შავფეხა ღორისსოკო

შავფეხა ღორისსოკო (ლათ. Tapinella atrotomentosus) — სოკოს სახეობა ტაპინელას გვარისა, რომლის გავრცელების არეალი მოიცავს ჩრდილოეთ და ცენტრალურ ამერიკას (კოსტა-რიკა), ევროპასა და აზიას. არასაჭმელ სოკოდაა მიჩნეული, მიუხედავად ამისა, მას საკვებად გამოიყენებენ აღმოსავლეთ ევროპაში. სოკო პირველად აღწერა გერმანელმა ბუნებისმეტყველმა ავგუსტ ბაჩმა 1783 წელს როგორც Agaricus atrotomentosus. სამეცნიერო სინონიმები Agaricus atrotomentosus Batsch (1783) Paxillus atrotomentosus (Batsch) Fr. (1833) Rhymovis atrotomentosa (Batsch) Rabenh. (1844) Sarcopaxillus atrotomentosus (Batsch) Zmitr. (2004) ქუდის დიამეტრი — 5-15 (30) სმ, ამოზნექილი, ნახევარსფეროსებრი, შემდგომში — ენისებრი ან ნიჩბისებრი, ცენტრში ჩაზნექილი, შემოკეცილი კუთხეებით, ხორციანი. ზედაპირი მშრალია, ხშირად ხავერდოვანი, ჟანგისფერ-ყავისფერი ან ჟანგმიწისფერ-მურა. ჰიმენოფორი — ფირფიტოვანი, ფირფიტები ხშირი, დაღმავალი. ახალგაზრდა სოკოებს კრემისფერიდან ღია-ჟანგმიწისფრამდე, ასაკთან ერთად მუქდება. ფეხის სიგრძე 2-7 (12,5) სმ, სიგანე — 1,5-3,5 (5) სმ, გვერდითი ან ექსცენტრული, ხშირად ჩაფლულია სუბსტრატში, ცილინდრულია ან ძირში გაგანიერებული, ხაოიან-ხავერდოვანი, მუქ-ყავისფერი ან თითქმის შავი. რბილობი მოთეთროდან ჟანგმიწისფრამდე, ჰაერზე მუქდება, განსაკუთრებული სუნის გარეშე, ზოგჯერ მომწარო გემოთი. სპორების ფხვნილი ყვითელი-მომურო ფერისაა. სპორები 3-5 (6)×3—4 (5) მკმ, კვერცხისებრ-ელიფსისებური. საპროტროფია. გავრცელებულია ჩრდილოეთ და ცენტრალურ ამერიკაში (კოსტა-რიკა), ევროპასა და აზიაში. იზრდება ჯირკებზე, გადანაჭრებზე და მათთან ახლოს, ერთეულებად ან ჯგუფებად, წიწვოვან და ფოთლოვან ტყეებში, განსაკუთრებით ფიჭვზე. სეზონი — ივლისი-ოქტომბერი. Lactarius turpis Paxillus involutus Paxillus obscuroporus Paxilus rubicundulus Paxillus vernalis Gomphidius glutinosus შავფეხა ღორისსოკო არასაჭმელ სოკოდაა მიჩნეული, მიუხედავად ამისა, მას მიირთმევენ აღმოსავლეთ ევროპაში. კვლევამ აჩვენა, რომ სოკოს ქიმიური შემადგენლობა და თავისუფალი ამინომჟავების დონე დიდად არ განსხვავდება ისეთი საჭმელი სოკოსაგან როგორიცაა მანჭკვალა (ლათ. Armillaria mellea). ლინუს ზეიტლმაირი აცხადებს, რომ ნორჩობაში შავფეხა ღორისსოკო საკვებად ვარგისია, ხოლო გადამწიფებულ ეგზემპლარებს აქვთ მწარე ან მელნის გემო და შეასაძლოა მომწავლაც კი გამოიწვიოს. მწარე გემოს გასანეიტრალებლად სათანადოდ უნდა მოიხარშოს, ნახარში კი გადაიღვაროს. თუმცა ზოგიერთ ადამიანს შესაძლებელია მისი გადამუშავება გაუჭირდეს. ევროპულ ლიტერატურაში შავფეხა ღორისსოკოსგან მოწამვლის ბევრი შემთხვევაა აღწერილი. ილუსტრაცია Гапиенко О. С., Шапорова Я. А. (2012). Флора Беларуси. Минск: Беларуская навука, გვ. 69. ISBN 978-985-08-1482-1.  Roody W.C. (2003). Mushrooms of West Virginia and the Central Appalachians. The University Press of Kentucky, გვ. 148. ISBN 0-8131-9039-8.  Bessette, A.; Bessette, A.R.; Fischer, D.W. (1997). Mushrooms of Northeastern North America. Syracuse University Press, გვ. 220. ISBN 0815603886.  შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე „შავფეხა ღორისსოკო“ ვიკისაწყობში. შავფეხა ღორისსოკო MycoBank-ზე (ინგლისური) ↑ Batsch AJGK. (1783). Elenchus Fungorum (la, de). Magdeburg, Halle: Apud Joannem Jacobum Gebauer, გვ. 89, plate 8:32. ციტირების თარიღი: 2021-01-10.  დაარქივებული 2017-10-18 საიტზე Wayback Machine. ↑ ნახუცრიშვილი ივ., საქართველოს სოკოები / რედ. და თანაავტ. არჩ. ღიბრაძე, თბ.: „ბუნება პრინტი“ და საქართველოს ბუნების შენარჩუნების ცენტრი, 2006. — გვ. 77, ISBN 99940-856-1-1. ↑ Gómez-Pignataro LD. (1992). „Los Basidiomicetes de Costa Rica: V. Paxillaceae Agaricales, Boletineae“ [Basidiomycetes from Costa Rica. V. Paxillaceae Agaricales, Boletineae]. Brenesia (ესპანური) (38): 105–13. ISSN 0304-3711. ↑ 4.0 4.1 (2011) The Book of Fungi. Chicago: University of Chicago Press, გვ. 304. ISBN 978-0-226-72117-0.  ↑ (1977) Fungi of Northern Europe 1: Larger Fungi (Excluding Gill-Fungi). Harmondsworth, UK: Penguin, გვ. 120–21. ISBN 0-14-063005-8.  ↑ Zhuk YT, Papilina VA. „Food value of the fungi Lactarius necator, Lactarius deliciosus and Paxillus atrotomentosus growing in western Siberia USSR“. Rastitel'nye Resursy (რუსული). 18 (2): 256–59. ISSN 0033-9946. ↑ Zeitlmayr L. (1976). Wild Mushrooms: An Illustrated Handbook. Hertfordshire, UK: Garden City Press, გვ. 75–76. ISBN 0-584-10324-7.  ↑ Haas H. (1969). The Young Specialist Looks at Fungi. Burke, გვ. 56. ISBN 0-222-79409-7.  ↑ Musselius SG, Ryk AA, Lebedev AG, Pakhomova GV, Golikov PP, Davydov BV, Donova LV, Zimina LN, Platonova GA, Selina IE, Skvortsova AV (2002). „K voprosu o toksichnosti gribov vida svinushka tonkaia i tolstaia“ [Toxicity of mushrooms Paxillus involutus and Paxillus atrotomentosus]. Anesteziologiia i Reanimatologiia (რუსული) (2): 20–35. PMID 12226995.