laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
ტომინის პროვინცია

ტომინა — პროვინცია ბოლივიაში, ჩუკისაკის დეპარტამენტში, ესაზღვრება სანტა-კრუსის დეპარტამენტს. დასავლეთიდან აღმოსავლეთით გადაჭიმულია 75 კმ-ზე, ხოლო ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ 110 კმ-ზე. საერთო ფართობი 3 947 კმ²-ია. 2001 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა შეადგენდა 37 482 ადამიანს. მათი 47.3% 15 წელზე ნაკლები ასაკისაა. 54.5% წერა-კითხვის მცოდნეა. მოსახლეობის 77.4% ლაპარაკობს ესპანურად, , 54.0% კეჩუას ენაზე, 0.3% აიმარაზე. 95.0% კათოლიკეა, 2.5% პროტესტანტი. პროვინცია შედგება ხუთი მუნიციპალიტეტისაგან. დედაქალაქია პადილია. ბოლივიის პროვინციები ბოლივიის სტატისტიკის ეროვნული ინსტიტუტი დაარქივებული 2016-03-03 საიტზე Wayback Machine. პროვინციის დეტალური რუკა დაარქივებული 2009-10-12 საიტზე Wayback Machine. ჩუკისაკის პროვინციის სოციალური მონაცემები დაარქივებული 2013-10-29 საიტზე Wayback Machine.
იამპარაესის პროვინცია

იამპარაესი — პროვინცია ბოლივიაში, ჩუკისაკის დეპარტამენტში. ესაზღვრება პოტოსის დეპარტამენტს. დასავლეთიდან აღმოსავლეთით გადაჭიმულია 50 კმ-ზე, ხოლო ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ 55 კმ-ზე. საერთო ფართობი 1 472 კმ²-ია. 2005 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა შეადგენდა 30 472 ადამიანს. მათი 45.0% 15 წელზე ნაკლები ასაკისაა. მოსახლეობის 34.9% ლაპარაკობს ესპანურად, , 98.5% -თვის მშობლიური კეჩუას ენაა, 0.2% აიმარაზე. 46.7% წერა-კითხვის მცოდნეა. 94.7% კათოლიკეა, 2.7% პროტესტანტი. პროვინცია შედგება ორი მუნიციპალიტეტისაგან. დედაქალაქია ტარაბუკო. ბოლივიის პროვინციები ბოლივიის სტატისტიკის ეროვნული ინსტიტუტი დაარქივებული 2016-03-03 საიტზე Wayback Machine. პროვინციის დეტალური რუკა დაარქივებული 2012-05-04 საიტზე Wayback Machine. ჩუკისაკის პროვინციის სოციალური მონაცემები დაარქივებული 2013-10-29 საიტზე Wayback Machine.
შახტარი დონეცკი (საფეხბურთო კლუბი)

საფეხბურთო კლუბი შახტარი დონეცკი (უკრ. ФК «Шахтар» Донецьк) — უკრაინული კლუბი, ქალაქ დონეცკიდან. კლუბს მოგებული აქვს უამრავი საშინაო ტიტული და წარმატებით გამოდის ევროტურნირებზეც. საერთაშორისო ასპარეზზე ყველაზე მნიშვნელოვანი ჯილდო შახტარმა 2009 წელს მოიპოვა, როდესაც გახდა უეფას თასის უკანასკნელი გათამაშების გამარჯვებული. კლუბი 1936 წლის მაისში დაარსდა და იგი ცნობილი იყო, როგორც "სტაკანოვიტე". გუნდმა პირველი არაოფიციალური შეხვედრა გამართა "დინამო ოდესას" წინააღმდეგ, 12 მაისს, 1936 წელს, ბალიტსკის სტადიონზე. ეს მატჩი დონეცკელებმა 2:3 დათმეს. პირველი ოფიციალური მატჩი დიდი იმედგაცრუება იყო დონეცკელებისთვის, რომელიც მათ 1:4 დათმეს "დინამო ყაზანის" წინააღმდეგ. "შახტარი" მის თამაშებს რსკ ოლიმპისკის სტადიონზე თამაშობდა. ახალი სტადიონის მშენებლობა დასრულდა და გაიხსნა 2009 წლის 29 აგვისტოს. სტადიონი 50.145 ადამიანს იტევს. "უეფამ" ამ სტადიონს 5 ვარსკვლავი მიანიჭა. "შახტარის" უძველესი სტადიონი 1936 წელს აშენდა და 4–ჯერ მოხდა მისი რეკონსტრუქცია. ამჟამად ამ სტადიონზე თამაშობს "შახტარის" მეორე (სარეზერვო) გუნდი. კლუბის პირველი ლოგო შეიქმნა 1936 წელს, რომელიც ლურჯ–წითელ ფერებში იყო. როდესაც კლუბმა სახელი შეიცვალა 1946 წელს, ლოგო გადააკეთეს და გამოიყენეს შავი და თეთრი ფერები. ლოგო იყო წრის სახით და შუაში ეწერა "დონეცკის შახტარი". კლუბის სახელი ბევრგანაა გამოყენებული რუსულად. ამიტომ მას სხვადასხვა ქვეყნებში ხშირად მოიხსენიებენ, როგორც შახტიორი (Shakhter, Shakhtyor). 1989 წელს მხატვარმა ვიქტორ სავილოვმა კლუბს შესთავაზა ახალი ლოგოს პროექტი, რომელშიც გამოყენებული იყო ბურთი და მოედანი. 8 წლის შემდეგ კლუბმა ისევ შეიცვალა ლოგო (1997). 2008 წელს სტადიონის პრეზენტაციაზე კლუბმა წარმოადგინა ახალი ლოგო. უეფა-ს თასი: 1 2009 უეფა-ს სუპერ თასი: 1 2009 თანამეგობრობის თასი: 4 1996, 1997, 1998, 2002 უკრაინის ჩემპიონატი: 8 2001–02, 2004–05, 2005–06, 2007–08, 2009–10, 2010–11, 2011–12, 2012–13 უკრაინის თასი: 8 1995, 1997, 2001, 2002, 2004, 2008, 2011, 2012 უკრაინის სუპერ თასი: 4 (რეკორდი) 2005, 2008, 2010, 2012 სსრკ-ის თასი: 4 1961, 1962, 1980, 1983 სსრკ-ის სუპერ თასი: 1 1983 ოფიციალური საიტი (ინგლისური) soccerway.com (ინგლისური)
დიუნი

დიუნი (გერმ. Düne) — ქვიშიანი ბორცვი ან ბორცვები, რომელიც წარმოიქმნება მცენარეულობით გაუმაგრებელ ქვიშიან ზედაპირზე ზღვის, ტბისა და მდინარის ქვიშიან სანაპიროზე. უდაბნოს ბარხანისაგან განსხვავებით, დიუნის ქარპირა შეზნექილი კალთა დამრეცია (8–20°), ქარზურგა გამოზნექილი კალთა — ციცაბო (32–40°), სიმაღლე 5–30 მ, ზოგჯერ 100 მ აღწევს. დიუნის გასწვრივ პროფილი ასიმეტრიულია. დიუნი გადაადგილდება გაბატონებული ქარის მიმართულებით ათიოდე მეტრის სიჩქარით წელიწადში. დიუნების წარმოქმნის საუკეთესო ადგილია მოძრავი ქვიშებით დაფარული ვაკე ადგილები, სადაც ღია ქვიშიანი სივრცე ყოველთვის დაფარულია ქვიშის სერებითა და სხვადასხვა სიდიდისა და ფორმის ბორცვებით. მოძრავ დიუნებს დიდი ზიანი მოაქვთ: ისინი ფარავენ მინდვრებს, ბაღებს, სოფლებსა და პატარა ქალაქებსაც კი. მათი მოძრაობის შესაჩერებლად მიმართავენ ეგრეთ წოდებულ ქვიშების გამაგრებას, რაც ძირითადად მასობრივად დანერგილ ხეებსა თუ ბუჩქნარებში გამოიხატება. ასეთ შემთხვევაში მცენარეული ფესვები ამაგრებენ ქვიშას და ქარი ვეღარ ახერხებს მათ გადატანას. დიუნების ნელი გადაადგილების პროცესს გაბატონებული ქარის მიმართულებით დიუნების მიგრაცია ეწოდება. საზღვარგარეთის ლიტერატურაში დიუნი საერთო ტერმინია ქარის მიერ შექმნილი ქვიშიანი რელიეფის ფორმისათვის — უდაბნოებში, ზღვის ნაპირებზე, მდინარეთა ჭალებში და ა.შ. დიუნები წარმოიქმნება სხვადასხვა განედზე კლიმატური პირობების დამოუკიდებლად, რითაც განსხვავდება არიდული პირობებისათვის დამახასიათებელი ბარხანებისაგან. დიუნებსა და ბარხანებს შორის მორფოლოგიური განსხვავება განისაზღვრება ბუნებრივი პირობებით. დიუნები გავრცელებულია ევროპაში, აფრიკაში, ჩრდილოეთ ამერიკაში და სხვა. ბარხანი დიუნი — სტატია დიდი რუსული ენციკლოპედიიდან (რუსული) დიუნი — სტატია ენციკლოპედია ბრიტანიკიდან (ინგლისური) ↑ უნივერსალური ენციკლოპედიური ლექსიკონი ↑ ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 3, თბ., 1978. — გვ. 581. ↑ Ахромеев Л.М. Геоморфологический словарь-справочник. БГУ, Брянск, 2002 г., 320 стр., ↑ Дюны // Большая советская энциклопедия ↑ 5.0 5.1 გეომორფოლოფიური ლექსიკონი, გამომცემლობა ნეკერი, თბილისი, 1996.
დეპრესია (მეტეოროლოგია)

დეპრესია (ლათ. depressio – დათრგუნვა) — შედარებით სუსტი ატმოსფერული წნევის მეტეოროლოგიური არე. არსებობს პერიოდული და მუდმივი წარმოქმნილი დეპრესიები, რომლებიც მსოფილიოს სხვადასხვა მხარეებშია გავრცელებული. პერიოდული დეპრესიული მოვლენები ფიქსირდება ავსტრალიაში, ახალ გვინეაში, ინდონეზიაში, ალეუტის კუნძულებზე; ხოლო მუდმივი – ეკვატორულსა და სუბპოლარულ არეებში. მეტეოროლოგიურ დეპრესიას წარმოადგენს ასევე ციკლონი, რომელიც მოძრავი დეპრესიაა. კარგად არის ცნობილი ალეუტის დეპრესია, რომელიც მდებარეობს წყნარი ოკეანის ჩრდილოეთ ნაწილში ალეუტის კუნძულების მახლობლად. ატმოსფეროს მოქმედების ერთ-ერთი ცენტრია. ზაფხულში თითქმის ქრება (გადაინაცვლებს პოლარული აუზის სიღრმეში). იანვარში მის ცენტრში წნევა 1000 მბ-ზე ნაკლებია. მისი ანალოგია ატლანტის ოკეანეში წარმოქმნილი ისლანდიის დაბალი წნევის არე, რომელიც განსაკუთრებით კარგად ზამთარშია გამოხატული, როდესაც წნევა დეპრესიის ცენტრში 996 მბარ-ზე ნაკლებია. ცნობილია ასევე აზიის დეპრესია. ციკლონი Aktion Wetterpate დაარქივებული 2012-09-11 საიტზე Archive.isCategory:Webarchive template archiveis links Namensliste der Tiefdruckgebiete des aktuellen Jahres[მკვდარი ბმული] Ablauf einer Zyklone დაარქივებული 2010-09-18 საიტზე Wayback Machine. Entstehung einer Zyklone დაარქივებული 2010-09-18 საიტზე Wayback Machine.
ეროზია

ეროზია (ლათ. erosio — ამოჭმა) — წყლის ნაკადის დამანგრეველი ზემოქმედება კალაპოტის ამგებელ ქანებსა და ნიადაგზე. გაპირობებულია წყლის ჭავლის და ნაკადში ატივტივებული მყარი მასალის უშუალო მექანიკური მოქმედებით კალაპოტზე. აღნიშნული პროცესები, ჩვეულებრივ, ერთდროულად მიმდინარეობს. ნაკადის ეროზიულ უნარს განსაზღვრავს წყლის მასა, დინების სიჩქარე და მყარი მასალის რაოდენობა. ხანგრძლივი ეროზიული მოქმედების შედეგად ნაკადი გამოიმუშავებს ისეთ გასწვრივ პროფილს, რომლის დახრილობა მატულობს შესართავიდან სათავისაკენ. ესაა წონასწორობის პროფილი, რომლის ქვემო წერტილს ეროზიის ბაზისი ეწოდება. ეროზიის ბაზისის დაწევა იწვევს ეროზიის გაძლიერებას, აწევა კი — შენელებას. ეროზიის შედეგად დედამიწის ზედაპირზე წარმოიქმნება ხაზობრივი გავრცელების მქონე ეროზიული ფორმები — ხრამი, ხევი, ხეობა, კანიონი და სხვა. ეროზიის ზემოქედება რელიეფის მსხვილ ელემენტებზე (ქედი, მთის მასივი) იწვევს მათ დანაწევრებას და ეროზიული რელიეფის შექმნას, რელიეფის დანაწევრების სიღრმეს განსაზღვრას დედამიწის ქერქის ტექტონიკური მოძრაობის ხასითი. ფართო გაგებით ეროზია მოიცავს ეგზოგენური პროცესების დამანგრეველ ზემოქმედებას. ეროზიულ პროცესებს მოყვება ეროზიული რელიეფის შექმნა, რომელიც მსოფლიოში საყოველთად არის გავრცელებული. გამონაკლისს არც საქართველო წარმოადგენს. საქართველოში ეროზიული რელიეფი მეტად ფართოდაა გავრცელებული. ეროზიული ფორმების უქონლობა მხოლოდ ისეთ სივრცეებს ახასიათებს, სადაც ამჟამად აკუმულაცია მიმდინარეობს (კოლხეთის დაბლობის შუა, დაოჭაობებული ნაწილი). კავკასიონის მაღალ ნაწილებში და ანტიკავკასიონის უმაღლეს მასივებზე ისინი გარდაქმნილია ყინულის მექანიკური მოქმედებით და ნაწილობრივ ამოვსებულია მყინვარებითა და ფირნის მინდვრებით, ხოლო კირქვულ სუბსტრატზე მათ კარსტული დრენაჟის შედეგად წყლის ნაკადი დაუკარგავთ და „მკვდარი ხეობების“ სახით გვევლინებიან. ასეთი რელიქტური ეროზიული ხეობები, კარსტული მხარეების გარდა, სხვა რეგიონებშიცაა მდინარეული მოტაცებებისა და ჰავის გამშრალების შედეგად. ცნება ეროზია შემოიღო ამერიკელმა გეოლოგმა გროვ კარლ ჯილბერტმა 1877 წელს. ეროზია – ენციკლოპედია ბრიტანიკა (ინგლისური) ნიადაგის ეროზიის შესახებ (ინგლისური) მარუაშვილი ლ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ., 1979. — გვ. 207. Маккавеев Н. И., Русло реки и эрозия в ее бассейне, М., 1955; Вопросы эрозии и стока. (Сборник), М., 1962; 3вонкон В. В., Водная и ветровая эрозия Земли, М., 1962; Мирцхулава Ц. Е., Инженерные методы расчета и прогноза водной эрозии, М., 1970.
ჰალოგენალკანები

ჰალოგენალკანები (ასევე ცნობილი როგორც ჰალოალკანები ან ალკილის ჰალოიდები) — ქიმიური ნაერთები, რომლებიც შედგებიან ალკანებისგან და მასთან დაკავშირებული ერთი ან მეტი ჰალოგენისგან. მათი გამოყენება ფართოდ ხდება კომერციულად და შესაბამისად, ცნობილია მრავალი ქიმიური და კომერციული სახელწოდება. ძირითადად იყენებენ ცეცხლმაქრებში, გამხსნელად, პროპელანტად, მაცივრებსა და ფარმაცევტიკაში. მათი ფართოდ გამოყენებისდა გამო გამოვლენილია, რომ ისინი წარმოადგენენ სერიოზულ დამაბინძურებლებლებს და ტოქსინებს. მაგალითისთვის ქლორფთორნახშირბადები შლიან ოზონის მოლეკულებ. მხოლოდ ჰალოალკანები, რომლებიც შეიცავენ ქლორს, ბრომს და იოდს, ოზონის ფენას უქმნიან საფრთხეს, მაგრამ ფთორის არასტაბილური ჰალოალკანები, თეორიულად, შესაძლოა მიეკუთნებოდნენ სითბურ აირებს. მეთილ იოდიდი, ბუნებრივად მყოფი ნივთიერებაა, მაგრამ არ გააჩნია ოზონის გამანადგურებელი თვისებები, ამიტომაც შეერთებულმა შტატებმა და გარემოს დაცვის სააგენტომ ნაერთი დაასახელა როგორც ოზონის ფენისთვის არასაფრთხის შემცველი. ჰალოალკანი ან ალკილის ჰალიდი არის ნაერთი, რომელსაც აქვს ზოგადი ფორმულა „RX“, სადაც „R“ არის ალკილი ან ალკილის შემცვლელი ჯგუფი, ხოლო „X“ არის ჰალოგენი (F, Cl, Br, I). ჰალოალკანები საუკუნეების განმავლობაში იყო ცნობილი. ქლორეთანი სინთეზურად იწარმოებოდა XV საუკუნეში. ასეთი ნაერთების სისტემატიური სინთეზი კი XIX საუკუნეში დაიწყო ორგანული ქიმიის განვითარებასა და ალკანების სტრუქტურის შესწავლასთან ერთად. განსაკუთრებით მრავალმხრივი მეთოდები მოიცავს ჰალოგენების მიერთებას ალკენებში, ალკენების ჰიდროჰალოგენირებას და სპირტების ალკილის ჰალიდებად გადაქცევას. ეს მეთოდები იმდენად საიმედო და მარტივად ხორციელდება, რომ ჰალოალკანები ხელმისაწვდომი გახდა ინდუსტრიულ ქიმიაშიც, რადგან ჰალიდი შემდგომში შეიძლება ჩანაცვლდეს სხვა ფუნქციური ჯგუფებით. მიუხედავად იმისა, რომ ჰალოალკანების უმეტესობა ადამიანის მიერ არის მიღებული, დედამიწაზე წარმოიქმნება არასინთეზური წყაროებიდანაც, ძირითადად, ბაქტერიების, სოკოების და განსაკუთრებით ზღვის წყალმცენარეების საშუალებით ფერმენტული სინთეზის გზით. დღეისთვის ცნობილია 1600-ზე მეტი ჰალოგენური ორგანული ნივთიერება, რომელთა შორისაც ბრომოალკანები ყველაზე გავრცელებული ჰალოალკანია. ბიოლოგიაში ბრომირებული ორგანული ნივთიერებები მოიცავს ბიოლოგიურად წარმოქმნილ ბრომმეთანს, არაალკანურ არომატულ და უჯერ ნაერთებს (ინდოლები, ტერპენები, აცეტოგენინები და ფენოლები). წყალმცენარეებისგან განსხვავებით, მიწის მცენარეებში ჰალოგენური ალკანები უფრო იშვიათად გვხვდება, მაგალითად ფთორძმარმჟავა, რომელიც ტოქსინად არის წარმოქმნილი, ცნობილი მცენარეების მინიმუმ 40 სახეობის მიერ. ასევე ცნობილია დეჰალოგენაზას სპეციფიკური ფერმენტები ბაქტერიებში, რომლებიც ჰალოალკანებს ჰალოგენებს აშორებენ. ↑ Butler, Alison; Catter-Facklin, Jayen M. (2004). „The role of vanadium bromoperoxidase in the biosynthesis of halogenated marine natural products“. Natural Product Reports. 21 (1): 180–188. doi:10.1039/b302337k. PMID 15039842. ↑ Winter JM, Moore BS (2009). „Exploring the chemistry and biology of vanadium-dependent haloperoxidases (Review of vanadium-dependent bromoperoxidases in nature)“. J Biol Chem. 284 (28): 18577–81. doi:10.1074/jbc.R109.001602. PMC 2707250. PMID 19363038.
არანის პროვინცია

არანი — პროვინცია ბოლივიაში, კოჩაბამბის დეპარტამენტში. მდებარეობს ქალაქ კოჩაბამბიდან 53 კმ-ში. დასავლეთიდან აღმოსავლეთით გადაჭიმულია 30 კმ-ზე, ხოლო ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ 20 კმ-ზე. საერთო ფართობი 508 კმ²-ია. 2001 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა შეადგენდა 25 009 ადამიანს. მათი 43.6% 15 წელზე ნაკლები ასაკისაა. მოსახლეობის 52.7% ლაპარაკობს ესპანურად, , 96.6% -თვის მშობლიური კეჩუას ენაა, 0.4% აიმარაზე. 68.0% წერა-კითხვის მცოდნეა. 90.4% კათოლიკეა, 8.6% პროტესტანტი. პროვინცია შედგება ორი მუნიციპალიტეტისაგან, რომლებიც თავის მხრივ კანტონებად იყოფა. დედაქალაქია არანი. ბოლივიის პროვინციები ბოლივიის სტატისტიკის ეროვნული ინსტიტუტი დაარქივებული 2016-03-03 საიტზე Wayback Machine. პროვინციის დეტალური რუკა დაარქივებული 2008-10-14 საიტზე Wayback Machine. კოჩაბამბის პროვინციის სოციალური მონაცემები დაარქივებული 2010-11-13 საიტზე Wayback Machine.
არკეს პროვინცია

არკე — სამრეწველო პროვინცია ბოლივიაში, კოჩაბამბის დეპარტამენტში. მდებარეობს ბოლივიის ანდებში, ზღვის დონიდან 3 000 - 4 500 მეტრზე, დეპარტამენტის დედაქალაქ კოჩაბამბიდან 250 კმ-ით დასავლეთით. მისი ფართობი 1 077 კმ²-ია. ესაზღვრება პოტოსის დეპარტამენტს. პროვინციის დედაქალაქია არკე, რომელიც მდინარე არკეზე მდებარეობს. 2001 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა შეადგენდა 23 464 ადამიანს. მათი აბსოლუტურ უმრავლესობა კეჩუას ხალხი წარმოადგენს. 99,2%-თვის მშობლიურე ენაა კეჩუა. პროვინცია შედგება ორი მუნიციპალიტეტისაგან, რომლებიც თავის მხრივ ოთხ კანტონად იყოფა. ბოლივიის პროვინციები ბოლივიის სტატისტიკის ეროვნული ინსტიტუტი დაარქივებული 2016-03-03 საიტზე Wayback Machine. პროვინციის დეტალური რუკა დაარქივებული 2012-05-04 საიტზე Wayback Machine. კოჩაბამბის პროვინციის სოციალური მონაცემები დაარქივებული 2010-11-13 საიტზე Wayback Machine.
გრანიტი

გრანიტი (იტალ. graniti > ლათ. granum — „მარცვალი“) — ინტრუზიული, სრულკრისტალური, SiO2-ით მდიდარი ქანი. ფართოდაა გავრცელებული დედამიწის ქერქში, ქმნის ბათოლითებს, შტოკებს, ძარღვებს და სხვა სხეულებს. სიმკვრივე 2600 კგ/მ³. გრანიტი შედგება ორთოკლაზის ან მიკროკლინისაგან, მჟავე პლაგიოკლაზისაგან, კვარცისაგან, ქარსისაგან, ამფიბოლისაგან, იშვიათად პიროქსენისაგან. გრანიტი თანაბარმარცვლოვანია ან პორფირისებრი, ზოგჯერ გნაისისებრ-ზოლებრივი. წარმოშობის მიხედვით განარჩევენ - მაგმურ, მეტასომატურ, პალინგენეტურ, ანატექტიკურსა და სხვა გრანიტს. გრანიტთან ხშირად არის დაკავშირებული Sn, W, Mo-სა და სხვა გრაიზენული და ჰიდროთერმული საბადოები, აგრეთვე იშვიათლითონური პეგმატიტები. თავისი ფიზიკურ-მექანიკური თვისებების წყალობით გრანიტი საუკეთესო სამშენებლო მასალაა. მასიურობისა და სიმკვრივის, აგრეთვე ფართო ფაქტურული შესაძლებლობების გამო მონუმენტური ქანდაკებისთვისაც იყენებენ. გრანიტისგან ამზადებენ ნაგებობათა სვეტებს ობელისკებსა და მოსაპირკეთებელ ფილებს. საქართველოში გრანიტი გავრცელებულია კავკასიონის ქედის ღეძულ ნაწილში, აგრეთვე ძირულის, ხრამისა და ლოქის მასივებზე. გრანიტი — სტატია ენციკლოპედია ბრიტანიკიდან (ინგლისური) ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 3, თბ., 1978. — გვ. 253.
ბაზალტი

ბაზალტი — ფართოდ გავრცელებული საღი (კაინოტიპური) მუქი ფერის ფუძე ვულკანური ქანი. გაუჯერებელია კაჟმიწით, გამდიდრებულია Mg, Fe და Ca-ის ჟანგებით. შემადგენელი მინერალები: ფუძე პლაგიოკლაზი (ლაბრადორ-ბიტოვნიტი), პიროქსენი (უმთავრესად ავგიტი), ხშირად ოლივინი, იშვიათად რქატყუარა; მადნეულებიდან მაგნეტიტი ან ილმენიტი. ჩვეულებრივ ბაზალტში ამა თუ იმ რაოდენობით გვხვდება ვულკანური მინა. ბაზალტის მინით მდიდარ სახესხაობას ჰიალობაზალტი ეწოდება, ხოლო სრულკრისტალურს და რამდენადმე მსხვილმარცვლოვანს — დოლერიტი. ბაზალტი ადვილად ლღვება; ლღობილ ბაზალტს იყენებენ მჟავაგამძლე ქიმიური აპარატურის, მილების, ძლიერი დენის ელექტროიზოლატორების დამზადებისატვის და სხვ. ნორმალური რიგის ბაზალტში ორ ტიპს გამოყოფენ: ოლივიანიანს და უოლივინოს, ანუ ტოლეიტურს. პირველი ტიპის ბაზალტებში ოლივინი უხვადაა, კაჟმიწის რაოდენობა კი მცირეა (45 %). ბაზალტების მეორე ტიპში კაჟმიწის რაოდენობა რამდენადმე მეტია (50 %), შეიცავს მცირე რაოდენობით მინას ან კვარცს. ოლივინიანი ბაზალტები დამახასიათებელია ოკეანური კუნძულებისა და ოროგენის განაპირა მხარეებისათვის, ხოლო ტოლეიტური ბაზალტები კონტინენტებს უკავშირდება. ამის გამო ოლივინიან ბაზალტებს ოკეანურ ტიპად გამოჰყოფენ, ტოლეიტუს კი — კონტინენტურად. ბაზალტი კარგი საშენი მასალაა. იყენებენ ღორღისა და საცალო ქვის დასამზადებლად, ასევე ნაგეგობათა მოსაპირკეთებლად; მკვრივია, კარგად იხეხება, რის გამო მას ძველი დროიდან (ეგვიპტე, ასურეთი, გვიანდელი რომი, ბიზანტია და სხვ.) იყენებდნენ ქანდაკებებისათვის. საქართველოში საშენ ქვად ბაზალტს ძველთაგანვე ხმარობდნენ (ბრინჯაოს ხანის მეგალითური ნაგებობანი). შუა საუკუნეების ქართლში, მესხეთ-ჯავახეთში ძირითადი საშენი ქვა ბაზალტი იყო. ბაზალტითაა აგებული სამშვილდისა და დმანისის ციხესიმაგრეები, მანგლისის ტაძარი, რუისის, წუნდის, აბელიის ეკლესიები, თირის მონასტერი, ნადარბაზევის კომპლექსი და სხვ. ბაზალტებისგანვე ამზადებდნენ ეკლესიათა და სხვა ნაგებობათა გადასახურავ ფილებს. ამჟამადაც საქართველოს ქალაქებში ბაზალტი ფართოდაა გამოყენებული საშენ მასალად. ბაზალტური ქანები საქართველოში ფართოდაა გავრცელებული. შედარებით ძველი (იურული, ცარცული, პალეოგენური) ბაზალტები (ბაზალტური პორფირიტები) ცნობილია მთიან აფხაზეთში, სამეგრელოში, ლეჩხუმ-იმერეთსა და აჭარა-გურიაში. ახალგაზრდა ბაზალტები (ზედამესამეულ-მეოთხეული) გვხვდება სამხრეთ საქართველოში ასპინძა-ახალქალაქის, ნინოწმინდა-წალკის და დმანის-თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტებში. ბაზალტების იზოლირებულოი სხეულები ცნობილია საქართველოს სხვა მხარეებშიც. ვულკანი მაგმური ქანები ტრაპი Basaltlava aus Mayen დაარქივებული 2006-10-04 საიტზე Wayback Machine. Vulkanpark, Basalt in der Eifel დაარქივებული 2007-10-22 საიტზე Wayback Machine. Mayen-Basaltsteinbruch, historische Gewinnung mit Kranen Basalt-Steinbruch in Italien bei Bolsena დაარქივებული 2010-08-20 საიტზე Wayback Machine. სხირტლაძე ნ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ., 1977. — გვ. 142. Левинсон-Лессинг Ф. Ю., Петрография, Избр. труды, т. 4, М., 1955; Заварицкий А. Н., Изверженные горные породы, М., 1955; Иодер Г. С. и Тилли К.-Э., Происхождение базальтовых магм, пер. с англ., М., 1965.
გნაისი

გნაისი (გერმ. Gneis) — ფიქლებრივი სტრუქტურის მეტამორფული ქანი, უმთავრესად შედგება მინდვრის შპატისა და კვარცისაგან. ჩვეულებრივ, შეიცავს ერთ ან რამდენიმე ფერად სილიკატს — ბიოტიტს, მუსკოვიტს, ამფიბოლს, პიროქსენსა და სხვ., ზოგჯერ — გრანატს, კორდიერიტს, სილიმანიტს, დისტენს, სტავროლითსა და სხვ. განარჩევენ ბიოტიტიან, ამფიბოლიან, პიროქსენიან, გრანატიან, დისტენიან და სხვ. გნაისებს. გნაისი ჩნდება დედამიწის ქერქის სიღრმეში დიდი წნევის და მაღალი ტემპერატურის პირობებში ქანების მეტამორფიზმის შედეგად. მაგმური ქანის შეცვლით მიღებულს ორთოგნაისს უწოდებენ, დანალექი ქანების შეცვლით გაჩენილს კი — პარაგნაისს. გნაისებს მნიშვნელოვანი როლი ეკუთვნით დედამიწის ქერქის აგებულებაში. მათი დიდი ნაწილი არქეული ან პროტეროზოური ასაკისაა. საქართველოში გვხვდება პალეოზოური ასაკის გნაისები. ჯავახიშვილი შ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 3, თბ., 1978. — გვ. 193.
აიოპაიის პროვინცია

აიოპაია — პროვინცია ჩრდილო-დასავლეთ ბოლივიაში, კოჩაბამბის დეპარტამენტში. ესაზღვრება ლა-პასისა და ბენის დეპარტამენტებს. დასავლეთიდან აღმოსავლეთით გადაჭიმულია 60 კმ-ზე, ხოლო ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ 150 კმ-ზე. საერთო ფართობი 9 620 კმ²-ია. 2001 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა შეადგენდა 60 959 ადამიანს. მათი45.8% 15 წელზე ნაკლები ასაკისაა. მოსახლეობის 47.5% ლაპარაკობს ესპანურად, , 97.2% -თვის მშობლიური კეჩუას ენაა, 13.1% აიმარაზე. 58.8% წერა-კითხვის მცოდნეა. 85.1% კათოლიკეა, 13.5% პროტესტანტი. აიოპაიის პროვინცია მნიშვნელოვანი სასოფლო-სამეურნეო ცენტრია. პროვინცია შედგება სამი მუნიციპალიტეტისაგან, რომლებიც თავის მხრივ კანტონებად იყოფა. დედაქალაქია ინდეპანდანსია. ბოლივიის პროვინციები ბოლივიის სტატისტიკის ეროვნული ინსტიტუტი დაარქივებული 2016-03-03 საიტზე Wayback Machine. პროვინციის დეტალური რუკა დაარქივებული 2012-05-04 საიტზე Wayback Machine. კოჩაბამბის პროვინციის სოციალური მონაცემები დაარქივებული 2010-11-13 საიტზე Wayback Machine.
ბოლივარის პროვინცია (ბოლივია)

ბოლივარი — პროვინცია ბოლივიაში, კოჩაბამბის დეპარტამენტში. სახელი ეწოდა სამხრეთ ამერიკის დამოუკიდებლობისათვის მებრძოლის, სიმონ ბოლივარის პატივსაცემად. დასავლეთიდან და სამხრეთიდან ესაზღვრება ორუროსა და პოტოსის დეპარტამენტები. დასავლეთიდან აღმოსავლეთით გადაჭიმულია 35 კმ-ზე, ხოლო ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ 20 კმ-ზე. საერთო ფართობი 413 კმ²-ია. 2001 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა შეადგენდა 8 635 ადამიანს. მათი38.8% 15 წელზე ნაკლები ასაკისაა. მოსახლეობის 34.9% ლაპარაკობს ესპანურად, ,96.5% -თვის მშობლიური კეჩუას ენაა, 1.8% აიმარაზე. 47.1% წერა-კითხვის მცოდნეა. 83.6% კათოლიკეა, 13.9% პროტესტანტი. პროვინცია შედგება მხოლოდ ერთი მუნიციპალიტეტისაგან, რომლებიც თავის მხრივ ცხრა კანტონად იყოფა. დედაქალაქია ბოლივარი. ბოლივიის პროვინციები ბოლივიის სტატისტიკის ეროვნული ინსტიტუტი დაარქივებული 2016-03-03 საიტზე Wayback Machine. პროვინციის დეტალური რუკა და მოსახლეობა დაარქივებული 2014-09-11 საიტზე Wayback Machine. კოჩაბამბის პროვინციის სოციალური მონაცემები დაარქივებული 2010-11-13 საიტზე Wayback Machine.
კეჩუა (ენა)

კეჩუა (კეჩ. Qhichwa Simi - მთის ველების ენა, კეჩუა Runa Simi - ადამიანის ენა) — სამხრეთ ამერიკელი ინდიელების ენა, რომელიც ეკუთვნის კეჩუას ენათა ოჯახს. სამხრეთი ამერიკის კოლონიზაციამდე კეჩუა იყო ჩინჩას სახელმწიფოს ოფიციალური ენა, ხოლო შემდეგ ჩინჩას დამპყრობელი ინკების სახელმწიფო ტაუანტინსუიუს ოფიციალური ენა გახდა (ახ. წ. XII-XVI სს). არსებობს ინკების ეპოქის ლიტერატურული ძეგლები. დღეს, სამხრეთ ამერიკაში კეჩუაზე ლაპარაკობს დაახლოებით 12,4 მლნ ადამიანი, გარდა ამისა, იგი გამოიყენება როგორც ლინგვა-ფრანკა ამაზონიაში. ეკვადორში და არგენტინაში გამოიყენება დასახელება „კიჩუა“ (Quichua, Kichwa). თანამედროვე ლიტერატურული კეჩუას დამწერლობაში გამოიყენება ლათინური ანბანის ესპანური ვარიანტი, რომელსაც გააჩნია წესთა მკაფიო კრებული. სწორედ ამ სახით ისწავლება კეჩუა სკოლებში, თუმცა ენის საყოველთაო სწავლება არ ხორციელდება. კათოლიკე მისიონერები კეჩუას გამოყენებით ცდილობდნენ სამხრეთ ამერიკელი ინდიელების მოქცევას ქრისტიანობაზე. SIL კლასიფიკაციის მიხედვით კეჩუას დიალექტები განსხვავებული ენებია. კეჩუას ენის დიდი აკადემია კუსკოსი მიიჩნევს, რომ კეჩუა არის ერთი, უნივერსალური ენა, რომლის ლიტერატურული ნორმაა კუსკოური კეჩუა. კეჩუას ხშირად აერთიანებენ აიმარასთან (ზოგჯერ კი - ურუსთან) კეჩუა-აიმარას ენათა ჯგუფში. მართლაც, ენათა ლექსიკური მარაგის 1/3 ერთმანეთს ემთხვევა, არსებობს ასევე გარკვეული გრამატიკული მსგავსებებიც, თუმცა ეს მონაცემები არ კმარა საერთო წინაპრის რეკონსტრუქციისათვის. კეჩუას და აიმარას აახლოებენ ანდური ოჯახის მაპუჩეს (არაუკანურ) ენებთან, რომლებსაც სიახლოვე აქვთ არავაკურ და ტუპი-გუარანის ენებთან ანდო-ეკვატორული ზეოჯახიდან, ხოლო თავისმხრივ ყველა ენა ამერინდული მაკროოჯახის შემადგენლობაშია. El Quechua de Santiago del Estero დაარქივებული 2009-12-12 საიტზე Wayback Machine. , extensive site covering the grammar of Argentinian Quechua (in Spanish) Quechua Language and Linguistics an extensive site. The Origins and Diversity of Quechua The Sounds of the Andean Languages დაარქივებული 2007-01-09 საიტზე Wayback Machine. Toponimos del Quechua de Yungay, Peru დაარქივებული 2009-05-11 საიტზე Wayback Machine. Sacred Hymns of Pachacutec Quechua lessons (www.andes.org) in Spanish and English Quechua course დაარქივებული 2012-08-08 საიტზე Wayback Machine. in Spanish, by Demetrio Tupah Yupanki (Red Científica Peruana) Detailed map of the varieties of Quechua according to SIL (fedepi.org) Cuzco and Bolivian Quechua being compared, with English translations დაარქივებული 2011-12-26 საიტზე Wayback Machine.