laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
ვეჯინის წმინდა გიორგის ეკლესია

ვეჯინის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას ვეჯინის დასავლეთით 1,5 კილომეტრზე. ვეჯინის ციხისკენ მიმავალი გზის მარცხენა მხარეს. გზიდან 20 მეტრზე. განეკუთვნება IX-X საუკუნეს. ძეგლი სამეკლესიიანი ბაზილიკაა (სიგრძე - 7,3 მეტრი, სიგანე - 9,5 მეტრი. ნაგებია წესიერი თარაზულ რიგებად დაწყობილი შერჩეულია რიყის ქვით. კუთხეებში გამოყენებულია სუფთად გათლილი შირიმის კვადრები. შირიმის ქვითაა გამოყვანილი სარკმლებიც. გამოყენებულია კვადრატული აგურიც. ძლიერაა დაზიანებული: გადარჩენილია შუა ეკლესიის საკურთხევლის აფსიდის ერთი მესამედი; ჩამონგრეულია კამარა და კონქი; დანგრეულია შუა ეკლესიის სამხრეთ კედელი; სანახევროდაა შემორჩენილი ჩრდილოეთ ეკლესია; სამხრეთ ეკლესია მთლიანადაა დანგრეული. მთავარი ეკლესიის დასავლეთ კედელში გაჭრილია ვიწრო და დაბალი სწორკუთხა შესასვლელი ( გვიანდელია). შუა და ჩრდილოეთ ეკლესიის დამაკავშირებელი კარიც სწორკუთხაა. იგი გაცილებით განიერია და ოდნავ მაღალი. კარი შუა ეკლესიის მხრიდან ჩასმულია მოზრდილ თაღოვან არეში. რის თავზეც შემორჩენილია კამარის წყობის ნაწილი. შუა ეკლესიის აფსიდი ნახევარწრიული ფორმისაა. მისგან მხოლოდ ჩრდილოეთ ნაწილი დგას - კონქისა და აფსიდის მცირე ნაწილთან ერთად. რაშიც ერთი სწორკუთხა ნიშაა. აფსიდის შერჩეული რიყის ქვითაა ამოყვანილი და დასრულებულია დიდი ზომის აგურის იმპოსტით. ჩრდილოეთ ეკლესია მთავარ ეკლესიაზე თითქმიდ ორჯერ უფრო ვიწროა, აღმოსავლეთით იგი დასრულებულია ნახევარწრიული აფსიდით, რაშიც შმორჩნილია სარკმლის ძირი და ჩრდილოეთ წირთხლის მცირე ნაწილი. აფსიდის კონქი დადაბლებულია. აფსიდის თაღი მშვილდისებრი ფორმისაა. ეკლესია გადახურულია რიყის ქვითა და აგურით ნაწყობი ცილინდრული კამარით, შუა ნაწილი ჩამონგრეულია. მოსულიშვილი ი., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 131.
დავითურნის ციხის მთავარმოწამის კომპლექსი

დავითურნის ციხის მთავარმოწამის კომპლექსი — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელი დავითურნის ძველ, მიტოვებულ ნაწილში, მდინარე ხანდოსხევის ერთ-ერთი განშტოების შუა წელზე, კლდოვან, კონცხისმაგვარ მასივზე. განეკუთვნება განვითარებულ და გვიანდელ შუა საუკუნეებს. კომპლექსის სხვადასხვა პერიოდისა და დანიშნულების ნაგებობები სამხრეთ-ჩრდილოეთის მიმართულებით წაგრძელებულ ვიწრო ტერიტორიაზე ერთმანეთთან მჭიდროდაა განლაგებული. კომპლექსში შედის: ზურგიანი კოშკი, სალოცავი, ჭურჭლის შესანახი ოთახი, დარბაზი, ორსართულიანი კოშკი და ნანგრევებად ქცეული რამდენიმე საცხოვრებელი ნაგებობა. ზურგიანი კოშკი დგას კომპლექსის ჩრდილოეთ კიდეში. განეკუთვნება განვითარებულ შუა საუკუნეებს და ნაგებობათაგან ყველაზე ადრეულია. კოშკი შვიდსართულიანია, ნაგებია ნატეხი ქვით. სწორკუთხა შესასვლელი მეორე სართულის დონეზეა სამხრეთით. პირველი სართული, რომელიც სანახევროდ ნანგრევებითაა ამოვსებული, ერუკედლებიანია. დანარჩენ სართულებს წინა მხარეს თითო სწორკუთხა სარკმელი აქვს. მეშვიდე სართულზე ჩრდილოეთითაც ანალოგიური სარკმელია. მათგან სამხრეთი სარკმელი იატაკის დონიდან იწყება, რომლის ზემოთ კედელი მთელ სიგანეზეა გახსნილი. გვერდით კედლებში კი 1,2 მეტრი სიგანის თითო ღიობია მოწყობილი. კოშკის ქვედა ხუთ სართულს ხის გადახურვა ჰქონია. მეექვსე სართული კამარით ყოფილა გადახურული. მეშვიდე სართულის გადახურვა ჩამოშლილია. კოშკს სამხრეთიდან და აღმოსავლეთიდან, ორი სართულის სიმაღლეზე, მინაშენი ეკვროდა. სამხრეთი მინაშენი სამხრეთით და დასავლეთით ფართო თაღით იყო გახსნილი. შემორჩენილია დასავლეთი თაღის ორივე ქუსლის წყობა. მინაშენი ვიწრო კარით უკავშირდება მცირე ზომის ოვალურ ოთახს, რომლის აღმოსავლეთი კედელი, წყობის გადაბმით ერთვის კოშკის ზურგზე მიშენებულ საყრდენ კედელს. ოვალურ ოთახს სამხრეთიდან პატარა სწორკუთხა ოთახი ეკვრის, რომელსაც შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს. კოშკიდან სამხრეთით, 7 მეტრზე, ნანგრევებად ქცეული სალოცავია. შესასვლელი მას სამხრეთიდან, მცირე ზომის კვადრატული სათავსიდან აქვს, რომელშიც სამხრეთიდან, კლდეში გამოკვეთილი საკმაოდ დაბალი კარით ვხვდებით. სალოცავი დასავლეთი სარკმლით იყო განათებული. აღმოსავლეთ კედელში ორი სწორკუთხა ნიშია. ჩრდილოეთ კედელთან მიწაში ჩაფლულია ორი ქვევრი - საზედაშე ღვინისათვის. სალოცავს სამხრეთიდან ჭურჭლის შესანახი ოთახი აქვს მიდგმული, რომელიც სამხრეთის სწორკუთხა კარით უკავშირდება წაგრძელებული ფორმის დარბაზს. დარბაზის დასავლეთ კედელთან, კედლის მთელ სიგრძეზე, ქვის გრძელი მაგიდა და სკამებია მოწყობილი. კომპლექსის სამხრეთ კიდეში ორი სართულის სიმაღლეზე შემორჩენილი, გეგმით გამობერილგვერდებიანი ტრაპეციის ფორმის კოშკი დგას. კოშკში შესასვლელი სამხრეთი კედლის აღმოსავლეთ კიდეშია, პირველი სართულის დონეზე. კედლებში რამდენიმე სწორკუთხა ნიშია. აღმოსავლეთ კედელში ერთი პატარა სარკმელია. მეორე სართულსაც აღმოსავლეთით ერთი სარკმელი აქვს, დანარჩენი კედლები ყრუა. შემორჩენილია სართულშუა გადახურვის ხის ძელების ბუდეები. კოშკის აღმოსავლეთით ორიოდე მეტრზე. შემორჩენილია ნატეხი ქვით ნაგები საცხოვარ ნაგებობის ნაშთი. დვალი თ., წერეთელი კ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 245.
მამისაანთ საყდარი

მამისაანთ საყდარი — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ველისციხეში, მდებარეობს სოფლის ჩრდილოეთით დაახლოებით 7 კილომეტრზე. მდინარე ალაზნის მარჯვენა ნაპირზე, სავარაუდოდ განეკუთვნება ადრინდელ შუა საუკუნეებს. 2009 წელს საქართველოს ძეგლთა დაცვის დაგადარჩენის ფონდის დაფინანსებით ეკლესიას ჩაუტარდა სარესტავრაციო სამუშაოები (პროექტის ავტორი არქიტექტორი ნ. მინდორაშვილი). ეკლესის მიმდებარე ტერიტორია გაიწმინდა ნაყარი მიწისგან, გამაგრდა საპირე წყობის მორყეული ქვები, აღდგენილი იქნა კამარის, კედლების და თაროების ლავგარდნის (მცირე ნაწილი შემორჩენილი იყო ჩრდილოეთ ნაწილზე) დანგრეული ნაწილები. ეკლესია გადაიხურა ღარისებრი კრამიტით. ეკლესია დარბაზულია (7,4 x 3,9 მეტრი) ნაგებია სხვადასხვა ზომის (ძირითადად მოზრდილი) რიყის ქვითა და კირის დუღაბით. წყობა ირეგულარულია, შესასვლელი კი სამხრეთიდან არის. კარი თარაზულადაა გადახურული. ეკლესიის შიდა სიოვრცე შემაღლებული პროპორციებისაა. აღმოსავლეთით ნალისებრი აფსიდია, რაშიც ვიწრო და მაღალი, შიგნიდან და გარედან სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. აფსიდის ჩრდილოეთ გვერდში მცირე ზომის სწორკუთხა ნიშაა. აფსიდის კონქი, ისევე როგორც დარბაზის გადამხურავი კამარა რიყის წვრილი ქვითაა ნაშენები.საკურთხევლის სარკმლის გარდა, ერთი სწორკუთხა სარკმელია დასავლეთითაც, იგი იმდენად მაღალია რომ თითქმის კამარის წვერს სწვდება. ეკლესიის ფასადები სადაა, მორთულობის გარეშე. დვალი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 114.
ბოდავის წმინდა გიორგის ეკლესიის კომპლექსი

ბოდავის წმინდა გიორგის ეკლესიის კომპლექსი — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, მდებარეობს სოფელ ბოდავის დასავლეთით, 1,5 კილომეტრის მანძილზე. თარიღდება გვიანი შუა საუკუნეებით. კომპლექსში შედის ეკლესია, კოშკი და გალავანი. ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვით დუღაბზე. დანგრეულია: ჩამოშლილია კამარა, კედლების ზედა ნაწილი და საპირე წყობა. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ღერძზე სარკმელია გაჭრილი. კოშკი სწორკუთხაა. ნაგებია ნატეხი ქვით. შემორჩენილია სამი სართული. დაზიანებულია: ჩამოშლილია კედლების ზედა ნაწილი და ხის სართულშუა გადახურვა. გალავანი წრიული ფორმისაა. შემორჩენილია ფრაგმენტულად. წიკლაური ივ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 229.
მელაანის მეორე კოშკი

მელაანის მეორე კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ მელაანის სამხრეთ-აღმოსავლეთით 12 კილომეტრზე, მთის წვერზე. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს. ადგილობრივი მოსახლეობა ნაგებობას „სკლინტიან საყდარს“ უწოდებს. ძლიერ დაზიანებულია: შემორჩენილი კედლების სიმაღლე 1,5-2,5 მეტრია; ინტერიერი მიწითაა ამოვსებული და მცენარეულობითაა დაფარული, ფასადებზე საპირე ქვები ბევრ ადგილზე ჩამოცვენილია. კოშკი გეგმით კვადრატულია (7x7 მეტრზე, კდლების სისქე 1,5 მეტრია). ნაგებია მსხვილი და საშუალო ზომის რიყის ქვითა და კირის დუღაბით, შემორჩენილი კედლები ყრუა. მარკოზაშვილი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 184.
ავგურები

ავგურები (ლათ. Augure -s) — ქურუმები ძველ რომში, რომლებიც მომავალს ფრინველების მიმოფრენის მეშვეობით წინასწარმეტყველებდნენ. ქურუმთა ამ კოლეგიას საფუძველი ჩაეყარა ძვ. წ. I საუკუნეში და იარსება ქრისტიანობის საბოლოო გამარჯვებამდე. ავგურებს ზოგჯერ დაცინვით უწოდებენ დაბნეულ წინასწარმეტყველებს. გადატანითი მნიშვნელობით ავგურებს უწოდებენ ტყუილის მთქმელ, ცრუ ადამიანებს. ციცერონის თქმით, ავგურები მატყუარები იყვნენ და როდესაც დაინახავდნენ მორწმუნეებს, რომლებით მთელი გულისყურით უსმენდნენ მათ, ერთიმეორეს გადახედავდნენ და სიცილს ძლივს იკავებდნენ. აქედან მომდინარეობს მხატვრული გამოთქმა „ავგურის სიცილი“, რაც პირმოთნეობასა და მატყუარობას აღნიშნავს. ციცერონი ისე უყურებდა მათ, როგორც მატყუარებსა და ცრუ მეცნიერთ. უნივერსალური ენციკლოპედიური ცნობარი, გამომცემლობა „აი ია”, ტ. 2, თბ, 2008 წ.
დავათის ეკლესია

დავათის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელი დავათის სამხრეთ-დასავლეთით 0,5 კილომეტრზე. განეკუთვნება განვითარებულ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია ნატეხი ქვითა და შირიმის კვადრებით. სამხრეთი კედელი მთლიანად მთის ფერდობშია შეჭრილი. ჩრდილოეთ კედელში გაჭრილია ვიწრო და დაბალი კარი, რომლის წირთხლებში საურდულე ხვრელებია. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე, თაღოვანი სარკმელია, მის ორივე მხარეს - თითო სწორკუთხა ნიში. აფსიდის იატაკი ერთი საფეხურითაა შემაღლებული და მოსწორებულია კირხსნარით. დარბაზს ცილინდრული კამარა ხურავს. კონქის თაღი ეყრდნობა აფსიდის მხრებზე შემდგარ შირიმის იმპოსტებს. ეკლესია შიგნით და გარეთ შელესილია, ფასადები სადაა. ლავგარდანი შედგენილია შირიმის ბრტყელი ფილებისაგან. სახურავი კრამიტისაა. ბრტყელ კრამიტებზე გამოსახულია რელიეფური რკალები და ბოლოებგაგანიერებული ტოლმკლავა ჯვრები. წერეთელი კ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 242.
ბოდორნის კოშკი

ბოდორნის კოშკი — არქიტექტურული და არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, მდებარეობს სოფელ ბოდორნიდან 300 მეტრის მანძილზე, მდინარე დუშეთისხევის მარცხენა ნაპირას. განეკუთვნება გვიან შუა საუკუნეებს. 1972 წელს მდინარე დუშეთისხვევის კალაპოტის დაბეტონებისას გამოვლინდა კოშკის კედელი. იმავე წელს ძეგლი გათხარა ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. კოშკი გეგმით მრგვალია. ნაგებია რიყის ქვითა და მტკიცე დუღაბით. შემორჩენილია პირველი სართული. შესასვლელი ჩრდილოეთიდან აქვს. სამხრეთ კედელში აღმოჩნდა შეისრული თახჩები და ბუხარი იატაკის დონეზე. გამოვლინდა თიხის ჭურჭლისნატეხები, რომლებიც ინახება არქეოლოგიის კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში. რამიშვილი რ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 229.
აბანოსხევის პირველი ნამოსახლარი და სამაროვანი

აბანოსხევის პირველი ნამოსახლარი და სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფელ აბანოსხევიდან სამხრეთით, 100 მეტრზე, მდინარე არაგვის მარცხენა ნაპირზე. ძეგლი მრავალფეროვანია. თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვით V ათასწლეულის II ნახევრით.ქვედა ადრინდელი სამიწათმოქმედო კულტურის ფენა, რომელიც მიწის ზედაპირდან 2 მეტრ სიმღრმეზე გამოვლინდა, შიცავდა თიხის ჭურჭლის ნატეხებს, ობსიდიანისა და კაჟის იარაღებს, სპილენძის სადგისს და ცხოველთა ძეგლებს. მომდევნო, მტკვარ-არაქსის ხანის ნამოსახლარი ქვედასგან გამოყოფილია 1 მეტრი სისქის თიხნარით. აქ წრიულ ორმოებში აღმოჩნდა თიხის ჭურჭლის ნატეხები, ხელსაფქვავის ქვები, ცხოველთა ძვლები და ბრინჯაოს სადგისი. ნამოსახლარზე გაიწმინდა ჩვილ ბავშვთა ოთხი ორმოსამარხი. მტკვარ-არაქსის ხანის ნამოსახლარს ფარავდა ბედეური კულტურის ყორღანული სამარხი, რომელიც მიეკუთვნება ძველი წელთაღრიცხვის III ათასწლეულის დასასრულს. ყორღანის ქვატრილში გამოიკვეთა ლურჯი ქვებისაგან შედგენილი წრიული სარტყელი, ცენტრში - ორმოსამარხი.ყორღანში აღმოჩნდა არეული ძვლები, თიხის ჭურჭელი,ბრტყელ ყუნწიანი ბრინჯაოს სატევარი, ოქროს, სარდოინისა და პასტის მძივები, ქვის როდინი , ობსიდიანის ანატკეცი და წვრილფეხა საქონლის ჩონჩხი. ბედენური ყორღანის ქვაყრილის ზედაპირზე გამართუილი იყო სამარხი, რომელშიც ესვენა მოკრუნჩხული მიცვალებული.სამარხში აღმოჩნდა ყუნწიანი რკინის დანა, ბრინჯაოს ორ ფრთიანი ისრის პირი და სალესი ქვა. სამაროვანზე გაიწმინდა აგრეთვე III-IV საუკუნის ორმო, რომელიც ავსებული იყო ქვებით,სასუფრე ჭურჭლის და კრამიტის ნატეხებით.არქეოლოგიური მასალა ინხება აკც-ის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზასა და საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში. ჩიქოვანი გ., ლომიძე ც., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 197.
აბაშიძეების კოშკი

აბაშიძეების კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვეჯინში. კოშკი დგას სოფლის ზემოთ, ვეჯინის ხევის მარჯვენა ნაპირზე, განეუთნება XVII საუკუნეებს. გადმოცემით ეკუთნოდა ივანე აბაშიძეს ქართლ-კახეთის სამეფოს პოლიტიკურ და სამხედრო მოღვაწეს, ქეშიკთუხუწესს, კრწანისის ომის გმირს რომელსაც როგორც კახეთის მკვიდრს ,,კახთ აბაშიძეს’’ უწოდებდნენ. კოშკი გეგმით მრგვალია ( გარე დიამეტრი ფუძის დონეზე 9 მეტრი კედლის სისქე 1,5 მეტრი) და ზემოთკენ თანდათან ვიწროვდება, ნაგებია რიყის ქვით, იგი ოთხი სართულისგან შედგება, ხოლო მეხუთე კედელშემოვლებული ბანია (სიმაღლით დაახლოებით 14 მეტრი) ყოველ სართულზე თითო ოთახია. სართულები ერთმანეთს კედლის სისქეში მოწყობილი კიბით უკავშირდებოდა. სართულებს ხის კოჭოვანი გადახურვა ჰქონიათ. კოშკის შესასვლელი 1 სართულის დონეზეა აღმოსავლეთიდან. კარი გარედან კვადრატული აგურითაა ნაწყობი, ნახევარწრიული თაღითაა გადახურული, შიგნით - სწორკუთხაა. შესასვლელის ორივე მხარეს, ჭერთთან გაჭრილია გარეთკენ შემაღლებული და თანდათან დავიწროვებული თითო სარკმელი, სართულზე გეგმით ნახევარწრიული ორი ბუხარი (შესასვლელის პირდაპირ და ჩრდილოეთით) ექვსი ღრმა, ხის ძელებით თარაზულად გადახურული ნიშა და მეორე სართულზე ასასვლელი კიბის უჯრედის თაღოვანი შესასვლელია- კოშკის შესასვლელის სამხრეთით. მეორე სართულზე, კოშკის შესასვლელის ასწვრივ ნახევარწრიულთაღიანი ღიობია, რომლის წინ ხის დაკიდული აივანი ყოფილა მოწყობილი. ღიობის თაღი ნაწყობია აგურით, შიგნით კი თარაზულათაა გადახურული ხის ძელებით. ამ სართულზე არის გეგმით ნახევარწრიული ერთი ბუხარი. სათოფურებით აღჭურვილი შვიდი სწორკუთა ნიშა, (ექვსნიშაში თითო შეწყვილებული სათოფურია ერთში-ერთი ცალმაგი). პირველი და მესმაე სართულებთან დამაკავშირებელი კიბის უჯრედების თითო სწორკუთხა შესასვლელის სართული ორი სწორკთხა სარკმელითაა განათებული. სამხრეთიდან და ჩრდილოეთიდან ორივე ჭერის დონეზეა. მესამე სართულზე სწორკუთხა ნიშები და ორი ფართო სწორკუთხა ღიობია ( სამხრეთით და ჩრდილოეთით). სამხრეთი ღიობის გვერდით დიდი, კვადრატული ნიშაა, რომლის ქვედა ნაწილში შეწყვილებული სათოფურია, ზედაში სწორკუთხა სარკმელი. ერთი, ხის ძელით ბრტყლად გადახურული სარკმელი აღმოსავლეთ კედელშიცაა. მეოთხე სართულზე ოთხი დიდი სწორკუთა ღიობია. ყველა მათგანის წინ დაკიდული აივანი ყოფილა, მოგვიანებით ორი ღიობი ამოუშენებიათ და სათოფურები მოუწყვიათ. ამ სათოფურების გარდა სართულის მთელ პერიმეტრზე, სხვადასხვა დონეზე ცალმაგი და შეწყვილებული სათოფურებია განლაგებული. ბანზე ასასვლეად როგოც ჩანს მისასვლელ კიბეს იყენებდნენ. 1986-87 წლებში სპეციალურად სამეცნიერო სარესტავრაციო საწარმო სახელოსნომ ძეგლზე ჩაატარა სარესტავრაციო სამუშაოები (პროექტის ავტორი არქიტექტორი ი. მოსულიშვილი). გაიწმინდა კოშკის მიმდებარე ტერიტორია, აღდგა ხის სართულშუა გადახურვები და ბანის კედელი რომელშიც მოეწყო სათოფურები და სალოდეები. მეორე და მეოთხე სართულზე აღდგა დაკიდული აივნები. დვალი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 119.
დათვისის წისქვილი

დათვისის წისქვილი — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ დათვისის აღმოსავლეთით, 1 კილომეტრზე, მდინარე დათვისისხევის შუაწელზე. ახლაც მოქმედია. აგებულია ნატეხი ქვით. წისქვილი გეგმით კვადრატულია, შედგება ორი „ზედაქვესაგან“. „მაღლა ზედაქვე“ წისქვილის სამყოფელია. „ქვედა ზედაქვე“ კი „საღვარე“. სართულშუა გადახურვა ხის კოჭებზეა გამართული. შესასვლელი ჩრდილოეთიდანაა. კარი ოთხკუთხაა. წისქვილის სამყოფელში ხის ორ ძელს შორის უძრავადაა გაჭედილი ქვედა წისქვილი. ზედა წისქვილი მბრუნავია. მის თავზე სამარცვლეა. სამარცვლის ქვედა ნაწილში მარცვლის სადენია, რომელსაც სარეკელა ეკვრის. კრიჭასა და სამარცველზე გაჭიმულია გადაგრეხილი ბაწარი, მისი საშუალებით აწესრიგებენ მარცვლის რაოდენობას წისქვილის ყელში ჩაყრისას. ზედა წისქვილის ირგვლივ მოწყობილია რკალისებრი ძელებისგან შედგენილი „სანაგარემო“. მის წინა მხარეს დატოვებულია ფქვილის გადმოსაყრელი, რომლის ქვეშაც ფქვილის დასაგროვებელი ხის ყუთი დგას. „საღვარის“ ფრთებიანი ბორბალი ზედა წისქვილს აბრუნებს. ბორბლის ფეხი დაყრდნობილია რკინის ოთხკუთხა საფენზე, რომელიც გრძელ ფიცრის კიდეშია ჩასმული. ამ ფიცრის მეორე კიდეში ზედა წისქვილის ამწევ-დამწევი დგარია ჩამაგრებული. ზედა წისქვილის დაწევისას მარცვალი წმინდად იფქვება. წყალი წისქვილთან მიყვანილია ხევიდან ყორითა და ბელტებით ნაგები სადინარით. სადინარის ბოლოში ღარის თავია დამაგრებული. ღარის თავში ჩადგმულია წყლის მისაშვებ-გადასაგდები ხის მოკლესახელურიანი ნიჩბისმაგვარი ფიცარი. ქალდანი ა., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 245.
მაღაწლის ეკლესია

მაღაწლის ეკლესია — არქიტექტურული, არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ დიხჩოდან აღმოსავლეთით მაღაწლის ქედზე. თარიღდება განვითარებული შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია ნატეხი ქვითა და დუღაბით. ძეგლი დანგრეულია. შემორჩენილია 1 მეტრი სიმაღლის კედლები. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდი აქვს. ეკლესიის სამხრეთით 10 მეტრზე, კლდოვან ტერასაზე მცირე ზომის სათავსთა ნაშთებია. რჩეულიშვილი გ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 246.
აბანოსხევის ნამოსახლარი და სამაროვანი

ტერმინი აბანოსხევის ნამოსახლარი და სამაროვანი შეიძლება აღნიშნავდეს: აბანოსხევის პირველი ნამოსახლარი და სამაროვანი — ნამოსახლარი და სამაროვანი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ აბანოსხევში აბანოსხევის მეორე ნამოსახლარი და სამაროვანი — ნამოსახლარი და სამაროვანი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ აბანოსხევში
ბოდორნის ნამოსახლარი და სამაროვანი

ბოდორნის ნამოსახლარი და სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბოდორნაში, მდებარეობს საქართველოს სამხრეთი გზის პირას, საკარმიდამო ნაკვეთში. ძეგლი მრავალფენიანია, თარიღდება ძვ. წ. IV ათასწლეულის დასაწყისი-IV საუკუნის II ნახევრით. 1973 და 1977-1978 წლებში გათხრები ჩაატარა ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. ძეგლი დაზიანებულია გზის რეკონსტრუქციისა და მიწის დამუშავების დროს. ქვედა ფენაში, მიწის ზედაპირიდან 1,3 მ სიღრმეზე, აღმოჩნდა ქილისებრი, ქოთნისებრი და ბადიის მსგავსი თიხის ჭურჭლის ნატეხები; ობსიდიანის ლამელა და ანატკეცები, ქვის ხელსაფქავის ფრაგმენტი და ცხოველთა ძვლები, დამახასიათებელი ადრინდელი სამიწათმოქმედო კულტურისათვის. აქვე აღმოჩნდა მტკვარ-არაქსის კულტურის პერიოდის თიხის ჭურჭლის ძირ-გვერდის და პირის ნატეხები. გამოვლენილია აგრეთვე რიყის ქვისგან შემდგარი წრიული მოყვანილობის ქვაყრილის ნაშთი, რომელიც შესაძლოა ყორღანის ნაწილიც იყოს. ადრინდელი ფენები ჩაჭრილი იყო სამარხებით. გვიანდელი ანტიკური ხანის სამარხები წარმოდგენილია ბავშვის და მოზრდილის ორმოსამარხებით, რომლებშიც მიცვალებულები დაკრძალული იყვნენ, მოკრუნჩხული და გაშოტილი, თავით დასავლეთისკენ. აღმოჩნდა მინის სანელსაცხებლე, ბრინჯაოს ღილის და რგოლის ფრაგმენტები, ვერცხლის და ოქროს საყურე. სხვადასხვა მასალისგან დამზადებული მძივები, რომლებიც თარიღდება III საუკუნის მიწურულით და IV საუკუნის I მესამედით. ადრინდელი შუა საუკუნეების სამარხი წარმოდგენილია კატაკომბით, რომელშიც აღმოჩნდა ერთი ჩონჩხი ზურგზე გაშოტილი, თავით სამხრეთისკენ. აღმოჩენილია რკინის მოხრილი დანა და ხოსრო I-ის ვერცხლის სასანური მონეტა. არქეოლოგიური მასალა ინახება არქეოლოგიის კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში. ჩიქოვანი გ.,ჯორბენაძე ბ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 229.
დიხჩოს წმინდა გიორგის ნიში

დიხჩოს წმინდა გიორგის ნიში — საკულტო ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ დიხჩოდან აღმოსავლეთით, მაღაწლის ქედზე. ნიში გეგმით ოთხკუთხა, ნატეხი ქვის მშრალი წყობით ნაშენი მასიური ნაგებობაა.იქვე ახლოს საზარეა, მასზე რამდენიმე ზარი კიდია. მათგან ზოგიერთზე შემომწირველის სახელია ამოკვეთილი. რჩეულიშვილი გ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 246.
ანანურის ანდრიაანთ სახლი

ანანურის ანდრიაანთ სახლი — არქიტექტურული ძეგლი დგას დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ანანურის ხუროთმოძღვრული ანსამბლის სამხრეთით. აგებულია XIX საუკუნის I ნახევარში. სახლი ორსართულიანია (27,2 x 9,1 მეტრი), ნაშენია აგურითა და ქვიშაქვით. ორივე სართული გეგმით ერთნაირია. ჩრდილოეთის კედელი ყრუა, სამხრეთით ხისსვეტებიანი ღია აივანია; ყოველ სართულზე ხუთი მოსაზღვრე ოთახია. ოთახების კარ-სარკმელები აივანზე გამოდის, I სართულზე აივნის სვეტები ოთხკუთხაა და ქვის ბაზისებზე დგას. II სართულის სვეტები წრიულია, სვეტებს შორის მოაჯირი შემკულია ჭვირული ორნამენტით. II სართულის აივანს აღმოსავლეთიდან ორმარშიანი კიბე აქვს მიდგმული. II სართულის კარ-სარკმელი შემკულია ჰორიზონტალურად თაროთი გაერთიანებული ოთხსაფეხურიანი ნახევარწრიული თავსართებით. კარ-სარკმელს შორის პილასტრებია. სართულშუა გადახურვა ხის კოჭებს ეყრდნობა. სახლს ხის ნივნივებზე გამართული სხვენი აქვს. სხვენზე ასასვლელი კიბე II სართულის სქელ კედელშია ჩაყოლებული. სახურავი თუნუქისაა. მარსაგიშვილი. გ, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 210.
დუდაურების ღვთისმშობლის ეკლესია

დუდაურების ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ დუდაურებში, თარიღდება შუა საუკუნეებით. ეკლესია დანგრეულია. შემორჩენილია დაფლეთილი ქვით ნაგები 1 მეტრი სიმაღლის კედლები. შესასვლელი სამხრეთიდან ჰქონია. ეკლესია უაფსიდოა და აღმოსავლეთით სწორი კედლითაა დასრულებული. კიკაჩეიშვილი პ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 246.
გუდანის საცხოვრებელი სახლი

გუდანის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ გუდანის ცენტრში. ეკუთვნის ს. ჭინჭარაულს. აგებულია XX საუკუნის დასაწყისში. ნაგებია ნატეხი ქვის მშრალი წყობით. ტიხრები ნაკელით შელესილი წნულისაა. ნაგებობა ტერასულბანიანია. შედგება ორი ნაწილისაგან: ორ სართულიანი სახლისა და ორსართულიანი მინაშენისგან. სახლის სამხრეთ-დასავლეთ კუთხეზე მიდგმულია რიყის ქვით ნაგები ცხვრის საზაფხულო სადგომი. სართულშუა გადახურვა და სახურავი გამართულია ხის კოჭებზე, რომლებიც გრძივ ღერძზე განლაგებულ ხის რამდენიმე ბოძსა და ქვის ერთ მასიურ სვეტს ეყრდნობა. სახლის პირველ სართულზე შესასვლელი სამხრეთიდანაა. ქვის კაპიტალურ კედლიანი დერეფნიდან კარი ჩასმულია ხის ჩარჩოში. კარის ორივე მხარე თითო სარკმელია. დერეფანი გატიხრულია სამ ნაწილად. შუა ნაწილი გასასვლელია, მარცხნივ ცხენების სადგომია, მარჯვნივ სართავისი. დერეფნის კარის პირდაპირ გაჭრილია სახლის მთავრ ნაწილში (შინა) შესასვლელი. შინა ორ ნაწილადაა გაყოფილი. კარის მარჯვნივ საქონლის სადგომია, რომელშიც უკანა კედლის გასწვრივ ცხვრების და ხბოების სადგომია, მარცხნივ საცხოვრებელი შიდა ეზოსა და საქონლის სადგომს ფილაქნის იატაკი აქვს. საცხოვრებლის წინა ნაწილში წინათ კერა იყო. სახლის მეორე სართულის სამხრეთ კედელში კარი და ერთი სარკმელია, მეორე სარკმელი დასავლეთითაა. ჭერხოს წინ, I სართული თავზე ბანია. ჭერხო მამაკაცთა საძინებელი იყო, იყენებდნენ საოჯახო ინვენტარისა და საკვების შესანახადაც. გვერდითას I სართულის სამხრეთ კედელში კარი და ერთი სარკმელია გაჭრილი. იატაკი აქ დატკეპნილი მიწისაა. II სართული აღმოსავლეთ კედელში კარი და ორი სარკმელია, სამხრეთ კედელში - ორი სარკმელი. ეს სართული ორ ნაწილადაა გატიხრული. სამხრეთი ნაწილი საცხოვრებელია. ჩრდილოეთისას სამეურნეო დანიშნულებისათვის იყენებდნენ. სახლისა და გვერდითას II სართულები ერთმანეთს საერთო კარით უკავშირდება. სახლისა და გვერდითას ბანზე კალოა. უკან სამი მხრიდან კედლის შემოზღუდული ფარდულია, სადაც ინახავდნენ სამეურნეო იარაღსა და ძნის, თავისა და ჩალის მარაგს. ქალდანი ა., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 239-240.
ავგუსტალები

ავგუსტალები (ლათ. Augustales) — ქურუმთა კოლეგია ძველ რომში, რომლის მოვალეობას შეადგენდა იმპერატორის კულტის სხვადასხვა ქალაქში გავრცელება. კოლეგიაში მიიღებოდნენ მხოლოდ და მხოლოდ ყოველმხრივ საიმედო მოქალაქეები.
დუმაცხოს ნასოფლარი

დუმაცხოს ნასოფლარი — არქეოლოგიური, არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ დუმაცხოდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 600 მეტრზე. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს. ნაგებობათა ნაშთები განლაგებულია ტერასულად. კედლები ნაგებია ლოდებით, მშრალად. შეიმჩნევა ციხე-სახლების ნაშთები. შემორჩენილია ერთი მოზრდილი დარბაზისა და ზურგიანი კოშკის ნაშთი. ნასოფლარზე მოგვიანებით აუშენებიათ ზეგარდის წმინდა გიორგის ნიშის საქვაბე. ნასოფლარიდან აღმოსავლეთით, 0,4 კილომეტრზე, სოფელ ბურსაჭირსკენ მიმავალ გზაზე, შემორჩენილია ზურგიანი კოშკის ნანგრევები. კოშკიდან ოდნავ მოშორებით, მეორე ზურგიანი კოშკის ნაშთია. წიკლაური ივ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 246.