ემე ბონპლანი

ემე ჟაკ ალექსანდრ გუჟო (ფრანგ. Aimé Jacques Alexandre Goujaud), ასევე ცნობილი, როგორც გუჟო-ბონპლანი (ფრანგ. Goujaud-Bonpland), უფრო ცნობილი, როგორც ემე ბონპლანი (ფრანგ. Aimé Bonpland [ɛme bɔ̃plɑ̃]; დ. 1773 — გ. 1858) — ფრანგი გეოგრაფი, ბოტანიკოსი, ნატურალისტი და მოგზაური. ემე ბონპლანი, დაბადებული როგორც — ემე ჟაკ ალექსანდრე გუჟო (ფრანგ. Aimé Jacques Alexandre Goujaud) დაიბადა ლა როშელში 1773 წლის 22, 28, ან 29 აგვისტოს ლა-როშელის ჰოსპიტალის მთავარი ქირურგის ოჯახში. მისი მშობლები იყვნენ მამა — სიმონ-ჟაკ გუჟო-ბონპლანი (ფრანგ. Simon-Jacques Goujaud-Bonpland), ხოლო დედა — მარგერიტ-ოლივ დე ლა კოსტი (ფრანგ. Marguerite-Olive de la Coste). 1790 წელს ის გადავიდა თავის ძმასთან მაიკლთან პარიზში, სადაც ორივე ეუფლებოდა მედიცინას. 1791 წლიდან ისინი ესწრებოდნენ კურსებს პარიზის ბუნების ისტორიის ბოტანიკურ მუზეუმში. მათი ლექტორები იყვნენ ჟან-ბატისტ ლამარკი, ანტუან ლორან დე ჟუსიე და რენე ლუიშ დესფონტენი; ემე შემდგომში სწავლა გააგრძელა ჟან-ნიკოლას კორვიზარტის ხელმძღვანელობით და ასევე შესაძლოა, რომ ესწრებოდა პიერ-ჟოზეფ დესოს ლექციებს, რომელსაც ატარებდა ჰოტელ-დიეუში. ამ პერიოდში ემე ასევე დაუმეგობრდა თავის თანაკურსელს, ქსავიერ ბიჩატს. საფრანგეთის რევოლუციისა და რევოლუციური ომების არეულობის ფონზე, ბონპლანი მსახურობდა ქირურგად საფრანგეთის არმიაში. კორვიზარტის სახლში დაუმეგობრდა ალექსანდრე ფონ ჰუმბოლდტს, იგი შეუერთდა მას ხუთწლიანი მოგზაურობისას ტენერიფეში და ესპანეთის კოლონიურ იმპერიაში ამერიკაში, იმოგზაურა იქ, სადაც მოგვიანებით ჩამოყალიბდა დამოუკიდებელი სახელმწიფოები: ვენესუელა, კუბა, კოლუმბია, ეკვადორი, პერუ და მექსიკა, ასევე ორინოკოსა და ამაზონის აუზები, მოგზაურობა დასრულდა შეერთებულ შტატებში. ამ მოგზაურობის დროს მან შეაგროვა 6000-მდე მცენარე, რომლებიც ძირითადად იმ დრომდე უცნობი იყო ევროპაში. მისი მონათხრობი ამ აღმოჩენების შესახებ გამოიცა ტომების სერიის სახით 1808-1816 წლებში სათაურით „ეკვატორული მცენარეები“ (ფრანგ. Plantes equinoxiales). პარიზში დაბრუნების შემდეგ ნაპოლეონმა მას წლიურად 3000 ფრანკის პენსია მიანიჭა იმ მრავალი ნიმუშის სანაცვლოდ, რომელიც მან ბუნების ისტორიის მუზეუმს გადასცა. იმპერატრიცა ჟოზეფინას ძალიან უყვარდა იგი და დანიშნა ის ზედამხედველად მალმეისონის ბაღებში, სადაც მრავალი თესლი იყო ჩამოტანილი ამერიკიდან. 1813 წელს მან გამოაქვეყნა მისი მოგზაურობა მალმეზონში და ნავარაში კულტივირებული იშვიათი მცენარეების შესახებ (ფრანგ. Description des plantes rares cultivées à Malmaison et à Navarre). ამ პერიოდში ის ასევე გაეცნო გეი-ლუსაკს, არაგოს და სხვა გამოჩენილ მეცნიერებს და ფონტენბლოს ტახტიდან გათავისუფლების შემდეგ ამაოდ ევედრებოდა ნაპოლეონს ვენესუელაში გადადგომას. 1816 წელს მან ბუენოს აირესში წაიღო სხვადასხვა ევროპული მცენარეები, სადაც აირჩიეს ბუნების ისტორიის პროფესორად. მან მალევე დატოვა თანამდებობა, თუმცა სამხრეთ ამერიკის ინტერიერის შესასწავლად. 1821 წელს მან დააარსა კოლონია სანტა ანაში, პარანას მახლობლად, yerba mate-ის მოსაყვანად. კოლონია მდებარეობდა პარაგვაის და არგენტინის მიერ პრეტენზიულ ტერიტორიაზე; გარდა ამისა, ხოსე გასპარ როდრიგეს დე ფრანსია, პარაგვაის დიქტატორს, ეშინოდა, რომ ბონპლანის წარმატება მეტეს კულტივირებაში ხელს შეუშლიდა მის საკუთარ მცდელობას მონოპოლიზებულიყო ამ ბიზნესში. 1821 წლის 8 დეკემბერს პარაგუაელებმა გაანადგურეს კოლონია, ხოლო ბონპლანი დააპატიმრეს ჯაშუშობის ბრალდებით და დააკავეს სანტა მარიაში 1829 წლამდე. ტყვეობის დროს დაქორწინდა და რამდენიმე შვილი ეყოლა. მას მიეცა გადაადგილების თავისუფლება და მოქმედებდა, როგორც ადგილობრივი ღარიბების და სამხედრო გარნიზონის ექიმი. ამავე ეპოქაში პარაგვაიში დარჩა შვეიცარიელი ნატურალისტი იოჰან რუდოლფ რენგერიც: მას არ აძლევდნენ საზღვრის გადაკვეთის უფლებას, მაგრამ ამავდროულად თავისუფად შეეძლო ქვეყნის ტერიტორიაზე ემოგზაურა. ბონპლანი გაათავისუფლეს 1829 წელს და 1831 წელს დაბრუნდა არგენტინაში, სადაც დასახლდა სან ბორჯაში, კორიენტესში. იქ, 58 წლის ასაკში, დაქორწინდა ადგილობრივზე და ცხოვრობდა მიწათმოქმედებით და იერბა მატეს რეალიზაციით. 1853 წელს ის დაბრუნდა სანტა ანაში, სადაც გააშენა მის მიერ შემოტანილი ფორთოხლის ხეები. მან მიიღო 10000-პიასტრიანი ქონება კორიენტესის მთავრობისგან პროვინციაში გაწეული მუშაობისთვის მადლიერების ნიშნად. მის პატივსაცემად ახლა მის გარშემო არსებული პატარა ქალაქი ცნობილია როგორც „ბონპლანი“. ასევე სხვა პატარა ქალაქს მისიონესის პროვინციაში სანტა ანას სამხრეთით (მისიონესი) ასევე ჰქვია ბონპლანი. ემე ბონპლანი გარდაიცვალა 84 წლის ასაკში, სან ბორჯაში, სანტა ანაში, ან რესტორაციაში 1858 წლის 4 ან 11 მაისს, პარიზში დაგეგმილ დაბრუნებამდე. ფრანგ. Adolphe Brunel, Biographie d’Aimé Bonpland. 1871 ფრანგ. Angelis. Notice biographique sur Bonpland. (Монтевидео: 1852) ესპ. Amadeo В. Apuntas biograficos leidos. (Каракас: 1869) ინგლ. Maiden, J.H. Records of the earlier French botanists as regards Australian plants. Journal and Proceedings of the Royal Society of New South Wales for 1910. 44:123-155 ფრანგ. Hamy E.T. Aimé Bonpland, médecin et naturaliste, explorateur de l'Amérique du Sud; sa vie, son oeuvre, sa correspondance avec un choix de pièces relatives à sa biographie. – Paris: E. Guilmoto, 1906. ინგლ. Sarton G. Aimé Bonpland (1773–1858) // Taxon. v. 34:385-399. 1943. გერმ. René Bouvier et Edouard Maynial: Der Botaniker von Malmaison. Aimé Bonpland, ein Freund Alexander von Humboldts. Lancelot Verlag, Neuwied/Rhein 1949. ინგლ. Rogers McVaugh. The American Collections of Humboldt and Bonpland, as described in the Systema Vegetabilium of Roemer and Schultes. Taxon. v. 4:78-86. 1955. ფრანგ. Philippe Foucault: Le Pêcheur d’Orchidées. Aimé Bonpland. 1773-1858. Éditions Seghers, Paris 1990, ISBN 2-232-10291-2. გერმ. Karl Mägdefrau: Geschichte der Botanik. Fischer, Frankfurt/M. 1992, ISBN 3-437-20489-0. ფრანგ. Nicolas Hossard. Aimé Bonpland (1773-1858), médecin, naturaliste, explorateur en Amérique du Sud de, 2001, Harmattan (Paris) ISBN 2-7475-0836-6 გერმ. Heinz Schneppen: Aimé Bonpland. Humboldts vergessener Gefährte?. 2. Auflage. Alexander-von-Humboldt-Forschungsstelle der Berlin-Brandenburgischen Akademie der Wissenschaften, Berlin 2002 (Berliner Manuskripte zur Alexander-von-Humboldt-Forschung; Bd. 14). გერმ. Daniel Kehlmann. Die Vermessung der Welt. Rowohlt, Reinbek 2005, ISBN 3-498-03528-2 გერმ. Ilse Jahn (Hrsg.): Geschichte der Biologie. Theorien, Methoden, Institutionen, Kurzbiographien. Directmedia Publishing, 2006, ISBN 3-89853-538-X (1 CD-ROM). ინფორმაცია ბონპლანზე // Botanicus.org (ინგლისური) ↑ SNAC — 2010. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q29861311"></a> ↑ Académie nationale de médecine <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q107213173"></a> ↑ 3.0 3.1 3.2 Stauffer, F. W. & J. Stauffe The Goujaud Bonpland brothers: two complementaryapproaches of botanical knowledge — 2020. ↑ Find a Grave — 1996. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q63056"></a> ↑ Cerrutti C. Desde Cumaná hasta Santa Ana. La relación de Aimé Bonpland con las Américas — 2020. ↑ Deutsche Nationalbibliothek Record #118661604 // ინტეგრირებული ნორმატიული ფაილი — 2012—2016. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302"></a><a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578"></a> ↑ 7.0 7.1 7.2 7.3 ACAB (1900). sfnp error: no target: CITEREFACAB1900 (help) ↑ 8.00 8.01 8.02 8.03 8.04 8.05 8.06 8.07 8.08 8.09 8.10 8.11 8.12 8.13 8.14 EB (1878). sfnp error: no target: CITEREFEB1878 (help) ↑ 9.0 9.1 9.2 Chisholm (1911). sfnp error: no target: CITEREFChisholm1911 (help) ↑ 10.0 10.1 10.2 Smith, Charles (2007), „Aimé Jacques Alexandre (Goujaud) Bonpland“, Some Biogeographers, Evolutionists, and Ecologists: Chrono-Biographical Sketches, http://people.wku.edu/charles.smith/chronob/BONP1773.htm. ↑ Parish register. Paroisse Saint-Barthélémy, La Rochelle. Archives départementales, Charente-Maritime, Archives en ligne. ↑ 12.0 12.1 Stephen Bell (2010). A Life in Shadow: Aimé Bonpland in Southern South America, 1817–1858, illustrated, Stanford University Press, გვ. 3. ISBN 9780804774277.  ↑ 13.0 13.1 13.2 13.3 13.4 13.5 13.6 13.7 AJSA (1858). sfnp error: no target: CITEREFAJSA1858 (help) ↑ 14.0 14.1 14.2 AC (1879). sfnp error: no target: CITEREFAC1879 (help) ↑ Daum, Andreas (2019). Alexander von Humboldt. Munich: C. H. Beck, გვ. 44‒61. ISBN 978-3-406-73436-6.  ↑ How Alexander von Humboldt put South America on the map | DW | 12.07.2019. Deutsche Welle (12 December 2019). ციტირების თარიღი: 3 March 2020 ↑ Stephen Bell (2010). A Life in Shadow: Aimé Bonpland in Southern South America, 1817–1858, illustrated, Stanford University Press, გვ. 196. ISBN 9780804774277.  ↑ Chavez, Julios Cesar (1942), El Supremo Dictador. (in Spanish) ↑ თარგი:Cite ADB ↑ Obregón (1999), „Los soportes histórico y científico de la pieza Humboldt & Bonpland, taxidermistas de Ibsen Martínez“, Latin American Theatre Review. (in Spanish) ↑ Muncipio de Bonpland. ციტირების თარიღი: 2021-05-01