laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
ლუიჯი II გონძაგა

ლუიჯი II გონძაგა (იტალ. Luigi II Gonzaga; დ. 1334 — გ. 4 ოქტომბერი, 1382) — მანტუის გრაფი 1369–1382 წლებში. ლუიჯი იყო გრაფ გუიდო გონძაგას ვაჟი. 1356 წლის 16 თებერვალს მან იქორწინა ადლა დ’ესტეზე (1333–1381), ჰერცოგ ობიცო III დ’ესტეს ასულზე, რომელთანაც შეეძინა შვილები: ფრანჩესკო I (1363–1407) — მანტუის გრაფი ელიზაბეტა — კარლო მალატესტას მეუღლე. გონძაგას დინასტია ლუიჯი II გონძაგას ბიოგრაფია დაარქივებული 2016-03-04 საიტზე Wayback Machine. გონძაგას დინასტიის საიტზე (იტალიური) ↑ http://www.treccani.it/enciclopedia/francesco-gonzaga_(Dizionario-Biografico)/
მოვლენა

მოვლენას აქვს ბევრი მნიშვნელობა: სამყაროში ყველაფერი იცვლება. დედამიწა მოძრაობს მზის ირგვლივ, დღეს ცვლის ღამე, მდინარეები მიედინებიან, შრებიან ზღვები და ტბები, ლითონები იჟანგებიან, რძე იჭრება, მწიფდება ხორბლის თავთავი, ბერდება ადამიანი და ა.შ. უთუოდ, ჩვენს ირგვლივ და ჩვენშიც ხდება ცვლილებები. „ყველაფერი მიედინება, ყველაფერი იცვლება“ — ამბობდნენ ძველი ფილოსოფოსები. მოვლენა ეწოდება სამყაროში მიმდინარე ყველანაირ ცვლილებას. მოვლენა (რელიგია) ფიზიკური მოვლენა, მოვლენა (ფიზიკა) ქიმიური მოვლენა, მოვლენა (ქიმია) ბიოლოგიური მოვლენა, მოვლენა (ბიოლოგია) საზოგადოებრივი მოვლენა მოვლენა (ფილოსოფია) მოვლენა (თეატრი) მოვლენა (ფილმი) ანომალური მოვლენა, მოვლენა (ანომალია) ატმოსფერული მოვლენა, მოვლენა (ატმოსფერო)
ჰან სოლო

ჰან სოლო — „ვარსკვლავური ომების“ პერსონაჟი. მის როლს ფილმის IV-VII ეპიზოდებში ასრულებს ჰარისონ ფორდი. ფილმში ჰანი სკეპტიკოსია, არ სწამს ძალის არსებობის. ჩანს, რომ ფულის გამო ნებისმიერ რისკზე წამსვლელია, მაგრამ IV-VII ეპიზოდების განმავლობაში მისი ხასიათი იცვლება. ჰანს ჰყავს დამხმარე, ვუკი სახელად ჩუბაკა (იგივე ჩუი). ორივე მოგზაურობს გალაქტიკაში ჰანის ხომალდ ათასწლიანი შავარდენით. თუმცა ჰანის ძირითად საქმიანობას მაინც კონტრაბანდის გადაზიდვა წარმოადგენს. ჰან სოლო StarWars.com-ის Databank-ში ჰან სოლო ვუკიპედიაში, „ვარსკვლავური ომების“ ვიკიში ჰან სოლო — კინოფილმების ინტერნეტ მონაცემთა ბაზა (ინგლისური)
ფრანჩესკო გონძაგა

ფრანჩესკო გონძაგა (იტალ. Francesco Gonzaga; დ. 1606 — გ. 1622) — ნევერის და რეთელის ჰერცოგ კარლო I გონძაგას ვაჟი. როგორც მემკვიდრემ, ჯერ კიდევ არასრულწლოვანმა მამისაგან მიიღო რეთელის საჰერცოგო, თუმცა 16 წლის ასაკში იგი მოულოდნელად, მამაზე ადრე უშვილოდ გარდაიცვალა. გონძაგას დინასტია ↑ 1.0 1.1 Hilarion de Coste (1647). Les éloges et les vies des reynes, des princesses et des dames illustres en piété, en courage et en doctrine ..., გვ. 289.  Verzeichnet als Geburtstag den 17. Juni 1607. ↑ Hermann Brockhaus: Allgemeine Encyclopädie der Wissenschaften und Künste…, Band 74, Teil 1, Leipzig 1862, S. 160. (eingeschränkte Vorschau).
ბანგკა (კუნძული)

ბანგკა (ასევე ეძახიან ბანკას) — კუნძული სუმატრის აღმოსავლეთით, ინდონეზია. მოსახლეობა (1990) 626 955 ადამიანი. ფართობი: 11 910 კმ² (4600 კვ.მი). ბანგკა კუნძულ ბელიტუნგთან ერთად ქმნის პროვინციას. კუნძული ბანგკის სრუტის მეშვეობითაა გამოფილი სუმატრას. ამ ტერიტოიის ჩრდილოეთ ნაწილს საზღვრავს სამხრეთ ჩინეთის ზღვა, აღმოსავლეთით მდებარე ბელიტუნგის კუნძულისგან გამოყოფილია გასპარის სრუტით, ბანგკანის სამხრეთული ნაწილი გაშენებულია იავის ზღვის სანაპირო ზოლში. კუნძულის რელიეფის ძირითადი ნაწილი დაბლობებს უკავია, ქვეყნის სამხრეთულ ნაწილში მდებარეობს მცირე სიმაღლის მთები. აქ მოყავთა თეთრი პილპილი, კუნძულზე არის კალის მნიშვნელოვანი საბადოები. აქ არსებული ქალაქებიდან, მოსახლეობით ყველაზე დიდია პანგკალ-პინანგი, ეს ქალაქი ბანგკა-ბელიტუნგის პროვინციის ადმინისტრაციული ცენტრია. კუნძულის მეორე ქალაქია სუნგანპიატი. ბანგკას ყველაზე მნიშვნელოვანი პორტია, მუნტოკი, ეს პორტი კუნძულის დასავლეთ ნაწილში მდებარეობს. კუნძული ბანგკა, პალემბანგის სულთნის მიერ ბრიტანელებისთვის გადაცემული იქნა 1812 წელს. 1814 წელს მოხდა დიდ ბრიტანეთსა და ჰოლანდიას შორის გაცვლა, ბრიტანეთმა ჰოლანდიას ეს კუნძული დაუთმო, ხოლო ჰოლანდიამ ინდოეთში არსებული მისი ტერიტორია კოჩინი გადასცა ბრიტანეთს. 1942 წლის თებერვალში ეს ტერიტორია იაპონელების მიერ იქნა ოკუპირებული, აქ იაპონელები 1945 წლამდე დარჩნენ. ეს კუნძული, ბელიტუნგისთან ერთად შეუერთდა სამხრეთ სუმატრას პროვინციას. 2000 წელს ამ ორი კუნძულისგან შეიქმნა ახალი პროვინცია ბანგკა-ბელიტუნგი. 1930 წლისათვის ბანგკას მოსახლეობა შეადგენდა 205 363 ადამიანს. Дайвинг на острове Банка დაარქივებული 2014-04-03 საიტზე Wayback Machine. Виды Банки Еще фото დაარქივებული 2005-01-26 საიტზე Wayback Machine. ↑ Columbia-Lippincott Gazetter
იოს-სუდარსო

იოს-სუდარსო - არის კუნძული პაპუას პროვინციაში, ინდონეზია. კუნძული ვიწრო არხითაა გამოყოფილი ახალი გვინეის კუნძულს. ეს კუნძული გაშენებულია არაფურის ზღვის სანაპირო ზოლში, კუნძულის სიგრძე შეადგენს 165 კილომეტრს. იოს-სუდარსოს ფართობი შეადგენს 11,600 კმ². მას მსოფლიოს კუნძულებს შორის ფართობის მხრივ 67-ე ადგილი უკავია.
ეროვნული განთავისუფლების საპატისტური არმია

ეროვნული განთავისუფლების საპატისტური არმია (ესპ. Ejército Zapatista de Liberación Nacional, EZLN) — ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა მექსიკაში. მოძრაობის სახელწოდება მომდინარეობს გენერალ ემილიანო საპატას, მექსიკის რევოლუციის გმირის სახელისაგან. მოძრაობის სოციალური დასაყრდენი იყო ღარიბ-ღატაკი ინდიელი გლეხობა. 1994 წლის 1 იანვარს დაიწყო საპატისტების შეიარაღებული აჯანყება. მისმა რაზმებმა ერთი გასროლის გარეშე დაიკავეს ჩიაპასის შტატის 7 მუნიციპალიტეტის ცენტრი. 1995 წელს დაიწყო ხანგრძლივი მოლაპარაკება მექსიკის მთავრობასთან. ფედერალურმა მთავრობამ და საპატისტებმა ხელი მოაწერეს სან-ანდრესის ხელშეკრულებას, რომლის მიხედვითაც უნდა შესწორებულიყო მექსიკის კონსტიტუცია და მას უნდა ეღიარებინა ინდიელების უფლებები და კულტურა. ასევე პირდებოდა ავტონომიას და თვითმმართველობას ინდიელთა თემებსა და დასახლებულ პუნქტებს. მაგრამ ეს ყველაფერი დარჩა ქაღალდზე, მექსიკის ახლნდელმა ხელისუფლებამ საერთოდ დაივიწყა მათი არსებობა. 1996 წლის 1 იანვარს ჩამოყალიბდა ეროვნული განთავისუფლების საპატისტური ფრონტი – საერთოეროვნული სამოქალაქო ორგანიზაცია, რომელმაც წინა პლანზე წამოსწია ის მოთხოვნები, რასაც საპატისტური არმია მოითხოვდა, თუმცა ეს ყველაფერი ხდებოდა ლეგალურად და იარაღის გარეშე. 1996-2005 წწ. საპატისტურმა ფრონტმა მოაწყო უამრავი ანტისამთავრობო აქცია, რომლის მიზანიც სან-ანდრესის ხელშეკრულების დაცვის მოთხოვნა იყო. ერთ-ერთი ასეთი აქცია იყო 2006 წელს 32 ადმინისტრაციულ ერთეულში ერთდროულად დაწყებული საპატისტების საპროტესტო მსვლელობა. ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე: ეროვნული განთავისუფლების საპატისტური არმია საპატისტების საიტი(ესპანური)
ფრანჩესკო I გონძაგა

ფრანჩესკო I გონძაგა (იტალ. Francesco I Gonzaga; დ. 1363 — გ. 8 მარტი, 1407) — მანტუის გრაფი 1382–1407 წლებში. ფრანჩესკო გრაფ ლუიჯი II გონძაგას ვაჟი და მემკვიდრე იყო. აგნეს ვისკონტი (გ. 1391), ბერნაბო ვისკონტის ასული. 1393 მარგერიტა მალატესტა (გ. 1399) — გალეოტო მალატესტას ასული, რომელთანაც შეეძინა ვაჟი ჯანფრანჩესკო I (დ. 1395 — გ. 1444) — მანტუის გრაფი და შემდგომში მანტუის მარკიზი. გონძაგას დინასტია ენციკლოპედია „ბრიტანიკა“
ტუპინამბარანა

ტუპინამბარანა — კუნძული მდინარე ამაზონში, ბრაზილია. ტუპინამბარანა წარმოადგენს ოთხ მცირე კუნძულის ჯგუფს, რომლებიც ერთმანეთისგან ვიწრო არხებითაა გამოყოფილი. ტუპინამბარანის ფართობი შეადგენს 11,850 კმ², მას ბრაზილიაში ფართობის მიხედვით მესამე ადგილი უჭირავს. მას ფართობით უსწრებს ასევე მდინარის კუნძული ბანანალი. კუნძულის ტერიტორიის მნიშვნელოვანი ნაწილი ტყეებს უკავია. აქ არსებული ქალაქებიდან უდიდესია პარტინსი, 109,150 მცხოვრებით.
მანიტობის ტბა

მანიტობა (ინგლ. Lake Manitoba) — ტბა კანადის ცენტრალურ ნაწილში, მდინარე ნელსონის აუზში. ფართობი 4624 კმ², მაქსიმალური სიღრმე 7 მ. წარმოადგენს დიდი მყინვარული ტბის — აგასისის ნაშთს. მდინარე დოფინით უკავშირდება უინიპეგის ტბას. მდიდარია თევზითა და წყლის ფრინველით. ტბის სამხრეთ ნაპირზე არის ორინთოლოგიური სადგური. მსოფლიოს უდიდესი ტბების სია ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე: მანიტობის ტბა მანიტობის ტბა — სტატია ენციკლოპედია ბრიტანიკიდან (ინგლისური)
ფრანჩესკო III გონძაგა

ფრანჩესკო III გონძაგა (იტალ. Francesco III Gonzaga; დ. 10 მარტი, 1533 — გ. 22 თებერვალი, 1550) — მანტუის ჰერცოგი 1540–1550 წლებში. ფრანჩესკო მანტუისა და მონფერატოს ჰერცოგ ფედერიკო II გონძაგას ვაჟი და მემკვიდრე იყო. 1549 წლის 22 ოქტომბერს მან იქორწინა იმპერატორ ფერდინანდ I ასულ კატარინაზე (1533–1572). ფრანჩესკო ქორწინებიდან 4 თვეში უშვილოდ გარდაიცვალა და ტიტული მის ძმაზე, გულიელმო გონძაგაზე გადავიდა. გონძაგას დინასტია
პანაი

პანაი — კუნძული ფილიპინებში, მდებარეობს ვისაიასის კუნძულების დასავლეთ ნაწილში. ადმინისტრაციული დაყოფის თვალსაზრისით, კუნძული იყოფა ხუთ პროვინციად: აკლანი, ანტიკე, კაპისი, ილოილო, და გიმარასი. კუნძულზე არის ერთი რეგიონი, დასავლეთი ვისაიასი. პანაი მდებარეობს მინდოროს სამხრეთით და ნეგროსის ჩრდილო-დასავლეთით, ეს ორი კუნძული ერთმანეთისგან გამოყოფილია გუიმარის სრუტის მეშვეობით. ნეგროსსა და პანაის შორის მდებარეობს მცირე ზომის კუნძული გუიმარასი. პანაის ჩრდილოეთით მდებარეობს სიბუიანის ზღვა და რომბლონის კუნძულები, სამხრეთ-დასავლეთით მდებარეობს სულუს ზღვა და პანაის ყურე. კუნძულის ფართობი შეადგენს 12,011 კმ², მას მსოფლიოს კუნძულებს შორის ფართობის მიხედვით 65-ე ადგილი უკავია. 2007 წლის აღწერის შედეგეგად, მოსახლეობა შეადგენს 3,973,877 ადამიანს. კუნძულზე მოსახლეობით უდიდესი ქალაქია ილოილო (მოსახლ. 418,710). კუნძული მოქცეულია სუბეკვატორულ სარტყელში. ყოველწლიური ნალექების რაოდენობა შეადგენს 3000 მმ-ს. კუნძულზე მიედინება მდინარეები: აკეანი, ბანისა, ილოილო და პანაი.
მონფერატო

მონფერატო (იტალ. Monferrato) — ჩრდილოეთ იტალიაში მდებარე პიემონტის რეგიონის ნაწილი. შუა საუკუნეებში მარკიზატის სახით არსებობდა დღევანდელი ლომბარდიის ტერიტორიაზე. მდებარეობდა ტურინსა და გენუას შორის. 2014 წლის 22 ივნისს მონფერატო შეიყვანეს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში. მარკიზატი მოიცავდა 2750 კმ² ტერიტორიას, რომლის დედაქალაქი იყო მონფერატო. კარლ დიდის დროს მონფერატოს გრაფები მართავდნენ, ხოლო 967 წელს ოტო I-მა აქ მარკიზატი დააარსა. მონფერატოს მარკიზებმა თავი გამოიჩინეს ჯვაროსნული ლაშქრობების დროს. მარკიზ გულიელმო VI-ის 2 ვაჟი და შვილიშვილი მეფეებიც კი გახდნენ. კონრად I – იერუსალიმის მეფე († 1192) ბონიფაციუს II – თესალონიკის მეფე († 1207) ბალდუინ V – იერუსალიმის მეფე († 1186) XIV საუკუნეში მარკიზატი მემკვიდრეობით მიიღო პალეოლოგოსების დინასტიამ. 1533 წელს მონფერატო გონძაგას დინასტიის საკუთრება გახდა. მანტუის მემკვიდრეობისთვის ომის (1628-1631) შემდეგ მონფერატოს ნაწილი სავოიის მარკიზებმა დაისაკუთრეს, დარჩენილი ნაწილი საბოლოოდ 1708 წელს მიიღეს, როცა იმპერატორმა ლეოპოლდ I მონფერატო გონძაგას დინასტიამ ჩამოართვა. მონფერატოს მარკიზების სია Basso Monferrato Tourist Board Alto Monferrato Tourist Board Monferrato's wines Sacro Monte di Crea Communities of hills between Langhe and Monferrato MonferratoArte (იტალიური) A historical and bibliographical directory of artists active in the extra-urban Churches of the Diocese of Casale Monferrato. ↑ World Heritage List reaches 1000 sites with inscription of Okavango Delta in Botswana
პალავანი

პალავანი — უდიდესი კუნძული პალავანის პროვინციაში, ფილიპინები. პალავანი მნიშვნელოვნადაა დაშორებული ფილიპინების სხვა კუნძულებს. ეს ტერიტორია ნაკლებ განვითარებულია, მოსახლეობის მნიშვნელოვანი ნაწილი კვლავ ძველი ტრადიციებს მისდევს. პალავანზე მცხოვრებთა რაოდენობა შეადგენს 430 000 ადამიანს. კუნძულის უმაღლესი წერტილია მთა მანტალინგაჯანი (2,085 მ). ფართობი შეადგენს 12,189 კმ²-ს და მსოფლიოს კუნძულებს შორის 64-ე ადგილი უკავია ფართობის მიხედვით. http://www.palawan.com/ http://www.palawaninfo.com/ დაარქივებული 2010-11-13 საიტზე Wayback Machine. http://www.tourspalawan.com/ დაარქივებული 2011-06-10 საიტზე Wayback Machine. http://www.islandpalawan.org/ დაარქივებული 2011-07-21 საიტზე Wayback Machine.
ხინალუღური ენა

ხინალუღური ენა (თვითდასახელება: каьтш мицI / kätš micʼ) — ნახურ-დაღესტნურ ენათა ოჯახის ენა. გავრცელებულია აზერბაიჯანის რაიონულ ცენტრებში (ყუბაში, ხაჩმაზში) და სოფლებში (ხინალუღში, სუდათში). ხინალუღურ ენაზე ლაპარაკობს დაახლოებით 1500 კაცი. იგი აზერბაიჯანული ენის დიდ გავლენას განიცდის, რის გამოც ხმოვანთა სისტემა გართულებულია, გაჩენილია უმლაუტიზებული ხმოვნები ä, ü, ö და ირაციონალური ხმოვანი ə. არის აგრეთვე მოკლე, გრძელი და ნაზალიზებული ხმოვნები. თანხმოვნები წარმოდგენილია ხშულთა ოთხეული და სპირანტთა მჟღერი აფრიკატები ძ, ჯ. ხინალუღურ ენაში რთული გრამატიკულ კლასთა სისტემაა. მხოლობითში გარჩეულია 4 გრამატიკული კლასი, მრავლობითში — 2. კლასის ნიშნებად გამოყენებულია ბ, ფ, ზ, ს, ც, ჲ, ... ექსპონენტები. ამასთან ერთად ზმნა რთულდება ნაცვალსახელური ელემენტებით, რომლებითაც ასევე იცვლება გრამატიკული კლასების მიხედვით. ძირითადი ბრუნვებია: სახელობითი, ერგატივი, მიცემითი, ნათესაობითი. ერგატივი გამოხატავს ინსრუმენტალისსაც. ნათესაობითში გარჩეულია ორგანული და არაორგანული კუთვნილების ფორმები. თანდებულიანი ბრუნვების სერიებში ორ-ორი ბრუნვაა: მიმართულებითი-ლოკატივი და დაშორებითი. უღვლილება კლასოვანია. კირილიცას ვერსია: ლათინური ვერსია: მაჰომეტოვი ა., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 484. Дешериев, Ю. Д., Грамматика хиналугского языка, М., 1959. აზერბაიჯანის ენების რუკა Ethnologue ↑ A language of Azerbaijan
ხვარშიული ენა

ხვარშიული ენა (თვითდასახელება: анкьизас мыц) — ნახურ-დაღესტნურ ენათა ოჯახის ხუნძურ-ანდიურ-დიდოური ქვეჯგუფის ენა. მასზე მეტყველებენ დაღესტნის რესპუბლიკის წუმადის რაიონის აულებში (ხვარში, ინხოყვარი, კვანტლადა, სანტლადა, ხვაინი). მოიცავს 2 დიალექტს: საკუთრივ ხვარშიულსა და ინხოყვარულს. ხვარშიულ ენაზე ლაპარაკობს 1870 კაცი (2002). ხვარშიული ენისთვის დამახასიათებელია მარტივი ხმოვნები: ა, ე, ი, ო, უ და მათი გრძელი და ნაზალიზებული ვარიანტები. ინხოყვარულსა და სანტლადურში არის ირაციონალური ხმოვანი (ჷ). მახვილი სუსტი, დინამიკური და ძირითადად მოძრავია. თანხმოვნებს ახასიათებს ხშულა სამეულების, სპირანტთა წყვილეულებისა და ცალეულების ნაკლული სისტემა. ფუძეებისათვის დამახასიათებელია სრულხმოვანება. გრამატიკული კატეგორიები უმთავრესად ნაწარმოებია სუფიქსებით. სახელისა და ზმნის საერთო კატეგორიებია გრამატიკული კლასი და რიცხვი მხოლოობოთ რიცხვში გარჩეულია 4 კლასი. ძირითადი ბრუნვები: სახელობითი, ერგატივი, მიცემითი, ნათესაობითი და მოქმედებითი. დამახასიათებელია ლოკატიური ბრუნვების სერიათა რთული სისტემა. ბრუნება ერთფუძიანიცაა და ორფუძიანიც. ზმნას გრამატიკული კლასისა და რიცხვის გარდა ახასიათებს დროის, კილოს, კაუზატივის, ხანგრძლივობითბისა და უნახაობის კატეგორიები. გარჩეულია ინფინიტივი და მასდარი, დროთა მიხედვით ნაწარმოები მიმღეობები და აბსოლუტივები, დადებითი და უარყოფითი ფორმები, გარდამავალი და გარდაუვალი ზმნები. გარდაუვალ ზმნებში კლასნიშნით აღინიშნება სუბიექტი, ხოლო გარდამავალ ზმნებში — პირდაპირი ობიექტი. გარდამავალი ზმნა ერგატიული კონსტრუქციისაა, გარდაუვალი — ნომინატიურისა, გრძნობა-აღქმის ზმნები კი დატიურისა. ხვარშიულ ენაში წინადადებები მხოლოდ მარტივი, შერწყმული და რთული თანწყობილი კონსტრუქციისაა. სინტაქსური კავშირის მთავარი სახეებია შეთანხმება, მართვა, მირთვა. ხვარშიული ენა ღარიბია სიტყვაწარმოების აფიქსებით. თვლის სისტემა საკუთრივ ხვარშიულ დიალექტში ოცობითია, ინხოყვარულში — ათობით-ოცობითი. უხვია ხუნძურიდან და ხუნძურის მეშვეობით არაბულ-სპარსულ-თურქულიდან შეთვისებული ლექსიკა. ბევრია რუსულიდან ნასესხები სიტყვებიც. ხვარშიული ენა უდამწერლობოა. სამწერლობო ენად გამოიყენება ხუნძური. ლომთაძე ე., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 475-476. Бокарев, Е. А., Хваршинский язык (говор с Ничокари). ↑ A language of Russian Federation
წახური ენა

წახური ენა (თვითდასახელება: цӀаӀхна миз / ts'əxna miz) — ნახურ-დაღესტნურ ენათა ოჯახის ლეზგიურ ენათა ჯგუფის ერთ-ერთი ენა. წახურ ენაზე ლაპარაკობს 23 000-მდე კაცი. გავრცელებულია დაღესტნის რესპუბლიკის რუთულის, აზერბაიჯანის ზაქათალისა და კახის რაიონებში. იყოფა 4 კილოდ (წახურული, მიშლეშური, მიქიქური, გილმიწურ-ყურდულური). წახური ენისთვის დამახასიათებელია: რთული ვოკალიზმი (15 ხმოვანი) და რთული კონსონანტიზმი (40 თანხმოვანი); დინამიკური მახვილი; ლექსიკა — საკუთარი და ნასესხები; სახელთა მარტივი ნაწარმოები და რთული ფუძეები; მრავლობითი რიცხვის სხვადასხვაგვარი სუფიქსი; სიტყვაწარმომქმნელ აფიქსთა სიმცირე; ოთხი ძირითადი ბრუნვა — სახლობითი, ერგატივი, ნათესაობითი, მიცემითი და მრავალსერიიანი ერთ- და ორთანდებულიანი ბრუნვები; ზმნების ორგვარი მოდელი — მარტივი და რთული (მეშველზმნიანი); კლასოვანი უღვლილება; მხოლოობით რიცხვში განირჩევა 4 კლასი (მამაკაცის, ქალის, ცხოველის, ნივთის), მრავლობითში — 2 (პიროვნების — ადამიანისა და არაპიროვნების — არაადამიანისა); პიროვანი უღვლილების სუსტი ჩანასახები; ასპექტი, დრო, კილო; ინფინიტივი, ინფინიტივ-მასდარი, აბსოლუტივ-გერუნდიუმი, მიმღეობა; ადგილისა და დროის საგარემოებო სიტყვათა სერიები; ადგილ-მიმართულების აღმნიშვნელი წინდებულებიდა თანდებულები; უარყოფისა და კითხვის ნაწილაკიანი ფორმები (ზმნისა, სახელისა...); სხვათა სიტყვის, დადასტურებისა და მაკავშირებელი ნაწილაკები; სინტაქსური კონსტრუქციები — ნომინატიური, ერგატიული, დატიური, აფექტიური და ლოკატიური. სატომთაშორისო ენად იყენებენ აზერბაიჯანულსა და რუსულს. ჯეირანიშვილი ე., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 301. ჯეირანიშვილი, ე., წახური და მუხადური (რუთულური) ენები, 1-2, თბ., 1983. Дирр, А. М., Цахурский язык, Тфл., 1913. Талибов, Б. Б., Цахурский язык, წგნ.: Языки народов СССР, т. 4 — Иберийско-кавказские языки, М., 1967. ↑ A language of Azerbaijan
ნახურ-დაღესტნური ენები

ნახურ-დაღესტნური ენები — ენათა ოჯახი, რომელიც აერთიანებს ნახურ და დაღესტნურ ქვეჯგუფებს. გავრცელებულია რუსეთის ფედერაციის ჩეჩნეთის, ინგუშეთის, დაღესტნის რესპუბლიკებში და აგრეთვე საქართველოსა და აზერბაიჯანის ზოგ რაიონში. ვაინახური ენები ჩეჩნური (604 655) ინგუშური (153 483) ბაცბური (3 000) ხუნძურ-ანდიური ენები ხუნძური (385 043) ანდიური ენები ანდიური (9 000) ბოთლიხური (3 000) ღოდობერიული (2 500) კარატული (5 000) ახვახური (5 000) ბაგვალალური (4 000) ტინდიური (5 000) ჭამალალური (4 000) დიდოურ-ჰინუხური ენები დიდოური (7 000) ხვარშიული (1 000) ჰინუხური (200) ბეჟიტური (2 500) ჰუნზიბური (600) ლაკური (82 010) დარგუული (227 302) ხინალუღური (1 000) ლეზგიური ენები არჩიბული (1 000) თაბასარანული (54 574) აღულური (8 782) რუთულური (11 933) წახური (10 719) ბუდუხური (1 000) უდური (4 000) ლეზგიური (304 087) კრიწული (6 000) კავკასიური ენები ქართველური ენები აფხაზურ-ადიღური ენები კავკასიური ენების რუკა ↑ მ. ქურდიანი, „იბერიულ-კავკასიური ენათმეცნიერების საფუძვლები“, თსუ, 2007
ნახური ენები

ნახური ენები — იბერიულ-კავკასიურ ენათა ოჯახის, ნახურ-დაღესტნურ ენათა ქვეჯგუფი, რომელიც აერთიანებს ჩეჩნურ, ინგუშურ და ბაცბურ ენებს. ნახური ენები გავრცელებულია ჩეჩნეთისა და ინგუშეთის რესპუბლიკებში და საქართველოს ახმეტის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო ალვანში და პანკისის ხეობაში. ჩეჩნურისა და ინგუშურის ფონეტიკისათივს დამახასიათებელია თანხმოვანთა მარტივი და ხმოვანთა რთული სისტემა. ბაცბურ ენას მოეპოვება ყრუ ლატერალი. სპირანტი და ხმოვანთა სისტემა შედარებით მარტივია, სიტყვის ბოლოში შეიძლება ჰქონდეს მოკლე ხმოვნები ე, ი, ო, უ. ნახური ენების მორგოლოფიაში გამოიყოფა 4 ძირითადი ბრუნვა (სახელობითი, ნათესაობითი, მიცემითი, ერგატივი) და ზოგიერთი თანდებულიანი ბრუნვა. ზმნას აქვს გრამატიკული კლასის კატეგორია, ასპექტი, დრო, კილო, მიმღეობა და აბსოლუტივები, ინფინიტივი, მასდარი და სხვ. ნახური ენების ზოგიერთ დიალექტში კლასოვანი უღვლილებაა, ზოგიერთში კი კლასოვანი უღვლილების საფუძველზე წარმოშობილი კლასოვან-პიროვანი უღვლილება; გარჩეულია სტატიკური და დინამიკური ზმნები; გამოიყოფა აწმყოსა და აორისტის ჯგუფის დროები. სინტაქსში რთული დაქვემდებარებული წინადადების შინაარსის გადმოსაცემად მარტივი წინადადებაა გამოყენებული. ბაცბური და ჩეჩნური ენების ზოგ კილოში ქართული ენის გავლენით განვითარდა რთული დაქვემდებარებული წინადადება. ნახური ენების ლექსიკაში გვხვდება საერთო ნახური და სხვა ენებიდან შესული სიტყვები. იმნაიშვილი დ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 354. ↑ მ. ქურდიანი, „იბერიულ-კავკასიური ენათმეცნიერების საფუძვლები“, თსუ, 2007
ტოლტეკები

ტოლტეკები — მესოამერიკული კულტურა, რომელიც დომინირებდა თანამედროვე მექსიკის ტერიტორიაზე, იდალგოს, მორელოსის, მეხიკოს და პუებლას შტატების ტერიტორიაზე. მესოამერიკული ქრონოლოგიით ახ. წ. 800-1000 წლებში. მოგვიანებით, აცტეკების კულტურა ტოლტეკებს მათ ინტელექტუალურ და კულტურულ წინამორბედებად მიიჩნევდა. აცტეკების ენაზე „ტოლტეკი“ ხელოსანს ნიშნავდა. აცტეკები ასევე აღწერდნენ ტოლტეკების ისტორიას, მათ მმართველებს და საგმირო საქმეებს. მაგრამ თანამედროვე მეცნიერებაში ხშირად დავობენ, არის თუ არა სარწმუნო აცტეკების მიერ ტოლტეკების ისტორიაზე მოწოდებული ფაქტები. ტოლტეკები ახ. წ. VIII საუკუნეში ცენტრალური მექსიკის ტერიტორიაზე დასახლდნენ და საკმაოდ დიდი სახელმწიფო შექმნეს. მათი დედაქალაქი ტულა, ძალზე ახლოს მდებარეობდა ტეოტიუკანთან. თავიანთ კულტურაში, მათ განავითარეს ტეოტიუაკანის და შოჩიკალკოს ტრადიციები. ტოლტეკების რელიგია სხვა მესოამერიკული ცივილიზაციების რელიგიების მსგავსი იყო. მათ ჰყავდათ ცის, მიწის წყლის და ა. შ. ღმერთები. მთავარი ღმერთი იყო კეცალკოატლი, რომელიც ლეგენდის თანახმად დაამარცხა სხვა ღმერთმა ტესკატლიპოკამ. ამის შემდეგ კეცალკოატლი გველებისგან დაწნული ნავით გაემგზავრა და დაიბარა, რომ მალე დაბრუნდებოდა. 1168 წელს, ტულა ჩიჩიმალკებმა დაიპყრეს. ტოლტეკების სახელმწიფო (რუსული) ტოლტეკები დაარქივებული 2009-01-09 საიტზე Wayback Machine. (რუსული) Толтек Инфо. ტოლტეკები დაარქივებული 2011-06-15 საიტზე Wayback Machine. (რუსული) ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე: ტოლტეკები
ლაკური ენა

ლაკური ენა (ლაკ. лакку маз) — ნახურ-დაღესტნური ენათა ოჯახის დაღესტნური ჯგუფის ენა. გავრცელებულია დაღესტნის რესპუბლიკის ლაკის, კულისა და ნოვოლაქსკის რაიონებში (ლაკებით დასახლებული ზოგი აული გვხვდება დაღესტნის სხვა რაიონებშიც). ლაკურ ენაზე ლაპარაკობს დაახლოებით 164 000 კაცი. გამოიყოფა კილო-თქმები: ვიცხიური, ღუმუქური, რომლებიც საფუძვლად უდევს სამწერლობო ლაკურ ენას, ვიხლური, აშტიკულური, ბალხარული. ლაკურ ენაში გარჩეულია 3 ძირითადი ხმოვანი (ა, ი, უ); თანხმოვნებსი რიცხვი 41-ს აღწევს; თანხმოვანი საარტიკულაციო რაგვარობის მიხედვით შეიძლება იყოს: 1. მჟღერი, 2. ფშვინვიერი, 3. აბრუპტივი და 4. ინტენსიური. ფონემური მნიშვნელობის ოთხივე ეს ვარიანტი გარჩეულია ხშულებში, აფრიკატებს არა აქვთ მჟღერები, სპირანტებს — აბრუპტივები, ინტენსიურ და არაინტენსიურ თანხმოვანთა დაპირისპირება დასტურდება ხმოვნის წინ; სიტყვის თავში ერთზე მეტი თანხმოვანი არ გვხვდება; თანხმოვანთა შეყრა დასაშვებია სიტყვის ბოლოს (არაუმეტეს 2 თანხმოვნისა და ხმოვანთა შორის (არაუმეტეს 3 თანხმოვნისა). გარჩეულია 4 გრამატიკული კლასი: I — მამაკაცთა, II — ქალთა, III — ცხოველთა და ნივთთა (ამავე კლასში შედის ქალის აღმნიშვნელი ზოგი სიტყვაც), IV — ნივთთა. ძირითადი ბრუნვებია: სახელობითი (უნიშნო), ნათესაობითი (ნიშანია ლ), მიცემითი (ნიშანია ნ). ნათესაობითი ბრუნვა კუთვნილების გარდა გამოხატავს გარდამავალი ზმნის სუბიექტსაც. მდიდრად არის წარმოდგენილი ადგილობითი ბრუნვები, ბრუნების პროცესში ფუძეში ხშირად ვლინდება „ჩანართი ელემენტები“, ზედსართავი სახელი იბრუნვის არსებითი სახელისაგან დამოუკიდებლად. თვლის სისტემა ათობითია. ზმნის ძირითადი კატეგორიებია: გრამატიკული კლასი, პირი, რიცხვი, დრო, კილო, ასპექტი. გვარი არ გაირჩევა, ზმნა მდიდარია დრო-კილოთა და სხვადასხვა მოდალური შინაარსის ორგანული თუ აღწერითი წარმოების ფორმებით; ზმნის უღვლილება კლასოვან-პიროვანია, გარდაუვალ ზმნაში აღინიშნება კლასიც და პირიც სუბიექტისა, გარდამავალ ზმნაში — კლასი ობიექტისა, პირი სუბიექტისა ან ზოგჯერ ობიექტისა; გარდაუვალი ზმნის სუბიექტი სახელობით ბრუნვაშია, გარდამავალი ზმნა ქმნის კონსტრუქციას რეალური ობიექტით სახელობით ბრუნვაში და რეალური ობიექტით სახელობით ბრუნვაში და რეალური სუბიექტით ნათესაობით ბრუნვაში ან სახელობით ბრუნვაში (1-2 პირის ნაცვალსახელებში). გარდამავალი ზმნის რეალური სუბიექტის აღსანიშნავად ერგატივის გაურჩევლობა და მისი ფუნქციით ზემოაღნიშნული 2 ბრუნვის გამოყენება ლაკური ენის ერთ-ერთი მთავარი თავისებურებაა. ცერცვაძე ი., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 113. Муркелинский, Г. Б., Русско-лакский словарь, Махачкала, 1953. Жирков, Л. И., Лакский язык, М., 1955. Муркелинский, Г. Б., Грамматика лакского языка, Махачкала, 1971. ↑ A language of Russian Federation
ლაკები

ლაკები (ან ყაზიყუმუხები) — დაღესტნის ერთ-ერთი მკვიდრი ხალხი. ძირითადად ცხოვრობენ დაღესტნის რესპუბლიკის მთიან ნაწილში (უმთავრესად ლაკისა და კულიკულის რაიონებში), ნაწილი — ჩრდილოეთ დაღესტნის დაბლობზე ნოვოლაქსკის რაიონი). საერთო რაოდენობა 156 545 კაცი (2002). ლაპარაკობენ ლაკურ ენაზე, უმრავლესობამ იცის რუსულიც. ძირითადად სუნიტი მუსლიმები არიან. მატერიალური და სულიერი კულტურით ახლოს დგანან დაღესტნის სხვა ხალხთან. ძირითადი საქმიანობა მთაში მეცხოველეობაა (უმთავრესად მომთაბარე მეცხვარეობა), დაბლობში — მიწათმოქმედება. განვითარებულია ხელოსნობა. ↑ დაარქივებული ასლი. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2008-02-02. ციტირების თარიღი: 2010-04-30. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 113. (რუსული) www.narodru.ru: Лакцы დაარქივებული 2008-11-04 საიტზე Wayback Machine. (რუსული) (ინგლისური) www.lakia.net
სამარი (კუნძული)

სამარი — კუნძული ფილიპინებში, მდებარეობს ვისაიასის კუნძულების აღმოსავლეთ ნაწილში. ადმინისტრაციული დაყოფის თვალსაზრისით ეს ტერიტორია იყოფა სამ პროვინციად: სამარი, ჩრდილოეთი სამარი და აღმოსავლეთი სამარი. კუნძული სამარი სრუტეებითაა გამოყოფილი სხვა მცირე ზომის კუნძულებს: ლაიტეს და ბილირანის, ეს კუნძული განეკუთვენაბ აღმოსავლეთ ვისაიასის რეგიონს. სამარი ფილიპინების სიდიდით მეოთხე კუნძულია ლუსონის, მინდანაოს და ნეგროსის შემდეგ. კუნძულის ფართობი შეადგენს 13 080 კმ². აქ განვითარებულია სოფლის მეურნეობა. სოფლის მეორნეობიდან განსაკუთრებით განვითარებულია მემეცენარეობა, კუნძულზე მოჰყავთ: ბრინჯი, სიმინდი, ბანანი, ციტრუსი, მანგო, ყავა, კაკაო, აბაკა, შაქრის ლერწამი. აქ აგრეთვე მისდევენ მეცხოველეობას. კუნძულზე არის ტყის დიდი საფარი. მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში ამ ტერიტორიაზე იმართებოდა მნიშვნელოვანი ბრძოლები ამერიკელებსა და იაპონელებს შორის. 1944 წელს აქ გაიმართა ლაიტეს ყურის ბრძოლა.