ბოუდიკა

ბუდიკა ან ბოუდიკა ( UK /ˈbuːdɪkə, boʊˈdɪkə/, US /buːˈdɪkə/ ), ლათინურ ქრონიკებში ცნობილია როგორც ბოადიკეა ან ბოუდიკეა და უელსურად როგორც Buddug ( IPA: [ˈbɨðɨɡ]— ბრიტანული ტომის ისენის დედოფალი, რომელიც ხელმძღვანელობდა აჯანყებას რომის იმპერიის დამპყრობელი ძალების წინააღმდეგ ახალი წელთაღვრიცხვით 60 ან 61 წლებში. რომაული წყაროების თანახმად, აჯანყების წარუმატებლობის შემდეგ მალევე მან მოიწამლა თავი ან ჭრილობებით გარდაიცვალა, თუმცა მისი გარდაცვალების შესახებ ზუსტი ინფორმაცია არ არსებობს. იგი ითვლება ბრიტანეთის სახალხო გმირად. ბოუდიკას ქმარი პრასუტაგუსი, რომლისგანაც მას ჰყავდა ორი ქალიშვილი, რომელთა სახელები უცნობია, სახელმწიფოს მართავდა, როგორც რომის ნომინალურად დამოუკიდებელი მოკავშირე და თავისი სამეფო ანდერძით, ერთობლივად დაუტოვა თავის ქალიშვილებსა და რომის იმპერატორს. თუმცა, როდესაც ის გარდაიცვალა, მისი ანდერძი უარყვეს და სამეფოსა და მისი ქონების ანექსია მოახდინეს. ტაციტუსის თქმით ბოუდიკა გაიქცა ხოლო მისი ქალიშვილები გააუპატიურეს. ჩვენს წელთაღრიცხვამდე 60 ან 61 წელს, როდესაც რომაელი გუბერნატორი გაიუს სვეტონიუს პაულინიუსი კამპანიას აწარმოებდა კუნძულ მონაზე (თანამედროვე ანგლესი) უელსის ჩრდილო-დასავლეთ სანაპიროზე, ბოუდიკა ხელმძღვანელობდა აჯანყებას იკენების, ტრინოვანტებისა და სხვა ბრიტანული ტომების დახმარებით. მათ გაანადგურეს კამულოდუნუმი (თანამედროვე კოლჩესტერი ), ადრე ტრინოვანტების დედაქალაქი, მაგრამ იმ დროს კოლონია, განთავისუფლებული რომაელი ჯარისკაცების დასახლება, ასევე ყოფილი იმპერატორის კლავდიუსის ტაძრის ადგილი. აჯანყების შესახებ რომ გაიგო, სუეტონიუსი სასწრაფოდ გაემართა ლონდინიუმში (თანამედროვე ლონდონი ), 20 წლიანი კომერციული დასახლება, რომელიც აჯანყებულთა შემდეგი სამიზნე იყო. რომს არ ჰყავდა ჯარისკაცების საკმარისი რაოდენობა დასახლების დასაცავად, რის გამოც მოახდინა ევაკუაცია და მიატოვა ლონდინიუმი. ბოუდიკა ხელმძღვანელობდა ისენის, ტრინოვანტესისა და სხვათა ძალიან დიდ არმიას XI ესპანური ლეგიონი-ს რაზმის წინააღმდეგ. დაამარცხა ისინი და გადაწვა ლონდინიუმი და ვერულამიუმი . დაახლოებით 70,000–80,000 რომაელი და ბრიტანელი მოკლეს სამ ქალაქში ბოუდიკას მიმდევრებმა, ბევრი წამებით. იმავდროულად, სვეტონიუსმა გადააჯგუფა თავისი ძალები, შესაძლოა, ვესტ მიდლენდსში, და მიუხედავად იმისა, რომ ბოუდიკას არმია რომისას ბევრად აღემატებოდა, სვეტონიუსმა გადამწყვეტად დაამარცხა ბრიტანელები . კრიზისმა აიძულა ნერონი განეხილა ბრიტანეთიდან რომაული ძალების გაყვანა, თუმცა სვეტონიუსის გამარჯვებამ დაადასტურა რომაელთა კონტროლი პროვინციაზე. შემდეგ ბოუდიკამ ან თავი მოიკლა, რათა თავიდან აეცილებინა დატყვევება (ტაციტუსის მიხედვით), ან ავადმყოფობით გარდაიცვალა (კასიუს დიოს მიხედვით). ამ მოვლენებისადმი ინტერესი გაიზარდა ინგლისურ რენესანსში და გამოიწვია ბოუდიკას პოპულარობა. ვიქტორიანულ ეპოქაში ბოუდიკა იქცა კულტურული სიმბოლოდ ინგლისში. ბოუდიკა რჩება მნიშვნელოვან კულტურულ სიმბოლოდ უელსში და მისი მარმარილოს ქანდაკება კარდიფის მერიაში . იგი ითვლება უელსის ერთ-ერთ უდიდეს ადამიანად და ზოგიერთის მიერ მოიხსენიება, როგორც კელტური უელსის გმირი. ბოუდიკა ცნობილია მისი სახელის რამდენიმე ვერსიით. მე-16 საუკუნეში რაფაელ ჰოლინშედმა მას ვოადიცია უწოდა, ედმუნდ სპენსერმა კი ბუნდუკა, რომლის ვარიაცია გამოიყენებოდა 1612 წლის პოპულარულ იაკობურ პიესაში Bonduca . მე-18 საუკუნეში უილიამ კაუპერის ლექსმა Boadicea, ode (1782) სახელის ალტერნატიულ ვერსიის პოპულარიზაცია მოახდინა. ტაციტუსის ყველაზე სრულ ხელნაწერებში, მისი სახელი იწერებოდა როგორც Boudicca, თუმცა კელტების ენის გამოკვლევის შედეგად ასევე დადასტურდა, რომ მეორე "c" არასწორად ოყო დართული. ტაციტუსის მართლწერის შეცდომა დაკოპირდა და მისი სახელის შემდგომი ვარიაციებიც გამოჩნდა. მეორე "c" გადაიქცა ''e"-დ, ასევე "a" გამოჩნდა "u"-ს ნაცვლად, საბოლოოდ კი წარმოიქმნა შუა საუკუნეების (და ყველაზე გავრცელებული) მართლწერა "Boadicea". კასიუს დიოს ისტორიის განსახიერებაში, ბერძნულად სახელი იწერება როგორც Βουδουικα , Βουνδουικα ან Βοδουικα. კენეტ ჯექსონი ასკვნის უელსის შემდგომ განვითარებულ მოვლენებზე დაყრდნობით ( Buddug ) და ირლანდიური ( Buaidheach ), რომ სახელი მომდინარეობს პროტოკელტური მდედრობითი სქესის ზედსართავიდან boudīkā რაც ამ ენაზე ნიშნავს „გამარჯვებულს“, რომელიც თავის მხრივ მომდინარეობს კელტური სიტყვიდან boudā „გამარჯვება“. მისი სახელის გალიური ვერსია დამოწმებულია წარწერებში, როგორიცაა Boudiga ბორდოში, Boudica ლუზიტანიაში და Bodicca ალჟირში. ჯონ რისი ვარაუდობდა, რომ შესადარერბლად ყველაზე გამართლებული ლათინური სახელი იქნებოდა "ვიქტორინა". გარდა ამისა, გრეჰემ ვებსტერი აცხადებს, რომ სახელი შეიძლება პირდაპირ ითარგმნოს როგორც "ვიქტორია". კლასიკური პერიოდის ორი ძირითადი წყარო ეხება ბოუდიკას, კერძოდ ტაციტუსს და კასიუს დიოს. ტაციტუსი ახსენებს ბოუდიკას ორ ნაშრომში: ანალები, ჩვ. წ. 115-117 წწ . და აგრიკოლა, ჩვ. წ. 98 წ . ორივე გამოქვეყნდა ბოუდიკას აჯანყებიდან მრავალი წლის შემდეგ, მაგრამ ტაციტუსს ჰყავდა თვითმხილველი ზოგიერთი მოვლენის მოთხრობისთვის, მისი სიმამრი გნეუს იულიუს აგრიკოლა, რომელიც სამჯერ მსახურობდა ბრიტანეთში, როგორც სამხედრო ტრიბუნა სუეტონიუს პაულინუსის მეთაურობით. ზოგადად მიღებულია, რომ კასიუს დიომ თავისი ცნობა ტაციტუსზე დააფუძნა, მაგრამ გაამარტივა მოვლენების თანმიმდევრობა. შეურაცხყოფა, რომელიც ბოუდიკამ და მისმა ქალიშვილებმა რომაელების მიერ განიცადეს, არ არის ნახსენები დიოს ანგარიშში. სამაგიეროდ ის აჯანყების სამ განსხვავებულ მიზეზს ასახელებს: ბრიტანელებს სენეკას მიერ მიცემული სესხების გახსენება, დეკანუს კატუსის მიერ იმპერატორ კლავდიუსის მიერ ადრე ნასესხებ ბრიტანელებს ფულის კონფისკაცია და ბოუდიკას ნება. ტაციტუსი ასახავს ბოუდიკას, როგორც რომაული მონობისა და ლმობიერების მსხვერპლს, რომლის წინააღმდეგ ბრძოლამ იგი ბარბაროსთა და ბრიტანეთის თავისუფლების ჩემპიონი გახადა. სწორედ ამ მიზეზით, ტაციტუსის ნარატივი ასახავს ბოუდიკას, როგორც თავისუფალი ქალის სიმამაცის მაგალითს, არ ახსენებს ნეგატიურ კონოტაციებს, რომლებიც დაკავშირებულია დედოფლობასთან ძველ სამყაროში. ორივე, ტაციტუსი და დიო თავიანთ ნაშრომებში აერთიანებენ ბოუდიკას ფიქტიურ გამოსვლებს. ამ ტიპის წინასაბრძოლო გამოსვლები შეიქმნა ანტიკური ისტორიკოსების მიერ, როგორც მკითხველსა თუ მსმენელში დრამატული და რიტორიკული მოსაზრებების აღძვრის საშუალება. ბოუდიკა, რომელიც არც ბერძენი იყო და არც ლათინი, არცერთ ენაზე არ მიმართავდა თავის ხალხს და ნაკლებად სავარაუდოა, რომ ტაციტუსსა და დიოს შეეძლოთ მისი რომელიმე გამოსვლის მოთხრობა. მიუხედავად იმისა, რომ წარმოსახვითი იყო, ამ გამოსვლებმა შექმნეს პატრიოტიზმის იმიჯი, რომელიც საფუძვლად დაედო ბოუდიკას ლეგენდას, როგორც ბრიტანელი ხალხის პირველ ჩემპიონს. კასიუს დიო აღწერს ბოუდიკას, როგორც ძალიან მაღალსა და შემზარავი გარეგნობის მქონე ქალს, წელამდე ჩამოკიდებული ყავისფერი თმით, მკაცრი ხმითა და გამჭოლი მზერით. ის წერს, რომ იგი ჩვეულებრივ ატარებდა დიდ ოქროს ყელსაბამს (შესაძლოა ტორკს ), ფერად ტუნიკას და სქელ მოსასხამს, რომელიც ბროშით იყო დამაგრებული. ბოუდიკა იყო, იკენის ხალხის მმართველის, პრასუტაგუსის ცოლი. როდესაც დაიწყო რომაელთა დაპყრობა სამხრეთ ბრიტანეთში 43 წელს იმპერატორ კლავდიუსის დროს, პრასუტაგუსმა მხარი რომს დაუჭირა. ისენის ტომი ამაყობდა მისი დამოუკიდებლობით და აჯანყდა 47 წელს, როდესაც იმდროინდელი რომაელი გუბერნატორი პუბლიუს ოსტორიუს სკაპულა გეგმავდა რომაელთა კონტროლის ქვეშ მყოფი ყველა ბრიტანელი ხალხის განიარაღებას ადგილობრივი აჯანყებების შემდეგ. ოსტორიუსმა დაამარცხა ისინი და განაგრძო ბრიტანეთის გარშემო სხვა აჯანყებების ჩახშობა.არ არის ცნობილი, გახდა თუ არა პრასიტაგუსი მეფე მხოლოდ ოსტორიუსის მიერ ისენის დამარცხების შემდეგ, მაგრამ მისი, როგორც მეგობრული მეფის სტატუსი ვარაუდობს, რომ ის იყო პრორომაული მმართველი, რომელიც მხარს უჭერდა 43 წლის შემოსევას და ეხმარებოდა რომაელებს აჯანყების დროს, 47–48 წლებში. პრასუტაგუსის რომაელებთან ალიანსის დამატებითი მტკიცებულება მის ანდერძშია. 60-61 წლებში მისი გარდაცვალების შემდეგ მან თავისი ქონების ნახევარი დაუტოვა თავის ორ ქალიშვილს, მეორე ნახევარი კი რომის იმპერატორს. ტაციტუსი არ აკონკრეტებს პრასუტაგუსის მეფობის დასაწყისს და პირველად ახსენებს მას, როგორც დიდი ხნის არჩეულ მონარქს, რომელიც გარდაიცვალა მაშინ, როდესაც რომს ატყობინებდა ბოუდიკას აჯანყების შესახებ. ტაციტუსი ახსენებს ტრინოვანტების (დღევანდელი ესექსის ხალხის ტომს) სიძულვილს რომის მიმართ და ისენებთან ძალების გაერთიანების გრძელვადიან მიზეზებს: "მათი სიძულვილი ვეტერანების წინააღმდეგ ყველაზე მძაფრი იყო. რადგან კამულოდუნუმის კოლონიაში ამ ახალმოსახლეებმა ხალხი სახლებიდან გააძევეს, ფერმებიდან განდევნეს, ტყვეებად და მონებად წაიყვანეს..." - ტაციტუსი აჯანყების უშუალო მიზეზი იყო რომაელთა უხეში არასათანადო მოპყრობა. ტაციტუსი წერდა: "ისენის მეფემ პრასუტაგუსმა, იმპერატორი დაასახელა მემკვიდრედ თავის ორ ქალიშვილთან ერთად, ეს იყო პატივისცემის აქტი, რომელიც, მისი აზრით, მის სამეფოსა და ოჯახს ზიანის ააცილებდა. თუმცა შედეგი საპირისპირო იყო, იმდენად, რომ მისი სამეფო გაძარცვეს ცენტურიონებმა, მისი ოჯახი - მონებმა, თითქოს ისინი ომის პრიზები ყოფილიყვნენ." - ტაციტუსი ტაციტუსმა თქვა, რომ ბოუდიკას შეურაცხყოფა მიაყენეს, გააუპატიურეს მისი ორი ქალიშვილი და ჩამოართვეს ქონება. აპოკრიფული გამოსვლა, რომელსაც დიო მიაწერს ბოუდიკას, მოიცავს მიმართვას ტრინოვანტესებისადმი, სადაც ის შეახსენებს მათ, თუ რამდენად კარგი იყო მათი ცხოვრება რომაელთა ოკუპაციამდე, ხაზს უსვამს, რომ სიმდიდრით მონობაში ტკბობა შეუძლებელია და საკუთარ თავს ადანაშაულებს რომაელების ვერ განდევნის გამო, როდესაც იულიუს კეისარი მოვიდა მათ მიწაზე. ჩვენს წელთაღრიცხვამდე 60 ან 61 წელს, იმ დროის გუბერნატორი და პროვინციის ყველაზე უფროსი რომაელი ადმინისტრატორი გაიუს სვეტონიუს პაულინიუსი ხელმძღვანელობდა კამპანიას კუნძულ მონას წინააღმდეგ (თანამედროვე ანგლესი ) ჩრდილოეთ უელსის სანაპიროზე. ბოუდიკას აჯანყების ამბავი რომ გაიგო, მან დატოვა მონას გარნიზონი და სწრაფად გაემართა სამხრეთისაკენ, რათა გამკლავებოდა მას. ბოუდიკას ხელმძღვანელობით, ისენისა და ტრინოვანტების არმია შეადგენდა 120 000 კაცს. დიო ირწმუნება, რომ ბოუდიკამ მოუწოდა ბრიტანელ გამარჯვების ქალღმერთს, ანდრასტეს, დახმარებოდა მათ ბრძოლაში. აჯანყებულთა პირველი სამიზნე იყო კამულოდუნუმი (თანამედროვე კოლჩესტერი ), რომის კოლონია გადამდგარი ჯარისკაცების ანუ ვეტერანებისთვის. იქ ააგეს რომაული ტაძარი ადგილობრივი მოსახლეობის ხარჯებით, იმპერატორის სადიდებლად, რამაც ადგილობრივების დიდი უკმაყოფილება გამოიწვია. აჯანყების დაწყების შემდეგ, ერთადერთი რომაული არმია, რომელიც ხელმისაწვდომი იყო კოლონიაში იყო დამხმარეების ჯარი, თუმცა არმია არ იყო სათანადოდ აღჭურვილი ბოუდიკას ჯარებთან საბრძოლველად. კამულოდუნუმი აჯანყებულებმა აიღეს და ისინი, ვინც თავდასხმას გადაურჩნენ, ორი დღის განმავლობაში კლავდიუსის ტაძარს აფარებდნენ თავი, სანამ ისინიც არ დახოცეს. მომავალმა გუბერნატორმა კვინტუს პეტილიუს სერიალისმა, რომელიც მაშინ მეთაურობდა რომის IX ლეგიონში, ცდილობდა ქალაქის დაბრუნებას, მაგრამ დიდი მარცხი განიცადა. მასთან მყოფი ქვეითი ჯარისკაცები ყველანი დაიღუპნენ და მხოლოდ მეთაური და მისი კავალერიის ნაწილი გაიქცა. ამ კატასტროფის შემდეგ პროკურორი კატუს დეკიანუსი, რომლის საქციელმაც გამოიწვია აჯანყება, გაიქცა გალიაში. სვეტონიუსი სწრაფად გაემართა უოტლინგის ქუჩაზე მტრული ტერიტორიის გავლით ლონდინიუმისკენ. მას სურდა ბრძოლა იქ დაწყებულიყო, მაგრამ ჯარის არასაკმარისი რაოდენობის და პეტილიუსის დამარცხებით გამოწვეული შიშის გამო, გადაწყვიტა გაეღო ქალაქი პროვინციის გადასარჩენად და უკან დაიხია. მდიდარი მოქალაქეები და ვაჭრები გაიქცნენ მას შემდეგ, რაც კატუს დეკიანუსი გალიაში გადავიდა. სვეტონიუსმა ლტოლვილებად წაიყვანა ის მოქალაქეები, რომელთაც გაქცევა სურდათ, ხოლო დანარჩენი მოსახლეობა ბედის ანაბარა დარჩა. ლოანყებუნებმა ლდინიუმი მიატოვეს, მას შემდეგ რაც ის გადაწვეს და დახოცეს ყველა, ვინც დარჩა. ვარაუდობენ, რომ აჯანყებულები წავიდნენ ჩრდილო-დასავლეთით ვერულამიუმის მუნიციპში (თანამედროვე სენტ ალბანსი ), რომელიც ასევე განადგურდა, თუმცა მისი განადგურების მასშტაბები უცნობია . დანგრეულ სამ დასახლებაში, ვარაუდობენ, რომ დაიღუპა სამოცდაათიდან ოთხმოცი ათასამდე ადამიანი. ტაციტუსი ამბობს, რომ ბრიტანელებს ტყვეების წაყვანის ან გაყიდვის ინტერესი არ ჰქონდათ, მხოლოდ გიბეტით, ცეცხლით ან ჯვრით დახოცვა. დიოს ანგარიშში უფრო დეტალურად არის მოცემული; რომ ყველაზე წარჩინებულ ქალებს ძელზე აკრავდნენ, მკერდს აჭრიდნენ და პირს უკერავდნენ, „მსხვერპლშეწირვის, ბანკეტებისა და უაზრო ქცევის თანხლებით“ წმინდა ადგილებში, განსაკუთრებით ანდრასტეს კორომებში. სანამ ბუდიკას არმია აგრძელებდა თავდასხმებს სუეტონიუსმა გადააჯგუფა თავისი ძალები. ტაციტუსის თქმით, მან შეკრიბა ძალები, მათ შორის საკუთარი XIV ლეგიონი და XX ვალერია ვიქტრიქსის ზოგიერთი ვექსილაციონერი (რაზმი). აუგუსტას II ლეგიონის პრეფექტი პოენიუს პოსტუმუსი არ დაემორჩილა ბრძანებას თავისი ჯარის გამოყვანის შესახებ ხოლო მეოთხე ლეგიონი აჯანყებულებმა გაანადგურეს კამულოდუნუმის განთავისუფლების მცდელობაში მაგრამ მიუხედავად ამისა, გუბერნატორი ახლა თითქმის ათი ათასი კაცისგან შემდგარ არმიას მეთაურობდა.  სვეტონიუსმა დაიკავა ადგილი უცნობ ადგილას დეფილეში, რომლის უკან ტყე იყო. მისი არმია ბევრად მცირე იყო: დიოს თანახმად, აჯანყებულთა რიცხვი 230–300,000 იყო, მაგრამ ამის მიუხედავად ბოუდიკას არმია გაანადგურეს. ტაციტუსის თქმით, არც ქალები და არც ცხოველები არ გადარჩენილან. ქალებისა და ცხოველების რომაული ხოცვა უჩვეულო იყო, რადგან შეიძლებოდა მათი გაყიდვა მოგების მიზნით და მიუთითებს ორ მხარეს შორის ძლიერ ურთიერთ მტრობაზე. ტაციტუსი აცხადებს, რომ ბოუდიკამ თავი მოიწამლა, თუმცა აგრიკოლა, რომელიც დაიწერა ანალებამდე თითქმის ოცი წლით ადრე, ის არაფერს ახსენებს თვითმკვლელობაზე. დიო ამბობს, რომ ავად გახდა და გარდაიცვალა, შემდეგ კი მდიდრულად დაკრძალეს.  გალიაში გაქცეული კატუს დეკიანუსი შეცვალა გაიუს იულიუს ალპინუს კლასიციანუსმა. აჯანყების შემდეგ სვეტონიუსმა ჩაატარა ფართო სადამსჯელო ოპერაციები ბრიტანელებს შორის, მაგრამ კლასიკიანუსის კრიტიკამ გამოიწვია გამოძიება, რომელსაც ხელმძღვანელობდა ნერონის მიერ განთავისუფლებული პოლიკლიპტუსი. იმის შიშით, რომ სვეტონიუსის ქმედებები შემდგომ აჯანყებას გამოიწვევდა, ნერონმა გუბერნატორი შეცვალა უფრო დიპლომატი პუბლიუს პეტრონიუს ტურპილიანუსით . ისტორიკოსი გაიუს სუეტონიუს ტრანკვილიუსი გვეუბნება, რომ კრიზისმა თითქმის დაარწმუნა ნერონი, დაეტოვებინა ბრიტანეთი. არცერთ ისტორიულ ჩანაწერში არ არის ნათქვამი, რა დაემართა ბოუდიკას ორ ქალიშვილს.  ბრძოლის ადგილი, რომელშიც ბოუდიკა დამარცხდა, უცნობია. რომაული არმიის ბოლო ცნობილი ადგილი იყო ჩრდილოეთ უელსი, ხოლო ბოუდიკას არმიის ბოლო ცნობილი ადგილი იყო ჰერტფორდშირი და ასე რომ, ისტორიკოსების თანახმად, ბოუდიკას ბოლო ბრძოლის ადგილი შეიძლებოდა მომხდარიყო ამ ადგილებს შორის. ტრადიციულად ბოუდიკას ბოლო ბრძოლის ადგილად ითვლება ვიდელიანის გზა, ტრელაუნიდი (ადრე ნიუმარკეტი) რომელიც მდებარეობს ფლინტშირში, უელსში. ამ თეორიას მხარი დაუჭირა ორმა ავტორმა. მორიენი ვარაუდობს, რომ ბოუდიკას მხარი დაუჭირეს კელტებმა, რომლებიც განრისხდნენ მენაის სრუტეზე დრუიდების მკვლელობით. ზოგიერთი ისტორიკოსი ბრძოლის ადგილად მიიჩნევს რომაული გზის გასწვრივ მდებარე ადგილს, რომელიც ახლა ცნობილია როგორც უოტლინგის ქუჩა, თუმცა სხვა შესაძლო ლოკაციებიც იდენტიფიცირებულია. კევინ კეროლი ფიქრობს რომ ბრძოლა გაიმართა ჰაი კროსთან, ლესტერშირშუ, უოტლინგ სთრითისა და ფოსის გზაჯვარედინზე, რადგან ეს ლოკაცია საშუალებას მისცემდა რომის II ლეგიონს, რომელიც მდებარეობდა ექსეტერში, შეხვედროდა სვეტონიუსის დანარჩენ ძალებს. 2009 წელს გაჩნდა ვარაუდი, რომ ისენები შესაძლოა ბრუნდებოდნენ აღმოსავლეთ ანგლიაში იკნილდის გზის გასწვრივ, როდესაც შეხვდნენ რომაულ არმიას არბერი ბენკსის მიდამოებში, ჰერტფორდშირში . 2010 წლის მარტში გამოქვეყნდა მტკიცებულება, რომელიც ვარაუდობს, რომ ადგილი შეიძლება მდებარეობდეს ჩერჩ სტოუში, ნორთჰემპტონშირში. ბოუდიკამ ან თავი მოიკლა, რათა თავიდან აეცილებინა დატყვევება (ტაციტუსის მიხედვით), ან ავადმყოფობით გარდაიცვალა (კასიუს დიოს მიხედვით). მისი დაკრძალვის ადგილად მიიჩნევენ სოფელ ტრელაუნიდს, რომელიც მდებარეობს უელსში. უიტფორდის ეკლესიის ეზოში არის საფლავის ქვა წარწერა, ლათ. Hic iacit mulier bona nobili (აქ წევს კარგი და კეთილშობილი ცოლი), რომელსაც ადგილობრივები უელსურად მოიხსენიებენ, როგორც "Carreg Fedd Buddug" ("ბუდუგის საფლავის ქვა"). არქეოლოგებმა და ისტორიკოსებმა ვერ მიაღწიეს საბოლოო კონსესუსს ვერც ბოუდიკას ბოლო ბრძოლის და ვერც მისი დაკრძალვის ადგილზე. მორიენი ვარაუდობს, რომ ბრინ სიონი შეიძლება ყოფილიყო ადგილი, სადაც ბოუდიკა დაეცა და რომ 1816 წელს ამ მხარეში ნაპოვნი ოქროს ტორკი შესაძლოა ეკუთვნოდეს ბოუდიკას ან მისი ორი ქალიშვილიდან ერთ-ერთს. ბოუდიკას ერთ-ერთი ყველაზე ადრეული შესაძლო მოხსენიება (ტაციტუსის და დიოს ცნობების გამოკლებით) მოხდა ბრიტანელი ბერის გილდასის მიერ, მე-6 საუკუნის ნაშრომში ბრიტანეთის დანგრევისა და დაპყრობის შესახებ. მასში ის აჩვენებს თავის ცოდნას ქალი ლიდერის შესახებ, რომელსაც იგი აღწერს, სიტყვებით "მოღალატე ლომი". სავარაუდოა, რომ გილდასი ამ სიტყვებში ბოუდიკას გულისხმობს.პოლიდორ ვერგილმა ბრიტანეთის ისტორიაში კვლავ დააბრუნა ბოუდიკა სახელით „ვოადიკეა“ 1534 წელს. რაფაელ ჰოლინშედმა ასევე შეიტანა მისი ამბავი თავის ,,ქრონიკებში" (1577), რომელიც ეფუძნება ტაციტუსსა და დიოს. ელიზაბეტ I-ის მეფობის დროს, ბოუდიკა გახდა მნიშვნელოვანი ფიგურა ბრიტანეთის ისტორიაში. დედოფალ ელიზაბეტ I-ის მეფობის დროს ტაციტუსის ნამუშევრები ხელახლა იქნა აღმოჩენილი და შესაბამისად, ბოუდიკას და მისი აჯანყების მიმართ, დიდი ინტერესი გამოიწვია. ელისაბედის ხანა იყო ეპოქა, როდესაც ბოუდიკას პოპულარობა ყვაოდა, რადგან ელიზაბეტს 1588 წელს მოეთხოვებოდა ბრიტანეთის დაცვა ესპანური არმადას შესაძლო შემოჭრისგან, ბოუდიკაც ოდესღაც ბრიტანეთსაც იცავდა, თუმცა რომაელებისგან. 1610 წელს შექსპირის უმცროსმა თანამედროვეებმა ფრენსის ბომონტმა და ჯონ ფლეტჩერმა დაწერეს პიესა ,,ბონდუკა", რომელიც, როგორც ამბობენ, შთაგონებული იყო ჰოლინშედის ,,ქრონიკებით". ვიქტორიანულ ეპოქაში, ბოუდიკას პოპულარობამ ლეგენდარული მასშტაბები მიიღო, რადგან დედოფალი ვიქტორია ბოუდიკას "ორეულად" აღიქმებოდა, მათი სახელები მნიშვნელობით იდენტური იყო. ვიქტორიას პოეტი-ლაურეატმა, ალფრედ ტენისონმა, დაწერა ლექსი "ბოადისეა", ასევე ბოუდიკას სახელი ეწოდა რამდენიმე ხომალდს. ბოადიცეა და მისი ქალიშვილები, ბოუდიკას ქანდაკება მის საომარ ეტლში, თომას თორნიკროფმა შეასრულა 1850-იან და 1860-იან წლებში პრინც ალბერტის დახმარებით, რომელმაც თომასს თავისი ცხენები ათხოვა რათა ბოუდიკას ცხენების მოდელად გამოეყენებინა. იგი ჩამოისხა ბრინჯაოში 1902 წელს, თორნიკროფტის გარდაცვალებიდან 17 წლის შემდეგ, მისი ვაჟის სერ ჯონის მიერ, რომელმაც ქანდაკება წარუდგინა ლონდონის საოლქო საბჭოს. მათ დადგეს იგი ვიქტორიას სანაპიროზე, ვესტმინსტერის ხიდთან ახლოს პარლამენტის სახლთან მდებარე კვარცხლბეგზე. მასზე ეწერა კაუპერის ლექსიდან შემდეგი სტრიქონები: რეგიონები კეისარმა არასოდეს იცოდა შენი შთამომავლობა ირყევა მისი ქანდაკება ახლა დგას ქალაქში, რომელიც მან მიწასთან გაასწორა. ლონდონის კინგს კროსის ტერიტორია ადრე იყო სოფელი, რომელიც ცნობილი იყო როგორც ,,ბრძოლის ხიდი". ხიდის თავდაპირველი სახელი იყო ,,ფართო ფორდის ხიდი". სახელწოდება "ბრძოლის ხიდმა" განაპირობა ტრადიცია, რომლის მიხედვითაც ეს იყო მთავარი ბრძოლის ადგილი რომაელებსა და ისენის ტომს შორის, რომელსაც ხელმძღვანელობდა ბოუდიკა. ტრადიცია არ არის გამყარებული რაიმე ისტორიული მტკიცებულებით და უარყოფილია თანამედროვე ისტორიკოსების მიერ. არსებობს მოსაზრება, რომ იგი დაკრძალეს მე-9 და მე-10 პლატფორმებს შორის, ლონდონში, ინგლისში, კინგს კროსის სადგურზე. ბოუდიკა სუფრაჟისტებმა აირჩიეს, როგორც ქალთა ხმის უფლების კამპანიის ერთ-ერთი სიმბოლო. 1908 წელს ქალთა საარჩევნო უფლების მქონე საზოგადოებების ეროვნული კავშირის რამდენიმე მსვლელობაზე „ბოუდიკას ბანერი“ გამოჩნდა. ის ფიგურირებს სიცილ ჰამილტონის მიერ დაწერილ დიდი ქალების კონკურსში, რომელიც გაიხსნა სკალას თეატრში, ლონდონში, 1909 წლის ნოემბერში ეროვნული გასტროლების წინ. ბოუდიკა ასევე დარჩა მნიშვნელოვან კულტურულ სიმბოლოდ უელსში. იგი ითვლება უელსის ერთ-ერთ უდიდეს ადამიანად და მოიხსენიება, როგორც ზოგიერთი კელტური უელსის გმირი. ბოუდიკა (ბუდუგი) ასევე აირჩია უელსის საზოგადოებამ, როგორც ისტორიული ფიგურების თერთმეტი ქანდაკებიდან ერთ-ერთი, რომელიც შედის კარდიფის მერიის მარმარილოს დარბაზში. ქანდაკება გახსნა დევიდ ლოიდ ჯორჯმა 1916 წლის 27 ოქტომბერს. ლონდონის ეტლის ქანდაკებისგან განსხვავებით, იგი გვიჩვენებს მას, როგორც უფრო დედობრივ ფიგურას მეომრის აქსესუარების გარეშე. ბუდუგის პოპულარობა სხვა უელსელ გმირებთან ერთად, როგორებიც არიან სენტ დევიდ და ოვეინ გლინდრი, ბევრისთვის გასაკვირი იყო რადგან ქანდაკებებიდან ბუდუგი არის ერთადერთი ქალი და ამავდროულად ყველაზე ანტიკური. მუდმივი გამოფენები, რომლებიც აღწერენ ბოუდიკას აჯანყებას, არის ლონდონის მუზეუმში, კოლჩესტერის ციხის მუზეუმში და ვერულამიუმის მუზეუმში. ნორვიჩის ციხესიმაგრის მუზეუმში გამოყოფილი გალერეა მოიცავს იკენური ეტლის რეპროდუქციას. საფეხმავლო ბილიკი სახელად ბოუდიკას გზა გადის ქალაქგარეთ ნორვიჩსა და დისს შორის ნორფოლკში.   ↑ Pruitt, Sarah (31 May 2016). „Who was Boudica?“. History.com. ციტირების თარიღი: 2018-01-31. ↑ "iam primum uxor eius Boudicca verberibus adfecta et filiae stupro violatae sunt" Tacitus, Annales 14.31 ↑ 3.0 3.1 Tacitus, Annals 14.33 ↑ Tacitus, Agricola 14–16; Annales 14:29–39 ↑ Cassius Dio, Roman History 62:1–12 ↑ (1854) The Gentleman's Magazine. W. Pickering, გვ. 541–.  ↑ 7.0 7.1 7.2 Cardiff's Civic Centre: A historical guide.  ↑ Statue of Buddug - Boadicea. ↑ 9.0 9.1 BBC Radio Wales - The Musical Life Of..., Series 1, Boudica. ↑ 10.0 10.1 Queen Boudica, A Life in Legend | History Today. ↑ 11.0 11.1 Francis Beaumont and John Fletcher, Bonduca ↑ William Cowper, Boadicea, an ode ↑ 13.0 13.1 Dudley & Webster (1962). The Rebellion of Boudicca. London: Routledge & Kegan Paul, გვ. 143.  ↑ All three spellings are offered in Earnest Cary's translation of the epitome of Book LXII, ISBN 0674991966, Vol. 8, page 84. ↑ 15.0 15.1 Graham Webster (1978). Boudica: The British Revolt against Rome AD 60.  ↑ Guy de la Bédoyère. The Roman Army in Britain.  ↑ Rhys, John (1908). Early Britain, Celtic Britain. General Literature Committee: Society for Promoting Christian Knowledge (Great Britain), გვ. 284.  ↑ Webster, Graham (1978). Boudica, the British Revolt against Rome Ad 60. Rowman and Littlefield.  ↑ Hingley & Unwin (2006). Boudica: Iron Age Warrior Queen.  ↑ 20.0 20.1 Braund, David (1996). Ruling Roman Britain. London: Routledge, გვ. 132.  ↑ 21.0 21.1 Newark (1989). Women Warlords: An Illustrated Military History of Female Warriors.  ↑ The term xanthotrichos translated in this passage as red–brown or tawny can also mean auburn, or a shade short of brown, but most translators now agree on a colour somewhere between light red and reddish brown (i.e., tawny). Carolyn D. Williams. Boudica and her stories: narrative transformations of a warrior queen.  ↑ Hingley & Unwin (2006). Boudica: Iron Age Warrior Queen.  ↑ Hingley & Unwin (2006). Boudica: Iron Age Warrior Queen.  ↑ Tacitus, The Annals, 12.31–32 ↑ Hingley & Unwin (2006). Boudica: Iron Age Warrior Queen.  ↑ Tacitus, The Annals, 14.31 ↑ Tacitus. Annals, გვ. 14.33.  ↑ Webster. Boudica, the British Revolt against Rome Ad 60, გვ. 93–94.  ↑ Webster (1978) p.96 ↑ Wall, Martin (2022) „2. The treacherous lioness: Boudicca and the great British revolt (60–61)“, The Lost Battlefields of Britain. Stroud, England: Amberley. ISBN 9781445697086.  ↑ Hingley & Unwin 2004, pp. 49, 180 ↑ Henry, Robert (1771) The History of Great Britain. London: Thomas Cadell.  ↑ Tacitus, Annals 14.34 ↑ Tacitus, Annals 14.37 ↑ Tacitus, Annals 14.32 ↑ Tacitus, Publius, Cornelius, The Annals, Book 14, Chapter 35 ↑ Bodicea Queen of the Iceni. ციტირების თარიღი: 9 January 2019[მკვდარი ბმული] ↑ Tacitus, Annals 14.39 ↑ Suetonius, Nero 18, 39–40 ↑ „Is Boudicca buried in Birmingham?“ (ინგლისური). 2006-05-25. ციტირების თარიღი: 2022-08-05. ↑ St. Paul in Britain.  ↑ Royal visits and progresses to Wales, and the border counties.  ↑ Boudica The Truth.  ↑ 45.0 45.1 45.2 Queen Boudica and Historical Culture in Britain.  ↑ Hingley and Unwin (2006) p.102 ↑ „Boudicca“. World History Encyclopedia. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 26 May 2017. ციტირების თარიღი: 2017-04-17. ↑ Tacitus, Agricola 14–16; Annales 14:29–39 ↑ Cassius Dio, Roman History 62:1–12 ↑ Goucher, Candice (2022-01-24). Women Who Changed the World: Their Lives, Challenges, and Accomplishments through History [4 volumes] (en).  ↑ Live, North Wales. (2004-05-02) Bring Boudicca back to Wales en. ციტირების თარიღი: 2022-08-05 ↑ Polydore Vergil's English History, Book 2, გვ. 69–72.  ↑ Raphael Holinshed, Chronicles: History of England 4.9–13 ↑ Donald Reynolds Dudley; Graham Webster (1962) The rebellion of Boudicca. Routledge & Kegan Paul, გვ. 120.  ↑ Alfred, Lord Tennyson, Boadicea დაარქივებული 2010-12-18 საიტზე Wayback Machine. ↑ Macdonald, Sharon. Images of Women in Peace & War: Cross-Cultural & Historical Perspectives. Macmillan Press.  ↑ Corinne Field. (30 April 2006) Battlefield Britain – Boudicca's revolt against the Romans. Culture24. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 24 იანვარი 2010. ციტირების თარიღი: 8 December 2009 ↑ Walter Thornbury. Highbury, Upper Holloway and King's Cross. British History Online. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 21 აგვისტო 2014. ციტირების თარიღი: 11 November 2010 ↑ Hingely & Unwin 2004, pp. 198–199 ↑ Boudica and the Romans. Norfolk Museums. ციტირების თარიღი: 31 October 2020 ↑ Boudicca Way (Norwich to Diss). Norfolk County Council. ციტირების თარიღი: 31 October 2020