პავლე I-ის მანიფესტი

პავლე I-ის მანიფესტი — რუსეთის იპერატორ პავლე I-ის 1801 წლის 18 იანვრის მანიფესტი. მასში ეწერა გიორგი მეფის ყველა მოთხოვნა, თუმცაღა არაფერი არ იყო თქმული ქართული სამეფო დინასტიის ყოფნა არყოფნის შესახებ. 1801 წლის 14 თებერვალს რუსეთიდან მოვიდა იმპერატორ პავლეს ორი რესკრიპტი: ერთი ქართველი ერის და მეორე ტახტის მემკვიდრე დავით ბატონიშვილის სახელზე. პლატონ იოსელიანს მოყვანილი ჰყავს ორივე მათგანის ქართული თარგმანი: 16 თებერვალს აღნიშნული ტექსტი კარლ კნორინგის დავალებით გენერალ-მაიორმა ივანე ლაზარევმა სიონის საკათედრო ტაძარში წაუკითხა საზოგადოებას. მანიფესტის კითხვას ასევე ესწრებოდნენ: გიორგი მეფის ძეები დავით, იოანე, ბაგრატ, მიხეილ და სამეფო სარდლები და მოხელეები. თავდაპირველად ის რუსულ და ქართულ ენებზე იკითხებოდა ხოლო შემდეგ სომხური და თათრულ ენაზეც გავრცელდა თბილისში. მანიფესტის წაკითხვისთანავე საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქმა ანტონიმ გადაიხადა სამადლობელი პარაკლისი. მთელი დღე გაუჩერებლივ ირეკებოდა ეკლესიის ზარები. 17 თებერვალს კვირას, მანიფესტი სომხურად გამოცხადდა თბილისის ვანქის სომხურ საკათედრო ტაძარში, რომელსაც ესწრებოდა სრულიად სომხეთის პატრიარქი იოსებ არღუთინსკი-დოლგორუკოვი. ვანქში ასევე იმყოფებოდნენ როგორც სომხური იქსე ქართული მაღალი წრის წარმომადგენლები. მანიფესტის შემდეგ ქადაგება წარმოსთქვა სომხეთის პატრიარქმა, რომელმაც უსურვა მთელ ერს რუსეთის იმპერიის ერთგული სამსახური. იმისათვის რომ აღნიშნული მანიფესტი საზოგადოებას უმტკივნეულოდ მიეღოთ, კნორინგს დაევალა რომ თავადაზნაურობა დაეწინაურებინათ, ზოგი ხარისხით, ზოგი მედლით, ზოგი ანაზღაურებით. ლაზარევი თავის წერილებში ასევე წერდა, რომ იმდენად გახარებული იყო ქართული საზოგადოება მანიფესტის მიღებით და თავს ისე აღიქვამდნენ რუსებადო, რომ ქართველის დაძახება მათში გულისწყრომას იწვევდაო. იმავე დროს იმპერატორმა მისწერა გენერალ კ. კნორინგს რათა ერთგულების განსამტკიცებლად სანკტ-პეტერბურგში გაეგზავნა ქართველი დელეგაცია ფიცის დასადებად. ამგვარად გიორგი მეფის ძე დავით ბატონიშვილი დარჩა საქართველოს გამგედ, როგორც რუსეთის იმპერატორის მოადგილე, ხოლო იოანე, ბაგრატ და მიხეილ ბატონიშვილები გაემგზავრნენ რუსეთში. გეორგიევსკოესთან მისულებს მათ დახვდათ ამბავი იმპერატორ პავლეს გარდაცვალების შესახებ. 1801 წლის 12 მარტს რუსეთის იმპერატორი პავლე I გარდაიცვალა, რამაც ქართულ მოსახლეობაში წარმოიშვა გაურკვევლობა, რადგანაც რუსეთის ტახტის ახალი იმპერატორი ალექსანდრე I სკეპტიკურად იყო განწყობილი მიეღო თუ არა საქართველო მისი მფარველობის ქვეშ. იმპერატორის აზრით რუსეთის იმპერიას არ ჰქონდა მორალური უფლება ლიკვიდაცია მოეხდინა ქართული სამეფოსი, თუმცა მის ამ აზრს სამთავრობო საბჭო არ ეთანხმებოდა. საბჭო მიიჩნევდა რომ დასუსტებული ქართული სამეფო დიდხანს ვერ იარსებებდა და შესაბამისად შედგა ისეთი პროექტი, რომელშიც იდო მუხლი რომ საქართველოს სამეფო გვარის წარმომადგენლები დაინიშნებოდნენ ქვეყნის გამგებლებად გენერალ-გუბერნატორის უფლებით, მაგრამ მეფის ტიტულით და ამავდროულად იყო გამოცხადებული შეცვლილი შინაარსის მატარებელი მანიფესტი. ამით ისარგებლა გიორგი მეფის მემკვიდრემ დავით ბატონიშვილმა და კიდევ ერთხელ სცადა სახელმწიფო სადავეები მის ხელში მოექცია. ლაზარევმა დაუთმო დავით ბატონიშვილს ქვეყნის მმართველობა, ხოლო კნორინგი, რომელიც იმპერატორ ალექსანდრესაგან დავალებული ჰქონდა საქართველოს შემოერთების მიზანშეწონილობა ადგილზე გაერკვია, დაარწმუნა რუსეთის იმპერატორი რომ საქართველოში რამდენიმე სამეფო გვარის ურთიერთქიშპობა ბოლოს მოუღებდა ქვეყანას. 1801 წლის აპრილის თვეში დავით ბატონიშვილის დავალებით კვლავ ჩავიდნენ პეტერბურგში ქართველი ელჩები რათა გადაეცათ იმპერატორისათვის ახალი მესიჯი რომ დანიშნულიყო საქართველოს სამეფო ტახტის რომელიმე მემკვიდრე საიმპერატორო მეფისნაცვლის თანამდებობაზე ოღონდ მეფის ტიტულით. თავისთავად რუსეთის მიერ შეერთებული ქვეყნის მომავალ მმართველად დავით ბატონიშვილი მოისაზრებოდა. იქიდან გამომდინარე, რომ რუსეთის იმპერიაში შეუძლებელი იყო პარალელურად არსებულიყო სხვა სამეფო ინსტიტუტი, გადაწყდა ყველა სამეფო მეკვიდრის პეტერბურგში გასახლება. ალექსანდრე I-ის მანიფესტი ↑ იოსელიანი პ., „ცხოვრება გიორგი მეცამეტისა“ (აკაკი გაწერელიას შესავალი წერილებით, რედაქციითადა შენიშვნებით), ფედერაცია, 1936, გვ. 230-233 ↑ Полное собрание законов Российской империи, собрание 1-ое (1649-1825), т. XXVI, указ 19.721, ст. 502 ↑ Акты Кавказской археологической коммисии, т. I, 516