laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
ახპატის მონასტერი

ახპატი (სომხ. Հաղպատ), X-XIII საუკუნეების სამონასტრო კომპლექსი სოფელ ახპატში (სომხეთი), შემოზღუდულია გალავნით. ჩვენამდე მოღწეულ ნაგებობათაგან აღსანიშნავია: ნშანის მთავარი ეკლესია (967-991), რომელიც გარედან შემკულია ქტიტორების სკულპტურული გამოსახულებით, შიგნით კედლები მოხატულია (XIII-XIV სს.); გრიგორის ეკლესია (1005; გადაკეთებულია 1211) და პატარა გუმბათიანი ეკლესია ასტვაწაწინი (XII-XIII სს.); გავიტები — დიდი (გადაკეთებულია 1209), გადახურული ჯვარედინი კამარებით და ამაზასპისა (1257) — უდიდესი ოთხსვეტიანი გავიტი; სატრაპეზო (XIII ს.); წიგნთსაცავი (XIII საუკუნის III მეოთხედი); სამრეკლო (1245). გალავნის გარეთ დგას რამდენიმე სამლოცველო და ხაჩკარი. 1996 წლიდან ახპატი სანაჰინთან ერთად შეტანილია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში. იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები სომხეთში მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სია ევროპაში ქსე, ტ. 2, გვ. 108, თბ., 1977 ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე: ახპატის მონასტერი
ნიურნბერგი

ნიურნბერგი (გერმ. Nürnberg) — ქალაქი გერმანიაში. მდებარეობს ბავარიის ცენტრალურ ნაწილში. მდინარე პეგნიცზე. ნიურნბერგი ბავარიის მეორე ქალაქია მოსახლეობის რაოდენობის მიხედვით მიუნხენის შემდეგ და მე-14 გერმანიაში. ფრანკონიის ეკონომიური, პოლიტიკური და კულტურული ცენტრი. ფიურთთან, შვაბახთან და ერლანგენთან ერთად ქმნის ნიურნბერგის აგლომერაციას. გერმანიის დიდი ქალაქების სია English website of the city 49 digitised objects on Nuremberg დაარქივებული 2008-02-21 საიტზე Wayback Machine.
არმენოლოგია

არმენოლოგია (უფრო იშვიათად აგრეთვე არმენისტიკა) არის (სომხურად Հայագիտություն) ინტერდისციპლინური სამეცნიერო დარგი, რომლის კვლევის საგანს წარმოადგენს სომხეთი. არმენოლოგიის მნიშვნელოვანი თემებია სომეხთა ქვეყანასათან დაკავშირებული ყველა საკითხის მეცნიერული შესწავლა-დამუშავება და გაშუქება; ენა, ლიტერატურა, ისტორია, ხელოვნება, სომეხთა კულტურა. ქართულ არმენოლოგიას დიდი ისტორია აქვს. სომხური ენას და ლიტერატურას, ისევე როგორც სომხეთის ისტორიას საქართველოში თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის დაარსების დღიდან შეისწავლიან. დღესდღეობით კი საქართველოში არა მარტო თსუ, არამედ სხვა, რამდენიმე უმაღლესი სასწავლებელი ამზადებს არმენოლოგთა ახალგაზრდა თაობებს. არმენოლოგიის დარგში სისტემურ მუშაობას საფუძველი ჩაეყარა XVII-XVIII საუკუნეების მიჯნაზე, როდესაც 1679 წელს პარიზში სამეფო (ახლა - ეროვნულ) ბიბლიოთეკასთან შეიქმნა სომხური ხელნაწერების ფონდი, ხოლო ვენეციაში კათოლიკე სომეხმა მხითარ სებასტიელმა (1676-1749) 1701 წელს დააარსა მხითარისტების სახელით ცნობილი კონგრეგაცია (ძმობა), რომელსაც მოგვიანებით ტრიესტისა (1776) და ვენის (1881) ფილიაციები გამოეყო. ასე შეიქმნა ევროპაში არმენოლოგიის სკოლები: ევროპული (პარიზში, ლაიფციგში, ბერლინში და სხვა) და ეროვნული (მხითარისტები). მხითარისტებს დიდი ღვაწლი მიუძღვით მეცნიერული არმენოლოგიის ჩამოყალიბებაში. მათი მემკვიდრეობა პირველსავე ეტაპზე მოიცავს თავისი დროისათვის უმნიშვნელოვანეს პუბლიკაციებს: ისტორია (მ. ჩამჩიანი), გეოგრაფია (ღ. ინჭიჭიანი, ღ. ალიშანი), გრამატიკა (მხიტარ სებასტიელი, მ. ჩამჩიანი), ლიტერატურის ისტორია (მ. ზარბჰანალიანი). 1749-1769 და 1836-1837 წლებში გამოიცა განმარტებითი ლექსიკონები. მხითარისტების მთარგმნელობითმა მოღვაწეობამ ევროპას გააცნო ძველი სომეხი ისტორიკოსების - მოვსეს ხორენაცის, აგათანგელოსის, ეღიშეს და სხვა თხზულებები, VII საუკუნის ანონიმი ავტორის „გეოგრაფია“. მათ მიერ დაარსებული პერიოდული ორგანოები „ბაზმავეპი“ („ანალები“, ვენეცია, 1843-იდან) და „ჰანდეს ამსორია“ („თვიური ჟურნალი“, ვენა, 1886-იდან) ევროპაში მეცნიერული არმენოლოგიის ცენტრებად იქცნენ. სომხური ენა სომხური ანბანი მესროპ მაშტოცი სომხური ენის ორთოგრაფიული რეფორმა (1922–1924 წწ.) ძველსომხური ენა აღმოსავლეთსომხური ენა დასავლეთსომხური ენა მელიქსეთ-ბეგი, ლეონ: სომხურ-ქართული ლექსიკონი. თბილისი: ნეკერი, 1996. ჩინჩალაძე, მ., პოღოსიანი, ვ.: ქართულ-სომხური სასაუბროები ლექსიკონითურთ. თბილისი: ინტელექტი, 1998. ქართულ-აზერბაიჯანულ-სომხურ-რუსული სიხშირული ლექსიკონი. თბილისი: უმცირესობათა საკითხების ევრ. ცენტრი: საქ. ჩეხთა სათვისტომო „ზლატა პრაღა“, 2006 ზურაბ რატიანი: „წყაროთა ღაღადი ანუ პირიქითა საქართველო“ (ლეონტი მროველის „აქამომდის ქართლოსიანთა ენა სომხური იყო, ...“-ს შესახებ) თბილისის ივანე ჯავახიშვილის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტი არმენოლოგიის საბაკალავრო პროგრამა (მოკლე დახასიათება)[მკვდარი ბმული] (ინგლისური) Classical Armenian Online (The University of Texas at Austin) დაარქივებული 2008-03-08 საიტზე Wayback Machine.
სევანი (ქალაქი)

სევანი — ქალაქი (1961-მდე დაბა) სომხეთში. სევანის ტბის ჩრდილო-დასავლეთ სანაპიროზე. სევანის რაიონის ცენტრი. ქალაქში არის რკინიგზის სადგური, საავტომობილო გზების კვანძი. ერევნიდან 63 კილომეტრში. არის შემსრულებელი მექანიზმების, მინის ელექტროსაიზოლაციო, თამბაქოს საფერმენტაციო, და სხვა ქარხნები. ინდუსტრიულ-ტექნოლოგიური ტექნიკუმი. Kiesling, Brady (2005), Rediscovering Armenia: Guide, ერევანი: Matit Graphic Design Studio ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე: სევანი (ქალაქი) World Gazeteer: Armenia[მკვდარი ბმული] – World-Gazetteer.com ↑ Jérôme Steffenino, Marguerite Masson. Ville de Grenoble –Coopérations et villes jumelles. Grenoble.fr. ციტირების თარიღი: 16 May 2013. ↑ Armtown.com. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-03-07. ციტირების თარიღი: 2015-05-21.
ერნსტ რემი

ერნსტ იულიუს გიუნტერ რემი (გერმ. Ernst Julius Günther Röhm, გერმანული წარმოთქმა: [ˈɛɐ̯nst ˈʁøːm]; დ. 28 ნოემბერი, 1887, მიუნხენი, გერმანიის იმპერია — გ. 1 ივლისი, 1934, მიუნხენი, მესამე რაიხი) — გერმანელი სამხედრო მოღვაწე და ნაცისტური პარტიის ერთ-ერთი დამაარსებელი წევრი. ადოლფ ჰიტლერის ერთ-ერთი ახლო მეგობარი და Sturmabteilung-ის თანადამაარსებელი, მოგვიანებით კი მისი ხემძღვანელიც. 1934 წლის 1 ივლისს, გრძელის დანების ღამის დროს მოკლეს რაიხსკანცლერ ჰიტლერის ბრძანებით. ერნსტ რემი დაიბადა გერმანიის იმპერიის ქალაქ მიუნხენში. იყო ემილი და იულის რემის მესამე შვილი. იულიუს რემს, რომელიც რკინიგზის მოხელე იყო, აღწერდნენ როგორც „არასასიამოვნო კაცს“. რემი, ოჯახის სხვა წევრებისგან განსხვავებით, 1906 წლის 23 ივლისს, კადეტი რემი ჩაირიცხა ბავარიის სამეფო ქვეითი ჯარის X პოლკში, ხოლო 1908 წლის 12 მარტს ოფიცერის წოდება მიიღო. პირველი მსოფლიო ომის პირველ თვეებში სერიოზულად დაიჭრა ლოთარინგიის კანოთის ტყეში, რის გამოც მთელი ცხოვრების განმავლობაში ნაიარევი დარჩა. 1915 წლის აპრილში რემმა მიიღო პირველი ლეიტენანტის წოდება. 1916 წლის 23 ივნისს ვერდენში, თიამონტში მდებარე ფორტიფიკაციაზე შეტევის დროს მძიმედ დაიჯრა გულმკერდში, რის გამოც დანარჩენი ომი გაატარა საფრანგეთში და რუმინეთში, როგორც შტატის ოფიცერმა. დაჭრამდე სამი დღით ადრე, 1916 წლის 20 ივნისს რემს რკინის ჯვრის I ხარისხი მიენიჭა, ხოლო 1917 წლის აპრილში მიიღო კაპიტნის წოდება. 1918 წლის ოქტომბერში რემს ესპანური გრიპი შეეყარა. გრიპმა მილიონობით ადამიანი შეიწირა, თუმცა, რემი გადარჩა და ხანგრძლივი მკურნალობოს შემდეგ მწყობრში ჩადგა. 1918 წლის 11 ნოემბერს პირველი მსოფლიო ომი დასრულდა, თუმცა, რემმა გააგრძელა სამხედრო კარიერა და რაიხსვერის ადიუტანტად დაიწყო მუშაობა. როგორც ფრაიკორის წევრი, მონაწილეობდა ბავარიის საბჭოთა რესპუბლიკის ლიკვიდაციაში. 1919 წელს რემი გაწევრიანდა გერმანელ მუშათა პარტიაში (DAP), რომელიც 1920 წელს „ნაციონალ-სოციალისტური გერმანული მუშათა პარტია“ გახდა. მალევე იგი შეხვდა ადოლფ ჰიტლერს, თავის პოლიტიკურ მომხრეს და მომავალ ახლო მეგობარს. მონაწილეობა მიიღო ნაცისტების მიერ მოწყობილ სახელმწიფო გადატრიალებაშიც (ლუდის პუტჩი), რომლის დროსაც უძღვებოდა Reichskriegsflagge-ს. მისი ხემძღვანელობის ქვეშ ნაცისტებს სამხედრო სამინისტრო 16 საათის განმავლობაში ჰქონდათ ოკუპირებული. ლუდის პუტჩი წარუმატებელი გამოდგა, რის გამოც მისი ორგანიზატორები, მათ შორის რემიც, დააპატიმრეს და 1924 წლის თებერვალში სახელმწიფო ღალატის ბრალდებით გაასამართლეს. რემს ციხეში ერთი წელი და სამი თვე უნდა გაეტარებინა, თუმცა, მას გაუმართლა და იგი პირობითად გაანთავისუფლეს.. ნაცისტების ლიდერს, ადოლფ ჰიტლერს, ხუთწლიანი პატიმრობა მიუსაჯეს, თუმცა, მან ციხეში მხოლოდ 9 თვე გაატარა. ამ ცხრა თვეში ჰიტლერმა დაწერა თავისი ავტობიოგრაფიული წიგნი „ჩემი ბრძოლა“ (Mein Kampf'). ↑ Steakley, James. Röhm was not involved with the Sturmabteiling until after he returned from a trip to Bolivia, but he did work to create armed militia units. He was deeply involved in hoarding arms and shipping weapons into Austria in defiance of the most humiliating terms of the Versailles Treaty, but was never caught. (Röhm: Die Geschichte eines Hochverräters, Franz Eher Verlag, Munich 1928)."Homosexuals and the Third Reich", Jewish Virtual Library ↑ Payne, Robert (1973). The Life and Death of Adolf Hitler. Praeger Publishers, გვ. 192.
ფერდინანდ ფონ ბრედო

ფერდინანდ ფონ ბრედო (გერმ. Ferdinand von Bredow; დ. 16 მაისი, 1884 — გ. 30 ივნისი 1934, ბერლინი, მესამე რაიხი) — გერმანელი სამხედრო და პოლიტიკური მოღვაწე, რაიხსვერის გენერალ-მაიორი და სამხედრო დაზვერვის ხელმძღვანელი. გენერალ-მაიორი ფონ ბრედო გენერალ კურტ ფონ შლეიხერთან ერთად ჰიტლერის ხელისუფლების მოწინააღმდეგე იყო. ვაიმარის რესპუბლიკის ბოლო დღეებში იგი სამხედრო დაზვერვას ხელმძღვანელობდა. გრძელი დანების ღამის დროს იგი ფიურერის მოწინააღმდეგეთა სასიკვდილოდ დასაჯელთა სიაში მოხვდა. 1934 წლის 30 ივნისს გრძელი დანების ღამეს ბრედო Schutzstaffel-ის წევრებმა მოკლეს. გრძელი დანების ღამე Dermot Bradley (Hrsg.), Karl-Friedrich Hildebrand, Markus Rövekamp: Die Generale des Heeres 1921–1945. Die militärischen Werdegänge der Generale, sowie der Ärzte, Veterinäre, Intendanten, Richter und Ministerialbeamten im Generalsrang. Band 2: v. Blanckensee–v. Czettritz und Neuhauß. Biblio Verlag. Osnabrück 1993. ISBN 3-7648-2422-0. S. 242–243. Irene Strenge: Ferdinand von Bredow. Notizen vom 20.2.1933 bis 31.12.1933. Tägliche Aufzeichnungen vom 1.1.1934 bis 28.6.1934 (Zeitgeschichtliche Forschungen Band 39). Verlag Duncker & Humblot, Berlin 2009, ISBN 978-3-428-12960-7.
სომხეთის ადმინისტრაციული დაყოფა

სომხეთი დაყოფილია თერთმეტ ადმინისტრაციულ დანაყოფად. მათგან ათი პროვინციაა, რომელთაც სომხურად მარზი ჰქვია, რაც თავად წარმოებულია სპარსული სიტყვისგან mærz, რომელიც „საზღვარს“ აღნიშნავს. ერევანი ცალკეა გამოყოფილი და როგორც ქვეყნის დედაქალაქს მინიჭებული აქვს განსაკუთრებული სტატუსი. ათი მარზის აღმასრულებლებს მარზპეტები ეწოდებათ (შუა სპარსული marzbod-იდან, რაც „საზღვრის გამგებელს“ ნიშნავს). მათ სომხეთის მთავრობა ნიშნავს. ერევნის მთავარი აღმასრულებელი მერია, რომელსაც პრეზიდენტი ნიშნავს. ქვემოთ მოცემულია სომხეთის პროვინციები სტატისტიკური მონაცემებით: თითოეული პროვინცია შედგება თემებისგან (hamaynkner, მხოლობითში hamaynkn). თითოეულ თემში თვითმმართველობაა და ერთი ან რამდენიმე დასახლება (bnakavayr). დასახლებები კლასიფიცირებულია, როგორც ქალაქის (kaghak) ტიპის ან სოფლის (gyugh) ტიპის. 2007 წლის მონაცემებით, სომხეთში 915 თემია, აქედან 49 მიჩნეული ურბანულად, ხოლო 866 სასოფლოდ. დედაქალაქს, ერევანს, ასევე თემის სტატუსი აქვს. დამატებით, ერევანი დაყოფილია თორმეტ ნახევრად ავტონომიურ უბნად. ISO 3166-2:AM სომხეთის რესპუბლიკის სტატისტიკის ეროვნული სამსახური ↑ რეგიონული ადმინისტრაციული ერთეულები. სომხეთის რესპუბლიკის მთავრობა. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2008-04-20. ციტირების თარიღი: 2008-09-11.
ISO 3166-2:AM

ISO 3166-2:AM — სომხეთის ოლქების კოდების კრებული. მათი მიზანია მთელ მსოფლიოში ჩამოაყალიბონ ადგილმდებარეობის სტანდარტული მოკლე აღნიშვნები, რომლებიც გამოიყენება ფუთის იარლიყებზე, კონტეინერებზე და სხვა. ყველგან, სადაც მოკლე ანბანურ-რიცხვობრივი კოდი ეხმარება უფრო მოხერხებულად და გასარკვევად მიუთითონ ადგილმდებარეობა, ვიდრე მისი სრული სახელი. ISO 3166-2 — ყველა ქვეყნის რეგიონის კოდების სია. ISO 3166-1 — ყველა ქვეყნის კოდებისა და ინტერნეტ დომენების სია.
კურტ ფონ შლაიხერი

კურტ ფონ შლაიხერი (გერმ. Kurt von Schleicher; დ. 4 ივლისი, 1882 — გ. 30 ივნისი, 1934) — გერმანელი სამხედრო და სახელმწიფო მოღვაწე, გენერალ-ლეიტენანტი და ვაიმარის რესპუბლიკის რაიხსკანცლერი 1932-1933 წლებში. 1934 წლის 30 ივნისს - „გრძელი დანების ღამეს“ - კურტ ფონ შლაიხერი მოკლულ იქნა „სს“-ელების მიერ. Graml, Hermann: Zwischen Stresemann und Hitler. Die Außenpolitik der Präsidialkabinette Brüning, Papen und Schleicher, 2001. Pyta, Wolfram: Verfassungsumbau, Staatsnotstand und Querfront. In: Ders.: Gestaltungskraft des Politischen. 1998, p. 173–197. Strenge, Irene: Kurt von Schleicher. Politik im Reichswehrministerium am Ende der Weimarer Republik. Duncker und Humblot, Berlin 2006, ISBN 3-428-12112-0. ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე: კურტ ფონ შლაიხერი
აღსთაფა (მდინარე)

აღსთაფა, აღსტევი, (აზერ. Ağstafacay, სომხ. Աղստև) — მდინარე სომხეთსა და აზერბაიჯანში, მტკვრის მარჯვენა შენაკადი. სიგრძე 121 კმ, აუზის ფართობი 2500 კმ². სათავე აქვს პამბაკის ქედის კალთებზე, ზემოთში მიედინება ტყიან ვიწრო ხეობაში, რომელიც ქალაქ დილიჯანთან რამდენადმე ფართოვდება, ქვემოთ უფრო ვრცელ ხეობაში გამოდის. იყენებენ სარწყავად. აღსთაფა ჩამოუდის ქალაქებს ყაზახს, დილიჯანსა და იჯევანს. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ., 1977. — გვ. 63.
სევანის ტბა

სევანი, გოქჩა, გოგჩა [თურქ. „ლურჯი წყალი“] (სომხ. Սևանա լիճ), ქართულ წყაროებში გელაქუნი — ტბა სომხეთში. უდიდესია კავკასიაში. ფართობი — 1200 კმ². საშუალო სიღრმე — 28,5 მ, მაქსიმალური — 83 მეტრი. მდებარეობს ამიერკავკასიის ვულკანურ მთიანეთში, დაახლოებით 1900 მ სიმაღლეზე. ტბას ჩრდილო-დასავლეთით ეკვრის ბამბაკის ქედი, ჩრდილო-აღმოსავლეთით შაჰდაღის ქედი, დასავლეთითა და სამხრეთით გეღამისა და ვარდენისის ქედები. სევანის ტბას უკავია მთათაშორისი ტექტონიკური ქვაბულის ცენტრალური ნაწილი. ორი მოპირისპირე კონცხით იყოფა მცირე სევანად (ჩრდილო-დასავლეთი) და დიდ სევანად (სამხრეთ-აღმოსავლეთი). მცირე სევანში მდებარე კლდოვან კუნძულზე, რომელიც ტბის დონის დაწევის შემდეგ ნახევარკუნძულადაა გადაქცეული, მდებარეობს IX საუკუნის არქიტექტურული ძეგლი — სევანის მონასტერი. სევანის ტბაში ჩადის 28 პატარა მდინარე. გამოდის მდინარე რაზდანი. ტბის მთავარი მასაზრდოებელია ზედაპირული ჩამონადენი (727 მლნ. მ³ წელიწადში). წყლის ტემპერატურა ზედაპირზე ივლის-აგვისტოში 17-19 °C, იანვარ-თებერვალში — 1,5-1,8 °C. ძლიერ ყინვიან ზამთარში ტბა მთლიანად იყინება. მდიდარია თევზით. ტბის წყალი და მდინარე რაზდანი გამოყენებულია სევანის ჰიდროელექტროსადგურის კასკადისათვის. გაყვანილია არფა-სევანის გვირები, რითაც მდინარე არფის წყალი შედის სევანში. სევანის ტბის ნაპირზეა სევანი, ბუნებრივი ეროვნული პარკი. ქართულ წყაროებში მეტწილად ცნობილია როგორც გელაქუნის ტბა, გელაქუნის ზღვა ასევე გოგჩა. მოიხსენიება მხატვრულ ლიტერატურაშიც, მაგ.,ალექსანდრე ჭავჭავაძის ლექსში „გოგჩა". ხედი მონასტერიდან სევანის ნახევარკუნძულის სანაპირო სევანავანქის მონასტერი სევანის ნახევარკუნძული www.sevan.am დაარქივებული 2007-05-05 საიტზე Wayback Machine. ყველაფერი სევანის ტბაზე Lake Sevan - Armeniapedia-ს სტატია ინფორმაცია და ფოტოები ↑ ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, თბ., 1985. — გვ. 265. ↑ ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 2, თბ., 2012. — გვ. 73. ↑ გელაქუნი. უნივერსალური ენციკლოპედიური ლექსიკონი : [3 ტომად] / შეადგინა ალექსანდრე ელერდაშვილმა. - I-ლი გამოც.. - [თბ.]. საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა (2006). ციტირების თარიღი: 2016-05-03.
სევანის მონასტერი

სევანის მონასტერი (სომხ. Սևանավանք – სევანავანკი) — არქიტექტურული კომპლექსი სევანის ტბის კუნძულზე (ახლა ნახევარკუნძულია). შემორჩენილია IX საუკუნის სამაფსიდიანი ჯვარ-გუმბათოვანი ეკლესიები: მცირე — კარაპეტის ეკლესია და დიდი — მოციქულთა ეკლესია (874). მოციქულთა ეკლესიის ხის კვეთილი კარი (1176 და 1552) და გავითის კვეთილი სვეტისთავები ინახება სომხეთის ისტორიის მუზეუმში, ერევანში. სევანის მონასტერი Kiesling, Brady (2005), Rediscovering Armenia: Guide, Yerevan, Armenia: Matit Graphic Design Studio ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე: სევანის მონასტერი ArmeniaInfo entry დაარქივებული 2007-09-28 საიტზე Wayback Machine. Armenian Architectural Studies: Sevanavank დაარქივებული 2009-09-08 საიტზე Wayback Machine. Armeniapedia.org: Sevanavank Sevan Pictures at Armenia Photos.info დაარქივებული 2008-07-25 საიტზე Wayback Machine. Armenica.org: Sevanavank FindArmenia.com: Sevanavank Monastic Complex
ტაშირ-ძორაგეტის სამეფო

ტაშირ-ძორაგეტის სამეფო (სომხ. Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն) ან ლორეს სამეფო (სომხ. Լոռու թագավորություն) — სომეხ მმართველთა ფეოდალური სახელმწიფო ქვემო ქართლის ტერიტორიაზე. შეიქმნა 978 წელს ამიერკავკასიის ხალხების არაბთა ბატონობის ნაშთების წინააღმდეგ ბრძოლის პირობებში. სამეფოს დამაარსებლის — გურგენის (978—989), იგივე კორიკეს, კვირიკეს, სახელის მიხედვით კვირიკიანების სამეფოსაც უწოდებენ. ეს სომხურ-ქართული სამეფო დასახლებული იყო ქალკედონურ-გრიგორიანული რწმენის მოსახლეობით, სამეფოს კი შირაკის ბაგრატუნთა დინასტიის გვერდითი შტო - კვირიკიანების დინასტია მართავდა. სომხურ საისტორიო წყაროებში აღნიშნული სამეფო „გუგარქის“ სახელით მოიხსენიება. ტაშირ-ძორაგეტის სამეფო განსაკუთრებით გაძლიერდა დავით უმიწაწყლოს მმართველობის ხანაში (989—1048), როდესაც სამეფოს ტერიტორია მნიშვნელოვნად გაფართოვდა თბილისისა და განჯის საამიროთა ხარჯზე და კვირიკიანმა მეფეებმა ცნობილი ქართული ციხესიმაგრე სამშვილდე თავის რეზიდენციად აქციეს, თუმცა 1065 წელს სამშვილდე ბაგრატ IV-მ აიღო და საქართველოს შემოუერთა, ამიტომ სამეფოს პოლიტიკურმა ცენტრმა ლორეში გადაინაცვლა. დავით აღმაშენებელმა თურქ-სელჩუკთაგან გათავისუფლებული ლორე 1122 წელს აიღო და ტაშირ-ძორაგეტი უშუალოდ საქართველოს შემოუერთა (1118—1122) და სომეხ ფეოდალ მმართველთა საგვარეულო გააუქმა. ისტორიულად ქვემო ქართლის ეს მხარე, როგორც საქართველოს განაპირა ნაწილი, სამართავად გადაეცათ სრულიად საქართველოს მხედართმთავრებს — ჯერ ორბელებს, ხოლო 1185 წლიდან — მხარგრძელებს. გურგენი — 978—989 წწ. დავით I უმიწაწყლო — 989—1048 წწ. კვირიკე II — 1048—1090 წწ. დავით II და აბასი (ერთდროულად) — დაახლ. 1090—1145 წწ. მაისურაძე გ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, თბ., 1985. — გვ. 669. ლორეს სამეფო დიდი საბჭოთა ენციკლოპედია დაარქივებული 2014-08-23 საიტზე Wayback Machine. Studies in Caucasian History, ვლადიმერ მინორსკი
სოდომი და გომორი

სოდომი (ებრ. סְדוֹם, Sədom — „ცეცხლმოკიდებული“; ბერძ. Σόδομα) და გომორი (ებრ. עֲמוֹרָה, ʿAmora — „დატბორილი“; ბერძ. Γόμορρα) — ორი ბიბლიური ქალაქი, რომლებიც ძველი აღთქმის მიხედვით ღმერთმა დასაჯა ქალაქში მაცხოვრებელთა ცოდვებისათვის. ვარაუდობენ, რომ ეს დაღუპული ქალაქები მკვდარი ზღვის სამხრეთ ნაწილში მდებარეობდა. დღესაც გამოიყენება გამოთქმა „სოდომური ცოდვა“ და აღნიშნავს „გარყვნილებას“, რომელიც ჰომოსექსუალიზმს მოიაზრებს და იმ ცოდვასაც შეიცავს, რის გამოც ასე სასტიკად განრისხდა ღმერთი (დაბადება თავი 19; 2 რჯული 29,23). საბავშვო ბიბლია, გვ. 42, ბიბლიის თარგმნის ინსტიტუტი, 1998 წ. შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე „სოდომი და გომორი“ ვიკისაწყობში. ვიკიწყაროში? არის ტექსტი 1911 Encyclopædia Britannica-ს სტატიებიდან თემაზე: სოდომი და გომორი სოდომი და გომორი — ბროკჰაუზის ენციკლოპედიური ლექსიკონი
ვოროტანი

ვოროტანი (სომხ. Որոտան) — მდინარე სომხეთსა და აზერბაიჯანში. აზერბაიჯანში ეწოდება ბარგუშადი (აზერ. Bərgüşad; Bazarçay), მდინარე ჰაქერის მარჯვენა შენაკადი. სათავე აქვს ყარაბაღის მთიანეთში. სიგრძე 178 კმ, აუზის ფართობი 5650 კმ². ზოგან ვიწრო და ღრმა კანიონისებრ ხეობაში მიედინება. იკვებება ძირითადად თოვლისა და მიწისქვეშა წყლით. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ., 1979. — გვ. 457.
ერევნის მეტროპოლიტენი

ერევნის კარენ დემირჩიანის სახელობის მეტროპოლიტენი (სომხ. Կարեն Դեմիրճյանի անվան Երևանի Մետրոպոլիտեն) — მეტროპოლიტენის ხაზთა სისტემა ერევანში, სომხეთი. გაიხსნა 1981 წლის 7 მარტს და მოიცავს 10 სადგურს, რომლებიც ერთ ხაზზეა განლაგებული (ასევე ერთი ცალმხრივი განშტოების „შენგავიტი — ჩარბახი“ ჩათვლით). ლიანდაგების საერთო სიგრძეა 12,1 კმ. გეგმაშია კიდევ 8 სადგურის დამატება. მშენებლობა დაიწყო 1970-იანი წლების ბოლოს, თავდაპირველად მეტროტრამის სახით, შემდეგ კი მეტროპოლიტენად გადაკეთდა. მეტროპოლიტენის ხაზს ემსახურება ერთადერთი დეპო „შენგავიტი“. ხაზზე გამოყენებულია ორვაგონიანი/სამვაგონიანი მატარებლები (ვაგონის ტიპი 81-717/714 და თბილისში მოდერნიზებული 81-717М/714М). მოძრავი შემადგენლობის კაპიტალური რემონტი და მოდერნიზაცია 2016 წლამდე მიმდინარეობდა მოსკოვის ელექტრომოძრავი შემადგენლობის სარემონტო ქარხნის თბილისის ფილიალში, 2016 წლიდან კაპ. რემონტი ხდება დეპო „შენგავიტის“ ტერიტორიაზე, ეშსქ-ს თბილისიდან მოწვეულ სპეციალისტებთან ერთად. [წყარო არ არის მითითებული 431 დღე] 7 მარტი, 1981: „დრუჟბა“ — „დავიდ სასუნი“ („რესპუბლიკის მოედნისა“ და „მხედართმთავარი ანდრანიკის“ გარეშე) დეკემბერი, 1981: "რესპუბლიკის მოედანი 11 ივლისი, 1983: „დავიდ სასუნი“ — „ქარხნის“ 26 დეკემბერი, 1985: „ქარხნის“ — „შენგავიტი“ 4 იანვარი, 1987: „შენგავიტი“ — „გარეგინ ნჯეს მოედანი“ 2 დეკემბერი, 1989: „მხედართმთავარი ანდრანიკი“ 26 დეკემბერი, 1996: „შენგავიტი“ — „ჩარბახი“ სადგურ რესპუბლიკის მოედანი-ს შეასსვლელი მატარებელი ჩერდება სადგურ იერიტასარდაკანზე ელექტრომოძრავი შემადგენლობის სარემონტო ქარხნის თბილისის ფილიალის მიერ მოდერნიზებული მატარებელი (81-717М) მეტროპოლიტენების სია Yerevan Metro Track Map Urbanrail.net Metroworld Metrosoyuza Yeritasardakan Metro 3D model დაარქივებული 2012-10-19 საიტზე Wayback Machine.
ერევნის ტბა

ერევნის ტბა (სომხ. Երևանի լիճ; ერევნის ზღვა, სომხ. Երևանյան լիճ ან Երևանյան ծով) — სომხეთში, ქალაქ ერევნის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში შექმნილი ხელოვნური ტბა. შეიქმნა 1963-1966 წლებში მდინარე რაზდანის კალაპოტის გადასაკეტად. სიმაღლე ზღვის დონიდან 908 მეტრი, ფართობი — 650 ათ. მ², საშუალო სიღრმე — 8 მ, მაქსიმალური სიღრმე — 18 მ, მოცულობა — 5 მლნ. მ³. ზამთარში იყინება. ტბასთან ახლოს გადის ერევანი-ეჩმიაძინის გზა, ასევე ახლოსაა ამერიკის საელჩო. 1976 წლის 16 სექტემბერს ტბაში გადავარდა ტროლეიბუსი, რომელშიც 92 ადამიანი იმყოფებოდა. იქვე მყოფმა შავარშ კარაპეტიანმა მოახერხა 10 მ სიღრმეზე ჩაძირული მანქანიდან 20 ადამიანის გადარჩენა. ტროლეიბუსი და შავარშ კარაპეტიანი
რაზდანი

რაზდანი შეიძლება აღნიშნავდეს: რაზდანი — ქალაქი სომხეთში; რაზდანი — მდინარე სომხეთში; რაზდანი — სტადიონი ერევანში, სომხეთი.
რაზდანი (მდინარე)

რაზდანი (სომხ. Հրազդան) ზანგა — მდინარე სომხეთში, მდინარე არაქსის მარცხენა შენაკადი (მტკვრის აუზი). სიგრძე 141 კმ, აუზის ფართობი სევანის ტბის აუზთან ერთად 7310 კმ², საკუთრივ რაზდანისა — 2560 კმ². სათავე აქვს სევანის ტბაში. ზემოთში მთის მდინარეა, ქვემოთ არარატის ვაკეზე მიედინება. ბუნებრივ პირობებში (ჰესების კასკადის შექმნამდე) წყლის საშუალო ხარჯი სათავესთან დაახლოებით 2 მ³/წმ შეადგენდა, შესართავთან ახლოს — 17,9 მ³/წმ. რაზდანზე აგებულია სევანის ჰიდროელექტროსადგურების კასკადი. მდინარეს იყენებენ აგრეთვე სარწყავად. რაზდანის ნაპირზეა ქალაქები: სევანი, რაზდანი, ჩარენცავანი, არზნი, ერევანი. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 8, თბ., 1984. — გვ. 289-290.
ქასაღი

ქასაღი, (სომხ. Քասաղ), აპარანჩაი — მდინარე სომხეთში, მდინარე სევჯურის (არაქსის აუზი) მარცხენა შენაკადი. სიგრძე 89 კმ, აუზის ფართობი 1480 კმ2. სათავე აქვს არაგაწის ჩრდილოეთ კალთაზე. მიედინება არაგაწის აღმოსავლეთ მთისძირის გასწვრივ. იყენებენ სარწყავად. მდინარის ზემოთში არის აპარანის წყალსაცავი. ქასაღის ნაპირზეა ქალაქი აშტარაკი. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 492.
მეწამორი (მრავალმნიშვნელოვანი)

მეწამორი შეიძლება აღნიშნავდეს: მეწამორი - ქალაქი სომხეთში მეწამორი - არქეოლოგიური ძეგლი სომხეთში მეწამორი (მდინარე) - მდინარე სომხეთში (სევჯურის მეორე სახელწოდება)
ვერნერ ფონ ფრიჩი

ბარონი ვერნერ ფონ ფრიჩი (გერმ. Werner Freiherr von Fritsch; დ. 4 აგვისტო, 1880, ბენრათი, გერმანია — გ. 22 სექტემბერი, 1939, ვარშავა, პოლონეთი) — გერმანელი სამხედრო მოღვაწე, გერმანიის საიმპერატორო კარის, რაიხსვერის და ვერმახტის ოფიცერი, გენერალ-პოლკოვნიკი. 1880 — 4 აგვისტო: გენერალ-ლეიტენანტ გეორგ ბარონ ფონ ფრიჩს და მის მეუღლეს ადელჰაიდს (დაბ. ფონ ბოდელშვინგი; გერმ. von Bodelschwingh) შეეძინათ ვაჟი ვერნერი. 1898 — ბარონი ფონ ფრიჩი შევიდა პრუსიულ საარტილერიო პოლკში. 1900 — მიენიჭა ლეიტენანტის სამხედრო წოდება. 1907-1910 — სწავლობდა ბერლინის სამხედრო აკადემიაში. 1913 — გადაყვანილ იქნა დიდ გენერალურ შტაბში. 1914-1918 — პირველი მსოფლიო ომის განმავლობაში იგი მსახურობდა სხვადასხვა თანამდებობებზე გენერალურ შტაბის ოფიცრად. 1919 — ომის დამტავრების შემდეგ შევიდა ახლად დაარსებულ რაიხსვერში და მსახურობდა რაიხსვერის მთავარსარდალ ჰანს ფონ ზეექტთან. მონაწილეობას იღებს არმიის ახლად ჩამოყალიბების საქმეში. 1922 — მიენიჭა ობერლეიტენანტის წოდება და გადაყვანილ იქნა ულმში განყოფილების უფროსის თანამდებობაზე. 1927 — ვერნერ ფონ ფრიჩი დაინიშნა შეიარაღებული ძალების სახმელეთო ჯარების განყოფილების უფროსის თანამდებობაზე. 1932 — დაინიშნა „III სამხედრო ოლქის“ (ბერლინი) მთავარსარდლად. 1934 — მიენიჭა გენერლის სამხედრო წოდება და პაულ ფონ ჰინდენბურგმა იგი სახმელეთო ჯარების უფროსად დანიშნა. ფრიჩი ხელმძღვანელობდა არმიის შეიარაღების და მოდერნიზების საქმიანობას. 1936 — მიენიჭა გენერალ-პოლკოვნიკის სამხედრო წოდება. 1937 — 5 ნოემბერი: ადოლფ ჰიტლერის მიერ შემოთავაზებულ სამხედრო გეგმას ბარონი ფონ ფრიჩი და ვერმახტის გენერლები კრიტიკით შეხვდნენ. ეს იყო პროფესიონალური კრიტიკა. 1938 — იანვარი: ვერნერ ფონ ბლომბერგის კომპლოტის დროს ჰიტლერმა ფრიჩის ჩამოცილების და არმიის მთავარსარდლის პოსტის ხელში ჩაგდების საშუალება დაინახა. გიორინგისა და ჰაიდრიხის შეთითხნილი საბუთებით ვერნერ ბარონ ფონ ფრიჩს ბრალი დასდეს ჰომოსექსუალიზმში და ვერმახტის რიგებიდან გარიცხეს. 4 თებერვალი: ფრიჩი გადაყენებულ იქნა სახმელეთო ჯარების მთავარსარდლის თანამდებობიდან. მარტი: სამხედრო სასამრთლომ ბარონი ფონ ფრიჩი ყველა ბრალდებიდან გაათავისუფლა და ვალთერ ფონ ბრაუხიჩის ზეწოლის შემდეგ იგი დაინიშნა საარტილერიო პოლკის მეთაურად. 1939 — მეორე მსოფლიო ომის დასაწყისისთანავე იგი მონაწილეობდა პოლონეთის კამპანიაში და 22 სექტემბერს ვარსავასთან ბრძოლაში დაეცა. თვითმხილველთა სიტყვებით იგი ბრძოლაში სიკვდილს ეძებდა.