laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
ოზაანის უსანეთის ნაეკლესიარი

ოზაანის უსანეთის ნაეკლესიარი — არქიტექტურული ძეგლი დგას სოფელ ოზაანის აღმოსავლეთით 0,5-0,6 კილომეტრზე, ტყეში. გადმოცემით თავის დროზე აუგია მეხრიშვილების საგვარეულოს და მისთვის გამრავლება უთხოვია. ნაეკლესიარზე შემორჩენილია ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედლების მცირე ფრაგმენტები. ძეგლი ნაგები იყო რიყის ქვით კირის ხსნარზე. ნაეკლესიარის აღმოსავლეთ ნაწილში ადგილობრივ მოსახლეობას აგურით მისივე სახელობის ნიში აუგია. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 309.
დედოფლისწყაროს მესამე ნამოსახლარი

დედოფლისწაროს მესამე ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი, რომელიც მდებარეობს ქალაქ დედოფლისწყაროს ჩრდილოეთით, არწივის ხეობასთან, მოვაკებულ, ტერასისებრ ადგილას. თარიღდება ძვ. წ. I ათასწლეულის ბოლო საუკუნით. აღმოჩნდა 2009 წელს, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). ძეგლი სამი მხრიდან შემოსაზღვრულია კლდით. ჩრდილოეთიდან კი სათავდაცვოდ გამოყენებული აქვს კირქვის მასივი. ნამოსახლარი (150 X 70 მეტრი) დამხრობილია აღმოსავლეთიდან დასავლეთით. აღმოჩენილი მასალა მწირია. დაცულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 265.
ჭაჭუნის ვაკის რკინის სადნობი სახელოსნოები

ჭაჭუნის ვაკის რკინის სანდობი სახელოსნოები — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს მდინარე ივრის მარცხენა ნაპირას, 3-4 კილომეტრზე თარიღება ძველი წელთაღრიცხვით I ათასწლეულის პირველ ნახევრით, აღმოვნდა 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ წარმოებულ არქეოლოგიური დაზვერვების დროს. პირველი სახელოსნო გამართულია არა ხეობაში, არანედ ზეგანზე არსებულ სწორ ველზე. რაც გარკვეულ თავისებურებას წარმოადგენს. ველის ზედაპირზე შეინიშნება წიდის სხვადასხვა ზომის ნაშთები. მეორე სახელოსნო ერთ-ერთი ხრამის ტერასაზეა, სადაც წიდის მსხვილ ნაშთებთან ერთად დადასტურდა რამდენიმე სათავსის კვალიც. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 324.
ხომხელის წმინდა გიორგის ეკლესია

ხომხელის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში. დგას სოფელ არბოშიკის განაპირას, სამხრეთით, ბორცვზე. განახლებულია 2009 წელს, მამა გიორგი გუგენიშვილის თაოსნობით და საერთაშორისო საქველმოქმედო ფონდ „ქართუს“ ფინანსური მხარდაჭერით. ეკლესიის კედლები დაშენებულია ადრე იმ ადგილას მდგარი დანგრეული ეკლესის კედლებზე. შემორჩენილი იყო: დასავლეთი (სიმაღლე — 0,5–1,2 მეტრი) და ჩრდილოეთი კედელი (სიგრძე — 4 მეტრი, სიმაღლე 0,5–1,2 მეტრი) კედლები, შიგნით, დასავლეთ კუთხეებში და გრძივ კედლებზე შემორჩენილი იყო ორსაფეხურიანი პილასტრი. თავდაპირველი ეკლესია ნაგები ყოფილა რიყის ქვითა და კვადრატული აგურით. ამჟამინდელი ეკლესიის კედლები ძირითადად რიყის ქვისაა. გარეთა კუთხეები, კარ-სარკმელთა ღიობები და ლავგარდანი აგურითაა გამოყვანილი. ეკლესია შიგნით გაჯითაა შელესილი, ხოლო გარედან მობათქაშებულია. ეკლესიის ოთხივე კედელში თითო მცირე ზომის, ზევითკენ შევიწროებული, თაღოვანი სარკმელია მოწყობილი. სახურავის კეხის დასავლეთ კიდეზე დადგმულია აგურის ოთხწახნაგა სამრეკლო. ეკლესია გადახურულია ღარისებრი კრამიტით დაბურულია ორკალთა სახურავით. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 269-270.
დედოფლისწყაროს მეოთხე ნამოსახლარი

დედოფლისწაროს მეოთხე ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი, რომელიც მდებარეობს ქალაქ დედოფლისწყაროს სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 8-10 კილომეტრზე, გორაზე. თარიღდება ძვ. წ. II ათასწლეულის მიწურულით - ძვ. წ. I ათასწლეულის  დასაწყისით. აღმოჩნდა 2009 წელს, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). ნამოსახლარი სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან ჩრდილო-დასავლეთითაა წაგრძელებული (200 მ X 120 მ). დასავლეთიდან ესაზღვრება დახრამული ფლატე, ჩრდილოეთ დასავლეთიდან და აღმოსავლეთიდან — ფერდობი, ჩრდილოეთ და ჩრდილო-აღმოსავლეთ მხარეს შემოუყვება 3-4, ზოგან 5 მეტრი სიმაღლის სათავდაცვო ზღუდე. დადასტურდა ზღუდის გარე დასახლებაც. აიკრიფა კარგად გამომწვარი მონაცრისფრო თიხის ჭურჭლის მცირე და ქვის რამდენიმე თოხის ფრაგმენტი. აღმოჩენილი მასალა დაცულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 265.
მწარეწყლის სამაროვანი

ზემო მაჩხაანის მწარეწყლის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს მდინარე ივრის მარცხენა ნაპირას, მშრალი ხევების, მწარეწყლის, კოდისხევის და ბაზარხევის შესაყარზე. თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვით II ათასწლეულის I ნახევრით. გაითხარა 1997 წელს, არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის, კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის მიერ (ექსპედიციის ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური, რაზმის ხელმძღვანელი შ. დედაბრიშვილი). ხუთი გორასამარხიდან პირველი სამი გაძარცული იყო. დანარჩენი გორასამარხების ოთხკუთხა, კუთხეებმომრგვალებული, ორმოიანი სამარხები ჩაჭრილი იყო ღორღნარევ მიწაში. მათგან ერთი გორასამარხის (№ 4) ორმო (სიგრძე — 3 მეტრი, სიგანე — 2,5 მეტრი, სიღრმე — 2,5 მეტრი) დამხრობილი იყო აღმოსავლეთიდან დასავლეთით. იგი ჭილოფგადაფარებული ძელებით ყოფილა გადახურული, ჭილოფზე დადასტურდა წითელი ოქროს კვალი. სამარხში აღმოჩნდა მსხვილფეხა საქონლის ძვლები და თიხის ხელით ნაძერწი შვიდი ჭურჭელი: ქვიშანარევი თიხის კარგად გამომწვარი, შავპრიალა, კოპლებით და ამოღარული ხაზებით შემკული დერგი; ქვიშანარევი, კარგად გამომწვარი, მოწითალო ჯამი; მოვარდისფრო-მონაცრისფრო სამარილე და სამი ქილა. სამარხეული ჭურჭლიდან ზოგი ფრაგმენტებითაა შემორჩენილი. მსგავსი ჭურჭელი გამოვლინდა მეორე (№5) გორასამრხის ორმოშიც (სიგრძე — 2 მეტრი, სიგანე — 1,4 მეტრი, სიღრმე — 2,3 მეტრი). გორასამარხებში მიცვალებულის ჩონჩხი არ აღმოჩენილა. სავარაუდოდ, აქ დაკრძალვის წესი შუა ბრინჯაოს ხანაში გავრცელებული კრემაცია უნდა ყოფილიყო. მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის, გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 281.
ზემო ქედის ნამოსახლარები

ზემო ქედის ნამოსახლარები — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფელ ზემო ქედის ჩრდილო-აღმოსავლეთით (0,5 კმ-ზე) და ჩრდილო-დასავლეთით (ერთი — 1 კმ-ზე, მეორე 2,5-3 კმ-ზე). თარიღდება ძვ. წ. II ათასწლეულის ბოლო — I ათასწლეულის დასაწყისით. აღმოჩნდა 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ წარმოებული არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). ჩრდილო-აღმოსავლეთით მდებარე ნამოსახლარი წრიულია (დიამეტრი —100 მ.). დაზიანებულია საქონლისთვის საზამთრო სადგომების მშენებლობის დროს. ძეგლის აღმოსავლეთით დამრეცი ფერდობია, დასავლეთით — მაღალი მიწაყრილი. დასავლეთ მხარეს ებმის მეორე ნამოსახლარი (სიგრძე — 300 მ. სიგანე — 200 მ.), რომელსაც გარშემოუყვება მიწაყრილი (სიმაღლე — 2 მ.). ჩრდილო-დასავლეთის მიმდებარე ნამოსახლარებიდან ერთი (დიამეტრი — 200 მ-მდე) მთლიანად განადგურებულია გასული საუკუნის 70-იან წლებში. ბორცვი მოუსწორებიათ და აქ სხვადასხვა დანიშნულების საწყობები აუშენებიათ. სავარაუდოდ, ბორცვს გარსშემოუყვებოდა სათავდაცვო ზღუდე და თხრილი. ანაკრეფ კერამიკულ მასალაში ჭარბობს ჭურჭლის მონაცისფრო ფრაგმენტები. მეორე ნამოსახლარი ბუნებრივი ბორცვის მოსწორებულ თხემზე იყო გამართული. ძეგლი ოვალურია (სიგრძე — 250 მ. სიგანე — 170 მ.). გარშემო შემოუყვება სათავდაცვო ზღუდე. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 289-290.
ზემო მაჩხაანის ნამოსახლარები

ზემო მაჩხაანის ნამოსახლარები — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფელ ზემო მაჩხაანის ტერიტორიაზე, საავტომობილო გზის ორივე მხარეს. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაო-ადრინდელი რკინის ხანით. ძეგლს მიაკვლია არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის, კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ექსპედიციის ხელმძღვანელი კონსტანტინე ფიცხელაური). გზის აღმოსავლეთით მდებარე ნამოსახლარი დიდია და მაღალ, ბუნებრივ ბორცვზეა გამართული. ბორცვს თხემი მოსწორებული აქვს და ორი განიერი ტერასა შემოუყვება. გზის დასავლეთით მცირე, ერთტერასიანი ნამოსახლარიცაა. ძეგლზე გამოვლინდა თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 281.
ჩამადაანთ გორის ნამოსახლარი

ჩამადაანთ გორის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი, რომელიც მდებარეობს ქალაქ დედოფლისწყაროს დასავლეთით, დედოფლისწყაროს პლატოს ნაპირას, დედოფლისწყაროსა და სოფელ გამარჯვებას შორის, მაღალ კლდეზე. თარიღდება ძვ. წ. I ათასწლეულის I ნახევრით. გასული საუკუნის 60-იან  შეისწავლა ისტორიის არქეოლოგიისა  და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). დაზიანებულია ქვის მოპოვების დროს. ძეგლზე აიკრიფა თიხის ჭურჭელი. მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა ინახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის  გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 265.
ჭაჭუნის ვაკის სადგომები

ჭაჭუნის ვაკის სადგომები — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს მდინარე ივრის მარცხენა ნაპირას. ტარიბნის ტაფობსა და კოწახურის ქედის სამხრეთით, 3-4 კილომეტრზე. მიკვლეულია 1968 (ჭაჭუნა III) და 1976 (ჭაჭუნა I და ჭაჭუნა II) წლებში, ისტორიის არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის მიერ. სადგომი ჭაჭუნა I ივრის ზეგანზე აღმოჩენილი პირველი აშელური ძეგლია. ჭაჭუნა II და ჭაჭუნა III კი თარიღდება ადრინდელი მუსტიეს ხანით. სადგომი ჭაჭუნა I ბუნებრივი ბორცვის სწორ თხემზე. ორი მცირე გორასამარხის გვერდით გამოვლინდა დაახლოებით 50-50 მეტრი ფართობზე შეგროვდა ქვის ქვედაპალეოლითური ნივთები:მონაცისფრო მერგელის ნუკლეუსები დამზადებულია ქვარგვალებსა და ანამტვერებზე: გამოიყოფა ორი ნუკლეუსი ჩოპერი. ორი გრძივი ტიპის ერთფუძიანი და ერთი ორფუძიანი ორმხრივი ნაკეთობა. ანატკეცი ნამზადები მოგრძო. დაბალი ფართო, შემთხვევითი და სამკუთხედისებრი მოყვანილობისაა, მათთვის დამახასიათებელია ფართო, გლუვი დარტყმის მოედანი და რელიეფური ბურცული. იარაღი შედგება ანატკეცეზე დამზადებული ექვსი ხელსაწყოსგან და წარმოდგენილია ცალპირა სწორი, ამოზნექილი და ამოზნექილ-ჩაზნექილ სამუშაოპირიანი, კონვერგენტული, ორპირა, სწორი სამუშაოპირიანი და სამიპირა ჩაზნექილსამუშაოპირიანი სახოკებით. ჭაჭუნა I-ის სამხრეთით, ფერდობის ძირში, ივრისპირა ვაკეზე. დაახლოებით 1 ჰექტარის ფართობზე მდებარეობდა სადგომი ჭაჭუნა II რომლის ზედაპირულად მოპოვებული მასალა მოიცავს ანდეზიტისა და კაჟის შუა პალეოლეითურ არალევალუაურ ნივთებს ნუკლეუსებს, ანატკეცებს, მზა იარაღს, ნეკლეუსები ერთფუძიანია. გრძივი და განივი ტიპის, ამორფული. დამზადებულია ქვარგვალებსა და ანამტრევებზე. ანატკეც-ნამზადები მოგრძო ან დაბალი, ფართო შემთხვევითი მოყვანილობის. ახასიათებთ გლუვი, ფართო, ბლაგვი კუთხით განლაგებული დარტყმის მოედანი და რელიეფური ბურცული, რომელსაცქვედა სიბრტყის ნახევარი უკავია. იარაღი წარმოდგენილია ოთხი სახოკი-ჩოპერით, ანუ ცალმხრივი უხეში საჩეხით, რომლებიც დამაზდებულია ანდეზიტის დისკოსებრ ქვარგვალზე და არის ცალპირა, განივი ტიპის, სწორსამუშაოპირიანი, გრძივი ტიპის ამოზნექილსამუშაოპირიანი, გრძივი ტიპის ამოზნექილ-ჩაზნექილი სამუშაოპირიანი და სწორი სამპირა, ამოზნექილ და ჩაზნექილსამუშაოპირიანი. სამი კონვერგენტული, გრძივი ტიპის ამოზნექილსამუშაოპირიანი საფხეკითა და ორი გვერდამოღარული ანკოშით. ჭაჭუნა I-ის და ჭაჭუნა II-ის აღმოსავლეთით. 1-1,5 კილომეტრის დაშორებით მდებარეობდა სადგომი ჭაჭუნა III. ძეგლზე გამოვლინდა ხუთი შუაპალეოლითური არალევალუაური ნივთი: გაკაჟებული ქანისა და რიყის ქვის ერთფუძიანი გრძივი ტიპის და ამორფული ნუკლეუსები. არასწორი მოყვანილობის სამი მოგრძო ანატკეცი და განივი ტიპის ამოზნექილსამუშაოპირიანი სახოკი. მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიის საცავში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 324.
არბოშიკის ბოსტანაანთ კოშკი

არბოშიკის ბოსტანაანთ კოშკი — არქეოლოგიური ძეგლი, საფორტიფიკაციო ნაგებობა, რომელიც მდებარეობს სოფელ არბოშიკის დასაწყისში, სასოფლო გზის მარკვენა მხარეს, სამი ხეობის შესაყართან. კოშკი სათვალთვალო იყო და აკონტროლებდა სამივე ხეობას. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. შენობა გეგმით კვადრატს მიახლოებული ოთხკუთხედია (8,3 X 7,6 მეტრი) — შიგნიდან და გარედან კუთხეებმომრგვალებული. ნაგებია რიყის ქვითა და აგურით, კირის ხსნარზე. დანგრეულია. შემორჩენილია მხოლოდ პირველი სართული. შესასვლელი დასავლეთ კედლის სამხრეთ კიდეშია. აღმოსავლეთ კედლის შუაში თაღოვანი სარკმელია, მის ორივე მხარეს კი ერთ დონეზე თითო ცალმაგი სათოფური. დასავლეთ კედლის სამხრეთ ნაწილში სათოფურით აღჭურვილი განიერი და ღრმა ნიშაა. სამხრეთ კედელში შემორჩენილია ღიობის ერთი (დასავლეთი) წირთხლი. სართული გადახურული იყო აგურის გუმბათოვანი კამარით (შემორჩენილია ქუსლის წყობის მცირე ნაწილი, რომლი რვაწახნაგოვან საფუძველს სართულის ოთხივე კუთხეში განლაგებული ტრომპები ქმნის. კოშკს მეორე სართულიც ჰქონია, რომელზეც ასასვლელი კიბე აღმოსავლეთ კედლის სისქეში იყო მოწყობილი. კიბის უჯრედი გადახურული იყო აგურით გამოყვანილი კამარით (შემორჩენილია ნაწილი). საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 268-269.
ოზაანის ყველაწმინდის ეკლესია

ოზაანის ყველაწმინდის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას სოფელ ოზაანის დასავლეთ განაპირას, ყოფილ სოფლის ცლუნკაანის (ამჟამად სოფლის ერთ-ერთი უბანია) ტერიტორიაზე ძველ სასაფლაოზე. თარიღდება XVIII-XIX საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია (7,7x5,5 მეტრზე), გარედან სწორკუთხა მოხაზულობის. ნაგებია რიყის ქვით. კამარა, საბჯენი თაღები და კარ-სარკმლების ღიობები გამოყვანილია კვადრატული აგურით. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. შიგნიდან სწორკუთხა. ღიობი გარედან ბრტყელი თაღითაა გადახურული და შიგნითკენ თანდათან ვიწროვდება. ეკლესიის შიდა სივრცე აღმოსავლეთით დასრულებულია საკურთხევლის ნახევარწრიული აფსიდით, რომელიც დარბაზისგან წყვილი პილასტრითა და მათზე დაყრდნობილი შეისრული თაღითაა გამიჯნული. აფსიდში ერთი სწორკუთხა სარკმელი და ოთხი ნიშაა. მათგან სამი სარკმლის ჩრდილოეთითაა, ერთი — სამხრეთით. აფსიდი გადახურულია წესიერი ფორმის კონქით. ეკლესიის დარბაზი მოკლეა, გეგმით კვადრატს მიახლოებული. გადახურულია შეისრული კამარით, რომელიც საკურთხევლის კამარის გარდა, ეყრდნობა კიდევ ორ საბჯენ თაღს. მათგან ერთი დარბაზის შუაშია, მეორე - დასავლეთ კედელთან. ორივე თაღი შეკიდულია. დარბაზის სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლები დანაწევრებულია ერთმანეთის სიმეტრიულად განლაგებული, ორ-ორი განიერი, მაღალი, შეისრულთაღოვანი ნიშით. თითო მსგავსი, ოღონდ გაცილებით დაბალი, ვიწრო ნიშა, დასავლეთ შესასვლელის გვერდებზეცაა. საკურთხევლის სარკმლის გარდა, შიდა სივრცეს სამხრეთ კედლის აღმოსავლეთ ნიშაში გაჭრილი სარკმელიც აშუქებს, რომლის თაღი ნიშის თაღს ემთხვევა. ეკლესია შიგნით შელესილია გაჯით, გარედან შელესილი და შეთეთრებულია — შიგნი კირის ხსნარით. დასავლეთ ფასადზე, შესასვლელის ზემოთ, წყობის შეღრმავებით გამოყვანილია მაღალი ჯვრის გამოსახულება, რომელიც საფეხუროვან პოსტამენტზე დგას. კედლები დასრულებულია აგურის ორსაფეხურიანი ლავგარდნით. ეკლესია დაბურულია ღარისებრი კრამიტით. ეკლესიის დასავლეთ კედელზე დადგმული იყო აგურის მრგვალი სამრეკლო, რომლისგანაც მხოლოდ საფუძველია შემორჩენილი. 2008 წელს ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ ძეგლზე ჩატარდა სარეაბილიტაციო სამუშაოები: დაიდგა კანკელი, კედლები შიგნიდან ხელახლა შეილესა გაჯით, ხოლო გარედან (მხოლოდ დაზიანებული ადგილები) - კირის ხსნარით. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 309.
არბოშიკის დამბადებლის ეკლესია

არბოშიკის დამბადებლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, რომელიც დგას სოფელ არბოშიკის განაპირას, ტყიან ბორცვზე. თარიღდება XVIII საუკუნით. ეკლესია დარბაზულია (5 X 4 მეტრი). ნაგებია რიყის ქვით კუთხეების ზედა ნაწილები (განახლებულია) ნაწყობია კვადრატული აგურით. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი ბრტყელი თაღითაა გადახურული.  აღმოსავლეთით მოკლე მხრებით გამოყოფილი აფსიდაა, რომელსაც გეგმით თავგაბრტყელებული ნახევარწრის ფორმა აქვს.  აფსიდაში პატარა, შიგნიდან შეისრული, ხოლო გარედან ოთხკუთხა ფორმის სარკმელია გაჭრილი. იგი ინტერიერის განათების ერთადერთი წყაროა. კამარა ქვისაა, დაყრდნობილია აფსიდის თაღსა და დასავლეთ კედლის მიმდებარე საბჯენ თაღზე. ფასადები სადაა, მოკლებულია ყოველგვარ მორთულობას. 2007-2008 წლებში შეკეთდა საქართველოს ისტორიულ ძეგლთა დაცვის ფონდის მიერ, აღდგა კედლების ზედა ნაწილები, არსებული აგურის ლავგარდნის ნაშთების მიხედვით მოეწყო ახალი ლავგარდანი, შიგნით კედლები შეილესა გაჯით, ეკლესიად გადაიხურა ღარისებრი კრამიტით. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 269.
მირზაანის კვირაცხოვლის ეკლესია

მირზაანის კვირაცხოვლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს სოფელ მირზაანში, მთავარი სამანქანო გზის პირას. ძველი სხვადასხვა პერიოდის ორი შენობისგან შედგება. თავდაპირველად აქ მდგარი XVIII საუკუნის პატარა დარბაზული ეკლესიისგან და მოგვიანებით მასზე დაშენებული რამდენიმე მოკლე, მაგრამ ოდნავ განიერი სათავსისგან, რომელიც გეგმით თითქმის კვადრატს უახლოვდება. 2010 წელს საერთაშორისო ფონდ „ქართუს“ დაფინანსებით ჩატარდა ეკლესიის სარეაბილიტაციო სამუშაოები. აღდგა თავდაპირველად ეკლესიის დასავლეთის კედელზე მდგარი აგურის ოთხწახნაგა სამრეკლო და ლავგარდნის ჩამოშლილი ნაწილები, ეკლესია გადაიხურა ღარისებრი კრამიტით. ეკლესია ძირითადად რიყის ქვითაა ნაგები, ღიობები კონსტრუქციული ელემენტებიდა ლავგარდანი გამოყვანილია აგურით გარდა ამისა აგური ალაგ-ალაგ გარეთა კუთხეების წყობაშიცაა ჩართული. კედლები შიგნიდან და გარედან შელესილია, ეკლესიისგან განსხვავებით, მინაშენის წყობაში აგური ჭარბადა მოხმარებული. წყობაში ასევე გამოყენებულია საფლავის როგორც მთლიანი ისე სხვადასხვა სიდიდის ფრაგმენტებიც. ეკლესიას ორი სწორკუთხა შესასვლელი აქვს, ორივე მინაშენია სამხრეთიდან და დასავლეთიდან. მათგან სამხრეთის მინაშენის შესაბამისი კედლის აღმოსავლეთ ნაწილშია, ხოლო დასავლეთის, გაცილებით განიერი, კედლის შუაშია გაჭრილი. ეკლესიის შიდა სივრცე მნიშვნელოვნადა დაგრძელებული. აღმოსავლეთით იგი დასრულებულია საკურთხევლის ნახევარწრიული აფსიდით, რომლის ღერძზე სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი აფსიდში სამი ნიშაა ერთი სამხრეთით და ორი ჩრდილოეთით, საკურთხეველი ეკლესიის დარბაზის მიმართ საფეხურითაა შემაღლებული და შუაში ნახევარწრიული ამბიონი აქვს მოწყობილი, საკურთხევლის იატაკი მორგებულია კვადრატული აგურით აფსიდი გადახურულია წესიერი ფორმის კონქით. ეკლესიის თავდაპირველი ნაწილის გრძივ კედლებზე ორი წყვილი პილასტრია, რომლებზეც კამარის საბჯენი შეისრული თაღებია გამოყვანილი. შეისრული ფორმისა კამარაც. პილასტრების აღმოსავლეთ წყვილთა და მათზე დაყრდნობილი საბჯენი თაღით საკურთხევლის სივრცეა გამოყოფილი. გრძივ კედლებზე ორ-ორი განიერი, შეისრული თაღით გადახურული ნიშაა. მათ შორის აღმოსავლეთ წყვილში თითო სარკემლია გაჭრილი, რომელთა თაღები შესაბამისი ნიშას თაღს ერწყმის, ორივე სარკმელი გარედან სწორკუთხაა. დარბაზის იატაკიც აგურისაა, მაგარამ აქ აგური გაცილებით დიდი ზომისა. ეკლსიის დასავლეთ მინაშენის გრძივი კედლების შუაში და კიდეებში ერთსაფეხურიანი პილასტრებია მოწყობილი, რომლებზეც კამარის საბჯენი თაღებია დაყრდნობილი კამარაც და თაღებიც შესრულია. მინაშენი განათებულია ოთხი თაღოვანი სარკმლით მათ შორის ორი ჩრდილოეთ კედელშია პილასტრის გვერდებზე ხოლო თითო-თითო სამხრეთით და დასავლეთით ინტერიერი შელესილი და შეთეთრებულია. ეკლესიის ფასადებიდან მხოლოდ დასავლეთისაა მორთული აქ შესასვლელის გვერდებზე ერთი მეორეს ზემოთ, აგურის წყობით სამ-სამი შეღრმავებული ტოლმკლავი ჯვარია გამოსახული შესასვლელეის თავზე მცირე, შეღრმავებული რომბია, უფრო ზემოთ თაღოვანი სარკმელი და საფეხურებიან ბაზაზე აღმართული ზღვარი რომელიც ფრონტონის წვერშია მოქცეული. ეკლესიის ორივე ნაწილის კედლები დასრულებულია ოთხსაფეხუროვანი ლავგარდნით, რომლებიც შედგენილია ჩვეულებრივად დაწყობილი და კუთხით შვრილი აგურით რიგების მონაცვლეობით. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 296-297. ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე: მირზაანის კვირაცხოვლის ეკლესია
ოლეს სამაროვანი

ოლეს სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფელ ზემო მაჩხაანის სამხრეთით, ოლეს მინდორზე. 1961 წელს აღმოაჩინეს გორასამარხების ველი, დაახლოებით 100-მდე სამარხით. ზედაპირულად აკრეფილი მასალის მიხედვით, სამარხები დათარიღდა შუა და გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის მიჯნით. 1970 წელს ძეგლზე არქეოლოგიური გათხრები ჩაატარა ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ექსპედიციის ხელმძღვანელი კონსტანტინე ფიცხელაური). შესწავლილ სამარხთა შორის დიდი გორასამარხები თითო-ოროლა იყო, მცირე ზომისა კი მრავლად. დიდ გორასამარხთაგან ერთი მათგანი ქვაყრილიანია, ღრმა, ფართო, ოთხკუთხა ორმოთი. სამარხი გაძარცული აღმოჩნდა, მაგრამ მოპოვებული თიხის ჭურჭლის ნატეხების მიხედვით იგი შუა ბრინჯაოს ხანის თრიალეთური კულტურის ძეგლია. მცირე გორასამარხების ქვაყრილის დიამეტრი მერყეობს 6-დან 12 მეტრამდე, სიმაღლე საშუალოდ, 1 მეტრამდეა. ქვაყრილების ქვეშ, ცენტრალურ ნაწილში, ოთხკუთხა, მოგრძო ორმოა (სიღრმრე 0,85-1,1 მეტრი, სიგანე 1,4-1,7 მეტრი, სიგრძე 1,7-2,5 მეტრი). სამარხები ინჰუმაციურია. მიცვალებული წევს მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე, კიდურებმოხრილი, თავით დასავლეთისკენ ან ჩრდილოეთ-დასავლეთისკენ მიმართული. ძეგლზე მცირე რაოდენობით აღმოჩნდა თიხის ჭურჭელი, მათი დამუშავებისა და შემკულობის მიხედვით, ეს სამარხებიც შუა და გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის მიჯნით თარიღდება. სავარაუდოდ, ამ სამაროვნებზე პირველი სამარხები გაუმართავთ შუა ბრინჯაოს ხანის მიწურულში. სამარხთა უმეტესობა კი მომდევნო ხანის დასაწყისით თარიღდება. მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 281-282.
ჭაჭუნის ვაკის სადგომი

ჭაჭუნის ვაკის სადგომი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს მდინარე ივრის მარცხენა ნაპირას, ტარიბნის ტაფობსა და კოწახურის ქედის სამხრეთით 3-4 კილომეტრზე, უსახელო ხევის მარჯვენა მხარეს, გორასამარხების ტერიტორიაზე. თარიღდება პალეოლითის ხანის დასასულით. ძეგლს 1961 წელს მიაკვლია ისტორიის არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. სადგომს უკავია 2000-2500 კვ. მ. ფართი, რომელიც კაჟის ოფსიდიანისა და ბაზალტის ქვის ნამტვრევებითაა მოფენილი. სადგომის ტერიტორიაზე აღმოჩენილი მასალა იახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 324-325.
მირზაანის ნაეკლესიარი

მირზაანის ნაეკლესიარი — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს სოფელი მირზაანის აღმოსავლეთით 1 კილომეტრზე ყველაწმიდის ეკლესიის სამხრეთით, რამდენიმე მეტრში. ძეგლი მთლიანად დანგრეულია. შემორჩენილია დასავლეთის კედლის საძირკველის ფრაგმენტები. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 297.
გამარჯვების ნამოსახლარები

გამარჯვების ნამოსახლარები — არქეოლოგიური ძეგლი საქართველოში, სოფელ გამარჯვებაში, დასავლეთით 4-5 კილომეტრზე, თელეთხევის მარცხენა ნაპირას, მაღალ სერზე. თარიღდება ძვ. წ. II ათასწლეულის მეორე ნახევრით და ძვ. წ. I ათასწლეულის პირველი ნახევრით. 2009 წელს მიაკვლია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის სადაზვერვო არქეოლოგიურმა რაზმმა (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). ნამოსახლარი აღმოსავლეთ — დასავლეთი მიმართულებითაა წაგრძელებული (სიგრძე — 70 მეტრი, სიგანე — 15 მეტრი) ირგვლივ შემოუყვება ტერასა (მაქსიმალური სიგრძე — 30 მეტრია), რომელიც რელიეფშია გამოკვეთილი, არქეოლოგიური მასალა არ აღმოჩენილა. იმავე წელს, ხევის მარჯვენა მხარეს, გამოვლინდა მეორე ნამოსახლარი, რომლის ჩრდილოეთ და სამხრეთ მხარეს ჩანს ორმაგი სათავდაცვო ზღუდე. არქეოლოგიური მასალა არც აქ აღმოჩენილა. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 270.
ოზაანის ყველაწმინდის მცირე ეკლესია

ოზაანის ყველაწმინდის მცირე ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას სოფელ ოზაანის სამხრეთით, 200-300 მეტრზე, სასაფლაოზე. XVIII საუკუნით. ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია წვრილი რიყის ქვითა და კვადრატული აგურით. შენობის კედლები ძირითადად რიყის ქვისაა, რომელიც სწორხაზოვნად გამავალ, თარაზულ რიგებადაა ნაწყობი. გარეთა კუთხეებში, აგური და ალაგ-ალაგ, შირიმის ნაწილობრივ დამუშავებული ქვებიცაა ჩართული. კარ-სარკმლების ღიობები, შიგნით არქიტექტურული და კონსტრაქტული ელემენტები და ლავგარდანი გამოყვანილია აგურით. კედლების ზედაპირი შიგნიდან და გარედან გასწორებულია ბათქაშით. ძეგლი ძლიერ დაზიანებულია: მონგრეულია კედლების ზედა ნაწილები, თითქმის მთლიანადაა ჩამოშლილი ლავგარდანი. ეკლესიის გეგმის გარეგან სწორკუთხედში (5,7x4 მეტრზე) ჩაწერილია კვადრატული ფორმის დარბაზი და ღრმა, ნახევარწრიული აფსიდი, რომლის გვერდები უშუალოდ ერწყმის დარბაზის კედლებს. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი, შეისრული თაღითაა გადახურული და როგორც ფასადის, ისე ინტერიერის მხრიდან, საფეხურით შეღრმავებულ სწორკუთხა არეშია ჩასმული. მათგან გარეთას ორსაფეხურიანი ხერხულა ფრიზი აგვირგვინებს, შიგნითას კი - ხის ძელი. აფსიდი განათებულია მცირე ზომის სწორკუთხა სარკმლით, რომლის ღიობი გარეთკენ თანდათან მაღლდება. ერთი მსგავსი კედელი დასავლეთ სარკმელშიცაა, შესასვლელის ზემოთ. აფსიდში სამი მცირე ნიშაა: ერთი - სამხრეთით, ორი - ჩრდილოეთით. სარკმლის ქვემოთ დგას კედელზე მიყრდნობილი, აგურით ნაშენი ტრაპეზი. საკურთხევლის ბაქანი დარბაზის იატაკის მიმართ საფეხურითაა შემაღლებული და შუაში ნახევარწრიული ამბიონი აქვს მოწყობილი. საკურთხეველი დარბაზისგან გამოყოფილია მოგვიანებით ჩაშენებული აგურის კანკელით. დარბაზის სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებში, იატაკიდან 0,6 მეტრის სიმაღლეზე, სიმეტრიულად თითო შეისრული ნიშაა მოწყობილი. ეკლესიის ფასადები სადაა. დასავლეთ ფასადის შუა ნაწილში, კედლის მთელ სიმაღლეზე, გამოიყოფა აგურით ნაწყობი შრე (გვიანდელია), რომელშიც ჩართულია ცისფრად მოჭიქული აგურის სხვადასხვა ზომის ნაწილებით გამოყვანილი. არათანაბარი სიგრძის, ოთხი ზოლი. მათგან ერთი - შესასვლელის შეღრმავებულ არეშია, მეორე - მის თავზე, ხოლო დანარჩენი ორი - შედარებით მოკლე, სარკმლის ზემოთ. ეკლესიის აღმოსავლეთ და დასავლეთ ფასადებზე შემორჩენილია ოთხსაფეხურიანი ლავგარდნის მცირე ნაწილი, რომელიც ჩვეულებრივად ნაწყობი და კუთხით წინწამოწეული აგურის რიგების მონაცვლეობისგან შედგება. ეკლესია დაბურული იყო კრამიტით. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 309-310.