laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
მაქაონი

მაქაონი (ლათ. Papilio machaon) — დღის პეპელა აფროსნისებრთა ოჯახისა. მაქაონის ფრთების შლილი 9 სმ აღწევს. აქვს ყვითელი სხეული, წამახვილებული წინა ფრთები. უკანა ფრთები ბოლოვდება კუდებით. მატლი მწვანეა, შავი გასწვრივი ზოლები დასდევს და ყვითელი ლაქები აქვს. იკვებება როგორც ველური, ისე კულტურული ჯვაროსნების ფოთლებით. დაფრინავს მაის-ივნისში და აგვისტო-სექტემბერში (მეორე თაობა). მაქაონი გავრცელებულია ევროპაში, აზიის ზომიერ სარტყელში, ჩრდილოეთ აფრიკაში. საქართველოში გვხვდება როგორც ბარში, ისე მთაში. მაღალმთიანეთში ბინადრობს მაქაონი „რუსთაველი“ (Papilio machaon rusthaveli), საქართველოში მაქაონს „მერცხალკუდას“ უწოდებენ. ♂ ♂ △ ♀ დიდმანიძე ე., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 498.
მაღალაძეები

მაღალაძეები — ქართველი მწიგნობარ-კალიგრაფები. სოფ. წინარეხში (კასპის რაიონი) მცხოვრებ აზნაურთა გვარიდან. მაღალაძეებს საგვარეულოდ ჰქონდათ მცხეთის ქადაგის თანამდებობა, სახლთუხეცესობა და მდივანმწიგნობრობა. თვალსაჩინო პიროვნებები იყო ბერი ნიკოლოზი, სვეტიცხოველის ქადაგი (XVII ს.), თავისი მამის, პაპუას მსგავსად კოშკებისა და ეკლესიების მაშენებელი და შემკეთებელი, კალიგრაფი. მას გადაუწერია სასულიერო თხზულებათა კრებული (ხელნაწერთა ინსტიტუტი, A — 904). ნიკოლოზის სახელი გვხვდება XVII საუკუნის მიწურულის ხატებზე, მის მიერ შეკეთებული მაღალაანთ ეკლესიისა (წინარეხთან) და სვეტიცხოვლის კედლებზე. ნიკოლოზის ბიძაშვილი სოლომონი (XVII-XVIII საუკუნეების მიჯნა) 1702 წელს კათოლიკოსის მდივან-მწიგნობარ-მგალობელი იყო, წერდა საბუთებს, იყო ცნობილი კალიგრაფი. ლამაზი მხედრულით გადაუწერია ბესარიონ ორბელიანის „გრდემლი“ (ხელნაწერთა ინსტიტუტი, S — 286), აგრეთვე ვახტანგის სამართლის წიგნების ერთ-ერთი უძველესი ნუსხა (ხელნაწერთა ინსტიტუტი, S — 3683) და სხვა. მონაწილეობდა ვახტანგ VI-ის სტამბის საქმიანობაში (მისი დამზადებული უნდა იყოს ხელნაწერი ნიმუში სასტამბო მხედრული შრიფტისათვის). სოლომონს აუშენებია წელს მაღალაანთ ეკლესიის სამრეკლო. ამავე ხანებში მოღვაწეობდა ზურაბი, უფრო მოგვიანებით (XVIII ს.) - მეორე ნიკოლოზი, ანტონ I კათოლიკოსის კარის პროტოპაპ-მდივან-ქადაგი. 1761 წელს პეტერბურგში მას გადაუწერია „კრებული სამეცნიერო“ (სიტყვანი და სწავლანი სამეცნიერონი; სიტყვისგება სოგრატისი; ხელნაწერთა ინსტიტუტი, H — 1053). ბერიძე ვ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 501–502.
მაღალაანთ ეკლესია

მაღალაანთ ეკლესია და მისი ანსამბლი — XII საუკუნეს ძეგლი. ის შიდა ქართლის მხარის კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ წინარეხიდან 2,5 კმ-ითაა დაშორებული და მდებარეობს მდინარე კავთურის მარცხენა ნაპირზე (თბილისიდან დასავლეთით 55 კმ-ზე). ეს მხარე XIV საუკუნიდან ძლიერ აზნაურებს — მაღალაძეებს ეკუთვნოდა (მანამდე ივანიძეების მფლობელობაში იყო); აქედანაა სახელწოდებაც. გეგმით სწორკუთხა, ერთნავიანი ეკლესია აღმართულია ორსაფეხურიან ცოკოლზე, გადახურულია ცილინდრული კამარით. სამხრეთ ფასადის მთელ სიგრძეზე გასდევს ასევე ცილინდრული კამარით გადახურული ეგვტერი, რომლის აღმოსავლეთი აფსიდით დასრულებული ნაწილი სამლოცველოს წარმოადგენს. ეკლესია ამ ტიპის ნაგებობათა ერთ-ერთი საუკეთესო ნიმუშია საქართველოში. მისი პროპორციები მსუბუქი და ჰარმონიულია. აღმოსავლეთი და დასავლეთი ფასადები დამუშავებულია სამთალედის სისტემით. საერთო დეკორატიული ეფექტისათვის ხუროთმოძღვარს ორი ფერის ქვა გამოუყენებია — ძირითადად ყვითელ-ქვიშისფერი, ხოლო ორნამენტული ფრიზისათვის რომელიც მთელ შენობას უვლის გარს, ლამაზი მწვანე ფერის ქვა ჩაურთავს. ძეგლი შემკულია მაღალი ოსტატობით შესრულებული მდიდარი ჩუქურთმებით (სარკმლებისა და პორტალების საპირეები, კარნიზები, ჯვრისა და ფრინველების კომპოზიცია დასავლეთ ფასადზე). ინტერიერში შემორჩენილია განვითარებული შუა საუკუნეებისა და XVII საუკუნის მოხატულობის ფრაგმენტები. მაღალაანთ ეკლესიის სამხრეთით აღმართულია სამრეკლო, რომელიც 1716 წელს ააშენა სოლომონ მაღალაძემ. სამრეკლოს ქვემო სართული გალავანში შესასვლელს წარმოადგენს (ახლა ნახევრად დანგრეულია). გალავნის შიგნით XVI-XVII საუკუნეების, კიდევ ერთი სამრეკლოა. იგი პაპუა მაღალაძეს საძვალედ გადაუკეთებია. ინტერიერში შემორჩენილია მოხატულობის ფრაგმენტები. ეკლესიისა და კოშკების მთელ ანსამბლს გადმოჰყურებს „ზემო კოშკი“, რომელიც აგრეთვე პაპუა მაღალაძემ ააშენა 1679 წელს. საღარაძე შ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 501. კიკნაძე ზ., ქართული მითოლოგია, თბილისი: ბაკმი, 2007. — გვ. 122, ISBN 978-99940-27-10-1. ბერიძე ვ., მაღალაანთ ეკლესია, «ქართული ხელოვნება», 1959, ტ. 5; ↑ საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება № 665, 2006 წლის 7 ნოემბერი, ქ. თბილისი, კულტურის ზოგიერთი უძრავი ძეგლისათვის ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის მინიჭების შესახებ
მაღარო (სიღნაღის მუნიციპალიტეტი)

მაღარო — სოფელი საქართველოში, სიღნაღის მუნიციპალიტეტში, ივრის ზეგნის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კიდეზე. თემის ცენტრი. ზღვის დონიდან 950 მეტრი. სიღნაღიდან 11 კილომეტრი. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1747 კაცი. სოფელი გაშენებულია ბოდბე - სიღნაღის გზატკეცილზე. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 514. ↑ მოსახლეობის საყოველთაო აღწერა 2014. საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური (ნოემბერი 2014). ციტირების თარიღი: 7 ნოემბერი, 2016.
მაღარო (მრავალმნიშვნელოვანი)

მაღარო შეიძლება აღნიშნავდეს: მაღარო — სამთო საწარმო; მაღარო — სოფელი სიღნაღის მუნიციპალიტეტში.
2008 წელი მუსიკაში

იხილეთ 2008 წელს ჩამოყალიბებული ჯგუფები იხილეთ 2008 წელს დაშლილი ჯგუფები იხილეთ 2008 წელს აღდგენილი ჯგუფები მონაცემები სწორია 12-19 აპრილის მიხედვით (მე-16 კვირა). მონაცემები სწორია 19-26 აპრილის მიხედვით (მე-17 კვირა).
მაღაწალნი

მაღაწალნი — მთა საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარეში, დუშეთის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს მდინარეების მთიულეთის არაგვისა და ფშავის არაგვის წყალგამყოფ გუდამაყრის ქედზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2608 მ. აგებულია ცარცული ფლიშით. ციცაბო კალთებიანია. შემოსილია სუბალპური მდელოებით. მაღაწალნი ფშაველთა საკულტო ადგილი იყო. მარუაშვილი ლ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 506. ↑ საქართველოს სსრ გეოგრაფიული სახელების ორთოგრაფიული ლექსიკონი, თბ., 1987. — გვ. 67. ↑ საქართველოს გეოგრაფიული სახელების ორთოგრაფიული ლექსიკონი, თბ., 2009. — გვ. 110.
წითელი წიგნი

წითელი წიგნი — იშვიათ და გადაშენების პირას მისულ მცენარეთა და ცხოველთა სახეობების სია, მათი თანამედროვე მდგომარეობის მოკლე დახასიათებით. არსებობს წითელი წიგნის საერთაშორისო, ნაციონალური და ადგილობრივი ვარიანტი. დედამიწაზე სიცოცხლის შესანარჩუნებლად აუცილებელია, ყურადღება მიექცეს ბიომრავალფეროვნების კლების პრობლემას, რადგან დედამიწაზე სიცოცხლეს სწორედ ეს პრობლემა უქმნის მთავარ საფრთხეს. გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი სახეობების დასაცავად აუცილებელია სახეობების მდგომარეობის ცოდნა. სწორედ ამ მიზნით შეიქმნა „წითელი წიგნი“ და „წითელი ნუსხა“. „წითელ ნუსხაში“ გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი სახეობებია შეტანილი. ყველაზე ვრცელი და საყოველთაოდ აღიარებული წითელი ნუსხა საერთაშორისო გარემოსდაცვითმა ორგანიზაციამ, IUCN-მა მოამზადა. მასში 16 000–ზე მეტი სახეობაა შესული. წითელ ნუსხებს ცალკეული ქვეყნებიც ადგენენ. თავისი „წითელი ნუსხა“ საქართველოსაც აქვს. მასში ქვეყანაში არსებული გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი სახეობებია შეტანილი. ჩვეულებრივ, „წითელ ნუსხაში“ თითოეული სახეობის შესახებ მოცემულია შემდეგი ინფორმაცია: გავრცელებული სახელი, მეცნიერული სახელი (რომელიც ყოველთვის ლათინურ ენაზე იწერება), საფრთხის ხარისხი და ა.შ. წითელ ნუსხაში შეტანილ გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფ სახეობებს შორისაც არის განსხვავება: ზოგიერთი ძალიან იშვიათია, თითქმის გამქრალი, ზოგი კი — ნაკლებ სერიოზული საფრთხის წინაშე მყოფი. ამ განსხვავების აღსანიშნავად, წითელ ნუსხაში შეტანისას სახეობებს მეცნიერების მიერ სხვადასხვა კატეგორია ენიჭება. წიგნის შექმნის იდეა XX საუკუნის I ნახევარში გაჩნდა. მისი ინიციატორი იყო ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირი, რომელიც 1949 წელს შეუდგა ინფორმაციის მოპოვებას მცენარეთა და ცხოველთა იშვიათ სახეობათა შესახებ. 1966 წელს უკვე მომზადდა პირველი გამოცემები ძუძუმწოვრებისა და ფრინველების იშვიათი სახეობების შესახებ. საქართველოში წითელი წიგნი 1982 წელს გამოიცა. მისი I ნაწილი მოიცავს იშვიათ ცხოველებს, II ნაწილი - მცენარეებს და III ნაწილი - არაორგანული ბუნების ძეგლებს.
სეკვოიას ეროვნული პარკი

სეკვოიას ეროვნული პარკი (აშშ) 1890 წელს დაარსდა პლანეტის ერთ-ერთი უძველესი ტყის დაცვის მიზნით. ცალკეული ხეების ასაკი აქ 3 ათას წელს აღწევს. პარკში მდებაორებს 3500 წლის ხე, რომლის სიმაღლე თითქმის 100 მეტრია, მაქსიმალური დიამეტრი — 8 მ, წონა — დაახლოებით 1500 ტ. ეს ერთ-ერთი ყველაზე მსხვილი ხეა დედამიწაზე. ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე: სეკვოიას ნაციონალუი პარკი
კელოგ-ბრიანის პაქტი

კელოგ-ბრიანის პაქტი — საფრანგეთის საგარეო საქმეთა მინისტრის არისტიდ ბრიანისა და აშშ-ის სახელმწიფო მდივან ფრენკ კელოგის მიერ ინიცირებული და 1928 წლის 27 აგვისტოს გაფორმებული საერთაშორისო ხელშეკრულება. 1920-იანი წლების ევროპაში დიდი პოპულარობით სარგებლობდა პაციფიზმის იდეა. ამის ყველაზე ნათელ გამოვლინებად იქცა ბრიან-კელოგის პაქტი. 1927 წლის 6 აპრილს საფრანგეთის საგარეო საქმეთა მინისტრმა არისტიდ ბრიანმა შესთავაზა ამერიკელებს საფრანგეთსა და აშშ-ის შორის ხელშეკრულების დადება, რათა ომი კანონგარეშედ გამოეცხადებინათ. 20 ივნისს კი მან საფრანგეთში აშშ-ის ელჩს გადასცა ოფიციალური ნოტა, რომელშიც იყო საფრანგეთსა და აშშ-ს შორის სამუდამო მეგობრობის შესახებ ხელშეკრულების პროექტი. საფრანგეთი ამ აქტით ცდილობდა გაემაგრებინა საკუთარი სამხედრო-პოლიტიკური პოზიციები ევროპაში, მაგრამ ეს იდეა, უპირველეს ყოვლისა, ამერიკელებმა გამოიყენეს. აშშ-ის სახელმწიფო მდივანმა ფრენკ კელოგმა, რომლის მიზანიც იყო აშშ-სათვის საერთაშორისო არბიტრის პოზიციის მოხვეჭა, 28 დეკემბერს საპასუხო წინადადება გაუგზავნა ბრიანს, რომლითაც ის იწონებდა იდეას, მაგრამ მიაჩნდა, რომ მსგავსი ხელშეკრულების მხოლოდ საფრანგეთთან დადება საკმარისი არ იქნებოდა და მისთვის ხელი უნდა მოეწერა ყველა წამყვან სახელმწიფოს. საბოლოოდ, 1928 წლის 27 აგვისტოს ხელი მოეწერა ბრიან-კელოგის პაქტს. პაქტის ხელმომწერთა შორის იყვნენ საფრანგეთი, ინგლისი, გერმანია, იტალია, იაპონია, ბელგია, პოლონეთი და ჩეხოსლოვაკია. ცხადდებოდა, რომ პაქტის ხელმომწერ სახელმწიფოებს უარი უნდა ეთქვათ ომზე, როგორც ეროვნული პოლიტიკის გატარების მეთოდზე და რომ მის წევრ სახელმწიფოებს ყველა სახის უთანხმოება მხოლოდ მშვიდობიანი გზით გადაეწყვიტათ. პაქტის მესამე მუხლით კი ცხადდებოდა, რომ მასთან შეერთება შეეძლო ყველა სახელმწიფოს. აღნიშნული პაქტი ძალაში შევიდა 1929 წლის ივნისიდან. Text of the Kellogg-Briand Pact from the Yale Avalon Project Coolidge and Foreign Affairs: Kellogg-Briand Pact Answers.com: Kellogg-Briand Pact Department of State
მშრალი კანონი

მშრალი კანონი — კანონი, რომელიც კრძალავს ალკოჰოლური სასმელების წარმოებასა და გაყიდვას. შემოღებული იყო ამერიკის შეერთებულ შტატებში (1920-1933) და ზოგიერთ სხვა ქვეყნებში (მაგ. ფინეთში), მაგრამ სასურველი ეფექტი არ მოჰყოლია. მას სისტემურად არღვევდნენ ე. წ. ბუტლეგერები, რომლებიც ალკოჰოლური სასმელის კონტრაბანდით, არალეგალური წარმოებითა და ვაჭრობით მდიდრდებოდნენ. Susanna Barrows, Robin Room, and Jeffrey Verhey (eds.), The Social History of Alcohol: Drinking and Culture in Modern Society (Berkeley, Calif: Alcohol Research Group, 1987) Susanna Barrows and Robin Room (eds.), Drinking: Behavior and Belief in Modern History University of California Press, (1991) Jack S. Blocker, David M. Fahey, and Ian R. Tyrrell eds. Alcohol and Temperance in Modern History: An International Encyclopedia 2 Vol. (2003) JS Blocker, Jr. "Did prohibition really work? Alcohol prohibition as a public health innovation." Am J Public Health. 2006 Feb;96(2):233-43. Epub 2005 27 December. Ernest Cherrington, ed., Standard Encyclopaedia of the Alcohol Problem 6 volumes (1925–1930), comprehensive international coverage to late 1920s Jessie Forsyth Collected Writings of Jessie Forsyth 1847-1937: The Good Templars and Temperance Reform on Three Continents ed by David M. Fahey (1988) Gefou-Madianou. Alcohol, Gender and Culture (European Association of Social Anthropologists) (1992)
მაღლარი

მაღლარი — ვაზის მაღალშტამბიანი ფორმა საქართველოში. საყრდენად იყენებენ ხემცენარეებს (მურყანი, ხურმა, თუთა, ბალი და სხვა). მაღლარი უმთავრესად დასავლეთ საქართველოში გვხვდება. ფილოქსერისა და სოკოვანი დაავადებების გავრცელების გამო მაღლარის ვაზის რაოდენობა შემცირდა. ამჟამად დასავლეთ საქართველოს ჭარბტენიან რაიონებში (გურია, აჭარა, სამეგრელო) მცირე რაოდენობითაა შემორჩენილი. მაღლარის სახესხვაობაა ოლიხნარი. რამიშვილი რ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 506.
მაღრანდვალეთი

მაღრანდვალეთი, ისტორიული მხარე — თემი აღმოსავლეთ საქართველოშიმდინარე ლიახვის სათავეებში, ძირითადად მოიცავდა ახლანდელ ჯავის მუნიციპალიტეტის ედისის ტერიტორიას. ცენტრი ედისა (შუა ფეოდალური ხანა). სახელწოდება მაღრანდვალეთი პირველად გვხვდება XIV საუკუნეში („ძეგლი ერისთავთა“). ნაწარმოების სიტყვა მაღნარიდან (ტყიანი) და მხარის სახელწოდება დვალეთიდან. გვიანდელი შუა საუკუნეებში მაღრანდვალეთი ქსნის საერისთავოს შემადგენლობაში მოექცა.ვახუშტი ბაგრატიონის (XVIII ს.) ცნობით, მაღრანდვალეთი ქსნის ერისთავთა მამული იყო. მაღრანდვალეთის ისტორიულ ძეგლთაგან აღსანიშნავია ე. წ. ცარციათების ნაქალაქარი სოფ. ედისის მახლობლად, „ზილდი მასიგ“ (უბნის კოშკი), ზურგიანი კოშკები გალუანთასა და ედისაში. მაღრანდვალეთის უძველესი მოსახლეობა ქართული და დვალური იყო. გვიანდელი შუა საუკუნეებში აქ კომპაქტურად დასახლდნენ ოსი მოახალშენეები. დვალეთი გვრიტიშვილი დ., დვალთა ვინაობისა და ოსთა ჩამოსახლების საკითხისატვის, მის წგნ.: ნარკვევები საქართველოს ისტორიიდან (XIII№XIV სს), თბ., 19621; Гамрекели В. Н., Двалы в Двалетия в I - XV вв. н. э. , Тб., 1961; Техов Б. В., Очерки древней истории и археологии Юго-Осетии, Тб., 1971; გვასალია ჯ., ქსე, ტ. 6, გვ. 506, თბ., 1983
მაღრანი (მრავალმნიშვნელოვანი)

მაღრანი შეიძლება აღნიშნავდეს: მაღრანი — ფრინველთა გვარი; მაღრანი — სოფელი დუშეთის მუნიციპალიტეტში.
მაყვალი

მაყვალი (ლათ. Rubus fruticosus) — მცენარე ვარდისებრთა ოჯახისა. მეტწილად ხვიარა ბუჩქებია. აქვს ეკლებით ან ჯაგრებით მოფენილი გრძელი ღეროები. პირველი წლის ყლორტებზე — ტურიონებზე — მხოლოდ ფოთლებია, მეორე წლის ყლორტებზე კი — ყვავილები და ნაყოფები. ყვავილები მარტოულია, უფრო იშვიათად ყვავილედებად შეკრებილი. ნაყოფი კრებადია და შედგება წითელი ან მოწითალო-მოშავო ნაფიფქიანი წვნიანი კურკიანებიაგან. მაყვალის 200-მდე სახეობა გავრცელებულია ევრაზიასა და ჩრდილოეთ ამერიკაში. საქართველოში 37 სახეობა გვხვდება, მათგან 27 საქართველოს ენდემია. მაყვლის ღერო და ფოთლები მნიშვნელოვანი რაოდენობით შეიცავს მთრიმლავ ნივთიერებებს, ნაყოფი — 4-8% შაქრებს, 0,6—1,4% მჟავებს, C ვიტამინს და კაროტინს. იყენებენ ნედლად, აკეთებენ მურაბას, ჯემს და სხვა ნაწარს. ცნობილია კულტურული მაყვლის დაახლოებით 300-მდე ჯიში. ხინთიბიძე ლ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 507.
მაყრული

მაყრული — ქორწინების წესთან დაკავშირებული ქართული ხალხური მრავალხმიანი (ორ- და სამხმიანი) მამაკაცთა სიმღერა. სრულდება როგორც საქორწილო სამზადისის, ისე ქორწილისა და საქორწილო მსვლელობის დროს. ამ უკანასკნელს ეწოდება „მგზავრული მაყრული“. მაყრული ქორწილის დაწყებისა და სასრულების მაუწყებელიცაა. სიმღერას ასრულებს მაყრებისაგან შემდგარი გუნდი. მაყრულისთვის დამახასიათებელია მხნე, სიცოცხლით აღსავსე, მხიარული განწყობილება. სიმღერის მუსიკა კუპლეტური ფორმისაა, აგებულია მხნე ინტონაციაზე. მაყრულისთვის დამახასიათებელია მკვეთრი რიტმი, ენერგიული, ვაჟკაცური შესრულება. მაყრულის პოეტური ტექსტები გვიხასიათებს საქორწილო ჩვეულებებს, გადმოგვცემს ნეფე-დედოფლისა და მათი მშობლების განცდებს, ხოტბას ასხამს დაქორწინებულს და სხვა ტექსტებს. „მაყრულის“ ტექსტები ჩაიწერეს ვახტანგ კოტეტიშვილმა, თედო რაზიკაშვილმა, ივანე გვარამაძემ, სევასტი გაჩეჩილაძემ და სხვებმა. ჩხიკვაძე გ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 507. თეიმურაზ მეორე, სარკე თქმული, თხზ. სრ. კრ., თბ., 1939; ქართული ფოლკლორი, ტ. 5 — ქართული ფოლკლორის ლექსიკონი, ნაწ. 2, თბ., 1975; ქართული ხალხური პოეტური შემოქმედება, ტ. 1, თბ., 1960; ჯავახიშვილი ივ., ქართული მუსიკის ისტორიის ძირითადი საკითხები, თბ., 1938;
მაშავერა

მაშავერა — მდინარე საქართველოში, ქვემო ქართლის მხარის დმანისისა და ბოლნისის მუნიციპალიტეტებში. სათავე აქვს ჯავახეთის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 2125 მ სიმაღლეზე. ერთვის მდინარე ხრამს მარჯვნიდან სოფელ ნახიდურთან. სიგრძე 66 კმ, აუზის ფართობი 1390 კმ². აქვს ღრმა, კანიონისებური ხეობა. მაშავერის და მისი შენაკადების ხეობების ცალკეული მონაკვეთები კანიონისებური მორფოლოგიის მატარებელია, ზოგან კი ხეობების ძირი საკმაოდ განიერია და დაბალი აკუმულაციური ტერასების განვითარებით გამოირჩევა. მაშავერისთვის დამახასიათებელია ნაპირების ეროზიული გარეცვხა, რომელიც განსაკუთრებით სეზონური წყალდიდობების დროს აქტიურდება. საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა — ზამთარში. ზაფხულ-შემოდგომაზე ზოგჯერ — წყალმოვარდნა. ზამთრობით მაშავერაზე აღინიშნება ყინულნაპირისი და თოში. მარჯვნიდან ერთვის მდინარე ბოლნისისწყალი. გაზაფხულზე ჩამოედინება წლიური ჩამონადენის 40 %, ზაფხულში — 30,8 %, შემოდგომაზე — 16,8 % და ზამთარში — 12,4 %. საშუალო წლიური ხარჯი 7,78 მ³/წმ. მაშავერის საერთო ვარდნა უდრის 968 მ-ს, საშუალო ქანობი 14,7 ‰. მდინარე გამოიყენება ირიგაციული დანიშნულებით. მაშავერაზე ფუნქციონირებს 5 სარწყავი სისტემა, რომელიც რწყავს ბოლნისისა და მარნეულის მუნიციპალიტეტების 7440 ჰა სასოფლო-სამეურნეო სავარგულს. მდინარე მაშავერის ორივე ნაპირზე გაშენებულია ქალაქი დმანისი, ხოლო შუა დინებაშია ქალაქი ბოლნისი. ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე: მაშავერა ↑ 1.0 1.1 ილია აფხაზავა, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 507-508. ↑ 2.0 2.1 2.2 დმანისის მუნიციპალიტეტის საბაზისო კვლევა [მკვდარი ბმული] ↑ აღწერა სამეფოსა საქართველოსა გვ. 314 — თბილისი, 1973
ბაადურ არაგვის ერისთავი

ბაადურ (ბაინდურ) არაგვის ერისთავი (გ. დაახლოებით 1624) — არაგვის ერისთავი 1618-1620, ძე ნუგზარ არაგვის ერისთავისა. ცოლად ჰყავდა, ჯერ ქართლის მეფე გიორგი X-ის ასული ხორეშანი, რომელთანაც ჰყავდა ვაჟი რადამი, მას შემდეგ კი, რაც ხორეშანი კახეთის მეფე თეიმურაზ I-ის ცოლი გახდა, ცოლად შეირთო ქართლის მეფე დავით XI-ის (დაუთ-ხანი) ასული, რომელთანაც ჰყავდა ვაჟები ქაიხოსრო, ლუარსაბ და გიორგი. ბაადური არაგვის ერისთავი გახდა 1618 წელს, ნუგზარი არაგვის ერისთავის სიკვდილის შემდეგ, როგორც უფროსი ვაჟი. ბაადურს არ ემორჩილებოდა მომდევნო ძმა ზურაბი, რომელიც სეფიანთა ირანში გაემგზავრა, შაჰ აბას I-ისაგან დახმარება მიიღო, არაგვის ხეობაში დაბრუნდა, ბაადური დაამარცხა და განდევნა, არაგვის ერისთავობა კი თავად დაიკავა. ბაადურ არაგვის ერისთავი იმერეთის სამეფოში, საჩინოში გადასახლდა, სადაც, დაახლოებით 1621-1624 წლებში, ცოლის საყვარელმა, თავადმა საზვერელ ჩიჯავაძემ მოკლა. ვახუშტი, აღწერა სამეფოსა საქართველოსა, წგნ.: ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 4, თბ., 1973 ჯამბურია გ., გიორგი სააკაძე, თბ., 1964 ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ., 1977. — გვ. 115-116.
მაშავერა (მრავალმნიშვნელოვანი)

მაშავერა შეიძლება აღნიშნავდეს: მაშავერა — მდინარე საქართველოში; მაშავერა — სოფელი დმანისის მუნიციპალიტეტშიში.
მაშველი არხი

მაშველი არხი — საინჟინრო სარწყავი სისტემა წყალტუბოს მუნიციპალიტეტსა და სამტრედიის მუნიციპალიტეტში. იწყება ქალაქ ქუთაისთან, მდინარე რიონის მარჯვენა ნაპირზე, ჩადის მდინარე გუბისწყალში. სიგრძე 25,5 კმ, ხარჯი 12 მ³/წმ. მწყობრში ჩადგა 1924 წელს, 1931 წელს ჩატარდა არხის რეკონსტრუქცია. 1935 წელს მაშველი არხს შეუერთეს „საბჭოთა არხი“. რწყავს 15,7 ათ. ჰა, აქედან წყალტუბოს მუნიციპალიტეტის ტერიტორიის 13,9 ათ. ჰა, სამტრედიის მუნიციპალიტეტის — 1,8 ათ. ჰა. აფხაზავა ი., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 508.
მაშუკი

მაშუკი (რუს. Машук) — მთა ჩრდილოეთ კავკასიაში, კავკასიის მინერალური წყლების რაიონში, რუსეთში, სტავროპოლის მხარეში. სიმაღლე 993 მ. წარმოადგენს ლაკოლითს, რომლის კრისტალური გული დაფარულია ზედაცარცული და პალეოგენური კირქვებითა და მერგელებით. მთაზე არის ნახშირმჟავა-გოგირდწყალბადიანი წყაროები. მწვერვალი გუმბათისებრი აქვს. სამხრეთ კალთაზეა 20 მ სიღრმის კარსტული შახტი „პროვალი“. კალთები შემოსილია ფართოფოთლოვანი ტყით. მაშუკის ძირში და კალთებზე გაშენებულია ბალნეოლოგიური კურორტი პიატიგორსკი. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 508.
მაღრანი

მაღრანი, ან ალპური ჭკა (ლათ. Pyrrhocorax) — ფრინველთა გვარი ბეღურასნაირთა რიგისა. მოიცავს 2 სახეობას: წითელნისკარტა ანუ სუღლუკი (Pyrrhocorax pyrrhocorax) და ყვითელნისკარტა ანუ საღსაღანა მაღრანს (Pyrrhocorax graculus). ყვითელნისკარტა მაღრანი გავრცელებულია ევროპაში, შუა და ცენტრალურ აზიაში. წითელნისკარტა, გარდა ამისა, კიდევ — ჩრდილო-დასავლეთ აფრიკაში, ეთიოპიაში, სამხრეთ-დასავლეთ აზიაში. ორივე სახეობა ბინადრობს საქართველოშიც. კოლონიური ფრინველებია. ვერტიკალურად ფრენენ 300 მ-დან 4500 მ-მდე. ბუდეს იკეთებენ კლდეებში, მდინარისპირა ხრამების კედლებში. დედალი მაღრანი 4–5 კვერცხს დებს, 17–18 დღე კრუხობს, იკვებებიან ჭიებით, მწერებით, მცენარეებით. ზოგიერთი მკვლევარი ყვითელნისკარტა მაღრანს ცალკე გვარად (Graulus) გამოყოფს. ჟორდანია რ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 506. ↑ ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ., 1975. — გვ. 327.
ბაადურ ჯაყელი

ბაადურ ჯაყელი (დ. 1454 — გ. 10 ოქტომბერი, 1475) — ყვარყვარე II ჯაყელის ათაბაგის მესამე ვაჟი, ქაიხოსროსა და მზეჭაბუკის ძმა. ვახუშტის მიხედვით, ათაბაგად იყო 1466–1475, რაც არ დასტურდება. 1451–1498 წლებში ათაბაგი იყო ბაადურ ჯაყელის მამა ყვარყვარე II. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ., 1977. — გვ. 116.
მაჩაბლები

მაჩაბლები — ფეოდალური საგვარეულო ქართლში, მსხვილი სათავადოს — სამაჩაბლოს მფლობელები. სამეცნიერო ლიტერატურაში გამოთქმული მოსაზრება მაჩაბლების ანჩაბაძეთაგან წარმომავლობის შესახებ არ უნდა იყოს სწორი. სხვა თვალსაზრისით, მაჩაბლებთა წინაპრები უნდა ყოფილიყვნენ აზნაური თავხელისძენი. ამას ადასტურებს თირის მონასტერზე არსებული წარწერა, სადაც მოხსენიებულია პირი მაჩაბელ თავხელისძე (თავხელიძე). გვარი მაჩაბლები წარმოშობილია სახელი მაჩაბლისაგან, რომელიც მომდინარეობს აჩაბეთიდან. მაჩაბლების დაწინაურება XV საუკუნიდან დაიწყო. შემდეგ მაჩაბლების გვარი თავადურ სახლებად დაიყო: ზაალიშვილებად, გიორგიშვილებად, რევაზიშვილებად, ბორტიშვილებად. პირველი მათგანი ქართლის სამეფოს ერთ-ერთი დიდებული თავადი იყო, ხოლო სხვები მეორე და მესამე ხარისხის თავადებად ითვლებოდნენ. მაჩაბლების ერთი შტო ახალციხეში გადასულა. მაჩაბლები ქართლის სამეფოს თვალსაჩინო პოლიტიკური, სამხედროსა და კულტურის მოღვაწენი იყვნენ. მათ მოლარეთუხუცესის, უზბაშის, მინბაშის და სხვა თანამდებობები ეკავათ. ანდღულაძე ნ., თირის მონასტრის ხუროთმოძღვრული ანსამბლი, თბ., 1976; ლეონიძე გ., ივანე მაჩაბელი, «მნათობი», 1924, №2, 3; ჯანაშია ს., ბარათაშვილთა გენეალოგიისათვის, შრომები, ტ. 2, თბ., 1952; გვასალია ჯ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 509.
მაჩვზღარბასებრნი

მაჩვზღარბასებრნი (ლათ. Hystricidae) — ძუძუმწოვრების ოჯახი მღრღნელების რიგისა. მათი სხეულის სიგრძე 38-71 სმ, მასა 27 კგ აღწევს. ზურგი, გვერდები და კუდი დაფარული აქვთ გრძელი და მსხვილი რქოვანი ეკლებით, დანარჩენი ნაწილები — ჯაგრით. გავრცელებული არიან აფრიკაში, სამხრეთ ევროპაში, წინა, შუა და სამხრეთ აზიაში. ბინადრობენ უდაბნოებში, სავანებში ტყეებში. ხმელეთის ან ნახევრად მეხეური ცხოველებია. იკვებებიან მცენარეული საკვებით. არეალის ჩრდილოეთ ნაწილში წელიწადში ერთხელ მრავლდებიან, სამხრეთში — 2-ჯერ. ამიერკავკასიაში გავრცელებულია ინდური მაჩვზღარბა (Hystrix indica), რომელიც საქართველოშიც გვხვდება. აზიანებს ბაღჩეულ კულტურებს, ბაღებს, ნათესებს. ზოგან მის ხორცს ჭამენ. ავალიანი რ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 509. ↑ http://geofauna.ge/index.php?page=geo_nature_single&id=1768[მკვდარი ბმული] ↑ https://www.iucnredlist.org/species/10751/115099509#geographic-range
მაჩიტა

მაჩიტა (ლათ. Campanula) — მცენარეთა გვარი მაჩიტასებრთა ოჯახისა. მრავალწლოვანი, იშვიათად ორ- ან ერთწლოვანი ბალახებია. 300-მდე სახეობა გავრცელებულია ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ზომიერი ჰავის ზონაში, ნაწილობრივ არქტიკაში, უმთავრესად კი ევრაზიის დასავლეთ ნაწილის მთებში. ყოფილ სსრკ-ში გავრცელებული იყო 150-ზე მეტი სახეობა. კავკასია 8-ს სახეობრივი განვითარების უმნიშვნელოვანესი კერაა, 110-მდე სახეობიდან 76 ენდემურია. საქართველოში იზრდება 67 სახეობა, მათგან 24 საქართველოს ენდემია. სახეობათა დიდი ნაწილი რელიქტურია. მნიშვნელოვანი რელიქტური ენდემებია. საოცარი მაჩიტა (ლათ. Campanula mirabilis), პარადოქსული მაჩიტა (ლათ. Campanula paradoxa), ენგურის მაჩიტა (ლათ. Campanula engurensis), კახური მაჩიტა (ლათ. Campanula kachetica), ხარაძის მაჩიტა (ლათ. Campanula charadzeae) და სხვა სახეობები. მაჩიტა კავკასიასა და საქართველოში იზრდება ალპურ ხალებსა და მდელოებზე, სუბალპურ მაღალბალახეულობაში, ბუჩქნარებსა და ტყეებში, მცირე რაოდენობით — მთის შუა სარტყლის კლდეებსა და ქვიან ფერდობებზე, თითო-ოროლა სახეობა ბარშიც იშვიათი არაა. მაჩიტას ბევრი სახეობა დეკორატიულია, ხშირად იყენებენ ალპინარიუმებისათვის, ზოგი ხალხურ მედიცინაში იხმარება, რამდენიმე კი სარეველაა. სახოკია მ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 510.