laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
რადვილიშკისი

რადვილიშკისი (ლიეტუვ. Radviliškis, პოლ. Radziwiliszki) — ქალაქი ლიეტუვის რადვილიშკის რაიონში, მისი ცენტრი 1950 წლიდან, მსხვილი სარკინიგზო ხაზების კვანძი. რადვილიშკისი დაარსდა XV საუკუნის დასასრულს. სახელი მომდინარეობს 1546-1764 წლებში მისი მფლობელების გვარიდან რაძივილებიდან. პირველად 1567 წელს მ. დოვნარ-ზაპოლსკიმ მოიხსენია როგორც არგადამხდელ ქალაქთა სიაში. 1687 წელს იან სობესკიმ რაძივილებს უფლება მიანიჭა საკუთარი ბაზარი ჰქონოდათ. დასახლება მრავალჯერ დანგრეულა და დაცარიელებულა შავი ჭირის, შიმშილისა და ომების გამო. 1870 წელს ქალაქში რკინიგზა გაიყვანეს ლიეპაია-რომნი, 1873 წელს - რადვილიშკის-დაუგავპილსი, რის შემდეგ ქალაქმა სწრაფად დაიწყო ზრდა. მოსახლეობის უმეტესობას დღემდე რკინიგზელები შეადგენენ. 1999 წელს ქალაქში დაიდგა გამარჯვების ქალღმერთის ნიკეს ქანდაკება (პ. მაზურასის ნამუშევარი) ქალაქთან გერმანელებისა და თეთრგვარდიელების დამარცხების 80 წლის ხსოვნისადმი. 1878 წელს აგებული ღვთისმშობლის სახელობის ეკლესიის ხის სამრეკლო, ორჯერ დამწვარი და 1984 წელს აღდგენილი, წარმოადგენს არქიტექტურის ძეგლს. ოფიციალური საიტი დაარქივებული 2018-08-04 საიტზე Wayback Machine. ↑ Resident population by city / town at the beginning of the year — State Data Agency of Lithuania, 2023. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q112626509"></a><a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q12663462"></a>
ევროპის ჩემპიონთა თასი ხელბურთში

1956 წლის სექტემბერს ხელბურთის საერთაშორისო ფედერაცია მ თავის სტოკჰოლმის კონგრესზე განიხილა საფრანგეთის ხელბურთის ფედერაციის წინადადება ჩაეტარებინათ ევროპის ქვეყნების ჩემპიონთა თასი ვაჟთა გუნდებს შორის. წინადადება ერთხმად იქნა მიღებული და უკვე მომდევნო წლიდან ევროპის 12 ქვეყნის ჩემპიონი (ოფიციალურად ქალაქის ნაკრები) ჩაება თასის პირველ გათმაშებაში, რომლის გამარჯვებულისათვის პრიზი ფრანგულმა გაზეთმა ,,ეკიპმა’’ დააწესა. პრიზი გარდამავალია და გამარჯვებულს მხოლოდ მის კოპიას გადასცემენ (ასევეა ქალთა ტურნირშიც). ტურნირი ტარდება ოლიმპიური სისტემით. პირველ სამ გათმაშებაში გუნდები ერთხელ ხვდებიან ერთმანეთს. მეოთხე და მეხუთე გათმაშებებში - მეოთხედფინალიდან , ხოლო მეექვსე გათმაშებიდან ყველა ეტაპზე - ორ-ორჯერ. სტოკჰოლმშივე იქნა მიღებული გადაწყვეტილება რომ ფინალური მატჩი გაიმართებოდა პარიზში. 1966 წლამდე ფინალური მატჩების ორგანიზატორი იყო საფრანგეთის ხელბურთის ფედერაცია და მატჩები ტარდებოდა პარიზში (მხოლოდ 1965 წელს ჩატარდა ლიონში). 1967 წლიდან ამ მატჩების ორგანიზება თავის თავზე აიღო გერმანიის ხელბურთის ფედერაციამ და 1975 წლის ჩათვლით ჩაატარა 8 ფინალური მატჩი (7-ჯერ დორტმუნდში და ერთხელ, 1968 წელს, მაინის ფრანკფურტში). შემდეგი სამი წელი ფინალი ჩატარდა ბანია-ლუკაში, გერმანიის ქალაქ ზინდენფიგენში და მაგდენბურგში. მოყოლებული 1979 წლიდან ფინალი ორმატჩიანი გახდა. 1995 წლიდან ტურნირს სახელწოდება შეეცვლა და ეწოდა ევროპის ჩემპიონთა ლიგა. ევროპის ჩემპიონთა თასის გათამაშებაში უთამაშიათ ქართულ გუნდებსაც. თბილისის ,,ბურევესტნიკმა მონაწილეობა მიიღო 1963 და 1965 წლების გათამაშებაში. 1963 წლის გათამაშებაში ,,ბურევესტნიკმა’’ პირველ ეტაპზე სტუმრად წააგო ლაიფციგის გუნდთნ (17-25) და ბრძოლას გამოეთიშა. 1965 წელს თბილისელებმა პირველ ეტაპზე ვროცლავის აზს დაამარცხეს (32-18). მეოთხედფინალში ,,ბურევესტნიკი’’ ზაგრების ,,მედვეშაკს’’ დაუპირისპირდა. პირველი მატჩი ზაგრებში თბილისელებმა 16-24 წააგეს. განმეორებით შეხვედრაში თბილისში მასპინძლებმა ზუსტად 8 ბურთის სხვაობით (21-13) გაიმარჯვეს. მსაჯის მიერ აგდებულმა მონეტამ კი გამარჯვება ზაგრებელებს მოუტანა. შემდეგი ქართული გუნდი, რომელიც ამ შეჯიბრებაში გამოდიოდა, თბილისის ,,შევარდენი’’ იყო. მან რვა გათამაშებაში მიიღო მონაწილეობა და 7-ჯერ პირველივე ეტაპზე დაამთავრა ბრძოლა. მხოლოდ 1996 წელს შეძლო ,,შევარდენმა’’ პირველი ეტაპის დაძლევა, დაამარცხა რა ესტონეთის ,,კერა’’ (25-23, 35-21), მაგრამ შემდგომ ეტაპზე თავად დამარცხდა ,,ბარსელონასთან’’ (18-40,20-30). 1960 წლის კონგრესზე ხელბურთის საერთაშორისო ფედერაციამ მიიღო ბრატისლავის ჟურნალ ,,სტარტის’’ და ჩეხოსლოვაკიის ხელბურთის ფედერაციის წინადადება ჩაეტარებინა ანალოგიური ტურნირი ქალთა გუნდებს შორის. პრიზი, 22 კილოგრამიანი და 80 სანტიმეტრის სიმაღლის ლარნაკი დამზადებული იქნა ჩეხი ბროლის ოსტატების მიერ ქალაქ ჟელეზნი ბროდიდან. პირველი ტურნირი უკვე მომდევნო, 1961, წელს გაიმართა და რუმინელი ქალების გამარჯვებით დასრულდა. შენიშვნა: გუნდებს რომლებსაც უწერიათ ორი ქვეყანა (მაგ. იუგოსლავია, ხორვატია), პირველი ნიშნავს იმ ქვეყანას რომელსაც წარმოადგენდა გუნდი მოცემულ წელს, ხოლო მეორე - ქვეყანას რომელასაც გუნდი წარმოადგენს დღევანდელ დღეს სპორტის ენციკლოპედია. თბილისი. 2006 Гандбол. Справочник. Москва. изд. ,,ФиС’’ 1982 ევროპის ფედერაციის ოფიციალური საიტი მსოფლიო ფედერაციის ოფიციალური საიტი საქართველოში ხელბურთის საიტი დაარქივებული 2012-01-19 საიტზე Wayback Machine.
აგრავაცია

აგრავაცია (ლათ. aggravatio — „გაუარესება“, „დამძიმება“) — ავადმყოფის მიერ ავადმყოფური მდგომარეობის ან დაავადების ცალკეული სიმპტომის გაზვიადება. აგრავაცია შეიძლება იყოს ქვეცნობიერი (რაც მეტ-ნაკლებად დამახასიათებელია ავადმყოფისათვის), შეგნებული, გამიზნული და პათოლოგიური (ისტერიის, იატროგენიის, რეაქც. ფსიქოზისა და ფსიქოპათიის დროს). ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ., 1975. — გვ. 61.
იხვისებრნი

იხვისებრნი (ლათ. Anatidae) — ფრინველების ოჯახი ბატისნაირთა რიგისა. ოჯახში გაერთიანებულია ბატები, გედები და იხვები. იგი შეიცავს 56 გვარის 170 სახეობას, რომელთაგან 10 გვარის 25 სახეობა საქართველოში გვხვდება. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 5, თბ., 1980. — გვ. 289.
სენტ-კლერი (მდინარე)

სენტ-კლერი (ინგ. St. Clair River) — მდინარე ჩრდილოეთ ამერიკაში, დიდი ტბების სისტემაში. სიგრძე - 43 კმ. გამოდის ჰურონის ტბიდან, ჩადის სენტ-კლერის ტბაში. წარმოადგენს საზღვარს აშშ-სა და კანადას შორის. წყლის საშუალო ხარჯი შეადგენს 5270 მ³/წმ-ს. სენტ-კლერი არის დიდი დტების სანაოსნო გზის ნაწილი. შესართავთანაა ქალაქები პორტ-ჰურონი (აშშ) და სარნია (კანადა). შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე „სენტ-კლერი“ ვიკისაწყობში.
სენუფო

სენუფო — კოტ-დ’ივუარის ჩრდილოეთ ნაწილში, მალის სამხრეთ-აღმოსავლეთ და ზემო ვოლტის სასაზღვრო რაიონებში მცხოვრები ხალხი. საერთო რაოდენობა 2013 წლის მონაცემებით დაახლოებით 3 მილიონ კაცს შეადგენს. ენა განეკუთვნება გურის (ცენტრალურ ბანტოიდურ) ჯგუფს. უმრავლესობა ინარჩუნებს ძველ, ტრადიციულ რწმენებს, ნაწილი მუსულმანია. ძირითადი საქმიანობაა მიწათმოქმედება და მესაქონლეობა. შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე „სენუფო“ ვიკისაწყობში. სენუფო — Art&Life in Africa.
სენუფო (მრავალმნიშვნელოვანი)

ტერმინი „სენუფო“ შეიძლება აღნინავდეს: სენუფო — აფრიკაში მცხოვრები ხალხი; სენუფოს ენები — ამ ხალხის სალაპარაკო ენები.
სეპტაკორდი

სეპტაკორდი — ტერციებად განლაგებული ოთხი ბგერისაგან შემდგარი აკორდი. სეპტაკორდის მთავარი სახეა სეპტაკორდი, რომელსაც მთავარი ტონი აქვს ბანში. თუ ბანი სეპტაკორდის სხვა ბგერებიდან იწყება, მაშინ იქმნება ე. წ. სეპტაკორდის შებრუნებები. პირველ შებრუნებას, რომელსაც ბანში აქვს ტერციული ტონი, ეწოდება კვინტსექსტაკორდი. მეორე შებრუნებისას — კვინტური ტონით ბანში — ეწოდება ტერცკვარტაკორდი. მესამე შებრუნებას — სეკუნდური ტონით ბანში — სეკუნდაკორდი. ბგერითი შედგენილობის მიხედვით არსებობს დიდი და მცირე სეპტაკორდი. სამი პატარა ტერციისგან შედგენილ სეპტაკორდს შემცირებული სეპტაკორდი ჰქვია.
ლიზოსომები

ლიზოსომა (ბერძ. lysis — გახსნა, დაშლა ხოლო soma — სხეული) — უჯრედის ორგანოიდი, რომელიც მონაწილეობს უჯრედშიდა მონელების და უჯრედული კომპონენტების განახლების პროცესში. ლიზოსომა გოლჯის კომპლექსის ცისტერნებში ივსება სხვადასხვა ფერმენტებით. ამ ფერმენტებს მჟავე ჰიდროლაზებს უწოდებენ, რადგან ლიზოსომური ფერმენტები მხოლოდ მჟავე გარემოში მოქმედებს (pH 4.5 - 5.0). ლიზოსომები ერთ-ერთი ყველაზე მცირე ზომის ორგანოიდებია, მათი დიამეტრი 1 მკმ-ია. ლიზოსომა 1949 წელს აღმოაჩინა ბელგიელმა ციტოლოგმა კრისტიან დე დიუვემ. ლიზოსომური ფერმენტები სინთეზირდება (ანუ იგება) მარცვლოვან ენდოპლაზმურ ბადეზე, საიდანაც გოლჯის აპარატში გადაიტანება და ლიზოსომად ყალიბდება. ლიზოსომას, რომლებიც გოლჯის აპარატიდან გამოდის პირველდი ლიზოსომა ეწოდება. პირველადი ლიზოსომა ძალიან მცირე ზომისაა მასში მონელების პროცესები არ მიმდინარეობს. როდესაც პირველადი ლიზოსომა შეერწყმება ფაგოსომას მაშინ წარმოიქმნება მეორეული ლიზოსომა. მეორეული ლიზოსომა უფრო დიდი ზომისაა და პირველადი ლისზოსმისგან განსხვავებით მისი შიგთავსი ჰეტეროგენულია ანუ არაერთგვაროვანია. მეორეულ ლიზოსომაში მიმდინარეობს მონელების პროცესი. ლიზოსომური ენზიმები ანუ მჟავე ჰიდროლაზები მხოლოდ და მხოლოდ მჟავე გარემოში მოქმედებენ. ამიტომ ლიზოსომაში pH =5 .ეს ფერმენტები ტუტე გარემოში არ მოქმედებენ. თუ ლიზოსომა დაზიანდა და მასში არსებული ფემენტები ციტოპლაზმაში გადმოვიდა ისინი კარგავენ მონელების უნარს ანუ ფერმენტები ინაქტივირდება, რადგან უჯრედის pH= 7. ლიზოსომის pHს განსაზღვრავს ლიზოსომის მემბრანაში (ანუ ლიზოსომის კედელში) არსებული წყალბადის ტუმბო და ქლორის იონური არხები. წყალბადის ტუმბო ციტოპლაზმიდან ტუმბავს წყალბად იონებს(H+) . იგი ლიზოსომაში არსებულ ნატრიუმის იონებს (Na+)ცვლის წყალბადის იონებზე. ხოლო ქლორის არხს ქლორის იონები (Cl-)გადააქვს. ერთად ისინი წარმოქმნიან მარილმჟავას HCL. ასე იქმნება ლიზოსომაში მჟავა გარემო. ლიზოსომები მონაწილეობს უჯრედშიგა მონელების პროცესში. მაგალითად ისინი ინელებენ უჯრედის მიერ გარემოდან ათვისებულ ნივთიერებებს. ამ პროცესს ჰეტეროფაგია ეწოდება. ლიზოსომის მეორე დანიშნულება ციტოპლაზმური ორგანელების განახლებაა. მონელების პროდუქტები (დაბალმოლეკულური ნაერთები) ცხოველქმედების პროცესში უჯრედის მიერ ხელმეორედ გამოიყენება. მჟავე ჰიდროლაზებია: არსებობს ისეთი გენეტიკური დაავადებები, რომლის დროსაც უჯრედში ლიზოსომური ფერმენტების დეფიციტია. ასეთ შემთხვევაში ლიზოსომა ვერ ახერეხებს უჯრედში მოხვედრილი მაკრომოლეკულების დაშლას. ასეთ მდგომარობას ლიზოსომური დაგროვების პათოლოგიას უწოდებენ. ამ სახის დარღვევის ერთ-ერთი თვალსაჩინო მაგალითია თეი-საქსის დაავადება. მცენარეული და ცხოველური უჯრედის ინტერაქტივი[მკვდარი ბმული]
პიროპკაზმასებრნი

პიროპკაზმასებრნი (ლათ. Piroplasmidae), ბაბეზიიდები (ლათ. Babesiidae) — უმარტივესთა ოჯახი. გამრავლების ხერხის მიხედვით მიაკუთვნებენ სპოროვნებს ან სარკოდინებს. პარაზიტობენ ჩლიქოსნების, ძაღლების, ვირთაგვებისა და სხვათა ერითროციტებში. პიროპკაზმასებრთა გადამტანია ტკიპები, რომელთა სხეულში პიროპკაზმასებრნი სისხლთან ერთად ხვდება, მრავლდება და იჭრება კვერცხუჯრედებში, რომელთა მეშვეობითაც შემდეგ თაობებს გადაეცემა. პიროპკაზმასებრთა ოჯახს განეკუთვნება ბაბეზიას, ბაბეზიელას (ლათ. Babesiella) და ნუტალიას (ლათ. Nuttalia) გვარები, რომელთა წარმომადგენლები იწვევენ პიროპლახმიდოზებს, ბაბეზიოზებს, ნუტალიოზებს. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 8, თბ., 1984. — გვ. 85.
იხვები

იხვები — ბატისნაირთა რიგის ფრინველთა რამდენიმე გვარი. გაერთიანებული არიან იხვისებრთა ოჯახში. ფართოდ არიან გავრცელებული ყველა კონტინენტზე, გარდა ანტარქტიდისა. იხვები იყოფა 3 ჯგუფად: ნამდვილი იხვები, ყვინთიები და ბატასინები. საშუალო და დიდი ზომის ფრინველებია. კარგად ცურავენ და ფრენენ. აქვთ სარეწაო მნიშვნელობა. ნამდვილ იხვებს გემრიელი ხორცი აქვთ. წონა მერყეობს 250-იდან 2000 გრამამდე. ყვინთიებისა და ბატასინების ხორცი უფრო დაბალი ღირსებისაა. იხვები მიმოფრენი ფრინველებია. საქართველოში 8 გვარის 12 სახეობაა, რომელთა უმრავლესობა აქ მიმოფრენისა და ზამთრის პერიოდებში გვხვდება. ზოგი ბუდობს კიდეც ზოგიერთი შიდა წყალსატევების ნაპირებზე. საქართველოში (ჯავახეთში) მობუდარი იხვებიდან აღსანიშნავია: წითელი იხვი (Tadorna ferruginea), თეთრშუბლა იხვი (Anas penelope), გარეული იხვი (Anas platyrtynchos), წითელნისკარტა ყურყუმელა (Netta rufinae), ქოჩორა ყურყუმელა (Nyroca fuligata) და სხვა. ვახუშტი ბაგრატიონის ცნობით, საქართველოში იხვები შემოიყვანეს და მოამრავლეს XVII საუკუნეში. აქ მისი სახორცედ გამოზრდა ყველა კლიმატურ ზონაში შეიძლებოდა. შინაური იხვი კუტუბიძე მ., მებუკე ე., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 5, თბ., 1980. — გვ. 289.
ჰუმუსი

ჰუმუსი, ნეშომპალა (ლათ. humus - მიწა, ნიადაგი) — ნიადაგის ორგანული, ჩვეულებრივ, მუქად შეფერილი ნაწილი, რომელიც წარმოქმნილია მცენარეული და ცხოველური ნარჩენების ბიოქიმიური გარდაქმნების შედეგად. ჰუმუსის შედგენილობაში შედის ჰუმინომჟავები (დიდი მნიშვნელობა აქვთ ნიადაგის ნაყოფიერებისათვის) და ფულვომჟავები (კრენისა და აპოკრენის). ჰუმუსი შეიცავს მცენარის კვებისათვის საჭირო ყველა ელემენტს, რომლებიც მიკროორგანიზმების ზემოქმედებით მცენარისათვის ადვილად შესათვისებელი ხდება. ჰუმუსს განსაკუთრებით დიდი რაოდენობით შეიცავს შავმიწები. საქართველოს შავმიწებში ჰუმუსი 7 %, რუსეთის შავმიწებში 12 % აღწევს. შედარებით მცირე რაოდენობითაა ჰუმუსი ეწერ და რუხ ნიადაგებში. ნიადაგი ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 696.
2009 წელი მეტროპოლიტენის ისტორიაში

30 იანვარი — გაიხსნა სანტო-დომინგოს მეტროპოლიტენი. 2 აპრილი — გაიხსნა სევილიის მეტროპოლიტენი News 2009-2010 urbanrail.net-ზე
პლასტიდი

პლასტიდი – მხოლოდ მცენარეული უჯრედისთვის დამახასიათებელი ორგანოიდია. ორგანოიდების უმეტესობა მწვანე პიგმენტს – ქლოროფილს შეიცავს. მცენარის უჯრედებში სხვადასხვა ფერის – წითელი, ყვითელი, ნარინჯისფერი, მწვანე პლასტიდებია. ეს პლასტიდები განაპირობებს ყვავილების, ნაყოფებისა და ფოთლების შეფერილობას. არსებობს უფერო პლასტიდებიც. ისინი ბევრია ფესვებში, თესლებში, კარტოფილის გორგლებში.
ცხიმი

ცხიმები — ორგანული ნივთიერებები, რომლებიც გვხვდება როგორც ცხოველურ, ისე მცენარეულ უჯრედებში. ცხიმებით განსაკუთრებით მდიდარია ზოგიერთი მცენარის — კაკლის, თხილის, მზესუმზირის, არაქისის, ქოქოსის ნაყოფები და თესლები. ცხოველებში ცხიმი თავმოყრილია კანქვეშ და ბადექონში. ვეშაპის კანქვეშა ცხიმოვანი შრის სისქე ერთ მეტრამდეა. ცხიმი ტემპერატურის ცუდი გამტარია. ამიტომაა, რომ ვეშაპს, დელფინს, სელაპს შეუძლიათ ცივ წყალში ცხოვრება. ასევე ცხიმის სქელი ფენა იცავს სითბოს დაკარგვისაგან თეთრ დათვსა და პინგვინებს. ცხიმები ენერგიით მდიდარი ნივთიერებებია. უჯრედებში ცხიმის საბოლოო დაშლისას სხვა პროდუქტებთან ერთად დიდი რაოდენობით წყალი გამოიყოფა. ამიტომ ძლებენ უდაბნოში მცხოვრები ცხოველები დიდხანს უწყლოდ. ორგანიზმისთვის აუცილებელი წყალი სამარაგო ცხიმის დაშლის დროს ორგანიზმშივე წარმოექმნებათ. ლიპიდები ნახშირწყლები ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 253. Hayes, K.C. (May 2005). Dietary fat and blood lipids დაარქივებული 2012-03-19 საიტზე Wayback Machine. . Retrieved March 10, 2011.
ტაქსისი

ტაქსისი — გამღიზიანებლისაკენ ან მისი საწინააღმდეგო მიმართულებით გადაადგილება. შესაბამისად ტაქსისი შეიძლება იყოს დადებითი და უარყოფითი. ტაქსისი ახასიათებს ერთუჯრედიან წყალმცენარეებს, ბაქტერიებს, ზოგიერთ სოკოს და უმარტივეს ცხოველურ ორგანიზმებს. მაგალითად:ერთუჯრედიანი ევგლენები თავს იყრიან აკვარიუმის განათებულ მხარეს ან ჟანგბადით მდიდარ ადგილას, ნახშირორჟანგის სიჭარბეს კი გაუბრბიან.
ციტოპლაზმა

ციტოპლაზმა — ანუ უჯრედის შიგთავსი ნახევრად თხევადი უჯრედშიდა გარემოა, რომელშიც განლაგებულია ორგანოიდები: გლუვი და მარცვლოვანი ენდოპლაზმური ბადე, მიტოქონდრიები, გოლჯის კომპლექსი, ლიზოსომები, რიბოსომები, უჯრედის ცენტრი. ციტოპლაზმისაგან ისინი გამოყოფილია პლაზმური მემბრანის მსგავსი მემბრანით. ციტოპლაზმა მრავალრიცხოვანი ცილოვანი ძაფებით არის დასერილი, რომლებიც "ჩონჩხის" ფუნქციას ასრულებს და უნარჩუნებს უჯრედს შედარებით მუდმივ ფორმას. ციტოპლაზმაში მიმდინარეობს ნივთიერებათა ცვლის პროცესი. იგი აერთიანებს ყველა ორგანოიდს, უზრუნველყოფს მათ ურთიერთქმედებას. მცენარეული და ცხოველური უჯრედის ინტერაქტივი[მკვდარი ბმული]
კავკასიური შურთხი

კავკასიური შურთხი (ლათ. Tetraogallus caucasicus) — ფრინველი ქათმისნაირთა რიგისა. მისი სხეულის სიგრძეა 50 სმ, წონა 2 კგ. ფერად რუხია, წვრილი შავი და წითური ზოლები და კოპლები აქვს. გავრცელებულია კავკასიონის მთავარ ქედსა და მის განშტოებებზე ზღვის დონიდან 1800–4000 მეტრზე. მობინადრეა. კავკასიური შურთხი ბუდეს მიწაზე იკეთებს — ქვებში ან კლდეებშუა. დებს 8–10 მორუხო კვერცხს. კრუხობს 3 კვირას. იკვებება მცენარის თესლით, კვირტებით, ყლორტებით, კენკრით, ტუბერებით, აგრეთვე მწერებით. ზამთარში იკვებება ჯიხვების საბალახოზე (ჯიხვი ფლოქვებით აფხვიერებს თოვლს და უადვილებს შურთხს საკვების მოპოვებას, შურთხი კი უფრო ფრთხილია და ჯიხვებს საფრთხეს ატყობინებს). ჟორდანია რ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 5, თბ., 1980. — გვ. 312.
ეკოსისტემა

ეკოსისტემა — ცოცხალი ორგანიზმებითა და მათი საბინადრო გარემოთი წარმოქმნილი ბუნებრივი კომპლექსი. ტერმინი შემოიღო ა. ტენსლიმ 1935 წელს. ეკოსისტემის შესწავლის მიზანია აბიოტურ ფაქტორებთან ერთად ცოცხალი ორგანიზმების ცხოველმყოფლობის პროცესში ნივთიერებათა წარმოქმნის, ცირკულაციის, დაგროვებისა და ტრანსფორმაციის გამოკვლევა. ეკოსისტემა თვითრეგულირებადი, ღია სისტემაა. განარჩევენ მიკრო, მეზო და მაკროეკოსისტემებს. ეკოსისტემათა ურთიერთკავშირი ქმნის ბიოსფეროს. ეკოსისტემაში შემავალ ცოცხალ ორგანიზმებსა და იმ გარემო პირობებს შორის, რომელშიც ისინი ცხოვრობენ, განუწყვეტელი ურთიერთკავშირია – მუდმივად ხდება ნივთიერებათა ცვლა. ეკოსისტემა შეიძლება ჩამოყალიბდეს ბუნებრივად ან ადამიანის ზემოქმედებით. ბუნებრივი ეკოსისტემებია: ტბა, ტყე, ველი, ჭაობი და სხვ. ხელოვნური ეკოსისტემაა მაგალითად ქალაქი, სოფელი და ა. შ. ზოგიერთი ეკოსისტემის არსებობა მხოლოდ ხანმოკლე პერიოდს გულისხმობს, ზოგი ეკოსისტემა კი მაგალითად, — ტყე რამდენიმე ასეული წელი შეიძლება არსებობდეს. ეკოსისტემისთვის ძალზე მნიშვნელოვანია სხვადასხვა ტიპის ორგანიზმების არსებობა, რადგან თითოეული მათგანი მასში სხვადასხვა ფუნქციას ასრულებს. სასოფლო–სამეუნრნეო კულტურებისაგან შემდგარ ეკოსისტემებს აგროეკოსისტემები (ბერძ. agros – მინდორი) ჰქვია. ეკოსისტემაში მთავარია კვებითი ჯაჭვი, რადგან თუ კი მისი უმცირესი კომპონენტი განადგურდება ეკოსისტემას საფრთხე ემუქრება. საქართველოში ტყის სხვადასხვაგვარი ეკოსისტემა გვხვდება: ფართოფოთლოვანი ტყე, წიწვოვანი ტყე, ჭალის ტყე, სუბტროპიკული ტყე. ტყის ეკოსისტემის სახელს იმ ხემცენარის სახელს უკავშირებენ, რომელიც მასში ჭარბობს. მაგალითად: ფიჭვის ტყე, მუხის ტყე, წიფლის ტყე. ტყის ეკოსისტემების ტიპობრივი ცხოველები არიან: დათვი, მგელი, ირემი, შველი, ციყვი, კოდალა, ბუ, სალამანდრა, ჭოტი, თხუნელა, მელა, ტურა კურდღელი და სხვა... საქართველოს სამხრეთ აღმოსავლეთ ნაწილში მშრალი ანუ არიდული ეკოსისტემა გვხვდება.ის უდაბნოს, ნახევარუდაბნოს,სტეპს,არიდულ ნათელ ტყეს და ჭალის ტყეებსაც კი მოიცავს. ამ ეკოსისტემის ტიპობრივი ცხოველებია: აფთარი, ორბი, სვავი და გველებისა და ხვლიკების მრავალი სახეობა. ზღვის ეკოსისტემა ძალიან მრავალფეროვანია.საქართველოში შავი ზღვის ეკოსისტემაა. ზღვის ტიპობრივი ცხოველებია: დელფინი, მედუზა,თოლია, ზუთხი, და თევზის სხვა მრავალი სახეობა. საქართველოში, გარდა ტყეებისა, მდელოებიც არის. მდელო ორგვარია: მთისა და ბარის. მდელოები საუკეთესო სათიბ-საძოვარია. ზაფხულში ამ მიზნით მთის მდლოებს იყენებენ, ზამთარში-ბარისას.ცხელ ზაფხულში მთის მდელოზე სასიამონოდ გრილა და საქონელიც ძოვს ბალახს: შროშანას, წივანას, სამყურას. მდელოზე ბუჩქნარიც გვხვდება - დეკა, იელი, ღვია, მოცვი, წყავი. ცხოველებიდან გავრცელებულია კავკასიური ჯიხვი, არჩვი, ფოცხვერი, არწივი, როჭო და სხვა. ნახუცრიშვილი გ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ., 1979. — გვ. 82.
სიმბიოზი

სიმბიოზი (ლათ. simbiosis — ერთად ცხოვრება, თანაცხოვრება) — ორი სახეობის თანაცხოვრების, ეკოსისტემაში ორგანიზმთა ურთიერთობის ფორმა, რომელიც სასარგებლოა ერთ–ერთისათვის ან ორივესათვის. მაგალითად, ცხოველების ნაწლავებში ბინადარი ბაქტერიები საკვებს ნაწლავებიდან იღებენ, სამაგიეროდ, ისინი ცხოველებს საკვების მონელებაში ეხმარებიან. ზოგჯერ, თანაცხოვრება მხოლოდ ერთი სახეობისთვის არის სასარგებლო. მაგალითად: პატარა ზომის თევზი ზვიგენსა და სხვა დიდი ზომის თევზებს გადაადგილებისთვის იყენებს. განასხვავებენ ცალმხრივ სიმბიოზს, ორმხრივ სიმბიოზს, ბინადრობასა და კომენსალიზმს. კიდევ ერთი მაგალითი სიმბიოზური არსებობისა: სოკო და ხემცენარე. სოკო მცენარეს საკვებს აწვდის, ხოლო სოკო მცენარისგან საკვებს იღებს. Burgess, Jeremy (1994), Forum: What's in it for me, New Scientist, http://media.newscientist.com/article/mg14119115.200-forum-whats-in-it-for-me--jeremy-burgess-examines-therole-of-cooperation-within-natures-competitive-ways-.html. წაკითხვის თარიღი: 2015-04-30 დაარქივებული 2007-12-18 საიტზე Wayback Machine. Boucher, Douglas H (1988), The Biology of Mutualism: Ecology and Evolution, New York: Oxford University Press, ISBN 0-19-505392-3 Cordes, E.E. (2005), "Modeling the mutualistic interactions between tubeworms and microbial consortia", PLoS Biol 3 (3): 1–10, , PMID 15736979 Brinkman, F.S.L. (2002), "Evidence That Plant-Like Genes in Chlamydia Species Reflect an Ancestral Relationship between Chlamydiaceae, Cyanobacteria, and the Chloroplast", Genome Research 12 (8): 1159–1167, , PMID 12176923, http://www.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&collection=ENV&recid=5449063. წაკითხვის თარიღი: 2007-09-30[მკვდარი ბმული] ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე: სიმბიოზი TED-Education video - Symbiosis: a surprising tale of species cooperation.
კომენსალიზმი

კომენსალიზმი (ლათ. comensal – საერთო მაგიდა) — სიმბიოზის ფორმა, სხვადასხვა სახეობის ორგანიზმების ურთიერთობა, როდესაც ერთი ცხოვრობს მეორის ხარჯზე ისე, რომ მისთვის არც მავნეა, არც სასარგებლო. მაგალითად, ადამიანისა და ცხოველების პირის ღრუში არსებული არაპათოგენური უმარტივესები მასპინძლის პირის ღრუში არსებულ საკვების ნარჩენებს თავიანთ საკვებად იყენებენ.
Apple II

Apple II (ზოგიერთ მოდელში ასევე "Apple ][" და "Apple //") — პირველი კომპიუტერი, სერიულად გამოშვებული კომპანიის Apple Computer მიერ. ეს იყო ენთუზიასტებისთვის შექმნილი Apple I-ის პირდაპირი შთამომავალი, რამაც განაპირობა კიდეც Apple II-ის წარმატება. კომპიუტერი საზოგადოებისთვის პირველად წარმოადგინეს 1977 წელს გამოფენაზე West Coast Computer Fair და იმ დროის ერთ-ერთი უპირველესი და ყველაზე წარმატებული პერსონალური კომპიუტერი გახდა. სულ Apple II-ის რამდენიმე მოდელი გამოვიდა მცირე მოდიფიკაციებით, რომლებიც 1990-იან წლებამდე იყიდებოდა. სულ გაყიდულია 2 მილიონამდე ეგზემპლარი. Apple II-ის თამაშების სია შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე „Apple II“ ვიკისაწყობში. Apple II საიტზე Curlie
ცალმხრივი სიმბიოზი

ცალმხრივი სიმბიოზი – თანაცხოვრების ისეთი ტიპია, როდესაც ერთი ორგანიზმი მეორესთან თანაარსებობისას სარგებელს ნახულობს თავისთვის, მაგრამ ამით მას ზიანს არ აყენებს. მაგალითად, ზღვის რკო შეეზრდება მოლუსკის ნიჟარას და მოლუსკის გადაადგილებისას მას ექმნება კვების საშუალება. თვით მოლუსკს ასეთი თანაცხოვრებით პრობლემა არ ექმნება.
ბიოსფერო

ბიოსფერო (ძვ. ბერძნ. βιοςσφαῖρα; βιος - სიცოცხლე + σφαῖρα - სფერო) — დედამიწის თხელი ფენა, სადაც არსებობს და ვითარდება სიცოცხლე. ტერმინი „ბიოსფერო“ პირველად გამოჩენილმა ფრანგმა ნატურალისტმა ჟან ბატისტ ლამარკმა გამოიყენა, ხოლო მწყობრი სწავლება ბიოსფეროს შესახებ მხოლოდ მე–XX საუკუნის დასაწყისში შეიქმნა. მისი ავტორია რუსი მეცნიერი ვლადიმერ ვერნადსკი. თანამედროვე ბიოსფერო მოიცავს ლითოსფეროს, ანუ დედამიწის ქერქს; ჰიდროსფეროს ანუ დედამიწის წყლიან გარსს და ატმოსფეროს ანუ პლანეტის აიროვან გარსს. ბიოსფეროს ზედა საზღვარი ზღვის დონიდან დაახლოებით 6 კილომეტრს აღწევს. ამ სიმაღლეზე ჯერ კიდევ შეუძლიათ არსებობა ქლოროფილის შემცველ მცენარეებს. ბიოსფეროს ქვედა საზღვარი ვრცელდება 2–3 კმ სიღრმეზე ხმელეთის პირობებში და 1–2 კმ–ის სიღრმეზე ოკეანის ფსკერიდან. ბიოსფეროს ერთ–ერთი დამახასიათებელი თავისებურებაა ნივთიერების წრებრუნვა მის ცოცხალ და არაცოცხალ ნაწილებს შორის. ამ პროცესს მნიშვნელოვანი ენერგია ესაჭიროება. ამ ენერგიის წყაროა მზე. მზის ენერგია ნივთიერებათა ორ წრებრუნვას უზრუნველყოფს – დიდს, ანუ გეოლოგიურს და მცირეს, ანუ ბიოლოგიურს. დიდი წრებრუნვის მაგალითია წყლის მიმოქცევა, რომელიც გულისხმობს დედამიწის ზედაპირიდან წყლის აორთქლებას და მის დედამიწაზე დაბრუნებას ნალექის სახით. ოკეანიდან მეტი წყალი ორთქლდება, ვიდრე ბრუნდება. ხმელეთზე პირიქით, მეტი ნალექი გამოიყოფა, რომლის ნაწილი მდინარეებში, იქიდან კი ოკეანეებში ჩაედინება. ცოცხალი ორგანიზმის გაჩენასთან ერთად, დიდ ანუ გეოლოგიური წრებრუნვის წიაღში ჩაისახა მცირე, ანუ ბიოლოგიური წრებრუნვა. ბიოლოგიური წრებრუნვისათვის დამახასიათებელია ორგანული ნივთიერებების წარმოქმნა და დაშლა. ეს პროცესი ხორციელდება ქიმიური ელემენტების მიმოცვლით ცოცხალ ორგანიზმებს შორის. ადამიანი ბიოსფეროს განვითარების გარკვეულ ეტაპზე წარმოიშვა და მას ნოოსფერო ანუ შეგნების სფერო ჰქვია. ლითოსფერო ატმოსფერო ჰიდროსფერო Article on the Biosphere at Encyclopedia of Earth GLOBIO.info, an ongoing programme to map the past, current and future impacts of human activities on the biosphere Paul Crutzen Interview Freeview video of Paul Crutzen Nobel Laureate for his work on decomposition of ozone talking to Harry Kroto Nobel Laureate by the Vega Science Trust. Atlas of the Biosphere დაარქივებული 2011-07-09 საიტზე Wayback Machine. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ., 1977. — გვ. 393. Вернадский В. И., Избр. соч., т. 5, М., 1960; его же, Химическое строение биосферы Земли и её окружения, М., 1965; Хильми Г. Ф., Основы физики биосферы, Л., 1966; Дювиньо П. и Танг М., Биосфера и место в ней человека, пер. с франц., М., 1968.
პიროპლაზმიდოზები

პიროპლაზმიდოზები — შინაური და გარეული ძუძუმწოვრების, ფრინველების, თევზებისა და ამფიბიების ფართოდ გავრცელებული სისხლის პარაზიტულ დაავადებათა ჯგუფი. გვხვდება ადამიანებშიც, იწვევს ერთუჯრედიანი ორგანიზმები — პიროპლაზმიდები. გამომწვევები პარაზიტობენ ცხოველთა ერითროციტებში. გადამტანებია იქსოდისებრი ტკიპები. პიროპლაზმიდოზებისთვის დამახასიათებელია ცხელება, ლორწოვანი გარსების სიყვითლე, ანემია, ჰემოგლობონურია, გულ-სისხლძარღვთა და საჭმლის მომნელებელი ორგანოების ფუნქციის მოშლა. პიროპლაზმიდოზებით დაავადება მნიშვნელოვან ეკონომიკურ ზარალს აყენებს მეურნეობას. პროფილაქტიკა: ცხოველის დაცვა დასენიანებული ტკიპების შესევისაგან, ცხოველთა დამუშავება სპეციალური პრეპარატებით (ქიმიური პროფილაქტიკა). ცომაია ი., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 8, თბ., 1984. — გვ. 85.