მეგრული გრამატიკა

მეგრული ერთ-ერთი ქართველური ენაა. ზოგჯერ ზანური ენის ჩრდილოურ დიალექტად მოიაზრება. იგი ძირითადად დასავლეთ საქართველოშია გავრცელებული (სამეგრელოსა და აფხაზეთში). აფხაზეთში 1990-იან წლებში მოწყობილი ქართველთა ეთნოწმენდის შედეგად, რომელთა დიდი უმრავლესობაც მეგრელი იყო, ამ კუთხეში მეგრულად მოსაუბრეთა რიცხვი დრამატულად შემცირდა. მეგრულის კილოებია ზუგდიდურ-სამურზაყანული და სენაკურ-მარტვილური, რომლებიც უაღრესად ახლოსაა ერთმანეთთან. მეგრულში ხუთი ძირითადი ხმოვანია - ა, ე, ი, ო, უ და ერთი მეორეული - ჷ (მხოლოდ ზუგდიდურ-სამურზაყანულში), რომელიც ი და უ ხმოვანთა დასუსტების შედეგია. თანხმოვანთა შემადგენლობა მეგრულში თითქმის იგივეა, რაც ლაზურში, ქართულსა და სვანურში. ი და უ ხმოვანთა რედუცირება ზუგდიდურ-სამურზაყანულში ი და უ ხშირად სუსტდება და იძლევა ჷ-ს. ხმოვანთა ასიმილაცია აე → ეე → ე აი → ეე → ე აო → აა → ა ოა → აა → ა ოო → აა → ა ოუ → უუ → უ გ-ს ცვლილება თანხმოვნის წინ თანხმოვანთა წინ გ → რ. ყ თანხმოვნის პოზიციური ცვლილება ხმოვნისწინა და ხმოვანთაშორის პოზიციებში ყ → ჸ. ვ თანხმოვნის წინ: ყ → ჸ/კ. თანხმოვანთა რეგრესიული ასიმილაცია გავრცელებული ტიპებია: ყრუ/მჟღერი თანხმოვნების გამჟღერება/დაყრუება მჟღერ/ყრუ თანხმოვანთა წინ. გლოტალიზებულთა გავლენით წინმსწრებ თანხმოვანთა გლოტალიზება. პროგრესული დისიმილაცია თუკი ფუძე შეიცავს რ-ს, -არ და -ურ სუფიქსების დართვისას ამ სუფიქსთა რ იქცევა ლ-დ. მაგ. ხორგა → ხორგ-ულ-ი („ხორგული/ხორგელი“). წესი არ მოქმედებს, თუკი რ-ს შემდეგ ფუძეში ლ-ც გვხვდება. მაგ. მარტვილ-ი → მარტვილ-ურ-ი („მარტვილური/მარტვილელი“) პროგრესული დეზაფრიკატიზაცია წინამავალი ყრუ აფრიკატის ან ყრუ სიბილანტის გავლენით შესაძლოა მომდევნო აფრიკატი ჯ გამარტივდეს: ჯ → დ. მაგ. ორცხონჯი → ორცხონდი „სავარცხელი“, ჭანჯი → ჭანდი „ბუზი“, ისინჯი → ისინდი „ისარი“ და სხვ. ლ-ს ტრანსფორმაცია მეგრულის ყველა კილოკავში თანხმოვნის წინ ლ → რ. მარტვილურში სიტყვის დასაწყისში ხმოვნის წინ - ლ → ჲ → ∅ და ხმოვანთა შორის - ლ → ∅ ვ-ს გაქრობა ხმოვანთა შორის ხმოვანთა შორის ძირეული ვ ქრება. მაგ. ხვავი (ქართ.) → *ხვაი → ხვეე (id.), მტევანი (ქართ.) → ტიანი (id.) და სხვ. ფონეტიკური დანამატი ნ ხშულთა და აფრიკატთა წინ შესაძლოა წარმოიქმნას ფონეტიკური დანამატი ნ (ლაბიალთა წინ ნ → მ). მეგრული იწერება ქართული ანბანით. მეგრულში ცხრა ბრუნვაა: სახელობითი, მოთხრობითი, მიცემითი, ნათესაობითი, მიმართულებითი, დაშორებითი, მოქმედებითი, ვითარებითი და დანიშნულებითი. მრავლობითის საწარმოებლად სუფიქსი -ეფ ჩაისმის ფუძესა და ბრუნვის ნიშანს შორის. მეგრულში, ისევე როგორც სხვა ქართველურ ენებში, ობიექტები იყოფა გონიერთა (კითხვა „მი?“ [ვინ?]) და არაგონიერთა (კითხვა „მუ?“ [რა?]) კლასებად. გრამატიკული სქეს-კატეგორია არ არსებობს. ზედსართავი მეგრულში არსებითი სახელივით იბრუნება. მეგრული რაოდენობითი რიცხვითი სახელები უპირატესად საერთო-ქართველური მემკვიდრეობაა, ართ-ის (ერთი) და ეჩ-ის (ოცი) გარდა, რომლებიც მხოლოდ ქართ-ზანურ დონეზე აღდგება, ვინაიდან არ მოეპოვებათ კანონზომიერი შესატყვისები სვანურში. მეგრულსა და ლაზურში რიგობითი რიცხვითი სახელები იწარმოება მა-...-ა ცირკუმფიქსის საშუალებით, რომელიც საერთო-ქართველური მემკვიდრეობაა, ვინაიდან კანონზომიერი შესატყვისები მოეძებნება სვანურსა და ქართულში (მე-...-ე ორივეგან) წილადი რიცხვითი სახელების წარმოება მეგრულსა და ლაზურში ძველქართულისა და სვანურის მსგავსია. მეგრულში ზმნამ შეიძლება გამოხატოს ერთი, ორი, ან სამი გრამატიკული პირი. მოქმედი პირია სუბიექტი, ხოლო მოქმედება ხდება ობიექტების მიმართ (პირდაპირ ან ირიბად). პირი შეიძლება იყოს მხოლობითი ან მრავლობითი. პირთა რაოდენობის შესაბამისად, ზმნები იყოფა ერთ-, ორ- და სამპირიან ზმნებად. ერთპირიან ზმნას გააჩნია მხოლოდ სუბიექტი და ყოველთვის გარდაუვალია. ორპირიან ზმნას გააჩნია სუბიექტი და ერთ-ერთი ობიექტი (პირდაპირი ან ირიბი): პირდაპირი ობიექტის შემთხვევაში ზმნა გარდამავალია; თუ ობიექტი ირიბია - გარდაუვალი. სამპირიან ზმნას გააჩნია ერთი სუბიექტი და ორივე ობიექტი (პირდაპირიც და ირიბიც) და ყოველთვის გარდამავალია. სუბიექტებისა და ობიექტების გამოსახატად გამოიყენება შესაბამისი აფიქსები. თანხმოვნის წინ პირის ნიშნები ვ- და გ- შეიძლება გარდაიქმნას ფონეტიკურად: ვ- → ბ- (ზუგდიდურ-სამურზაყანულში) გ- → რ- (ყველა კილოკავში) მეგრულში, შესაბამისი ნიშნების მეშვეობით, ზმნას შეუძლია დანიშნულების ოთხი ტიპის გამოხატვა, რასაც ქცევა ეწოდება: სათავისო — მოქმედება განკუთვნილია საკუთარი თავისთვის, სასხვისო — მოქმედება განკუთვნილია სხვა (მესამე) პირისთვის, სასხვისო-პასიური — მოქმედება განკუთვნილია სხვისთვის, იმავდროულად სუბიექტის პასიურობის გამოხატულებით, საარვისო — ნეიტრალურია დანიშნულების თვალსაზრისით. სულ ოცი მწკრივია მეგრულში, რომლებიც ოთხ სერიად ჯგუფდება. თხრობითი თხრობითი კილო გულისხმობს, რომ ზმნით გამოხატული მოქმედება ნამდვილ ფაქტად უნდა იქნას აღქმული. კითხვითი კითხვითი კილოს გამოხატვის ორი გზაა მეგრულში: კითხვითი სიტყვით. მაგ. მი? (ვინ?), მუ? (რა?), სო? (სად?), მუჟამს? (როდის?), მუჭო? (როგორ?) და სხვ. ეს წესი საზიაროა დანარჩენ ქართველურ ენებთან. კითხვითი ნაწილაკით -ო, რომელიც ზმნას ბოლოში დაერთვის. მახვილი ამ ნაწილაკის წინმსწრებ მარცვალს მოუდის. შდრ. ლაზური -ი, ძველქართული -ა და სვანური -მა/-მო/-მუ კითხვითი ნაწილაკები. იმპერატივი გამოხატავს ბრძანებას ან (მო)თხოვნას. მე-2 პირის მიმართ მე-2 სერიის წყვეტილის ფორმა გამოიყენება, ხოლო სხვა დანარჩენ შემთხვევებში – II კავშირებითი. კავშირებითი გამოხატავს შესაძლებლობას, სურვილს, ნატვრას. კავშირებითი კილო მეგრულში კავშირებითი მწკრივებით გადმოიცემა. პირობითი ასახავს პირობას ფაქტის საწინააღმდეგოდ. იწარმოება სუფიქსით -კო(ნი), რომელიც ზმნას დაერთვის. მეგრულში ზმნას შეიძლება გააჩნდეს ორი ასპექტი: სრული ან უსრული. თუ მოქმედებას ბოლო უჩანს, ასპექტი სრულია. წინააღმდეგ შემთხვევაში - უსრული. სრული ასპექტი მეგრულში, დანარჩენი ქართველური ენების მსგავსად, ზმნაზე ზმნისწინის დართვით იწარმოება. II, III და IV სერიებში ზმნებს თანაბრად აქვთ ორივე ასპექტის ფორმა, ხოლო I სერიაში მწკრივები ასპექტებს შორისაა გადანაწილებული. მეგრული ენა ჩიქობავა, არნოლდ (1936). ლაზურის გრამატიკული ანალიზი ტექსტებითურთ.  ჩიქობავა, არნოლდ (1938). ჭანურ-მეგრულ-ქართული შედარებითი ლექსიკონი.  ფენრიხი, ჰ. & სარჯველაძე, ზ. (2000). ქართველური ენების ეტიმოლოგიური ლექსიკონი.  ქაჯაია, ოთარ (2001-2002). მეგრულ-ქართული ლექსიკონი.  კარტოზია, გურამ (2005). ლაზური ენა და მისი ადგილი ქართველურ ენათა სისტემაში.  კლიმოვი, გიორგი (1964). ქართველური ენების ეტიმოლოგიური ლექსიკონი (რუსული).  კლიმოვი, გიორგი (1998a). ქართველური ენების ეტიმოლოგიური ლექსიკონი. Mouton de Gruyter.  კლიმოვი, გიორგი (1998b). მოსოფელიშ ნინეფი: კავკაციური ნინეფი (რუსული). Academia.  მარრი, ნიკოლოზ (1910). ჭანურის (ლაზურის) გრამატიკა ქრესტომათიითა და ლექსიკონით (რუსული). . ყიფშიძე, იოსებ (1914). მეგრული (ივერიული) ენის გრამატიკა ქრესტომათიითა და ლექსიკონით. . (რუსული)(მეგრული) შანიძე, აკაკი (1973). ქართული ენის გრამატიკის საფუძვლები.  თოფურია, ვარლამ & ქალდანი მ. (2000). სვანური ლექსიკონი.