ვერცხლი

ვერცხლი (ლათ. Argentum; ქიმიური სიმბოლო — Ag {\displaystyle {\ce {Ag}}} ) — ელემენტთა პერიოდული სისტემის მეხუთე პერიოდის, პირველი ჯგუფის (მოძველებული კლასიფიკაციით — პირველი ჯგუფის თანაური ქვეჯგუფის, Iბ) ქიმიური ელემენტი. მისი ატომური ნომერია 47, ატომური მასა — 107.87, tდნ — 961.78 °C, tდუღ — 2162 °C, სიმკვრივე — 10.49 გ/სმ3. პლასტიკური გარდამავალი თეთრი ფერის კეთილშობილი ლითონი. ხასიათდება მაღალი ელექტრო- და სითბოგამტარობით, არეკვლის საუკეთესო უნარით. ბუნებრივი ვერცხლი შედგება ორი სტაბილური სიზოტოპისაგან Ag 107 {\displaystyle {\ce {^{107}Ag}}} (51.8%) და Ag 109 {\displaystyle {\ce {^{109}Ag}}} (48.2%). რადიოაქტიური იზოტოპებიდან მნიშვნელოვანია Ag 110 m 2 {\displaystyle {\ce {^{110m{2}}Ag}}} (T1/2=249.86 დღე-ღამე). ლითონთა შორის და გვხვდება როგორც მინერალებში, ისე თავისუფალი ფორმითაც. ვერცხლს იყენებენ მონეტებში, სამკაულებში, ჭურჭელში, ფოტოგრაფიასა და სარკეებში, ასევე თანამედროვე ტექნოლოგიებში. ვერცხლი ცნობილი იყო ჯერ კიდევ ძვ. წ. IV ათასწლეულში ეგვიპტეში, სპარსეთში, ჩინეთში. ეს განპირობებული იყო იმით რომ ის როგორც ოქრო ძალიან ხშირად იყო თავისუფალი თვითნაბადი სახით, და არ იყო საჭირო მისი მადნიდან მიღება. ასურეთში და ბაბილონში ვერცხლი ითვლებოდა წმინდა ლითონად და მთვარის სიმბოლო იყო. სასაქონლო წარმოების პირობებში ოქროსთან ერთად ვერცხლი ასრულებდა საყოველთაო ეკვივალენტის ფუნქციას და ფულად იქცა, რასაც ხელი შეუწყო ვერცხლის თვისებებმა – ერთგვაროვნებამ, დამუშავების სიადვილემ და სხვა. თავდაპირველად ვერცხლი მიმოქცევაში იყო სხმულების სახით. ძვ. აღმოსავლეთის ქვეყნებში, აგრეთვე საბერძნეთსა და რომში, ვერცხლი როგორც ოქრო და სპილენძი, ფართოდ გავრცელებული ფულადი ლითონი იყო. ადრეულ საუკუნეებში უპირატესად ოქროს მონეტებს ჭრიდნენ; XVI ს-დან ოქროს უკმარისობისა და ევროპაში ვერცხლის მოპოვების გაფართოების გამო ვერცხლი ევროპის ქვეყნებში ძირითად ფულად ლითონად იქცა. კაპიტალის თავდაპირველი დაგროვების ეპოქაში თითქმის ყველა ქვეყანაში არსებობდა ვერცხლის მონომეტალიზმი და ბიმეტალიზმი. ოქროს მსოფლიო მოპოვების ზრდამ დააჩქარა მიმოქცევიდან გაუფასურებული ვერცხლის გამოდევნა. მსოფლიოს ბევრ ქვეყანაში ოქროს ვალუტით ვერცხლის ვალუტის გამოდევნა XX ს-ის დასაწყისისათვის დამთავრდა. მეორე მსოფლიო ომამდე მოპოვებული ვერცხლის 75 %-ს მონეტების მოსაჭრელად იყენებდნენ, 1971 წლისათვის ეს მაჩვენებელი 5%-მდე შემცირდა. ვერცხლის საშუალო შემცველობა დედამიწის ქერქში (ალექსანდრე ვინოგრადოვის მიხედვით) 70 მგ/ტ არის. მისი მაქსიმალური კონცეტრაციაა თიხნარ ფენებში სადაც აღწევს 900 მგ/ტ. ვერცხლი ხასიათდება იონების დაბალი ენერგეტიკულობით,რაც იწვევს ამორფიზმის უმნიშვნელო გამოვლინებას და სხვა ლითონების მესრებში შედარებით რთულად შესვლას. შეინიშნება მხოლოდ ტყვიისა და ვერცხლის იონების იზომორფიზმი. ვერცხლის იონები შედიან თვითნაბადი ოქროს მესერში სადაც მისი რაოდენობა საკმაოდ დიდია. ვერცხლის იონების მცირე რაოდენობა შედის სპილენძის სულფიდების მესრებში, ასევე ტელურიდებში, ოქრო-კვარცულ საბადოებში. კეთილშობილი და ფერადი ლითონების გარკვეული ნაწილი ბუნებაში გვხვდება თვითნაბადი სახით. დოკუმენტურად დამტკიცებულია და ცნობილია ვერცხლის არათუ დიდი არამედ უზარმაზარი თვითნაბადი ვერცხლის პოვნა. მაგალითად, 1477 წელს «წმინდა გიორგის" მაღაროებში (შნეებერგის საბადო ქალაქ ფრეიბერგიდან 40-45 კმ დაცილებით) იქნა აღმიჩენილი თვითნაბადი ვერცხლი წონით 20 ტ. ლოდი ზომით 1 × 1 × 2,2 მ გამოიტანეს მაღაროდან, და მასზე მოაწყვეს სადღესასწაულო სადილი, შემდეგ გახეთქეს და აწონეს. დანიაში კოპენჰაგენის მუზეუმში, ინახება თვითნაბადი ვერცხლი წონით 254 კგ, რომელიც 1666 წელს ნორვეგიის კონგსბერგის საბადოში იპოვეს. კანადის პარლამენტის შენობაში ინახება კობალტის საბადოებში ნაპოვნი თვითნაბადი ვერცხლის ფირფიტები წონით - 612 კგ. მეორე ფირფიტას რომელიც იქვე იქნა აღმოჩენილი უწოდეს "ვერცხლის საცალფეხო გზა " რადგან ის 30 მ. სიგრძის იყო და წონით 29 ტ. ვერცხლი ქიმიურად უფრო აქტიურია ვიდრე ოქრო ამიტომაც თვითნაბადი ვერცხლი უფრო იშვიათად გვხვდება ვიდრე ოქროსი. ამიტომაც მისი ხსნადობა უფრო მაღალია ვიდრე ოქროსი, ამიტომაც ზღვის წყალში მისი შემცველობაც შედარებით მაღალია (მიახლოებით 0,04 მკგ/ლ და 0,004 მკგ/ლ შესაბამისად ). ცნობილია 50 მეტი ვერცხლის მინერალი, რომელთაგან სამრეწველო მნიშვნელობისაა მხოლოდ 15-20, მათ შორის: თვითნაბადი ვერცხლი; ელექტრუმი (ოქრო-ვერცხლი); კრუსტელიტი (ვერცხლი-ოქრო); არგენტიტი (ვერცხლი-გოგირდი); პრუსტიტი (ვერცხლი-დარიშხანი-გოგირდი); ბრომარგერიტი (ვერცხლი-ბრომი); კერარგირიტი (ვერცხლი-ქლორი); პირარგირიტი (ვერცხლი-სტიბიუმი-გოგირდი); სტეფანიტი (ვერცხლი-სტიბიუმი-გოგირდი); პოლიბაზიტი (ვერცხლი-სპილენძი-სტიბიუმი-გოგირდი); ფრეიბერგიტი (სპილენძი-გოგირდი-ვერცხლი); არგენტოიაროზიტი (ვერცხლი-რკინა-გოგირდი); დისკრაზიტი (ვერცხლი-სტიბიუმი); აგვილარიტი (ვერცხლი-სელენი-გოგირდი) და სხვა. როგორც ყველა კეთილშობილი ლითონი, ვერცხლსაც ახასიათებს ორი ტიპის გამოვლინება: თვითონ ვერცხლის საბადოები, სადაც შემცველი სასარგებლო კომპონენტების ღირებულების 50 %-ზე მეტს შეადგენს; კომპლექსური ვერცხლშემცველი საბადოები (სადაც ვერცხლი შედის ფერადი, კეთილშობილი, ლეგირირებადი ლითონების მადნებში, როგორც მეორადი კომპონენტი). აღსანიშნავია რომ მთლიანად ვერცხლის მოპოვების 75 %-ს შეადგენს კომპლექსურ საბადოებში ვერცხლის მიღება. ვერცხლის მნიშვნელოვანი საბადოები მდებარეობენ შემდეგი ქვეყნების ტერიტორიებზე: გერმანია, ესპანეთი, პერუ, ჩილე, მექსიკა, ჩინეთი, კანადა, აშშ, ავსტრალია, პოლონეთი, რუსეთი, ყაზახეთი, რუმინეთი, შვედეთი, ჩეხეთი, სლოვაკეთი, ავსტრია, უნგრეთი, ნორვეგია. ასევევ ვერცხლის საბადოები არის, სომხეთში, კვიპროსში, სარდინიაზე. წმინდა ვერცხლი — საკმაოდ მძიმეა (ტყვიაზე მჩატე, მაგრამ სპილენძზე მძიმეა), ძალიან პლასტიკური ლითონია (შუქის არეკვლის კოეფიციენტი 100 %-ს უახლოვდება). ვერცხლის თხელ ქაღალდს (ფოლგა, კილიტა) შუქის გავლისას აქვს იისფერი. დროთა განმავლობაში ლითონი ფერმკთალდება, რეაგირებს ჰაერში არსებული გოგირდწყალბადის ნარჩენებთან და წარმოქმნის ვერცხლის სულფიდის ზედა საფარ ფენას. გააჩნია მაღალი თბოგამტარობა. ოთახის ტემპერატურაზე მას გააჩნია ყველაზე მაღალი კუთრი გამტარობა სხვა ლითონებთან შედარებით. ვერცხლი, როგორც კეთილშობილი ლითონი, გამოირჩევა შედარებით დაბალი რეაქციის უნარით, ის არ იხსნება მარილმჟავასა და გაზავებულ გოგირდმჟავაში. მაგრამ დამჟანგავ გარემოში (აზოტმჟავაში, ცხელ გოგირდმჟავაში, ასევე მარილმჟავაში თავისუფალი ჟანგბადის თანხლებით) ვერცხლი იხსნება: Ag + 2HNO3(конц.) = AgNO3 + NO2↑ + H2O იხსნება ის რკინის ქლორიდში: Ag + FeCl3 = AgCl + FeCl2 ვერცხლი ასევე ადვილად იხსნება ვერცხლისწყალში, ამალგამის წარმოქმნით (ვერცხლისა და ვერცხლისწყლის თხევადი შენადნობი). ვერცხლი ჟანგბადით არ იჟანგება ნაღალი ტემპერატურის პირობებშიც, მაგრამ ჟანგბადის პლაზმით ან ოზონით და ულტრაიისფერი დასხივებით მის ზედაპირზე წარმოიქმნება ჟანგის ფენა. ნოტიო ჰაერში სადაც არის ძალიან უმნიშვნელო ორ ვალენტიანი გოგირდის ნარჩენებ (გოგირდწყალბადი, ნატრიუმის ტიოსულფატი, რეზინი) წარმოიქმნება ნაკლებად ხსნადი ვერცხლის სულფიდის ფენა, აპკი, რაც ვერცხლის გამუქებას იწვევს: 4Ag + 2H2S + O2 = 2Ag2S + 2H2O თავისუფალი ჰალოგენები ადვილად ჟანგავენ ვერცხლს ჰალოგენიდებამდე: 2Ag + I2 = 2AgI მაგრამ შუქზე ეს რეაქცია შებრუნებადია და ვერცხლის ჰალოგენიდები (ფთორიდის გარდა) თანდათან იშლება. ვერცხლის გოგირდთან ერთად გახურებისას წარმოიქმნება სულფიდი. ყველაზე მდგრად დაჟანგვია ხარისხს ნაერთებში წარმოადგენს +1. ამიაკის თანხლებით ვრეცხლის ნაერთები (I) იძლევიან წყალში ადვილად ხსნად კომპლექს [Ag(NH3)2]+. ვერცხლი ასევე ქმნის კომპლექსებს ციანიდებთან. კომპლექსოწარმოქმნა გამოიყენება ვერცხლის ნაკლებად ხსნადი შენაერთების გასახსნელად, მადნებიდან ვერცხლის გამოსაყოფად. უფრო მაღალი დაჟანგვის ხარისხს (+2, +3) ვერცხლი ავლენს მხოლოდ ჟანგბადთან (AgO, Ag2O3) და ფთორთან (AgF2, AgF3), ასეთი ნაერთები უფრო არამდგრადები არიან, ვიდრე ვერცხლის (I) ნაერთები. ვერცხლის მარილები (I), იშვიათი გამონაკლისის გარდა (ნიტრატი, პერქლორატი, ფთორიდი), წყალში უხსნადებია, რაც გამოიყენება ჰალოგენების იონების განსაზღვრისთვის (ქლორი, ბრომი, იოდი) წყლის ხსნარებში. რადგანაც მას გააჩნია კარგი ელექტრო გამტარობა, თბოგამტარობა და მდგრადია ჟანგბადით დაჟანგვისადმი (ჩვეულებრივ პირობებში) გამოიყენება ელექტროტექნიკაში კონტაქტებისთვის, მაგალითად სარელეო კონტაქტები, ასევე მრავალფენოვანი კერამიკული კონდენსატორები. ჩრჩილვის დროს: სპილენძ-ვერცხლის ჩრჩილვა პსრ-45 გამოიყენება სპილენძის ქვაბებისათვის, რაც უფრო მეტია ვერცხლის შემცველობა მით უფრო მაღალია ხარისხი; ზოგჯერ, ჩრჩილვის მასალად კალას ცვლიან ტყვიასა და ვერცხლს (რაოდენობის 5 %). შენადნობების შემადგენლობაში: ბატარეის გალვანური ელემენტის კათოდების დასამზადებლად). გამოიყენება როგორც ძვირფასი ლითონი საიუველირო საქმეში (ჩვეულებრივ სპილენძთან შენადნობში, ზოგჯერ კი ნიკელთან ერთად). გამოიყენება მონეტების მოსაჭრელად, ორდენებისა და მედლების დასამზადებლად. ვერცხლის ჰალოგენიდები და ვერცხლის ნიტრატი გამოიყენება ფოტოგრაფიაში, რადგან გააჩნია მაღალი შუქმგრძნობიარობა. იოდოვანი ვერცხლი გამოიყენება კლიმატის მართვისათვის («ღრუბლების დაშლა»). გამოიყენება მაღალი არეკვლის უნარის მქონე სარკის ზედაპირის დასაფარად (ჩვეულებრივ სარკეებში გამოიყენება ალუმინი). ხშირად გამოიყენება როგორც კატალიზატორი ჟანგვის რეაქციებში, მაგალითად მეთანოლიდან ფორმალდეგიდების მისაღებად. გამოიყენება როგორც სადეზინფექციო საშუალება, ძირითადად წყლისათვის. რამდენიმე ხნის წინ გაცივების სამკურნალოდ. ვერცხლის გამოყენების სფეროები თანდათან ფართოვდება და მას არა მარტო შენადნობებში არამედ ქიმიურ შენაერთებშიც გამოიყენებენ. ვერცხლის ქლორიდი გამოიყენება ქლორი-ვერცხლი-თუთიის ბატარეებში, ზოგიერთი რადარის ზედაპირის დასაფერავად. ვერცხლის ფტორიდის მონოკრისტალი გამოიყენება 0,193 მკმ ლაზერული გამოსხივების გენერაციისას (ულტრაფიალეტური გამოსხივება). ვერცხლი გამოიყენება აირწინაღების ფილტრებში კატალიზატორად. ვერცხლის აცეტილენიდი (კარბიდი) ზოგჯერ გამოიყენება როგორც ძლიერი დეტონატორი. ვერცხლის ფოსფატი გამოიყენება სპეციალური მინების ხარშვისას, რომელიც გამოიყენება დოზიმეტრიული გამოსხივებისას. მისი მიახლოებითი შემადგენლობაა: ალუმინის ფოსფატი — 42 %, ბარიუმის ფოსფატი — 25 %, კალიუმის ფოსფატი — 25 %, ვერცხლის ფოსფატი — 8 %. ვერცხლის პერმანგანატი, კრისტალური მუქი-იისფერი ფხვნილი, წყალში ხსნადი; გამოიყენება აირწინაღებში. კვების მრეწველობაში ვერცხლი დარეგისტრირებულია საკვები დანამატი Е174. მთავარი სტატია: კოლოიდური ვერცხლი. ვერცხლის გამოყენების ერთ-ერთი მთავარი სფეროა ალქიმია, რომელიც მჭოდროდაა დაკავშირებული მედიცინასთან. ჯერ კიდევ ძველი ეგვიპტელები იარებზე ვერცხლის ფირფიტებს ადებდნენ მისი ადვილად შესახორცებლად. ასევე უძველესი დროიდან იცოდნენ ვერცხლისაგან წყლის სასმელად ვარგისიანობის დიდი ხნით შენახვის შესახებ. მაგალითად სპარსეთის მეფე კიროსი წყალს საომარი მოქმედებებისას ვერცხლის ჭურჭელით ატარებდა. ცნობილი შუასაუკუნეების ექიმი პარაცელსუსი ზოგ დაავადებებს მკურნალობდა «მთვარის» ქვით. ფარმაკოლოგიისა და ქიმიის განვითარებამ, და მრავალი სინთეზური წამლის გაჩენამ არ შეანელა ფარმაცევტების ყურადღება ვერცხლისადმი. ჩვენს დროში ვერცხლი ფართოდ გამოიყენება ინდურ ფარმაკოლოგიაში (ტრადიციული ინდური აურვედული პრეპარატების დასამზადებლად). აურვედა (Ayurveda) — ეს ძველი ინდური დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის მეთოდია რომელიც მის ფარგლებს გარედ ნაკლებადაა ცნობილი. 500 მლნ. მეტი ადამიანი იღებს ასეთ პრეპარატერბს, ამიტომაც გასაგებიცაა, რომ ვერცხლის დიდი რაოდენობა გამოიყენება ინდოეთში. შედარებით ბოლო დროს გამოკვლევებმა აჩვენა რომ თავის ტვინი შეიცავს ვერცხლს. ასე რომ დაასკვნეს რომ ვერცხლი წარმოადგენს ორგანიზმისათვის აუცილებელ ნივთიერებას. მწვრილად დაქუცმაცებული ვერცხლი ფართოდ გამოიყენება წყლის გასაუვნებლად დეზინფექციისათვის. ვერცხლი იონებისსახით მეტად აქტიურად მოქმედებენ სხვა სახის იონებთან და მოლეკულებთან. მისი მცირე კონცენტრაცია სასარგებლოა, რადგანაც ის ანადგურებს ბევრ ავადმყოფობის გამომწვევ ბაქტერიებს. დადგენილია ასევე რომ, ვერცხლის იონების მცირე კონცენტრაცია ხელს უწყობს ორგანიზმის წინააღმდეგობის უნარის ამაღლებას სხვადასხვა ინფექციური დაავადებების წინააღმდეგ. დიდი ხანია ცნობილია, რომ თუ კი ვერცხლის ელექტროდებს ჩავრთავთ რამდენიმე ვოლტ ძაბვაში, მაშინ მისი წყლის გაუვნებლობისა და დეზინფექციის თვისება საგრძნობლად იზრდება. განსაკუთრებით გაძლიერებული ეფექტი შეინიშნება თუ კი ელექტროდების ზედაპირზე გავზრდით ვერცხლის ნანოძელაკებს. ამ შემთხვევაში ძაბვის ჩართვა ელექტროდებზე საჭირო არ არის, არამედ შეიძლება გარე ველის შექმნით. უფრო ეფექტურად მოქმედებს ვერცხლისა და ამიაკის კომპლექსური ნარევის სუსტი ხსნარი, რომელიც გამოიყენება მედიცინაში სახელწოდებით ამარგენი (წარმოებულია სიტყვები «ამიაკისა» და «არგენტუმისაგან»). ვერცხლის ნიტრატები ამარგენის ხსნარების სახით ფართოდ გამოიყენება ჭრილობების დასამუშავებლად ან ლორწოვანი გარსის ანთებების დროს, ასევე გამოიყენება ანტიბაქტერიული საშუალებების მისაღებად. ვერცხლის კვალი (მიახლოებით წონის 0,02 მგ/კგ) ნაპოვნია ყველა ცოცხალ ორგანიზმში. მაგრამ მისი ბიოლოგიური ქმედება შესწავლილი არ არის. ადამიანში ვერცხლის მაღალი შემცველობით ხასიათდება თავის ტვინი (0,03 მგ - 1000 გ ახალი ქსოვილი).. საკვები რაციონით ადამიანი ვერცხლს იღებს მიახლოებით 0,1 მგ. დღეღამეში. შედარებით მეტს შეიცავს კვერცხის გული (0,2 მგ - 100 გ). ვერცხლი ორგანიზმიდან ჩვეულებრივ კალთან ერთად გამოდის. ვერცხლის იონებს გააჩნიათ განსაკუთრებით ძლიერი ბაქტერიციდული თვისებები. ამ იონების ძალიან მცირე რაოდენობაც კი რომელიც ლითონიდან გადადის წყალში, საკმარისია, რომ წყალი არ გაფუჭდეს განუსაზღვრელი დროით.. ვერცხლის ბაქტერიციდული ქმედების ქვედა ნიშნული შეფასებულია 1 მკგ/ლ. ვერცხლი როგორც ყველა მძიმე ლითონი, ორგანიზმში ჭარბი რაოდენობით მოხვედრისას ტოქსიკურია. აშშ-ის სანიტარული ნორმებით, ვერცხლის შემცველობა სასმელ წყალში არ უნდა აღემატებოდეს 0,05 მგ/ლ. ეს იმ დროს როცა წყალი გამოიყენება მუდმივად. ორგანიზმში ვერცხლის ხანგრძლივი მიღებისას ვითარდება არგერია, გარეგნულად გამოიხატება მხოლოდ კანისა და ლორწოვანი გარსის სერი ფერით. ამ დროს რაიმე სახის დარღვევები უმრავლესად არ შეინიშნება.. მიღებულია რომ, ვერცხლის პირველი საბადოები არსებობდა სირიაში საიდანაც გადაჰქონდათ ეგვიპტეში (5000-3400 წწ. ჩ.წ.ა.). VI—V საუკუნეებში ჩვენ წელთ აღრიცხვამდე ვერცხლის მოპოვების ცენტრმა გადაინაცვლა ლავრიის მაღაროებში (საბერძნეთი). ჩ.წ.ა. IV -დან I-ს-ის ბოლომდე ვერცხლის მოპოვების ლიდერი იყო ესპანეთი და კართაგენი. II—XIII სს. მთელი ევროპის ტერიტორიაზე მრავალი მაღარო მოქმედებდა, რომლებიც თანდათან იფიტებოდნენ. XV—XVI სს. პირველ რიგებში გადის მადნეულიანი მთები. ამ ძველ საბადოებს შორის უდიდესი გახდა 1623 წელს აღმოჩენილი თვითნაბადი ვერცხლის კონგსბერგის საბადო (ნორვეგია). ამერიკის ათვისებამ გამოიწვია ახალი საბადოების აღმოჩენა კორდილიერებში. მთავარ წყაროს წარმოადგენდა მექსიკა, სადაც 1521—1945 წწ. მოპოვებული იქნა მიახლოებით 205 ათასი ტ ლითონი — ამ პერიოდში მოპოვებული ვერცხლის მესამედი. სამხრეთ ამერიკის უდიდეს საბადოში — პოტოსიში — 1556-დან 1783 წლამდე მოპოვებულ იქნა 820 513 893 პესო და 6 «მტკიცე რეალი» (ბოლო 1732 წელს უდრიდა 85 მარავედის). 2008 წელს სულ მოპოვებულია 20 900 ტ ვერცხლი. მოპოვების ლიდერია პერუ (3600 ტ), შემდეგ მოდის მექსიკა (3000 ტ), ჩინეთი (2600 ტ), ჩილე (2000 ტ), ავსტრალია (1800 ტ), პოლონეთი (1300 ტ), აშშ (1120 ტ), კანადა (800 ტ). ვერცხლის მსოფლიო მარაგი შეფასებულია მიახლოებით 570 000 ტ. ვერცხლი — ოთახის ტემპერატურის პირობებში ყველაზე ელექტროგამტარი ლითონია. ქიმიურ ელემენტთა პერიოდული სისტემა პირარგირიტი ვერცხლი (ჰერალდიკა) ვერცხლი Webelements-ზე ვერცხლი ქიმიური ელემენტების პოპულარულ ბიბლიოთეკაში დაარქივებული 2014-01-18 საიტზე Wayback Machine. სამყაროს ენციკლოპედია ვერცხლის თერმოდინამიკური თვისებები (Mathcad Calculation Server) Colloidal silver not approved (კოლოიდური ვერცხლი არაა რეკომენდებული) დაარქივებული 2009-06-30 საიტზე Wayback Machine. (ინგლისური) სახელმძღვანელო «არაორგანული ქიმია» რედაქტორი უ. დ. ტრეტიაკოვა მეორადი ვერცხლი ვერცხლის ნაერთები (ტოქსიკოლოგიური ქიმია) ვერცხლი დიდ საბჭოთა ენციკლოპედიაში ვერცხლის ფიზიკო-ქიმიური თვისებები (ცნობარი) ვერცხლის თერმოდინამიკური თვისებები (on-line გათვლები) ↑ დოლიძე ვ., ციციშვილი ვ., „ოთხენოვანი ქიმიური ლექსიკონი“, თბ., 2004, გვ. 197 ↑ ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ., 1979. — გვ. 378. ↑ J.P. Riley and Skirrow G. Chemical Oceanography V. 1, 1965 ↑ ვერცხლის საბადოების შესახებ». დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2010-09-07. ციტირების თარიღი: 2010-10-16. ↑ ვერცხლის შესახებ» ვერცხლის ისტორია. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2010-02-13. ციტირების თარიღი: 2010-10-16. ↑ 6.0 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 ნეკრასოვი ბ. ვ., {{{სათაური}}}, ტ. 3. ↑ პოტოსის ხაზინადარის დონ ლომბერტო დე სიერას წერილი იმპერატორ კარლ III, 16 ივლისი 1784 წ. // Colleccion de documentos ineditos para la historia de Espana. Tomo V. — Madrid, 1844. ↑ MINERAL COMMODITY SUMMARIES 2009 ↑ გინესის რეკორდების წიგნი ქიმიური ნივთიერებებისთვის. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-01-05. ციტირების თარიღი: 2010-10-19.