სეტუნი

სეტუნი — სამობით ლოგიკაზე დაფუძნებული მცირე ეგმ. შემუშავებულ იქნა 1959 წელს მოსკოვის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გამოთვლით ცენტრში. პროექტს ხელმძღვანელობდა ნიკოლაი ბრუსენცოვი, მთავარი შემმუშავებლები იყვნენ ევგენი ჟოგოლევი, ვლადიმირ ვერიგინი, სერგეი მასლოვი, ანტონინა ტიშულინა. გამოთვლითი მანქანის შემუშავების იდეა ეკუთვნოდა და აქტიურ მონაწილეობდა პროექტში მათემატიკოსი სერგეი სობოლევი. გამოთვლითი მანქანების წარმოება ყაზანის მათემატიკური მანქანების ქარხანაში მიმდინარეობდა. საერთო ჯამში აიწყო 46 კომპიუტერი „სეტუნი“, მათგან 30 სსრკ-ის უნივერსიტეტებში გამოიყენებოდა ლევ გუტენმახერის ორობითი ფერიტოდიოდური უჯრედის საფუძველზე, რომელიც უკონტაქტო მაგნიტურ რელეს წარმოადგენს ტრანსფორმატორული ტიპის მაგნიტური გამაძლიერებელი, ბრუსნეცოვმა სამობითი ფერიტოდიოდური უჯრედი შეიმუშავა, რომელიც ორბიტიან სამობით კოდზე მუშაობდა, ე.ი. ერთი ტრიტი იწერებოდა ორ ორობით თანრიგში, ორი ირობითი თანრიგის მეოთხე მდგომარეობა არ გამოიყენებოდა. თითოეული თანრიგის მდგომარეობა მართვის პულტზე გამოისახებოდა ორი ნათურით, მეოთხე კომბინაცია (1,1) არ გამოიყენებოდა. ორბიტიანი ორობითად კოდირებული სამობითი ციფრები ყველა შესაძლო 4 კოდის გამოყენებით (4 კოდიდან 2 კოდირებენ ერთსა და იმავე ციფრს 3-დან). (0,0) — 0 (1,1) — 0 (0,1) — -1 (1,0) — +1 ტრაიტი — ბრუსნეცოვის სეტუნ-70-ის მთავარი მეხსიერების უშუალოდ დამისამართებადი მინიმალური ერთეული. ტრაიტი 6 ტრიტის ტოლია (დაახლოებით 9.51 ბიტი). სეტუნში ტრაიტი ინტერპრეტირდებოდა ნიშნიანი მთლიანი რიცხვის სახით -364-დან 364-მდე დიაპაზონში. ტრაიტს საკმარისი თანრიგიანობის იყო, საიმისოდ რომ კოდირებულიყო ლათინური და კირილური ანბანის ზედ და ქვედა რეგისტრის ასოები, ციფრები, მათემატიკური და მომსახურეობითი ნიშნები. ტრაიტი შეიძლება შეიცავდეს როგორც ცხრაობით მთელი რიცხვებს, ასევე ოცდაშვიდობით რიცხვებს. სამობითი გამომთვლელი მანქანა „სეტუნს“ ჰქონდა შემდეგი მახასიათებლები: პროცესორის ტაქტური სიხშირე — 200 კჰც ალმ — მიმდევრობითი დამუშავებდადი რიცხები: ფიქსირებული მძიმით, წრმოდგენად მნიშვნელობათა დიაპაზონი 3−16<=|x|<1/2 3² და 3−7<=|x|<1/2 3² წარმადობა — 4500 ოპერაცია წამში ოპერატიული მეხსიერება ფერიტის გულარებზე — 162 9-თანრიგიანი უჯრედი, გამოკითხვის დრო — 45 მიკროწამი დამმახსოვრებელი მოწყობილობა — მაგნიტური დოლულა 3888 9-თანრიგიანი უჯრედის მოცულობით, ბრუნვის სიჩქარე 6000 ბრუნი/წამში, გამოკითხვის დრო 7.5 მილიწამი ზონის (9-თანრიგა 54 უჯრედის ჯგუფი) დამუშავებისთვის მოხმარებული სიმძლავრე — 2.5 კვტ შეყვანის მოწყობილობა — ელექტრომექანიკური, 7 სიმბოლო წამში; ფოტოელექტრული, 800 სიმბოლო წამში, პერფორირებული ხუთპოზიციური ლენტი გამოტანის მოწყობილობა — ტელეტაიპი, 7 სიმბოლო წამში (ერთდროული პერფორირება და ბეჭდვა) ელექტრული ლამფების რაოდენობა — 20 ბრძანებათა სისტემა ერთმისამართაა. რიცხვები წარმოდგენილია ფიქსირებული მძიმით, ერთმაგი (9 ტრიტი) ან ორმაგი (18 ტრიტი) სიზუსტით. პირდაპირ დამისამართებადი სამისამართო სივრცე — 243 უჯრედი. ოპერატიული მეხსიერების მისამართსა და მაგნიტურ დოლულიანი მეხსიერების მოწყობილობას შორის ინფორმაციის გაცვლა ხორციელდება 9-თანრიგა 54 უჯრედებისგან შემდგარი გვერდებით (ზონებით). ბრძანების ფორმატი (ბეჭდვისას): k y1 y2 x1 y3 y4 k — ბრძანების მანიშნებელი, y1-y4 — ცხრაობითი ციფრები სიმეტრიული ბაზით, x — სამობითი სისტემის ციფრი სიმეტრიული ბაზით. y1y2 — ბრძანების მისამართია, x1 — უჯრედის სიგრძის მანიშნებელია, y3y4 — ოპერაციის კოდია. „სეტუნს“ გააჩნდა შემდეგი რეგისტრები: ბრძანებათა რეგისტრი — 9 თანრიგი C ბრძანების ნომერის რეგისტრი (ბრძანებათა მთვლელი) — 5 თანრიგი მართვის მოწყობილობის F გადამისამართების რეგისტრი — 5 თანრიგი ორი 9-თანრიგა რეგისტრი, შემავალი და გამომავალი, შეტანა-გამოტანის მართვის ბლოკში R არითმეტიკული მოწყობილობის რეგისტრი — 18 თანრიგი s არითმეტიკული მოწყობილობის ამჯამავი — შიდა ფორმატით 19 თანრიგი, ხელმისაწვდონია 18 თანრიგი ბეჭდვაზე გამოტანისას უარყოფითი სამობითი და ცხრაობითი ციფრებითი გადაბრუნებულად აისახებოდა, მაგალითად 2 ¯ {\displaystyle {\bar {2}}} აისახებოდა როგორც 180°-ით გადაბრუნებული „2“(2). ↑ Международная конференция SORUCOM. 2006, Сборник материалов, Брусенцов Николай Петрович, МГУ, ВМиК, Троичные ЭВМ «Сетунь» и «Сетунь 70» დაარქივებული 2014-02-02 საიტზე Wayback Machine. ↑ Академия тринитаризма. Дмитрий Румянцев. Долой биты! ↑ 3.0 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 Н. А. Криницкий, Г. А. Миронов, Г. Д. Фролов, Программирование, под ред. М. Р. Шура-Бура, Государственное издательство физико-математической литературы, Москва, 1963 (Глава 10 Программно-управляемая машина Сетунь)