laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
1879

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე: 1879 1879 (ათას რვაას სამოცდაცხრამეტი) წელი — გრიგორიანული კალენდრის არანაკიანი წელიწადი, რომლის პირველი დღეა ოთხშაბათი და იულიუსის კალენდრის არანაკიანი წელიწადი, რომლის პირველი დღეა ორშაბათი. ამ წელს კალენდრებს შორის განსხვავება იყო 12 დღე. ეს წელი არის XIX საუკუნის მე-8 დეკადის მე-9 წელი. 11 იანვარი : დაიწყო ინგლის-ზულუს ომი. 15 მაისი : დაარსდა "ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოება". 4 აგვისტო : ელზასი და ლოთარინგია გერმანიის ტერიტორიებად გამოცხადდა. 7 ოქტომბერი : გერმანიამ და ავსტრია-უნგრეთმა შექმნეს ორმაგი ალიანსი. მთავარი სტატია: კატეგორია:დაბადებული 1879. 6 იანვარი : ემილ არგანი — შვეიცარიელი გეოლოგი (გ. 1940) 8 იანვარი : გრიგოლ მუხაძე — ქართველი ქირურგი (გ. 1948) 17 იანვარი  : ფელიპე გუსმანი — ბოლივიელი პოლიტიკოსი (გ. 1932) 4 თებერვალი : ვილჰელმ ფონ გაილი — გერმანელი იურისტი და პოლიტიკოსი (გ. 1945) 4 თებერვალი : ბარბარე ყიფიანი — ქართველი ექიმი (გ. 1965) 6 თებერვალი : პედრო აგირე სერდა — ჩილელი სახელმწიფო მოღვაწე (გ. 1941) 12 თებერვალი  : ხუან ესტებან მონტერო — ჩილელი პოლიტიკური მოღვაწე. (გ. 1948) 13 თებერვალი  : ოლღა ბახუტაშვილ-შულგინა — ქართველი მომღერალი (სოპრანო). (გ. 1950) 23 თებერვალი : კაზიმირ მალევიჩი — რუსი მხატვარი და ხელოვნებათმცოდნე (გ. 1935) 8 მარტი : ოტო ჰანი — გერმანელი ქიმიკოსი და რადიო-ქიმიკოსი (გ. 1968) 10 მარტი  : ჰანს ლუთერი — გერმანელი პოლიტიკოსი. (გ. 1962) 14 მარტი : ალბერტ აინშტაინი — ფიზიკოსი-თეორეტიკოსი (გ . 1955) 14 მარტი : მინადორა ორჯონიკიძე — ქართველი პოლიტიკოსი ქალი (გ. 1967) 30 აპრილი : კეკელიძე, კორნელი - ქართველი ფილოლოგი 29 მაისი : ჰამანი, რიხარდ - გერმანელი ხელოვნების ისტორიკოსი (გ.1961) 31 აგვისტო : იოსიჰიტო - იაპონიის 123-ე იმპერატორი (გ.1926) 7 ნოემბერი : ტროცკი, ლევ - ბოლშევიკი რევოლუციონერი მთავარი სტატია: კატეგორია:გარდაცვლილი 1879. 31 დეკემბერი : ასათიანი, მიხეილ - ქართველი მწერალი
შირვანი

შირვანი, შარვანი (აზერ. Şirvan, სპარს. شروان) — ისტორიული ქვეყანა აზერბაიჯანის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, კასპიის ზღვის დასავლეთ სანაპიროზე, მტკვრის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, პოლიტიკური ცენტრი — ემაზა. შეადგენდა კავკასიის ალბანეთის ნაწილს. ირანის მიერ შირვანის კოლონიზაციისა და აქ ჩრდილოეთისგან თავდასაცავი დიდი მშენებლობების ხანაში ცნობილი გახდა სახელი „შირვანი“ და, შესაბამისად, სასანიანთა მიერ დანიშნულ ადგილობრივი მმართველთა შორის — წოდება „შირვანშაჰი“. არაბთა სახალიფოს რღვევის ვითარებაში, 861 წლიდან, აქ დამკვიდრდნენ არაბი იაზიდიდები, რომლებმაც მიითვისეს „შირვანშაჰობაც“. იაზიდიდებმა მოქნილი და გონივრული პოლიტიკით მოიგერიეს თურქ-სელჩუკთა შემოსევები და სახელმწიფო შეინარჩუნეს. ეს განაპირობა ამიერკავკასიაში თურქთა ბატონობის წინააღმდეგ საქართველოს ბრძოლამაც. ნიშანდობლივია, რომ ამ ბრძოლაში დავით აღმაშენებელი სწორედ შირვანს ამოუდგა მხარში; მისმა რამდენიმე ძლევამოსილმა ლაშქრობამ ქვეყანა თურქთაგან იხსნა. საქართველოს სიუზერენობით ორი ქვეყნის მრავალმხრივი, მჭიდრო ურთიერთობა შემდგომშიც გაგრძელდა. ამავე ხანაში გაჩნდა საქართველოს მეფეთა ტიტულატურაში წოდება „შირვანშაჰი“. XII საუკუნეში შირვანმა სოციალური და კულტურულ-ეკონომიკური აღმავლობას მიაღწია: განვითარდა სოფლის მეურნეობა, ხელოსნური წარმოება, ვაჭრობა, ქალაქები და საქალაქო ცხოვრება; გამოცოცხლდა კულტურული ურთიერთობანი, შირვანშაჰების კარზე აღორძინდა ლიტერატურული ცხოვრება — აბუ ლა-ალა განჯევი, ხაკანი შირვანი, ფალექი შირვანი სპარსულენოვანი პოეზიიზ შედევრებს ქმნიდნენ. მონღოლთა ბატონობამ შირვანიც დიდად დააზარალა. ჰულაგუიანთა და ოქროს ურდოს სახელწიფოთა შორის ბრძოლის ასპარეზი ხშირად შირვანი იყო. ჰულაგუიანთა ბატონობის დროს შირვანმა შეძლო გაურკვეული პოტიკური თავისთავადობის შენარჩუნება. 1382 წლიდან შირვანს მართავდა შირვანშაჰთა ახალი დინასტია. იბრაჰიმ I (1382-1417) თემურლენგის სიკვდილის შემდეგ დამოუკიდებელი მმართველი გახდა. XIV საუკუნეში შირვანი შედარებით ძლიერი და ეკონომიკურად დაწინაურებული სახელმწიფო იყო. გაფართოვდა ტრადიციული აბრეშუმით ვაჭრობა. მაგრამ თურქი ტომების ახალმა გაერთიანებამ შირვანის სახელმწიფო წელში გატეხა (1500). მომდევნო წლებში შირვანშაჰები, თუმცა წინააღმდეგობას უწევდნენ ახალ ძალას, მაგრამ უშედეგოდ - 1538 წელს სახელმწიფომ შეწყვიტა არსებობა. შირვანი სეფიანთა სახელმწიფოს ოლქად გადაიქცა. 1605 წელს შაჰმა აბას I-მა კონსტანტინე I-ს საგამგებლოდ შირვანი უბოძა. მას შაჰის დავალებით შირვანი ოსმალთაგან უნდა გაეთავისუფლებინა. 1748 წელს აქ წარმოიქმნა შირვანის სახანო. შირვანი საქართველოს სამეფოში თოფურია პ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 7-8.
1877

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე: 1877 1877 (ათას რვაას სამოცდაჩვიდმეტი) წელი — გრიგორიანული კალენდრის არანაკიანი წელიწადი, რომლის პირველი დღეა ორშაბათი და იულიუსის კალენდრის არანაკიანი წელიწადი, რომლის პირველი დღეა შაბათი. ამ წელს კალენდრებს შორის განსხვავება იყო 12 დღე. ეს წელი არის XIX საუკუნის მე-8 დეკადის მე-7 წელი. 24 თებერვალი : რუსეთმა ომი გამოუცხადა ოსმალეთს. 20 აპრილი : ქართველებმა და რუსეთმა აიღეს ბაიაზეთი. 16 მაისი : რუმინეთმა ომი გამოუცხადა ოსმალეთს. 17 მაისი : არტაანის აღება. მთავარი სტატია: კატეგორია:დაბადებული 1877. 22 იანვარი : ჰიალმარ შახტი — გერმანელი პოლიტიკოსი (გ. 1970) 5 თებერვალი : ვლადიმერ მინორსკი — რუსი აღმოსავლეთმცოდნე (გ. 1966) 7 თებერვალი  : გოდფრი ჰაროლდ ჰარდი — ინგლისელი მათემატიკოსი (გ. 1947) 16 თებერვალი : ისიდორა სეკულიჩი — სერბი პროზაიკოსი, მწერალი (გ. 1958) 18 თებერვალი  : დერენიკ დემირჭიანი — სომეხი მწერალი (გ. 1956) 27 თებერვალი  : პეტრე მამრაძე — ქართველი ინჟინერი, ჰიდროტექნიკოსი, არქიტექტორი. (გ. 1937) 9 მარტი : ემილ აბდერჰალდენი — შვეიცარიელი ბიოქომიკოსი და ფიზიოლოგი. (გ. 1950) 12 მარტი : ვილჰელმ ფრიკი — გერმანელი იურისტი და პოლიტიკური მოღვაწე (გ. 1946) 12 მარტი : დავითი (ბურდულაძე) — ქართველი საეკლესიო მოღვაწე. (გ. 1963) 3 ივნისი : დუფი, რაულ - ფრანგი მხატვარი (გ.1953) 2 ივლისი : ჰესე, ჰერმან - გერმანელი მწერალი (გ.1962) 19 აგვისტო : ამირეჯიბი, სიმონ - ქართველი მედიკოსი 1 სექტემბერი : ასტონი, ფრენსის - ინგლისელი ფიზიკოსი (გ.1945) ასპისოვი, ნიკოლოზ - საბჭოთა ოტოლარინგოლოგი (გ.1952) მთავარი სტატია: კატეგორია:გარდაცვლილი 1877. 3 სექტემბერი : ადოლფ ტიერი - საფრანგეთის პრეზიდენტი 31 დეკემბერი : კურბე, გუსტავ - ფრანგი მხატვარი (დ.1819)
ჰიმნოგრაფია

ჰიმნოგრაფია (ბერძ. ὁ ὕμνος — „სიმღერა“, „ჰიმნი“ და ბერძ. γράφω — „ვწერ“) — ლიტერატურული და მუსიკალური მიმდინარეობა, რომელელიც ღმერთისა და წმინდანებისადმია მიძღვნილი. ეს მიმდინარეობა ძალზე გავრცელებული იყო შუა საუკუნეებში. ჰიმნოგრაფიული სიმღერებით იწყებოდნენ და მთავრდებოდნენ ლიტურგიები კათოლიკურ ეკლესიებში ცენტრალური ევროპაში. ლ. ჯღამაია, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 661.
სიმინდისმაგვარნი

ტრიბა სიმინდისმაგვარნი (ლათ. Maydeae) — მასში შემავალი ყველა ყვავილი ერთსქესიანია. ცალ-ცალკე ყვავილედებად შეკრებილი ან ერთი ყვავილედის სხვადასხვა ადგილას განლაგებული, მტვრიანიანი თავთუნები ორყვავილიანებია, ხოლო ბუტკოიანები — ერთყვავილიანები. ღეროები მოკლებულია ღრუს. ფილოგენეზურად ისინი შეიძლება გამოყვანილ იქნეს სორგოსმაგვარებისაგან. ამ ტრიბაში 7 გვარი და 24 სახეობაა, რომლებიც უმთავრესად ტროპიკებშია გავრცელებული. საქართველოში და ყოფილი საბჭოთა კავშირის ტერიტორიაზე ამ ტრიბის ველური წარმომადგენლები არ გვხვდება. ხორბალთან და ბრინჯთან ერთად მსოფლიო მნიშვნელობისაა სიმინდი (Zea mays), რომელიც ამერიკაში მოჰყავდათ ჯერ კიდევ მის აღმოჩენამდე.
1876

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე: 1876 1876 (ათას რვაას სამოცდათექვსმეტი) წელი — გრიგორიანული კალენდრის ნაკიანი წელიწადი, რომლის პირველი დღეა შაბათი და იულიუსის კალენდრის ნაკიანი წელიწადი, რომლის პირველი დღეა ხუთშაბათი. ამ წელს კალენდრებს შორის განსხვავება იყო 12 დღე. ეს წელი არის XIX საუკუნის მე-8 დეკადის მე-6 წელი. გაიხსნა გორის საოსტატო სემინარია. 7 მარტი : ალექსანდერ გრაჰამ ბელმა პატენტი მიიღო ტელეფონის გამოგონებაზე. 25 ივნისი : სიუს ტომის ინდიელები მათი ბელადის მჯდომარე ხარის მეთაურობით, ლითლ-ბიგჰორნის ბრძოლაში ამარცხებენ ამერიკელებს. 1 ივლისი : სერბეთმა ომი გამოუცხადა ოსმალეთს. 2 ივლისი : მონტენეგრომ ომი გამოუცხადა ოსმალეთს. 31 აგვისტო : ოსმალეთში სულთანი მურად V გადადგა. სულთანის ტახტზე ავიდა მისი ძმა აბდულ ჰამიდ II. მთავარი სტატია: კატეგორია:დაბადებული 1876. 3 იანვარი  : ვილჰელმ პიკი — გერმანელი პოლიტიკოსი (გ. 1960) 5 იანვარი : კონრად ადენაუერი — გერმანიის სახელმწიფო მოღვაწე (გ. 1967) 6 იანვარი : მეშადი აზიზბეკოვი — რევოლუციური მოძრაობის ერთ-ერთი ხელმძღვანელი კავკასიაში (გ. 1918) 12 იანვარი  : ჯეკ ლონდონი — ამერიკელი მწერალი (გ. 1916) 13 იანვარი :ოტო ლიბკნეხტი — გერმანელი ქიმიკოსი (გ. 1949) 15 იანვარი : აბდულაზიზი — საუდის არაბეთის პირველი მეფე. (გ. 1953) 2 თებერვალი  : პიუს XII — რომის პაპი (1939–1958). (გ. 1958) 12 თებერვალი : XIII დალაი ლამა (გ. 1933) 21 თებერვალი  : კონსტანტინ ბრინკუში — რუმინელი სკულპტორი. (გ. 1957) 26 თებერვალი  : აგუსტინ პედრო ხუსტო — არგენტინის პრეზიდენტი (1932–1938) (გ. 1943) 5 მარტი : ოსკარ ბენავიდესი — პერუს პრეზიდენტი (1914–1915 და 1933–1939) (გ. 1945) 14 მარტი : ლევ ბერგი — საბჭოთა გეოგრაფი და ბიოლოგი. (გ. 1950) 11 აპრილი : ჯავახიშვილი, ივანე - ქართველი ისტორიკოსი, საზოგადო მოღვაწე (გ.1940) 24 აპრილი : რედერი, ერიხ - გერმანელი სახელმწიფო და სამხედრო მოღვაწე (გ.1960) 8 ივნისი : ტარას ვაშაკიძე – ქართველი სამხედრო მოღვაწე (გ.1937) 11 ივლისი : ჟაკობი, მაქს - ფრანგი მწერალი და მხატვარი (გ.1944) 7 აგვისტო : მატა ჰარი - ჰოლანდიელი ჯაშუში (გ.1917) მთავარი სტატია: კატეგორია:გარდაცვლილი 1876. 29 იანვარი : ბაგრატიონი, პეტრე - ქართველი მეცნიერი და ინჟინერი (დ.1818) 30 მარტი : ბალარი, ანტუან ჟერომ - ფრანგი ქიმიკოსი 1 ივლისი : ბაკუნინი, მიხეილ - რუსი რევოლუციონერი
შაქრის სიმინდი

შაქრის სიმინდი (ლათ. Zea mays var. saccharata) — ამ ჯიშებში საჭმელად იყენებენ მოუმწიფებელ ტაროებს, მის ღეროებსა და ტაროს ფუჩეჩს მრავალგვარი გამოყენება აქვს (40-მდე სახელწოდების). მდედრობითი ყვავილების სვეტები და დინგი გამოყენებულია მედიცინაში.
სორგო

სორგო (ლათ. Sorghum) — ერთ- და მრავალწლოვანი მცენარის გვარი მარცვლოვანთა ოჯახისა. აერთიანებს 50-მდე სახეობას. კულტურაში ჩვეულებრივად სორგო, შაქროვანი სორგო, ცოცხის სორგო, სამარცვლე სორგო ჯუგარა და სხვა. სორგოს მარცვისაგან ამზადებენ ფქვილს, ბურღულს, სპირტს, სახამებელს და სხვა. შაქროვანი სორგოს ღეროსაგან — ბადაგს. ნამჯას იყენებენ ქაღალდის, მუყაოს და სხვა წარმოებაში, მარცვალი და მწვანე მასა ცხოველთა კარგი საკვებია. სორგოს სამშობლოა ეკვატორული აფრიკა. მსოფლიოში ამჟამად ყველაზე მეტად თესავენ ინდოეთში. მოჰყავთ აზიაში (ყოფილ საბჭოთა კავშირიში შუა აზიაში, ყაზახეთში, ვოლგისპირეთში, სამხრეთ უკრაინაში, მოლდოვეთში. საქართველოში უფრო მშრალ, ურწყავ მიწებზე მოდის, როგორც გვალგამძლე მცენარე. ცაგურიშვილი გ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, თბ., 1985. — გვ. 474.
სინაგოგა

სინაგოგა (ბერძ. συναγωγή [synagogē] — „ყრილობა“, „თავშეყრა“, ებრ. בֵּית כְּנֶסֶת [bet ˈknesːet] — „თავშეყრის სახლი“, იდიშ. שול [ʃuːl] — „სკოლა“) — ებრაელთა სამლოცველო სახლი. სინაგოგას, როგორც წესი, აქვს ერთი ვრცელი სამლოცველო დარბაზი, მცირე ოთახები სასწავლებლად და ხშირად საზოგადოებრივი დარბაზი და ოფისები. ზოგიერთს ასევე ცალკე ოთახი აქვს თორას სასწავლოდ, რომელსაც ბეით მიდრაშ-ს უწოდებენ — בית מדרש (ბეით მიდრაშ, „სწავლის სახლი“). სინაგოგები წმინდა ადგილი არ არის, ასევე სინაგოგა არ არის სავალდებულო სალოცავი. ებრაული ლოცვები შეიძლება ჩატარდეს იქ, სადაც ათი ებრაელი შეიკრიბება. სინაგოგა არ არის ტაძარი და არ ცვლის ნამდვილ, დიდი ხნის წინ დანგრეულ წმინდა ტაძარს იერუსალიმში. სინაგოგა წარმოიქმნა პალესტინაში (ძვ. წ. IV ს), ეგვიპტეში (ძვ. წ. III ს). იერუსალიმის ტაძრის დანგრევის (ახ. წ. 70 წ.) და დიასპორის (პალესტინის ფარგლებს გარეთ ებრაული კოლონიები) გაფართოების შემდეგ სინაგოგები იქმნება ყველგან, სადაც კი ებრაელები ცხოვრობენ. სინაგოგაში ასრულებენ ღვთისმსახურებას, კითხულობენ და კომენტარებს უკეთებენ ბიბლიასა და თალმუდს, მართავენ რიტუალურ ტრაპეზებს. შუა საუკუნეებში ვინც იუდეურ დოგმებს გადაუხვევდა, სინაგოგიდან განკვეთდნენ (მაგალითად: ურიელ აკოსტა, ბარუხ სპინოზა). სინაგოგაში მსახურებისას ცენტრალურ ფიგურას რაბი (რაბინი) წარმოადგენს. სეფარადულ თემში კი ამ ფუნქციას ხახამი — რელიგიური ტრადიციის დიპლომირებული მცოდნე ასრულებს, რომელიც უფლებამოსილია დამოძღვროს კეჰილა, რელიგიურ სასამართლოში მიიღოს მონაწილეობა, ასწავლოს რელიგიურ სასწავლებელში. სინაგოგის არქიტექტურული კომპოზიცია და დეკორი ძირითადად მავრიტანულია. თბილისის სინაგოგა სინაგოგა — ენციკლოპედიური ლექსიკონი ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე: სინაგოგა
1875

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე: 1875 1875 (ათას რვაას სამოცდათხუთმეტი) წელი — გრიგორიანული კალენდრის არანაკიანი წელიწადი, რომლის პირველი დღეა პარასკევი და იულიუსის კალენდრის არანაკიანი წელიწადი, რომლის პირველი დღეა ოთხშაბათი. ამ წელს კალენდრებს შორის განსხვავება იყო 12 დღე. ეს წელი არის XIX საუკუნის მე-8 დეკადის მე-5 წელი. 5 იანვარი : პარიზში გაიხსნა საოპერო თეატრი - "გრანდ ოპერა". 7 მაისი : რუსეთმა და იაპონიამ ხელი მოაწერეს სანქტ-პეტერბურგის ხელშეკრულებას ტერიტორიების გაცვლის შესახებ. იაპონიას გადაეცა კურილიის კუნძულები კუნძულ სახალინზე პრეტენზიების უარყოფის სანაცვლოდ. მთავარი სტატია: კატეგორია:დაბადებული 1875. 18 იანვარი  : ალექსი აბრიკოსოვი — საბჭოთა პათოლოგანატომი. (გ. 1955) 5 თებერვალი  : გონსალო კეიპო დე ლიანო — ესპანელი სამხედრო ლიდერი (გ. 1951) 7 თებერვალი  : პაულ ფონ ელც-რიუბენახი — გერმანელი სახელმწიფო მოღვაწე. (გ. 1943) 23 თებერვალი : ედგარ რაის ბეროუზი — ამერიკელი მწერალი. (გ. 1950) 4 მარტი  : მიხაი კაროიი — უნგრეთის პირველი პრეზიდენტი (1918–1919) (გ. 1955) 7 მარტი : მორის რაველი — ფრანგი კომპოზიტორი (გ. 1937) 10 მარტი  : ვლადიმერ ახმეტელი — ქართველი პოლიტიკური და საზოგადო მოღვაწე (გ. 1942) 8 აპრილი : ალბერტ I - ბელგიის მეფე 6 ივნისი : მანი, თომას - გერმანელი მწერალი, ნობელის პრემიის ლაურეატი (გ.1955) 26 ივლისი : იუნგი, კარლ - შვეიცარიელი ფსიქოლოგი (გ.1961) 17 აგვისტო : ჯავახიშვილი, ალექსანდრე ნიკოლოზის ძე - ქართველი გეოგრაფი და ანთროპოლოგი იეთიმ გურჯი - ქართველი სახალხო მელექსე და ლოტბარი (გ.1940) მთავარი სტატია: კატეგორია:გარდაცვლილი 1875. 3 ივნისი : ბიზე, ჟორჟ - ფრანგი კომპოზიტორი (დ.1838) 31 ივლისი : ჯონსონი, ენდრიუ - აშშ-ის მე-17 პრეზიდენტი (დ.1808) 4 აგვისტო : ანდერსენი, ჰანს კრისტიან - დანიელი მწერალი (დ.1805) 27 ნოემბერი : პლატონ იოსელიანი - ქართველი ისტორიკოსი
ჟან პოლ მარატი

ჟან-პოლ მარატი (ფრანგ. Jean-Paul Marat, დ. 1743 – გ. 1793) — საფრანგეთის რევოლუციის ერთ-ერთი წინამძღოლი, რადიკალური ჟურნალისტი, იაკობინელების ერთ-ერთი ლიდერი. ცნობილია მეტსახელით „ხალხის მეგობარი“, გაზეთის სახელის მსგავსად, რომელსაც თავად გამოსცემდა. ასრულებდა ხიდის როლს ხალხსა და 1793 წლის ივნისში ძალაუფლებაში მოსულ რადიკალურ იაკობინელთა შორის. ორი თვის განმავლობაში ის იყო ერთ-ერთი სამი უმნიშვნელოვანესი ადამიანიდან საფრანგეთში, დანტონისა და რობესპიერის გვერდით. ის მკერდში დანის დასმით მოკლა საკუთარ აბაზანაში შარლოტ კორდეიმ. 1765 წლამდე პარიზისა და ბორდოს უნივერსიტეტებში სწავლობდა საბუნებისმეტყველო და ჰუმანიტარულ მეცნიერებებს. განიცადა ჟან ჟაკ რუსოსა და შარლ ლუი მონტესკიეს გავლენა. 1865 წელს გადასახლდა ინგლისში, სადაც ეწეოდა სამეცნიერო კვლევას, ჰქონდა სამედიცინო პრაქტიკა. 1774 წელს გამოვეყნდა მისი თხზულება „მონობის ბორკილები“, რომელშიც აკრიტიკებდა ფეოდალურ აბოლუტიზმს, ასაბუთებდა რევოლუციის აუცილებლობას. 1775 წელს ედინბურგის უნივერსიტეტმა მიანიჭა მედიცინის დოქტორის ხარისხი. 1776 წკლიდან ცხოვრობდა პარიზში. 1789 წლიდან გახდა რევოლუციის ერთ–ერთი ლიდერი, ითხოვდა ყველა რევოლუციური ძალის შეკავშირებას. 1789 წელს დააარსა ჟურნალი „ხალხის მეგობარი“. 1792 წელს აირჩიეს კონვენტის დეპუტატად. ჟირონდისტებმა სასტიკი ბრძოლა გააჩაღეს მის წინააღმდეგ. 1793 წლის აპრილში ჟირონდისტებმა კონვენტს მიაღებინეს დადგენილება მარატის დაპატიმრების შესახებ. რევოლუციურმა ტრიბუნალმა მარატი გაამართლა და ტრიუმფით დაბრუნა პარიზში. რობესპიერთან ერთად ხელმძღვანელობდა 1793 წლის აჯანყებას, რომელმაც ჟირონდისტები დაამხო. ავადმყოფი მარატი საკუთარ ბინაში მოკლა შარლოტ კორდემ. მისი დაკრძალვა გადაიქცა გრანდიოზულ მანიფესტაციად. Марат Ж. П. Избранные произведения: В 3-х т. / [Отв. ред. акад. В. П. Волгин]. Сост.: Акад. В. П. Волгин и А. З. Манфред. Пер. С. Б. Кана. Вступ. статья А. З. Манфреда. Коммент. В. М. Далина. — М.: Академия наук СССР, 1956. Т. 1: До революции. — 360 с.: п. Т. 2: От начала революции до Вареннского кризиса. — 316 с.: п. Т. 3: От бегства короля до падения монархии. / Пер. с коммент. В. М. Далина. — 420 с.: п. ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე: ჟან-პოლ მარატი «Проект декларации прав человека и гражданина с последующим планом справедливой, мудрой и свободной конституции». დაარქივებული 2012-04-20 საიტზე Wayback Machine.
მილი ბალაკირევი

მილი ალექსის ძე ბალაკირევი (რუს. Милий Алексеевич Балакирев) (დ. 2 იანვარი, 1837 [ძვ. სტ. 21 დეკემბერი, 1836], ნიჟნი-ნოვგოროდი — გ. 29 მაისი [ძვ. სტ. 16 მაისი], 1910, პეტერბურგი) —რუსი კომპოზიტორი, პიანისტი, დირიჟორი, საზოგადო მოღვაწე. პირველდაწყებითი მუსიკალური განათლება მიიღო ნიჟნი-ნოვგოროდში (ახლანდელი გორკი). 1853–1855 წლებში იყო ყაზანის უნივერსიტეტის მათემატიკის ფაკულტეტის თავისუფალი მსმენელი. 1856 წელს პეტერბურგში შედგა ბალაკირევის როგორც პიანისტისა და დირიჟორის დებიუტი. ბალაკირევის იდეურ-ესთეტიკურ პოზიციების ჩამოყალიბებაზე დიდი გავლენა იქონია კრიტიკოსმა ს. სტასოვმა. ბალაკირევის ინიციატივით 60-იანი წლების დასაწყისში შეიქმნა მუსიკალური ჯგუფი, რომელიც ცნობილია „ახალი რუსული მუსიკალური სკოლის“, „მძლავრი ჯგუფის“, „ბალაკირევის წრის“ და „ხუთეულის“ (უცხოეთში) სახელით. 1862 წელს გ. ლომაკინთან ერთად ბალაკირევმა პეტერბურგში ჩამოაყალიბა „უფასო მუსიკალური სკოლა“, რომელიც მასობრივი მუსიკალური განათლების კერად იქცა. 1867–1869 წლებში იყო „რუსული მუსიკალური საზოგადოების“ მთავარი დირიჟორი. 1862 წელს იმოგზაურა კავკასიაში. ბალაკირევმა დიდი ინტერესი გამოიჩინა კავკასიური მუსიკის ფოლკლორისადმი, რაც შემდგომში განვითარდა და გაღრმავდა "მძლავრი ჯგუფის" სხვა კომპოზიტორთა შემოქმედებაშიც. ქართული თემატიკა დაედო საფუძვლად ბალაკირევის სიმფონიურ პოემას "თამარს" (1882, ლერმონტოვის ამავე სახელწოდების ლექსის მიხედვით). ბალაკირევმა სამჯერ იმოგზაურა კავკასიაში (1862, 1863, 1868), მეორე და მესამე მოგზაურობისას იყო თბილისშიც. მან პირველმა დაიწყო კავკასიური მელოდიების (მ. შ. ქართული ჰანგების) ჩაწერა, აღსანიშნავია აგრეთვე მის მიერ დაწერილი "ქართული სიმღერა" (პუშკინის ლექსის „ნუ მიმღერ ლამაზოს“ მიხედვით). 1865 ბალაკირევმა „რუსული სამუსიკო საზოგადოების“ მთავარი დირექციისაგან მიიღო დავალება თბილისში გაეხსნა ამ საზოგადოების განყოფილება. შეადგინა პროგრამა კონცერტებისა ( ლუდვიგ ვანბეთჰოვენის, რობერტ შუმანის , გლინკას, ფრანც შუბერტის , ჰექტორ ბერლიოზის ნაწარმოებები), რომლებიც მისივე დირიჟორობით უნდა ჩატარებულიყო თბილისში. მაგრამ ბალაკირევმა ეს განზრახვა ვერ შეასრულა. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ., 1977. — გვ. 164-165.
სილეზიური ენა

სილეზიური ენა (სილეზ. ślůnsko godka, პოლ. język śląski, გერმ. Schlesische Sprache, ჩეხ. slezština) — ენა, რომელზეც ჩეხეთთან და გერმანიასთან ერთად, პოლონეთის ზემო სილეზიის რეგიონის მცხოვრებნი საუბრობენ. 2011 წელს დაახლოებით 509 000 ადამიანმა სილეზიური თავის მშობლიურ ენად გამოაცხადა, თუმცა ამ ენაზე მოსაუბრეთა რაოდენობა 1 250 000 ადამიანს ითვლის. სილეზიური ენა მჭიდროდაა დაკავშირებული პოლონურ ენასთან, სწორედ ამიტომ ზოგიერთი ლინგვისტი მას პოლონური ენის დიალექტად მიიჩნევს. მთავარი სტატია: სილეზიური ანბანი. სილეზიური ანბანი რამდენიმეა. წარსულში სილეზიურ ენაზე მოსაუბრეები პოლონური ანბანს იყენებდნენ, თუმცა 2006 წელს შემოღებულ იქნცა სილეზიური ანბანი, რომელიც სილეზიური დამწერლობების ათივე სახეობას ეფუძნებოდა. მას ფართოდ გამოიყენებენ ინტერნეტში, ისევე როგორც სილეზიურ ვიკიპედიაში. ამჟამინდელი სილეზიური ანბანი შედგება შემდეგი ასო-ნიშნებისგან: Aa, Bb, Cc, Ćć, Čč, Dd, Ee, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Ńń, Oo, Pp, Rr, Řř, Ss, Śś, Šš, Tt, Uu, Ůů, Ww, Yy, Zz, Źź, Žž; და რამდენიმე დიგრაფისგან: Ch, Dz, Dź, Dž. (სილეზიური) სილეზიური ვიკიპედია (სილეზიური) ახალი ამბები სილეზიურ ენაზე (სილეზიური) Pů našymu — djalykt ślůnski kodyfikowůny დაარქივებული 2008-07-14 საიტზე Wayback Machine. ↑ Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Raport z wyników - Central Statistical Office of Poland
ჭვავი

ჭვავი, ანუ სვილა (Secale cereale) — ყოფილი საბჭოთა კავშირის ტერიტორიაზე ძირითადად პურეულს წარმოადგენდა იმ რაიონებში, სადაც ხორბლის კულტურა ჯერ კიდევ ნაკლებად იყო გავრცელებული. უკიდურეს ჩრდილოეთში იგი ადგილს უთმობდა ქერს, რომელსაც სავეგეტაციო პერიოდი უფრო მცირე აქვს; მსოფლიო მიწათმოქმედებაში ფართობის მიხედვით მას მეექვსე ადგილი უჭირავს პურეულთა შორის. ჭვავის თავთუნის კილი ვიწროა, მახათისებრი. თავთავის ღერძი წვრილი და სწორი ნაწილაკებისაგან შედგება. ორყვავილიანი თავთუნები თითო თითოდაა განლაგებული თავთავის ღერძის თითოეულ ნაწილაკზე. ყვავილის ქვედა კბილები გრძელი ფხებით ბოლოვდებიან. ყვავილი ორსქესიანია, ჯვარედინ მტვერია. ჭვავის ნორჩი აღმონაცენი მოსოსნისფრო-ყავისფერია ან მოყავისფრო. ჭვავის საშემოდგომო ჯიშები უფრო მოსავლიანია, უფრო ადრე შემოდის და ამიტომ უკეთ გაურბის გვალვას. საგაზაფხულო ჯიშებს თესენ იქ, სადაც კლიმატური პირობების გამო საშემოდგომო პური ვერ ხარობს (მაგალითად, აღმოსავლეთ ციმბირში). ცილების შემცველობის, ორგანიზმის მიერ შეთვისებისა და გამოყენების ნაირგვარობის მხრივ ჭვავი ხორბალზე დაბლა დგას და მრავალ ადგილას იდევნება ამ უკანასკნელის მიერ. ჭვავი კულტურაში ხორბალზე უფრო გვიან დაინერგა. ძველი ბერძნებისათვის ჭვავი ცნობილი არ იყო; დასავლეთ და აღმოსავლეთ აზიისა და აფრიკის უძველესი კულტურის ქვეყნებში — ირანში, არაბთა გაერთიანებული საამიროებში და ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკაში ჭვავი ამჟამადაც არ ითესება. ფიქრობენ, რომ ჭვავი წარმოიშვა იმ სარეველა ჭვავისგან, რომელიც ასავრელიანებდა და ახლაც ასავრელიანებს საშემოდგომო ხორბლისა და საშემოდგომო ქერის ნათესებს კავკასიაში, შუა და მცირე აზიაში. ეს სარეველა ჭვავი გვხვდება მრავალი სახესხვაობისა და ფორმის სახით, რომლებსაც ზოგი ავტორი ამავე Secale cereale-ს სახეობაში აერთიანებს, რომელიც შედის კულტურული ჭვავი, ხოლო სხვები მათ გამოყოფენ სარეველა ჭვავის — Secale segetale-ს დამოუკიდებელ სახეობად. რაც უფრო ჩრდილოეთისა და ზევით მთებისკენ მიიწევდა ხორბლის კულტურა, მით უფრო ისპობოდა იგი და უფრო გამძლე ჭვავი კი რჩებოდა. ამის გამო ის უფრო იპყრობდა ადამიანის ყურადღებას, რომელმაც თანდათანობით შერჩევით გამოიყვანა ჭვავის კულტურული ფორმა. ჭვავის ველურ სახეობებს (დაახლოებით 12-მდეა) პრაქტიკული მნიშვნელობა არ აქვს. ნ. ა. კომარნიცკი, ლ. ვ. კუდრიაშოვი, ა. ა. ურანოვი, „მცენარეთა სისტემატიკა“, თბ. 1973. გვ. 750-751
პირველადი გვიმრები

პირველადი გვიმრები (ლათ. Primofilices) — გვიმრების ამ ქვეკლასს განეკუთვნებიან მეტად მრავალფეროვანი გარეგნობისა და აგებულების მქონე მცენარეები, რომლებიც მხოლოდ ნამარხ მდგომარეობაში გვხვდებიან. მათი სპორანგიუმები წარმოშობილია ფოთლის სუბეპიდერმული უჯრედების ჯგუფისგან. უმარტივესი პირველადი გვიმრები ძლიერ ჰგავდნენ ფსილოფიტებს. უფრო ორგანიზებულ წარმომადგენლებს უკვე ტიპური გვიმრისნაირი გარეგნობა ახასიათებთ. პირველადი გვიმრების სისტემატიკა კერ კიდევ ვერ არის სათანადოდ დამუშავებული. ჩვეულებრივ, ამ ქვეკლასს ოთხ რიგად ჰყოფენ: პროტოპტერიდიუმისნაირნი (ლათ. Protoperidales) კლადოქსილონისნაირნი (ლათ. Cladoxylales) ზიგოპტერისისნაირნი (ლათ. Zygopteridales) არქეოპტერისნაირნი (ლათ. Archaeopteridales) კომარნიცკი ნ. ა., კუდრიაშოვი ლ. ვ., ურანოვი ა. ა., მცენარეთა სისტემატიკა, თბ., 1973;
ეუსპორანგიუმიანი გვიმრები

ეუსპორანგიუმიანი გვიმრები (ლათ. Eufilices) — გვიმრების ამ ქვეკლასის წარმომადგენლებს სპორანგიუმები მრავალშრიანი კედლით ხასიათდებიან და ეპიდერმული და სუბეპიდერმული უჯრედებისაგან არიან წარმოშობილი. ქვეკლასი წარმოდგენილია სახეობათა მცირე რაოდენობით. გვიმრისნაირების ამ ძველ ჯგუფის აყვავება წინა გეოლოგიურ პერიოდებში მოხდა. ქვეკლასი იყოფა 2 რიგად: გველისენასნაირნი (ლათ. Ophioglossales) მარაციასნაირნი (ლათ. Marattiales) კომარნიცკი ნ. ა., კუდრიაშოვი ლ. ვ., ურანოვი ა. ა., მცენარეთა სისტემატიკა, თბ., 1973
ლეპტოსპორანგიუმიანი გვიმრები

ლეპტოსპორანგიუმიანი გვიმრები (ლათ. Leptofilices) — გვიმრების ამ ქვეკლასში გაერთიანებულია გვიმრების სახეობათა უმრავლესობა — დაახლოებით 10 000 სახეობა, რომლებიც გაერთიანებული არიან 270 გვარში. დიდი უმრავლესობა ბალახოვანი მცენარეების და მხოლოდ ზოგი მათგანია ხისებრი. ლეპტოსპორანგიუმიანი გვიმრები გავრცელებულია მთელ დედამიწაზე, მაგრამ სახეობათა დიდი უმრავლესობა გვხვდება ტროპიკებში, სადაც გვიმრები უდიდეს როლს ასრულებენ მცენარეული საფარის შექმნაში, განსაკუთრებით ტენიან ტროპიკულსა და სუბტროპიკულ ტყეებში. აქ ისინი იზრდებიან როგორც ნიადაგზე, ისე ხეებზე ეპიფიტებისა და ლიანების სახით. მოლოდ აქ გვდება ხისებრი გვიმრები. ზომიერ სარტყელში მათ ნაკლები მნიშვნელობა აქვთ, ისინი აქაც მიჯაჭვული არიან ტენიან ტერიტორიებსა და ჩრდილოვან ადგილებში, სადაც მზის სხივების უშუალო მოქმედებას არ განიცდიან და ფართოდ არიან გავრცელებული ტყეებში, ღრმა ხეობებსა და ჭაობებში. ლეპტოსპორანგიუმიანი გვიმრების დიდი უმრავლესობა ტოლსპორიანი მცენარეებია, მაგრამ მათ შორის განსხვავებულ სპორიანებიც მოიპოვება. ლეპტოსპორანგიუმიანი გვიმრები იყოფა 3 რიგად: ლათ. Filicales ლათ. Marsiliales ლათ. Salviniales რიგი Filicales წარმოდგენილია ტოლპორიანი ხმელეთის, ხოლო რიგები Marsiliales და Salviniales — განსხვავებული წყლისა და ჭაობის მცენარეებით. ქვეკლასის Leptofilices-ს წარმომადგენელთა სპორანგიუმი წარმოიშობა ფოთლის ერთი ზედაპირული უკდრედისაგან და ერთშრიანი კედელი აქვს. ლეპტოსპორანგიუმიანი გვიმრების უმრავლესობა მცენარეთა ახალგაზრდა ჯგუფია. ისინი წარმოშობილი არიან პირველადი გვიმრებისაგან (Primofilices). კომარნიცკი ნ. ა., კუდრიაშოვი ლ. ვ., ურანოვი ა. ა., მცენარეთა სისტემატიკა, თბ., 1973