laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
მგლინავა

მგლინავა (ლათ. Certhia) — ფრინველთა გვარი მგლინავასებრთა ოჯახისა. მათი სხეულის სიგრძეა 13–15,5 სმ. ზურგი მორუხო-მურაა, ლაქებიანი, მუცელი თეთრი. აქვთ მაგარი ბრჭყალები. კუდის ბუმბულები უხეშია, აქვს ბასრი ბოლოები, რომლებსაც საკვების ძიებისას ხის ტანზე ძრომის დროს საყრდენად იყენებენ. იკვებებიან ობობებითა და მწერებით. ცნობილია 9 სახეობა. გავრცელებული არიან ევროპის, აზიის (სამხრეთით ჰიმალაიმდე), ჩრდილო-დასავლეთ აფრიკის, ამერიკის (ალასკიდან ნიკარაგუამდე) ტყეებში. საქართველოში გვხვდება 2 სახეობა: ჩვეულებრივი მგლინავა (Certhia familiaris) და მოკლეთითა ანუ ბაღის მგლინავა (Certhia brachydactyla). ბუდეს იკეთებენ ხის ქერქში ან ტანზე არსებულ ბზარებში. დებენ 4—7 კვერცხს. ჩვეულებრივ მხოლოდ დედალი კრუხობს 14–15 დღის განმავლობაში. ზამთარში მომთაბარეობენ. Пищухи // Большая Советская Энциклопедия. / под ред. А. М. Прохорова. 3-е изд., «Советская энциклопедия», 1969—1978. ↑ კუტუბიძე მ., ფრინველების ნომენკლატურული ტერმინოლოგია, თბ.: „მეცნიერება“, 1973. — გვ. 64, 130, 191. ↑ Certhia — ინგლისურ-ქართული ბიოლოგიური ლექსიკონი. ↑ Nuthatches, Wallcreeper, treecreepers, mockingbirds, starlings & oxpeckers. World Bird List Version 7.3. International Ornithologists' Union (2017). ციტირების თარიღი: 20 November 2017.
სპილენძის(I, II) სულფიტი დიჰიდრატი

სპილენძის(I, II) სულფიტი დიჰიდრატი — სპილენძის მარილი ქიმიური ფორმულით Cu2SO3•CuSO3•2H2O ან (Cu3(SO3)2•2H2O)). ნაეთი შეიცავს განსხვავებული ჟანგვის ხარისხის მქონე სპილენძის ატომებს. არის წყალში უხსნადი, ჰაერზე მოხვედრისას სტაბილური მყარი ნივთიერება. მიიღება სპილენძის სულფატისა და კალიუმის მეტაბისულფატის წყალხსნარების შერევით. ლურჯი ფერი მყისიერად იცვლება მწვანედ, ხოლო ამ ხსნარის გახურებით გამოილექება ყავისფერი ფერის მყარი სპილენძ (I, II) სულფიტის დიჰიდრატი: 3 CuSO4 + 4 K2S2O5 + 3 H2O → Cu3(SO3)2•2H2O + 4 K2SO4 + 4 SO2 + H2SO4 მიღების სხვა მეთოდს წარმოადგენს სპილენძის სულფატისა და გოგირდის დიოქსიდის რეაქცია, რომელიც მიმდინარეობს 70° C-ზე: 3 CuSO4 + 3 SO2 + 6 H2O → Cu3(SO3)2•2H2O + 4 H2SO4 CRC Handbook of Chemistry and Physics. — 89th Edition. — Taylor and Francis Group, LLC, 2008-2009. ↑ Chevreul, M. E. (1812). „Propriétés du sulfte de cuivre“. Annales de Chimie. 83: 187.
გიორგი თოდაძე

გიორგი (გოგი) თოდაძე (დ. 21 თებერვალი, 1945, თბილისი, საქართველოს სსრ, სსრკ — გ. 23 იანვარი, 2020) — ქართველი მსახიობი, რეჟისორი. საქართველოს სსრ ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწე (1982). საქართველოს შოთა რუსთაველის თეატრისა და კინოს სახელმწიფო უნივერსიტეტის ასოცირებული პროფესორი. 1968 წელს დაამთავრა შოთა რუსთაველის სახელობის თეატრალური ინსტიტუტის სამსახიობო ფაკულტეტი, ხოლო 1977 წელს ამავე ინსტიტუტის სარეჟისორო ფაკულტეტი. 1968 წლიდან მუშაობდა კოტე მარჯანიშვილის თეატრში. 90-მდე სპექტაკლის დამდგმელი რეჟისორი (კოტე მარჯანიშვილის სახელობის თეატრი, ნოდარ დუმბაძის სახელობის მოზარდ მაყურებელთა თეატრი, გორის გიორგი ერისთვის სახელობის თეატრი, თავისუფალი თეატრი, თეატრი ათონელზე, ტელევიზია, სასოფლო-სამეურნეო ინსტიტუტის თეატრი, გრიბოედოვის სახელობის თეატრი, სკოლა-სტუდია „ბერიკები“, თეატრისა და კინოს უნივერსიტეტი); იყო სკოლა-სტუდია „ბერიკების“ დირექტორი და სამხატვრო ხელმძღვანელი; მოსწავლე ახალგაზრდობის სასახლის სამხატვრო ხელმძღვანელი. ევროპის ახალგაზრდა შემოქმედთა სწავლების სემინარის (ქ. ანკარა) პედაგოგი; მსოფლიოს მრავალი თეატრალური ფესტივალის მონაწილე და პრიზიორი (რუსეთი, გერმანია, ინდოეთი, იაპონია, კორეა, მონაკო), მრავალი სამთავრობო და სახალხო ზეიმების რეჟისორი (თბილისობა, საახალწლო ნაძვის ხის ზეიმი და სხვ.). შალვა დადიანის „გუშინდელნი“ (ალეკო) კონსტანტინე გამსახურდიას „მთვარის მოტაცება“ (ქელეში) ალექსანდრე კორნეიჩუკის „ხსოვნა გულისა“ (ანტონი ) ალექსანდრე ოსტროვსკის „ტალანტები და თაყვანისმცემლები“ (ვასია) ნიკოლოზ გოგოლის „ქორწინება“ (სტეპანი) იაროსლავ ჰაშეკის „გულადი ჯარისკაცი შვეიკი“ ( კაპიტანი ლუკაში) ნოდარ დუმბაძის „ნუ გეშინია დედა“ (შერბინა) რევაზ გაბრიაძის „ფეოლა“ (ბოგოლუბოვი) ჯემალ მონიავას „აღუვსებელი საწყაული“ ლაშა თაბუკაშვილის „ჭრილობა“ კიტა ბუაჩიძის „ეზოში ავი ძაღლია“ რობერტ ტომასის „რვა მოსიყვარულე ქალი“ თამაზ ჭილაძის „ბუდე მეცხრე სართულზე“ (გრიგოლ ლორთქიფანიძესთან ერთად), ფილიპ დიუმანუას და ადოლფ ფილიპ დენერის „დონ სეზარ დე ბაზანი“ დავით კლდიაშვილის „დარისპანის გასაჭირი“ (თემურ ჩხეიძესთან ერთად) ოტია იოსელიანის „ადამიანი იბადება ერთხელ“ (თემურ ჩხეიძესთან ერთად) ნოდარ დუმბაძის „მარადისობის კანონი“ ალექსანდრე ჩხაიძის „ჩემი ეიფელის კოშკი“ ჟან ანუის „ევრიდიკე“ შადიმან შამანაძის „ერთხელ მხოლოდ ისიც ძილში“ ედუარდო დე ფილიპოს „ნეაპოლი - მილიონერთა ქალაქი“ რაფიელ ერისთავის „ისევ ვოდევილები“ უილიამ შექსპირის „ფოლსტაფი“ ალბერ კამიუს „კალიგულა“ ქეთევან ქუჩუკაშვილის „გოგო ხოხესია“ გიორგი ნახუცრიშვილის „ნაცარქექია“ პამელა ტრევერსის „მერი პოპინსი“ ნოდარ დუმბაძე „ბოშები“ მიხეილ ჯავახიშვილი „კურკას ქორწილი“ ევგენი შვარცი „თოვლის დედოფალი“ მორის მეტერლინკი „ლურჯი ფრინველი“ ანა ფრანკი „ანა ფრანკის დღიური“ ევგენი შვარცი „ჩვეულებრივი სასწაული“ 1982: საქართველოს ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწე გიორგი თოდაძე — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
კოლხეთის მეფეთა სია

კოლხეთის მეფეთა სია აერთიანებს კოლხეთის სამეფოს ლეგენდარულ და ისტორიულ მმართველებს. მზე ჰელიოსის სამფლობელო აიეტი, ჰელიოსის ძე. ის იღებს არგონავტებს თავის ქვეყანაში; აფსირტე, აიეტის ძე. მას კლავს იასონი; ეგიალი, აფსირტეს ძე. მას კლავს მედეა; მედეა, აიეტის ასული. ზოგიერთი წყაროს თანახმად, მისი ძმიშვილის მემკვიდრე; პერსე, აიეტის ძმა. მან მოახდინა ტახტის უზურპაცია მისი ძმის მეფობის დროს; მედოსი, მედეას ძე. აბატი ანტუან ბანიეს თანახმად, ითვლება მიდიელთა წინაპრად. აკესი, კოლხეთის მეფე. მისი მეფობა, მონეტების მიხედვით, თარიღდება ძვ. წ. IV საუკუნის დასასრულით; ქუჯი, კოლხეთის ერისთავი და ფარნავაზ I-ის სიძე; ... სავლაკი, კოლხეთის მეფე ძვ. წ. II საუკუნეში; ... მითრიდატე I, კოლხეთის გუბერნატორი, მოიხსენიება ძვ. წ. 83 წელს. მითრიდატე VI-ის ძე. მოკლული მამის მიერ; მაქარეს პონტოელი, ბოსფორის მეფე, ძვ. წ. 79–65; ოლთაკე, კოლხეთის ადგილობრივი უფლისწული დაახლოებით ძვ. წ. 60 წელს, პომპეუსის მმართველობის პერიოდში, რომის ტრიუმფის დროს, ფიგურირებს დამარცხებულ მეფეთა შორის; ძვ. წ. 65–63: არისტარქე, პომპეუსის მიერ დანიშნული მეფე; ძვ. წ. 63–47: ფარნაკე II, მითრიდატე VI-ის ძე, ბოსფორის და პონტოს მეფე; ძვ. წ. 47–45: მითრიდატე II პერგამონელი, ბოსფორის ანტი-მეფე; ძვ. წ. 44–16: ასანდროს ბოსფორელი, ბოსფორის არქონტი, შემდგომში მეფე; ძვ. წ. 16–14: დინამია პონტოელი, ბოსფორის დედოფალი; ძვ. წ. 14–ახ. წ. 8: პოლემონ I, პონტოს და ბოსფორის მეფე; 8–37/38: ტიბერიუს იულიუს ასპურგოს ბოსფორელი, ბოსფორის მეფე; 38–41: პოლემონ II, პონტოს და ბოსფორის მეფე; 41–45: კლაუდიუს მითრიდატე III, ბოსფორის მეფე; 45–62: ტიბერიუს იულიუს კოტის I, ბოსფორის მეფე; ანექსირებული რომის მიერ. ეგრისის სამეფო Cyrille Toumanoff, Les dynasties de la Caucasie chrétienne de l'Antiquité jusqu'au XIXe siècle : Tables généalogiques et chronologiques, Rome, 1990, p. 528-529. ალმანახი „ცოტნეიდელი“. X ტომის III ნაწილი (2016-2017 წ.წ.). კონსტანტინე ზ. გამსახურდიას ნარკვევი „კოლხეთის მეფეები“. Liste des souverains de Colchide The Ancient Kingdom of Colchis: A Legendary Land of Plenty, Conflict, and the Golden Fleece. The Kingdom of Colchis დაარქივებული 2020-10-11 საიტზე Wayback Machine. . By Alexander Mikaberidze and George Nikoladze. Maps: Andrew Andersen, George Partskhaladze. Putzgers, F.W., Historische Schul-Atlas, Leipzig / 1929. ↑ თედო დუნდუა „საქართველოს უძველესი და ძველი ისტორიის ნარკვევები. ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა ფაკულტეტი, საქართველოს ისტორიის ინსტიტუტი. გამომცემლობა „მერიდიანი“. თბილისი, 2017. გვერდი 97, 111-ე შენიშვნა.
ქართული მხედრული ისტორიის მუზეუმი

ქართული მხედრული ისტორიის მუზეუმი — არქიტექტურული ძეგლი, დგას გურჯაანში, შალიკაშვილების ქუჩაზე. გაიხსნა 2006 წლის 6 იანვარს, რასაც წინ უძღვებოდა მცირე მასშტაბის სარეაბილიტაციო სამუშაოები. არის ჯონ (მალხაზ) შალიკაშვილის სახელობის. მუზეუმი განთავსებულია XIX საუკუნეში აგებულ, თავად ანდრონიკაშვილების საგვარეულოს კუთვნილ შენობაში, რომელსაც ერთი მხრიდან ტყე-პარკი, ხოლო მეორე მხრიდან გზა ესაზღვრება. შენობაში სხვადასხვა წლებში განთავსებული იყო მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი და სამხატვრო სკოლა. შენობა ნაგებია რიყის ქვითა და კვადრატული აგურით. გარედან შელესილი და შეთეთრებულია. სახლი დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ დახრილ ადგილზე დგას. იგი ქუჩის მხარეს ერთსართულიანია, ეზოს მხარეს კი ორსართულიანი. ამ მხრიდან, მეორე სართულს, ხის გადახურული აივანი გასდევს, რომელიც აგურის ექვს სწორკუთხა |ბურჯს ეყრდნობა. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. კარი თაღოვანია, კარს წინიდან ქვით ნაშენი ექვს საფეხურიანი კიბე ადგება. შენობის მეორე სართულზე ერთმანეთთან დაკავშირებული 6 სხვადასხვა ფართობის ოთახია, რომელთაგან 4 გამოფენისთვისაა განკუთვნილი. ყველა ოთახის კარ-ფანჯარა თაღოვანია, მაღალი და ფართო. აივნის გადახურვა ხის კოჭებზეა გამართული. აივნის სვეტებს შორის არსებული თაღები და ფიცრული მოაჯირი აჟურული სახეებითაა შემკული. შენობის ქვედა სართულზე მოწყობილია მარანი, რომელსაც შესასვლელი აღმოსავლეთიდან აქვს. მარანი ორი სხვადასხვა ფართობის სათავსისგან შედგება, რომლებიც ერთმანეთს თაღოვანი კარით უკავშირდებიან. მათგან მოზრდილი სათავსის დასავლეთ კედელში ორი ბუხარია: ერთი თაღოვანი და ერთი სწორკუთხა. მათ შორის მაღალი სწორკუთხა თახჩაა. აღმოსავლეთ კედელში ორი თაღოვანი სარკმელი და ერთი თაღოვანი კარია გაჭრილი. ოთახის შუაში მარნის გადახურვის საყრდენი აგურის სწორკუთხა ბურჯი დგას. მეორე სათავსის დასავლეთ კედელში ერთი თაღოვანი ბუხარი და ერთი სწორკუთხა თახჩაა. იატაკში სამი ქვევრია ჩაფლული. აღმოსავლეთ კედელში ორი თაღოვანი სარკმელია. შენობა გადახურულია ხის კოჭებზე გამართული თუნუქის სახურავით. მუზეუმში დაცულია საქართველოს სამხრეთის ისტორიის ამსახველი მასალა, სადაც სულ 2700 ექსპონატია. წარმოდგენილია ქართველი ხალხის მიერ XVII-XVIII საუკუნეებში წარმოებული გმირული ბრძოლების, დამოუკიდებლობის გამოცხადების (1918 წელს), მეორე მსოფლიო ომში და პოლონეთისა და საფრანგეთის არმიებში ქართველების მონაწილეობის, აფხაზეთის 1992-1993 წლებში. ომი ამსახველი ფოტოები, დოკუმენტები. ერთი საგამოფენო დარბაზი დათმობილი აქვს შალიკაშვილების გვარის ამსახველ მასალას XV საუკუნიდან დღემდე. გამოფენილია ძმები შალიკაშვილების ამერიკის შეერთებული შტატებიდან გამოგზავნილი პირადი ნივთები, მათი სამხედრო მუნდირები, ჯილდოები, ფოტოსურათები და ასე შემდეგ. მარკოზაშვილი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 50-51.
გურჯაანის შინმოუსვლელთა მემორიალი

გურჯაანის შინმოუსვლელთა მემორიალი — ისტორიულ მონუმენტარული ხელოვნების ძეგლი მდებარეობს ქალაქ გურჯაანის დასავლეთ განაპირას, ფერდობზე. მემორიალი გაიხსნა 1978 წლის 9 მაისს. ეძღვნება 1941-45 წლებში ფაშიზმის წინააღმდეგ ბრძოლაში დაღუპულთა ხსოვნას. კომპოზიცია რელიეფის შესაბამისად იარუსებადაა განლაგებული. I იარუსზე შერჩეული რიყის ქვის სწორი რიგებით ნაგები 5 ბურჯია, რომლებიც სიმბოლურად ომის ხანგრძლივობის 5 წელს აღნიშნავს. ბურჯებს შორის II იარუსზე ასასვლელი განიერი კიბეებია. II იარუსზე განლაგებულია შადრევნები და მოგებულია რკინა-ბეტონის ფილებით. III იარუსს წარმოადგენს მწვანე ფერდობი მასში ჩაწერილი განიერი კიბეები მიემართება IV იარუსზე მდებარე მარადისობის ორიკედლისაკენ. მათ გარდა ამ იარუსზე განლაგებულია: მუზეუმი, თეატრონი ესტრადით და კინო-საპროექციო ჯიხური. მარადისობის ერთ კედელზე, რომელიც ბოლნისის ტუფითაა მოპირკეთებული, ამოკვეთილია მშვიდობიანობისა და ომის ამსახველი სცენები. ამ კედლის მეორე მხარე წარმოადგენს ეკრანს. მის წინ მოწყობილია თეატრონი ესტრადით 3500 მაყურებელზე. მარადისობის მეორე კედელი ბაზალტის ფილებით წრიულად შემოფარგლავს ტერასას, რომლის შუაში მოთავსებულია მარადიული ცეცხლი. კედელი ორივე მხარეს მოპირკეთებულია ბაზალტის ფილებით. ინტერვალით ჩართულია ბოლნისის ტუფის იმდენი ფილა, რამდენი სოფელიცაა მუნიციპალიტეტში. ფილებზე ამოკვეთილია სოფლის სახელები, ხოლო მიმდებარე ბაზალტის ფილებზე შინმოუსვლელთა გვარები და ინიციალები. კედელი უერთდება მუზეუმს, რომლის წინა მხარე მთლიანად შემინულია. მას ზემოთ გასდევს ბოლნისის ტუფით მოპირკეთებული ფრიზი, რომელზეც გამოსახულია მეორე მსოფლიო ომის სცენები. ფერდობის უმაღლეს ტერასაზე აღმართულია ბრინჯაოს მონუმენტი ჯარისკაცის მამა, რომელსაც ხელში ტანკისტის ქუდი და ჯარისკაცის ფარაჯა უჭირავს. ქანდაკება დგას შერჩეული რიყის ქვის სწორი რიგებით აგებულ ოთხკუთხა პორტამენტზე. მოსულიშვილი ი., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 51.
ბობოწვერა

ბობოწვერა (ლათ. Usnea barbata) — ხის მღიერი პარმელიასებრთა ოჯახისა. არის მოყვითალო-მომწვანო ფერის ძლიერ დატოტვილი მოგრძო ბუჩქისებრი ლიქენი. გრძელი ძაფების ფორმის ტოტებს სორალები ან აპოთეციუმები აქვს. უმთავრესად ხეებზეა დაკიდებული. გავრცელებულია შერეულ და წიწვოვან ტყეებში. გამოიყენება ფარმაკოლოგიაში. ინაშვილი ც., ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 1, თბ., 1997. — გვ. 450. ↑ მაყაშვილი ა., ბობოწვერა // ბოტანიკური ლექსიკონი: მცენარეთა სახელწოდებანი, თბ.: „საბჭოთა საქართველო“, 1961.
წითელნისკარტა მაღრანი

წითელნისკარტა მაღრანი, სუღლუკი (ლათ. Pyrrhocorax pyrrhocorax) — ფრინველი ყორნისებრთა ოჯახისა. მისი სხეულის სიგრძეა 37–42 სმ, მასა 220–450 გრამი; მამალი დედალზე დიდია. ნისკარტი გრძელი, ვიწრო, ქვევითკენ ნამგლისებურად მოხრილია; ფრთები გრძელი, წაწვეტებული. შეფერილია შავად, დასდევს მწვანე, ლურჯი და მეწამული ელფერი; ფეხები და ნისკარტი წითელია. გავრცელებულია ცენტრალური და სამხრეთ ევროპის, ჩრდილო-დასავლეთ და აღმოსავლეთ აფრიკის (ეთიოპია), სამხრეთ ციმბირის, სამხრეთ-დასავლეთ, შუა და ცენტრალური აზიის მთების ველებსა და სტეპებზე; გვხვდება საქართველოშიც. ბუდობს ზღვის დონიდან ნივალურ სარტყლამდე, ჩვეულებრივ დამახასიათებელია 1200–4800 მეტრ სიმაღლისთვის; მთებში სეზონურად ვერტიკალურად გადაადგილდება. ფრენს მაღალმანევრულად. ეწევა გუნდური ცხოვრების წესს. ყოვლისმჭამელია; რაციონის ძირითად ნაწილს შეადგენს ნიადაგის მწერები, მცენარეთა თესლები (მ. შ. კულტურული მარცვლოვნების), კენკრა; ჭამს მცირე ზომის ქვეწარმავლებს, ფრინველებსა და მათ კვერცხებს, ნარჩენებს, ლეშს. ბუდობს ცალკეულ წყვილებად და კოლონიებად ციცაბო კლდეებს შორის, ნაპირის ბექებსა და შენობებში. ბუდე მასიურია, ჯამისებრი ან ფლატფორმის მსგავსი, უხვადაა ჩაფენილი ბეწვი და თმა. დედალი დებს 1–6 (ჩვეულებრივ 3–5) კვერცხს; კრუხობს 17–18 დღე; მამალი ამ პერიოდში მას კვებავს. ბარტყები ბუდეში 31–41 დღე რჩებიან. Лоскот В. М. КЛУШИЦА // Большая российская энциклопедия. т. 14. — М., 2009. — стр. 319. ↑ კუტუბიძე მ., ფრინველების ნომენკლატურული ტერმინოლოგია, თბ.: „მეცნიერება“, 1973. — გვ. 40, 130, 223. ↑ 2.0 2.1 2.2 ჟორდანია რ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 506.
საინჟინრო მეცნიერება

საინჟინრო მეცნიერება (ფრანგულად ingénieur, ლათინურიდან ingenium - უნარი, გამომგონებლობა) — სამეცნიერო გამოკვლევების პრაქტიკული მიზნებით გამოყენების სფერო. საინჟინრო საქმის საფუძველია მეცნიერული ცოდნა და პრაქტიკული გამოცდილება, რომელსაც იყენებენ გარკვეული საგნების და ტექნოლოგიური პროცესების დაპროექტებისა და შექმნისათვის. საინჟინრო მეცნიერება დიდი დარგია, რომლის მთავარი სახეობებია: ბიოინჟინერია გენური ინჟინერია ელექტრო ინჟინერია კომპიუტერული ინჟინერია მექანიკური ინჟინერია რკინიგზის სისტემების ინჟინერია საავიაციო ინჟინერია სამოქალაქო ინჟინერია სამრეწველო ინჟინერია სასოფლო-სამეურნეო ინჟინერია ქიმიური ინჟინერია და სხვა მრავალი. საინჟინრო საქმის სპეციალისტებს ინჟინრებს უწოდებენ. თავდაპირველად ამ ტერმინით აღნიშნავდნენ პირებს, რომლებიც სამხედრო მანქანებს მართავდნენ. ტერმინი სამოქალაქო ინჟინერია XVI საუკუნის ჰოლანდიაში გამოჩნდა და გულისხმობდა გზების და ხიდების მშენებელ სპეციალისტს, პირველი სასწავლო დაწესებულებები ინჟინერთა მოსამზადებლად ჩამოყალიბდა დანიაში XVII საუკუნეში, შემდეგ - დიდ ბრიტანეთში, საფრანგეთში, ავსტრიაში, გერმანიაში და სხვაგან. Blockley, David (2012). Engineering: a very short introduction. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-957869-6.  (2005) რედ. Dorf, Richard: The Engineering Handbook, 2, Boca Raton: CRC. ISBN 978-0-8493-1586-2.  Billington, David P. (June 5, 1996). The Innovators: The Engineering Pioneers Who Made America Modern. Wiley; New Ed edition. ISBN 978-0-471-14026-9.  Madhavan, Guru (2015). Applied Minds: How Engineers Think. W.W. Norton.  Petroski, Henry (March 31, 1992). To Engineer is Human: The Role of Failure in Successful Design. Vintage. ISBN 978-0-679-73416-1.
შაქრიანის აბანო

შაქრიანის აბანო — არქიტექტურული ძეგლი ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ შაქრიანში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. შემორჩენილია ნანგრევების სახით. კედლების მაქსიმალური სიმაღლე 1,5 მეტრია. შენობა გეგმით ტეხილი მოხაზულობისაა, ნაგები იყო ნატეხი ქვით და აგურით — კირის ხსნარზე. შედგებოდა ორი სხვადასხვა ზომის ნაწილისგან. მოზრდილ ნაწილში ორი თანაბარი ფართობის ოთახია — საბანაო და მასთან დაკავშირებული გასახდელი, მომცროში — მოსაცდელი. საბანაო ოთახის დასავლეთ, სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებში ფართო თაღოვანი ნიშებია. აღმოსავლეთ კედელში დატანებული გასასვლელი გასახდელ ოთახში გადის. გასახდელის ჩრდილოეთ კედელში არსებული გასასვლელი კი — მოსაცდელ ოთახში. აბანოს შესასვლელი მოწყობილი ყოფილა მოსაცდელი ოთახის ჩრდილოეთ კედელში. ამ ოთახის სამხრეთ-დასავლეთ კუთხეში დაბალი, მოგრძო თაროა მოწყობილი. გიორგობიანი კ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 445-446.
გრემის დროებითი სადგომი

გრემის დროებითი სადგომი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ გრემის ჩრდილო-დასავლეთით, მშრალი ხევის მარცხენა მხარეს, გრემისა და ლაფანყურის დამაკავშირებალ გზასთან. გაითხარა 1965 წელს კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის ერთ-ერთი რაზმის მიერ (ხელმძღვანელი შ. დედაბრიშვილი). დათარიღებულია ძვ. წ. IV ათასწლეულის II ნახევრით. გათხრებმა გამოავლინა სამეურნეო ორმო რომელშიც მოპოვებულია ანგობის სქელი ფენით დაფარული, წითლად გამომწვარი სხვადასხვა ჭურჭლის ნამტვრევები. ჭურჭლებზე შემორჩენილია ნაპრალები, მოყავისფრო თხელი აპკის კვალი. ორმოდან 7 მ-ის დაშორებით გამომწვარი თიხის ზოლია (სიგრძე 3 მეტრი). აქ აღმოჩენილია ბათქაშის ნატეხები და ასევე დამწვარი თიხის ჭურჭელისა და ძელის ფრაგმენტები. ვარაზიშვილი ვ., მაისურაძე ბ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 390.
შაქრიანის კვირაცხოვლის ეკლესია

შაქრიანის კვირაცხოვლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ შაქრიანის ჩრდილოეთით, ერთი კილომეტრის მანძილზე. თარიღდება VI-VII საუკუნეებით. კვირაცხოვლის ეკლესია სამეკლესიიანი ბაზილიკაა, გარშემოსავლელით სამივე მხრიდან, რომლის გვერდითი ფრთები დამოუკიდებელ ეკლესიებს წარმოადგენს. ჩრდილოეთ ეკლესიას აღმოსავლეთიდან ეკვრის განცალკევებული, პატარა სათავსი, რომელიც სამკვეთლოდ გამოიყენებოდა. შენობა ნაგებია რიყის და ნატეხი ქვით, კარ-სარკმლები გამოყვანილია შირიმის სუფთად გათლილი ქვებით. შუა ეკლესიას ორი შესასვლელი აქვს — სამხრეთი ეკლესიიდან და დასავლეთი გარშემოსავლელიდან. ორივე კარი შიგნიდან შირიმით ნაწყობი, ნახევარწრიული თაღითაა გადახურული, გარედან კი არაწესიერი ფორმის, მოზრდილი ქვით. აღმოსავლეთით ნალისებრი აფსიდია, რომელშიც გაჭრილია პარალელურწირთხლებიანი, თაღოვანი სარკმელი. ორი მსგავსი სარკმელი სამხრეთკედელშიცაა. მათი ნაწილი კამარის მრუდშია მოქცეული. აფსიდი დასრულებულია წესიერი ფორმის კონქით. მის თაღს სრული ნალის ფორმა აქვს და დაყრდნობილია აფსიდის მხრების დამაგვირგვინებელ, შირიმის მაღალ იმპოსტებზე, რომელთა პროფილს თარო და დახრილი სიბრტყე შეადგენს. შუა ეკლესიის გრძივი კედლები ერთნაირია, დაუნაწევრებელი. ჩრდილოეთი კედლის აღმოსავლეთ კიდეში, აფსიდის კუთხესთან, ბრტყლად გადახურული კარია, რომელიც სამკვეთლოში გადის. სამკვეთლო უაფსიდო, ცილინდრული კამარით გადახურული სათავსია, განათებულია აღმოსავლეთის პარალელურწირთხლებიანი სარკმლით. იგი შიგნიდან სწორკუთხაა, გარედან კი შირიმის ქვაში გამოკვეთილი თაღი ხურავს, რომელიც შემკულია რელიეფური, ჰორიზონტალურბოლოებიანი ვიწრო წარბით. სამხრეთი ეკლესიის აღმოსავლეთ ბოლოში ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის შუაში სარკმლის ძირია შემორჩენილი. ჩრდილოეთი ეკლესია მოგრძო, უსარკმლო დერეფანია. აღმოსავლეთით დასრულებულია სწორი კედლით. 2011 წელს საერთაშორისო-საქველმოქმედო ფონდ „ქართუს“ დაფინანსებით ძეგლზე ჩატარდა სარეაბილიტაციო სამუშაოები (პროექტის ავტორი, არქიტექტორ-რესტავრატორი ზ. ქუფარაშვილი). აღდგა მთავარი და ჩრდილოეთი ეკლესიის კედლების მონგრეული ნაწილები და გადახურვა, დაკონსერვდა გარშემოსავლელის შემორჩენილი კედლები. დვალი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 446-447.
შაქრიანის სასახლეების კომპლექსი

შაქრიანის სასახლეების კომპლექსი — არქიტექტურული ძეგლი ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ შაქრიანის სამხრეთ-დასავლეთით, დაახლოებით ერთი კილომეტრის მანძილზე, სასაფლაოსთან, ტყიანი მთის ფერდობზე. კომპლექსის ტერიტორია ჩრდილოეთიდან სამხრეთისკენაა. დაფერდებული სასახლეები ფერდობის დახრილობის შესაბამისად, სხვადასხვა დონეზე დგას, ორმოციოდე მეტრზე. ორივე მათგანი აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენაა ორიენტირებული. ორივე, როგორც ჩანს, ორსართულიანი ყოფილა. მათ მახლობლად, აღმოსავლეთით, დგას დარბაზული ეკლესია. სასახლეები, საავარაუდოდ, აგებული უნდა იყოს IX-XX საუკუნეებში. ეკლესია გვიანდელ შუა საუკუნეებს განეკუთვნება. ჩრდილოეთით, შედარებით უფრო მაღლა მდგარი ნაგებობიდან, აღმოსავლეთი კედლის ნაწილი და ჩრდილოეთი კედლის ნაშთებიღაა შემორჩენილი. აღმოსავლეთი კედელი შეიცავს ორ ქრონოლოგიურად განსხვავებულ ფენას, რომლებიც ერთმანეთისგან საშენი მასალით და ბათქაშის ფერით. კედლის ქვედა ნაწილი წვრილი, ნატეხი ქვითაა ნაწყობი და, ბათქაშის გამო, მოყვითალო ფერი დაჰკრავს. ზემოთა ნაწილი ბევრად უფრო მოზრდილი ქვებითაა ნაგები და რუხი ფერისაა. კედლის ქვედა ნაწილს შესასვლელის წირთხლი შემორჩა. ზედას კი, ერთი მცირე ზომის, სწორკუთხა ნიშა. სასახლის შუაში, გრძივი ღერძის გასწვრივ, ორი სვეტი მდგარა. შემორჩენილია ერთის ნაწილი და მეორის ბაზისი, მანძილი სვეტების ღერძებს შორის 14,3 მეტრია, ხოლო სვეტების ღერძებიდან განივ კედლებამდე — 7,8 მეტრი. სამხრეთით მდგარი ნაგებობა გეგმით სწორკუთხაა და ჩრდილოეთით მდგარ ნაგებობასთან შედარებით უკეთაა შემორჩენილი. პირველი სართულის აღმოსავლეთ კედელში ფართო, თაღოვანი კარია გაჭრილი. თაღი ნახევარწრიულია და თხელი, მოგრძო, ნატეხი ქვითაა ნაწყობი. ამავე კედელში, მეორე სართულის დონეზე, მოწყობილი ყოფილა განიერი, მაღალი, თაღოვანი, ღიობები. შენობის ჩრდილოეთ კედელს, მთელ სიგრძეზე, გასდევს სართულშუა გადახურვის კოჭების საყრდენი ბუდეები, რომლებიც ერთმანეთისგან თანაბარი მანძილით არის დაშორებული. მეორე სართულის დონეზე, აღმოსავლეთი კედელი ჩრდილოეთით გრძელდება და პირველი სართულის ჩრდილოეთი კედლის ხაზს ცილდება. სავარაუდოდ, ამ მხარეს მეორე სართული გრძელდებოდა და პირველ სართულთან შედარებით უფრო მეტ ფართობს შეიცავდა. ნაგებობებს შორის რამდენიმე საფლავია. ეკლესია გეგმით წაგრძელებული სწორკუთხედია. ნაგებია ნატეხი ქვით. კარ-სარკმლების ღიობების, კონქის და ნაწილობრივ გარე კუთხეების წყობაში გამოყენებულია აგური . დაზიანებულია: ჩამონგრეულია კამარა და კონქის უმეტესი ნაწილი. ინტერიერი, დაახლოებით ერთი მეტრის სიმაღლეზე, ნანგრევებითა და მიწითაა ამოვსებული. მონგრეულია გარეთა კედლების ზედა ნაწილები. ჩრდილოეთი ფასადის მნიშვნელოვანი ნაწილი დაფარულია მიწით. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი გარედან თაღოვანი ყოფილა. შიგნიდან კი მიჯრით დაწყობილი ხის ძელებით გადახურული. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომელშიც ფართო, თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ორივე მხარეს თითო სწორკუთხა ნიშაა. თითო სარკმელი სამხრეთით და დასავლეთითაცაა. დასავლეთი სარკმელი ორივე მხრიდან თაღოვანია. მოგვიანებით სარკმლის გარეთა თაღი აგურის წყობით შეუვსიათ და ღიობისთვის სწორკუთხა მოხაზულობა მიუციათ. აღმოსავლეთ და დასავლეთ ფასადებზე, სარკმლების ზემოთ, აგურის წყობით, საფეხურებიან საფუძველზე დაყრდნობილი, შეღრმავებული ჯვარია გამოსახული. ეკლესია გადახურული იყო ღარისებრი კრამიტით. დვალი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 447-448.
შაქრიანის სამების ეკლესია

შაქრიანის სამების ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ შაქრიანის აღმოსავლეთით, 3 კილომეტრის მანძილზე, ქვიშახევისა და თხილიანისწყლების გამყოფი მთის ერთ-ერთ განშტოებაზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია ნატეხი ქვითა და აგურით. 1980 წელს ადგილობრივ მოსახლეობას ეკლესიის კედლების დანგრეული ნაწილები აგურით აღუდგენია და შენობა კრამიტით გადაუხურავს. ეკლესიას სამი შესასვლელი აქვს დასავლეთიდან, სამხრეთიდან და ჩრდილოეთიდან. სამივე კარი გარედან შეისრულია. შიგნიდან კი თარაზულად, ხის ძელებით ყოფილა გადახურული. კარების წირთხლებში მოწყობილია საურდულე ხვრელები. აღმოსავლეთით საკურთხევლის ნახევარწრიული აფსიდია, რომელიც დარბაზისგან მარტივი პილასტრების წყვილით და მათზე დაყრდნობილი, შეისრული თაღითაა გამოყოფილი. აფსიდის ღერძზე გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი, რომლის ორივე მხარეს, სიმეტრიულად, განლაგებულია მცირე ზომის, სწორკუთხა ნიშები. მათ შორის თითო-თითო აფსიდის გვერდებშია, დანარჩენი ორი კი — მის ბოლოებში. ერთი თაღოვანი სარკმელი ეკლესიის დასავლეთ კედელშიცაა. საკურთხეველი დასრულებულია წესიერი ფორმის კონქით. მისი უმეტესი ნაწილი ნაწყობია აგურით. საკურთხეველში, სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, აგურით ნაწყობი ტრაპეზია მიდგმული. შიგნიდან ეკლესია გადახურულია ოდნავ შეისრული კამარით. ეკლესიის ფასადები დანაწევრებულია განიერი, საფეხურით შეღრმავებული, სწორკუთხა არეებით. განივ ფასადებზე თითო შეღრმავებაა, გრძივ ფასადებზე — ორ-ორი. განივ ფასადებზე, შეღრმავებების ზემოთა ნაწილში, მწკრივად განლაგებული ოთხ-ოთხი შეისრული თაღია მოწყობილი, გრძივი ფასადების შეღრმავებებში კი მხოლოდ თითო განიერი თაღია. შეღრმავებები დასრულებულია კუთხით შვერილი აგურებისგან გამოყვანილი ფრიზით. აღმოსავლეთ და დასავლეთ ფასადებზე, ფრონტონის არეში, აგურის წყობის შეღრმავებით გამოსახულია თითო მაღალი ჯვარი. მათ შორის აღმოსავლეთი ჯვრის ქვედა ნაწილი მოქცეულია შეღრმავებულ არეში. დვალი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 447.