laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
კეჩკემეტი

კეჩკემეტი (უნგრ. Kecskemét) — ქალაქი ცენტრალურ უნგრეთში; ქვეყნის სიდიდით მერვე ქალაქი და ბაჩ-კიშკუნის მედიეს ადმინისტრაციული ცენტრი. კეჩკემეტი მდებარეობს დედაქალაქ ბუდაპეშტისა და უნგრეთის მესამე უდიდეს ქალაქის — სეგედის შუა მონაკვეთში; ორივე მათგანისგან დაშორებულია 86 კილომეტრით. ასევე თითქმის თანაბარი მანძილები აშორებს ქვეყნის ორ უდიდეს მდინარეს — დუნაისა და ტისას. სეგედთან ერთად წარმოადგენს სამხრეთის დიდი ვაკის ცენტრს. სახელი მომდინარეობს უნგრული სიტყვა kecske-დან, რაც „თხას“ ნიშნავს. არქეოლოგიური გათხრების შედეგად არეალში აღმოჩენილი ადამიანთა კვალი ხუთი ათასი წლის წინანდელია. ქალაქი გაშენებულია ზღვის დონიდან 120 მეტრზე. მის დასავლეთით არსებული ტერიტორია დაფარულია ქვიშის დიუნებით. XVIII საუკუნის დასასრულსა და XIX საუკუნის დასაწყისში არსებული საძოვრები გამოილია; მზარდმა მეცხოველეობამ გაანადგურა მცენარეული საფარი და ქვიშის გადაადგილებამ ქალაქს სერიოზული საფრთხე შეუქმნა. ნიადაგის საფარის განახლების მიზნით რგავენ ხეხილსა და ვაზს. ქალაქის კლიმატი კონტინენტური მშრალია, ხანდახან უკიდურესად. ყველაზე თბილი თვის, ივლისის საშუალო ტემპერატურა 20,9 °C-ია, ყველაზე ცივის, იანვრის კი −1,9 °C. უნგრეთის ქალაქების სია ოფიციალური საიტი Kecskemét's local map დაარქივებული 2008-04-05 საიტზე Wayback Machine. Aerial photography: Kecskemét "History" დაარქივებული 2008-05-04 საიტზე Wayback Machine. , City Website "Hungarian Museum of Photography", Official Website, English ↑ Mától Szemereyné Pataki Klaudia Kecskemét polgármestere — 2014. ↑ Kecskemét települési választás eredményei — National Election Office, 2014. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q30559937"></a> ↑ Kecskemét települési választás eredményei — National Election Office. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q30559937"></a>
ახმეტის მთავარანგელოზთა ეკლესია

ახმეტის მთავარანგელოზთა ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი ახმეტის მუნიციპალიტეტში, ქალაქ ახმეტაში. დგას საბეროს უბნის სამხრეთით, ბორცვზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. მოგვიანებით ეკლესიისათვის სამხრეთიდან კოშკი მიუშენებიათ, რომელსაც შემდგომ დასავლეთიდან სწორკუთხა სადგომი მიადგეს. ეკლესია დარბაზულია (7,9 X 5,9 მ), ნაგებია რიყის ქვით, აქა-იქ აგურიცაა ნახმარი. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი გარედან შეისრული თაღითაა გადახურული, შიგნით - სწორკუთხაა. აღმოსავლეთით, შებრტყელებული ნახვარწრიული აფსიდია, რომელშიც ერთი სარკმელი და ორი ნიშია. კანკელი (დაზიანებულია) გვიანდელია. შეისრულთაღოვანი აღსავლის კარის გვერდებზე თითო დაბალი შეისრულთაღოვანი ღიობი და სწორკუთხა ნიშია. საკურთხეველი გადახურულია უსწორმასწორო კონქით, რომელსაც შეისრული თაღი აქვს. დარბაზის დასავლეთ კედელში ერთი სარკმელია. კამარა შეისრულია. ეკლესიის ფასადები მოსწორებულია ბათქაშის სქელი ფენით. შირიმის ლავგარდანი მხოლოდ ჩრდილოეთ კედელზეა შემორჩენილი. მის პროფილს შეადგენს მცირე სიმაღლის თარო, შეზნექილი მრუდე ზედაპირი და ლილვი. კოშკი სამსართულიანია, გეგმით კვადრატული (6 X 6 მ). ნაგებია რიყის ქვით, წყობა ირეგულარულია. პირველ სართულზე, რომელიც ეკლესიის კარიბჭეც არის, შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი გარედან აგურის შეისრული თაღითაა გადახურული, შიგნიდან სწორკუთხაა. აღმოსავლეთით, სამხრეთითა და დასავლეთით თითო სწორკუთხა ვიწრო სარკმელია, აღმოსავლეთის სარკმლის გვერდებზე - თითო სწორკუთხა ნიში. სარკმელსა და ნიშებს ხის თარაზული გადახურვა აქვთ. პირველი სართული აგურისა და რიყის ქვის შერეული წყობით ნაგები შეისრული კამარითაა გადახურული. კამარის დასავლეთ ნაწილში გაჭრილია მეორე სართულზე ასასვლელი კვადრატული ხვრელი. მეორე სართულზე ერთი სწორკუთხა ოთახია. მას დამოუკიდებელი შესასვლელიც აქვს აღმოსავლეთიდან. შესასვლელის წირთხლები და თაღი აგურითაა ნაგები. აღმოსავლეთ, სამხრეთ და დასავლეთ კედლებში თითო ფართო კვადრატული სარკმელია. ბრტყელ ჭერში, აღმოსავლეთ კედელთან, მესამე სართულზე ასასვლელი ხვრელია. მესამე სართული (სამრეკლო?) აღმოსავლეთით, სამხრეთითა და დასავლეთით ორ-ორი ფართო შეისრული თაღითაა გახსნილი. სართულის კედლები ქვედა სართულის კედლებთან შედარებით მცირე სისქისაა, რის გამოც სართულშუა გადახურვის დონეზე, გარედან 15-20 სანტიმეტრის საფეხურია შექმნილი. სართულის გარეთა კუთხეები, ღიობების წირთხლები და თაღები აგურისაა. ჩრდილოეთ კედელში, იატაკიდან 1,5 მეტრის სიმაღლეზე, სამი სწორკუთხა ნიშია. სართული გადახურულია შირიმის ტლანქად დამუშავებული ქვის ნაწყობი კამარით. ფასადები სადაა, ექვსივე ღიობის თაღი ჩასმულია კედლის სიბრტყიდან საფეხურით შეღრმავებულ სწორკუთხედში, რომელსაც ვიწრო ფრიზი აქვს. კოშკი გადახურული იყო ორფერდა სახურავით, რომელიც მთლიანად ჩამოშლილია. სადგომი (6,3 X 5 მ) ერთსართულიანია, ნაგებია რიყის ქვით. წყობა ტლანქია. ძლიერ დაზიანებულია: ჩამონგრეულია გადახურვა და კედლების ზედა ნაწილები, ინტერიერი თითქმის მთლიანად ამოვსებულია ნანგრევებით და მიწით. ჩრდილოეთ კედელში ერთი, საკმაოდ ვიწრო და მაღალი შესასვლელია. დასავლეთ კედელში — სწორკუთხა სარკმელი, სამხრეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში — ერთი მცირე ნიში. სადგომის აღმოსავლეთ ნაწილში მოჩანს კოშკის იატაკის ქვეშ არსებული სადგომის კამარის ნაწილი. დვალი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 35-36.  კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 21096
სეკეშფეჰერვარი

სეკეშფეჰერვარი (უნგრ. Székesfehérvár) — ქალაქი ცენტრალურ უნგრეთში, ქვეყნის სისიდით მეცხრე ქალაქი. მდებარეობს ბუდაპეშტიდან 65 კილომეტრით სამხრეთ-დასავლეთით. 2011 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 101 943 ადამიანს შეადგენდა. წარმოადგენს ფეიერის მედიეს ადმინისტრაციულ ცენტრსა და დუნაისგადაღმა ცენტრალური რეგიონის ცენტრს. შუა საუკუნეებში, სეკეშფეჰერვარი სამეფო-სარეზიდენციო და უნგრეთის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ქალაქი იყო. სეკეშფეჰერვარის ბაზილიკაში მოხდა 37 მეფისა და 39 დედოფლის კორონაცია, 15 მმართველი აქვეა დაკრძალული, აქ ასევე ინახებოდა სამეფო გვირგვინები. რომის იმპერიის პერიოდში, სეკეშფეჰერვარის ადგილას დასახლება უკვე არსებობდა, თუმცა ქალაქი დაარსდა 972 წელს. სეკეშფეჰერვარი დაძმობილებულია შემდეგ ქალაქებთან: უნგრეთის ქალაქების სია ოფიციალური საიტი Aerial photography: Székesfehérvár Picture Gallery of Székesfehérvár ↑ Szekesfehervar.hu ↑ Székesfehérvár twin cities Hungarian. Székesfehérvár.hu. ციტირების თარიღი: 18 July 2011. ↑ Upcoming Birmingham Sister City Visitors (pdf). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 28 სექტემბერი 2011. ციტირების თარიღი: 18 July 2011. ↑ Bratislava City - Twin Towns. © 2003-2008 Bratislava-City.sk. ციტირების თარიღი: 2008-10-26. ↑ Opole Official Website - Twin Towns. (in English and Polish) © 2007-2009 Urząd Miasta Opola. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2014-02-01. ციტირების თარიღი: 2009-06-18.
ახმეტის ნინოწმინდის ეკლესია

ახმეტის ნინოწმინდის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი ახმეტის მუნიციპალიტეტში, ქალაქ ახმეტაში. დგას საბეროს უბანში, წყაროებად წოდებულ ადგილზე. განეკუთვნება განვითარებულ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია (7,3 X 5,2 მ), ნაგებია ნატეხი ქვით. შიგნიდან და გარედან კარგად გათლილი და სწორხაზოვან რიგებად დაწყობილი შირიმის ფილებითაა მოპირკეთებული. ნაწილობრივ შემორჩენილია ეკლესიის მხოლოდ აღმოსავლეთის ნახევარი (სიმ. 2,2-2,6 მ). დანარჩენი კედლები თითქმის მთლიანადაა დანგრეული. შესასვლელი სამხრეთიდან ჰქონია. აფსიდში, რომელსაც გეგმით სამცენტრიანი თაღის ფორმა აქვს, ვიწრო და მაღალი, შიგნიდან თაღოვანი და გარედან სწორკუთხა სარკმელია. დვალი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 36.
ორბიაანთ საყდარი

ორბიაანთ საყდარი — ეკლესია ახმეტის მუნიციპალიტეტში, ქალაქ ახმეტაში. მდებარეობს ქალაქის სამხრეთით ერთ კილომეტრზე, ტყეში. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია (7,8 X 4,8 მ), ნაგებია სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვითა და კირის დუღაბით. აღმოსავლეთ ფასადის შუაში და გარეთა კუთხეების წყობაში შირიმის ნათალი ქვებია გამოყენებული. ძეგლი ძლიერ დაზიანებულია. ამჟამად ეკლესიიდან მხოლოდ საკურთხეველიღა დგას, მაგრამ მასაც წყობის მნიშვნელოვანი ნაწილი აკლია. დანარჩენი კედლები 0,5-0,7 მეტრის სიმაღლეზეა შემორჩენილი. შესასვლელი დასავლეთიდან ჰქონია (შემორჩენილია ორივე წირთხლის ნაწილი). აღმოსავლეთით, ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. რომლის ორივე მხარეს თითო კვადრატული ნიშია. აფსიდი გადახურულია წესიერ ფორმის კონქით, რომელსაც მნიშვნელოვანი ნაწილი ჩამოშლილი აქვს. დვალი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 36.
ფერენც მადლი

ფეენც მადლი (უნგრ. Ferenc Mádl; დ. 29 იანვარი, 1942, ვესპრემის მედიე, უნგრეთი — გ. 29 მაისი, 2011, ბუდაპეშტი, უნგრეთი) — უნგრელი სახელმწიფო და პოლიტიკური მოღვაწე. უნგრეთის პრეზიდენტი 2000-2005 წლებში. მიიღო იურიდიული განათლება პეჩში, ბუდაპეშტსა და სტრასბურგში. 1993–1994 წლებში უნგრეთის განათლებისა და კულტურის მინისტრია. 2000 წელს აირჩიეს უნგრეთის პრეზიდენტად და ეს თანამდებობა ეკავა 2005 წლამდე. საპრეზიდენტო ვადის გასვლის შემდეგ დაუბრუნდა პედაგოგიურ მოღვაწეობას ბუდაპეშტის ეტვოშ ლორანის უნივერსიტეტში. His biography at the website of the Office of the President of the Republic of Hungary
მიხაი კაროიი

მიხაი კაროიი (უნგრ. Mihály Károlyi; დ. 4 მარტი 1875, ფოტი, უნგრეთი — გ. 19 მარტი, 1955, ვანსი, საფრანგეთი) — უნგრელი პოლიტიკოსი. ქვეყნის მეთაური ავსტრია-უნგრეთის იმპერიის დაშლის შემდეგ. უნგრეთის პირველი პრეზიდენტი 1918–1919 წლებში და პრემიერ-მინისტრი 1918–1919 წლებში Mihály Graf Károlyi von Nagykárolyi
კაროი ჰუსარი

კაროი ჰუსარი — (უნგრ. Károly Huszár de Sárvár; დ. 10 სექტემბერი, 1882, ნუსდორფი, გერმანია — გ. 29 ოქტომბერი, 1941, ბუდაპეშტი, უნგრეთი) — უნგრელი კონსერვატიული პოლიტიკოსი, ჟურნალისტი. უნგრეთის საბჭოთა რესპუბლიკის დამხობის შემდეგ 1919 წლის 24 სექტემბრიდან 1920 წლის 20 მარტამდე იყო უნგრეთის პრემიერ-მინისტრი და ამავდროულად ასრულებდა უნგრეთის სახელმწიფოს მეთაურის მოვალეობას. მოგვიანებით ეკავა უნგრეთის პარლამენტის ვიცე-სპიკერის თანამდებობა. Hungarian Biographical Lexicon
მატიაშ ჰუნიადი

მატიაშ ჰუნიადი ან მათიას კორვინუსი (უნგრ. Hunyadi Mátyás; დ. 23 თებერვალი, 1443, კოლოჟვარი — გ. 6 აპრილი, 1490, ვენა) — უნგრეთის მეფე 1458–1490 წლებში. ქალაქებზე, წვრილ და საშუალო ფეოდალებზე დაყრდნობით ატარებდა ქვეყნის ცენტრალიზაციის პოლიტიკას. შექმნა მუდმივი ჯარი და მისი მეოხებით წარმატებით ებრძოდა ოსმალთა იმპერიას, რომელიც ემუქრებოდა უნგრეთის დამოუკიდებლობას. 1468 წელს მატიაშ ჰუნიადიმ დაიწყო ომი ჩეხეთის წინააღმდეგ, 1478 წელს შეიერთა მორავია, სილეზია და ლუჟიცი. 1485 წელს დაიკავა ვენა. მისი ხელშეწყობით პეშტში დაარსდა ევროპაში ერთ-ერთი უდიდესი ბიბლიოთეკა და ტიპოგრაფია. მანვე დააარსა უნივერსიტეტი ბრატისლავაში. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 494.
იშტვან ფრიდრიხი

იშტვან ფრიდრიხი (უნგრ. István Friedrich; 1 ივლისი, 1883, მალაცკი, სლოვაკეთი — 25 ნოემბერი, 1951, ბუდაპეშტი) — უნგრელი პოლიტიკოსი. უნგრეთის საბჭოთა რესპუბლიკის დამხობის შემდეგ 1919 წლის 23 აგვისტოდან 24 ნოემბრამდე იყო უნგრეთის პრემიერ-მინისტრი და ამავდროულად ასრულებდა უნგრეთის სახელმწიფოს მეთაურის მოვალეობას. საბჭოთა მმართველობის დროს დაპატიმრებული იყო, როგორც კონტრრევოლუციონერი. 1919 წლის 6 აგვისტოს მონაწილეობდა სახელმწიფო გადატრიალებაში, რის შემდეგაც დაინიშნა უნგრეთის პრემიერ-მინისტრად. პარალელურად იყო უნგრეთის თავდაცვის მინისტრი 1920 წლის 15 მარტამდე. უნგრეთის პარლამენტის წევრი იყო 1920-1939 წლებში. 1951 წელს მატიაშ რაკოშის რეჟიმის დროს დააპატიმრეს, სავარაუდოდ გარდაიცვალა ციხეში. იშტვან ფრიდრიხის ბიოგრაფია
წამებულის მონასტერი

წამებულის მონასტერი — შუა საუკუნეების კლდეში ნაკვეთი მცირე ზომის ეკლესია დავითგარეჯის სამონასტრო კომპლექსში. მდებარეობს მთის თხემის ოდნავ შემაღლებულ მასივში უდაბნოს მონასტრის დასავლეთით დაახლ. 300 მეტრზე. მის სამხრეთით, კარის წინ კახეთის მეფე არჩილის (1664-1675 წწ.) თაოსნობით აგურის კარიბჭე მიუშენებიათ. გეგმით კვადრატული მცირე ზომის დაბალი, ბრტყელჭერიანი ეკლესიის აღმოსავლეთი კედელი უაფსიდოა. მოგვიანებით შუაში ცუდად დამუშავებული ქვით ნაგები ტრაპეზი გაუმართავთ. ჩრდილოეთ კედელს მთელ სიგრძეზე გასდევს დაახლოებით 130-140 სმ სიმაღლის კედელი, რომელიც სარკოფაგის შთაბეჭდილებას ტოვებს — მასში წამებულ ბერთა ძვლები აწყვია. ეკლესიის ჭერსა და კედლებს ამკობს მოხატულობა, რომლის ძირითადი ფენა XI საუკუნის მხატვრულ ძეგლებს უახლოვდება. 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია. დვალი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-III, თბ., 2019. — გვ. 233-235. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 289. ↑ საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება № 665, 2006 წლის 7 ნოემბერი, ქ. თბილისი, კულტურის ზოგიერთი უძრავი ძეგლისათვის ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის მინიჭების შესახებ. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2016-03-21. ციტირების თარიღი: 2020-02-22.
წანარები

წანარები — ერთ-ერთი ქართული ტომი. უძველესი დროიდან ბინადრობდნენ დარიალის ხეობის (ისტორიული წანარეთის ხევის) ტერიტორიაზე. ტომის სახელის მიხედვით ქვეყანას წანარეთი ეწოდა. წანარები განსაკუთრებით დაწინაურდნენ VIII-IX საუკუნეებში. აქტიურად მონაწილეობდნენ VIII-XI საუკუნეების კახეთის სამთავროს წარმოქმნაში, მის სოციალურ-ეკონომიკურ, პოლიტიკურ და კულტურულ ცხოვრებაში. კახეთის სამთავროს წარმოქმნის შემდეგ წანარები ისტორიის სარბიელიდან ქრებიან. ისინი კახეთის მთისწინეთსა და ბარში სახლდებიან. მათი უშუალო მემკვიდრეები არიან მოხევეები. ეს ჩანს იქედანაც, რომ ოსები მოხევეებს „შანას“ უწოდებენ. დროთა განმავლობაში „წანარეთის ხევიდან“ დაიკარგა „წანარეთის“ და დარჩა „ხევი“. ისტორიოგრაფიაში მიჩნეულია, რომ წანარები სვანებთან ახლოს მდგომი ერთობა იყო. პაპუაშვილი თ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 290. პაპუაშვილი თ., რანთა და კახთა სამეფო (VIII-XI სს.), თბ., 1982 თოფჩიშვილი რ. „საქართველოს ეთნოგრაფია/ეთნოლოგია“ გვ. 58 — თბილისი, „უნივერსალი“ 2010 ISBN 578-9941-12-882-0
წინწყაროს სამაროვანი

წინწყაროს სამაროვანი — გვიანდელი ბრინჯაოს - ადრინდელი რკინის ხანის (ძვ. წ. XII-VIII სს.) ძეგლი სოფელ წინწყაროს აღმოსავლეთით, მდინარე ხრამის ნაპირზე. 1937 წელს გათხარეს (ბორის კუფტინი) 77 ქვაყუთი. მიცვალებულებს კრძალავდნენ მჯდომარე მდგომარეობაში. ჩატანებული ჰქონდათ კერამიკული ნაწარმი, რომელთა უმეტესობა ჩარხზეა დამზადებული; იარაღი (რკინის შუბისპირები, სატევრები, დანები, ბრინჯაოს ისრისპირები); სამკაული (ბრინჯაოს სამაჯურები, რგოლები, სარტყლის ფრაგმენტები, სარდიონის, აქატისა და პასტის მძივები); კვერთხისთავები და სხვ. სამარხთა ნაწილი ძვ. წ. XII-XI საუკუნეების მიჯნით თარიღდება, ნაწილი - ძვ. წ. IX-VIII საუკუნეებით. მენაბდე მ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 331.
წირქვალის ციხე

წირქვალის ციხე, წირქოლის ციხე — შუა საუკუნეების ციხესიმაგრე აღმოსავლეთ საქართველოში, შიდა ქართლში (ახლანდელი ახალგორის მუნიციპალიტეტი); მდებარეობს მდინარე ქსნის მარჯვენა მხარეს, ქარაფოვანი კლდის თავზე, იქ სადაც ხეობა ვიწროვდება. აგებულია ადრე შუა საუკუნეებში. კონტროლს უწევდა მდინარეების ქსნისა და ალეურის გასწვრივ მიმავალ გზებს; კეტავდა ქსნის ხეობის მთაგორიან მხარეს. ვარაუდით, ის ქსნისხევის ადმინისტრაციული და პოლიტიკური ცენტრი იყო. X საუკუნის დასასრულს კახეთის სამთავრომ შიდა ქართლზე პოლიტიკური ექსპანსიის დროს წირქვალის ციხე თავის ხელისუფლებას დაუქვემდებარა. XI საუკუნის დასააწყისში მეფე ბაგრატ III-მ აიღო; XVIII საუკუნეში მსხვილ ფეოდალ გივი ამილახვარს ეკუთვნოდა. 1777 წელს აქ იყო გამაგრებული ერეკლე II-ის წინააღმდეგ აჯანყებული ქსნის ერისთავი გიორგი, იმავე წელს ქსნის საერისთავოს გაუქმებისთანავე სამეფო ხელისუფლებას დაექვემდებარა. ციხის სამშენებლო ფენაში შეიმჩნევა ადრინდელი და გვიუანდელი შუა საუკუნეების შრეები. წირქვალის გორაზე მოკვლეულია გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის არქეოლოგიური მასალა. წირქვალის ციხის ახლოს მდებარეობს წირქოლის ეკლესია. გვასალია ჯ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 332.
წოვათა

წოვათა — თუშეთის ერთ-ერთი ისტორიული თემი. ტერიტორიულად მდებარეობს პირიქითა ალაზნის სათავეში. აქ იყო წოვათუშებით დასახლებული რამდენიმე სოფელი. XIX საუკუნის დასაწყისში ისინი ალაზნის ველზე ჩამოსახლდნენ (ახლანდელი სოფელი ზემო ალვანი). ისტორიული წოვათის რეგიონში ახლა საზაფხულო საძოვრებია. მუსხელიშვილი დ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 343.
წყნარი ოკეანის პირველი ომი

წყნარი ოკეანის პირველი ომი — ომი ესპანეთსა და სამხრეთ ამერიკის ქვეყნებს (პერუ, ჩილე, ეკვადორი, ბოლივია) შორის 1864-1866 წლებში. ესპანეთმა ლათინურ ამერიკაზე ბატონობის აღდგენის მიზნით 1864 წლის ივლისში ომი წამოიწყო პერუს წინააღმდეგ. ესპანეთის ფლოტმა მიიტაცა პერუს კუნძულები ჩინჩა. 1865 წლის 25 სექტემბერს ჩილემ ესპანეთს ომი გამოუცხადა. ესპანეთის ფლოტის ცდა, წყნარი ოკეანის სანაპიროს ბლოკირებისა, მარცხით დამთავრდა. 1865 წლის დეკემბერში ეკვადორიც და ბოლივიაც ჩაებნენ ომში. ესპანეთი იძულებული გახდა უკან გაეწვია თავისი ფლოტი, ჩინჩის კუნძულები პერუს დაუბრუნეს, 1871 წლის აპრილის დროებითი ზავი 1879 წლის აგვისტოს საზავო ხელშეკრულებით შეიცვალა. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 372.
თამარაშენის სამების ეკლესია

თამარაშენის სამების ეკლესია — მცირე დარბაზული ტიპის ეკლესია (ზომით 10,5 X 6,1 მ) ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ თამარაშენში. იგი თარიღდება XVIII-XIX საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია (10,5 X 6,1 მ), ნაგებია რიყის ქვითა და ნატეხი ქვიშაქვით. კონსტრუქციული ნაწილები და კარ-სარკმლების წირთხლები ამოყვანილია აგურით. შესასვლელი სამხრეთიდან და დასავლეთიდან. შესასვლელები მთლიან ქვაში ამოკვეთილი დამრეცი თაღითაა გადახურული და შიგნიდან თაღოვან შეღრმავებაშია ჩასმული. ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე სარკმელია, გვერდებზე - ნახევარწრიული ნიშები. თითო სარკმელი ჩრდილოეთის და სამხრეთის კედლებშია. დარბაზი გადახურულია ცილინდრული კამარით, რომელიც გრძივი კედლების შუა ნაწილში პილასტრებზე დაყრდნობილ აგურის თაღზეა გადაყვანილი. ეკლესია თავდაპირველად მთლიანად შელესილი და მოხატული ყოფილა. მოგვიანებით, კედლები შეუთეთრებიათ და ახლა მოხატულობის მხოლოდ გაურკვეველი ფრაგმენტებია შემორჩენილი. ფასადები დასრულებულია თაროსებრი ლავგარდნით. ეკლესია გადახურულია კრამიტის ორფერდა სახურავით. მოგვიანებით, ეკლესიისთვის დასავლეთიდან მიუშენებიათ კარიბჭე-სამრეკლო (2,4 X 2,3 მ), რომელიც, დასავლეთ კარის ტიმპანზე არსებული წარწერის თანახმად, აგებულია 1883 წელს. ნაშენია ტუფის ქვით. პირველი სართული ოთხ სვეტზე დაყრდნობილ და აგურის გუმბათით გადახურულ ღიობს წარმოადგენს; სვეტები ერთმანეთთან თაღებითაა დაკავშირებული. მეორე სართული - სამრეკლო, ასევე ოთხ სვეტზე დაყრდნობილი ღიობია და გადახურულია აგურის პირამიდული გუმბათით.. თამარაშენი (ქარელის მუნიციპალიტეტი) დვალი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 375. კილასონია ო., „ქარელი ისტორიის ანალებში“, თბ., 1996
ჭიაბერი

ჭიაბერი (გ. დაახლ. 1195) — XII საუკუნის II ნახევრის აღმოსავლეთ საქართველოს დიდებული; გიორგი III-ის (1156-1184 წწ.) უახლოესი ვასალი, მისი „გაზრდილი“. დემნა უფლისწულისა და ორბელთა 1177 წლის ამბოხების შემდეგ მეფემ ჭიაბერი დააწინაურა და მეჯინიბეთუხუცესად (სამხედრო მინისტრის - ამირსპასალარის მეორე მოადგილე, ამირახორის შემდეგ) დანიშნა ნაცვლად აჯანყების მონაწილე ქავთარ ივანეს ძისა. 1185 წელს თამარმა მანდატურთუხუცესობა, ხოლო 1189 წელს, მცირე ხნით, ამირსპასალარობაც უბოძა ჭიაბერს, 1191 წელს კი ქ. ჟინოვნი უწყალობა. 1191 წელს ამირსპასალარობა მიიღო ზაქარია მხარგრძელმა, ხოლო ჭიაბერი მანდატურთუხუცესად დარჩა. ჭიაბერი ბოლომდე გიორგი III-ისა და თამარის ერთგულთა რიგებში იყო. 1177 წელს ებრძოდა გიორგი III-ის წინააღმდეგ ამბოხებულებს, თამარის მხარეზე იყო 1185 წელს ყუთლუ-არსლანის გამოსვლისა და, შემდეგ, გიორგი რუსის ამბოხების დროსაც. ჭიაბერი მონაწილეობდა შამქორის ბრძოლაში, შემდეგ კი როგორც ჩანს მალე გარდაიცვალა („ისტორიანი და აზმანი შარავანდედთანის“ ცნობა ბასიანის ბრძოლაში მისი მონაწილეობის შესახებ მცდარია). შემორჩენილია ჭიაბერის წყალობის დაწერილი მღვიმის მონასტრისადმი, რომლითაც მან, თამარ მეფის ნებართვით, მღვიმეს შესწირა ჟინოვნში მცხოვრები ყმა-ვაჭრები. ამ დოკუმენტით შემოგვრჩა თამარის ხელრთვა-ფაქსიმილე. ამავე დოკუმენტში არის ხელრთვა ვინმე შოთასი (იგი ამტკიცებს ჭიაბერის შეწირულობას), რომელიც როგორც ჩანს, ჭიაბერის შემდეგ ფლობდა ჟინოვნს. მკვლევართა ნაწილი (თედო ჟორდანია, მოსე ჯანაშვილი, სარგის კაკაბაძე, სარგის ცაიშვილი) ამ შოთას აიგივებენ ვეფხისტყაოსნის ავტორთან - შოთა რუსთაველთან. ამავე დოკუმენტის საფუძველზე გამოთქმულია მოსაზრება, რომ შოთა რუსთაველი იყო ჭიაბერის შვილი (ს. კაკაბაძე, ს. ცაიშვილი). ჭიაბერის საგვარეულო კუთვნილება წყაროებში არ ჩანს, არც სხვა ისტორიული პირი გვხვდება ამ სახელით. ჭიაბერი შედგენილია ორი სახელისაგან, ესენია: საკმაოდ გავრცელებული „ბერი“, და ქართულ ონომასტიკაში უნიკალური „ჭია“. ს. კაკაბაძის აზრით, ჭიაბერი თორელი იყო, პავლე ინგოროყვა კი მას მანაველად - ჰერეთის მხარის - მანავის თემის ერისთავთ-ერისთავად მიიჩნევდა. არც ერთი ეს თვალსაზრისი წყაროებით არ დასტურდება. არ დატურდება არც ის, რომ იგი იყო შოთა რუსთაველის მამა. შოშიაშვილი ნ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 393.
ჭილბები

ჭილბები — ერთ-ერთი ჰერული ტომი, რომელიც ბინადრობდა აღმოსავლეთ საქართველოს ისტორიული მხარის ჰერეთის მთიანეთში, მდინარე ალაზნის ზემო წელზე. ჭილბებს შეესატყვისება პლინიუს უმცროსის მიერ მოხსენიებული „სილვები“. ჭილბების სახელწოდება შემორჩენილია ჰერეთის ისტორიულ ტოპონიმიკაში (ეთნონიმ „ჭილბისგან“ უნდა მომდინარეობდეს მდ. ჩელთისა და სოფელ შილდის სახელწოდებები). საუკუნეთა მანძილზე ჭილბები ორგანულად შეერწყნენ აღმოსავლურ ქართულ ტომებს. შერწყმის პროცესი უნდა დასრულებულიყო IV საუკუნისათვის. პაპუაშვილი თ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 399.
ჭუბურხინჯის განძი

ჭუბურხინჯის განძი — ადრინდელი რკინის ხანის (ძვ. წ. VIII-VII საუკუნე) ძეგლი. აღმოჩნდა 1890 წელს სამურზაყანოში, სოფელ ჭუბურხინჯთან (ახლანდელი გალის მუნიციპალიტეტი). ფურცლოვანი სპილენძისაგან დამზადებულ ცილინდრულ ჭურჭელში ეწყო სპილენძის 6 ზოდი, ბრინჯაოს ორი სეგმენტისებრი იარაღი, ვერცხლის 9 და ოქროს 3 ოთხკუთხა დამღიანი ზოდი, ოქროს ორნამენტირებული ფირფიტა, 2 სასაფეთქლე ხვია და გავარსიანი ცალი საყურე. სპილენძის, ოქროსა და ვერცხლის უნიკალური დამღიანი ზოდები საიმპერატორო არქეოლოგიური კომისიის დადგენილებით გადაადნეს. დანარჩენი ნივთები დაცულია ერმიტაჟში. ჭუბურხინჯის განძი კოლხურ კულტურას განეკუთვნება და განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს ძველი ქართული ოქრომჭედლობის ისტორიის შესწავლისათვის. გაგოშიძე ი., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 407.
ახმეტის წმინდა გიორგის ეკლესია

ახმეტის წმინდა გიორგის ეკლესია — ეკლესია ახმეტის მუნიციპალიტეტში, ქალაქ ახმეტაში. დგას ქალაქის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია (6,4 X 4,5 მ), ნაგებია მოზრდილი ზომის რიყის ქვით - საკმაოდ ტლანქად. ინტერიერი შელესილია. ძეგლი დაზიანებულია: ჩამოშლილია სახურავის კრამიტის საფარი და ლავგარდნის უმეტესი ნაწილი, კედლებს აქა-იქ ზედა ნაწილები მონგრეული აქვთ. ეკლესიაში შესასვლელი ჩრდილოეთ კედლის დასავლეთ კიდეშია. კარი შიგნიდან სწორკუთხაა, გარედან გადახურულია აგურის ბრტყელი თაღით (გვიანდელია). აღმოსავლეთით ღრმა ნახევარწრიული აფსიდია, რომელიც არაწესიერი ფორმის სხმული კონქითაა გადახურული. აფსიდში თარაზულად გადახურული ვიწრო სარკმელია, რომელსაც საფეხურებიანი ძირი აქვს. სარკმლის გვერდებზე თითო თაღოვანი ნიშია. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, მიდგმულია რიყის ქვით ნაგები ტრაპეზი. დარბაზის დასავლეთ და სამხრეთ კედლებში თითო მცირე ბრტყლად გადახურული სარკმელია. დასავლეთ სარკმლის გადახურვა და კამარის წვერი ერთ დონეზეა. კამარა სხმულია, მას განივკვეთში ბრტყელი თაღის ფორმა აქვს. აღმოსავლეთ ფასადზე, სარკმლის ორივე მხარეს, კედელში, დატანებულია თითო პატარა ქვევრი. შირიმის ლავგარდანი თაროსებრია, რომელსაც განივ ფასადებზე, ბოლოებში, ჰორიზონტალური შემონაკეცები აქვს. დვალი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 43.
ახმეტის წმინდა გიორგის ეკლესია (უტო)

ახმეტის წმინდა გიორგის ეკლესია — ეკლესია ახმეტის მუნიციპალიტეტში, ქალაქ ახმეტაში. დგას უტოს უბანში, ბაზართან. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია (7,8 X 5,5 მ), შეიცავს ქრონოლოგიურად განსხვავებულ ორ სამშენებლო ფენას. კედლების ქვედა ნაწილები (2,8-3,9 მ სიმაღლეზე) მთლიანად რიყის ქვისაა. ზედა ნაწილები კი შირიმის კარგად გათლილი ქვითაა ნაგები. კარ-სარკმლების წირთხლები და თაღები აგურისაა. ინტერიერში შემორჩენილია სხვადასხვა პერიოდის ნალესობის ორი ფენა. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. თაღოვანი კარი შიგნით სწორკუთხა შეღრმავებაშია ჩასმული. აღმოსავლეთით სხმული კონქით გადახურული ღრმა ნახევარწრიული აფსიდია. კონქი აფსიდის კედელს არ ერწყმის და მათ საზღვარზე მცირე საფეხური იქმნება. კონქის ჩრდილოეთ ნაწილში, ქუსლის დონეზე, მცირე სამალავია მოწყობილი. საკურთხეველში ერთი ვიწრო, შეისრული სარკმელი და ორი თაღოვანი ნიშია. საკურთხევლის შუაში შემორჩენილია ტრაპეზის ნაშთი. კანკელი ხის ყოფილა (შემორჩენილია ძელების ბუდეები). დარბაზის გრძივ კედლების აღმოსავლეთ კიდესთან და დასავლეთ კედელში თითო ვიწრო შეისრული სარკმელია. აღმოსავლეთ ფასადზე სარკმლის სათაური შედგება მუქი წითელი საღებავით დაფერილი სამი ამოღარული ნახევარწრიული თაღისგან. შუა თაღს ბოლოებში პატარა ჰორიზონტალური გადანაკეცები აქვს. დასავლეთ ფასადზე, სარკმლის ზემოთ ჩასმულ შირიმის კვადრატულ ფილაზე, წრეში ჩასმული ტოლმკლავა ჯვრის რელიეფია. ჯვარიც და წრეც დაფარულია მუქი წითელი ფერის სღებავით. ეკლესიას სამ საფეხურიანი აგურის ლავგარდანი აქვს, გადახურულია ღარისებრი კრამიტით. დვალი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 43.