laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
ოზაანის მონეტების განძი

ოზაანის მონეტების განძი — არქეოლოგიური ძეგლი აღმოჩნდა სოფელ ოზაანის სავარგულებში. ყველაზე ადრინდელი მონეტის თარიღი 531-532 წლებია. ჩამარხული უნდა იყოს VII საუკუნის მეორე ნახევარში. განძში თავმოყრილია სასანელთა ორმოცდაორ ზარაფხანაში მოჭრილი ფული. თავდაპირველად იგი შეაგროვა და კახეთის არქეოლოგიურ ექსპედიციას გადასცა (552 მონეტა) მხარეთმცოდნე და პედაგოგმა ი. მენთეშაშვილმა. მოგვიანებით, განძის აღმოჩენის ადგილის მახლობლად, არქეოლოგიური კვლევის ცენრტრის და კხეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური) დაზვერვითი სამუშაოების დროს აღმოაჩინა განძის დარჩენილი ნაწილი (1278 ვერცხლის მონეტა). აქედან 1268 სასანურია, 10 კი — ბიზანტიური. სასანური მონეტებიდან სამი შაჰინ-შაჰის სახელით არის მოჭრილი, დანარჩენი — ხოსრო I-ის ანუშირვანის, ჰორმიზდ IV-ის და ხოსრო II ფარვიზისა. ბიზანტიური მონეტები ერთობლივია — იმპერატორ ირაკლის და მისი ვაჟების ირაკლი-კონსტანტინესა და ირაკლიონის. მონეტაგან ზოგი უცნობია, გამოუქვეყნებელი. განძი ინახება საქართველოს ეროვნულ მუზეუმში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 307-308.
თამარის გორა

თამარის გორა — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფელ სამრეკლოს სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ხუთ კილომეტრზე. ნამოსახლარზე დადასტურებული თიხის ჭურჭლის ნატეხების ერთი ნაწილი თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაო-რკინის ხანით, მეორე - გვიანდელი ანტიკური ხანით. ძეგლს გასული საუკუნის 70-იან წლებში მიაკვლია ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). ნამოსახლარი გამართულია ბუნებრივი ბორცვის მოსწორებულ თხემზე და შემოუყვება სათავდაცვო თხრილი. მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 313.
ჩათმის ტაფობის რკინის სადნობი სახელოსნოები

ჩათმის ტაფობის რკინის სადნობი სახელოსნოები — არქეოლოგიური ძეგლი მდინარე ივრის მარჯვენა მხარეს, ჩათმად წოდებულ ადგილზე, ჩობანდიდის მთის ძირში. საქართველოსა და აზერბაიჯანის სახელმწიფო საზღვართან. სავარაუდოდ თარიღდება ძვ. წ. I ათასწლეულის პირველი ნახევრით. 2010 წელს დაზვერვისას მიაკვლია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიურმა რაზმმა. საზღვართან 6-7 კმ-ზე, 500-800 მეტრის ინტერვალით, ფიქსირებულია ორ ათეულზე მეტი სახელოსნო, წიდის დიდი ფრაგმენტებით. ნაგებობები ხშირ შემთხვევაში ქვის კედლების ფრაგმენტებითაა წარმოდგენილი, ერთ-ერთ სახელოსნოს წრიულად მოზრდილი ქვების რიგი შემოუყვება. იქვე მცირე ზომის მცირე სახელოსნოებიცაა. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 321.
დიდი შირაქის ველის რკინის სადნობი სახელოსნოები

დიდი შირაქის ველის რკინის სადნობი სახელოსნოები — არქიტექტურული ძეგლი საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს ნაზარლების მთიანეთის სამხრეთ ნაწილში, მშრალი ხეობის სათავეში. სავარაუდოდ, თარიღდება ძვ. წ. I ათასწლეულის შუახანებით. მიკვლეულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიური ექსპედიციის მიერ 2009 წელს. სამხრეთით მდებარე სახელოსნო ველზე იყო გამართული. დაზიანებულია აქ სადგომის მოწყობის დროს. ძეგლზე დასტურდება წიდების გროვა. ჩანს სხვა ჩავარდნილი ადგილებიც, რომელიც, სავარაუდოდ, სახელოსნოს უნდა ეკუთვნოდეს. მეორე სახელოსნო სწორ მოედანზეა გამართული. ზედაპირზე კარგად ჩანს წიდის რამდენიმე გროვა. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 274-275.
კასრისწყლის გორასამარხები

კასრისწყლის გორასამარხები — არქეოლოგიური ძეგლი. მდებარეობს დიდი შირაქის ველზე, დედოფლისწყაროდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 35 კილომეტრზე. თარიღდება ძვ. წ. III ათასწლეულის მეორე ნახევრის შუახანებით. 1988-1989 წლებში შეისწავლა არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის შირაქის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი ბ. მაისურაძე). გაითხარა გორასამარხი (სამივე გაძარცვული იყო). ქვამიწაყრილიანი მე-2 გორასამარხზე (დიამეტრი, აღმოსავლეთ-დასავლეთის, ხაზზე — 24 მეტრი, ჩრდილოეთ-სამხრეთისაზე — 19 მეტრი, სიმაღლე — 1,2 მეტრი). მიწის პირიდან 1,2 მეტრის სიმაღლეზე, გამოვლინდა ორი დასაკრძალავი ორმო, მათგან პირველი (2,5 x 3,7 მეტრი) გორასამარხის აღმოსავლეთითაა, ჩრდილოეთიდან სამხრეთით დამხრობილი და მოზრდილი ქვების წრიული წყობით გარშემოვლებული. იატაკი აღმოჩნდა განამარხებული ჰუმუსიდან 2,25 მეტრის სიღრმეზე. ორმოს დასავლეთით — 3,6 მეტრზე გამოვლინდა მეორე დასაკრძალავი ორმო, რომელიც დასავლეთიდან აღმოსავლეთით იყო დამხობილი. ორმოს ჩრდილოეთ კედელს კარგად ეტყობოდა მძარცველის მიერ გაკეთებული თხრილი (სიგანე 2,1 მეტრი), რომელიც იატაკამდე ჩადიოდა. ორმოს დასავლეთ ნაწილში აღმოჩნდა თხრილის მოზრდილი, ერთმანეთში არეული ჭურჭლის ფრაგმენტები და მიცვალებულის ქვედა კიდურების ძვლის ფრაგმენტები. მოპოვებული მასალა ინახება ქალაქ დედოფლისწყაროს მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 271.
არბოშიკის ღვთისმშობლის ნიში

არბოშიკის ღვთისმშობლის ნიში — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს არბოშიკის სოფლის სასაფლაოზე. აგებულია 1980-იან წლებში, ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ, დანგრეული ეკლესიის ადგილზე. საშენ მასალად გამოყენებულია ეკლესიისავე ქვები. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 269.
სამუხის ველის რკინის სადნობი სახელოსნო

სამუხის ველის რკინის სადნობი სახელოსნო — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სამუხის ველის ცენტრში, პანტიხევის მარჯვენა მხარეს, მინდორში. თარიღდება ძვ. წ. I ათასწლეულის პირველი ნახევრით. აღმოჩნდა 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ ჩატარებულ არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). სახელოსნოს (ფართობი 70 x 70 მ-მდე) ირგვლივ კარგად ჩანს წიდის მოზრდილი ფრაგმენტები. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 316.
ნატბეურის ნამოსახლარი გორა

ნატბეურის ნამოსახლარი გორა — არქეოლოგიური ძეგლი საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს გორაზე, რომელსაც სამხრეთით ესაზღვრება მდინარე იორი, ჩრფილოეთ-დასავლეთით კი — არეულებად წოდებული ადგილი თარიღდება ძვ. წ. II ათასწლეულის მეორე ნახევრით, მიაკვლია არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის შირაქის არქეოლოგიურმა რაზმმა. ნამოსახლარის სამხრეთ ფერდობი ჩარეცხილია, ძეგლზე აიკრიფა ქვის თოხები. შავად და მორუხოდ გამომწვარმა კერამიკული ჭურჭლისა და სხვადასხვა ფორმის ქვის იარაღები. მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 319.
დედოფლისწყაროს პირველი ნამოსახლარი

დედოფლისწაროს  პირველი ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი. მდებარეობს ქალაქ დედოფლისწყაროს დასავლეთით, ორიოდ კილომეტრზე, ე. წ. ორი ძმის მთის დასავლეთით, 300 მეტრზე. თარიღდება ძვ. წ. I ათასწლეულის ბოლო საუკუნით. აღმოჩნდა 2009 წელს, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). დაზიანებულია მიწის დამუშავების გამო. აკრეფილი მასალა (ყვითლად გამომწვარი კერამიკის ფრაგმენტები), რომელიც დიდ ფართობზე იყო გაბნეული. დაცულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 265.
ზილჩის ველის გორასამარხები

ზილჩის ველის გორასამარხები — არქეოლოგიური ძეგლი საქართველოში. მდებარეობს დედოფლისწყაროდან 80-85 კილომეტრზე, მდინარე ივრის ზეგანზე ზილჩად წოდებულ დაცემულ ვაკეზე შავ მთასა და დიდი შირაქის ველს შორის, ძეგლის შესწავლა დაიწყო 1981 წლიდან არქეოლოგიურმა კვლევის ცენტრმა კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ და გააგრძელა არქეოლოგიური კვლევის ცენტრმა შირაქის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ ხელმძღვენელობდნენ ბ. ბაისურაძე გაითხარა N2-დან N10-ის ჩათვლით გორასამრხების ეგლები განსხვავებულად დათარიღდა გორასამარხები N1 თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვით II ათასწლეულის დასაწყისით. ძველი წელთაღრიცხვით III ათასწლეულის დასასრულით ჩაშვებული, ზედა დონის სამარხი ძველი წელთაღრიცხვით II ათასწლეულის პირველი ნახევრით N3 ძველი წელთაღრიცხვით III ათასწლეულის დასასრულით N4 ძველი წელთაღრიცხვით III ათასწლეულის მეორე ნახევრით N5 შუა ბრინჯაოს ხანის დასასრულით N6 და N8 დაუთარიღებელია დაზიანებისა და გაძარცვის გამო. N7 შუა ბრინჯაოდან გვიანი ბრინჯაოს ხანაზე გარდამავალი ხანით N9 და N10 ცრუ სამარხებია. არქეოლოგიური მასალა ინახება ქალაქ დედოფლისწყაროს მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 292-293.
ქვემო ქედის მეტალურგიული სახელოსნო

ქვემო ქედის მეტალურგიული სახელოსნო — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფელ ქვემო ქედის ტერიტორიაზე, დიდი შირაქის ველის უკიდურეს ჩრდილოეთ ნაწილში. თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვის VI საუკუნით. აღმოჩენილი იქნა 1963 წელს სკოლის ახალი კორპუსის მშენებლობის დროს. შეისწავლა ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. სახელოსნოს 50-მდე ჰექტარი უკავია და ოდნავ დახრილია ჩრდილოეთიდან სამხრეთით. სახელოსნოს სახელურები გამართულია კირნარევ თიხნარში, მოქცეულია 0,7 მეტრი სიმძლავრის, თიხნარევი ნაცრისა და ნახშირისგან შემდგარ, ნაძრავ კულტურული ფენის ქვეშ. ძეგლი შეიცავს ცალკეულ ორმოებსა და კომლექსურ სათავსებს. თითოეული მათგანი გეგმით მომრგვალებულია, თაღოვანი. სათავსების ზომები განსხვავებულია. სიღრმე მერყეობს 0,2 მეტრიდან 2,3 მეტრამდე, დიამეტრი 1-2 მეტრამდე. გამოყენების შემდეგ ორმოებსა და სათავსებს იმთავითვე ავსებდნენ წარმოების გადანაყარით, ნაცრითა და ნახშირით. როგორც ჩანს, ქურა სწრაფად გამოდიოდა წყობიდან და მისთვის ახალ კომპლექს აგებდნენ საიდანც გადანაყარს ძველ კომპლექსში ყრიდნენ. ამის გამო კარგად არის დაცული თიხაში ამოჭრილი კარი, საფეხური, თახნა და სხვა. ზოგიერთი ორმო თიხითაა ამოვსებული. სავარაუდოდ ისინი თიხის დასაძველებელ ორმოებს წარმოადგენენ. სახელოსნო შედგება სხვადასხვა რაოდენობის ერთმანეთთან დაკავშირებული ნაგებობისგან. ყველა დამხმარე სათავსი უკავშირდება ცენტრალურს, სადაც მოთავსებულია ქურა, რომლის ნახევარწრიული ფსკერი, შუაში, მაგიდასავითაა შემაღლებული, ამ შემაღლებისა და ქურის კედლების შელესილობის პირვეელი ფენა ნაცრისა და თიხის ნარევია. ქუდის კედლები და ფსკერი შელესილია ბზენარევი თიხით. სახელოსნოს ტერიტორიაზე გამოვლინდა თიხის დიდ ჭურჭელში ჩაწყობილი ბრინჯაოს ორმოცი, ეგრეთ წოდებული კახური ტიპის მთლიანადსხმული მახვილი, კირქვის ტუფოგენური ქვიშაქვის მარცვლოვანი პორფორიტის მადნის გასაფხვიერებელი, სხვადასხვა ზომის მრგვალი ქვები. სპილენძისა და დანალექებიანი ტიგელები, ქვისა და ხის ყალიბები, ამოხვრეტილი ქვები, რომელშიც ლითონია ჩასხმული, სხავდასხვა ზომის ნახვრეტებიანი თიხის საცრები, განსხვავებული ფორმის სადგრები, ძვლის კოვზი, თიხის მაღალფეხიანი და ღარების მქონე, რქებიანი სადგრის მსგავსი თიხის დიდი ნივთები, მუფელის ფრაგმენტები; შეკაზმული ცხენის ქანდაკების ფრაგმენტი, თიხის ნაპრიალზედაპირიანი ჭურჭელი; ქვევრები, ბორბლის იმიტაცია და სხვა. მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 320.
სამრეკლოს ნამოსახლარი

სამრეკლოს ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს ენამთის ხევის მარჯვენა მხარეს, ალაზანის ველზე. თარიღდება ძვ. წ. III ათასწლეულის II და II ათასწლეულის I ნახევრებით. აღმოჩნდა 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ ჩატარებული არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კოტე ფიცხელაური). ძეგლის (სიგრძე - 160 მ, სიგანე - 100 მ, სიმაღლე - 2.5 – 3 მ) კულტურული ფენის (ჩარეცხილია ადიდებული წყლის გამო) სისქე 2-იდან 3 მეტრამდეა. აკრეფილი მასალა შეიცავს შავპრიალა, კარგად გამომწვარი კერამიკის ფრაგმენტებს, მოწითალო-მოყვითალო, სუსტად გაპრიალებულ ნატეხებს, იშვიათად - გვიანდელი ბრინჯაოსთვის დამახასიათებელ კერამიკას. ჭარბადაა ობსიდიანის ანატკეც-ანამტვრევები. ნასახლარის გარშემო აღმოჩნდა გორა სამარხების ველიც (გადასწორებულია სახნავი სამუშაოების გამო), რომელზეც ქვის გროვებია შემორჩენილი. არქეოლოგიური მასალა ინახება ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 313.
დიდი შირაქის ველის პირველი ნამოსახლარები

დიდი შირაქის ველის პირველი ნამოსახლარები — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს დედოფლისწყარო-ზემო ქედის საავტომობილო გზის მარცხენა მხარეს, ორი მათგანი თარიღდება ძვ. წ. II ათასწლეულის ბოლო - I ათასწლეულის დასაწყისით. მესამე ნამოსახლარი, რომელიც გზიდან 100-იოდე მეტრშია, ძვ. წ. I ათასწლეულის მეორე ნახევრით. აღმოჩნდა 2009 წელს, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ წარმოებული არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). პირველი ჯგუფის ნამოსახლართან ერთი ციტადელი (სიგრძე - 200 მეტრი, სიგანე - 100 მეტრი) ელიფსურიამ დაგრძელებულია აღმოსავლეთიდან დასავლეთით, მეორე ნამოსახლარის ციტადელი კი - წრიული (დიამეტრი - 80-90 მეტრი). ნამოსახლარებზე გადადის მინდორში მიმავალი ერთ-ერთი გზა და იქ, სადაც სათავდაცვო ზღუდეს გადაკვეთს, კარგად ჩანს რიყის ქვის კედლის ფრაგმენტები. ძეგლებზე ზედაპირულად აიკრიფა თიხის ჭურჭლის რამდენიმე ფრაგმენტი. მესამე ნამოსახლარის (დიამეტრი - 200 მეტრი) ზედაპირი დაზიანებულია მიწის სამუშაოების გამო. აკრეფილ მასალაში ჭარბობს ყვითელი, კარგად გამომწვარი კერამიკული მასალა. ნამოსახლერებზე აკრეფილი კერამიკული მასალა ინახება ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 273.
ქვემო ქედის ნასახლარი

ქვემო ქედის ნასახლარი — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს შავი მთის კომპლექსის ტერიტორიაზე, თარიღდება ადრინდელი შუა საუკუნეებით. 1986 წელს ნასოფლარის ტერიტორიაზე მიაკვლია არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის შირაქის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. აიკრიფა მოჭიქული და წითლად გამომწვარი კერამიკული ფრაგმენტები. ძეგლზე გამოვლინდა აგურით კირის ხსნარზე ნაგები კედლები. სადაზვერვო თხრილში – წითლად გამომწვარი მოჭიქული და სამშენებლო კერამიკა; ჯვრის მკლავის ნატეხი. მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 320.
დიდი შირაქის ველის მეორე ნამოსახლარები

დიდი შირაქის ველის მეორე ნამოსახლარები — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს დედოფლისწყარო-ზემო ქედის საავტომობილო გზის მარცხენა მხარეს, სერზე. თარიღდება ძვ. წ. II ათასწლეულის დასასრულით და I ათასწლეულის დასაწყისით. აღმოჩნდა 2009 წელს, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ წარმოებული არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). ორი მცირე ნამოსახლარიდან ერთი მცირე და ვიწრო, მეორე - შედარებით მოზრდილი, თითქმის წრიული (ციტადელის დიამეტრი - 45 მეტრი). ძეგლს დასავლეთით, ფერდობზე, ოდნავ გამოხატული ტერასა შემოუყვება, სამი მხრიდან კი ღრმა ხეობებითაა შემოსაზღვრული. აქვე კიდევ ორი ნამოსახლარია, მათგან ერთს (ციტადელის სიგრძე - 300-მდე, სიგანე - 200 მეტრი) დასავლეთით ღრმა ხეობა ესაზღვრება. ნამოსახლარის ზედაპირი მოვაკებულია, დაფარულია ჯაგნარით, რამაც ხელი შეუშალა მასალის აკრეფას. მეორე ნამოსახლარზე (სიგრძე - 250 მეტრი, სიგანე - 100 მეტრი) ჩანს მრავალი ჩაღრმავება და რიყის ქვის გროვა, რომელიც კედლის შთაბეჭდილებას ტოვებს. ძეგლზე აიკრიფა ნაცრისფრად გამომწვარი თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები. აკრეფილი კერამიკის მასალა ინახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 273-274.
ზილჩის ველის ნამოსახლარები

ზილჩის ველის ნამოსახლარები — არქეოლოგიური ძეგლი საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში. ერთი ჯგუფი მდებარეობს ველის აღმოსავლეთით და სამხრეთით მდინარე ლეკისწყლის მარცხენა ნაპირას, სერზე, მეორე კი — ველის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, თარიღდებიან ძველი წელთაღრიცხვით II ათასწლეულის ბოლო I ათასწლეულის დასაწყისით, მიკვლეულია 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიური დაზვერვების დროს. პირველი ჯგუფის ნამოსახლარებიდან ერთი მათგანი ჩრდილოეთიდან სამხრეთითაა დახრილი. ალაგ-ალაგ შემორჩენილია სათავდაცვო ზღუდის ნაშთი. მეორე ნამოსახლარი მოგრძოა, სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან ჩრდილო-დასავლეთით მიმართული. სამხრეთით და აღმოსავლეთ მხარეს შემოსაზღრული ციცაბო ფერდობით, ჩრდილოთით მხარე მაღალი ზღუდით. ზღუდის გარეთ, ჩრდილოეთით ფერდობზე და დასავლეთით, კარგად ჩანს დასახლებების კვალი, ძეგლზე აიკრიფა თიხის ჭურჭლის მონაცრისფრო ფრაგმენტები. მეორე ჯგუფის ნამოსახლართაგან ერთი ოვალურია, სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან ჩრდილო-დასავლეთით მიმართული. გამართულია თავმომრგვალებულ სერზე. ზედაპირი სწორი აქვს, ჩრდილოეთთ დაფერდებული, გააჩნია სათავდაცვო ზღუდე. დანარჩენი მხარეს ციცაბო ფერდობებითაა შემოსაზღვრული. ნამოსახლარზე აკრეფილი მასალა მონაცრისფროდ გამომწვარი თიხის ჭურჭელია. ძეგლის მახლობლად, 50 მეტრზე გამოვლინდა მეორე მოგრძო, აღმოსავლეთიდან დასავლეთით მიმართული, ცენტრში მცრიე შემაღლების მქონე ნამოსახლარი. რასაც სამხრეთიდან ციცაბო ფერდობები ესაზღვრება, ჩრდილოეთიდან კი ტერასიანი სათავდაცვო ზღუდე. ნამოსახლარებზე აკრეფილი მასალა დაცულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 293-294.
ზემო მაჩხაანის წმინდა ელიას ეკლესია

ზემო მაჩხაანის წმინდა ელიას ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას სოფელ მაჩხაანის სამხრეთით 9-10 კილომეტრზე, თელათწყლად წოდებულ ადგილზე. განეკუთვნება გვიანდ. შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია დაუდევრად, სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვითა და რიყის ქვით. გარეთა კუთხეების წყობაში ალაგ-ალაგ კვადრატული აგურიცაა ჩართული. აგურითაა გამოყვანილი კამარა, კონქი და ეკლესიის შესასვლელი, რომელიც ჩრდილოეთ კედლის დასავლეთ კიდეშია გაჭრილი. კარი თაღით ყოფილა გადახურული. იგი გარედან ჩასმულია საფეხურით შეღრმავებულ სწორკუთხა არეში, რომელიც დასრულებულია ერთ რიგზე გამოყვანილი, ხერხულა წყობის ზოლით. შესასვლელი შიგნით, სავარაუდოდ, ხის ზღუდრით, თარაზულად ყოფილა გადახურული. ეკლესიის შიდა სივრცე აღმოსავლეთით აფსიდითაა დასრულებული, რომელსაც გეგნით უსწორმასწორო ნახევარწრის ფორმა აქვს და გრძივ კედლებს უშუალოდ ერთვის. აფსიდის ღერძზე გაჭრილის დაბალი, თარაზულად გადახურული სარკმელი, გვერდებში კი, თითო სწორკუთხა ნიშაა. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, აგურითაა და ნატეხი ქვით ნაგები ოთხწახნაგა ტრაპეზია მიდგმული. აფსიდი გადახურულია აგურის ნაწყობი კონქით, რომელიც დარბაზის ფორმის, აგურისავე შეკიდული, საბჯენი თაღითაა გამიჯნული. ოდნავ შეისრული ფორმისაა კამარაც. იგი აფსიდის თაღის გარდა, დასავლეთ კედლის მიმდებარე საბჯენ თაღსაც ეყრდნობა. ეს უკანასკნელი, აფსიდის თაღის მსავსად, შეკიდულია. აფსიდის სარკმლის გარდა, შიდა სივრცეს დასავლეთ კედელში გაჭრილი სარკმელიც აშუქებს. მას მიახლოებით, კვადრატის ფორმა აქვს და ბრტყლადაა გადახურული. ეკლესიის კედლებში რამდენიმე სათოფურია მოწყობილი, რაც შენობას თითო-თითო სათოფური გრძივ კედლებშია, ორი დასავლეთ კედელში. შიგნით კედლები შელესილია. ეკლესიის ფასადებზე და შესასვლელის წყობაში, აქა-იქა, ჩრათულია ცისფრად მოჭიქული აგურის ნატეხები. შენობას სახურავის საფარი ჩამოშლილი აქვს. იგი, სავარაუდოდ, კრამიტით იყო გადახურული. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 288-289.
ტარიბნის გორასამარხი

ტარიბნის გორასამარხი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს ტარიბანად წოდებულ ადგილზე (საერთო სიმაღლე - 3 მ, ქვამიწაყრილის სიმაღლე - 2 მ, დიამეტრი - 40 მ). თარიღდება ძვ. წ. IV – III ათასწლეულების მიჯნით. 2002 წელს შეისწავლა კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის და ქალაქ პალეს (გერმანია) მარტინ ლუთერის სახელობის უნივერსიტეტის ერთობლივმა არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელები : კ. ფიცხელაური, ა. ფურტვენგლერი). ძეგლი დაზიანებული იყო განძთმაძიებლების მიერ. ყრილის ქვეშ აღმოჩნდა დასაკრძალავი კუთხეებმომრგვალებული ორმო (სიგრძე - 3,3 მ, სიგანე - 2,2 მ, სიღრმე - 12მ. ) რომელიც დამხრობილია სამხრეთ - აღმოსავლეთიდან ჩრდილო - დასავლეთით. სამარხში აღმოჩნდა ერთმანეთზე დალაგებული ადამიანის 63 ჩონჩხი. მიცვალებულები (ასაკი 4-5 წლიდან 60 წლამდე) ესვენა კიდურებმოხრილი, მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე თავით სხვადასხვა მიმართულებით, სამარხში გამოვლინდა თიხის 29 ჭურჭელი - ფრაგმენტულად, აფსიდიანის ფუძემომრგვალებული ისრის პირი და ძვლის ორი კვირისთავი. სამარხეული კერამიკა დამზადებულია ხელით, თიხა წვრილ ან მსხვილ მარცვლოვანია. რამდენიმე შემთხვევაში დადასტურდა კენჭის მინარევიანი და წმინდა, განლექილ თიხაზე დამზადებული ჭურჭელიც მასალა უმეტეს შემთხვევაში კარგადაა გამომწვარი. ბადიების კეცი მკვრივია მოყვითალო - მოწაბლისფრო, ან ლეგა - მონაცრისფრო. ზოგიერთის ზედაპირი ხელითაა მოგლუვებული, ხშირად გვხვდება სუსტად ნაპრიალებიც. კეცებს ორივე პირზე (სიმეტრიულად) ან ერთ მხარეს მიძერწილი აქვს შვერილები. გამორჩეულია ერთი ჭურჭელი, რომელსაც პირთან, ერთ მხარეს, მიძერწილი აქვს ერთმანეთთან მიჯრილი ორი (,,ტყუპი’’) შვერილი. ტოლჩებისთვის დამახასიეთებელია ცალ ან ორივე მხარეს მიძერწილი ყურები. მათ, ქოთნებთან ერთად, კარგად ეტყობათ მხარზე გარდატეხის ხაზი (წიბო). ერთი ჭურჭლის დაზიანებულ შიდა პირზე ჩანს ქსოვილის ანაბეჭდი. საყურადღებოა ჯამი, რომელიც სავარაუდოდ, სწორკედლიანია, პირთან სიმეტრიულად მიძერწილი ორი პატარა ყურით. სამარხს სამხრეთ - აღმოსავლეთიდან უერთდება დრომოსი (სიგრძე - 1 მ.), რომლის სიგანე ველის დონეზე 0,5 მ-ია, კამერასთან- 1მ. და მთავრდება საფეხურით (სიმაღლე - 0,25 მ.). დრომოსის ორივე გვერდი ამოშენებული იყო მცირე ზომის რიყის ქვის ერთი რიგით. დრომოსსა და კამერის შეშასვლელში ჩნონჩხების უმეტესობა მცირეწლოვანი ბავშვებისა იყო. კამერის ჩრდილოეთის კედელთან აღმოჩდა ცხოველის (თხა თუ ცხვარი) თავის ქალა. სამარხის ცენტრში რამდენიმე მიცვალებულია, სავარაუდოდ, ცხოველის ტყავშია გახვეული. ბორცვზე აღმართული ყოფილა რიყის და ქვიშაქვის ორ ათეულებამდე მრგვალი ან კონუსური სტელა (სიმაღლე - 0,4 მ-დან 1,2 მ-მდე, სიგანე - 0,4-0,5 მ). მსგავსი სტელის ფრაგმენტები მიმოფანტულია სამარხის მიმდებარე ტერიტორიაზე. მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 318.
დიდი შირაქის ველის მესამე ნამოსახლარები

დიდი შირაქის ველის მესამე ნამოსახლარები — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს დიდი შირაქის ველის შუა ნაწილში, ორივე გაშლილ ველზეა, დედოფლისწყარო-ზემო ქედის სავტომობილო გზის მარცხენა მხარეს, ერთ-ერთი მათგანი განსაკუთრებით დიდი ზომმისაა. ოთხკუთხა ციტადელით (400 x 300 მეტრი). ძეგლის მცირე ნაწილი გადადის გზის მარჯვენა მხარესაც. თარიღდება ძვ. წ. II ათასწლეულის II ნახევრით და I ათასწლეულის დასაწყისით, მიკვლეულია 2009 წელს. ილიას სახელმწიფო უნვირესიტეტის მიერ წარმოებული არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). მეორე ნამოსახლარი ოვალურია, აღმოსავლეთიდან-დასავლეთით დამხობილი (ციტადელის სიგრძე - 200 მეტრამდე, სიგრძე — 150 მეტრი, სიმაღლე - ველის დონიდან აღმოსავლეთ და დასავლეთ მონაკვეთში — 10-12 მეტრი). დაზიანებულია ზედაპირის ინტენსიური დამუშავების გამო. ძეგლს გარშემოუყვება სათავდაცვო ზღუდე და თხრილი. სავარაუდოდ, ადრინდელ ეტაპზე დასახლება გაშლილი იყო, ხოლო მოგვიანებით (ძვ. წ. I ათასწლეულის I ნახევარში), სათავდაცვო ზღუდის შემოვლების შემდეგ, აქ მოსახლეობის კონცენტრაცია მომხდარა. ძეგლის ჩრდილო-დასავლეთით, 200 მეტრის დაშორებით, სისტემატური ხვნის შედეგად გადასწორებული ბორცვია. მასზე გამოვლენილი კარგად გამომწვარი, ნაცრისფერი კერამიკული მასალა და ობსიდიანის უსახო ანატკეცები აქ სამაროვნის არსებობას ადასტურებს. სამაროვანი ნამოსახლარის ერთ-ერთი კულტურული ფენის შესატყვისი უნდა იყოს. პირველი ნამოსახლარის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, დაახლოებით 100 მეტრში, შეინიშნება გორასამარხის ტიპის მცირე შემაღლებები. რაც, სავარაუდოდ, სამარხებს უნდა წარმოადგენდეს (მათი დიამეტრი 10-დან 30 მეტრამდეა). ნამოსალხარზე აკრეფილი მასალა დაცულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 274.
ყალადარის ნამოსახლარები

ყალადარის (კადირდაღის) ნამოსახლარები — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს შირაქის ველის სამხრეთ განაპირას ყალადარის მთაზე. აღმოჩნდა 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ წარმოებული არქეოლოგიური გათხრებისას. ნამოსახლარებს შორის საშუალო მანძილი 1-1.5 კილომეტრია. ხუთინამოსახლარიდან 3 ოვალურია. თარიღდება ძვ. წ. II ათასწლეულის ბოლოთი. ნამოსახლარები თავმოსწორებულ გორებზეა გამართული. ზოგ მათგანზე ჩანს სათავსისი კვალი. მეოთხე, წრიული ფორმის ნამოსახლარი მცირე ზომისაა. სამი მხრიდან ფეერდობებითაა შემოსაზღვრული, ჩრდილო-აღმოსავლეთით კი მიმდებარე რელიეფს ებმის. ნამოსახლარს აქვს სათავდაცვო თხრილი. მთის აღმოსავლეთ ნაწილში, დავაკებაზე, გამოვლინდა მეხუთე ნამოსახლარი, რომელიც აკონტროლებდა როგორც დიდ ისე პატარა შირაქის ველებს. ნამოსახლარს სამხრეთ მხრიდან ცეცაბო ფერდობები შემოსდევს, ჩრდილო-აღმოსავლეთით კი იგი გაშლილ ველზე გადადის. ძეგლი მრავალფენიანია. დადასტურებულია გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის, ანტიკური და შუა საუკუნეების მასალა. დავაკების გაყოლებით, ვიწრო ზოლად, ძეგლისთვის დამახასიათებელი ციტადელია, რომლისზედაპირი ზოგან შუა საუკუნეების სათავსებითაა დაზიანებული. ციტადელის ჩრდილოეთიდან და ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან შემოუყვება საკუთარი ზღუდის მქონე ქვედა დასახლება (სიგ. 100-150 მ). აქ აღმოჩენილი ღრმულები სათავსების არსებობის მიმანიშნებელი უნდა იყოს. ზედაპირულად აკრეფილი მასალა ინახება ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 275.
ქვემო ქედის პირველი სადგომი

ქვემო ქედის პირველი სადგომი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფლელ ქვემო ქედის სამხრეთ-აღმოსავლეთით 20-25 კილომეტრის დაშორებით, ზილჩის ქვაბულში ეგრეთ წოდებული შავი მთის კომპლექსის დასავლეთ ფერდობის ძირში უსახელო ხრამის პირას. თარიღდება მუსტიეს ხანით. 1963 წელს მიაკვლია ისტორიის არქელოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის ქვის ხანის რაზმმა. ნაპოვნია კაჟის ფართო და გლუვი დარტყმის მოედნის მქონე დაბალი ფართო, შემთხვევითი მოყვანილობის ანატკეცი და კაჟის მოგრძო თვალისებრ ანატკეცზე დამზადებული სახვრეტი. მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 320.