laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
ალდეჰიდი

ალდეჰიდი — ორგანული ნივთიერება, რომლის მოლეკულაში ნახშირწყალბადის რადიკალთან დაკავშირებულია -CHO ფუნქციური ჯგუფი. მისი ზოგადი ფორმულაა R-CHO (იხ. სურათი). ალდეჰიდების ჰომოლოგიური რიგის პირველი წევრი (ფორმალდეჰიდი) მძაფრი სუნის მქონე აირია, მომდევნო (აცეტალდეჰიდი) კი–აქროლადი სითხე. სითხეა შემდგომი რამდენიმე წევრიც, ხოლო უმაღლესი ალდეჰიდები მყარი ნივთიერებებია და ყვავილების სუნი აქვთ.. ალდეჰიდების პირველი წევრები წყალში კარგად იხსნება, შემდგომი წევრების ხსნადობა თანდათან მცირდება.. ალდეჰიდების გამოსაცნობი რეაქტივია ვერცხლის ოქსიდის ამიაკიანი ხსნარი. თუ ვერცხლის ოქსიდის ამიაკიან ხსნარს დავამატებთ ცოტაოდენ ალდეჰიდის ხსნარს და შევათბოთ, ალდეჰიდი აღადგენს ვერცხლს, რომელიც დაეფინება სინჯარის კედელს ვერცხლის სარკის სახით: CH3—COH+Ag2O → CH3—COOH+2Ag სოფლის მეურნეობაში (თესლის შესაწამლად), ვეტერინარიაში და მრეწველობაში დიდი გამოყენება აქვს ფორმალდეჰიდს (ჭიანჭველალდეჰიდი), რომლის ფორმულაა H - CHO. მის მოლეკულაში ნახშირწყალბადის მაგიერ მხოლოდ წყალბადის ატომია. ფორმალდეჰიდი უფერო აირადი ნივთიერებაა, აქვს მძაფრი სუნი, წყალში კარგად იხსნება. მის 40 %–იან წყალხსნარს (ცნობილი როგორც ფორმალინი) აქვს ცილის შედედების (დენატურაციის) უნარი, ამიტომაც გამოიყენება ტყავის დასამუშავებლად. ფორმალინისგან დამზადებული პრეპარატები გამოიყენება ზოგიერთი დაავადების სამკურნალოდ. ძმრის ალდეჰიდი გამოიყენება სინთეზური ძმარმჟავას და ე.წ. «მშრალი სპირტის» წარმოებაში. მიიღება პირველადი სპირტების დაჟანგვით, ერთფუძიანი ორგანული მჟავებისა და მათი ქლორანჰიდრირების აღდგენით, ჭიანჭველამჟავასა და სხვა რომელიმე კარბონმჟავას კალციუმის შერეული მარილის გამოხდით: RCOOCaOOCH→RCHO + CaCO3 და ასე შემდეგ. აცეტილენზე წყლის მოქმედებით აცეტალდეჰიდის მიღებას, ვერცხლისწყლის მარილების თანაობისას, სამრეწველო მნიშვნელობა აქვს: HC≡CH+H2O→CH3CHO (იხ. კუჩეროვის რეაქცია). ალდეჰიდი ადვილად შედის მიერთების, პოლიმერიზაციის, ჩანაცვლებისა და კონდენსაციის რეაქციებში, რაც კარბონილის ჯგუფის π ბმის პოლარიზაციით აიხსნება. ალდეჰიდს ფართოდ იყენებენ ფენოლალდეჰიდური ფისების წარმოებაში, პარფიუმერულ და კვების მრეწველობაში სურნელოვან ნივთიერებად (ვანილინი, ციტრალი და სხვ.) და პრაქტიკული მნიშვნელობის მქონე ზოგიერთი ნაერთის (ძმარმჟავას, ეთილაცეტატის, უროტროპინისა და სხვ.) სინთეზისთვის. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ., 1975. — გვ. 285-286. ქიმიის სახელმძხვანელო:9 კლასი; თბილისი, 2003. ↑ 1.0 1.1 1.2 საყმაწვილო ენციკლოპედია: ქიმია; გვ. 159; დილა, თბილისი, 2006. ↑ ტყავი ცილისგან შედგება, ფორმალინის ხსნარით ცილა მაგრდება და აღარ ლპება ↑ 3.0 3.1 ქიმიის სახელმძხვანელო:9 კლასი; თბილისი, 2003. ↑ 4.0 4.1 ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტომი 1, გვერდი 285-286, თბილისი, 1975 წელი.
ჭითაალიში

ჭითაალიში — მთა საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, წალენჯიხის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს ეგრისის ქედის დასავლეთ ნაწილში, მდინარეების მაგანისა და თხეიშის (ენგურის მარცხენა შენაკადები) აუზების წყალგამყოფზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2762 მ. აგებულია ბაიოსური პორფირიტული წყებით. კალთებზე ძველმყინვარული ცირკები და კარებია. მწვერვალი მახვილია, კალთები — ციცაბო. დამახასიათებელია სუბალპური და ალპური ლანდშაფტები. ტაბიძე დ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 398.
ჭითაგვალა

ჭითაგვალა — მთა საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, წალენჯიხისა და ჩხოროწყუს მუნიციპალიტეტებში. მდებარეობს ეგრისის ქედზე, მდინარე ხობისწყლის სათავეში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3226 მ. აგებულია ბაიოსური პორფირიტული წყებებით. მახვილი პირამიდის ფორმისაა, აქვს ციცაბო კლდოვანი კალთები. დამახასიათებელია სუბალპური და ალპური ლანდშაფტები. უკლება დ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 398.
ყურყუტას მთა

ყურყუტას მთა — მთა საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარეში, დუშეთისა და ახალგორის მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს ალევის ქედზე, მდინარე ცხრაძმულის (ქსნის მარცხენა შენაკადი) სათავეში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2681,4 მ. მისგან სამხრეთით ამავე სახელწოდების მეორე მთაა, რომლის სიმაღლეა 2575 მ. ორივე მთა აგებულია უმთავრესად ცარცული ნალექებით. მთების კალთები ზომიერად ციცაბოა და შემოსილია სუბალპური და ალპური ბალახეულით. დევდარიანი გ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 665.
ყურყუმასწვერი

ყურყუმასწვერი — მთა საქართველოსა და რუსეთის (ჩეჩნეთი) საზღვარზე, კახეთის მხარეში, ახმეტის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს პირიქითი ქედზე, თებულოსა და უყერიჩოს უღელტეხილებს შორის. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3675 მ. აგებულია ლიასის თიხაფიქლებით. ყურყუმასწვერის ზედა ნაწილი კლდოვანია, შიშველი, ხოლო ქვედა შემოსილია ალპური მდელოებით. კურდღელაიძე გ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 665.
ცხრაძმულა

ცხრაძმულა — მდინარე ახალგორის მუნიციპალიტეტში, მდინარე ქსნის მარცხენა შენაკადი. სათავე აქვს ალევის ქედის დასავლეთ კალთაზე, 2225 მ სიმაღლეზე. სიგრძე 15 კმ, აუზის ფართობი 89 კმ². საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა გაზაფხულზეა, მდგრადი წყალმცირობა — ზამთარში, წყალმოვარდნები — შემოდგომაზე. ზაფხულში წყალმცირობა ირღვევა წყალმოვარდნებით. საშუალო წლიური ხარჯი შესართავთან 1,6 მ³/წმ. აფხაზავა ი., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 258.
ცხრაწყარო (ხარულის ქედი)

ცხრაწყარო — მთა საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის გორის მუნიციპალიტეტისა და მცხეთა-მთიანეთის მხარის ახალგორის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს ხარულის ქედზე, მდინარე ლეხურის სათავეში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2345 მ. აგებულია ცარცული ასაკის თიხაფიქლებით, ქვიშაქვებით და კირქვებით. სამხრეთ და დასავლეთ კალთები ციცაბოა, ჩრდილოეთ და აღმოსავლეთი შედარებით დამრეცი. ცხრაწყარო შემოსილია სუბალპური ბალახეულით. უკლება დ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 258-259.
ცხრაწყარო (თრიალეთის ქედი)

ცხრაწყარო — მთა საქართველოში, სამცხე-ჯავახეთის მხარეში, ბორჯომის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს თრიალეთის ქედის დასავლეთ ნაწილში, მდინარე ბაკურიანისწყლის (გუჯარეთისწყლის მარცხენა შენაკადი) სათავეში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2683 მ. აგებულია ზედაპლიოცენური ანდეზიტ-ბაზალტებითა და დაციტებით. მთის ჩრდილოეთი და დასავლეთი კალთები ფლატოვანია, სამხრეთი — დამრეცი. კალთები შემოსილია სუბალპური, ზედა — ალპური მდელოს ბალახეულით. ნემანიშვილი ს., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 259.
ცხრაჯვარის მღვიმე

ცხრაჯვარის მღვიმე — კარსტული მღვიმე საქართველოში, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარის ამბროლაურისა და იმერეთის მხარის ტყიბულის მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს ნაქერალას მთაზე, ზღვის დონიდან 1435 მ სიმაღლეზე. გამომუშავებულია ურგონულ სქელშრეებრივ კირქვებში. ჯამური სიგრძე 460 მ, ფსკერის ფართობი 127 000 მ², მოცულობა — 185 000 მ³. შიგა — „დიდი დარბაზის“ სიგრძე 245 მ, სიმაღლე 15-20 მ, სიგანე 15-25 მ. ჰაერის ტემპერატურა 6,5 °C. „დიდ დარბაზში“ მიკვლეულია პალეოზოოლოგიური მასალა. ბინადრობენ ღამურები. ტინტილოზოვი ზ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 259.
ხორხი (მდინარე)

ხორხი (ხორხულა) — მდინარე დუშეთის მუნიციპალიტეტში. სათავე აქვს გუდამაყრის ქედის სამხრეთ ნაწილში, მწვერვალ ლაღისმთის კალთაზე, ზღვის დონიდან 2000 მეტრ სიმაღლეზე. ერთვის ჟინვალის წყალსაცავს დაბა ჟინვალის ზემოთ. სიგრძე შეადგენს 16 კილომეტრს. საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. გიგინეიშვილი გ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 503.
ტყე-ტბა

ტყე-ტბა, გულგულა — ისტორიული პუნქტი ჰერეთში. სასაზღვრო ორიენტირი კახეთსა (ქართლი) და ჰერეთს შორის. ლეონტი მროველის მეფეთა ცხოვრების მიხედვით ტყე-ტბა იგივე სოფელი გულგულაა. ახლანდელი სოფელი გულგულა (მდინარე თურდოს ქვემო დინებაში, თელავის მუნიციპალიტეტი) მდინარის სათავეებიდან გადმოსახლებულად ითვლება. სახელწოდება ხალხალაში მიტროპოლიტი ანანია ჯაფარიძე კითხულობს გულგულას. გულგულას ადგილსამყოფელი უცნობი ყოფილა ჯერ კიდევ ლეონტი მროველის დროს, მით უმეტეს, მისი ადგილსამყოფელი დაზუსტებით არ სცოდნია ვახუშტისაც — ივ. ჯავახიშვილის კვლევით. ივ. ჯავახიშვილი, გულგულას თელავთან არსებობის მოსაზრებას არ იზიარებდა და წერდა: „ტყეტბა, როგორც საგეოგრაფო სახელი, უკვე ლეონტი მროველის დროსაღარ არსებობდა თურმე და იგი უხსნის თავის მკითხველს, რომ ამ ადგილს „აწ ჰქვიან გოლგოლა“, ახლა გულგულად გამოთქმის. ამ ადგილის (ტყეტბას) მდებარეობას დიდი მნიშვნელობა აქვს კახეთ-კუხეთ-ჰერეთის საზღვრების გამორკვევისათვის და სხვადასხვა მოსაზრებათა გამო ეჭვი გვებადება, ლეონტი მროველი ხომ არ სცთება, როდესაც ძველი ტყეტბა მერმინდელ გოლგოლად იცნა? გოლგოლას სამხრეთით მდებარეობდა თელავი“. მოვსეს კალანკატვაცის ცნობა აჩვენებს, რომ ქართველთა ქვეყნის საზღვარი მდებარეობდა პუნქტ ხალხალამდე. „ქართველთა საზღვრები მახლობლად ქალაქ ხალხალისა“. „მეორე რაზმი ჩააბარა ზორავარ ვარდანს, რათაა ქართველთა საზღვრებთან შებრძოლებოდა ჩორის მარზპანს, რომელიც წამოსული იყო ალვანთა ეკლესიების დასარბევად“.. ივ. ჯავახიშვილის რედაქტორობით 1923 წელს გამოცემულ საქართველოს ისტორიულ რუკაზე საქართველოსა და ალვანეთს შორის საზღვარზე მართლაც აღნიშნულია პუნქტი სახელწოდებით ხილხალა. პუნქტი ხილხალა საქართველოსა და ალბანეთს შორის საზღვარზე იდო. აღნიშნული პუნქტი შაქსა და კაბალას შორისაა. დღესდრეობით შემორჩენილია სოფელი სახელწოდებით ფილფილა. მიტროპოლიტი ანანია ჯაფარიძე ალბანეთის დროინდელ საზრვარ ხილხილას უკავშირებს ქართლოსის დროინდელ ტყეტბა-გულგულას და მიაჩნია რომ გულგულა-გოლგოლა-ხალხალა-ფილფილა ეტიმოლოგიურად ერთი და იგივე ძირის მატარებელნი არიან. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 86. მიტროპოლიტი ანანია ჯაფარიძე, „საქართველოს ისტორია“, I ნაწილი, გვ. 111-113 ↑ ივ. ჯავახიშვილი, ტ. II, 1963, გვ. 46 ↑ მ. კალანკატუაცი, „ალვანთა ქვეყნის ისტორია“, 1985, გვ. 60
სამხრეთ ოსეთის კონსტიტუცია

„სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის კონსტიტუცია“ (რუს. Конституция Республики Южная Осетия) — საერთაშორისო სამართლით არაღიარებული „სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის“ კონსტიტუცია. სამხრეთ ოსეთის კონსტიტუცია მსოფლიოში მეორეა, რომელიც არაღიარებულმა სახელმწიფომ მიიღო და დაამტკიცა. კონსტიტუცია მიღებულ იქნა 2001 წლის 8 აპრილს რეფერენდუმის გზით. დღეისათვის მხოლოდ ოთხი სახელმწიფოს მიერ (რუსეთი, ნიკარაგუა, ვენესუელა და ნაურუ) დამოუკიდებლად აღიარებულ სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკაში 2001 წლის კონსტიტუციამდე მოქმედებდა 1993 წლის 2 ნოემბრის კონსტიტუცია. მიუხედავად იმისა, რომ სამხრეთ ოსეთმა დამოუკიდებლობა ცალმხრივად 1991 წელს გამოაცხადა, მას 1993 წლამდე არ გააჩნდა საკუთარი კონსტიტუცია და რეგულირება მხოლოდ ცალკეული სამართლებრივი აქტების საფუძველზე ხდებოდა. სამხრეთ ოსეთის კონსტიტუცია შედგება 93 მუხლისაგან, რომლებიც განაწილებულია ცხრა თავში. გარდა ამისა, კონსტიტუციის ტექსტი მოიცავს გარდამავალ დებულებებსაც. ცხრა თავი თემატურად შემდეგნაირადაა განაწილებული: თავი: სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის კონსტიტუციური სისტემის საფუძვლები; თავი: ადამიანთა და მოქალაქეთა უფლებები, თავისუფლებები და სამოქალაქო ვალდებულებები; თავი: სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის პრეზიდენტი; თავი: სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის პარლამენტი; თავი: სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის მთავრობა; თავი: სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის სასამართლო; თავი: სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის პროკურატურა; თავი: ადგილობრივი ადმინისტრაცია და თვითმმართველობა; თავი: სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის საკონსტიტუციო ცვლილებები და დამატებები; გარდამავალი დებულებები საქართველოს კონსტიტუცია ↑ Республика Южная Осетия დაარქივებული 2008-12-08 საიტზე Wayback Machine. (რუსული) ↑ კონსტიტუციების ისტორია საქართველოში ↑ სამხრეთ ოსეთის კონსტიტუცია რუსულ ენაზე. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2009-08-11. ციტირების თარიღი: 2011-05-28. სამხრეთ ოსეთის კონსტიტუციის ტექსტი რუსულ ენაზე დაარქივებული 2009-08-11 საიტზე Wayback Machine.
აცეტილენი

აცეტილენი (იუპაქის მიხედვით ეთინი) — უჯერი ნახშირწყალბადი, ალკინის ჰომოლოგიური რიგის პირველი წევრი რომელშიც ორი ნახშირბადი და ორი წყალბადი შედის: CH≡CH. აცეტილენი აღმოაჩინა ინგლისელმა ქიმიკოსმა ედმუნდ დეივიმ 1836 წელს. სინთეზურად, ნახშირისა და წყალბადისგან მიიღო ფრანგმა ქიმიკოსმა მარსელენ ბერთლომ 1862 წელს. აცეტილენის მსოფლიო წარმოება რამდენიმე მილიონ ტონას აღწევს. უფერო აირი, დნობის ტემპერატურა — 80,8 °C, სიმკვრივე — 1,171კგ/მ³. კარგად იხსნება აცეტონში, ცუდად წყალსა და მეტ წილ გამხსნელებში. აცეტილენისა და ჰაერის ნარევი (აცეტილენი მოცულობით 2.3-80.7%) ფეთქებადია. აცეტილენს ნარკოტიკული ზემოქმედების უნარი აქვს. მას ინახავენ და გადააქვთ მაღალი წნევის ქვეშ, ფოლადის სპეციალური ბალონებით, აცეტონ–ხსნარის სახით. აცეტილენს ახასიათებს უჯერი ნახშირწყალბადების თვისებები: ადვილად იერთებს წყალბადს, ჰალოგენებს, ჰალოგენწყალბადებს, წყალს, სპირტებსა და სხვებს. აცეტილენის წვისას გამოიყოფა სითბოს დიდი რაოდენობა(14000 კკალ/მ³), აცეტილენ–ჟანგბადის ალის მაქსიმალური ტემპერატურაა 3150 °C. მას ხშირად იყენებენ ლითონთა დასამუშავებლად(ჭრა, შედუღება). იგი მრავალი სამრეწველო პროდუქტის ნედლეულია. ასე მაგალითად, აცეტილენთან ქლორწყალბადის მიერთებით იღებენ ვინილქლორიდს CH2=CHCl – პლასტმასების წარმოების საწყის პროდუქტს; ციანმჟავას მიერთებითმიიღება აკრილონიტრილი CH2=CHCN —სინთეზური კაუჩუკებისა და ბოჭკოების წარმოების საწყისი პროდუქტი; აცეტილენის ჰიდრატაციით(იხ. კუჩეროვის რეაქცია) მიიღება აცეტალდეჰიდი CH3CHO—ძმარმჟავას წარმოების საწყისი პროდუქტი. აცეტილენისგან იღებენ აგრეთვე ვინილაცეტილენს, ვინილურ ეთერებს, პოლივინილაცეტატს, პოლივინილის სპირტს და ასე შემდეგ. ამჟამად აცეტილენს იღებენ გერმანელი ქიმიკოსის ფრიდრიხ ველერის მეთოდით (1862) — კალციუმის კარბიდზე წყლის მოქმედებით: CaC2 + 2H2O → Ca(OH)2 + C2H2 აგრეთვე ბუნებრივი აირების, უმთავრესად მეთანის, თერმოჟანგვითი კრეკინგით: 6CH4 + 4O2 →C2H2 + 8H2 + 3CO+CO2 + 3H2O აცეტილენის მიღება ელექტროკრეკინგითაც–ვოლტას რკალში მეთანის გატარებით(1600 °C): 2CH4→C2H2+3H2 ალკინი ↑ ქსე–ს 1977 წლის მონაცემებით ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ., 1977. — გვ. 73.
დეივი

საკუთარი სახელი დეივი შეიძლება გულისხმობდეს ერთ-ერთს ამ პიროვნებათაგან: ჰამფრი დეივი — ინგლისელი ქიმიკოსი; ედმუნდ დეივი — ინგლისელი ქიმიკოსი (1785-1857); ედუარდ დეივი — ინგლისელი ექიმი და მკვლევარი (1806-1885).
სუნჯა

სუნჯა (ინგშ. Шолжа-хий; ოსურ. Сунжæ; ჩეჩნ. Соьлжа) — მდინარე ჩრდილოეთ კავკასიის აღმოსავლეთ ნაწილში. თერგის მარჯვენა შენაკადი. სიგრძე 278 კმ, აუზის ფართობი 12200 კვ.კმ. სათავე აქვს კავკასიონის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე. ქვემოთში იტოტება. შერეული საზრდოობის მდინარეა. წყლის საშუალო ხარჯი შესართავიდან 8 კმ-ზე 85,4 მ³/წმ. საშუალო სიმღვრივე 3800 გ/მ³. წლიურად მდინარეს გამოაქვს 12,2 მლნ. ტონა ნაყარი. მნიშვნელოვანი შენაკადებია: ასა და არღუნი (ორივე უერთდება მარჯვენა მხრიდან). იყენებენ სარწყავად. სუნჯის ნაპირებზეა ქალაქები: გროზნო, ნაზრანი და გუდერმესი. მდინარე სუნჯა[მკვდარი ბმული] თანამედროვე გეოგრაფიული სახელწოდებები - სუნჯა[მკვდარი ბმული] ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, თბ., 1985. — გვ. 607.
სურამის მეორე საჯარო სკოლა

სურამის მეორე საჯარო სკოლა — საჯარო სკოლა დაბა სურამში. დაარსებულია 1939 წელს. 1902 წელს გაზეთ „ცნობის ფურცელის“ მიხედვით სურამში ორკლასიანი სამრევლო სკოლაა, რომლის ბაზაზეც 1908 წლის სექტემბერში ადგილობრივი მოსახლეობის თაოსნობით ჩამოყალიბდა ე. წ. პროგიმნაზია, რომელშიც 100 მოსწავლე სწავლობდა. საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ ჩამოყალიბდა 7-წლიანი სკოლა, რომელიც 1936 წელს გადაკეთდა სურამის საშუალო სკოლად. სულ მალე სკოლას გამოეყო ასევე 7-წლიანი სკოლა და ეწოდა სურამის მეორე სკოლა, რომლის პირველი დირექტორიც გახდა ალექსანდრე ჭურაძე. 1938 წელს მეორე სკოლა გადავიდა სურამის ყოფილი ფოსტის შენობაში. სკოლის მოსწავლეთა რაოდენობის ზრდის გამო, 1939 წელს 7-წლიანი სკოლა გადაკეთდა საშუალო სკოლად და ეწოდა სურამის მეორე საშუალო სკოლა. სურამის მეორე საჯარო სკოლაში დღეს სწავლობს 294 მოსწავლე, ასწავლის 27 მასწავლებელი. ალექსანდრე ჭურაძე – 1936-1938 ნიკოლოზ გოცირიძე – 1938 კონსტანტინე ორჯონიკიძე – 1938-1939 ალექსანდრე დიხამინჯია – 1939-1941 მექი თოფურია – 1941-1942 ივანე ჩახუნაშვილი – 1942-1965 კონსტანტინე მესხი – 1965–1979 გიორგი ხაჩიძე – 1979–2005 მარინა სახვაძე – 2005-2007 მიხეილ გიორგაძე – 2007-2014 დალი ბროლიძე – 2014-2023 სურამის მეორე საჯარო სკოლა სკოლების მონაცემთა ბაზაში[მკვდარი ბმული] სკოლის ისტორია facebook.com-ზე სსიპ - ხაშურის მუნიციპალიტეტის დაბა სურამის №2 საჯარო სკოლა დაარქივებული 2023-11-08 საიტზე Wayback Machine.
ფცა

ტოპონიმი ფცა შეიძლება აღნიშნავდეს: ფცა — სოფელი ქარელის მუნიციპალიტეტში ფცა — მდინარე ქარელის მუნიციპალიტეტში.
ფცა (მდინარე)

ფცა — მდინარე ქარელის მუნიციპალიტეტში. წარმოიქმნება მდინარეების შუა ფრონისა და დასავლეთის ფრონის შეერთებით, ერთვის მტკვარს მარცხნიდან. საკუთრივ ფცის სიგრძეა 10,8 კმ. აუზის ფართობი — 719 კმ². საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა — ზაფხულსა და ზმთარში. საშუალო წლიური ხარჯი 12,5 მ³/წმ. ფცას მის შემდგენელებთან ერთად მოსახლეობა ფცის წყალს ან ფცის ფრონესაც უწოდებს. ↑ საქართველოს გეოგრაფიული სახელების ორთოგრაფიული ლექსიკონი, თბ., 2009. — გვ. 171. ↑ აფხაზავა ი., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 437. ↑ გვასალია ჯ., ფრონის ხეობათა ისტორიული გეოგრაფიის საკითხები // საქართველოს ისტორიული გეოგრაფიის კრებული, ტ. VII, თბ.: „მეცნიერება“, 1989. — გვ. 3, ISBN 5-520-00154-5.
Entangled (სიმღერა)

„Entangled“ — ინგლისური პროგრესული როკ-ჯგუფ ჯენესისის სიმღერა და სინგლი ალბომიდან A Trick of the Tail. სინგლის მეორე გვერდზე ჩაწერილი იყო A Trick Of The Tail, იგივე ალბომში შეტანილი კომპოზიცია. სიმღერის ავტორები არიან ტონი ბენქსი და სტივ ჰეკეტი. მასში ჟღერს რამდენიმე 12 სიმიანი გიტარა. კომპოზიციის ტექსტში საუბარი ავადმყოფობის უსიამოვნო პერიოდზე. დასასრულს ჟღერს ბენქსის მელოტრონით იმიტირებული გუნდის გალობა. ბენქსის თქმით, ჰეკეტის მიერ დაწერილი ვერსიის თვლა იყო 6/8, მაგრამ არ იგულისხმებოდა, რომ დაემატებოდა გუნდიც. ბენქსმა სტუდიაში მოიტანა საკუთარი კომპოზიცია, რომელიც ასევე 6/8 თვლაში იყო წარმოდგენილი და ორივე გაერთიანებული იქნა. ფილ კოლინზი მღეროდა ბენქსის საფორტეპიანო სოლოს იდენტურ პარტიას. სიმღერა ცოცხლად სრულდებოდა მხოლოდ 1976-1980 წლებში. საკონცერტო ვერსია 1976 წლის კონცერტიდან (გლაზგო) წარმოდგენილია ალბომის A Trick of the Tail 2007 წლის რემასტერის დამატებით DVD-ზე. Entangled - 3:24 A Trick of the Tail ფილ კოლინზი – ვოკალი, გლოკენშპილი სტივ ჰეკეტი – ელექტრონული გიტარა, 12 სიმიანი გიტარა ტონი ბენქსი – 12 სიმიანი გიტარა, მელოტრონი, სინთეზატორი ARP 2600 მაიკ რეზერფორდი – 12 სიმიანი გიტარა, ბას-პედალი სიმღერის შესრულების ვიდეო
ტყიბულის წყალსაცავი

ტყიბულის წყალსაცავი — წყალსაცავი დასავლეთ საქართველოში, ტყიბულის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს ოკრიბის ქვაბულში. წყალსაცავი შექმნილია მიწაყრილის კაშხლით, რომლითაც დაგუბებულია მდინარე ტყიბულა იქ, სადაც ის ქვაბულის ფსკერზე, ე. წ. „წყალდასავალთან“ კარსტულ შახტში იკარგებოდა. წყალსაცავს აქვს პატარა უბეები, მის შუა და დასავლეთ ნაწილში კუნძულებია. წყალსაცავის სიგრძე 8,1 კმ, უდიდესი სიგანე 3,2 კმ, მაქსიმალური სიღრმე 12,5 მ, საშუალო სიღრმე 6,9 მ. ფართობი 12,1 კმ². წყლის მოცულობა 84 მლნ. მ³. საზრდოობს მდინარე ტყიბულასა და სხვა შენაკადების წყლით, აგრეთვე ატმოსფერული ნალექებით (1750 მმ წელიწადში). წყალსაცავის ქვაბული და მიმდებარე სერები აგებულია იურული და ცარცული ასაკის ქვიშაქვებით, თიხაფიქლებით, მერგელოვანი კირქვებით. სანაპირო ძირითადად დაბალი და დამრეცია. წყალსაცავში წყლის დონე ყველაზე მაღალია აგვისტო-სექტემბერში, დაბალია – თებერვალ-მარტში. დონეების საშუალო წლიური ამპლიტუდა 575 სმ. მდიდარია თევზით. საქართველოს წყალსაცავები აფხაზავა ი., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 90.
სექსტანტი

სექსტანტი (ლათ. sextans, ნათ. ბრ. sextantis – მეექვსე) — კუთხესაზომი სარკულ-ამრეკლი ინსტრუმენტი, რომლითაც დაკვირვების ადგილის კოორდინატების განსაზღვრის მიზნით ზომავენ ციური სხეულების სიმაღლეს ჰორიზონტის მიმართ ან ნაპირზე მდებარე საგნებს შორის ხილულ კუთხეს. სექსტანტს იყენებენ გემსა და თვითმფრინავზე; ემყარება მხედველობის ველში ორი საგნის (მნათობების ან მნათობისა და ჰორიზონტის) შეთავსების შესაძლებლობას. სექსტანტი პირველად 1730-1731 წლებში ააგო ჯონ ჰედლიმ (ინგლისი) და მისგან დამოუკიდებლად ტომას გოდფრიმ (აშშ). თუმცა იდეა გამოთქვა ისააკ ნიუტონმა (1699; გამოქვეყნდა 1742). სექსტანტმა განდევნა ასტრონომიულ-გეოდეზიური ხელსაწყო ასტროლაბი, რომელიც მიიჩნეოდა მთავარ ნავიგაციურ ინსტრუმენტად. Her Majesty's Nautical Almanac Office დაარქივებული 2007-06-30 საიტზე Wayback Machine. The History of HM Nautical Almanac Office დაარქივებული 2007-06-30 საიტზე Wayback Machine. CD-Sextant - Build your own sextant Simple do-it-yourself project. Lunars web site. online calculation Complete celnav theory book, including Lunars ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, თბ., 1985. — გვ. 305. Скородумов П. П., Мореходная астрономия, Л., 1963 (Курс корабле- вождения, т. 2); Куницкий Р. В., Курс авиационной астрономии, М., 1949.
ფოთის აეროპორტი

ფოთის აეროპორტი — აეროპორტი საქართველოში, საზღვაოსნო ქალაქ ფოთის აღმოსავლეთით. ქალაქისაგან გამოყოფილია მდინარე რიონით. აეროპორტის ტერიტორიის სამხრეთით ვრცელი ჭაობია, აღმოსავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან კი იგი მინდვრებითა და ტყითაა შემოსაზღვრული. ფოთის აეროპორტს საბჭოთა კავშირისათვის მნიშვნელოვანი სამხედრო სტრატეგიული ფუნქცია ჰქონდა — ფოთიდან შესაძლებელი ხდებოდა არა მარტო საზღვაო, არამედ საჰაერო სივრცის კონტროლი ნატოს წევრ თურქეთსა და ირანზე. 1990-იან წლებში, საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ, აეროპორტი დაიხურა, რადგან მისი ფუნქციონირება სახელმწიფოსთვის (საქართველოსთვის) ეკონომიკურად მომგებიანი აღარ იყო. საქართველოს პრეზიდენტმა მიხეილ სააკაშვილმა ფოთის თავისუფალი ეკონომიკური ზონის გახსნისას განაცხადა ამბიციური მიზნის შესახებ, რომლის მიხედვითაც საქართველოში ბიზნესის განვითარების პროგრამის ფარგლებში დაიგეგმა ფოთის აეროპორტის გაფართოება და მისი კავკასიის მასშტაბით უმნიშვნელოვანეს და უდიდეს აეროპორტად ქცევა. ფოთის აეროპორტის გაფართოება ხორციელდება არაბთა გაერთიანებული საამიროების ფინანსური მხარდაჭერით, რომელიც ერთ მილიარდ ამერიკულ დოლარს შეადგენს. მომავალ ფოთის საერთაშორისო აეროპორტს, გეგმის მიხედვით, ყველაზე გრძელი ასაფრენი ბილიკი ექნება კავკასიის რეგიონში. მშენებლობის დადებით წინაპირობად სახელდება აეროპორტის ახლოს მეჩხერი და მცირე რაოდენობის მოსახლეობა, ასევე ტოპოგრაფიულად ხელსაყრელი მდებარეობა. აეროპორტთან უკვე დამონტაჟებულია თანამედროვე სარადარო მოწყობილობა. ფოთის მომავალი საერთაშორისო აეროპორტი ძირითადად საქართველოს ტურისტული ცენტრებს, ბათუმს, მესტიასა და ფოთს მოემსახურება. ფოთის საერთაშორისო აეროპორტის პროექტი დაარქივებული 2014-10-20 საიტზე Wayback Machine. ↑ Poti, Google-Maps /Google-Earth. წაკითხვის თარიღი: 16 მაისი, 2011 ↑ Tessa Hofmann: Armenien - Georgien: Zwischen Ararat und Kaukasus. Mundo-Verlag, Leer 1990, ISBN 3-87322-001-6, Poti, S. 339. ↑ N.N.: Poti airport to be largest in Caucasus[მკვდარი ბმული]. New Europe, 7 მარტი, 2011, წაკითხვის თარიღი: 16 მაისი, 2011 (ინგლისური): „The Poti International Airport will be the largest in the Caucasus, Trend quoted Georgian President Mikheil Saakashvili as saying at the opening of the free economic zone. The Poti International Airport will have the largest runway in the Caucasus. We have already established a modern radar system, and this will be the airport for both Batumi and Poti. Major tourist centers such as Mestia, Batumi and Poti will operate at the airport, Saakashvili said. In his speech, he mentioned the country’s modernization plan for 2015, according to which Poti’s population will hit at least 100,000, Batumi’s at least 250,000, and Kutaisi’s 250,000-300,000.“ ↑ Mari Imedashvili: UAE investors to reconstruct Poti airport[მკვდარი ბმული]. Georgian Business Week, 12 ოქტომბერი, 2009, წაკითხვის თარიღი: 16 მაისი 2011 (ინგლისური).
შაროარღუნი

შაროარღუნი (რუს. Шароаргун) — მდინარე რუსეთში, ჩეჩნეთში. წარმოადგენს მდინარე არღუნის მარჯვენა შენაკადს. სათავე აქვს პირიქითი ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 3050 მ სიმაღლეზე. სიგრძე — 86 კმ, აუზის ფართობი — 1150 კმ². საკმაოდ დიდი და სწრაფი მთის მდინარეა. შაროარღუნის სიგანე ადგილ-ადგილ 40 მეტრამდეა. მარჯვნიდან იერთებს რამდენიმე მთის მდინარეს. ქვემო დინებაში შაროარღუნსა და არღუნს ყოფს დარგენდუკის მთა, რომლის ფერდობები დაფარულია ტყით, ხოლო თხემი მთის მდელოებით. ხიდი შაროარღუნზე მდინარე შაროარღუნი
კოვალენტური ბმა

კოვალენტური ბმა — ორ ატომს შორის ქიმიური ბმის ერთ–ერთი სახე, რომელიც ხორციელდება მათი საზიარო ელექტრონების ხარჯზე. კოვალენტური ბმა შეიძლება იყოს როგორც ერთგვარ ატომებს(H2, Cl2, N2) ისევე სხვადასხვა ატომებს(Si და C – SiC; H და O – H2O) შორის. კოვალენტური ბმით წარმოქმნილი მოლეკულა ან ქიმიური ნაერთი მტკიცეა, ახასიათებს ნაკლები ქიმიური აქტივობა(მაგალითად პარაფინულ ნახშირწყალბადებს), მაღალი სისალე(მაგ., კარბიდებს, სილიციდებს, ბორიდებს, ნიტრიდებს) და ცვეთამედეგობა. სიგმა– და პი– ბმა კოვალენტური ბმის ტიპებია. ერთმანეთისგან განსხვავდებიან ელექტრონული სიმკვრივის განაწილებით და სიმეტრიით. მარტივი ბმები ქიმიურ ნაერთებში ჩვეულებრივ სიგმა(σ) ბმებია. ჯერად ბმებში მხოლოდ ერთია σ–ბმა. მაგალითად, სამმაგი ბმა(C≡C, N≡N) შედგება ერთი სიგმა და ორი პი(π)–ბმისგან. ქიმიური ბმა ვალენტობა ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 5, თბ., 1980. — გვ. 571. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, თბ., 1985. — გვ. 323.
ჭვანისწყალი

ჭვანისწყალი (ნაღვარევისწყალი) — მდინარე საქართველოში, აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის შუახევის მუნიციპალიტეტში, აჭარისწყლის მარჯვენა შენაკადი. სიგრძე 27 კმ, აუზის ფართობი 189 კმ². სათავე აქვს მესხეთის ქედის სამხრეთ კალთაზე, 2415 მ სიმაღლეზე. საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა — ზაფხულსა და ზამთარში. საშუალო წლიური ხარჯი შესართავთან 5,24 მ³/წმ. აფხაზავა ი., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 392.