laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ი. ჭავჭავაძის 127)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ილია ჭავჭავაძის გამზირზე (№ 127). თარიღდება XIX საუკუნის შუა წლებით. სახლი ორსართულიანია. ნაგებია ქართ. აგურით. ქუჩის მხრიდან ფასადი შელესილია ცემენტით. პირველ სართულზე , სავაჭრო რიგისათვის დამახასიათებლ, ორ თაღოვან არეში მოქცეულია სწორკუთხა ღიობები. მეორე სართულზე, ტიმპანიანი ორი კარი და ოთხი სარკმელია. ნახევარწრიული სათაურით, სათაურები ვიწროა და ერთმანეთს ბოლოებით ებმის მეორე სართულს, მთელ სიგრძეზე ხის, შეკიდული აივანი გასდევდა. შენობის გვერდითი ფასადები რიყის ქვისა და გაურის შერეული წყობითაა ნაგები. სახლის მეორე სართულს, ეზოს მხარეს, ხის სვეტებიანი, ჭვირული აივანი გასდევს, რომელიც ამჟამად შემინულია, პირველი სართულის წინ არსებული აივანი კი- ამოშენებულია. შენობა გადახურულია ოთხკალთა, კრამიტით დაბურული სახურავით. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 121-122.
თერიოლოგია

თერიოლოგია (ბერძნ. therion — ნადირი და ...ლოგია) — ზოოლოგიის დარგი, რომელიც შეისწავლის ძუძუმწოვრებს. ამ ცხოველთა სისტემატიკას, ანატომიას, ბიოლოგიას და მათ მნიშვნელობას სახალხო მეურნეობაში. იგივეა რაც მამალიოლოგია, მამალოგია (გვიანდ. ლათ. mammalis — ძუძუმწოვრები და …ლოგია). დასავლეთში ტერმინ „მამალიოლოგია“ ფართოდ იხმარება, ყოფილ სსრკ-ში კი უფრო ხშირად თერიოლოგიას ხმარობდნენ. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ., 1979. — გვ. 658. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 394. ბ. ყურაშვილი, „უხერხემლოთა ზოოლოგია“, გვ. 8, თბ., 1973
მაყაშვილების პირველი ციხე-დარბაზი

მაყაშვილების პირველი სასახლე — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ რუისპირის სამხრეთით, 0,5 კილომეტრზე, მდინარე თურდოს მარცხენა ნაპირას. ნასოფლარ არტოზანის ტერიტორიაზე, თარიღდება XVIII საუკუნეების შუა ხხანებით. ეკუთვნოდა ადგილობრივ ფეოდალებს — მაყაშვილებს. ციხის გეგმა თითქმის კვადრატულია, რომლის ოთხივე კუთხეში ცილინდრული კოშკი დგას. გალავნის აღმოსავლეთ კედელი მდინარეს გასდევს, ამიტომ ოდნავ მოხრილია. ჩრდილოეთ კედლის ცენტრში ჭიშკარია. ჭიშკრის პირდაპირ, სამხრეთ კედლის ცენტრში — მცირე ზომის, სათადარიგო კარი. კოშკები ისეა დაზიანებული და გადაკეთებული, რომ მათი თავდაპირველი სახის აღდგენა მიახლოებით თუ ხერხდება. კოშკებიდან სამი, სავარაუდოდ, ორსართულიანი იყო, ქონგურებიანი ბანის მქონე. ხოლო მეოთხე — სამსართულიანი. შესასვლელები სართულებს ცალ-ცალკე ჰქონია. პირველი სართული ყველგან დამხმარე ჩანს, ხოლო მეორე სართულის კედლებში ცალმაგი და ორმაგი სათოფურები იყო განლაგებული. სართულშუა გადახურვა ხის იყო. ციხის კედლები ორიარუსიანი ჩვეულებისამებრ, ქვედა იარუსი აქაც ყრუა, ზედა კი — საბრძოლო იარუსები სისქეთა სხვაობა, მცირე საფეხურს ქმნის, რომელზეც დაყრდნობილი იქნებოდა მებრძოლთა სასიარულო ხის ბილიკი. ზედა იარუსის კედლებში, მონაცვლეობით. ცალმაგი და ორმაგი სათოფურებია განლაგებული. ციხის შიგნით, სამხრეთ კედლის გასწვრივ. მდგარა ორსართულიანი სასახლე. გალავნის ჩრდილოეთ კედლის დასავლეთ ნახევარი და აღმოსავლეთ კედლის ჩრდილოეთ ნახევარი მეორეხარისხოვან ნაგებობებს ჰქონია მოკავებული. ჭიშკრის სიახლოვეს დგას კარის ეკლესია. შენობა დარბაზულია, გეგმით სწორკუთხა შესასვლელი ორია — სამხრეთით და დასავლეთით. ორივე შეისრულთაღიანი და შიგნიდან სწორკუთხა შეღრმავებაშია ჩასმული. აღმოსავლეთით ეკლესის იატაკის მიმართ საფეხურით შემაღლებული, ნახევარვარწრიული აფსიდია. აფსიდის ცენტრში შეისრული სარკმელია გაჭრილი, რომლის ორივე მხარეს თითო, თაღოვანი ნიშაა. თითო, შეისრულოვანი სარკმელი დანარჩენ კედლებშიცაა. აფსიდი გადახურულია კონქით. დარბაზი — ცილინდრული კამარით. კამარის შუა ნაწილში შეკიდულ პილასტრებზე დაყრდნობილი, საბჯენი თაღია. ეკლესიის იატაკი კვადრატული აგურისაა. შენობის ფასადებიდან მხოლოდ აღმოსავლეთ და დასავლეთისაა მორთული. აღმოსავლეთ ფასადზე, სარკმლის ზემოთ და გვერდებზე მოთავსებულია წყობაში შეღრმავებული, თითო რომბი. დასავლეთ ფასადის მორთულობა აგურის რელიეფური არშიით გამოყვანილი სამი, ერთმანეთთან დაკავშირებული, სხვადასხვა საგანის ელემენტისგან შედგება, რომლებიც კედლის ღერზე ერთიმეორეს თავზეა განლაგებული და ფრონტონის არეში გამოსახული, რელიეფური ჯვრის საფეხუროვან საფუძველს ქმნის. მათ შორის ქვედაში, შესასვლელის ზედა ნახევარია მოქცეული, ზედაში კი — სარკმელი. ეკლესიის კედლები დასრულებული აგურის ოთხსაფეხურიანი ლავგარდნით, რომელიც ჩვეულებრივად დაწყობილი და კუთხით შვერილი აგურებით გამოყვანილი რიგების მონაცვლეობითაა შედგენილი. სახურავი კრამიტისა ყოფილა. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 331-333.
გულგულის ყვავის საყდარი

გულგულას ყვავის საყდარი — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ გულგულას ჩრდილო-დასავლეთით, მაწაწრის ხევის პირას. თარიღდება IX-X საუკუნეებით. ეკელსია დარბაზულია (10,25x6,25 მეტრი). ნაგებია რიყის ქვით, უწესრიგიდ. კუთხეებში, უმეტესად, მოზრდილი, მეტ-ნაკებად შერჩეული ქვებია გამოყენებული, რომელთა შორის, ალაგ-ალაგ შირიმის ტლანქად გათლილი ქვებიცაა ჩართული. კედლების ზედაპირი, როგორც შიგნიდან, ისე გარედანაც, გასწორებულია ბათქაშით, რომლის უმეტესი ნაწილიც ჩამოცვენილია. 1970-იანი წლების მეორე ნახევარში, სპეციალური სამეცნიერო-სარესტავრაციო საწარმო სახელოსნოს მიერ ჩატარებულა. ეკელსიის სარეაბილიტაციო სამუშაოები, ეკლესიის ინტერიერი და მიმდებარე ტერიტორია გაიწმინდა ღორღისა და ლამისგან. შემორჩენილი კედლების წყობასთან შეხამებით, აღდგა კამარის და კედლების დანგრეული ნაწილები. კედლებს გაუკეთდა თაროსებრი ლავგარდანი. ეკლესია გადაიხურა ღარისებრი კრამიტით. ამჟამად ეკელსია დაზიანებულია: ალაგ-ალაგ აყრილია კრამიტი. ინტერიერი, დაახლოებით 1 მეტრის სიმაღლეზე, ამოვსებულია ნიაღვერების მიერ ჩამოტანილი ლამით, იგივე სიმაღლის ქვა-ღორღის ფენითაა დაფარული გარეთა კედლები და მიმდებარე ტერიტორია. ეკლესიას სამი შესასველი აქვს. მათ შორის ერთი სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილშია გაჭრილი, მეორე -ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში, მესამე კი დასავლეთ კედლის ღერძზე. სამივე კარი შიგნიდან თაღოვანია, ხოლო გარედან სწორკუთხა, გადახურულია ბრტყელი ლოდით. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომელიც ეკლესიის გადარჩენილი ნაწილისგან ორ საფეხურიანი მხრებით და მათზე დაყრდნობილი ორსაფეხურიანივე ნახევარწრიული მოხაზულობის თაღითაა გამოყოფილი. მსგავსი ფორმისაა კამარაც. აფსიდის ცენტრში მაღალი, თაღვანი სარკმელია გაჭრილი, რომლის ორივე მხარეს თითო, სწორკუთხა ნიშაა. ერთი სარკმელი დასავლეთის კედელშიცაა, ორი კი სამხრეთით. სარკმლები გარედან და შიგნიდან სწორკუთხაა. დარბაზის გრძივი კედლები დანაწევრებულია თითო, ორსაფეხურიანი ჰილასტრით და მის გვერდებზე არსებული, ნახევარწრიულთავიანი, კედლის თითო თაღით, რომლებიც ჰილასტრის გვერდით საფეხურებს ეყრდნოაბა. სჰილასტრის წინა საფეხურზე კი, ცილინდრული კამრის საბჯენი თაღია გადაყვანილი. თითო ჰილასტრი გრძივი კედლების დასავლეთ კიდეშიცაა. მათ დასავლეთ კედლის მიმდებარე თაღი ეყრდნობა. ეკელსიის ფასადები მოკლებულია ყოველგვარ მორთულობას. სამხრეთ ფასადზე, შესასვლელია გადახურვიდან ოციოდე სანტიმეტრით ზევით, წყობიდან გამოშვერილი თხელი ქვების რიგით შექმნილია თარო, რომელიც კედლის კიდეებთან ახლოს წყდება. ანალოგიური თაროა მოწყობილი ჩრდილოეთ ფასადის აღმოსავლეთ ნახევარშიც. თაროები მინაშენის კამრის დასაყრდნობლად იყო გათვალისწინებული, რომელიც ეკლესიას სამხრეთიდან (მთეალ სიგრძეზე) და ჩრდილოეთიდან ეკვროდა. ამჟამად მინაშენის არავითარი კვალი არ ჩანს, რის გამოც მათი არსებობის შესახებ დაბეჯითებით რაიმეს თქმა ძნელია. არ არის გამორიცხული, რომ მათი აგება ეკლესიის მშენებლობის დროსვე იქნა უარყოფილი. ეკლესიის სახურავი ორფერდაა, გადახურულია ქართული ღარისებრი კრამიტით. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 175-177.
იყალთოს ნათლისმცემლის ეკლესია (ჩუმათხევი)

იყალთოს ნათლისმცემლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ იყალთოში, ჩუმათხევის მარცხენა მხარეს, მაყაშვილების ციხესთან ახლოს, თარიღდება XVIII-XIX საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია (15,1 X 9,1 მ). ნაგებია რიყის ქვით და ქართული აგურით. კედლები, ძირითადად, რიყის ქვისაა, რომელშიც ჩართულია ერთმანეთისგან თანაბარი მანძილებით დაშორებული, ირიბად ნაწყობი აგურით გამოყვანილი, ჰორიზონტალური რიგები, რომლებსაც, ალაგ-ალაგ (ძირითადად ზედა ნაწილებში), ჩვეუებრივად დაწყობილი აგურის თითორიგიანი შრეები ენაცვლება. კედლების ზედაპირი, შიგნიდან და გარედან, გასწორებულია ბათქაშით და შეთეთრებული კონსტრუქციული ელემენტები, კარ-სარკმლების ღიობები, ლავგარდანი და იატაკი აგურისაა. შესასვლელი კარია - სამხრეთით და დასავლეთით. ორივე კარი თარაზულადაა გადახურული, აღმოსავლეთით გეგმით ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ცენტრში განიერი, შიგნიდან და გარედან ნახევარწრიული თაღით დასრულებული სარკმელია გაჭრილი. აფსიდის გვერდებში, ერთმანეთის სიმეტრიულად, მოწყობილია თითო, გეგმით ნახევარწრიული, თაღოვანი ნიშა. საკურთხევლის იატაკი დარბაზის იატაკის მიმართ ოდნავ შემაღლებულია. იგი აფსიდის მხრების მხრებსი ხაზიდან რამდენადმე წინაა წამოწეული და ცენტრში ნახევარწრიული ამბიონი აქვს მოწყობილი. გრძივ კედლებზე ოთხ-ოთხი პილასტრია, რომლებზეც გადაყვანილია კილისებრი საბჯენი თაღები. მსგავსი ფორმისაა კამარაც. პილასტრებიდან თითო, გრძივი კედლების ბოლოებშია, ორ-ორი კი - მათ შორის. პილასტრების აღმოსავლეთ წყვილი და მათზე დაყრდნობილი საბჯენი თაღი საკურთხევლის სივრცეს ეკლესიის დანარჩენი ნაწილისგან გამოყოფს. პილასტრების ქვედა ნაწილი, იატაკიდან დაახლოებით 1 მ სიმაღლეზე, აფსიდის კედელთან ერთ სიბრტყეშია, ზემოთ კი, საბჯენ თაღთან ერთად, აფსიდისგან განიერი, ღრმა ღარითაა გამიჯნული. პილასტრები დასრულებულია მაღალი, რთული პროფილის (ორ გლუვ თროს შორის მოქცეული და მათგან ვიწრო ზოლებით გამიჯნულილილვი) კაპიტელებით, პილასტრებს შორის, თითო ღრმა, მაღალი, ნახევარწრიული თაღია. საკურთხევლის სარკმლის გარდა, შიდა სივრცეს კიდევ სამი, თაღოვანი სარკმელი აშუქებს. თითო-თითო - გრძივ კედლებშია, აღმოსავლეთით მდებარე თაღებში, ხოლო ერთი - დასავლეთის კედლის ღერძზე, შესასვლელის ზემოთ. თაღების აღმოსავლეთ წყვილში, სარკმელების გარდა, ორ-ორი, სწორკუთხა ნიშაცაა. მათ შორის თითო, შედარებით მოზრდილი, სარკმლების ქვემოთ, თაღის აღმოსავლეთ ნაწილშია მოწყობილი, მცირე კი - თაღების აღმოსავლეთ გვერდში. ეკლესიის დასავლეთი კარი გარედან ჩასმულია საფეხურით შეღრმავებულ, თაღოვან არეში. მსგავსს არეებშია ჩასმული სარკმლებიც. კედლები დასრულებულია აგურის სამსაფეხურიანი ლავგარდნით. ეკლესია დგას რიყის ქვის ერთსაფეხურიან ცოკოლზე. 2008 წელს ძეგლს ჩაუტარდა სარეაბილიტაციო სამუშაოები: ინტერიერი შეილესა გაჯით, გაკეთდა კანკელი, განახლდა ლავგარდანის დაზიანებული ნაწილები, სარკმლებში ჩაისვა ხის შემინული ალათები, ეკლესია გადაიხურა ღარისებრი კრამიტით. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 234-235.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ბ. ჩოლოყაშვილის 12)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ბიძინა ჩოლოყაშვილის ქუჩაზე (№ 12). აგებულია XIX საუკუნის ბოლოს. ატარებს ამპირის სტილის ნიშნებს. სახლი ორსართულიანია. ნაგებია აგურით. პირველი სართული სავაჭრო რიგს უკავია, რაზეც მიგვანიშნებს დიდი, სწორკუთხა ღიობები. მეორე სართული საცხოვრებელია, ოთხი სწორკუთხა სარკმლით გახსნილი. სარკმლების თავსართები, აგურის წყობით, რკალურად არის დეკორატირებული. პარაპეტი აგურისავე წყობაში შეღრმავებული მართკუთხედებით (იმპოსტებით) ნაწევრდება. სარკმლებს შორის და კუთხეებზე აგურის რუსტიკის მოტივია ჩართული. ფასადის ცენტრალურ ნაწილში კარია, რომლის წინ მცირე ზომის, ლითონის აივანია შეკიდული. ეზოს მხარეს ხის ორი აივანია. მათ შორის ერთი ძველია, რომელსაც ჭვირული დეკორის მცირე ნაწილი შემორჩა. გვერდითი ფასადი შერეული წყობით არის ნაშენი და სამკუთხა ფრონტონით ბოლოვდება. სახლი გადახურულია კრამიტის ორფერდა სახურავით. 2011-2012 წლებში სახლს ჩაუტარდა რესტავრაცია (პროექტის ავტორი, არქიტექტორი, ვ. ბასილიძე) საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 111.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ი. ჭავჭავაძის 132)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში, მდებარეობს ილია ჭავჭავაძის გამზირზე (№ 132). განეკუთვნება XIX საუკუნეს. სახლი ერთსართულიანია. აგურის გვიანდელი გადაკეთების გამო სახეშეცვლილია, ქუჩის მხარეს გამომავალ ფასადზე გლუვი პარაპეტია დაშენებული. სახლში შესასვლელი ქუჩიდანაა. სადარბაზო კარი ხისაა, რომელსაც ხისსავე მარკიზი აქვს. შესასვლელის გვერდებზე თითო პილასტრისმაგვარი შვერილია, ჩაღრმავებული არით შუაში. მსგავსი პილასტრი ფასადის მარცხენა კიდეშიცაა. შესასვლელის გარდა, ფასადზე ორი სარკმელი გამოდის, რომელთა შორის იგივე ზომის, ცრუ სარკმელია მოწყობილი. სამივე სარკმელი სადა, მშვილდისებრთაღიან საპირეში არის ჩასმული. ეზოს მხარეს შუშაბანდით, ორ რიგად განთავსებული ოვალური სარკმლებით. ეზოს მხარესაა განთავსებული მაღალი ნახევარსარდაფი. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 122.
კურდღელაურის კავთის ეკლესია

კურდღელაურის კავთის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ კურდღელაურში. სავარაუდოდ, თარიღდება XVIII საუკუნით. ეკლესია დარბაზულია დასავლეთიდან ეკვრის კვადრატული გეგმის, სამსართულიანი სამრეკლო, რომელიც შესაბამისს კედელს წყობი ტარ ებმის. შენობა ქრონოლოგიურად განსხვავებულ, ორ სამშენებლო ფენას შეიცავს, რომელებიც სხვადასხვა მასალითაა შესრულებული. შესასვლელი ეკლესიას დასავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან აქვს. დასავლეთის შესასვლელი, შიგნიდან ნახევარწრიული თაღითაა დასრულებული, ჩრდილოეთისა კი ხის ძელებით. დარბაზის გრძივ კედლებზე სამ-სამი, მარტივი პილასტრია. რომელზეც კარის საბჯენი თაღებია დაყრდნობილი. თაღები შეისრულია, შეისრულია კამარაც. პილასტრების აღმოსავლეთ წყვილი აფსიდს დარბაზისგან გამოჰყოფს 2003 წელს, ადგილობრივ მოსახლეობის მიერ, ძეგლს ჩაუტარდა სარეაბილიტაციო სამუშაოები: შიგნით ეკლესია მთლიანად შელესეს, ააგეს კანკელი, საკურთხეველისა და დარბაზის იატაკზე დააგეს კვადრატული აგური, გარედან ალად-ალაგ, აღადგინეს კედლების ზედა ნაწილები და ლავფარდანი, ეკლესია გადახურეს კრამიტით. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 290-291.
იყალთოს ნათლისმცემლის ეკლესია

იყალთოს ნათლისმცემლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ იყალთოს სამხრეთით, 0,5 კმ-ზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია (6,6 X 4,8 მ), ნაშენია მოზრდილი ზომის რიყის ქვითა და ნატეხი ქვით. შესასვლელი სამხრეთიდან და დასავლეთიდან აქვს. კარი გარედან თაღოვანია შიგნიდან — სწორკუთხა. სამხრეთ კარს ზედა ნაწილი მონგრეული აქვს. ეკლესიის დარბაზი მოკლეა, აღმოსავლეთით მას ერთვის ღრმა, ნახევარწრიული აფსიდი, რომელშიც ერთი ოთხკუთხა სარკმელი და ორი, მცირე, ოთხკუთხა ნიშაა. ერთი ოთხკუთხა ნიშა ჩრდილოეთ კედლის დასავლეთ ბოლოშია. აფსიდის შუაში შემორჩენილია ოთხწახნაგა ტრაპეზის ნაშთი. აფსიდი გადახურულია დადაბლებული პროპორციების მქონე სხმული კონქით, რომლის თაღს გაჭყლეტილი ნახევარწრის ფორმა აქვს. სხმული და მსგავსი ფორმისაა კამარაც. ეკლესიის კედლები გარედან სადაა. კედლებს საპირე წყობა მნიშვნელოვან ფართობზე ჩამოშლილი აქვს. დასავლეთ შესასვლელის თაღი ჩასხმულია საფეხურით შეღრმავებულ, სწორკუთხა არეში რომელშიც, კარის თავზე, მოწყობილია მცირე თაღოვანი ნიშა. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 235-236.
კისისხევის სამაროვანი

კისისხევის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს სოფელ კისისხევის სამხრეთ-დასავლეთით, 0,6 კილომეტრზე. კალო მიწებად წოდებულ ადგილზე თარიღება ადრეული შუა საუკუნეებით. აღმოჩდა 1957 წელს მიწის დამუშავების დროს, თელავის ისტორიული-ეთნოგრაფული მუზეუმის მიერ გაითხარა წითლად გამომწვარი თიხის ოვალური სარკოფაგი ასახდელი სახურავით, სარკოფაგი დამხრობილი იყო აღმოსავლეთ-დასავლეთის მიმართულებით, სახურავის ზედა პირი შემკულია რელიეფურად გამოყვანილი, ორი, ურთიერთრ-ებიდანაც ადგილი მაცხოვრებლებს აუკრეფიათ სერდოლიკის მძივები და ბრინჯაოს ბეჭდები. სარკოფაგი და არქიოლოგიური მასალა დაცულია თელავის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ მუზეუმში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 262.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ბ. ჩოლოყაშვილის 13)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ბიძინა ჩოლოყაშვილის ქუჩაზე (№ 5). აგებულია XIX საუკუნის ბოლოს. სახლი ორსართულიანია. ნაგებია აგურითა და რიყის ქვის მონაცვლეობით. პირველი სართულის ფასადი ორი მართკუთხა, მცირე სარკმლით და ერთი ფართო, ხის კარით არის დანაწევრებული. კარ-სარკმლები გადახურულია ხის ძელებით. მეორე სართულზე ასვლა ღია კიბით შეიძლება. ამ სართულს, ეზოს მხარეს, თავიდან ბოლომდე გასდევს ხის, ჭვირული აივანი, რომელიც აგურის, ოთხკუთხა ბოძებს ეყრდნობა. აივნის სვეტები წახნაგოვანია, კაზმული კაპიტელებით. აივანზე გამომავალი კარ-სარკმლები მართკუთხაა, ალათები დანაწევრებული. კარები ხისაა  — ყრუ. სახლი გადახურულია კრამიტით. სახურავზე პატარა სამერცხლეა მოწყობილი. 2011-2012 წლებში სახლს ჩაუტარდა სარესტავრაციო სამუშაოები (პროექტის ავტორი, არქიტექტორი დავით გივიშვილი). საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 111.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ი. ჭავჭავაძის 164)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ილია ჭავჭავაძის გამზირზე (№ 164). თარიღდება XIX საუკუნის II ნახევრით. სახლი ორსართულიანია. მაღალი, პირველ სართულზე სავაჭრო რიგით, თაღოვან ღიობებში სწორკუთხა კარ-ფანჯრებია ჩასმული.ქუჩისპირა ფასადის მეორ სართული სახეშეცვლილია. ძველი აივნის ნაცვლად ლითონის აივანია მოწყობილი. შენობის გვერდითი ფასადი ნაფარეულის ქუჩაზე გადის. ფასადი ტიპური, ,,თელავური“ ხასიათისაა. ნაშენია აგურისა და რიყის ქვის შერეული წყობით. პრველი სართულის მარცხენა კიდეში სადარბაზო კარია, კარის წინ -მცირე ბიქანი, რომელსაც გვერდიდან სამსაფეხურიანი კიბე აქვს მოწყობილი. კარის თავზე ლითონის მარკიზია.ფასადის დანარჩენი ნაწილი საფეხურით შეღრმავებულ, სწორკუთხა არეს უჭირავს. რაც კბილანისებრი ფრიზითაა დასრულებული. ამ არის მარცხ. ნაწილში სარკმლის კვალი შეიმჩნევა. მეორე სართულზე მშვილდისებრი თაღით გადახურული, სადა სათაურით დაგვირგვინებული, სამი სარკმელი მათ შორის შუა ყრუა. ფასადი სამკუთხა ფრონტონითაა დასრულებული. ეზოს მხარეს, სახლს ხის ჭვირული აივანი გასდევს. აივანზე ხისსავე, ძველ კიბეს ავყავართ. აივნის კედლებზე შემორჩენილია ადრინდელი ლურჯი ფერის ნალესობის ფრაგმენტები. ინტერიერში ალაგ-ალაგ, შემონახულია ძველი ბუხრები. მსგავსი ბუხრის კვალი აივნის კელდებშიც ჩანს, სახლის მთელ ფართობზე სარდაფია. შენობა გადახურულია ღარისებრი კრამიტით. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 122.
გულგულის ყველაწმინდის ეკლესია

გულგულის ყველაწმინდის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ გულგულის შუა ნაწილში, მთავარი გზის პირას. ნაგებობა ქრონოლოგიურად განსხვავებულ ორ სამშენებლო ფენას შეიცავს, რომლებიც სხვადასხვა საშენი მასალით არის შესრულებული. თავდაპირველი ფენა, რომელიც, მეტ-ნაკლებად, ყველა კედლებს შემორჩა, სავარაუდოდ, XVI საუკუნის მიწურულით შეიძლება დათარიღდეს. იგი მოზრდილი ზომის, რიყის ქვითაა ნაწყობი, წყობა ირეგულარულია. კედლის ზედაპირი გასწორებულია, მოყვითალო ფერის, კირის წმინდა ხსნარით რომელიც ქვებს შორის არსებულ არეებს ავსებს და ნაწილობრივ, მათ ზედაპირებსაც ფარავს. ეს ფენა ყველაზე მეტად აღმოსავლეთ-დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლებს შემორჩა. აღმოსავლეთ ფასადზე იგი თითქმის პრონტონის ძირამდე აღწევს, ჩრდილოეთისაზე მიწის დონიდან 1 მეტრის სიმაღლეზე, დასავლეთ ფასადზე კი, 2-2,5 მეტრის სიმაღლეზე. მოგვიანებით(როგორც ჩანს XIX საუკუნეში), დანგრეული ეკლესია აღუდგენიათ. განახლებული ნაწილები როყის წვრილი ქვის და აგურისაა. თითქმის მთლიანადაა განახლებული სამხრეთი კედელი. მასში ძველი ფენიდან უმნიშვნელო ნაწილიღა შეიმჩნევა. ეკლესია დარბაზულია (6,2x3,8 მეტრი). შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს. კარი გარედან დასრულებულია ნახევარწრიული თაღით, თაღს აშკარად ატყვია გვიანდელი შეკეთების კვალი. ადრე იგი ჩასმული ყოფილა კედლის მცირედ შეღრმავებულ სწორკუთხოვან არეში(თითქმის მთლიანადაა ამოშენებული), რომელსაც კუთხით შვერილი აგურებით გამოყვანილი, ვიწრო ზოლი აგვირგვინებდა(შემორჩენილია შეღრმავების სამხრეთ კიდე და ზოლის მცირე ნაწილი). შესასვლელს შიგნიდან ხის ბრტყელი გადახურვა აქვს. ეკლესიის შიდა სივრცე აღმოსავლეთით დასრულებულია თითქმის სწორ კედლებიანი საკურთხევლით, რომელიც აღმოსავლეთისკენ შესამჩნევად ვიწროვდება. საკურთხევლის აღმოსავლეთ კედელში გაჭრილია სწორკუთხა, უსწორმასწორო გვერდების მქონე სარკმელი, მისი ღიობი გარედან, მოგვიანებით ( როგორც ჩაცნს შესასვლელის თაღის შეკეთებისას) ამოუშენებიათ და კედლის მნიშველოვან ნაწილთან ერთად შეულესავთ. ერთი სარკმელი დარბაზის დასავლეთ კედელშიცაა, იგი კედლის განახლებულ ფენაშია მოქცეული, ინტერიერისაკენ შესამჩნევად ფართოვდება და, როგორც შემორჩენილი კვალით დგინდება, ქვის ბრტყელი გადახურვა ჰქონია. საკურთხევლისა და დარბაზის საზღვარზე თვითნაშენი, ოთხწახნაგა ტრაპეზი დგას. ტრაპეზის მსგავსი ნაგებობა, საკურთხევლის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეშიცაა, ამ ადგილას არსებული მცირე ნიშის ქვემოთ. როგორც ჩანს, იგი სამკვეთლოდ გამოიყენებოდა. ერთი სწორკუთხა ნიშა საკურთხევლის სამხრეთ-აღმოსავლეთის კუთხეშიცაა. საკურთხეველს ტლანქად ნაწყობი კამარისებრი გადახურვა აქვს. გადახურვის ქუსლის დონეზე - ჩრდილოეთით და სამხრეთით, თითო მცირე სამალავია. დარბაზი გადახურულია კვერცხისებრი კამარით. ეკლესიის დასავლეთ ფასადზე, შესასვლელის ზემოთ, მცირე ნიშა იყო მოწყობილი, რომელიც მოგვიანებით ამოუშენებიათ. XXI საუკუნის პირველი ათწლეულის მეორე ნახევარში, სოფლის მოსახლეობას ეკლესია შეუკეთებიათ: შიგნით ეკლესია შეულესავთ გაჯით, განუახლებიათ კედლების ზედა ნაწილები, მოუწყვიათ აგურის, ორსაფეხურიანი ლავგარდანი და შენობა ღარისებრი კრამიტით გადაუხურავთ. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 176-177.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ბ. ჩოლოყაშვილის 19)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ბიძინა ჩოლოყაშვილის ქუჩაზე (№ 19). აგებულია XIX საუკუნეში. სახლი ორსართულიანია. ნაგებია აგურით. გვერდის ფასადებს პირვანდელი სახე შეცვლილი აქვს — ხის აივანი ჩაანაცვლა რკინის ტერასამ. კედლები გალესილია ცემენტით. 2010-2012 წლებში, თელავის რეაბილიტაციის პროცესში, სახლს ჩაუტარდა სარესტავრაციო სამუშაოები (პროექტის ავტორი, არქიტექტორი დავით გივიშვილი — განახლდა ხის აივანი და კედლის ნალესობა. პირველი სართულის მთავარ ფასადზე სადარბაზოს, კვეთილი ხის კარი და ნახევარწრიულთავსართიან ნიშებში ჩასმული, ორი, სწორკუთხა სარკმელია. მეორე სართულზე ხის, შეკიდეული აივანია, გამორჩეული ჭვირული ორნამენტით. აივანზე გამომავალი სარკმლების ალათები ცრუ, „გუური“ ნახატის არის. აივნის თავზე სამკუთხა, შელესილი ფრონტონია, რომლის ცენტრში როზეტით შემკული რუნეტია ამოღებული. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 111.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ბ. ახოსპირელის 6)

თელავის საცხოვრებელი სახლი, მჭედლის სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. დგას ბეგლარ ახოსპირელის ქუჩაზე (№ 6). თარიღდება XIX საუკუნის დასაწყისით. შეიცავს უფრო ადრინდელ ფენებსაც. წარმოადგენს თავისი დროისათვის დამახასიათებელ საცხოვრებელი სახლის ერთ-ერთ სახეობას, სადაც საცხოვრებელი და სავაჭრო (ან სახელოსნო) ერთმანეთთან უშუალო კავშირშია. სახლი ორსართულიანია. ნაგებია აგურისა და რიყის ქვის რიგების მონაცვლეობით. ორივე სართულს ცალკე შესასვლელი აქვს. პირვეკ სართულზე სახელოსნოა მოწყობილი. შესასვლელის წინ, ქუჩის მხარეს, ორი საფეხურია. კარის ორივე მხარეს - თითო სარკმელი. პირველი სართულიდან მეორეზე მოხვედრა ხის შიდა კიბის მეშვეობით ხდება. მეორე სართული საცხოვრებელია, რომელიც მცირე ზომის სადარბაზოთი უკავშირდება ქუჩას. სადარბაზოს შემდეგ ბაქანია, რომლიდანაც ვხვდებით საცხოვრებელ თუ სამეურნეო დანიშნულების ოთახებსა და ღია, სვეტებიან აივანზე. საცხოვრებელი ოთახი ორია. ისინი, როგორც ერთმანეთთან, ისე აივანთან (დიდი ოთახი) და ტერასასთან (უფრო მცირე) თითი კარითა და ორ-ორი სარკმლით არის დაკავშირებული. სამეურნეო დანიშნულების ოთახები პირვანდელი სახით არ შემორჩენილა, მაგრამ კონფიგურაციით ადრინდელი გეგმის საფუძველზეა ამოყვანილი. მეორე სართულის აივანზე აგურით ნაწყობი, გარედან შებათქაშებული სამი სვეტია. გვერდითა სვეტები ოთხკუთხაა, შუა კი - მრგვალია და მარტივი თავსართითაა დასრულებული. სვეტებს შორის ხის რიკულებით შედგენილი მოაჯირია. შენობის მთავარი ფასადის კედელი გამაგრებულია კონტრფორსით. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 92-93.  კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 2
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ი. ჭავჭავაძის 178)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ილია ჭავჭავაძის (№ 178). აგებულია XIX საუკუნის II ნახევარში. სახლი ორსართულიანია, ნაგებია აგურით. ქუჩის მხარეს ხის შეკიდული აივანი აქვს. პირველ სართულზე ორი სწორკუთხა სარკმელი და ხის, ძველი ალაყაფის კარია. მეორე სართულზე კი - შეკიდული, ხის სვეტებიანი, გადახურული აივანია - ფიცრული მოაჯირით და აჟურული დეკორით შემკული თაღებით. აივანზე სამი სწორკუთხა სარკმელი და ორი კარი გამოდის. აივანი სახლს ეზოს მხრიდანაც აქვს. მასზე ასასვლელი კიბე აივნისავე ფარგლებშია მოქცეული. სახლი გარედან გალესილია, გვერდით ფასადები აგურის და რიყის ქვის შერეული წყობით არის ნაშენი. გადახურვა კრამიტისაა. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 122-13.
კურდღელაურის კვირაცხოვლის ეკლესია

კურდღელაურის კვირაცხოვლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ კურდღელაურის ცენტრში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია, მცირე ზომის ნაგებია რიყის ქვით და აგურით. შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს. კარი მოგრძო, თხელი ქვით, თარაზულად არის გადახურული. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია. ეკლესია ნათდება ორი, სწორკუთხა სარკმლით. მათ შორის ერთი აფსიდის ცენტრშია, მეორე დასავლეთ კედელში. აფსიდში, სარკმლის ქვემოთ, დგას ოთხკუთხა ტრაპეზი. აფსიდი გადახურულია კონქით. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 291-292.
ჩაველაანთ ციხე

ჩველაანთ ციხე — არქიტექტურული ძეგლის მდებარეობს შუა სოფელ გულგულაში. თარიღდება შუა საუკუნეებით. შემორჩენილია ნანგრევის სახით. ნაგები იყო რიყის ქვით კირის ხსნარზე. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 177.