laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
ქოჩარლის უბანი

ქოჩერლის უბანი (აზერ. Köçərli məhəlləsi) — შუშის უძველესი ქვედა 8 უბნიდან ერთ-ერთი, აშენებული მე-19 საუკუნეში, შუშას ჩრდილო-დასავლეთით. საათლის უბნის მარცხენა მხარეს, ციცაბო ფერდობზე მდებარე ერთ-ერთი ზედა უბანი. შედარებით განიერი და ქალაქის ცენტრისკენ გადაჭიმული გზის ორივე მხარეს იყო საცხოვრებელი ნაგებობები, მეჩეთი, წყარო, აბანო, ქვედა ნაწილში კი ხიდი და მოედანი. სამეზობლო ხიდს „სამეფო ხიდი“ ეწოდა. მე-20 საუკუნის 40-იან წლებში ხიდი დაანგრიეს და მოედანი ოდნავ გაფართოვდა. უბნის საცხოვრებელი კორპუსები ერთმანეთისგან განსხვავდებოდა. ეს გამოწვეული იყო სოციალური უთანასწორობით. უბანში 6-მდე ორსართულიანი საცხოვრებელი კორპუსი იყო. დანარჩენი შენობები ერთსართულიანი იყო. XVIII საუკუნის შუა ხანებში აქ დასახლდა ჯავანშირის რაიონის სოფელ ქოჩარლიდან გადმოსული პირი მუჰამედი (ფირიდუნ ბეი ქოჩარლის დიდი ბაბუა), მოგვიანებით კი მისი შვილები. მისი შვილები მომთაბარე ცხოვრებას ეწეოდნენ. ზუსტად ამიტომ ეწოდებოდა უბანს „ქოჩარლი“ (მომთაბარე). ფირუდინ ბეი ქოჩარლი წარმოშობით ჯავანშირის რაიონის სოფელ ქოჩარლიდანაა. მისი ერთ-ერთი დიდი ბაბუა, მოჰამად ბეი, სოფელ ქოჩარლიდან შუშაში გადავიდა, სადაც სახლი ააშენა, რითაც შუშაში ქოჩარლის უბანი ჩამოყალიბდა. ამ უბანში მდებარეობს ბაჰმან მირზა გოვანლი-ყაჯარის სასახლის კომპლექსი. ცარისტული ხელისუფლების მფარველობის დახმარებით სომხებმა, რომლებმაც შუშაში რიცხობრივ უპირატესობას მიაღწიეს, დაიწყეს აზერბაიჯანელების შევიწროება, რომლებიც ქალაქის მკვიდრნი იყვნენ. 1905 წლის 16 აგვისტოს შეიარაღებული სომხები თავს დაესხნენ აზერბაიჯანელებს. მათ კიდევ უფრო დიდი სისასტიკე ჩაიდინეს ქოჩარლისა და ხალფალის რაიონებში მცხოვრები აზერბაიჯანული მოსახლეობის მიმართ. მათ რუსები დაეხმარნენ. მ.ს. ორდუბადი წერს, რომ 1906 წლის 12 ივნისს, „ერთი მხრივ, კაზაკთა რაზმები და რუსული ქვეითი ჯარები, მეორე მხრივ, 10 ათასამდე სომეხი ჯარისკაცი შეიკრიბა და მუსლიმებზე განახორციელეს თავდასხმა. ხუთ დღეში, 1905 წლის 16 აგვისტოს, სომხების შეტევა დაიწყო შუშაში. სომეხმა მებრძოლებმა შეუტიეს 3 მიმართულებით. პირველი ჯგუფი გადავიდა ქოჩარლის უბანში მეორე ჯგუფი წავიდა ხალფალის კარიბჭისკენ, ხოლო მესამე ჯგუფი ცენტრალურ მოედანზე. ↑ Yunis Hüseynov (2015). Şuşa Salnaməsi. "AFPoliqraf", გვ. 208.  ↑ Şuşanın məhəllələri. ციტირების თარიღი: 31 may 2022 ↑ შეცდომა თარგის გამოძახებისას: cite web: პარამეტრები url და title აუცილებელად უნდა მიეთითოს.. ციტირების თარიღი: 31 may 2022 ↑ Şuşa.Qədim Azərbaycan diyarı. ციტირების თარიღი: 31 may 2022 ↑ Məhəmməd NƏRİMANOĞLU. Şuşanın məşhur məhəllələri az. ციტირების თარიღი: 5 yanvar 2022 ↑ Şuşanın məşhur məhəllələri. ციტირების თარიღი: 31 may 2022
Half-Life: Blue Shift

Half-Life: Blue Shift ― პირველი პირის შუტერი ვიდეო თამაში, შექმნილი Gearbox Software-სა და Valve-ს მიერ. იგი გამოვიდა 2001 წლის 12 ივნისს. წარმოადგენს ორიგინალური Half-Life-ის დამატებას, ისევე როგორც Half-Life: Opposing Force და Half-Life: Decay. თამაშში მოვლენები პირველი Half-Life-ს პარალელურად ვითარდება. მთავარი გმირი მცველი ბარნი კალჰაუნია, რომლის მიზანი "Black Mesa"-ს ლაბორატორიიდან გაქცევაა. Half-Life: Blue Shift-ში მოთამაშეს არ გააჩნია არც დამცავი კოსტიუმი H.E.V (როგორც Half-Life-ში) და არც P.C.V (როგორც Half-Life: Opposing Force-ში). Half-Life: Blue Shift-დან ამოღებულია ისეთი იარაღები, როგორიცაა არბალეტი. ↑ Tom Bramwell. (2001-06-16) Half-Life: Blue Shift. Eurogamer. ციტირების თარიღი: 2019-02-23.
სირტი (ვაკე)

სირტი (<თურქ. სირტ — შემაღლება, ბორცვი) — სწორი ან ოდნავ ტალღოვანი და სუსტად დანაწევრებული დენუდაციური ზედაპირი (ვაკე) ტიან-შანის მთებში, 3500–4000 მ სიმაღლეზე. წარმოადგენს უახლეს ხანაში დიდ ნაოჭებად გაღუნულ, წყვეტებით გართულებულ და ეროზიით დანაწევრებულ მოსწორების ზედაპირის ნარჩენს. სირტები ერთმანეთისგან გამოყოფილია უფრო მაღალი ქედებით. ჭარბობს მთის ველებისა და ცივი უდაბნოს მცენარეულობა. სირტი (მაღლობი) ↑ სირტი // ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, თბ., 1985. — გვ. 388. ↑ Сырты // Большая российская энциклопедия. т. 31. — М., 2016. — стр. 508.
სირტი (მაღლობი)

სირტი (<თურქ. სირტ — შემაღლება, ბორცვი) — ვოლგისპირეთსა და სამხრეთ ურალისწინეთში გავრცელებული ფართო, ხევებით დანაწევრებული ბრტყელი წყალგამყოფი (მაღლობი). სიმაღლით 300–350 მეტრია. დაფარულია ველის მცენარეულობით. მისი მაგალითია ობშჩი-სირტი. სირტი (ვაკე) ↑ სირტი // ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, თბ., 1985. — გვ. 388. ↑ Сырты // Большая российская энциклопедия. т. 31. — М., 2016. — стр. 508.
სირტი

სირტი შეიძლება აღნიშნავდეს: სირტი — დენუდაციური ვაკეები ტიან-შანის მთებში; სირტი — მაღლობები ვოლგისპირეთსა და სამხრეთ ურალისწინეთში; ობშჩი-სირტი სირტი — დაბა რუსეთის ორენბურგის ოლქის პერევოლოცკის რაიონში.
აშიქოლის ღრმული

აშიქოლის ღრმული (ყაზახ. Ащыкөл ойпаты) — ღრმული ყაზახეთში, თურქესტანისა და ყიზილორდის ოლქებში, მდინარეების სარისუსა და შუს (ჩუს) ქვემო წელზე, ბეთფაყ-დალის სამხრეთ-დასავლე ნაწილში. სიგრძე 80 კმ, სიგანე 25 კმ. აგებულია მდინარეული ქვიშა-თიხოვანი და ქვიშოვანი ალუვიური ნალექებით. აშიქოლის ღრმულის ცენტრში მდებარეობს ტბები აყჟაიყინი და აშიქოლი. მლაშობებზე გავრცელებულია ავშნიან-ვაციწვერიანი და მლაშობურიანი მცენარეულობა. ↑ Ащыкольская впадина // Казахстан. Национальная энциклопедия. т. 1. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — стр. 319. ISBN 9965-9389-9-7.
ფლენსბურგი

ფლენსბურგი (ქვემო საქსონური: Flensborg; ჩრდილო ფრიზიული: Flansborj; სამხრეთ იუტლანდიური: Flensborre) ― დამოუკიდებელი ქალაქი (kreisfreie Stadt) გერმანიის ჩრდილოეთით, შლეზვიგ-ჰოლშტაინის შტატში. ქალაქი სამხრეთ შლეზვიგის რეგიონის ცენტრია. კილისა და ლუბეკის შემდეგ ფლენსბურგი სიდიდით მესამე ქალაქია შლეზვიგ-ჰოლშტაინის მასშტაბით. უახლოესი დიდი ქალაქებია კილი (86 კმ-ით სამხრეთით) და ოდენსე დანიაში (92 კმ ჩრდილო-აღმოსავლეტით. ფლენსბურგის ცენტრი დანიის საზღვარიდან დაახლოებით 7 კმ-ითაა დაშორებული. ფლენსბურგი შლეზვიგ-ჰოლშტაინის მხარის ჩრდილოეთ ნაწილში, გერმანია-დანიის საზღვართან ძალიან ახლოს მდებარეობს. კუნძულ ზილტზე მდებარე ქალაქ ვესტერლანდის შემდეგ ფლენსბურგი გერმანიის ყველაზე ჩრდილოეთით მდებარე ქალაქია. ქალაქი ფლენსბურგის უბის შიდა სანაპიროზეა გაშენებული. ფლენსბურგის აღმოსავლეთი სანაპირო ანგილიის ნახევარკუნძულის ნაწილია. საათის ისრის მიმართულებით, ფლენსბურგის უბის გერმანული სანაპიროდან, ფლენსბურს შლეზვიგ-ფლენსბურგის რაიონისა და სამხრეთ დანიის რეგიონის შემდეგი მუნიციპალიტეტები ესაზღვრება: გლიუკსბურგი, ვესი, მასბიული, ჰიურუპი, ტასტრუპი და ფრაიენვილი, იარპლუნდ-ვედინგი, ჰანდევიტი, ჰარისლე და ობენროს მუნიციპალიტეტი ფლენსბურგის უბეში, დანიის სანაპიროს მხრიდან. ფლენსბურგი დანიელებმა 1200-იან წლებში დააარსეს ფლენსბურგის უბის ბოლოში. დანიელებს მალე გერმანელი ვაჭრები შეუერთდნენ. 1284 წელს ქალაქის სტატუსი მიენიჭა და მალე შლეზვიგის საჰერცოგოში ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი დასახლება გახდა. ჰოლშტეინისგან განსხვავებით შლეზვიგი საღვთო რომის იმპერიას არ მიეკუთვნებოდა. სწორედ ამიტომ ფლენსბურგი ჰანზაში არ შედიოდა, მაგრამ ამ მნიშვნელოვან სავაჭრო ქსელთან კონტაქტებს ინარჩუნებდა. ისტორიკოსების აზრით, ფლენსბურგის ადგილას დასახლების შექმნა რამდენიმე მიზეზმა განაპირობა, რომელთა შორისაა: ძლიერი ქარებისგან დაცულობა სავაჭრო მარშრუტი ჰოლშტაინსა და ჩრდილოეთ იუტლანდიას შორის (Hærvejen, რომელიც ჰამბურგს, შლეზვიგ0ჰოლშტაინსა და იუტლანდიას შორის გზების ქსელს მოიცავდა, შეიძლება ბრინჯაოს ხანიდანაც კი) სავაჭრო მარშრუტი ჩრდილოეთ ფრიზიასა და ანგლიის ნახევარკუნძულს შორის ყაშაყისებრთა თევზებით მდიდარი წყლები 1412 წლის 28 ოქტომბერს დედოფალი მარგარიტა დანიელი ბურბონული ჭირისგან გარდაიცვალა ფლენსბურგის ნავსადგურში მდგარ ხომალდზე. ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე: ფლენსბურგი Flensburg, ტურისტული მეგზური ვიკივოიაჟზე „Flensburg“ . Encyclopædia Britannica (ინგლისური). 10 (11th ed.). 1911. Flensburg's official website Flensburg tourism information დაარქივებული 2006-05-19 საიტზე Wayback Machine. Flensburg online Danish newspaper in Flensburg German newspaper in Flensburg Museumsberg Flensburg ↑ Alle politisch selbständigen Gemeinden mit ausgewählten Merkmalen am 31.12.2022 — DESTATIS, 2023. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q122987347"></a><a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q764739"></a>
კვიტკოვე (ჰენიჩესკის რაიონი)

კვიტკოვე (უკრ. Квіткове) — სოფელი უკრაინაში. მდებარეობს ხერსონის ოლქის ჰენიჩესკის რაიონში. 2013 წელს სოფლის მოსახლეობა 63 კაცს შეადგენდა. სოფლის ამინდი
ლიუბიმივკა (ჰენიჩესკის რაიონი)

ლიუბიმივკა (უკრ. Любимівка) — სოფელი უკრაინაში. მდებარეობს ხერსონის ოლქის ჰენიჩესკის რაიონში. 2013 წელს სოფლის მოსახლეობა 880 კაცს შეადგენდა. სოფლის ამინდი
მარტივკა

მარტივკა (უკრ. Мартівка) — სოფელი უკრაინაში. მდებარეობს ხერსონის ოლქის ჰენიჩესკის რაიონში. 2013 წელს სოფლის მოსახლეობა 13 კაცს შეადგენდა. სოფლის ამინდი
მიხაილივკა (ჰენიჩესკის რაიონი)

მიხაილივკა (უკრ. Михайлівка) — სოფელი უკრაინაში. მდებარეობს ხერსონის ოლქის ჰენიჩესკის რაიონში. 2013 წელს სოფლის მოსახლეობა 76 კაცს შეადგენდა. სოფლის ამინდი
ნოვოვასილივკა (ჰენიჩესკის რაიონი)

ნოვოვასილივკა (უკრ. Нововасилівка) — სოფელი უკრაინაში. მდებარეობს ხერსონის ოლქის ჰენიჩესკის რაიონში. 2013 წელს სოფლის მოსახლეობა 826 კაცს შეადგენდა. სოფლის ამინდი
ნოვოდმიტრივკა-დრუჰა (ჰენიჩესკის რაიონი)

ნოვოდმიტრივკა-დრუჰა (უკრ. Новодмитрівка Друга) — სოფელი უკრაინაში. მდებარეობს ხერსონის ოლქის ჰენიჩესკის რაიონში. 2013 წელს სოფლის მოსახლეობა 944 კაცს შეადგენდა. სოფლის ამინდი
ნოვოდმიტრივკა-პერშა

ნოვოდმიტრივკა-პერშა (უკრ. Новодмитрівка Перша) — სოფელი უკრაინაში. მდებარეობს ხერსონის ოლქის ჰენიჩესკის რაიონში. 2013 წელს სოფლის მოსახლეობა 108 კაცს შეადგენდა. სოფლის ამინდი
ნოვომიკოლაივკა (ივანივკის თემი)

ნოვომიკოლაივკა (უკრ. Новомиколаївка) — სოფელი უკრაინაში. მდებარეობს ხერსონის ოლქის ჰენიჩესკის რაიონში. 2013 წელს სოფლის მოსახლეობა 466 კაცს შეადგენდა. სოფლის ამინდი
ჟაკ-ბენინ ბოსუე

ჟაკ-ბენინ ბოსუე (ფრანგ. Jacques-Bénigne Bossuet; დ. 27 სექტემბერი, 1627 – გ. 12 აპრილი 1704) — ფრანგი ეპისკოპოსი და თეოლოგი, ცნობილია მისი ქადაგებებით. ის ყველა დროის ერთ-ერთ საუკეთესო ორატორად მიიჩნევა. ლუი XIV-ის კარის მქადაგებელი, ბოსუე იყო პოლიტიკური აბსოლუტიზმისა და მეფეთა ღვთაებრივი უფლების ძლიერი დამცველი. ის ამტკიცებდა, რომ მთავრობა ღვთიური განგებით იყო დადგენილი და მეფეები სუვერენულ ძალაუფლებას ღვთისგან იღებდნენ. ყველაზე ცნობილი ნამუშევრებია: დედოფალ ჰენრიეტა მარიას დაკრძალვებზე წარმოთქმული სამი დიდი სიტყვა, ინგლისის ჩარლზ I-ის ქვრივი (1669), მისი ქალიშვილი ჰენრიეტა ორლეანის ჰერცოგინია (1670) და და გამოჩენილი სამხედრო მეთაური ლუი II-ის (1687). მისი 1681 წელს წარმოთქმული სიტყვას საყოველტაო ისტორიის შესახებ ბევრი კათოლიკე ნეტარი ავგუსტინეს ღვთის ქალაქის ახალ ვერსიად მიიჩნევს. Bossuet, Jacques-Benigne (1987), „Politics Derived from the Words of Holy Scripture“, Baker, Keith Michael, The Old Regime and the French Revolution, Chicago, IL: The University of Chicago Press, pp. 31–47 Edwards, Jr., O. C., „Varieties of Sermon: A Survey“, Eijnatten, Joris van, Preaching, Sermon and Culture Change in the Long Eighteenth Century, p. 11 Jacoebee, W. Pierre (1982), "The Classical Sermon and the French Literary Tradition", Australian Journal of French Studies 19 (3): 227–242, ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე: Jacques Bégnine Bossuet ჟაკ-ბენინ ბოსუე — ნამუშევრები საიტზე Internet Archive ჟაკ-ბენინ ბოსუე — ნამუშევრები საიტზე LibriVox (უფასო აუდიო წიგნები) Discours sur l'Histoire universelle ( French text – 1681 PDF) Livre audio mp3 gratuit: Oraison funèbre de Henriette-Anne d’Angleterre, duchesse d’Orléans. Oraison funèbre de Henriette-Marie de France, reine de la Grand’Bretagne.
ჩოლ გალას უბანი

ჩოლ გალას (გარე ციხის) უბანი (აზერ. Çöl qala məhəlləsi) — მე-18 საუკუნეში აშენებული შუშის ქვედა უბნის მე-17 უბანი. შუშას ციხის ქვედა უბანი თავისი პოზიციითა და კლიმატით განსხვავდებოდა ზედა უბნებისგან. ხურშიდბანუ ნათევას სასახლე, ასად ბეი ჯავანშირის სასახლის კომპლექსი, ხან შუშინსკის სახლი, უზეირ ბეი ჰაჯიბეილის საგვარეულო მამული მდებარეობს ციხის კედლებთან ყველაზე ახლოს. ბევრი ცნობილი პიროვნება ჩამოვიდა გურდლარისა და საათლის უბნებიდან, სადაც იყო უდაბნოს ციხე, ზოჰრაბბაიოვების სახლი, ყარაბაღის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ოჯახი, გარაბოიუქ ხანის სასახლე და საზოგადო მოღვაწის აჰმად ბეი აღაოღლუს მამის მამული მდებარეობს. ყარაბაღის სახანოს პრემიერ-მინისტრი, პოეტი მოლა ფანაჰ ვაგიფი ცხოვრობდა საათლის უბანში და ასწავლიდა მედრესეში. გრძელი ქვით მოპირკეთებული გზა ციხეს ორ ნაწილად ყოფს. ჩოლ გალას უბნისკენ გადაჭიმული ტერიტორიაზეა ყარაბაღის ხანების სასახლის არქიტექტურული ძეგლიც. შუშას ოკუპაციის დღემდე ეს უზარმაზარი შენობა საცხოვრებელ კორპუსს წარმოადგენდა. შენობას დიდი ჭიშკარი ჰქონდა. ქუჩისკენ გაღებული პატარა კარი ყურადღებას იპყრობს თავისი სილამაზით. ეს კარიბჭე ხანის სასახლეს განსაკუთრებულ სილამაზეს ანიჭებს. სასახლის ხუროთმოძღვრული ძეგლი ფართო ტერიტორიას მოიცავს. მას ყოველი მხრიდან ქვის გალავანი აკრავს. ეს სახანო შუალედური სამეზობლოა. შუშაში აშენებული ბოლო უბანია „ჩოლ გალას ციხე“. მას შემდეგ, რაც ამ უბნის მაცხოვრებლები ციხის კედლების აშენების შემდეგ გადავიდნენ და დასახლდნენ ციხის გარეთ, ქალაქელები მათ უწოდებდნენ „ჩოლ გალელს“ ანუ „ციხის გარეთ მცხოვრებთ“ და უბანი ამ სახელით იყო ცნობილი. ჰაჯი ნასირ რზა ოღლუმ, შუშას ერთ-ერთმა ქველმოქმედმა, 1889 წელს ააგო შადრევანი ამ უბანში. აქ ვაკე ტერიტორიები, სამეზობლო სკვერები, მეჩეთები სხვებისგან განიერია და განსხვავდება არქიტექტურული სტილით. ციხის ქვედა უბანში არის მრავალი წყლის ჭა, ტბორები, შადრევნები და ცისტერნები. უბნის ქუჩებისა და მოედნების სიგანე, საცხოვრებელი კორპუსები, ხანისა და ხანის შვილების, ვაჭრებისა და რელიგიური მოღვაწეების კუთვნილი შენობები კიდევ უფრო მატებს უბანს ბრწყინვალებას. სამეზობლო ასე დასახელებულია, რადგან ის ყველაზე ახლოსაა ციხის კედლებთან. სხვა უბნების მსგავსად, ამ უბანსაც ჰქონდა მეჩეთი, აბანო, პატარა მოედანი და წყარო. ამ უბანში მდებარეობს ხურშიდბანუ ნათევას სასახლე, ასად ბეი ჯავანშირის სასახლის კომპლექსი, ხან შუშინსკის სახლი, უზეირ ჰაჯიბეოვის მამის ქონება. ↑ Şuşanın məşhur məhəllələri. ციტირების თარიღი: 28 apr 2022 ↑ Hüseynov, Y.Azərbaycanın Qarabağ bölgəsinin tarixi/Yunis Hüseynov; red. və rəyçi Z. H. Bayramlı (ön söz müəl.).–Bakı: [n.y.], 2019.–207s. ↑ .Şuşa bulaqları: 2015.15 sentyabr. S.6–7. ↑ Şuşa salnaməsi. ციტირების თარიღი: 18 avq 2022 ↑ Yunis Hüseynov, Bakı-2015. Şuşa nəşriyyatı, səh. 152 ↑ Şuşanın məşhur məhəllələri. ციტირების თარიღი: 28 apr 2022 ↑ Yunis Hüseynov (2015). Şuşa Salnaməsi. "AFPoliqraf", გვ. 208.  ↑ Mahmudov, Y.Qarabağ: Real tarix, faktlar, sənədlər / Y.M.Mahmudov, K.K.Şükürov; baş məsləhətçi E.Ə.Mahmudov; məsləhətçilər A.Ə.Paşayev, F.H.Vahabov; naşir: B.H.Axundov; İngilis dilinə tərcümə edən: B.İ.Hacıyev. – Bakı: Təhsil. – 2005. – Mətn paralel olaraq Azərbaycan və ingilis dillərindədir. ↑ Çingiz Qacar, "Köhnə Şuşa", Şərq-Qərb nəşriyyatı. 2019, 349 səh.
ჩუხურის უბანი

ჩუხურის უბანი (აზერ. Çuxur məhəllə) — მე-18 საუკუნეში აშენებული შუშის ერთ-ერთი ქვედა უბანი. „ჩუხური“ (ორმო) ეწოდა იმიტომ, რომ მდებარეობს ქალაქის ყველაზე დაბალ ნაწილში. სხვა უბნების მსგავსად, ამ უბანსაც ჰქონდა მეჩეთი, აბანო, პატარა მოედანი და წყარო. ამ უბანში მდებარეობს ჰაჯი გულუს ქონება, ბულბულის სახლ-მუზეუმი (შუშა). შუშას სხვა ისტორიული ადგილების მსგავსად, ჩუხურის უბანი სომხური ვანდალიზმის მსხვერპლი გახდა. სომხებმა გაანადგურეს მე-18 საუკუნეში აშენებული მეჩეთი და მეზობლად მდებარე სხვა ისტორიული ნაგებობები. ჩუხურის უბნის მეჩეთი ჩუხურის უბნის წყარო ↑ Yunis Hüseynov (2012). Qarabağ tarixi mənbələrdə. Bakı: Şuşa nəşriyyatı, გვ. 76.  ↑ Чингиз Каджар. Старая Шуша. 96 стр.
გასიმ ბეი ზაქირის საფლავის ქვის ძეგლი

გასიმ ბეი ზაქირის საფლავის ძეგლი (აზერ. Qasım bəy Zakirin qəbirüstü abidəsi) — ძეგლი, რომელიც აღმართულია 1984 წელს მოაზროვნე გასიმ ბეი ზაქირის საფლავზე, შუშაში, მირზა ჰასანის სასაფლაოზე. ძეგლი სომხური ვანდალიზმის მსხვერპლი გახდა, როდესაც ქალაქი შუშა იყო ოკუპირებული. ცნობილი პოეტის გასიმ ბეი ზაქირის დაბადებიდან 200 წლისთავთან დაკავშირებით, აზერბაიჯანის კომუნისტური პარტიის ცენტრალური კომიტეტის სპეციალური გადაწყვეტილებით, 1984 წელს მის საფლავზე შუშაში, მირზა ჰასანის სასაფლაოზე ძეგლი დაიდგა. ადრე პოეტის საფლავზე სამარხი იყო, მოგვიანებით კი საფლავის ქვის ძეგლი დაუდგეს. გასიმ ბეი ზაქირის საფლავის ძეგლის ავტორია ნამიგ დადაშოვი, დამსახურებული მხატვარი, მოქანდაკე, აზერბაიჯანის მხატვართა კავშირის წევრი. გასიმ ბეი ზაქირის საფლავის ქვის ძეგლი არის პატარა გორაზე - ჯავანშირის დინასტიის მინდორში. ასევე აღადგინეს გასიმ ბეი ზაქირის საფლავის ირგვლივ დამარხული მე-19 საუკუნეში მცხოვრები ცნობილი ადამიანების საფლავები, პატარა ბორცვზე ყვავილები და ხეები დაირგო, აგრეთვე დაიგო გაზონიც დაიგო. საფლავის ძეგლი სომხეთის შეიარაღებულმა ძალებმა ქალაქ შუშას ოკუპაციის შემდეგ გაანადგურეს. ძეგლი რეგისტრირებულია აზერბაიჯანის რესპუბლიკის კულტურისა და ტურიზმის სამინისტროს მიერ, როგორც ეროვნული მნიშვნელობის ისტორიულ-კულტურული ძეგლი. ↑ 1.0 1.1 Şuşa qalasında qəbirüstü abidələr ↑ Tanınmış heykəltəraş Namiq Dadaşov dünyasını dəyişib ↑ „Dünya və ölkə əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısı“ (PDF). mct.gov.az. Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. 2 avqust 2001. ციტირების თარიღი: 29 yanvar 2021. შეამოწმეთ თარიღის პარამეტრი |access-date= და |date=-ში (დახმარება)
ბულბულის ბიუსტი

ბულბულის ბრინჯაოს ბიუსტი (აზერ. Bülbülün bürünc büstü) — ბრინჯაოს ბიუსტი, რომელიც აღმართულია ქალაქ შუშაში. ძეგლი სომხებმა ტყვიებით დახვრიტეს და საქართველოსთვის ჯართად გაყიდეს. 1992 წელს შუშას ოკუპაციის შემდეგ ბიუსტი (ნათავან და უზეირ ჰაჯიბეოვის ბიუსტებთან ერთად) საქართველოს ტერიტორიაზე გადაჰყავთ, რათა იქ ლითონის სახით გაეყიდათ. მოგვიანებით ეს ბიუსტები აზერბაიჯანის ხელისუფლებამ აიღო. მისი ავტორია ნამიგ დადაშოვი. ამჟამად ინახება რამიზ მუსტაფაევის სახელობის აზერბაიჯანის ეროვნული ხელოვნების მუზეუმის ეზოში. ბულბულის შვილის ფოლად ბულბულოღლუს ძალისხმევით ბაქოში ჩამოიტანეს დიდი მომღერლის ბულბულის ბიუსტი, ასევე უზეირ ჰაჯიბეოვისა და ნათავანის. ↑ Том де Ваал. «Черный сад». Глава 12. Шуша. Последняя цитадель. ↑ Şuşamızı və dahi Bülbülü xatırlayarkən... az. ციტირების თარიღი: 5 yanvar 2022 ↑ Şuşamızı və dahi Bülbülü xatırlayarkən... az. ციტირების თარიღი: 5 yanvar 2022
აზერბაიჯანის სახელმწიფო ყარაბაღის ისტორიის მუზეუმი

აზერბაიჯანის სახელმწიფო ყარაბაღის ისტორიის მუზეუმი (აზერ. Azərbaycan Dövlət Qarabağ Tarixi Muzeyi) — 1991 წელს დაარსდა შუშაში და 1992 წელს შუშის ოკუპაციის გამო შეწყვიტა საქმიანობა. ოკუპაციის შემდეგ სომეხი დამპყრობლების მიერ მუზეუმის 1000-მდე ექსპონატი გაძარცვეს. აზერბაიჯანის ყარაბაღის სახელმწიფო ისტორიის მუზეუმი შუშაში 1991 წლის თებერვალში აზერბაიჯანის რესპუბლიკის კულტურის სამინისტროს დაკვეთით დაარსდა. მუზეუმის შექმნის ეტაპზე ჩამოყალიბდა 550-მდე ექსპონატი, დამტკიცდა საშტატო მაგიდა. თავდაპირველად მუზეუმისთვის ფირუდინ ბეი ქოჩარლის სახლი იყო გამოყოფილი, მოგვიანებით კი მუზეუმი დროებით ფუნქციონირებდა საკურორტო სანატორიუმის გაერთიანებაში შემავალ ერთ-ერთ შენობაში. მუზეუმის პირველი დირექტორი იყო ემინ აღაევი. 1992 წლის 8 მაისს სომხეთის შეიარაღებული ძალების მიერ ქალაქ შუშას ოკუპაციის შედეგად მუზეუმის ათასამდე ექსპონატი განადგურდა და ის, რისი ამოღებაც შესაძლებელი იყო, გადაიტანეს. ოკუპაციის შემდეგ სომხებმა გაძარცული სამუზეუმო ნივთები მსოფლიო საზოგადოებას სომხური მატერიალური კულტურის ნიმუშად წარუდგინეს და რიგ ქვეყანაში გამოფინეს. ↑ Şuşa ölüm sükutuna qərq olub. trt.net.tr (8 may 2019). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 1 oktyabr 2019. ↑ Vüqar Tofiqli. (23 sentyabr 2015) Azərbaycan Dövlət Qarabağ Tarixi Muzeyi. 1905.az. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 1 oktyabr 2019. ↑ Azərbaycan Dövlət Qarabağ Tarixi Muzeyi. azertag.az. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2019-10-01.
დივანხანა (შუშა)

დივანხანას მოედანი ან ბაზარბაში (აზერ. Divanxana meydanı və ya Bazarbaşı) — პირველი და უდიდესი ქალაქის მოედანი, რომელიც მდებარეობს შუშას ციხის შიგნით, განჯის კარიბჭის გავლისას. ამ მოედნიდან სათავეს იღებს რასტა ბაზარი, ქალაქის უდიდესი სავაჭრო ქუჩა. დივანხანას მოედანი, რომელიც მდებარეობს ყარაბაღის ხანის სასახლის წინ, ციხის სხვა ნაწილებისგან იზოლირებული იყო ციხის კედლებში ყოფნით (ასევე უწოდებენ ციხეს), რომელიც სასახლეს აკრავდა XIX საუკუნის პირველ ნახევრამდე. იმ დროს მოედნის ტერიტორიაზე მდებარეობდა ყარაბაღის ხანის სასახლის კომპლექსის სხვადასხვა დამხმარე ნაგებობები. ყარაბაღის სახანოს რუსეთის იმპერიასთან შეერთების შემდეგ, შუშაში ჩატარებული სარეკონსტრუქციო სამუშაოების დროს, დაინგრა ხანის სასახლის მიმდებარე ციხის კედლების ნაწილი, მათ შორის მოედანზე მდებარე შენობები, რის შემდეგაც დივანხანას მოედანი გაიხსნა. იმ პერიოდის შემდეგ მოედანმა „ბაზარბაშის“ სახელწოდება მიიღო. ამ სახელწოდების ჩამოყალიბების მთავარი მიზეზი, რომელიც დღემდეა შემორჩენილი, არის ის, რომ იმ დროს განვითარებული და კომერციული რიგების მქონე რასტას ბაზრობის ქუჩა ამ მოედნიდან აიღო თავისი დასაწყისი. ყარაბაღის ხანის სასახლე არის ისტორიული სასახლე, რომელიც იყო ყარაბაღის სახანოს დამაარსებლის, პანაჰალი ხანის რეზიდენცია. პანაჰალი ხანის დროს სასახლე არა მხოლოდ ხანის რეზიდენცია იყო, არამედ ის ამ სასახლეშიც ცხოვრობდა ხანის ოჯახთან ერთად. ყარაბაღის ხანის სასახლე ერთ-ერთი უძველესი ნაგებობაა შუშაში, რომელიც აშენებულია შუშას ციხის პარალელურად და გარშემორტყმულია ციხის კედლებით. ამ თვალსაზრისით ყარაბაღის ხანის სასახლე ერთგვარ ციხეს წააგავს. ზოგიერთ წყაროში სასახლის სახელწოდება დაკავშირებულია იმ ფაქტთან, რომ მას აქვს მკაცრი თავდაცვის სისტემა. დიდი სასახლის კომპლექსი, რომელიც მდებარეობს დივანხანას მოედნის ჩრდილოეთით, ერთ-ერთი მთავარი კომპოზიციური დომინანტია არა მხოლოდ მოედანზე, არამედ ქალაქ შუშაში (იუხარი გოვჰარ აღა მეჩეთთან ერთად). ბაზარბაშის ქარვასლა მდებარეობს დივანხანას მოედნის სამხრეთით და წარმოადგენს მოედნის სამხრეთ საზღვრებს. ქარვასლას აგება მე-19 საუკუნით თარიღდება. ავალოვის 51 ქარვასლა მდებარეობს ორ პარალელურ ქუჩას - რასტა ბაზრისა და საათლის ქუჩებს შორის, სამხრეთიდან დივანხანას მოედანზე. სამხრეთით ქარვასლას მშენებლობამ უზრუნველყო დივანხანას მოედნის სამხრეთით გაშლილ კომერციულ ქუჩებთან კავშირი. აღა კაჰრამან მირსიაბ ოღლუს ქარვასლა დივანხანას მოედნის სამხრეთ-აღმოსავლეთ მხარეს მდებარეობს. ქარვასლა აშენდა მე-19 საუკუნეში. შენობას გეგმაში კვადრატული ფორმა აქვს. ქარვასლის სამხრეთ ფასადმა წარმატებით დაასრულა დივანხანას მოედნის არქიტექტურული ანსამბლი. ↑ 1.0 1.1 Авалов 1977, p. 49 ↑ 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 Авалов 1977, p. 50
გარაბოიუქ ხანიმის სასახლე

გარაბოიუქ ხანიმის სასახლე (აზერ. Qaraböyük xanım sarayı) — ისტორიული სასახლე, რომელიც მდებარეობს ქალაქ შუშას ისტორიულ ცენტრში. მიუხედავად იმისა, რომ წყაროები გვაწვდიან ინფორმაციას შუშას ციხის ტერიტორიაზე რამდენიმე სასახლის არსებობის შესახებ, მათგან მხოლოდ ორი, გარაბოიუქ ხანიმის სასახლე და ფანაჰალი ხანის სასახლეა შემორჩენილი ჩვენს დრომდე. გარაბოიუქ ხანიმის ციხის შესასვლელი კარიბჭის წარწერა მიუთითებს იმაზე, რომ იგი აშენდა ჰიჯრის 1182 წელს (1768). აზერბაიჯანის ფეოდალური პერიოდის ციხე-ქალაქებისთვის დამახასიათებელია ციხეები, სადაც ხანის სასახლეა განთავსებული. ეს ციხეები, რომლებიც დომინანტური იყო ახალი ქალაქების არქიტექტურისა და დაგეგმარების თვალსაზრისით წარმოადგენდნენ სახანოების დედაქალაქებს და მცირე ფეოდალურ სახელმწიფოებს. ჩამოყალიბდნენ მე -18 საუკუნის დასაწყისიდან. XVI-XVIII საუკუნეებში აზერბაიჯანში მმართველ ციხეებს ეწოდებოდა იჩერის გალა, ბალა გალა ან ერკი (როგორც, მაგალითად, თავრიზში). ჩვეულებრივ, ფეოდალური ქალაქების მშენებლობა მმართველის ციხის აგებით იწყებოდა. იმის გამო, რომ ტერიტორია, სადაც მდებარეობს შუშას ციხე აქვს უნიკალური სტრატეგიული თავისებურება, ციხის შიგნით არსებული ციხესიმაგრეების მშენებლობა, მათ შორის ფანაჰალი ხანის ციხის ჩათვლით, დაიწყო შუშას ციხის მშენებლობასთან ერთად. ბეი მირზა ადიგოზალის ცნობით, პანაჰალი ხანის მეფობის დროს შუშაში ხანის ოჯახის წევრებისთვის აშენდა „ფართო ნაგებობები და მაღალი სასახლეები“. შუშას ციხეში აშენებული ციხეებიდან მხოლოდ ორია შემორჩენილი ჩვენს დრომდე, მათგან ერთია გარაბოიუქ ხანიმის ციხე, რომელიც მდებარეობს ციხის სამხრეთ-აღმოსავლეთ მხარეს, ხოლო მეორე არის ფანაჰალი ხანის ციხე, რომელიც დგას კლდის პირას ღრმა ხეობაში. გარაბოიუქ ხანიმის ციხის შესასვლელი კარის წარწერაზე ნახსენებია მისი აშენება ჰიჯრის 1182 წელს (1768 წ.). ↑ Авалов 1977, p. 25 ↑ Авалов 1977, p. 23 ↑ Саламзаде, А. В. (1964). Архитектура Азербайджана XVI-XIX вв.. Баку, გვ. 96.  ↑ Адигезал-бек, Мирза (1950). Карабах-наме. Баку, გვ. 63.