laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ე. ახვლედიანის 15)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ელენე ახვლედიანის ქუჩაზე (№ 15), აგებულია XIX საუკუნის I ნახევარში. სახლი ერთსართულიანია, ნაგებია აგურით. სახლის მთავარი, ქუჩისკენ მოქცეული ფასადი იმპოზანტურად არის გადაწყვეტილი ფასადის ორივე ბოლოში ხის კეთილი მარკიზიანი, სადარბაზო კარია, რომლებსაც გვერდებზე რუსტირებული პილასტრისმაგავრი შვერილი აუყვება, შესასვლელებს შორის ხუთი განიერი, სწორკუთხა სარკმელია მაღალი, სოლისებრი „საჭექი ქვებით“ ზღუდრების შუაში. სარკმლებს შორისაც რუსტირებული, პილასტრისმაგავრი თითო შვერილია. ფასადი დასრულებულია საფეხუროვანი ლავგარდნით დაგვირგვინებული, მაღალი პარაპეტით, რომელიც დანაწევრებულია შვერილების ასწვრივ გამოყვანილი პილასტრებით. სარკმლების ზემოთ მოქცეულ ნაწილში თითო დაბალი, მოგრძო შეღრმავება. შესასვლელების ზემოთ არსებული ნაწილები კი, დანარჩენი ნაწილის მიმართ, შემაღლებული, ნახევარწრიული ფრონტონითაა დასრულებული. ცალ მხარეს სახლს ძველი ალაყაფის კარი აქვს, ინტერიერი ხალვათია. ნაწილობრივ შემორჩენილია ავთენტური იატაკი, ჭერი, კედლის ბუხრები და დარბაზები. ეზოს მხარეს სახლი სახეშეცვლილია, სარდაფები მაღალია, თაღოვანი. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 88.
თესლოვანი გვიმრები

თესლოვანი გვიმრები (ლათ. Lyginopteridopsida) — გადაშენებული უმაღლეს მცენარეთა კლასი. გარეგნულად ემსგავსებოდნენ თანამედროვე ხისებრ გვიმრებს, მაგრამ მათგან განსხვავებით, ღეროში ჰქონდათ მეორეული ქსილემა, ტრაქეიდებში — წერტილოვანი ფორები, ქერქში — მხოლოდ მათთვის დამახასიათებელი მექანიკური ბოჭკოების ბადისებრი სისტემა. მათი დიდი ფოთლები გვიმრის ფოთლებს წააგავდა, მაგრამ ეპიდერმისის, ბაგეებისა და ფოთლის ყუნწებია ანატომიური აგებულებით მათგან განსხვავდებოდა. ფოთლებზე განლაგებული ჰქონდათ სხვადასხვა აგებულების თესლი. თესლოვანი გვიმრები ქარითმტვერია მცენარეები იყო. მათ თავდაპირველად ნამარხ გვიმრებს აკუთვნებდნენ. 1905 ინგლისელმა ბოტანიკოსებმა ფრენსის ოლივერმა და დიუკინფილდ სკოტმა დაადგინეს, რომ თესლოვანი გვიმრებში გაერთიანებულია გვიმრებისა და შიშველთესლოვნების ნიშნები. თესლოვანი გვიმრების ძირითადი ოჯახებია Lyginopteridaceae და Medullsaceae, მათ აკუთვნებენ აგრეთვე კეიტონიალეებს. თესლოვანი გვიმრები ყველაზე მეტად გავრცელებული იყვნენ კარბონულ პერიოდში და მოაღწიეს ქვედა ცარცულამდე. ზოგი ბოტანიკოსი და პალეობოტანიკოსი ნამარხი მცენარეების ამ ჯგუფს პტერიდოსპერმებს უწოდებენ. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ., 1979. — გვ. 669.
ვარდისუბნის ღვთისმშობლის ეკლესია

ვარდისუბნის ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ ვარდისუბნის ცენტრში. დასავლეთ ფასადზე, შესასვლელის ზემოთ ქვიშაქვის ფილაზე არსებული, ხუთსტრიქონიანი, მხედრული წარწერის თანახმად აშენებულია 1814 წელს. ეკლესია გეგმით სწორკუთხაა, ნაგებია რიყის ქვითა და კვადრატული აგურით. მოგვიანებით, კედლები შიგნიდან და გარედან შეულესავთ და შეუთეთრებიათ. 1990 წელს ეკლესიას ჩაუტარდა სარეაბილიტაციო სამუშაოები. შესასვლელი ორია: სამხრეთით და დასავლეთით. ორივე კარი გადახურულია მშვილდისებრი თაღით. აღმოასვლეთით ღრმა, ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ცენტრში ნახევარწრიულთაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. მსგავსი სამ-სამი სარკმელი, სიმეტრიულად, ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედლებშია, ხოლო ერთი დასავლეთ კედლის ზედა ნაწილში. ეს უკანასკნელი იმდენად მაღლაა ატანილი, რომ თავით თითქმის კამარას წვდება. საკურთხევლის იატაკი დარბაზის იატაკის მიმართ საფეხურითაა შემაღლებული. იგი აფსიდის მხრების ხაზიდან, დაახლოებით ერთი მეტრიღ წინწაწეულია და შუაში ნახევარწრიული ამბიონი აქვს მოწყობილი. აფსიდში, სარკმლის ორივე მხარეს, თითო, გეგმით ნახევარწრიული, კონქით გადახურული ნიშაა. ჩრდილოეთ ნიშას ქვემოთ, მიჯრით, ორი მცირე, სწორკუთხა ნიშაა.აფსიდის შუაში დგას ოთხწახნაგა ტრაპეზი. დარბაზის გრძივ კედლებზე ორ-ორი პილასტრია, რომლებზეც კამარის საბჯენი თაღებია გადაყვანილი. კამარაც და საბჯენი თაღებიც ნახევარწრიული მოხაზულობისაა. თითო პილასტრია დარბაზის დასავლეთ კუთხეებშიც. მათ დასავლეთ კედლის მიმდებარე საბჯენი თაღი ეყრდნობა. ეკლესიის ფასადი სადაა. აღმოსავლეთ ფასადზე, სარკმლის ზემოთ, აგურის წყობის შეღრმავებით საფეხუროვან პოსტამენტზე დაყრდნობილი ჯვარია გამოსახული. შენიბის კედლები დასრულებულია აგურის, სამსაფეხურიანი ლავგარდნით. ეკლესიის დასავლეთ კედელზე დაშენებულია აგურით ნაგები, დაბალი პროპორციების მქონე, ოთხივე მხარეს ნახევარწრიული, ვიწრო თაღებით გახსნილი სამრეკლო, რომელიც გადახურულია აგურისავე, პირამიდული სახურავით. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 213.
ამიდასტურის ეკლესია

ამიდასტურის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს სოფელ ქვემო ხოდაშნის ცენტრალურ ნაწილში, სავარაუდოდ, თარიღდება VIII-IX საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია ნაგებია სხვადასხვა ზომის, რიყის ქვით კირით ხსნარზე. წყობა ქაოსურია, ტლანქი ჩანს გვიანდელი გადაკეთების კვალი. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი ნალისებრთაღიანია. კარის ტავზე მცირე სიღრმის მქონე, ოთხკუთხა ნიშაა, აღმოსავლეთით ნალისებრი აფსიდია, რომლის ცენტრში ერთმანეთს მიყუდებული, ორი ფილით გადახურული სარკმელია გაჭრილი სარკმლის ორივე მხარეს თითო, ოთხკუთხა ნიშაა. ქვემოთ კი, კედელზე, მიდგმულია რიყის ქვით ნაგები, ოთხწახნაგა ტრაპეზი. ერთი სარკმელი დასავლეთ კედელშიცაა. დარბაზი გადახურულია ქარგილზე სხმული, ნახევარცილინდრული კამარით. 2007 წელს სოფლის მაცხოვრებლებმა ეკლესიის გარეთა კედლების დიდი ნაწილი აღადგინეს და შენობა ღარისებრი კრამიტით გადახურეს. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 355.
სანიორეს ღვთისმშობლის ეკლესია

სანიორეს ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ სანიორეს ცენტრში. სავარაუდოდ, თარიღდება ადრინდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია ბაზილიკური ტიპისაა. XX საუკუნეში მასში აბანო მოუწყვიათ, ინტერიერში ახალი კედლები ჩაუშენებიათ, ძველი კედლები კი ცემენტით შეულესავთ, რომლის გამოც ეკლესიას პირვანდელი სახე დაკარგული აქვს. შესასვლელი დასავლეთიდან და სამხრეთიდანაა, დასავლეთ კარი ამჟამად გაუქმებულია. აღმოსავლეთით აფსიდია, რომელშიც თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი, ძველი ნაგებობებიდან შემორჩენილია პილასტრები. კედლებზე შეიმჩნევა მათი კვალი. ჩრდილოეთ კედელში სამი, ნალისებრთაღოვანი სარკმელია, ნავი გადახურული იყო ცილინდრული კამარით. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 346-347.
წინანდლის ნამოსახლარი

წინანდლის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი სოფელ წინანდლიდან აღმოსავლეთით, 1,5 კილომეტრზე, წყაროებად წოდებულ ადგილში, სახნავ ფართობზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით. XX საუკუნის 30-იან წლებში დაზიანებულა მიწის სამუშაოების გამო. შემორჩენილია ნამოსახლართა ნაშთები, ქვითკირის კედლებისა და ქვევრების ფრაგმენტები; ქვის ფილებით შედგენილი სამარხები, რომლებშიც დადასტურებულია ადამიანის ჩონჩხები. ინვენტარი კი აღარ შემირჩენილა. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 380.
ქვემო ხოდაშნის ამაღლების ეკლესია

ქვემო ხოდაშნის ამაღლების ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ ქვემო ხოდაშნის სამხრეთით. თარიღდება შუა საუკუნეებით. დანგრეულია. შემორჩენილია მხოლოდ სამხრეთ და აღმოსავლეთ კედლების ფრაგმენტები. აღმოსავლეთით სწორკუთხა საკურთხეველია, რომლის სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხეში ოთხკუთხა ნიშაა მოწყობილი. ეკლესია ნაგები იყო რიყისა და აგურის წყობის მონაცვლეობით. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 355.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ე. ახვლედიანის 17)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ელენე ახვლედიანის ქუჩაზე (№ 17), თარიღდება XIX საუკუნის I ნახევრით. სახლი ეზოს სიღრმეში, ახვლედიანის ქუჩისა და მისი ჩიხის კუთხეში დგას ნაგებია ძველი აგურით, ძლიერ სახეშეცვლილია. ავთენტურ ნაწილებიდან შემორჩენილია მრგავლი, მასიური ბოძები. რომლებსაც მეორე სართულის აივნები ეყრდნობა. აივნები გადაკეთებულია შუშაბანდებად მოაჯირების რიკულები ძველია, ოსტატურად გაჩარხული კარ-სარკმელების ზღუდარები აგურის წყობით, რკალურად არის გამოყვანილი. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 88.
ფშაველის საწნახლები

ფშაველის საწნახლები — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს სოფელ ფშაველის ჩრდილოეთ განაპირას. განეკუთვნებიან შუა საუკუნეებს. ერთი მათგანი წაგრძელებული სწორკუთხედია ნაგებია რიყის ქვით კირის ხსნარზე მისგან მოცილებით მეორე საწნახელის ნანგრევია. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 352.
ყვავის საყდარი (ფშაველი)

ყვავის საყდარი — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ ფშაველის ჩრდილოეთით 0,5 კილომეტრზე, მინდორში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია ნაგებია რიყის და ნატეხი ქვით კირის ხსნარზე. წყობა ქაოსურია შესასვლელი დასავლეთითაა. ეკლესია უაფსიდო, აღმოსავლეთით დასრულებულია სწორი კედლით, რომლის ცენტრში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, მიდგმულია ქვის ტრაპეზი. ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ კიდეში მცირე, ოთხკუთხა ნიშაა. მსგავსი ნიშა სამხრეთ კედელშიცაა მოწყობილი. საკურთხეველი დარბაზისგან არ არის გამოყოფილი და ორივეს ერთიანი კამარა ხურავს. ეკლესიას დასავლეთიდან მიდგმული აქვს ორსართულიანი სამრეკლო, რომლის პირველი სართული ოთხწახნაგაა, მეორე _ ცილინდრული. პირველ სართულს შესასვლლი სამხრეთიდან აქვს. მეორე სართულზე, ერთმანეთის პირდაპირ, გაჭრილია ოთხი, ვიწრო, მაღალი, თაღოვანი სარკმელი. სამრეკლოს ზედა ნაწილი თაროსებრი ლავგარდნითაა დასრულებული და კონუსისებრი სახურავი ხურავს. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 352.
წინანდლის სამაროვანი

წინანდლის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი სოფელ წინანდლის ჩრდილოეთით. ძეგლი მრავალფენიანია. თარიღდება გვიანდ. ბრინჯაოს ხანის დასასრულით, ძვ. წ. V-III და III-I საუკუნეებით. სამარხები გამოვლინდა 1925 წელს გზის გაყვანის დროს. მიწის ინტენსიური დამუშავების გამო სამარხების კომპლექსები დაზიანებული და არეული იყო. აღმოჩნდა სხვადასხვა დანიშნულების თიხის ჭურჭელი, ბრინჯაოს სამაჯურები. საკინძები, მშვილდსაკინძი, ძეწკვები. რკინის საბრძოლო და სამეურნეო იარაღები, სამაჯური და სხვა. 1971 წელს იაე ინ-ტის კაე-ს რაზმმა ამ ადგილას ჩაატარა მცირე, სადაზვერვო გათხრები. სამაროვანს და ნამოსახლარს, სავარაუდოდ, 10-15 ჰა ეჭირა, რომლის დანგრეულ, ინჰუმაციურ სამარხებში, მიწის ზედაპირიდან 0,6-0,7 მეტრის სიღრმეზე, მხოლოდ თიხის ჭურჭლის ნატეხები გამოვლინდა. მათ შორის ჭარბადაა კარგად განლექილი თიხის, მოყვითალოდ გამომწვევი და ფართო ზოლებით შემკული ჭურჭლის ფარაგმენტები. ნამოსახლარზე დადასტურდა კრამიტის ნატეხები, ქვის დანგრეული კედლები, სხვადასხვა ზომის ორმოები, რომლებიც ამოვსებულია ნაცროვან-ნახშიროვანი მასით, ქვით და თიხის ჭურჭლის ნახატებით. არქეოლოგიური მასალა ინახება საქართველოს ეროვნულ მუზეუმსა და თელავის სახელმწიფოს ისტორიულ მუზეუმებში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 380.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ერეკლე II-ის მოედანი 9)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ერეკლე II-ის მოედანზე (№ 9). თარიღდება XIX საუკუნის დასაწყისით. სახლი ორსართულიანია. ნაშენია რიყის ქვით და კვადრატული აგურით. კედლები ძირითადად, რიყის ქვისაა, რომელშიც თანაბარი ინტერვალებით, აგურის თითორიგიანი შრეებია ჩართული. კუთხეები და კარ-სარკმლების ღიობები გამოყვანილია აგურით. მთავარი ფასადი, ორივე სართულზე, შელესილი და შეღებილია. სახლის ორივე სართულზე ოთახები ერთ რიგადაა ჩამწკრივებული, რომელთა ბლოკი, მოედნის გასწვრივ, მცირედ წაგრძელებულ სწორკუთხედს ქმნის. შენობას, მთავარი, მოედნისკენ მიმართული ფასადის მიერ სიგრძეზე, ხის, გადახურული აივანი გასდევს. თვით აივანი დაყრდნობილია აგურით გამოყვანილ, მაღალ პოსტამენტზე შედგმულ, ოთხ, მრგვალ სვეტზე, რომლებიც პირველი სართულის წინ არსებულ ღია ტერასას ფარგლავს. აღმოსავლეთ მხარეს ტერასა ფარგლავს. აღმოსავლეთ მხარეს ტერასა მოზღუდულია კედლით, რომელშიც ბუხრის ნაშთია. მოპირდაპირე მხარეს კი - ღიაა. მეორე სართულზე ასასვლელი, ხის კიბე ტერასისვე ფარგლებშია მოწყობილი. შენობის ზურგი ყრუა. უკარ-სარკმლო. პირველი სართულის კარ-სარკმლებს შორის შედარებით დიდი ინტერვალებია დატოვებული, თვით სარკმლების პროპორცია - აზიდულია. II სართულის კარ-სარკმლები ერთი ტიპისაა- ბრტყელთავიანი. სარკმლების თავზე თაღია, რომელიც სიბრტყის ჩაღრმავებით არის მიღებული. თითოეულ თაღს, ორსაფეხურიან თაროზე დაყრდნობილი, ნახევარწრიული არქივოლტი ამკობს. სარკმლების ალათების ნახატი მარტივია. სახლის მხატვრული სახისათვის არსებითი მნიშვნელობა აქვს აივანს, რომლის აჟურული მოაჯირი და თაღები რთული ნახატის სახეებს შეიცავს. თვით სვეტები რვაწახნაგაა. დასრულებულია მაღალი კაპიტელებით. მოაჯირი ფიცრულია, სახეები ფიცარშია ამოხერხილი. სახლი გადახურულია ღარისებრი კრამიტით დაბურული, ორკალთა სახურავით. 1979-1980 წლებში შენობას ჩაუტარდა სარესტავრაციო სამუშაოები (პროექტის ავტორი თ. გერსამია) აღდგა აივნის საყრდენი სვეტები, მთლიანად განახლდა აივანი, მეორე სართულზე ასასვლელი კიბე და სახურავი. 2011-2012 წლებში შენობას მეორედ ჩაუტარდა სარესტავრაციო სამუშაოები. სახლი გადახურულია კრამიტით. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 96-97.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ე. ახვლედიანის 19)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. დგას ელენე ახვლედიანის ქუჩაზე (№ 19), თარიღდება XIX მიწურულით. სახლის მფლობელის გადმოცემით, იგი აუშენებია ვინმე გაბელოვს. მთავარ ფასადზე, სადარბაზოს გვერდით, გაკრულია მემორიალური დაფა წარწერით სახლი ერთსართულიანია ნაგებია აგურით, შედგება სწორი კუთხით დაკავშირებული ორი ნაწილისგან, აქვს სარდაფი, ქუჩის მხარეს რუსტირებული პილასტრებით დანაწევრებული, მთავარი ფასადია ექვსი სარკმლით და სადარბაზოს კარით სარკმლებს ძირის დონეზე, ერთიანი, ჰორიზთარო გასდევს, სარკმლები დასრულებულია შვერილსოლებიანი, მშვილდისებრი თაღით სადარბაზოს კარი ხისაა. ცხაურით კარს ზემოდან ადგას თუნუქის მარკიზი. ეზოს მხრიდან, ორივე ნაწილს წინ, ხის ჭვირულმოაჯირიანი, ღია აივანია, რომელსაც კუთხეები მოგვალებული აქვს აივნის ერთი ნაწილი შეცვლილია ლითონის ახალი აივნით ეზოდან სახლს თანამედროვე მინაშენიც აქვს. სარდაფში ჩასასვლელი ეზოდანაა. სარდაფი გადახურულია აგურით ამოყვანილი კამარით. შერჩენილია ხის კარი შენობა გადახურულია თუნუქით. სახლი, თავისი მასშტაბით და ფასადის მხატვრული გადაწყვეტით, ქუჩის საერთო გადანაშენიანების ორგანული ნაწილია. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 88.
თესლოვანი მცენარეები

თესლოვანი მცენარეები, სპერმატოფიტები (ლათ. Spermatophyta) — უმაღლესი მცენარეები, რომლებიც თესლით მრავლდებიან და ვრცელდებიან. განეკუთვნება შიშველთესლოვნები და ფარულთესლოვნები (ანუ ყვავილოვანი მცენარეები). თესლოვანი მცენარეებში თაობათა მორიგეობა მკვეთრად არ არის გამოხატული; გამეტოფოტი (სქესიანი თაობა) ძალზე ღედუცირებულია და ვითარდება სპოროფიტზე (უსქესო თაობა). თესლით გამრავლება სპორებით გამრავლებასთან შედარებით მცენარეთა პროგრესულ შეგუებად ითვლება. ევოლუციურ პროცესში თესლოვანი მცენარეები წარმოიშვნენ სპოროვანი მცენარეებისაგან, რასაც ცხადყოფს მათი და უმაღლესი სპოროვანი მცენარეების გამრავლების ორგანოების ჰომოლოგია. ტიპური თესლოვანი მცენარეების წინაპრები ალბათ გადაშენებული პრომიტიული თესლოვანი ლიკოპოდიუმები და გვიმრები იყო. თესლოვანი მცენარეები მცენარეთა დიდი ჯგუფია. სახეობათა რაოდენით იგი ბევრად აღემატება სპოროვან მცენარეებს, დიდი მნიშვნელობა აქვს დედამიწაზე მცენარეული საფრის შექმნისა და ადამიანის სამეურნეო საქმიანობაში. ადრე, როდესაც ჯერ კიდევ კარგად არ იცნობდნენ მცენარეთა სქესობრივ პროცესს, თესლოვანი მცენარეებს, სპოროვანი მცენარეებისაგან — ე. წ. ფარულმექორწინეებისაგან განსხვავებით, ცხადმექორწინეებს უწოდებდნენ. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ., 1979. — გვ. 669-670.
ფშაველის ეკლესია

ფშაველის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი სოფლ ფშაველის ჩრდილოეთით ხუთიოდე კილომეტრზე. მთის წვერზე თარიღდება შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია, ნაგებით რიყის ქვითაა და კირის ხსნარით, ძლიერ დაზიანებულია: შედარებით უკეთ შემორჩენილია საკურთხევლის ნახევარწრიული აფსიდი, რომლის ცენტრში ოთხკუთხა სარკმელია მოწყობილი, ჩრდილოეთ გვერდში კი — მცირე, ოთხკუთხა ნიშა. სხვადასხვა სიმაღლეზეა შემორჩენილი დანარჩენი კედლები. ეკლესიის ინტერიერი ქვებით და ღორღითაა ამოვსებული. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 347.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ერეკლე II-ის მოედანი 11)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. დგას ერეკლე II-ის მოედანზე (№ 11), თელავის დრამატული თეატრის წინ. თარიღდება XIX საუკუნით. სახლი ორსართულიანია. ნაგებია აგურით. შედგება ერთმანეთთან სწორი კუთხით დაკავშირებული, თანაბარი ზომის ორი ნაწილისგან, რომლებსაც წინიდან, მთელ სიგრძეზე ხის ღია აივანი გასდევს. აივნის საყრდენი სვეტები მრგვალია და თეთრადაა შელესილი. თვით აივნის სვეტები კი ხისაა, თხელი და მაღალი. აქვთ დორიული სვეტისთავები. სახლის ერთ-ერთი განივი ფასადი მოედნისკენაა მიმართული. აივანი შენობას ამ მხარესაც აქვს. თუმცა, იგი თავდაპირველი არ არის, 1979-1980 წლებში ჩატარებული სარესტავრაციო სამუშაოების დროს მიუშენებიათ მეორე სართულთან დამაკავშირებელი ხის კიბე აივნისავე ფარგლებშია მოცემული. ფასადი დასრულებულია სამკუთხა ფრონტონით, რომელშიც ორი მრგვალი ხვრელია დატანებული. იმ ფასადზე გამომავალი სარკმლები შეტყუპებულია და რთული ნახატის, კლასიცისტური ალათებით არის აღჭურვილი. კარ-სარკმლები აქცენტირებულია ნახევარწრიული თავსართებითა და ზედ შემოვლებული ლილეებით. გადახურვა კრამიტისაა. სახლს საზეიმო იერი აქვს და შეძლებული პიროვნებისა უნდა ყოფილიყო. 2011-2012 წლებში შენობას მეორედ ჩაუტარდა სარესტავრაციო სამუშაოები. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 97.
ზვარლის წმინდა გიორგის ეკლესია

ზვარლის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ფშაველის ჩრდილოეთით 4 კილომეტრზე, მთის ფერდზე. თარიღდება განვითარებული შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვით, რომელთა შორის დარჩენილი არეები შევსებულია კირის ხსნარით ან შედარებით მცირე ქვებით დაზიანებულია: რამდენიმე ადგილას დაბზარულია კედლები, მონგრეულია კუთხეები, დაზიანებული სახურავის საფარი. ეკლესიაში შესასვლელი სამხრეთიდანაა. მის წირთხლებზე მოხატულობის ფრაგმენტებია შემორჩენილი აღმოსავლეთით ღრმა, ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ღერძზე ვიწრო, თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი სარკმლის სამხრეთ მხარეს ერთი, ჩრდილოეთით კი ორი ოთხკუთხა ნიშაა, სარკმლის ქვემოთ კი, კედელზე კუბური ფორმის ტრაპეზია მიდგმული. აფსიდი გადახურულია კონქით. კონქის თაღი ნახევარწრიულია. მსგავსი ფორმისაა კამარაც. სამხრეთ დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლებს, მთელ სიგრძეზე, გასდევს საფეხური. შენობის დასავლეთ ფრონტონის წყობაში, ერთ ვერტიკალზე, სხვადასხვა ზომის კვადრატებია განლაგებული. ზემოთ ფრონტონის წვერში ჩასმულ ქვაზე, წრეში ჩაწერილი ჯვრის რელიეფური გამოსახულებაა, მის ქვემოთ მდებარე ოთხკუთხა ქვაზე — წმინდანის შემდეგ, შედარებით მოზრდილ, ოთხკუთხა კვადრატზე კი — სტილიზებული სიცოცხლის ხის. ამ უკანასკნელის ქვემოთ, ოდნავ ჩრდილოეთით, ბათქაშზე მცენარეული ორნამენტის ნაშთია. ფასადები დასრულებულია შირიმის, პროფილირებული ლავგარდნით. ძეგლს სამხრეთით ებჯინება ოდნავ მოკლე სწორკუთხა გეგმის მინაშენი, რომელიც ფასადს მთელ სიგრძეზე არ გამოუყვება ოღონდ შესასვლელს მთლიანად ფარავს. მინაშენში შესასვლელი დასავლეთიდანაა, კარი გარედან ნალისებრთაღოვანია. თაღში ტიმპანის ქვაა ჩადგმული მინაშენი აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აფსიდით, რომელშიც ვიწრო თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, მიდგმულია ტრაპეზის ქვა ერთი, ტაღოვანი ერთი თაღოვანი სარკმელი სამხრეთ კედელშიცაა კონქის თაღი ნახევარწრიული მოყვანილობისაა. მსგავსი ფორმისია კამარაც დარბაზის სამხრეთ კედელში მოწყობილია ერთი, ოთხკუთხა ნიშა. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 347-348.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ერეკლე II-ის მოედანი 4)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ერეკლე II-ის ქუჩაზე (№ 4). თარიღდება XIX საუკუნის II ნახევრით. ამ სახლში ამჟამად განთავსებულია ელენე ახვლედიანის სახელობის სამხატვრო სკოლა. სახლი ერთსართულიანია, საკმაოდ მაღალი, ნაგებია აგურით. ქუჩისპირა ფასადზე, ხის, ჭვირულ აივანზე, სწორკუთხა კარ- ფანჯრები გამოდის. აივანს პროფილირებული ლავგარდანი აქვს. აივანზე ასასვლელი გვიანდელი ხის კიბე რიკულებიანია. ოთახებში იატაკი შეცვლილია. სახლს, ქუჩის მხარეს, მაღალი ნახევრადსარდაფი აქვს, რომელიც მცირე სარკმლებითაა განათებული. შენობის უკანა ფასადი მაღალია, ორსართულიანი. პირველ სართულზე სავაჭრო რიგის, თაღნარის ოთხი ნიშია. სარკმლები შეცვლილია. მეორე სართულზე ხის ღია, ჭვირული აივანია, აურებითა და დახვრეტილი სვეტისთავებით. სახლზე გაკრულია მემორიალური დაფა წარწერით: "ამ სახლში 1880-1908 წლებში ცხოვრობდა პოეტი სოლომონ (სოლო) გოშაძე. პოეტი თანამშრომლობდა სხვადასხვა ქართულ ჟურნალ-გაზეთებში: ნაკადული, შრომა, ისარი , მეგობარი . თელავში მან ჩამოაყალიბა დრამატული დასი (წარმოდგენებს მართავდა კახეთის სოფლებში). საკუთარი ხარჯებით ქალაქში გახსნა უფასო ბიბლიოთეკა. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 97.
იფნიაანთ ღვთისმშობლის ეკლესია

იფნიაანთ ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ფშაველის სამხრეთით, სასაფლაოზე. თარიღდება განვითარებული შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია. სამხრეთიდან მას ეკვრის თანადროული, თითქმის ორჯერ უფრო მოკლე, რამდენადმე დაბალი მინაშენი, რომლის აღმოსავლეთ კედელი ეკლესიის აღმოსავლეთ კედლის ხაზზეა და მასთან წყობითაა შერწყმული. ძველი ნაშენია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვით წყობა, ძირითადად, ქაოსურია, თუმცა, ალაგ-ალაგ, თარაზულად გამავალი რიგებიცაა გამოყვანილი, შენობის გარეთა კუთხეები ნაწყობია სუფთად დამუშავებული შირიმის კვადრებით, მოგვიანებით, ეკლესია შეუკეთებიათ, რომლის დროსაც, კედლები გარედან შეულესავი და შეუთეთრებიათ. ეკლესიას ერთადერთი შესასვლელი კედლის ღერძზე, დასავლეთიდან აქვს. კარი სწორკუთხაა, იგი ორივე მხრიდან კედლის შეღრმავებულ არეშია ჩასმული, მათ შორის გარეთა, შეისრული თაღითაა დასრულებული, შიგნითა კი — ნახევარწრიულით. ეკლესიის დარბაზი მოკლეა, თითქმის კვადრატული მოხაზულობის. აღმოსავლეთიდან მას ერთვის ნახევარწრიული, ეკლესიის იატაკის მიმართ ორი საფეხურით შემაღლებული აფსიდი, რომლის ცენტრში ნახევარწრიულთაღიანი სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის სამხრეთით მცირე, სწორკუთხა ნიშაა. ქვემოთ კი, კედელზე, ოთხკუთხა ტრაპეზია მიშენებული. მსგავსი, თითო სარკმელი დანარჩენ კედლებშიცაა დარბაზი გადახურულია ნახევარცილინდრული კამარით. იგივე მოხაზულობა აქვს სატრიუმფო თაღსაც, რომელიც მთლიანად შირიმის, ნათალი ქვებითაა გამოყვანილი. სამხრეთ კედლის აღმოსავლეთ კიდეში, მინაშენში გასავლელი, ვიწრო კარია გაჭრილი. კარი ეკლესიის მხრიდან ნახევარწრიული თაღითა დასრულებული, მინაშენის მხრიდან კი სწორკუთხაა. ეკლესია მოხატული ყოფილა. მხატვრობის ფრაგმენტებია შემორჩენილი კონქზე, დასავლეთ კარის ტიმპანზე და ტრაპეზზე. დარბაზის იატაკში მხედრულ-წარწერიანი, ორი საფლავის ქვაა. მინაშენი უაფსიდო, ცილინდრული კამარით გადახურული, ოთხკუთხა სათავსია განათებულია აღმოსავლეთ კედლის ცენტრში გაჭრილი მცირე, სწორკუთხა სარკმლით. შენობის ფასადები სადაა. ეკლესიის დასავლეთ ფასადზე, სარკმლის ზემოთ, შირიმის ქვაზე, წრეში ჩასმული, რელიეფური ჯვრის გამოსახულებაა. კედლები დასრულებულია მაღალი ლავგარდნით, რომლის პროფილს თარო, წრეთარგი და ლილვი შეადგენს. ეკლესიაც და მინაშენიც ღარისებრი კრამიტით დაბურული. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 348-349.
ფშაველის კოშკი

ფშაველის კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს სოფელ ფშაველის ჩრდილოეთით 0,3 კილომეტრზე, გზის მარჯვენა მხარეს. თარიღდება შუა საუკუნეებით. კოშკი ოთხკუთხაა. შემორჩენილია 1,5 მეტრ სიმაღლეზე. ნაგები იყო რიყის ქვითა და ნატეხი ქვით კირის ხსნარზე. შემორჩენილ კედლებზე ამოსულია ხეები. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 349.
წინანდლის ეკლესია

წინანდლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ წინანდლის ქვემო უბანში. თარიღდება შუა საუკუნეებით. დანგრეულია, შემორჩენილი ნაშთების მაქსიმალური სიმაღლე — 1,5 მეტრია. ეკლესია ნაგები ყოფილა რიყის ქვით. კირის ხსნარზე შესასვლელი დასავლეთიდან ჰქონდა. აღმოსავლეთით კი — ნახევარწრიული აფსიდი. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 372.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ვაჟა-ფშაველას 17)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ვაჟა-ფშაველას ქუჩაზე (№ 17). აგებულია XIX საუკუნის შუა ხანებში. ქუჩის მხარეს სახლი ერთსართულიანია, მეორე მხარეს კი სარდაფის სახით თითქმის ერთი სართულის სიმაღლე ემატება. სახლი ძველი აგურისა და რიყის ქვის მონაცვლეობითაა ნაშენი. სარდაფი გამოყვანილია ძველი აგურის ლამაზი წყობით, კარ-სარკმლების ალათები ძველია, სქელი, პროფილული საპირვეებითა და ნახევარწრიული თავსართებით. შემორჩენილია ძველი დარაბებიც. სახლს შერჩენილი აქვს ადრინდელი ლურჯი ფერის ნალესობის ნაშთი, სახლის უკან გადიოდა კიბე-ქუჩა, რომელიც გადის თელავის ბაზართან. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 100-101.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ვაჟა-ფშაველას 5)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ვაჟა-ფშაველას ქუჩაზე (№ 5). აგებულია 1905 წელს. ორსართულიანია, აგურის, მაღალი სახლი, ვაჟა-ფშაველას ქუჩის აღმართის დასაწყისში დგას. ნაშენია რუსული აგურით. შენობის ფასადი საზეიმოდ არის მორთული. ცენტრი აქცენტირებულია თაღოვან ღიობში ჩასმული, ხის კვეთილი სადარბაზო კარით, რომლის ზემოთ პარაპეტზე, ნახევარწრიული, დეკორატიული ფრონტონია. გამოყვანილი ფასადის სიბრტყე დაყოფილია აგურის დეკორატიული წყობით. გამოყვანილი ფრიზებით ეზოს მხარეს, მინაშენში მოყოლილია ხის ძველი აივნის ნაწილები, ჭვირულად დამუშავებული ორნამენტული დეტალებით. ჩიხის მხარეს ფასადი სრულიად სახეცვლილია. სახლის ძველი სარდაფი ახალი მშენებლობის დროს განადგურდა. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 100.