სომხეთის ისტორიის ქრონოლოგია

სომხეთის ისტორია მოითვლის სამი ათას წელზე მეტ ხანს თანამდევი მოვლენები ჩვენს ერამდე XVI — კონფედერაცია ჰაიასის ფორმირება XIII — პირველი ცნობები ურარტუს შესახებ 1190 — "ზღვის ხალხების" თავდასხმების შედეგად ხეთების სამეფოს დაცემის სავარაუდო თარიღი 1000 — რკინის ხანის დასაწყისი. VIII ბოლოს — სკვითებისა და კიმერიელების შეჭრა სომხეთის მთიანეთში 612 — ასურეთის იმპერიის დაცემა 558 — აქემენიდების იმპერიის წარმოქმნა 549 — მიდიის დაპყრობა აქემენიდთა მიერ 522—486 — დარიოს I -ის მეფობა სპარსეთში 455—444 — ჰეროდოტეს მოგზაურობა აღმოსავლეთის ქვეყნებში. 336 — 30 — ელინიზმის ეპოქა 331 — ალექსანდრე დიდის გამარჯვება სპარსეთზე 190 — მაგნეზიის ბრძოლა . 171—138 — მითრიდატეს I-ის გაძლიერება. პართია . 2492 — ჰაოსის მიერ სომხური სახელმწიფოს დაარსების მითოლოგიური თარიღი. ძველსომხური კალენდრის დასაწყისი. 2000 — ხეთები ანატოლიაში შეჭრის მიახლოებითი თარიღი XIII ს. — სომეხთა ეთნოგენეზის დასაწყისი 859—844 — არამეს მმართველობა 844—828 — სარდური I-ის მმართველობა 828—810 — იშპუინის მმართველობა 810—786 — მენუას მმართველობა 786—764 — არგიშთი I-ის მმართველობა 786—639 — ურარტელი მეფეები იძულებით ასახლებენ მუშქების ნაწილს ურარტუს ტერიტორიაზე 782 — ერებუნის მმართველობა 775 — არგიშთიხინილის მმართველობა 764—735 — სარდური II-ის მმართველობა 735—714 — რუსი I-ის მმართველობა 714—680 — არგიშთი II-ის მმართველობა 680—639 — რუსი II-ის მმართველობა 639—635 — სარდური III-ის მმართველობა 590 — ურარტუს დაცემა VI ს. — სომეხთა პირველი სამეფოს წარმოქმნა VI ს. შუა ხანები — სომხეთის დაპყრობა აქემენიდების მიერ. სპარსეძთის სახელმწიფოში სომეხეთის სამეფოს სატრაპიად გადაქცევის პროცესი 401— ქსენოფონტე სომხეთში. 401—344 — ქემენიდთა სატრაპის ერვანდ I -ის მმართველობა სომხეთში. 331 — აქემენიდთა იმპერიის დაცემის შედეგს სომხეთი იღებს ფაქტობრივ დამოუკიდებლობას 322 — მცირე არმენიის სამეფოს წარმოქმნა III ს. I ნახევარი ჩვ. ერამდე — სომხური სამეფოს სოფენას წარმოქმნა III ს ჩვ. ერამდე — სოენას დაპყრობა სელევკიდების მეფის ანტიოქოს I დიდის მიერ 200 — მეფე ერვანდ IV-ის მიერ სომხეთის დედაქალაქის ერვანდაშატის დაარსების მიახლოებითი თარიღი 190/189 — სოფენას დამოუკიდებლობის აღდგენა და დიდი არმენიის სახელმწიოს დაარსება. 189—159 — არტაშეს I დიდის მმართველობა სომხეთში 176 — არტაშეს I-ის მიერ ქალაქ არტაშატის დაარსების თარიღი 163 — კომაგენის სამეფოს წარმოქმნა 95 — 55 — ტიგრან II დიდის მმართველობა სომხეთში - ახლო აღმოსავლეთის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი სახელმწიფო ხდება 77 — ტიგრანაკერტის დაარსება და მისი გადედაქალაქება 69 — ტიგრანაკერტის ბრძოლა. სომეხთა არმიის განადგურება რომაელი სარდლის ლუკულუსის მიერ. არტაშატის კვლავ გადედაქალაქება. 68 — არტაქსატის ბრძოლა სომეხთა მიერ ლუკულუსის არმიის განადგურება 65 — პომპეუსის ლაშქრობა სომხეთში. სომხეთი რომის ვასალი 62 — კომაგენის მეფე ანტიოქ I-ის სამარხის მშენებლობა ნემრუტის მთაზე. 34 — არტავაზდ II- ის დატყვევება მარკუს ანტონიუსის მიერ თანმდევი მოვლენები 64 — რომის მიერ პონტოს სამეფოს დაპყრობა 53 — კარახთან ბრძოლა რომაელი მხედართმტავრის კრასუსის განადგურება პართელტა არმიის მიერ სურენის მეთაურობით ჩვენი ერა II ს დასაწყისი — რომის იმპერიის უმაღლესი ძალაუფლების პერიოდი 226 — სასანიდების დინასტიის დამხობა 325 — ნიკეის I საეკლესიო კრება 380 —ქრიატიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადება რომის იმპერიაში თეოდოსი I-ის დროს 395 — რომის იმპერიის გაყოფა ორნაწილად: აღმოსავლეთ რომის ( ბიზანტიის) და დასავლეთ რომის იმპერიებად 53 — პართელთა მიერ თრდატ I–ის მეფედ დასმა. არშაკიდების სომეხთა დინასტიის დამფუძნებელი. 58 — გნეუს დომიციუს კორბულონის შეჭრა სომხეთში 63 — რომაულ–პართიული ომის დამამთავრებელი ფაზა. რანდეის ბრძოლა და სომეხთა მიერ კორბულონის არმიის განადგურება. 113 — ტრაიანეს შეჭრა სომეხეთში 117 — ადრიანეს მიერ სომხეთიდან რომის ჯარების გამოყვანა. 130 — ვაგარშატ I–ის მიერ ქალაქ ვაგარშაპატის დაარსების მიახლოებითი თარიღი. 163 — დიდი არმენიის დედაქალაქის გადატანა ვაგარშაპატში 287—330 — თრდატ III-ის მმართველობა 298 — ნიზიბინის ზავი. დიდი არმენიის დამოუკიდებლობის აღიარება 301 — ქრისტიანობის აღიარება სახელმწიფო რელიგიად 330—338 — ხოსროვ III-ის მმართველობა 335 — დვინის დაარსება 338—350 — ტირანის მმართველობა 350—367 — არშაკ II-ის მმართველობა 364—368 — სომხეთ-სპარსეთის ომი 370—374 — პაპის მმართველობა 374 — სომხეთის სამოქციქულო ეკლესიის საბოლოო ჩამოყალიბება 387 — არმენიის განაწილება რომსა და სპარსეთს შორის 405/406 — მესროპ მაშთოცის მიერ სომხური ანბანის შექმნა 428 — აღმოსავლეთ სომხეთში სასანიდთა სამეფო ხელისუფლების გაუქმება. დიდი არმენიის სახელმწიფოს დაცემა, მარზპანის ხელისუფლების დაწესება სომხეთში. 449 — სომეხთა მიერ ანტისასანიდური აჯანყების დაწყება 451 — ავარაირის ბრძოლა თანმდევი მოვლენები 527—565 — ბიზანტიის იმპერატორის იუსტინიანე I დიდის მმართველობა 633—651 — არაბთა მიერ სპარსეთის დაპყრობა XI ს. — შუა აზიიდან წინა აზიაში თურქთა მასობრივი მიგრაციის დასაწყისი 1077 — იკონიის სასულთნოს შექმნა მცირე აზიაში 1099 — იერუსალიმის აღება ჯვაროსნების მიერ 1204 — კონსტანტინეპოლის აღება ჯვაროსნების მიერ 1256 — ჰულაგუიდთა სახელმწიფოს შექმნა 1291 — ეგვიპტელთა მიერ ლევიტანში ჯვაროსანთა უკანასკნელი საყრდენის პორტ აკოს აღება 1402 — თემურ-ლენგის გამარჯვება ოსმანის არმიაზე ანკარასთან 1453 — ოსმალთა მიერ კონსტანტინეპოლის აღება. ბიზანტიის დაცემა 481—484 — ანტიირანული აჯანყება ვაჰან მამიკონიანის ხელმძღვანელობით 484 — ნვარსაკის ხელშეკრულება- სომეხთა მიერ ნახევრადდამოუკიდებელი ქვეყნის სტატუსის და სრული რელიგიური თავისუფლების მოპოვება 506 — დვინის საეკლესიო კრება ბაბკენ I-ის ხელმძღვანელობით. სომხური ეკლესიის მიერ მონოფიზიტობის საბოლოოდ მიღება 552 — სომხური საეკლესიო კალენდრის, სომხური ქრონოლოგიის დასაწყისი 572—591 — ირან-ბიზანტიის ომი, რომლის შემდეგ თითქმის მთელი სომხეთი გადადის ბიზანტიის ხელში. 629 — ჰერაკლე კეისრის მიერ სომხეთის საბოლოო დაპყრობა 645 —არაბთა მიერ სომხეთის საბოლოო დაპყრობა 653 — არაბთა მიერ სომეხი დიდებულის თეოდოროს პშტუნის ცნობა სომხეთის, საქართველოსა და ალბანეთის უმაღლეს მმართველად. 744 — ბაგრატიდების მიერ სომხეთის მმართველის ტიტულის მოპოვება 806 — ხალიფას მიერ სომეხი დიდებულის აშოტ მსაკერის სომხეთის გამგებლად დანიშვნა. 851—852 — არაბი სარდლის ბუღა თურქის დამსჯელი ექსპედიცია სომხეთში 862 — არაბთა ხალიფას მიერ აშოტ I ბაგრატიდის ცნობა სრულიად სომხეთის ერისთავთ ერისთავად. 885 — აშოტ I ბაგრატიდის-ის მიერ დამოუკიდებლობის მოპოვება და ანისის სამეფოს შექმნა. 890—914 — სუმბატ I-ის მმართველობა 908 — ვასპურაკანის სამთავროს გამოყოფა არწრუნების მიერ ბაგრატიდების სახელმწიფოსაგან და დამოუკიდებელი სამთავროს შექმნა. 914—928 — აშოტ II-ის მმართველობა 921 — სევანის ბრძოლა: აშოტ II-ის მიერ სომხეთიდან არაბთა განდევნა 922 — ხალიფატის მიერ აშოტ II-ის დამოუკიდებელი არმენიის შაჰინშაჰად ცნობა 929—953 —აბას I-ის მმართველობა 953—977 — აშოტ III-ის მმართველობა 961 — აშოტ III „კეთილშობილის“ მიერ დედაქალაქის ყარსიდან ანისში გადმოტანა. 963 — ანისელი ბაგრატიდებისადმი ვასალიტეტით დაქვემდებარებული ყარსის სამეფოს წარმოქმნა 966 — ბაგრატუნების სამფლობელოთა ანექსია ბიზანტიის იმპერიის მიერ 977—989 — სუმბატ II-ის მმართველობა 978 — ანისის ბაგრატუნების ვასალი ტაშირ-ძორაგეტის სამეფოს შექმნა. 987 — ანისის ბაგრატუნების ვასალი სიუნიქის სამეფოს შექმნა. 989—1020 — გაგიკ I-ის მმართველობა ანისში 998 — ქართველ-სომეხთა კოალიციის გამანადგურებელი ლაშქრობა რავადიდების დინასტიის წარმომადგენელ მამლან I -ზე 1016 — ოღუზთა პირველი მარბიელი ლაშქრობები სამხრეთ არმენიაში 1020—1041 — ოვანეს-სუმბატის მმართველობა 1021 — ბიზანტიელთა მიერ ვასპურაკანის მიერთება. 1022 — ტრაპიზონის შეთანხმება, ოვანეს-სუმბატის ანდერძი - ბიზანტიისათვის სომხეთის სამფლობელოების გადაცემის შესახებ მეფის სიკვდილის შემდეგ 1041—1045 —ბაგრატიდების სომეხთა სამეფოს უკანასკნელი მეფის გაგიკ II-ის მმართველობა 1045 — ბიზანტიელთა მიერ ანისის აღება. სომხეთის ცენტრალიზებული სამეფოს დაცემა. 1048 — თოღრულ-ბეგის პირველი ლაშქრობა სომხეთში. თურქ-სელჩუკთა მიერ არზნის განადგურება 1054 — თოღრულ-ბეგის შემოსევა სომხეთში 1064 — ალფ-არსლანის ლაშქრობა სომხეთში. თურქ-სელჩუკთა მიერ ანისის აღება 1065 — ყარსის სამეფოს შეერთება ბიზანტიასთან XI ს შუა ხანები — სომეხთა დიდი ისტორიული მიგრაციის დასაწყისი. სომხეთის მთიანეთში თურქ-სელჩუკთა მესაქონლე ტომების ჩამოსახლება. 1071 — მანაზკერტის ბრძოლა და ბიზანტიის ჯარის განაგდურება. 1071 — ფილარეტ ვარაჟნუნის სამეფოს შექმნა 1072 — შედადიანთა ანისის საამიროს შექმნა 1080 — რუბენ I-ის მიერ კილიკიის სომეხთა სამთავროს შექმნა. 1097 — პირველი ჯვაროსნული ლაშქრობა და სომეხთა კილიკიის სამეფოში 1100 — შაჰ არმენთა საემიროს შექმნა დასავლეთ არმენიის დიდ ნაწილზე 1118 — ტაშირ-ძორაგეტის სამეფოს დაცემა და ქართული ხელისუფლების კონტროლის დამყარება ამ მიწებზე. 1170 — ილდეგიზიდების მიერ სიუნიქის სამეფოს დაპყრობა 1196 — ქართველ-სომეხთა არმიის მიერ გაგარკუნიკის გათავისუფლება 1198 — ლევონ II -ის ცნობა კილიკიის მეფედ. წმინდა რომის იმპერიის და პაპის ტახტის მიერ კილიკიის სომეხთა სამეფოს დამოუკიდებლობის აღიარება. 1199 — ქართველ-სომეხთა არმიის მიერ ანისის გათავისუფლება შედადიანთა მმართველობისაგან 1203 — ქართველ-სომეხთა არმიის მიერ დვინის გათავისუფლება 1206 — ქართველ-სომეხთა არმიის მიერ ყარსის გათავისუფლება 1207 — ეიუბიდების მიერ შაჰ-არმენების საემიროს შეერთება 1211 — ქართველ-სომეხთა არმიის მიერ სიუნიქის გათავისუფლება. ორბელთა მთავრობის დასაწყისი. 1220—1222 — მონგოლთა პირველი თავდასხმა 1225 — გარნისის ბრძოლა, ქართველ-სომეხთა არმიის განადგურება ჯალალედინის მიერ 1226—1270 — ჰეთუმ I -ის მმართველობა კილიკიაში 1236 — მონღოლთა მიერ არმენიის დაპყრობა 1266 — ეგვიპტელი მამლუქების მიერ კილიკიის სომეხთა სახელმწიფოს განადგურება 1292 — რუმკალეს აღება ეგვიპტელთა მიერ 1338 — არმენიის დიდი ნაწილის დაპყრობა ჩობანიდების მიერ 1375 — ეგვიპტელთა მიერ კილიკიის სომეხთა სამეფოს დაპყრობა 1385 — თოხთამიშის შემოსევები და ათასობით სომხის დატყვევება 1386 — თემურ-ლენგის პირველი შემოსევა. 1410 — არმენია ყარა-ყოინლუს კონტროლის ქვეშ 1435 — ორბელთა სამთავროს გაუქმება სიუნიქში 1441 — სრულიად სომეხთა კათოლიკოსის ტახტის დაბრუნება ეჩმიაძინში 1468 — არმენია აყ-ყოინლუს კონტროლის ქვეშ 1502 — სეფევიდების მიერ არმენისს კავკასიური ნაწილის დაპყრობა. თანმდევი მოვლენები 1501 — სეფიანების გამეფება ირანსა და აზერბაიჯანში 1513 — ირან-თურქეთის ომების ხანგრძლივი სერიის დასაწყისი. 1520—1566 — სულეიმან I-ის მმართველობა ოსმალეთის იმპერიაში 1587—1629 — შაჰ აბას-ის მეფობა სპარსეთში. 1639 — დღემდე შენარჩუნებული ირან-თურქეთის საზღვარის დადგენა 1722—1723 — პეტრე Iის ლაშქრობა სპარსეთში. 1736—სეფევიდების დაცემა და აფშარიდების დინასტიის აღზევება 1762—1796 — ეკატერინე II-ის მმართველობა რუსეთის იმპერიაში. 1813 — გულისტანის ზავი. რუსეთ-ირანის ომის 1804—1813 დასასრული 1815 — სომხების მიერ მოსკოვში დაფუძნდა მოსკოვის აღმოსავლეთმცოდნეობის ინსტიტუტი, იგივე, ლაზარევის ინსტიტუტი. 1839 — აბდულ-მეჯიდ I-ის რეფორმები ოსმანთა იმპერიაში 1876—1908 — აბდულ-ჰამიდ II-ის მმართველობა ოსმანთა იმპერიაში 1877—1878 — რუსეთ-თურქეთის ომი. . 1512 — აკოფ მეგაპარტის მიერ «ურბატაგირკის»  ( სომხურ ენაზე პირველი ნაბეჭდი წიგნი) გამოცემა. 1514 — ერზინჯანის და ერზრუმის დაპყრობა ოსმანთა მიერ. 1533 — ვანის დაპყრობა ოსმანთა მიერ. 1547 — კათალიკოს სტეფანოზ V სალმასცეტის მიერ ეჩმიაძინის საიდუმლო კრების მოწვევა სომხეთის გასათავისუფლებლად 1555 — ამასიის ზავით სომხეთის გაყოფა სპარსეთსა და ოსმალეთს შორის 1562 — კათალიკოს მიქაელ I სებასტაცის მოწვევით გაიმართა ეჩმიაძინის მეორე საიდუმლო კრება სომხეთის გათავისუფლების იდეით. 1604—1605 — დიდი სურგუნი - შაჰ აბასის მიერ 250 ათასამდე სომხის გადასახლება სომხეთიდან სპარსეთში. 1699 — სომხეთის გათავისუფლებისათვის ანგეხაკოტის კრება. 1722—1730 — სიუნიქი XVII—XVIII ს.ს. ზანგეზურის ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა დაუდ-ბეგის მეთაურობით. 1726—1728 — კავკასიელი სომხების ბრძოლა თურქთა შემოსევების წინააღმდეგ 1726—1809 — სომეხთა განმათავისუფლებელი მოძრაობის მეთაურის, იოსებ ემინის ცხოვრება და მოღვაწეობა 1794—1796 — პირველი სომხური ჟურნალის «აზდარარის» გამოცემა ინდოეთში. 1805—1848 — განმანათლებელ ხაჩატურ აბოვიანის ცხოვრება და მოღვაწეობა. 1827 — რუსული არმიის მიერ ერევნის არება გენერალ პასკევიჩის მეთაურობით. 1828 — თურქმანჩაის ზავი რუსეთსა და სპარსეთს შორის. აღმოსავლეთ არმენიის შეერთება რუსეთთან. არმენიის ოლქის წარმოქმნა. 1850 — ერევნის გუბერნიის წარმოქმნა. 1869—1923 — ოვანეს თუმანიანის ცხოვრება და მოღვაწეობა. 1878 — ყარსის შეერთება რუსეთის იმპერიასთან. სომეხთა საკითხის განხილვის დაწყება საერთაშორისო დიპლომატიაში. 1885 — პარტია არმენაკანის დაარსება. 1887 — სოციალ-დემოკრატიული პარტია გნჩაკიანის დაარსება ჟენევაში. 1890 — პარტია დაშნაკცუტიუნის დაარსება თბილისში. 1894—1896 — სომეხთა მასობრივი მკვლელობა 1894—1896 წ.წ. ოსმალთა იმპერიაში. თანმდევი მოვლენები 1908 — ახალთურქები . გადატრიალება ოსმანთა იმპერიაში 1914—1918 — პირველი მსოფლიო ომი. 1917 — რუსეთის თებერვლის რევოლუცია და ოქტომბრის რევოლუცია 1920 — სევრის ხელშეკრულება. 1928 — ინდუსტრიალიზაციის და კოლექტივიზაციის დასაწყისი სსრკში 1930 — 1940 — სტალინური რეპრესიები სსრკში 1939—1945 — მეორე მსოფლიო ომი. 1945—1991 — ცივი ომი. 1970 — 1985 — «აღმშენებლობის ეპოქა» სსრკში 1985 — მიხეილ გორბაჩოვი და მისი პერესტოიკა «საჯაროობის» პოლიტიკა 1991 — სსრკ დაშლა და დსთს წარმოქმნა 1903—1978 — არამ ხაჩატურიანის ცხოვრება და მოღვაწეობა. 1904 — სომეხთა აჯანყება სასუნში. 1909 — კილიკიის ხოცვა-ჟლეტა. სომეხთა ხოცვა ადანაში (1909) 1915 — სომეხთა გენოციდის დასაწყისი ოსმანთა იმპერიაში 1918 — სომხეთის პირველი რესპუბლიკის წარმოქმნა. სარდარაპატის და ბაშ-არაპანის ბრძოლები. სომეხთა ხოცვა-ჟლეტა ბაქოში (1918 წ მარტი) 1920—1922 — ოპერაცია ნემესისი. 1920 — შუშის ხოცვა-ჟლეტა. თურქეთ-სომხეთის ომი. სომხეთის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა. 1921 — მოსკოვის (1921) და ყარსის ხელშეკრულება დასავლეთ სომხეთის, ნახიჩევანის და ყარაბახის დაკარგვა. 1922 —სომხეთის შესვლა ამიერკავკასიის ფედერაციაში. 1936 — ამიერკავკასიის ფედერაციის ლიკვიდაცია 1943 — სომხეთის მეცნიერებათა აკადემიის დაარსება. 1949 — სომეხთა დეპორტაცია შუა აზიაში 1947—1950 —აზერბაიჯანელთა დეპორტაცია სომხეთიდან 1946—1948 — სომეხთა რეპატრიაცია სომხეთის სსრში 1959 — მატენადარანის მშენებლობა ერევანში. 1965 — გენოციდის 50-წლისთავისადმი მიძღვნილი აქცია. 1975—1991 — სგსსა საბრძოლო აქციები. 1988 — ყარაბახის კონფლიქტის დასაწყისი. სუმგაითის დევნა. სპიტაკის მიწისძვრა. 1990 — სომეხთა დევნა ბაქოში 1991 — ოპერაცია "რკალი". სომხეთის დამოუკიდებლობის აღდგენა 1991—1994 — ყარაბახის ომი. 1998—2008 — რობერტ ქოჩარიანის პრეზიდენტობა. 1999 — სომხეთის პარლამენტის ტერაქტი. 2008 — სერჟ სარგსიანის პრეზიდენტობის დასაწყისი სომხეთის ისტორია (1870) „Armenia“, რედ. William Henry Overall: Dictionary of Chronology. London: William Tegg.  George Henry Townsend (1877), „Armenia“, Manual of Dates (5th რედ.), London: Frederick Warne & Co., http://hdl.handle.net/2027/wu.89097349427?urlappend=%3Bseq=79 Benjamin Vincent (1910), „Armenia“, Haydn's Dictionary of Dates (25th რედ.), London: Ward, Lock & Co., http://hdl.handle.net/2027/loc.ark:/13960/t89g6g776?urlappend=%3Bseq=85 Rouben Paul Adalian (2010). „Chronology“, Historical Dictionary of Armenia, 2nd, Scarecrow Press. ISBN 978-0-8108-7450-3.