laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
ქორეისუბნის ღვთისმშობლის შობის ეკლესია

ქორეისუბნის ღვთისმშობლის შობის სახელობის ეკლესია — ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი სამტრედიის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვაზისუბნის (ისტორიული ქორეისუბნის) მიდამოებში, მდ. რიონის მარცხენა ნაპირზე. აგებულია XV-XVI საუკუნეებში. ქორეისუბანი გუმბათიანი „თავისუფალი ჯვრის“ ტიპის ეკლესიაა. არქიტექტურით, მასშტაბითა და შენების ტექნიკით მსგავსია რიონს გადაღმა მდებარე ტყვირის ეკლესიისა. ორივე ტაძარი ჭილაძეების მიერაა აგებული. ქორეისუბნის ეკლესია პატარაა, შიგნითა სიგრძე-სიგანე (ღერძებზე) 8,30 × 7.64 მ-ია, შიგნითა სიმაღლე — 13 მ. აქვს ერთი, საკურთხევლის აფსიდა, დანარჩენი მკლავები სწორკუთხაა. შესასვლელი ორია — დასავლეთისა და სამხრეთის მკლავების ცენტრში. გუმბათი მკლავებით შექმნილ 4 შემავალ კუთხეს ეყრდნობა. კედლების ქვედა ნახევარი გარეთაც და შიგნითაც მთლიანად თლილი ქვისაა, კედლების ზედა ნახევარი, კამარები და გუმბათის ყელი გუმბათითურთ — მთლიანად აგურისაა. დასავლეთის სარკმლის თავზე შემორჩენილია ჯვრის რელიეფური გამოსახულება და ნაწილობრივ დაზიანებული ასომთავრული ლაპიდარული წარწერა ჭილაძის მოხსენიებით. გუმბათის ყელზე და კამარებზე შეიმჩნევა ძველი მოხატულობის კვალი. ტყვირიც და ქორეისუბანიც „თავისუფალი ჯვრის“ ტიპის ძეგლების ადრინდელ ნიმუშებთან შედარებით სამშენებლო ხელოვნების დაქვეითებას ასახავს. ხანგრძლივი უმოქმედობის შემდეგ ეკლესიაში ღვთისმსახურება 2004 წელს აღდგა. ბერაძე ვ., XVI-XVIII საუკუნეების ქართული საეკლესიო ხუროთმოძღვრება, თბ., 1994. — გვ. 156-164. ქორეისუბნის ეკლესია — საქართველოს ისტორიულ ძეგლთა ბიბლიოგრაფიული ლექსიკონი.
საპოტილიო (ეკვადორი)

საპოტილიო (ესპ. Zapotillo) — ქალაქი ეკვადორში, ლოხის პროვინციაში, საპოტილიოს კანტონის ადმინისტრაციული ცენტრი. მდებარეობს ლოხის კანტონის სამხრეთ ნაწილში. ქალაქი მოქცეულია პერუს ჩრდილოეთ დაბლობის შიდა არეალში, ზღვის დონიდან 135 მ სიმაღლეზე, და არის სეჩურის უდაბნოსა და ტუმბესის ეროვნული ნაკრძალის გარდამავალი არეალის ნაწილი. საპოტილიოს წარმოშობა ინკებამდე პერიოდით თარიღდება. იგი 1534 წლის 20 იანვარს დააარსა სებასტიან დე ბელალკასარმა. დღესდღეობით, ქალაქი პერუსთან ვაჭრობით, სოფლის მეურნეობით, თევზაობითა და ტურიზმით საზრდოობს. ↑ citypopulation.de Population and area of Zapotillo ↑ enciclopediadelecuador.com ↑ lhistoria.com The history of Zapotillo
ზემო ტოლები

ზემო ტოლები — სოფელი საქართველოში (იმერეთის მხარე), სამტრედიის მუნიციპალიტეტში (ტოლების ადმინისტრაციული ერთეული). მდებარეობს კოლხეთის დაბლობზე, მდინარე ხევისწყლის (რიონის მარცხენა შენაკადი) მარცხენა მხარეს. ზემო ტოლები წარსულში სოფელ ტოლების ერთ-ერთი უბანი იყო. 2010-იან წლებში ცალკე სოფლად გამოიყო. სოფლის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, მაღალ გორაზე შემორჩენილია ტოლების ციხის ნანგრევები, რომლებსაც ანტიკური ხანის ტელეფისთან აიგივებენ. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 168 ადამიანი. სიხარულიძე ი., მასალები გურიის ისტორიული გეოგრაფიისათვის (ტოპონიმიკა), კრებ. „საქართველოს ისტორიული გეოგრაფიის კრებული“, IV, თბ., 1971. — გვ. 137. ↑ 1.0 1.1 მოსახლეობის საყოველთაო აღწერა 2014. საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური (ნოემბერი 2014). ციტირების თარიღი: 7 ნოემბერი, 2016.
ტრიპლანი

ტრიპლანი (ტრი... და ლათ. planum — „სიბრტყე“) — თვითმფრინავი, რომელსაც აქვს სამი მზიდი ზედაპირი (სამი ფრთა) ერთმანეთის თავზე. თვითმფრინავების კონსტრუქციაში მრავალი ფრთის გამოყენების ტენდენცია, ავიაციის განვითარების საწყისი ეტაპის დამახასიათებელი თვისება იყო. აეროდინამიკა, როგორც მეცნიერება, ჯერ კიდევ საწყის ეტაპზე იყო და პირველი თვითმფრინავის შემქმნელები ცდილობდნენ ამ გზით გაეზარდათ ამწე ძალა. თუმცა, გაზრდილი წევის გამო, ამ დიზაინის თვითმფრინავებმა სწრაფად დაუთმეს ადგილი ბიპლანებსა და მონოპლანებს. ბიპლანი კვადროპლანი მულტიპლანი ჭაბაშვილი მ., უცხო სიტყვათა ლექსიკონი, თბ., 1989
ტრი...

ტრი... (ლათ. tri... — „სამი“) — რთული სიტყვის შემადგენელი ნაწილი, რომელიც მიუთითებს საგნის ან თვისების სამმაგობაზე. მაგალითად, ტრიგლიფი, ტროიდი, ტრიპლანი. ჭაბაშვილი მ., უცხო სიტყვათა ლექსიკონი, თბ., 1989
კვადროპლანი

კვადროპლანი (კვადრ... და ლათ. planum — „სიბრტყე“) — თვითმფრინავი, რომელსაც აქვს ოთხი მზიდი ზედაპირი (ოთხი ფრთა) ერთმანეთის თავზე. თვითმფრინავების კონსტრუქციაში მრავალი ფრთის გამოყენების ტენდენცია, ავიაციის განვითარების საწყისი ეტაპის დამახასიათებელი თვისება იყო. აეროდინამიკა, როგორც მეცნიერება, ჯერ კიდევ საწყის ეტაპზე იყო და პირველი თვითმფრინავის შემქმნელები ცდილობდნენ ამ გზით გაეზარდათ ამწე ძალა. თუმცა, გაზრდილი წევის გამო, ამ დიზაინის თვითმფრინავებმა სწრაფად დაუთმეს ადგილი ბიპლანებსა და მონოპლანებს. ბიპლანი ტრიპლანი მულტიპლანი «Крыльев много не бывает». Удивительные самолёты начала XX века (2018-01-20). ციტირების თარიღი: 2021-01-06. Р.В.29. ციტირების თარიღი: 2021-01-06. Тим Скоренко. (2020-12-11) Мультиплан: безумный самолет с 1000 крыльев. ციტირების თარიღი: 2020-12-14. Полипланы Кольховена. Квадропланы Armstrong Whitworth F.K.9 и F.K.10. Великобритания (2013-02-19). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2021-01-08. ციტირების თარიღი: 2021-01-06.
მულტიპლანი

მულტიპლანი (მულტი... და ლათ. planum — „სიბრტყე“) — თვითმფრინავი, რომელსაც აქვს ოთხზე მეტი მზიდი ზედაპირი (ოთხზე მეტი ფრთა). თვითმფრინავების კონსტრუქციაში მრავალი ფრთის გამოყენების ტენდენცია, ავიაციის განვითარების საწყისი ეტაპის დამახასიათებელი თვისება იყო. აეროდინამიკა, როგორც მეცნიერება, ჯერ კიდევ საწყის ეტაპზე იყო და პირველი თვითმფრინავის შემქმნელები ცდილობდნენ ამ გზით გაეზარდათ ამწე ძალა. თუმცა, გაზრდილი წევის გამო, ამ დიზაინის თვითმფრინავებმა სწრაფად დაუთმეს ადგილი ბიპლანებსა და მონოპლანებს. ბიპლანი ტრიპლანი კვადროპლანი Тим Скоренко. (2020-12-11) Мультиплан: безумный самолет с 1000 крыльев. ციტირების თარიღი: 2020-12-14. Виктор Галенко. (2016-02-16) Как построить 200-крылый самолет: история мультипланов. ციტირების თარიღი: 2020-12-14. Алексей Деркач. (2018-01-20) «Крыльев много не бывает». Удивительные самолёты начала XX века.. ციტირების თარიღი: 2020-12-15. НТВ, Авиаторы, выпуск 141 (Кольцеплан и мультиплан) YouTube-ზე Сколько крыльев у самолета? Основы авиации #13 YouTube-ზე
მზიდი ხრახნი

მზიდი ხრახნი — საჰაერო ხრახნი ბრუნვის ვერტიკალური ღერძით, რომელიც უზრუნველყოფს ამწევი ძალის წარმოქმნას (ჩვეულებრივ შვეულმფრენებისთვის) კონტროლირებადი ჰორიზონტალური ფრენისათვის. შვეულფრენების გარდა, მზიდი ხრახნი გამოიყენება ავტოჟირებში, კონვერტოპლანებსა და საფრენ პლატფორმებში. Конструкция вертолётов: Учебник для авиационных техникумов / Ю. С. Богданов, Р. А. Михеев, Д. Д. Скулков. — М.: Машиностроение, 1990. — 272 с.: ил. — ISBN 5-217-01047-9; ББК 39,57я723 Б73; УДК 629.735.45.0. КОВАЛЕВ М. В., Устройство вертолёта Техника Молодёжи. Наш авиамузей. Винтокрылые.დაარქივებული 2016-03-04 საიტზე Wayback Machine. Фотографии втулок несущих винтов вертолётов вблизиდაარქივებული 2020-01-17 საიტზე Wayback Machine. ↑ ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 735.
ავტოჟირი

ავტოჟირი (ფრანგ. autogyre < ავტო... და ძვ. ბერძნ. γῦρος — „წრე“, „ბრუნვა“) — ხრახნფრთიანი საფრენი აპარატი, რომელიც წარმოადგენს ჰაერზე მძიმე საჰაერო ხომალდების ერთ-ერთ ტიპს. მის ამწევ ძალას შემხვედრი ჰაერის ნაკადის გავლენით წარმოქმნის ვერტიკალურ ღერძის ირგვლივ თავისუფლად მბრუნავი მზიდი ხრახნი. წინსვლით მოძრაობას აპარატს ანიჭებს ჰორიზონტალური ღერძის ირგვლივ საავიაციო ძრავას საშუალებით მბრუნავი ხრახნი. გამოიგონა ესპანელმა ინჟინერმა ხუან დე ლა სიერვამ (1922). ავტოჟირი შეცვალა მსგავსი პრინციპით მომუშავე უფრო სრულყოფილმა საფრენმა აპარატმა – შვეულმფრენმა. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ., 1975. — გვ. 174.
ფრანი

ფრანი — მისაბმელი საფრენი აპარატი, რომელიც წარმოადგენს ჰაერზე მძიმე საჰაერო ხომალდების ერთ-ერთ ტიპს. მას ჰაერში აკავებს, მის ზედაპირზე მოქმედი ქარის წნევა (ფრანი ქარის მომრაობის მიმართულებით დაყენებული უნდა იყოს რომელიმე კუთხით) და მიწიდან დამჭერი ლეერი. ფრანის ძირითადი კონსტრუქციული ელემენტებია ხისტ კარკასზე გადაჭიმული ქსოვილის ან ქაღალდის ზედაპირი (აეროდინამიკური), ლეერი (თოკი, გვარლი, მტკიცე ძაფი), რომელიც ეხვევა ჯალამბარს, ფრანზე ლეერის მისამაგრებელი აღვირი და მდგრადობის ელემენტები. ფრენის პროცესში ფრანზე მოქმედებს მისი სიმძიმის ძალას და მის ზედაპირზე მოქმედი ქარის წნევა, რომელთა ვექტორული ჯამი ქმნის წევის ძალას და ძაფის დაჭიმულობის ძალას. წონასწორობის მდგომარეობაში წევის ძალა წონასწორდება ძაფის დაჭიმულობის ძალით და ამის გამო მომენტების ჯამი (ფრანის კვანძის მიმართ) ნულის ტოლია. ფორმისა და აეროდინამიკული ზედაპირის მოწყობილობის მიხედვით ფრანი არის ერთსიბრტყიანი, მრავალსიბრტყიანი, თაროედული, კოლოფისებრი და სხვა. XIX საუკუნის ბოლოსა და XX საუკუნის დასაწყისში ფრანის იყენებდნენ ატმოსფეროს ზედა ფენების მეტეოროლოგიური კვლევისათვის ადგილმდებარეობის ფოტოგრაფირებისათვის და სხვა. ამჟამად ფრანს მხოლოდ სპორტული მიზნებისათვის იყენებენ. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 390.
მერვე ლეგიონის დასახლება

მერვე ლეგიონის დასახლება — დასახლება თბილისში (ისნის რაიონი), მდებარეობს ქალაქის აღმოსავლეთ ნაწილში, მდინარე მტკვრის მარცხენა მხარეს, კახეთის გზატკეცილის მიმდებარედ. სახელწოდება „მერვე ლეგიონი“ (საბჭოთა პერიოდში — „მერვე პოლკი“) მომდინარეობს საბჭოთა შინაგანი ჯარების მე-8 ცალკე მოტომსროლელი პოლკის სახელიდან, რომელიც აქ იყო განლაგებული. 1990-იან წლებში ყოფილი მე-8 პოლკის ბაზაზე საქართველოს შინაგანი ჯარების I ოპერატიული ბრიგადა იყო განთავსებული. დასახლება სამხედრო ნაწილის ირგვლივ 1960-იანი წლებიდან გაჩნდა. 2014 წლიდან ვაზისუბანთან ერთად ქმნის ისნის რაიონის ერთ-ერთ უბანს (უბანი 16). ენციკლოპედია „თბილისი. ქუჩები, გამზირები, მოედნები“, თბ., 2008. — გვ. 115, ISBN 978-99928-20-35-3. ↑ ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტში დადგენილ ადმინისტრაციულ საზღვრებში არსებული ადმინისტრაციული ერთეულების - რაიონების ტერიტორიულ ერთეულებად – უბნებად დაყოფის შესახებ, «საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე», 5 დეკემბერი, 2014.
ორნითოპტერი

ორნითოპტერი (ინგლ. ornithopter < ძვ. ბერძნ. ὄρνις, ნათ. ბრ. ὄρνιθος — „ჩიტი“ და πτερόν — „ფრთა“) — ჰაერზე მძიმე საფრენი აპარატი, რომელიც ფრინავს ფრთების მოძრაობის შედეგად. საერთაშორისო სამოქალაქო ავიაციის შესახებ კონვენციის მე-7 დანართის შესაბამისად, ორნითოპტერები შედიან ჰაერზე მძიმე საფრენი აპარატების ჯგუფში, რომლებიც აღჭურვილი არიან ძალური დანადგარით. Авиация: Энциклопедия / Гл. ред. Г. П. Свищев. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1994. — 736 с. — 25 000 экз. — ISBN 5-85270-086-X. Тихонравов М. К. Полет птиц и машины с машущими крыльями / Ред. С. Г. Козлов. — К.: Типография Государственного научно-технического издательства Украины, 1937. — 127 с. — 2000 экз. Родных А. Птицекрылые машины. — Л.: Изд. «Красной газеты», 1929. — 46 с. — (Популярная библиотека журнала «Наука и техника»). — 20 000 экз. Wahl, Paul. Man-Powered Planes Get a New Lift. // Popular Science. — March 1972. — Vol. 200 — No. 3 — P. 67-69, 148.
ნათესაობითი ბრუნვა

ნათესაობითი ბრუნვა — კუთენვილება-დანიშნულების გამომხატეელი ბრუნვა, რომელსაც ინდოევროპულ ენათა გენიტივი შეეფარდება. ქართულ ენაში ნათესაობითი ბრუნვა -ის(ა), -ს(ი) ბოლო სართებითაა წარმოდგენილი: თანხმოვანფუძიან და ხმოვანფუძიან კვეცად სახელებთან -ის(ა) დაბოლოება გეხედება — კაც-ის(ა), დედ-ის(ა), ხმოვანფუძიან უკვეცელ სახელებთან -ს(ი): წყარო-ს(ი), რუ-ს(ი), ელენე-ს(ი)... (გამონაკლისია — დრო-ის). ბოლოკიდური -ი ხმოვნის თაობაზე სხვადასხვა თვალსაზრისი არსებობს: მკვლევართა ნაწილი მას ემფატიკურ ხმოვნად მიიჩნევს (შედარებისთვის: კაც-ის-ა — წყარო-ს-ი); სხვა თვალსაზრისით, -ი ბრუნვის ნიშნისეულია, ბგერათგადასმის შედეგად მიღებული: -ის — -სი (ემფატიკური ხმოვანი). ნათესაობითი უძველესი ფორმაციის ბრუნვაა. -ის სუფიქსის პარალელურად ვარაუდობენ აგრეთვე -ინ სუფიქსის არსებობასაც, რომელიც ზმნისართებსა და თანდებულებშია შემორჩენილი სიტყეამაწარმოებელი ელემენტის სტატუსით: გუშ-ინ, მაშ-ინ, -თვ-ის || -თვ-ინ, -მდ-ის || -მდ-ინ... ნათესაობოითი ბრუნვის -ის სუფიქსს კანონზომიერი შესატყვისები მოეპოვება ქართულ ენებში: ზანურში — -იშ (-შ), სვანურში — -იშ, -ეშ სუფიქსების სახით. ნათესაობით ბრუნვებში დასმული სახელი დაირთავს თანდებულებს: -თვის, -გან, -კენ, -ებრ, -თანავე, -დამი. თითქმის შეუზღუდავია ნათესაობითის ფორმაზე ზმნისართთა დართვა თანდებულის ფუნქციით: სახლ-ის წინ, მიწ-ის ქვეშ, ხუთი დღ-ის შემდეგ... ნათესაობითი ბრუნვა თანამედროეე სალიტერატურო ქართულში გამოხატავს: კუთენილებას (ძმის სახლი), დანიშნულებას (ქორწინების სახლი), მასალას (ხის სახლი), აგენსს (ბავშვის თამაში), სამოქმედო ობიექტს (ხის მოჭრა). თანდებულთა დართვის შედეგად ნათესაობითს სხვა ფუნქციათა გამოხატვაც ეკისრება: აჩვენოს მიმართულება (ტყისკენ); მოცილება-დაშორება (კაცისგან); მსგავსება (თიხისაებრ), დრო (მოსვლისთანავე) და სხვა. ნათესაობითი ბრუნვა ხშირად დერივაციული სუფიქსის როლს ასრულებს (თბილ-ის-ი, ვარგ-ის-ი...); გამოთქმულია მოსაზრება, რომ მსასღვრელის ფუნქციით გამოყენებული სახელი არ შეიძლება ჩაითვალოს ნათესაობითი ბრუნვის ფორმად (თ. უთურგაიძე). გაბუნია კ., ენციკლოპედია „ქართული ენა“, თბ., 2008. — გვ. 341-342. ჩიქობავა არნ., ქართული ენის სოგადი დახასიათება. – ქეგლ, ბ. I, თბ., 1950; შანიძე ა., ქართული გრამატიკის საფუძელები, I, თბ. 1953 თოფურია ე., ნათესაობითი და მოქმედებითი ბრუნვის დაბოლოებანი. ენის სახელის ბრუნების ისტორიისათვის ქართველურ ენებში. წგ. I, თბ. 1956: უთურგაიძე თ., ქართული სახელის მორფონოლოგიური ანალიზი, თბ. 1986; ონიანი ა., ქართველურ ენათა შედარებითი გრამატიკის საკითხები, თბ.. 1959: ნოზაძე ლ. ემფატიკური ი ქართულში. – «იკე». XXIX. თბ. 1990.
ჯუანშერ ვათეიშვილი

ჯუანშერ ლევანიძე ძე ვათეიშვილი, ვათაძე (დ. 8 ოქტომბერი, 1931, თბილისი, — გ. 30 მაისი, 2019) — ქართველი ისტორიკოსი. ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი (1973), პროფესორი (1990), რუსეთის ფედერაციის მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწე (1992). დაამთავრა მოსკოვის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ისტორიის ფაკულტეტი (1954). 1958 წლიდან მუშაობდა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის პრეზიდიუმში, 1960 წლიდან — ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლიგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტში. 1985 წლიდან იყო მოსკოვის რუსეთ-საქართველოს ურთიერთობის ისტორიის სამეცნიერო-კვლევითი მუზეუმის დირექტორი. 1992 წლიდან ხელმძღვანელობდა მოსკოვში თავისავე დაფუძნებულ ალექსანდრე და პეტრე ბაგრატიონების სახელობის საერთაშორისო ფონდს, 1996 წლიდან კი — ამსტერდამში ნიკოლაას ვიტსენისა და ალექსანდრე ბაგრატიონის სახელობის ქართულ სამეცნიერო-კულტურულ ცენტრ „გეორგიკას“. ვათეიშვილი იკვლევდა საქართველოს ურთიერთობათა ისტორიას რუსეთთან და დასავლეთ ევროპის ქვეყნებთან. 1977-1990 წლებში, როგორც იუნესკოს სტიპენდიანტმა, ხუთი ქვეყნის (საფრანგეთი, იტალია, ესპანეთი, ჰოლანდია, შვედეთი) არქივებში მოიძია ვრცელი დოკუმენტური მასალა დასავლეთ ევროპის ქვეყნებთან საქართველოს ისტორიული ურთიერთობის შესახებ. 1990 წელს არნოლდ ჩიქობავასთან ერთად მიენიჭა საქართველოს სახელმწიფო პრემია მონოგრაფიისათვის „პირველი ქართული ნაბეჭდი გამოცემები“ (ქართულ, რუსულ, ინგლისურ ენებზე, თბ., 1978). საქართველო და ევროპის ქვეყნები: XIII-XIX სს. ურთიერთობათა ისტორიის ნარკვევები შვიდ ტომად, ტ. I-VII, თბ., 2014-2016. საქართველო-რუსეთის მეცნიერულ-კულტურული თანამშრომლობის ისტორიიდან XVIII საუკუნეში, «მაცნე». ისტ., არქეოლ., ეთნოგრ. და ხელოვნ. ისტორიის სერია, 1975, №4. Русская общественная мысль на Кавказе в первой трети XIX века, М., 1973. П. И. Иоселиани. Очерк жизни и научно-общественной деятельности, тб., 1978 (თანაავტ. ა. ბარამიძე). Грузия и европейские страны. Очерки истории взаимоотношений XIII–XIX вв.; т.1 – Грузия и Западная Eвропа XIII–XVII вв., т. 2 – Побратим Петра Великого. Жизнь и деятельность Александра Багратиони; т. 3 – Грузия и Россия Х–ХIХ вв., М., 2003–04. Die Anfänge des georgischen Buchdrucks, «Georgica», Jепа –Тb., 1980. The first Georgian printed Bible: on the history of its appearance, «Estudios Biblicos», v. 41, cuad. 3–4, Madrid, 1983. Origine e vicende editoriali della prima Biblia in lingua georgiana, «Nicolaus», Bari, 1986, Fasc. 1; Pietro Della Valle and his „information on Georgia“ of 1626, «Regnum Dei», 2000, №126. ვათეიშვილი, ჯუანშერ // ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 3, თბ., 2014. — გვ. 137. ჯუანშერ ვათეიშვილი — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
ვაიოს არქეოლოგიური ძეგლები

ვაიოს არქეოლოგიური ძეგლები — ძვ. წ. II ათასწლეულის დასასრულის – I ათასწლეულის დასაწყისის გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის ძეგლი. აღმოჩენილია 1992–1993 წლებში სოფ. ვაიოში (ქედის მუნიციპალიტეტი), ადგილ „ნაასლარზე“ (მდ. აჭარისწყლის მარცხენა სანაპირო). გზის ჭრილში ნაპოვნია კანელურებით შემკული დოქი, ბრინჯაოს სასაფეთქლე ხვიები (4 ცალი), რგოლი და მოზრდილი ზომის მძივსაკიდი; გამოვლენილია კულტურული ფენა, სადაც ბათქაშისა და თიხის ჭურჭლის ნატეხები იყო. არსებული მასალის მიხედვით სავარაუდოა სამოსახლოსა და სამაროვნის არსებობა. ვაიოში არის სპილენძის საბადოები. სავარაუდოდ, ამ საბადოებთან დაკავშირებულ სახელოსნოებში მზადდებოდა დასაკრძალავი რიტუალისათვის საჭირო ნივთები. კახიძე ა., ახალი არქეოლოგიური მონაპოვრები სოფ. ვაიოდან, გაზ. «აჭარა», 1994, 30 აპრ. კახიძე ა., ვაიოს არქეოლოგიური ძეგლები // ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 3, თბ., 2014. — გვ. ?.
ბათუმის წმინდა ნიკოლოზის ეკლესია

ბათუმის წმინდა ნიკოლოზის ეკლესია — არქიტექტურული ეკლესია ბათუმში. ფარნავაზ მეფის ქ. N 20-ში. თარიღდება XIX საუკუნით. ჩაწერილი ჯვრის ტიპის გუმბათიანი ეკლესია აგებულია 1865-1871 წლებში ადგილობრივი ბერძნების მიერ, როდესაც ბათუმი ჯერ კიდევ ოსმალეთის იმპერიის შემადგენლობაში იყო. ეკლესია 1930-იან წლებში დაიხურა, ხოლო 1948 წელს კათალიკოს-პატრიარ კალისტრატეს შუამდგომლობით აღდგა ღვთისმსახურება. შენობა წარმოადგენდა რუსული, კლასიცისტური სტილის ნიშნების მატარებელ ნაგებობას, რომელმაც დღევანდელი სახე 2009 წლის რეკონსტრუქციის დროს მიიღო, როდესაც მოხდა აგურითა და ნალესობით წითელი და თეთრი თარაზული ზოლების გამოყვანა, რითიც ნაგებობამ „ბიზანტიური“ ტაძრის იერი მიიღო. ეკლესიას აღმოსავლეთით სამი შვერილი აფსიდი აქვს. ტაძრის დასავლეთით ნართექსია მოწყობილი, რომლის ზემოთაც პატრონიკეა. ამ ნაწილს ზემოთ სამრეკლო ადგას. ტაძრის სამხრეთი შესასვლელის მარცხენა ნაწილში ქვის ფილაა ჩასმული, რომელზეც წმ. ნიკოლოზის რელიეფური გამოსახულებაა ბერძნული წარწერით, აქვეა მოცემული ტაძრის მშენებლობის დაწყებისა და დასრულების თარიღი.  კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 7327
ვითარებითი ბრუნვა

ვითარებითი ბრუნვა — სახელის ფორმა, რომელიც შედის ბრუნების პარადიგმაში. თანამედროვე სალიტერატურო ქართულში წარმოდგენილია თანხმოვანფუძიანებთან -ად, ხმოვანფუძიანებთან -დ ბოლოსართით (ძვირ-ად, ქალაქ-ად, სარკე-დ, უთო-დ…). ძველ ქართულში გვხვდებოდა ოდენ -ა სუფიქსიც (ჯოჯოხეთ-ა, სადიდებელ-ა) ვითარებითის ნიშნად მიიჩნევენ -და სუფიქსსაც ძვველ ქართულში (ჩემ-და, შენ-და…). ვითარებით ბრუნვაში დასმული სახელი გამოხატავს ვითარებას (კარგ-ად ვარ), გარდაქცევას (კატ-ად იქცა), მიმართულებას (სახლამდე მიაღწია), ფინალურ მომენტს ტემპორალურ ასპექტში (შვიდ საათამდე მეძინა). ვითარებითი ბრუნვა დაირთავს მხოლოდ -მდე || -მდის (საშუალ ქართულში – -მდინ, -მდისინ…) თანდებულს. ძველ ქართულში -კერძო თანდებულსაც დაირთავდა („ჩრდილოჲთ კერძო“). ვითარებითი ბრუნვა ერთ-ერთი უძველესი ბრუნვაა. წარმომავლობით მას ურარტულ -ედი სუფიქსს უკავშირებდნენ (არნ. ჩიქობავა). ვითარებითი ბრუნვის თანხმოვან ელემენტს ხედავენ მოქმედებითი ბრუნვისნიშნისეულ - თ ბგერაშიც; სხვა თვალსაზრისით, ვითარებითი ბრუნვის ნიშნის არქეტიპადა და სუფიქსს აღადგენენ (-ადა || -ად და -დ). გაბუნია კ., ენციკლოპედია „ქართული ენა“, თბ., 2008. — გვ. 206-207. შანიძე ა. ქართული გრამატიკა, I. მორფოლოგია, ტფ. 1930; ჩიქობავა არნ., მიმართულებითი ბრუნვის მნიშვნელობის, წარმოებისა და ისტორიისათვის. – „ენიმკის მოამბე“, 1937, ტ. 1; ჩიქობავა არნ., სახელის ბრუნების ისტორიისათვის ქართველურ ენებში, წგ. 1, ე. თოფურიას რედ., თბ., 1956.
ფინარქოი (ქალქანდერეს რაიონი)

ფინარქოი (თურქ. Pınarköy) — სოფელი ქალქანდერეს რაიონში, რიზეს პროვინცია, თურქეთი. მდებარეობს რიზედან 22 კილომეტრში, ხოლო რაიონის ცენტრ ქალქანდერედან 8 კილომეტრში. 2020 წლის მონაცემებით სოფელში 231 ადამიანი ცხოვრობს. ↑ Dilsizdağı Köyü (თურქული). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 5 Mart 2015. ციტირების თარიღი: 4 Haziran 2014. ↑ Rize Kalkandere Ormanlı Köy Nüfusu (თურქული). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 7 Ağustos 2019. ციტირების თარიღი: 5 Şubat 2020.
სახელობითი ბრუნვა

სახელობითი ბრუნვა – ნომინატივი, ბრუნვის ერთ-ერთი ძირითადი ფორმა, რომელიც უპირისპირდება ბრუნების პარადიგმაში შემავალ სხვა ბრუნვებს. ინდოევროპულ ენათა ნომინატივისგან განსხვავებით, ქართული სახელობითი ბრუნვა მხოლოდ ქვემდებარის ბრუნვა არ არის: იგი გამოხატავს გარდამავალი ზმნის პირდაპირ ობიექტს II სერიაში დასმულ გარდამავალ ზმნა-შემასმენელთან („კაცმა სახლი ააშენა“), გარდამავალი ზმნის ქვემდებარეს I სერიაში („კაცი სახლს აშენებს“), აგრეთვე გარდაუვალი ზმნის ქვემდებარეს – სამსავე სერიაში („კაცი დაიმალა“, „კაცი დამალულა“). სახელობით ბრუნვაში დასმული სახელი სალექსიკონო ერთეულია: სწორედ ამ ბრუნვის ფუნქციაა სახელდებითობა, თუმცა, მისი პირდაპირ ბრუნვად მიჩნევა ქართული ენისათვის გაუმართლებელია (ვინაიდან „ირიბ“ მიმართებებსაც ასახავს). სახელობითი ბრუნვის ნიშანი თანამედროვე სალიტერატურო ქართულში ი და 0 ალომორფებითაა წარმოდგენილი: თანხმოვანფუძიანებთან – „შვილი მოიყვანა“, „სახლი შენდება“, „მეზობელი მოსულა“… გვხვდება –ი, ხოლო ხმოვანფუძიან სახელებში -ი იკვეცება: „დედა იცინის”, „ძროხა მოწველეს“, „სარკე გატეხილია”… მრავლობით რიცხვში სახელობითი ბრუნვის ნიშანი ყველგან -ი ბოლოსართია: ბიჭ-ებ-ი, კატ-ებ-ი, წყარო-ებ-ი, ციხე-ებ-ი, ძმა-ნ-ი, შვიდ-ნ-ი… ქართულ ენაში სახელობითი ბრუნვის -ი ნიშნის გენეზისის თაობაზე განსხვავებული მოსაზრებები გამოითქვა. ნ. მარი ვარაუდობდა, რომ ძველი ქართული სალიტერატურო ენის სახელობით ბრუნვაში შერწყმულია ორი მორფოლოგიურად განსხვავებული წარმონაქმნი: 1. თავდაპირველი -ი, რომელიც მიღებული იყო გაუფორმებელ ბრუნვაზე მე-3 პირის -ი (< *ჰი < *ჰუ) ნაცვალსახელის დართვით(მწიგნობრულ ბრუნებაში) და 2. ხალხური ენიდან მომდინარე -ი2 < უ < უნ. ა. შანიძის აზრით, სახელობითის -ი სუფიქსი „იგი“ ნაწევრისგან მომდინარეობს: კაც იგი > კაც-იი > კაც-ი. ავტორის აზრით, ეს გადასვლა შესაძლოა, ძალიან ადრე მომხდარიყო და განეკუთვნებოდეს ქართულ-მეგრულ-სვანურ ურთიერთობის ხანას. აღნიშნულ ვარაუდს სავსებით ეგუება არნ. ჩიქობავას თვალსაზრისი, რომ სახელობით ბრუნვაში დადასტურებული -ი განსაზღვრებითი (ემფატიკური) ნაწილაკია („იგი ნაწევრის ნაშთი), რომელიც თავიდან არ ყოფილა ბრუნვის ნიშანი. სახელობითი ბრუნვის ნიშნის წარმომავლობას განსაზღვრებითი ელემენტისაგან მხარს უჭერენ აგრეთვე ი. იმნაიშვილი, უთურგაიძე და სხვ. არსებობს განსხვავებული მოსაზრებაც: ქართული ი-ს წარმოშობით ბრუნვის ნიშნად მიიჩნევს და არ უკავშირებს განსაზღვრულობის გამოხატვას ჰ. ფოგტი. ამ მოსაზრებას (საერთო ქართველური დონისათვის) არსებითად მხარს უჭერს ა. ონიანი. გაბუნია კ., ენციკლოპედია „ქართული ენა“, თბ., 2008. — გვ. 416-417. შანიძე ა. უმლაუტი სვანურში, – „არილი“ (პროფ. ი. ჯავახიშვილისადმი მიძღვნილი კრებული), ტფ. 1925 (= თხზულებანი, I. თბ., 1957); მისივე, ქართული გრამატიკის საფუძვლები. I, თბ., 1953; ჩიქობავა არნ. მოთხრობითი ბრუნვის გენეზისისათვის ქართველურ ენებში. – „თსუ შრომები,“ 1939, ტ. 10; მისივე, ისტორიულად განსხვავებული ორი მორფოლოგიური ტიპისათვის ქართულ ბრუნვათა შორის. – კრ. სახელის ბრუნების ისტორიისათვის ქართველურ ენებში. წგ. I. თბ. 1956; იმნაიშვილი ი. ნაწევარი ძველ ქართულში. – „თსუ შრომები“, 1956, ტ. 61; ფოგტი პ. ბრუნვათა სისტემა ძველ ქართულში. – „მიმომხილველი“, IV –V., თბ. I967; უთურგაიძე თ. ქართული ენის სახელის მორფონოლოგიური ანალიზი, თბ, 1986; ონიანი ა. ქართველურ ენათა შედარებითი გრამატიკის საკითხები (სახელთა მორფოლოგია). თბ. 1989
სეირანთეფე (ქალქანდერეს რაიონი)

სეირანთეფე (თურქ. Seyrantepe) — სოფელი ქალქანდერეს რაიონში, რიზეს პროვინცია, თურქეთი. მდებარეობს რიზედან 29 კილომეტრში, ხოლო რაიონის ცენტრ ქალქანდერედან 5 კილომეტრში. 2020 წლის მონაცემებით სოფელში 119 ადამიანი ცხოვრობს. ↑ Seyrantepe Köyü (თურქული). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 5 Mart 2015. ციტირების თარიღი: 4 Haziran 2014. ↑ Rize Kalkandere Ormanlı Köy Nüfusu (თურქული). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 7 Ağustos 2019. ციტირების თარიღი: 5 Şubat 2020.
მოქმედებითი ბრუნვა

მოქმედებითი ბრუნვა — ქართულში თანხმოვანფუძიან და ხმოვანფუძიან ფუძეკვეცად სახელებში -ით სუფიქსითაა წარმოდგენილი („სახლ-ით, სახ-ით“); ფუძეუკვეცელ ხმოვანფუძიან სახელებთან სუფიქსისეული ხმოვანი იკარგვის („წყარო-თი“, „თორნიკე-თი“). მოქმედებითი ბრუნვა დაირთავს -ურთ, -გან, -დამ (-დაღმა | | -დაღმე) თანდებულებს; -ით-გან სუფიქსებისაგან ფონეტიკურ ცვლილებათა შედეგად ვიღებთ -დან ბოლოსართს, რომელიც ა. შანიძემ დამოუკიდებელ გამოსვლითი ბრუნვის ნიშნად გამოყო და გამიჯნა მოქმედებითი ბრუნვისგან; მოქმედებით ბრუნვაში დასმული სახელი გამოხატავს საჭურველს, იარაღს („ბარით მუშაობს“, „თოფით მოკლა“); თანაობას („ცოლითურთ მობრძანდა“); მოქმედების საწყის პუნქტს („სახლიდან წავიდა“ – ე. წ. „გამოსვლითი ბრუნვა“); დროში დაწყებითობას („იმ დღიდან დაიწყო“); მოქმეღების მიზეზს („ამ ამბით განაწყენებული“); მოქმედების ვითარებას („ტირილით მოდის“). მოქმედებითი უძველესი ფორმაციის ბრუნვაა, რომელსაც თავდაპირველად, როგორც ჩანს, სიტყვაწარმოებითი დანიშნულება ჰქონდა. მოქმედებითი ბრუნვა, საწყისობა-სასრულობის თვალსაზრისით, ოპოზიციას ქმნის ვითარებითთან (შდრ. „ქალაქითი ქალაქად“; დილიდან საღამომდე“..). მკვლევართა ერთი ნაწილი ვარაუდობს სუფიქსისეული -თ თანხმოვნის -დ არქეტიპის დაყრუების შედეგად მიღებას (-იდ >-ით). წარმომავლობით ამ აღდგენილ -დ- ელემენტს ვითარებითის თანხმოვან ელემენტს უკავშირებენ. გაბუნია კ., ენციკლოპედია „ქართული ენა“, თბ., 2008. — გვ. 333. თოფურია ვ. ბრუნების სისტემისათვის სვანურში სხვა ქართველურ ენათა ბრუნებასთან შედარებით. – „სმამ“, ტ. 5, №3, თბ., 1944; შანიძე ა. ქართული გრამატიკის საფუძვლები, I, თბ., 1953; სახელთა ბრუნების ისტორიისათვის ქართველურ ენებში, წგ. 1, თბ. I956; იმნაიშვილი ი. სახელთა ბრუნება და ბრუნვათა ფუნქციები ძველ ქართულში, თბ. 1957; ონიანი ა. ქართველურ ენათა შედარებითი გრამატიკის საკითხები (სახელთა მორფოლოგია), თბ, 1989.