ატენის სიონის წარწერები

ატენის სიონის წარწერები — ძველი ქართული ასომთავრული, ნუსხური და მხედრული დამწერლობის მრავალ ნიმუშთა ერთობლიობა. მათ უდიდესი მნიშვნელობა ენიჭებათ ქართული პალეოგრაფიის, ენის ისტორიის, ძველი ქართული პოეზიისა და საქართველოს ისტორიის შესწავლისათვის. 1969 წელს გურამ აბრამიშვილმა აღმოაჩინა ატენის სიონის ნუსხური სამსტრიქონიანი წარწერა, რომელიც 835 წლით თარიღდება. წარწერა დაზიანებულია. ორმა დასუა ქრონიკონი ნე დასაბამითგან წელნი ხულთ ეს არის ერთ–ერთი უძველესი თარიღიანი ქართული წარწერა: ხულთ = 6449, ამ თარიღს უნდა გამოვაკლოთ დასაბამითგანი 5604, მივიღებთ 835 წელს; ქრონიკონი ნე = 55, რაც დაემატება 780 წელს და მივიღებთ იმავე თარიღს – 835 წელს. ამასთანავე ეს არის ნუსხური დამწერლობის დღეისათვის ცნობილი უძველესი ნიმუში. ადრე ასეთად სინური მრავალთავის მინაწერებსა და ანდერძს მიიჩნევდნენ, რომლის ბოლო ნაწილი ნუსხურადაა დაწერილი. გურამ აბრამიშვილის მიერ აღმოჩენილ იქნა მეორე, ნუსხა-ხუცური კუთხოვანი წარწერაც. † ესე კალა პ[ოტ]ი მე ბაგრ ატ შევქმენ ანუ: «ესე კალაპოტი მე, ბაგრატ, შევქმენ». გ. აბრამიშვილი წერს: „წარწერა ოთხხაზოვანი სისტემის ბადეშია განაწილებული. ასოები კუთხოვანია და მათი ზედა და ქვედა ბუნები მარჯვნივაა გადახრილი. ოთხხაზოვანი ბადის მეორე და მესამე ხაზებს შორის მოთავსებულია ნუსხური ა, ლ, ი, პ“. გ. აბრამიშვილი თვლის, რომ ატენის ეს წარწერა მიეკუთვნება იმ ძეგლებს, რომელთაც ივანე ჯავახიშვილი ნუსხა–ხუცურის კუთხოვანი სახეობით შესრულებულად მიიჩნევდა. გ. აბრამიშვილის აზრით წარწერა X-XI საუკუნეთა მიჯნაზე უნდა იყოს შესრულებული. ნ. შოშიაშვილის აზრით, წარწერა IX საუკუნის დასაწყისით უნდა დათარიღდეს. 1956 წელს, აგვისტოში კედლის მხატვრობის გაწმენდისა და გამაგრებითი სამუშაოების დროს აღმოჩნდა სტეფანოზ მამფლის ფრესკული წარწერა. მას საინტერესო ნაშრომები მიუძღვნეს თეიმურაზ ბარაველმა და გურამ აბრამიშვილმა. გ. აბრამიშვილი წარწერას ასე აღადგენს: † ზეობას[ა] კ~ა ღთ~ვ გრგჳნ[ოსანისა] [არჩილისი კ]თლადმსახუ[რებასა ზ~ა] მეფისა ჩუენისასა ჴელმწიფ[ო] ბასა [სა]რკინოზთასა რ~კა აღესრო ჳლა კურთხეული მფლი სტეფანოზ ღმრთისა მ[იერ] ქ~თლა და მეგ~რლთა ერის თავ[ერისთ]ავთა ოფლი თ~ა ოკდომბე რსა [იდ] დღესა ოთხშაბათსა ჟამს ა ღა[მისას]ა ა, ამას ზ~ა წელსა დღისა მ თ[ავრობასა მ]ოხრდილი კ~თ მკვლევარი ასე კითხულობს წარწერას: ზეობას[ა] კა (=21) ღმრთივგჳრგჳნ[ოსანისა] [არჩილისი კ]ეთილადმსახუ[რებასა ზედა] მეფისა ჩუენისასა, ჴელმწიფ[ო] ბასა [სა]რკინოზთასა რკა (=121) აღესრო– ჳლა კურთხეული მამფალი სტეფანოზ, ღმრთისა მ[იერ] ქართველთა და მეგრელთა ერის– თავ–[ერისთ]ავთა უფლი, თთუესა ოკდომბე– რსა [იდ (=14)], დღესა ოთხშაბათსა ჟამს– ა ღა[მისას]ა ა (=1), ამას ზედა წელსა დღისა მ– თ[ავრობისა მ]ოხრდილი კთ (=29) ამ წარწერაში საინტერესოა მამფალი < მამაუფალი. ამ სახით ეს სიტყვა ადრინდელ ძეგლებში არ დასტურდება. ასევე ყურადღებას იქცევს სტეფანოზ მამფლის ტიტული: ქართველთა და მეგრელთა ერისთავ–ერისთავთა უფლი. მეგრელი ეთნონიმი ქართულ წყაროებში პირველად აქ მოიხსენიება. წარწერა თარიღდება 735 წლით. ეს წარწერაც 1956 წელს აღმოჩნდა ტაძრის აღმოსავლეთ აფსიდში. † ბრძანებითა ღ~თის~თა თუესა ნოვენბერსა თოთხმეტსა დღესა ოთხშაბათსა ჟამსა ღამი სასა ს~ა წელსა სკგ ქრონიკონსა ნ~ზ ა ღესრულა კურთხე ული დეოფალი გო ჳარამავრი ღ~მნ ანუ: † ბრძანებითა ღმრთისაჲთა თუესა ნოვენბერსა თოთხმეტსა, დღესა ოთხშაბათსა, ჟამსა ღამი– სასა, სარკინოზთა წელსა სკგ (223) ქრონიკონსა ნ~ზ (57) ა– ღესრულა კურთხე– ული დეოფალი გუ– არამავრი ღმერთმან [შეიწყალენ სული მისი, ამენ]. წარწერა ყურადღებას იქცევს ენობრივი თვალსაზრისით: ნოვენბერსა ფორმა გვიჩვენებს ვ–ს განვითარებისა და მბ>ნბ პროცესს (დისიმილაცია საწარმოთქმო ორგანოს ადგილის მიხედვით); თუესა<თთუესა თთ კომპლექსის გამარტივების გზით. დეოფალი < დედოფალი დ–ს დისიმილაციური დაკარგვით. წარწერა თარიღდება 837 წლით, როგორც ქრონიკონით, ასევე არაბული წელთაღრიცხვით (ნზ=57; 780+57=837;სკგ =223; 614+223=837 წ.). ეს ისტორიული თვალსაზრისით მეტად მნიშვნელოვანი წარწერა მოთავსებულია ატენის სიონის სამხრეთი აფსიდის ნახევარრკალის ცენტრში. წარწერა ექვსსტრიქონიანია: † თ~სა აგუსტოსსა ე~სა დღ~სა შბთ[ს]ა ქრონიკონსა ო~გსა ისმაიტელთა წელსა ს~ლთსა ქალაქი ტფილისი დაწუა ბუღა და შეიპყრა ამირაჲ საჰაკ და მოკლა და მასვე თ~სა [აგუ]სტოსსა კ~ვსა დღ~სა შბ~თსავე ზირაქ შეიპყრა კახაჲ და ძჱ მისი თარჴუჯი ანუ: † თთუესა აგუსტოსსა ე~სა დღესა შაბათსა, ქრონიკონსა ო~გსა, ისმაიტელთა წელსა ს~ლთსა, ქალაქი ტფილისი დაწუა ბუღა და შეიპყრა ამირაჲ საჰაკ და მოკლა. და მასვე თთუესა [აგუ]სტოსსა კ~ვსა დღესა შაბათსავე, ზირაქ შეიპყრა კახაჲ და ძჱ მისი თარჴუჯი. წარწერაში აღნიშნულია ბუღა თურქის მიერ თბილისის დაწვის ისტორიული ფაქტი, აგრეთვე მისი ერთ–ერთი სარდლის ზირაქისაგან კახასა და მისი ვაჟის თარჴუჯის შეპყრობა. ენობრივი თვალსაზრისით ყურადღებას იქცევს საკუთარ სახელთა ნიშნით წარმოდგენა სახელობითში (კახაჲ, თარჴუჯი), რაც ამ დროის ცოცხალი მეტყველების ასახვაა. კახაჲ კახ=ეთნონიმიდან წარმოქმნილი სახელია და პირველად აქ არის დადასტურებული. კახა გამოავლენს –აკ კნინობითის სუფუქსის გამარტივებულ სახეს. ეს მოვლენაც პირველად ატენის ამ წარწერაში გვხვდება. წარწერა თარიღდება 853 წლით, როგორც ქართული, ისე არაბული წელთაღრიცხვით (ო~გ=73; 780+73=853 წ., ს~ლთ=239; 614+239=853 წ.). ატენის სიონის ინტერიერში, სამხრეთ აფსიდის აღმოსავლეთი კალთის მოხატულობის ქვედა რეგისტრში მოთავსებულია ორი წარწერა, რომელთაც განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვთ ქართული პეზიისათვის. წარწერები გამოაქვეყნა ჯერ თ. ბარნაველმა, ხოლო შემდგომ საფუძვლიანად შეისწავლა ზ. ალექსიძემ. ქვემოთ მოტანილია ამ წარწერების ზ. ალექსიძისეული წაკითხვა. 14 სტრიქონიანი წარწერა დაზიანებულია: † ჲხჲლეთ ესე ჟამი წავა ვ~ა წამი აწვე გავწმიდოთ გუამი მერმისა არა გუაქუს ქრთა[მი] ჩ~ნ დავაცადოთ სამი ჴორცსა დაუტეოთ ... ჩუენ მოვიძულოთ ვ... რ~ა არაჲ გუე[უფ]ლ[ოს]... არა ვთქუათ მუნ... რ~ა არა ვიხილოთ ჭი[რი]... ჯოჯოხეთი ბნელი შე... მუნ არს ჭირი მრა[ვალი] აწვ [ჩ]ევძ... ლი ჩ~ა ე გუედ ანუ: † ჲხჲლეთ, ესე ჟამი წავა ვითარცა წამი, აწვე გავწმიდოთ გუამი, მერმისა არა გუაქუს ქრთა[მი]. ჩუენ დავაცადოთ სამი ჴორცსა დაუტეოთ ... ჩუენ მოვიძულოთ ვ[ეცხლი] რაჲთა არაჲ გუე[უფ]ლ[ოს]... არა ვთქუათ მუნ... რაჲთა არა ვიხილოთ ჭი[რი]... ჯოჯოხეთი ბნელი, შე... მუნ არს ჭირი მრა[ვალი] აწვ [ჩ]ევძ... ლი ჩუენდა ე გუედ წარწერა შეიცავს შვიდმარცვლიანი საზომით დაწერილ ლექსს. ენობრივი თვალსაზრისით უაღრესად საყურადღებოა წავა < წარვალს. გავწმიდოთ წარმოგვიდგენს გან– ზმნისწინის გამარტივების ერთ–ერთ ყველაზე ადრინდელ შემთხვევას. ჲხჲლეთ ფორმაში ჲ ი გრაფემის ნაცვლად იხმარება. ეს მოვლენა ზოგ უფრო ადრინდელ წარწერაშიც შეინიშნება. ზ. ალექსიძე წარწერას IX საუკუნით ათარიღებს. წავა ფორმა ხელნაწერებში X საუკუნიდან გვხვდება. წარწერა ძლიერაა დაზიანებული და მისი დიდი ნაწილის უდავოდ აღდგენა არ ხერხდება. მეორე შვდიმარცვლოვანი ლექსი რვასტრიქონიანია: † ეგრე ჲტყჳს მო[ძღ]უა[რი] მო[ჳნ] არ[ა] არს ვაჭარი ა თ(ა)ნა წააქუს საჴმარი ... ნაქმარი ... უ ლება ... ვითარი ასე ... საქმარი მას აქს ძნე[ლი ზამთარ]ი წარწერაში გვაქვს წააქუს < წარაქუს. ეს ფორმა წარ– ზმნისწინის გამარტივების უძველესი ნიმუშია. ჲტყჳს (=იტყჳს), ძველი ქართულის ორთოგრაფიის ნორმათა მიხედვით, დარღვევაა, მაგრამ მას არაერთი პარალელი მოეპოვება. ატენის სიონი ატენის წარწერები კორნელი დანელია, ზურაბ სარჯველაძე. ქართული პალეოგრაფია. თბ., 1997, გვ. 36–42 გ. აბრამიშვილი, ატენის სიონის უცნობი წარწერები გ. აბრამიშვილი, ატენის სიონის საქტიტორო წარწერა, «ძეგლის მეგობარი», 1969, კრ. 19, გვ. 30 -37 ნ. შოშიაშვილი, ქართული წარწერების კორპუსი, I, თბ., 1980 გ. აბრამიშვილი, სტეფანოზ მამფლის ფრესკული წარწერა ატენის სიონში, თბ., 1977 წ. თ. ბარნაველი, ატენის სიონის წარწერები, თბ., 1957 წ. Джавахишвили И. А. К вопросу о времени построения грузинского храма в Атене по вновь обследованным эпиграфическим памятникам // Христианский Восток. СПб., 1912. Т. 1. Вып. 3. С. 277-297 ზ. ალექსიძე, ატენის სიონის ოთხი წარწერა ↑ 1.0 1.1 გ. აბრამიშვილი, ატენის სიონის უცნობი წარწერები, "მაცნე" (ისტ. და არქეოლოგ. სერია), 1976, №2, გვ. 170 ↑ ნ. შოშიაშვილი, ქართული წარწერების კორპუსი, I, თბ., 1980, გვ. 205 ↑ გ. აბრამიშვილი, სტეფანოზ მამფლის ფრესკული წარწერა ატენის სიონში, თბ., 1977, გვ. 35–36 ↑ თ. ბარნაველი, ატენის სიონის წარწერები, თბ., 1957, გვ. 15 ↑ Джавахишвили И. А. К вопросу о времени построения грузинского храма в Атене по вновь обследованным эпиграфическим памятникам // Христианский Восток. СПб., 1912. Т. 1. Вып. 3. С. 278 ↑ თ. ბარნაველი, ატენის სიონის წარწერები, თბ., 1957, გვ. 28–29 ↑ ზ. ალექსიძე, ატენის სიონის ოთხი წარწერა, თბ., 1983, გვ. 12–13