laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
ჯირკიანის საყდარი

ჯირკიანის საყდარი — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ კისისხევიდან ათიოდე კილომეტრზე. მდინარე კისისხევის ხეობაში, ტყეში ძეგლი არქიტექტორული კომპოზიციით სამეკლესიან ბაზილიკის ტიპს მიეკუთვნება, გარშემოსასვლელით სამხრეთიდან და დასავლეთიდან. თარიღდება VI-VIII საუკუნეების მიჯნით. ნაგებია რიყის ქვით, კონკრეტულ ნაწილებში გამოყენებულია კარგად გათვლილი, შირიმის კვადრები ძლიერ დაზიანებულია. მთავარი კელესიის კედლები კამარის ქუსლის დონემდეა შემორჩენილი, ხოლო ინტერიერი, დაახლოებით 1,5 მეტრ სიმაღლეზე, ჩახერგილია მთლიანად დანგრეულია გარშემოსასვლელის სამხრეთ ფრთა, ჩაქცეულია გარშემოსასვლელის დას ფრთის კამარა. კედლებს, როგორც შიგნიდან ისევე გარედანაც, საირე ქვაბი, ალაგ-ალაგ, ჩამოცვენილი აქვს, გარედან მნიშვნელოვნადაა აწეული მიწის დონზე. მთავარ ეკლესიას ორი შესასვლელი აქვს. მათ შორის ერთი სამხრეთ კედლის დასავლეთ მონაკვეთშია გაჭრილია მეორე დასავლეთ კედლის შუაში. ორივე შესასვლელი დასრულებულია ტიმპანით, რითიც შიგინდან და გარედან, ნალისებრთაღოვან არეშია ჩასმული. გარეთა არე ნალისეობითაა გამოყვანილი და უჩვეულოდ მცირე სიღმისაა. აღმოსავლეთით ნალისებრი აფსიდა. აფისდის კუთხეები შირიმის, სუფთად ნათალი ქვებითაა ნაწყობი და დასრულებულია ჩეულებრივი პროფილის შირამისავე იმპსტებით. იმოსტებზე დაყრდნობილი იყო სარტიუმფო თაღი, რისგანაც მხოლოდ ქუსლების წყობის თითო-ოროლა ქვაღაა დარჩენილი. აფისიდს ღერძზე გაჭრილია შიგიდან თარაზულად, ხოლო გარედან ნახევარწრიული თაღით გადახურული, მაღალი სარკმელი. იგი შიგიდან რიყის ქვითაა გამოყვანილი, გარედან კი შირიმით. აფიდის ჩრდილოეთ გვერდში მცირე ზომის, სწორკუთხა ნიშაა საკურთხევლის სარკმლის გარდა, ერთი სარკმელი სამხრეთ კედლის შუა ნაწილშიცაა იგი, ყველა ნიშნების საფუზველზეა, შიგიდან თარაზულად იყო გადახურული. საკურთხევლის ჩრდილოეთით მცირე ზომის, უაფსიდო სათავსია რასაც მთავარი ეკლესის ჩრდილოთ კედლის აღმოსავლეთ ბოლოში მოწყობილი, ბრტყლად გადახურული კამარით უკავშირდება. სათავსის აღმოსავლეთ კედელში დაბალი, შიგნიდან სწორკუთხა, ხოლო გარედან თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. მეორე სარმკელი ჩრდილოეთ კედლის დასავლეთ ნაწილშია. ეს უკანსკნელ პარალელურწირთლებიანია, შიგიდან და გარედან სწორკუთხაა. სათავსი გადახურულია ნახევარცილინდრული ფორმის, სხმული კამარით. გაშემოსასვლელის სამხრეთ ფრთიდან მხოლოდ აღმოსავლეთ კედლის მცირე ნაწილიღაა დარჩენილი დაბალი, სწორკუთხა სარკმლის ნაშნებით გარშემოსასვლელი დასავლეთის ფრთა სიგანით სამხრეთის ფრთის ტოლია. შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს მთავარი ეკლესიის შესასვლელის მოპირდაპირედ. ჩრდილოეთიდან იგი კედლითაა შემოზღუდული, რითიც მთავარი ეკლესიის ჩრდილოეთ კედლის ხაზზეა. ორივე ფრტა გადახურული იყო კამარიტ. კამარის დასაყრდნობად მთავარი ეკლესიის შესაბამის კედლებზე მოწყობილია მცირე საფეხური, რითიც კედლების ზედა მაწილის შეთხელებითაა გამოყვანილი. გარედან აღმოსავლეთ ფასადს სამნავიანი ბაზილიკის აბრისი აქვს. შუა ნავი ორქანობიანია სახურავით იყო გადახურული, გვერდითები კი ცილქანობიანით. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 276-277.
ვარდისუბნის სამების ეკლესია (თუშიანთ უბანი)

ვარდისუბნის სამების ეკლესია (თუშიანთ უბანი) — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ვარდისუბნის თუშიანთ უბანში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია სხვადასხვა ზომის, რიყის ქვითა და აგურით. თითქმის მთლიანად დანგრეულია. შემორჩენილი კედლების მაქსიმალური სიმაღლე 1 მეტრამდეა. შესასვლელი მასავლეთითაა. კარი გარედან ჩასმული ყოფილა კედლის საფეხურით შეღრმავებულ არეში. აღმოსავლეთით ღრმა, კუთხეებმომრგვალებული საკურთხეველია, რომლის ჩრდილოეთ კედელში მცირე, ოთკუთხა ნიშაა მოწყობილი. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 212.
ფშაველის საწნახელი

ფშაველის საწნახელი — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ ფშაველიდან 4 კილომეტრზე, ფშაველი-ლეჩურის გზის მარცხენა მხარეს, ტყეში. თარიღდება შუა საუკუნეებით. ნაგებობა წესით წაგრძელებული სწორკუთხედია. შემორჩენილია ფრაგმენტულად, ნაგები იყო ნატეხი ქვით კირის ხსნარზე. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 352.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ე. ახვლედიანის 7)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ელენე ახვლედიანის ქუჩაზე (№ 7), თარიღდება XIX საუკუნის II ნახევრით. მაღალი, ორსართულიანი სახლი ახვლედიანის ქუჩის აღმართის დასაწყისში დგას სახლის ფასადი მდიდრულოდა არის გაფორმებული ცრუ რუსტიკით, პროფილირებული პილასტრებით, დეკორატიული ლავგარდნებითა და ცენტრში ღიობის წინ ლითონის შეკიდული, ნაჭედი აივანია. ყველა დეტალი ცხადყოფს სახლის არქიტექტურის სიახლოვეს სახაზინო პროექტების მოთხოვნებთან ამით მას განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება თელავის XIX-XX საუკუნეების მიჯნის არქიტექტურაში. სახლის ეხოს მხარეს, მთელ სიგრძეზე, ხის სვეტებიანი ჭვირული აივანი გასდევს, რომელიც შენობის კუთხეებს წრიულად უვლის ოთახების რიგი აივანზე გამოდის, შიდა გეგმარებით კი ერთიან ანფილადად იკვერება. სახლს ძველი აგურით ნაშენი, თაღოვანი სარდაფი აქვს ინტერიერებში შემორჩენილია შელამფული ჭერი ხის იატაკი, ძველი დარაბები, კარ-სარკმლების სახელურები. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 87.
გავაზის მკლავის ნიში

გავაზის მკლავის ნიში — საკულტო ძეგლი მდებარეობს სოფელ კონდოლის ჩრდილოეთით, განაპირას. თარიღდება XIX საუკუნით. ძეგლი წარმოადგენს კვადრატული გეგმის კოშკურა ნაგებობას. ნაშენია რიყის ქვით. შელესილი და შეთეთრებულია. დასავლეთ წახნაგის ზედა ნაწილში მცირე ზომის ნიშააა, რითიც გადახურულია ერთმანეთზე კუთხით მიყრდნობილი ორი აგურით. ნაგებობა გადახურულია კრამიტის ორფერდა სახურავით. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 278.
ფიჭვიანის საყდარი

ფიჭვიანის საყდარი — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ შალაურის სამხრეთ-დასავლეთით, სამიოდე კილომეტრის მანძილზე, ტყეში. განეკუთვნება ადრინდელ შუა საუკუნეებს. ნაგებია სხვადასხვა ზომის,რიყის ქვით. ალაგ-ალაგ, ძირითადად, კონსტრუქციულ ნაწილებში, გამოყენებულია შირიმის, მეტ-ნაკლებად დამუშავებული ქვები. შენობის გეგმის სწორკუთხედში (14,2x8,2 მ.) ჩაწერილია ცალნავიანი ეკლესია, მომცრო სამლოცველო და გარშემოსასვლელი. ძეგლი ძლიერ დაზიანებულია: ჩამონგრეულია ეკლესიის კამარა და კონქის მნიშვნელოვანი ნაწილი, ჩამოშლილია სამლოცველოს საბურველი, გარშემოსასვლელის კედლების ნაწილი დანგრეულია, ხოლო ნაწილი კი, 1-1,3 მეტრ სიმაღლეზეა შემორჩენილი. კედლებზე, გადახურვის შემორჩენილ ნაწილზე და ინტერიერი მცენარეულობაა ამოსული. მთავარი ეკლესია დარბაზულია, აღმოსავლეთით დასრულებულია ნალისებრი აფსიდით, რომლის ღერძზე გაჭრილია განიერი, თითქმის პარალელურწირთხლებიანი, ნახევარწრიულთაღოვანი სარკმელი. აფსიდი დარბაზისგან გამოყოფილია შირმის, ნათალი ქვებით გამოყვანილი მხებით, რომლებსაც ეყრდნობოდა შირმისავე ქვებით ნაწყობი, სატრიუმფო თაღი (შეორჩენილია ორივე ქულის წყობა). ეკლესიას ორი შესასვლელი აქვს: სამხეთიდან და დასავლეთიდან. ორივე კარი გარშემოსასვლელიდანაა, გარედან ისინი თარაზულად ყოფილა გადახურული (შემორჩენილია მცირე ნაწილები), შიგნიდან კი - რიყის, მოგრძო ქვებით ნაწყობი, ნალისებრი თაღით. მთავარ ეკლესიას, საკურთხევლის სარკმლის გარდა, სამხრეთ კედელში გაჭრილი , კიდევ ორი სარკმელი აშუქებდა, რომლებსაც გადახურვა ჩამოშლილი აქვს. მთავარ ეკლესიას სამხრეთიდან ეკვრის სამლოცველო, რომელიც მთავარ ეკლესიაზე თითქმის ორჯერ უფრო მოკლეა. სამლოცველოს ორი, განიერი, თაღოვანი შესასლეი აქვს, მათგან ერთი სამხრეთიდანაა, გარედან, ხოლო მეორე დასავლეთიდან, გარშემოსასველიდან. სამლოცველს შიდა სივრცე გეგმით თითქმის კვადრატულია, გადახურულია ცილინდრული კამარით და აღმოსავლეთით ნახევარწრიული ფორმის, უსარკმლო აფიდითაა დასრულებული. გარშემოსასვლელი ორი ნაწილისგან შედგება. ორივე ნაწილს თითო, თაღოვანი შესასვლელი აქვს. ერთი სამხრეთ ფრთის, სამხრეთ კედლშია (შემორჩენილია მთლიანად), მთავარი ეკლესიის შესასვლელის მოპირდაპირედ, მეორე კი, დასავლეთ კედლის ჩრდილოეთ კიდესთან. ორივე შესასვლელი ნალისებრთაღოვანია. გარშემოსასვლელის ორივე ნაწილი დამოუკუდებელი კამარით ყოფილა გადახურული. მათ დასაყრდნობად მთავარი ეკლესიის შესაბამის კედლებზე თარედი ყოფილა მიშენებული(შემორჩენილია მცირე ნაწილი). ფასადები სადაა, მორთულობის გარეშე. აღმოსავლეთ ფასადზე სარკმლის თაღი არაწესიერი ფორმის, შირიმის, მთლიან ქვაშია გამოკვეთილი. ეკლესია გადახურული იყო ორფერდა სახურავით, სამლოცველო და გარშემოსასვლელი კი ცალფერდათი. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 369-369.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ნ. ბარათაშვილის 32)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ნიკოლოზ ბარათაშვილის ქუჩაზე (№ 32). აგებულია XIX საუკუნის II ნახევარში. სახლი ორსართულიანია. მაღალი ნაგებია აგურით. შენობა ქუჩაზე განივი ფასადით გამოდის. პირველ სართულზე ტრადიციული კომპოზიციაა - ორი თაღოვანი სარკმელი შუაში ნიშით, ზედა სართულზე კი, მხოლოდ ორი სარკმელი. ფასადი დასრულებულია სამკუთხა ფრონტონით. ეზოს მხარეს, ხის აივანი შუშაბანდად არის გადაკეთებული უკანა კედელი აგურისა და რიყის ქვის შერეული წყობით არის ნაგები. გადახურვა კრამიტისაა. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 96.  კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 5
მურუგანი

მურუგანი სკანდა, კარტიკეია (ტამილი: மு௫கன்) — ინდუისტური ღვთაება შივას და მისი მეუღლე დურგას შვილი, ომის ღმერთი. არსებობს მის დაბადებასთან დაკავშირებული რამდენიმე ერთმანეთის გამომრიცხველი ლეგენდა, რაც იმაზე მეტყველებს, რომ ამ ღვთაებაში არიული სკანდა, იგივე კარტიკეია და დრავიდული მურუგანი ერთ პიროვნებაში გაერთიანდა. პარადოქსულია, რომ ომის ღვთაების კულტი სამხრეთ ინდოეთის მშვიდობამოყვარე ხალხებში ძლიერ არის გავრცელებული (მსოფლიოს ამ რეგიონში ისტორიას დიდი ომები არ ახსოვს).
ქვემო ხოდაშნის ნადარბაზევი

ქვემო ხოდაშნის ნადარბაზევი — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ ქვემო ხოდაშნის სამხრეთ-დასავლეთით, 2-2,5 კილომეტრზე ყანაში. სავარაუდოდ, თარიღდება XVIII საუკუნის II ნახევრით. შენობა რიყის ქვითაა ნაშენი. ძლიერ დაზიანებულია. იმდენად, რომ გასუფთავების გარეშე, მისი გეგმის სრულად დადგენა არ ხერხდება. როგორც ეს შემორჩენილი ნაშთებიდან ირკვევა, ნაგებობაში შერწყმული იყო საცხოვრებელი და სამეურნეო ფუნქციები. შენობის გეგმა ტეხილი მოხაზულობისაა და რამდენიმე აღმოსავლეთ-დასავლეთის მიმართულებითაა წაგრძელებული, იგი, ძირითადად, შედგება ორი, არათანაბარი ფართობის, სწორკუთხა ნაწილისგან, რომლებიც ერთმანეთისგან კაპიტალური კედლით იყო გამიჯნული აღმოსავლეთ ნაწილი შედარებით მოზრდილია და სავარაუდოდ, სამეურნეო დანიშნულებისათვის გამოიყენებდა, დასავლეთ ნაწილი კი გამაგრებულ საცხოვრებელს წარმოადგენდა აღმოსავლეთ ნაწილის აღმოსავლეთ კუთხეებში თითო, ცილინდრული კოშკია ჩართული მათ შორის მხოლოდ ჩრდილო-აღმოსავლეთ კოშკის კედლის მცირე ნაწილიღაა შემორჩენილი - ერთი, ცალმაგი სათოფურით, რომელიც შენობის აღმოსავლეთ ნაწილის ჩრდილოეთ კედლის გასწვრივა მიმართული. მეორე სამხრეთ- აღმოსავლეთ კუთხეში მდგარი კოშკი კი დანგრეულია ისე, რომ მისი კვალი ნაწილობრივ იკითხება. მხოლოდ სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლების ფრაგმენტებიღაა შემორჩენილი. მათ შორის სამხრეთ კედლის შუაში საწნახელია იგი არათანაბარი ზომის განყოფილებისგან შედგება და წინიდან, მთელ სიგრძეზე, მცირე სიგანის საფეხური გაუყვება. საწნახლის დასავლეთ კიდეში აღმოსავლეთ ნაწილის სამხრეთ კედელი წყდება და მართი კუთხით სამხრეთით მიემართება. სავარაუდოდ, შენობის ამ მონაკვეთში მცირე უბე იყო შექმნილი, რომლის ერთ-ერთ კედელში შესასვლელი იყო მოწყობილი. ნაგებობის დასავლეთ ნაწილში სამი, სწორკუთხა სადგომისგან შედგებოდა და რამდენიმე სართულიანი უნდა ყოფილიყო იგი სამხრეთ-ჩრდილოეთის მიმართულებითა დაგრძელებული, რომლის გამოც სიგანით, აღმოსავლეთ ნაწილს რამდენადმე აღემატება. შესაბამისად, ჩრდილოეთ ფასადის მხარეს მისი კედელი აღმოსავლეთ ნაწილის კედლის მიმართ, წინაა წამოწეული და მცირე შვერილს ქმნის. ამჟამად ამ ნაწილში მხოლოდ ორი, არათანაბარი ფართობის, სწორკუთხა ოთახია შემორჩენილი, რომლებიც ერთმანეთისგან კაპიტალური კედლით არის გამიჯნული. მათგან სამხრეთისა კვადრატული გეგმისა და ფართობით ჩრდილოეთით მდებარე ოთახზე თითქმის ორჯერ მეტია. ჩრდილოეთით მდებარე ოთახს მხოლოდ ჩრდილოეთ კედელი შემორჩა - ერთი, ცალმაგი სათოფურით აღმოსავლეთ ბოლოსთან სამხრეთით მდებარე ოთახს კი დასავლეთ კედელი ამ სადგომს სამხრეთიდან ეკვროდა კიდევ ერთი, სწორკუთხა სადგომი, რომელიც მთლიანად დანგრეულია და მისი სტრუქტურის დადგენა არ ხერხდება. ძველი გამაგრებული საცხოვრებლის საინტერესო ნიმუშია, შენობის კორპუსში, როგორც ჩანს, გაერთიანებული იყო ორი ნაწილი, რომლებშიც საბრძოლო ელემენტებით აღჭურვილი საცხოვრებელი და სამეურნეო ფუნქციის სადგომები იყო განთავსებული. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 358.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ე. ახვლედიანის 8)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ელენე ახვლედიანის ქუჩაზე (№ 8) თარიღდება XIX საუკუნით. ნოტარიალური საბუთის თანახმად, სახლი 1885 წლიდან ეკუთნოდა ვინმე როსტომოვს, რომელმაც 1920 წელს იგი სამხრეთის აკადემიას გადასცა. 1921 წელს შენობაში საბავშვო ბაღი განთავსდა მომდევნო ხანებში კი სხვადასხვა უწყებები. ამჟამადა შენობაში ისევ საბავშვო ბაღია განთავსებული. სახლი ერთსართულიანია ნაგებია აგურით აქვს სარდაფი მთავარი ქუჩისპირა ფასადის ცენტრში, ხის სადარბაზო კარიარომლის ორივე მხარეს, სიმეტრიულად, სამ-სამი სარკმელია განლაგებული. სარკმლების ძირის დონეზე, აგურით გამოყვანილი თაროა, სარდაფის სართული ლავგარდნითაა გამოყოფილი. სადარბაზო კარის გვერდებზე თითო პილასტრია, რომელიც ფასადს მთელ სიმაღლეზე აუყვება. ფასადი დასრულებულია მავგარდნით და მაღალი პარაპეტით. შენობა გადახურულია თუნუქით სახლს გვერდიდიან და ეზოს მხრიდან აქვს თანამედროვე მინაშენები. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 87-88.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ვ. ბარნოვის 9ა)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — ისტორიული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ვასილ ბარნოვის ქუჩაზე (№ 9ა). შენობა ნაგებია აგურით. სართულნახევრიანია, ოთხოთახიანი. ფასადზე მემორიალური დაფაა წარწერით: საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 96.
თერომორფები

თერომორფები (ლათ. Theromorpha, Sypsida) — ამომწყდარი ქვეწარმავლების ქვეკლასი. ცხოვრობდნენ გვიან კარბონულსა და შუა იურულ პერიოდში. პალეოზოური ერის დასასრულის ყველაზე გავრცელებული და მაღალორგანიზებული ხმელეთის ხერხემლიანები იყვნენ. თერომორფების უმრავლესობა მტაცებელი იყო, ზოგი — მცენარისმჭამელი. შესაძლოა უმაღლესი თერომორფები თბილსისხლიანებიც იყვნენ. თერომორფების მრავალრიცხოვანი ნაშთები ნაპოვნია ყველა მატერიკზე, გარდა ავსტრალიისა, ყოფილ სსრკ-ში ევროპის ნაწილის ჩრდილოეთ ნახევარში. ქვეკლასში 2 ინფრაკლასია — პელიკოზავრები და თერაფსიდები. თერომორფებს დიდი მნიშვნელობა აქვთ ძუძუმწოვრების ევოლუციის შესწავლისათვის. ქსე, ტ. 4, გვ. 665, თბ., 1979 Lambert, David (2001). Dinosaur Encyclopedia. ISBN 0-7894-7935-4. Laurin, Michel, and Robert R. Reisz (2007). Synapsida: Mammals and their extinct relatives დაარქივებული 2008.12.11, საიტზე Wayback Machine. . Version 6 April 2007. The Tree of Life Web Project. Synapsids - Macroevolution.net Synapsida - Pelycosauria დაარქივებული 2006-03-13 საიტზე Archive.isCategory:Webarchive template archiveis links Transitional Vertebrate Fossils
ველის დიდი ბაზი

ველის დიდი ბაზი (ლათ. Bombus fragrans) — მწერი სიფრიფანაფრთიანების რიგის ფუტკრისებრთა ოჯახისა. საზოგადოებრივად მცხოვრებია. გავრცელებულია ევროპაში, სამხრეთ კავკასიაში, დასავლეთ ციმბირის სამხრეთ ნაწილში, უნგრეთში, მოლდოვაში და სხვ. საქართველოში, უმთავრესად მის აღმოსავლეთ ნაწილშია. ბუნებაში მისი რიცხობრიობა მნიშვნელოვნად შემცირებულია. ველის დიდი ბაზის თავი, ფეხები და სხეული შავი ფერის ბუსუსებითაა შემოსილი, მკერდის წინა ნაწილი და მუცელი ყვითელია. ზურგზე, მძიმე ფრთების საწყისებს შორის, შავი ბუსუსებიანი ვიწრო, განივი საბმური აქვს. ოჯახი შედგება დედალი, მამალი და მუშა (უსქესო) მწერებისგან. ფრენს გაზაფხულიდან შემოდგომამდე; ჯვარედინად ამტვერიანებს ძირითადად ველის ბიოცენოზების ყვავილოვან მცენარეებს, კერძოდ, ტუჩოსნებს, რთულყვავილოვნებს და პარკოსანთა ყვავილებს. ბინადრობს, უმთავრესად მთისა და ბარის ველებზე. ბუდეს იკეთებს მიწაში, მღრღნელების მიერ მიტოვებულ სოროებში, დებს 5–10 კვერცხს. წელიწადში იძლევა ერთ თაობას. სახეობა იკვებება და კვებავს ყვავილის მტვრით, ნექტრითა და იმ მცირე რაოდენობის თაფლით, რომელსაც იგი იძლევა. სახეობის დაცვის მიზნით უნდა აიკრძალოს მათი ბუდეების მოშლა და პესტიციდების გამოყენება. სასურველია ველზე ნაკრძალებისა და მიკრონაკრძალების მოწყობა. ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 3, თბ., 2014. — გვ. 241.
წინანდლის ნათლისმცემლის ეკლესია

წინანდლის ნათლისმცემლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ წინანდლის ცენტრში, წმინდა გიორგისა და ღვთისმშობლის ეკლესიების კომპლექსის ჩრდილოეთით, 150 მეტრის მანძილზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზული ტიპისაა, საშუალო ზომის ნაშენია. რიყის ქვითა და კვადრატული აგურით. ეკლესიის კედლები, ძირითადად, რიყის ქვისაა, აგურით გამოყვანილია კარ-სარკმლების ღიობები და კონსტრაქტული ელემენტები. შესასვლელი დასავლეთითაა. კარი თარაზულადაა გადახურული. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომელშიც ერთი, თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. სამი, თაღოვანი სარკმელი დანარჩენ კედლებშია. აფსიდში, სარკმლის მარჯვნივ, ერთი, შეისრული ნიშაა, მარცხნივ ორი, სწორკუთხა ნიშა. ეკლესიის გრძივ კედლებზე, აღმოსავლეთით და დასავლეთით კიდეებთან, მოწყობილია თით, ფართო ნიშა. მათ შორის აფსიდის მიმდებარე წყვილი შეისრული ფორმის თაღითაა გადახურული, დასავლეთისა კი სწორკუთხაა. შენობის ცილინდრული კამარა სატრიუმფო თაღსა და დასავლეთ კედლის მიმდებარე. შეკიდულ საბჯენ თაღს ეყრდნობა. ეკლესიის კედლები დასრულებულია საფეხუროვანი ლავგარდნით ჰორიზონტარული შემონაკეცებით ფრონტების ზირებთან. აღმოსავლეთით ფასადზე, სარკმლის ზემოთ, აგურის წყობის შეღრმავებით, საფეხუროვან პოსტამენტზე დაყრდნობილი ჯვარია გამოსახული. მსგავსი ჯვარია დასავლეთ ფასადზეც შესასვლელისა და სარკმელს შორის. დასავლეთ ფრონტის წვერზე დადგმული იყო სამრეკლო. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 379-380.
სანიორეს მარიამწმინდის ეკლესია

სანიორეს მარიამწმინდის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ სანიორეს ვენახებში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. შეკეთებულია XX საუკუნეში ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ. ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია რიყის ქვით შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს, აღმოსავლეთით დასრულებულია ბრტყელი აფსიდით, რომლის ცენტრში ჯვრის ფორმის სარკმელია გაჭრილი. საკურთხევლის ცენტრში ტრაპეზის ქვა დგას კედლები შიგნიდან დუღაბითაა გალესილი. ძეგლის ოთხივე კედელი ძველია, შელესილი ცემენტით. სახურავი და შიდა გადახურვა ახალია. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 346.
ქვემო ხოდაშნის მეორე ნაეკლესიარი

ქვემო ხოდაშნის მეორე ნაეკლესიარი — არქიტექტურული ძეგლი. დგას სოფელ ქვემო ხოდაშნის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 1 კმ-ზე. მთაზე, მოვაკებულ ადგილზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით. გეგმა არ იკითხება. კედლების ნაშთები მიწიდან 0,5 მეტრის მანძილზეა შემორჩენილი. ეკლესია ნაგები იყო რიყის ქვით კირის ხსნარზე. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 358.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ე. ახვლედიანის 12)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ელენე ახვლედიანის ქუჩაზე (№ 12), აგებულია XIX საუკუნის შუა წლებში, ეკთვნოდა ჰილდიის ვაჭარს ხიჩოევს. სახლი ერთსართულიანია, ნაგებია აგურით. მისი ერთი ნაწილი განახლებულია თანამედროვე მასალით, რის გამოც თავდაპირველი სახე დაკარგული აქვს, მეორე ძველი ნაწილი კი, ნგრევის პირასაა მისული ქუჩის მხარეს მდიდრულად მოხარტებული, ხის ღია აივნებია. აივნის მოაჯირები, ორივე სართულზე ნაწლიობრივ შემორჩა, უფრო მეტად შემონახულია აფრები და ხის ავთენტური სახასიათო ორნამენტების მქონე კარები I სართული აგურის სწორკუთხა სვეტებით არის მოსაზღვრული კარ-ფანჯრები სწორკუთხა, სწორკუთხავე ალათებით, იგივე ხასიათის არის II სართულის ღიობების ნახატი. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 88.
ვარდისუბნის საცხოვრებელი კომპლექსი

ვარდისუბნის საცხოვრებელი კომპლექსი — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ვარდისუბნის სამხრეთით, დაახლოებით 3-3,5 კილომეტრზე, მცირე ქანობის ფერდობზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ძეგლი შედგება ორი, თანადროული ნაწილისგან, ოთკუთხა კოშკისგან მასზე სამხრეთიდან მიშენებული გალავნისგან, რომელიც კოშკის წინ 100-120 კვადრატული მეტრის ფართობისაა, სწორკუთხა მოხაზულობის მონაკვეთს ფარგლავს. კოშკი და გალავანი ისეა განლაგებული, რომ მათი დასავლეთ კედლები ერთ ხაზზე მდებარეობს. ფერდობის დახრილობა სამხრეთიდან ჩრდილოეთითაა, ტის გამოც ეზოს მნიშვნელოვანი ნაწილი ფერდობშია შეჭრილი და გალავნის სამხრეთ კედელი საყრდენი კედლის ფუნქციას ასრულებს. კოშკი ორი სართულის სიმაღლეზე დგას. გეგმოთ კვადრატულია და ზემოთკენ სწორხაზოვნად ვიწროვდება. საშენ მასალად რიყის ქვაა გამოყენებული. კუნსტრუქციულად მნიშვნელოვანი ნაწილები ნაწყობია კვადრატული აგურით. შესასველი აღმოსავლეთ კედელში, ერთი სართულის დონეზეა, კარი გარედან თაღოვანია, შიგნიდან ხის, ბრტყელი გადახურვა აქვს. სართულის თითოეულ კედელში ორ-ორი, თაღოვანი ნიშაა, რომელშიც თითო-თითო, სათოფურია გაჭრილი. დასავლეთ კედელში სათოფურიან ნიშებს შორის, სამხრეთ ნიშების მსგავსი, უსათოფურო ნიშაცაა. თითო, მცირე სწორკუთხა ნიშაა მოწყობილი შესასვლელის გვერდებზე. იატაკის დონეზე ჩრდილოეთ კედელში გეგმით ნახევარწრიული, თაღოვანი ბუხარია. სართული გადახურულია აგურით ნაწყობი, შეკრული კამარით. კამარის აღმოსავლეთ მონაკვეთში დატანებულია II სართულზე ასაძვრომი ხვრელი, როლმელიც II სართულის აღმოსავლეთ კედელში მოწყობილ მაღალ, განიერ ნიშაში ადის. სართულის დანარჩენ კედლებში ორ-ორი, თითო სათოფურიანი ნიშაა. ნათგან დასავლეთ ნიშებს შორის ბუხარია, სამხრეთ ნიშებს შორის კიეზოში ჩასასვლელი, ვიწრო კარი ჩრდილოეთ კედელში მცირე, ნისკარტა სამოდის მსგავსი ხვრელობია. სართული გადახურული იყო აგურით ნაწყობი, ვარსკვლავისებრი კამარით, რომლისაგანაც მცირე ნაწილებიღაა დარჩენილი. გალავანი სამხრეთ-ჩრდილოეთითაა მიმართულებითაა წაგრძელებული, ნაშენია რიყის ქვით და მთელ პერიმეტრზე ნალესობით გამოყვანილი, ორფერდა დაბოლოება აქვს. შიგნიდან გალავანი შელესილია. ნალესობაზე ქაფჩის წვერით ერთმანეთზე გადაბმული, უსწორო ნახევარწრეებია გამოყვანილი, რომლებიც კედლის ზედაპირზე ერთმანეთისგან გარკვეული ინტერვალით დაცილებულ, თარაზულ ზოლებს ქმნის. შესასვლელი გალავნის ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილშია, კოშკის გვერდით. შესასვლელის წირთხლებში შემორჩენილია საურდულე ხვრელები. სამხრეთი კედლის შუაში მოწყობილია მცირე, შეისრულთაღიანი ნიშა. მსგავსი ორ-ორი ნიშა, გრძივ კედლებშიცაა. გალავნის დასავლეთ კედელში, სამხრეთ კიდესთან, თიხის მილი შემოდის. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 212.
ქვემო ხოდაშნის მცირე ეკლესია

ქვემო ხოდაშნის მცირე ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ ქვემო ხოდაშნის სამხრეთ-დასავლეთით, 1,5 კილომეტრზე, სანდრიანთხევის მარცხენა ნაპირზე, ხევის პირას თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია ნაგებია რიყის, არათანაბარი ზომის ქვებით. წყობა ირეგულარულია. კედლები შიგნიდან და გარედან ბათქაშითაა გასწორებული, მაგრამ ზედაპირი მაინც უსწორმასწოროა, ტლანქი. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარის ზემოთა ნაწილი ჩამოშლილია. ამის გამო გადახურვის თავდაპირველი ფორმის დადგენა შეუძლებელია. ეკლესია უაფსიდოა და აღმოსავლეთით სწორი კედლითაა საკურთხეველი დარბაზისგან გამოყოფილია მცირე ზომის მხრებით. საკურთხევლის აღმოსავლეთ კედელში გაჭრილია ვიწრო, თარაზულად გადახურული სარკმელი დასავლეთ კედლის ზემოთა ნაწილშიცაა. აღმოსავლეთ სარკმლის ქვემოთ, კედელს, რიყის ქვით ნაგები, კუბური ფორმის ტრაპეზი ეკვრის. საკურთხეველში, სამხრეთისა და ჩრდილოეთ კედლების აღმოსავლეთ კიდეში, ორი მცირე, სწორკუთხა ნიშაა. ამჟამად საკურთხევლის გადახურვა ჩამოშლილია და აღმოსავლეთ კედელსაც ფართო ბზარი დაუყვება. ეკლესია შიგნით გადახურული ყოფილა სხმული კამარით, რომლის მცირე ნაწილებიღაა შემორჩენილი. ჩამოშლილია ლავგარდნიც. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 357.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ერეკლე II-ის მოედანი 1)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. დგას ერეკლე II-ის მოედანზე (№ 1). აგებულია XIX საუკუნის დასაწყისში. სახლი ორსართულიანია. ნაგებია აგურით. შელესილია თეთრად. შენობის გეგმას ქმნის თანაბარი ზომის ორი ნაწილი, რომლებიც ერთმანეთს სწორი კუთხით ერთვის. გარედან კუთხე ჩამოჭრილია და მოწყობილია მცირე შვერილი, რომელიც შემაღლებული, თუნუქით შემოსილი, ოთხკალთა სახურავითაა გადახურული. ამავე კუთხეშია განთავსებული სადარბაზოს თაღოვანი, ხის კარი. იგი თაღოვანი თავსართითაა აქცენტირებული. შენობა გარეთკენ ორი ფასადით გამოდის. ორივეს ფასადი სწორკუთხა კარ-სარკმლებითაა დანაწევრებული. მათი თავსართები ოდნავ მორკალულია. ორივე ფასადზე თითო შეკიდული, ლითონის, ჭედურმოაჯირიანი აივანია. სახლის უკანა, ეზოსპირა კედელი რიყის ქვისა და აგურის შერეული წყობით არის ნაშენი. ნაგებობას მაღალი, აგურის სარდაფი აქვს. სახურავი თუნუქით არის დახურული. შენობა არქიტექტურით კლასიცისტურია. კუთხის ნაწილში რომანტიზმის ელემენტებით. ამ შენობაში მრავალი წელი ფუნქციონირებს ქალაქის ცენტრალური აფთიაქი. 2011-2012 წლებში შენობას ჩაუტარდა სარესტავრაციო სამუშაოები. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 96.
ვარდისუბნის ქვა

ვარდისუბნის ქვა — სამანი, ბუნებრივი მონოლითი, ისტორიული ძეგლი მდებარეობს სოფელ ვარდისუბნის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 2-3 კილომეტრზე, ალაზნის ველზე. სავარაუდოდ, თარიღდება XII-XIII საუკუნეებით. წარმოადგენს ლოდს რომელზეც ძალაუფლების სიმბოლო, ადამიანის მარჯვენა ხელის მტევანია ამოტვიფრული. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 213.