laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
მაყაშვილების ციხე

მაყაშვილების ციხე — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ იყალთოში, ვაკეზე. თარიღდება XVIII საუკუნით. ციხეს გეგმით სამხრეთ-ჩრდილოეთის მიმართულებით ოდნავ წაგრძელებული ოთხკუთხედის მოხაზულობა აქვს (მიახლოებით ზომები: სამხრეთ-ჩრდილოეთის ღერძზე - 45 მ, აღმოსავლეთ-დასავლეთის ღერძზე - 37 მ). ნაგებია რიყის ქვით კირის ხსნარზე. ციხის ოთხივე კუთხეში მდგარა ცილინდრული კოშკი, რომლებიც მთელი კორპუსით გალავნის ფარგლებს გარეთ იყო გასული. კოშკებიდან მხოლოდ სამია შემორჩენილი. ერთი მათგანი ციხის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეშია, ხლო ორი- სამხრეთ-აღმოსავლეთ და სამხრეთ-დასავლეთ კუთხეებში. მეოთხე, ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეში მდგარი კოშკიდან კვალიც არ დარჩენილა. ჩრდილო აღმოსავლეთ კოშკი კი ორი სართულის სიმაღლეზეა შემორჩენილი, სამხრეთ კუთხეებში მდგარი კოშკებიდან კი მხოლოდ მცირე ნაწილები. გალავნის კედლებიდან აღმოსავლეთისა, თითქმის მთელ სიგრძეზე დგას. დასავლეთის კედლიდან მხოლოდ სამხრეთის ნახევარია შემორჩენილი. დანარჩენი ორი კი თითქმის მთლიანად დანგრეულია. ციხის ჩრდილო-აღმოსავლეთი კოშკი ამჟამად სოფლის ერთ-ერთ მოსახლეს საცხოვრებლად აქვს გამოყენებული. პირველ სართულზე შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარის პირდაპირ ნახევარწრიული, თაღოვანი ბუხარია. კედელში ოთხი კვადრატული ნიშა და ერთი სათოფურია მოწყობილი. შესასვლელის აღმოსავლეთს მცირე, სწორკუთხა ხვრელია რომელიც ღრმად შედის კედელში. კოშკის მეორე სართულის კედელი, პირველი სართულის კედელთან შედარებით დაახლოებით 50 სმ-ით უფრო თხელია რის გამოც მათ საზღვარზე სართულის მთელ პერიმეტრზე, საფეხურია შექმნილი. საფეხურს სართულს შუა გადახურვის, ხის კოჭები ეყრდნობოდა. შესასვლელი ამ სართულსაც ციხის ეზოდან- სამხრეთიდან აქვს. ბუხარი ამ სართულზეცაა-პირველი სართულის ბუხრის ასწვრივ. იგი გეგმით ნახევარწრიულია, თაღოვანი. სართულზე სხვადასხვა დონეზე ცალმაგი და შეწყვილებული სათოფურებია განლაგებული. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 232-233.
ქვემო ხოდაშნის პირველი ნაეკლესიარი

ქვემო ხოდაშნის პირველი ნაეკლესიარი — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს სოფელ ქვემო ხოდაშნის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 1,5 კმ-ზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით. დანგრეულია. შემორჩენილია რიყის ქვით ნაგები კედლების ნაშთები. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 358.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ღვთისმშობლის 18)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ღვთისმშობლის ქუჩაზე (№ 18). თარიღდება XIX საუკუნის პირველი ნახევრით. სახლი ერთსართულიანია. ნაგებია კვადრატული აგურით. აქვს სარდაფი. შენობა ეზოს სიღრმეშია წაგრძელებული და ქუჩაზე განივი ფასადით გამოდის. სახლს, ეზოს მხარეს, მთელ სიგრძეზე, გასდევს ხის, სვეტებიანი, გადახურული აივანი — აჟურული მოაჯირით და თაღებით, რომლებიც რთული ნახატების სახეებს შეიცავს. სახლის ქუჩის მხარეს მოქცეული ფასადი ასიმეტრიული მოხაზულობისაა. ფასადის ძირითადი, მარცხენა ნაწილი, სამკუთხა ფრონტონითაა დასრულებული, მარჯვნივ, შედარებით ვიწრო ნაწილი კი — აივნის დამრეცი სახურავით, რომელიც ფრონტონის შესაბამისი გვერდის გაგრძელებაზეა. ოღონდ, მასთან შედარებით, ოდნავ უფრო ნაკლებადაა დახრილი. კედლის ამ ნაწილში ხის ორფრთიანი, კვეთილობით დამუშავებული, სადარბაზო  კარია. კარის თავზე შემორჩენილია მარკიზის კვალი. ფასადის ფრონტონიან ნაწილში, მშვილდისებრი თაღით გადახურული, ორი სარკმელი გამოდის, რომელთა შორის იგივე ზომის ცრუ სარკმელია მოწყობილი. სამივე სარკმლის ქვემოთ იგივე სიგანის, ორი საფეხურით შეღრმავებული, სწორკუთხა არეა. განაპირა სარკმლებში სწორკუთხა, ლითონისგისოსიანი ალათაა ჩასმული. ცრუ სარკმლის მიღმა, ოთახში, ბუხრის კვალი იკითხება. ფრონტონის ზედაპირი აგურის ფიგურული წყობითაა გამოყვანილი. იგი ფასადის დანარჩენი ნაწილისგან ორსართულიანი ლავგარდნით არის გამოყოფილი. ლავგარდნის ორივე საფეხური აგურის თითო რიგისგან შედგება. ზედაში აგურები ჩვეულებრივადაა დაწყობილი, ქვედაში კი — კუთხითაა შვერილი. ანალოგიური ლავგარდნითაა დასრულებული ფრონტონის ფერდებიც. შენობა გადახურულია კრამიტის ორფერდა სახურავით. ეზოს გარს ევლება რიყის ქვითა და აგურის შერეული წყობით ნაგები ზღუდე. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 110.
თერგდალეულები

„თერგდალეულები“ — XIX საუკუნის 60-იანი წლების ქართული საზოგადოებრივი, პოლიტიკური და ლიტერატურული მიმდინარეობა. „თერგდალეულებს“ უწოდებდნენ კონსერვატორი მოწინააღმდეგენი რუსეთში განათლებამიღებულ ქართველ ახალგაზრდებს, ქართველ განმანათლებლებს, რომელთაგან ზოგი ჯერ კიდევ 60-იან წლებამდე იჩენდა ნახევრადფარულ ოპოზიციურ დამოკიდებულებას ძველისადმი და საზოგადოებრივ ცხოვრებაში ახლის დანერგვას მოითხოვდა. 1861-1862 წლებიდან „თერგდალეულების“ ნაწილი აშკარად შეებრძოლა კონსერვატორებს ჟურნალ „ცისკრისა“ და „საქართველოს მოამბის“ ფურცლებზე. ბრძოლა ახალ („თერგდალეულთა“) და ძველ („მტკვარდალეულთა“) თაობებს შორის დაიწყო ქართული ენისა და ლიტერატურის საკითხებზე. ილია ჭავჭავაძის წერილით „ორიოდე სიტყვა თავად რევაზ შალვას ძის ერისთავის მიერ კაზლოვის „შეშლილის თარგმნაზედა“ („ცისკარი“, 1861, № 4), რომელმაც დიდი გამოხმაურება ჰპოვა და დასაბამი მისცა ე. წ. „მამებისა“ და „შვილების“ ბრძოლას. თერგდალეულთა პროგრამა ითვალისწინებდა ქართველი ხალხის როგორც ეროვნულ, ისე სოციალურ განთავისუფლებას. ისინი კარგად იცნობდნენ რუსეთისა და ევროპის პოლიტიკური და საზოგადო მოღვაწეების ნააზრევს; იყვნენ მსოფლიოში მიმდინარე პოლიტიკური პროცესების კურსში. მათი პროგრამით, თავდაპირველ ამოცანას წარმოადგენდა რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში ავტონომიის მოპოვება, ხოლო შემდეგ დამოუკიდებელი ეროვნული სახელმწიფოს შექმნა. თერგდალეულთა მიერ გამოცემულ ჟურნალებში განიხილებოდა საქართველოს ისტორიასა და კულტურასთან, თანადროულ პოლიტიკურ, სოციალურ და ეკონომიკურ პრობლემატიკასთან დაკავშირებული საკითხები. თერგდალეულთა მოღვაწეობა დაემთხვა რუსიფიკაციის პოლიტიკის გაძლიერებას. რუსულმა ხელისუფლებამ ტერმინ „საქართველოს“ აკრძალვაც კი მოინდომა და პრესაში შეიძლებოდა მხოლოდ თბილისისა და ქუთაისის გუბერნიების მოხსენიება. ილია ჭავჭავაძემ და მისმა მომხრეებმა ამ რთულ პერიოდშიც მოახერხეს ეროვნული საქმის გაგრძელება. მათი თაოსნობით თბილისისა და ქუთაისის გუბერნიების სათავადაზნაურო ბანკები დაარსდა. ბანკის მიერ გაღებული თანხის უდიდესი ნაწილი ქართული სკოლებისა და თეატრის დაფინანსებას მოხმარდა. 1879 წელს შეიქმნა „ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოება“ (პირველი თავმჯდომარე დიმიტრი ყიფიანი). საზოგადოების მეცადინეობით გაიხსნა სკოლები, გამოიცა სახელმძღვანელოები და სხვა სახის ნაშრომები, შეგროვდა ძველი ხელნაწერები და ფოლკლორული მასალა, დაიწყო ისტორიულ ძეგლებზე ზრუნვა. 70-იან წლებში თერგდალეულები ორ ჯგუფად გაიყვნენ. ილია ჭავჭავაძისა და მისი მომხრეების ჯგუფს (აკაკი წერეთელი, იაკობ გოგებაშვილი, ვაჟა-ფშაველა, ალექსანდრე ყაზბეგი და სხვები) „პირველი დასი“ ეწოდა, ხოლო ნიკო ნიკოლაძის გიორგი წერეთლის სერგეი მესხის და სხვათა ჯგუფს, რომლებიც მთავარ ყურადღებას სოციალური და ეკონომიკური ხასიათის პრობლემებზე ამახვილებდნენ — „მეორე დასი“. სამოციანელები გაფრინდაშვილი მ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ., 1979. — გვ. 657. ↑ ნ. ასათიანი, ისტორია 11, გვ. 336 – „ბაკურ სულაკაურის გამომცემლობა“, თბ., 2009.
ჭიკაანთ ღვთისმშობლის ეკლესია

ჭიკაანთ ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ კონდოლის სამხრეთ-აღმოსავლეთ განაპირას, თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია მოზრდილი ზომის რიყის ქვით და კირის დუღაბით. წყობა ქაოსურია. გარედან კედლის ზედაპირი გასწორებულია ბათქაშით, რომელიც ქვებს შორის არეებს ავსებს და საპირე ქვების ზედაპირის ნაწილსაც ფარავს. შეგნით კედლები შებათქაშებულია. ძეგლი ძლიერ დაზიანებულია: მთლიანად ჩამოშლილია დარბაზის კამარა. სამხრეთ კედლიდან მხოლო აღმოსავლეთ ნაწილია შემორჩენილი. თითქმის მთლიანად მონგრეულია ორივე ფრონტონი და ჩრდილოეთ კედლის საპირე წყობის ნაწილი. აღმოსავლეთ კედელს მთლიან სიმაღლეზე დაყვება ბზარი. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. იგი გარედან შეისრულთაღოვანია. თაღი აგურითაა გამოყვანილი და კედლის სიბრტყის მიმართ საფეხურითაა შეღრმავებული. შესასვლელი შიგნიდან სწორკუთხაა. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 288-289.
იყალთოს საწნახელი

იყალთოს საწნახელი — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ იყალთოს სამხრეთ განაპირას. თარიღდება შუა საუკუნეებით. ძეგლი სამეურნეო დანიშნულებისაა. ნაგები იყო რიყის ქვით და ფიქლით კირის ხსნარზე. დღეისათვის შემორჩენილია მხოლოდ სამხრეთ კედლის ფრანგმენტი. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 249.
იყალთოს სამაროვნები

იყალთოს სამაროვნები — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს სოფელ იყალთოში, სანიორის მთის კალთებზე. 1933 წელს შეისწავლა გ. გოზალიშვილმა. ერთი სამაროვანი თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაო-ადრინდელი რკინის ხანით. მეორე — გვიანდელი შუა საუკუნეებისაა. ორმოსამარხებში მიცვალებულები ესვენა კიდურებმოხრილი, მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე. არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის ფონდებში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 236.
იყალთოს მიქაელ მთავარანგელოზის ეკლესია

იყალთოს მიქაელ მთავარანგელოზის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ იყალთოს თავში, სამონასტრო კომპლექსისკენ მიმავალი გზის მარჯვენა მხარეს. ჩუმათხევის მარჯვენა ნაპირზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია (5,0 X 3,7 მ). ნაგებია მოზრდილი ზომის რიყის ქვით. კედლები შიგნიდან შელესილი და შეთეთრებულია. ერთდერთი შესასვლელი დასავლეთის კედლის შუაშია. კარი თარაზულადაა გადახურული. გარედან, შესასვლელის ზედა ნაწილი, მოქცეულია საფეხურით შეღრმავებულ, სწორკუთხა არეში. აფსიდი ნახევარწრიული მოხაზულობისაა. გადახურულია წესიერი ფორმის კონქით. აფსიდის ცენტრში სწორკუთხა სარკმელი, გვერდებში კი - თითო, სწორკუთხა ნიშა. სარკმლის ქვემოთ, დგას კედელზე მიყრდნობილი, ოთხკუთხა ტრაპეზი. დარბაზი გეგმით თითქმის კვადრატულია (2,3 X 2,2 მ) განათებულია ორი მცირე, ბრტყლად გადახურული სარკმლით, სარკმელები სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლების აღმოსავლეთ კიდეში არის გაჭრილი ისე, რომ ორივე სარკმლის აღმოსავლეთ წირთხლი, აფსიდის შესაბამისს მხართან, ერთ სიბრტყეშია. დარბაზის კედლები სადაა - უპილასტრო, შიგნით ეკლესია გადახურილია ცილინდრული კამარით. გარედან, ეკლესიის კედლების ზედაპირი მოყვითალო ფერის ბათქაშითაა გასწორებული, რომელიც ქვებს შორის არსებულ არეებს ავსებს და საპირე ქვების დიდ ნაწილს ფარავს. მოგვიანებით, კედლები შეუთეთრებიათ. ფასადები დასრულებულია კვადრატული აგურის ოთხსაფეხხურიანი ლავგარდნით, რომელიც ხერხულა და ჩვეულებირვი წყობის მონაცვლეობითაა გამოყვანილი. ეკლესია გადახურულია ღარისებრი კრამიტით. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 233-234.
სათვალისწყლის სამაროვანი

სათვალისწყლის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი სოფელ გულგულიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით, სამიოდე კილომეტრზე, სათვალისწყლად წოდებულ ადგილში. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის მეორე საფეხურით. რამდენიმე სამარხი კი ძველი წელთაღრიცხვის II ათასწლეულის დასასრულით. აღმოჩნდა თელავისა და მაწანწრის ხევებისათვის კოლექტორული არხის კალაპოტის გაჭრის დროს 3-3,5 მეტრ სიღრმეზე. დაზიანებულია რამდენიმე ორმოსამარხი. 1968-1969 წლებში სამაროვანზე გათხრები ჩაატარა ივანე ჯავახაშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). გაითხარა 20 სამარხი. სამარხები ინდივიდუალურია და ინჰუმაციური. ყველა სამარხი რიყის ქვის კედლებიანი ოთხკუთხა ორმოა ( ზომები მერყეობს - 1,8x1,4 მეტრი, 2x1,3 მეტრი, 1,5x0,9 მეტრი). დამხრობილია ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ. სავარაუდოდ გადახურული იყო ხის ძელებით. მიცვალებულები იწვნენ მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე, ძლიერ მოხრილი კიდურებით, თავით ჩრდილო-დასავლეთისაკენ. ერთ შემთხვევაში (ორმოს აღმოსავლეთ ნაწილში) მიცვალებული დაკრძალული იყო მჯდომარე მდგომარეობაში. მიცვალებულებს თავთან, წინ და ქვედა კიდურებთან შემოწყობილი ჰქონდათ თიხის ჭურჭელი: თითქმის ყველა სამარხში აღმოჩნდა საქონლის თავ-ფეხის ძვლები. ზოგში კი მთელი ძროხის ძვლები. სამარხეული ჭურჭელი (ხელჩაფა, ქოცო, შვერილყურებიანი დერგი, ორყურა დერგი, სადღვებელი, კოჭობი, ქოთანი, ქვაბქოთანა, სადუღარი, კათხა, სასმისი, ქილა, ჯამი, ცილინდრულქუსლიანი ჯამი, ლანგარი, ფიალა, ბადია, სურა) ქვიშანარევი თიხისაა, დამზადებულია სამეთუნეო მორგვზე. გამომწვარია თხელფენოვნად, რუხად ან ნაცრისფრად. შავზედაპირიანია, ზოგჯერ ნაპრიალები ჭურჭლის მთელი ზედაპირი, უმეტესწილად ორნამენტირებულია კონცენტრული, ამოღარული ხაზებით; მხარსა და ძირის კიდეს გარშემოუყვება მოკლე, ირიბი ნაჭდევები; ორ კონცენტრულ ხაზს შორის მოქცეულია ტალღური, ამოღრული ხაზი, სარტყელიანი, რელიეფური წნული. გეომეტრიული ორნამენტებიდან გვხვდება ამოკაწრული სამკუთხედები, რომელთა შიდა ფართი შევსებულია წერტილოვანი, ნაჭდევი ორნამენტით და სხვა. სამაროვანზე დადასტურდა ბრინჯაოს სამკაულები: ზამბარისებრი ხვია, ბოლოებგახსნილი სასაფეთქლე რგოლი, ოვალურად მორკალული, ბოლოებგახსნილივე საყურე, გრეხილღეროიანი, ბოლოებმოკაუჭებული გვერგვი, სფერული ან მსხლისებრი ზარაკი, დისკოსებრი, სამკუთხედებად დაფანჯრული და ჩიტისებრი, ასევე სამკუთხედებად დაფანჯრული, კოვზისებრი საკიდები, ბიკონუსური, შუაში გახვრეტილი მძივი, რომელსაც გვერდებზე ერთიმეორის საპირისპიროდ, მირჩილული აქვს ორი შვერილი, ორვოლუტიანი რგოლი: სქელი, ბოლოებგახსნილი მავთულის სამაჯური; ბოლოებგახსნილივე მავთულის ბეჭედი; კონუსური ღილები და ნახევარსფერული ღილაკები; საკინძი - ცხვირის, თავის სკულპტურული გამოსახულებით და სხვა. სამარხებში დადასტურებულია კახური ტიპის ბრინჯაოს შედგენილტარიანი სატევარი, მასრაშეკრული შუბისპირით, მასრაზე წყვილი რელიეფური სალტით. სამაროვანზე აღმოჩენილია სამახსოვრო სამარხები, კენოტაფები. სამრხის ცენტრალურ ნაწილში აწყობდნენ მსხვილფეხა ან წვრილფეხა საქონლის თავ-ფეხს, მის გარშემო კი თიხის ჭურჭელს. სამარხეულ ინვენტარში, რაოდენობრივად, დიდი სხვაობაა, რაც თანადროულ საზოგადოებაში არსებულ ქონებრივ დიფერენციაზე მიგვითითებს. არქეოლოგიური მასალა ინახება თელავის ისტორიულ მუზეუმში. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 174-175.
კურო (ასტროლოგია)

კურო (♉) — ზოდიაქოს ნიშანი. იგი არის რიგით მეორე ასტროლოგიური ნიშნების სისტემაში. ზოდიაქოს პრინციპების მიხედვით, მზე ამ ნიშანში იმყოფება დაახლოებით 21 აპრილიდან 20 (ან 21) მაისამდე. კუროს ზოდიაქო განსხვავდება კუროს თანავარსკვლავედისგან, სადაც მზე 14 მაისიდან 19 ივნისამდე მოძრაობს. ასტროლოგიური თვალსაზრისით, კუროს მმართველი პლანეტაა — ვენერა. კუროს ზოდიაქოში „ეგზალტირებულია“ — მთვარე, „დაცემულია“ — ურანი, „გამოძევებულია“ — მარსი და პლუტონი. მინეროლოგიური თვალსაზრისით, კუროს ძირითადი მინერალია: საფირონი. მას ასევე შეესაბამება: აქატი, ავანტიურინი, ლაზურიტი, ფირუზი, ქრიზოპრაზი. ეტლთა და შვიდთა მნათობთათვის (ასტროლოგიური თხზულება XII საუკუნისა), თბილისი, 1975; ვიკტორ ნოზაძე, „ვეფხისტყაოსნის ვარსკვლავთმეტყველება“, თბილისი, 2005; ზაურ ქოქრაშვილი, „ბიბლიურ პატიოსან ქვათა და ეტლთა შესახებ“, თბილისი, 2005.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ბ. ახოსპირელის 3)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ბეგლარ ახოსპირელის ქუჩაზე (№ 3). აგებულია XIX საუკუნის II ნახევარში ვინმე ილო ექიმის მიერ. სახლი სარდაფისა და ბელეტაჟისაგან შედგება (18,5x9,2 მ). ნაგებია აგურით. ბელეტაჟით მთავარ, აღმოსავლეთ ფასადს, მთელ სიგრძეზე გასდევს გადახურული ხის აივანი, აჟურულად დამუშავებული მოაჯირითა და ფრიზით. აივნის გვერდითი ნაწილები ამჟამად შემინულია. შენობის გვერდითი ნაწილები ამჟამად შემინულია. შენობის გვერდითი ფასადი, აგურის წყობის ჩაღრმავებით, დაყოფილია ორ სწორკუთხა არედ, რომელთა ცენტრში სადა საპირეში ჩასმული, თითო თაღოვანი სარკმელია.მთავარ ფასადზე გამომავალი ყველა კარი და სარკმელი თაღოვანია. აივანზე ასასვლელად, გარედან, ხის კიბეა მიდგმული. შენობაში არის ბუხარი. სახლი გადახურულია კრამიტით დაბურული, ორკალთა სახურავით. სახურავზე გამართულია სამერცხლე. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 91.
იყალთოს სამაროვანი

იყალთოს სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს სოფელ იყალთოს ჩრდილო-აღმოსავლეთით განაპირას, თაღლაურად წოდებულ ადგილზე. თარიღდება ძვ. წ. XIII-XII საუკუნეებით. აღმოჩნდა 1964 წელს, სოფლის მაცხოვრებლის ბაჩიაშვილის ეზოში ჩატარებული მიწის სამუშაოების დროს. დაზიანებული ორმოსამარხი გათხარეს თელავის სახელმწიფო ინსტიტუტის მუზეუმის თანამშრომლებმა. 1977 წელს ამავე ეზოში აღმოჩნდა კიდევ ერთი ორმოსამარხი, რომელიც შეისწავლა აკც-ის კაე-მ (ხელმძღვანელი კ.ფიცხელაური). ორმოსამარხები (2 X 1,6 მეტრი 1,8 X 1,3 მეტრი) ოთხკუთხაა, დამხრობილია სიგრძივ, ჩრდილო-დასავლეთიდ სამხრეთისკენ. პირველ სამარხში მიცვალებული ესვენა მარჯვენა გვერდზე, კიდურებმოხრილი, თავით ჩრდილოეთისეკნ. მეორე (გაითხარა 1977 წელი) სამარხში მიცვალებულის ძვლები მიმობნეული იყო. ამდენად, დაკრძალვის პოზა ვერ დადგინდა. სამარხის ჩრდილოეთ კედელთან აღმოჩნდა თავის ქალა, სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში- ბარძაყის ძვლები. ისინი თიხის ჭურჭელს ედოზემოდან(შესაძლებელია სარეცლის არსებობა). სამარხეული ჭურჭელი (დერგი, სადღვებელი, ქილა, ქვაბქოთანა, ქოთანი, ბადია, სურა, სასმისი) დამზადებულია ქვიშა ნარევი თიხისგან. გამომწვარია ნაცრისფრად, მოშავოდ ან შავად. არათანაბარი გამოწვის გამო, ზედაპირზე შეიმჩნევა მუქი ფერის ლაქები. ჭურჭელი დამზადებულია სამეთუნეო მორგვზე. ინვენტარი ორნამენტირებულია. კონცრენტული, ამოღარული ხაზებით, მხარზე და ძირის კიდეზე ირიბი ნაჭდევებით, ორ, კონცენტრულ ხაზს შორის მოქცეული, კლაკნილი ხაზით, ამოკაწრული სამკუთხედებით, რომელთა შორის დარჩენილი არე შევსებულია ნაჭდევებით. სამარხში გამოივლინდა ბრინჯაოს შედგენილტარიანი სატევარი და მავთულის ზამბარისებრი ხვია, შუბისპირი, მასრაზე რელიეფური ორი სალტით და ბრინჯაოსავე მავთულის ბოლოებ გახსნილი ორი ბეჭედი. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 236.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ბ. ჩოლოყაშვილის 1)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ბიძინა ჩოლოყაშვილის ქუჩაზე (№ 1). აგებულია XIX საუკუნის ბოლოს. ამჟამად შენობაში ფუნქციონირებს სასტუმრო „ძველი თელავი“. სახლი ორსართულიანია. ნაგებია აგურით. უკანასკნელ პერიოდში ნაგებობამ მნიშვნელოვნად დაკარგა ავთენტური ფასადი, რომელიც თელავის ისტორიული მუზეუმის ფოტოფონდში დაცულ XX საუკუნის დასაწყისის ერთ-ერთ ფოტოსურათზეა შემონახული. პირველი სართული გახსნილია ფართო ღიობებით, რომლებშიც სავაჭრო რიგები იყო განთავსებული. მეორე სართული მაღალი, სწორკუთხა სარკმლებით არის დანაწევრებული. სარკმლები სწორკუთხა საპირეებშია ჩასმული, რომელიც კაზმული პილასტრებით არის მოსაზღვრული. შენობის ფრიზი და ლავგარდანი დეკორატიული ნაძერწობითაა შემკული. ორნამენტული მოტივები სადაა, თანაბარზომად გადანაწილებული. ნაგებობის ცენტრის ღიობები ლითონის შეკიდულ აივანზე გამოდის, რომლის კონსოლებიც ჭედურია. შემორჩენილია სადარბაზო, ძველი ხის კიბე, ხის სადა აივანი და ძველი ალაყაფის კარი. სახლს დიდი ზომის, კამაროვანი სარდაფი აქვს. სახლი „გვიანი კლასიციზმის“ სტილის საინტერესო ნიმუშია. 2011-2012 წლებში სახლს ჩაუტარდა სარესტავრაციო სამუშაოები (პროექტის ავტორი, არქიტექტორი ვაჟა ორბელაძე). საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 110-111.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ი. ჭავჭავაძის 121)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ილია ჭავჭავაძის გამზირზე (№ 121). თარიღდება XIX საუკუნის შუა ხანებით. სახლი ორსართულიანია. ნაგებია ძველი აგურით. მოგვიანებით შელესილია ცემენტით. შენობა ჭავჭვაძის ქუჩის მხარეს განივი ფასადით გამოდის. პირველი სართული სავაჭრო დანიშნულებისაა. მეორე სართულზე ორი მარალი, სამყურა თაღით გადახურული სარკმელია. ორივეში სწორკუთხა ალათებია ჩასმული. ფასადი დასრულებულია სამკუთხა ფროტონით, ცალ მხარეს სახლს ალაყაფის კარი და მის თავზე შემინული შუშაბანდი აქვს. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 121.
ბატონის ციხის სადროშე

ბატონის ციხის სადროშე — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს თელავის ცენტრალურ ნაწილში „ბატონის ციხის“ კომპლექსის სამხრეთ-დასავლეთით, ასიოდე მეტრის მანძილზე. სავარაუდოდ თარიღდება XVIII საუკუნით. 1980 წლიდან იგი, ამ ადგილას აგებული, თელავის დრამატული თეატრის შენობის ინტერიერში იყო მოქცეული. ესაა გეგმით სწორკუთხა შემაღლებული პროპორციების მქონე ნაგებობა, რომლის სიმაღლეშიც ორ თანაბარ, ერთმანეთისგან ქრონოლოგიურად განსხვავებულ ნაწილად იყოფა. ორივე ნაწილი ერთგვარი საშენი მასალითაა ნაგები და ერთმანეთთან ისეა შეხამებული, რომ მათ შორის საზღვარი თითქმის შეუმჩნეველია, ნაგებობის ქვედა ნახევარი ეკლესია-სამლოცველოა. ზედა კი საბრძოლო ელემენტებით აღჭურვილი და თავდაცვითი სადგომია. ძველი ნაშენი სწორ რიგებადა ჩაწყობილი, წვრილი რიყის ქვით. კარ-სარკმლების გამოსაყვანად კონსტრუქციულ ელემენტებში, კუთხეებსა და ალაგ-ალაგ კედლებში გამოყენებულია კვადრატული აგური. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 83.
რიგის მეორე საყდარი

რიგის მეორე საყდარი — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ კისისხევის სამხრეთით 1,5 კილომეტრზე. თარიღდება გვიანი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია დასავლეთიდან ეკვრის რამდენიმე ვიწრო და გაცილებით დაბალი მინაშენი. ორივე ნაგებობა რიყის ქვითაა ნაშენი ეკლსიის გარეთა კუთხეები გამოყვანილია შირამის, კარგად გათვლილ კვადრებით, მოგვიანებით აღდგენილი ნაწილები აგურისაა. ეკლესიას ერთადერთი შესასვლელი დასავლეთიდან, მინაშენიდან აქვს. კარი თაღოვანია, აღმოსავლეთით ღრმა, ნახევარწრიული აფსიდია, რომელიც დარბაზისგან მოგვიანებით აგებული აგურის კინკელითაა გამიჯნული. აფსიდის ღერძზე გაჭრილია ვიწრო, შეისრულთაღოვანი სარკმელი. სარკმლის ქვემოთ დგას აგურით ნაწყობი ტრაპეზი, რითიც კანკელის თანადროული ჩანს. აფსიდის გვერდებში მოწყობილია მცირე ზომის ნიშები. ჩრდილოეთით ორი ერთიმეორის ზემოთ, ხოლო სამხრეთით ერთი. ჩრდილოეთით და სამხრეთით მდებარე ნიშა სამკუთხა თაღითაა დასრულებული, ჩრდილოეთით ზედა ნიშა კი კვადატულია. აფსიდი გადახურულია უსწორმასწორო ფორმის კონქით. არაწესიერი ფორმისა კონქის თაღიც. საკურთხევლის სარკმლის გარდა, ეკლესიას კიდევ ორი შეისრულთაღოვანი სარკმელი აშუქებს, რომელთა შორის ერთი ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილშია, ხოლო მეორე დასავლეთ კედლის შუაშია. დარბაზის სამხრეთთ და ჩრდილოეთ კედლების შუაში გამოყოფილია თითო, მარტივი პილასტრი, რაზეც კამარის შეისრული საბჯენი თაღია გადაყვანილი. მსგავსი ფორმისაა კამარაც. მინაშენი გეგმით თითქმის კვადრატულია და ეკლესიაზე განიერი თააღითაა მიყრდნობილი. შესასვლელი მასაც დასავლეთიდან აქვს. განათებულია სამი, მცირე ზომის, ოთკუთხა სარკმლით, რომელთა შორის თითო-თითო სამხრეთით და ჩრდილოეთით კედლების დასავლეთ ნაწილშია ერთმანეთის მოპირდაპირედ, ხოლო ერთი დასავლეთით, შესასვლელის თავზე, შიგნით მინაშენი გადახურულია ოდნავ შეისრულია კამარით. ორივე ნაგებობის ფასადები სადაა, მოკლებულია ყოველგვარ მორთულობას, ეკლსიის დასავლეთით შესასვლელის თავზე მცირე შეღმავებაა, ხოლო გრძივ კედლები, მიწიდან დაახლოებით 2 მეტრი სიმაღლით ზემოთ 10-12 სანტიმეტრით თხელდება, რაც კედლების მთელ სიგრძეზე მცირე საფეხურს წარმოქმნის. ეკლესიას ლავგარდანი ჩამოშლილი აქვს, მინაშენის კედლები კი თაროსებრი ლავგარდნითაა დასრულებული. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 261-262.
თერგული ცხენი

თერგული ცხენი — საჯდომი ცხენის ჯიში. გამოყვანილია თერგისა და სტავროპოლის ცხენსაშენებში ძირითადად სტრელცოვკური და არაბული ჯიშების შეჯვარებით. ფერად უფრო ხშირად ლურჯაა, ზოგჯერ ქურანა. ამტანია, კარგადაა შეგუებული ადგილობრივ პირობებს. იყენებენ სატრანსპორტო სამუშაოებზეც. ფაშატის განაზომია (სმ-ობით): სიმაღლე მინდაოში — 155, ტანის ირიბი სიგრძე -— 155, გულმკერდის ირგვლივი — 180; ნების ირგვლივი — 19. თერგული ცხენი გამაუმჯობესებელი ჯიშია ამიერ- და ჩრდილოეთ კავკასიის მთიანი ზონის ცხენების. კობალავა დ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ., 1979. — გვ. 658.
ბედოიანთ ეკლესია

ბედოიანთ ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი. დგას სოფელ კურდღელაურის ჩრდილოეთით, თარიღდება შუა საუკუნეებით. ძეგლი წარმოადგენს მცირე ზომის, დარბაზული ეკლესიის ნანგრევს. შემორჩენილი კედლები ნაგებია რიყის ქვითა და კირის დუღაბით. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 289.
იყალთოს ნაეკლესიარი

იყალთოს ნაეკლესიარი — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ იყალთოს ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 0,7 კმ-ზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით. კედლების ნაშთების მიხედვით, რომლებიც მცენარეულობითაა დაფარული ჩანს, რომ ეკლესია დარბაზული ყოფილა (დაახლ. 4 X 3 მ). იგი რიყის ქვით და კირის ხსნარით იყო ნაგები. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 234.
იყალთოს ნაციხარი

იყალთოს ნაციხარი — არქიტექტურული ძეგლი. მდებარეობს სოფელ იყალთოს სამხრეთით, 0,5 კმ-ზე. ბორცვზე. თარიღდება გვიანი შუა საუკუნეებით. ნაგები იყო რიყის ქვით, ქვიშაქვით და კირის ხსნარით. დანგრეულია. შემორჩენილია მხოლოდ ჩრდილოეთის კედელი (სიმაღლე დაახლოებით 2,5 მ), რომლის შუაში კარია გაჭრილი. კედელში სათოფურებია მოწყობილი. ციხის დასავლეთ ნაწილში მიწაში სანახევროდ ჩაფლული სათავსია, რომელსაც ჩრდილოეთიდან კარი ჰქონდა გაჭრილი. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 236.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ბ. ახოსპირელის 5)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. დგას ბეგლარ ახოსპირელის ქუჩაზე (№ 5). თარიღდება XIX საუკუნის დასაწყისით. გადმოცემით იგი აუგია ვინმე კუპატაძეს. სახლი ნახევარსარდაფისა და ბელეტაჟისგან შედგება. ნაგებია კვადრატული აგურით. ამჟამად მნიშვნელოვნადაა სახეშეცვლილიб მთლიანადაა შემინული აივანი. ძველი აივნიდან შემორჩენილია ხის სვეტების თავები და მოხარატებული მოაჯირის ფრაგმენტები. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ., 2015. — გვ. 92.  კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 1