ალოჟია შტები

ალოჟია შტები (დ. 24 მარტი, 1883 – გ. 9 აგვისტო, 1956) — სლოვენი ფემინისტი, განმანათლებელი და პოლიტიკოსი. მასწავლებლის კარიერის დაწყებიდან შტები ჩაერთო ქალთა უფლებებში და გადაინაცვლა პოლიტიკასა და ჟურნალისტიკაში. სამოქალაქო, პოლიტიკური და სოციალური თანასწორობის არარსებობის გამო, მან გამოიყენა თავისი მწერლობა და პოლიტიკური პოზიციები თანაბარი საზოგადოების წინსვლისთვის. მიუხედავად იმისა, რომ მხარს უჭერდა გაერთიანებულ იუგოსლავიას, იგი ფრთხილი იყო იმ უფლებების დაკარგვის შესახებ, რისი საშიშროებაც არსებობდა სხვადასხვა სახელმწიფოსთან მიერთების შემთხვევაში. მან დააარსა სერბების, ხორვატებისა და სლოვენების სამეფოს ფემინისტური ალიანსი, რათა გაეერთიანებინა ქალები ახლად ჩამოყალიბებულ სახელმწიფოში, დახმარებოდა მათ თანაბარი ანაზღაურების, სამოქალაქო ქორწინების, ბავშვების დაცვისა და მუშაკთა სოციალური დაცვის ქსელის შექმნაში. ალოჟია შტები დაიბადა 1883 წლის 24 მარტს ლიუბლიანაში, რომელიც იმ დროს ავსტრია-უნგრეთის ნაწილი იყო მარიას (ძვ. კუნსტელი) და ანტონ შტების ოჯახში. იგი ცნობილი იყო როგორც „ლოჟკა“. შტები სწავლობდა გოგონების დაწყებით და საშუალო სკოლებში. შემდეგ ესწრებოდა მასწავლებელთა მოსამზადებელ კურსებს 1899 წელს. მან 1903 წელს დაამთავრა ლიუბლიანას ჩვეულებრივი სკოლა . სწავლის დასრულების შემდეგ შტები სასწრაფოდ წავიდა სამუშაოდ ტაინახში, კარინტია, როგორც შემცვლელი მასწავლებელი . მომდევნო წელს მან დაიწყო მუშაობა სრულ განაკვეთზე მასწავლებლად ტრჟიჩში და 1911 წელს დაიწყო წერა ქალთა საკითხებზე. 1912 წლისთვის წერდა სოციალისტური გაზეთისთვის, Zarja (გარიჟრაჟი). პარალელურად მან დაიწყო თამბაქოს მუშაკთა ავსტრიის პროფკავშირის სლოვენი წევრების გაზეთის რედაქტირება Tobačni delavec (თამბაქოს მუშაკი). 1913 წელს შტები აირჩიეს კარნიოლანის პროვინციულ ასამბლეაში, რომელიც წარმოადგენდა იუგოსლავიის სოციალ-დემოკრატიულ პარტიას. მისმა მემარცხენე საქმიანობამ და იდეოლოგიამ გამოიწვია კონფლიქტი სკოლის ხელისუფლებასთან, რის შედეგადაც იგი გადადგა 1914 წელს. მან განაგრძო წერა და რედაქტირება, მათ შორის გახდა რედაქტორი 1915 წელს ქალთა სოციალისტური გაზეთის, ჟენსკის სიის (ქალთა გაზეთი); სოციალ-დემოკრატების ყოველდღიური გაზეთის Naprej (წინ) მთავარი რედაქტორი 1917 წელს; და 1918 წელს გაზეთ Demokracija (დემოკრატია) მთავარი რედაქტორი. 1917 წელს შტები, რომელიც მხარს უჭერდა იუგოსლავიის სახელმწიფოს შექმნას, შეუერთდა სხვა სოციალ-დემოკრატი ქალებს და დააარსა სლოვენური სოციალური საზოგადოება ( სლოვენ. Slovenska socialna matica ), შემოთავაზებულ ახალ სახელმწიფოში ქალებისა და ბავშვების უფლებების დაცვის იმედით. მას ეშინოდა, რომ სერბული სტილის სამოქალაქო კოდექსის მიღება შეამცირებდა სლოვენი ქალების სამოქალაქო უფლებებს და ახდენდა ცვლილებებს, რომლებიც დაიცავდა ქალებს სხვადასხვა კულტურაში ერთიანი იუგოსლავიის სახელმწიფოში. 1918 წელს მან გამოაქვეყნა მნიშვნელოვანი ნაშრომი Demokratizem in ženstvo (დემოკრატია და ქალობა), რომელიც ასახავდა ქალთა განათლების შესაძლებლობების გაუმჯობესების პროგრამას, ქალებისათვის საარჩევნო უფლების მინიჭებას და სამოქალაქო უფლებების დაცვას. მიუხედავად იმისა, რომ შტები მიიჩნევდა, რომ ქალებს თანაბარი ხელმისაწვდომობა უნდა ჰქონდეთ სამოქალაქო, სოციალურ და პოლიტიკურ უფლებებზე, შტები თვლიდა, რომ ქალებსა და მამაკაცებს განსხვავებული უნარები ჰქონდათ. იმავე წელს დაიწყო მუშაობა სერბების, ხორვატთა და სლოვენიის სამეფოს ეროვნულ მთავრობაში, როგორც ლიუბლიანას ახალგაზრდობის კეთილდღეობის დეპარტამენტის ზედამხედველად. ეს იყო პირველი რამდენიმე სამთავრობო თანამდებობიდან, რომელიც შტების ეკავა. ეს მოვალეობები ეხებოდა სოციალურ კეთილდღეობასა და პოლიტიკას, სანამ იგი 1927 წელს პოლიტიკის გამო დატოვებდა მთავრობას. შტები იყო სერბების, ხორვატების და სლოვენიის სამეფოს ქალთა ეროვნული ასოციაციის წევრი 1919-1923 წლებში, მაგრამ დატოვა ორგანიზაცია მათი არაეფექტურობის გამო. იმავე წელს მან დააარსა სერბების, ხორვატებისა და სლოვენების სამეფოს ფემინისტური ალიანსი, რომელსაც 1926 წელს ეწოდა იუგოსლავიის ქალთა მოძრაობების ალიანსი ( სლოვენ. Aliansa ženskih pokretov Jugoslavije (AZPJ) ). შტები 1927 წლამდე მსახურობდა ორგანიზაციის პრეზიდენტად, რომელიც მიზნად ისახავდა ქალთა პოლიტიკური და სოციალური თანასწორობის უზრუნველყოფას. იგი სოციალიზმს განიხილავდა, როგორც ქალთა მიმართ საზოგადოების დამოკიდებულების რეორგანიზაციის საშუალებას და საჯაროდ კითხულობდა ავგუსტ ბებელის, ფრიდრიხ ენგელსის, ელენ კიის, როზა ლუქსემბურგის, კარლ მარქსის და ტომას გარიგ მასარიკის ნაწარმოებებს. ამ დროის განმავლობაში მან მონაწილეობა მიიღო მრავალ საერთაშორისო ქალთა კონფერენციაში. ბელგრადში გადასვლისას, 1927 წელს შტებიმ დაიწყო ჟურნალის რედაქტირება AZPJ-სთვის, Ženski pokret (ქალთა მოძრაობა), რომელსაც ის 1938 წლამდე ამუშავებდა. ჟურნალი გამოდიოდა სლოვენურ, ხორვატულ და სერბულ ენებზე. მან გამოაქვეყნა ორი ბუკლეტი, რომლებიც ითარგმნა ფრანგულად, რათა აეხსნა იუგოსლავიის ქალთა მოძრაობა საერთაშორისო აუდიტორიისთვის - Le travail des féministes Yugoslaves (1931) და L'activité des sociétés feminine en Yugosloavie (1936). შტები 1933 წელს დასაქმდა სოციალური პოლიტიკისა და ეროვნული ჯანდაცვის სამინისტროს მდივნის თანაშემწედ. ამ როლში, იგი გახდა ევგენიკის ადვოკატი, რომელიც დაფუძნებულია ნორვეგიულ მოდელზე და ფოკუსირებული იყო ოჯახის დაგეგმვის სოციალურ საჭიროებაზე და არა არასასურველ ადამიანებზე გამიზნულ სახელმწიფო პოლიტიკაზე. შტები ასევე უბიძგებდა ზომების მიღებას მამაკაცსა და ქალს შორის თანასწორობის უზრუნველყოფის მიზნით საშინაო, პირად და პოლიტიკურ სფეროებში. საარჩევნო უფლების გარდა, იგი მხარს უჭერდა სამოქალაქო ქორწინებას, შვილების თანაბარ მეურვეობას და უკანონო შთამომავლობის აღიარებას. მას სჯეროდა საკუთრების შესახებ კანონები უნდა ყოფილიყო თანაბარი, რათა მემკვიდრეობის უფლება თანაბრად გადანაწილებულიყო . ეკონომიკურ ფრონტზე შტებიმ შესთავაზა, რომ საშინაო სამუშაო შეფასდეს როგორც ანაზღაურებადი შრომა, რომ სამოქალაქო თანამშრომლებს მიეღოთ თანაბარი ხელფასი და რომ დაზღვევა გაგრძელდეს ორივე სქესის ავარიების, სიკვდილის, ავადმყოფობის, დაზიანებების და სიბერის დასაფარად. მან ასევე შესთავაზა ქალებს მიეცეთ უფლება მონაწილეობა მიიღონ შრომის ინსპექტორის თანამდებობებზე, რათა განახორციელონ კონტროლი სოციალური კეთილდღეობისა და ჯანმრთელობისთვის. შტები ბავშვთა შრომისა და მუშათა ექსპლოატაციის წინააღმდეგ იყო განწყობილი. 1940 წელს შტები დაბრუნდა ლიუბლიანაში და ცუდი ჯანმრთელობის გამო. საცხოვრებლად გადავიდა თავის ძმასთან, ანტონ შტებთან და მის მეუღლესთან, რომელიც ქალთა უფლებების აქტივისტი იყო. ოჯახი შეუერთდა სლოვენ პარტიზანებს 1941 წელს, როგორც თანამშრომლები, რასაც მოჰყვა მისი ძმის მკვლელობა ნაცისტების მიერ, ხოლო მისი რძლის დეპორტაცია და სიკვდილი ოსვენციმში მომდევნო წელს. როდესაც ომი დასრულდა, შტები დაუბრუნდა სამთავრობო მუშაობას ახლად ჩამოყალიბებული სლოვენიის სოციალისტურ რესპუბლიკაში . მუშაობდა განათლებისა და ადამიანური რესურსების გაუმჯობესების განყოფილებაში, 1947 წელს გახდა დეპარტამენტის უფროსი. მომდევნო წელს იგი დააწინაურეს მუშაკთა ადმინისტრაციის საბჭოს ხელმძღვანელად. ორი წლის შემდეგ შტები შრომის სამინისტროდან განათლების სამინისტროში გადავიდა და 1950 წელს პენსიაზე გასვლამდე მცირე ხნით მუშაობდა პროფესიული სასწავლებლების განყოფილებაში. 1950 წლიდან 1956 წლამდე მან მიიღო საკონტრაქტო დავალებები განათლების სამინისტროდან. შტები გარდაიცვალა 1956 წლის 9 აგვისტოს, ლიუბლიანაში. მისი გარდაცვალების დროს შტების წვლილს კომუნისტური რეჟიმი არაკეთილსინდისიერად უყურებდა. Barič, Vida Deželak (2016) „5. Questions of Democracy and Coexistence in the Opinion of Slovenian Marxists 1918–1941“, Between the House of Habsburg and Tito: A Look at the Slovenian Past 1861–1980, Electronic, Ljubljana, Slovenia: Inštitut za novejšo zgodovino/Institute of Contemporary History. ISBN 978-961-6386-70-8.  Stojaković, Gordana (2016) „7. The First Lawyers and Attorneys: The Struggle for Professional Recognition of Women’s Rights in Yugoslavia (1918-1953)“, New Perspectives on European Women's Legal History. New York, New York: Routledge. ISBN 978-1-317-57716-4.  Turda, Marius (2015). The History of East-Central European Eugenics, 1900-1945: Sources and Commentaries. London, England: Bloomsbury Publishing. ISBN 978-1-4725-3136-0.  Verginella, Marta; Vojevec, Jaka Andrej (translator) (2006) „Štebi, Alojzija (Lojzka) (1883–1956)“, Biographical dictionary of women's movements and feminisms in Central, Eastern, and South Eastern Europe: 19th and 20th centuries. Budapest, Hungary: Central European University Press, გვ. 530–533. ISBN 978-9-637-32639-4.   ↑ 1.0 1.1 Frauen in Bewegung 1848–1938 — Österreichische Nationalbibliothek, 2006. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q74594652"></a><a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q304037"></a><a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q98287649"></a> ↑ 2.00 2.01 2.02 2.03 2.04 2.05 2.06 2.07 2.08 2.09 2.10 2.11 2.12 2.13 2.14 Verginella & Vojevec 2006. ↑ 3.0 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7 Muser 2013. sfn error: no target: CITEREFMuser2013 (help) ↑ Barič 2016. ↑ Turda 2015. ↑ Haavie & Løkke 2003. sfn error: no target: CITEREFHaavieLøkke2003 (help) ↑ 7.0 7.1 Stojaković 2016.