laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
ნატანები

ნატანები, მოგროსი — მდინარე საქართველოში, გურიის მხარეში. სათავე აქვს მესხეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 2548 მ-ზე, მწვერვალ საყორნიასთან, სოფელ შეკვეთილთან ერთვის შავ ზღვას, სიგრძე 60 კმ, მდინარის აუზის ფართობი 657 კმ². საზრდოობს წვიმის, თოვლისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა — ივლის-აგვისტოში, წყალმოვარდნა — მთელი წლის განმავლობაში. საშუალო წლიური ხარჯი 33,5 მ³/წმ. იყენებენ წისქვილებისთვის და სარწყავად. მნიშვნელოვანი შენაკადებია ბჟუჟი და ჩოლოქი. ნატანები ზემო წელში მთის მდინარის თვისებებს იჩენს, ხოლო ქვემო დინებაში დაბლობის ტიპური მდინარეა. ბერძენი გეოგრაფი არიანე ნატანებს მოიხსენიებს ისისის სახელწოდებით. ნატანები მას ეწოდა იმის გამო, რომ ადგილობრივი მოსახლეობას მდინარეზე დაცურებით გადაჰწონდა ხე-ტყე. ხე-ტყის ნატანი, ანუ ნატანები, მდინარის სახელწოდებად ჩამოყალიბდა. 1817 წელს რუსეთის არმიის შტაბსკაპიტნის, ენსგოლმის მიერ შედგენილი დასავლეთ საქართველოს აღწერილობის თანახმად ნატანებზე საზღვაო ნავები ვაშნარამდე, ზღვიდან 16 კმ დაშორებით ადიოდნენ. 2012 წელს მდინარის შესართავთან ზღვაში, 100 მეტრ სიღრმეზე მეთევზეებმა აღმოაჩინეს ხომალდი, რომელიც სავარაუდოდ ახალი წელთაღრიცხვის II საუკუნით თარიღდება. აფხაზავა ი., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 327. ↑ ენვერ გოგუაძე, „გურიანას ქუეყანა“ — ბათუმი, „ალიონი“ 2001 ↑ ახალი აღმოჩენა - ამჯერად ჩოლოქის შესართავთან, გაზეთი „ალიონი", 1.05.2012. N16, გვ. 1
ნატანები (ოზურგეთის მუნიციპალიტეტი)

ნატანები — თემი ოზურგეთის მუნიციპალიტეტში, მოიცავს სოფლებს: ზემო ნატანები, ქვემო ნატანები (თემის ცენტრი) და შეკვეთილი. ნატანებში დაიბადა ქართველი საბჭოთა ფილოსოფოსი ილია თავაძე. დღევანდელი ნატანების ტერიტორია შედიოდა მიქელგაბრიელის სასოფლო საზოგადოებაში. ამ ტერიტორიას ფლობდნენ თავადი ნაკაშიძეები, ასევე აზნაური ქარცივაძეები და წითლიძეები. 1883 წელს თბილისი-ბათუმის რკინიგზის გაყვანის შემდეგ აშენდა რკინიგზის სადგური ნატანები. რკინიგზის სადგურთან მოქმედებდა ხე-ტყის საწყობი და ტელეგრაფი, იყო ეტლითად და დილიჟანსებით მიმოსვლა ოზურგეთიდან სადგურ ნატანებამდე. 1885-1912 წლებში მიქელგაბრიელის საზოგადოებაში (ომფარეთში) იაკობის მთაზე ნავთობის მოპოვებას ცდილობდა ელიზავეტოპოლის გუბერნატორი ალექსანდრე ნაკაშიძე. ნატანები საბჭოთა პერიოდში ოზურგეთის რაიონის ერთ-ერთი ყველაზე მდიდარი კოლმეურნეობა იყო. 1951 წელს ნატანების სასოფლო საბჭოს ცენტრი მოეწყო ყოფილ სოფელ შავაში. 1953 წელს აშენდა ნატანების კოლმეურნეობის კანტორის შენობა, 50-იანების მეორე ნახევარში კი კულტურის სახლის შენობა. სოფელში მოქმედებდა საავადმყოფო, ციტრუსების შემფუთავი ქარხანა, ჩაის ფაბრიკა, ტუნგის საშრობი ფარდული, დაწყებითი, რვაწლიანი და საშუალო სკოლები, ბიბლიოთეკა. ნატანების ლენინის სახელობის კოლმეურნეობა ფლობდა 382 ჰა ჩაის და 380 ჰა სიმინდის ფართობს, მისი წლიური ფულადი შემოსავალი 1954 წლისთვის 10 მილიონ მანეთზე მეტს შეადგენდა. ნატანები დამეგობრებული იყო უკრაინის სსრ-ს ხერსონის ოლქის გენიჩესკის რაიონის შევჩენკოს კოლმეურნეობასთან და სომხეთის სსრ-ს სოფელ ნალბანდიანთან. 1954 წელს ნატანების მერვე ბრიგადაში ერთ ჰექტარზე გაშენდა „მეგობრობის ბაღი“ და დაიდგა მეგობრობის ობელისკი.1977 წელს ნატანების კოლმეურნეობა ფლობდა 335 ჰა ჩაისა და 115 ჰა ციტრუსის პლანტაციებს. 1980 წელს სოფელში აშენდა გამწმენდი კოლექტორი, რომელიც მახარაძის და ქობულეთის რაიონის დასახლებულ პუნქტებს ემსახურებოდა. ქვემო ნატანები, ადმინისტრაციული შენობა ზემო ნატანები, მეგობრობის ობელისკი კაპროვანი, აგარაკები დუქნები სადგურ ნატანებში, ანტონ გოგიაშვილის ნახატი ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 327. ↑ გაზეთი „ივერია“ N130 გვ. 2 1887 წ. ↑ გაზეთი „ივერია“ N232 გვ. 2 1892 წ. ↑ პ. სალუქვაძე, ნ. ქინქლაძე, გაზეთი „ლენინის დროშა“, N1 გვ. 3 — 1955 წ. ↑ მ. კილაძე, ნ. ქინქლაძე, „სამი ხალხის ძმობის სოფელი — მეგობრობის ბაღი“, გაზეთი „ლენინის დროშა“, N105 გვ. 2 — 1958 წ. ↑ მოსახლეობის საყოველთაო აღწერა 2014. საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური (ნოემბერი 2014). ციტირების თარიღი: 7 ნოემბერი, 2016.
როკე სანტა კრუსი

როკე ლუის სანტა კრუს კანტერო (ესპ. Roque Luis Santa Cruz Cantero, დ. 16 აგვისტო 1981, ასუნსიონი, პარაგვაი) — პარაგვაელი ფეხბურთელი. საფეხბურთო კლუბ „ოლიმპიას“ თავდამსხმელი. 2002, 2006 და 2010 წლების მსოფლიო ჩემპიონატების მონაწილე პარაგვაის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრების შემადგენლობაში. საყოველთაოდ აღიარებულია პარაგვაის ყველა დროის ერთ-ერთ საუკეთესო ფეხბურთელად. საკლუბო კარიერის განმავლობაში იცავდა პარაგვაული, გერმანული, ინგლისური, ესპანური და მექსიკური საფეხბურთო კლუბების ღირსებას. მათ შორის ყველაზე დიდ წარმატებას ასუნსიონის „ოლიმპიას“ და მიუნხენის „ბაიერნის“ რიგებში გამოსვლისას მიაღწია. ასუნსიონის „ოლიმპიას“ შემადგენლობაში რვაჯერ მოიპოვა ქვეყნის ჩემპიონობა. მიუნხენის „ბაიერნის“ რიგებში კი ხუთჯერ გერმანიის ჩემპიონი, ოთხჯერ გერმანიის თასის მფლობელი, ორჯერ გერმანიის ლიგის თასის მფლობელი და თითოჯერ უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგისა და საკონტინენტთაშორისო თასის მფლობელი გახდა. როკე სანტა კრუსი პარაგვაის 20 და 23-წლამდე ფეხბურთელთა ნაკრების წევრი იყო. პარაგვაის ეროვნულ ნაკრებში პირველად 1999 წლის 28 აპრილს, მექსიკის ეროვნული ნაკრების წინააღმდეგ საერთაშორისო ამხანაგურ შეხვედრაში ითამაშა. მატჩი პედრო-ხუან-კაბალიეროში, „ესტადიო რიო პარაპიტიზე“ გაიმართა და პარაგვაელთა გამარჯვებით, ანგარიშით 2–1 დასრულდა. ეროვნული ნაკრების რიგებში უკანასკნელად 2016 წლის 10 ნოემბერს, პერუს ეროვნული ნაკრების წინააღმდეგ მსოფლიო ჩემპიონატის საკვალიფიკაციო შეხვედრაში ითამაშა. მატჩი ასუნსიონში, „ესტადიო დეფენსორეს დელ ჩაკოზე“ გაიმართა და პერუელთა გამარჯვებით, ანგარიშით 4–1 დასრულდა. ოლიმპია ასუნსიონი პარაგვაის პრიმერა დივიზიონი: 1997, 1998, 1999, 2018 აპერტურა, 2018 კლაუსურა, 2019 აპერტურა, 2019 კლაუსურა, 2020 კლაუსურა ბაიერნი მიუნხენი ბუნდესლიგა: 1999–2000, 2000–01, 2002–03, 2004–05, 2005–06 გერმანიის თასი: 1999–2000, 2002–03, 2004–05, 2005–06 გერმანიის ლიგის თასი: 2000, 2004 უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა: 2000–01 საკონტინენტთაშორისო თასი: 2001 პარაგვაი კოპა ამერიკა ვიცე-ჩემპიონი: 2011 ბლეკბერნ როვერსის სეზონის მოთამაშე: 2007–08 პარაგვაის წლის ფეხბურთელი: 1999, 2018 პრემიერლიგის თვის საუკეთესო მოთამაშე: დეკემბერი 2007 პარაგვაის ჩემპიონატის საუკეთესო ბომბარდირი: 2017 ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე: როკე სანტა კრუსი ↑ Roque Santa Cruz, primer goleador guaraní. Bundesliga. ციტირების თარიღი: 16 ივნისი, 2021. ↑ Paraguay 2–1 Mexico, 28 April 1999. AFS. ციტირების თარიღი: 16 ივნისი, 2021. ↑ Paraguay 1–4 Peru, 10 November 2016. AFS. ციტირების თარიღი: 16 ივნისი, 2021.
ალუვიონი

ალუვიონი, ალუვიური ნალექი (ლათ. alluvio — ნარიყი, ნაყარი) — მდინარეული ნალექი. შედგება გამოფიტვით და უშუალოდ მდინარეული წყლის მოქმედებით დაშლილი ქანების სახვადასხვაგვარად დამუშავებული და დახარისხებული მასალისაგან, რომელიც გრანულომეტრიული შედგენილობით შეიძლება იყოს კაჭარი, რიყის ქვა, ხვინჭკა, ქვიშა, თიხნარი და თიხა. მდინარეების ჭალა და ტერასები უმეტესად ამ ნალექებითაა აგებული. ალუვიონისთვის დამახასიათებელია ირიბი შრეობრივობა. ძველ დანალექ წყებებში იგი, ჩვეულებრივ, შეცემენტებულია და წარმოდგენილია მკვრივი ნამსხვრები ქანებით (კონგლომერატებით, ქვიშაქვებით და სხვა). ალუვიონი ზოგჯერ ძვირფას მინერალთა (პლატინა, ოქრო და სხვა) ქვიშრობია. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ., 1975. — გვ. 337.
ნატახტაშდუდი

ნატახტაშდუდი — უღელტეხილი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, ჩხოროწყუსა და მესტიის მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს ეგრისის ქედზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2690 მ. აგებულია იურიული სისტემის ბაიოსური ტუფებით, ტუფ-ბრექჩიებითა და თიხაფიქლებით. შემოსილია ალპური და სუბალპური მდელოებით. ნატახტაშდუდი აკავშირებს მდინარეების ხობისა და თხეიშის (ენგურის მარცხენა შენაკადი) ხეობებს. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 327.
ბენუას მადონა

ბენუას მადონა (იტალ. Madonna Benois; 1478—1480) — იტალიელი მხატვრის ლეონარდო და ვინჩის მიერ სავარაუდოდ 1478 წლის ოქტომბერში შექმნილ ორ მადონათაგან ერთ-ერთი. მეორე უნდა იყოს „მადონა მიხაკით“ მიუნხენიდან. ბენუას მადონა, სავარაუდოდ, ლეონარდოს მისი მასწავლებელი ანდრეა დელ ვეროკიოს დამოუკიდებლად შექმნილი პირველი ნამუშევარი უნდა იყოს. რაც შეეხება მადონას უკბილო ღიმილს, ლეონარდოს სხვა ნახატთა მსგავსად, შესაძლოა ვივარაუდოთ, რომ ის დაუსრულებელია. ლეონარდოსეული მადონასა და ყრმის კომპოზიცია ყვავილებითურთ შემდგომში ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული მოტივი გახდა. ახალგაზრდა მხატვრებმა, მათ შორის რაფაელმა, მრავალჯერ გაიმეორეს ეს მოტივი. საუკუნეების განმავლობაში მადონა ყრმითა და ყვავილებით დაკარგული ეგონათ. მხოლოდ 1909 წელს გამოჩნდა იგი ლეონ ბენუას სენსაციურ გამოფენაში სანქტ-პეტერბურგში, როგორც მისი სიმამრის კოლექციის ნაწილი. ნამუშევარი რუსეთში იტალიიდან ჩამოუტანია განთქმულ კოლექციონერ და ხელოვნებათმცოდნე ალექსანდრე კორსაკოვს 1790-იან წლებში. კორსაკოვის გარდაცვალების შემდეგ მისმა ვაჟმა ნახატი ასტრახანელ ვაჭარ საპოჟნიკოვს მიჰყიდა 1400 მანეთად, რაც საბოლოოდ მემკვიდრეობით ბენუას ოჯახში აღმოჩნდა 1880 წელს. ლეონ ბენუამ 1914 წელს ნახატი საიმპერატორო ერმიტაჟის მუზეუმს მიჰყიდა. მას შემდეგ იგი ამ მუზეუმის მუდმივი კოლექციის ნაწილია სანქტ-პეტერბურგში. შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე „ბენუას მადონა“ ვიკისაწყობში. ბენუას მადონა ერმიტაჟის ოფიციალურ საიტზე A.E. Popham and P. Pouncey, 'Italian drawings in the BM, the fourteenth and fifteenth centuries', London, 1950, I, no. 100, II, pls. XCIV, XCV Feinberg, Larry J.. The young Leonardo : art and life in fifteenth-century Florence. New York: Cambridge University Press, გვ. 83–86. ISBN 1107002397.
ნატახტრისთავი

ნატახტრისთავი — მთა საქართველოში, კახეთის მხარეში. მდებარეობს კახეთის კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე, მდინარეების ბურსისა და ავანისხევის (ალაზნის მარცხენა შენაკადები) წყალგამყოფზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 1580 მ. აგებულია შუაიურული თიხაფიქლებით და ქვიშაქვებით. გუმბათისებრი ფორმისაა. სამხრეთ კალთაზე განვითარებულია ეროზიული ფორმები — ხევები. შემოსილია შერეული ფოთლოვანი ტყით (წიფელი, მუხა, რცხილა, წაბლი და სხვა). სამხრეთ კალთაზე მდელოებია. ჩანგაშვილი გ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 327.
გერმანული ლიტერატურა (750-900)

ადრეული და განვითარებული შუა საუკუნეების გერმანული ლიტერატურა არის ნაწილი ძველი ზემოგერმანული ლიტერატურისა და ქრონოლოგიურად დაახლ. 750-900 წწ., ანუ კაროლინგურ ხანას მოიცავს. ამ ხანაში მთავარი ენა იყო ლათინური და შესაბამისად პოლიტიკის, ადმინისტრირების, ისტორიოგრაფიის, თეოლოგიის და სხვა მეცნიერებათა თითქმის ყველა წყარო და ძეგლი ლათინურ ენაზეა შესრულებული. გერმანულ ენაზე წერილობითი წყაროების შედგენას VIII საუკუნეში მიჰყვეს ხელი. ამ დროის გერმანული ენა წარმოადგენს სხვადასხვა ძველი ზემოგერმანული დიალექტების ნაკრებს, რომლისგანაც მოგვიანებით საშუალო ზემოგერმანული თავისი ვარიანტებითურთ იწყებს განვითარებას. ლათინურ ტექსტებთან შედარებით VIII-XI საუკუნეებში ხალხის ენაზე გაცილებით ნაკლებად წერდნენ. („ხალხის ენა“, როგორც მაშინ უწოდებდნენ theodisca lingua. სავარაუდოდ, სწორედ სიტყვა „თეოდისკასგან“ უნდა ჩამოყალიბებულიყო გერმანელთა დღეს ეთნონიმად არსებული „დოიჩ“-ი .) გერმანულ დიალექტებზე შემონახული წერილობითი წყაროების სიმწირის გამო ამ ხანის ყველა ტექსტს გერმანულ ლიტერატურას მიაკუთვნებენ. მათ შორისაა პოლიტიკური და რელიგიური (ლოცვები, მონანიების ფორმულები, ნათლობის მოწმობები, ფსალმუნები, ქადაგებებები) დანიშნულების ტექსტები, ან ცალკეულ სიტყვათა თარგმანები გლოსებში. ეს ლიტერატურა ძირითადად რელიგიის, სამართლის, საომარი ხელოვნებისა და მისთ. სფეროებს მოიცავდა და ამდენად უშუალო კავშირში იყო ზოგად ისტორიასთან.
ნატბეურის მინის სახელოსნო

ნატბეური, XIII საუკუნის II ნახევარი — XIV საუკუნის დასაწყისი მინის საწარმოს ნაშთი სოფელ ქვემო ნიჩბისიდან 10 კმ-ზე, დამშრალი ხევის — „წიწილის წყაროს“ შუა წელზე (მცხეთის რაიონი). გათხარეს 1972 წელს (ხელმძღვანელი ნ. უგრეხელიძე). ნაგებობა პატარაა (ფართობი 24 კვ. მ). ერთი მხრიდან კლდეზეა მიშენებული. გამოვლინდა ნატეხი ქვებით ამოშენებული მინის სალღობი ქურა — თაკარა. მისი შემადგენელი ნაწილებიდან შემორჩენილი იყო საცეცხლე, ჰაერსადენი საკანი, მინის სალღობი აბაზანა და აბაზანის წინ გამოყვანილი საკვამლე ხვრელი. გამოწვის პროცესი შემდეგნაირად მიმდინარეობდა: კაზმს ათავსებდნენ აბაზანაში, საცეცხლეში შენთებული ძლიერი ცეცხლიჰაერსადენ საკნიდან გადადიოდა და ადნობდა კაზმს, კვამლი კი აბაზანის წინ მოთავსებულ საკვამლეში გადიოდა. მზა ნაწარმის გაცივება ალბათ თაკარის ზედა სართულში ხდებოდა (ამ ნაწილს ჩვენამდე არ მოუღწევია). ნატბეურის თაკარა თავისი კონსტრუქციით გაცილებით რთულია შუა საუკუნეებში ყველა ცნობილ მინის სალღობ ქურასთან შედარებით. მინის წარმოების ნედლეულიდან საყურადღებოა სახელოსნოში ნაპოვნი კაჟი და მანგანუმი. იქვე აღმოჩნდა ქვესანაყი, რკინის კავი და დანა. ნატბეურის მინის საწარმოში მზადდებოდა მინის ჭურჭელი და სამაჯურები. მინა შედარებით მდარე ხარისხისაა, ტიპები ერთფეროვანი. მაგებობის სამხრეთ კედელში კარი იყო, საიდანაც ფერდობზე იყრებოდა საწარმოს წუნდებული ნაწარმი. ნატბეურის საწარმო მინისნივთბით ამარაგებდა მისგან ორიოდე კმ-ზე მდებარე სოფელ ლელობთან არსებულ სამოსახლოს, სადაც ამ სახელოსნოს ნაწარმი აღმოჩნდა. ნატბეურის მინის საწარმოს არსებობა შეუწყვეტია მონღოლთა ერთ-ერთი შემოსევის დროს. უგრეხელიძე ნ, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 327. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 311. „საქართველოს არქეოლოგია“ / რედ: აფაქიძე ა., თბილისი: თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გამომცემლობა, 1959. — გვ. 379-380.
ნატბეურის ვაკე

ნატბეურის ვაკე, ტაფობი ივრის ზეგანზე, განვითარებულია სინკლინურ ნაოჭში. აქვს ახალგაზრდა ნაფენებით ამოვსებული ვაკე ძირი. ნატბეურის ვაკის დასავლეთ ნაწილში მიედინება პერიოდული მცირე მდინარე ქუშისხევი. დაფარულია სტეპის ბალახოვანი მცენარეულობით და მეჩხერი ჯაგეკლიანით. ვაკის დიდი ნაწილი ათვისებულია. უკლება დ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 327.
ამეშა სპენტა

ამეშა სპენტა — ირანულ მითოლოგიაში 6-7 ღვთაება, რომლებიც მთავარი ღმერთის აჰურამაზდას უახლოესი მხლებლები იყვნენ. თავიდან ამეშა სპენტას აღიქვამდნენ როგორც ერთ ღვთაებას, თუმცა შემდეგ გადაიქცა შვიდღვთაება პანთეონად. იგი ითვლებოდა წმინდა სტიქიების მეპატრონედ — ცეცხლის, მეტალების, წყლის, მიწის, ცხოველების და მცენარეების. პანთეონის ყველა ღვთაებას ჰქონდა საკუთარი ყვავილი: თეთრი ან ყვითელი ასმინი, ვარდი, ლილია და ა.შ. ენციკლოპედია „ბრიტანიკა“
პათოლოგიური ანატომია

პათოლოგიური ანატომია, პათოლოგიური მორფოლოგია — მედიცინის დარგი, რომელიც შეისწავლის ადამიანისა და ცხოველის ორგანიზმში პათოლოგიური პროცესების სტრუქტურულ საფუძვლებს და პათოგენეზის მორფოლოგიურ ასპექტს. განარჩევენ ზოგად, სპეციალურ, კლინიკურ და კერძო პათოლოგიური ანატომიას. ზოგადი პათოლოგიური ანატომია შეისწავლის ავადმყოფური პროცესების (სისხლის მიმოქცევის მოშლა, დისტროფია, ანთება, სიმსივნე და სხვა) მორფოლოგიას. სპეციალური პათოლოგიური ანატომია შეისწავლის ავადმყოფობის სტრუქტურული საფუძვლების დინამიკას კლინიკურ გამოვლინებებთან კავშირში, აგრეთვე ავადმყოფობის გამოსავალსა და მიზეზებს. კერძო პათოლოგიური ანატომია შეისწავლის სხვადასხვა ორგანოში განვითარებულ პათოლოგიურ ცვლილებებს. კლინიკური პათოლოგიური ანატომია ითვალისწინებს პათოლოგიურ პროცესთა და ავადმყობათა მაკრო- და მიკრომორფოლოფიურ დიაგნოსტიკას, ავადმყოფობათა კატეგორიებად დაყოფას, კლინიკური და პათოლოგანატომიის დიაგნოზის დაპირისპირებას, პათოლოგანატომიის დოკუმენტაციას, კლინიკურ-პათოლოგანატომიის კონფერენციების ორგანიზაციასა და ჩატარებას და სხვა. პათოლოგიური ანატომია შეისწავლის გვამს, ბიოფსიურ, ქირურგიულ და ექსპერიმენტულ მასალას, რისთვისაც იყენებს პათოლოგანატომიური გაკვეთის, ბიოფსიის, ექსპერიმენტული, მაკრო- და მიკრომორფოლოგიურ მეთოდებს. College of American Pathologists American Board of Pathology CYTOPATHNET Online Resource Center for Cytopathology დაარქივებული 1996-12-25 საიტზე Wayback Machine. Histology Group of Victoria Incorporated დაარქივებული 2019-03-15 საიტზე Wayback Machine. Flickr group: Pathology and Lab Medicine
ნატურალიზაცია (ბიოლოგია)

ნატურალიზაცია (ფრანგ. naturalisation < ლათ. naturalis — ბუნებრივი), მცენარეთა და ცხოველთა ინტროდუქციის ერთ-ერთი შედეგი, რომლის დროსაც შესაძლებელია ორგანიზმების ნივთიერებათა ცვლის შეცვლა, მაგრამ ეს ცვლილებები განისაზღვრება ორგანიზმის რეაქციის ნორმით. მაგ., სარეველა მცენარეებს და მავნებელ ცხოველებს გენოტიპის ფართო რეაქციის ნორმა აქვთ და ვრცელდებიან დედამიწის ზედაპირის სხვადასხვა ადგილში. ამ დროს პოპულაციის ან სახეობის გენეტიკური სტრუქტურა არ იცვლება. ზოგჯერ ნატურალიზაციაში იგულისხმება მცენარეების ან ცხოველების გადასახლება ისეთ ადგილებში, რომლებიც საცხოვრებელი პირობებით ემსგავსება მათ სამშობლოს. ქსე, ტ. 7, გვ. 329, თბ., 1984
ნაურცევი

ნაურცევი — მთა საქართველოში, იმერეთის მხარეში, საჩხერის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს რაჭის ქედის სამხრეთ ტოტზე, მდინარეების ჩიხურისა და ჯრუჭულის (ყვირილის მარჯვენა შენაკადები) წყალგამყოფზე, საჩხერის ჩრდილოეთით. სიმაღლე ზღვის დონიდან 1398 მეტრი. აგებულია შუაიურული პორფირიტული წყებით. შემოსილია ფართოფოთლოვანი ტყით. მარუაშვილი ლ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 332.
მითრიდატე VI ევპატორი

მითრიდატე VI ევპატორი, დიონისე, მითრიდატე დიდი (Mithridatēs Eūpatōr Dionysos; დ. ძვ. წ. 132 — გ. ძვ. წ. 63) — პონტოს მეფე ძვ. წ. 121-იდან (ფაქტობრივად, ძვ. წ. 111-იდან) — როდესაც მამამისი, მითრიდატე V ევერგეტი, შეთქმულებმა მოკლეს, მითრიდატე VI გაიქცა და 10 წლის მანძილზე იმალებოდა. ძვ. წ. 111 დაბრუნდა პონტოს დედაქალაქ სინოპში, სიკვდილით დასაჯა დედა ლაოდიკე და მისი მომხრეები, დაახოცვინა ძმები და შეუდგა მეფობას. მემკვიდრეობით მიიღო შედარებით მცირე სამეფო, მაგრამ მალე გააფართოვა მისი საზღვრები; ძვ.წ. 111—110 შემოიერთა მცირე არმენია, დაიპყრო კოლხეთი, ძვ. წ. 107 — ბოსფორის სამეფო და ყირიმის ბერძნული ქალაქები; ცდილობდა მთელი შავიზღვისპირეთის ერთ სახელმწიფოდ გაერთიანებას და აზიიდან რომაელთა განდევნის მიზნით კავშირი შეკრა შავი ზღვის დასავლეთ სანაპიროს ბერძნული ქალაქ-სახელმწიფოებთან; გარკვეული დროით კაპადოკია და ბითვინიაც შემოიერთა. დაახლოებით ძვ. წ. 95 ხელშეკრულება დადო ტიგრან II-თან. ძვ.წ. 89—85 ებრძოდა რომს (I მითრიდატული ომი), მცირე აზიიდან განდევნა რომაელები და საბერძნეთში გადავიდა, მაგრამ დამარცხდა და დაპყრობილი ტერიტორიები დათმო. ძვ.წ. 83—81 უმნიშვნელო შეტაკება ჰქონდა რომთან (II მითრიდატული ომი); ძვ. წ. 74 დაიწყო მისი III ომი რომთან. რომაელთა სარდალმა ლუკულუსმა მითრიდატე VI დაამარცხა და აიძულა სომხეთში გაქცეულიყო, სადაც მან ტიგრან II-თან ერთად განაგრძო რომაელებთან ომი. დროებით დაიბრუნა პონტოს სამეფო, მაგრამ ძვ. წ. 66 პომპეუსმა კვლავ დაამარცხა. მითრიდატე VI-მ თავი შეაფარა ჯერ კოლხეთს, შემდეგ — ბოსფორს, სადაც რომაელებთან ახალი ბრძოლებისათვის ემზადებოდა. ძვ. წ. 63 მას აუჯანყდა ვაჟიშვილი ფარნაკე. ბრძოლაში მითრიდატე VI დაიღუპა. მითრიდატე VI იყო ენერგიული, ფიზიკურად ძლიერი განათლებული პიროვნება, (ფლობდა 22 ენას), ნიჭიერი მხედართმთავარი და პოლიტიკოსი, ამასთანავე ძალზე მკაცრი და შეუბრალებელი. მის დროს პონტოს სამეფო ვრცელ სახელმწიფოს წარმოადგენდა, რომლის შემადგენლობაში შევიდნენ სხვადასხვა ხალხები და ტომები, მათ შორის ქართველური ტომებიც. თეიმურაზ ბატონიშვილის მიერ ლომოური ნ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 684. Вопрос о происхождении митридата великаго პონტოს მეფეების სია დაარქივებული 2019-01-30 საიტზე Wayback Machine.
ნაუტილოიდეები

ნაუტილოიდეები (Nautiloidea), უხერხემლოთა ზერიგი თავფეხიანების კლასისა. ნაუტილოიდეების რბილი სხეული საკნებად დაყოფილ ნიჟარაშია მოქცეული. ხოხავენ ან ცურავენ ფსკერზე. უძველეს ნაუტილოიდეებს სწორი ნიჟარა ჰქონდათ, კარბონული პერიოდიდან კი ერთ სიბრტყეში სპირალურად დახვეულნიჟარიანი ფორმები გაბატონდნენ. ნაუტილოიდეები წარმოიშვნენ კამბრიულ პერიოდში. წარმოდგენილი იყვნენ 700-მდე გვარის 200--ზე მეტი სახეობით. განვითარების მაღალ დონეს მიაღწიეს დევონურ პერიოდში. მეზოზოურ ერასა და პალეოგენურ პერიოდში კი მათმა რიცხვმა იკლო. დღეს მხოლოდ ერთი გვარი (Nautilus) გვხვდება. მჭედლიძე გ., ქსე, ტ. 7, გვ. 332, თბ., 1984
ნაუტილუსი

ნაუტილუსი (ლათ. Nautilus) — უხერხემლოთა გვარი თავფეხიანების კლასისა. ნაუტილუსი ოთხლაყუჩიანთა ქვეკლასის ერთადერთი თანამედროვე ჯგუფია. აქვს გარეგანი, სპირალურად დახვეული, საკნებიანი ნიჟარა, რომლის დიამეტრია 30 სმ. საკნებს ჰიდროსტატიკური აპარატის დანიშნულება აქვს. ნაუტილუსის რამდენიმე სახეობა გავრცელებულია ინდოეთის ოკეანეში და წყნარი ოკეანის დასავლეთ ნაწილში. ნაუტილუსი ფსკერზე ხოხავს ან წყლის ზედაპირზე დაცურავს, იკვებება წვრილი კიბოსნაირებით და თევზებით. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 332.
ნაფარეულის მევენახეობის საბჭოთა მეურნეობა

ნაფარეულის მევენახეობის საბჭოთა მეურნეობა — ყოფილი ნაფარეულის მეურნეობა, რომელიც შეიქმნა 1921 წელს ერთ-ერთი საუფლისწულო მამულის ბაზაზე. ნაფარეულის, წინანდლის, მუკუზნის, ვაზისუბნის მამულები ასი წლის წინათ ეკუთვნოდა ა. ჭავჭავაძეს, რომელსაც მილიონი მანეთის ბანკის სესხი აუღია და მთლიანად ამ მამულების განვითარებისათვის მოუხმარებია. ნაფარეულის მევენახეობის საბჭოთა მეურნეობის ძირითადი მიმართულება იყო მევენახეობა. დამხმარე დარგები იყო მეხილეობა, მეცხოველეობა და მემინდვრეობა. ნაფარეულის მეურნეობა ნაფარეულის მევენახეობის საბჭოთა მეურნეობად გადაკეთდა 1921 წელს, საქართველოში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ. 1953 წელს მეურნეობას გადაეცა 120 ჰა ტერიტორია, დაიწყეს ვენახების გაშენება. 1957 წელს მეურნეობას შეუერთდა მ. ცხაკაიას სახელობის კოლმეურნეობა. ამის შემდეგ მისი ფართობი მოსახლეობის საკარმიდამო ნაკვეთების (198 ჰა) ჩათვლით 2220 ჰა-მდე გაიზარდა. სოფლის მეურნეობის სავარგულებს ეჭირა 1540 ჰა, აქედან ვაზის კულტურას – 1247 ჰა. მეურნეობას ჰქონდა ბაგა-ბაღი, საბავშვო ბაღი, კულტსახლი, რადიოკვანძი, ფოსტა-ტელეგრაფის კანტორა, სამკითხველო, აბანო, მუშათა სასადილო, საბინაო ფონდი. თათარაშვილი ს., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 332.
დესნა (დნეპრის შენაკადი)

დესნა — მდინარე რუსეთსა და უკრაინაში, დნეპრის მარცხენა ყველაზე დიდი შენაკადი. სიგრძე 1130 კმ, აუზის ფართობი 88,9 კმ2. სათავე აქვს სმოლენსკის მაღლობზე, რუსეთში სმოლენსკის ოლქში. მიედინება რუსეთის ბრიანსკის ოლქში და ძირითადად უკრაინაში ჩერნიგოვისა და კიევის ოლქებში. უერთდება დნეპრს კიევის ზემოთ. ზემო დინებაში დაბალი და ჭაობიანი ნაპირები აქვს, ბრიანსკის ქვემოთ მარჯვენა ნაპირი შედარებით მაღალია. მდინარე სეიმის შეერთბის შემდეგ ხეობა ფართოვდება, მდინარე იტოტება, ქმნის ნამდინარევებსა და ტბებს. დესნას კალაპოტი ქვიშიანი, დაკლაკნილი და არამყარია, ბევრია თავთხელი. იყინება დეკემბრის პირველ დეკადაში, ყინულძვრა — აპრილის დამდეგს. გაზაფხულზე იცის ძლიერი წყალდიდობა, გადმოდის ნაპირებიდან და ფარავს დიდ ტერიტორიას. საშუალო წლიური ხარჯი შესართავთან 360 მ3/წმ. უძველესი დროიდან დესნა მნიშვნელოვანი სატრანსპორტო მაგისტრალი იყო, რომელზედაც გადიოდა სავაჭრო გზები დონისაკენ (შენაკად სეიმით) და ოკისაკენ (შენაკად ბოლვათი). სანაოსნოა ნოვგოროდ-სევერსკამდე (შესართავიდან 535 კმ), არარეგულარული ნაოსნობაა ჟუკოვკამდე (ბრიანსკის ზემოთ). მთავარი ნავმისადგომებია: ნოვგოროდ-სევერსკი, მაკოშინო, ჩერნიგოვი, ოსტიორი, ჟუკინი. მარჯვენა: სუდოსტი, სნოვი მარცხენა: ბოლვა, ნავლია, ნერუსა, სეიმი, ოსტიორი. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 3, თბ., 1978. — გვ. 481.
ნაფოტა

ნაფოტა (ლათ. Rutilus) — თევზების გვარი კობრისებრთა ოჯახისა. მათი სხეულის სიგრძე 25 სმ, იშვიათად 50 სმ. მასა 500 გ აღწევს. ნახევრად გამსვლელი და მტკნარი წყლის ფორმებია. გვარში 10-მდე სახეობაა, რომელთაგან საქართველოში (რიონში, ტეხურში, ენგურში, ხობში, ბებესირის და პალიასტომის ტბაში) გვხვდება 2: ნაფოტა (Rutilus rutilus) და მორევის ნაფოტა (Rutilus frisi). მტკვარში, ხრამში, ალაზანში, თბილისის ზღვაში, ჯანდარის ტბაში გვხვდება ნაფოტას ქვესახეობა მტკვრის ნაფოტა (Rutilus rutilus caspius). ნაფოტა სარეწაო მნიშვნელობის თევზებია (ვობლა, ტარანი). იყენებენ ნედლს, შებოლილს, დამარილებულს. დემეტრაშვილი მ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 333.
ნაქალაქარი

ნაქალაქარი — თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფლების ზემო ნაქალაქარისა და ქვემო ნაქალაქარის ძველი სახელწოდება. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 334.
ნაქალაქარი (არქეოლოგია)

ნაქალაქარი — ძველი ქალაქის ნაშთები, არქეოლოგიურ ძეგლთა ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი კატეგორია. ნაქალაქართა გათხრები განსაკუთრებით დიდი მოცულობისა და მრავალმხრივ ინფორმაციას იძლევა ძველი საზოგადოებათა კულტურის და ყოფის შესახებ. გამოვლინდა ხოლმე თავდაცვითი ნაგებობების სისტემა, საკულტო, საზოგადოებრივი, საცხოვრებელი და სამეურნეო დანიშნულების ნაგებობათა ნანგრევები, სავაჭროების, სახელოსნოების, წყალსადენების, კანალიზაციისა და სხვა. ნაშთები, სამეურნეო დანიშნულებისა და საოკახო ნივთები, მონეტები, ხელოვნებისა და ეპიგრაფიკის ძეგლები და ა. შ. ნაქალაქარებისახლოს ჩვეულებრივ სამაროვნებიც გვხვდება. უძველესი ნაქალაქარები ცივილიზაციის უძველეს კერებთანაა დაკავშირებული (მესოპოტამია, ეგვიპტე, მცირე აზია, ინდის ველი, ჩინეთი, ეგეოსის სამყარო). ანტიკურ ხანაში და შუა საუკუნეებშიც კი ნაქალაქარები ცნობილია ძვ. სამყაროს თითქმის მთელ ტერიტორიაზე, ევრაზიის უკიდურესი ჩრდილოეთისა და სამხრეთ აფრიკის გაყოლებით. ქ. კოლუმბის წინადროინდელ ამერიკაში ნაქალაქარები დატოვეს აცტეკებმა, ინკებმა, მაიას ტომებმა. ყოფილ სსრკ-ის ტერიტორიაზე უძველესი ნაქალაქარები ძვ. წ. I ათასწლეულით თარიღდება და ცნობილია შუა აზიისა და ამიერკავკასიასში (ყარათეფე, არგიშთიხინილი, თეიშებაინი და სხვა). ანტიკურ ხანაში (ძვ. წ. VI - ახ. წ. IV სს.) საქალაქო ცივილიზაციამ მოიცვა ჩრდილოეთ შავისღვისპირეთიც (ოლბია, პანტიკაპეონი, ფანაგორია, ქერსონესი და სხვა). საქართველოში უძველესი ნაქალაქარები ანტიკური ხანისაა (ფაზისი, ვანი, დიოსკურია, მცხეთა, ურბნისი, უფლისციხე). გარეგნული ნიშნებით ნაქალაქარები ერთმანეთისაგან განსხვავდება იმის მიხედვით, თუ რომელ ეპოქას განეკუთვნება და სად მდებარეობს. დაბლობში განლაგებულია უძველესი ნაქალაქარები უმეტესად გორებს და გორების სისტემებს წარმოადგენს. ანტიკური ხანისა და შუა საუკუნეების ნაქალაქარებზე ზოგჯერ გათხრებამდეც შეიმჩნევა ხოლმე ცალკეულ შენობათა, განსაკუთრებით ციხე-გალავნებისა და საკულტო ნაგებობათა ნანგრევები. გაგოშიძე ი., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 333-334.