. იარსება 1919 წლამდე. ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 872
გლდანის არქეოლოგიური ძეგლები

გლდანის არქეოლოგიური ძეგლები — თანამედროვე თბილისის, გლდანის რაიონის ტერიტორიაზე აღმოჩენილი სხვადასხვა პერიოდის არქეოლოგიური ძეგლები. აქედან უძველესია ხევძმარის სამაროვანზე გათხრილი შუა ბრინჯაოს ხანის დასასრულის (ძვ. წ. II ათასწლეულის II მეოთხედი) რამდენიმე სამარხი. სამარხთა უმეტესი ნაწილი გვიანდელი ბრინჯაოს – ადრინდელი რკინის ხანისაა (ძვ. წ. II ათასწლეულის II ნახევარი – ძვ. წ. I ათასწლეულის I ნახევარი). ამ სამაროვნის მახლობლად, გლდანის მასივის V მიკრორაიონის ტერიტორიაზეა ამავე ხანის ე. წ. „საბატონოს სამაროვანი". აღნიშნული სამაროვნების თანადროული 2 ნასახლარი მდებარეობს მდ. ხევძმარის მარჯვენა ნაპირზე, ერთი — მდინარის კალაპოტში, ხოლო მეორე — მის დასავლეთით, ხევის შედარებით მაღალ ნაპირზე. მდ. გლდანისხევის მარცხენა მაღალ ნაპირზე, სოფელ გლდანის სასაფლაოს ახლოს და ძველი გლდანის ტერიტორიაზე, ადგილ „ნარსელასა" და „ისმაილაზე" აკრეფილია გვიანდელი ბრინჯაოს – ადრინდელი რკინის ხანის არქეოლეოლოგიური მასალა. სასაფლაოს მახლობლად არის გვიანდელი ანტიკური ხანის სამაროვანიც. ადრინდელი ფეოდალური ხანის ნასახლარი სხვადასხვა დროს აგებული ორი ეკლესიითურთ გათხრილია ადგილ „საბატონეზე" (გლდანის მასივის IV და V მიკრორაიონებს შორის). ფეოდალური ხანის ნასახლარები მიკვლეულია „ისმაილას", „ნარსელასა" და ხევძმარის სამაროვნის ტერიტორიაზე. სოფელ გლდანის ტერიტორიაზე რიყიანში 1964 წელს ჩატარებული მიწის სამუშაოების დროს დაინგრა ქვის სამარხები. აღმოჩენილია VI–VIII საუკუნეების ნივთები: ბრინჯაოს საყურეები, ბროწეულის ყვავილის მოყვანილობის მარჯნისთავიანი რკინის საკინძები, რკინის სამაჯურის ნატეხი და სხვ.; მასალა ინახება დუშეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის ბაზაზე. ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ., 2002. — გვ. 796, ISBN 99928-20-32-2. აბრამიშვილი რ., ჯორბენაძე ბ., ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 2, თბ., 2012. — გვ. 41.
საკრედიტო საზოგადოების შენობა

საკრედიტო საზოგადოების შენობა — ასე ერქვა სამსართულიან ნაგებებობას თავისუფლების მოედანზე, ალექსანდრე პუშკინისა და კონსტანტინე ლესელიძის ქუჩების კუთხეში(1870 წლიანი წლებში, არქიტ. ალბერტ ზალცმანი). XIX საუკუნის ბოლოს ჩაუტარდა არსებითი რეკონსტრუქცია. ამჟამად აქ განთავსებულია სხვადასხვა სავაჭრო და სახელმწიფო დაწერებულება. შენობის მარცხენა ნაწილში ჩატარდა დიდი სარეკონსტრუქციო სამუშაო. ადმინისტრაციულ კორპუსს დააშენეს ერთი სართული და მანსარდი ორი სფერიული გუმბათით. ენციკლოპედია „თბილისი“, გვ. 796, თბ., 2002
ქართველ მართველთა სახელით მოჭრილი მონეტა

ქართველ მართველთა სახელით მოჭრილი მონეტა— სხვადასხვა დროს თბილისის ზარაფხანაში მოჭრილი ვერცხლისა და სპილენძის მონეტები, რომლებზეც ზარაფხანის სახელი ყოველთვის არ იყო აღბეჭდილი. თბილისში ასეთი ვერცხლის მონეტები მოჭრეს . VI საუკუნეში, ისინი სასანური ირანის დრაქმების ტიპისაა, მაგრამ მის შუბლზე ქართული ასომთავრულით ქართლის ერისმთავართა სახელებია ამოკვეთილი. თავდაპირველად სახელები შემოკლებული იყო, შემდეგ სტეფანოზმა მონეტაზე თავისი სახელი სრულიად ამოაკვეთინა. ენციკლოპედია „თბილისი“, გვ. 884, თბ., 2002
ტიფლისსკი კრუჟოკ

ტიფლისსკი კრუჟოკ — თბილისის არტისტული, კულტურულ-საქველმოქმდო წრე. დაარსდა 1857 წელს. არქიტექტორი გ. ივანოვის პროექტით აშენდა ორსართულიანი შენობა (ახლანდელი შოთა რუსთაველის გამზირი 16), რომელიც ეკუთვნოდა მოქალაქე შიოევს. ეს სახლი იჯარით აიღო „ტიფლისსკი კრუჟოკმა“, რომელიც აქ მართავდა მეჯლისებს, ლექციებს, საღამო-კონცერტებს. 1875 წლის 28 იანვარს ჩატარდა ა. გრიბოედოვის ხსოვნის ლიტერატურული საღამო. იმავე წელს მოიწვიეს პეტერბურგის უნივერსიტეტის პროფესორი ი. თარხნიშვილი ლექციის ჩასატარებლად. საქველმოქმედო  საღამო-მეჯლისებიდან შემოსული ფულადი თანხები ეგზავნებოდა ქართულ დრამატულ საზოგადოებას, პროგიმნაზიის ღარიბ მოწაფეებს, სათავადაზნაურო სკოლას და სხვ. 1912-1916 წლებში შენობა გადაკეთდა და რეკონსტრუქციის შედეგად დღევანდელი სახე მიიღო. 1917-1928 წლებში შენობაში იყო თბილისის პოლიტექნიკური ინსტიტუტის ნაწილი. შემდგომში იგი გადაეცა წითელ არმიას და დაარსდა ამიერკავკასიის წითელდროშოვანი სამხედრო ოლქის მეთაურთა სახლი. ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ., 2002
საჯოგის არქეოლოგიური ძეგლები

კოორდინატები: 41°41′45″ ჩ. გ. 44°43′50″ ა. გ.﻿ / ﻿41.6959750° ჩ. გ. 44.7306833° ა. გ.﻿ / 41.6959750; 44.7306833 საჯოგის არქეოლოგიური ძეგლები — ადრინდელი ბრინჯაოს, გვიანდელი ბრინჯაოს და ადრინდელი ფეოდალური ხანის არქეოლოგიური ძეგლები დიღმის ველზე. დიდი დიღმის საცხოვრებელი მასივის IV მიკრორაიონში 1986 წელს აღმოჩნდა ნასახლარი. 1987-1990 წლებში გათხარეს (ხელმძღვანელი მ.აბრამიშვილი) ორი სამშვიდობო ჰორიზონტი. ქვედა ფენაში (გვიანდელ ბრინჯაოს ადრეული ეტაპი, ძველი წელთაღრიცხვით XV-XII საუკუნეებში) გამოვლინდა გალავნისა და რამდენიმე ნაგებობის ნაშთი, რომლებიც ნაგებია საშუალო და დიდი ზომის კლდის ფლეთილი ქვთ. კერამიკა შავად და რუხადაა გამომწვარი და ჭედეული და ტალღისებური ორნამენტით შემკული. ერთ ნაგებობაში აღმოჩენილია შავპრიალა კერამიკა, რომელიც თეთრი პასტით არის ინკუსტრირებული. მეორე სამშვიდობო ჰორიზონტში ძირითადად ნაცრისა და ბათქაშის ნაშთებია და შუა ბრინჯაოს ხანას განეკუთვნება. საქართველოს სამხედრო გზის დასავლეთით 1.5 კილომეტრზე , საჯოგის ნასახლარის სამხრეთ-დასავლეთით, გათხრილია ადრინდელ ბრინჯაოს, გვიანდელ ბრინჯაოს და ადრინდელ ფეოდალური ხანის სამაროვანი. 1981 წელს გათხარეს ადრინდელ ბრინჯაოს ხანის ეგრეთ წოდებული მტკარ-არაქსის კულტურის ორმოსამარხი. იატაკზე დაგებული იყო დიდი ომის ქვის ფილები. მიცვალებული ესვენა სამარხის ცენტრალურ ნაწილში მარჯვენა გვერდზე , მოხრილი კიდურებით თვით სამხრეთისკენ. ჩატანებული ჰქონდა და თიხის 3 ჭურჭელი. სამარხი ორმო ამოვსებული არ იყო დიდი ზომის ქვებით. 1988 წელს გაითხარა ორი დიდი ყორღანული სამარხი. ერთი მათგანის ქვაყრილი ნახევარწრიული მოყვანილობის იყო, რომელშიც აღმოჩნდა მოჩალისფრო კერამიკის ფრაგმენტები და ბედენური კულტურისათვის დამახასიათებელი სამკუთხედისებური ორნამენტით შემკული შავად ნაპრიალები ყურიანი ჭურჭელი. ყორღანი ძველი წელთაღრიცხვით III ათასწლეულის II ნახევარით თარიღდება. მეორე ყორღანის ქვაყრილი საშუალო და დიდი ზომის კლდის ფლეთილიქვებისგან შედგებოდა . დასაკრძალავი ორმო მიწის ზედაპირიდან 1 მეტრის სიღრმეზე მდებარეობდა. ყორღანში აღმოჩნდა მორუხო შავი კერამიკის ფრაგმენტები, ბრინჯაოს ხუთკოპიანი საკინძი, ბრინჯაოს ღილი და მძივი. თარიღდება გვიანდელ ბრინჯაოს ხანის ადრეული ეტაპით (ძველი წელთაღრიცხვით XV-XII საუკუეებით). საჯოგეზე გათხრილია აგრეთვე ადრეფეოდალური ხანის ორი სამარხი. ერთი ნაგები იყო ქვის თხელი ფილებით. ორივეში მიცვალებულები დაკრძალული იყვნენ ქრისტიანული წესით - გულაღმა, გაშოტილად, თავით დასავლეთისკენ. გათხრები ჩატარდა ასევე 2001-2003 და 2015-2016 წლებში. ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 825
საჭურველი

საჭურველი — სამხედრო აღჭურვილობა, რომელიც ძირითადად თბილისში მზადდებოდა. თბილისში გამოჭედილი საჭურველი მსოფლიო ბაზარზე მაღალ შეფასებას იმსახურებდა. შუა საუკუნეებში თბილისში სპილოს ძვლით ინკრუსტირებულ კაპარჭებსაც ამზადებდნენ. მხატვარ გ. გაგარინს თბილისის კოლორიტის გადმოსაცემად ბაზარში ხმლით ვაჭრობის სცენა აქვს ასახული, რომელსაც ახლავს წარწერა: ქართული ბულატი ( საუკეთესო ხარისხის ფოლადი) თბილისში მზადდებოდა, რასაც დოკუმენტებთან ერთად ხმალ-სატევრებზე ქართულ, რუსულ და სხვა ენებზე შესრულებული უამრავი წარწერა ადასტურებს. ქართული ბულატი იმდენად პოპულარული იყო, რომ მიხეილ ლერმონტოვმა მას ლექსები მიუძღვნა. კავკასიაში ფოლადის საუკეთესო ოსტატი გ. ელიზარაშვილი თბილისში მუშაობდა. მისი დამზადებული ხმალ-სატევარი იმდენად კარგი იყო, რომ კავკასიის მთის ხალხებსა და ირანელ მეზობლებს ხმალ-სატევრებს თბილისიდან აწვდიდნენ. თვით შამირის მიურიდები ამ თბილისელი ოსტატის გამოჭედილი ხმლით იცავდნენ კავკასიას, სწორედ ამიტომ მიხეილ ვორონცოვი მკაცრად ამოწმებდა, რომ თბილისიდან შამილისათვის საჭურველი არ მიეწოდებინათ. რუსეთის მთავრობა ცდილობდა ქართული ხმალ-სატევრების დამზადების საიდუმლო თვითონ შეესწავლა. ცნობილი რუსი მეტალურგის პ. ანოსოვის ცნობით, ბულატი ჩვენს დროში თავისი ძველი ღირებულებებით მხოლოდ იაპონიაში, ჩინეთში, სპარსეთში, ბუხარაში, თურქეთსა და საქართველოში შემოინახა. გ. ელიზარაშვილს ხმალ-სატევრის ჭედვის საიდუმლო მემკვიდრეობით ჰქონდა მიღებული და თავის შვილებს, ყარამანსა და ეფრემს, გადასცა. მათი მოღვაწეობა ემთხვევა იმ პერიოდს როდესაც რუსეთში საუკეთესო ხმალ-სატევრების დამზადებას იმდენად სერიოზული ყურადღება ექცეოდა, რომ მის მოგვარებას თვით იმპერატორი ნიკოლოზ I ხელმძღვანელობდა. ამ საქმეში ჩართული იყვნენ ფინანსთა მინისტრი ე. კანკრინი და გენერალი ივანე პასკევიჩი, რომელიც სხვებზე უკეთ ერკვეოდა კავკასიურ საჭურველში. საჭურველის დამზადების საიდუმლოს გაცემა უდიდეს დანაშაულად ითვლებოდა, მიუხედავად ამისა პოლიციის ზეწოლით ყარამან ელიზარაშვილი იძულებული გახდა მათთვის გადაეცა ქართული ბულატის დამზადების საიდუმლო. ხმალ-სატევრის დამზადების შესასწავლად თბილისში გამოგზავნეს ზლატოუსის ქარხნის მოწინავე ოსტატები. გამოჭედილი ხმლები იმპერატორს გაუგზავნეს. ყარამანი დააჯილდოვეს ანას ლენტით კისერზე სატარებელი ოქროს მედლით „სასარგებლოსათვის“ და 1000 ჩერვონეცით (ოქრო) ხოლო მისი შეგირდები — 500-500 ჩერვონეცით. გენერალი პასკევიჩი აღნიშნავდა: გარდა ხმლებისა, თბილისში XVIII საუკუნეში საუკეთესო თოფის წამალი, ქვემეხები, მორტირები და ყუმბარები მზადდებოდა. ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 881.
ქართული მედიცინის ისტორიის მუზეუმი

ქართული მედიცინის ისტორიის მუზეუმი — მუზეუმი თბილისში, შეიქმნა 1963 წელს, ხოლო ოფიციალურად გაიხსნა 1967 წელს. მუზეუმის შექმნის ინიციატორი იყო ქართული მედიცინის ისტორიის კვლევის ერთ-ერთი ფუძემდებელი მიხეილ შენგელია, რომელსაც საქმიანი დახმარება გაუწიეს ვ. ჟღენტმა, კ. ერისთავმა, პ. ქავთარაძემ, გ. მარუაშვილმა და სხვა. თავდაპირველად მუზეუმი განთავსდა XII საუკუნის ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლის — ლურჯი მონასტრის შენობაში, 1989 წლიდან კი გადავიდა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტის კორპუსში. მუზეუმში დაცულია 19 000-ზე მეტი საექსპოზიციო და საარქივო ერთეული: პირადი ფონდები, საარქივო მასალა, არქეოლოგიური მონაპოვრები, ეთნოგრაფიული მასალა, ხელოვნების ნიმუშები (ლადო გუდიაშვილის, უჩა ჯაფარიძის და სხვა ნახატები, ქანდაკებები), ძველი სამედიცინო აპარატურა (რუსეთის იმპერიაში პირველი რენტგენისა და ფიზიოთერაპიული აპარატები), სამედიცინო სარუტუალო და მაგიური დანიშნულების ნივთები, სამედიცინო ხელნაწერები, სამკურნალო მცენარეების ჰერბარიუმები, ანთროპოლოგიური მასალა, 40-ზე მეტი ექსპედიციის ეთნოლოგიური მასალები, ინგლისურენოვანი სამედიცინო და ძველი უნიკალური წიგნების ბიბლიოთეკა და სხვ. ქართული მედიცინის ისტორიის მუზეუმი მედიცინის ისტორიის მუზეუმთა ევროპული ასოციაციის წევრია, აქვს მჭიდრ საერთაშორისო კონტაქტები. აქ მომზადდა სამედიცინო ინფორმაციის ანალიტიკური ცენტრის, მთარგმნლობითი ბიუროს და სხვა საინტერესო პროექტები. მუზეუმის დირექტორი 1963-1995 წლებში იყო მიხეილ შენგელია, ხოლო 1995 წლიდან დღემდე დირექტორია რამაზ შენგელია. მუზეუმის დარბაზი მუზეუმის დარბაზი ვარძიის აფთიაქის მულაჟი ექიმის კაბინეტი ადამიანის ნერვული სისტემის მულაჟი სამედიცინო ნივთები რეცეპტები სამკურნალო მცენარეები სამედიცინო ხელსაწყოები მამაკაცის ითიფალური ქანდაკებები ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ., 2002. — გვ. 887, ISBN 99928-20-32-2. მიხეილ შენგელიას სახელობის ქართული მედიცინის ისტორიის მუზეუმი
ბეთლემობა

ბეთლემობა — ფეთხანიობა, თბილისელების, მეტწილად სომხების დღესასწაული, ღვთისმშობლის მიძინების დღეს იმართებოდა XIX-XX საუკუნეების დასაწყისში 28 აგვისტოს ბეთლემის (ფეთხაინის) ღვთისმშობლის ეკლესიასთან. მლოცველთა მსვლელობა სოლოკაკის ქედის ჩრდილოეთ ფერდობზე მდგარი ეკლესიისაკენ დილიდანვე იწყებოდა. წირვის დროს გამოასვენებდნენ ღვთისმშობლის ხატს, რომელსაც თაყვანს სცემდნენ სალოცავად მისულნი. ეკლესიიდან გამოსული მრევლი კიდევ დიდხანს რჩებოდა საყდრის ეზოში, ხოლო დაავადებული და დავრდომილი მლოცველები ეკლესიის გალავანში პატარა სამლოცველოს ნიშში შედიოდნენ და რამდენიმე დღეს იქ ატარებდნენ ლოცვა-ვედრებაში. ენციკლოპედია, თბილისი, თბ., 2002 გვ. 337
რაბადის კარი

რაბადის კარი (არაბ. რაბად - გარეუბანი), თბილისის ჩრდილოეთ კედელში დატანებული კარი, რომელიც ქალაქს აკავშირებდა რაბადთან - გარეუბანთან (გვიანდელი ხანის გარეთუბანთან). რაბადის კარის სახელით პირველად ვხვდებით X საუკუნის არაბი თურქის მიერ 853 წელს თბილისის აღებისა და გადაწვის ამბავს. ალ-ტაბარის გადმოცემით, მტკვრის დასავლეთით მდებარე (მარჯვენა სანაპირო) თბილისს 5 კარი ჰქონდა. კართა ჩამონათვალში რიგით მეოთხეა რაბადის კარი ალ-ტაბარი რაბადის კარს კიდევ ახსენებს, როცა გადმოგვცემს ბუღა თურქის ლაშქრის განლაგებას: ბუღას სარდალი აბუ ლ-აბასი თბილისს ჩრდილოეთიდან იმ ადგილას ებძოდა, ალ-ტაბარის შემდეგ თბილისის ზღუდეში დატანებული კარი ამ სახელით აღარ გვხვდება.
ქვაყრელი

ქვაყრელი — ისტორიული საბურთალოს ტერიტორიაზე XIX საუკუნეში წარმოშობილი სოფლური დასახლება. სოფელი ქვაყრელი მდებარეობდა მდინარე მტკვრის მარჯვენა მხარეს და მცხეთიდან თბილისისაკენ მომავალი გზის მარჯვენა მხარეს და მცხეთიდან თბილისისაკენ მომავალი გზის მარცხენა მხარეს. ეკავა დაახლოებით ახლანდელი სპორტის სასახლისა და მისი მიმდებარე ტერიტორია. ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ., 2002. — გვ. 895, ISBN 99928-20-32-2.
დარეჯანის სასახლე

დარეჯანის სასახლე, საჩინო, — არქიტექტურული ძეგლი თბილისში. აშენებულია 1776 წელს მეფე ერეკლე II-ის მეუღლის დარეჯანისთვის. ნაწილობრივ გადაკეთებულია XIX საუკუნეში. მდებარეობს ძველ უბანში — ისანში. დაშენებულია ქალაქის გალავნის ბურჯზე ღვინის აღმართის (სირაჯხანის) თავში. სასახლის კოპლექსში შედიოდა აპარტამენტები, სხვადასხვა დამხმარე სათავსო და სამეფო კარის ეკლესია. აგებულია ძველი ციხესიმაგრის ნანგრევებზე, რომლის კოშკები, ბურჯები და კედლები ამოყვანილია რიყის ქვისა და კვადრატული (ე.წ. ქართული) აგურის შერეული წყობით. გეგმით მრგვალი ხის აივანი მოხდენილად აგვირგვინებს მძლავრად წინ გამოსულ ასევე მრგვალ ბურჯს. „საჩინოში“ 1822 წელს ფერისცვალების მონასტერი იყო, ხოლო 1862 წელს სამაზრო-სამრევლო სასწავლებელი და სემინარია სამღვდელოების ბავშვებისათვის. საქართველოს გასაბჭოებისა და მოქალაქეების სტიქიურად შესახლების შემდეგ კომპლექსი არაერთხელ გადაკეთდა, დაემატა მინაშენები. 1970-იან წლებში დაიწყო მობინადრეთა გასახლება, ჩატარდა სარესტავრაციო სამუშაოები, ძეგლი გაიწმინდა გვიანდელი მინარევებისგან და პირვანდელი სახე დაუბრუნდა (1978–1980). 1987-1988, მცირე რეკონსტრუქციის შემდეგ, აქ მუშაობდა ვერიკო ანჯაფარიძის სახელობის ერთი მსახიობის თეატრი. ამჟამად აქ ფერისცვალების დედათა მონასტერია. ბერიძე ვ., თბილისის ხუროთმოძღვრული ძეგლები, «ძეგლის მეგობარი», 1971, #25; კვირკველია თ., ძველთბილისური დასახელებანი, თბ., 1985. ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ., 2002. — გვ. 821, ISBN 99928-20-32-2. ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 2, თბ., 2012.
გიორგი ქართველიშვილი (მხატვარი)

გიორგი ვახტანგის ძე ქართველიშვილი (დ. 30 მარტი, 1919, თბილისი, — გ. 16 მარტი, 1982, თბილისი) — ქართველი მხატვარ-კერამიკოსი. საქართველოს დამსახურებული მხატვარი (1966). დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო სამხატვრო აკადემია (1948). 1954 წლიდან ეწეოდა პედაგოგიურ მოღვაწეობას (1970 წლიდან — პროფესორი). ქართველიშვილი იყო სამხატვრო აკადემიის სასწავლო-შემოქმედებითი სახელოსნოს დაარსების (1957) ერთ-ერთი ინიციატორი და ხელმძღვანელი. ნამუშევრები: რელიეფური პანო „უხვი მოსავლის ოსტატები“ (1953; ქაშანური, სურათების ეროვნული გალერეა), შადრევანი „სამაია“ (თანაავტორები ნ. ალექსიძე, თ. ჭყონია, ბრინჯაო 1958, სკვერი შოთა რუსთაველის სახელობის მოედანთან), „ხალხური“ (დოქი ჭიქით, 1963), „ჩიტი“ (დოქი ფიალით, 1964, ორივე — თიხა, შავკრიალა, კუსკოვოს კერამიკის მუზეუმი, მოსკოვი) და სხვა. ენციკლოპედია „თბილისი“, გვ. 883, თბ., 2002. გიორგი ქართველიშვილი (მხატვარი) — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი