ხორთუმიანები

ხორთუმიანები (ლათ. Proboscidea) — ძუძუმწოვარი ცხოველების რიგი. მათი უძველესი წარმომადგენლები შედარებით წვრილი ცხოველები იყვნენ, უფრო გვიანდელი ფორმები – მსხვილი ცხოველები (სიმაღლე 4,5 მ). აქვთ მაღალი, ბოძისებური კიდურები, მოკლე კისერი, ნაკლებადმოძრავი თავი, მოძრავი ხორთუმი — ყნოსვის, შეხებისა და მიტაცების ორგანო, სქელი და თითქმის უბალნო კანი. ზედა ყბაზე ძალიან განვითარებული მჭრელები (ეშვები), ე. წ. შუანები აქვთ, რომლებიც მთელი სიცოცხლის მანძილზე იზრდება. ძირითადი კბილებისათვის დამახასიათებელია ფართო საღეჭი ზედაპირი, რომლებიც შედგება ბორცვებისაგან ან განივი ქედებისაგან. ხორთუმიანების უძველესი წარმომადგენლები ცნობილია ჩრდილოეთ აფრიკიდან, სადაც მათი ნაშთები ნაპოვნია შუა ეოცენურ ნალექებში. შემდგომ ხორთუმიანები ფართოდ გავრცელდნენ მთელს აფრიკაში, აზიასა და ამერიკაში. ამჟამად მხოლოდ აფრიკასა და სამხრეთ აზიაში გვხვდებიან. მათი უმრავლესობა ბინადრობს ტენიან ტროპიკულ ტყეებში, ზოგი შეიძლება ნახევრად წყლის ცხოველი იყო. მხოლოდ სპილოსებრნი შეეგუენ სხვადასხვა გარემოს (ტყე, ტუნდრა და ა. შ.). ხორთუმიანები აერთიანებს 6-მდე ქვერიგს, მათ შორის: მერითერიუმებს (?), დეინოთერიუმებსა და სპილოსნაირებს. ამ სამიდან პირველი ორი გადაშენებულია. მესამე ქვერიგი წარმოდგენილია სპილოსებრთა ოჯახით. კლასიფიკაცია 2017 წლის მიხედვით: Proboscidea Illiger, 1811 †Eritherium Gheerbrant, 2009 †Moeritherium Andrews, 1901 †Plesielephantiformes Shoshani et al., 2001 †Numidotheriidae Shoshani & Tassy, 1992 †Phosphatherium Gheerbrant et al., 1996 †Arcanotherium Delmer, 2009 †Daouitherium Gheerbrant & Sudre, 2002 †Numidotherium Mahboubi et al., 1986 †Barytheriidae Andrews, 1906 †Omanitherium Seiffert et al., 2012 †Barytherium Andrews, 1901 †Deinotheriidae Bonaparte, 1841 †Chilgatherium Sanders et al., 2004 †Prodeinotherium Ehik, 1930 †Deinotherium Kaup, 1829 Elephantiformes Tassy, 1988 †Eritreum Shoshani et al., 2006 †Hemimastodon Pilgrim, 1912 †Palaeomastodon Andrews, 1901 †Phiomia Andrews & Beadnell, 1902 Elephantimorpha Tassy & Shoshani, 1997 †Mammutidae Hay, 1922 †Losodokodon Rasmussen & Gutierrez, 2009 †Eozygodon Tassy & Pickford, 1983 †Zygolophodon Vacek, 1877 †Sinomammut Mothé et al., 2016 †Mammut Blumenbach, 1799 Elephantida Tassy & Shoshani, 1997 †Choerolophodontidae Gaziry, 1976 †Afrochoerodon Pickford, 2001 †Choerolophodon Schlesinger, 1917 †Amebelodontidae Barbour, 1927 †Afromastodon Pickford, 2003 †Progomphotherium Pickford, 2003 †Eurybelodon Lambert, 2016 †Serbelodon Frick, 1933 †Archaeobelodon Tassy, 1984 †Protanancus Arambourg, 1945 †Amebelodon Barbour, 1927 †Konobelodon Lambert, 1990 †Torynobelodon Barbour, 1929 †Aphanobelodon Wang et al., 2016 †Platybelodon Borissiak, 1928 †Gomphotheriidae Hay, 1922 †Gomphotherium Burmeister, 1837 †Gnathabelodon Barbour & Sternberg, 1935 †Eubelodon Barbour, 1914 †Stegomastodon Pohlig, 1912 †Sinomastodon Tobien et al., 1986 †Notiomastodon Cabrera, 1929 †Rhynchotherium Falconer, 1868 †Cuvieronius Osborn, 1923 Elephantoidea Gray, 1821 †Anancidae Hay, 1922 †Anancus Aymard, 1855 †Morrillia Osborn, 1924 †Paratetralophodon Tassy, 1983 †Pediolophodon Lambert, 2007 †Tetralophodon Falconer, 1857 †Stegodontidae Osborn, 1918 †Stegolophodon Schlesinger, 1917 †Stegodon Falconer, 1857 Elephantidae Gray, 1821 ქვეოჯახი †Stegotetrabelodontinae Aguirre, 1969 †Stegodibelodon Coppens, 1972 †Stegotetrabelodon Petrocchi, 1941 †Selenotherium Mackaye, Brunet & Tassy, 2005 ქვეოჯახი Elephantinae Gray, 1821 †Primelephas Maglio, 1970 Loxodonta Anonymous, 1827 †Palaeoloxodon Matsumoto, 1924 †Mammuthus Brookes, 1828 Elephas Linnaeus, 1758 ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 500-501. ↑ J. Shoshani and P. Tassy. 2005. Advances in proboscidean taxonomy & classification, anatomy & physiology, and ecology & behavior. Quaternary International 126-128:5-20 ↑ Shi-Qi Wang; Tao Deng; Jie Ye; Wen He; Shan-Qin Chen (2016). Morphological and ecological diversity of Amebelodontidae (Proboscidea, Mammalia) revealed by a Miocene fossil accumulation of an upper-tuskless proboscidean. Journal of Systematic Palaeontology. Online edition. doi:10.1080/14772019.2016.1208687. ↑ Mothé, Dimila; Ferretti, Marco P.; Avilla, Leonardo S. (12 January 2016). „The Dance of Tusks: Rediscovery of Lower Incisors in the Pan-American Proboscidean Cuvieronius hyodon Revises Incisor Evolution in Elephantimorpha“. PLOS ONE. doi:10.1371/journal.pone.0147009. ციტირების თარიღი: 4 May 2017. www.departments.bucknell.edu: PROBOSCIDEA WWW.tolweb.org Proboscidea დაარქივებული 2015-12-08 საიტზე Wayback Machine.