laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
ციხისძირის ეკლესიების კომპლექსი

ციხისძირის ეკლესიების კომპლექსი — არქიტექტურული ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ციხისძირის აღმოსავლეთით, იმ მთის ჩრდილო-დასავლეთ ფერდობზე, რომელზედაც ქსნის ციხეა აღმართული. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. კომპლექსში შედის ორი ეკლესია, ორივე ნაგებია რიყის ქვით, აქა-იქ ქვიშაქვის მოზრდილი ლოდები და ბრტყელი აგურიცაა ჩართული. აღმოსავლეთის ეკლესია დარბაზულია (5,4X4,5 მეტრი). ეკლესია დაზიანებულია - ჩამონგრეულია სახურავის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხე, დეფორმირებულია სარკმელი, ინტერიერში ჩამოცვენილია შელესილობა. ეკლესიას დასავლეთით თაღოვანი შესასველი აქვს. ყოველ კედელში თითო სარკმელია. აღმოსავლეთით ნახევარელიფსური მოყვანილობის აფსიდია, რომელიც იატაკის საერთო დონიდან 0,4 მეტრითაა ამაღლებული. აფსიდის ორივე მხარეს, კედელში ნახევარწრიული კამარებით გადახურული, ძლიერ ვიწრო სადიაკვნე და სამკვეთლოა. მათ დაბალი თაღოვანი შესასვლელები და აღმოსავლეთით თითო სარკმელი აქვთ. დარბაზი, კამარა და კონქი დაბეტონებულია კირხსნარით. სატრიუმფო თაღი ერთსაფეხურიან პილასტრებს ეყრდნობა. ეკლესიას დასით გალავნით შემოზღუდული ეზო (8 X 10 მეტრი) აკრავს. დასავლეთის ეკლესიაც დარბაზულია (7,2X5,1 მეტრი). მისი შესასვლელი დასავლეთიდანაა. მას არქიტრავით გადახურული მაღალი ზღურბლი აქვს. აღმოსავლეთით სწორკუთხა, შეისრულკამარიანი საკურთხეველია, რომელიც დარბაზის იატაკიდან 0,4 მეტრითაა ამაღლებული, ასევე საკურთხეველში სარკმელია გაჭრილი. სატრიუმფო თაღი ერთსაფეხურიან მასიურ პილასტრებს ეყრდნობა. დარბაზი თითქმის კვადრატულია და გადახურულია აგურით ამოყვანილი ელიფსური გუმბათით, ჩრდილოეთით ერთი სარკმელია. ამ ეკლესიასაც დასავლეთით გალავნიანი ეზო (7,6X6,8 მეტრი) აკრავს. შესასვლელი გალავნის ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეში ყოფილა გაჭრილი. სტილისტური ნიშნებით ორივე ეკლესია გვიანდელი ფეოდალური ხანით თარიღდება, ეკლესიები სომხურია. სანიკიძე თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 326.
წაღვლის მეორე საცხოვრებელი სახლი

წაღვლის მეორე საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ წაღვლის ზედა უბანში. აგებულია XX საუკუნის დასაწყისში. ეკუთვნის შაქრო კაპანაძეს. სახლი ორსართულიანია, ნაგებია ქვითა და აგურით. ქვედა სართული ნახევარსარდაფია. აქ მარანი და ერთი ოთახია. ორივე სათავსის კარ-სარკმელი გადის ეზოსკენ, აივანზე. გარედან მოდგუმლი ხის ერთმარშიანი კიბე ზედა სართულის აივანზე ადის. აქ ორი ოთახია. ოთახებში შესასვლელი აივნიდანაა. აივანზე გამოდის ოთახების სარკმლებიც. ერთ-ერთ ოთახს გვერდზე კიდევ ერთი სარკმელი აქვს. კარ-სარკმელი გარედან დასრულებულია რკალური თაღით. ოთახები ერთმანეთს ტიხარში დატანებული კარით უკავშირდება. ეზოს მხრიდან სახლს მთელ სიგრძეზე საკმაოდ განიერი ხის აივანი გასდევს. ქვედა სართულის აივანს ჰქონია კვადრატული კვეთის მასიური სვეტები, რომლებიც ქვის ბალიშებს ეყრდნობოდა. ამჟამად შემორჩენილია მხოლოდ ერთი სვეტი, დანარჩენები შეცვლილია ლითონის მილებით. ზედა სართულის აივანს შვიდი რვაწახნაგა სვეტი აქვს. მოაჯირი შემკულია ჭვირული ორნამენტით. სვეტებს შორის, ზევით, ჭვირულორნამენტიანი თაღებია. გადახურვის შვერილ კოჭებს შორის არე შევსებულია კვეთილორნამენტიანი ფიცრით. კრამიტის სახურავი ნივნივებზეა მოწყობილი. დვალი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 456.
ძველი ქანდის ყორღანული სამარხები

ძველი ქანდის ყორღანული სამარხები — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ძველ ქანდის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, წეროვნის მინდორზე. თარიღდება ძვ.წ. XVII-XIV საუკუნეებით. 1962 წელს ი. ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი ა. კალანდაძე) გათხარა 2 სამარხი, რომლებიც გაძარცვული იყო. დაკრძალვის წესი ვერ დადგინდა. აღმოჩენილი მასალა (ტეხილ-ხაზოვანი ნაკაწრი ორნამენტით შემკული შავპრიალა თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები), რომლის მსგავსი გვხვდება თრიალეთისა და შიდა ქართლის შუა ბრინჯაოს ხანის ძეგლებზე, ინახება საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში. ირემაშვილი შ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 337-338.
სათოვლის სამაროვანი

სათოვლის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ სათოვლეში, სოფლის აღმოსავლეთით, მდინარე ხეკორძულას შენაკადის პატარახევის მარცხენა ნაპირზე, ადგილ ნაბაკარზე, თარიღდება ძვ. წ. I ათასწლეულის I ნახევრით, ადრინდელი, განვითარებულ და გვიანდელი ფეოდალური ხანით. სამარხები გადარეცხილია ნიაღვრებისაგან. ზოგი მათგანი მიწის სამუშაოების გამოა დაზიანებული. სამარხზე 1949 წელს მიწის სამუშაოების დროს შემთხვევით აღმოჩენილი ნივთები (ბრინჯაოს ისრისპირები ბრინჯაოსტარიანი რკინის მახვილი, ბრინჯაოს სამაჯურის ნატეხები, ელექტრუმის საკიდი და სხვა) ინახება საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში. 1971-1981 წლებში გაითხარა აღმოსავლეთიდან დასავლეთისაკენ დამხრობილი, მიწის ზედაპირიდან 0,15–0,2 მეტრ სიღრმეზე განლაგებული ქვაყრილიანი ორმოსამარხები (ძვ. წ. I ათასწლეულის I ნახევარში). ქვაყრილი შედგებოდა ნატეხი და რიყის საშენი ზომის ქვებისგან. სამარხი ორმოები წაგრძელებული სწორკუთხედის ფორმის ან კუთხეებმომრგვალებულია. ორმოების იატაკი მოგებული იყო წვრილი ქვით. ყველა სამარხი (გარდა ერთისა, რომელშიც ორი მიცვალებული ესვენა) ინდივიდუალური და ინკუბაციურია. მიცვალებულები ესვენა ხელფეხმოკეცილი, მამაკაცები მარჯვენა, ხოლო ქალები მარცხენა გვერდზე, თავით დასავლეთისკენ. სამარხებში აღმოჩნდა დახვეწილი ფორმის ამოღარული, ირიბად ნაჭდევი ხაზებითა და ზოლებით, წერტი ლოვანი სახეებითა და ცხოველის თავის სტილიზებული თავისებურებებით შემკული "მავად, ნაცრისფრად ან ლეგანაცრისფრად გამომწვარი ხის ჭურჭელი საბრძოლო იარაღები, სამკაული, საკულტო ნივთები, შინამოსაქმეობისა და ტანსაცმელთან დაკავშირებული ნივთები. ირემაშვილი შ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 307.
წაღვლის ციხე-დარბაზი

წაღვლის ციხე-დარბაზი — არქიტექტურულ-არქეოლოგიური, ისტორიული ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ წაღვლის სამხრეთ-დასავლეთით, 1,5 კილომეტრზე, მდინარე წაღვლურის მარჯვენა ნაპირზე, ადგილ გალავნებში, ნასოფლარ წაღვლისთავის ტერიტორიაზე. თარიღდება ფეოდალური ხანით. ისტორიული წყაროების მიხედვით, დავით აღმაშენებელს წაღვლისთავში ჰქონია ციხე-დარბაზი, ე. წ. მცირე სასახლე. ციხე-დარბაზი 1910 წელს ძლიერ იყო დაზიანებული და დანგრეული. 1930-იან წლებში მოსახლეობას ციხის შემორჩენილი კედლები დაუშლია და ქვა საშენ მასალად გამოუყენებია. ამჟამად შემორჩენილია სამხრეთი, დასავლეთი და აღმოსავლეთი კედლების საძირკვლის ნაშთი. ციხე-დარბაზი გეგმით აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენ წაგრძელებული სწორკუთხა ნაგებობაა, რომელსაც ოთხივე კუთხეში ცილინდრული კოშკები ჰქონდა. შემორჩენილია მხოლოდ სამხრეთ-აღმოსავლეთი და სამხრეთ-დასავლეთი კოშკების კვალი. დვალი თ., ანთელავა ი., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 457.
მუხათგვერდის პირველი სამაროვანი

მუხათგვერდის პირველი სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ მუხათგვერდის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, მდინარე მტკვრის მარჯვენა ნაპირზე, ბორცვზე, თბილისი-მცხეთის საავტომობილო გზის მე-15 კილომეტრზე. თარიღდება IV-VIII საუკუნეებით. სამაროვანი დაზიანდა საქართველოს სამხედრო გზის გაყვანისას, 1975-1976 წლებში. აქ გათხრები აწარმოა მცხეთის მუდმივმომქმედმა არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, ა. აფაქიძის ხელმძღვანობით. სამაროვანი დაცულია. სამროვანზე გაითხარა ერთმანეთთან ახლოს ჩადგმული უხეშად დამუშავებული ქვის ლოდებისგან შედგენილი წაგრძელებული ოთხკუთხა ქვაყუთები. თითოეულ სამარხში დაკრძალული იყო ერთიდან ხუთამდე მიცვალებული, გულაღმა, გაშოტილი, თავით დასავლეთისაკენ. სამარხებში ძირითადად აღმოჩნდა სამკაულები. ძეგლზე აღმოჩენილი არქეოლოგიური მასალა ინახება მცხეთის მუდმივმოქმედი არქეოლოგიური ექსპედიციის ბაზაზე ნიკოლაიშვილი ვ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 296.
ციხისძირის ნასოფლარი

ციხისძირის ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტში, მდინარე ქსნის მარცხენა ნაპირზე, ქსნის ციხის დასავლეთით. ძეგლი თარიღდება ფეოდალური ხანით. ნასოფლარის ტერიტორიაზე ნასახლარ ბუდეებს დაახლოებით 1 ჰექტარი ფართობი უკავიათ. გვეტაძე ჯ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 326.
ტაბარუკის სამაროვანი

ტაბარუკის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ტაბარუკში, სოფლის ჩრდილოეთით 100 მეტრზე. თარიღდება ფეოდალური ხანით. სამაროვანზე აღმოჩნდა ქვაყუთები. გვეტაძე ჯ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 310.
წეროვნის ნამოსახლარი

წეროვნის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ წეროვნის საბჭოთა მეურნეობის დასავლეთით, გორაზე. ზედაპირულად აკრეფილი მასალის მიხედვით (თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები, კაჟის ნამგლის დაკბილული ჩანართი და სხვა), რომელიც ინახება საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში, ნამოსახლარი გვიანდელი ბრინჯაოსა და ადრინდელი რკინის ხანით თარიღდება. ირემაშვილი შ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 338.
ტუიაქოჩორას სამაროვანი

ტუიაქოჩორას სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტში ქალაქ მცხეთაში, მცხეთა-შიომღვიმის გზის მარცხენა მხარეს, ბორცვზე. თარიღდება IV-VIII საუკუნეებით. ტუიაქოჩორას სამაროვანი 1953 წელს გათხარა ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის მცხეთის მუდმივმოქმედმა არქეოლოგთა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი ა. აფაქიძე). გაითხარა 14 ქვაყუთი. სამარხების ნაწილი მიწის სამუშაოების დროსაა დაზიანებული, ნაწილი კი ადრევე გაუძარცვავთ.მოპოვებული მასალა ინახება მცხეთის მუზეუმში. სამარხები ტლანქად გათლილი ქვის ფილებისაგან ნაგებ ბანურსახურავიან ქვაყუთებს წარმოადგენს. ისინი უმთავრესად საოჯახოა.მიცვალებულები ქრისტიანული წესითაა დაკრძალული: გულაღმა, თავის დასავლეთისკენ, ხელები ნებისმიერად უწყვიათ. ინვენტარის სიუხვით გამოირჩევა მე-4 ქვაყუთი (ახლად ჩასახული ფეოდალური არისტოკრატიის წარმომადგენელთა საოჯახო სამარხი?). მასში აღმოჩნდა გიშრის პასტისა და მინის მოგრძო, ცილინდრული, რომბისებრი, დაკუთხული მძივები; ოქროს, ბრინჯაოსა და რკინის საკინძები, ოქროს საყურეები, თვალედი და გემიანი ოქროს ბეჭდები, მინის საბეჭდავი, სანელსაცხებლე. ტუიაქოჩორას სამაროვანზე მიკვლეული სამარხეული ინვენტარის ანალოგები უხვადაა გამოვლენილია აღმოსავლეთ საქართველოს, ჩრდილოეთ კავკასიისა და აზერბაიჯანის ნასახლარებსა თუ სამაროვნებზე. ნიკოლაიშვილი ვ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 269.
კიკოლაანთ საყდარი

კიკოლაანთ საყდარი — არქიტექტურული ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო ნიჩბისში, სოფლის განაპირას, სამხრეთით, მთსი ფერდობზე. თარიღდება X საუკუნით. ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია სხვადასხვა ზომისა და ფორმის ქვით. სწორკუთხა შესასვლელი სამხრეთიდანაა. აღმოსავლეთით შეკუმშული ნახევარწრის ფორმის აფსიდია. აფსიდის ღერძზე გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი. სარკმლის ქვეშ, კედელთან მთლიანი ქვის სატრაპეზია მიდგმული. დარბაზის კამარა უშუალოდ კედლებს ეყრდნობა. ჩრდილოეთის სარკმელთან ნუსხური ქარაგმებიანი წარწერაა: „ქრისტე შეიწყალე გიორგი“. ინტერიერი შელესილი და მოხატული იყო. ეკლესიას შემოვლებული აქვს თაროსებრი ლავგარდანი. ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე: კიკოლაანთ საყდარი დვალი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 311.
მუხათგვერდის სამაროვანი

ტერმინი მუხათგვერდის სამაროვანი შეიძლება აღნიშნავდეს: მუხათგვერდის პირველი სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ მუხათგვერდში. მუხათგვერდის მეორე სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ მუხათგვერდში.
ძალისის ნამოსახლარი

ძალისის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ძალისის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, მდინარე ნარეკვავის ნაპირზე, გორაზე. თარიღდება I-IV საუკუნეებით. ნამოსახლარი გათხარა ი. ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიის და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის მცხეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, ა. ბოხოჩაძის ხელმძღვანელობით. გორა (300X200 მეტრი, სიმაღლე 56 მეტრი) ვაკეზეა აღმართული და შემოვლებული აქვს, ალიზის აგურით ნაგები გალავანი. გორაზე აღმოჩენილია ასევე, ალიზის აგურით ნაგებ და კრამიტით გადახურულ შენობათა ნაშთები. ბოხოჩაძე ა., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 329.
იოსებ გედევანიშვილის სახლი

იოსებ გედევანიშვილის სახლი — ისტორიული ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე, მცხეთიდან ძეგვისაკენ მიმავალ გზაზე, რკინიგზის სადგურზე მცხეთიდან 2 კილომეტრზე, არმაზისხევის მარცხენა ნაპირზე. სახლი ეკუთვნოდა ქართულ სამხედრო და პოლიტიკურ მოღვაწეს, მწერალს, დრამატურგიისა და პუბლიცისტს იოსებ კონსტანტინეს ძე გედევანიშვილს (1873-1939 წლები), ავტორს პიესებისა „მსხვერპლი“, „გამცემი“, მოთხრობების სამი წიგნისა და ნაშრომებისა „სამხედრო ხელოვნება საქართველოში“ და „სამხედრო ხელოვნება ვეფხისტყაოსანში“. სახლი ორსართულიანია, ნაგებია ქვით. პირველ სართულზე სხვადასხვა დანიშნულების სათავსებია, მეორეზე - საცხოვრებელი ოთახები. ამჟამად აქ ისტორიის არქეოლოგიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის ბაზაა. ჩიმაკაძე თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 242-243.
მცხეთის ქვაყუთი

მცხეთის ქვაყუთი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის ქალაქ მცხეთაში. აღმოჩნდა 1941 წელს გზის გაფართოების დროს მდინარე არაგვის მარცხენა ნაპირზე, იმ მთის ძირში, რომელზედაც ჯვრის ტაძარია აღმართული. თარიღდება IV საუკუნით. სამოსში აღმოჩნდა ღია მწვანე გამჭვირვალე მინის თხელკედლიანი ჭურჭელი. რომლის სამ გვერდზე გამოსახულია ტოლმკლავებიანი ჯვარი, ერთზე სამტოტა ხის სქემატური გამოსახულებაა. სამარხში იყო აგრეთვე რგოლოვანღეროიანი ოქროს საყურეები, ვერცხლის საყურის მრავალგანივკვეთიანი ორი ღეროს ნატეხი, რკინის ბეჭედი, ბრინჯაოს ნახევარსფერული ორი ზარაკი. მოპოვებული მასალა ინახება საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში. ჯინჯიხაშვილი გ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 269.
მუხათგვერდის მეორე სამაროვანი

მუხათგვერდის მეორე სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტში, მცხეთა-თბილისის საავტომობილო გზის მე-19 კილომეტრზე. მტკვრის მარჯვენა ნაპირზე. ძეგლი 1976-1980 წლებში გათხარა მცხეთის მუდმივმომქმედმა არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, ა. აფაქიძის ხელმძღვანობით. ადგილზე გამოვლინდა სამი ქრონოლოგიური ფენა: ადრინდელი ბრინჯაოს, გვიანდელი ბრინჯაოს-ადრინდელის რკინის და ადრინდელი ანტიკური-ადრინდელი ელინისტური ხანის. ადრინდელ ბრინჯაოს ხანის ფენაში გამოვლინდა ქვაყრილიანი სამეურნეო ორმოები, რომლებშიც აღმოჩნდა სხვადასხვა ზომის შავპრიალა, ვარდისფერსარჩულიანი თიხის ჭურჭელი, ობსიდიანის ანატკეცები და სხვა. გვიანდელი ბრინჯაოს-ადრინდელი რკინის ხანის ფენაში დადასტურდა ქვაყრილიანი, ქვიშაქვის ფილებით გადახურული ორმოსამარხები. სამარხებში მიცვალებულებიესვენა კიდურებ მოკეცილი, მამაკაცები მარჯვენა, ქალები კი მარცხენა გვერდზე, თავით ჩრდილო-აღმოსავლეთისაკენ. ადგილზე აღმოჩნდა სამარხი კენოტაფებიც. სამარხებში აღმოჩნდა თიხის ჭურჭელი, იარაღი და სამკაულები. ადრინდელ ანტიკური-ადრინდელი ელინისტური ხანის ფენაში დადასტურდა ქვაყუთები. მიცვალებულები ესვენა ხელფეხმოკეცილი, მარჯენა ან მარცხენა გვერდზე. ქვაყუთებში აღმოჩნდა კერამიკა, თიხის ჭურჭლები და მძივები. ხეცულიანი ლ., ჭანიშვილი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 296.
ხცისის ქვაყუთი

ხცისის ქვაყუთი — არქეოლოგიური ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხცისიდან 500 მეტრზე, ადგილ ვარცლებში. თარიღდება ადრინდელი ფეოდალური ხანით. აღმოაჩინეს 1946 წელს შემთხვევით, მიწის სამუშაოების დროს. ქვაყუთი შედგენილია კარგად გათლილი ფილაქვებისაგან. მიცვალებული ესვენა გაშოტილი, თავით დასავლეთისკენ. სამარხული ინვენტარი დაკარგულია. ნუცუბიძე ა., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 462.
მოურავის გორა

ნამოსახლარი მოურავის გორა — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო ნიჩბისში, თბილისიდან ახალციხისაკენ მიმავალი გზის მარჯვენა მხარეს, ოხერასხევის მარჯვენა ნაპირზე, იქ სადაც ხევი კვეთს გზას. დაზიანებულია. გორის ზედაპირზე უხვადაა წითლად მოხატული ჭურჭლისა და კრამიტის ნატეხები. გვეტაძე ჯ. ცქიტიშვილი გ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 311.
მუხრანის გმირთა ხსოვნის მემორიალი

მუხრანის გმირთა ხსოვნის მემორიალი — არქეიტექტურული ძეგლი აღმართულია თბილისი-გორის საავტომობილო გზის 45-ე კილომეტრზე, მინდორში, მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ მუხრანის მისადგომებთან. ეძღვნება 1941-1945 წლებში, სამამულო ომში დაღუპულთა ხსოვნას. გაიხსნა 1981 წელს. არქეიტექტორები შ. ბოსტანაშვილი, ვ. დავითაია; მოქანდაკეები ე. ბურძანაძე და რ. ლოზლოვსკი. არქიტექტურის მსოფლიო ბეინალზე „სოფია-1983“ მონუმენტის არქიტექტურისათვის ავტორებს მიენიჭათ ლაურეატის წოდება და ქ. პლევნის პრემია. ოთხი მასიური, მეოთხედწრით დასრულებული პილონი, როგორც ოთხი ხელის მტევანი, იფარავს მათ შუა აღმართულ ორნამენტირებულ „სიცოცხლის ხეს“. ერთი სიმაღლის ხუთივე ელემენტი მოპირკეთებულია ეკლარის თეთრი ქვით და დაფუძნებულია რუხი ბაზალტის ფართო ბაქანზე. კომპოზიცია მრავალპლანიანია, თუმცა იკითება როგორც სიმეტრიული, შეკრული, გამჭოლი კუბური მოცულობა. ჩრდილოეთ-დასავლეთის, ერთმანეთისგან ოდნავ დაშორებული ორი პილონი ქმნის შუქ-ჩრდილების დამატებით ეფექტს. „ინტერიერში“ მახვილი რაკურსებით, დეკორატიული ხერხებით შექმნილია ამაღლებული და საზეიმო განწყობა. პილონების კედლებზე ამოკვეთილია ომში დაღუპული და დაკარგული 300 მუხრნელის სახელი და გვარი. კინწურაშვილი ს., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 298.
ბევრეთის ნაეკლესიარი

ბევრეთის ნაეკლესიარი — არქეოლოგიურ-არქიტექტურული, ისტორიული ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბევრეთის აღმოსავლეთით 1,5 კმ-ზე, სათოვლის მთაზე. თარიღდება ფეოდალური ხანით. შემორჩენილია ეკლესიის ქვის კედლების ფრაგმენტები (სიმაღლე 1 მ). გვენეტაძე ჯ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 271.
ძალისის სამაროვანი

ძალისის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტში, მდინარე მტკვრის პირას, ნარეკვავის ხევის მუხრანის ველთან შეერთების ადგილზე. სამაროვანი თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვის II საუკუნითა და ახალი წელთაღრიცხვის IV-VII საუკუნეებით. ი. ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიის და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის მცხეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, ა. ბოხოჩაძის ხელმძღვანელობით, გათხარა ელინისტური ხანის ორმოსამარხი და ადრინდელი ფეოდალური ხანის თიხის სარკოფაგი. მასალა ინახება ნასტაკისის არქეოლოგიური ექსპედიციის ბაზაზე. ბოხოჩაძე ა., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 329.
მელიების გორის ნამოსახლარი

მელიების გორის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ მუხრანის აღმოსავლეთით, 1 კილომეტრის მოშორებით, ოვალური ფორმის ხელოვნურ გორაზე. ზედაპირზე შეგროვებული მასალა თარიღდება ადრინდელი და გვიანდელი ბრინჯაოს ხანით. ბოხოჩაძე, ა., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 298.
ნარეკვავის გორანამოსახლარი

ნარეკვავის გორანამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ წეროვანში, თბილის-გორის გზატკეცილის მარცხენა მხარეს, სხალტბის სერის ჩრდილოეთ კალთების გასწვრივ, მდინარე ნარეკვავის მარჯვენა ნაპირზე. ნარეკვავის გორანამოსახლარი თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს და ადრინდელი რკინის ხანით. გორანამოსახლარზე გათხრები დაიწყო 1975 წელს ი. ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის მცხეთის არქეოლოგიური ინსტიტუტმა. (ხელმძღვანელი: ა. აფაქიძე). ნარეკვავის გორანამოსახლარზე ხის ძელებითა და ალიზით ნაგები სახლები განლაგებულია ტერასულად. სახლის უკანა მარცხენა კუთხეში გამართულია ალიზის ორგანყოფილებიანი პურის საცხობი ღუმელი, რომელზეც საკურთხეველია მიშენებული. ნარეკვავის გორანამოსახლარზე მრავლად აღმოჩნდა შავპრიალა და რუხი ფერის სამეურნეო (ქვევრები, დერგები), სუფრისა და სამზარეულოს თიხის ჭურჭლის ნატეხები, საყოფაცხოვრებო და საკულტო ნივთები (კოლხური ცული, რკინის მოხრილი დანა, ბრინჯაოს ანკესი, ქალის თიხის ქანდაკება და სხვ.). მოპოვებული მასალა ინახება მცხეთის მუზეუმში. ნიკოლაიშვილი ვ. სადრაძე ვ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 338.
ნაცრიგორას ნამოსახლარი

ნაცრიგორას ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ მუხრანის ჩრდილო-დასავლეთით, გორაზე. თარღდება გვიანდელი ბრინჯაოს ხანით. გორაზე აღმოჩენილია ადამიანის ძვლები და ბრინჯაოს ნივთები. ბოხოჩაძე ა., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 298.
ბევრეთის ნამოსახლარი

ბევრეთის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბევრეთის ჩრდილო-დასავლეთით, სოფლის ცენტრიდან 300 მეტრზე, მდინარე დიღმურას მარცხენა ნაპირზე. თარიღდება ფეოდალური ხანით. ტყით დაფარულ ნამოსახლარზე შემორჩენილია ნატეხი და რიყის ქვით ნაგები შენობების ნაშთები. გვენეტაძე ჯ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 271.
ანდა (პანგასინანი)

ანდა (ოფიციალურად ანდის მუნიციპალიტეტი; ტაგ: Bayan ng Anda) ― მესამე კლასის მუნიციპალიტეტი პანგასინანის პროვინციაში, ფილიპინებში. 2015 წლის აღწერით, მუნიციპალიტეტის მოსახლეობა 39 504 ადამიანს შეადგენს. ანდის მოსახლეობა პანგასინანურ, ბოლინაოსა და ილოკანურ ენებზე საუბრობს. მუნიციპალიტეტი კაბარუიანის კუნძულისა (ასევე ცნობილი როგორც ანდის კუნძული) და მის გარშემო მდებარე პატარა კუნძულებისგან შედგება. ასი კუნძულის ეროვნულ პარკთან სიახლოვის გამო მუნიციპალიტეტი პოპულარული ტურისტული დანიშნულების ადგილია და ზოგჯერ „ასი კუნძულის დედადაც“ მოიხსენიებენ. ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე: ანდა (პანგასინანი) Anda Profile at PhilAtlas.com Municipal Profile at the National Competitiveness Council of the Philippines Anda at the Pangasinan Government Website დაარქივებული 2019-01-19 საიტზე Wayback Machine. Anda Pangasinan Local Governance Performance Management System Philippine Census Information ↑ 2020 Census of Population and Housing (2020 CPH) Population Counts Declared Official by the President — Philippine Statistics Authority, 2021. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q107442757"></a><a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q17067223"></a>
მუხრანის სასახლე

მუხრანის სასახლე — არქიტექტურული ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ მუხრანში. თარიღდება XIX საუკუნით. სასახლე ეკუთვნოდა ბურების მეორე ომის მონაწილე ნიკო ბურს. სასახლე სამსართულიანია, ნაგებია აგურით. დგას გლუვ ცოლოკზე. მთავარი შესასვლელი აღმოსავლეთითაა. შესასვლელის ღერძზე ორმარშიანი კიბის უჯრედია. პირველ სართულზე კიბის უჯრედის სამხრეთით ერთი დარბაზია, ჩრდილოეთით კი ორი ოთახი, რომელთა შორის ვიწრო დერეფანია. დერეფნის ერთი ბოლო კიბის ოჯრედს უკავშირდება, მეორე კი დამხმარე სათავსს. მეორე სართულის გეგმა ძირითადად პირველისას ემთხვევა. მესამე სართულზე უფრო პატარა ოთახებია ვიდრე პირველსა და მეორეზე. თითქმის ყველა ოთახში გვხვდება ბუხარი და ნიში. აღმოსავლეთ ფასადზე პირველსა და მეორე სართულზე თაღოვანი, ექვსმალიანი ლოჯებია, ხოლო მესამეზე, ფრონტონის ცენტრალურ ნაწილში ხისსვეტებიანი, აჟურული თაღებითა და მოაჯირებით შემკული სწორკუთხა აივანი. სამხრეთით, მესამე სართულზე ასეთივე აივანია, მეორეზე კი ეკინის შეკიდული აივანი. სასახლის ჩრდილოეთ-დასავლეთით, ორი სართულის სიმაღლეზე, ვიწრო, სწორკუთხა დამხმარე სათავსი არქვს მიშენებული. დვალი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 298-299.
წილკნის ყორღანი

წილკნის ყორღანი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ წილკნის დასავლეთით 1,5 კილომეტრზე. მდინარე ნარეკვავის მარცხენა ნაპირზე. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს ხანით. ბოხოჩაძე ა., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 342.
ძალისის ნასოფლარი

ძალისის ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ძალისის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, მდინარე ნარეკვავსა და სოფელ ერედას შორის. თარიღდება შუა და გვიანდელი ფეოდალური ხანით. ნასოფლარი გათხარა ი. ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიის და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ექსპედიციამ, ა. ბოხოჩაძის ხელმძღვანელობით. მის ტერიტორიაზე აღმოჩნდა რიყის ქვით ნაგებ შენობათა ნანგრევები და სხვადასხვა დანიშნულების თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები. მასალა ინახება ნასტაკისის არქეოლოგიური ექსპედიციის ბაზაზე. ბოხოჩაძე ა., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 329.
ასინგანი

ასინგანი (ოფიციალურად ასინგანის მუნიციპალიტეტი; ტაგ: Bayan ng Asingan) ― მეორე კლასის მუნიციპალიტეტი პანგასინანის პროვინციაში, ფილიპინებში. 2015 წლის აღწერით, მუნიციპალიტეტის მოსახლეობა 57 355 ადამიანს შეადგენს. ასინგანი პოლიტიკურად 21 ბარანგაიდ იყოფა. აღმოსავლეთი არისტონი დასავლეთი არისტორი ბანტოგი ბარო ბობონანი კაბალიტიანი კალეპაანი ჩრდილოეთი კაროსუკანი სამხრეთი კაროსუკანი კოლდიტი დომანპოტი დუპაკი მაკალონგი პალარისი აღმოსავლეთი პობლასიონი დასავლეთი პობლასიონი აღმოსავლეთი სან-ვისენტე დასავლეთი სან-ვისენტე სანჩესი სობოლი ტობოი ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე: ასინგანი Asingan Profile at PhilAtlas.com Municipal Profile at the National Competitiveness Council of the Philippines Asingan at the Pangasinan Government Website Local Governance Performance Management System Philippine Census Information ↑ 2020 Census of Population and Housing (2020 CPH) Population Counts Declared Official by the President — Philippine Statistics Authority, 2021. <a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q107442757"></a><a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q17067223"></a> ↑ Province: PANGASINAN. PSGC Interactive. National Statistical Coordination Board. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 14 November 2012. ციტირების თარიღი: 26 November 2012.