ვია

ვოკალურ-ინსტრუმენტული ანსამბლი (რუს. Вока́льно-инструмента́льный анса́мбль ВИА) — საბჭოთა კავშირში სახელმწიფოს მიერ აღიარებული პროფესიული და სამოყვარულო მუსიკალური ჯგუფების ოფიციალური სახელწოდება 1960-1980-იან წლებში. ტერმინი „ვია" საბჭოთა პერიოდში იყო ტერმინის „მუსიკალური ჯგუფის“ სინონიმი (ის შეიძლება ეხებოდეს უცხოურ ჯგუფსაც), მაგრამ დროთა განმავლობაში იგი ასოცირდა საბჭოთა როკ, პოპ და ფოლკლორულ ჯგუფებთან. ტერმინი „ვოკალურ-ინსტრუმენტული ანსამბლი" (შემოკლებით „ვია“), ისევე როგორც თავად ფენომენი, რომელიც ამ ტერმინით არის განმარტებული, გაჩნდა სსრკ-ში 1960-იან წლებში, საბჭოთა ახალგაზრდების ენთუზიაზმის ფონზე პოპულარული დასავლური მუსიკალური ტენდენციებით. სწორედ მაშინ დაიწყო სსრკ-ში მუსიკალური ჯგუფების შექმნა, რომლებიც დასავლური როკ ჯგუფების ადგილობრივი ანალოგები ხდებოდნენ (რა თქმა უნდა, იდეოლოგიაზე მორგებული). ვინაიდან იდეოლოგიური მიზეზების გამო მათთვის როკ-ჯგუფების დარქმევა დაუშვებელი იყო (როკ-მუსიკა გამოცხადდა „დამპალი დასავლური კულტურის პროდუქტად“), ამ ჯგუფებს დაერქვა სახელწოდება „ვოკალურ-ინსტრუმენტული ანსამბლი“ ან, მოკლედ, „ვია“. ვია იქმნებოდა სხვადასხვა კულტურულ დაწესებულებებში: ადგილობრივ ფილარმონიებში, თეატრებში, საკონცერტო გაერთიანებებში. ოფიციალურმა სტატუსმა ვია გამოყო იმავე პერიოდის „საავტორო სიმღერისგან", რომელიც სამოყვარულო წარმოდგენების კატეგორიაში გადიოდა. პროფესიული ვია-ს გარდა, არსებობდა მსგავსი სამოყვარულო ჯგუფები სხვადასხვა დაწესებულებებში (კულტურის სახლები, კოლმეურნეობები და ა.შ.). 1966 წლის მაისში განსაზღვრება: „ვოკალურ-ინსტრუმენტული ანსამბლი“ გაჩნდა ანსამბლ „ავანგარდის“ პლაკატზე, რომელიც დონეცკის ფილარმონიიდან გამოდიოდა იმ ჯგუფებს შორის, რომლებმაც შექმნეს ვია ჟანრი, სახელდება ანსამბლები „მომღერალი გიტარები" და „მხიარული ახალგაზრდები", დაარსებული 1966 წელს, შესაბამისად, ლენინგრადსა და მოსკოვში. ტიპური ვია შედგებოდა 6-10 ან მეტი ადამიანისგან, რომელთა შორის იყვნენ ჩვეულებრივ რამდენიმე ვოკალისტი და მულტიინსტრუმენტალისტი, სათავეში იყო სამხატვრო ხელმძღვანელი, რომელიც შეიძლება ყოფილიყო ან არ ყოფილიყო შემსრულებელი. ასევე მუსიკალური დირექტორი. მონაწილეები შეიცვალა და სხვადასხვა სიმღერების შესრულება სხვადასხვა სოლისტს შეეძლო. თუ როკ ჯგუფში სოლისტი ჩვეულებრივ უკრავდა ზოგიერთ ინსტრუმენტს ერთდროულად, მაშინ ვია-ში სოლისტი ბევრად უფრო ხშირად მხოლოდ მღეროდა. ვია-ს მუსიკოსების უმეტესობა პროფესიონალი იყო, შესრულების დონე საკმაოდ მაღალი იყო. ვია იყენებდა ინსტრუმენტების ჩვეულებრივ კომპლექტს პოპ და როკ ჯგუფებისთვის: აკუსტიკური გიტარა, ელექტრო გიტარა, ბას-გიტარა, დრამის ნაკრები, დასარტყამი ინსტრუმენტები, ფორტეპიანო, სხვადასხვა ტიპის ელექტრონული კლავიატურები (როგორიცაა ელექტრო ორღანები და სინთეზატორები), ხმის გამაძლიერებელი აღჭურვილობა და 1980-იანი წლები — ასევე რიტმული კომპიუტერები. ამ ნაკრების გარდა, ხშირად იყო სასულე განყოფილება (საყვირი, ფლეიტა, კლარნეტი, საქსოფონი, ჰარმონიკა, ზოგჯერ ტრომბონი), ასევე შეიძლებოდა გამოეყენებინათ სხვადასხვა ხალხური საკრავები (ბაიანი, დომრა, ბალალაიკა, ვიოლინო და ა.შ.). განსაკუთრებით ვია-ში ფოლკლორული მიკერძოებით („პესნიარი", „არიელი", „კობზა", „იალა"). იდეოლოგიური მოსაზრებებით ნაკარნახევი შეზღუდვების მთელი რიგი დაწესდა ვია არტისტების გამოჩენაზე და სცენაზე ქცევის მანერაზე. ტიპური საკონცერტო ჩაცმულობა იყო ჩვეულებრივი პიჯაკის კოსტიუმები (კაბები ან ქვედაბოლოები ქალი მონაწილეებისთვის), ხოლო ვია-ს, რომელიც სპეციალიზებული იყო ხალხურ თემებზე, ჰქონდა ტანსაცმლის სხვადასხვა ვარიანტი „ხალხურ სტილში", ანსამბლს შეეძლო გამოსულიყო სამხედრო-პატრიოტული სიმღერების შესასრულებლად სამხედრო ფორმაში („კასკადი"). სცენის ირგვლივ აქტიური მოძრაობა არ იყო წახალისებული, როგორც წესი, მუსიკოსები და სოლისტები მთელი წარმოდგენის განმავლობაში თითქმის გაუნძრევლად იდგნენ. რა თქმა უნდა, გამორიცხული იყო ნებისმიერი მკვეთრად გამოხატული ატრიბუტი, როგორიცაა უჩვეულო ვარცხნილობა, ტატუ, ტყავის შეკერილი ტანსაცმელი, ლითონის აქსესუარები და ა.შ. პროფესიონალ ვია-ს ჩანაწერებს გამოსცემდა საბჭოთა კავშირში მონოპოლისტი გრამფირფიტების ჩამწერი სტუდია „მელოდია“. ხოლო კონცერტებს აწყობდნენ ტერიტორიული ფილარმონიები და საკონცერტო გაერთიანებები: სოიუზკონცერტი, მოსკონცერტი, ლენკონცერტი, როსკონცერტი, გოსკონცერტი, რესპუბლიკური და რეგიონალური ფილარმონიები. ზოგჯერ ვია მოქმედებდა როგორც ცნობილი სოლო შემსრულებლის თანმხლები აკომპანიორი კოლექტივი. მაგ.: იური ანტონოვი და ჯგუფები „არაქსი“ და „აერობუსი“; ალა პუგაჩოვა და ვია „რეციტალი“; სოფია როტარუ და VIA „ჩერვონა რუტა“ და სხვა. ვია-ს რეპერტუარი ძირითადად შედგებოდა პროფესიონალი კომპოზიტორებისა და პოეტების მიერ დაწერილი სიმღერებისგან (ანუ კომპოზიტორთა კავშირისა და მწერალთა კავშირის წევრების). ასევე სრულდებოდა ჯგუფის წევრების მიერ დაწერილი სიმღერები, მთავარი კომპოზიტორი შეიძლება ყოფილიყო ჯგუფის სამხატვრო ხელმძღვანელიც. ზოგიერთი ანსამბლის რეპერტუარში სიმღერების გარდა, ზოგჯერ ჩნდებოდა ინსტრუმენტული პიესები. 1980-იანი წლების პირველ ნახევარში არსებობდა სტანდარტიც კი: ვია-ს რეპერტუარის მინიმუმ 80% უნდა ყოფილიყო „საბჭოთა კომპოზიტორების სიმღერები", ანუ ზემოხსენებული გაერთიანებების წევრების მიერ დაწერილი სიმღერები (ნაწილობრივ დაშვებული იყო გამოყენება რუსულად თარგმნილი ეგრეთ წოდებული „სოციალისტური ქვეყნების" ავტორების სიმღერების). ანსამბლის პროგრამა სამხატვრო საბჭოს მიერ სავალდებულო დამტკიცებას ექვემდებარებოდა. ვია-ს მიერ შესრულებული მუსიკის სტილი მრავალფეროვანია. მასში შედიოდა როგორც ფოლკლორი, ისე ხალხური სიმღერები და დისკო, როკ მუსიკა და სინთპოპი. ვია-ს ხმოვანება საბჭოთა პოპულარულ მუსიკაში სპეციფიკურ ჟანრად ითვლება. უნდა აღინიშნოს, რომ სწორედ ვია-მ ჩამოაყალიბა და მოამზადა მუსიკალური ფენა ბიგ-ბიტის და პოპ-მუსიკის განვითარებისთვის, ჩამოაყალიბა აუდიტორია სსრკ-ში მომდევნო მუსიკალური მიმართულების — როკ მუსიკისთვის. ამასთან, მუსიკის შესრულებისას არ იყო რეკომენდებული გამოხატული როკ ელემენტები, იქნება ეს გრძელი ინსტრუმენტული სოლოები თუ მომღერლების ძალიან მაღალი ხმები. თანამედროვე რიტმები და უახლესი ტენდენციები არ იყო მისასალმებელი. ამიტომ, ვია-ს სიმღერები, როგორც წესი, იყო არაუმეტეს 3-4 წუთისა და სერიოზული იმპროვიზაციის გარეშე. ვია-ს სიმღერების ტექსტები ჟღერდა პატრიოტული და სამხედრო-პატრიოტული მოტივებით, სასიყვარულო ტექსტები (უკიდურესად „პლატონიზებული" ვერსიით), შრომითი რომანტიკის წმინდა საბჭოთა მოტივებით. იყო ხუმრობები, რომანები, ხალხური სიმღერები, სიმღერები აქტუალურ თემებზე (როგორიცაა ბამ-ის მშენებლობა). ძირითადად, სიმღერები ატარებდნენ ხაზგასმით დადებით მუხტს, ადიდებდნენ საბჭოთა ცხოვრების წესს, საუბრობდნენ ბედნიერებაზე, სიხარულზე, შრომით მიღწევებსა და სამხედრო ექსპლუატაციებზე. კრიტიკა, პროტესტი, ადამიანისა და საზოგადოების კონფლიქტის თემა დაშვებული იყო მხოლოდ კაპიტალისტური სამყაროს პრობლემებზე „დამადანაშაულებელ“ სიმღერებში. არ იყო წახალისებული არც ახალგაზრდების პრობლემებზე ფოკუსირება. მრავალი ვია-ს რეპერტუარში თვალსაჩინო ადგილი ეჭირა დასავლური ბენდების სიმღერების ქავერ ვერსიებს (სტროფებით რუსულ ენაზე, ხშირად ძალიან შორს ორიგინალური მნიშვნელობით, მაგრამ, როგორც წესი, ფონეტიკურად მსგავსი). დასამტკიცებლად წარდგენილ ჩანაწერებზე და პროგრამებში, ქავერ ვერსიებს ზოგჯერ ნიღბავდნენ: სათაურებს ცვლიდნენ, მუსიკა შეიძლება მიეკუთვნებოდეს კომპოზიტორთა კავშირის წევრებს, ჯგუფის წევრებს ან არარსებულ ავტორებს, სიმღერას ერქვა „ამერიკული ფოლკლორი“ და ა.შ. ვია ხშირად იყენებდა ასევე დასავლური სიმღერების ფრაგმენტებს საკუთარ ნამუშევრებში, წარმოაჩენდა მათ, როგორც საკუთარ მუსიკას. მაგრამ ორიგინალური დასავლური სიმღერების შესრულება კონცერტებზეც შეიძლებოდა. ურთიერთობა ვია-სა და 1970-იან და 1980-იანი წლების დასაწყისის როკ ჯგუფებს შორის საკმაოდ რთული და მრავალმხრივი იყო. ერთის მხრივ, არსებობდა გარკვეული ანტაგონიზმი, რომელიც დაკავშირებულია სტატუსისა და აღიარების სხვადასხვაობასთან, მეორეს მხრივ, მუსიკოსები ხშირად გადადიოდნენ ვია-დან როკ-ჯგუფებში და პირიქით. ზოგიერთი ვია იყო სამოყვარულო ჯგუფი, ამა თუ იმ გზით „ლეგალიზებული". ასე მაგ., ზემოხსენებულმა ჯგუფმა „არაქსმა" ოფიციალური სტატუსი შეიძინა შექმნიდან სამი წლის შემდეგ, 1974 წელს, როდესაც შევიდა თეატრ „ლენკომის" დასში. როკ-ჯგუფები ვია-სგან განსხვავდებოდნენ მათ მიერ შესრულებული მუსიკის ჟანრული თავისებურებებითაც, რაც ამ უკანასკნელის შედეგად ვია-ს გადააქცევდა გასართობ და ხაზგასმით პოლისტილისტურ „მუსიკალურ შოუდ“. ვია, როგორც საბჭოთა მუსიკალური კულტურის ცალკეული ფენომენი, სულ რაღაც 20 წელზე მეტი ხნის განმავლობაში არსებობდა. 1960-1970-იან წლებში, 1980-იანი წლების დასაწყისში ისინი ძალიან პოპულარული იყო განსაკუთრებით ახალგაზრდებში. ყველაზე ცნობილი ანსამბლები ატარებდნენ მთელი წლის განმავლობაში დღეში რამდენიმე კონცერტს, მათი სიმღერები გადაიცემოდა რადიოთი და ტელევიზიით, გამოვიდა მრავალი და კარგად გაყიდვადი ჩანაწერი. მაგალითად, ოთხი წლის განმავლობაში (1970-1974 წწ.) გაიყიდა ანსამბლ „მხიარული ახალგაზრდების" მხოლოდ პირველი დისკის ტირაჟი 15 975 000 ეგზემპლარი. ვია „სამოცვეტის“ რამდენჯერმე გამოშვებული ალბომის „ჩვენთან, ახალგაზრდებთან“ მთლიანმა ტირაჟმა (1975-1979) 2,5 მილიონ ასლს მიაღწია. საკონცერტო ორგანიზაციები დიდ მოგებას იღებდნენ ყველაზე პოპულარული ანსამბლებისგან. ასეთები მუშაობდნენ ძალიან ინტენსიურად. მაგალითად, მოსკონცერტის მიერ დამტკიცებული წლიური გეგმა ანსამბლისთვის „მხიარული ახალგაზრდები“, 1970 წლიდან, ყოველწლიურად 500-მდე კონცერტი იყო. ვია-ს პოპულარობა იმდენად მაღალი იყო, რომ ანსამბლებს შეეძლოთ ემუშავათ გასტროლებზე ქალაქებში მთელი კვირის განმავლობაში, დღეში ორ კონცერტს მართავდნენ, შაბათ-კვირას კი სამ-ოთხ კონცერტს და ყოველ ჯერზე დარბაზი სრულად ივსებოდა. სსრკ-ში ვოკალური და ინსტრუმენტული ანსამბლების ზოგადი კრიზისი დაიწყო 70-იანი წლების ბოლოს — 80-იანი წლების დასაწყისში, ოლიმპიადა-80-ის მიჯნაზე, როდესაც როკ მუსიკა დროებით გამოვიდა ჩრდილიდან და დამოკიდებულება დასავლური საესტრადო მუსიკის ნაწილის მიმართ შერბილდა. მკაცრი საბჭოთა ცენზურა თავის საქმეს აკეთებდა. მრავალი საბჭოთა ანსამბლის რეპერტუარი ახლა უფრო და უფრო ჩვეულებრივი, ნაცრისფერი, რიგითი ჩანდა, რასაც მსმენელთა გემოვნებაზე არ შეეძლო ემოქმედა. ვია-ს აუდიტორია, ძირითადად ახალგაზრდები, სულ უფრო მეტად ინტერესდებოდნენ როკ მუსიკით, დისკოთი, „ახალი ტალღით“, ელექტრონული მუსიკით. ანსამბლებმა დაიწყეს ძველი პოპულარობის დაკარგვა. ამ და სხვა მიზეზების გამო, 80-იანი წლების დასაწყისში, ზოგიერთი ვია დაიშალა, ზოგი მუსიკოსი ემიგრაციაში წავიდა საზღვარგარეთ, ზოგი ცდილობდა შეექმნა ახალი ანსამბლები და ჯგუფები, ცდილობდნენ მიჰყოლოდნენ უფრო თანამედროვე რეპერტუარს და ახალ მუსიკალურ ტენდენციებს, ზოგმა კი საერთოდ მიატოვა მუსიკა. საქმე იქამდე მივიდა, რომ ბევრმა ვია-მ უფრო აქტიურად დაიწყო დასავლელი შემსრულებლების სიმღერების ხელახალი შესრულება, რითაც კვლავ ცდილობდა მაყურებლის მოზიდვას. 1983-85 წლებში, რომელიც გახდა პოსტ-ბრეჟნევის ხელისუფლების აქტიური ბრძოლის პერიოდი როკ-მუსიკისა და დასავლური პოპ-მუსიკის წინააღმდეგ სსრკ-ში, ვოკალურ და ინსტრუმენტულ ანსამბლებს მეორე შანსი მიეცათ, რის შედეგადაც ზოგიერთმა ვია-მ ცვლილებები შეიტანა თავის რეპერტუარში და მათი შესრულება და ჟღერადობა უფრო შეესაბამებოდა თანამედროვეობას. თუმცა, მისი ყოფილი პოპულარობის დაბრუნება უკვე გამორიცხული იყო. ბევრმა ვია-მ არსებობა შეწყვიტა 1980-იანი წლების ბოლოს. ამას ხელი შეუწყო არაერთმა გარემოებამ, უპირველეს ყოვლისა, გორბაჩოვის პერესტროიკით გამოწვეული, როკ-მუსიკის ანდერგრაუნდიდან საბოლოო გასვლა და პოპ-შემსრულებლების საქმიანობის რეგულირების წინა ადმინისტრაციული მექანიზმების გაუქმება, რეპერტუარზე შეზღუდვები და პროფესიონალის მკაცრი კრიტერიუმები. მუსიკოსების შერჩევა. მუსიკალური აღჭურვილობის ხარისხის გაუმჯობესება, იაფი იმპორტირებული სინთეზატორებისა და სემპლერების გამოჩენა, რამაც შესაძლებელი გახადა მაღალი ხარისხის პოპ-მუსიკის შექმნა და შესრულება მუსიკოსების დიდი პერსონალის ჩართვის გარეშე, ასევე კომპიუტერის აქტიური დანერგვა. ტექნოლოგია მუსიკაში, ასევე ითამაშა როლი. ხოლო ვია-ს უმრავლესობის რეპერტუარი, რომელიც ძირითადად პოზიტიური ჰიტებისა და „იდეოლოგიურად თანმიმდევრული“ კომპოზიციებისგან შედგება, შეცვლილ პოლიტიკურ პირობებში გაცილებით ნაკლებად მოთხოვნადი გახდა. სსრკ-ს დაშლის შემდეგ, მრავალი ჯგუფი, რომლებიც დარჩა სახელმწიფო საკონცერტო ორგანიზაციების მხარდაჭერის გარეშე და ვერ შეძლეს უცხოეთიდან მოსულ ახალ ტენდენციებთან ადაპტაცია, ასევე დაიშალა, თუმცა ზოგიერთმა მოახერხა გადარჩენა, გადაკეთდა სრულიად განსხვავებული მუსიკალური ორიენტაციის ჯგუფებად., პოპ მუსიკიდან ჰარდ როკამდე. დანგრეული ვია-ს მუსიკოსების მნიშვნელოვანმა ნაწილმა მოახერხა სცენაზე დარჩენა, ახალ ჯგუფებში გაწევრიანება ან სოლო კარიერა. დღეს ბევრი თანამედროვე რუსული პოპ-მუსიკის ფიგურა ძირითადად 1970-80-იანი წლების ვია-ს ყოფილი წევრები არიან. მიუხედავად ამისა, მრავალი ძველი, კარგად ცნობილი ვია აგრძელებს არსებობას დღემდე, თუმცა ძლიერ შეცვლილი შემადგენლობით. მათ შორისაა „ზემლიანე“, „პესნიარი“, „ყვავილები“, „არიელი“. ზოგიერთი ცნობილი ვია (მაგალითად, „მომღერალი გიტარები" და „სამოცვეტი") ხელახლა შეიქმნა 1990-იანი წლების მეორე ნახევარში, საბჭოთა პერიოდის მუსიკის მზარდი პოპულარობის კვალდაკვალ. ეს ჯგუფები ჩაწერენ ალბომებს მათი ჰიტების თანამედროვე რიმეიქით, ასრულებენ კონცერტებს, სადაც ჩვეულებრივ ჟღერს მათი ძველი რეპერტუარის ყველაზე პოპულარული ნაწილი. ზოგიერთი ვია ასევე ასრულებს ახალ სიმღერებს, რომლებიც არანაირად არ ჩამოუვარდება მათ ცნობილ ჰიტებს. ზოგიერთ შემთხვევაში, ერთდროულად წარმოიშვა რამდენიმე განსხვავებული კომპოზიცია, რომლებიც აცხადებდნენ იმავე სახელს და ასრულებდნენ იმავე რეპერტუარს. დღეს ვოკალური და ინსტრუმენტული ანსამბლები ძირითადად მიმართულია საშუალო და უფროსი ასაკის აუდიტორიაზე, გადასცემს მათ ნოსტალგიის ატმოსფეროს ახალგაზრდობისა და რომანტიკის დროს. დასავლეთიდან შეზღუდული მუსიკალური ინფორმაციის შემოდინების გამო, ვია-ები ცალკეულ შემთხვევებში უნებართვოდ ასრულებდნენ უცხოელ შემსრულებელთა სიმღერებს და ზოგჯერ ამ სიმღერებს საკუთრად ასაღებდნენ, მათ ნამდვილ ავტორებს არ უთითებდნენ. ხშირად ორიგინალისგან განსხვავებული შინაარსით თარგმნიდნენ ტექსტს და მსმენელი შეცდომაში შეჰყავდათ. არ არის გამორიცხული, რომ პლაგიატის მიზეზი უცხოური კომპოზიციების საკუთარ რეპერტუარში შეტანა იყო. საბჭოთა ცენზურა სიმღერებს რეპერტუარში არ შეატანინებდა, თუ არ მიუთითებდნენ, რომ მათი დაწერილი იყო. 1958 წელს რობერტ ბარძიმაშვილმა ჩამოაყალიბა უსახელო ვოკალური კვარტეტი. ისინი ასრულებდნენ საკმაოდ დიდი დოზით ჯაზს. სამი წლის შემდეგ ეს კვარტეტი საბჭოთა კავშირში პირველ ვოკალურ-ინსტრუმენტულ ანსამბლ (იგივე ვია) „ორერად“ გარდაიქმნა და მუსიკოსები დაემატა. სსრკ-ში „ორერამდე“ არ იყო მიღებული სახელწოდებები. არსებობდა ვაჟთა/ქალთა ტრიოები, კვარტეტები, ანსამბლები და ა.შ. „ორერამ“ გასტროლებით მოიარა პლანეტის ხუთივე კონტინენტი. იგი ასევე პირველი იყო, რომელმაც ინგლისურ ენაზე შეზღუდული „ბითლზის“ რეპერტუარიდან სიმღერების შესრულება გაბედა. ცენზურა მას ვერ შეეხო, რადგან იგი თავდაპირველად უცხო ენათა ინსტიტუტთან არსებობდა და ინგლისურ ენაზე სიმღერა პრაქტიკულ მეცადინეობაში ეთვლებოდა. ვია-ების წევრები ხშირად ხელს უწყობდნენ ბევრ დამოუკიდებელ არაფილარმონიულ მუსიკოსს. მიუხედავად შეზღუდვების სიმრავლისა, ქართველმა მსმენელმა „ვია-ების ეპოქაში“ იმდენად კარგად მოახერხა თვითგანვითარება და ისეთი რეპუტაცია ჰქონდა, რომ საქართველო და კერძოდ თბილისი თითქმის ყველა სსრკ-ში ჩამოსული დასავლელი შემსრულებლის ტურში შედიოდა. ივერია ორერა დიელო მზიური 75 თეატრონი Როკ მუსიკა ნარკვევები საბჭოთა როკ მუსიკის ისტორიის შესახებ (Soviet VIA) საბჭოთა VIA-სადმი მიძღვნილი საიტი VIA ეპოქა სსრკ-ის ვოკალური და ინსტრუმენტული ანსამბლები ↑ Евгений Ясенов. Здесь начинались ВИА. ↑ Леонид Бергер в гостях у Специального радио. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2016-08-22. ციტირების თარიღი: 2022-06-21. ↑ Сергей Жариков. «Вокально-инструментальный миф».. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2017-08-16. ციტირების თარიღი: 2012-10-05. ↑ Статья о ВИА «Самоцветы» из газеты «Труд» 1979 года. ↑ საბჭოთა საქართველო და ვოკალურ-ინსტრუმენტული ანსამბლების ეპოქა