სომხური სამოციქულო ეკლესიის მეთაურები

სომხური სამოციქულო ეკლესიის მეთაურები — ქრონოლოგიური სია სომხური სამოციქულო ეკლესიის მეთაურებისა, რომელიც მოიცავს პერიოდს 315 წლიდან დღემდე. თავდაპირველად სომხური ეკლესიის მეთაური იყო ეპისკოპოსი. 368 წლიდან მან მიიღო კათოლიკოსისა პატრიარქის ტიტული. კათოლიკოსის რეზიდენცია ისტორიის განმავლობაში რამდენჯერმე შეიცვალა. ამჟამად სომხური სამოციქულო ეკლესიის მეთაური ატარებს უმაღლესი პატრიარქის და სრულიად სომეხთა კათოლიკოსის ტიტულს და ფარული კენჭისყრით აირჩევა საეკლესიო კრებაზე. 315 წლიდან — ვაღარშაპატი, დიდი სომხეთი 484 წლიდან — დვინი, სპარსეთის სომხეთი 893 წლიდან — აღთამარი, ანისის სამეფო 952 წლიდან — არგინა, ანისის სამეფო 992 წლიდან — ანისი, ანისის სამეფო 1045 წლიდან — სევასტიის თემი, ბიზანტიის იმპერია 1147 წლიდან — ჰრომკლა, კილიკიის სომეხთა სამეფო 1282 წლიდან — სისი, კილიკიის სომეხთა სამეფო 1441 წლიდან — ვაღარშაპატი, ყარა-ყოიუნლუ გრიგოლ განმანათლებელი — 315—325 წმ. არისტარქეს I 325—333 წმ. ვართან I 333—341 წმ. იუსიკ I 341—347 პარენ I 348—352 ნერსეს I დიდი 353—373 შააკ I 373—377 ზავენ I 377—381 ასპურაკეს I 381—386 საჰაკ I — 387—436 წმ. ოვსეპ I 437—452 მელიტე I 452—456 მოვსეს I 456—461 წმ. გიუთი I 461—478 წმ. ოვანეს I 478—490 ბაბგენი — 490—516 სამველ I 516—526 მუშე I 526—534 საჰაკ II 534—539 ქრისტოფორე I 539—545 გევონდ I 545—548 ნერსეს II 548—557 ოვანეს II 557—574 მოვსეს II 574—604 აბრაჰამ I ალბათანეცი — 607—615 კომიტას I 615—628 ქრისტოფორე II 628—630 ეზრა ფარაჟნაკერტელი — 630—641 ნერსეს III 641—661 ანასტას I 661—667 ისრაელ I 667—677 საჰაკ III 677—703 ეგია I 703—717 იოანე ოძუნელი 717—728 დავით I 728—741 თრდატ I 741—764 თრდატ II 764—767 სიონი I 767—775 ესაი I 775—788 სტეფანოზ I 788—790 ოვაბ I 790—791 სოგომონ I 791—792 გევორქ I 792—795 ოვსეპ II მორიელი 795—806 დავით II 806—833 ოვანეს IV 833—855 ზაქარია I 855—876 გევორქ II 877—897 მაშტოც ელივარდელი 897—898 იოანეს დრასხანაკერტცი 898—929 სტეფანოზ II (რიშტუნი) 929—930 თეოდოროს I (რიშტუნი) 930—941 ეგიშე I (რიშტუნი) 941—946 ანანია I 946—968 ვაჰან I 968—969 სტეფანოზ III 969—972 ხაჩიკ I 973—992 სარქის I 992—1019 პეტროს I 1019—1058 ხაჩიკ II 1058—1065 გრიგოლ II 1066—1105 ბარსეგ I 1105—1113 გრიგოლ III 1113—1166 ნერსეს IV შნორალი 1166—1173 გრიგოლ IV 1173—1193 გრიგოლ V 1193—1194 გრიგოლ VI 1194—1203 ოვანეს VI 1203—1221 კონსტანტინე I 1221—1267 ჰაკობ I 1268—1286 კონსტანტინე II 1286—1289 სტეფანოზ IV 1290—1293 გრიგოლ VII 1293—1307 კონსტანტინე III 1307—1322 კონსტანტინე IV 1323—1326 ჰაკობ II 1327—1341, 1355—1359 მხიტარ I 1341—1355 მესროპ I 1359—1372 კონსტანტინე V 1372—1374 პოღოს I 1374—1382 თეოდოროს II 1382—1392 კარაპეტ I 1393—1404 ჰაკობ III 1404—1411 გრიგოლ VIII 1411—1418 პოღოს II 1418—1430 კონსტანტინე VI 1430—1439 გრიგოლ IX 1439—1441 კირაკოს I 1441—1443 გრიგოლ X 1443—1465 არისტაქეს II 1465—1469 სარქის II 1469—1474 ოვანეს VII 1474—1484 სარქის III 1484—1515 ზაქარია II 1515—1520 სარქის IV 1520—1536 გრიგოლ XI 1536—1545 სტეფანოზ V 1545—1567 მიქაელ I 1567—1576 გრიგოლ XII 1576—1590 დავით IV 1590—1629 მოვსეს III 1629—1632 ფილიპოს I 1633—1655 ჰაკობ IV 1655—1680 ეგიაზარ I 1681—1691 ნახაპეტ I 1691—1705 ალექსანდრე I 1706—1714 ასტვაცატურ I 1715—1725 კარაპეტ II 1726—1729 აბრაამ II 1730—1734 აბრაამ III 1734—1737 ლაზარე I 1737—1751 მინას I 1751—1753 ალექსანდრე II 1753—1755 საჰაკ V 1755 ჰაკობ V 1759—1763 სიმეონ I 1763—1780 გუკას I 1780—1799 ოვსეპ არლუტეანი 1800—1801 დავით V 1801—1807 დანიელ I 1807—1808 ეფრემ I 1809—1830 ოვანეს VIII 1831—1842 ნერსეს აშტარაკელი — 1843—1857 მატევოს I 1858—1865 გევორქ IV 1866—1882 მაკარ I 1885—1891 მკრტიჩ I 1892—1907 მატევოს II 1908—1910 გევორქ V 1911—1930 ჰორენ I 1932—1938 გევორქ VI 1945—1954 ვაზგენ I 1955—1994 გარეგინ I 1995—1999 გარეგინ II 1999. 1. იუსიკ (373—387). 2. ზავენ (387—390). 3. საჰაკ (დაახ. 390—392). 4. ასპურაკ (დაახ. 392—395). აბას 551—595 ვირო 595—629 ზაქარია I 629—644 იოანე I 644—671 უხტანესი 671—683 ელიაზარი 683—689 ნერსეს I 689—706 სიმეონ I 706—707 მიქაელ 707—744 ანასტასე I 744—748 იოსებ I (ოვსეპ) 748—765 დავით I 765—769 დავით II 769—778 მათე I 778—779 მოსე I 779—781 აარონი 781—784 სოლომონ I 784 თედორე 784—788 სოლომონ II 788—789 იოანე II (ოვანესი) 799—824 მოსე II 824 დავით III 824—852 იოსებ II 852—877 სამუილ 877—894 ჰოვან 894—902 სიმეონ II 902—923 დავით IV 923—929 ისააკ (სააკი) 929—947 გაგიკ 947—958 დავით V 958—965 დავით VI 965—971 პეტრე I 971—987 მოსე III 987—993 მარკოზი, იოსებ III, სტეფანე I (993—1079) იოანე III 1079—1121 სტეფან II 1129—1131 გრიგოლ I დაახ.1139 ბეჟგენ დაახ.1140 ნერსეს II 1149—1155 სტეფანე III 1155—1195 იოანე IV 1195—1235 ნერსეს III 1235—1262 სტეფანე IV 1262—1323 სუკიანი და პეტრე II დაახ.1323-1331 ზაქარია II დაახ.1331 დავით VII (?) კარაპეტ 1402—1420 იოანე V დაახ.1426-1428 მათე II დაახ.1434 ათანას II, გრიგოლ II და იოანე VI 1441—1470 აზარია (?) თომა დაახ.1471 არისტაქეს I (?) სტეფანე V დაახ.1476 ნერსეს IV დაახ.1478 შმავონ I დაახ.1481 არაკელ 1481—1497 მათე III დაახ.1488 არისტაქეს II 1515-დაახ.1516 სერგო I (სარქის) დაახ.1554 გრიგოლий III დაახ.1559-1574 პეტრე III 1571 დავით VIII დაახ.1573 ფილიპე (?) იოანე. VII 1574—1584 დავით IX დაახ.1584 ანასტასий II დაახ.1585 შმავონ II 1586—1611 არისტაქეს III დაახ.1588 მელქისეტი დაახ.1593 სიმეონ III დაახ.1616 პეტრე IV 1653—1675 სიმეონ IV 1675—1701 იერემია გასან-ჯალალი 1676—1700 ისაია გასან-ჯალალი 1702—1728 ნერსეს V 1706—1736 ისრაელ 1728—1763 ნერსეს VI 1763 იოანე VIII 1763—1786 სიმეონ V 1794—1810 სერგო II 1810—1828; 1815 წლიდან მიტროპოლიტის ტიტულით. XII-XV საუკუნეებში სომხური სამოციქულო ეკლესიის კათოლიკოსის რეზიდენცია მდებარეობდა კილიკიის სომეხთა სამეფოში. 1441 წელს გადაწყდა სომხური საკათოლიკოსო ტახტის დაბრუნება ეჩმიაძინში. ამის საპასუხოდ კილიკიის სომხური ეკლესიის უმაღლესმა იერარქმა შეინარჩუნა კათოლიკოსის ტიტული. XV საუკუნის შუა წლებიდან ის ექვემდებარეობდა კონსტანტინოპოლის სომხურ საპატრიარქოს. 1915 წელს სომხების გენოციდის შემდეგ მოიშალა კილიკიის საკათალიკოსო სისში და ის მოგვიანებით აღდგა ბეირუთის ახლოს ქალაქ ანტილისიაში. პოღოს (1441—1457). კონსტანტინე (დაახ. 1457—1480). ოვსეპ (დაახ. 1480—1510). ნერსეს (დაახ. 1651). მიქაელი (დაახ. 1750). გარეგინ I — (1983—1995, შემდგომში სრულიად სომხეთის კათოლიკოსი 1995—1999). არამ I (1995 წლიდან). 893 წელს დვინის მიწისძვრამ დაანგრია ქალაქი დვინი და კათოლიკოსის რეზიდენციამ გადაინაცვლა აღთამარის მონასტერში. X საუკუნის მეორე ნახევარში კათოლიკოსის რეზიდენცია გადავიდა ქალაქ ანისის მახლობლად, არგინაში. აღთამარის ეპისკოპოსებს ამის შემდეგაც დიდხანს ჰქონდათ პრეტენზიები სომხურ ეკლესიაში განსაკუთრებულ იერარქიულ მდგომარეობაზე და 1114 წელს აღთამარის ეპისკოპოსმა თავი სომხეთის კათოლიკოსად და პატრიარქად გამოაცხადა. ეს მდგომარეობა დიდხანს არ გაგრძელებულა, მაგრამ აღთამარის ეპისკოპოსებმა კათოლიკოსის ტიტული მაინც დიდხანს შეინარჩუნეს. დავით (დაახ. 1117—1140). ზაქარია. III (1434—1464). სტეფანოზ (დაახ. 1464—1480). გრიგოლ I (1512—1544). გრიგოლ II (დაახ. 1574). მარტიროსი (დაახ. 1655). ნიკოგაიოსი (1743—1754). გრიგოლ IV (1754—1761). თოვმა (1761—1780). სომხური სამოციქულო ეკლესია „რელიგიები საქართველოში“, თბილისი: სახალხო დამცველის ბიბლიოთეკა, 2008. — გვ. 190-203, ISBN 978-9941-0-0902-0.