laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
არტაქსერქსე I

არტაქსერქსე I (ფარსი اردشیر یکم ,ბერძნ. Ἀρταξέρξης „მართალთა სამეფოს მეუფე“; ? — გ. ძვ. წ. 424) — სპარსეთის მეფე აქემენიდების დინასტიიდან ძვ. წ. 465 - ძვ. წ. 424 წლებში. ქსერქსე I-ს ვაჟი. იქორწინა დამასპიაზე. ართახშასა გამეფდა მას მერე, როდესაც შეთქმულებმა, არტაბანის მეთაურობით, მოკლეს მამამისი. დიოდორეს ცნობებით, შეთქმულებმა იგი დაარწმუნეს, რომ მკვლელობა მისმა უფროსმა ძმამ დარიავახუშმა ჩაიდინა. დარიავახუში შეიპყრეს და სიკვდილით დასაჯეს, იმის მიუხედავად, რომ ეს უკანასკნელი იფიცებოდა, რომ არ იყო დამნაშავე. მასთან ერთად მისი შვილებიც მოკლეს. პლუტარქე წერს, რომ გადატრიალების შემდეგ, 7 თვის მანძილზე ძალაუფლება არტაბანს ჰქონდა და იგი ართახშასას წინააღმდეგ შეთქმულებას აგებდა, სურდა მეფის მოკვლა და თავად გამეფება. მაგრამ ართახშასა უფრო ცბიერი აღმოჩნდა, მან დაღუპა ატრაბანი, შემდეგ კი გაწყვიტა მთელი მისი გვარი. ძვ. წ. 464 წელს ართახშასას მისი უმცროსი ძმა ვიშტაპსა აუჯანყდა, რომელიც იმ დროს ბაქტრიის სატრაპი იყო. მაგრამ იგი ორ ბრძოლაში დამარცხებული იყო და იგი მოკლეს. ახალი გადატრიალებების თავიდან ასაცილებლად ართახშასამ ბრძანა თავისი ცოცხალი ძმების დახოცვა. ასე გახდა ართახშასა აქემენიდების იმპერიის ერთპიროვნული მმართველი. მისი მმართველობა საერთო ჯამში მშვიდი იყო, მაგრამ არა უდარდელი. ძვ. წ. 460 წელს სპარსებმა დაკარგეს ეგვიპტე, სადაც ლივიელი ინარი გაბატონდა. ეგვიპტის სატრაპი ხახამანიში პაპრემისთან იყო მოკლული. ირანმა კავშირი დადო ათენელებთან, რომლებმაც ძვ. წ. 459 წელს დასახმარებლად 200 გემი გამოუგზავნეს. მალე მემფისი დაეცა და ალყა შემოერტყა მის ციტადელს „თეთრ კედელს“. მხოლოდ ძვ. წ. 456 წელს სირიის სატრაპმა ბაგაბუხშმა მოახერხა აჯანყებულთა და მათ მოკავშირეთა დამარცხება. გადარჩენილმა ბერძნებმა და ეგვიპტელებმა თავი კუნძულ პროსოპიტიდას შეფარეს, დელტის დასავლეთით და აქ წელიწადნახევარი ებრძოდნენ სპარსებს. მხოლოდ მდინარის სხვა კალაპოტში გადაყვანის შემდეგ შეძლეს სპარსებმა კუნძულის აღება. ეგვიპტე ისევ დაიმორჩილეს სპარსებმა. რაც შეეხება ათენელებს, ისინი განაგრძობდნენ ბრძოლას. ძვ. წ. 449 წელს მათმა ესკადრამ კიმონის მეთაურობით კვიპროსთან დაამარცხა სპარსული არმია. მალე ზავი დაიდო, რამაც დაასრულა ნახევარსაუკონოვანი ბერძნულ-სპარსული ომი. ძვ. წ. 460 წელს აჯანყებამ იფეთქა ეგვიპტეში, რომელმაც მალევე მიიღო საბრძოლო ხასიათი. ამბოხებას ხელმძღვანელობდა ლივიელი ინარი. იგი შეიჭრა ნილოსის ხეობაში და მალე მას შეუერთდნენ სხვა ამბოხებულებიც. ინარმა დასახმარებლად ათენელებსაც მიმართა და სთხოვა რომ მისთვის გემები გამოეგზავნათ, მართლაც ძვ. წ. 459 წელს ეგვიპტისაკენ 200 გემი დაიძრა. ეგვიპტის დედაქალაქი მემფისი კი ჯერ კიდევ სპარსელების კონტროლის ქვეშ იყო, თუმცა როგორც კი ათენელები თავს დაესხნენ მემფისს, დედაქალაქი მათ ხელში აღმოჩნდა და მას ვეღარ აკონტროლებდნენ სპარსები. ათენელებმა ალყაში მოაქციეს ,,თეთრი კედელი". ძვ. წ. 456 წელს არტაქსერქსე I-მა ამბოხებულების წინააღმდეგ სირიის სატრაპი ბაგაბუხშმი გაგზავნა და ამდენი წლის შემდეგ სწორედ მან მოახერხა ამბოხებულებისა და მათი მოკავშირეების დამარცხება. ბრძოლამ კუნძულ პროსოპიტიდაზე, დელტის დასავლეთით გადაინაცვლა. თითქმის წელიწადნახევარი გასტანა ორ მხარეს შორის დაპირისპირებამ და საბოლოოდ სპარსებმა მოახერხეს მტრის მოგერიება. ეგვიპტე კვლავ სპარსების ხელში აღმოჩნდა. Рыжов, K. (2001). Энциклопедия - Все монархи мира - Древний Восток. Вече, Москва. ISBN 5-7838-0829-6
არტაქსერქსე III

არტაქსერქსე III (ფარსი اردشیر یکم ,ბერძნ. Ἀρταξέρξης "მართალთა სამეფოს მეუფე") (ძვ. წ. 425 - ძვ. წ. 338) — სპარსეთის მეფე აქემენიდების დინასტიიდან ძვ. წ. 359 - ძვ. წ. 338 წლებში. ართახშასა II-ს ვაჟი. არტაქსერქსე იყო არტაქსერქსე II-ს და სტატირას მესამე ვაჟი და გამეფებამდე ერქვა ვახაუხა. მამას იგი არ უყვარდა და მას მოუწია ძალაუფლების მისაღებად ბევრი ბრძოლა. უფროსი ძმის, დარიახუშის შეთქმულების შემდეგ, რომელიც ამ უკანასკნელიც სიკვდილით დასრულდა, მემკვიდრედ მეორე ძმა - არიასპი ითვლებოდა, მაგრამ ვახაუხამ შანტაჟით მოახერხა მისი თვითმკვლელობამდე მიყვანა. მაშინ მეფემ მემკვიდრედ უკანონო შვილი გამოაცხადა, მაგრამ ისიც მალე ვახაუხამ მოაკვლევინა. ამრიგად მან მოიშორა ყველა მეტოქე და 359 წელს გამეფდა როგორც არტაქსერქსე III. ახალმა მეფემ, მომავალში შეთქმულებების თავიდან ასაცილებლად ამოწყვიტა თავისი უახლოესი ნათესავები. მხოლოდ ერთ დღეს მოკლულ იქნენ მისი 80 ძმა (არტაქსერქსე II-ს 366 ქალისგან 150 ვაჟი ჰყავდა). მეფობის პირველივე წლებში არტაქსერქსე შეუდგა აქემენიდების იმპერიის პირვანდელ საზღვრებში აღდგენას. სპარსეთის მეტოქეები მალე მიხვდნენ რომ პოლიტიკური კურსი შეიცვალა. დაიწყო სატრაპიებში აჯანყებების სასტიკი ჩახშობა. მან დაიმორჩილა კადუსიების ტომები, რომლებიც წინა მეფობისას მიდიისთვის ნამდვილ უბედურებად იქცნენ. ძვ. წ. 356 მეფემ მცირე აზიის სატრაპებს, რომლებიც დამოუკიდებელი მეფეებივით იქცეოდნენ, უბრძანა დაქირავებული ჯარების დათხოვნა. ფრიგიის სატრაპი არტაბაზი არ დაემორჩილა და აჯანყდა. მას მისიის მმართველი ორონტი შეუერთდა. არტაქსერქსემ გაილაშქრა მათ წინააღმდეგ. ომი ძვ. წ. 352 წელს დასრულდა მეფის გამარჯვებით. ძვ. წ. 349 წელს აჯანყდნენ ეგვიპტის მიერ წაქეზებული ფინიკიური ქალაქები. ორმა სპარსულმა არმიამ გაილაშქრა ამბოხის ჩასახშობად, მაგრამ დამარცხდნენ. აჯარყება მოედო კილიკიას, იუდეას და კვიპროსს. ძვ. წ. 345 წელს ართახშასა თავად გაუძღვა ფინიკიელების წინააღმდეგ უდიდეს არმიას (დიოდორეს თანახმად 300 000 ჯარისკაცი და 300 გემი). სიდონი მეფე ტენესის ღალატის გამო უბრძოლველად აიღეს სპარსებმა და მისი 40 000 მაცხოვრებელი სიკვდილით დასაჯეს. ამ სისასტიკემ ისე შეაშფოთა ფინიკიელები, რომ ძვ. წ. 344 წელს მათ შეწყვიტეს წინააღმდეგობა. ძვ. წ. 343 წლის ზამთარში არტაქსერქსე ეგვიპტის საზღვრებს მიადგა. არმიის ნაწილმა ალყა შემოარტყა პელუსიას, ხოლო მეორე ნაწილი გადმოსხდა ნილოსის დელტასთან, ეგვიპტელების ზურგში. ფარაონ ნეკტანებ II-ს ბერძენი დაქირავებული ჯარები სპარსეთის მხარეზე გადავიდნენ. ძვ. წ. 342 წელს არტაქსერქსემ აიღო მემფისი, შემდეგ კი მთელი ეგვიპტე დაიკავა. ნეკტანები თავისი განძით ნუბიაში გაიქცა. აჯანყებისთვის ეგვიპტელები სასტიკად დაისაჯენ – ქალაქები და ტაძრები გაიძარცვა, ციხეები დაინგრა და ქვეყანა დაჩაჩანაკდა. დამოუკიდებლობის 60 წლის შემდეგ ეგვიპტე ისევ სპარსეთის სატრაპიად იქცა. ძვ. წ. 338 წელს საჭურის ბაგოას წაქეზებით მეფე მისმა პირადმა ექიმმა მოწამლა. Рыжов, K. (2001). Энциклопедия - Все монархи мира - Древний Восток. Вече, Москва. ISBN 5-7838-0829-6 ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე: არტაქსერქსე III Wikibooks "Era of three Dariuses" დაარქივებული 2009-04-06 საიტზე Wayback Machine. Achaemenid Empire:Temporary Relief დაარქივებული 2008-06-19 საიტზე Wayback Machine. Persianempire.info დაარქივებული 2020-11-12 საიტზე Wayback Machine.
HTTP tunnel

HTTP Tunneling-ი წარმოადგენს ტექნოლოგიას რომლის საშუალებითაც სხვადასხვა TCP/IP ოჯახის ქსელური პროტოკოლი მუშაობს HTTP პროტოკოლის „გავლით“. HTTP პროტოკოლი ამ შემთხვევაში მილია, რომელშიც ინფორმაცია გაედინება „დაფარული არხით“. HTTP ნაკადში დაფარულ არხს უწოდებენ HTTP Tunnel-ს. თავის მხრივ HTTP Tunnel-ი წარმოადგენს კლიენტ-სერვერულ პროგრამული უზრუნველყოფას, რომელიც ინტეგრირდება არსებულ პროგრამულ უზრუნველყოფასთან და აძლევს მას კომუნიკაციის საშუალებას შეზღუდულ ქსელურ გარემოცვაში, როგორიცაა, მაგალითად, ქსელური ფარით (Firewall-ით) აღჭურვილი ქსელები ან პროქსი სერვერის და NAT-ის მიღმა არსებულ ქსელები . HTTP Tunnel-ი ძირითადად გამოიყენება კომუნიკაციის საშუალებად შეზღუდული ქსელური გარემოცვიდან, როგორიცაა, მაგალითად, ქსელური ფარით (firewall-ით) აღჭურვილი ქსელები ან პროქსი სერვერის და NAT-ის მიღმა არსებულ ქსელები. კავშირის შეზღუდვა TCP/IP პორტების, გარედან ინიცირებული ტრაფიკის ან ყველა ქსელური პროტოკოლის დაბლოკვით გარდა რამდენიმე პროტოკოლისა არის უსაფრთხოების მიზნით ქსელის შეზღუდვის გავრცელებული მეთოდი. პროგრამა რომელიც საბოლოოდ უკავშირდება დაშორებულ კვანძს ამყარებს HTTP კავშირს შუამავალ სერვერთან და "ესაუბრება" მას HTTP request-ების საშუალებით, რომლებშიც შეფუთულია საბოლოო კვანძისთვის განკუთვნილი პაკეტები. შუამავალი სერვერი უნდა აუცილებლად მდებარეობდეს დამაკმაყოფილებლად შეუზღუდავ ქსელურ გარემოცვაში.. შუამავალი სერვერი ხსნის შეფუთულ ინფორმაციას და გახსნილი სახით უგზავნის საბოლოო კვანძს, პასუხის მიღებისას კი ისევ ხდება მისი HTTP პროტოკოლში შეფუთვა და HTTP response-ს სახით უკან დაბრუნება. HTTP-ზე დამყარებული კიდევ ერთი tunneling მეთოდი იყენებს HTTP CONNECT მეთოდს/ბრძანებას. ეს ბრძანება ამყარებს TCP კავშირს HTTP პროქსი სერვერსა და მითითებულ სერვერ:პორტთან, ამიტომ, უსაფრთხოების მიზნით, HTTP პროქსი სერვერები ხშირად ზღუდავენ CONNECT ბრძანებას მხოლოდ TLS/SSL-ზე ბაზირებული HTTPS სერვისებით. რაც ძირითადად ხორციელდება CONNECT ბრძანების აკრძალვით ყველა პორტზე გარდა 443 პორტისა. მოცემული მომენტისთის არის რამდენიმე უფასო/ღია კოდიანი და კომერციული HTTP Tunneling კლიენტი, რომლებიც სხვადასხვა პროგრამულ პროდუქტებს აძლევენ კომუნიკაციის საშუალებას შეზღუდული ქსელური გარემოცვიდან. უფასო ან ღია კოდიანი HTTP Tunneling კლიენტები როგორც წესი შედგებიან ორი პროგრამისგან, ერთ-ერთი მადგანი არის შუამავალი სერვერი და მეორე Tunneling კლიენტი. მათ გასაშვებად აუცილებელია რომ მომხმარებელს ჰქონდეს საკუთარი სერვერი რომელზეც შესაძლებელი იქნება შუამავალი სერვერის გაშვება. კომერციულ HTTP Tunneling კლიენტებს გვთავაზობენ კომპანიები რომლებიც თვითონ უზრუნველყოფენ შუამავალი სერვერის მუშაობას, სერვისის ფასი განისაზღვრება კლიენტ — სერვერ პროგრამებს შორის ინფორმაციის გაცვლის სიჩქარით. ინტერნეტით სარგებლობა და ფორუმებზე შეტყობინების დატოვება ანონიმურად, საკუთარი IP მისამართის დამალვით. პროგრამული უზრუნველყოფის გამოყენება (თამაშები/ჩათი/ბრაუზერები) შეზღუდული firewall-ების ან პროქსი სერვერების პირობებში. დაბლოკილ საიტებზე შესვლა. desproxy (development discontinued) GNU httptunnel დაარქივებული 2008-03-12 საიტზე Wayback Machine. jhttptunnel (java based) PingFu HTTP-Tunnel Client დაარქივებული 2016-09-20 საიტზე Wayback Machine. Socks2http დაარქივებული 2008-04-20 საიტზე Wayback Machine. Your Freedom Universal HTTP Tunnel დაარქივებული 2008-12-20 საიტზე Wayback Machine. HTTPTunnel Genius
არშაკიდები (მრავალმნიშვნელოვანი)

ტერმინით არშაკიდები შეიძლება აღნიშნული იყოს: არშაკიდების დინასტია — პართიაში მმართველი დინასტია ძვ. წ. 250-ახ. წ. 228 წლებში. არშაკუნიანები — სომხეთში მმართველი დინასტია 62-428 წლებში. არშაკიანები — იბერიის მმართველი დინასტია.
არშაკიდების დინასტია

არშაკიდების დინასტია, არშაკიანები პართიული დინასტია ირანში ძვ. წ. 250 - ახ. წ. 228 წლებში. არშაკიდები იყვნენ პართიული მოდგმის პარნების ტომისა, რომლებიც ადრიდანვე დამკვიდრდნენ კასპიის ზღვის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში (ახლანდელი ხორასანი). ძვ. წ. 250 წელს პარნებმა მეფედ აირჩიეს არშაკი, რომელმაც დასაბმი მისაცა არშაკიდების დინასტიას. ამ დინასტიის ყველა მეფე საკუთარ სახელთან ერთად არშაკის სახელსაც ატარებდა. ტახტის მემკვიდრეობის წესი არშაკიდების დინასტიაში არჩევითი იყო. მეფეს დიდებულთა საბჭო ირჩევდა, რომელშიც სამეფო ოჯახის წევრებთან ერთად მოგვებიც შედიოდნენ, ანგარიში ეწეოდა მეფის ანდერძსაც. მთელს ირანზე გაბატონებამდე არშაკიდების რეზიდენცია ქალაქ ნისაში იყო, შემდგომ კი ჰეკატომპილოსში (ახლანდ. დამგანის მახლობლად აშხაბადის ჩრდილო-დასავლეთით18 კმ-ზე). „ქართლის ცხოვრებაში“ ასახულია არშაკიდების გამოჩენა ირანში: ამ დინასტიიის მეფეებს შორის გამორჩეულნი იყვნენ მითრიდატე I (ძვ. წ. 171-138 წწ.), რომელმაც საფუძველი ჩაუყარა პართული სახელმწიფოს ძლიერებას, და მითრიდატე II (ძვ. წ. 123-88 წწ.), რომელმაც საბოლოოდ განამტკიცა პართელების ბატონობა მთელს ირანზე და წინა აზიაზე. 224 წელს არშაკიდების უკანასკნელი წარმომადგენელი არტაბან V (დაახლ. 216-224) დაამარცხა სასანიანმა არდაშირმა და ბოლო მოუღო არშაკიდების დინასტიას ირანში. არშაკიდების უმცროსი შტო მეფობდა სომხეთში არშაკუნიანების სახელწოდებით. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ., 1975. — გვ. 613. Рыжов, K. (2001). Энциклопедия - Все монархи мира - Древний Восток. Вече, Москва. ISBN 5-7838-0829-6 ს. თეზელიშვილი. მსოფლიოს სამეფო დინასტიები. გამომც. "საქართველოს მაცნე". თბ. 1998 წ. ↑ ქართლის ცხოვრება, ტ. 1 თბ. 1955, გვ. 43 ↑ ქართლის ცხოვრება, ტ. 1 თბ. 1955, გვ. 59
ასა

ასა (ივრ. אסא) — იუდეის მეფე ძვ. წ. 913-873 წლებში, მეფე აბიასა და მახეას ვაჟი. ასას მმართველობის მეათე წელს იუდეას ეთიოპიელები შემოესივნენ, მაგრამ ასამ დაამარცხა ისინი. მან ასევე წარმატებით დაამარცხა ისრაელის მეფე ბააში მმართველობის ოცდამერვე წელს. იოსებ ფლავიუსის ცნობით, ასა ღვთისმოსავი კაცი იყო. მისი ყველა ქმედება ადასტურებდა ამას. Рыжов, K. (2001). Энциклопедия - Все монархи мира - Древний Восток. Вече, Москва. ISBN 5-7838-0829-6
ხოსე ლუის საპატერო

ხოსე ლუის როდრიგეს საპატერო (ესპ. José Luis Rodríguez Zapatero; დ. 4 აგვისტო, 1960, ვალიადოლიდი, კასტილია და ლეონი) — ესპანელი პოლიტიკოსი, ესპანეთის პრემიერ-მინისტრი 2004–2011 წლებში. ესპანეთის ოპოზიციის ლიდერი 2000-2004 წლებში. 2000-2012 წლებში ესპანეთის სოციალუსტური მუშათა პარტიის გენერალური მდივანი. ხოსე ლუის საპატერო — კინოფილმების ინტერნეტ მონაცემთა ბაზა (ინგლისური) ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე: ხოსე ლუის საპატერო
ვოისლავ კოშტუნიცა

ვოისლავ კოშტუნიცა (დ. 24 მარტი, 1944) — სერბი პოლიტიკოსი, სერბეთის პრემიერ-მინისტრი (2004–2008). იგი იყო იუგოსლავიის პრეზიდენტი 2000–2003 წლებში, შეცვალა რა ამ პოსტზე სლობოდან მილოშევიჩი.
ჰაერი

ჰაერი — დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენელი აირების, ძირითადად აზოტისა და ჟანგბადის, ბუნებრივი ნარევი. ჰაერისა და წყლის ზემოქმედებით სრულდება დედამიწის ზედაპირზე მნიშვნელოვანი გეოლოგიური პროცესები, ფორმირდება ამინდი და კლიმატი. ჰაერი არის ჟანგბადის ის ძირითადი წყარო, რომელსაც საჭიროებს ყველა ცოცხალი ორგანიზმი. ჰაერზე სათბობის წვით კაცობრიობა ძველთაგანვე ღებულობს სიცოცხლისა და საწარმოო საქმიანობისათვის საჭირო სითბოს. 1754 წელს ჯოზეფ ბლეკმა ექსპერიმენტულად დაამტკიცა, რომ ჰაერი წარმოდგებოდა გაზების ნაერთისაგან და არა ერთგვაროვანი მასისაგან. ჰაერის შემადგენლობა იცვლება იმისდა მიხდევით თუ როგორ არის დაბინძურებული ჰაერი. დიდ ქალაქებში სადაც გამონაბოლქვი მეტია შესაბამისად მაღალია ნახშირორჟანგის ხვედრითი წილი. ჰაერი როგორც წესი შეიცავს წყლის ორთქლსაც. მაგალითად 0 °C ტემპერატურაზე 1 მ³ შესაძლებელია შეიცავდეს მაქსიმუმ 5 გრამ წყალს, ხოლო +10 °C-ზე — უკვე 10 გრამს. ჰაერი უფერო, უსუნო, უხილავი აირთა ნარევია, რომელიც დედამიწის გარშემო დამცავ ფენას, ე.წ. ატმოსფეროს წარმოქმნის. ჰაერი სიცოცხლისათვის აუცილებელია: ცხოველები სუნთქავენ, მცენარეები კი მისი საშუალებით საკვებს წარმოქმნიან. ამის გარდა, იგი დედამიწას მზის სახიფათო ულტრაიისფერი სხივებისაგან იცავს. ჰაერი, ძირითადად აზოტისა და ჟანგბადისაგან შედგება. იგი, ასევე მცირე რაოდენობით კეთილშობილ აირებსა და ნახშირბადის დიოქსიდსაც შეიცავს. ამას ემატება ჭვარტლისა და მტვრის მყარი ნაწილაკები. ჰაერი ყველგანაა, მაგრამ არ ჩანს. მის არსებობა მხოლოდ მაშინ იგრძნობა, როდესაც ქარი უბერავს. ქარი მოძრავი ჰაერია. იგი ყველგან და ყველა მიმართულებით ვრცელდება. როდესაც ჰაერი თბება, ფართოვდება და მეტ სივრცეს იკავებს. ცხელი ჰაერი ცივზე უფრო მსუბუქია. ამიტომ მაღლა ადის. საჰაერო ბურთი მაღლა იმიტომ ადის, რომ ჰაერი ბურთის შიგნით უფრო თბილი და მსუბუქია, ვიდრე მის გარშემო. გაზის ქურა ჰაერს ათბობს და ცხელი ჰაერი ბურთს მაღლა წევს. როდესაც ქურა გამორთულია ჰაერი ცივდება და ბურთი მიწაზე ეშვება. ზოგჯერ ჰაერი საგნებს სითბოს უნარჩუნებს. შალის ტანსაცმელი თბილია, რადგან მის ბოჭკოებს შორის ბევრი ჰაერია. ფრინველები ზამთარში ბუმბულს იჩეჩენ, რომ შიგ ბევრი ჰაერი დაიგროვონ და თბილად იყვნენ. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 585. ↑ Science. A History (1543-2001) ↑ под. ред. А. М. Прохорова, «Физическая энциклопедия», 1988, т. 4
ბესლეთის ხიდი

ბესლეთის ხიდი (ასევე თამარის ხიდი) — XI საუკუნის თაღოვანი ხიდი აფხაზეთში, მდინარე ბესლეთზე. მდებარეობს სოხუმიდან 5 კილომეტრში, სოფელ ბესლეთში. პირველად ქართული ასომთავრული წარწერა ხიდზე შემჩნეულ იქნა 1935 წელს ადგილობრივი მხარეთმცოდნის იოსებ აძინბას მიერ. მანვე გაწმინდა ხიდი მავნე დამანგრეველი მცენარეებისაგან. 1939 წელს ხიდს პირველად ჩაუტარდა რესტავრაცია. აკადემიკოსი ნ. პ. სევეროვი აღნიშნავდა: სართავი თაღის შემკრავ ბოლოებზე ამოჭრილი ქართული ასოები ზომით 25 სმ. სიდიდის პალეოგრაფიული ნიშნებით ნაწერი ეკუთვნის XI-XII საუკუნეებს. იმავე აზრის იყო აკადემიკოსი გ. ჩუბინიშვილი, რომელმაც ამოიკითხა ხსენებული ტექსტი. დასავლეთ კიდეზე მოთავსებულია ერთსტრიქონიანი ასომთავრული წარწერა წარწერაში დასახელებულია საქართველოს მეფე ბაგრატ III (978-1014), ან ბაგრატ IV (1027-1072). პალეოგრაფიული ნიშნების, კედლის წყობისა და სამშენებლო მასალების თვისებურებების მიხედვით ძეგლი მიეკუთვნება XI საუკუნეს. ხიდი თაღურადაა გადაწყვეტილი, რომლის მალი შეადგენს 6 მეტრს, სიგრძე — 13,2 მეტრს. მდინარის უშუალო დონიდან თაღის სიმაღლე 8,4 მეტრია, ხოლო სუფთად თაღის კი — 5,9 მეტრი. ხიდი აგებულია დიდი ზომის მაგარი ჯიშის კირქვებისაგან, რომელთა სიგრძე ერთ მეტრამდე აღწევს, განი — 0,35 მეტრს. ქვებზე ორნამენტული სიფაქიზით ამოკვეთილია ქართული ასოები — ასომთავრული. ქვებს შორის ორ რიგად ჩრთულია თხელი ოთხკუთხური მეტად მტკიცე სიმაგრის კარგად გამომწვარი აგური. ხიდისთვის შერჩეულია, როგორც ესტეთიკურად, ისე ტექნიკურად მოხერხებული ადგილი — მდინარის ვიწრო ყელი, კლდოვან ფენებზე. კირის ხსნარი, რომლითაც აგებულია ხიდი, საუკუნეების განმავლობაში ქვაზე მტკიცე გამხდარა. ხიდთან ადრე ბესლეთის ციხე მდგარა, რომელიც ვიწრო ხეობაში ქალაქის შემოსასვლელს მთის ტომების თავდასხმებისგან იცავდა. ხიდის თავთან ბოლო დრომდე შემონახული იყო მონუმენტური ქვა-სტელა ქართული ტექსტით. 1990-იანი წლების დასაწყისში სტელა დაიკარგა. ვინაიდან ტერიტიტორია ამჟამად ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, ბესლეთის ხიდის შესწავლა და რესტავრაცია შეუძლებელია, ხიდი საჭიროებს მცენარეული საფარისგან გასუფთავებას. ბესლეთის ხიდს 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია. ბესლეთის ხიდი 1886 წ. ციციშვილი ი., უშვერიძე გ., ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 1, თბ., 1997. — გვ. 341. კულტურული მემკვიდრეობა აფხაზეთში, თბ., 2015 ბარნაველი თ.,„ბესლეთის ხიდის თარიღისათვის“, ჟურ. მაცნე, №. 6 თბილისი: მეცნიერება, 1970 წელი. — გვ. 139-144 И. Е. Адзинба, Архитектурные памятники Абхазии, Сухуми - Абгиз - 1958, გვ. 68-70 ↑ გაზ. „საბჭოთა აფხაზეთი“, №92 (6932), 11 მაისი, 1963 ↑ საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება № 665, 2006 წლის 7 ნოემბერი, ქ. თბილისი, კულტურის ზოგიერთი უძრავი ძეგლისათვის ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის მინიჭების შესახებ. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2019-07-01. ციტირების თარიღი: 2020-01-30.
ატალია

ატალია ღოთოლია (ივრ. עתליה) — იუდეის დედოფალი ძვ. წ. 842 - ძვ. წ. 837 წლებში. ისრაელის მეფის აჰავის ასული. იუდეის მეფის იორამის მეუღლე. როდესაც ატალიამ შეიტყო თავისი ძმის, ისრაელის მეფის, იორამის და თავისი ვაჟის, იუდეის მეფის ახაზიის მკვლელობის და მხედართმთავრის იეჰუს მიერ ისრაელის სამეფო ოჯახის გაწყვეტის შესახებ, იგი შეუდგა იუდეაში დავითის ჩამომავლების, თავისი ქმრის ნათესავების, განადგურებას, რათა ვერცერთი მათგანი ვერ გამხდარიყო მეფე. მას მხოლოდ აქაციას ვაჟი იოაში გადაურჩა, რომელიც მთავარ მღვდელთმსახურმა იოდაიმ შეიფარა და გაზარდა. რამდენიმე წლის შემდეგ ატალიამ შეიტყო რომ, იოაში ტაძარში იოდაიმ მეფედ აკურთხა. იგი თავისი დაცვითურთ მივიდა ტაძარში იოაშის მოსაკლავად, მაგრამ შეიარაღებულმა მღვდლებმა შეიპყრეს იგი და კედრონის ველზე სიკვდილით დასაჯეს. ვისაც კი მისი დაცვა სურდა - ჩახოცეს. Рыжов, K. (2001). Энциклопедия - Все монархи мира - Древний Восток. Вече, Москва. ISBN 5-7838-0829-6
ჰორ აჰა

ჰორ აჰა — ეგვიპტის ფარაონი I დინასტიიდან ძვ. წ. XXX საუკუნეში. გვიანდელი წყაროები აჰას მინას სახელით იცნობენ და მის მმართველობას უკავშირებენ ქვეყნის გაერთიანებას — ზემო ეგვიპტის მიერ ქვემო ეგვიპტის დაპყრობას. თუმცა ეს გაერთიანება რამდენიმე თაობის წინ მოხდა. სამაგიეროდ, მეორე ქმედება, რომელსაც აჰას აწერენ მართლა მას ეკუთვნის - ეგვიპტის პირველი დედაქალაქის მემფისის დაარსება. ჰეროდოტეს თანახმად, აჰამ დამბის მეშვეობით ნილოსის დინება შეცვალა და ძველი კალაპოტის ადგილზე ააშენა ქალაქი. ეს მოვლენა გახდა შთამომავლებისთვის პირველი დინასტიის მმართველობის დასაწყისი. Рыжов, K. (2001). Энциклопедия - Все монархи мира - Древний Восток. Вече, Москва. ISBN 5-7838-0829-6
აქაბი

აქაბი (ივრ. אחאב) — ისრაელის მეფე ძვ. წ. 869 - ძვ. წ. 850 წლებში. ომრის ვაჟი. იოსებ ფლავიუსის თანახმად აქაბი, ისევე, როგორც მისი წუნამორბედნი უწმინდური კაცი იყო. იგი არ ცნობდა იერუსალიმის ტაძარს და თაყვანს ოქროს ვერძს სცემდა. მისი მეუღლე იყო ტირის მეფის, იეოვალის ასული იეზაბელი, რომლისგანაც მან ფინიკუი ღმერთების თაყვანისცემა ისწავლა. იეზაბელი ჭკვიანი და ენერგიული ქალი იყო, მას ქმარზე დიდი გავლენა ჰქონდა. მისი მოთხოვნით მეფემ ააგო ვაალის ტაძარი და გარს ბაღი შემოარტყა. აქაბის მმართველობისას ისრაელში თითქმის სრულებით შეწყვიტეს ისრაელის ღმერთის თაყვანისცემა, რამაც ბევრი უბედურება გამოიწვია. დაიწყო გვალვა, შემდეგ კი ისრაელს სირიის მეფე ბენ-ხადად II შემოესია და მეფეს სამარიაში შეუტია. აქაბმა მოახერხა სირიელებისთვის უეცრად შეტევა, როდესაც ისინი ბანაკში ქეიფობდნენ და დაამარცხა ისინი. ფლავიუსის გადმოცემით ამ შეტევაში მეფეს წინასწარმეტყველი მიქეა დაეხმარა. ბენ ხადადი ტყვედ ჩაბარდა და აქაბმა იგი გაუშვა. ებრაული წყაროების თანახმად ღმერთი განარისხა ამ საქციელმა და მიქეამ მეფეს უთხრა, რომ მისი სიკვდილის მიზეზი ბენ ხადადი გახდება. მალე აქაბი შეხვდა იუდეის მეფეს იოსაფატს და შესთავაზა ბენ ხადადის წინააღმდეგ ერთად ომის დაწყება. ვაალის წინასწარმეტყველები ებრაელებს გამარჯვებას პირდებოდნენ, მიქეამ კი იწანასწარმეტყველა, რომ ებრაელები ბრძოლის ველიდან გაიქცევიან და მხოლოდ აქაბი დაიღუპება. მართლაც ასე მოხდა, როდესაც ორივე მხარე შეხვდა ერთმანეთს არამათასთან, სირიელების მიერ ნასროლი ისარი მოხვდა მეფეს და სასიკვდილოდ დაჭრა. Рыжов, K. (2001). Энциклопедия - Все монархи мира - Древний Восток. Вече, Москва. ISBN 5-7838-0829-6
ისრაელის სამეფო

ისრაელის სამეფო (ივრ. ממלכת ישראל მამლეხეთ ისრაელ) — ძველი ებრაული სამეფო, დაარსებული მეფე საულის მიერ ძვ. წ. XI საუკუნეში. საული და მისი სამი ვაჟი ბრძოლაში დაიღუპნენ. ტახტი დავითმა დაიკავა, რომელმაც განაგრძო წარმატებული ლაშქრობები მეზობლების წინააღმდეგ და მნიშვნელოვნად გააფართოვა ქვეყნის საზღვრები. Ahlström, Gösta. A History of Ancient Palestine. Minneapolis: Fortress Press, 1993. Gottwald, Norman K. The Hebrew Bible: A Socio-Literary Introduction. Philadelphia: Fortress Press, 1985. Hayes, John H. and J. Maxwell Miller, editors. Israelite and Judaean History. Old Testament Library. Philadelphia: Westminster, 1977. Herrmann, Siegfried. A History of Israel in Old Testament Times. Translated by J. Bowden. 2nd ed. Philadelphia: Fortress Press, 1981. Miller, J. Maxwell, and John H. Hayes. A History of Israel and Judah. 2nd ed. Louisville: Westminster John Knox, 2006. Noth, Martin. The History of Israel. Translated by P. R. Ackroyd. Rev. ed. New York: Harper & Row, 1960. Rogerson, John, and Philip R. Davies. The Old Testament World. Englewood Cliffs, N.J.: Prentice-Hall, 1982. Chronology of the Kings of Israel & Judah – c. 1020–587 BCE
იუდეველთა სამეფო

იუდეველთა სამეფო (ივრ. מַלְכוּת יְהוּדָה) ან იუდეა (ივრ. יְהוּדָה) — გაერთიანებული ისრაელის სამეფოს დაშლის შედეგად, ძვ. წ. X საუკუნეში, წარმოშობილი სახელმწიფო, დედაქალაქით იერუსალიმში. სოლომონის გარდაცვალების შემდეგ იუდას ტომმა (ბენიამინელებთან ერთად) მეფედ გამოაცხადა მისი ძე რობოამი (დაახლოებით ძვ. წ. 928 - ძვ. წ. 911), რასაც მტრულად შეხვდნენ ისრაელის და მისი მეზობელი სხვა ებრაელთა ტომები. მათ თავის მხრივ მეფედ აღიარეს - იერობოამი, რომელიც ეგვიპტეს აფარებდა თავს. იუდეა ცდილობდა თავი დაეცვა დიდი მეზობლებისგან-ასურეთისგან,ეგვიპტისგან, ბაბილონისგან რომლებიც რიგრიგობით ესხმოდნენ თავს და მორჩილებას სთხოვდნენ. განსაკუთრებით დიდი აურზაური მოყვა ბაბილონის მეფის ნაბუქოდოროსორის შემოტევას. რომლის დროსაც მოხდა დარბევა და სოლომონის ტაძრის დანგრევა. ასევე ბაბილონური ტყვეობა. მაგრამ ირანის მეფემ მოახერხა ბაბილონის დამორჩილება. ტყვეები გაუშვა და ტაძრის აღდგენის უფლება მისცა. მათ ამით ისარგებლეს და ტაძრის მშენებლობა გააჭიანურეს. მაგრამ ისინი ავტონომიას ინარჩუნებდნენ მაკედონიელის ლაშქრობის დროსაც. ებრაელებმა სამი დიდი აჯანყება მოაწყვეს რომის წინააღმდეგ რაც ახ. წ. 135 წელს ქვეყნისა და ქალაქის სახელწოდებების შეცვლით დასრულდა იუდეის მეფეთა სია
იუდეა (მრავალმნიშვნელოვანი)

ტერმინით იუდეა შეიძლება აღნიშნული იყოს: იუდეა — ისტორიული რეგიონი ისრაელში. იუდეის მთები იუდეის უდაბნო იუდეის დაბლობი იუდეის სამეფო იუდეა — პროვინცია რომის იმპერიაში. იეჰუდა (მრავალმნიშვნელოვანი)
იუდეა (რომის პროვინცია)

იუდეა — რომის პროვინცია ხმელთაშუა ზღვის აღმოსავლეთ ნაპირებზე. პროვინციას გაუქმებული იუდეის სამეფოს სახელი შეერქვა.
ახაზი

ახაზი (ივრ. אחז) (ძვ. წ. 751 — ძვ. წ. 715) — იუდეის მეფე ძვ. წ. 735 - ძვ. წ. 715 წლებში. იოათამის ვაჟი. იოსებ ფლავიუსის თანახმად ახაზი ღმერთისგან განდგომილი იყო. იგი თაყვანს სცემდა ჯერ სირიულ ღმერთებს, შემდეგ ასირიულს და ადამიანებსაც სწირავდა მსხვერპლად. მან ბრძანა იერუსალიმის ტაძრის დაკეტვა და შეწირულობები მიითვისა. არცერთ გარე ომში ახაზს არ ჰქონდა წარმატება. იგი დაამარცხეს დამასკოს მეფემ რეცინმა, შემდეგ კი ისრაელის მეფემ პეკახმა. მტრებლა აიღეს ბევრი იუდეური ციხესიმაგრე და ჩახოცეს გარნიზონები, მაგრამ იერუსალიმის აღება ვერ შეძლეს. ახაზი შეურიგდა სირიელებს და განაგრძო ისრაელთან ომი, რომელშიც მხედართმთავარმა ზაქარიამ დაამარცხა. როდესაც პალესტინაში ასურეთის მეფის, ტუკულტიაპალ-ეშარ III-ს ჯარი შემოვიდა, ახაზმა სცნო მათი ბატონობა და დიდი ხარკი გადაუხადა. Рыжов, K. (2001). Энциклопедия - Все монархи мира - Древний Восток. Вече, Москва. ISBN 5-7838-0829-6
ახაზია (ისრაელი)

ახაზია (ივრ. אחזיהו המלך) — ისრაელის მეფე ძვ. წ. 850 - ძვ. წ. 849. აჰავას ვაჟი. ახაზიას მეფობის მეორე წელს მას განუდგა მოაბის მეფე. იგი მალე საკუთარი სახლის სახურავიდან გადმოვარდა და მოკვდა. Рыжов, Константин «Все монархи мира: Древний Восток» Вече, 2001 ISBN 5-7838-0829-6