laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
სპირტი

სპირტი (ალკოჰოლი) — ნახშირწყალბადთა ნაწარმი, რომელიც შეიცავს ნაჯერ ნახშირბადატომთან მიერთებულ ერთ ან რამდენიმე ჰიდროქსილის ჯგუფს (− ОН). ნაერთებს, რომლებშიც ОН-ჯგუფი დაკავშირებულია არომატულ რგოლთან, უწოდებენ ფენოლებს, ხოლო თუ ნახშირბად-ნახშირბადის ორმაგ ბმასთან — ენოლებს. ნახშირწყალბადის რადიკალის მიხედვით სპირტი შეიძლება იყოს აციკლური, ანუ ალიფატური, ალიციკლური, ცხიმოვან-არომატული და ჰეტეროციკლური. მოლეკულაში ОН-ჯგუფების რაოდენობის მიხედვით სპირტი შეიძლება იყოს ერთატომიანი (ალკოჰოლი), ორატომიანი (გლიკოლები), სამატომიანი (გლიცერინი), ოთხატომიანი (პენტაერითრიტი) და მრავალატომიანი (ქსილიტი, ჰექსიტი და სხვა). ОН-ჯგუფები შეიძლება იყოს დაკავშირებული პირველად (− СН2ОН), მეორეულ (>CHOH) და მესამეულ (>COH) ნახშირბადატომიანთან, რის მიხედვითაც განასხვავებენ პირველად, მეორეულ და მესამეულ სპირტს. სპირტის სახელწოდება ჩვეულებრივ დაკავშირებულია ნახშირწყალბადური რადიკალის სახელწოდებასთან, მაგალითად, მეთილის სპირტი, ეთილის სპირტი, პროპილის სპირტი და ა.შ. ზოგჯერ იხმარება სპირტის ტრივიალური სახელწოდება, მაგალითად, ხის სპირტი (მეთანოლი), ღვინის სპირტი (ეთანოლი) და სხვა. წვა: C 2 H 5 OH + 3 O 2 ⟶ 2 CO 2 + 3 H 2 O {\displaystyle {\ce {C2H5OH + 3 O2 -> 2 CO2 + 3 H2O}}} ჩანაცვლების რეაქცია მეტალებთან: R − OH + 2 Na ⟶ 2 R − ONa + H 2 {\displaystyle {\ce {R-OH + 2 Na -> 2 R-ONa + H2}}} ჰალოგენწყალბადებთან: R − OH + HBr ⟶ R − Br + H 2 O {\displaystyle {\ce {R-OH + HBr -> R-Br + H2O}}} დეჰიდრატაცია: ა) შიდამოლეკულური CH 3 − CH 2 − OH → H 2 S O 4 CH 2 = CH 2 + H 2 O {\displaystyle {\ce {CH3-CH2-OH ->[H2SO4] CH2=CH2 + H2O}}} ; ბ) მოლეკულათშორისი C 2 H 5 − OH + HO − C 2 H 5 → H 2 S O 4 C 2 H 5 − O − C 2 H 5 + H 2 O {\displaystyle {\ce {C2H5-OH + HO-C2H5 ->[H2SO4] C2H5-O-C2H5 + H2O}}} ჟანგვა: ა) პირველადი — ალდეჰიდი R − CH 2 − OH + [ O ] → C u R − CH = O + H 2 O {\displaystyle {\ce {R-CH2-OH + [O] ->[Cu] R-CH=O + H2O}}} ; ბ) მეორეული — კეტონი დეჰიდრირება: ა) პირველადი — ალდეჰიდი R − CH 2 − OH → N i R − CH = O + H 2 {\displaystyle {\ce {R-CH2-OH ->[Ni] R-CH=O + H2}}} ; ბ) მეორეული — კეტონი ჰალოგენალკანის ჰიდროლიზი: R − CH 2 − Cl + H 2 O → N a O H R − CH 2 − OH + HCl {\displaystyle {\ce {R-CH2-Cl + H2O ->[NaOH] R-CH2-OH + HCl}}} კეტონის/ალდეჰიდის ჰიდრირება: R − CH = O + H 2 ⟶ R − CH 2 − OH {\displaystyle {\ce {R-CH=O + H2 -> R-CH2-OH}}} ალკენის ჰიდრატაცია: CH 2 = CH 2 + H 2 O ⟶ CH 3 − CH 2 − OH {\displaystyle {\ce {CH2=CH2 + H2O -> CH3-CH2-OH}}} ყურძნის წვენის დუღილისას ღვინის სპირტის მიღება: C 6 H 12 O 6 ⟶ 2 C 2 H 5 − OH + 2 CO 2 {\displaystyle {\ce {C6H12O6 -> 2 C2H5-OH + 2 CO2}}} ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, თბ., 1985. — გვ. 521.
დაიან ფოსი

დაიან ფოსი (ინგლ. Dian Fossey დ. 16 იანვარი, 1932 — გ. 26 დეკემბერი, 1985) — ამერიკელი ზოოლოგი და პრიმატოლოგი. ფოსი 18 წლის განმავლობაში იკვლევდა გორილების ჯგუფს. გამოსცა წიგნი „გორილები ნისლში“, რომელიც მოიცავს მეცნიერულ კვლევასა და დაიანის პირად ისტორიას. ფოსი 1985 წელს მოკლეს. მკვლელობა დღემდე გაუხსნელია, თუმცა მიიჩნევენ, რომ იგი ბრაკონიერებმა მოკლეს, რომლებსაც ფოსი გორილების კომერციული მიზნით გამოყენებაში ხელს უშლიდა. ისი წიგნის მიხედვით გადაღებულია ფილმი „გორილები ნისლში“, სადაც დაიან ფოსის როლს სიგურნი უივერი ასრულებს. Dian Fossey კინოფილმების ინტერნეტ-მონაცემთა ბაზაში დაიან ფოსი — Find a Grave-ზე Dian Fossey Gorilla Fund International International Primate Protection League The Legacy of Dian Fossey დაარქივებული 2011-02-02 საიტზე Wayback Machine. Fossey's first article for National Geographic, 1970 Dian Fossey eco money with quote დაარქივებული 2014-01-14 საიტზე Wayback Machine. January 1970 article by Fossey in National Geographic - with pictures Murder in the Mist solved? Animal Welfare Institute Quarterly დაარქივებული 2011-07-25 საიტზე Wayback Machine. This article gives some information about the degradation of Dian's relationship with National Geographic Society prior to her death ↑ 1.0 1.1 Bibliothèque nationale de France BnF authorities: პლატფორმა ღია მონაცემები — 2011. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q19938912"></a><a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q54837"></a><a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q193563"></a> ↑ 2.0 2.1 Encyclopædia Britannica <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741"></a> ↑ SNAC — 2010. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q29861311"></a> ↑ ბროკჰაუზის ენციკლოპედია <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227"></a> ↑ 5.0 5.1 Deutsche Nationalbibliothek Record #118843427 // ინტეგრირებული ნორმატიული ფაილი — 2012—2016. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302"></a><a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578"></a> ↑ Person Profile // კინოფილმების ინტერნეტ-მონაცემთა ბაზა — 1990. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q37312"></a> ↑ Library of Congress Authorities — Library of Congress. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q13219454"></a><a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q131454"></a>
პრუსიის სამეფო

პრუსიის სამეფო (გერმ. Königreich Preußen) — გერმანული სახელმწიფო, რომელიც არსებობდა 1701 წლიდან 1918 წლამდე. 1871 წლიდან პრუსიის სამეფო გერმანიის იმპერიის წამყვანი სახელმწიფო იყო და იმპერიის ტერიტორიის მთელი ფართობის თითქმის ორ მესამედს იკავებდა. საკუთარი სახელწოდება სამეფომ მიიღო პრუსიის საჰერცოგოსგან, თუმცა მისი მთავარი ქალაქი ბრანდენბურგში მდებარე ბერლინი იყო. Reinhard Nelke. Darstellung der Geschichte des Königreichs Preußen. ციტირების თარიღი: 2009-02-07. Statistische und historische Informationen zum Königreich Preußen bei HGIS დაარქივებული 2013-11-11 საიტზე Wayback Machine. rbb online. Preussen; Chronik eines Deutschen Staats. ციტირების თარიღი: 2009-02-07. Sammlung historischer Landkarten zur preußisch/deutsch-polnischen Geschichte დაარქივებული 2015-01-15 საიტზე Wayback Machine.
საქსონიის სამეფო

საქსონიის სამეფო (გერმ. Königreich Sachsen); იშვიათად საქსენი — სახელმწიფო, რომელიც არსებობდა 1806—1918 წლებში თანამედროვე გერმანიის ტერიტორიაზე. 1871 წლიდან პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ დაცემამდე საქსონია იყო გერმანიის იმპერიის ნაწილი. დედაქალაქი იყო დრეზდენი, ხოლო მისი თანამედროვე მემკვიდრე — საქსონიის თავისუფალი სახელმწიფო. 1806—1827 — ფრიდრიხ ავგუსტ I სამართლიანი (* 1750, † 1827) 1827—1836 — ანტონ კეთილი (* 1755, † 1836), ფრიდრიხ ავგუსტ I-ის ძმა 1836—1854 — ფრიდრიხ ავგუსტ II (* 1797, † 1854), ანტონის ძმისშვილი 1854—1873 — იოჰანი (* 1801, † 1873), ფრიდრიხ ავგუსტ II-ის ძმა 1873—1902 — ალბერტ I (* 1828, † 1902), იოჰანის ვაჟი 1902—1904 — გეორგ I (* 1832, † 1904), ალბერტ I-ის ძმა 1904—1918 — ფრიდრიხ ავგუსტ III (* 1865, † 1932), გეორგ I-ის ვაჟი საქსონიის საჰერცოგო საქსონიის საკურფიურსტო საქსონიის თავისუფალი სახელმწიფო საქსონიის ისტორია Constitution of the Kingdom of Saxony (in German) Constitution of the Kingdom of Saxony (in English)
ჰოლშტაინის საჰერცოგო

ჰოლშტაინ-გლიუკშტადტის საჰერცოგო — ყველაზე ჩრდილოეთით მდებარე სახელმწიფო საღვთო რომის იმპერიის შემადგენლობაში. მასში შედიოდა ჰოლშტაინის ნაწილი, რომელსაც მართავდა დანიის მეფე. საჰერცოგოს დედაქალაქი იყო გლიუკშტადტი. შლეზვიგ-ჰოლშტაინი Worldstatesmen-ზე (ინგლისური)
როისის სამთავრო

როისის სამთავრო ან როის-გრაიცი (გერმ. Fürstentum Reuß ältere Linie) — სახელმწიფო გერმანიის ტერიტორიაზე, არსებობდა 1778 წლიდან 1918 წლამდე, იმართებოდა როისის დინასტიის უფროსი შტოს მიერ. სამთავროს ფართობი იყო 317 კმ², ხოლო მოსახლეობა შეადგენდა 71 000 ადამიანს (1905 წლისთვის). სამთავროს დედაქალაქი იყო გრაიცი.     ჰაინრიხ XI (1722—1800), თავადი 1778-დან               ჰაინრიხ XIII (1747—1817), თავადი 1800-დან                               ჰაინრიხ XIX (1790—1836), თავადი 1817-დან   ჰაინრიხ XX (1794—1859), თავადი 1836-დან                       ჰაინრიხ XXII (1846—1902), თავადი 1859-დან                       ჰაინრიხ XXIV (1878—1927), თავადი 1902—1918 წლებში Рейсс, княжества в Германии // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
მოთხრობები დანკსა და ეგზე

მოთხრობები დანკსა და ეგზე — ნოველათა სერია, რომლის ავტორია ჯორჯ რ. რ. მარტინი. მოქმედება მიმდინარეობს მისი ეპიკური ფენტეზის რომანების სერიის, ყინულისა და ცეცხლის სიმღერის სამყაროში. დღემდე გამოსულია სამი ნოველა: The Hedge Knight, The Sworn Sword და The Mystery Knight. მათში აღწერილია დანკისა (სერ დანკან მაღალი) და ეგის (აეგონ ტარგარიენი) თავგადასავლები, მას შემდეგ რაც ისინი ერთმანეთს ხვდებიან სატახტოთა თამაშში განვითარებულ მოვლენებამდე 89 წლით ადრე. მარტინი აპირებს კიდევ რამდენიმე ნოველის გამოშვებას, რომლებიც სრულად დაფარავს მთავარი პერსონაჟების ცხოვრებას. მოთხრობები დანკსა და ეგზე წიგნების ინტერნეტ სიაში დანკი და ეგი ყინულისა და ცეცხლის ვიკიზე
შვედეთის პომერანია

შვედეთის პომერანია (შვედ. Svenska Pommern) — ტერიტორია პომერანიის ნაწილზე, რომელიც შვედეთმა მიიღო 1648 წლის ვესტფალიის ზავით და რომელიც საკუთარ შემადგენლობაში 1815 წლამდე შეინარჩუნა. ტერიტორიაში შედიოდნენ ქალაქები შტრალზუნდი და გრეიფსვალდი, ასევე კუნძული რიუგენი, 1720 წლამდე აგრეთვე ქალაქი შტეტინი. Foundation for the Swedish Cultural Heritage in Pomerania დაარქივებული 2007-09-29 საიტზე Wayback Machine. Dänholm Island, Swedish Pomerania August 1807 დაარქივებული 2001-11-13 საიტზე Wayback Machine. at NapoleonSeries.org Brune's 1807 Campaign in Swedish Pomerania at NapoleonSeries.org Pomeraniæ Ducatus tabula. Map of the Duchy of Pomerania.[მკვდარი ბმული] at library.ucla.edu
ვალდეკი

ვალდეკი (გერმ. Waldeck), 1625—1805 და 1815—1918 წლებში ვალდეკ-პირმონტი (გერმ. Waldeck und Pyrmont) — სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნი (საგრაფო, 1712 წლიდან სამთავრო) თანამედროვე გერმანიის ტერიტორიაზე, არსებობდა 1180 წლიდან ვალდეკის სახლის ძალაუფლების ქვეშ. 1918 წლიდან ვალდეკი — სახელმწიფო ვაიმარის რესპუბლიკის შემადგენლობაში. 1929 წელს შეუერთდა პრუსიის თავისუფალ სახელმწიფოს. დღესდღეობით ყოფილი სამთავროს ტერიტორია შედის ჰესენისა და ქვემო საქსონიის ფედერალური მიწების შემადგენლობაში. Principality of Waldeck (გერმანული)
საქსენ-ვაიმარის საჰერცოგო

საქსენ-ვაიმარის საჰერცოგო (გერმ. Herzogtum Sachsen-Weimar) — სახელმწიფო საღვთო რომის იმპერიის შემადგენლობაში, ერნესტინული საჰერცოგოებიდან ერთ-ერთი. იოჰან-ვილჰელმი (1554—1573) ფრიდრიხ-ვილჰელმ I (1573—1602), იოჰან-ვილჰელმის ვაჟი იოჰან III (1602—1605), იოჰან-ვილჰელმის ძმა იოჰან-ერნსტი (1605—1620), იოჰანის ვაჟი ვილჰელმი (1620—1662),იოჰან-ერნსტის ძმა იოჰან-ერნსტ II (1662—1683), ვილჰელმის ვაჟი ვილჰელმი-ერნსტ (1683—1728), იოჰან-ერნსტ II-ის ვაჟი იოჰან-ერნსტ III (1683—1707), იოჰან-ერნსტ II-ის ვაჟი ერნსტ-ავგუსტ I (1707—1748), იოჰან-ერნსტ III-ის ვაჟი ერნსტ-ავგუსტ II (1748—1758), ერნსტ-ავგუსტ I-ის ვაჟი კარლ ავგუსტი (1758—1809), ერნსტ-ავგუსტ II-ის ვაჟი გერმანიისა და აღმოსავლეთ საფრანგეთის საჰერცოგოები და მარკსაგრაფოები (ინგლისური) საქსენ-ვაიმარის ჰერცოგების გენეალოგია (ფრანგული)
კარე (წყობა)

კარე — ქვეითი ჯარის საბრძოლო წყობა კვადრატის ან სწორკუთხედის ფორმისა, რომელსაც იყენებდნენ კავალერიის შეტევის მოსაგერიებლად. თანამედროვე ცეცხლსასროლი იარაღების განვითარებასა და კავალერიის გაქრობასთან ერთად, კარეც უსარგებლო გახდა. კარე — უცხო სიტყვათა ლექსიკონი ქვეითთა წყობები, ტაქტიკა და ბრძოლა: ხაზები, სვეტები და კარეები
საქსენ-გოთა-ალტენბურგი

საქსენ-გოთა-ალტენბურგი — ერნესტინული საჰერცოგო თანამედროვე თიურინგიის მიწაზე. 1806 წელს საქსენ-გოთა-ალტენბურგი შევიდა რაინის კავშირში, ხოლო 1815 წელს — გერმანიის კავშირში. 1825 წელს საჰერცოგოში მმართველი დინასტიის ჩამოშორებამ გამოიწვია საჰერცოგოს ტერიტორიების გაყოფა საქსენ-კობურგსა, რომელსაც წილად ხვდა საქსენ-გოთა, და საქსენ-ჰილდბურგჰაუზენს შორის, რომელსაც საქსენ-ალტენბურგი შეუერთდა. საქსენ-ჰილდბურგჰაუზენის ჰერცოგმა მცირე საჰერცოგო ჰილდბურგჰაუზენი გადასცა საქსენ-მაინინგენს. სახელი, ცხოვრების წლები, მმართველობის წლები, მეუღლე ერნსტ I საქსენ-გოთელი, 1601—1675, 1640—1675, ელისაბედ სოფია საქსენ-ალტენბურგელი ფრიდრიხ I საქსენ-გოთა-ალტენბურგელი, 1646—1689, 1675—1689, პირველ ქორწინებაში მაგდალენა სიბილა საქსენ-ვაისენფელელი, მეორე ქორწინებაში კრისტინა ბადენ-დურლახელი ფრიდრიხ II საქსენ-გოთა-ალტენბურგელი, 1676—1732, 1689—1732, მაგდალენა ავგუსტა ანჰალტ-ცერბსტელი ფრიდრიხ III საქსენ-გოთა-ალტენბურგელი, 1699—1772, 1732—1772, ლუიზა დოროთი საქსენ-მაინინგენელი ერნსტ II საქსენ-გოთა-ალტენბურგელი, 1745—1804, 1772—1804, შარლოტ საქსენ-მაინინგენელი ავგუსტ საქსენ-გოთა-ალტენბურგელი, 1772—1822, 1804—1822, პირველ ქორწინებაში ლუიზა შარლოტ მეკლენბურგ-შვერინელი, მეორე ქორწინებაში კაროლინა ამალია ჰესენ-კასელელი ფრიდრიხ IV საქსენ-გოთა-ალტენბურგელი, 1774—1825, 1822—1825, მისი გარდაცვალებით დასრულდა საქსენ-გოთა-ალტენბურგის დინასტია საქსენ-გოთა
ანჰალტ-დესაუ

ანჰალტ-დესაუ (გერმ. Anhalt-Dessau) — სამთავრო, მოგვიანებით საჰერცოგო შუა გერმანიაში. მისი მმართველები მოდიოდნენ ასკანიების საგვარეულოდან. ანჰალტ-დესაუ არსებობდა 1396—1561 და 1603—1853 წლებში. 1853 წლის 22 მაისს ის ანჰალტ-კეთენთან ერთად გაერთიანდა ანჰალტ-დესაუ-კეთენის საჰერცოგოში, ხოლო მოგვიანებით, 1863 წელს, ანჰალტ-ბერნბურგისა და ანჰალტ-ცერბსტის შემოერთების შემდეგ, ყველა ეს მიწა გაერთიანდა ანჰალტის საჰერცოგოში. Ангальт, герцогство // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
ანჰალტ-კეთენი

ანჰალტ-კეთენი (გერმ. Anhalt-Köthen) — გერმანული სამთვარო ანჰალტ-კეთენის მთავრების მმართველობის ქვეშ ასკანიების დინასტიიდან. არსებობდა 1396—1847 წლებში. რეზიდენცია — კეთენი. 1847—1863 წლებში ეკუთვნოდა ანჰალტ-ბერნბურგს და იმყოფებოდა ანჰალტის საჰერცოგოს შემადგენლობაში. Edgar Liebmann: Die Verfassung des Herzogtums Anhalt-Köthen von 1810/11. In: Hartwig Brandt/Ewald Grothe (Hrsg.): Rheinbündischer Konstitutionalismus (= Rechtshistorische Reihe, Bd. 350). Frankfurt am Main 2007, S. 105—116, ISBN 978-3-631-56489-9.
გიორგი I (აფხაზთა მეფე)

გიორგი I, აღწეფელი — აფხაზთა (დასავლეთ საქართველოს) მეფე 861-868 წლებში; ლეონ II-ის ძე. გამეფებამდე მისი საუფლისწულო მამული იყო აღწეფი. აქედან წარმოდგება ზედწოდება — აღწეფელი. თავისი წინამორბედებივით ცდილობდა დაუფლებოდა ქართლს, რაც დროებით შეძლო კიდეც და იქ, „მატიანე ქართლისას“ ცნობით, ერისთავად თავისი ძმისშვილი, დემეტრე II-ის ვაჟი, ბაგრატი დასვა. ანჩაბაძე ზ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 3, თბ., 1978. — გვ. 159. ანჩაბაძე ზ., ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 2, თბ., 2012. — გვ. 17. მატიანე ქართლისა, წგ.: ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 1, თბ., 1955. Анчабадзе З. В., Из истории средневековой Абхазии (VI–XVII вв.), Сух., 1959.
რუსუდან ნიკოლაძე

რუსუდან ნიკოლოზის ასული ნიკოლაძე (პოლიევქტოვი) (დ. 17 დეკემბერი, 1884, პეტერბურგი — გ. 9 სექტემბერი, 1981, თბილისი) — ქართველი ქიმიკოსი, ნიკო ნიკოლაძის ქალიშვილი, პროფესორი (1933) და დამსახურებული მეცნიერი (1941). ბავშვობა გაატარა მშობლიურ სოფელ დიდ ჯიხაიშში, ფოთსა და ქუთაისში. თბილისში გიმნაზიის დამთავრების შემდეგ, ჩაირიცხა პეტერბურგის იასენსკის ქალთა პედაგოგიურ ინსტიტუტში, რომელიც დაასრულა 1909 წელს, ხოლო 1913 წელს პეტერბურგის უნივერსიტეტი. 1909-1917 წლებში მუშაობდა პეტერბურგის ქალთა პედაგოგიურ ინსტიტუტში. შემდეგ განაგრძო მუშაობა თბილისის სახელმწიფო უნივერისტეტსა და საქართველოს პოლიტექნიკურ ინსტიტუტში არაორგანული და ზოგადი ქიმიის კათედრაზე. 1933-1974 წლებში განაგებდა ამავე კათედრას. ავტორია რამდენიმე სამეცნიერო, მეთოდოლოგიური და მემუარული ნაშრომისა. ღვაწლმოსილმა მეცნიერმა გაიარა დიდი და საინტერესო ცხოვრების გზა, რაც ასახა კიდეც საგულისხმო მოგონებებში — „დაუვიწყარი დღეები და წუთები“ და „ცხოვრების დიდ გზაზე“. დაჯილდოვებული იყო ლენინის ორი ორდენით, შრომის წითელი დროშის და „საპატიო ნიშნის“ ორდენებით. 1978 წელს ქიმიის ტერმინოლოგიის შედგენისათის (დ. გვარამიძესთან ერთად) მიენიჭა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის გიორგი ნიკოლაძის სახელობის პრემია. დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში. ზ. ბაბუნაშვილი, თ. ნოზაძე, „მამულიშვილთა სავანე“, გვ. 292, თბ., 1994 რუსუდან ნიკოლაძის ფოტოარქივი Nikoladze Rusudan დაარქივებული 2016-03-05 საიტზე Wayback Machine.
ანალიზური ქიმია

ანალიზური ქიმია — მეცნიერება ნივთიერების ანალიზის მეთოდების შესახებ. იგი ქიმიური მეცნიერების ერთ-ერთი ძირითადი დარგია. ანალიზური ქიმია იყოფა ორ ნაწილად: თვისებითს და რაოდენობითს ანალიზად. თვისებითი ანალიზის ამოცანაა გამოსაკვლევი ნივთიერების ქიმიური შედგენილობის დადგენა, მასში შემავალი იონების, ატომთა ჯგუფების ან მოლეკულების იდენტიფიკაცია. რაოდენიბითი ანალიზის ამოცანაა მოცემულ ნაერთში ან ნივთიერებათა ნარევში შემავალი ელემენტების ან ცალკეული ქიმიური ნაერთების რაოდენობების ზუსტი განსაზღვრა. ანალიზურმა ქიმიამ დიდი როლი შეასრულა ქიმიის საერთო განვითარებაში. მაგალითად, ანალიზური ქიმიის მეთოდების გამოყენებით განისაზღვრა ისეთი უმნიშვნელოვანესი ქიმიური სიდიდები, როგორიცაა ელემენტების ატომური მასა, ქიმიური ეკვივალენტი, დადგინდა სხვადასხვა ნაერთის ქიმიური ფორმულა. ქიმიური ანალიზისადმი მეცნიერულ მიდგომას საფუძველი ჩაუყარა ინგლისელმა მეცნიერმა რობერტ ბოილმა. მან შემოიტანა ქიმიური ელემენტის, როგორც სხვადასხვა ნივთიერებათა შემადგენელი განუყოფელი ნაწილის, ცნება. ბოილმა ნივთიერებათა ელემენტებად დაშლას „ანალიზი“ უწოდა და საფუძველი ჩაუყარა „სველი წესით“ არაორგანული ნაერთების თვისებითს ანალიზს. უფრო მოგვიანებით შვედმა მეცნიერმა ტორბენ ულაფ ბერგმანმა პირველმა დაამუშავა თვისებითი ანალიზის სისტემატიური მსვლელობის მეთოდიკა. ანალიზური ქიმიის ძირითადი ამოცანაა უზრუნველყოს ანალიზის მაღალი მგრძნობელობა, სიზუსტე, შერჩევითობა. ქიმიური ანალიზი უზრუნველყოფს ტექნოლოგიური პროცესების კონტროლს და წარმოების მრავალ სფეროში პროდუქტის ხარისხს. თამაშობს უდიდეს როლს სასარგებლო წიაღისეულის მოძებნისა და ნედლეულის გადამუშავებაში. ქიმიური ანალიზის საშუალებით ხდება გარემოს სისუფთავის კონტროლი, არაორგანული და ორგანული ნივთიერებების აღმოჩენა-განსაზღვრა. ანალიზური ქიმიის მიღწევები გამოიყენება მეცნიერებისა და ტექნიკის სხვადასხვა სფეროში: ატომური ენერგეტიკა, ელექტრონიკა, ოკეანოლოგია, ბიოლოგია, მედიცინა, კრიმინალისტიკა, არქეოლოგია, კოსმოსური გამოკვლევები და სხვა. დიდია ანალიზური ქიმიის როლი მეტალურგიასა და აგროქიმიაში. ↑ 1.0 1.1 ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ., 1975. — გვ. 424-425. ↑ ანალიზური ქიმია — საქართველოს პროფესიონალ ქიმიკოსთა ასოციაცია
ფიზიკური ქიმია

ფიზიკური ქიმია — მეცნიერება, რომელიც ხსნის ქიმიურ მოვლენებს და ადგენს მათ კანონზომიერებებს ფიზიკის პრინციპებისა და ფიზიკური ექსპერიმენტული მეთოდების გამოყენების საფუძველზე. ფიზიკური ქიმიის ძირითადი დარგებია ქიმიური თერმოდინამიკა, ქიმიური კინეტიკა, მოძღვრება კატალიზის შესახებ, კოლოიდური ქიმია, ფიზიკურ-ქიმიური ანალიზი, ელექტროქიმია, ფოტოქიმია, რადიაციული ქიმია, კრისტალთქიმია და სხვა. ტერმინი ფიზიკური ქიმია შემოიღო მიხეილ ლომონოსოვმა. მანვე დაადგინა ფიზიკური ქიმიის ერთ-ერთი ძირითადი კანონი — მასის მუდმივობის კანონი. პირველი თერმოქიმიური გაზომვები ჩატარდა XVIII საუკუნის II ნახევარში, ესენი იყვნენ მიხეილ ლომონოსოვი, ჯოზეფ ბლეკი, ანტუან ლავუაზიე, პიერ სიმონ ლაპლასი. 1840 წელს ჰერმან ჰესმა აღმოაჩინა რეაქციის სითბური ეფექტების ჯამის მუდმივობის კანონი. XIX საუკუნეში ჩატარდა ფუნდამენტური თერმოქიმიური კვლევები, რომელთა შედეგად საფუძველი ჩაეყარა ფიზიკური ქიმიის ერთ-ერთ ქვედარგს — თერმოქიმიას. დეივის მიერ წარმატებით დაწყებული ელექტროქიმიური კვლევები (1807) დასრულდა ელექტროლიზის კანონების აღმოჩენით. ფიზიკური ქიმია, როგორც მეცნიერების დამოუკიდებელი დარგი, ჩამოყალიბდა XIX საუკუნის დასასრულს. ფიზიკური ქიმიის პირველი კათედრა ჩამოყალიბდა ლაიფციგში (1887) ვილჰელმ ოსტვალდის მეთაურობით. ამავე წელს ვილჰელმ ოსტვალდმა ვანტ-ჰოფთან ერთად დააარსა პირველი სამეცნიერო ჟურნალი „ფიზიკური ქიმიის ჟურნალი“. საბოლოოდ დადგინდა მდგომარეობის განტოლება იდეალური აირებისათვის. ვითარდებოდა ქიმიური თერმოდინამიკა. იქმნებოდა ელექტროლიზური დისოციაციის თეორია. შემოიღეს ელექტროდული პოტენციალის ცნება. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 292-293.
არტემ კვაჭანტირაძე

არტემ კვაჭანტირაძე (დ. ოქროსქედი, 1879 — გ. 1919) — ქართველი კომპოზიტორი და პედაგოგი. დაიბადა ოზურგეთის მაზრის სოფელ ოქროსქედში 1879 წელს. სწავლობდა ხარკოვის მუსიკალურ სასწავლებელში. 1909 მიემგზავრება და სწავლას აგრძელებს ვარშავის კონსერვატორიაში. სამშობლოში დაბრუნებული მუშაობდა ქუთაისის გიმნაზიაში. ავტორია პირველი ქართული ვალსისა „გურულების სიზამარი“, რომელიც ნასაკირალის ბრძოლას მიეძღვნა. ვალსი დაიბეჭდა 1906 წელს მოსკოვში გროსეს მუსიკალური ლიტერატურის ლითოგრაფიაში. იოსებ ოცხელის შემწეობით იქვე დაიბეჭდა კვაჭანტირაძის მეორე ვალსი „დარდი საქართველოში“, რომელიც წიწამურში ილია ჭავჭავაძის მკვლელობას ეხება. ეს ვალსი პირველად შესრულებული იქნა ქუთაისის კლასიკურ გიმნაზიაში ილიას მკვლელობის წლისთავზე. კვაჭანტირაძე გარდა ამ ორი ნაწარმოებისა სხვებიც ჰქონია დაწერილი, მათ შორის ოპერა, თუმცა ისინი შემორჩენილი არ არის. დაკრძალულია მშობლიურ სოფელში. ვ. სიდამონიძე, პედაგოგ-კომპოზიტორი არტემ კვაჭანტირაძე: 1879-1919 // თეატრალური მოამბე. N12, გვ.82-85 — 1977
ფუტა-ჯალონი

ფუტა-ჯალონი (ფრანგ. Fouta-Djalon) — საფეხურისებრი პლატოების სისტემა დასავლეთ აფრიკაში, გვინეაში. ატლანტის ოკეანის სანაპიროსთან მისი სიმაღლეა 300–400 მ, ხოლო პლატოს ცენტრალური ნაწილი 800–1000 მ-მდე მაღლდება. ცალკეული მასივების სიმაღლეა 1400–1500 მ (მთა ტამგე ანუ ლაურა, 1538 მ). მეტწილად აგებულია ქვიშაქვებითა და არგილითებით, რომლებიც გარღვეულია ბაზალტებით, დიაბაზებითა და გაბროთი. ნალექები 1500 მმ-მდე წელიწადში. ფუტა-ჯალონზე სათავე აქვს დასავლეთ აფრიკის მრავალ მდინარეს, მათ შორის გამბიას, მდინარე სენეგალის ზემო დინებას — ბაფინგს, ზემო ნიგერის შენაკადებსა და სხვა, რომლებიც მიედინებიან ღრმა ხეობებში და პლატოს ცალკეულ მასივებად ანაწევრებენ. პლატოს ადგილობრივი მოსახლეობა „წყლის მამას“ უწოდებს. მარადმწვანე ნოტიო ევვატორული ტყეები მთლიანად გაჩეხილია. მოჰყავთ ფეტვი, ბრინჯი. განვითარებულია მეცხოველეობა. დასახლებულია ძირითადად ფულბე ხალხით. მთავარი სავაჭრო ქალაქია ლაბე. ↑ Fouta Djallon | Encyclopedia Britannica ↑ 2.0 2.1 Фута-Джаллон | Большая российская энциклопедия. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2021-07-28. ციტირების თარიღი: 2021-01-24.
ფეტვი

ფეტვი (ლათ. Panicum; სულხან-საბა ორბელიანისა და დავით ჩუბინაშვილის მიხედვით — ფაჩქა) — ერთწლოვანი ბალახოვანი მცენარეების გვარი მარცვლოვანთა ოჯახისა. გვარში 400-ზე მეტი სახეობაა. გავრცელებულია აზიის, აფრიკისა და ამერიკის ტროპიკულ, სუბტროპიკულ და ზომიერ ზონებში. საქართველოში გვხვდება 3 სახეობა, მათ შორის დიდი მნიშვნელობა აქვს კულტურულ სახეობას — ჩვეულებრივ ფეტვს (ლათ. Panicum miliaceum), რომელიც იყოფა 5 ქვესახეობად: მეჩხერყვავილედიანი, გადაშლილი, დახრილი, ნახევარკოშტურა, კოშტურა. დანარჩენები უმეტესად ველური ერთწლოვანი ან მრავალწლოვანი მცენარეებია, რომელთაგან ზოგიერთი კულტურაშია და საკვებად იყენებენ. ჩვეულებრივი ფეტვი ერთწლოვანი მცენარეა. მისი სიმაღლე 70-100 სმ აღწევს. აქვს 4-10 მუხლთშორისიანი მარტივი ან დატოტვილი ღერო, ხაზოვან-ლანცეტისებრი ფოთოლი. სავეგეტაციო პერიოდის მიხედვით განასხვავებენ: ძალიან საადრეოს (60 დღე), საადრეოს (61-80 დღე), საშუალოს (81-100 დღე), საგვიანოს (101-120 დღე) და ძალიან საგვიანოს (120-ზე მეტი დღე). ფეტვი ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი საბურღულე კულტურაა. მარცვალს იყენებენ ფქვილისათვის, ხოლო ფრინველებისა და ღორებისათვის ფეტვის კონცენტრირებულ საკვებს ამზადებენ. ნასყიდაშვილი პ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 277.
რობერტ I (შოტლანდია)

რობერტ I (ინგლ. Robert the Bruce, შოტ.-გელ. Roibert a Briuis; 11 ივლისი, 1274 — 7 ივნისი, 1329) აგრეთვე ცნობილი როგორც რობერტ ბრიუსი — შოტლანდიის მეფე 1306 წლიდან სიცოცხლის ბოლომდე. XIII საუკუნის მეორე ნახევარში შოტლანდიელთა განმათავისუფლებელი მოძრაობის მონაწილე. 1305 წელს უილიამ უოლესის სიკვდილით დასჯის შემდეგ, იგი საიდუმლოდ ეკურთხა მეფედ. 1314 წელს ბანოკბერნის ბრძოლაში დაამარცხა ინგლისის მეფე, ედუარდ II და აიღო ედინბურგი, რომელიც 1296 წლიდან ინგლისელების ხელში იყო. ინგლისის მეფე იძულებული გახდა შოტლანდია დამოუკიდებელ სახელმწიფოდ ეღიარებინა. ასევე მოიქცა ედუარდ III, რომელმაც 1328 წელს სცნო შოტლანდიის სახელმწიფოებრიობა. ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე: რობერტ I (შოტლანდია) რობერტ ბრიუსი - BBC History
შიჰაბ ალ-დინი

შიჰაბ ალ-დინი ან მუჰამედ ღური (დ. უცნობია - გ. 1206) — ღურის სულთანთა დინასტიის წარმომადგენელი. 1173 წელს დაინიშნა აღმოსავლეთ ღურის გამგებლად. 1175 წლიდან დაიწყო ლაშქრობები ჩრდილოეთ ინდოეთში. 1186 წელს მან აიღო ლაჰორი და ბოლო მოუღო ღაზნევიანთა სახელმწიფოს პენჯაბში. 1192 წელს ტაირთან დაამარცხა ინდოელ რაჯპუტთა ლაშქარი. შემდგომ 10 წელიწადში კი მთელი განგისპირეთი დაიპყრო დელითურთ. 1203 წელს გახდა ღურიდთა უზარმაზარი სახელმწიფოს გამგებელი. მისი მოკვლის შემდეგ ღურიდთა მიერ დაპყრობილ ინდოეთის მიწებზე აღმოცენდა ახალი მუსლიმანური სახელმწიფო, დელის სასულთნო, ხოლო პირველი სულთანი გახდა მუჰამედ ღურის მხედართმთავარი კუტბ ად-დინ აიბაკი. John Keay (May 2001). India: A history. Grove Press; 1 Grove Pr edition. ISBN 0-8021-3797-0.  Elliot, Sir H. M., Edited by Dowson, John. The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period; published by London Trubner Company 1867–1877. (Online Copy: The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period; by Sir H. M. Elliot; Edited by John Dowson; London Trubner Company 1867–1877 – This online Copy has been posted by: The Packard Humanities Institute; Persian Texts in Translation; Also find other historical books: Author List and Title List) Briggs, John (Translator): The History of the Rise of Mohammedan Power in India. (Translation of the Mughal-Era Tārikh-i Farishtah. Available online at the Packard Humanities Institute.)