laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
იუდაიზმი თბილისში

იუდაიზმი თბილისში — იუდაიზმს თბილისში მრავალსაუკუნოვანი ისტორია აქვს. საუკუნეების მანძილზე თბილისში წარმოდგენილი იყო არა მარტო ტრადიციული (რაბინული, თალმუდისტური), არამედ სექტანტური, კარაიმული იუდაიზმიც. ერთი არაბულენოვანი ისტორიკოსის ცნობით, თბილისში ბაღდადელმა აბუ იმრან მუს ალ-თიფლისიმ ჩამოაყალიბა იუდაისტური სექტა. თბილისში წარმოდგენილია იუდაიზმის ე.წ. სეფარადული ტრადიცია. ქართველი ებრაელების გარდა ამავე ტრადიციას მიჰყვებოდა კიდევ ორი ებრაული თემი — „ყუბელები“ (მთიელი იუდეველები) და „ლახლუხები“ (სპარსეთიდან იმიგრირებული იუდეველები), რომლებიც თბილისში გამოჩნდნენ XIX საუკუნეში. ამავე დროს განეკუთვნება იუდაიზმის განსხვავებული აშკენაზური ტრადიციის მიმდევარ ევროპელ ებრაელთა თემის გაჩენა. აღნიშნული თემების რელიგიური ცხოვრების ცენტრი იყო სინაგოგა, რომლის რაოდენობაც თბილისში იცვლებოდა. ამჟამად აქ მოქმედებს ორი სინაგოგა - ერთი მცირე, აშკენაზების და ერთი დიდი, სეფარადებისა, სადაც ხორციელდება იუდეველთა ცხოვრებისრიტუალური მხარის ორგანიზაცია გახსნილია რიტუალის დაცვით დაკლული საკლავს სპეციალური მაღაზია. იუდაიზმის მიმდევართა ტრადიციის ერთ-ერთი გამოხატულებაა ებრაული სასაფლაოები, სადაც შემონახულია მრავალი ებრაული ეპიტაფია, რომლებიც სხვა საინტერესო მასალასთან ერთად საინტერესოა მრავალეროვანი თბილისის ყოფისა და ისტორიის შესწავლისათვის. უკანასკნელ წლებში ებრაელთა „ალიასთნ“ დაკავშირებით იუდაიზმის მიმდევართა რაოდენობა თბილისში საგრძნობლად შემცირდა. ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ., 2002. — გვ. 570, ISBN 99928-20-32-2.
სამასი არაგველის ბაღი

სამასი არაგველის ბაღი — მდებარეობს ცხელი თბილისის გოგირდის წყლების აბანოების ზონაში, 1932 წელს ამ ადგილის კეთილმოწყობის დროს იპოვეს წარწერიანი საფლავის ქვა, რომელიც VIII საუკუნეს მიეკუთვნება. ბაღი მოეწყო ე.წ. ყოფილი, „საზამთროს მოედანზე“ ბაღის ტერიტორია თანდათან გაფართოვდა როგორც ქვემოთ, ისე ზომოთ და დაიჭირა 3,6 ჰა ფართობი. ბაღის მოპირდაპიე მხარეს დგას „სამასი არაგველის მემორიალი“. 1972 წლეს ბაღს ჩაუტარდა რეკონსტრუქცია და კეთილმოწყობა (არქიტექტორი ნ. მგალობლიშვილი). ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ., 2002. — გვ. 772, ISBN 99928-20-32-2.
ქარხნის ნაზირი

ქარხნის ნაზირი — (სპარს. ქარხანე - სახელსონო, ნაზირ - ზედამხედველი, გამგე) საფინანსო-სამეურნეო დარგის მაღალი რანგის მოხელე გვიანდელი შუა საუკუნეების საქართველოში. ვახუშტი ბატონიშვილის (XVII საუკუნე) ცნობით, ეს თანამდებობა ქართლში როსტომ მეფემ შემოიღო ირანის სამოხელეო წყობილების მიბაძვით ძველი ქართული სახელოს - ეზოსმოძღვარის - მაგიერ. ვახტანგ VI-ის დასტურლამალის მიხედვით, ქარხნის ნაზირი სახლთუხუცესს ექვემდებარებოდა, მასთან ერთად ხელმძღვანელობდა მეფის მეურნეობას, გადასახადების აკრეფას და ა.შ. მას მიბარებული ჰქონდა მეფის სამეურნეო დაწესებულებები, საწყობები („ქარხნები“) და ევალებოდა მეფის სასახლის მომარაგება. ქარხნის ნაზირი თავისი საქმიანობით (სასახლის მომარაგება) მჭიდროდ იყო დაკავშირებული ქალაქთან და სარგოს ერთი ნაწილი ქალაქის ამქრებისაგან ჰქონდა განწესებული. ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 893
ქარავანთუფროსი

ქარავანთუფროსი — ქარავანბაში, საქონლის შემოტანა-გატანის ორგანიზატორი ქალაქში. თბილისში საქონლის შემოტანა-გატანა უმთავრესად ქარავნებით ხდებოდა. ქარავნები, ჩვეულებრივ, აქლემებისგან, ზოგჯერ კი — ცხენის, ჯორის, ვირის და ხარისგანაც კი იყო შედგენილი. მრავალრიცხოვან ქარავანში რამდენიმე ათეული კაცი ერთიანდებოდა. ქარავნის მოგზაურობას ქარავანთუფროსი მეთაურობდა. მას თავისი ხელქვეითი მოხელეებიც ჰყავდა. ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ., 2002. — გვ. 882, ISBN 99928-20-32-2.
სამასპინძლო

სამასპინძლო — ერთ-ერთი ყველაზე ტიპური და საყოველთაოდ გავრცელებული, ნატურალური გამოსაღები ფეოდალურ საქართველოში, კერძოდ, თბილისში. სამასპინძლო ვალდებულებას გლეხობა იხდიდა როგორც საკუთარი ბატონისათვის, ისე სახელმწიფოსათვის. ხელისუფლების წარმომადგენელთა თუ „უცხო სტუმრის“ სასარგებლოდ. სამასპინძლო ვალდებულების სიმძიმეს განსაზღვრავდა. „სტუმართა“ რაოდენობა და სტუმრების ხანგრძლივობა. თავდაპირველი სამასპინძლო უშუალოდ პასუხობდა სახელწოდებას და, შესაბამისად საგანგებო გამოსაღები იყო. მოგვიანებით იგი რეგულარულ გადასახადად იქცა, რამდენადაც მას უშუალო საბაბის — „სტუმრობის“ გარეშეც ახდევინებდნენ მოსახლეობას. საბატონო სამასპინძლომ ბატონყმობის გაუქმედებამდე შემოინახა თავი, სახელმწიფოსა, სამასპინძლომ კი არსებითად სამეფო ხელისუფლების გაუქმების დროიდან შეწყვიტა არსებობა. ენციკლოპედია „თბილისი“, გვ 772, თბ., 2002.
უმეკი

უმეკი — დიდვაჭარი, მონღოლთა წყალობით აყვავებული მედროვე. 1242 წლიდან დამკვიდრა თბილისში. მან მოახერხა და შეიძინა უზარმაზარი ქონება. სიმდიდრის წყალობით დიდი გავლენა მოიპოვა არისტოკრატთა ფენებში. უმეკს თბილისში წმინდა გიორგის სომხური ეკლესია აუშენებია, იგი ეკლესიის პატრონადაც მოიხსენება. ენციკლოპედია „თბილისი“, გვ. 861, თბ., 2002 წელი.
დავით ბატონიშვილის სასახლე

დავით ბატონიშვილის სასახლე — გიორგი XII-ის ძის, დავით ბატონიშვილის სასახლე თბილისში, მდებარეობდა გარეთუბანში, მტკვრის მარჯვენა ნაპირთან ახლოს (გადაჰყურებდა მტკვარს), ახლანდელი მარი ბროსეს ქუჩის მარცხენა მხარეს. სიონისა და ანჩისხატის ეკლესიებს შორის მდგარი (XVII-XVIII სს.) სამეფო სასახლე აღა-მაღმად-ხანის შემოსევას შეეწირა. მისი აღდგენა ვერ შეძლეს ვერც ერეკლე II-მ და ვერც გიორგი XII-მ. რუსეთის იმპერიის მიერ აღმოსავლეთ საქართველოს სამეფოს გაუქმების (1801) შემდეგ დანგრეული სასახლის სამშენებლო მასალა რუსეთის ხელისუფლებამ თბილისში მშენებარე სხვადასხვა საუწყებო შენობის აგებას მოახმარა. ამის გამო დავით ბატონიშვილმა რუსეთის ხელისუფლებას პროტესტი განუცხადა, მაგრამ უშედეგოდ. როგორც ჩანს, ამან გადააწყვეტინა მას ახალი სასახლის აგება. მშენებლობა, სამშენებლო ხარჯის ნუსხის მიხედვით, 1801 წლის 8 მაისს დაუწყიათ: (სცსია, ფ. 1448, საქ. №5964). კავკასიის მთავარმართებელმა პავლე ციციანოვმა 1803 წელს ქართლ-კახეთის სამეფო ოჯახის წევრები და მათი თანმხლები ქართველი თავადაზნაურობა რუსეთში ძალდატანებით გადაასახლა. მათ შორის იყო დავით ბატონიშვილიც, რის გამოც მის მიერ დაწყებული სასახლის მშენებლობა დაუსრულებელი დარჩა. დავით ბატონიშვილის სასახლე დატანილია თბილისის 1809 წლის ე. წ. ბანოვის გეგმაზე №9-ით „Дворецъ Царсвича Давида Георгиевича (Незаконченной стройкой)“. 1838 წლის 20 ივნისს თბილისის გარეთუბნის ნაწილის გეგმაზე, როდესაც ეწოდება „Часть планагорода Тифлиса называемого Гаретубанью, с показаниемъ на...“ №59-ით დატანილია მართკუთხა ფორმის ვიწრო შენობა (1809 წლის გეგმაზეც დავით ბატონიშვილის სასახლე მართკუთხა ფორმითაა დატანილი). თანდართულ განმარტებაში აქვს წარწერა: „Каменный двухъэтажный домъ, бывшего Царевича Давида“, №60-ით დატანილია სასახლის კუთვნილი ქვით ნაგები სამზარეულო, ხოლო №61-ით თანადროულ განმარტებაში მოხსენიებულია მეჩეთი, რაც ერთადერთი ცნობაა გარეთუბანში XIX ს-ში მუალიმანური სალოცავის არსებობის შესახებ. გეგმაზე უკვე ამ დროისთვის დავით ბატონიშვილის სასახლის მიმდებარე ტერიტორია სხვადასხვა დანიშნულების შენობებს ეკავათ (მესანგრეთა ყაზარმები და სხვ.). XIX საუკუნის II ნახევარში გარეთუბნის ინტენსიურმა გაშენიანებამ აღნიშნულ ადგილს მთლიანად შეუცვალა გარეგანი სახე. გეგია ლ., გარეთუბანში მდგარი დავით ბატონიშვილის სასახლის ისტორიისათვის „ხელოვნება“, 1998, №2; ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ., 2002. — გვ. 409, ISBN 99928-20-32-2. ბერიძე თ., ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 2, თბ., 2012. — გვ. 283.
ქართული დრამატული საზოგადოება

ქართული დრამატული საზოგადოება — თეატრალური საზოგადოებრივი ორგანიზაცია. შეიქმნა 1881 წელს, თბილისში ქართული ეროვნული თეატრის განვითარებისათვის ყოველმხრივი ხელშეწყობის მიზნით. აერთიენებდა ქართული თეატრის პროფესიონალ მოღვაწეებს. ქართული დრამატული საზოგადოების პირველი თავმჯდომარე იყო ი. ჭავჭავაძე. საზოგადოების საქმიანობაში მონაწილეობდნენ ა. წერეთელი, რ. ერისთავი, კ. ყიფიანი, გ. თურმანიშვილი, ი. მაჩაბელი, ა. ყაზბეგი, დ. ყიფიანი და სხვა. მან დიდი როლი ითამაშა ქართული ეროვნული თეატრის განვითარებაში, არსებითად იგი ქართული თეარტალური ხელოვნების ხელმძღვანელი ორგანო იყო, ხელმძღვანელობდა თბილისის ქართული დრამატული დასის მოღვაწეობას. ქართული დრამატული საზოგადოება ხელს უწყობდა თეატრის ეკონომიკურ და შემოქმედებით წარმატებებს, დრამატურგიასა და თეატრალურ კრიტიკას; იბრძოდა თეატრის საერთო კულტურის დონის ასამაღლებლად, მსახიობთა და რეჟისორთა მაღალი პროფესიონალიზმისათვის, ზრუნავდა სცენის მოღვაწეთა მატერიალური პირობების გასაუმჯობესებლად. ეხმარებოდა სცენის მოყვარეთა წრეებს და სხვა. ქართული დრამატული საზოგადოებას განყოფილებები ჰქონდა ქუთაისში (1896 წელი) „დრამატული კომისიის“ სახელწოდებით, ჭიათურაში (1907 წელი), ბათუმში (1913 წელი) რომლებიც ხელმძღვანელობდნენ ადგილობრივი პროფესიებისა და სცენის მოყვარულთა დასებს. დრამატულმა საზოგადოებებმა 1914 წელს მოიწვიეს სრულიად საქართველოს თეატრალურ მოღვაწეთა პირველი ყრილობა, რამაც განიხილა შემოქმედებითი და სამართლებრივი საკითხები. საზოგაოდებამ იარსება 1921 წლამდე. საქართველოს სსრ სახკომსაბჭოს 1945 წლის დადგენილებით საქართველოს თეატრალური საზოგადოება აღდგა (ახლანდელი საქართველოს თეატრის მოღვაწეთა კავშირი). ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ., 2002. — გვ. 885, ISBN 99928-20-32-2. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 475. კიკნაძე ვ., „საქართველოს თეატრალური საზოგადოების ასი წელი“, თბილისი, 1986 ჯანელიძე მ., „თეატრის მსახური“, „თეატრალური მოამბე“, N2 1984
ქალანთარი

ქალანთარი (სპარს. — უხუცესი; ქალაქის უფროსი) — ქალაქის გავლენიანი მოხელე სეფიანთა სახელმწიფოში, რომელიც სამოქალაქო საქმეებს განაგებდა. XVIII საუკუნის პირველ ნახევარში, „ყიზილბაშობის“ დროს, თბილისის მმართველობაში ცვლილებები მოხდა, კერძოდ, პაპუნა ორბელიანის ცნობით, ქართლსა და ქალაქში გაჩნდა ქალანთარის სახელო, რომელიც შემოიღო ნადირ-შაჰმა. ქალანთარს ეკითხებოდა ქართლზე გაწერილი გადასახადების აკრეფა. ნადირ-შაჰმა ქართლის ქალანთარს 60 თუმანი ჯამაგირი განუწესა. პირველი ქალანთარი იყო ისპაჰანში მცხოვრები გამაჰმადიანებული ქართველი მერალი-ბეგ ედიშერის ძე ციციშვილი. „ყიზილბაშობის“ გადავარდნასთან ერთად ქალანთარი აღარ იხსენიება. ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ., 2002. — გვ. 880, ISBN 99928-20-32-2.
თბილისის იოანე ღვთისმეტყველის ეკლესია

თბილისის იოანე ღვთისმეტყველის ეკლესია — რუსული მართმადიდებლური ეკლესია ვერის ბაღში, ლურჯი მონასტრის სამხრეთ მხარეს (ნიკო ნიკოლაძე ქუჩის დასაწყისიდან). ეკლესია აიგო მრევლის მიერ შემოწირული და შეგროვებული თანხით. აშენებდნენ სამოქალაქო ინჟინერი კ. ანტონოვი და მოიჯარე ლ. ბაკისოვი. ეკლესია აკურთხეს 1901 წლის 13 მაისს. სტილიზირებული სახის რუსულ ეკლესიას, რომელიც აღსანიშნავია მისი ადგილმდებარეობის გამო, ძალზე თვალსაჩინო ადგილი უჭირავს ქალაქის მარჯვენა ნაწილის განაშენიანებაში, თუმცა ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ საკმაოდ უცხო ელემენტის შთაბეჭდილებას ტოვებს. ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 565 ბერიძე ვ., თბილისის ხუროთმოძღვრება, 1801-1819 წლებში, ტ. 2, თბ., 1963
თინათინ ქუთელია

თინათინ ქუთელია (დ. 1934) — ქართველი ნუმიზმატი. დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ისტორიის ფაკულტეტი. ისტორიულ მეცნიერებათა კანდიდანტი (1997). საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის მეცნიერ-თანაშმრომელი 1966-1978 წლებში. უფროსი მეცნიერ თანამშრომელი 1978 წლიდან. იკვლევს ქართულ-ირანულ ურთიერთობის საკითხებს ნუმიზმატური მონაცემებით. საგანგებოდ შეისწავლა XVII-XVIII საუკუნეების თბილისის ზარაფრანის მუშაობა და პროდუქცია. ენციკლოპედია „თბილისი“, გვ. 900, თბ., 2002.
თბილისის რეალური სასწავლებელი

თბილისის რეალური სასწავლებელი — საშუალო სკოლა, რომელიც მოსწავლეებს საწარმოო და ტექნიკურ ცოდნას აძლევდა. კურსდამთავრებულებს შეეძლოთ სწავლის გაგრძელება ტექნიკურ უმაღლეს სასწავლებლებში. რეალური სასწავლებელი თბილისში გაიხსნა 1874 წელს საქალაქო სკოლის ბაზაზე ავლაბარში. ასწავლიდნენ საღვთო რჯულს, რუსულ ენას, ახალ ენებს (გერმანულს, ფრანგულს, ინგლისურს), გეოგრაფიას, ისტორიას, მათემატიკას, ფიზიკას, ბუნებისმეტყველებას, ხატვას, ხაზვას, მართლწერას, საქმის წარმოებას. რეალური სასწავლებლის ჰქონდა ერთწლიანი მოსამზადებელი განყოფილება 6 კლასი და მე- 7 კომერციული კლასი. ყოველ წელს იღებდნენ 70-80 მოსწავლეს. 1890 წელს სწავლობდა 346 ახალგაზრდა, 1908 წელს — 673, 1916 წელს — 686. რეალური სასწავლებლის მოსწავლეებს მეტსახელად „რელისტებს“ ეძახდნენ. დაარსებიდან 1917 წლამდე მუშაობდა, შემდეგ დაიხურა. რეალური სასწავლებელი დაამთავრა 2600-ზე მეტმა ახალგაზრდამ. ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 248
რევმასი

რევმასი (რევოლოციურ მხატვართა ასოციაცია) — დაარსდა თბილისში 1929 წელს მოსე და ირაკლი თოიძეების ინიციატივით. წევრები იყვნენ ალექსანდრე ციმაკურიძე, გრიგოლ მესხი, ივანე ვეფხვაძე, ბორის ფოგელი, ვასილ კროტკოვი და სხვა. „რევმასის“ ძირითადი მიზანი იყო რეალისტური ხელოვნური პროპაგანდა. მის მიერ მოწყობილ გამოფენებზე თემატური სურათების გარდა გამოჰქონდათ პეიზაჟები, ნატურიდან შესრულებული ეტიუდები. იარსება 1931 წლამდე. ენციკლოპედია „თბილისი“, გვ.748, თბ., 2002,
ქალაქის მოურავის სარგო

ქალაქის მოურავის სარგო — ძველი ქართული სამართლებრივი ძეგლი, თბილისის მოურავის სამოხელეო შემოსავლის დებულება. შედგენილია XVIII საუკუნის დასასრულს მეფე ერეკლე II-ის ბრძანებით, ქალაქის მართვა-გამგეობის მოსაწესრიგებლად. მოურავის სარგოს დადგენასთან დაკავშირებით ძეგლში განსაზღვრულია თვით მოურავის უფლება-მოვალეობანი, აგრეთვე მდივანბეგის, ნაცვლის, მელიქის, მამასახლისის, ქედხუდის, ასასისა და მოქალაქის საქმიანობის ცალკეული მხარეები (სასამართლო და ადმინისტრაციულ-საპოლიციო ფუნქციები, სხვადასხვაგვარი საქონლის ნიხრისა და ბაჟის დაწესება, ვაჭრობის წესების დაცვა), ასნაფის (ამქრის) ზოგიერთი ვალდებულება და სხვა. ძეგლი მნიშვნელოვანი წყაროა გვიანდელ შუა საუკუნეების საქართველოს საქალაქო წყობილების შესასწავლად. ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ., 2002. — გვ. 881, ISBN 99928-20-32-2.
ქალაქისთავი

ქალაქისთავი — თანამდებობა, რომელიც დაწესდა, XI საუკუნის თბილისში, როცა თბილისელებმა არაბი ამირას ბატონობის უღელი მოიშორეს და ქალაქ-რესპუბლიკა შექმნეს. ქალაქის მართვა-გამგეობას სათავეში ჩაუდგა უხუცესთა საბჭო (12 კაცი), თითოეული მათგანი თითო თვით ასრულებდა ქალაქის გამგებლის საპატიო მოვალეობას. ასეთ დროებით გამგებელს „ქალაქის თავადი“ ეწოდებოდა. გვიანდელ შუა საუკუნეებში მეფე ქალაქის მმართველად მოურავს ნიშნავდა. რუსეთის მიერ საქართველოს დაპყრობის (1801) შემდეგ მოურავის ინსტიტუტი გაუქმდა. 1841 წლიდან დამკვიდრდა ქალაქისთავის თანამდებობა. 1874-1917 წლებში თბილისის ქალაქისთავს ირჩევდა საქალაქო სათათბირო და ამტკიცებდა რუსი მეფისნაცვალი ან მთავარმართებელი. სხვადასხვა დროს ქალაქისთავის ტიტულს ატარებდნენ და თბილისის თვითმმართველობას ხელმძღვანელობდნენ: ე. არწრუნი, ი. თუმანიშვილი, დ. ყიფიანი, ა. მატინოვი, ნ. არღუთინსკი, გ. ევანგულოვი, ვ. ჩერქეზიშვილი, ა. ხატისოვი, ბ. ჩხიკვიშვილი და სხვა. ენციკლოპედია „თბილისი“, გვ. 881, თბ., 2002.
ფილოსოფოსთა საზოგადოება

ფილოსოფოსთა საზოგადოება — საქართველოსი, საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიასთან არსებულ ნებაყოფლობითი სამეცნიერო საზოგადოება. აერთიანებს ფილოსოფოსებს და ფილოსიფიით დაინტერესებულ პირებს. 1918 წელს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის დაარსებასთან ერთად გაიხსნა „პეტრიწის სახელობის საფილოსიფიო საზოგადოება“, თუმცა მან მალევე შეწყვიტა არსებობა. 1978 წელს აღდგა სსრ კავშირის ფილოსოფოსთა საზოდოების საქართველოს ფილიალის სახით, 1991 წლის მაისიდან გახდა საქართველოს ფილოსოფოსთა საზოგადოება. საზოგადოების მიზანია ფილოსოფიური განათლების და ცოდნის პოპულარიზაცია, დისკუსიების მოწყობა, ფილოსოფიური ნაშრომების თარგმნა, კვლევებისათვის ხელშეწყობა და შემოქმედებითი ატმოსფეროს შექმნა. ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 872
სარუსო (გადასახადი)

სარუსო გადასახადი — 1762-1772 , 1783-1787 და 1796-1800 წლებში საქართველოში მყოფი რუსეთის ჯარისთვის სავალდებულო წესით მისაყიდი მარცვლეული (პური, ქერი). „სარუსო სურსათის“ რაოდენობას სამეფო ხელისუფლება ცალკეული საგადასახადო რეგიონების მიხედვით განსაზღვრავდა. ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ.789
ღვთისმშობლის საკრებულო ეკლესია

ღვთისმშობლის საკრებულო ეკლესია — ქართული მართლმადიდებლური ეკლესია. იდგა ძველი თბილისის ზემო უბანში, ანჩისხატის მახლობლად . ეკლესია 1680 წელს აუგიათ ძველი ეკლესიის ნანგრევებზე; დ. კარიჭაშვილის კატალოგი ეკლესიის აგების თარიღად 1960 წელს ასახელებს: (პ. იოსელიანის მიხედვით, ეს მომხდარა 1775 წელს). 1835 წელს (პ. იოსელიანის მიხედვით - 1840 წელს) ეკლესია შეუკეთებია თავად ფარსანად ციციშვილს. მართალია, ეკლესია აღადგინეს, მაგრამ იქ წირვა-ლოცვა არ სრულდებოდა. ამჟამად ღვთისმშობლის საკრებულო ეკლესია აღარ არსებობს. ჯანაშვილი მ., საქართველოს დედაქალაქი ტილისი, ქუთ., 1899; ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 904
თბილგაზი

„თბილგაზი“ — თბილისის მერიის საქალაქო სამსახური. შეიქმნა 1997 წელს თბილისის გაზის მეურნეობის ექსპლუატაციის საწარმოო ტრესტი „თბილგაზის“ ბაზაზე. თბილისის გაზიფიკაციის საკითხი, შირაქის ნავთობის საბადოების გამოყენებით, ინჟინერმა ჩოლოყაშვილმა ჯერ კიდევ XIX საუკუნის მიწურულს დააყენა, ხოლო 1911 წელს მოლაპარაკებაც გაიმართა ბელგიის ერთ-ერთ ფირმასთან. 1937 წელს თბილისის საქალაქო საბჭოში კვლავ დადგა საკითხი თბილისში ხელოვნური საწვავი გაზის გამომმუშავებელი ქარხნის მშენებლობისა და მის ბაზაზე ქალაქის გაზიფიკაციის შესახებ, მაგარამ ეს წინადადებები არ განხორციელებულა. საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭოს დავალებით, საქალაქო აღმასკომი 1957 წლიდან შეუდგა მზადებას ქალაქში ბუნებრივი გაზის მისაღებად და ბათუმიდან მოწოდებული გამომუშავებული ხელოვნური საწვავის - თხევადი გაზის - საყოფაცხოვრებო მიზნებისათვის გამოსაყენებლად. 1957 წლის 30 იანვარს შეიქმნა საქალაქო კანტორა „თბილგაზი“ (უფროსი ა. ბათიაშვილი, მთვარი ინჟინერი გ. ბუჩუაძე), რომელსაც დაევალა თბილისის მოსახლეობის გაზიფიკაცია ბათუმის ნავთობგადამამუშავებელი ქარხნის მიერ მოწოდებული თხევადი გაზის ბაზაზე. 1957 წლის 3 დეკემბერს საქართველოს მთავრობამ მიიღო გადაწყვეტილება ყარადაღიდან ბუნებრივი გაზის მიღებასთან დაკავშირებით, თბილისის საქალაქო საბჭოსთან გაზის მეურნეობის ექსპლუატაციის საწარმოო სამართველოს „თბილგაზს“, სამშენებლო ტრესტის „თბილგაზმშენის“ და ტექნიკური ინსპენქციის შექმნის შესახებ, ხოლო „თბილქალაქპროექტს“ (ი. ჩხენკელი, შ. ხეჩინაშვილი) დაევალა თბილისის გაზმომარაგებისათვის საჭირო ტექნიკური დოკუმენტაციის შედგენა. 1957 წლის ბოლოს საკავშირო გაზის მრეწველობა სამინისტროს ტრესტის „სვარმონტაჟის“ №10 სამმართველომ „უკრგიიპროგაზის“ ინსტიტუტის პროექტით დაიწყო ყარდაღან-აღსტაფა-თბილისის მაგისტრალის გაზსადენის მშენებლობა. საპროექტო ინსტიტუტმა „უკრგიპროკომუნენერგომ“ დაამუშავა თბილისის გაზმომარაგების საპროექტო მოცემულობა, რომლის თანახმადაც ქალაქის წლიური ბუნებრივი აირის ხარჯი 734 მლნ. მ³ შეადგენდა. მის გასატარებლად უნდა გაეყვანათ 433 კმ სიგრძის გაზსადენი (527 ათას მცხოვრებზე). 1959 წლის ბოლოს თბილისმა ყარადაღიდან მიიღო პირველი გაზი, 1963-იდან კი გაზი ქალაქს ჩრდილოეთ კავკასიიდანაც მოაწოდეს. 90-იანი წლებისათვის თბილისის გაზსადენების საერთო სიგრძე 2000 კმ აღწევდა. გაზს იღბდა 291 ათასი ოჯახი, 1000-მდე საწარმო-დაწესებულება და სხვა ობიექტები, რისთვისაც იხარჯებოდა 2 მილიარდ მ³-ზე მეტი ბუნებრივი გაზი წელიწადში. 1984 წელს „თბილგაზის“ საწარმოო სამმართველო გადაკეთდა თბილისის გაზის მეურნეობის ექსპლუატაციის საწარმო ტრესტ „თბილგაზად“. ქვეყანაში შექმნილი მძიმე ეკონომიკური ვითარების გამო, 1995 წლის 12 იანვრიდან თბილისს ბუნებრივი გაზის მიწოდება შეუწყდა და მხოლოდ 1996 წლის აპრილიდან განუახლდა. 2000 წლისათვის „თბილგაზი“ ემსახურებოდა დაახლოებით 67 ათას აბონენტს, მრეწველობის 131 და კომუნალური მეურნეობის 533 ობიექტს. მის ბალანსზე რიცხული გაზსადენების საერთო სიგრძე იყო 2000 კმ, აქედან მოქმედია 425 კმ-იანი გაზსადენი. ქალაქს გაზი რუსეთიდან მიეწოდება. ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 495
ქართველ ხელოვანთა საზოგადოება

ქართველ ხელოვანთა საზოგადოება — ქართველ მხატვართა საზოგადოება, პირველი პროფესიული ორგანიზაცია (ავტონომიური უფლებით შედიოდა ლიტერატურის, თეატრის სახვითი ხელოვნების და მუსიკის სექციები). დაარსდა დიმიტრი შევარდნაძის თაოსნობით 1916 წელს. დამფუძნებელი კრება შედგა 11 აპრილს. პირველ თავმჯდომარედ დ. შევარდნაძის წინადადებით, აირჩიეს გ.ჟურული, მოადგილედ (ამხანაგად) დ.შევარდნაძე (რომელიც ფაქტობრივად ხელმღვანელობა საზოგადოების საქმიანობას), გამგეობის წევრებად — გ.გაბაშვილი, მ.თოიძე, იაკობ ნიკოლაძე, ა.მრევლიშვილი და პ.მამარაძე. წესდების თანახმად, ქართველ ხელოვანთა საზოგადოება დაარსდა იმ მიზნით, ,,რომ ხელი შეეწყობოდა“ ა) მხატვართა, მოქანდაკეთა და ხუროთმოძღვართა დაახლოება-შეკავშირებას, ბ)ქართველთა შორის ხელოვნება სხვადასხვა დარგის გავრცელებას, გ) ,,ძველი ქართული ხელოვნების ნაშთების ეგროვებას, დაცვას და შესწავლას“. საზოგადოების ერთ-ერთი ძირითადი ამოცანა იყო, აგრეთვე, საგამოფენო მუშაობის გაშლა, სამხატვრო სკოლის დაარსება, ახალგაზრდების გაგზავნა საზღვარგარეთ პროფესიული განათლების მისაღებად, ხელოვნების მუზეუმის დაარსება და სხვა ხელმოკლეობის მიუხედავად ქართველთა ხელოვანთა საზოგადოებამ მოაწყო რამდენიმე გამოფენა: ძველი ქართული საეკლესიო მხატვრობისა (1917 წელს), თანამედროვე ქართველი მხატვრების ნამუშევრებისა (1919 წელს), აქ უფროსი თაობის მხატვრებთან ერთად პირველად იყვნენ ფართოდ წარმოდგენილი ახალგაზრდებიც: ელენე ახვლედიანი, ლადო გუდიაშვილი, დავით კაკაბაძე, ი.თოიძე, ვ.სიდამონ-ერისთავი, შ.ქიქოძე, ვ.ჯორჯაძე; გამოფენილი იყო, ამას გარდა, ნიკოლოზ ფიროსმანაშვილის რამდენიმე სურათიც. 1919-1922 წლებში მოეწყო დიდი გამოფენები (ეწყობოდა მცირე გამოფენებიც). ყველა ამ ვერნისაჟში მონაწილეობდნენ თბილისში მომუშავე არაქართველი მხატვრებიც. XV საუკუნეში ეკლესიის კედლის მხატვრობის პირების გადმოსაღებად მოეწყო ექსპედიცია ნაბახტევში 1916 წელს. საზოგადოების წევრები (ლადო გუდიაშვილი, დ.შევარდნაძე, მ.ჭიაურელი) 1917 წელს მონაწილეობდნენ ისტორიკოსები ტაო-კლარჯეთის ტერიტორიაზე არსებული ძეგლების შემსწავლელი ექსპედიციის (ხელმძღვანელი ექვთიმე თაყაიშვილი) მუშაობაში. პოლიტიკური სიტუაციის შეცვლის გამო 1921 წლის 25 მაისს მოიწვიეს სრულიად საქართველოს მხატვართა I კონფერენცია.იმავე წლის ივნისიდან საზოგადოებას ოფიციალურად ეწეოდა ,,საქართველოს ხელოვანთა კავშირის სახივითი ხელოვნების სექცია“. 15 ივნისი მიიღეს მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილება „საქართველოს ხელოვანთა კავშირის სამხატვრო აკადემიის“ დაარსების შესახებ. ამავე წელს მათ გადაეცათ „დიდების ტაძარი“ სამხატვრო გალერეის (მუზეუმის) მოსაწყობად (შემდგომში მისი კოლექცია საფუძვლად დაედო საქართველოს ხელოვნების სახელმწიფო მუზეუმს) 1922 წლიდან საზოგადოებას ოფიციალურ დოკუმენტებში ეწოდება „ქართველ მხატვართა საზოგადოება“. 1922 წლის 14 ოქტომბერს სხდომაზე გადაწყდა: „შედგენილ იქნას ქართველ დამსახურებულ მხატვართა და პლასტიკურო ხელოვნების ყველა მოღვაწეთა ენციკლოპედია, მოახდინონ ქართველ მხატვართა და მხატვრობის მსახურთა ანკეტირება“. ეს იყო პირველი ცდა ქართული დარგობრივი ენციკლოპედიის შექმნისა შექმნისა. მხატვართა II რესპუბლიკის კონფერენციაზე (1922 წლის ნოემბერი) მიიღეს ახალი წესდება ქართველ ხელოვანთა საზოგადოებამ იარსება 20-30-იანი წლების მიჯნამდე. ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 884
დოლმენური კულტურა

დოლმენური კულტურა — დოლმენური დასაკრძალავი ნაგებობები კავკასიის ბრინჯაოს ხანის კულტურის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი კომპონენტია, რომელსაც უკავია ჩრდილოეთ კავკასიის უკიდურესი დასავლეთი ნაწილი და შავიზღვისპირეთის საშუალებით სამხრეთ კავკასიაში კოდორის ხეობამდე აღწევს, თითო-ოროლა ძეგლი კი მის სამხრეთითაც გვხვდება. პროტოკოლხური კულტურის ანალიზის დროს ცხადი ხდება, რომ აღმოსავლეთ ევროპისა და და სამხრეთ კავკასიის კულტურებს შორის კავშირი ინტენსიურია და ტრადიციულად ვითარდებოდა თითქმის ათასი წლის განმავლობაში. კავკასიის დოლმენური სამარხები მეცნიერების ყურადღების სფეროში მოექცა XIX საუკუნის დასაწყისიდან და დღემდე არ შენელებულა მათ მიმართ ინტერესი. დოლმენებში გავრცელების ზონაა ძირითადად კავკასიონის ქედის დასავლეთი ნაწილის ფერდები- როგორც ჩრდილოეთით, ისე სამხრეთით. სიგრძივ ისინი განფენილია 480 კილომეტრის, ხოლო სიგანით 30-75 კილომეტრის მანძილზე. ისინი გვხვდება მაღალმთიან ზონაშიც, მაგრამ ძირითადად მთისწინეთშია განლაგებული. დოლმენებში დასაკრძალი რიტუალის აღდგენა ძნელია. როგორც წესი, მიცვალებულები კიდურებმოხრილია დაკრძალული, მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე. ფიქრობენ, რომ დოლმენებში მიცვალებულები მჯდომარე პოზაშიც იმარხებოდნენ. შესაძლოა, დოლმენებში მეორადი დაკრძალვის შემთხვევებიც იყოს. დოლმენებში გამოყენებაზე დროს დიდი მონაკვეთის განმავლობაში მიუთითებს ის, რომ აქ ადამიანთა ჩოჩხები ფენებად, იარუსებათ არის განლაგებული. დოლმენურ სამარხებში ინვენტარი მცირე რაოდენობით არის აღმოჩენილი. დოლმენებში აღმოჩენილია აგრეთვე ბრინჯაოს სამეურნეო იარაღები, შუბისპირები, კაუჭები, ქვის მძივები, ისრისპირები, და სხვა. მრავალი მეცნიერი ფიქრობს, რომ დოლმენური კულტურა კავკასიის დასავლეთ ნაწილში შავი ზღვის გადაღმა ტერიტორიიდან შეიძლება იყოს შემოტანილი, ვინაიდან ამგვარი სამარხეული ნაგებობები ევროპისა და აფრიკის საკმაოდ დიდ ტერიტორიებზეა გავრცელებული. ზოგი მეცნიერი კი დოლმენების გაჩენას კავკასიაში ადგილობრივი ტომების დამსახურებად თვლის. დოლმენური კულტურის მატარებელი ტომები, რომლებიც თითქმის ათასი წლის განმავლობაში სახლობდნენ შავი ზღვის ჩრდილო-აღმოსავლეთ სანაპიროზე, ერთ-ერთ უმთავრეს ტრანსკავკასიურ საგზაო მაგისტრალზე , რომელიც სამხრეთ კავკასიას აკავშირებდა ევროპასთან, გენეტიკურად და კულტურულად მჭიდროდ იყვნენ დაკავშირებულნი ევროპულ ცივილიზაციებთან, რაც დასაშვებად ხდის ვივარაუდოთ, რომ მათ, შესაძლოა, ხელი შეეწყოთ სამხრეთ კავკასიის კულტურებისათვის ამ მიმართულებით თავისი სასიცოცხლო ინტერესების განსახორციელებლად. Kote Pitskhelauri, kaukasien und seine nachbarn im VI.-II jt.V.chr. Tübingen-Tbilisi, 2018, გვ. 184-186.
რამაზ შენგელია (ექიმი)

რამაზ შენგელია (დ. 1952) — ქართველი ქირურგი, მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი (1997 წ.). 1975 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტის სამკურნალო ფაკულტეტი, 1975 წელს თსუ ხელოვნების ფაკულტეტი (კინოდრამატურგიის სპეციალობით). 1991 წლიდან თსსუ მედიცინის ისტორიის კათდერის გამგეა, 1995 წლიდან ამავე უნივერსიტეტის ექსპერტი და კლინიკური სამეცნიერო კვლევითი ინსტიტუტის ტრადიციული მედიცინის განყოფილების ხელმძღვანელი, ხოლო 1999 წლიდან ამავე ინსტიტუტის დირექტორის მოადგილე სამეცნიერო დარგში. 1995 წლიდან განაგებს ქართული მედიცინის ისტორიის მუზეუმს. გამოქვეყნებული აქვს მოთხრობების კრებული, პუბლიცისტური წერილები. 1977-1982 წლებში იყო საქართველოს მთამსვლელთა გუნდის წევრი-ექიმი. დაჯილოებულია ზაზა ფანასკერტელ-ციციშვილის მედლით ზღვის დონიდან 4000 მეტრ სიმაღლეზე გაკეთებული უნიკალური ოპერაციისთვის. ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ., 2002. — გვ. 887, ISBN 99928-20-32-2.