laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
რაგბის მსოფლიო ჩემპიონატი

რაგბის მსოფლიო ჩემპიონატი — მსოფლიოს მთავარი სარაგბო შეჯიბრი. ორგანიზატორია მსოფლიო რაგბი (2014 წლამდე რაგბის საერთაშორისო საბჭო). რაგბის საერთაშორისო საბჭომ 1985 წლის მარტში, პარიზის სხდომაზე, მიიღო დადგენილება 1987 წელს გამართულიყო მსოფლიო თასი რაგბიში, იქვე გამოცხადდა მასპინძლები. ასეთებად ირბ-მ ახალი ზელანდია და ავსტრალია შეარჩია. შეჯიბრი ტარდება ყოველ ოთხ წელიწადში ერთხელ. ჩემპიონატის თასს „უილიამ უებ ელისის თასი“ ეწოდა. შემდეგი გუნდები რამდენიმეჯერ იყვნენ მეოთხედფინალში თუმცა შემდეგ ეტაპზე ვერ გავიდნენ:  ირლანდია (რვაჯერ)  ფიჯი (სამჯერ)  სამოა (ორჯერ)  კანადა (ერთხელ)  იაპონია (ერთხელ) სპორტის ენციკლოპედია. თბილისი. 2006 Rugbyworldcup.com დაარქივებული 2007-07-02 საიტზე Wayback Machine. ფედერაციის ოფიციალური საიტი. Sports123 დაარქივებული 2014-01-17 საიტზე Wayback Machine. შედეგების არქივი
პალესტინის ტერიტორიები

პალესტინის ტერიტორიები — პალესტინის ისტორიული ტერიტორიების ნაწილი, შედგენილი ორი ურთიერთდაშორებული რეგიონებისგან: მდინარე იორდანეს დასავლეთი ნაპირისაგან და ღაზის სექტორისგან, რომელთა საბოლო სტატუსი გაურკვეველია. ტერიტორიები 1922-1948 წლებში ბრიტანეთის მანდატის შემადგენლობაში იმყოფებოდა, 1940-იანი წლების ბოლოს ოკუპირებული იორდანიისა და ეგვიპტის მიერ, 1967 წელს კი ექვდღიანი ომის შედეგად ოკუპირებული იყო ისრაელის მიერ. 1994 წლიდან დე ფაქტო იმართება პალესტინის ეროვნული ადმინისტრაციის მიერ. პალესტინის სტატისტიკური ატლასი დაარქივებული 2010-05-14 საიტზე Wayback Machine. პალესტინის ტერიტორიები პალესტინა დაარქივებული 2008-06-07 საიტზე Wayback Machine. პალესტინა ოტომანთა მმართველობის დროს
ფრანსუა ლეჟონი

ფრანსუა ლეჟონი (ფრანგ. François Lejeune), აგრეთვე ცნობილი როგორც ჟან ეფელი (ფრანგ. Jean Effel; დ. 12 თებერვალი 1908, პარიზი — გ. 11 ოქტომბერი 1982, პარიზი) — ფრანგი მხატვარი-კარიკატურისტი. თავისი ფსევდონიმი მოიგონა სახელისა და გვარის პირველი ასოების გამოყენებით — F და L. ეფელი ყველაზე მეტად ცნობილი გახდა თავისი სატირული კომიქსების ციკლით სამყაროს შექმნა, სადაც ის სახალისო სახით გადმოსცემს სამყაროს შექმნას და განვითარებას, დასაბამიდან — პირველი ადამიანების ცოდვამდე. საიტი ნამუშევრებით ↑ Bibliothèque nationale de France BnF authorities: პლატფორმა ღია მონაცემები — 2011. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q19938912"></a><a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q54837"></a><a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q193563"></a> ↑ Benezit Dictionary of Artists — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7 <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595"></a><a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573"></a><a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776"></a> ↑ Lambiek Comiclopedia — Lambiek, 1999. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q51343652"></a><a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q2714676"></a> ↑ filmportal.de — 2005. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q15706812"></a> ↑ ბროკჰაუზის ენციკლოპედია <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227"></a> ↑ Roglo — 1997. — 10000000 ეგზ. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q83365652"></a> ↑ 7.0 7.1 The Fine Art Archive — 2003. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q10855166"></a> ↑ https://tritius.kmol.cz/authority/775734 <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q130368343"></a> ↑ 9.0 9.1 9.2 Fichier des personnes décédées <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q80900474"></a>
ასამა

ასამა (იაპ. 浅間山) — მოქმედი ვულკანი იაპონიის კუნძულ ჰონსიუს ცენტრალურ ნაწილში. სიმაღლე 2568 მ. ვულკანის ბოლო ამოფრქვევა 2009 წლის 2 თებერვალს დაიწყო, რის გამოც ამონაბოლქვი ფერფლი ტოკიოს გარეუბნებსაც მიწვდა. ვულკანი ასამა დაარქივებული 2009-02-06 საიტზე Wayback Machine. (ინგლისური)
დიღმის გზა

დიღმის გზა — თბილისზე გამავალი ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ისტორიული გზა, რომლითაც ქალაქი საქართველოს სხვადასხვა კუთხეს და ჩრდილოეთ კავკასიას უკავშირდებოდა. თბილისიდან დიღმისკენ გზა ორი კარიბჭით მიემართებოდა. ერთი მათგანი დიღმის კართან იწყებოდა (ახლანდ. პუშკინისა და ვერცხლის ქუჩების გადაკვეთაზე), მეორე კი — კოჯრის კართან (ახლანდ. ლესელიძის ქუჩის თავისუფლების მოედანთან შერწყმის ადგილზე). დიღმის კართან გზა დაახლოებით ახლანდელი თაბუკაშვილის ქუჩის დასაწყისის ხაზს მისდევდა, ზემოდან უვლიდა ასპარეზს (დღევანდელი გ. ლეონიძის სახ. ბაღი), გ. ჭანტურიას ქუჩის სწვრივად უხვევდა რუსთაველის გამზირისკენ და აქ, ახლანდელი სასტუმრო „თბილისი-მერიოტის“ ახლოს, უერთდებოდა კოჯრის კარიდან რუსთაველის გამზირით წამოსულ გზას. შემდეგ გზა მიჰყვებოდა დღევანდელ რუსთაველის გამზირის და მ. კოსტავას ქუჩის ხაზს, კვეთდა რამდენიმე ხევს, ხიდით გადადიოდა მდინარე ვერეზე, კვლავ კოსტავას ქუჩისა და შემდეგ სააკაძის მოედნის სწვრივად მიდიოდა, მკვეთრად ჩადიოდა მტკვრისკენ და აღმა აუყვებოდა მდინარის მარჯვენა ნაპირს. მოგვიანებით ეს გზა საქართველოს სამხედრო გზის ნაწილი გახდა. კვირკველია, თ., ძველთბილისური დასახელებანი, გვ. 32. «საბჭოთა საქართველო», თბ., 1985
ქვემო მანჰეტენი

ქვემო მანჰეტენი (ინგლ. Lower Manhattan) — ქალაქ ნიუ-იორკის ძირითადი კუნძული მანჰეტენის უკიდურესი სამხრეთი ნაწილი, მისი კომერციული და მმართველობის ცენტრი. ყველაზე გავრცელებული განსაზღვრებით ქვემო მანჰეტენი ანუ „დაუნტაუნი“ შემოისაზღვრება მე-14 ქუჩით ჩრდილოეთით, მდინარე ჰუდზონით დასავლეთით, ისტ-რივერით აღმოსავლეთით და ნიუ-იორკის ყურით სამხრეთით. როდესაც ამ ტერმინში ქვემო მანჰეტენის ბიზნეს უბანი და მისი შემოგარენი მოიაზრება, ჩრდილოეთის საზღვრად როგორც წესი მიიჩნევენ კანალ სტრიტს. ქვემო მანჰეტენის ბიზნეს უბანი ჩემბერს სტრიტის ქვევით მდებარე არემარის ბირთვს წარმოადგენს. ის მოიცავს საფინანსო უბანს, რომელსაც ასევე უოლ სტრიტს უწოდებენ, და მსოფლიო სავაჭრო ცენტრს. კუნძულის სამხრეთ კიდეზე ბატერი-პარკია; სიტი ჰოლი (მერია) საფინანსო უბნის ჩრდილოეთითაა. ასევე ჩემბერს სტრიტის სამხრეთითაა ბატერი პარკ სიტის დაგეგმილი უბანი და საუზ სტრიტის საზღვაო პორტის ისტორიული უბანი. ტრიბეკას უბანი ჩემბერსს დასავლეთით ესაზღვრება; ხოლო ქუჩის აღმოსავლეთ ბოლოში გიგანტური მანჰეტენის მუნიციპალური შენობაა. ჩემბერსისა და ბრუკლინის ხიდის ჩრდილოეთით და კანალ სტრიტის სამხრეთით მდებარეობს ნიუ-იორკის უძველესი ჩინეთის უბანი. ამ უბანში ასევე მდებარეობს მრავალი სასამართლო და მუნიციპალური დაწესებულება. უბანს ჩრდილოეთით კანალ სტრიტის მიმდებარედ ესაზღვრება სოჰო, მიტპაკინგ დისტრიქტი, ვესტ ვილიჯი, გრინვიჩ ვილიჯი, ლიტლ-იტალი, ნოლიტა და ისტ-ვილიჯი. ქვემო მანჰეტენის ბიზნეს უბანი სიდიდით მეოთხე ცენტრალური ბიზნეს უბანია აშშ-ში, მიდტაუნ მანჰეტენის, ჩიკაგოს ლუპის და ვაშინგტონის შემდეგ. მსოფლიო სავაჭრო ცენტრის დანგრევამდე ეს უბანი სიდიდით მესამე იყო. მოსალოდნელია, რომ ეს უბანი მესამე ადგილს დაიბრუნებს ფრიდომ ტაუერის მშენებლობის დასრულების შემდეგ, რომელმაც დაახლოებით იმდენივე კომერციული ფართი უნდა შესძინოს უბანს, რამდენიც მსოფლიო სავაჭრო ცენტრს ჰქონდა.
ქვანახშირი

ქვანახშირი — მცენარეული წარმოშობის მყარი საწვავი სასარგებლო წიაღისეული; წიაღისეული ნახშირის ერთ-ერთი სახეობა შავი პრიალა, ნახევრად მქრქალი ან მქრქალი ქანია. წვის კუთრი სითბო 30-36 მეგჯ/კგ (7200-8600 კკალ/კგ). ქვანახშირი მურანახშირზე უფრო მკვრივია და ნახშირბადსაც უფრო მეტი რაოდენობით (75-97% და მეტი) შეიცავს. ნახშირი ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 506.
ტორფი

ტორფი (გერმ. Torf) — საწვავი სასარგებლო წიაღისეული, რომელიც წარმოიქმნება ჭაობის მცენარეთა ნაშთების დაშლით ჭარბი დანესტიანებისა და თითქმის უჰაერობის პირობებში. აქვს რთული ქიმიური შემადგენლობა. მისი წვადი ნაწილის ძირითადი კომპონენტებია: C (50-60%), H (5-6,5%), O (30-40%), N (1-3%), S (0,1-1,2%, ზოგჯერ 2,5%-მდე). ბუნებრივ პირობებში ჭარბად შეიცავს ტენს (88-96%) და ფორიანია (96-97%), აქვს ერთგვაროვანი ან შრეებრივი ტექსტურა; ყვითელი, მურა ან შავია. სიმკვრივე 0,3გ/სმ³. თბოუნარიანობა (40%-იანი ტენიანობის დროს) 2650-3120 კკალ/კგ. თბოენერგეტიკის გარდა გამოიყენება სოფლის მეურნეობაში, ქიმიურ მრეწველობასა და სხვ. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 25. ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე: ტორფი Industry - Peat Equipment for peat extraction დაარქივებული 2013-05-09 საიტზე Wayback Machine. International Peat Society დაარქივებული 2014-09-23 საიტზე Wayback Machine. International Mire Conservation Group
ჯაკომო მეიერბერი

ჯაკომო მეიერბერი (ნამდვ. სახელი და გვარი იაკობ ლიბმან ბერი; Beer დ. 5 სექტემბერი, 1791 — გ. 2 მაისი, 1864) — გერმანიაში დაბადებული ებრაული წარმოშობის კომპოზიტორი. დაიბადა ებრაელი ბანკირის ოჯახში. მუსიკალური განათლება მიიღო მუციო კლემენტის (ფორტეპიანო), კ. ფ. ცეტერისა და გ. ი. ფოგლერის ხელმძღვანელობით. 1816-24 წლები გაატარა იტალიაში. ეუფლებოდა საოპერო ხელოვნების სტილს, წერდა ოპერებს. 1842-დან იყო მუსიკის გენ. დირექტორი ბერლინში. 1830-40-იან წლებში პარიზის თეატრისთვის დაწერა რამდენიმე ნაწარმოები (ე. სკრიბის ლიბრეტოზე) რომელთაგან მნიშვნელოვანი ოპერა „რობერტ-სატანა“ (1831, პარიზი) მეიერბერის საოპერო კონცეფცია მთელი სისრულით გამოჩნდა ოპერა „ჰუგენოტებში“ (1836, იქვე) რუსეთში - „გველებისა და გიბელინების“ სახელწოდებით. შემდეგ შექმნა ოპერები „წინასწარმეტყველი“ (1849, იქვე) რუსეთში - „გენტის ალყის“ (მოგვიანებით „იოანე ლეიდენელის“) სახელწოდებით; „აფრიკელი ქალი“ (1865, დაიდგა მეიერბერის სიკვდილის შემდეგ) ეს უკანასკნელი მეტყველებს კომპოზიტორის შემოქმედებით კრიზისზე. მეიერბერის საოპერო ხელოვნების სტილის ძირითადი საფუძველია სიუჟეტის ეფექტიანი განვითარება, გმირთა მკაფიო სახეები, კოლორიტული მასობრივი სცენები, სანახაობითი და ფსიქოლ. კონტრასტები; სოც. ჟღერადობა. მეიერბერის შემოქმედებამ დიდი გავლენა მოახდინა XIX ს-ის საოპერო ხელოვნებაზე, თუმცა შემდგომში მეიერბერის წინააღმდეგ დაიწყო რეაქცია, უარყოფდნენ მის გარეგან ეფექტს. მეიერბერს ეკუთვნის აგრეთვე კანტატები, საორკესტრო ნაწარმოებები, მუსიკა თეატრისათვის, საფორტეპიანო პიესები, სიმღერები. ენციკლოპედია „ბრიტანიკა“
აზერბაიჯანი ევროვიზიის სიმღერის კონკურსზე

აზერბაიჯანი ევროპის სამაუწყებლო კავშირში 2007 წლის 15 ნოემბერს მიიღეს. მისი დებიუტი 2008 წლის ევროვიზიაზე იყო. ქვეყნის პირველი წარმომადგენლებმა ელნურ გუსეინოვმა და სამირ ჯავაზადემ სკანდალური სიმღერით, „Day After Day“ ბელგრადში მე-8 ადგილი დაიკავეს. შემდეგი წლის კონკურსზე აზერბაიჯანი არაშმა და აისელ თეიმურზადემ წარადგინეს. მათ სიმღერით „Always“, ქვეყანას ბრინჯაოს საპრიზო ადგილი მოუტანეს. შემდეგ აღინიშნა, რომ აზერბაიჯანი სახელი ევროვიზიაზე შვედეთის მოქალაქე, წარმოშობით ირანელმა დაიცვა. თუმცა როგორც გაირკვა არაში ეთნიკურად აზერბაიჯანელი იყო. საშუალო ადგილი: 6,4 აზერბაიჯანის მიერ გაცემული უმაღლესი შეფასებები... უმაღლესი შეფასებები აზერბაიჯანს .. ქართულ ვიკიპედიაში არსებობს პორტალი „ევროვიზია“.
ქიზიყის გლეხთა აჯანყება

ქიზიყის გლეხთა აჯანყება 1878 — გლეხთა აჯანყება არსებული რეჟიმის წინააღმდეგ ქიზიყში. გამოიწვია სახელმწიფო გადასახადების სიმძიმემ, აუტანელმა სატრანსპორტო ბეგარამ, სამაზრო და საგუბერნიო ხელისუფლების შეუზღუდველმა თვითნებობამ. აჯანყების საბაბი გახდა მეფის მთავრობის განზრახვა, კენჭისყრით გაეწვია გლეხები სახალხო ლაშქარში (თურქებთან ომთან დაკავშირებით). სოფლის მამასახლისებმა თვითნებურად შედგენილ კენჭისყრის სიებში, არ შეიტანეს კულაკთა შვილები. გლეხებმა ამ სიების მოსპობა და ლაშქარში ძველი წესით გასვლა მოითხოვეს. აჯანყება დაიწყო 4 ივნისს დილით სოფ.ზემო მაჩხაანში, სადაც გლეხებმა სცემეს სოფლის მამასახლისი დავით ბოსტოღანაშვილი და პრისტავის თანაშემწე. აჯანყებას შეუერთდნენ ანაგის, ვაქირის, საქობოს, მაშნაარისა და სხვა სოფლების გლეხები. ისინი გაერთიადნენ და გზა გადაუჭრეს ბაკურციხეში მიმავალ სიღნაღის მაზრის უფროსს, მოსთხოვეს სიების მოსპობა და კენჭისყრით ლაშქარში გლეხთა გაწვევაზე უარის თქმა. გლეხების მოთხოვნა არ დააკმაყოფილეს, ამიტომ აჯანყებულებმა ჯერ მაზრის უფროსის მხლებლები და სოფლის მამასახლისი სცემეს, შემდეგ — თავად რევაზ ვაჩნაძის სახლში თავშეფარებული მაზრის უფროსი გენერალი იოსებ ორბელიანი და მათი კაცები. დაარბიეს ვაჩნაძის სახლი, აგრეთვე კარდანახის, ვაქირის, საქობოსა და სხვა სოფლების მამასახლისთა სახლკარი. მთავრობამ აჯანყება ჩააქრო. დაიწყო რეპრესიები. სიღნაღის სასამართლომ 11 მათგანს 15 წლის კატორღა მიუსაჯა, გადასახლებულთა შორის იყო ორი ქალი. სასამართლო პროცესზე გამოაშკარავდა აჯანყების ნამდვილი მიზეზი. საქართველოს პრესამ („დროება“, „ობზორი“) სპეციალური წერილები მიუძღვნა ამ აჯანყებას. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 524.
სისხლის პლაზმა

სისხლის პლაზმა — სისხლის თხიერი ნაწილი, რომელშიც შეწონილ მდგომარეობაში იმყოფება სისხლის ფორმიანი ელემენტები. მის შედგენილობაში შედის ცილები, ნახშირწყლები, ლიპიდები, ელექტროლიტები, ჰორმონები, ვიტამინები, გახსნილი აირები და ნივთიერებათა ცვლის შუალედი პროდუქტები. სისხლის პლაზმის ცილები, რომელთა რაოდენობა 7-8%-ს შეადგენს, მონაწილეობენ წყლის ცვლაში, ჰორმონების, ვიტამინების, ცხიმების ტრანსპორტში, სისხლის შედედების პროცესში. ელექტროლიტები იცავენ ოსმოსური წნევის მუდმივობას, სისხლის აქტიურ რეაქციას, გავლენას ახდენენ კოლოიდების მდგომარეობასა და ნივთიერებათა ცვლაზე. სისხლის პლაზმა შეიცავს მთელ რიგ ფერმენტებს, რომლებიც მონაწილეობენ ნივთიერებათა ცვლისა და სისხლის შედედების პროცესში. სისხლის პლაზმა — MedGeo.Net
სკოპოლია

სკოპოლია (ლათ. Scopolia) — მცენარეთა გვარი ძაღლყურძენასებრთა ოჯახისა. მრავალწლოვანი მაღალი ბალახებია. გვარში 4—6 სახეობაა. გავრცელებულია ევრაზიის ზომიერ სარტყელში. საქართველოში მხოლოდ 1 სახეობა გვხვდება, კარნიოლიის ანუ კავკასიური სკოპოლია (Scopolia caucasica). იგი საქართველოში (აჭარა, აფხაზეთი) იზრდება მთის შუა სარტყლამდე, ტენიან და დაჩრდილულ ტყეებში. მისი ყველა ნაწილი, განსაკუთრებით ფესვი და ფესურა შეიცავს ალკალოიდებს ჰიოსციამინს და სკოპოლამინს; სკოპოლიის 2 სხვა სახეობა შეიცავს ატროპინს. სამივე მცენარე სამკურნალოა. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, თბ., 1985. — გვ. 428.
უკრაინა ევროვიზიის სიმღერის კონკურსზე

უკრაინის დებიუტი 2003 წლის ევროვიზიაზე იყო. უკრაინის პირველი წარმომადგენლები ალექსანდრე პონომარიოვი იყო. სიმღერით „Hasta La Vista“ მან მე-12 ადგილი დაიკავა. შემდეგი წარმომადგენელი იყო რუსლანა სიმღერით "Wild Dances". ზუსტად ამ სიმღერამ მოუტანა გამარჯვება და უკრაინა გახდა დსთ-დან პირველი ქვეყანა, სადაც ჩატარდა ევროვიზია. 2005 წლის ევროვიზია კიევში ჩატარდა. ამ კონკურსში მასპინძელმა-ქვეყანამ მე-19, ყველაზე დაბალი უკრაინისთვის, დაიკავა. უკრაინის შემდეგი წარმომადგენელი ტინა კაროლი იყო. მან მე-7 ადგილი დაიკავა, და რადგან ათეულში შევიდა, უკრაინის 2007 წლის წარმომადგენელი ვერკა სერდუჩკა ავტომატურად ჩაირთო ფინალში. მან მე-2 ადგილი დაიკავა, მაგრამ მისმა ტიპაჟმა და სიმღერა „Dancing Lasha Tumbai“ სიტყვებმა დიდი სკანდალი ატეხეს ჯერ მის სამშობლოში, შემდეგ კი რუსეთში. 2008 წლეს უკრაინის წარმომადგენელად აირჩიეს ანი ლორაკი. მისი კანდიდატურა თვით ვიქტორ იუშენკოსა და იულია ტიმოშენკოს მოეწონა. ანი ლორკმა მე-2 ადგილი მოუტანა, მაგრამ პოლიტიკოსებმაც კი დაადანაშაულეს ევროვიზიის ორგანიზატორებს რეზულატეტების გაყალბებაში. მოსკოვში 2009 წლის ევროვიზიაზე უკრაინამ წარადგინა სვეტლანა ლობოდა სიმღერით „Be My Valentine“. საშუალო ადგილი: 8 უკრაინამ მისცა ყველაზე მეტი ქულა... უკრაინამ მიიღო ყველაზე მეტი ქულა... ↑ ანდრეი დანილკო ქალის ტიპაჟი აქვს და იმიტომაც იგი ტრანსვესტიტია ↑ სიმღერის სიტყვები ჰგავს სიტყვებს "Russia Goodbye", რაც ”მშვიდობით, რუსეთო” ნიშნავს. რუსეთში ეს უკრაინის პროვოკაციად ჩათვალეს, და ანდრეი დანილკო პრესნონა-ნონგრატად აღიარეს. ↑ ანი ლორაკი 20 წლიდან უკრაინის სახალხო არტისტია. ↑ ანი ლორაკის ჩამოსვლისას იულია ტიმოშენკომ მოულოცა მას გამარჯვება (გამარჯვებული კი დიმა ბილანია) და თქვა, რომ ევროპამ ვერ შეეგუა უკრაინის მე-2 გამარჯვებას Новотека.RU[მკვდარი ბმული] (რუსული) ქართულ ვიკიპედიაში არსებობს პორტალი „ევროვიზია“.
ალკალოიდები

ალკალოიდები (ლათ. alcali < არაბ. al-qilj „ტუტე“ და ბერძ. εἶδοςs „სახე“ — ტუტისებრი) — ფიზიოლოგიურად აქტიური, ფუძე თვისებების მქონე, ძირითადად მცენარეული წარმოშობის აზოტშემცველი ორგანული ნაერთები. მცენარეებში ალკალოიდების აღმოჩენას დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა, რადგან ჯერ კიდევ XIX საუკუნის დასაწყისში ფიქრობდნენ, რომ მცენარეული ნივთიერებები, ცხოველური წარმოშობის ნივთიერებებისგან განსხვავებით, არ შეიცავდა აზოტს. 1803 წელს კრისტალურ ნივთიერებათა ნარევის სახით აღმოაჩინეს ოპიუმის ალკალოიდები, რომლიდანაც 1806 წელს გერმანელმა მეცნიერმა სერტიურნერმა პირველად გამოყო სუფთა ალკალოიდი მორფინი. XIX საუკუნეშივე მიიღეს სტრიქნინი, ბრუცინი, ქინაქინი, კოფეინი, ნიკოტინი, კოკაინი, ეფედრინი, ანაბაზინი და სხვ. ამჟამად ცნობილია ათასზე მეტი ბუნებრივი თუ სინთეზური ალკალოიდი. ალკალოიდების უმრავლესობა უფერო, კრისტალური, აზოტშემცველი ჰეტეროციკლური ნაერთია. უმარტივესი ალკალოიდი ნახშირბადის ათამდე ატომს შეიცავს, ყველაზე რთული_50-ზე მეტს. მჟავებთან ისინი კრისტალურ მარილებს წარმოქმნიან; ალკალოიდების აგებულების სხვადასხვაობის გამო მათი კლასიფიკაცია გაძნელებულია. კლასიფიკაციის ძირითად ნიშნად მიღებულია ალკალოიდის მოლეკულის აზოტშემცველი ნაწილის (პიროლიდინის, პირიდინის, ქინოლინის, ინდოლის და სხვ. წარმოებულები) აგებულება. ალკალოიდებით განსაკუთრებით მდიდარია: ქენდირისებრნი, ყაყაჩოსებრნი, პარკოსნები, ბაიასებრნი და ძაღლყურძენასებრნი. ერთლებნიან და წიწვოვან მცენარეებში კი ალკალოიდები იშვიათად გვხვდება. მცენარე ჩვეულებრივ რამდენიმე (15-20-მდე) ალკალოიდს შეიცავს და ეს რაოდენობა იმისდა მიხედვით იცვლება, თუ როგორია ნიადაგის ხასიათი, როგორ არის იგი დამუშავებული აგროტექნიკურად, ზღვის დონიდან რა სიმაღლეზე იზრდება მცენარე, როგორია დღის ხანგრძლივობა, მზის რადიაციის ინტენსივობა, წყლის რეჟიმი და სხვ.; ალკალოიდების წარმოქმნის მექანიზმი დღეს გარკვეულად უნდა ჩაითვალოს. ისინი ამინომჟავებისა და ნახშირწყლების გარდაქმნის პროდუქტებისგან წარმოიქმნება. ბევრი ალკალოიდი, მაგ. კოფეინი, თეობრომინი, ეფედრინი და სხვ. სინთეზურად მიიღება. ზოგ შემთხვევაში ბუნებრივ ალკალოიდებს უფრო ეფექტურ სამკურნალო საშუალებად გარდაქმნიან. მრეწველობაში სინთეზურად მიიღება ალკალოიდების მსგავსი აგებულების სამკურნალო საშუალებები — ნოვოკაინი (კოკაინის ნაცვლად), აკრიქინი (ქინაქინის ნაცვლად) და სხვ.; ალკალოიდების უმრავლესობა ძვირფასი სამკურნალო პრეპარატია, ბევრი მათგანი ძლიერ შხამიანია. ისინი ორგანიზმზე სხვადასხვაგვარად მოქმედებენ. მაგ., ნიკოტინი თამბაქოში შხამია, დაჟანგვით კი ორგანიზმისთვის მეტად საჭირო ნიკოტინის მჟავას იძლევა. სტრიქნინი და კოფეინი აღაგზნებს ცენტრალურ ნერვულ სისტემას, მორფინი და სკოპოლამინი კი ადუნებს. პილოკარპინი აძლიერებს ჯირკვლების სეკრეციას, ატროპინი და სკოპოლამინი, პირიქით, ასუსტებს. ქინაქინი მალარიის პლაზმოდიუმებს სპობს; აპომორფინი პირღებინებას იწვევს, ადრენალინი ზრდის სისხლის წნევას, კოკაინი ამცირებს პერიფერიული ნერვების მგრძნობელობას და სხვ. მედიცინაში იხმარება როგორც სუფთა ალკალოიდები (კოდეინი), ისე მათი მარილები (ქინაქინქლორიდი) და წარმოებულები (აპომორფინი). ქომეთიანი პ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ., 1975. — გვ. 313.
იესე ტლაშაძე

იესე ტლაშაძე — XVIII საუკუნის I ნახევრის ქართველი პოეტი. ეკუთვნის პოემა „ბაქარიანი“ („კათალიკოზ-ბაქარიანი“, დაწერილია სტამბოლში, 1727), რომელშიც აღწერილია ვახტანგ VI-ისა და მისი შვილის ბაქარის ამბები, ქართლის აოხრება სპარსელებისა და ოსმალებისაგან, ვახტანგის რუსეთში გადახვეწა, ხოლო მისი ძმის, კათოლიკოს დომენტის სტამბოლში გაწვევა და იქაური თავგადასავალი. როგორც ჩანს, ტლაშაძე ჯერ კიდევ 1724 წლამდე ყოფილა რუსეთში, სამშობლოში დაბრუნების შემდეგ კი კათოლიკოს დომენტის გაჰყოლის სტამბოლში. ტლაშაძე არსებითად არჩილ II-ის მიმდევარია ქართულ მწერლობაში. იგი თაყვანს სცემს შოთა რუსთაველს, აუგად მოიხსენიებს მის ეპიგონებს, თუმცა მის პოემაში იგრძნობა ვეფხისტყაოსნის დიდი გავლენა. „ბაქარიანზე“ ზემოდმედება მოუხდენია იოსებ სააკაძის „დიდმოურავიანსაც“. ქართული ლიტერატურის ისტორია, ტ. 2, თბ., 1966; ბარამიძე ა., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 6.
ყაყაჩოსებრნი

ყაყაჩოსებრნი (ლათ. Papaveraceae) — ორლებნიან მცენარეთა ოჯახი. უმეტესად მრავალწლოვანი ან ერთწლოვანი ბალახები, იშვიათად ბუჩქები ან პატარა ხეებია. ცნობილია 25-მდე გვარი (450 სახეობა); გავრცელებულია ძირითადად ჩრდ. ნახევარსფეროში, ზომიერ ან სუბტროპიკულ სარტყელში. საქართველოში გვხვდება 5 გვარი, ქრისტესისხლა, გლაუციუმი, როემერია, არგემონე, ყაყაჩო. ყაყაჩოსებრთა ოჯახს ზოგჯერ შავთარას და ბუჩქისძირას გვარებს აკუთვნებდნენ; ჰიპეკოუმის გვარს კი ცალკე ოჯახად (Hypecoaceae) გამოყოფენ. ივანიშვილი მ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 632.
ევროვიზიის სიმღერის კონკურსი 2001

ევროვიზიის სიმღერის კონკურსი 2001 — 46-ე ევროვიზიის სიმღერის კონკურსი. ჩატარდა 12 მაისს 2001 წელს კოპენჰაგენის სტადიონზე „პარკენი“. კონკურსში ესტონეთის დუეტმა, ტანელ პარადმა და ბენტონმა, გაიმარჯვა, რომელმაც 198 ქულა დააგროვა. ქართულ ვიკიპედიაში არსებობს პორტალი „ევროვიზია“. http://www.esctoday.com http://www.eurovision.tv
ყაყაჩო

ყაყაჩო (ლათ. Papaver) — ერთ-, ორ- ან მრავალწლოვან ბალახოვან მცენარეთა გვარი ყაყაჩოსებრთა ოჯახისა. 100-მდე სახეობა უმთავრესად გავრცელებულია ჩრდ. ნახევარსფეროში, საქართველოში 13 სახეობა გვხვდება, მ. შ. 1 კავკასიის ენდემია. ყაყაჩოს ზოგიერთი სახეობის თესლი ზეთს შეიცავს, იყენებენ ტექნიკური მიზნებისთვის და კულინარიაში. კულტურაში ცნობილია ხაშხაში (P. somniferum), რომლის თესლს კვების მრეწველობაში და აგრეთვე სამკურნალოდ იყენებენ, კოლოფისგან იღებენ ოპიუმს (შეიცავს ალკალოიდებს მორფიუმსა და კოდეინს). საქართველოში გავრცელებული სახეობებიდან დეკორატიულია P. orientale, P. pseudoorientale და P. oreophilum. ხინთიბიძე ლ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 632.
მარფანის სინდრომი

მარფანის სინდრომი — გენეტიკური დაავადება, რომლის მიზეზიც მე–15 ქრომოსომაზე არსებული ფიბრილინის გენის მუტაციაა. ფიბრილინი სისხლძარღვების კედლების, თვალის, ფილტვის, მყესებისა და ლიგამენტების მნიშვნელოვანი შემადგენელი ცილაა, აქედან გამომდინარე მარფანის სინდრომის დროს ზიანდება გული, თვალი, ჩონჩხი. მარფანის სინდრომით დაავადებული ადამიანები ძალიან მაღლები და გამხდრები არიან და გააჩნიათ ჰიპერმობილური სახსრები... დომინანრური უარყოფითი მუტაციები; ვარიაბელური ექსპრესიულობა. ვლინდება მცირეწლოვან ბავშვებში; ტანმაღალი; სხეულის პროპორციების დარრვევა; ჩონჩხის სისტემის ანომალიები; ბროლის ექტოპია; მიტრალური სარქველის პროლაფსი; აორტის გაგანიერება და გარღვევა; სპონტანური პნევმოთორაქსი; გავა–წელის დურალური ექსტაზია. მარფანის სინდრომი არის შემაერთებელი ქსოვილის პათენტიკური აუტოსომურ–დომინანტური დარღვება, რომელიც გამოწვეულია მუტაციით ფიბრილინ–1 გენში. მარფანის სინდრომის პოპულაციური სიხშირე მერყეობს 1/10000–დან 1/20000–მდე. ავადმყოფთა 25–35%–ს აქვს de novo მუტაციები. მუტაციები, რომლებიც იწვევს მარფანსი სინდრომს, გაფანტულია გენის გასწვრივ და ყოველი მუტაცია, ჩვეულებრივ, უნიკალურია თითოეული ოჯახისათვის. FBN1 კოდირებს ცილა ფიბრინ–1–ს,რომლის პოლიმერიზაციით მიიღება მიკროფიბრილები, რომლებიც წარმოდგენილია ელასტიურ და არაელასტიურ ქსოვილებში, როგორიცაა: აორტას ადვენტიცია, წამწამოვანი სარტყელი და კანი. მარფანის სინდრომის გამომწვევი მუტაციები არღვევს ფიბრინ–1–ის სინთეზის პროცესს, პროცესინგს, სეკრეციას, პოლიმერიზაციას ან სტაბილურობას. ფიბრინ–1 დაგროვების შესწავლამ და მათი ექსპრესიის გამოკვლევამ აჩვენა, რომ უჯრედულ კულტურებში იგი არის დომინანტურ–ნეგატიური პათოლოგია;
ხაშხაში

ხაშხაში (Papaver somniferum) — ერთწლოვანი ბალახოვანი დეკორატიული მცენარე ყაყაჩოს გვარისა. მისი სიმაღლე 80-150 სმ აღწევს. მთავარღერძიანი ფესვი, სუსტად დატოტვილი სწორმდგომი ღერო, ღერომხვევი ფოთოლი. ღერო და ფოთოლი დაფარულია ცვილისებრი ნაფიფქით. ყვავილი დიდია, მარტოული, 4 გვირგვინის ფურცელი აქვს, ჩვეულებრივ თეთრია ან იისფერი. ნაყოფი კოლოფია, უმეტესად უხსნადი. თესლი წვრილია, მომრგვალო ან კვირტისებრი. 1000 ცალის მასაა 0,24-0,45 გ. მცენარის სავეგეტაციო პერიოდია 85-135 დღე. თესლი შეიცავს 40-50% ცხიმს. მისი ზეთი კარგი პროდუქტია, იყენებენ საკონდიტრო-საკონსერვო მრეწველობაში, აგრეთვე საღებავების დასამზადებლად. ხაშხაშის ზოგიერთი ჯიშისგან იღებენ ოპიუმსა და ალკალოიდებს, რომელთაც მედიცინაში იყენებენ ძილის მომგვრელ, ტკივილგამაყუჩებელ საშუალებად. ლ. ასიეშვილი, ქსე, ტომი XI, გვ. 445. თბ. 1987.
არნოლდ ტოინბი

არნოლდ ჯოზეფ ტოინბი (დ. 14 აპრილი, 1889, ლონდონი — გ. 22 ოქტომბერი, 1975, ნიუ-იორკი) — ინგლისელი ისტორიკოსი და სოციოლოგი. ლონდონის უნივერსიტეტის პროფესორი (1919–1924), ეკონომიკის მეცნიერებათა ლონდონის სკოლის პროფესორი (1925–1955), საერთაშორისო ურთიერთობათა სამეფო ინსტიტუტის ერთ-ერთი ხელმძღვანელი (1925–1955). აღიარება მოუპოვა „ისტორიის გამოკვლევამ“ (ტ.1-12, 1934–1961). ტოინბის აზრით, არ არსებობს კაცობრიობის ერთიანი ისტორია, არსებობს მხოლოდ თავისებური და დახშული ცივილიზაციების ისტორია. თითოეული მათგანი გადის წარმოშობის, ზრდის, მსხვრევისა და ხრწნის სტადიებს, რის შემდეგაც იღუპება და ადგილს უთმობს ახალ ცივილიზაციას. ცივილიზაციის განვითარების მამოძრავებელი ძალაა „შემოქმედებითი უმცირესობა“, რომელსაც თავისი კვალზე მიჰყავს "ინერტული უმრავლესობა". როდესაც „შემოქმედებითი ელიტა“ თავს ვერ ართმევს მორიგ სოციალურ-ისტორიულ ამოცანას და იქცევა გაბატონებულ უმცირესობად, რომლის წინააღმდეგ ჯანყდება გაუცხოებული მასა („პროლეტარიატი“ და „ბარბაროსული პერიფერია“), ცივილიზაცია იღუპება თუ უფრო ადრე არ მოუღო ბოლო გარე კატასტროფამ. ტოინბი თანაგრძნობით ეკიდებოდა ეროვნულ-განმათავისუფლებელ მოძრაობას და კაპიტალისტურ და სოციალისტურ ქვეყნებს შორის მშვიდობიანი თანაარსებობის იდეას. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 9.