laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
ტარიბნის ტაფობის პირველი ნამოსახლარი

ტარიბნის ტაფობის პირველი ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს მშრალი ხევების მწარეწყლის, კოდისწყლის და მდინარე ოლეს შესართავთან თარიღდება II ათასწლეულის I ნახევრის ბოლო საუკუნეებით. 1977 წელს შეისწავლა არქეოლოგიური კვლევის ცენტრმა კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციამ ძეგლი თითქმის განადგურებული იყო მეცხოველეობის ზამთრის ფერმების მშენებლობის გამო. ნამოსახლარზე გამოვლინდა მოყვითალო ფერის კერამიკის მცირე ფრაგმენტები. მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 319.
ტახტიფერდას ნამოსახლარი

ტახტიფერდას ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფელ თავწყაროდან სამხრეთით, დაახლოებით 2 კილომეტრზე. ძეგლზე წარმოდგენილია სხვადასხვა პერიოდის კულტურული ფენები. უძველესი ფენა თარიღდება ძვ .წ. XVII საუკუნით. უახლოესი ძვ. წ. X–VII საუკუნეებით. ნამოსახლარი ბუნებრივი ბორცვია, რომლის ჩრდილოეთ ფერდობზე ხელოვნური ტერასაა შექმნილი. ნამოსახლარი აღმოაჩინეს 1989 წელს. ბორცვის თხემზე მცირე არქეოლოგიური გათხრები ჩაატარა არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის შირაქის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. 1989 წელს გაკეთდა 10 მეტრის კვადრატები და ორი სადაზვერვო თხრილი. 1990 წელს თხრილებზე განახლებული სამუშაოების დროს, მრავლად აღმოჩნდა თიხის სხვადასხვა ჭურჭლის ფრაგმენტები. ბრინჯაოს ბრტყელი ცული, მახათი და და სამეურნეო დანიშნულების ორმოები. იმავე დანიშნულების ორმოები გაითხარა 1991 წელსაც. 2002 წლიდან ძეგლით დაინტერესდა ქალაქ ჰალეს მარტინ ლუთერის არქეოლოგთა ჯგუფი, მაგრამ მათ სამუშაოები პრაქტიკულად არ ჩაუტარებიათ. 2002-2006 წლებში გათხრები არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის კახეთის არქეოლოგიურ ექსპედიციასთან ერთად გაგრძელდა გერმანიის არქეოლოგიურ ჯგუფთან ერთად, რომელთან ერთადაც სამი წელი იმუშავა. ნამოსახლარზე 2004 წელსვე გაითხარა შუა ბრინჯაოს ხანის კულტულური ფენის მქონე ნაციხარი სავარაუდოდ, აქ ძვ. წ. II ათასწლეულის დასაწყისში თავდაპირველად აუგიათ მძლავრი დასახლებული პუნქტი, რომელიც დაცული იყო თიხის გალავნით. დასახლება რამდენჯერმე განადგურებულა. შუა ბრინჯაოს ხანის საკმაოდ განვითარებულ საფეხურზე მისთვის შემოუვლიათ მძლავრი თავდაცვითი ზღუდე-გალავანი, რომლის შიდა ნაწილი ხის გადაჯვარედინებული მორების ბადითაა ნაგები, ბადის შიდა ღიობები ქვა-ღორღით ყოფილა შევსებული. გალავანს ორივე მხრიდან ქვის სქელი პერანგი აქვს. ბორცვის ზედაპირზე შემორჩენილი ქვის საძირკვლის მიხედვით, ციხეში შესასვლელი დასავლეთის კედელში იყო დატანებული, რომელსაც ორივე მხრიდან იცავდა გალავანში ჩაშენებული ოთხკუთხა კოშკები. ერთ-ერთი კოშკის წინ კედლის სიგრძე 9 მეტრია. მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა ინახება ქალაქ დედოფლისწყაროს მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 294.
სამრეკლოს წმინდა ელიას სამლოცველო

სამრეკლოს წმინდა ელიას სამლოცველო, ელიას მონასტერი — არქიტექტურული ძეგლი საქართველოში, სოფელ სამრეკლოს მახლობლად, ელიას მთაზე, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში. სავარაუდოდ, დაარსდა XI საუკუნის შემდეგ, არაუგვიანეს IX საუკუნისა. სამლოცველოს დაფუძნება დაკავშირებული უნდა იყოს წმინდა ასურელი მამის სტეფანე ხირსელის მიერ დაარსებულ მონასტერთან. ძეგლის შესახებ ცნობას გვაწვდის ალექსანდრე დიუმა, რომლის თანახმად, მთის შუაში გამოჭრილ ფართო მღვიმეში აშენებულია სამრეკლო, სადაც ხშირად დადიან მაცხოვრებლები. გადმოცემით ამ მღვიმეში ილია წინასწარმეტყველისთვის ყორანს საჭმელი მოჰქონდა და რომ მან საკუთარი წამოსასხამი თავის მოწაფეს ელისეს დაუტოვა, თვითონ კი მთის მწვერვალიდან ცაში ამაღლდა. სამლოცველოს თავდაპირველი ნაგებობებისგან არაფერია შემორჩენილი, ისინი შესაძლოა მთლიანად მოქცეული ყოფილიყო ბუნებრივ მღვიმეში, რომელიც იმ დროისთვის უფრო დიდი და საცხოვრებლადაც უფრო ვარგისი იყო. ის, რაც დღემდე შემორჩა ძეგლის მეორედ აღორძინების პერიოდის — XVI საუკუნის უნდა იყოს, როცა კახთა მეფის ალექსანდრე II-ის დროს კომპლექსი ფაქტობრივად ხელახლა აშენდა. 1616 წელს კახეთის აოხრებისას, სამლოცველო დაანგრიეს. აქ შემორჩენილი მთელი ქვევრები XVI საუკუნის მონასტრის უეცარი გაუკაცრიელების ნიშანია. სამლოცველო მესამედ ერეკლე II-ის დროს აღორძინდა. ძეგლი იმ დროისთვის უკვე საფუძვლიანად დანგრეული ყოფილა. აღარ ამოქმედებულა მარანიც. XIX საუკუნეში სამლოცველო პასიურად, მაგრამ მაინც მოქმედებდა. სავარაუდოდ,ამ დროს აღუმართავთ რუსებს მთის თხემზე არსებული რკინის ჯვარი. XX საუკუნეში გასაბჭოებული საქართველოს დროს, ძეგლი კვლავ განადგურდა. დარბაზული ეკლესიის კედლები შემორჩენილი იყო 0,5 – 0,6 სმ-ის სიმაღლეზე. შენობა სამხრეთის მხრიდან იმეორებდა რელიეფის კონფიგურაციას, სამხრეთ-დასავლეთ მხარე კი მომრგვალებული ჰქონდა. ნაგები იყო ნატეხი ქვის ცუდად დამუშავებული კვადრებით კირის ხსნარზე. ზოგან გამოყენებული იყო აგურიც. ეკლესიის შიდა სივრცე ვიწრო უნდა ყოფილიყო, აღმოსავლეთით დასრულებული ღრმა, ნახევარწრიული აფსიდით, რომლის გარეთ, სამხრეთ კედელზე, ფართო ოთხკუთხა ნიშა იყო მოწყობილი. 2004-2006 წლებში მამა ნიკოლოზის (ლომსაძის) და ბოდბელი ეპისკოპოსის — მეუფე დავითის თაოსნობით, ტაძარი მთლიანად აღადგინეს, რასაც წინ უსწრებდა არქეოლოგიური სამუშაოები (ხელმძღვანელი ი. გაგოშიძე). გათხრებმა ნათელი მოჰფინა ნაგებობის ქრონოლოგიასა და ძეგლის ისტორიას. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 313-314.
პატარა შირაქის ველის პირველი ნამოსახლარები

პატარა შირაქის ველის პირველი ნამოსახლარები — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს ველის დასავლეთ ნაწილში. თარიღდება ძვ. წ. II ათასწლეულის ბოლო-I ათასწლეულის დასაწყისით. აღმოჩნდა 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ ჩატარებული არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კოტე ფიცხელაური). ერთი ნამოსახლარი ოვალურია (სიგრძე - 130 მ, სიგანე - 70 მ), მეორე დაზიანებულია ტერიტორიის ინტენსიურად დამუშავების გამო. არქეოლოგიური მასალა დიდ ფართობზეა (დაახლოებით 300 x 300 მ) გაბნეული. ჭარბადაა მოპოვებული კარგად გამომწვარი, ნაცრისფერი და მოჩალისფრო, ტალღური და რელიეფური ორნამენტით შემკული თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები. დამადასტურებელია ცხოველის ძვლებიც, რიყის ქვის იარაღები, სანაყები, სასრესები, თოხები, ხელსაფქვავის ნატეხები. ანაკრეფი მასალა დაცულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 312.
დიდი შირაქის ველის მესამე ნამოსახლარი

დიდი შირაქის ველის მესამე ნამოსახლარი — არქიტექტურული ძეგლი საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში, შირაქის ველზე, სამხრეთით, აეროდრომის დასავლეთით 0,5 კილომეტრის დაშორებით, სოფელ არხილოსკალოს სამხრეთით, ბორცვზე. თარიღდება ძვ. წ. I ათასწლეულის შუახანებით, ბორცვიწრიულია (დიამეტრი 200 მეტრი სიმაღლე 5-6 მეტრი). აღმოაჩინეს 2009 წელს, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ წარმოებულ არქეოლოგიურ იდაზვერვების დროს. ნამოსახლარს შემოსდევს სათავდაცვო ზღუდე დათხრილი ზედაპირულად აკრეფილი კერამიკა მონაცრისფროა კეციმკვრივია, კარგადგამომწვარი. დადასტურდარიყისქვისსანაყები, თოხები, ხელსაფქვავის ფრაგმენტები. ნამოსახლარზე აღმოჩენილი ნივთები დაცულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 274.
ზემო ქედის უსახელო გორის ნამოსახლარი

ზემო ქედის უსახელო გორის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს ზემო ქედის სოფლის სამხრეთ-დასავლეთით, 5 კილომეტრზე შირაქის პლატოს ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვით VIII-VII საუკუნით განადგურებულა ძველი წელთაღრიცხვით VII საუკუნის დასაწყისში მტრის შემოსევის შედეგად 1998 წელს შეისწავლა არქეოლოგიური კვლევის ცენტრმა და კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციამ და ქალაქ ჰალეს მარტინ ლუთერის სახელობის უნივერსიტეტმა არქეოლოგთა ჯგუფმა. ნამოსახლარი წრიულ ხელოვნურმიწაყრილიანი შემაღლებაა. მიწაყრილი ძეგლს გარშემოუყვებოდა სათავდაცვოდ. გაითხარა რამდენიმე საცხოვრებელი სახლის ნაშთი მოლესილი იატაკებით და კედლებმოლესილი ღუმლებით. ამასთან ორი ორმო ნამოსახლარის გარშემო, განსაკუთრებით აღმოსავლეთით ჩანს დასახლების კვალი. გამოვლინდა თიხის საბეჭდავები, კარგად გამომწვარი, უმეტესად მონაცრისფრო, მრავალფეროვანი ორნამენტით შემკული კერამიკა სკვითური ორფართიანი ისრისპირები ბრინჯაოს აბჯრის ფრაგმენტები და შტანდართი. მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია ქალაქ დედოფლისწყაროს მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 290-291.
სამრეკლოს წმინდა სერაფიმის (საროველის) ეკლესია

სამრეკლოს წმინდა სერაფიმის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში. დგას სოფელ სამრეკლოს ერთ-ერთ ძველ, სეჩენოვკად (სვიჩინოვკა) წოდებულ უბანში. უბნის სახელს რუსეთიდან 1826-1829 წლებში გადმოსახლებულ დეკაბრისტებს უკავშირებენ. ეკლესია უფრო გვიან, სავარაუდოდ, XIX საუკუნის მეორე ნახევარში უნდა იყოს აგებული. შენობა კარგად გათლილი, მოთეთრო ქვის კვადრებით და აგურითაა ნაგები. კედლები ძირითადად ქვისაა, აგურითაა გამოყვანილი კარ-სარკმელთა ღიობები, კონსტრუქციული ნაწილები და ფასადთა მორთულობის დეკორაციული ელემენტები. ინტერიერი შელესილი და შეთეთრებულია. ეკლესიის ბირთვს გუმბათქვეშა რვაკუთხედი ქმნის, რომელსაც ოთხივე მხრიდან ერთვის სწორკუთა, კამარით გადახურული „მკლავები“. მათგან აღმოსავლეთისა დასრულებულია შვერილი, ნახევარწრიული აფსიდით, რომელიც ძირითადი სივრცისგან მოკლე ბემითაა გამოყოფილი (შიგნითა ზომები ღერძებზე: სიგრძე — 17,3 მ, სიგანე — 13,2 მ). ეკლესიას მთავარი შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს, ამ მხრიდან მიდგმული სამრეკლოს პირველი სართულიდან. თითო კარი ჩრდილოეთ და სამხრეთ მკლავებშიცაა. აფსიდში ორი სარკმელია გაჭრილი ორი ფართო სარკმელი განივ სარკმელში, შესასვლელების თავზეა მოწყობილი. თითო სარკმელი დასავლეთ მკლავის გვერდით კედლებშიცაა. საკურთხევლის გვრედებზე თითო მცირე სათავსია. მათგან სამხრეთისას საკურთხეველი ბემაში გაჭრილი კარით უკავშირდება. ჩრდილოეთ სათვსს კი დამოუკიდებელი შესასვლელი აქვს -ჩრდილოეთიდან. სავარაუდოდ, ეს სადგომი ეკლესიის მსახურის ან მცველის საცხოვრებელი უნდა ყოფილიყო. ეკლესიას დასავეთით თანადროული, სამსართულიანი სამრეკლო ეკვრის, რომლის პირველი სართული სამი დამოუკიდებელი სადგომისაგან შედგება. მათგან შუა კარიბჭეა, ჩრდილოეთ სადგომში კი მოწყობილია მეორე სართულზე ასასვლელი კიბე. ეკლესიის ფასადები უხვადაა მორთული აგურით გამოყვანილი დეკორატიული ელემენტებით. მორთულობის ელემენტების და კედლის ზედაპირის ფერთა კონტრასტი შთმბეჭდავს ხდის ნაგებობის გარეგან სახეს. ფასადებიდან მორთულობით გამოირჩევა დასავლეთის ფასადი, რომლის შუა, საფეხურით შვერილ ნაწილს თაღოვანი პორტალი ამშვენებს. თაღის ფორმას მის თავზე მდებარე სარკმლის თავსართიც იმეორებს (პორტალის მსგავსი თაღებითაა მორთული ეკლესიის დანარჩენი სარკმლებიც). ფასადს ასრულებს ერთმანეთზე გადაბმული სამი თაღი. ეს მოტივი, მეტნაკლებად, ჩრდილოეთ და სამხრეთ ფასადებზეც მეორდება. ეკლესია დროთა განმავლობაში სპორტულ დარბაზად გამოიყენებოდა და თავდაპირველი სახე მნიშვნელოვნად ჰქონდა შეცვლილი. 2011-2012 წლებში საერთაშორისო საქველმოქმედო ფონდ „ქართუს“ დაფინანსებით ეკლესიას ჩაუტარდა სარეაბილიტაციო სამუშაები. (გამაგრდა საძირკველი და დაზიანებული კედლები. აღდგა ცენტრალური ნაწილის გუმბათოვანი გადახურვა, მკლავების გადახურვები და სამრეკლოს ფანჩატური, ეკლესია გადაიხურა თუნუქით). საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 314-316.
გოხების სამლოცველო

გოხების სამლოცველო — არქეოლოგიური ძეგლი, საკულტო ნაგებობა. მდებარეობს ქალაქ დედოფლისწყაროს მახლობლად, ჩრდილოეთით, გოხების მთის თხემზე. თარიღდება ძვ. წ. I ათასწლეულის I ნახევრით. 1976 წელს რუსთავის მეტალურიგული კომბინატის მიერ მთის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ფერდობზე წარმოებული სამუშაოების დროს შემთხვევით აღმოჩნდა შუბისპირები და ბრინჯაოს ცხენებშუბმული, მბრუნავი ბორბლების მქონე საბრძოლო ეტლის მოდელი (ინახება საქართველოს ეროვნულ მუზეუმში, რომელიც შირაქის მცირე ქალაქების თანადროულია. საბრძოლო ეტლის არსებობა უთუოდ გულისხმობს ამ დროის საზოგადოებაში შესაბამისი რეგულარული საჯარისო შენაერთების არსებობასაც. ძეგლის გადარჩენითი სამუშაოების დროს გამოვლინდა წმინდა ნაცრით შევსებული მრგვალი ორმო, რომელშიც, გარდა საბრძოლო ეტლის ბრინჯაოს მოდელისა, აღმოჩნდა თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები, ბრინჯაოს სადამასრიანი შუბისპირი და ადამიანის თავის ქალა. მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა ინახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 263-264.
გამარჯვების სამაროვანი

გამარჯვების სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის სოფელ გამარჯვებაში, გოგოჭურების სამოსახლოზე. თარიღდება რკინის ხანით. სამაროვანზე დადასტურებული ორმოსამარხები გამოჩნდა საცხოვრებელი სახლის საძირკველის გაჭრის დროს. ორმოს თავზე შეინიშნებოდა ქვაყრილები. გამოვლინდა ბრინჯაოს სამაჯურები, ბეჭდები, ხვიები, ჯაჭვი, ნიჟარის მძივები, კერამიკული დოქები, ჭინჭილები, ბადიები და ქოთნები. მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 271.
პატარა შირაქის ველის მეორე ნამოსახლარები

ოზაანის მეორე ნამოსახლარები — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს ველის სამხრეთ-აღმოსავლეთ და სამხრეთ მონაკვეთში, სერზე. თარიღდება ძვ. წ. II ათასწლეულის ბოლო - I ათასწლეულის დასაწყისით. აღმოჩნდა 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ ჩატარებული არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კოტე ფიცხელაური). პირველი ნამოსახლარი აღმოსავლეთ და დასავლეთ ნაწილში (სიგრძე 200მ, სიგანე - 20მ) ჩაკვეთილია, ჩრდილოეთ მხრიდან შემოსდევს მიწაყრილიანი ტერასა (სიგანე 20-25 მ). ნამოსახლარს, ჩრდილოეთითა და ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ზღუდის გარე დასახლებაც ჰქონია. მეორე ნამოსახლარი სერის თავმოვაკებულ ბორცვზეა განლაგებული, დამხრობილია აღმოსავლეთ-დასავლეთი მიმართულებით (სიგრძე 170 მ, სიგანე - 60 მ) და ამ ადგილზე თხრილითაა გადაკვეთილი. ჩრდილოეთ მხრიდან გარშემოუყვება სათავდაცვო ზღუდე (სიმაღლე ზოგან 3-4 მეტრია). საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 312.
პატარა შირაქის ველის რკინის სადნობი სახელოსნო

ოზაანის რკინის სადნობი სახელოსნო — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს ველის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში. სავარაუდოდ, შეიძლება დათარიღდეს I ათასწლეულის შუა ხანებში. აღმოჩნდა 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). სახელოსნო გამართულია ერთ-ერთი გორის ჩრდილოეთ ფერდობზე. ძეგლს სამხრეთიდან და სამხრეთ-დასავლეთიდან განიერი, მშრალი ხევი ესაზღვრება. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 312.
კოდისხევის სამაროვანი

კოდისხევის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს სოფელ არბოშიკში, მინდორში, შავ გუბედ წოდებულ ადგილზე. მიეკუთვნება ძვ. წ. II ათასწლეულის დასასრულს. გამოვლინდა კოდისხევის წყალსაცავის მშენებლობის დროს. დაზიანებული იყო ბულდოზერის მიერ, გაითხარა შვიდი ორმოსამარხი, რომლებშიც მიცვალებულები დაკრძალულები იყვნენ კიდურებმოხრილილი მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე, თავით ჩრდილოეთით, სამარხებში დადასტურდა თიხის ჭურჭელი (ქილა, ქვაბქოთანი, ჯამი და ასე შემდეგ.) რომელთა ნაწილი შემკულია ტალღურად და კონცენტრულად ამოღარული ხაზებით: ბრინჯაოს მასიური სამაჯურები, ზამბარიზებრი ბეჭედი, ნემსი, კავი, ობსიდიანისა და სარდიონის რომბისებრი, მრგვალი მძივები. მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 269.
ქვემო ქედის ხატის გორა

ქვემო ქედის ხატის გორა — არქეოლოგიური ძეგლი სოფელ ქვემო ქედში. მდებარეობს სოფლის აღმოსავლეთით, ივრის პლატოს ჩრდილოეთ განაპირას. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაო-ადრინდელი რკინის ხანით. მიაკვლია ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. ნამოსახლარი ხელოვნურ ბორცვზეა გამართული და გარშემო თხრილი შემოუყვება. ამჟამად ახალმოსახლე ფშავლებს აქ სალოცავი ნიში აუგიათ და ძეგლის სახელწოდებაც აქედან მოდის. ნამოსახლარზე აკრეფილია თიხის ჭურჭლის ნატეხები. მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 321.
სამრეკლოს ენამთის გორასამარხი

სამრეკლოს ენამთის გორასამარხი — არქეოლოგიური ძეგლი საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის სოფელ სამრეკლოში. მდებარეობს სოფლის სავარგულებში, ალაზნის ველზე, წნორი-სამთაწყაროს გზის მარჯვენა მხარეს, ენამთად წოდებულ ადგილზე. თარიღდება ძვ. წ. III ათასწლეულის II ნახევრით. აღმოჩნდა 1984 წელს მიწის დამუშავების დროს. ძეგლი, რომელსაც ქვამიწაყრილი უკვე გადაცლილი ჰქონდა, გაითხარა 1985 წელს, არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის შირაქის არქეოლოგიური ექსპედიციის მიერ (ხელმძღვანელი ბ. მაისურაძე). მიწის ზედაპირიდან 0,85 მ სიღრმეზე გამოვლინდა უსწორმასწორო კედლების მქონე კოლექტიური სამარხი ორმო (4x4 მ). ძეგლის იატაკის დონე მდებარეობდა 1,9 მ სიღრმეზე სამარხის ცენტრალურ ნაწილში. აღმოჩნდა ძირითადი მიცვალებულის ჩონჩხი, რომელიც დაკრძალული იყო მარცხენა გვერდზე, თავით დასავლეთით. ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეში კი მიხვეტილი იყო ხუთი მიცვალებულის თავის ქალა და ძვლები. სამარხში გამოვლინდა ოქროს ხვია, პასტის მრგვალი რვა მძივი, ცრემლისებრი სამი მძივსაკიდი, ძვლის სამკუთხა გულსაკიდი, ბრინჯაოს ოთხწახნაგა ბიპირამიდული ისპირი და ოთხწახნაგა სადგისი (ისპირი); ხელით ნაძერწი 16 თიხის ჭურჭელი, დერგი, ხელადა, ორი ტოლჩა, სამ-სამი ჯამი და ქოთანი, ხუთი ბადია და თიხის ჭურჭლის პირ-გვერდის მცირე ფრაგმენტები. ხელადა მკვრივი, წვრილი თეთრმინარევიანი თიხით არის ნაძერწი. დანარჩენი ჭურჭლები — უხეში, ქვიშის ან ქვიშის და წვრილი თეთრმინარევიანი თიხით. კერამიკა არათანაბრადაა გამომწვარი. უმრავლესობა მოყავისფრო-მონაცრისფროა. ჭურჭელს ალაგ-ალაგ შავი, რუხი და ყვითელი ფერის ლაქები აქვს. ზოგიერთი ჭურჭლის ზედაპირი პრიალაა, ზოგიერთი - სუსტადაა ნაპრიალები. სამარხეული დერგის მხარზე, ერთმანეთის საპირისპიროდ, ორი მცირე შვერილია დაძერწილი. მსგავსი შვერილები მიძერწილია ჯამისა და ბადიის პირზეც, უყუროა ორი ჯამი და ბადია. იმ ჭურჭლებს სამარხის სხვა ფართოპირიანი ჭურჭლებისგან განსხვავებით ოდნავ შიგნით გადახრილი პირი აქვს. სამ ბადიას, პირზე და მხარზე, ერთმანეთის მოპირდაპირედ, ზემოდან მომრგვალებული და შიგნიდან ბრტყელი, მცირე ზომის ორი ყური აქვს მიძერწილი. ასეთივე ოღონდა ცოტა მოზრდილი ყურები აქვს სამარხის ქოთნებსაც. ტოლჩებსა და ხელაზე ყური ძირს ქვემოთ და მხარზე დაძერწილი ორ ჭურჭელზე (ქოთანზე და ტოლჩაზე) შეინიშნება შედრეკილი ძირი. სამარხში გამოვლინდა აგრეთვე მსხვილფეხა საქონლის ძვლები და ხარის მთლიანი თავის ქალა. მასალა ინახება ქალაქ დედოფლისწყაროს მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 312. ენამთის სამაროვანი
ტარიბნის ტაფობის პირველი ნამოსახლარები

ტარიბნის ტაფობის პირველი ნამოსახლარები — არქეოლოგიური ძეგლი საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში. ერთი ნამოსახლარი მდებარეობს ტარიბნის ტაფობის სამხრეთაღმოსავლეთით, კოწახურის ქედის აღმოსავლეთ მონაკვეთში. მეორე — ჩრდილო-დასავლეთით, დაბალ სერზე. მესამე კი, იქვე — მაღალ სერზე. თითოეული მათგანი თარიღდება ძვ. წ. II ათასწლეულის ბოლო და I ათასწლეულის დასაწყისით. ძეგლი აღმოჩენილია 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ ჩატარებული არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). პირველი ნამოსახლარი (სიგრძე — 150 მ, სიგანე — 50 მ.) დამხრობილია აღმოსავლეთ-დასავლეთის მიმართულებით. გარშემოუყვება დაბალი სათავდაცვო ზღუდე. მეორე ნამოსახლარი ოვალურია (სიგრძე — 80 მ, სიგანე — 30 მ.), წაგრძელებულია ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან სამხრეთ-დასავლეთით. სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან გასდევს ფლატე. დანარჩენ მხარეს სათავდაცვო ზღუდე გარშემოუყვება. აღმოსავლეთ-დასავლეთის მიმართულებითაა დამხრობილი III ნამოსახლარი (სიგრძე — 45 მ, სიგანე — 20 მ.). ძეგლის სამხრეთ მხარე მთლიანად ფლატეა დანარჩენი კი — ციცაბო ფერდობი, რომელსაც გარშემოუყვება მაღალი თავდაცვითი ზღუდე. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 318-319.
გამარჯვების წმინდა გიორგის ეკლესია

გამარჯვების წმინდა გიორგის ეკლესია, ზღმურდლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ გამარჯვების ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 1.5 კილომეტრზე. ბორცვზე. თარიღდება განვითარებული შუა საუკუნეებით. ადგილობრივი მოსახლეობის რწმენით ეკლესიას ზღმურდლისგან განკურნების ძალა შესწევდა. ეკლესია დარბაზულია (7.5 x 5.2 მეტრი). ნაგებია რიყისა და ნატეხი ქვით კირის ხსნარზე. გარეთა კუთხეებში გამოყენებულია აგური. ინტერიერი შელესილია. შესასვლელი სამხრეთიდან და დასავლეთიდანაა, ორივე კარი გარედან თაღოვანია, შიგნიდან - სწორკუთხა. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ღერძზე გაჭრილია ვიწრო, ნახევარწრიული თაღით გადახურული სარკმელი. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, მიდგმულია რიყის ქვით ნაგები ტრაპეზი. აფსიდის იატაკის დონე, დარბაზის იატაკის მიმართ, სამი საფეხურითაა ამაღლებული, საკურთხეველი დარბაზისგან გამიჯნული ყოფილა კანკელით (შემორჩენილია ნაწილი). საკურთხევლის გარდა, თითო სარკმელი სამხრეთ და დასავლეთ კედლებშიცაა. დასავლეთ სარკმელი იმდენად მაღლაა „ატანილი“, რომ მისი გადახურვა კამარის წვეროს დონეზეა. ეკლესიის შიდა სივრცე აზიდული პროპორციებისაა, დარბაზი გადახურულია ნახევარწრიული კამარით. ეკლესიის კედლები თაროსებრი ლავგარდნით იყო დასრულებული (მცირე ნაწილი შემორჩენილია აღმოსავლეთ ფასადზე). საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 271.
დედოფლისწყაროს ეკლესია

დედოფლისწყაროს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, დარბაზული ეკლესია. მდებარეობს ქალაქ დედოფლისწყაროს ცენტრში. თარიღდება XIX საუკუნის II ნახევრით. ძეგლი ძლიერ დაზიანებულია (ჯერ კიდევ 1980-იან წლებში ეკლესია მნიშვნელოვანი დანაკარგების გარეშე იყო შემორჩენილი). თითქმის მთლიანადაა დანგრეული სამხრეთი კედელი. დანარჩენი კედლებიდან მთელ სიგრძეზ ემხოლოდ დასავლეთი კედელი დგას. დროის განმავლობაში შენობა გამოიყენებოდა სამრეწველო საქონლის საწყობად, რის გამოც მან დიდი სახეცვლილებები განიცადა. ეკლესია (15,1 მ X 8,7 მ) უაფსიდოა, აღმოსავლეთით დასრულებულია სწორი კედლით, ნაგებია მთლიანად აგურით, შიგნიდან შელესილი და შეთეთრებული ყოფილა. სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხეში ტიხრით გამოყოფილია განცალკევებული სწორკუთხა სათავსი — შესასვლელით დასავლეთისკენ და სწორკუთხა სარკმლით აღმოსავლეთიდან. მსგავსი სათავსის კვალი ეკლესიის მოპირდაპირე, ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეში არ ჩანს, ეკლესიის დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლებში მოწყობილია ხის ალათიანი, სწორკუთხა შესასვლელი. დასავლეთით, კარი შიგნიდან და გარედან მოქცეულია საფეხურით შეღრმავებულ თაღოვან არეში. ჩრდილოეთ შესასვლელი მოგვიანებით ამოუშენებიათ. მესამე შესასლელი (შემორჩენილია კვალი) სამხრეთ კედელში, ჩრდილოეთ შესასვლელის მოპირდაპირედ იყო მოწყობილი. შიგნიდან, დასავლეთ კარის ორივე მხარეს, თითო განიერი და მაღალი თაღია (ჩრდილოეთით მდებარე თაღის მნიშვნელოვანი ნაწილი განგრეულია) ზემოთ კი, ერთ ვერტიკალზე ორი სარკმელი, რომელთაგანაც ქვედა თაღოვანია, ხოლო ზედა — წრიული. ჩრდილოეთის შესასვლელის გვერდებზე თითო მოზრდილი ზომის, ოთხკუთხა სარკმელია (აღმოსავლეთით მდებარე მოგვიანებით ამოუშენებიათ) — ხის ალათებით და რკინის გისოსებით (ანალოგიური სარკემელები იყო მოწყობილი სამხრეთ შესასვლელის ორივე მხარეს). მსგავსი სამი სარკმელია აღმოსავლეთ კედელშიც, რომელთაგანაც შუა გვერდითებზე რამდენადმე განიერია. მათგან სამხრეთით მდებარე, სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხის სათვსს აშუქებდა. ეკლესიის ოთხივე კედელი სადა პილასტრებითაა დანაწევრებული. აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებზე ორ-ორი პილასტრია, სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებზე კი — სამ-სამი. თითო პილასტრია გამოყვანილი კუთხეებშიც. პილასტრები, როგორც ჩანს, დაუსრულებელი იყო თითოული პილასტრის  შესაბამისად, იგივე სიგანის, ორსაფეხურიანი კაპიტელით დასრულებული პილასტრია გამოყვანილი გარეთა კედლებზეც. დასავლეთ ფასადის ფრონტონზე, ქვედა სარკმელის ორივე მხარეს, გამოსახულია თითო შეღრმავებული ჯვარი. კედლები დასრულებული იყო საფეხუროვანი ლავგარდნით. შენობა გადახურული იყო თუნუქის ორქანობიანი სახურავით. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 264-265.
ზემო ქედის ცისკარაანთ გორის ნამოსახლარი

ზემო ქედის ცისკარაანთ გორის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს ზემო ქედის სოფლის სამხრეთით ყალადრის მთის სიახლოვეს, შირაქის ველზე. თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვით VIII-VII საუკუნეებით. 1996-1997 წლებში შეისწავლა არქეოლოგიური კვლევის ცენტრმა და კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ და ქალაქ ჰალეს მარტინ ლუთერის სახელობის უნივერსიტეტმა არქეოლოგთა ჯფუფმა ნამოსახლარი მრავალფენიანია. მისი ერთ-ერთი ფენა განადგურებული ჩანს ძველი წელთაღრიცხვით VII საუკუნის დასაწყისში შემოხევის შედეგად, გათხრისას აღმოჩნდა, რომ მშენებლობაში ფართოდ გამოიყენებოდა ალიზი ნამოსახლარზე ფიქსირებულია ქვით მოკირწყლული ქუჩები და კარგად განვითარებული საკანალიზაციო სისტემა რქოსანი ცხოველის კერამიკული ნიღაბები, რეებიც შეიძლება სამ ტიპად დაიყოს, ნიღაბები დადასტურდა სათავსების შიგნით და მის ფარგლებს გარეთაც. სავარუდუოდ მათ რელიგიურ-მაგიური დანიშნულება უნდა ჰქონოდა, გამოვლენილია ნაცრისფერი და მოყვითალო, კარგად გამომწვარი მრავალფეროვანი ორნამენტის მქონე კერამიკული ნაწარმი თიხის საბეჭდავები ქვის სანაყები, სასრესები, თოხები, მთელ ხელსაფქვავები და მისი ფრაგმენტები ოსტელოგიური მასალა. მასალა დაცულია ქალაქ დედოფლისწყაროს მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 291-292.
ტარიბნის ტაფობის მეორე ნამოსახლარი

ტარიბნის ტაფობის მეორე ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს ღორისწყლისა და ალაზნის შესართავთან. საქართველოს სასაზღვრო პუნქტის სამხრეთით 600-700 მეტრ შემაღლებულ ბორცვზე თარიღდება ახალი წელთაღრიცხვის I ათასწლეულის I ნახევრით. აღმოჩნდა 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ ჩატარებული არქეოლოგიური დაზვერვების დროს. ძეგლი სამი მხრიდან შემოფარგლულია ღრმა ხეობებით. მხოლოდ ჩრდილოეთ-დასავლეთ მონაკვეთია ღია, რომელიც ვიწრო ზოლად დაბლდება და უერთდება ალაზნის ველს. აკრეფილ მასალაში ჭარბობს ყვითელი კერამიკა. მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 319.