აჯანყება ჩრდილოეთ კავკასიაში

აჯანყება ჩრდილოეთ კავკასიაში (რუს. Борьба с терроризмом на Северном Кавказе) — შეიარაღებული კონფლიქტი რუსეთსა და ბოევიკებს შორის, რომლებიც დაკავშირებულია კავკასიის საამიროსთან და 2015 წლის ივნისიდან, ერაყისა და ლევანტის ისლამურ სახელმწიფოსთან (ISIL) დაჯგუფებებთან ჩრდილოეთ კავკასიაში. ეს მოჰყვა ჩეჩნეთის მეორე ომის დასრულებას 2009 წლის 16 აპრილს. აჯანყებაში ჩაებნენ მებრძოლები ახლო აღმოსავლეთიდან, ჩრდილოეთ აფრიკიდან, ევროპიდან და ცენტრალური აზიიდან, მოხალისეები ჩრდილოეთ კავკასიიდან ასევე იბრძოდნენ სირიაში. აჯანყება შედარებით მიძინებული გახდა მის შემდგომ წლებში. პიკის პერიოდში ძალადობა ძირითადად კონცენტრირებული იყო ჩრდილოეთ კავკასიის რესპუბლიკებში: ჩეჩნეთში, დაღესტანში, ინგუშეთსა და ყაბარდო-ბალყარეთში. დროდადრო ინციდენტები ხდებოდა მიმდებარე რეგიონებში, როგორიცაა ჩრდილოეთ ოსეთი-ალანია, ყარაჩაი-ჩერქეზეთი, სტავროპოლის მხარე და ვოლგოგრადის ოლქი. აჯანყება ოფიციალურად დასრულებულად გამოცხადდა 2017 წლის 19 დეკემბერს, 8 წელზე დიდი ხნის შემდეგ, როდესაც FSB-ის დირექტორმა ალექსანდრე ბორტნიკოვმა გამოაცხადა ჩრდილოეთ კავკასიაში საბოლოო მეამბოხე მიწისქვეშა ნაწილის ლიკვიდაცია. 1999 წლის ბოლოს, რუსეთის პრემიერ-მინისტრმა ვლადიმერ პუტინმა უბრძანა სამხედრო, პოლიციისა და უსაფრთხოების ძალებს შესულიყვნენ ჩეჩნეთში. 2000 წლის დასაწყისისთვის ამ ძალებმა დაიკავეს რეგიონის უმეტესი ნაწილი. ბრძოლები გაგრძელდა კიდევ რამდენიმე წლის განმავლობაში, რამაც გამოიწვია ათასობით რუსი და ჩეჩენი მსხვერპლი და ასობით ათასი დევნილი. 2005 წელს, ჩეჩენი აჯანყებულების ლიდერმა, აბდულ-ჰალიმ სადულაევმა, ჩრდილოეთ კავკასიაში ისლამის მორწმუნეთა შორის რუსეთის წინააღმდეგ კავკასიური ფრონტის ჩამოყალიბების ბრძანება გასცა, რათა გაეფართოებინა ჩეჩნეთის კონფლიქტი რუსეთთან. მისი გარდაცვალების შემდეგ, მისმა მემკვიდრემ, დოკუ უმაროვმა, გამოაცხადა ჯიჰადის გაგრძელება ჩრდილოეთ კავკასიასა და მის ფარგლებს გარეთ ისლამური ფუნდამენტალისტური კავკასიის საამიროს დასაარსებლად. რუსეთის დამშვიდების პოლიტიკა ჩეჩნეთში მოიცავდა პრორუსული მთავრობის შექმნას და ამ მთავრობისთვის ადგილობრივი უსაფრთხოების მოვალეობების გადაცემას. ჩეჩნეთში რუსეთის აშკარა წარმატების მნიშვნელოვანი ფაქტორი იყო რეგიონის პრეზიდენტ რამზან კადიროვთან დაკავშირებულ პრომოსკოვურ ჩეჩნურ კლანებზე დამოკიდებულება. ტერორისტული თავდასხმები ჩრდილოეთ კავკასიაში 2007-2010 წლებში არსებითად გაიზარდა. 2009 წლის ზაფხულში 442-ზე მეტი ადამიანი დაიღუპა ჩრდილოეთ კავკასიაში ძალადობის შედეგად, სულ რაღაც ოთხ თვეში, მაშინ როცა 2008 წლის განმავლობაში დაფიქსირდა მხოლოდ 150 სიკვდილი. მთელი 2009 წლის განმავლობაში, რუსეთის მთავრობის ოფიციალური მონაცემებით, დაიღუპა 235 შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომელი (თავდაცვის სამინისტროსა და FSB დანაკარგები არ შედის) და 686 დაშავდა, ხოლო 541-ზე მეტი სავარაუდო მებრძოლი და მათი მხარდამჭერი დაიღუპა და 600-ზე მეტი დააკავეს. 2010 წელს ტერორისტული ინციდენტების ზრდის ტემპი შემცირდა 2008–2009 წლებთან შედარებით, თუმცა 2010 წელს ჩრდილოეთ კავკასიაში არსებითად გაიზარდა მშვიდობიანი მოსახლეობის დაღუპულთა მაჩვენებელი და ტერორისტული ინციდენტების მზარდი რაოდენობა დაფიქსირდა ჩეჩნეთის ფარგლებს გარეთ. 2010 წლიდან 2014 წლამდე, ჩრდილოეთ კავკასიის აჯანყების შედეგად დაღუპულთა რიცხვი ყოველწლიურად მცირდებოდა, დაღუპულთა საერთო რაოდენობა ნახევარზე მეტით მცირდებოდა. შემცირების მიზეზებს შორისაა მეამბოხეების მაღალი რანგის მეთაურების დაღუპვა და სხვა. Reuters-ის სპეციალურმა გამოძიებამ აჩვენა, რომ 2014 წლის სოჭის ოლიმპიადის წინ რუსეთის უსაფრთხოების სამსახურებმა ნება დართო და წაახალისა ბოევიკები, დაეტოვებინათ რუსეთი სირიის სამოქალაქო ომში საბრძოლველად, რათა შეემცირებინათ შიდა თავდასხმების რისკი. ჩრდილოეთ კავკასიაში აჯანყება რუსეთსა და ჩეჩნეთს შორის ორი პოსტსაბჭოთა ომის პირდაპირი შედეგია. ჩეჩნეთის პირველი ომი იყო ნაციონალისტური ბრძოლა, როგორც სეკულარული, ისე ისლამისტური ელფერებით, რუსეთისგან დამოუკიდებლობისთვის და მიმდინარეობდა 1994-1996 წლებში. რუსეთის ფედერალურ ძალებსა და ჩეჩენ სეპარატისტ პარტიზანებს შორის სასტიკი ბრძოლის შემდეგ, ჩეჩნეთს მიენიჭა დე ფაქტო დამოუკიდებლობა 1996 წლის 30 აგვისტოს ხელმოწერილი ხასავიურტის შეთანხმების პირობების შესაბამისად. განადგურებული ინფრასტრუქტურითა და სხვადასხვა შეიარაღებული ფრაქციებით, რომლებიც ექვემდებარებოდნენ კონკრეტულ სამხედრო მეთაურებს, მომდევნო სამი წლის განმავლობაში ჩეჩნეთი გადაიზარდა კორუმპირებულ და კრიმინალურ სახელმწიფოში, შეიარაღებული ბანდები, გატაცებების ეპიდემია გამოსასყიდისთვის და რადიკალური ისლამის აღზევება რეგიონში. 1999 წლის აგვისტოში, 1500 ისლამისტი რადიკალის დაღესტანში შეიარაღებულმა შეჭრამ, რომელსაც ხელმძღვანელობდნენ ჩეჩენი მეომარი შამილ ბასაევი და არაბი ჯიჰადისტი იბნ ალ-ხატაბი, დაღესტნის სეპარატისტული მოძრაობის მხარდასაჭერად, რუსეთში ბინების დაბომბვის სერიასთან ერთად, მოსკოვს მისცა ჩეჩნეთში ხელახლა შეჭრის საბაბი და დაიწყო ჩეჩნეთის მეორე ომი, კონფლიქტი, რომელიც მნიშვნელოვანი ისლამისტური ელფერებით გამოირჩევა. პირველი ომიდან მკაცრი გაკვეთილების შემდეგ, რუსი სამხედროები, იმის ნაცვლად, რომ ჩაებნენ ბინძურ ურბანულ შეტაკებებში, როგორიც გროზნოში 1994–95 წლებში იყო, ძირითადად ეყრდნობოდა საჰაერო დაბომბვასა და არტილერიას, როგორიცაა ბალისტიკური რაკეტები და ჰაერში წვადი ასაფეთქებელი ნივთიერებები. შემდეგ კი გაანადგურეს ნებისმიერი ქალაქი ან სოფელი, რომელიც წინააღმდეგობას გაუწევდა, სანამ სახმელეთო ჯარების გაგზავნას ახორციელებდნენ გაწმენდის ოპერაციებისთვის. 1999-2000 წლებში გროზნოს მეორე ბრძოლაში ჩეჩნური წინააღმდეგობის დიდი ნაწილი განადგურდა, განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც 2000 მებრძოლისგან შემდგარმა კოლონამ სცადა გასულიყო ალყაში მოქცეული ქალაქიდან 2000 წლის თებერვალში და ამის ნაცვლად პირდაპირ შევიდა დანაღმულ ველში, რომელიც რუსეთის ძალებმა მოამზადეს. დარჩენილ აჯანყებულთა დანაწევრებული დანაყოფები, შემდეგ პარტიზანული კამპანიის საწარმოებლად, რესპუბლიკის სამხრეთ მთებში მდებარე მიუწვდომელ ვედენოსა და არღუნის ხეობებში გაიყვანეს.  რესპუბლიკა მრავალი წლის განმავლობაში რჩებოდა ძალადობის მთავარ ცენტრად. რუსული მონაცემებით, 2009 წლის აპრილიდან (როდესაც ჩეჩნეთში ანტიტერორისტული ოპერაცია ოფიციალურად დასრულდა) 2010 წლის აპრილამდე ჩეჩნეთში 97 სამხედრო მოსამსახურე დაიღუპა; ამავდროულად, სამთავრობო ძალებმა მოკლეს 189 ადამიანი, რომლებიც, სავარაუდოდ, იყვნენ ბოევიკები ან მათი თანამშრომლები. მოხსენებული მსხვერპლი შემცირდა მომავალ წლებში, 2014 წელს 26 უსაფრთხოების ძალები და 24 ეჭვმიტანილი ბოევიკი მოკლეს . დაღესტანი ჩრდილოეთ კავკასიის ყველა რესპუბლიკას შორის ყველაზე რელიგიური, დასახლებული და რთულია. ის ჩეჩნეთზე ორჯერ დიდია და შედგება რამდენიმე ათეული ეთნიკური ჯგუფისგან, უმეტესობა თავისი ენით. თუმცა კონფლიქტი დაღესტანში არის არა ეთნიკურ ჯგუფებს შორის, არამედ სუფიზმს შორის, ისლამის სინკრეტულ ფორმას შორის, რომელიც მოიცავს ადგილობრივ ადათ-წესებს და აღიარებს სახელმწიფოს, და სალაფიზმს, უფრო ტრადიციულ ფორმას, რომელიც უარყოფს სეკულარულ მმართველობას და დაჟინებით მოითხოვს, რომ ისლამის სალაფიტური ინტერპრეტაციამ უნდა მართოს ცხოვრების ყველა სფერო. დაღესტანში ძალადობისა და ექსტრემიზმის ყველაზე მაღალი დონეა ჩრდილოეთ კავკასიის რესპუბლიკებში. რუსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტრომ განაცხადა, რომ 2013 წელს ჩრდილოეთ კავკასიაში ჩადენილი 399 ტერორისტული აქტისგან 242 დაღესტანში იყო.  2017 წლისთვის დაღესტანში მოქმედი ყველა ტერორისტული ჯგუფი განადგურდა. დაღესტანთან ერთად, აჯანყების პირველ წლებში ჩრდილოეთ კავკასიაში ძალადობის ძირითადი ტვირთი ინგუშეთმა იკისრა. ისლამისტური აჯანყება რესპუბლიკაში წარმოიშვა მეზობელ ჩეჩნეთში 1990-იან და 2000-იანი წლების დასაწყისში ომებიდან. 2004 წლის ივნისში ინგუშმა და ჩეჩენმა მებრძოლებმა განახორციელეს ფართომასშტაბიანი თავდასხმა ინგუშეთის უდიდეს ქალაქ ნაზრანზე, რის შედეგადაც დაიღუპა უამრავი მშვიდობიანი მოქალაქე, პოლიციელი და ჯარისკაცი. როგორც სხვაგან ჩრდილოეთ კავკასიაში, სახელმწიფო უსაფრთხოების ძალების სისასტიკე იყო მთავარი ფაქტორი, რომელმაც აიძულა ახალგაზრდები შეერთებოდნენ ისლამისტებს. კგბ-ს ყოფილი ოფიცრის, მურატ ზიაზიკოვის თავმჯდომარეობით, ნიღბიანი ოპერატორების გუნდებმა გაიტაცეს, აწამეს და მოკლეს ეჭვმიტანილი მეამბოხეები და მათი ოჯახის წევრები. ზიაზიკოვის მემკვიდრემ, იუნუს-ბეკ ევკუროვმა, რომელიც დაინიშნა 2008 წელს, მიაღწია წარმატებას ძალადობის შემცირების საქმეში, თუმცა ის მძიმედ დაშავდა ბოევიკების მიერ თვითმკვლელი ტერორისტული თავდასხმის დროს მისი მმართველობის პირველი წლის განმავლობაში. რუსი კომანდოების მიერ ადამიანის უფლებების დარღვევები შემცირდა, მაგრამ კვლავ ფართოდ გავრცელდა. ალი ტაზიევის დატყვევებამ 2010 წლის ივნისში, ეთნიკური ინგუშისა და კავკასიის საამიროს ერთ-ერთი უმაღლესი ლიდერის, დარტყმა მიაყენა ჯიჰადისტებს ინგუშეთში, ხოლო თავდასხმების რაოდენობა საგრძნობლად შემცირდა მომდევნო 5 წლის განმავლობაში. 2015 წლის შუა რიცხვებში ინგუშეთის პრეზიდენტმა იუნუს-ბეკ ევკუროვმა განაცხადა, რომ რესპუბლიკაში აჯანყება „დამარცხდა“. ყაბარდო-ბალყარეთში აჯანყება დაიწყო 2000-იანი წლების დასაწყისში და მას ხელმძღვანელობდა იარმუკ იამაატი, მებრძოლი ისლამისტი ჯამაატი, რომელიც აღზევდა პოლიციისა და უსაფრთხოების ძალების მიერ მუსლიმების დევნის შედეგად.  2005 წლის ოქტომბერში, რამდენიმე ბოევიკმა დაიწყო რეიდი რესპუბლიკის დედაქალაქ ნალჩიკში, რომლის შედეგადაც 142 ადამიანი დაიღუპა. პარტიზანებმა ასევე განახორციელეს არაერთი მკვლელობა ხელისუფლებისა და სამართალდამცავების მიმართ. 2010 წლის ბოლოს და 2011 წლის დასაწყისში რესპუბლიკაში ძალადობის გამწვავება მოხდა კავკასიის ემირატის მაღალი რანგის ფიგურის, ყაბარდას, ბალყარეთისა და ყარაჩაის გაერთიანებული ვილაიეთის მეთაურის ანზორ ასტემიროვის სიკვდილის შემდეგ. ყაბარდო-ბალყარეთის პარტიზანული მოძრაობის ახალმა ლიდერებმა ასკერ ჯაპუევმა და რატმირ შამეევმა ამჯობინეს უფრო აგრესიული მიდგომა და ბოევიკებმა რესპუბლიკაში რამდენიმე მშვიდობიანი მოქალაქე მოკლეს, მათ შორის რუსი ტურისტები. ამის საპასუხოდ, ჯგუფმა, სახელად Black Hawks, დაემუქრა ზოგიერთი ისლამისტის ახლობლებს. ჯაპუევი, შამეევი და ხამურზოვი 2011 წლის აპრილში უშიშროების ძალების სპეცოპერაციისას მოკლეს. მომდევნო წლებში მსხვერპლი შემცირდა. 2014 განმავლობაში რესპუბლიკაში დაღუპულია სულ 49 ადამიანი (ბოევიკები, უსაფრთხოების ძალები და მშვიდობიანი მოქალაქეები). 2010 წლის 9 სექტემბერს, ჩრდილოეთ ოსეთის დედაქალაქ ვლადიკავკაზში, ხალხმრავალ ბაზარში, მანქანაში დამალული ბომბი აფეთქდა, რის შედეგადაც დაიღუპა 19 ზრდასრული და ბავშვი, ხოლო 190-ზე მეტი დაშავდა. პრეზიდენტმა მედვედევმა განაცხადა, რომ „ჩვენ აუცილებლად გავაკეთებთ ყველაფერს ამ მონსტრების დასაჭერად, რომლებმაც ჩაიდინეს ტერორისტული თავდასხმა უბრალო ხალხის წინააღმდეგ“. ვილაიათ ღალღაიჩომ პასუხისმგებლობა აიღო და განაცხადა, რომ თავდასხმა მიზნად ისახავდა „ოს ურწმუნოებს“ „ოკუპირებულ ინგუშურ მიწებზე“. დაღუპულთა უმრავლესობა რუსი იყო, მაგრამ ასევე უცხოელები ტაჯიკეთიდან, უზბეკეთიდან, უკრაინიდან, ბელორუსიიდან, გერმანიიდან, ავსტრიიდან, დიდი ბრიტანეთიდან და სომხეთიდან ტერორისტულ თავდასხმებს შეეწირნენ. შენიშვნა: დაღუპულთა ჯამი შედგენილია საინფორმაციო საიტის მიერ Caucasian Knot, რომელიც არ ადასტურებს მონაცემების 100-პროცენტიან სიზუსტეს. 2009 წლის ნაზრანის აფეთქება 2009 წლის ნევსკის ექსპრესის აფეთქება 2010 წლის მოსკოვის მეტროში აფეთქებები 2010 წლის ყიზლარის აფეთქებები 2010 წლის სტავროპოლის ბომბის აფეთქება 2010 წლის ცენტოროის შეტევა 2010 წელი ვლადიკავკაზის აფეთქება 2010 წლის ჩეჩნეთის პარლამენტის თავდასხმა დომოდედოვოს საერთაშორისო აეროპორტის აფეთქება 2012 წლის მაჰაჩყალის თავდასხმა 2013 წლის ოქტომბერი ვოლგოგრადის ავტობუსის აფეთქება 2013 წლის დეკემბერი ვოლგოგრადის აფეთქებები 2014 წლის გროზნოს აფეთქება 2014 წლის გროზნოში შეტაკებები 2018 წლის ყიზლარის ეკლესიის სროლა გლობალური ტერორიზმის მონაცემთა ბაზა დარიონ როდსი, სალაფისტ-ტაკფირი ჯიჰადიზმი: კავკასიის ემირატის იდეოლოგია, დაარქივებული 2014-09-03 საიტზე Wayback Machine. ტერორიზმის საერთაშორისო ინსტიტუტი, მარტი 2014 წ. კავკასიის ჯიჰადი: ტერორის ტაქტიკა ისევ ჰორიზონტზეა?, The Long War Journal, 2009 წლის 21 მაისი „რას აკეთებენ შენი შვილები, შეგეხება შენ“, Human Rights Watch, 2009 წლის 2 ივლისი რუსეთი: დაიცავი უფლებები ჩრდილოეთ კავკასიის აჯანყებაში არ არის საბაბი კანონის უზენაესობის მიტოვებისთვის , ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო ფედერაცია, 2009 წლის 7 ივლისი (UNHCR) ტერორიზმი და ჩრდილოეთ კავკასია: მიმოხილვა დაარქივებული 2022-08-03 საიტზე Wayback Machine. ↑ Глава ФСБ объявил о ликвидации бандподполья на Северном Кавказе ↑ 2.0 2.1 Нечаев А., Зайнашев Ю. Россия выиграла еще одну важнейшую битву // Взгляд.ру, 19.12.2017 ↑ TURKISH VOLUNTEERS IN CHECHNYA. The Jamestown Foundation. ციტირების თარიღი: 20 May 2015 ↑ აჯანყება ჩრდილოეთ კავკასიაში Google წიგნებში ↑ აჯანყება ჩრდილოეთ კავკასიაში Google წიგნებში ↑ აჯანყება ჩრდილოეთ კავკასიაში Google წიგნებში ↑ "The Battalion of Imam Shamil" claimed attack in St.Petersburg, says they are Al-Qaeda, urging to withdraw troops from Syria - Map of News from Russia. From Vladivostok to Kaliningrad - News from Russia - russia.liveuamap.com en. ციტირების თარიღი: 26 April 2017 ↑ Islamic State spokesman calls on other factions to 'repent,' urges sectarian war. The Long War Journal (23 June 2015). ციტატა: „Baghdadi, the "Emir of the Faithful," has "accepted your bayat and has appointed the noble sheikh Abu Muhammad al Qadarī as Wali [or governor] over [the Caucasus]," Adnani says.“ ციტირების თარიღი: 24 June 2015 ↑ ISIS Declares Governorate in Russia's North Caucasus Region. Institute for the Study of War (23 June 2015). ციტირების თარიღი: 24 June 2015 ↑ 235 მოკლული (2009),[1] 225 მოკლული (2010),[2] 190–207 მოკლული (2011),[3][4] 211 მოკლული (2012),[5] 127 მოკლული (2013),[6] 41–55 მოკლული (2014),[7][8] 18 მოკლული (2015),[9] დაარქივებული 2016-06-02 საიტზე Wayback Machine. 32 მოკლული (2016),[10] 22 მოკლული (2017),[11] საერთო ჯამში: 1 101–1132 მოკლული ↑ 686 დაჭრილი (2009),[12] 467 დაჭრილი (2010),[13] 462–826 დაჭრილი (2011),[14][15] 405 დაჭრილი (2012),[16] 166 დაჭრილი (2014),[17] 31 დაჭრილი (2015),[18] დაარქივებული 2016-06-02 საიტზე Wayback Machine. 65 დაჭრილი (2016),[19] 31 დაჭრილი (2017),[20] საერთო ჯამში: 2 313–2 677 დაჭრილი ↑ 270 მოკლული და 453 დატყვევებული (2009),[21] დაარქივებული 2011-09-20 საიტზე Wayback Machine. 349 მოკლული და 254 დატყვევებული (2010),[22] 384 მოკლული და 370 დატყვევებული (2011),[23] 391 მოკლული და 461 დატყვევებული (2012),[24] 298 მოკლული და 88 დატყვევებული (2013),[25][26] 259 მოკლული და 445 დატყვევებული (2014),[27] 172 მოკლული (2015),[28] 162 მოკლული და 377 დატყვევებული (2016),[29][30] 82 მოკლული და 296 დატყვევებული (2017),[31][32] საერთო ჯამში: 2 329 მოკლული და 2 744 დატყვევებული ↑ 356 მოკლული (2010–2011),[33] 78 მოკლული (2012),[34] 104 მოკლული (2013),[35] დაარქივებული 2015-02-14 საიტზე Wayback Machine. 37 მოკლული (2014),[36] 19 მოკლული (2015),[37] დაარქივებული 2016-06-02 საიტზე Wayback Machine. 32 მოკლული (2016),[38] 30 მოკლული (2017),[39] საერთო ჯამში: 632 მოკლული ↑ „Six Russian soldiers killed in Chechnya“. BBC News (ინგლისური). 2017-03-24. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 16 June 2018. ციტირების თარიღი: 2017-10-03. ციტატა: „Russian troops in Chechnya have faced a low level insurgency for years ... They still face a low-level insurgency in the mainly Muslim region in Russia's volatile North Caucasus area.“ ↑ 15.0 15.1 Walker, Shaun (2017-04-04). „Why suspicion over St Petersburg metro attack is likely to fall on Islamist groups“. The Guardian (ინგლისური). ISSN 0261-3077. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2017-04-03. ციტირების თარიღი: 2017-10-03. ციტატა: „A renewed crackdown on any suspected militant activity in the run-up to the Sochi winter Olympics in 2014 and the departure of many militants to fight in Syria led to a weakening of the North Caucasus insurgency.“ ↑ 16.0 16.1 Walker, Shaun (2017-04-04). „Why suspicion over St Petersburg metro attack is likely to fall on Islamist groups“. The Guardian (ინგლისური). ISSN 0261-3077. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2017-04-03. ციტირების თარიღი: 2017-10-03. ციტატა: „A renewed crackdown on any suspected militant activity in the run-up to the Sochi winter Olympics in 2014 and the departure of many militants to fight in Syria led to a weakening of the North Caucasus insurgency.“ ↑ Russia 'ends Chechnya operation' დაარქივებული 8 February 2011 საიტზე Wayback Machine. , BBC News, 16 April 2009 ↑ Cerwyn Moore (2015). „Foreign Bodies: Transnational Activism, the Insurgency in the North Caucasus and "Beyond"“ (PDF). Terrorism and Political Violence. 27 (3): 395–415. doi:10.1080/09546553.2015.1032035. S2CID 56451099. ↑ Moscow and Grozny Evince Growing Nervousness Over Regional Security დაარქივებული 4 June 2011 საიტზე Wayback Machine. , The Jamestown Foundation, 9 November 2009. ↑ Более 230 силовиков погибло на Северном Кавказе в 2009 году ↑ Кавказский Узел|Нургалиев: с начала года на Северном Кавказе нейтрализовано более 700 боевиков დაარქივებული 20 September 2011 საიტზე Wayback Machine. . Chechnya.kavkaz-uzel.ru. Retrieved on 21 August 2010. ↑ Gordon Hahn, "Trends in Jihadist Violence in Russia During 2010 in Statistics", Islam, Islamism and Politics in Eurasia Report, Monterey Institute for International Studies, 26 January 2011 ↑ 23.0 23.1 23.2 Why Is The Death Toll Tumbling In The North Caucasus?. Radio Free Europe/Radio Liberty (10 February 2015). ციტირების თარიღი: 17 February 2015 ↑ How Russia allowed homegrown radicals to go and fight in Syria. Reuters (13 May 2016). ციტირების თარიღი: 13 May 2016 ↑ Chechen Fighters Hold their Ground Against Kadyrov დაარქივებული 22 July 2011 საიტზე Wayback Machine. , The Jamestown Foundation, 28 May 2010 ↑ 26.0 26.1 Кавказский Узел – По итогам 2014 года Чечня стала единственным регионом СКФО с ростом числа жертв конфликта. Кавказский Узел. ციტირების თარიღი: 7 July 2015 ↑ 27.0 27.1 27.2 „From Moscow to Mecca: As this part of Russia's empire frays, fundamentalist Islam takes a stronger hold“. The Economist. 399 (8728). The Economist Newspaper Limited. 9–15 April 2011. pp. 24–26. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 5 May 2007. ციტირების თარიღი: 26 April 2019. ↑ (in Russian). Абдулатипов заявил о ликвидации всех террористических групп в Дагестане. ციტირების თარიღი: 2019-05-08 ↑ A Fear of Three Letters დაარქივებული 23 March 2011 საიტზე Wayback Machine. , Pulitzer Center on Crisis Reporting, 8 March 2011 ↑ Yevkurov Says Insurgency 'Defeated' In Ingushetia. RadioFreeEurope/RadioLiberty (19 May 2015). ციტირების თარიღი: 22 May 2015 ↑ Blood Relations დაარქივებული 9 April 2011 საიტზე Wayback Machine. , Pulitzer Center on Crisis Reporting, 21 February 2011 ↑ Clashes in Russia's Caucasus Kill 10 Rebels დაარქივებული 25 May 2012 საიტზე Wayback Machine. , Reuters, 29 April 2011 ↑ CEDR, 9 September 2010, Doc. ↑ 34.0 34.1 Нургалиев: с начала года на Северном Кавказе нейтрализовано более 700 боевиков. Caucasian Knot (2009-09-29). ციტირების თარიღი: 2009-09-29 ↑ 35.0 35.1 Инфографика. Статистика жертв на Северном Кавказе за 2010 год по данным "Кавказского узла".. Caucasian Knot (2013-12-23). ციტირების თარიღი: 2014-02-04 ↑ 36.0 36.1 Инфографика. Статистика жертв на Северном Кавказе за 2011 год по данным "Кавказского узла".. Caucasian Knot (2013-12-23). ციტირების თარიღი: 2014-02-04 ↑ 37.0 37.1 Инфографика. Статистика жертв на Северном Кавказе за 2012 год.. Caucasian Knot (2013-06-06). ციტირების თარიღი: 2014-02-04 ↑ 38.0 38.1 Инфографика. Статистика жертв на Северном Кавказе в ноябре 2013 года по данным "Кавказского узла". Caucasian Knot (2013-12-18). ციტირების თარიღი: 2014-02-04 ↑ 39.0 39.1 По итогам 2014 года Чечня стала единственным регионом СКФО с ростом числа жертв конфликта. Caucasian Knot (2015-01-30). ციტირების თარიღი: 2015-02-16 ↑ 40.0 40.1 В 2015 году число жертв конфликта на Северном Кавказе снизилось вдвое. Caucasian Knot (2016-02-05). ციტირების თარიღი: 2016-02-28 ↑ 41.0 41.1 В 2016 году число жертв конфликта на Северном Кавказе выросло на 11%. Caucasian Knot (2017-02-02). ციტირების თარიღი: 2017-02-04 ↑ 42.0 42.1 Инфографика. Статистика жертв на Северном Кавказе за 2017 год по данным Кавказского Узла. Caucasian Knot (2018-01-29). ციტირების თარიღი: 2018-02-02