laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
მალალებისმაღალი

მალალებისმაღალი — მწვერვალი საქართველოსა და რუსეთის საზღვარზე. ადმინისტრაციულად მოქცეულია მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტსა და ჩეჩნეთ-ინგუშეთის საზღვარზე. მდებარეობს თუშეთ-ხევსურეთის კავკასიონის ჩრდილო გვერდითი ხევსურეთის ქედის ჩრდილო დაბოლოებაზე, მდინარე არღუნის მარცხენა შენაკადის — მეშიხის სათავესთან. სიმაღლე ზღვის დონიდან 4007 მ. მალალებისმაღალი აგებულია ქვედაიურული თიხაფიქლებით. აქვს მცირე მყინვარები. დამახასიათებელია სუბალპური, ალპური და გლაციალურ-ნივალური ლანდშაფტი. მარუაშვილი ლ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 383.
მალარიის კოღო

მალარიის კოღო, ანოფელესი (ლათ. Anopheles) — მწერების გვარი ორფრთიანთა რიგისა. მალარიის გამომწვევი პარაზიტების — პლაზმოდიუმების გადამტანია. დედალ მალარიის კოღოს აქვს მჩხვლეტავ-მწუწნავი ტიპის პირის აპარატი, მამალს — მხოლოდ მწუწნავი, ამიტომ სისხლის ამოწოვა მხოლოდ დედალ კოღოს შეუძლია, მამალი კი უმთავრესად მცენარეული წვენით იკვებება. დედალი კოღო თავს ესხმის ადამიანს და კბენის დროს პლაზმოდიუმები ავადმყოფიდან ჯანსაღზე გადააქვს. მალარიის კოღო წყალში დებს კვერცხებს. გამოჩეკილი მატლი რამდენიმეჯერ იცვლის კანს და წყალშივე ჭუპრდება. ზრდასრულ ფაზას დიაპაუზა ახასიათებს. მალარიის კოღოები ევრითერმული მწერებია, მათი მატლები ვითარდება ტემპერატურია ფართო მერყეობის პირობებში. მსოფლიოში ცნობილია მალარიის კოღოს 300-მდე სახეობა, საქართველოში გვხვდება 5 სახეობა. მათ შორის Anopheles maculipennis და Anopheles cuperpistus წარსულში პლაზმოდიუმის მთავარ გადამტანებად ითვლებოდნენ. საქართველოში უფრო გავრცელებულია ჩვეულებრივი მალარიის კოღო (Anopheles maculipennis), რომელიც ისეთ ადგილებში გვხვდება, სადაც მისთვის ხელსაყრელი პირობებია დროებითი ან მუდმივი წყალსატევების სახით. მალარიის კოღოს საწინააღმდეგო ღონისძიებებია დამდგარი წყლის, ჭაოებების ამოშრობა, ათვისება და სხვა ჰიდროტექნიკური ღონისძიოებების ჩატარება. ამ მხრივ კლასიკური მაგალითია კოლხეთის დაბლობის დიდი ნაწილის ამოშრობა და ათვისება. მალარიის კოღოს მატლების გასანადგირებლად გამოიყენეს აგრეთვე თევზი გამბუზია. კალანდაძე ლ., კამალოვი ნ., სამედიცინო პარაზიტოლოგია, თბ., 1960; აბაშიძე ე., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 384.
მალასა

მალასა — ლაზთა (ეგრისის) მეფე II საუკუნის 30-იანი წლებისთვის, იხსენიება კაპადოკიის რომაელი ლეგატის ფლავიუს არიანეს პატაკში იმპერატორ ადრიანესადმი – ეს აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთის რომაული გარნიზონების ინსპექციის ანგარიშია. მალასა ტახტზე ადრიანეს დაუმტკიცებია. ლაზთა მეფე რომაელთა მეგობარი და მოკავშირე ყოფილა. გ. მელიქიშვილი, საქართველო ახ. წ. I–III სს, სინ, ტ. I, თბ., 1970. საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტ. 1, თბ., 1970; ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 384. მარიამ ლორთქიფანიძე, როინ მეტრეველი (2007). საქართველოს მეფეები. საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა, წიგნსაცავის განყოფილება, K 281.358/3, თბილისი: გამომცემლობა „ნეკერი“, გვ. 12.
მალი (მრავალმნიშვნელოვანი)

მალი შეიძლება აღნიშნავდეს: მალი — მალის რესპუბლიკა; მალი — კუნძული ატლანტის ოკეანეში; მალი — სოფელი აზერბაიჯანში, გოქჩაის რაიონში; მალი — ქონება.
ყვარყვარე I

ყვარყვარე I ჯაყელი — სამცხე-საათაბაგოს ათაბაგი 1334-1361. მამის სარგის II-ის გარდაცვალების (1334) შემდეგ ყვარყვარე I ათაბაგად დასვა საქართველოს მეფემ გიორგი V ბრწყინვალემ. ამ აქტით სამცხე-საათაბაგო, რომელიც პოლიტიკურად 1266-იდან გამოყოფილი იყო საქართველოს სამეფოსთან და უშუალოდ ემორჩილებოდა ილხანების მონღოლთა სახელმწიფოს, კვლავ საქართველოს შეუერთდა და საქართველოს სახელმწიფოს პოლიტიკური ერთიანობა აღდგა. გუჩუა ვ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 638.
ყვარყვარე II

ყვარყვარე II ჯაყელი (დ. 1416 – გ. 1498) — სამცხის ათაბაგი (1451-1498), ივანე II-ის ძე. იბრძოდა ცენტრალური ხელისუფლების წინააღმდეგ. სცადა ჩამოეშორებინა მესხეთის ეკლესია საქართველოს საკათოლიკოსოსაგან, მაგრამ ვერ შეძლო. ყვარყვარე II დამოუკიდებლად ამყარებდა ურთიერთობას უცხო ქვეყნებთან. XV საუკუნის 50-იან წლების ბოლოს სხვა ქართველ მეფე-მთავრებთან ერთად აქტიურად იღვწოდა თურქმანთა წინააღმდეგ კოალიციური ლაშქრობის მოსაწყობად. ამ ცდის ჩაშლის შემდეგ საქართველოში შინაფეოდალური ომები გაჩაღდა. 1465 წელს ყვარყვარე II თავს დაესხა მთავრის დასამორჩილებლად თავფარავანზე დაბანაკებულ საქართველოს მეფე გიორგი VIII-ს და დაატყვევა. ამ ბრძოლას მოჰყვა ბაგრატ VI-ის გამეფება ქართლ-იმერეთში და გიორგი VIII-ისა კახეთში. 1479 წელს ყვარყვარე II წარმატებით შეებრძოლა შემოჭრილ თურქმანებს, 1491 წელს კი საპასუხო შეტევაზე გადავიდა, ქ. არზრუმი აიღო და მოხარკედ გაიხადა. მეუღლესთან ერთად დაკრძალულია ვარძიის ანანაურის ეკლესიის ჩრდილოეთის კედლის ნიშაში მოწყობილ საძვალეში. ლომსაძე შ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 638.
Home by the Sea

Home by the Sea — ინგლისური პროგრესული როკ-ჯგუფ ჯენესისის ორი ნაწილისგან შემდგარი სიმღერა. იგი შეტანილია ალბომში Genesis, რომელიც გამოვიდა 1983 წელს. სიმღერა არის ქურდზე, რომელიც იპარება სახლში, მაგრამ აღმოაჩენს რომ სახლი სავსეა მოჩვენებებით. ფილმის The Way We Walk – Live in Concert დამატებით ინტერვიუში ტონი ბენქსი ამბობს: „ქურდი იპარება სახლში, მაგრამ მოჩვენებები იჭერენ მას და მთელი დარჩენილი ცხოვრების მანძილზე აიძულებენ, ისმინოს მათი ისტორიები“. კომპოზიცია დაიწერა ჯგუფის ისტორიის იმ პერიოდში, როდესაც მას უკვე თითქმის დავიწყებული ჰქონდა პროგრესული როკი და გადადიოდა მსუბუქ მუსიკაზე. მიუხედავად ამისა, კომპოზიცია სტილისტურად ახლოს არის პროგრესული როკის კომპოზიციებთან - იგი ორნაწილიანია და მეორე ნაწილი, Second Home by the Sea შედგება იმპროვიზაციისაგან. სიმღერა სრულდებოდა ჯგუფის ყველა საკონცერტო ტურნეზე და შეტანილია ყველა ვიდეოფილმში კონცერტების ჩანაწერებით. რამდენიმე ქვეყანაში გამოიცა ამ სიმღერის სინგლი და ნაჩვენები იყო მუსიკალური ვიდეო, რომელშიც ჯგუფი ასრულებდა კომპოზიციას (თუმცა კლიპში ჟღერს სტუდიური ვარიანტი). ერთ-ერთ ინტერვიუში ფილ კოლინზი თავად ადასტურებს, რომ სიმღერა კარგი მაგალითია იმისა, თუ როგორ იწერებოდა სიმღერები ხოლმე, ერთად მუშაობის გარეშე. თავდაპირველად გამოყენებული იყო ელექტრონული დრამ-მანქანა, სტუდიაში ემატებოდა კლავიშები, ვოკალი ან გიტარა, საბოლოოდ კი სიმღერა დასრულებული იყო. კოლინზმა აგრეთვე შეასრულა ამ სიმღერის აკუსტიკური ვერსია - ეს მოხდა გადაცემაში VH1 Storytellers, 1998 წელს. Home By The Sea Second Home By The Sea Illegal Alien Home by the Sea საიტზე Discogs ↑ Tony Banks interview, The Way We Walk – Live in Concert DVD (2001) ↑ Interview with Phil Collins დაარქივებული 2008-08-01 საიტზე Wayback Machine. (from Hitmen, 1986 Part Two. Retrieved 2007-12-15.)
მალკოლმია

მალკოლმია (ლათ. Malcolmia) — მცენარეთა გვარი კომბოსტოსებრთა ოჯახისა, ერთწლოვანი, ზოგჯერ მრავალწლოვანი ბალახია. აქვს ვარდისფერი, იისფერი, იშვიათად თეთრი ყვავილები. ნაყოფი ჭოტია. ევრაზიის ზომიერ სარტყელსა და ჩრდილოეთ აფრიკაში გავრცელებულია მალკოლმიის 30-მდე სახეობა, ყოფილ სსრკ-ში — 17, საქართველოში — 2. იზრდება მშრალ, ქვიან ფერდობებზე. ზოგი სახეობა (ლათ. Malcolmia africana, Malcolmia turkestanica და სხვა) საქონლის საკვებია. მალკოლმიას თანამედროვე სახელწოდებაა სტრიგოზელა (ლათ. Strigosella). ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 390.
მალულჭამიასებრნი

მალულჭამიასებრნი (ლათ. Cryptophagidae) — მცირე ზომის ხოჭოების ოჯახი. მათი სხეულის სიგრძე 1-5 მმ აღწევს. ჩვეულებრივ ყვითელი ან მურაა. ბინადრობენ ლპობად მცენარეულ ნარჩენებში, ქერქის ქვეშ და ა. შ. ცნობილია მალულჭამიასებრთა 2500-მდე სახეობა; ყოფილ სსრკ-ში — 200-მდე. საწყობებსა და სარდაფებში ზოგჯერ დიდი რაოდენობით გვხვდება Cryptophagus aculangulus, რომელიც იკვებება საკვებ პროდუქტებზე, ორგანულ ნარჩენებსა და მკვდარ მერქანზე მოსახლე სოკოებით. მოგრძო ციცქნა (Atomaria linearus) აზიანებს ჭარხლისა და ბოლოკის აღმონაცენსა და ფესვებს. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 392.
მამადავითობა

მამადავითობა — დავით გარეჯელის სახელობის დღესასწაული, რომელიც იმართება ამაღლების პირველ ხუთშაბათს, თბილისში, მთაწმინდაზე. დავით გარეჯელს დაუარსებია ქრისტიანული სამლოცველო, რომელიც დღესაც მამა დავითის ეკლესიის სახელითაა ცნობილი. მამა დავითის თბილისში მოღვაწეობის ხანა მრავალ ლეგენდაშია ასახული, სადაც შემორჩენილია ცნობები „ქაშვეთის“ დაარსებაზე, დავითის ცხარე შეტაკებებზე სპარსელ მოგვებთან, რომლებიც ცეცხლთაყვანიცემის დანერგვას ცდილობდნენ. დავითის მოღვაწეობას დიდი შთაბეჭდილება მოუხდენია თანამედროვეებსა და შემდგომ თაობებზე, ეკლესიამ იგი წმინდანად შერაცხა, ასევე შეიქმნა მისი ხალხური კულტიც, რომელმაც ბევრი რამ შეითვისა არქაული ხალხური წარმოდგენებიდან. ხალხური წარმოდგენების თანახმად, დავითი მინდვრის „ყარაული და წმინდა ელიას ძმაა“ (წითელი წყარო). დღესასწაულზე მას სწორედ მინდვრის დაცვას ევედრებიან. მთაწმინდის მამადავითობაში ნათლად შეიმჩნევა ნაყოფიერების კულტისა და სქესთა ურთიერთობის ამსახველი აქცენტები. აქ თავს იყრიდნენ მლოცველები თბილისიდან და აღმოსავლეთ საქართველოს სხვადასხვა კუთხიდან, მლოცველები ღამეს ათევდნენ, იმართებოდა პურობა, ლხინი. სწირავდნენ საკლავს, ეკლესიაში აკურთხებინებდნენ ყვავილებსა და მწვანე ბალახს და შემდგომ ნაკურთხი მწვანით ამკობდნენ რიტუალურ სუფრას. რიტუალის ბუნება, მისი გამართვის დრო მიგვანიშნებს, რომ მამადავითობა იმ წინაქრისტიანული საგაზაფხულო დღესასწაულის მემკვიდრე ყოფილა, სადაც თაყვანისცემოდა ბუნების აღორძინებისა და ხორციელი სიყვარულის მფარველი ღვთაება. მოგვიანებით ეს წარმოდგენები წმინდა მამა დავითს დაუკავშირდა და ძველი წინაწრისტიანული ღვთაების ადგილი დაიჭირა. ამიტომ არის, რომ მას თაყვანს სცემენ არა როგორც მხოლოდ ქრისტიანულ წმინდანს, არამედ, როგორც ხატს. ქრისტიანული მოღვაწეების ასეთი გაღმერთება ჩვეულებრივი მოვლენა იყო ძველ საქართველოში. სურგულაძე ირ., ქსე, ტ. 6, გვ. 393, თბ., 1983
კავკასიის ალბანეთი

ალბანეთი (ძვ. ბერძნ. Αλβανεια, ქვეყნის სახელი მშობლიურ ენაზე უცნობია) — იყო უძველესი სახელმწიფო სამხრეთ კავკასიაში, ამჟამინდელი აზერბაიჯანისა და დაღესტნის ტერიტორიაზე. სიტყვა ალბანეთი ლათინურად (ლათ. Albania) ნიშნავს „მთიან მიწას“. ალბანელები იყვნენ კავკასიური წარმოშობის ტომები და ლაპარაკობდნენ ალბანურ ენაზე, რომელიც მიეკუთვნება ლეზგიური ენების ოჯახს. კავკასიის ალბანეთის დედაქალაქები სხვადასხვა დროს იყო ქალაქები კაბალა და ბარდა. თეიმურაზ ბატონიშვილი ალბანეთის სახელწოდებას ალს-ცეცხლს უკავშირებს: ვ.ა. შნირელმანი. ალბანური მითი. ქრისტიანობის ისტორია კავკასიის ალბანეთში. დაარქივებული 2009-11-05 საიტზე Wayback Machine. ↑ Robert H. Hewsen. «Ethno-History and the Armenian Influence upon the Caucasian Albanians, „ in: Samuelian, Thomas J. (Hg.), Classical Armenian Culture. Influences and Creativity, Chicago: 1982, 27-40.
ძრავას ზეთი

ძრავას ზეთი, მოტორის ზეთი – შიგაწვის ძრავების შესაზეთად განკუთვნილი ზეთი. პრაკტიკულად ყველა ძრავას ზეთი ნავთობის გადამუშავების პროდუქტია და მხოლოდ ზოგიერთი ხარისხის საავიაციო ზეთს იღებენ სინთეზურად. ყველა ძრავას ზეთი (გარდა ზოგიერთი საავიაციო ზეთისა) შეიცავს მისართების კომპლექსს, რომელიც აუმჯობესებს მათ საექსპლუატაციო თვისებებს (რეცხვითს, ცვეთასაწინაღოს, ანტიკოროზიულსა და სხვა). ძრავას ზეთი არის სამი კლასის — ავტომობილის, დიზელის და საავიაციო. პირველ ორ კლასში შედის ავტოსატრაქტორო, თბომავლისა და გემის ძრავას ზეთები, რომლებიც სიბლანტის მიხედვით (100 °C-ზე) იყოფა 11 ჯგუფად, ხოლო საექსპლუატაციო თვისებების მიხედვით — 9 ჯგუფად. საავიაციო ზეთი 20 სხვადასხვა სახისაა. ძრავას ზეთების კლასიფიკაცია დაარქივებული 2013-09-28 საიტზე Wayback Machine. , (რუსული) ГОСТ 8581-78. ძრავას ზეთები ტრაქტორის დიზელებისთვის დაარქივებული 2009-11-16 საიტზე Wayback Machine. , (რუსული) ACEA ევროპული ზეთების კლასიფიკაცია, (ინგლისური) Table of SAE and ISO viscosity gradings დაარქივებული 2019-03-10 საიტზე Wayback Machine. , (ინგლისური) A PDF table of motor oil technical specifications დაარქივებული 2016-03-05 საიტზე Wayback Machine. , (ინგლისური)
მამამძუძეობა

მამამძუძეობა (მამამძუძე — გამზრდელი) — სხვის ოჯახში შვილის გასაზრდელად გაბარების ჩვეულება. გავრცელებული იყო მსოფლიოს მრავალ ხალხში: ძველ კელტებში, არაბებში, კავკასიაში და სხვაგან. ვარაუდობენ, რომ მამამძუძეობის ინსტიტუტი შემონახული იყო პატრიარქალური გვარიდან ფეოდალური საზოგადოების ჩათვლით, სადაც ის კლასობრივ ხასიათს ატარებდა — წარჩინებულთა ოჯახები ჩვილ ვაჟებს აღსაზრდელად თავიანთ ვასალებსა და მსახურებს აბარებდნენ. ჩრდილოეთ კავკასიაში მამამძუძეობის ტრადიცია შემონახული იყო ათალიკობის სახელწოდებით. გავრცელებული იყო ყაბარდოელებში, ჩერქეზებსა და ოსებში. 7-8 წლამდე ბავშვს ზრდიდა ათალიკოს ცოლი — ძიძა-გამზრდელი (ამ მნიშვნელობით „დაბადების“ ქართულ თარგმანში მოხსენებულია დედამძუძე), შემდეგ კი მის აღზრდაზე თვითონ მამამძუძე ზრუნავდა: ასწავლიდა ცხენზე ჯდომას, ჯირითს, იარაღის ხმარებას, თავაზიან სიტყვა-პასუხს, აჩვევდა მამაცობას და ა. შ. დაჭაბუკებულ აღსაზრდელს მამამძუძე ასაჩუქრებდა და საზეიმო ვითარებაში აბრუნებდა მამის სახლში, სადაც ამ შემთხვევის გამო წვეულება იმართებოდა. მამამძუძეობა ძველ საქართველოშიც ყოფილა გავრცელებული. იხსენიება V საუკუნის ქართულ ისტორიის წყაროებში („შუშანიკის წამება“). ჯუანშერის სიტყვით, ვახტანგ გორგასლის დროს „წესი იყო, რომ შვილნი მთავართანი წარჩინებულთა სახლსა აღზარდიან“. ფეოდალური ურთიერთობის დაშლის შემდეგ მამამძუძეობა არსებითად მოიშალა, ვაჟიშვილის სხვის ოჯახში გაძიძავების ძველი ტრადიცია ზოგან გლეხობაში, განსაკუთრებით დასავლეთ საქართველოს მთიანეთში, მაინც შემორჩა; დადასტურებულია ზემო რაჭაში „სხვისიშვილობა“, რომელიც ხელოვნური ნათესაობის თავისებურ ფორმასთან, „კერძმოკეთეობასთან“ იყო დაკავშირებული. ამ ჩვეულების თანახმად, რაჭველი გლეხი ჩვილ ვაჟიშვილს აღსაზრდელად გააძიძავებდა ჩრდილო კავკასიის მეგობრის — კერძის ოჯახში. აღსაზრდელსა და აღმზრდელის ოჯახთა წევრებს შორის ამ ნიადაგზე მყარდებოდა ე. წ. ძუძუთი ნათესაობა, რაც მათ შორის საქორწილო ურთიერთობას კრძალავდა. ჯავახიშვილი ივ., ქართული სამართლის ისტორია, წგნ. 1, ტფ., 1928; Косвен М. О., Аталычество, «Советская этнография», 1935, № 2; ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 394.
ატომური ნომერი

ატომური ნომერი (Z) — ქიმიური ელემენტის რიგითი ნომერი დ. მენდელეევის ელემენტთა პერიოდულ სისტემაში. ატომური ნომერი უდრის ატომის ბირთვში პროტონების რაოდენობას. იგი ჩვეულებრივად აღინიშნება Z ასოთი. ბირთვის მუზტი Ze-ს ტოლია, სადაც e — დადებითი ელემენტარული ელექტრონული მუხტია, რომელიც ელექტრონის მუხტის აბსოლუტური მნიშვნელობის ტოლია. სქემატურად ატომი შეიძლება მიახლოებით წარმოვიდგინოთ, როგორც პროტონებისა (p+) და ნეიტრონების (n) მჭიდრო გროვა (ბირთვი), რომლის ირგვლივაც მოძრაობს ელექტრონები (e-). ატომის ელექტრული მუხტი ნულია, რამეთუ მასში ელექტრონთა რაოდენობაც უდრის მისსავე ატომური ნომერს (Z) (+e მუხტის მქონე Z პროტონი და -e მუხტის მქონე Z ელექტრონი აბათილებენ ერთმანეთის მუხტს და ჯამში გავძლევენ 0 კულონს). თავდაპირველად, ეს ნომერი განსაზღვრავდა ქიმიური ელემენტის ადგილს მენდელეევის ელემენტთა პერიოდულობის ცხრილში. როდესაც დიმიტრი მენდელეევმა იმ დროისთვის ცნობილი ქიმიური ელემენტები დააჯგუფა მათი თვისებების მიხედვით, შენიშნა რომ ატომური მასის ზრდის მიხედვით დალაგებას არალოგიკურ შედეგებამდე მივყავდით: მაგალითად, იოდსა და ტელურს მათი ატომური მასიდან გამომდინარე შებრუნებით უნდა დაეკავებინათ ადგილები. შეუსაბამოებებმა, ქიმიური თვისებების მიხედვით განდასებაში რომელიც განსაზღვრავდა ატომურ ნომერს და დაახლოებით შეესაბამებოდა ატომურ მასას, აჩვენეს რომ ატომური მასა გამოსახავს არა მხოლოდ მასას არამედ სხვა თვისებებსაც. ატომური მასის მიხედვით და ატომური ნომრის მიხედვით განდასებებს შორის გადახრები ახსნილ იქნა ჰენრი მოსლის შრომებში 1931 წელს, რომლებმაც აჩვენეს მკაცრი დამოკიდებულება ელემენტების რენტგენის სხივების დიფრაქციასა და მენდელეევის ელემენტთა პერიოდულობის ცხრილში მათ მდებარეობას შორის. შემდგომში ნაჩვენები იქნა, რომ ატომური ნომერი შეესაბამება ბირთვის მუხტს ანუ ბირთვში პროტონების რაოდენობას. ამგვარად, ელემენტის თვისებებს განსაზღვრავს ბირთვის მუხტი და არა მასა. ატომური ნომერი გარკვეულ კავშირშია ატომურ მასასთან, მაგრამ მათ შორის მაინც არის სხვაობა. ეს კავშირი გამოწვეულია იმით რომ, ერთი მხრივ, ატომური მასა დამოკიდებულია ბირთვში ნეიტრონებისა და პროტონების რაოდენობაზე, ხოლო, მეორე მხრივ კი, ატომური ნომერი განისაზღვრება ბირთვში პროტონების რაოდენობით. ატომური მასა ხშირად მოიხსენება ელემენტის სახელის მერე, მაგ.: ხშირია საუბარი ნახშირბად–14–ზე (რომელიც გამოიყენება არქეოლოგიაში ორგანული წარმოშობის ნივთების დასათარიღებლად), ამით ხაზი ესმება მის განსხვავებას ნახშირბად–12–ისაგან (ნახშირბადის ბუნებაში ყველაზე უფრო გავრცელებული იზოტოპი). ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ., 1975. — გვ. 679.
მამასახლისი

მამასახლისი — სახლის, გვარის ან თემის მეთაური. პირველყოფილ-თემური წყობილების პერიოდში მამასახლისი გვარის უხუცესი იყო. გვაროვნული წყობილების ელემენტები, მისი გადმონაშთები მამასახლისობის ინსტიტუტმა გვიანდელ ფეოდალურ პერიოდშიც შეინარჩუნა. კავკასიაში მიფის ინსტიტუტის შექმნამდე ქვეყანას მართავდნენ მამასახლისები. ასე მაგალითად ცნობილია მცხეთის მამასახლისები, რომელთაგან სამარა მამასახლისი იყო უკანასკნელი ამათგან. კავკასიაში მამასახლისის ინსტიტუტის დამაარსებლად ითვლებიან კავკასიელ ხალხთა ეთნარქები — თარგამოსის შვილები. სოფლის მამასახლისი უმრავლეს შემთხვევაში გლეხთა წრეს ეკუთვნოდა. იგი იყო ადმინისტრაციული ფუნქციების მქონე დაბალი მოხელე, რომელსაც ევალებოდა ეცნობებინა სოფლისათვის ცენტრალური ორგანოების ბრძანება-განკარგულებანი, გაერჩია სისხლისა და სამოქალაქო სამართლის წვრილი საქმეები, დახმარებოდა სათანადო მოხელეებს გადასახადების გაწერა-აკრეფაში და სხვა. გლეხები მამასახლისის სასარგებლოდ გადასახადს იხდიდნენ, თვით მამასახლისი კი გადასახადებისაგან განთავისუფლებული იყო. ვახტანგ VI-ის დასტურლამალის მიხედვით, სახასო მამულებში მამასახლისს მეფე ნიშნავდა. თავიანთი მამასახლისები ჰყავდათ აგრეთვე მსხვილ ფეოდალებს. ქალაქის მამასახლისს მოურავთან, მელიქსა და ნაცვალთან ერთად ბაზრის, ვაჭრობის საქმეები ექვემდებარებოდა. იგი ახორციელებდა ადმინისტრაციულ ფუნქციებს ქალაქის მოსახლეობის მიმართ, მონაწილეობდა სასამართლო საქმეების გარჩევაში სხვა. თბილისის მამასახლისისა და მელიქის სახელოები XVIII საუკუნეში ერთი პირის ხელში გაერთიანდა. მამასახლისი ერქვა აგრეთვე სამონასტრო ძმობის უფროსს, წინამძღვარს. სასულიერო დაწესებულებათა მამასახლისებს, გარდა სარწმუნოებრივი საკითხებისა, ყოველგვარი ადმინისტრაციული და სამეურბეო ხასიათის საქმეებიც ეხებოდა. რუსეთის მმართველობის პერიოდში რევოლუციამდელ საქართველოში მამასახლისი, რუსული „სტაროსტის“ კვალად, არჩევითი მოხელე იყო სოფლად და ასრულებდა ადმინისტრაციულ-პოლიციურ მოვალეობებს. მამასახლისი ეწოდება აგრეთვე არჩეულ ან დანიშნულ პირს, რომელიც ხელმძღვანელობდა რომელიმე მცირე კოლექტივის საქმეებს (მაგ., კლასის მამასახლისი, ჯგუფის მამასახლისი). სურგულაძე ი., მამასახლისობის ინსტიტუტის შესახებ, „მაცნე ფილოსოფიის ფსიქოლოგიის, ეკონომიკისა და სამართლის სერია“, 1972, № 4; მისივე, საქართველოს სახელმწიფოსა და სამართლის ისტორიისათვის, ტ. 1, თბ., 1952; შანიძე ა., მამასახლისი XI საუკუნის საქართველოში, „მაცნე. ენისა და ლიტერატურის სერია“, 1971, № 1; ჯავახიშვილი ივ., ქართული სამართლის ისტორია, წგნ., 1, ტფ., 1928; წგნ. 2, ნაკვ. 1, ტფ., 1928; სურგულაძე ი., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 394.
ყვარყვარე III

ყვარყვარე III ჯაყელი (გ. 1535) — სამცხე-საათაბაგოს ათაბაგი 1518-1535, ქაიხოსრო I-ის ძე. ათაბაგ მზეჭაბუკის გარდაცვალების შემდეგ ერთმანეთს შეეცილდნენ ტახტს მზეჭაბუკის ძმა მანუჩარ და ძმისშვილი ყვარყვარე III. თავდაპირველად მანუჩარის მომხრე თავადებმა ყვარყვარე III დაამარცხეს, მაგრამ ირანის შაჰის დახმარებით ათაბაგობა ყვარყვარე III-მ ჩაიგდო. საათაბაგო სპარსეთის ვასალი გახდა. მალე ყვარყვარე III შაჰ ისმაილ I-ის მეთაურობით შედგენილ ანტიოსმალურ კოალიციას შეუერთდა. თურქები დიდ ზიანს აყენებდნენ ქვეყნის და განსაკუთრებით მის სამხრეთ-დასავლეთ რეგიონს. 1535 იმერეთის მეფემ ბაგრატ III-მ სამცხე-საათაბაგოში ამ ბრძოლის შედეგად საათაბაგო გააუქმა, სამცხე-საათაბაგოს უდიდესი ნაწილი იმერეთს შეუერთდა, ხოლო ჯავახეთი — ქართლის სამეფოს. ლომსაძე შ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 638.
მამბა

მამბა (ლათ. Dendroaspis) — შხამიანი გველების გვარი ასპიტისებრთა ოჯახისა. გვარში 4 (სხვა მონაცემებით 5) სახეობაა; გავრცელებულია აფრიკაში, საჰარის სამხრეთით. მათი სხეულის სიგრძე 2-4 მ. აღწევს, შეფერილია მწვანედ (არსებობს შავი მამბაც Dendroaspis polylepis). ბინადრობენ ხეებზე, გვხვდება ბუჩქებსა და მიწაზე. მრავლდებიან კვერცხით, იკვებებიან ფრინველებით, ხვლიკებით, მღრღნელებით. ქვედა ყბაზე წინა 2 კბილი ეხმარება მსხვერპლის ჰაერშივე დაჭერაში. აქვთ მეტად ძლიერი შხამი, რომელიც წვრილ ცხოველებს რამდენიმე წამში კლავს, ადამიანს კი — ნახევარ საათში. ცნობილია ადამიანთა მსხვერპლის მრავალი შემთხვევა. მუსხელიშვილი თ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 395.
გიუსტავ კურბე

ჟან დეზირე გიუსტავ კურბე (ფრანგ. Gustave Courbet; დ. 10 ივნისი, 1819, ორნანი — გ. 31 დეკემბერი, 1877) — ფრანგი პეიზაჟისტი, ჟანრისტი და პორტრეტისტი. ფერწერაში რომანტიზმის მიმდინარეობის ერთ-ერთი დამსრულებელი და რეალიზმის დამფუძნებელი. ხელოვნებისადმი მიდრეკილებამ კურბე 1839 წელს პარიზში მიიყვანა, სადაც ის მრავალ სახელოსნოში მუშაობდა, ყველაზე მეტად კი შტეიბენთან, გესკთან და ანჯერსკთან. პირველივე ნამუშევრებიდან, გამოფენილი პარიზის სალონში 1844 წელს („დაჭრილი“), საკუთარ თავს უკიდურეს რეალისტად წარმოადგენს, რაც შემდეგში კიდევ უფრო მკვეთრად გამოიხატა. მისი მტკიცებით ხელოვნების მიზანი შიშველი სინამდვილისა და ცხოვრებისეული პროზის ასახვა იყო, ყოველგვარი შელამაზების გარეშე. ავტოპორტრეტი შავი ძაღლით, 1842 მამაკაცი ყალიონით ავტოპორტრეტი, 1848-49 ირმის მოკვლა, 1867 ჰამაკი, 1844 ზელი კურბე, 1847 შარლ ბოდლერის პორტრეტი, 1848-1849 ქვების მტვრევლები, 1849 რრნასთან სადილის შემდეგ, 1849 ფლაგელი ფერმერები, ბაზიდან დაბრუნებისას, 1850 აფრედ ბრუიას პორტრეტი, 1854 გამარჯობა ბატონო კურბე, 1854 კლდე ათი საათისთვის (ორნანსთან), 1855 პონტ ამბროქსი ლანგედოკში, 1857 ლუი გემარი(1822–1880) როგორც ეშმაკი-რობერტი-ში, 1857 ქალი თეთრი წინდებით, 1861 ქალი ცრუობს, 1862 ცხაური, 1862 კონტესა კაროლის პორტრეტი 1865 პროუდჰრონი და მისი ბავშვები, 1865 ზღვის სანაპირო ნორმანდიაში, 1867 მო­ბა­ნა­ვე, 1868 ტალღა, 1870 კლდეები ეტრეტატთან შტორმის შემდეგ, 1870 პოლ ვერლენი, c. 1871 მდინარე ჟურას მთებში (ტორენტი), 1872-3 მთიანი ლანდშაფტი ოთხი ხით ორნანსში, 1873 Savatier, Thierry, El origen del mundo. Historia de un cuadro de Gustave Courbet. Ediciones TREA (Gijón, 2009) ISBN 978-84-9704-471-4 Bond, Anthony, "Embodying the Real", Body. The Art Gallery of New South Wales (1997). Faunce, Sara, "Feminist In spite of Himself", Body. The Art Gallery of New South Wales (1997). ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე: გიუსტავ კურბე Gallery of paintings by Gustave Courbet დაარქივებული 2020-12-01 საიტზე Wayback Machine. Berman, Avis "Larger than Life" Smithsonian magazine, April 2008 დაარქივებული 2009-07-02 საიტზე Wayback Machine. Courbet images and biography at CGFA დაარქივებული 2009-04-29 საიტზე Wayback Machine. Humanities Web on Courbet დაარქივებული 2009-02-07 საიტზე Wayback Machine. Art Renewal Center; biography and images
მიხეილ ჭაბაშვილი

მიხეილ ნიკოლოზის ძე ჭაბაშვილი (დ. 14 ოქტომბერი, 1916, თბილისი — გ. 1996) — ქართველი ენათმეცნიერი, ლექსიკოლოგი, ფილოლოგიის მეცნიერებათა კანდიდატი (1950), უფროსი მეცნიერ თანამშრომელი (1960), საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის პრეზიდიუმთან არსებული ქართული ენის განმარტებითი ლექსიკონის კომისიის სწავლული მდივანი (1958–1965); საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ენათმეცნიერების ინსტიტუტის ლექსიკოლოგიის განყოფილების გამგე (1965–1985), საქართველოს მინისტრთა საბჭოსთან არსებული თანამედროვე ქართული სალიტერატურო ენის ნორმათა დამდგენი მუდმივი სახელმწიფო კომისიის წევრი (1982–1996), ქართული საბჭოთა ენციკლოპედიის უფროსი სამეცნიერო რედაქტორი (1971–1987), სატრანსკრიფციო ჯგუფის ხელმძღვანელი (1982-1996); ქართული ენის განმარტებითი ლექსიკონის (ერთტომეულის, 1986) რედაქტორი (მთავარი რედაქტორი არნოლდ ჩიქობავა). დიდი სამამულო ომის (1941–1945) მონაწილე. 1941 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფილოლოგიის ფაკულტეტი. ჭაბაშვილი ძირითადად მუშაობდა ლექსიკოგრაფიაში, აგრეთვე ქართული სალიტერატურო ენის ლექსიკის ნორმალიზაციის საკითხებზე. მონაწილეობდა სხვადასხვა დარგის სამეცნიერო ტერმინოლოგიის დამუშავებაში. შეადგინა უცხო სიტყვათა ლექსიკონი (I გამოცემა — 1964, II — 1973). ჭაბაშვილი მონაწილეობდა „ქართული ენის განმარტებითი ლექსიკონის“ (ტ. 1—8, 1950-1964) შედგენაში, რისთვისაც სხვებთან ერთად საქართველოს სსრ სახელმწიფო პრემია მიენიჭა (1971). დაჯილდოებულია სამამულო ომის II ხარისხის ორდენით. 1996 წელს გამოიცა ჭაბაშვილის მიერ 1991–1992 წლებში დაწერილი „მოგონებები“. 1971: საქართველოს სსრ სახელმწიფო პრემია სამამულო ომის II ხარისხის ორდენი კახაძე ო., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 374. მიხეილ ჭაბაშვილი — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
მამილარია

მამილარია (ლათ. Mammillaria) — სფერული ან მოკლეცილინდრული კაქტუსების გვარი. მათი ღერო დაფარულია მჭიდროდ მიჯრილი ბორცვებით, რომელთა წევრზე ჯგუფ-ჯგუფად სხედან მჩხვლეტი ბუსუსები და ეკლები. ყვავილები და გვერდითი ყლორტები ჩნდება ბორცვების უბეებში. ნაყოფი კენკრისებრია, მწიფდება მეორე წელს. გვარში 350-ზე მეტი სახეობაა. იზრდება მექსიკის, ვენესუელისა და კოლუმბიის მშრალ ადგილებში, გორაკებზე ან მთებში, ზღვის დონიდან 2800 მ-მდე. ზოგიერთი სახეობა ქმნის მოზრდილ ბალიშებს. ბევრი სახეობა დეკორატიულია, მოშენებულია ორანჟერეებსა და ოთახებში. ამრავლებენ თესლით და კალმით. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 397.
მამისონის უღელტეხილი

მამისონის უღელტეხილი (რუს. Мамисонский перевал) — უღელტეხილი საქართველოსა და რუსეთის (ჩრდილოეთი ოსეთი) საზღვარზე, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარის ონის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს კავკასიონის მთავარ წყალგამყოფ ქედზე, მდინარეების არდონისა (თერგის მარცხენა შენაკადი) და ჭანჭახის (რიონის მარცხენა შენაკადი) წყალგამყოფზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2819 მ. აგებულია პალეოზოური გრანიტოიდებით. კალთებზე სუბალპური და ალპური მდელოებია. მამისონის უღელტეხილზე გადის ოსეთის სამხედრო გზა. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 397.