რომანული ენები

რომანული ენები — ინდოევროპული ენების ერთ-ერთი შტო. არის 15 რომანული ენა, რომლებზე მოლაპარაკეთა რიცხვი 700 მილიონს შეადგენს. მოლაპარაკეთა მრავალრიცხოვნების თვალსაზრისით ყველაზე თვალშისაცემია ესპანური ენა, რომელსაც მშობლიურ ან მეორე ენად 330 მლნ. კაცი მიიჩნევს, პორტუგალიურ ენაზე საუბრობს 175 მლნ., ფრანგულ ენაზე ლაპარაკობს 80 მლნ., ხოლო 265 მლნ. კაცი კი ამ ენას მეორე ენად მიიჩნევს, იტალიურად 62 მლნ., ხოლო რუმინულ ენაზე 28 მილიონი ადამიანი საუბრობს. სხვა ენათა ჯგუფებისაგან განსხვავებით რომანული ენის წინარე ენა ყველაზე უკეთესადაა დამოწმებული: აქ მხედველობაშია გვიანი ანტიკური ხანის სასაუბრო ლათინური ენა (სახალხო ლათინური, ანუ ვულგარული ლათინური) თვითონ ლათინური ენა კი არაა რომანული ენა, არამედ იგი მიეკუთვნებოდა იტალიკურ ენებს, რომელთაგან დღესდღეობით საკუთრივ ლათინური ენის გარდა ყველა ენათა ისტორიული კვალი გამქრალია. დღევანდელი რომანული ენები: სარდინიული (ან სარდული ენა, სარდინია) ვერანაირად ვერ ხვდება რომელიმე ქვეჯგუფში. ამ ენას ჯერ არ გააჩნია ნორმა. ყველა სხვა დანარჩენ რომანულ ენებთან შედარებით სისტემური განსხვავებების გამო სარდული ენა აუცილებლად დამოუკიდებელ ენად უნდა ჩაითვალოს. ბალკანეთის რომანული ენების ჯგუფიდან ერთადერთი ცოცხალი (და სტანდარტიზებული) ენა არის რუმინული. ამ ენას დაკორუმინულ ენასაც უწოდებენ, მოლდოვის სახელმწიფო ენას, კონსტიტუციის მიხედვით ეწოდება რუმინული, იგივე მოლდავური ენა. ბალკანეთის რომანულ ენებს მიეკუთვნება სხვადასხვა სამხრეთაღმოსავლეთ ევროპის მცირე ენები: არომუნული (აგრეთვე მაკედონურრუმინული ენა) ჩრდილოეთი საბერძნეთი, ჩრდილოეთი მაკედონია, ალბანეთი ისტრორუმინული იტრიის ჩრდილოთღმოსავლეთით (ხორვატია) მეგლენორუმინული საბერძნეთსა და ჩრდილოეთ მაკედონიას შორის. სადღეისოდ გამქრალ რომანული ენებად (ანუ Romania submersa) მიიჩნევენ შემდეგ ენებს: დალმაციურ ენას, რომელზეც ლაპარაკობდნენ ადრიის სანაპიროზე (ველიურის ვარიანტებით (კუნძული კრკი) . (იტალიურად – [Veglia] ველჲა). რაგუზულ ენას – ლაპარაკობდნენ დუბროვნიკი მახლობლად (იტალიურად: – [Ragusa] რაგუზა). მოსარაბულს (ესპანეთში არაბულ ოკუპაციასა და რეკონკისტას შორის). ჩრდილოაფრიკის რომანულს. მოზელის რომანულ ენას. (მდინარე მოზელის ხეობაში უნდა არსებულიყო ენობრივ კუნძულის სახით). ბევრი ენათმეცნიერი რომანულ ენებს მიაკუთვნებს ამ ჯგუფის ენების საფუძველზე წარმომდგარ კრეოლურ და პიჯინურ ენებსაც. ეს „ახალრომანული ენები“ (რომანია ნოვა (Romania nova) დაიყოფა ასეთნაირად: ლინგვა ფრანკა (პიჯინი) ფრანგულზე დაფუძნებული კრეოლური ენები ესპანურსა და პორტუგალიურზე დაფუძნებული კრეოლური ენები იხ. აგრეთვე: კრეოლური ენების სია რომანული ენების საფუძველზე განვითარდა სხვადასხვა ე.წ. კონსტუტუირებადი ენები. ინტერლინგვა და ლინგვა ფრანკა ნოვა თითქმის მთლიანად რომანული ენების (ლათინურის) საფუძველზე იქნა შემუშავებული, გარდა ამისა ესპერანტოს სიტყვითი მარაგის ნახევარზე მეტი რომანული წარმოწობისაა. ქვემორე გრაფიკში რომანული ენების მაგალითზე ნაჩვენებია ამ ენების გრამატიკული და ლექსიკური მსგავსება ლათინური ენის ფონზე. ნიმუშად გამოყენებულია ერთი წინადადება: რომანისტიკა პანრომანიზმი კვანტიტეტების კოლაფსი ფრანკოფონია Martin Harris, Nigel Vincent (Hrsg.): The Romance Languages. Oxford University Press, London 1988 Rebecca Posner: The Romance Languages. Cambridge University Press, Cambridge 1996 Lorenzo Renzi: Einführung in die romanische Sprachwissenschaft. Tübigen, Narr 1981 (Verbesserte Auflage: Nuova introduzione alla Filologia romanza. Bologna, Il Mulino 1994 (Nur auf italienisch) Carlo Tagliavini: Einführung in die romanische Philologie. Francke, Bern 1998 (2. verbesserte Auflage. Erstauflage 1972) Alwin Kuhn: Die romanischen Sprachen. Francke, Bern 1951 Lindenbauer, Petrea und andere: Die romanischen Sprachen. Eine einführende Übersicht. G. Egert, Wilhelmsfeld 1995 Rainer Schlösser: Die romanischen Sprachen. Beck, München 2001 Carl Vossen: Mutter Latein und ihre Töchter. Fischer, Frankfurt 1968 ↑ Ethnologue ინფორმაცია რუმინული ენის შესახებ. იხილეთ აგრეთვე MSN Encarta დაარქივებული 2007-12-03 საიტზე Wayback Machine.