laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
არადეთის ორგორა

არადეთის ორგორა — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტიში, მდინარე აღმოსავლეთის ფრონეს შესართავთან, დედოფლის მინდვრის სამხრეთ-აღმოსავლეთში, სოფელ დოღლაურის მახლობლად. თარიღდება ბრინჯაოს, ადრინდელი რკინის, ანტიკური და ადრინდელი ფეოდალური ხანით. ძეგლის საერთო ფართობი 4 ჰექტარია. ორგორაზე 1979 წლიდან გათხრებს აწარმოებს საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის შიდა ქართლის არქეოლოგიური ექსპედიცია, ი. გაგოშიძის ხელმძღვანებლობით. ძეგლზე აღმოჩენილია ნამოსახლრები, სამაროვანები და ყორღანი. ნამოსახლარი განფენილია სამ ბორცვზე და მათ გარშემო ვაკეებზე. ბორცვებიდან ყველაზე მაღალი მდინარის დონიდან 40 მეტრზეა და დასავლეთით მდებარეობს, იგი სამი მხრიდან ხელოვნური თხრილითაა გამოტოფილი. გორაზე დაფიქსირებულია ადრინდელი და გვიანდელი ბრინჯაოს და ადრინდელი ფეოდალური ხანების ფენები. ანტიკურ ხანაში გორას კოშკებიანი გალავანი ჰქონდა შემოვლებული, სავარაუდოა რომ თხრილიც ანტიკური ხანისაა. აღმოსავლეთის უფრო დაბალ და ვრცელ გორაზე მხოლოდ გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის რამდენიმე კულტურული ფენაა დადასტურებული. ჩრდილოეთის გორაზე გამოვლენილია ადრინდელი, შუა და გვიანდელი ბრინჯაოს და ადრინდელი რკნის ხანის ნამოსახლარი, კულტურული ფენები და სამაროვნები. ნამოსახლარი განლაგებულია ჩრდილოეთ გორის სამხრეთ ნაპირას. აქ გაითხარა სამი სავხოვრებელი ოთახი პურის საცხობებითა და საკურთხევლებით. მოპოვებული მასალიდან აღსანიშნავია სარიტუალო დანიშნულების უჩვეულო ფორმის თიხის ჭურჭელი, თიხის მილისებრი სადგარები და ლითონის სამკაულის ჩამოსასხმელი ქვის ყალიბი. აქვე გაითხარა ადრინდელი და გვიანდელი ბრინჯაოს ხანებისათვის დამახასიათებელი კულტურული ნიშნების შემცველი რამდენიმე ფენა. მტკვარ-არაქსის კულტურის ნამოსახლარი ფენები ჩაჭრილია ორმოებით, რომლებშიც აღმოჩნდა ე.წ. ბედენური კულტურის და შუა ბრინჯაოს ხანის ხანის მასალა. 20-30 მეტრის სიგანის და 80 მეტრის სიგრძის მქონე ბუნებრივი ხევი შევსებულია ნაცრისა და კულტურული ნაშთების შემცველი ფენებით. ჩრდილოეთ გორის დასავლეთით, მინდორში მდებარეობს ადრინდელი ბრინჯაოს ხანის სამაროვანი. ადგილზე გაითხარა 13 სამარხი. მოპოვებულია მტკვარ-არაქსის კულტურის გვიანდელი პერიოდისათვის დამახასიათებელი შავად და ვარდისფრად შეღებილი თიხის ჭურჭელი, ვერცხლის, ანთიმონისა და ბრინჯაოს ხვიები და საკინძები, ანთიმონის, ბრინჯაოს და სარდიონის მძივები, საჟის ისრისპირები და სხვა. გვიანდელი ბრინჯაოსა და ადრინდელი რკინის ხანის სამაროვანი განლაგებულია გორის ჩრდილოეთით და აღმოსავლეთით. აქ მოპოვებული ინვენტარის უმეტეს ნაწილს თიხის ნაწარმი შეადგენს. ჭურჭელი დამზადებულია ჩარხზე, კარგად განლექილი თიხისგან. ხასიათდება დახვეწილი ფორმებით, ფერით შავი ან ლეგაა, აქვს ანგობირებული და ნაპრიალები ზედაპირი. ყორღანი მდებარეობს სამაროვნის ჩრდილოეთ აღმოსავლეთ კუთხეში, თარიღდება ძვ. წ. XIV საუკუნით. დასაკრძალავ ორმოს ხელიანი ეტლის ფორმა აქვს. აღმოჩნდა გეომეტრიული ორნამენტით შემკული ბორბლისებურსაყბეურებიანი ორი ლაგამი, ცხენის აღკაზმულობისათვის განკუთვნილი ბრინჯაოსა და ძვლის რამდენიმე ნივთი, ბრინჯაოს და სარდიონის მძივები და შავი ფერის თიხის 10 ჭურჭელი. ქორიძე ი., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 355-356.
გიორგი არადელ-იშხნელის საფლავი

გიორგი არადელ-იშხნელის საფლავი — ისტორიული ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ არადეთიდან 3 კილომეტრის მოშორებით, საგვარეულო სასაფლაოზე. ცნობილი ქართველი მსახიობი, გიორგი არადელ-იშხნელის (1882-1929 წწ.) საფლავს ირგვლივ შემოვლებული აქვს რკინის მესერი, საფლავზე დგას მარმარილოს კვარცხლბეკი რომელზეც აღმართულია ჯვარი. ბერძენიშვილი ც., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 356.
ქვემო ხანდაკის პირველი კოშკი

ქვემო ხანდაკის პირველი კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო ხანდაკის ცენტრში. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. კოშკი ცილინდრულია (დიამეტრი 8 მეტრი), ნაგებია რიყის ქვითა და კვადრატული აგურით. პირველი სართულის კედლებში ექვსი გარეთკენ შევიწროებული სათოფურია (ორ-ორი აღმოსავლეთით და სამხრეთით, თითო — ჩრდილოეთითა და ჩრდილო-დასავლეთით). ამ სართულს აგურის გუმბათოვანი გადახურვა აქვს. დასავლეთ კედელში, მეორე სართულზე ასასვლელი კიბეა, მეორე სართულზე მაღალი ბუხარია, რომლის გვერდებზე თითო თაღოვანი ნიშია. ნიშებს შორის ორი ორმაგი სათოფურია. მეორე სართულის ჩრდილო კედელში მესამე სართულზე ასასვლელი კიბეა დატანებული. მესამე სართულზე, კედლებში, ყველა მხარეს თითო მაღალი ნიშია. ნიშებს შორის თითო ორმაგი სათოფურია. ამ სართულსაც კვადრატული აგურით ნაწყობი, გუმბათოვანი გადახურვა აქვს. კედელში ერთი ერთმაგი სათოფური და მეოთხე სართულზე ასასვლელი კიბეა. ყველა სათოფურს გარეთკენ შევიწროებული ნიში აქვს. ფასადებს შემოვლებული აქვს ბრტყელი რიყის ქვის თევზიფხურად ნაწყობი სარტყელი. აღმოსავლეთ ფასადზე აგურის წყობით გამოყვანილია მაღალი ჯვარი. ნუცუბიძე ა., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 208.
არადეთის პირველი ნასოფლარი

არადეთის პირველი ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ არადეთის ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთით, 2 კილომეტრის მოშორებით, შემაღლებულ ადგილზე. ძეგლის ფართობი 500 კვადრატული მეტრია. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. ნამოსახლარზე შესამჩნევია ეკლესიისა და სხვა ნაგებობების ნაშთები. ბერძენიშვილი ც., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 356.
დვანის ნამოსახლარი

დვანის ნამოსახლარი — არქეოლოგოური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტში, ტახტიზურგა მთის სამხრეთით, ხელოვნური თხრილით გამოყოფილ ბორცვზე. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს ხანით. ბორცვის ხელოვნურად მოსწორებულ ზედაპიზე შეინიშნება რიყის ქვით უდუღაბოდ ნაგებ შენობათა საძირკვლის ნაშთები. იპოვენა შავად გამომწვარო უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის ნამტვრევები.ნამოსახლარი დაცულია მიწის ჰუმუსოვანი საფრის ქვეშ. ნუცუბიძე ა., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 366.
კორუმტყე

კორუმტყე — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ნოსტეს ჩრდილოეთით, ოთხი კილომეტრის მანძილზე, ლაჯიანხევის მარცხენა ნაპირზე. თარიღდება ქვის ხანით. იპოვება კაჟის იარაღისა და წარმოების ნაშთები. ხუბუტაია გ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 183.
ქვემო ხანდაკის მეორე კოშკი

ქვემო ხანდაკის მეორე კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო ხანდაკის აღმოსავლეთით, 3 კილომეტრზე, მდინარე მტკვრის მარჯვენა ნაპირზე, ადგილ საფონავთან. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. კოშკი ცილინდრულია (დიამეტრი 7,2 მეტრი), ნაგებია რიყის ქვითა და კვადრატული აგურით. თაღოვანი კარი დასავლეთ კედელშია. პირველ სართულზე სამი ერთმაგი სათოფურია, ორი — ჩრდილოეთით, ერთი — დასავლეთით. სამხრეთ კედელში მაღალი ნიშია. ამ სართულს აგურით ნაწყობი გუმბათოვანი გადახურვა აქვს. სამხრეთ-დასავლეთით, კედელში დატანებულია მეორე სართულზე ასასვლელი კიბე. მეორე სართულზე, სამხრეთით — ერთი ერთმაგი, ხოლო ჩრდილოეთით, აღმოსავლეთითა და დასავლეთით — თითო ორმაგი სათოფურია. ყველა სათოფურს გარეთკენ შევიწროებული ნიში აქვს. სამხრეთ და დასავლეთ კედლებში დატანებულია მესამე სართულზე ასასვლელი კიბე. მესამე სართულის კედლები ნახევრად დანგრეულია. ფასადებს შემოვლებული აქვს რიყის ბრტყელი ქვის თევზიფხურად ნაწყობი სარტყელი. კოშკი საყარაულო ყოფილა. ნუცუბიძე ა., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 208.
ოკამის ნამოსახლარი გორა

ოკამის ნამოსახლარი გორა — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ოკამის დასავლეთით, ახალ სასაფლაოზე. თარიღდება ადრინდელი რკინის ხანით. ზედაპირულად იპოვება ძირითადად შავად და ნაცრისფრად გამომწვარი თიხის ჭურჭლის ნატეხები. ცქიტიშვილი გ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 183.
ნიკო ცხვედაძის სახლი

ნიკო ცხვედაძის სახლი — არქიტექტურული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ თვალადის მონასელიანთ უბანში. აგებულია 1814 წელს. ეკუთვნოდა ცნობილ ქართველ პედაგოგსა და საზოგადო მოღვაწეს ნიკო ცხვედაძეს (1845-1911 წლები). სახლი დგას ყორეშემოვლებულ ეზოში. ნაგებია რიყის ქვითა და აგურით. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. შენობა სამხრეთიდან ორსართულიანია - ჩრდილოეთიდან სამსართულიანი. მესამე სართული მოგვიანებით დაუშენებია ნიკო ცხვედაძის სიძეს, ცნობილ ქართველ მეცნიერ-ეკონომისტს ფ. გოგიჩაიშვილს. შენობის დასავლეთ და ჩრდილოეთ მხარეს ჰქონია გალერეა (ამჟამად ამოშენებულია). პირველ სართულზე სიგრძივ ოთხი ოთახია, წინ დერეფნით, მეორე სართულზე - სამი. შენობის სახურავი ღარიანი კრამიტისაა. ნიკო ცხვედაძესთან ზაფხულობით სოფელში ხშირად ჩადიოდნენ სტუმრად გამოჩენილი პედაგოგოები და საზოგადო მოღვაწეები. მისი უახლესი მეგობარი იაკობ გოგებაშვილი ჭაბუკობიდანვე სოფელ თვალადში ნიკო ცხვედაძის დედის ოჯახში ისვენებდა. ნიკო ცხვედაძის სახლში მას ცალკე ოთახი ჰქონია დასასვენებლად და სამუშაოდ. ამ ოთახს "იაკობის ოთახს" ეძახდნენ. აქ დაწერა იაკობ გოგებაშვილმა "კონა" და "იავნანამ რა ჰქმნა". ამჟამად ნიკო ცხვედაძის სახლში კავთისხევის რვაწლიანი სკოლაა. ყაზახიშვილი ლ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 163.
ყუმბარების დამამზადებელი სახელოსნო

ყუმბარების დამამზადებელი სახელოსნო — ისტორიული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტში, ნასოფლარ რკონის ტერიტორიაზე, ნამოსახლარ თეკნარაზე, ტყეში. დანგრეულია: შემორჩენილია კედლები 1-1,5 მეტრის სიმაღლეზე. 1905 წელს იანვარ-ოქტომბრის რევოლუციური მოძრაობის აღმავლობის პერიოდში, გორის მაზრის ბოლშევიკური ორგანიზაციის გადაწყვეტილებით, მასების აქტიური შეიარაღებული გამოსვლების უზრუნველსაყოფად აქ არალეგალურად მოქმედებდა სახელოსნო, სადაც ამზადებდნენ ყუმბარებს. სახელოსნოში ექვსი კაცი მუშაობდა. კახაძე კ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 190.
ქვემო ხანდაკის ნასოფლარი და ეკლესია

ქვემო ხანდაკის ნასოფლარი და ეკლესია — არქეოლოგიური, არქიტექტურული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო ხანდაკის სამხრეთით, ქედზე, მდინარე კავთურის მარჯვენა ნაპირზე. თარიღდება ადრინდელი ფეოდალური ხანით. ნასოფლარზე აღმოჩნდა ნასახლართა ნაშთები. აქვე დგას რიყისა და ნატეხი ქვით ნაგები დარბაზული ეკლესია (3,5x2 მეტრი). ძლიერ დაზიანებულია. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. აფსიდი ნახევარწრიულია. აღმოსავლეთ და სამხრეთ კედლებში თითო სარკმელია. აფსიდის კედელზე მიდგმულია სატრაპეზო ქვა. კვიტაიშვილი რ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 209.
დვანის ნამოსახლარი და სამაროვანი

დვანის ნამოსახლარი და სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანში, ადგილ სოლოფერდაზე. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს ხანით. სოლოფერდას ბორცვზე ხელოვნური თხრილით გამოყოფილია ბორცვის წვერი, რომლის ზედაპირი მოსწორებულია. ნამოსახლარზე ჩანს რიყის და ნატეხი ქვის მშრალი წყობით ნაგებ შენობათა საძირკვლის ნაშთები. სამაროვანი მდებარეობს ვ. ნადირაძის ვენახში. გამოვლინდა მიწის სამუშაოების დროს. ორმოსამარხებში მიცვალებულები დაკრძალულია მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე, ხელფეხმოკეცილი, თავით ჩრდილო-დასავლეთისკენ. აღმოჩნდა ბრინჯაოს ფოთლისებური და კახური ტიპის სატევრები, აღმოსავლეთ ამიერკავკასიური ცული, შავად გამომწვარი თიხის ჭურჭელი, ღორის გახვრეტილი ეშვი და სხვა. მასალა დაცულია ქალაქ გორის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ მუზეუმში. სამარხი (ორმოსამარხი) მიცვალებული დაკრძალულია ხელფეხმოკეცილი, თავით ჩრდილოეთისაკენ. აღმოჩნდა ბრინჯაოს ორყურა ქუსლიანი ქვაბი დაშავად გამომწვარი თიხის ჭურჭელი. მასალა დაცულია სოფელ დვანის საშუალო სკოლაში. ნუცუბიძე ა., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 366.
ნაქალაქიანთ ხევი

ნაქალაქიანთ ხევი — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ იგოეთში, იგოეთ-ლამისყანის გზიდან 1 კილომეტრზე, ხელმარცხნივ. თარიღდება გვიანდელი ანტიკური ხანით. თხრილში იკრიფება კერამიკა. გვეტაძე ჯ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 164.
სასირეთის კოშკი

სასირეთის კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ სასირეთის ზემო უბანში. თარიღდება XVI-XVII საუკუნეებით. კოშკი ცილინდრულია, ნაგებია რიყის ქვით. შესასვლელი მეორე სართულზე აქვს. კედელში დატანებული კიბე პირველ სართულზე ჩადის. ამ სართულზე ოთხი ნიში და ოთხი ვიწრო სარკმელილია. სართულშუა გადახურვა გუმბათოვანია. მეორე სართულზე სათოფურები გადაკეთებულია საკმაოდ დიდი ზომის ოდნავ შეისრულთაღიან სარკმლებად. კარის პირდაპირ ბუხარია. კედელში დატანებულია მესამე სართულზე ასასვლელი ქვის კიბე. გიორგობიანი კ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 198.
ქვემო ხანდაკის ყორღანები

ქვემო ხანდაკის ყორღანები — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო ხანდაკში, ადგილ ოხერახევის მიდამოებში. თარიღი დაუდგენელია. რამდენიმე ჰექტარ ფართობზე გამოვლინდა ერთმანეთისგან სხვადასხვა მანძილით დაშორებული ქვაყრილიანი ყორღანული სამარხები. ყრილის დიამეტრი 10-25 მეტრია. შატბერაშვილი ზ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 209.
დვანის ნამოსახლარი და სამარხი

დვანის ნამოსახლარი და სამარხი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანში, ადგილ სოლოფერდას ძირეებზე, ს. კოპაძის კარმიდამოში. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს ხანით. მიწის სამუშაოების დროს გამოვლინდა შავად გამომწვარი, უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის ნამტვრევები. ნამოსახლარზე შეინიშნება რიყის ქვის მშრალი წყობით ნაშენი შენობების საძირკვლის ნაშთები. ნამოსახლარი სოლოფერდას გორის ნამოსახლარის ერთ-ერთ უბანს წარმოადგენს. სამარხში მიცვალებულები დაკრძალული იყო ხელფეხმოკეცილი, თავით ჩრდილო-დასავლეთისაკენ. აღმოჩნდა შავად გამომწვარი თიხის ჭურჭელი. მასალა დაცულია ქალაქ ცხინვალის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ მუზეუმში. ნუცუბიძე ა., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 366.
იგოეთის სამაროვანი

იგოეთის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ იგოეთთან. თარიღდება გვაიანდელი ბრინჯაოს, ადრინდელი რკინის ხანით. გამოვლინდა თბილისი-გორის საავტომობილო გზის მშენებლობის დროს. რამდენიმე სამარხი დაზიანდა, რის გამოც მიცვალებულთა დაკრძავლის წესის დადგენა ძნელდება. სამაროვანში აღმოჩნდა თიხის ჭურჭელი - ჯამი, სურა, ქოთანი, სადღვებელი და სხვა, აგრეთვე რკინის ლაგამი, შუბისწვერი, ბრინჯაოს ბრტყელი ცული და სხვა მოპოვებული მასლა დაცულია გორის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ მუზეუმში. გვეტაძე ჯ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 164.
ქვემო ხანდაკის ყორღანი

ქვემო ხანდაკის ყორღანი — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო ხანდაკში, მდინარე მტკვრის მარჯვენა ნაპირზე, ადგილ ოხერახევის მიდამოებში. დაუთარიღებელია. ყორღანი წარმოადგენს 1-1,5 მეტრი სიმაღლის კონუსურ ქვაყრილს (დიამეტრი 20 მეტრამდე). შატბერაშვილი ზ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 209.
არადეთის მეორე ნასოფლარი

არადეთის მეორე ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ არადეთის სამხრეთით, მდინარე აღმოსავლეთ ფრონის მარცხენა ნაპირზე. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. ნამოსახლარზე ნაპოვნია წითლად გამომწვარი, უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის ნამტვერევები და რიყის და ნატეხი ქვით ნაგები შენობათა საძირკველის ნაშთები. ნუცუბიძე ა., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 356.
სასირეთის ნამოსახლარი გორა

სასირეთის ნამოსახლარი გორა,ჭოტია გორა — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ სასირეთში, საშუალო სკოლის დასავლეთით, 100 მეტრზე. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს და ადრინდელი რკინის ხანით. გორის სამხრეთი ფერდობი გაუჭრიათ სკოლის სასროლეთისთვის. ჭრილში ჩანს რამდენიმე კულტურული ფენა. გორაზე და ჭრილში უხვად იპოვება თიხის ჭურჭლის ნატეხები. არქეოლოგიური გათხრები დაიწყო 1984 წელს ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტის კასპის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. ცქიტიშვილი გ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 198.
დვანის პირველი ნასოფლარი

დვანის პირველი ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანში, ტახტიზურგა მთის ფერდობზე. თარიღდება ფეოდალური ხანით. შეინიშნება ნატეხი ქვით ნაგებ შენობათა საძირკვლის ნაშთები. იპოვება უხეშკეციანი წითლად გამომწვარი თიხის ჭურჭლისა და ქვევრის ნამტვრევები. ნუცუბიძე ა., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 366.
ატოცის პირველი ნასოფლარი

ატოცის პირველი ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ატოცის ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთით, დარბაძიანთ ჭაობებში. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. ძეგლზე გამოვლინდა 7 ნასახლარი ბუდე, სწორკუთხა შენობების ნატეხი ქვით ნაგები კედლის ქვედა ნაწილები. ძეგლზე მოიპოვება წითლად გამომწვარი უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის ნატეხები. ნუცუბიძე ა., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 358.
ქვემო რენეს ნამოსახლარი გორა

ქვემო რენეს ნამოსახლარი გორა — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო რენეს სამხრეთით, ორ კილომეტრზე, სახნავ მიწებში. დასახლებული ყოფილა ადრინდელი რკინის ხანაში. ნამოსახლარ გორაზე იპოვება გვიანდელი ანტიკური და ადრინდელი ფეოდალური ხანის ჭურჭლის ნატეხები, შემორჩენილია სამების ეკლესიის ნანგრევები. გვეტაძე ჯ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 202.
დვანის მეორე ნასოფლარი

დვანის მეორე ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანის ჩრიდილო-დასავლეთით, მთის ბუნებრივად მოსწორებულ წვერზე (ფართობი 2 ჰა), წმ. გიორგის ეკლესიასთან. სამი მხრიდან ღრმა ხევები ჩაუდის, მისასვლელი გზა მხოლოდ ჩრდილოეთიდანაა. თარიღდება ფეოდალური ხანით. ეკლესიის გარშემო შეინიშნება სხვადასხვა ნაგებობის კვალი. იპოვება კერამიკული ჭურჭლისა და კრამიტის ფრაგმენტები. კულტურული ფენა მიწითაა დაფარული. ლომსაძე .მ, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 366.
ატოცის მეორე ნასოფლარი

ატოცის მეორე ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ატოცის ჩრდილოეთით, 2 კილომეტრის მოშორებით, ურიხელში. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. გამოვლინდა შენობათა რიყის და ნატეხი ქვით ნაგები საძირკვლის ნაშთები. ადგილზე ნაპოვნია წითლად გამომწვარი უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის და ქვევრის ნატეხები. ნასოფლარი მოსახლეობამ მეწყერის გამო, XIX საუკუნეში მიატოვა. ნუცუბიძე ა., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 358.
მარიამ ჩადუნელის სახლი

მარიამ ჩადუნელის სახლი — არქიტექტუტული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ იგოეთის შუაში, გზის მარცხენა მხარეს. სახლი ეკუთვნოდა ერთ-ერთ პირველ მეჭარხლე ქალს, 1937 წლიდან კოლმეურნეობა „გლეხის იმედის“ თავმჯდომარეს მარიამ ჩადუნელს (1901-1972 წლები). აშენებულია 1934-1935 წლებში, ორსართულიანია. თავდაპირველად პირველ და მეორე სართულებზე ორ-ორი ოთახი იყო. ახლა სახლი ნაწილობრივ გადაკეთებულია. გვეტაძე ჯ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 164.
ამილახვრის სახლი

ამილახვრის სახლი — არქიტექტურული და ისტორიული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტში, სოფელ ქვემო ჭალის ცენტრში, საავტომობილო გზის მარცხენა მხარეს, ე. წ. გივი ამილახვრის ციხე-დარბაზის გვერდით. სახლი აშენებულია XIX საუკუნის II ნახევარში. ნაგებია აგურით. შენობა სამსართულიანია, აქვს სხვენი. შენობის აღმოსავლეთი ფასადი შედგება სამი ნაწილისაგან. ცენტრალური ნაწილი შიგნითაა შეწეული. ცენტრალურ შესასვლელში ორი ქვის სვეტია, რომლებსაც ეყრდნობა მეორე სართულის პატარა აივანი. შესასვლელის იატაკი მოპირკეთებულია მოზაიკით. ასეთივე იატაკია პირველ სართულზეც. ხის კარი მოჩუქურთმებულია. პირველი სართულიდან მეორეზე ადის ხის ორმარშიანი, მოხარატებულრიკულებიანი კიბე. მეორე სართულზე შუშაბანდია. აქ პარკეტია დაგებული. მეორე სართულზე სულ 11 ოთახია, ზოგი გატიხრულია, ამ სართულის აივნიდან მესამე სართულის ერთ ოთახში ადის ხის კიბე, მესამე სართულზე მხოლოდ ერთი ოთახია, საიდანაც კარი ღია აივანზე გადის. გვიანდელი მინაშენების კვალი განსაკუთრებით დასავლეთის ფასადს ემჩნევა. სარკმლები სხვადასხვა ზომისაა. ქვედა სართულზე 6 ოთახი საწყობადაა გამოყენებული, ჩრდილოეთის ფასადი ყრუ და სადაა. სამხრეთი ფასადის აივანი ძალზე დაზიანებულია. მესამე სართულზეც ხის აივანია. სამხრეთ ფასადის გასწვრივ სამეურნეო დანიშნულების მინაშენია. შენობა გადახურულია თუნუქითა და შიფერით. გადმოცემის თანახმად აღმოსავლეთი ფასადის ფილაზე ამოკვეთილი ყოფილა მხედრული წარწერა: „მეფისა მტერსა ლახვარი, ვამტკიცებ ამილახვარი“. სახლი შეკეთებულია და ამჟამად აქ მოთავსებულია სხვადასხვა ადმინისტრაციული დაწესებულება. იყენებენ საწყობადაც. მენაბდიშვილი მ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 206.
ატოცის სამაროვანი

ატოცის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ატოცის დასავლეთით, 800 მეტრის მოშორებით, კახურას ველზე. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს ხანით. სამაროვანს 1950 წელს, მიწის დამუშავებისას მიაკვლიეს. ორმოსამარხებში დაკრძალული იყო თითო კიდურებმოკეცილი მიცვალებული თავით ჩრდილოეთიდან დასავლეთისაკენ. სამაროვანში აღმოჩნდა ბრინჯაოს მასრაგახსნილი შუბისწვერები, უხეშკეციანი, შავად გამომწვარი ჭურჭელი და სხვა. ნუცუბიძე ა., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 358.
დვანის მესამე ნასოფლარი

დვანის მესამე ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანიდან 3 კმ-ზე, ეკლესიასთან, ძველ სასაფლაოზე. თარიღდება ფეოდალური ხანით. შემორჩენილია სხვადასხვა ნაგებობის საძირკვლის ნაშთები. ლომსაძე .მ, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 366.
იდლეთის სამაროვანი

იდლეთის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ იდლეთის ჩრდილოეთით ერთ კილომეტრზე, მდინარე კავთურას მარჯვენა სანაპიროზე, ადგილობრივი აკლდამის ველზე. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. გვეტაძე, ჯ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 166.
დვანის მეოთხე ნასოფლარი

დვანის მეოთხე ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანში, ადგილ ბელაანთკარში. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. შეინიშნება რიყის და ნატეხი ქვით ნაგენ შენობათა საძირკვლის ნაშთები. იპოვება წითლად გამომწვარი უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლისა და ქვევრების ნამტვრევები. ნასოფლარი დაცულია მიწის ჰუმუსოვანი საფრის ქვეშ. ნუცუბიძე .ა, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 366.
ახალსოფლის ნამოსახლარი

ახალსოფლის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მდინარე მტკვრის მარჯვენა ნაპირზე, ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ახალსოფლის და სუქითის მთის შუა მდებარე სახნავი მიწების ტერიტორიაზე. თარიღდება ადრინდელი შუა საუკუნეებით და გვიანდელი ბრინჯაოს ხანით. 1946 წელს, არხის გაყვანისას გამოვლინდა ცალკეული ნასახლარი ბუდეები. ძეგლზე მოპოვებული მასალა ინახება საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში. ირემაშვილი შ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 359.
კატაულა

კატაულა — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ კავთსიხევის შატბერაანთ ეკლესიის ნანგრევების აღმოსავლეთით, ხევის ფერდობზე. თარიღდება ქვის ხანით. იპოვება მცირერიცხოვანი კაჟის მასალა. ხუბუტია გ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 168.
დვანის მეხუთე ნასოფლარი

დვანის მეხუთე ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანის სამხრეთ-დასავლეთით 1 კმ-ზე, თეთრობიანთ მინდორზე, მდინარე აღმოსავლეთის ფრონეს მარჯვენა ნაპირას. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. აღმოჩნდა შენობათა საძირკვლის ნაშთები, წითლად გამომწვარი უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლისა და დიდი ქვევრის (გარეთა პირი შელესილია კირის ხსნარით) ნამტვრევები. ნასოფლარი დაცულია მიწის ჰუმუსოვანი ფენის ქვეშ. ნუცუბიძე .ა, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 366.
კუდუხაანის კომპლექსი

კუდუხაანის კომპლექსი — არქეოლოგიური და არქიტექტურული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო ჭალის მიდამოებში, კუდუხაანის ჩრდილო-დასავლეთით ორასიოდე მეტრზე. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. ნასახლარზე გაირჩევა სასახლის, ციხე-კოშკისა და ეკლესიის ნაშთები. სასახლის ნანგრევების გარშემო, ასიოდე მეტრზე შემორჩენილია ქვით ნაგები სახლების კედლების კონტურები. სასახლეს გარს ერტყა გალავანი, რომლის კედლების კვალიღაა შემორჩენილი. სასახლესთან ახლოს იდგა ციხე-კოშკი, რომლის ზედა ნაწილი გარღვეულია, ამიტომ მას „ორკაპა ციხეს“ ეძახდნენ. კოშკში ერთადერთი შესასვლელი ჩრდილოეთიდანაა, მიწიდან 2 მეტრზე. პირველი სართულის ჩრდილოეთ კედელში ნიშია, მეორე სართულის კედლებში – ბუხარი, სამი ნიში და ერთი სარკმელი; მესამე სართულის ორ შემორჩენილ კედელში ნიში და სარკმელია კოშკს სათოფურები არა აქვს, რაც მოწმობს რომ იგი XVI საუკუნემდე უნდა იყოს აგებული. ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია რიყის ქვით, გამოყენებულია შირიმიც, შესასვლელი სამხრეთიდანაა. სამხრეთ კედელში ორი სარკმელია, აღმოსავლეთ კედელში – ერთი. კამარა, რომელიც პილასტრებზე გადაყვანილ საბჯენ თაღს ეყრდნობოდა, ჩაქცეულია. შემორჩენილია ქვის კანკელის ფრაგმენტი. კედლებზე ჩანს მოხატულობის კვალი. ეკლესიას სამხრეთით აგურის კამაროვანი მინაშენი ჰქონია შემორჩენილია დასავლეთ მონაკვეთი. ეკლესიის სამხრეთით მდებარე ნაგებობების სარდაფი წარმოადგენს სამარხ კამერას, რომლის სამხრეთ კედელში ჩატანებული ორნამენტიანი ქვა სტელის ფრაგმენტი უნდა იყოს. ზაქარაია პ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 206-207.