მარილები

მარილები ქიმიაში იონური შენაერთებია, რომლებიც მჟავასა და ფუძეს შორის ნეიტრალიზაციის რეაქციით მიიღება. მარილები შედგებიან კათიონების (დადებითად დამუხტული იონები) და ანიონებისგან (უარყოფითი იონები), რომელთა შერწყმით ნეიტრალური პროდუქტი მიიღება. ეს კომპონენტი იონები შეიძლება იყოს არაორგანული (Cl−) ან ორგანული (CH3COO−), ერთატომიანი (F−) ან მრავალატომიანი (SO42−). კათიონები შეიძლება იყვნენ მეტალის იონები, ამონიუმის იონი (NH4+), კომპლექსური კათიონები და ა.შ. ანიონები კი ორგანულ და არაორგანულ მჟავათა ნაშთები. მარილებს, რომლებიც ხსნარში დისოციაციისას გამოყოფენ ჰიდროქსილის იონს „ფუძე მარილები“ ეწოდებათ, ხოლო მარილებს, რომლებიც ხსნარში დისოციაციისას გამოყოფენ წყალბადის კათიონს - „მჟავა მარილები“, დანარჩენებს - „საშუალო მარილები“. მარილთა სახელები მიიღება მისი შემადგენელი იონების სახელებიდან. ჯერ იწერება კათიონის დასახელება, შემდეგ ანიონის (მაგ. ნატრიუმის ქლორიდი) ყველაზე გავრცელებული კათიონებია: ამონიუმი NH4+ კალციუმი Ca2+ რკინა Fe2+ და Fe3+ მაგნიუმი Mg2+ კალიუმი K+ ნატრიუმი Na+ ანიონები: აცეტატი CH3COO− (ძმარმჟავა) კარბონატი CO32− (ნახშირმჟავა) ქლორიდი Cl− (ქლორწყალბადმჟავა, მარილმჟავა) ციანიდი C≡N− (ციანწყალბადმჟავა) ფთორიდი F− (ფთორწყალბადმჟავა) ნიტრატი NO3− (აზოტმჟავა) ნიტრიტი NO2− (აზოტოვანი მჟავა) ფოსფატი PO43− (ფოსფორმჟავა) სულფატი SO42− (გოგირდმჟავა) მარილები მიიღება შემდეგი რეაქციებით: ფუძე + მჟავა, მაგ. NH3 + HCl → NH4Cl მეტალი + მჟავა, მაგ. Mg + H2SO4 → MgSO4 + H2 მეტალი + არამეტალი, მაგ. Ca + Cl2 → CaCl2 ფუძე + მჟავა ოქსიდი, მაგ. 2 NaOH + Cl2O → 2 NaClO + H2O მჟავა + ფუძე ოქსიდი, მაგ. 2 HNO3 + Na2O → 2 NaNO3 + H2O მარილთა ხსნარების შერევით, თუ მიღებული მარილი უხსნადია, მაგ.: Pb(NO3)2 + Na2SO4 → PbSO4↓ + 2 NaNO3 მარილების ქიმიური თვისებები დამოკიდებულია მათი შემადგენელი იონების ბუნებაზე. მარილები ურთიერთქმედებენ როგორც მჟავებთან, ისე ფუძეებთან, თუ რეაქციის პროდუქტი ტოვებს სარეაქციო არეს (უხსნადი ნაერთი, აირი, მცირედ დისოცირებადი ნივთიერება) B a C l 2 + H 2 S O 4 ⟶ B a S O 4 ↓ + 2 H C l {\displaystyle {\mathsf {BaCl_{2}+H_{2}SO_{4}\longrightarrow BaSO_{4}\downarrow +2HCl}}} N a H C O 3 + H C l ⟶ N a C l + H 2 O + C O 2 ↑ {\displaystyle {\mathsf {NaHCO_{3}+HCl\longrightarrow NaCl+H_{2}O+CO_{2}\uparrow }}} N a 2 S i O 3 + 2 H C l ⟶ 2 N a C l + H 2 S i O 3 ↓ {\displaystyle {\mathsf {Na_{2}SiO_{3}+2HCl\longrightarrow 2NaCl+H_{2}SiO_{3}\downarrow }}} მარილები ურთიერთქმედებენ მეტალებთან, რომლებიც მდებარეობენ მარცხნივ მარილში შემავალ მეტალთან შედარებით ლითონების ელექტროქიმიური აქტივობის რიგში C u + H g C l 2 ⟶ C u C l 2 + H g {\displaystyle {\mathsf {Cu+HgCl_{2}\longrightarrow CuCl_{2}+Hg}}} მარილები ურთიერთქმედენ ერთმანეთთან, თუ რეაქციის პროდუქტი ტოვებს სარეაქციო არეს (უხსნადი ნაერთი, აირი, მცირედ დისოცირებადი ნივთიერება): C a C l 2 + N a 2 C O 3 ⟶ C a C O 3 ↓ + 2 N a C l {\displaystyle {\mathsf {CaCl_{2}+Na_{2}CO_{3}\longrightarrow CaCO_{3}\downarrow +2NaCl}}} A g N O 3 + N a C l ⟶ A g C l ↓ + N a N O 3 {\displaystyle {\mathsf {AgNO_{3}+NaCl\longrightarrow AgCl\downarrow +NaNO_{3}}}} K 2 C r 2 O 7 + 3 N a 2 S O 3 + 4 H 2 S O 4 ⟶ C r 2 ( S O 4 ) 3 + 3 N a 2 S O 4 + K 2 S O 4 + 4 H 2 O {\displaystyle {\mathsf {K_{2}Cr_{2}O_{7}+3Na_{2}SO_{3}+4H_{2}SO_{4}\longrightarrow Cr_{2}(SO_{4})_{3}+3Na_{2}SO_{4}+K_{2}SO_{4}+4H_{2}O}}} ზოგიერთი მარილი გახურებით იშლება: C u C O 3 ⟶ C u O + C O 2 ↑ {\displaystyle {\mathsf {CuCO_{3}\longrightarrow CuO+CO_{2}\uparrow }}} C a ( N O 3 ) 2 ⟶ C a ( N O 2 ) 2 + O 2 ↑ {\displaystyle {\mathsf {Ca(NO_{3})_{2}\longrightarrow Ca(NO_{2})_{2}+O_{2}\uparrow }}} N H 4 N O 3 ⟶ N 2 O ↑ + 2 H 2 O {\displaystyle {\mathsf {NH_{4}NO_{3}\longrightarrow N_{2}O\uparrow +2H_{2}O}}} N H 4 N O 2 ⟶ N 2 ↑ + 2 H 2 O {\displaystyle {\mathsf {NH_{4}NO_{2}\longrightarrow N_{2}\uparrow +2H_{2}O}}} წყალში გახსნისას მარილები სრულად ან ნაწილობრივ დისოცირდებიან იონებად. თუ მარილი სრულად დისოცირდება, ის წარმოადგენს ძლიერ ელექტროლიტს, თუ ნაწილობრივ - სუსტს. ზოგიერთი მარილი წყალში გახსნისას განიცდის ჰიდროლიზს. სუსტი მჟავას (Na2CO3) ან სუსტი ფუძის (CuCl2) მარილთა ჰიდროლიზი შექცევადია, სისტი მჟავასა და სუსტი ფუძის მარილთა (Al2S3) ჰიდროლიზი - შეუქცევადი Mark Kurlansky (2002). Salt: A World History. Walker Publishing Company. ISBN 0-14-200161-9.