ძეგლისდება (გიორგი ბრწყინვალე)

ძეგლის დადება მეფეთ მეფის გიორგის მიერ — XIV საუკუნის, გიორგი V ბრწყინვალის მეფობის პერიოდში შედგენილი ქართული სამართლის წიგნი. განკუთვნილი იყო აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთისათვის, სადაც ამ დროისათვის სრული ანარქია სუფევდა. მეფე ადგილზე გაეცნო მდგომარეობას, რის შემდეგაც მოიწვია საკანონმდებლო კრება სპეციალური ნორმატიული დოკუმენტის შესადგენად. იგი შედგება პრეამბულისა და 46 („მვ“) მუხლისაგან. საოჯახო და სამოქალაქო სამართალს 4 მუხლი ეთმობა, დანარჩენი სისხლის სამართალია. ჩამოთვლილია სხვადასხვა სახის დანაშაული და მათი შესაბამისი სასჯელი, რომელთაგან აღსანიშნავია: გაძევება, მამულის ჩამორთმევა, ჯარიმა, ბეგარა, გაპარსვა და სხვ. ძეგლისდების ძირითადი მიზანი აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთში წესრიგის დამყარება იყო. მას შემდეგ, რაც გიორგი V ბრწყინვალემ დასავლეთ საქართველო შემოიერთა, ძირითადი ყურადღება იმ პერიოდისათვის შედარებით ჩამორჩენილ კუთხეზე — აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთზე გადაიტანა. მთიულეთში ხელისუფლების ადგილობრივი ორგანოების წინააღმდეგ გამოსვლებს ჰქონდა ადგილი, გახშირებული იყო მკვლელობა და სხვა სახის დანაშაულები. ძეგლის შედგენის მიზეზად მის შესავალშიც მთიულეთში არსებული არეულობაა დასახელებული. როგორც წყაროებითაა ცნობილი, მეფე გიორგიმ პირადად შემოიარა მთიულეთი, იქიდან თბილისში ჩამოიყვანა წარმომადგენლები და მოიწვია დარბაზი, რომელზეც შედგენილ იქნა სამართლის წიგნი — „ძეგლის დადება“. ძეგლის შედგენის თარიღად ასახელებენ 1334-1335 წლებს. ძეგლისდება 46 მუხლისაგან შედგება. ჩამოთვლილია შემდეგი სახის დანაშაულებები: მკვლელობა — ერისთავის (მუხ. 1), გამგებლის (მუხ. 2-5), ხევისბერის, მისი ნათესავის ან განაყოფის (მუხ. 6–10), ჰეროვანის, ციხისთავის, დედ–მამისა და ძმის (მუხ. 11–15–17); სამხედრო ვალდებულებისათვის („სალაშქრო საქმისათვის“) თავის არიდება (მუხ. 19–20); ცოლის გაშვება და მოტაცება (მუხ. 21–25, 29); ციხის დაქცევა (მუხ. 26); თავდასხმა (მუხ. 28); უარზანგობა (უპატიობა) (მუხ. 30); დაჭრა და ასოთ მიღება (მუხ. 31–39); ასაბიას მოკვლა ან დაჭრა (მუხ. 40); ამიერთ და იმიერთ (ხევის) ერთმანეთთან სამტროდ მიდგომა (მუხ. 42); მეკობრეობა (მუხ. 43–44); ვალი და პროცენტი (მუხ. 46); გაყრა (მუხ. 18); ბეითალმანი ქონება (მუხ. 27); მოხუცი მამისა და შვილის ურთიერთობა (მუხ. 16). ამათგან სამოქალაქო სამართალს ეხება მხოლოდ ოთხი მუხლი: მე–16, მე–18, 27–ე და 45–ე. დანარჩენი 41 მუხლი კი სისხლის სამართლის დანაშაულებს განიხილავს. ძეგლის დადებით შურისძიება შეზღუდულია, თუმცა სრულად აკრძალული არაა. შურისძიება გარკვეულ შემთხვევაში დანაშაულად არ განიხილება და გამართლებულია. მაგალითად, ძეგლის მიხედვით, ვისაც ცოლი მოსტაცეს, უფლე ეძლევა ერთი წლის განმავლობაში მომტაცებელს უპასუხოს დაწვით, მოტაცებით ან დარბევით (მუხ. 22, 25, 29); სასამართლოში სამჯერ გამოძახებისა და სამჯერვე უარყოფითი პასუხის მიღების შემთხვევაში პირს უფლება აქვს თავს დაესხას მოპასუხეს (მუხ. 28); თუკი ვინმეს რამე მოპარეს, მან ამის შესახებ ხევისბერთან ან გამგებელთან უნდა განაცხადოს და მოითხოვოს ნივთის უკან დაბრუნება. არ დაბრუნების შემთხვევაში მას შეუძლია იხმაროს ძალა, რაც თავდასხმად არ ჩაითვლება (მუხ. 54). შურისძიება და თვითგასწორება დაშვებულია, თუმცა იგი შეზღუდულია ერთი მხრივ დროით, მეორე მხრივ ხელისუფლებით. გარდა ამისა, თვითგასწორებას აქვს მხოლოდ პიროვნული ხასიათი და შურისძიება გვარზე არ გადადის, რაც გვაროვნული წყობილების დროს იყო დამახასიათებელი. ფურცელაძე დ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 266. ფურცელაძე დ., ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 2, თბ., 2012. — გვ. 26. Уложение Георгия V-го Блистательного. Тб. Мецниереба. 1988 (Пурцеладзе Д. Л.) ს. კაკაბაძე, „ძეგლის დადება გიორგი ბრწყინვალის მიერ“, თბ., 1913 ↑ 1.0 1.1 1.2 1.3 ივ. სურგულაძე, ქართული სამართლის ისტორიის ნარკვევები I, თბილისი, 2000, გვ. 79 ↑ ი. დოლიძე, გიორგი ბრწყინვალის სამართალი, 1957, გვ. 15. ↑ ივ. სურგულაძე, ქართული სამართლის ისტორიის ნარკვევები I, თბილისი, 2000, გვ. 80