laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
ცდოს წმინდა გიორგის ხატი

ცდოს წმინდა გიორგის ხატი — საკულტო ძეგლი, დგას სოფელ ცდოს სამხრეთით, გზის პირას. ნაგებია ლოდებისაგან, წყობა მშრალია. სამხრეთ კედელში მცირე სწორკუთხა ნიშია. ნაგებობას ზემოდან ადევს გათლილი ქვა, მასზე ვერცხლისფერი საღებავით ჯვრებია გამოსახული. რუსიშვილი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 488.
თანავარსკვლავედები

თანავარსკვლავედები — ვარსკვლავური ცის უბნები. მათი კონტურები განსაკუთრებით ბრწყინვალე ვარსვლავების მიხედვით დგინდება. ცის დაყოფა თანავარსკვლავედებად უძველესი დროიდან მომდინარეობს. ძირითადი თანავარსკვლავედები გამოყვეს და სახელები შეარქვეს მითოლოგიური (ჰერკულესი, პერსევსი, ანდრომედე და სხვა) ან საყოფაცხოვრებო (სასწორი, მშვილდოსანი და სხვა) სფეროდან. დროთა განმავლობაში ზოგიერთი თანავარსკვლავედების საზღვრები ზუსტდებოდა ან არსებულ თანავარსკვლავედებს ყოფდნენ რამდენიმე თანავარსკვლავედებად. საერთაშორისო ასტრონომიული კავშირის 1922 წლის გადაწყვეტილებით ვარსკვლავიერი ცა დაყოფილია 58 თანავარსკვლავედად. ამჟამად მთელი ცა 88 თანავარსკვლავედადაა დაყოფილი. ყოველი ვარსკვლავი, ხილვადია შეუიარაღებელი თვალით თუ ტელესკოპით, ერთ რომელიმე თანავარსკვლავედს ეკუთვნის. არსებული თანავარსკვლავედის ცალკეულ ვარსკვლავებს ბერძნული ასოებით აღნიშავენ: მათ შორის ყველაე კაშკაშას — α ასოთი, მომდევნო სიკაშკაშისას — β-თი და ა. შ. თანავარსკვლავედების კონტურებს სინამდვილეში თითქმის არავითარი მსგავსება არა აქვთ იმ ცხოველებთან და საგნებთან, რომელთა სახელებსაც ისინი ატარებენ. იგივე ითქმის ყველაზე პოპულარულ თანავარსკვლავედზე — დიდ დათვზეც. ჩვენს განედებზე მისი 7 კაშკაშა ვარსკვლავი ჩანს ყოველთვის, წელიწადის ყოველ სეზონში, ღამის ყოველ საათში. ამის მიხედვით შესაძლებელია ვიპოვნოთ მიმართულება ჩრდილოეთ პოლუსისაკენ, აგრეთვე ჰორიზონტის მხარეები. ასევე არანაირი სამეცნიერო მნიშვნელობა არ აქვს ცის თანავარსკვლავედებად დაყოფას, ე. ი. ეს დაყოფა გარეგნული ნიშნებით ხდება და მას შემთხვევითი ხასიათი აქვს; იგი მხოლოდ ორიენტირების გასაადვილებლად არის საჭირო. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ., 1979. — გვ. 584.
სტეფანწმინდის განძი

სტეფანწმინდის განძი — არქეოლოგიური ძეგლი, თარიღდება ძვ. წ. VI-V საუკუნეებით. აღმოჩნდა XIX საუკუნის 70-იან წლებში, საქართველოს სამხედრო გზის გაყვანასთან დაკავშირებული მიწის სამუშაოების დროს. გათხრები 1877 წელს ჩაატარა რუსეთის ბუნებისმეტყველთა საზოგადოებამ (ხელმძღვანელი მ. ფილომონოვი) ახლანდელი ალექსანდრე ყაზბეგის სახელობის მუზეუმის ეზოში. აღმოჩნდა ლითონის ოთხი ჭურჭელი 200-მდე ბრინჯაოს ნივთი. განძის შემადგენლობაში იყო აქემენიდური ხელოვნების ნიმუშები: ვერცხლის ფიალა, ბრინჯაოს ჭურჭელი, ფიბულები, ირმის მცირე ქანდაკება, ადამიანის გამოსახულება, კვერთხისთავი, სარტყელი, ყობანური კულტურული რკინის სატევები, შუბი, ცხენის აღკაზმულობის ნაწილები და სხვა. აღმოჩენილი ნივთებიდან არამეულწარწერიანი თასი შემოტანილია, დანარჩენი ნივთები ადგილობრივ ხელოვნების მაღალმხატვრულ ნიმუშს წარმოადგენს. მათ პარალელები ეძებნებათ როგორც საქართველოში, ისე მეზობელ ქვეყნებში. კავშირურთიერთობა შეინიშნება ანტიკურ სამყაროსთან, აქემენიდურ ირანთან, სკვითებთან. რამდენიმე წლის შენდეგ განძის აღმოჩენის ადგილზე კვლავ ჩატარდა გათხრები, დიდი რაოდენობით გამოვლინდა ოქრო-ვერცხლის სამკაულები, რკინის იარაღი, სხვადასხვაგვარი მძივი. ყაზბეგის განძი კავკასიელი ძველი ტომების რელიგიურ კულტს უკავშირდება. ამ არქეოლოგიურ აღმოჩენას დიდი გამოძახილი ჰქონდა მთელ მსოფლიოში. განძის დიდი ნაწილი ინახება მოსკოვის სახელმწიფო ინსტიტუტის მუზეუმში, ნაწილი სანქტ-პეტერბურგის ერმიტაჟის, საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმისა და საქართველოს ხელოვნების მუზეუმის საცავებში. წითლანაძე ლ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 435-436.
სტეფანწმინდის საცხოვრებელი სახლი

სტეფანწმინდის საცხოვრებელი სახლი— არქიტექურული ძეგლი, დგას სტეფანწმინდის ძველ უბანში, ყუროს მთის ძირში. თარიღდება XVII-XVIII საუკუნით. სახლი ორსართულიანია, გეგმით ტრაპეციული (15 x 9 მეტრი), ნაგებია ნატეხი ქვიშაქვითა და ფიქლით. პირველი სართული საქონლის სადგომია, მეორე - საცხოვრებელი. ქვედა სართულის კედლის სისქე 1-1,2 მეტრია, ზედასი 0,9-1 მეტრი. ორივე სართულს შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს. მეორე სართულის შესასვლელი გადის ბანზე. სათავსის გვერდით ქვის კიბეა, რომელიც ტერასაზე ადის. ტერასას ქმნის ნაგებობის წინა ფასადის მთელ სიგრძეზე მიშენებული სათავსის ბრტყელი გადახურვა. სართულების გეგმით ერთმანეთის ანალოგიურია. მეორე სართული (დაახლოებით 90 კვადრატული მეტრი) მოგვიანებით რამდენიმე ოთახად გაუტიხრავთ. გატიხვრისას გაუქმდა სათავსის შუა ადგილზე მოწყობილი კერა. ჩრდილოეთ კედელში სამი სარკმელია, სამხრეთ კედლის ზედა მონაკვეთში - ორი. ორი სარკმელი გაჭრილია აღმოსავლეთ კედელში, მათ შორის ერთმანეთთან ახლოს მყოფი სამეურნეო დანიშნულების ნიშებია. სარკმელები გარეთკენ ვიწროვდება. გადახურვებისათვის დამხმარე საყრდენად გამოყენებულია ქვითა და თიხით ნაგები საგანგბო ბურჯი - კულა და ხის ორი სვეტი, რომლების მწკრივად დგანან პირველი სართულის მიწის იატაკზე, შეჭრილი არიან სართულშუა გადახურვაში და ასრულებენ მეორე სართულის ჭერის მთავარი შეწყვილებული კოჭის დახმარე დგარების დანიშნულებას. სვეტები დასრულებულია მარტივპროფილიანი კაპიტელებით. კულა სვეტებს შორისაა და მათ მსგავსად, პირველი სართულიდან მეორე სართულის ჭერამდე ადის. კულის კვეთის ზომები ქვედა სართულზე ორჯერ მეტია (1,6 x 1,1 მეტრი), ვიდრე ზედა სართულზე. მთავარ კოჭს ეყრდნობა განივი კოჭები, რომლებზეც ძელებია გადებული. ძელებზე გადაწყობილია ფიქლის ფილები. გადახურვის კარგად დატკეპნილი მიწის ფენა საცხოვრებელს იცავს ატმოსფერული ნალექებისაგან. სახლი ეკუთვნის დ. გიგაურს. დოლიძე ვ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 433.
სტეფანწმინდის მაღალმთის სტაციონარი

სტეფანწმინდის მაღალმთის სტაციონარი — საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ბოტანიკის ინსტიტუტის სტაციონარი, ისტორიული ძეგლი მდებარეობს დაბა სტეფანწმინდაში, დაარსდა 1961 წელს, სტაციონარის კვლევითი მუშაობის ძირითადი მიმართულებებია კავკასიონის მაღალმთის მცენარეულის შესწავლა, ბუნებრივი საკვები სავარგულების გაუმჯობესებისა და დაცვის ღონისძიებების შემუშავება. ბოტანიკის ინსტიტუტის ექსპერიმენტული ეკოლოგიის განყოფილების თანამშრომლები აქ შეისწავლიან მაღალმთის ეკოსისტემის სტრუქტურულ-ფუნქციურ თავისებურებებს. ჩიმაკაძე თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 436.
ყაზბეგის სპარსანგელოზის ნიში

სპარსანგელოზის ნიში — საკულტო ძეგლი. მდებარეობს დაბა სტეფანწმინდის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ვაკეზე. თავდაპირველად მდგარა ქოზციხის ტერიტორიაზე. ნიში ოთხკუთხა პრიზმის ფორმის მასიური ნაგებობაა და ნაშენია ფიქლით. წყობა მშრალია. მთავარი ფასადი დასავლეთითაა. ამ მხარესაა მოწყობილი ოთხკუთხა სასანთლე თახნა. მის მარცხნივ კედელში ჩამაგრებულია ორი პატარა თეთრი დროშა. ნიში შეტეთრებულია კირით და თავზე მთის ბროლის ქვები აწყვია. იგი ყაზბეგის, სათარგმნოსა და სნოს სალოცავია. აქ სალოცავად მოდიან გიგაურები, გომიაშვილები, ეფხოშვილები, ჩოფიკაშვილები და ალიბეგაშვილები. იხდიან ათენგენობას. რუსიშვილი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 433.
გერგეტის წმინდა გიორგის ეკლესია

გერგეტის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურულ-არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს გერგეტის დასავლეთით, 1 კილომეტრზე. სავარაუდოდ, თარიღდება ადრინდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია (4,5x2,3 მ). ნაგებია დამუშავებული ქვის დიდი კვადრებით, რომელთა წყობა მშრალია. ინტერიერში ჩანს შელესილობის კვალი. ეკლესიას შესასვლელი თავდაპირველად სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილში ჰქონდა, შემდეგ იგი ამოქოლეს და ამჟამად შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი გადახურულია ქვით, რომელზეც ამოკვეთლია ბოლოებ დატოტვილი ჯვარი. უაფსიდო საკურთხეველი დარბაზისაგან ერთი საფეხურითაა ამაღლებული. აღმოსავლეთ კედელს გასდევს ფიქლის თარო, რომლის სიმაღლე 90 სანტიმეტრია, ხოლო სიგანე 20 სანტიმეტრი. აღმოსავლეთ და სამხრეთ კედლის კუთხეებში მოწყობილია ნიში. ეკლესიას სამხრეთიდან ეკვროდა ქვის მშრალი წყობით ნაგები მინაშენი, რომელიც ახლა დანგრეულია. 1972 წელს, ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური ექსპედიციის ხევის რაზმმა (ხელმძღვანელი გ. ღამბაშიძე), მინაშენთან მიაკვლია თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტებსა და სამ სამარხს. ფრაგმენტებიცა და სამარხებიც შუა საუკუნეებისაა. სამარხები ქვისაა, კოლექტიური, უინვენტარო, დამხრობილია სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან ჩრდილოეთ-დასავლეთისკენ. სამარხში აღმოჩენილი მიცვალებულთა ძვლები არეულია. ეკლესიის დასავლეთით 0,1 კილომეტრზე გათხრილია ამავე პერიოდის აკლდამა. იგი გეგმით ოთხკუთხაა. დამხრობილია აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენ. ნაგებია ქვიშაქვის დიდი ქვებით, რომელთა წყობა მშრალია. აკლდამა გადახურულია ფიქლის ფილებით. აკლდამაში ჩასასვლელი სახურავიდანაა. არქეოლოგებმა გათხრებისას აღმოაჩინეს თოთხმეტი თავის ქალა. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 449-450.
ასუანის კაშხალი

ასუანის კაშხალი — ორი კაშხალი მდინარე ნილოსზე ქალაქ ასუანთან - შედარებით ახალი ასუანის მაღალი კაშხალი (არაბ.: السد العالي; გამოითქმის: as-Sad al-'Aly), და ძველი ასუანის დაბალი კაშხალი. ამ საინჟინრო გამაგრებების გარეშე მდინარე ნილოსი ყოველწლიურად წყალდილობებს იწვევდა ზაფხულობით, ვინაიდან ადიდებული წყლები აღმოსავლეთ აფრიკიდან ნილოსში ჩაედინებოდა. ამ დატბორვებს მიწის გამამდიდრებელი მინერალები და სხვა სასარგებლო ნივთიერებები ჩამოჰქონდა, რაც ნილოსის გარშემო მიწას ნაყოფიერსა და იდეალურს ხდიდა სოფლის მეურნეობისთვის. მდინარის გასწვრივ მოსახლეობის ზრდის გამო აუცილებელი გახდა წყლის დატბორვის კონტროლი სახნავ-სათესი მიწებისა და ბამბის პლანტაციების დასაცავად. ამ პროექტის მიზანი მდინარის მოზღვავებული წყლის შეჩერება იყო, ელექტროენერგიის წარმოებასა და ირიგაციასთან ერთად. Sayed El-Sayed and Gert L. van Dijken 'The southeastern Mediterranean ecosystem revisited: Thirty years after the construction of the Aswan High Dam.' დაარქივებული 2012-04-19 საიტზე Wayback Machine. Aswan High Dam Old Aswan Dam The Nile Under Control Info on the Aswan Dam დაარქივებული 2010-02-13 საიტზე Wayback Machine.
ფანშეტის კოშკი

ფანშეტის კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ფანშეტის ჩრდილოეთ განაპირას, პიტალო კლდეზე. თარიღდება განვითარებული შუა საუკუნეებით. 1995 წელს, აღადგინა სპეციალური სამეცნიერო სარესტავრაციო საწარმოო სახელოსნომ (პროექტის ავტორები ნ. მინდორაშვილი, ა. შავერდაშვილი). კოშკი სათავდაცვო-სასიგნალოა, ხეობის საფორტიფიკაციო ნაგებობის სისტემის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ნაწილია. კოშკი ოთხსართულიანია, გეგმით კვადრატული (4,3x4,3 მეტრი), ზემოთკენ თანდათან ვიწროვდება. ნაგებია სხვადასხვა ზომისა და ფორმის ტლანქად დამუშავებული ქვით. გარეთა კუთხეებში და კონსტრუქციულ ნაწილებში გამოყენებულია თლილი ქვიშაქვა. კოშკის ქვედა ნაწილი ყრუ მასივია. შესასვლელი ჩრდილო-დასავლეთიდანაა, პირველ სართულზე, მიწიდან 4 მეტრის სიმაღლეზე. მოგვიანებით შესასვლელის დასაცავად ამ მხრიდან კედლის მთელ სიგანეზე, მიუშენებიათ ვიწრო და მაღალი, ცალკალთა, საფეხურებიანი სახურავით გადახურული ნაგებობა, რომელსაც კარი მიწის დონეზე, ჩრდილო-დასავლეთის კედლის შუა ნაწილში აქვს. მინაშენის შიგნით, დასავლეთ ნაწილში ქვის კიბეა, რომელიც კოშკის შესასვლელს ადგება. შენობის პირველი სართულის კვადრატული სივრცე თხელი, მოგრძო ქვებით თარაზულადაა გადახურული. გადახურვა გადაჯვარედინებულ ორ საბჯენ თაღს ეყრდნობა, თაღები-პილასტრებს. გადახურვის სამხრეთის კუთხეში, მეორე სართულზე ასასვლელად დატოვებულია რვაგვერდა ხვრელი. მეორე სართული, დანარჩენ სართულებთან შედარებით, ოდნავ მაღალია. გადახურვა აქაც თარაზულია. ეყრდნობა გადაჯვარედინებულ ორ საბჯენ თაღს, რომლებიც უშუალოდ კედლიდან იწყება. კედლებში გაჭრილია თითო პატარა თაღოვანი სარკმელი. გადახურვაში დატოვებულია მესამე სართულთან დამაკავშირებელი ხვრელი. მასთან დასავლეთ კუთხეში მოწყობილი ქვის კიბე ადის. მესამე სართული თავისებურადაა გადაწყვეტილი. სართულის ოთხივე კედელში, იატაკიდან 1,5 მეტრ სიმაღლეზე, განლაგებულია ერთმანეთისაგან თანაბრად დაცილებული რვა-რვა მცირე ზომის კვადრატული სათვალთვალო ხვრელი. გადახურვაში აქაც ხვრელია დატოვებული, საიდანაც მისადგმელი კიბით კოშკის მეოთხე სართულზე — ბანზე ვხვდებით. ბანი შემოზღუდულია კედლით (სიმაღლე: 2 მეტრი). ოთხივე კედლის შუაში (მთელ სიმაღლეზე) თითო ფართო ღიობია. ღიობების ქვემოთა ნაწილში თითო სალოდეა. კოშკის ოთხივე კუთხეზე და ღიობების ნაპირებზე დგას თითო წვეტიანი ქვა (სიმაღლე 0,5 მეტრი). დვალი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 479-480.
შალისა და სპარსული ხალიჩების საფეიქრო სახელოსნო-სასწავლებელი

შალისა და სპარსული ხალიჩების საფეიქრო სახელოსნო — სასწავლებელი, ისტორიული ძეგლი დაბა სტეფანწმინდაში. გაიხსნა 1908 წლის 4 იანვარს. სასწავლებლის გახსნის მოთავე იყო გიორგი ნიკოლოზის ძე ყაზბეგი (ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების თავმჯდომარე 1908-1918 წლებში). ეს იყო ასეთი სახის პირველი სასწავლებელი აღმოსავლეთ საქართველოს მაღალმთიან რაიონში. სწავლების ვადა ექვსი თვე იყო, გადასახადი — ექვსი მანეთი. ინსტრუქტორი ტვერის გუბერნიიდან მოიწვიეს. ამ სასწავლებელს დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა საზოგადო მოღვაწე ილია წინამძღვრიშვილი. ჭყონია თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 436.
სტეფანწმინდის მთამსვლელობის მუზეუმი

იაგორ კაზალიკა­შვი­ლის სახელობის მთამსვლელობის მუზეუმი — იაგორ კაზალიკაშვილის სახელობის მუზეუმი ისტორიული მუზეუმი საქართველოში, ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის ქალაქ სტეფანწმინდაში (ვაჟა-ფშაველას ქ. 54). სტეფანწმინდის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმის ფილიალი. მოთავსებულია ცნობილი მთასვლელის იაგორ კაზალიკაშვილის (1882-1935 წწ.) სახლში. გაიხსნა 1938 წელს მთამსვლელის დაბადების 100 წლისთავთან დაკავშირებით. მუზეუმი შედგება სამი ოთახისაგან. ერთ ოთახში გამოფენილია იაგორ კაზალიკაშვილის მემორიალი ნივთები, მეორე დათმობილი აქვს ფოტოგამოფენას, რომელიც ასახავს საქართველოში ალპინიზმის განვითარებას, მესამე ოთახში ხევში ალპინიზმის განვითარების ამსახველი ფოტომასალაა. ჭყონია თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 432. კავკასიონზე. კრებული, ­შემდგ. დ. ფურცელაძე, რედ. ნ. კეცხოველი, თბ., 1959 იაგორ კაზალიკა­შვი­ლის სახელობის მთამსვლელობის მუზეუმი დაარქივებული 2023-10-05 საიტზე Wayback Machine.
ქოზციხე

ქოზციხე — არქიტექტურული ძეგლი. მდებარეობს დაბა სტეფანწმინდის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, მთაზე. თარიღდება გვიანი შუა საუკუნეებით. ნაგებია ფიქალით. დანგრეულია. ციხის ტერიტორიაზე შემორჩენილია სხვადასხვა ნაგებობის ნანგრევები. ციხეს გარს აკრავს ფიქლის მაღალი გალავანი, რომელიც მთის ფერდობზე საფეხურებად იშლება. რუსიშვილი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 432-433.
ფხელშეს აკლდამა

ფხელშეს აკლდამა — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ფხელშეში. თარიღდება შუა საუკუნეებით. 1965 წელს შეისწავლა ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ხევის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი გ. გობეჯიშვილი). აკლდამა ნაგებია ანდეზიტ-ბაზალტის ნატეხი ქვით. გადახურულია ბრტყელი ფილაქნით. გეგმით სწორკუთხაა, დამხრობილია ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ. ჭყონია თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 482.
სტეფანწმინდის ნათლისმცემლის ეკლესია

სტეფანწმინდის ნათლისმცემლის ეკლესია — საკულტო ძეგლი, მდებარეობს სტეფანწმინდიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ყოდნის ვაკეზე. ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია ფიქლისა და ბაზალტის დიდი ქვებით. წყობა მშრალია. კარისა და სარკმლის წირთხლები გამაგრებულია კირით. დაზიანებულია. მთელ სიმაღლეზე შემორჩენილია მხოლოდ დასავლეთ კედელი. ამ კედლებშია მოწყობილი სწორკუთხა შესასვლელი, რომლის ორივე წირთხლში საურდულე ხვრელია.შესასვლელის მარჯვენა მხარეს ოთხკუთხა ნიშია. ნიშის ზემოთ კედლის წყობიდან გამოშვერილია ფიქლის ქვა , რომელიც შუაშია გახვრეტილი. აღმოსავლეთ კედელში სარკმლის მხოლოდ ქვედა ნახევარია შემორჩენილი. შიგნით, დასავლეთ კედლის სამხრეთ ნაწილში და სამხრეთ-დასავლეთ კუთხეში თითო პატარა ნიშია. შენობა ეყრდნობოდა კედლიდან მოგლეჯილ ლოდს. შესასვლელის წინ ლოდის სიმაღლეზე. ბაზალტის წყობით შექმნილია პატარა ბაქანი, რომელსაც წინიდან ქვის კიბე ჰქონდა. ეკლესიის სამხრეთით ფიქლის მშრალი წყობით ნაგები პატარა ნიშია. ეკლესიას გარს ევლება პატარა გალავანი. რუსიშვილი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 432.
გაშუნ-ნური

გაშუნ-ნური (ჩინ.: 嘎顺诺尔; აგრეთვე ცნობილი როგორც დასავლეთ ძიუიანხაი) — გაუდინარი მარილიანი ტბა ჩინეთში, შიდა მონღოლეთში. გაწოლილია ალაშანის უდაბნოს ჩრდილო კიდეზე, ზღვის დონიდან 820 მ სიმაღლეზე. გაშუნ-ნური ისევე როგორც მეზობლად მდებარე სოგო-ნურის ტბა, რომელიც მისგან გამოყოფილია დიუნებისა და ბარხანების სერით, იკვებება მდინარე ჟოშუის წყლებით. ტბის ზედაპირის ფართობი უდრის დაახლოებით 262,2 კმ²-ს. სარკის ფართობი და სიღრმე რყევადია მდინარე ჟოშუის ჩამონადენის მიმართულების შესაბამისად. ↑ Morphodynamics and paleohydrography of the Gaxun Nur Basin (ინგლისური) ↑ გაშუნ-ნური // დიდი საბჭოთა ენციკლოპედია (რუსული)
ცოცოლთის წმინდა გიორგის ეკლესია

ცოცოლთის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი ცოცოლთაში, დგას შუა სოფელში მოსწორებულ ადგილას, აგებულია XIX საუკუნეში. ეკლესია დარბაზულია გეგმით შიგნით და გარედან სწორკუთხაა. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი სწორკუთხაა. აღმოსავლეთ კედელში გაჭრილია დაბალი და განიერი, სწორკუთხა სარკმელი. ჩრდილოეთ კედელში სამი მცირე ნიშანია. მსგავსი ორი ნიშანი დასავლეთ კედელშიცაა. ეკლესიის შიდა სივრცე დასრულებულია ხის შეფიცრული ბრტყელი ჭერით. ჭერის ზემოთ სხვენია, რომელიც ნათდება აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებში გაჭრილი თითო მცირე თაღოვანი სარკმლით. გარედან ეკლესის კედლები ინტერიერის მსგავსად შელესილი და შეთეთრებულია. სახურავი ორ ფერდაა. თუნუქის ეკლესიას გარს აკრავს დაბალი სწორ კუთხა მოხაზულობის გალავანი, რომელიც ნაგებია ქვის მშრალი წყობით. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 488.
ფხელშეს ეკლესია

ფლეხშეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ფხელშეს სამხრეთით, ძველ სასაფლაოზე, შემაღლებულ ადგილას. თარიღდება IX-X საუკუნეებით. 1985 წლის სპეციალურ სამეცნიერო-სარესტავრაციო საწარმო სახელოსნომ აღადგინა კედლების ზემოთა ნაწილები და შენობა ხის ორფერდა სახურავით გადახურა (პროექტის ავტორები: ნ. მინდორაშვილი, ა. შავერდაშვილი). ეკლესია დარბაზულია (8,9 x 6,1 მეტრი). გამოიყოფა ქრონოლოგიურად განსხვავებული ორი სამშენებლო ფენა. თავდაპირველი ნაწილი ნაწყობია მოზრდილი ზომის, სწორხაზოვან რიგებად დაწყობილი, რუხი ფერის კვადრებით, თხელ დუღაბზე. იმავე მასალისაა მოგვიანებით განახლებული ნაწილიც, მაგრამ ქვის დამუშავების ხარისხი აქ რამდენადმე დაბალია და წყობაც — განსხვავებული. შესასვლელი ჩრდილოეთი კედლის დასავლეთ ნაწილშია. კარს ორივე მხრიდან ბრტყელი გადახურვა აქვს. ეკლესია უაფსიდოა, აღმოსავლეთით დასრულებულია სწორი კედლით, რომელის შუაშიც სწორკუთხოვანი სარკმელია გაჭრლი. სარკმელს საფეხურებად დამუშავებული რაფა აქვს. რაფა და წირთხლების თითქმის ნახევარი თავდაპირველ წყობაშია მოქცეული. ხოლო გარეგანი ლიობი, რომელიც ზემოთკენ ვიწროვდება, განახლებულ ნაწილშია გამოყვანილი. ამავე ნაწილშია დანარჩენი ორი სარკმელიც. რომლებიც ერთმანეთის მოპირდაპირედ გრძივ კედლებშია გაჭრილი. აღმოსავლეთით გრძივი კედლების თავდაპირველ ნაწილს (სიმაღლე — 1,5–1,7 მეტრი) აუყვება მარტივი პილასტრების წყვილი, რომლითაც საკურთხევლის სივრცეა გამოყოფილი. მათ ზემოთ, განახლებული კედლების ნაწილები გლუვია — პილასტრების გარეშე. ფასადებზე მხოლოდ შესასვლელის არქიტრავი და აღმოსავლეთი სარკმელია გაფორმებული. არქიტრავზე გამოსახულია მშვილდისებრი ფორმის რელიეფური რკალი, რომელიც კაუჭისმაგვარი ბოლოებითაა დასრულებული. სარკმლის ძირი ამოკვეთილია კედლის წყობაში თავდაყირა ჩადგმულ სწორკუთხა ქვაში, რომელზეც ორმაგი ლილვით ჰორიზონტალურგადანაკეცებიანი ნახევარწრეა გამოსახული. სარკმლის გადამხურავ ქვაზე ნახევარწრიული თავსართია გამოყვანილი. მას ზემოდან ევლება რვიანების მსგავსი ორნამენტული ზოლი. დვალი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 482.
ოქროს ბურთუსოვანი

ოქროს ბურთუსოვანი (აღდგომის ხატი) — ქვის ჯვარი, საკულტო ძეგლი. მდებარეობს სტეფანწმინდიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით. დგას მთლიანი ქვის ოთხკუთხა დაბალ ბაზისზე, რომელშიც მოწყობილია სასანთლე თახჩა. ჯვრის მარცხენა მკლავზე ამოკაწრული იყო წარწერა (ამჟამად აღარ იკითხება). ჯვარი შეთეთრებულია კირით. ხატს ჰქონდა ყანები, რომელსაც რიგ-რიგობით ხნავდნენ ხუთი გვარის (გიგაურები, გომიშვილები, აფხოშვილები, ჩიფიკაშვილები, ალიბეგაშვილები) წარმომადგენლები, რომლებიც დღესასწაულობენ აღდგომას და იხადიან ათენგენობასაც. რუსიშვილი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 432.
დარიალის ციხის სამაროვანი

დარიალის ციხის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს დარიალის ციხის სამხრეთით, ველზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით. 1988-1989 წლებში იგი შეისწავლა არქეოლოგიური კვლევების ცენტრის აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის რაზმმა (ხელმძღვანელი დ. მინდორაშვილი). გაითხარა ოცდათერთმეტი ქვის სამარხი. სამარხები დამხრობილია აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენ. აღმოჩენილი მიცვალებულების ძვლები შემონახულია ცუდად. ექვს სამარხში დადასტურებულია მიცვალებულთა ქრისტიანული დაკრძალვის წესი. ოთხ სამარხში მიცვალებულები ესვენა მარჯვენა გვერდზე, ოდნავ ფეხებმოკეცილი. მინდორაშვილი დ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 451.
ხურთისის კვირეძლის ხატი

ხურთისის კვირეძლის ხატი — საკულტო ძეგლი, დგას სოფელ ხურთისის ჩრდილო-დასავლეთით, კლდის ძირში. ნაგებობა ოთხკუთხა პრიზმის ფორმის მასიური ნაგებობაა. ნაშენია ფიქლითაა და მოწითალო ფერის ქვით. წყობა მშრალია. მთავარი ფასადი სამხრეთ აღმოსავლეთითაა. ამავე კედელშია მოწყობილი ოთხკუთხა ღრმა თახჩა. მის ზემოთ წყობაში ჩამაგრებულია რკინის ჯოხი რომელზეც ორი ზარია ჩამოკიდებული. აქვეა ჩატანებული ქვაში გამოკვეთილი ჯვარიც. ხატს სამი მხარე შეთეთრებული აქვს. ხატი აქ მცხოვრები ყველა გვარის სალოცავია. დღეობა იმართება აღდგომის მესამე კვირას. კვირეძალს ავედრებენ ბავშვებს და პატარძალს. საკლავს კლავს მხოლოდ ის ვისაც ბავშვი ჰყავს ავად. მიაქვთ გატეხილი ქადა და სასმელი. ხატს აქვს საყანე მიწა, რომელსაც მორიგეობით ამუშავებენ. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 488.
კვირეღვთიშვილი

კვირეღვთიშვილი კვირაცხოველი, კვირაძალი, ქალთა ხატი — საკულტო ძეგლი დგას ფხელშედან სამხრეთით, კლდეზე. ნაგებია ფიქლით. წყობა მშრალია. ხატი შედგება სხვადასხვა დონეზემდგარი ერთმანეთზე მიდგმული ორი ნაგებობისგან. ორივე შენობა თითქმის მთლიანად დანგრეულია. ზედა ნაგებობის კედლებიდან მხოლოდ ფრაგმენტებიღაა შემორჩენილი. ჩრდილოეთ კედელი მომრგვალებული ჰქონია. ქვედა ნაგებობა (ეკლესია) ზედას სამხრეთიდან აკრავს. შენობა გარედან ოთხკუთხა ფორმისაა. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. ზღურბლი გათლილი, მასიური ქვისაა. შესასვლელს გარედან კიბე ჰქონია. შიგნით აღმოსავლეთ კედელი მომრგვალებულია, რომლის ძირში, მთელ სიგრძეზე, ქვის სკამებია მოწყობილი. ჩრდილოეთ კედელში ერთი თახჩაა. ინტერიერში დევს ორი ოთხკუთხა ქვა. მათგან ერთს შუაში ოთხკუთხა ღრმული აქვს. მეორეზე კი რკალია ამოკვეთილი. ხატს შემოვლებული აქვს ბაზალტის ქვით ნაგები გალავანი, რომელიც მჭიდროდ ეკვრის ლდეს. გალავნის შიგნით ხატის სათიბია. კვირეღვთიშვილში ამაღლებას გადიოდნენ მხოლოდ ქალები და ხატს შესთხოვდნენ ჯანმრთელობას, ვაჟიანობას, ოჯახის სიკეთესა და ბედნიერებას. რუსიშვილი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 482.
ხურთისის კოშკი

ხურთისის კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ ხურთისის განაპირას, მთის ფერდობზე, პატარა კლდოვან გამონაშვერზე. თარიღდება XVI საუკუნით. კოშკი ზურგიანია და ხევის სათავდაცო სასიგნალო სისტემაში ერთ-ერთი მთავარი ადგილი უჭირავს. ნაგებია ერთმანეთთან მჭიდროდ მორგებული მოზრდილი ნატეხი ქვით. ქვებს შორის არეები ამოვსებულია ბათქაშის სქელი ფენით, ამის გამო კედლები გლუვია და მოთეთრო-მოყვითალო ფერის. კოშკი ნაწილობრივ კლდის მასივზეა აგებული. სამხრეთით და აღმოსავლეთით ცოკოლოზე დგას, ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხე კი გამაგრებულია ქვის წყობით. შემორჩენილია ხუთი სართული. კოშკის ქვედა ნაწილი ამოვსებულია. შესასვლელი პირველ სართულზეა - აღმოსავლეთიდან, ხუთიოდე მეტრის სიმაღლეზე. კარი თაღოვანი ყოფილა. კარის წინ ქვის გრძელი შვერილია. პირველი სართულის სამხრეთის მხარეს ორი სარკმელია, დასავლეთით - ერთი სათოფური. სათოფურის მარჯვნივ წირთხლზე ირემია გამოსახული, ჩრდილოეთ კედელზე - მხედარი. გამოსახულებები სქემატურია. შესრულებულია სამშენებლო დუღაბით და კოშკის თანადროულია. მეორე და მესამე სართულებზე თითო სარკმელია და ორ-ორი სათოფური. მეოთხე სართულზე, აღმოსავლეთ კედელში, სწორკუთხა კარია, რომელიც ხის აივანზე გადიოდა. ამ სართულზე სამი სათოფურია გაჭრილი. მეხუთე სართულის აღმოსავლეთ, ჩრდიოლოეთით და სამხრეთის მხარეს ფართო გადაუხურავი ღიობებია, რომლებიც გადიოდა ქვის კონსულებზე დაყრდნობილ აივანზე. დასავლეთით კედლებში დატანებულია ასეთივე აივანზე გასასვლელი ვიწრო სწორკუთხა კარი. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 488-489.