ტაო-კლარჯეთი

ტაო-კლარჯეთი — ისტორიული ზემო ქართლის, მესხეთის ნაწილი. ტერმინს საფუძვლად უდევს ამ მხარის ორი უმნიშვნელოვანესი პროვინციის — ტაოსა და კლარჯეთის სახელწოდებები. ტაო-კლარჯეთი ტერიტორიულად სრულად მოიცავს მდინარე ჭოროხის აუზს და აღნიშნული ტოპონიმის საზღვრები არ სცილდება მის საზღვრებს. გამონაკლისს წარმოადგენს ჭანეთ-ლაზეთი, რომელიც ასევე „ზღვისპირა კლარჯეთის“ სახელითაა ცნობილი. კლარჯეთი როგორც ისტორიული საქართველოს სხვა რეგიონები (ჯავახეთი) მასაც გააჩნია ვიწრო და ფართო გაგება. ვიწრო გაგებით კლარჯეთი წარმოადგენს მდინარე იმერხევის ქვედა ხეობას, რომლის მარჯვენა ნაპირზე კლარჯეთის ცნობილი მონასტრებია, ხოლო მარცხენა ნაპირზე არტანუჯის ხეობაა, სადაც მდებარეობს დასახლებული პუნქტი — კლარჯეთი. იქვე დგას იმავე სახელწოდების საფორტიფიკაციო ნაგებობა — კლარჯეთის ციხე. ფართო გაგებით კლარჯეთი წარმოადგენს ტერიტორიას, მოცულს ჭოროხის აუზის ქვედა ნაწილს კლარჯეთის ციხიდან მოყოლებული ვიდრე შავ ზღვამდე, პლუს ზღვისპირა კლარჯეთი - ლაზეთ-ჭანეთი. ტაო, შესაბამისად წარმოადგენს ჭოროხის აუზის ზედა ტერიტორიას, რომელიც იწყება მდინარე იმერხევისა და ჭოროხის შესართავიდან ვიდრე ბაიბურთის ჩათვლით. ტაო თავის მხრივ იყოფა სპერისა და ტაონის ტერიტორიებად. ტაო-კლარჯეთის ტერიტორიაზე მდებარეობს შუა საუკუნეების ქართული კულტურის მნიშვნელოვანი ძეგლები, რომელთა დიდი ნაწილი ნანგრევების სახითაა შემორჩენილი. ქართულ სახელმწიფოში შედიოდა ასევე ბასიანის მხარე, რომელიც წარმოადგენს ისტორიული სომხეთის ნაწილს, ხოლო კოლა, არტაანი და ერუშეთი კი ეს ჯავახეთის ფართო გაგებით ნაწილია, რომელიც ასევე შედის ზემო ქართლის ანუ მესხეთის მხარეში. მთავარი სტატია: ბაგრატიონთა დინასტიის ბიბლიური წარმომავლობის მტკიცებულება. ძველი ლეგენდის მიხედვით V–VI საუკუნეში, პალესტინის ღვთაებრივმა ხელმწიფემ, სოლომონმა თავისი შვიდივე ძე შიდაომებს განარიდა უფრო საიმედო ქვეყანაში – საქართველოში. სამი ძმა დასახლდა სპერში და ოთხი ძმა – არტანუჯში. ამ ოთხ ძმათაგან ყველაზე უმცროსი იყო გუარამი (შემდგომში ქართლის პირველი ერისმთავარი, კურაპალატი, ბაგრატიონთა გვარის პირველი ამღორძინებელი). ამრიგად, ფარნავაზიანთა დინასტიის გმირს, ვახტანგ გორგასალს ტაო-კლარჯეთში ჰქონდა ბაგრატიონთა ორი განშტოება: – მესხეთ-კლარჯეთში (ჭოროხის ქვემო წელზე) და – სპერში (ჭოროხის ზემო წელზე). სპერი ქართული სახელმწიფო იყო, მაგრამ ხელიდან ხელში გადადიოდა სომხებსა და ქართველებს შორის. როცა სპერი სომხეთის გავლენის ქვეშ იყო, სწორედ იმ დროს სპერის ბაგრატიონებმა სომხეთში საფუძველი დაუდეს „სომეხ ბაგრატუნიანთა“ დინასტიას, ხოლო არტანუჯის ბაგრატიონებმა საფუძველი ჩაუყარეს „ქართველ ბაგრატიონთა“ დინასტიას. სპარსეთის შაჰმა კავადმა, როცა 523 წელს ქართლში მეფობა გააუქმა და ქვეყნის მმართველად სპარსელი მარზპანი დასვა, ქართლს მაინც ჰყავდა თავისი მეფე ძამანარძის სახით. მან 523 წლიდან 535 წლამდე იმეფა. ბოლოს მაინც მოუწია საქართველოდან გაქცევა და გადაიხვეწა ბიზანტიაში. უპატრონოდ დარჩენილმა ქართულმა არისტოკრატიამ შემოიღო პოლიტიკური მმართველობა – ერისმთავრობა. ქართლის პირველი ერისმთავარი გახლდათ არტანუჯელი გუარამი, რომელმაც საფუძველი დაუდო ბაგრატიონთა დინასტიის აღორძინებას. ამ დროისათვის გუარამს ჰქონდა ნაბოძები ბიზანტიის კეისრისაგან კურაპალატის ტიტული. ქართლის ერისმთავრებად ინიშნებოდნენ ბაგრატიონთა წარმომადგენლები: გუარამი (სოლომონის ძე), ჯუანშერი (გუარამის ძე), სტეფანოზ I (გუარამის ძე), ადარნასე (ბაკურის ძე), სტეფანოზ II (ადარნასეს ძე), ნერსე I (ბაგრატიონთა შტო), სტეფანოზ III (ბაგრატიონთა შტო), მირი (სტეფანოზ III-ის ძე), არჩილი (მირის უმცროსი ძმა), ჯუანშერი (არჩილის ძე), ნერსე II (ბაგრატიონთა შტო), სტეფანოზ IV (გურგენის ძე, ნერსე II-ის დისწული), აშოტ I, დიდი (ადარნასეს ძე). აშოტ I, დიდი, კურაპალატი ტფილისში იჯდა მთავრად 786 წლიდან 813 წლამდე. მან ტფილისიდან 810 წელს განდევნა არაბები და საუკუნენახევარ ტყვეობაში მყოფი თბილისი გაათავისუფლა. 813 წელს კვლავ შემოესია ქართლს არაბები. აშოტ I-მა დიდი ბრძოლები გაუმართა არაბებს, მაგრამ ერთი ათასთან რას გახდებოდა და აშოტმაც იწყო უკან დახევა. ბოლოს ბრძოლას თავი დაანება და ტაო-კლარჯეთში გადავიდა. ზღუდეები შეკრა და საომრად მოემზადა. არაბები ტაო-კლარჯეთში არ ჩავიდნენ. აშოტმა იმავე 813 წელს შექმნა ძლიერი დამოუკიდებელი სამთავრო – „ტაო-კლარჯეთი“, რომლის დედაქალაქად გამოაცხადა არტანუჯი. მაშ, სახეზეა პირველი ბაგრატიონი მეფე. სწორედ აშოტ I აღმოჩნდა საისტორიო დინასტიის – ბაგრატიონთა დინასტიის დამაარსებელი. ლეონ V – ბიზანტიის კეისარი 813 წელს ავიდა თუ არა კეისრის ტახტზე, მაშინვე მიულოცა ტაო-კლარჯეთის სახელმწიფოს შექმნა და ამ სახელმწიფოში გამეფება აშოტ I-ს. ტიტულიც უბოძა – კურაპალატი. 818 წელს მეფე აშოტ I-მა შემოკრიბა ჯარი და დაიძრა ტფილისისაკენ, შემოერტყა ტფილისს. არაბი ამირა თბილისის ციხეში ჩაკუტდა და ჩაიკუმშა. აშოტმა თბილისს თავი დაანება და ქართლიდან არაბები განდევნა. მათ ბარდავამდე სდია. ბარდავიც გაათავისუფლა და ქართლს შემოუმტკიცა. გამარჯვებული აშოტ მეფე არტანუჯს დაბრუნდა. 826 წელს არაბები კვლავ მომრავლდნენ. აშოტ მეფეს გამოუჩნდა შინაურ მტერთა ურიცხვი რაოდენობა, ისინი აშოტის ამალაშიც აღმოჩნდნენ. აშოტმა იგრძნო მტერთა მომძლავრება და არტანუჯის ტაძარს მიაშურა. მტერი შეჰყვა ტაძარში აშოტს და ზედ საკურთხეველზე აჩეხეს, მკვდარს თავი წარჰკვეთეს და ჭოროხისაკენ გაეშურნენ. ხალხი მკვლელებს წამოეწია და ყველა ისინი ნაკუწ-ნაკუწ აქნეს. ეს მოხდა 29 იანვარს. პირველი ქართვლეი ბაგრატიონი მეფე დაკრძალეს არტანუჯს. აშოტ I კურაპალატს დარჩა სამი ვაჟი: – ადარნასე, ბაგრატი და გვარამი. ანჩის მონასტერი ანისის ქართული ეკლესია აგარაკის მონასტერი (ოლთისის მხარე) აკრიას ეკლესია (ართვინის მხარე) ახალთას ეკლესია (კოწახურა) ახოთის ეკლესია (ართვინის მხარე) ახიზის (ახიზას) მონასტერი ალის წმინდა გიორგის მონასტერი არსენისეული (არმენისეული) ორი დარბაზული ეკლესია (ტაო) აღჯაყალას ეკლესია (აღჯაკალას ციხის ეკლესია ჩილდირის ტბასთან) აბრნესის ეკლესია (თორთომის მხარე) არტანუჯის ციხის ეკლესია (ართვინის მხარე) აიაზმას (ორდანიკის) ეკლესია ახალშენის ეკლესია (არტაანის მხარე) ამპურის ეკლესია (ერუშეთის მხარე) ბანას ტაძარი ბალვანას ეკლესია ბაღჩალო ყიშლას ეკლესია (ბახჩალი-კიშლა) ბერთას მონასტერი ბარეთელთას მონასტერი ბაზელონის ნამონასტრალი ბებერექის ეკლესია (არტაანის მხარე) ბოსელთას ციხის (შატბერდის ციხის) ღვთისმშობლის ეკლესია ბაგინის ეკლესია (ოთნგო,ართვინის მხარე) ბაგინი ბარდისის ეკლესია (ოლთისის მხარე) ბერგის ეკლესია (არტაანის მხარე) ბობისგერის ეკლესია (ბობოსგირი,ოლთისის მხარე) გურჯანის ეკლესია (დარბაზული,ართვინის მხარე) გაბანის ეკლესია გურნათელის (გუნათლეს ვანი) ეკლესია (შავშეთის მხარე) გოგიუბის( გოიუბა,გოგიუბა,გუგუბის) ეკლესია გასადინარის მონასტერი (შავშეთის მხარე) გელაშენის ეკლესია (ართვნისი მხარე) გორაშეთის ეკლესია (ართვნისი მხარე) დაბას მონასტერი დადაშენის ეკლესია დამალას დარბაზული ეკლესია (ერუშეთის მხარე) დაბაკეთილის (იაშარქოის) ეკლესია დოლისყანას მონასტერი დორთქილისას ეკლესია (ზემო ოთხთა,ოთხთას მონასტერთან ახლოს) დარიჯას ეკლესია (დარბაზული) დასამობის ეკლესია (ართვნისი მხარე) ერუშეთის ეკლესია (პირველი ქრისტიანული ტაძარი საქართველოში) ენირაბათის ანუ ახალდაბას (ნორაშენის) მონასტერი ესბეკის ეკლესიათა კომპლექსი (ეზბეკი) ექექის მონასტერი (ექექსი) ერკინისის (ითიკი) ეკლესია ვარზაჰანის მონასტერი (უღრაკი) ვაშლობის მცირე ეკლესია[მკვდარი ბმული] ვაჩეძორის მონასტერი (ნიაკომი) ველის ციხის ეკლესია (არტაანის მხარე) ზეგანის ეკლესია (ზაქი) ზარდანესის ეკლესია (ოლთისის მხარე) თათალეთის (ტატალეთის) ეკლესია თეთრციხეს დარბაზული ეკლესია თუქრაშენის (თურქაშენი) ეკლესია თაგურეთის ეკლესია (არტაანის მხარე) თავზეთის ანუ თაუზეთის ეკლესია (ართვინის მხარე) თიკმანეთის ეკლესია (ართვინის მხარე) თორთომის ციხის ეკლესია ისის სამაფსიდიანი ეკლესია იშხანის მონასტერი ირსას ეკლესია (ართვინის მხარე) კიაღმის ალთის ტაძარი (კიაგლის ალტი) კინეპოსის ეკლესია კაგარის ეკლესია (არტაანის მხარე) კავკასიძეების ციხის ეკლესია (ართვინის მხარე) კალაჯუკის ეკლესია (არტაანის მხარე) კალკოსის ეკლესია (ოლთისის მხარე) კალმახის ციხის ეკლესია (სოლომონისის ციხის ეკლესია) კინცხურეთის ეკლესია (ართვინის მხარე) კოდიწყაროს (კოდისწყარო) ეკლესია (არტაანის მხარე) კოკოშაურის (კოკოშა) ეკლესია (შავშეთის მხარე) კოპაძეების ეკლესია (შავშეთის მხარე) კორიდეთის ეკლესია (ართვინის მხარე) კორსნიას (კარსნია) ეკლესია (ართვინის მხარე) კოტასის ეკლესია (კოტისი, არტაანის მხარე) კოძირის ეკლესია (ართვინის მხარე) კოსორის მღვიმის ეკლესია[მკვდარი ბმული] (კოსსორი, ოლთისის მხარე) კოპის ეკლესია[მკვდარი ბმული] (ოლთისის მხარე,კოპის ციხის მახლობლად) კერკლიუხის ეკლესია (ოლთისის მხარე) ლექსორის მონასტერი ლელუსის (ლელი) მონასტერი (არტაანის მხარე) ლონგოთხევის ეკლესია (ართვინის მხარე) მამაწმინდის ეკლესია მიჯნაძორის მონასტერი (მიძნაძორი) მერეს ეკლესია (ფოცხოვში) მუხლაჯიქილისეს ეკლესია (მუხლაჯიგილისი, ოთხთას ეკლესიათან ახლოს) მასკურის ეკლესია (ოლთისის მხარე) მგელციხეს (კურტკალე) ეკლესია (არტაანის მხარე) მგლივანის ეკლესია (არტაანის მხარე) მერედისის (მერადისი) ეკლესია (არტაანის მხარე) მერენისის ეკლესია (ოლთისის მხარე) მერიას (მოლოხორი,მოლოჰორი) ეკლესია (შავშეთის მხარე) მიტენდიერის მღვიმის ეკლესია (ოლთისის მხარე) მურიანას ეკლესია (არტაანის მხარე) ნაქალაქევის (ნოქალაქევი, ნაქალაქოი)  მონასტერი ნუკას საყდარი (დედათა მონასტერი) ნიგალას (ნიგალის) ეკლესია (ართვინის მხარე) ნიხახის ეკლესია (იოკუშლუ, ართვინის მხარე) ნიხახი ოთხთას ეკლესია ოპიზის მონასტერი ორჯოხის (ორჩოკის) ტრიკონქის მონასტერი ოშკის ტაძარი ოქრობაგეთის ეკლესია (ქოფრულუ) ოლთისის ციხის ეკლესია ოდეკის ეკლესია (თორთომის მხარე) ოდეკის ციხის ეკლესია (თორთომის მხარე) ოკამის ეკლესია (უკიამი, არტაანის მხარე) ორთულის ეკლესია[მკვდარი ბმული] (ოლთისის მხარე) პარეხის მონასტერი (პარეხთა) პარხალის მონასტერი პატარა ვანქის ეკლესია პეტრე-პავლეს ეკლესია (არტანუჯის ციხესთან) პერტუსის ეკლესია (ოლთისის მხარე) პეტობანის ეკლესია (არტაანის მხარე) პარსადანის ეკლესია (ოლთისის მხარე) სათლეს ანუ შავშეთის ეკლესია საზგირელის ანუ ბაზგირეთის ეკლესია სვეტის ეკლესია სინკოთის ეკლესია სირასგომის (სინდისგომის,სარიამაჩის)  ეკლესია (არტაანის მხარე) სოხთოროთის (სოხტოროტი) ეკლესია სოლომონისის მღვიმის ეკლესია სოლომონ-ყალას (სოლომონ-კალა) ეკლესია სუხბეჩის ეკლესია სიხჩეკის ეკლესია (სეხჩეკი, ოლთისის მხარე) საკირეს ეკლესია (საკირი) სენსოპის ეკლესია სერას მცირე ეკლესია (ტაოში) სპერის ეკლესია საბაურის ეკლესია (ართვინის მხარე) სამწუბის ეკლესია (არტაანის მხარე) სამწყაროს ეკლესია (ართვინის მხარე) სანანესის (სანანო) ეკლესია (ოლთისის მხარე) სურევანის (სვირევანი,სვილევანი) ეკლესია (ართვინის მხარე) სკარების ეკლესია (არტაანის მხარე) სუაგარას ეკლესია (ართვინის მხარე) ტაძარანის მონასტერი (სპერის მხარე) ტახტაკრანის ეკლესია (ართვინის მხარე) ტანძოთის ეკლესია ტბეთის მონასტერი ტაოსკარის ეკლესია ურთას ციხის სამნავიანი ბაზილიკის ეკლესია (არტაანის მხარე) ურის ეკლესია (არტაანის მხარე) ურუმის ეკლესია (არტაანის მხარე) ფარნაკის ციხის ეკლესია (ფერნიაკი,პერნიაკი) ფანასკერტის ციხის ეკლესია ფექრაშენის ეკლესია (არტაანში) ფანჯურეთის ეკლესია (ოლთისის მხარე) ქარაფის ეკლესია (სპერის მხარე) ქარგლუხის ეკლესია (კარკლუხი, ოლთისის მხარე) ქარცხისკარის ეკლესია (ოლთისის მხარე) ქამხისის ეკლესია (ოლთისის მხარე) ღვიმეს ეკლესია (არტაანის მხარე) შატბერდის მონასტერი შუაწყლის ეკლესია შაგორას ეკლესია (ართვინის მხარე) შავმთას ეკლესია (ართვინის მხარე) შინდობას ეკლესია (ართვინის მხარე) ჩანგლის მონასტერი ჩაისის ეკლესია ჩამხუსის ეკლესია (სოლომონისის ციხის მახლობლად) ჩამარდოს ეკლესია (არტაანის მხარე) ჩარნესის ეკლესია (ოლთისის მხარე) ჩიხირეთის ეკლესია (არტაანის მხარე) ცირქინეს ეკლესია ციხისძირის (ყაიადიბის) ეკლესია ციხიას ანუ ჯაყელების ეკლესია (ართვინის მხარე) ციხის ეკლესია (სპერის მხარე)[მკვდარი ბმული] წყაროსთავის ეკლესია (კლარჯეთის მხარე) წყაროსთავის ტაძარი (ასევე ეძახიან ,,ჯავახეთის წყაროსთავსაც", ფოცხოვში) წეფთის ციხის ეკლესია (ართვინის მხარე) წინუბანის (წინობნის) ეკლესია (შავშეთის მხარე) წურწყაბის ეკლესია (არტაანის მხარე) ჭალის (ჯალის) ეკლესია (იუსუფელში) ჭინჭრობის ეკლესია ხანძთას მონასტერი (ფორთი,პორტა) ხახულის მონასტერი ხანაკის (ჰანაკის) ციხის ეკლესია ხოდურეთის (ხოშრეთი,ხოშურეთი,ჰოშრეთი) ეკლესია ხევას ეკლესია ხერსის ეკლესია (ართვინის მხარე) ხეოსმანის ეკლესია (არტაანის მხარე) ხერთვისის მონასტერი (არტაანის მხარე) ხოზაბირის აეკლესია (ართვინის მხარე) ხოშვანის ეკლესია (ხოშევანქი, ოლთისის მხარე) ხოსორის ეკლესია ხუნამისის ეკლესია (არტაანის მხარე) ძურძნის ეკლესია (არტაანის მხარე) ძეგლის ეკლესია (ართვინის მხარე) ჯმერკის მონასტერი ჯიჯორის ეკლესია ჯვარების ეკლესია (შავშეთის მხარე) ჯოჯორთას ეკლესია (არტაანის მხარე) ჯუღოს ეკლესია (ართვინის მხარე) ჯუჯურუსის ეკლესია (ოლთისის მხარე) ჰამზეთის ეკლესია (ხამზეთი) აზორდის ციხე ანძავის ციხე ართვინის (ლივანა) ციხე არტაანის ციხე არტანუჯის ციხე ასისფორის (ერსისის,არსისი,ქილიჩქაია) ციხე ახიზას ციხე აღჯაყალას (უნგუზექი )ციხე ბარაციხე[მკვდარი ბმული] (ჩაქველთა) ციხე იმერხევში ბარდუსის (ბარდისის) ციხე ბაღჩალო ყიშლას ციხე[მკვდარი ბმული] ბაძგირეთის ( ბაზგირეთის) ციხე ბიჯეს ციხე ბაკეთის ციხე ბორჩხას ციხე ბოსელთას ანუ შატბერდის ციხე ბუღათაყურის ხევის ციხეები ბეჭის ციხე (ქუმურლუხი) ბედაზორის ციხე (ბუდაზორი) გარყლობის ციხე[მკვდარი ბმული] გორაშეთის ციხე გარდაგადმომხედის ციხე-კოშკი (ჭოროხის და ქლასკურის წყლის შესართავთან) დაბაწვრილის (მეშელის) ციხე ეზბეკის (ესბეკის) ციხე ერკინისის ციხე ერსინეკის ციხე ერუშეთის ციხე ენირაბათის (ახალდაბას,ლაკომარყალე) ციხე ველის ციხე-ქალაქი[მკვდარი ბმული] ვაჩეძორის ციხე ვაშლოვანის ციხე ზემო ხანახის ციხე[მკვდარი ბმული] თეთრციხე თორთომის ციხე თუხარისის ციხე იფხვრელის (იფხრეული) ციხე[მკვდარი ბმული] კლარჯეთის ციხე კავკასიძეების ციხე (თექალე) კალებოღაზის ანუ ყელის ციხე[მკვდარი ბმული] კალმახის (სოლომონისი) ციხე კვარცხანას (კვარცხანის) ციხე კალაჯუხის ციხე კისკიმის (ქისქიმი) ციხე კისპარატის (კისპორეტი,ქისპორეტის) ციხე კონქის ციხე კოპის ციხე ლონგოთხევის (იენი რაბათის) ციხე ლისგავის ციხე (ლისკავი) მოხურგუთის ციხე მგელციხე (კურტკალე) მგლინავის (გირვანის) ციხე მელოს ციხე (სარიბუდაქი) მერეს ციხე ფოცხოვში ნიაკომის ანუ ვაჩეძორის ციხე ნიხახის ციხე (იოკუშლუ) ნორბედის ციხე (ნორბერდი)[მკვდარი ბმული] ოლთისის ციხე-ქალაქი ორუჯუქის (ორჯოხის) ციხე ორეზაქის ციხე ოკდემის (ოღდემის) ციხე ოდეკის ციხე (ოლთისის მხარე) ოქრობაგეთის ციხე ოშკისორის ციხე ოშნაგის (ოშნაკი,ოშნაქი) ციხე ოხურის ციხე პერტოვანის ციხე[მკვდარი ბმული] პეტრეკისის (პეტერეკის) ციხე სათლეს (შავშეთის, სათლელის) ციხე სამკარის ციხე სარწების ციხე საღირას ციხე სვეტის ციხე სირასგომის (სინდისგომის,სარიამაჩის ციხე) სიხჩეკის ციხე (სიხჩეკ კალა) სოლექის (სოლფორექი) ციხე სინკოთის (სინაქოთი, იჩკალე) ციხე-კოშკი სპერის ციხე ტამრუტის ციხე ტანძოთის (სხულოვანის,აიდინქოის) ციხე ტაოსკარის ციხე ურთას ციხე (ჩილდირის ტბასთან მდებარე) ურის ციხე (არტაანის მხარე) უსტამისის (ესქიკალე,ესკიყალე) ციხე ფანასკერტის ციხე ფარაკანის ციხე (არტაანის მხარე) ფარნაკის (ავჭალას) ციხე (ფერნიაკი,პერნიაკი) ფიქლობის ციხე ქაჯის ციხე (ქაჯეთის ციხე) ქვათეთრისის ციხე ქოროღოს ციხე (ტაო) ქინძოტამალის (ბაღდაშენი,ქინძის) ციხე ქისპორეთი ციხე ყველის ციხე შავციხე შარბიეთის ციხე (კლარჯეთის მხარე) წეფთის (უსტამისის) ციხე წურწყაბის (წყურწყამი)  ციხე ჩაღირნესის (ჩარნესი) ციხე ჭანჭახის ციხე ჭიმჭიმის ციხე ჭაბუკის ანუ მზეჭაბუკ ათაბაგის ციხე-დარბაზი ხანთუშეთის (ყარაღაჯის) ციხე ხანაკის (ჰანაკის) ციხე ხევისკარის ანუ ერიტაშის ციხე (შავშეთის მხარე) ხევისკარის ციხე (მტკვრის აუზი) ხელევანის თეთრი ციხე ხევწრულის ციხე (შავშეთი) ჯაყის ციხე ჯუღოს ციხე ჰუვახის ციხე (ხუვახი, ხავაღი,ჰოვახი,ჰავაგი) ვალერი სილოგავა, კახა შენგელია, ტაო-კლარჯეთი, კავკასიის უნივერსიტეტის გამომცემლობა, თბილისი, 2006, ISBN 99940-861-7-0 ტაო-კლარჯეთის ციხე სიმაგრეები გადმოწერილია სამტომეული წიგნიდან: ,,ტაო-კლარჯეთის ციხე-სიმაგრეები[მკვდარი ბმული]" ამ სამტომეული წიგნის ავტორები: ბაგრატიონი, გიორგი, რედაქტორი. (ავტორობით). კუპატაძე, ბონდო, რედაქტორი. (ავტორობით). სამუშია, ჯაბა, რედაქტორი. (ავტორობით) ექვთიმე თაყაიშვილი - თხზულებანი ორ ტომად. მთავარი რედაქტორი:როინ მეტრეველი. 2016-2017წელი https://opac.iliauni.edu.ge/eg/opac/record/62535 შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე „ტაო-კლარჯეთი“ ვიკისაწყობში. ქართული ეკლესია მონასტრები ტაო-კლარჯეთში სია(ლინკი): https://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrkiye%27deki_G%C3%BCrc%C3%BC_kiliseleri_listesi ↑ ტარიელ მუმლაძე „ქართველ მეფეთა ქრონოლოგია“. თბილისი, 2008. გვერდები: 80, 81, 82, 83. ↑ https://evergreen.tsu.ge/eg/opac/results?query=The+Fortifications+of+Tao-Klarjeti&qtype=title&fi%3Asearch_format=&locg=1&detail_record_view=0[მკვდარი ბმული]