ფაინა რანევსკაია

ფაინა გიორგის ასული რანევსკაია (დაბ. სახელი ფანი ფელდმანი რუს. Раневская, Фаина Георгиевна დ. 15 (27) აგვისტო 1896, ტაგანროგი — გ. 19 ივლისი, 1984, მოსკოვი) — რუსი და საბჭოთა თეატრისა და კინოს მსახიობი; სამგზის სტალინის პრემიის ლაურეატი (1949, 1951, 1951), სსრკ სახალხო არტისტი (1961). ლენინის ორდენის კავალერი (1976). ფაინა ფელდმანი დაიბადა 1896 წლის 15 (27) აგვისტოს ტაგანროგში, მდიდარ ებრაულ ოჯახში. ფაინას გარდა, ოჯახს ჰყავდა სამი ვაჟი (იაკობი, რუდოლფი და ლაზარი) და ქალიშვილი იზაბელა. 1898 წელს ოჯახი გადავიდა მამის დაკვეთით ახალაშენებულ სახლში, რომელიც ადრე ვაჭარ მიხეილ კამბუროვს ეკუთვნოდა. სწავლობდა მარიინსკის ქალთა გიმნაზიაში. მან მიიღო სტანდარტული საშინაო განათლება მდიდარი ოჯახის გოგოსთვის: სწავლობდა მუსიკას, სიმღერას და უცხო ენებს. მას უყვარდა თეატრი. 14 წლიდან ესწრებოდა გაკვეთილებს ა. იაგელოს (ა. ნ. გოვბერგი) კერძო თეატრალურ სტუდიაში, რომელიც დაამთავრა 1914 წელს. 1915 წელს იგი გაემგზავრა მოსკოვში. ცხოვრობდა ბოლშაია ნიკიტსკაიაზე. ამ წლებში გაიცნო მარინა ცვეტაევა, ო. მანდელშტამი, ვლადიმერ მაიაკოვსკი, პირველად შეხვდა მსახიობ ვ. კაჩალოვს. მისი მემუარებით თუ ვიმსჯელებთ, იგი შეყვარებული იყო კაჩალოვზე და აღფრთოვანებული იყო მისი თამაშით. მსახიობის მშობლებმა, ძმებმა და დამ პოსტრევოლუციურ წლებში დატოვეს რუსეთი და დასახლდნენ პრაღაში. ფაინა თამაშობდა სხვადასხვა თეატრში, დაწყებული პროვინციულებიდან (მალახოვკის სააგარაკო თეატრის კერძო ანტრეპრიზა, მოსკოვის ოლქი (1915), ე. ა. ლავროვსკაიას კერძო ანტრეპრიზა, ქერჩი, ფეოდოსია (1915-1916), პ. ლ. ვულფის კერძო ანტრეპრიზა, დონის როსტოვი (1916-1917), პირველი საბჭოთა თეატრი (ახლანდელი ყირიმის ა. მ. გორკის სახელობის აკადემიური რუსული დრამატული თეატრი) (1918-1924)). ყირიმში ძალაუფლების სოციალისტური ახალგაზრდობის რუსულ კავშირზე (და მოგვიანებით პ. ნ. ვრანგელზე) გადაცემის შემდეგ, ყირიმში დაგროვდა ლტოლვილების მნიშვნელოვანი რაოდენობა, მათ შორის მსახიობები. 1920 წლის 29 მარტს გაზეთი „Таврический голос“ იტყობინება, რომ აპრილის შუა რიცხვებში სიმფეროპოლში მსახიობის თეატრის გასტროლები დაიწყება, რომელთანაც სატირიკოსი ა. ტ. ავერჩენკო ითანამშრომლებდა. იგეგმებოდა ნიჭიერი, როგორც მას ეძახდნენ, იუმორისტის პიესების დადგმა და მისი სოლო სპექტაკლები. ბოლო წლების „მსახიობთა თეატრის" ისტორია მეტ-ნაკლებად ხელახლა შეიქმნა სწორედ იმიტომ, რომ ჯგუფში ახალბედა ფაინა რანევსკაია იყო. თეატრი წარმოადგენდა ვ. ა. ერმოლოვ-ბოროზდინის ანტრეპრიზას, რომელმაც ამ მიზნით იქირავა სიმფეროპოლის სათავადაზნაურო თეატრი, ასევე საქალაქო ბაღის საზაფხულო თეატრი. შემდეგ იყო მოსკოვის განათლების დეპარტამენტის თეატრი (1924), ბაქოს სამუშაო თეატრი (ახლანდელი სამედ ვურღუნის სახელობის აზერბაიჯანის სახელმწიფო რუსული დრამატული თეატრი) (1925-1927 და 1929-1931), არხანგელსკის დრამატული თეატრი (1927 წ.), სმოლენსკის დრამატული თეატრი (1927-1928), სტალინგრადის დრამატული თეატრი (1928-1929), შემდეგ კი მოსკოვში: ტაიროვის კამერული თეატრი (1931-1933), წითელი არმიის ცენტრალური თეატრი (1933-1939), დრამატული თეატრი. (ამჟამად მაიაკოვსკის სახელობის მოსკოვის თეატრი) (1943-1949), პუშკინის სახელობის მოსკოვის დრამატული თეატრი (1955-1963), მოსსოვეტის თეატრი (1949-1955 და 1963-1984). რანევსკაიას მასწავლებელი იყო პავლა ვულფი. მეოთხედ საუკუნეზე მეტი ხნის განმავლობაში მუშაობდა მოსკოვის დრამატულ თეატრში(რუსული)ქართ., რომლის სცენაზე შეასრულა თავისი ყველაზე ცნობილი თეატრალური როლები: ქალბატონი სავაჟი („უცნაური ქალბატონი სავაჟი") და ლუსი კუპერი („შემდეგ — სიჩუმე"). თეატრში ყოფნას თან ახლდა ხშირი კონფლიქტები მთავარ რეჟისორ ი. ზავადსკისთან (რაც ასახულია მრავალრიცხოვან ფოლკლორულ მოთხრობებსა და ანეკდოტებში). კონფლიქტები წარმოიშვა მათი შემოქმედებითი მეთოდების განსხვავებულობით: მსახიობის მიერ შეთავაზებული მეთოდები უფრო ბრეხტის ტიპის თეატრებისთვის იყო ნიშანდობლივი. ფაინა რანევსკაიას დებიუტი კინოში შედგა 1934 წელს მიხეილ რომის ფილმში „პიშკა". 1939-1941 წლებში იყო კინოსტუდია მოსფილმის მსახიობი, 1941-1943 წლებში ტაშკენტის კინოსტუდიაში (ახლანდელი „უზბეკფილმი“). ისე ხშირად არ თამაშობდა კინოში, როგორც თეატრში, ამბობდა, რომ „ფული შეჭმულია, მაგრამ სირცხვილი რჩება.“ კინოეკრანებზე ის შეიძლება ყოფილიყო ფეთქებადი ხასიათის ლიალია კომედიაში „მიგდებული ბავშვი“ (1939), დიასახლისი მარგარიტა ლვოვნა მუსიკალურ კომედიაში „გაზაფხული" (1947), ბოროტი დედინაცვალი კლასიკურ ზღაპარში „კონკია" (1947). რუსული კინოს ისტორიაში სამუდამოდ დარჩა მისი როლები ჩეხოვის ადაპტაციებში — „კაცი ფუტლარში" და „ქორწილი". მსახიობის გასაოცარი დაბალი ხმით საუბრობს ფრეკენ ბოკი მულტფილმში „კარლსონი დაბრუნდა" (1970). იგი ოცნებობდა ეთამაშა ს.ეიზენშტეინთან და 1944 წელს დაამტკიცეს ეფროსინია სტარიცკაიას როლზე ფილმში „ივანე მრისხანე“. თუმცა საბოლოოდ როლი ს. ბირმანმა მიიღო. მან ეს ახსნა „პასპორტის მეხუთე პუნქტით": ბირმანი იყო ჩაწერილი, როგორც „მოლდოველი." რანევსკაია იყო სსრკ კინემატოგრაფისტთა კავშირის წევრი. მსახიობმა თეატრალურად გადაიაზრა საკუთარი ყოველდღიურობა, ზოგჯერ მას ერთგვარ ტრაგიკომიკურ „სპექტაკლადაც“ აქცევდა. ამ თვისებაში მდგომარეობს, როგორც ჩანს, მისი პიროვნების პოპულარობის საიდუმლო, რომელიც სასცენო დიდებისგან დამოუკიდებლად მოიპოვა. მსახიობის მეტყველებისა და ქცევის თავისებური სტილი აისახა დიდი რაოდენობით ფოლკლორში, სადაც ყველა ეპიზოდი არ არის სრულიად სანდო. მისი ბევრი გამონათქვამი (ასევე, რასაც მას აკუთვნებენ) გადაიქცა პოპულარულ ფრაზებად, რასაც ხელი შეუწყო მათმა მრავალაზროვნებამ და სიმრავლემ, ასევე მსახიობში შინაგანი ცენზურის ნაკლებობამ, განსჯის თავისუფლებამ (მაგალითად, კნინობითი ლექსიკის ფორმებით). სტილისტურმა ელფერმა მას საშუალება მისცა ემოქმედა პაროდიის ჟანრში და არა მხოლოდ სცენაზე; ცნობილია ჟურნალისტ ტატიანა ტესისადმი მიწერილი გამოგონილი პროვინციელი ა. კაფინკინის პაროდიული წერილების ციკლი. მსახიობს უყვარდა ა. პუშკინის კითხვა, რომელიც, მემუარების მიხედვით, მისი და ანა ახმატოვას „საერთო ვნება“ იყო. 60-წლიანი სამსახიობო კარიერის შედეგი იყო ათობით როლი სცენაზე და ოცდაათ ფილმში. მსახიობის ერთ-ერთი ბიოგრაფი, მ. გეიზერი წერდა: „რანევსკაიას სამსახიობო ბედში ყველაზე პარადოქსული ის არის, რომ მან ათობით ისეთი როლი ითამაშა თეატრსა და კინოში, რაზეც მწერალ-იუმორისტმა ემილ კროტკიმ აღნიშნა: „მისი სახელი არ ტოვებდა პოსტერს, სადაც ის უცვლელად ფიგურირებდა რიცხვში „და სხვები." რანევსკაიამ განიცადა ს. მიხოელსის ტრაგიკული სიკვდილი, მათ გულწრფელი მეგობრობა აკავშირებდათ. თავის მოგონებებში მსახიობი აღწერს ერთ დიალოგს, როდესაც თავისი ჩვეული იუმორით უთხრა მიხოელსს (ჩანაწერი დათარიღებულია 1948 წლის 14 იანვრით): „არსებობენ ადამიანები, რომლებშიც ღმერთი ცხოვრობს, არიან ადამიანები, რომლებშიც ეშმაკი ცხოვრობს და არიან ადამიანები, რომლებშიც მხოლოდ ჭიები. თქვენში ღმერთი ცხოვრობს!" რაზეც რეჟისორმა უპასუხა: „თუ ღმერთი ჩემში ცხოვრობს, მაშინ ის ჩემში გადმოსახლებულია.“ სიკვდილამდე ცოტა ხნით ადრე მან მწარე სარკაზმით დაწერა: „როცა მოვკვდები, დამმარხეთ და ძეგლზე დაწერეთ: „ზიზღით მოკვდა.““ ერთადერთი არსება, რომელმაც სიბერეში გაალამაზა მისი მარტოობა, იყო ქუჩიდან აყვანილი ძაღლი, სახელად ბიჭი. ფაინა რანევსკაია გარდაიცვალა 19 ივლისს (სხვა წყაროების მიხედვით — 20 ივლისს და 20 ივნისს ), 1984 წელს მოსკოვის კუნცევსკაიას საავადმყოფოში გულის შეტევით და პნევმონიის შედეგად. იგი დაკრძალეს ნიუ დონსკოის სასაფლაოზე მისი დის იზაბელას საფლავზე (ნაკვეთი No4). მსახიობის საფლავის ქვაზე მისი საყვარელი ძაღლის ფიგურაა. საავტორო ფრთიანი ფრაზა ფილმიდან „მიგდებული ბავშვი": „მულია, ნუ მანერვიულებ!" ფილმთან დაკავშირებული თითოეული ქალის საკამათო თემაა. 1964 წელს გადაცემაში „კინოპანორამა“ მსახიობმა მოყვა ისტორია, თუ როგორ მოიფიქრა მან პირადად ეს ფრაზა, ხოლო გადაცემის დასრულების შემდეგ იჩხუბა ფილმის სცენარის ავტორ ა. ბარტოსთან, რომელმაც თავად მიიწერა ფრაზის ავტორობა. ავტორობაზე პრეტენზიას აცხადებდა რინა ზელიონაიაც, რომელიც იყო ფილმის სცენარის თანაავტორი. ფრაზა „მულია, ნუ მაღიზიანებ!" მსახიობს სიცოცხლის ბოლომდე დასდევდა. ასე ყვიროდნენ ბიჭები ქუჩებში მის დანახვაზე. იგივე ფრაზა პირველი ახსენდებოდათ მასთან შეხვედრებზე. ლ. ბრეჟნევმაც კი, 1976 წელს (80 წლის იუბილესთან დაკავშირებით) ლენინის ორდენის გადაცემის დროს, მისალმების ნაცვლად, თქვა: „და აი, მოდის ჩვენი მულია, ნუ მანერვიულებ!“ რანევსკაიამ უპასუხა: „ლეონიდ ილიჩ, ასე მხოლოდ პატარა ბიჭები და ხულიგნები მომმართავენ!“ სკკპ ცენტრალური კომიტეტის გენერალურ მდივანს შერცხვა და დაამატა: „ბოდიში, მაგრამ ძალიან მიყვარხართ“. მამა — გირშ ფელდმანი (1863-1938), მინსკის პროვინციის ქალაქ სმილოვიჩის მკვიდრი, I გილდიის ვაჭარი, მშრალი საღებავების ქარხნის, რამდენიმე სახლის, მაღაზიის, ალექსანდროვსკაიას ქუჩაზე სიმანოვიჩის წისქვილის, გემის „წმინდა ნიკოლოზი“ მფლობელი. მოგვიანებით მსხვილი მეწარმე, ტაგანროგის საგუნდო სინაგოგის ხელმძღვანელი ტურგენევსკის შესახვევში, 46 (1912-1917), იმპერატრიცა მარიას უწყებრივი დაწესებულებების საპატიო წევრი. დედა — მილკა ზაგოვაილოვა (დ. 1872 — გ. 1957 წლის შემდეგ), ლეპელიდის (ვიტებსკის პროვინცია) მკვიდრი. ისინი დაქორწინდნენ 1889 წლის 26 დეკემბერს. ძმები — იაკობი, რუდოლფი და ლაზარი (1897-1900 წწ). და — იზაბელა (ქორწინების გვარი ალენი, 1892-1963 წწ.) 1937 : რსფსრ დამსახურებული არტისტი 1947 : რსფსრ სახალხო არტისტი 1961 : სსრკ სახალხო არტისტი 1949 : მეორე ხარისხის სტალინის პრემია — ლოსევის მეუღლის როლის შესრულებისთვის სპექტაკლში ა. შტეინის „ღირსების კანონი" 1951 : მეორე ხარისხის სტალინის პრემია — აგრიპინა სოლნცევას როლის შესრულებისთვის ა. სუროვის „მოსკოვის განთიადი“. 1951 : მესამე ხარისხის სტალინის პრემია — ფრაუ ვურსტის როლის შესრულებისთვის ფილმში „მათ აქვთ სამშობლო." 1976 : ლენინის ორდენი 1950, 1967 : შრომის წითელი დროშის ორი ორდენი 1947 : საპატიო ნიშნის ორდენი 1946 მედალი „ღირსეული შრომისთვის 1941-1945 წლების დიდ სამამულო ომში“ 1948 მედალი „მოსკოვის 800 წლისთავის ხსოვნისადმი“ მედალი „ღირსეული შრომისთვის. ვლადიმირ ილიას ძე ლენინის დაბადებიდან 100 წლისთავის აღსანიშნავად“. მედალი „1941-1945 წლების დიდ სამამულო ომში გამარჯვების ოცდაათი წელი" მედალი „შრომის ვეტერანი" რანევსკაია თამაშობდა სსრ კავშირის სხვადასხვა ქალაქების თეატრებში: „საზაფხულო თეატრი" (მალახოვკა); „პირველი საბჭოთა თეატრი" (ყირიმი) (1918-1924 წწ.); სმოლენსკი, არხანგელსკი, სტალინგრადი, ბაქო (1925-1931); ტაიროვის კამერული თეატრი; წითელი არმიის ცენტრალური თეატრი (1935-1939); მოსკოვის დრამატული თეატრი (1943-1949); მოსსოვეტის თეატრი (1949-1955, 1963-1984); პუშკინის სახელობის მოსკოვის დრამატული თეატრი (1955-1963 წწ.); მონაწილეობდა ტელესპექტაკლებში, მულტიპლიკაციური ფილმების გახმოვანებაში. მოსკოვში, სახლში, სადაც მსახიობი ცხოვრობდა 1973-1984 წლებში, 1987 წელს დამონტაჟდა მემორიალური დაფა. ტიუმენში გაიხსნა „ჩაის ოთახი რანევსკაია" სრული ანტურაჟით და მისი მრავალი ციტატით ყველგან. კერძების სახელები აღებულია ექსკლუზიურად ფილმებიდან მსახიობის მონაწილეობით. ნოვოსიბირსკის საკულტო როკ ჯგუფის „კორიდორის“ რეპერტუარში შედის სიმღერა „როგორ უკრავდა ის“, რომელიც ეძღვნება მსახიობს. 2011 წლის 27 აგვისტოს, რანევსკაიას დაბადებიდან 115 წლის იუბილეს პატივსაცემად, Google-ის საძიებო სისტემამ გამოაქვეყნა ლოგო მსახიობის გამოსახულებით. 1992 წელს ბრიტანული ენციკლოპედიის „ვინ ვინ არის" სარედაქციო საბჭომ შეიყვანა იგი მე-20 საუკუნის ყველაზე გამორჩეული მსახიობების ათეულში. სიმფეროპოლში, 2016 წლის აგვისტოში მსახიობის პატივსაცემად დამონტაჟდა მემორიალური დაფა სამოკიშის ქუჩა №16 სახლში. რეპერტუარში ლოლიტა მილავსკაიას აქვს სიმღერა „რანევსკაია", რომელიც მსახიობს ეძღვნება. მსახიობის სახელს ატარებს ასტეროიდი (6821) რანევსკაია, რომელიც აღმოაჩინა ასტრონომმა ლ.კარაჩკინამ ყირიმის ასტროფიზიკურ ობსერვატორიაში 1986 წლის 29 სექტემბერს. 2019 წელს სანკტ-პეტერბურგის პრიმორსკის რაიონში, სიზოვის გამზირის ერთ-ერთ სკვერში, დაიდგა სკულპტურული კომპოზიცია, რომელიც ასახავს რანევსკაიას დაუვიწყარ ლიალიას ფილმიდან „მიგდებული ბავშვი". თვალწარმტაც სკამზე დასვენებული, გრანიტის კვარცხლბეკზე მოჩუქურთმებულია მისი ერთ-ერთი ფრაზა: „ყველაფერი ახდება, უბრალოდ არ უნდა მოინდომო…" პოეტსა და მუსიკოს მარკ მერმანს აქვს სიმღერა „ძველი ფილმები", რომლის დასაწყისში ავტორი იხსენებს ფაინა რანევსკაიას მიერ წარმოთქმულ ცნობილ ფრაზას ფილმში „მიგდებული ბავშვი“ სიმფეროპოლის საქალაქო საბჭოს 2020 წლის 18 დეკემბრის No264 გადაწყვეტილებით ქალაქის პეტროვსკის მაღლობის რაიონის ერთ-ერთ ქუჩას ფაინა რანევსკაიას სახელი მიენიჭა. 1986 წლის 29 აგვისტო — სახლზე, სადაც მსახიობი დაიბადა (ფრუნზეს ქ., 10) დამონტაჟდა მემორიალური დაფა. 2008 წლის მაისი — პირველი საერთაშორისო თეატრალური ფესტივალი ფ. რანევსკაია „დიდი პროვინცია". 2008 წლის 16 მაისი — სახლის გვერდით, რომელშიც მსახიობი დაიბადა, გაიხსნა რანევსკაიას პირველი ძეგლი რუსეთში (ავტორი — დ. ბეგალოვი) 2009 წელი — მსახიობის მამის სახლის შორიახლოს გაიხსნა ყავის სახლი „ფრეკენ ბოკი“, მენიუში ცნობილი ფუნთუშებით. ყავის სახლი მორთულია მსახიობის ფოტოებით. სახლში, რომელშიც მსახიობი დაიბადა, ქალაქის ხელისუფლება საბჭოთა დროიდან გეგმავს ფაინა რანევსკაიას მუზეუმის გახსნას. 1990 — კინოსტუდია „ეკრანის“ დოკუმენტური ორნაწილიანი ფილმი „რანევსკაიას გახსენება“ (რეჟ. ო. დორმანი და ა. გაბრილოვიჩი) 2004 — ფაინა რანევსკაია — ვიტალი ვულფის დოკუმენტური გადაცემა ციკლიდან „ჩემი ვერცხლის ბურთი“. რეჟისორი ს. კოკოტუნოვა. შპს „მერიდიანი ჰოლდინგი" ფედერალური სახელმწიფო უნიტარული საწარმო „ტელეარხი როსიას“ დაკვეთით. 2004. რუსეთი-კულტურა. 08/03/2019. 44 წუთი. 2005 — დოკუმენტური გადაცემა მსოფლიო კინოს ლეგენდები. ფაინა რანევსკაია (რეჟ. ი. ისტრატოვი), ტელეარხი „კულტურა“ 2006 — დოკუმენტური ფილმი „როგორ წავიდნენ კერპები. ფაინა რანევსკაია (რეჟ. დ. კუჟაროვი), ტელეარხი „DTV“ 2009 — დოკუმენტური გადაცემა „დიდი და საშინელი ფაინა რანევსკაია“ ციკლიდან „ჩემი სიმართლე“, ტელეარხი „100TV“ (სანქტ-პეტერბურგი) 2011 — დოკუმენტური ფილმი სერიიდან „ბედის პოეზია“ (ავტორი და წამყვანი ევგენი პონასენკოვი) ტელეარხ „კომსომოლსკაია პრავდაზე“ 2011 — დოკუმენტური ფილმი „ფაინა რანევსკაია. კუნძულები (რეჟ. ო. ლარინა), ტელეარხი „კულტურა“ 2015 — დოკუმენტური ფილმი „ეპიზოდის მეფეები. ფაინა რანევსკაია (რეჟ. დ. გორინი), ტელეკომპანია TV Center 2015 — დოკუმენტური ფილმი „პირადი ისტორია: ფაინა რანევსკაია", ტელეარხი „მოსკოვი ნდობა“ 2017 — დოკუმენტური გადაცემა „უკანასკნელი დღე. ფაინა რანევსკაია, ტელეარხი „ზვეზდა“ („ვარსკვლავი“) 2019 — დოკუმენტური ფილმი „ფაინა რანევსკაია. სამეფო არ არის საკმარისი!“ (რეჟ. თ. ბაცკოვი), ტელეკომპანია „TV-ცენტრი“ 2020 — დოკუმენტური ფილმი „ფაინა რანევსკაია. დამშვიდობება“. ტელეკომპანია „TV-ცენტრი“ 2020 — დოკუმენტური გადაცემა „ფაინა რანევსკაია" ციკლიდან „ვარსკვლავების საიდუმლოებების გამოვლენა", ტელეარხი „კულტურა“ 2003 — „დალოცეთ ქალი“ (რეჟ. სტანისლავ გოვორუხინი). მსახიობ მარგარიტა კუნინას როლში (რომლის პროტოტიპიც არის ფაინა რანევსკაია) — ინა ჩურიკოვა. 2005 — „ეპოქის ვარსკვლავი“ (რეჟ. იური კარა). რანევსკაიას როლში — ტატიანა ვასილიევა. 2012 — „ანა გერმანი. თეთრი ანგელოზის საიდუმლო“ (რეჟ. ვალდემარ კრჟისტეკი, ა. ტიმენკო). რანევსკაიას როლში — ე. ბონდარევა-რეპინა. 2015 — „ორლოვა და ალექსანდროვი“ (რეჟ. ვიტალი მოსკალენკო). რანევსკაიას როლში — იულია რუტბერგი. 2021 — „ფაინა“ (სერიალი, გადაღეპის პროცესში, რეჟ. დ. პეტრუნი). რანევსკაიას როლში — მარიეტა ციგალ-პოლიშჩუკი. Шахов Г. А. Фаина Раневская. М.: ВБПК, 1985. Владимирова М. Великая провинция // Таганрогская правда. — 2008., 18 апреля. Скороходов Г. Разговоры с Раневской. — М.: Астрель: АСТ, 1999, 2007. — 411 с. — ISBN 978-5-17-047599-5. Владимирова М. Котлостроители поставят Раневской памятник // Таганрогская правда. — 2007. — 14 ноября. Раневская Ф. Г. Дневники на клочках. — М.: Издательство Фонда русской поэзии при участии альманаха «Петрополь», 1999. Щеглов Д. Фаина Раневская. Монолог. — М.: Олимп, Русич, 1998. — (Женщина-Миф). Щеглов А. Раневская: Вся жизнь. — М.: Издательство Захаров, 2005. — ISBN 978-5-8159-0860-4.. Гейзер М. М. Фаина Раневская. — 2010. — 308 с. — 5000 экз., ил. — ISBN 978-5-235-03290-3 Гейзер М. М. Фаина Раневская. — 3-е изд. — М.: Молодая гвардия, 2012. — 320 с. — 5000 экз. — ISBN 978-5-235-03372-6. Д. А. Щеглов. «Судьба — шлюха» — М.: Астрель: АСТ, 2008. — 223 с. Шляхов А. Л. Фаина Раневская: Любовь одинокой насмешницы. — М.: АСТ, Астрель, 2012. — 352 с. — (Кумиры. Истории великой любви). — 3000 экз., ISBN 978-5-17-068561-5, ISBN 978-5-271-29220-0 Изабелла Аллен-Фельдман. Моя сестра Фаина Раневская. — М.: Яуза-пресс, 2014. — 272 с. — ISBN 978-5995507277. Жизнь рассказанная ею самой. Яуза-пресс, 2013. — 224с.5000 экз. შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე „ფაინა რანევსკაია“ ვიკისაწყობში. ფაინა რანევსკაია — კინოფილმების ინტერნეტ მონაცემთა ბაზა (ინგლისური) ფაინა რანევსკაია — ციტატები, აფორიზმები და სხვა მსახიობის შესახებ ფაინა რანევსკაია - რუსული კინოს ენციკლოპედია ფაინა რანევსკაიას აფორიზმები დაარქივებული 2021-12-08 საიტზე Wayback Machine. ფაინა რანევსკაია - ციტატები და აფორიზმები ნეკრასოვი V.F. რანევსკაია: სტატია რადიო გადაცემისთვის. - 1983. - 13 აპრილი. ა. შჩეგლოვი . „ერსაც-შვილიშვილის" შენიშვნები // ოგონიოკი. - 1996. - No52. ↑ დაარქივებული ასლი. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2022-06-15. ციტირების თარიღი: 2022-05-31. ↑ Гейзер М. М. Фаина Раневская. — 3-е изд. — М.: Молодая гвардия, 2012. — 320 с. — 5000 экз. — ISBN 978-5-235-03372-6. ↑ Фаина Раневская: «Судьба-шлюха» = (дневник) / автор-составитель Д. Щеглов. — АСТ. — «Астрель», 2004. — 203 с. — 30 000 экз. ISBN 5-17-014443-1 ↑ Фаина Георгиевна Раневская // Энциклопедия «Кругосвет». ↑ Раневская Фаина Георгиевна — Киносозвездие — авторский проект Сергея Николаева ↑ «Мой серебряный шар. Фаина Раневская» ↑ Фаина Раневская: «Судьба-шлюха» = (дневник) / автор-составитель Д. Щеглов. — АСТ. — «Астрель», 2004. — 203 с. — 30 000 экз. — ISBN 5-17-014443-1. ↑ Гейзер М. М. Фаина Раневская. — 3-е изд. — М.: Молодая гвардия, 2012. — 320 с. — 5000 экз. с. 8. — ISBN 978-5-235-03372-6. ↑ Раневская Ф. Г. — биография ↑ Раневская, Фаина Георгиевна — RuData.ru. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2022-05-26. ციტირების თარიღი: 2022-05-26. ↑ Могилы знаменитостей. Московский некрополь. Фаина Георгиевна Раневская (1896—1984) ↑ Про доброе старое кино ↑ Рина Зелёная. Актрису сделали «народной» за несколько часов до смерти — газета Версия, Игорь Оболенский, 11 апреля 2011 ↑ Annual Report of the Commissioner of Patents (1911): Патент на безопасную лампу, полученный Гиршем Фельдманом из Таганрога (Hirsch Feldmann). ↑ Official Gazette of the United States Patent Office (стр. 212): Патент Гирша (Хирша) Фельдмана на безопасную лампу (safety-lamp, 1909). ↑ Safety-Lamp Patent US 960869 A (Hirsch Feldmann, Taganrog, 1910) ↑ Описание патента Х. Фельдмана ↑ 110 лет одиночества: В «Книге для записи сочетания браков между евреями на 1889 год» таганрогский раввин Гирш Моисеевич Зельцер зарегистрировал 26 декабря 1889 года (9 января 1890 года по новому стилю) брак мещанина местечка Смиловичи Игуменского уезда Минской губернии Гирша Хаимова Фельдмана (26 лет) и девицы, лепельской мещанки Витебской губернии, Милки Рафаиловны Заговаловой (17 лет). ↑ Гейзер М. М. Фаина Раневская. — 3-е изд. — М.: Молодая гвардия, 2012. — 320 с. — 5000 экз. — ISBN 978-5-235-03372-6. ↑ Изабелла Аллен-Фельдман. Моя сестра Фаина Раневская. — М.: Яуза-пресс, 2014. — 272 с. — ISBN 978-5995507277. Жизнь рассказанная ею самой. Яуза-пресс, 2013. — 224с.5000 экз. ↑ საქართველოს სსრ-ის უმაღლესი საბჭოს უწყებები. 1961. №7. გვ. 187 ↑ Песков О. В. Мемориальные доски Москвы. — М.: Московские учебники, 2009. — 336 с. ↑ https://web.archive.org/web/20140204003914/http://top.rbc.ru/society/27/08/2012/666466.shtml ↑ Собств. корр. В Таганроге появится памятник Фаине Раневской // Lenta.Ru. — 2008. — 18 апр. ↑ Борзенко В. В родном городе Фаины Раневской до сих пор не создан её музей // Аргументы и Факты на Дону. — 2010. — 9 ноября. ↑ Михайлова Е. Армянин нашего времени // Свободная Пресса. — 2009. — 10 июля.