ჯანიკე

ჯანიკე (ყირიმ. Canike , جانـيـكه ;დ. XIV საუკუნის დასასრული — გ. 1437 ) — ჩინგიზიდების დინასტიის წარმომადგენელი, ოქროს ურდოს ხანის თოხთამიშის ქალიშვილი, ნოღაის ურდოს დამაარსებლის, სარდალ ემირ ედიგეის მეუღლე, ქირქ-ორის (ჩუფუთ კალე) მმართველი. ჯანიკე დაიბადა XIV საუკუნის ბოლოს, სავარაუდოდ, ყირიმში. 1416 წელს, თანხლებებთან ერთად მოსალოცად მექაში გაემგზავრა, შედეგად მოიპოვა პოპულარობა მუსლიმურ სამყაროში. ჯანიკე ხანუმმა მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა ყირიმის სახანოს ოქროს ურდოსგან გამოყოფაში. ქირქ-ორს ბეილიკის მმართველის რანგში, მხარი დაუჭირა ყირიმის მომავალ პირველ ხანს ჰაჯი გირაის თოხთამიშის შთამომავლების კიჩი-მუჰამედისა და საიდ აჰმედის წინააღმდეგ ბრძოლაში, რომლებიც პრეტენზიას აცხადებდნენ ყირიმში სრული ძალაუფლების მოპოვებაზე. ჯანიკე გარდაიცვალა ყირიმის ნახევარკუნძულზე 1437 წელს. ის დაკრძალეს სპეციალურად აშენებულ მავზოლეუმში (ყირიმელი თათრების ენაზე — "დურბე") "დიდებული მმართველის" წოდებით. ჯანიკეს პიროვნებას არაერთი განსხვავებული ლეგენდა და თქმულება უკავშირდება, რომელთა ავთენტურობა ბოლომდე გაუგებარია. ოქროს ურდოს ხანის, თოხთამიშის და თოღაიბეკის (თავლინ-ბეკი ), ქალიშვილი სავარაუდოდ, დაიბადა ყირიმში, ქალაქ ქირქ-ორში. ჯანიკეს ბავშვობის შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი . იგი დაიბადა დაახლოებით 14-15 წლით ადრე ედიგეის და თოხთამიშს შორის 1397 წელს მეგობრული ურთიერთობის გაწყვეტამდე. ჯანიკე ხანიმის შესახებ პირველი დოკუმენტური მტკიცებულებას წარმოადგენს ინფორმაცია მისი ქორწინების შესახებ ნოღაის ურდოს ემირის, თურქი ბეგლარბეგის ბალტიჩაკის ვაჟ ედიგეისთან, რომელიც მაშინ მჭიდრო მეგობრულ ურთიერთობაში იმყოფებოდა თოხთამიშთან. 1395 წლიდან, თემურლენგის მიერ თოხთამიშის დამარცხების შემდეგ, ედიგეის გავლენა, რომელიც გაძლიერდა მისი ქორწინებით ჯანიკესთან, მნიშვნელოვნად გაიზარდა. ოქროს ურდოს ხანის ასულზე, ჩინგიზიდ ქალზე ქორწინებამ ედიგეის შთამომავლებს, რომლებიც თავად არ იყვნენ ჩინგიზიდები, საშუალება მისცა პრეტენზია ჰქონოდათ ოქროს ურდოს ტახტზე. თავად თოხთამიშს ქალიშვილის ქორწინებამ ორმაგი სარგებელი მოუტანა — ახალი ოჯახური კავშირებით, მან მიიღო გავლენის დამატებითი ბერკეტები თავის ემირზე. გარდა ამისა, თოხთამიშმა ჯანიკეს და, რომლის სახელიც უცნობია, ასევე ურდოს ემირ — ბაზანზე გაათხოვა. 1397 წელს ედიგეი, თოხთამიშისთვის მოულოდნელად, გადავიდა სამარყანდის მმართველის თემურლენგის მხარეზე, რომელსაც იმ დროს ომი ჰქონდა გაჩაღებული ოქროს ურდოს მმართველთან. ედიგეის ღალატის გამო გაბრაზებულმა თოხთამიშმა მოკლა ჯანიკეს დედა იანიკე თოღაიბეკი XIV საუკუნის მიწურულს თოხთამიშმა მთლიანად დაკარგა პოლიტიკური გავლენა აზიაში, ხოლო მომდევნო საუკუნის დასაწყისში იგი გარდაიცვალა გაურკვეველ ვითარებაში ედიგეისთან მორიგი შეტაკების შემდეგ, რომელიც ამავე დროს გახდა ურდოს დე ფაქტო სუვერენული მმართველი. 1406 წელს ედიგეიმ აიღო ხორეზმი, რომლის გამგებელი იყო თემურლენგის (გარდაიცვალა 1405 წელს) პროტეჟე, ხოლო 1407 წელს ბულგარმა, განდევნა ჯალალ ად-დინი, ჯანიკეს ძმა, რომელიც ასევე აცხადებდა პრეტენზიას ხანის ტიტულზე. 1411-1412 წლებში ჯალალ ად-დინმა ალყა შემოარტყა ხორეზმს, სადაც ედიგეი და მისი მეუღლე იმყოფებოდნენ, მაგრამ ალყა წარუმატებელი აღმოჩნდა . ჯანიკე ხანიმი ცდილობდა პოლიტიკური გავლენის მოპოვებას ოქროს ურდოში, ამ მიზნით, 1416 წელს ჰაჯზე გაემგზავრა მექაში . ეს მოვლენა ცნობილი გახდა მთელი მუსლიმური სამყაროსთვის, რამაც გააძლიერა ჯანიკეს ავტორიტეტი და გავლენა, გაზარდა მისი პოპულარობა . არაბი ისტორიკოსებ იბნ ჰაჯარ ალ-ასკალანი თოხთამიშის ასულის დამასკოში ჩასვლის შესახებ წერდა ტრაქტატში "ცნობა უგუნურთა შესახებ საუკუნის ბავშვებზე". ეგვიპტელი ისტორიკოსის და გეოგრაფის ტაკიიუდინ ალ-მაკრიზის გადმოცემით: "819 წელს დამასკოში ჩავიდა დეშტის მმართველის იდიკუს ცოლი, ჰაჯის შესრულების თხოვნით. მასთან ერთად ჩავიდა 300 მხედარი და მათ სირიის ქარავანის საზოგადოებაში ჰაჯი შეასრულეს.“ ედიგეზე ჯანიკეს გავლენის ერთ-ერთი მტკიცებულებაა მისი ძმის, სამი წლის უფლისწულის კადირ-ბერდას, თოხთამიშის უკანასკნელი ვაჟის დაცვა ედიგესგან, რომელიც ცდილობდა თავისი და ჯანიკეს ვაჟი ერთადერთი კანონიერი კანდიდატი ყოფილიყო ოქროს ურდოს ტახტზე. ჩამოიშორეს თოხთამიშის ყველა მემკვიდრე, მათ შორის თავად ჯანიკეც, რომელმაც რამდენიმე ადამიანის თანხლებით ფარულად გაგზავნა თავისი ძმა ყირიმში (სავარაუდოდ ქირქ-ორში ) ფარულად ედიგეისგან, რითაც უზრუნველყო მისი უსაფრთხოება. თერთმეტი წლის შემდეგ, 1420 წელს, თოთხმეტი წლის კადირ-ბერდიმ, რომელიც გახდა ოქროს ურდოს ხანი, შეკრიბა ჯარი ყირიმში და დაუპირისპირდა ედიგეის. ბრძოლის დროს ედიგეი დაიღუპა, რამდენიმე დღის შემდეგ კი თავად კადირ-ბერდიც გარდაიცვალა ომში მიყენებული ჭრილობებისგან , ხოლო ჯანიკე-ხანიმი — თოხთამიშის კლანის უხუცესი წევრი, გახდა ქირქ-ორის მმართველი სავარაუდოდ, ჩვიდმეტი წლის განმავლობაში გარდაცვალებამდე 1437 წელს . ჯანიკე ქირქ-ორში მმართველობის დროს მხარს უჭერდა ჰაჯი გერაის თოხთამიშ კიჩი-მუჰამედისა და საიდ აჰმედის შთამომავლების წინააღმდეგ ბრძოლაში, რომლებიც, ჰაჯი გერაის მსგავსად, აცხადებდნენ პრეტენზიას ყირიმში სრულ ძალაუფლებაზე. სავარაუდოდ, ხედავდა ჰაჯი გერაიში ყირიმის ტახტის მემკვიდრეს . მე-16-18 საუკუნეების წყაროებში სრულიად ჭარბობდა პოზიცია, რომლის მიხედვითაც ყირიმის სახანოს გამოყოფა თოხთამიშს უკავშირდებოდა და ჯანიკე ყველაზე მნიშვნელოვანი ფიგურას წარმოადგენდა ამ პროცესში. ჯანიკე ხანიმი გარდაიცვალა 1437, რამაც მნიშვნელოვნად შეასუსტა ყირიმში ჰაჯი გირაის პოზიცია, რომელმაც დაკარგა მხარდაჭერა და იძულებული გახდა ემიგრაციაში წასულიყო ლიტვაში . ჯანიკეს პიროვნებას მრავალი განსხვავებული ლეგენდა და ზღაპარი უკავშირდება. არსებობს ლეგენდა, რომლის მიხედვითაც ის, „ახალგაზრდა და ლამაზი გოგონა“, გარდაიცვალა ქირქ-ორ-ის ციხესიმაგრის მტრის თავდასხმებისგან დასაცავად, ხოლო თოხთამიშმა ბრძანა მისი გარდაცვალების ადგილზე მავზოლეუმის აშენება, რაც ნაკლებად სავარაუდოა, რადგან თავად თოხთამიში გარდაიცვალა ქალიშვილის გარდაცვალებამდე დიდი ხნით ადრე — 1406 წელს. კიდევ ერთი გადმოცემის მიხედვით, ჯანიკე გარდაიცვალა თავის საყვარელთან ერთად, ვინაიდან მშობლების ნებას არ დათანხმდა. 1967 წელს მ.კუსტოვამ ჩაწერა ხალხური ლეგენდა, რომლის თანახმად მწყემსი ალი შევიდა თოხთამიშის სასახლეში, სადაც ჯანიკე ცხოვრობდა და უთხრა, რომ ქირქ-ორი ალყაში მოექცა, ხალხი წყურვილით იხოცებოდა და მხოლოდ მას, „ყლორტივით გამხდარ“ გოგონას ესკი-იურტიდან შეეძლო წყალთან მისვლა; მთელი ღამე წყალი დაჰქონდათ, ავსებდნენ აუზს. დილით, ლეგენდის თანახმად, ჯანიკემ, ვერ გაუძლო დიდ დატვირთვას და გარდაიცვალა. მან ხალხისგან დიდი პატივისცემა დაიმსახურა. თოხთამიშის სასახლე მართლაც მდებარეობდა ქირქ-ორში: ნანგრევები შემორჩა ბურუნჩაკის კედლის მიდამოში. მიმდებარე გათხრებმა გამოავლინა დიდი რაოდენობით კრამიტის ფრაგმენტები, რომლებიც ამშვენებდა მდიდრულ სახლებს. ჯანიკეს გარდაცვალების შემდეგ ააგეს მავზოლეუმი ( ყირიმულ თათრულად - „დურბე“ ). დურბაში მარმარილოს საფლავის ქვას ამშვენებს არაბული წარწერა: „ეს არის დიდი მთავრის ჯანიკე-ნიმის, თოხთამიშ ხანის ასულის საფლავი, რომელიც გარდაიცვალა რამადანის თვეში.841 წელს“ . მავზოლეუმის აგების ზუსტი დრო უცნობია . ერთი ვერსიით, დურბე აშენდა ქირქ-ორის მმართველის გარდაცვალებისთანავე, მეორეს ვერსიით — XVI საუკუნის დასაწყისში მენგლი გირაის მმართველობის დროს. არქიტექტურული სტილის მსგავსება დიურბე ჰაჯი გირაისთან სალაჩიკში (სტაროსელიე) და ესკი-დიურბესთან ბახჩისარაიში საშუალებას გვაძლევს ვივარაუდოთ, რომ, სავარაუდოდ, ჯანიკე ხანიმის მავზოლეუმი აღმართული იყო მენგლი გირაის დროს. Кустовая М. Сказание о Джанике из Кырк-ора // Легенды Крыма. — 1967. Селезнёв Ю. В. Деятельность хана Джелаль ад-Дина в контексте международных отношений эпохи Грюнвальдской битвы. — 2010. — Июль — Декабрь (№ 2). — С. 46—51. Тунманн И. Э. Крымское ханство. — Симферополь: Таврия, 1991. Фадеева Т. М. Горный Крым (Гробница Джанике-ханым дочери хана Тохтамыша ). — Симферополь: Бизнес-Информ, 2007. Фадеева Т. М. Тайны горного Крыма (Чуфут-кале и Успенский монастырь). — Симферополь: Бизнес-Информ, 2001. — 252 с. ↑ 1.0 1.1 1.2 1.3 Валиханов 1984. sfn error: no target: CITEREFВалиханов1984 (help) ↑ 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7 Фадеева 2007. sfn error: no target: CITEREFФадеева2007 (help) ↑ 3.00 3.01 3.02 3.03 3.04 3.05 3.06 3.07 3.08 3.09 3.10 3.11 3.12 3.13 3.14 3.15 3.16 3.17 3.18 3.19 3.20 3.21 3.22 Герцен, Могаричев 1993. sfn error: no target: CITEREFГерцен,_Могаричев1993 (help) ↑ 4.0 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 Фадеева 2001. sfn error: no target: CITEREFФадеева2001 (help) ↑ Селезнёв 2010. sfn error: no target: CITEREFСелезнёв2010 (help) ↑ Ибн Хаджар 1884. sfn error: no target: CITEREFИбн_Хаджар1884 (help) ↑ аль-Макризи 1884. sfn error: no target: CITEREFаль-Макризи1884 (help) ↑ Кустовая 1967. sfn error: no target: CITEREFКустовая1967 (help)