laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
მთიულურ-გუდამაყრული დიალექტი

მთიულურ-გუდამაყრული დიალექტი — ქართული ენის დიალექტი, რომელზედაც მეტყველებს საქართველოს ორი ისტორიულ-გეოგრაფიული კუთხის, მთიულეთისა და გუდამაყრის მოსახლეობა. მთიულურ-გუდამაყრულ დიალექტში ორი კილოკავი გამოიყოფა. ისინი სუსტად ლოკალიზებულ გეოგრაფიულ სივრცეში არიან მოქცეული. მთიულურ და გუდამაყრულ კილოებს ძირითადად ინტონაცია განასხვავებს: მთიულურში მახვილი ფიქსირებულია სიტყვის ან რიტმიკული ჯგუფის ბოლოს (ბოლოდან მეორე მარცვალზე). რაც შეეხება გუდამაყრულს, აქ მახვილი ფიქსირებულია სიტყვის ან რიტმიკული ჯგუფის დასაწყისში. ამ მხრივ გუდამაყრული მთის სხვა კილოებთან ავლენს საერთოს. გუდამაყრულში მახვილიანი მარცვალი უმახვილოსაგან გამოირჩევა მაღალი ინტენსივობით, აგრეთვე ტონის სიმაღლით. მთიულურ-გუდამაყრულ დიალექტში, ისევე როგორც ქართული ენის სხვა დიალექტებში, ენობრივი მახვილი დაცულია ლექსშიც. მთიულურ-გუდამაყრულ დიალექტში შემონახულია ჴ ფონემა. მთიულურ-გუდამაყრულ დიალექტში გვხვდება ნახევარხმოვანი ჲ, რომელიც პირისნიშნისეული ჰ-ს ან ს-ს ფონეტიკური ვარიანტია. იგი, შესაძლოა, ბრუნვის ნიშნისეული ი-ს დასუსტების შედეგიც იყოს მახვილიანი ხმოვნის მომდევნო პოზიციაში. შენარჩუნებულია -ავ თემისნიშნისეული ვ-ს ადგილი სონორის შემცველ თანხმოვანთკომპლექსის მომდევნოდ ზმნის პირიან და უპირო ფორმებში. ხდება ხმოვნის გაჩენა (ჩართვა) სონორის შემცველ თანხმოვანთკომპლექსებში. მორფემის შიგნით დასტურდება ურთიერთსაპირისპირო მიმართულების პროცესები. ზმნისწინთა სისტემაში დამახასიათებელია მა- ზმნისწინის გამოყენება I ობიექტურ პირში. ზმნაში ს- და ჰ- პრეფიქსით აღინიშნება III პირის მიცემითბრუნვიანი ობიექტი. მახვილი მთიულურ-გუდამაყრულ დიალექტში ვერ იწვევს ბოლოკიდური ხმოვნის კვეცას ან დავიწროებას. წყვეტილის ფორმა (დავწერე) და II ხოლმეობითი (დავწერი) სამივე პირში ინარჩუნებს საკუთარ ფორმას, რის გამოც არ ჩნდება მათი ურთიერთდამთხვევის საშიშროება. სწორედ ამიტომ არ ხდება ხოლმეობითის მწკრივის ფორმების -იდ ან -ოდ სუფიქსით გართულება. შეჩარჩუნებულია ძველი ქართულისებური ფორმა II ხოლმეობითისა. ფორმით ერთმანეთს ემთხვევა I ხოლმეობითისა და უწყვეტლის I და II პირის ფორმები. ხოლმეობითის მწკრივები გამოხატავს არა მარტო მრავალგზისობას, არამედ განგრძობითობასაც. დასტურდება ე.წ. თხოვნითი ბრძანებითის ფორმები: გააკეთოდე, გაიგონებდე, წაიკითხოდე. გვხედება სინტაქსური ასიმილაციის შემთხვევები. განსაკუთრებით მდიდარია მთიულურ-გუდამაყრული დიალექტის დარგობრივი (მეცხოველეობა, პურეული კულტურები, მეფუტკრეობა და სხვა) ლექსიკა. ისევე, როგორც მთის სხვა კილოებში, მთიულურ-გუდამაყრულ დიალექტშიც დასტურდება ლექსიკური ნასესხობები მეზობელი ჩრდილო კავკასიური ხალხთა ენებიდან. ქართული ენის დიალექტები ქართული ენა : ენციკლოპედია, 2008; ჩიქობავა არნ, მთიულურის თავისებურებანი. – «ენიმკის მოამბე», 1937, ტ. 2, ნაკვ. I; კაიშაური ლ., მთიულურის დარგობრივი ლექსიკა, თბ. 1967; ჯორბენაძე ბ., ქართული დიალექტოლოგია, I, თბ., 1989.
მოხეური დიალექტი

მოხეური დიალექტი — ქართული ენის დიალექტი, რომელიც გავრცელებულია საქართველოს ერთ-ერთ უძველეს კუთხეში — ხევში. გარდა მოხევეებისა, ხევში ცხოვრობენ ხევსურები, ქისტები, ოსები. ხევზე გადის საქართველოს სამხედრო გზა. მოხეური დიალექტის ფონოლოგიური თავისებურებებიდან აღსანიშნავია შემდეგი: დაცულია ფონემა ჴ: ჴარი, ჴმალი, ჴოცს..., თუმცა ახალი თაობის მეტყველებაში იგი თითქმის აღარ ისმის. შედარებით მკვიდრია უმარცვლო უ̂--ს პოზიცია. ზოგჯერ მას სიტყვათგანმასხვავებელი ფუნქციაც აქვს: სველი „დასველებული“ – სუ̂-ელი „შრატი, წაქი“; შეინიშნება ხმოვნის ფშვინიერი და იოტიზებული „შემართვის კვალი“. მოხეური დიალექტის ერთ-ერთი დამახასიათებელი ფონეტიკური თავისებურებაა კომპლექსთა ნაირსახოვანი ცვლილებები. ზოგჯერ შეინიშნება ბოლოკიდური პოზიციის ცვეთის შემთხვევები. II სუბიექტური და III ობიექტური პირის ნიშანთა ფონეტიკური ნაირსახეობანია: ჰ → ხ → ღ, ს → შ → ჟ, ს → ზ. მოხეურ დიალექტში თავისებურია არა მარტო მახვილი, არამედ თითოეული ბგერის წარმოთქმაც: დამახასიათებელია მჟღერობის მაღალი ხარისხი, ფშვინვიერთა ბუნების შენარჩუნება და გაძლიერება. მოხეურ დიალექტში მახვილი არაა ფონოლოგიური; იგი სიტყვას ანიჭებს მუსიკალურ-ტონურ ელფერს და იცავს მას წინადადებაში მონოტონური წარმოთქმისაგან. მართალია, ცალკე სიტყვაში მოხეური დიალექტის მახვილი ჰგავს მთიულურისას, მაგრამ მრავალმარცვლიან სიტყვაში ის ტონურ-დინამიკურისაკენ იხრება ისევე, როგორც სალიტერატურო ქართულშია. სიტყვაში მთავარი და დამატებითი, თანამახვილი, შეინიშნება ბოლოდან მესამე-მეოთხე მარცვლებში. მრავალმარცვლიან სიტყვაში ორი მახვილი — დინამიკური და ტონური უდავოა. ტონური ჩანს დომინანტი. ტონის ამაღლება მესამე-მეოთხე მარცვალზეა. მოხეურში თვლის სისტემა ასის შემდეგაც ოცობითია: ხუთოცი, ექვსოცი.., ათასის შემდეგ — ასობითი: თერთმეტასი, თორმეტასი და ა.შ. ქართული ენის დიალექტები ქართული ენა : ენციკლოპედია, 2008; გიგინეიშვილი ი., თოფურია ვ., ქავთარაძე ი., ქართული დიალექტოლოგია, I, თბ., 1961; ქავთარაძე ი, ქართული ენის მოხეური დიალექტი, თბ., 1985; ჯორბენაძე ბ. ქართული დიალექტოლოგია, I, თბ., 1989.
ყიზლარ-მოზდოკური დიალექტი

ყიზლარ-მოზდოკური დიალექტი — ქართული ენის მკვდარი დიალექტი. მეტყველებდნენ ის ქართველები, რომლებიც სახლობდნენ ჩრდილოეთ კავკასიის ქალაქებში — ყიზლარსა და მოზდოკში, აგრეთვე ყოფილი ყიზლარის ოლქის სოფლებში — სასოფლოსა და სარაფანში (მოგვიანებით სასოფლო — ალექსანდრონევსკაია, სარაფანი — შელკოვსკაია). 1949 წლის მონაცემებით, სასოფლოში ცხოვრობდა 67 ქართულენოვანი კომლი, ხოლო სარაფანში — 45. ამ პერიოდისათვის ქართული ოჯახები ჩრდილოეთ კავკასიის დასახლებებში სხვაც იყო, ოღონდ ისინი გაფანტული იყვენენ და მათი რაოდენობის დადგენა არ ხერხდებოდა. პირველი ახალშენი ყიზლარში დააარსა 1724 წელს რუსეთს მიმავალი ქართლის მეფის ვახტანგ VI-ის ამალის ერთმა ნაწილმა. მოსახლეობის რაოდენობა აქ შემდეგ იზრდებოდა, რასაც ხელს უწყობდა საქართველოსა და ჩრდილოეთ კავკასიის ქალაქებს შორის ვაჭრობის განვითარება და საქართველოსა და რუსეთს შორის მიმოსვლა ყიზლარ–ასტრახანის გზით. აქ სახლობდნენ ქართლის სამეფო ოჯახის წევრები და გლეხობა საქართველოს სხვადასხვა კუთხიდან (ქართლი, კახეთი, ხევი, რაჭა და იმერეთი). ჩრდილოეთ კავკასიის ქართველი მოსახლეობა სადღეისოდ მთლიანად გარუსებულია. ასე რომ, ყიზლარ-მოზდოკური დიალექტი როგორც დიალექტური ერთეული, აღარ არსებობს. როგორც სპეციალისტები აღნიშნავენ, იგი დამოუკიდებელ დიალექტურ ერთეულს არც ადრე წარმოადგენდა, ენობრივი ნიშნებით ქართლურს მისდევდა, ოღონდ განიცდიდა რუსულის ძლიერ გავლენას, განსაკუთრებით ლექსიკასა და, ნაწილობრივ, გრამატიკულ წყობაშიც. ქართული ენის დიალექტები ქართული ენა : ენციკლოპედია, 2008; ჩხეჩკელი სტ., ყიზლარ-მოზდოკური ქართული (მიმოხილვა, ტექსტები). — «თსუ შრომები», 1936, ტ. 5; გიგინეიშეილი ი., თოფურია ვ., ქავთარაძე ი., ქართული დიალექტოლიგია, I, თბ., 1961.
კლდოვანი ქედი

კლდოვანი ქედი (რუს. Скалистый хребет) — მეწინავე ქედი კავკასიონის ქედის ჩრდილოეთი კალთის დასავლეთ და ცენტრალურ ნაწილში. სიგრძე 375 კმ, სიმაღლე დასავლეთით 1200-1700 მ, აღმოსავლეთით 3000 მ-მდე, მაქსიმალური სიმაღლე ზღვის დონიდან 3646 მ (მთა ყარაკაია). კლდოვანი ქედი წარმოადგნეს კირქვებით აგებულ კუესტას. სამხრეთი კალთა ციცაბო, ჩრდილოეთი — დამრეცი. კლდოვანი ქედი დანაწევრებულია ცალკეულ მასივებად. უმაღლეს ნაწილში გვხვდება ძველი გამყინვარების ნიშნები (ცირკები, მორენები). განვითარებულია კარსტი. ჩრდილოეთი კალთები შემოსილია ფართოფოთლოვანი ტყით. სამხრეთ კალთებზე ტყის ზევით მთის მდელოები და სტეპია. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 5, თბ., 1980. — გვ. 554.
მოწმენდილობის ზღვა

მოწმენდილობის ზღვა, სინათლის ზღვა (ლათ. Mare Serenitatis) — მთვარის ზღვა, რომელიც მდებარეობს მთვარის ხილულ მხარეს. სახელწოდება შემოიღო ასტრონომმა ჯოვანი რიჩიოლიმ. მოწმენდილობის ზღვის ცენტრის სოლენოგრაფიული კოორდინატებია 27°17′N 18°22′E﻿ / ﻿27.29° ჩ. გ. 18.36° ა. გ.﻿ / 27.29; 18.36, დიამეტრი დაახლოებით 674.28 კმ-ია. გამოირჩევა ლავის კონტრასტული ფერებით. გარე კიდის გასწვრივ გაჰყვება მუქი ბაზალტის რგოლი, რომელიც სამხრეთ-აღმოსავლეთით ვრცელდება სიწყნარის ზღვამდე. აღმოსავლეთით მდებარეობს კრატერი პოსეიდონი. ზღვის ცენტრს კვეთს ღია ფერის სხივი, რომელიც სათავეს ტიხოს კრატერიდან იღებს. ზღვის აღმოსავლეთ ნაწილში რამდენიმე ქედია გადაჭიმული (ნიკოლა, ლისტერა, სმირნოვა) და ჩრდილოეთის უსახელო მონაკვეთი. მას არაოფიციალურად გველის ქედს ეძახიან და საინტერესო ობიექტის წარმოადგენს ასტრონომიის მოყვარულთათვის. მოწმენდილობის ზღვაში ყველაზე დიდი კრატერია 16 კმ დიამეტრის კრატერი ბესელი, რომელიც მდებარეობს ზღვის სამხრეთ-ცენტრალურ ნაწილში. 1972 წელს მოწმენდილობის ზღვას ეწვია აპოლო 17, ხოლო 1973 წელს — ლუნა-21, რომელმაც მთვარის ზედაპირზე გადმოსვა ლუნოხოდ-2. ეს თვითმავალი მანქანა მოძრაობდა მთვარის ზედაპირზე ოთხი თვის განმავლობაში, იღებდა ტერიტორიის ფოტოგრაფიულ პანორამებს, ახდენდა მაგნიტომეტრიულ გაზომვებსა და ნიადაგის რენტგენის ფლუორესცენციულ ანალიზს ზღვებისა და კონტინენტურ ზონებს შორის გარდამავალ ზონაში. მოწმენდილობის ზღვაში დიდი დადებითი გრავიტაციული ანომალიაა მასკონი. ზემოთ მოცემულ გრაფიკზე ზედა სეგმენტი წარმოადგენს ზღვის ტოპოგრაფიას — ბრტყელ, დაბალ უბანს. ქვედა სეგმენტი აჩვენებს გრავიტაციის ცვლილებას. ცენტრში მწვერვალი არის მასკონი. მოწმენდილობის ზღვის მიდამოში გაიმართა კოსმოსური ექსპედიციები ნიკოლაი ნოსოვის ზღაპრის რომან «Незнайка на Луне»-ში. Море Ясности // Оксфордская иллюстрированная энциклопедия = The Oxford Illustrated Encyclopedia. — М.: «Инфра-М», «Весь мир», 2003. — Т. 8: Вселенная. — С. 95. — 204 с. — 5000 экз. — ISBN 5-16-000077-1. საერთაშორისო ასტრონომიული კავშირი — Mare Serenitatis. Карта моря Ясности ↑ ხარაძე ე., „ასტრონომიის საფუძვლები“ : 2 ტომად : ტომი I, 1991 ↑ ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 311. ↑ Морфологический каталог кратеров Луны. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2014-07-26. ციტირების თარიღი: 2011-05-18
მზის სისტემის ბუნებრივი თანამგზავრები

მზის სისტემის ბუნებრივი თანაგზავრები, ჯუჯა პლანეტები და მცირე სხეულები. ხარაძე ე., „ასტრონომიის საფუძვლები“ : 2 ტომად : ტომი II, 1991, გვ. 32-43 Номенклатура естественных спутников планет на сайте ГАИШ Физические параметры спутников на сайте НАСА(ინგლისური) Система поиска снимков на сайте НАСА(ინგლისური)
ვლადიმირ მაკოვსკი

ვლადიმირ მაკოვსკი (რუს. Влади́мир Его́рович Мако́вский; დ. 7 თებერვალი, 1846, მოსკოვი, რუსეთის იმპერია — გ. 21 თებერვალი, 1920, პეტროგრადი, რსფსრ) — რუსი მხატვარი-პერედვიჟნიკი, პედაგოგი, საჟანრო სცენის ოსტატი, აკადემიკოსი (1873). პეტერბურგის სამხატვრო აკადემიის ნამდვილი წევრი (1893). ვლადიმირ მაკოვსკი დაიბადა ცნობილი რუსი ხელოვნების მოღვაწის იგორ ივანეს ძე მაკოვსკის ოჯახში. ის იყო მხატვრების — ალექსანდრა, კონსტანტინე და ნიკოლოზ მაკოვსკების უმცროსი ძმა. მაკოვსკები მდინარე მოსკოვის სანაპიროზე ცხოვრობდნენ და მათი ბინიდან კრემლის ხედი ჩანდა. ვლადიმირი ბავშვობიდან ხელოვნების გარემოცვაში იზრდებოდა. მათ ბინაში ხშირად იკრიბებოდნენ ცნობილი ადამიანები: გლინკა, გოგოლი, ბრიულოვი, ტროპინინი და სხვები. ეწყობოდა ლიტერატურული, სამხატვრო და მუსიკალური საღამოები. პირველ გაკვეთილებს სამხატვრო ხელოვნებაში ვლადიმირს ტროპინინი უტარებდა. თხუთმეტი წლისამ მან დახატა „ბურახის გამყიდველი ბიჭი“ (1861). 1861-66 წლებში სწავლობდა მოსკოვის სამხატვრო სასწავლებელში. 1872 წელს გახდა პერედვიჟნიკების ამხანაგობის წევრი. მონაწილეობდა თითქმის ყველა მათ გამოფენაში. 1874 წელს კი აირჩიეს მმართველობის წევრად. 1894-1918 წლებში მაკოვსკი ასწავლიდა სანქტ-პეტერბურგის საიმპერატორო სამხატვრო აკადემიაში. 1895 წელს დაინიშნა აკადემიის რექტორად. მისი მოსწავლეები იყვნენ: არხიპოვი, ბაკშეევი, ჩეპცოვი, კუზნეცოვი, ზენკოვი. ვლადიმირ მაკოვსკი გარდაიცვალა 1920 წლის 21 თებერვალს. დაკრძალულია პეტროგრადში, სმოლენსკის მართლმადიდებლურ სასაფლაოზე. Друженкова Г. А. Владимир Маковский / Художник-оформитель А. Ф. Серебряков. — М.: Изд-во Академии художеств СССР, 1962. — 136 с. — 42 000 экз. (обл., суперобл.) Журавлёва Е. В. Владимир Маковский. — М.: Искусство, 1971. — 160 с. — 25 000 экз. (в пер., суперобл.) Азаркович В., Гусарова А., Плотникова Евг. ГТГ: Рисунок. Акварель. М., 1966. Кондаков C. Н. Юбилейный справочник Императорской Академии художеств. 1764–1914 : в 2 т. / составил С. Н. Кондаков. — СПб. : Товарищество Р. Голике и А. Вильборг, 1915. — Т. 2 : Часть биографическая. — С. 120. — [4], VI, 454, [5] с. : ил., портр. — OCLC 707072219. Нестерова Е.В. Владимир Маковский. СПб.: Петроний, 2019. — 456 с. შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე „ვლადიმირ მაკოვსკი“ ვიკისაწყობში.
კლიკის ჯვარი

კლიკის ჯვარი — არქიტექტურული ძეგლი გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ მღებრიანის დასავლეთით 1 კმ-ზე, მდინარე თეძმის მარცხენა მხარეს. თარიღდება VII-VIII საუკუნეებით. ნაგებობა სამეკლესიიანი ბაზილიკაა (10,5 X 10 მ). ნაგებია ნატეხი ქვით კონსტრუქციული ნაწილები კი (ტრომპები, პილასტრები, კონქი, თაღები, კარისა და სარკმლის წირთხლები და შუა ეკლესიის გარე კუთხეები) შირიმის ქვის კარგად დამუშავებული კვადრებით. ნაგებობა დაზიანებულია: არ არის შემორჩენილი შუა ეკლესიის გადახურვა და კედლების ზედა ნაწილი, საბჯენი თაღები, ჩრდილოეთისა და სამხრეთის ეკლესიის კედლები შემორჩენილია 1-2 მეტრის სიმაღლეზე. ნაგებობა შედგება შუა ეკლესიისა და მის სამხრეთით და ჩრდილოეთით, მთელ სიგრძეზე მოგვიანებით მიშენებული ორი უფრო დაბალი ეკლესიისაგან. შესასვლელი სამხრეთის მინაშენშია. შუა ეკლესიის გრძივ კედლებში გაჭრილია გვერდით სათავსებში გასასვლელი კარები. სამივე ეკლესიის აფსიდები სწორკუთხაა. შუა ეკლესიის აღმოსავლეთ, დასავლეთ და სამხრეთ კედლებში, სხვადასხვა სიმაღლეზე, თითო სარკმელია. გვერდის ეკლესიების აღმოსავლეთ კედლებშიც თითო სარკმელია. შუა სათავსის ჩრდილოეთისა და სამხრეთის კედლები პილასტრებით ორ არათანაბარ ნაწილად იყოფა. პილასტრებზე დაყრდნობილი თაღებითაა შემოსაზღვრული კედლის ბრტყელი ნიშები. პილასტრებით არის გამოყოფილი დარბაზისაგან ღრმა საკურთხეველიც. ამ პილასტრებზე და აღმოსავლეთის კედელზე დაყრდნობილი თაღები საკურთხეველში ქმნის ღრმა ნიშს. კონქზე გადასვლა ხდება თაღებს ზემოთ, სამხრეთ-აღმოსავლეთისა და ჩრდილო-აღმოსავლეთის კუთხეების ტრომპებისა და მათ თავზე მოთავსებული ხუთი წახნაგის საშუალებით. შუა ეკლესია სატრიუმფო და საბჯენ თაღებზე და დასავლეთის კედელზე დაყრდნობილი ცილინდრული კამარით (ჩანგრეულია) იყო გადახურული. მარსაგიშვილი გ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 79.
ფელიქს ჰაუსდორფი

ფელიქს ჰაუსდორფი (დ. 8 ნოემბერი, 1868, ბრესლაუ, ახლანდელი ვროცლავი — გ. 26 იანვარი, 1942, ბონი) — გერმანელი მათემატიკოსი. 1891 წელს დაამათავრა ლაიფციგის უნივერსიტეტი. 1895 წლიდან ასწავლიდა იქვე (1902 წლიდან პროფესორი); მოგვიანებით გრაიფსვალდის, 1921 წლიდან — ბონის უნივერსიტეტების პროფესორი. ჰაუსდორფმა დიდი წვლილი შეიტანა მათემატიკის სხვადასხვა დარგში — სიმრავლეთა თეორიაში, ტოპოლოგიაში, ფუნქციონალურ ანალიზში, უწყვეტ ჯგუფთა თეორიაში, რიცხვთა თეორიაში. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 607-608.
ეპონიმი

ეპონიმი (ძვ. ბერძნ. ἐπώνῠμος — „სახელის მიმცემი“, ლათ. heros eponimus) — პირი, რომლის სახელისაგან წარმოდგება ხალხის, ადგილის და სხვათა სახელწოდება. ქართული ენის ორთოგრაფიული ლექსიკონი, ვარლამ თოფურია, ივანე გიგინეიშვილი, თბილისი „განათლება“, 1998, გვ. 268 „ეპონიმი“ ქართული ენის განმარტებით ონლაინ-ლექსიკონში ქართული ენის ორთოგრაფიული ლექსიკონი, ვარლამ თოფურია, ივანე გიგინეიშვილი, თბილისი „განათლება“, 1998, გვ. 268 ჭაბაშვილი მ., უცხო სიტყვათა ლექსიკონი, თბილისი, 1989, გვ. 158. nplg.gov.ge — უცხო სიტყვათა ლექსიკონი
ქლუხორის უღელტეხილი

ქლუხორის უღელტეხილი — უღელტეხილი საქართველოსა და რუსეთის (ყარაჩაი-ჩერქეზეთი) საზღვარზე, აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, გულრიფშის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს აფხაზეთის კავკასიონის მთავარ წყალგამყოფ ქედზე. კოდორის ხეობას აკავშირებს თებერდის ხეობასთან. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2781 მ. აგებულია პროტეროზოური და ქვედაპალეოზოური კრისტალური ფიქლებითა და გრანიტოიდებით. ქლუხორის უღელტეხილის მიდამოებში ალპური ლანდშაფტია. უღელტეხილზე გადადის სოხუმის სამხედრო გზა. 1942 წლის აგვისტოს მეორე ნახევრიდან მოყოლებული, უღელტეხილზე მიმდინარეობდა უმძიმესი ბრძოლები, საბჭოთა დივიზიები გმირულად ებრძოდნენ ნაცისტური გერმანიის არმიას. სიახლოვეს მდებარეობს ქლუხორის ტბა. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 5, თბ., 1980. — გვ. 563.
აღმოსავლეთის ზღვა

აღმოსავლეთის ზღვა (ლათ. Mare Orientale) — მთვარის ზღვა, რომელიც მდებარეობს მთვარის ხილული მხარის დასავლეთ ნაწილში. აღმოსავლეთის ზღვა მდებარეობს მრავალრგოლიანი დარტყმის აუზში — გიგანტური კრატერში, რომელიც როგორც წესი წარმოიქმნება ასტეროიდის შეჯახების შედეგად. ამ აუზის მთავარი რგოლის დიამეტრი დაახლოებით 930 კმ-ია, ცენტრის სოლენოგრაფიული კოორდინატებია 19°52′S 94°40′W﻿ / ﻿19.87° ს. გ. 94.67° დ. გ.﻿ / -19.87; -94.67. მისი ზუსტი ასაკი უცნობია, მაგრამ ვარაუდობენ, რომ იგი ჩამოყალიბდა ცოტა მოგვიანებით, ვიდრე წვიმების ზღვა, ანუ არა უადრეს 3,85 მილიარდი წლის წინ. მისი ფორმირების მომენტის მიხედვით ავლებენ საზღვარ ადრე იმბრიულ და გვიან იმბრიულ ეპოქებს შორის. მთვარის სხვა ზღვების აუზებისგან განსხვავებით, აღმოსავლეთის ზღვის აუზი ნაკლებადაა დაფარული ბაზალტის ლავით, რაც მისი მორფოლოგიური სტრუქტურის დაკვირვების საშუალებას იძლევა. ზღვის ცენტრალური ნაწილი აგებულია ბაზალტების თხელი ფენებით, სავარაუდოდ 1 კმ-ზე ნაკლები სისქის, ანუ ხილული ნახევარსფეროს სხვა ზღვების სისქეზე ნაკლების. შეჯახებამ, რამაც გამოიწვია ზღვის აუზის წარმოქმნა, გამოიწვია მთვარის ქერქზე სამი კონცენტრული ნაკეცის წარმოქმნა. ამ უზარმაზარი დარტყმის კრატერის შიდა ქედი წარმოდგენილია რუკის მთებით, 930 კმ დიამეტრის გარე ქედი — კორდილიერების მთებით. შეჯახების შედეგად ამოვარდნილ ქანს აქვს უხეში რიყის ქვის სტრუქტურა, იწყება კორდილიერების გარე კალთებზე და ვრცელდება 500 კმ-მდე სხვადასხვა მიმართულებით, ქმნის ხაზისებრ სხივურ წარმონაქმნებს, რომლებიც თავს იყრიან ზღვის ცენტრში. ზღვის თანამედროვე სახელწოდება შემოთავაზებულია გერმანელი ასტრონომის იულიუს ჰაინრიხ ფრანცის მიერ თავის წიგნში „Der Mond“-ში (1906). თუმცა, ინგლისელი მოყვარული ასტრონომი პატრიკ მური მოგვიანებით ამტკიცებდა, რომ ზღვის სახელწოდება მას 1946 წელს გამოცემელ წიგნში ჰქონდა შეყვანილი. საერთაშორისო ასტრონომიული კავშირი — Mare Orientale. Who Discovered Orientale?. Wood, Chuck. (2007-01-11) How high the Moon (and low too)?. Lunar Photo of the Day. ციტირების თარიღი: 2023-04-22. ↑ Impact Basin Database. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2014-08-07. ციტირების თარიღი: 2012-07-22. ↑ Gazetteer of Planetary Nomenclature. International Astronomical Union (IAU) Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN). ციტირების თარიღი: 2014-09-05.
ჰეპატოპანკრეასი

ჰეპატოპანკრეასი, მომნელებელი ჯირკვალი ან შუა ნაწლავის ჯირკვალი წარმოადგენს ფეხსახსრიანების და მოლუსკების საჭმლის მომნელებელი ტრაქტის ორგანოს. მის მიერ განხორციელებული ფუნქციები, ძუძუმწოვრებში ცალ-ცალკე უზრუნველყოფილია ღვიძლისა და პანკრეასის მიერ, მათ შორის საჭმლის მომნელებელი ფერმენტების გამომუშავება და მონელებული საკვების შეწოვა. ნაჩვენებია, რომ ფეხსახსრიანებს, განსაკუთრებით ტოლფეხიანების რიგის დეტრიტოფაგებს - Oniscidea-ს (ხის ტილები), შეუძლიათ მძიმე მეტალების აკუმულაცია ჰეპატოპანკრეასში. ამან შეიძლება გამოიწვიოს ბიოაკუმულაცია კვებითი ჯაჭვის მეშვეობით და გავლენა მოახდინოს კვების ქსელის განადგურებაზე, თუ დაგროვება საკმარისად მაღალი იქნება დაბინძურებულ ადგილებში; მაგალითად, მძიმე მეტალების მაღალი კონცენტრაცია შეინიშნება Dysdera-ს გვარის ობობებში, რომლებიც იკვებებიან ხის ტილებით და შესაბამისად მათი ჰეპატოპანკრეასით - რომელიც ტოლფეხიანებში მძიმე მეტალების აკუმულირების ძირითადი ორგანოა. ჰეპატოპანკრეასი არის ლიპიდების მეტაბოლიზმის და ლიპიდების მარაგის ძირითადი ადგილი მუხელფეხიანებში. ↑ 1.0 1.1 Blue Crab Anatomy. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2019-01-27. ციტირების თარიღი: 2023-09-25. ↑ (2002) „Soil biomarkers (invertebrates and microbes) for assessing site toxicity“, Environmental Analysis of Contaminated Sites. John Wiley and Sons, გვ. 95–134. ISBN 978-0-471-98669-0.  ↑ S. P. Hopkin; M. H. Martin (1985). „Assimilation of zinc, cadmium, lead, copper and iron by the spider Dysdera crocata, a predator of woodlice“ (PDF). Bulletin of Environmental Contamination and Toxicology. 34 (2): 183–187. doi:10.1007/bf01609722. PMID 3978257. S2CID 39086273. დაარქივებულია ორიგინალიდან (PDF) — 2011-07-22. ↑ Böer M., Graeve M. & Kattner G. (2006). "Exceptional long-term starvation ability and sites of lipid storage of the Arctic pteropod Clione limacina". Polar Biology 30(5): 571-580. doi:10.1007/s00300-006-0214-6.
კოატა

კოატა (Ateles) — ძუძუმწოვრების გვარი პრიმატების რიგისა. მათი სიგრძე 34-66 სმ აღწევს. აქვთ პატარა თავი, გრძელი კიდურები და მოსაჭიდი კუდი. იმეტესობა შემოსილია უხეში და მეჩხერი, ზოგი კი რბილი და ხშირი ბალნით. სხვადასხვა ფერისა არიან ერთი სახეობის ფარგლებშიც კი. ბინადრობენ ცენტრალურ და სამხრეთ ამერიკის, მექსიკის ტყეებში. გვარში 4 სახეობაა, იკვებებიან წვნიანი ნაყოფით, კაკლით, ყვავილებით, მწერებით. კუდით შეუძლიათ საკვების მცირე ულუფის პირთან მიტანა. მაკეობა 140 დღემდე გრძელდება. შობენ 1 ნაშიერს, რომელსაც მშობელი თან ატარებს თითქმის 4 თვე. ქსე, ტ. 5, გვ. 564, თბ., 1980
მაკრონუკლეუსი

მაკრონუკლეუსი (ძველად ცნობილი როგორც მეგანუკლეუსი) წარმოადგენს უფრო დიდი ზომის ბირთვს წამწამიანებში. მაკრონუკლეუსები პოლიპლოიდურია და პირდაპირ იყოფა, მიტოზის გარეშე. იგი აკონტროლებს უჯრედის არარეპროდუქციულ ფუნქციებს, როგორიცაა მეტაბოლიზმი. კონიუგაციის დროს მაკრონუკლეუსი იშლება და მიკრონუკლეუსებთან კარიოგამიით წარმოიქმნება ახალი მაკრონუკლეუსი. მაკრონუკლეუსი შეიცავს ასობით ათას ქრომოსომას, თითოეული წარმოდგენილია მრავალ ეგზემპლარად. მაკრონუკლეუსს არ გააჩნია მექანიზმი, რომლითაც ბირთვის გაყოფის დროს აღნიშნული კომპლექსური გენომი ზუსტად გაიყოფა; ამრიგად, როგორ ახერხებს უჯრედი დაბალანსებული გენომის შენარჩუნებას უცნობია. ↑ Mochizuki K (2010-07-15). „DNA rearrangements directed by non-coding RNAs in ciliates“. Wiley Interdisciplinary Reviews: RNA. 1 (3): 376–87. doi:10.1002/wrna.34. PMC 3746294. PMID 21956937. ↑ Pevsner, Jonathan (August 2015). Bioinformatics and Functional Genomics (en). John Wiley & Sons. ISBN 978-1-118-58176-6.
სამხრეთის ზღვა (მთვარე)

სამხრეთის ზღვა (ლათ. Mare Australe) — მთვარის ზღვა, რომელიც მდებარეობს მთვარის ხილულ მხარეს. ზღვის ცენტრის სელენოგრაფიული კოორდინატებია — 47°46′S 91°59′E﻿ / ﻿47.77° ს. გ. 91.99° ა. გ.﻿ / -47.77; 91.99, ხოლო დიამეტრი — 603 კმ. სამხრეთის ზღვაში მდებარეობს ისეთი დიდი კრატერები, როგორიცაა ლამბი (ლათ. Crater Lamb), ჯენერი (ლათ. Crater Jenner) და გამი (ლათ. Crater Gum). სახელწოდება „სამხრეთის ზღვა“ პირველად შემოგვთავაზა ი. მედლერმა. შეტანილია საერთაშორისო ასტრონომიული კავშირის მთვარის ზედაპირზე არსებული ობიექტების ნომენკლატურის შესახებ პირველ ოფიციალურ პუბლიკაციაში (ნომერით 4531), რომელიც გამოქვეყნდა მ. ბლაგისა და კ. მიულერის მიერ 1935 წელს. საერთაშორისო ასტრონომიული კავშირი — Mare Australe. Море Южное в THE MOON WIKI. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2018-05-30. ციტირების თარიღი: 2023-09-26. ↑ ხარაძე ე., „ასტრონომიის საფუძვლები“ : 2 ტომად : ტომი I, 1991 ↑ 2.0 2.1 Gazetteer of Planetary Nomenclature. International Astronomical Union (IAU) Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-05-06. ციტირების თარიღი: 2010-08-07. ↑ Карта лунной поверхности. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-05-06. ციტირების თარიღი: 2010-08-07. ↑ Mary A. Blagg, K. Müller NAMED LUNAR FORMATIONS, стр.182.[მკვდარი ბმული]
Mycobacterium leprae

Mycobacterium leprae (ასევე ცნობილი როგორც კეთრის ბაცილა, ჰანსენის ბაცილა ან ჰანსენის ჩხირი) — იმ ორი სახეობის ბაქტერიიდან ერთ-ერთი, რომლებიც იწვევენ კეთრს, ქრონიკულ, მაგრამ განკურნებად ინფექციურ დაავადებას. კეთრი აზიანებს პერიფერიული ნერვების დაბოლოებებს, კანის, თვალების, ცხვირის, კუნთებისა და სხვა ორგანოების ქსოვილებს. არის მჟავას მიმართ მდგრადი, გრამდადებითი, ჩხირის ფორმის ბაქტერია და ობლიგატური უჯრედშიდა პარაზიტი, რაც იმას ნიშნავს, რომ მისი ნათესავი Mycobacterium tuberculosis-ისგან განსხვავებით, ლაბორატორიის უუჯრედო საკვებ არეში ვერ იზრდება. ეს, სავარაუდოდ, გამოწვეულია გენის დელეციის გამო, რომელიც სახეობის გენომმა განიცადა რედუქციური ევოლუციის შედეგად, რამაც ბაქტერია მის მასპინძელზე ძლიერად დამოკიდებული გახადა. ↑ Mycobacterium Leprae, the Cause of Leprosy (2014-08-27). ციტირების თარიღი: 12 ნოემბერი, 2019 ↑ (1996) „Mycobacteria and Nocardia.“, რედ. Baron S.: Baron's Medical Microbiology, 4th, University of Texas Medical Branch. ISBN 978-0-9631172-1-2.  ↑ Singh P, Cole ST (January 2011). „Mycobacterium leprae: genes, pseudogenes and genetic diversity“. Future Microbiology. 6 (1): 57–71. doi:10.2217/fmb.10.153. PMC 3076554. PMID 21162636.
ნიკოლოზ მაკოვსკი

ნიკოლოზ მაკოვსკი (რუს. Никола́й Его́рович Мако́вский; დ. 10 მაისი, 1841, მოსკოვი, რუსეთის იმპერია — გ. 18 ოქტომბერი, 1886, სანქტ-პეტერბურგი) — რუსი მხატვარი, პერედვიჟნიკების ამხანაგობის ერთ-ერთი დამფუძნებელი. დაიბადა ცნობილი რუსი ხელოვნების მოღვაწის იგორ ივანეს ძე მაკოვსკის ოჯახში. ის იყო მხატვრების — ალექსანდრა, კონსტანტინე და ვლადიმირ მაკოვსკების ძმა. ნიკოლოზ მაკოვსკიმ თავდაპირველი განათლება მოსკოვის სამეფო არქიტექტურულ სასწავლებელში მიიღო. 1859-1866 წლებში სწავლობდა სანქტ-პეტერბურგის საიმპერატორო სამხატვრო აკადემიაში არქიტექტურის განყოფილებაზე. 1870 წელს ერთ-ერთი იყო იმ 15 მხატვართაგან, რომლებმაც ხელი მოაწერეს მოძრავი სამხატვრო გამოფენების ამხანაგობის (პერედვიჟნიკების) წესდებას. ამგვარად ის ამხანაგობის ერთ-ერთი დამფუძნებელი გახდა. მაკოვსკის ნამუშევრების უმრავლესობა მონაწილეობდა მოძრავ სამხატვრო გამოფენებში. შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე „ნიკოლოზ მაკოვსკი“ ვიკისაწყობში.