laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
ეგზარქოსის ყოფილი რეზიდენცია

ეგზარქოსის ყოფილი რეზიდენცია — 1917-1923 წლებში და 1990 წლიდან სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის რეზიდენცია. კომპლექსი განლაგებულია ერეკლე მეორის მოედნის აღმოსავლეთ ნაწილში. გალავნის კედელი გამოდის მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე. ახლანდელი შენობის აგება დაიწყო 1809 წელს მეფე როსტომის სასახლის ნანგრევებზე, მეფის რუსეთის წარმომადგენლის, საქართველოს მთავარმმართებლისთვის. შემდეგ აქ განთავსდა მართლმადიდებელი რუსული საეკლესიო მმართველობა - ეგზარქოსი და მისი სამსახურები. ნაგებობამ არაერთგზის განიცადა საფუძვლიანი რეკონსტრუქცია, თუმცა შემორჩენილ ფასადებზე ჯერ კიდევ შეიმჩნევა კლასიციზმის მოტივები. 1923 წელს საბჭოთა ხელისუფლებამ შენობა ჩამოართვა საქართველოს საპატრიარქოს და XX საუკუნის 80-იან წლებამდე აქ იყო განთავსებული სამოქალაქო მილიციის სამმართველო, შემდეგ საქართველოს ხელოვნების ინსტიტუტი. 1990 წელს კომპლექსი გადაეცა კათალიკოს-პატრიარქს რეზიდენციისა და რიგი საეკლესიო სამსახურების განსათავსებლად. ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ., 2002. — გვ. 433, ISBN 99928-20-32-2.
მეხაშეების რიგი

მეხაშეების რიგი — ტერმინი გვხვდება 1767 წლის ნასყიდობის წიგნში , როგორც გასაყიდი დუქნის ერთ-ერთი მიჯნა: „თქვენს ვალში მოგყიდეთ ჩვენი მკვიდრი ნაქონი მეხაშეების რიგზე ორი დუქანი“ . მოხმობილი საბუთებით ჭირს ძველ თბილისში მეხაშეების რიგის ადგილმდებარეობის ზუსტი მნიშვნელობა. როგორც ჩანს, იგი უნდა ყოფილიყო თათრის მოედნის სამხრეთით, მდინარე წავკისისწყლის სიახლოვეს. ასეთი ვარაუდის გამოთქმის უფლებას იძლევა ამ ადგილას დაბახანის (დავაღების უბნის) და აქვე აშპაშხანის არსებობა. სავარაუდოა, რომ მეხაშეების რიგი აშპახანში იყო. ენციკლოპედია „თბილისი“, გვ. 671, თბ., 2002
ეგზარქოსის საზაფხულო რეზიდენცია

ეგზარქოსის საზაფხულო სასახლე — საქართველოს ეგზარქოსის საზაფხულო რეზიდენცია თბილისში. მდებარეობდა ხარფუხში, „განჯის კარის“ და ბერძნების დასახლების მახლობლად, წმინდა ნიკოლოზის ეკლესიის ჩრდილო-აღმოსავლეთით. იქვე იდგა ღვთისმშობლის კარის ეკლესია (1835). სასახლე ააგეს XIX საუკუნის 20-30-იანი წლების მიჯნაზე. სასახლე რამდენჯერმე იხსენიება მთავარმმართებელ ალექსანდრ ნეიდგარდტის 1843 წლის „გამოცხადებაში“, რომლის მიხედვითაც იგი ადგენდა მდ. მტკვრის სანაპიროს გამოყენების წესს და რიგს. დღეს სასახლისა და ღვთისმშობლის კარის ეკლესიის ადგილი უკავია 300 არაგველის ბაღის ნაწილს. ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ., 2002. — გვ. 433, ISBN 99928-20-32-2. ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 2, თბ., 2012. — გვ. 537.
კირიჩნი

კირიჩნი, კირიკა, კირიჩნაია — ახლანდელი მარჯანიშვილის ქუჩის გავრცელებული სახელწოდება. ნაწარმოებია გერმანული „კირხედან“ (ეკლესია), ქართულ სალაპარაკო ლექსიკაში რუსული ენის მეშვეობით შემოვიდა. ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ., 2002. — გვ. 599, ISBN 99928-20-32-2.
მიკიტანი

მიკიტანი — სამიკიტნოს (ღვინის, სხვადასხვა სასმელისა და სახელდახელო კერძების სავაჭროს) პატრონი. მიკიტანი სოფლებში ღვინოს ბითუმად იძენდა, ხოლო სამიკიტნოში ჩამოსხმით ყიდდა, რაშიც მოგებას ნახულობდა. სამიკიტნოები მრავლად იყო ძველ თბილისში. ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ., 2002. — გვ. 675, ISBN 99928-20-32-2.
შავი სოფელი

შავი სოფელი — (იგივე ძაღლის სოფელი, ძაღლის უბანი), თბილისის ძველი მიკროუბანი (ადრე სოფელი) მტკვრის მარცხენა მხარეს, ორთაჭალის ჩრდილოეთით, სამასი არაგველისა და ა. ლუსინიანის ქუჩების მიდამოები (ახლანდელი ისანი-სამგორის რაიონი). ტოპონიმი „შავი სოფელი“ XIX საუკუნეში გაჩნდა. ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 916
დიღმის ვაკე

დიღმის ვაკე — ვაკე თბილისის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში, გასდევს მტკვრის მარჯვენა ნაპირს ზაჰესიდან დიღმისწყლის შესართავამდე. მისი სიმაღლეა 400-500 მ, სიგრძე — 7.5 კმ, ხოლო სიგანე — 5 კმ. ის წარმოადგენს მტკვრის ალუვიალურ ტერასას. დაფარულია მეოთხეული და თანამედროვე კენჭნარით, ქვიშით, თიხითა და თიხნარით. დიღმის მასივი ძველთაგანვე ათვისებული იყო სასოფლო-სამეურნეო კულტურებისათვის, რაც განაპირობა ვაკის ბრტყელმა ზედაპირმა და ნოყიერმა ნიადაგმა. იგი თბილისის განსახლების ერთ-ერთი მსხვილი რაიონია (დიღმის მასივი, დიდი დიღომი). ენციკლოპედია „თბილისი“, გვ. 425, თბ., 2002.
აბდონ ინოჩენცი

აბდონ ინოჩენცი — თბილისში მოღვაწე იტალიელი მოცეკვავე, ბალეტმაისტერი და პედაგოგი. მილანის საბალეტო სკოლის კურსდამთავრებული. 1882-1884 წლებში ცეკვავდა ტურინისა და რომის თეატრებში, მილანის ,,ლა სკალაში“ 1884-1887 წლებში მოღვაწეობდა კიევში, საიდანაც 1887 წელს თბილისში მოიწვიეს. 1894 წლამდე მუშაობდა თბილისის ,,სახაზინო თეატრში“ ბალეტმაისტერად. 1888-1920 წლებში ასწავლიდა იმხნად თბილისში ახალშემოსულ და ძალზე პოპულარური სამეჯლისო ცეკვებს თბილისის კადეტთა კორპუსში, წმინდა ნინოს კეთილშობილთა სასწავლებელში, აგრეთვე ქალთა და ვაჟთა გიმნაზიებში. 1891 წელს ,,სახაზინო თეატრში შედგა ინოჩენსისა და მისი მეუღლის-მ.პერინის-ბენეფისი. 1895 წელს მათ ჩამოაყალიბეს ,,საბალეტო და სამეჯლისო ცეკვების სტუდია“, რომელმაც 1930 წლამდე იარსება. ენციკლოპედია თბილისი, თბ, 2002, გვ. 562
დოკუმენტები თბილისის ისტორიისთვის

დოკუმენტები თბილისის ისტორიისთვის — თბილისის ისტორიასთან დაკავშირებული XVI-XIX საუკუნეების დოკუმენტების კრებული, შედგენილი ნიკო ბერძენიშვილისა და მამისა ბერძნიშვილის მიერ. პირველი წიგნი გამოიცა 1962 წელს. დოკუმენტები დალაგებულია ქრონოლოგიურად 1505 წლიდან XIX საუკუნემდე. I წიგნში შესული დოკუმენტები წყდება 1771 წლით (სულ 274 საბუთი). კრებულში შესული ნასყიდობის, წყალობის შეწირულობის, პირობის, გარიგების წიგნები, გასამყრელოები, ხარჯის ნუსხები, არზები, ოქმები, თამასუქები და სხვა სახის დოკუმენტები ამოკრეფილია საქართველოს სახელმწიფო ცენტრალური არქივის და კ. კეკელიძის სახელობის ხელნაწერთა ინსტიტუტის ფონდებიდან. მათში ასახულია ფეოდალური თბილისის სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობა, თბილისური ყოფა-ცხოვრება, სამოხელეო და საქალაქო წყობა, თბილისელთა მეურნეობა ქალაქსა და მის გარეთ, ვაჭრობა, ხელოსნობა, საქალაქო მეურნეობა, ქალაქის საცხოვრებელი და სავაჭრო ნაგებობები, ციხესიმაგრეები, ქალაქის გარეგანი სახე. კრებულს დართული აქვს პირთა და გეოგრაფიულ სახელთა საძიებლები და თბილისის ტოპონიმიკა. ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ., 2002. — გვ. 426, ISBN 99928-20-32-2.
დრამა (ერთეული)

დრამა — ფულისა და მასის ერთეულის სახელწოდება შუა საუკუნეების საქართველოში. ტერმინი შემოვიდა სასანიანთა ირანიდან, სადაც, თავის მხრივ, შესულია ბერძნულიდან. სხვადასხვა ეპოქაში სხვადასხვა ქართულ და უცხოურ მონეტებს აღნიშნავდა: სასანურს, ქართულ-სასანურს, არაბულს და XI-XII საუკუნეების ქართული ვერცხლის სრულნომინალიან მონეტებს. XII ს. 30-იანი წლებიდან 1230 წლამდე, „ვერცხლის კრიზისის" წლებში, დრამა ეწოდებოდა იძულებითი კურსის სწორი ჭედვის სპილენძის მონეტებს, 1230 წლიდან XVI ს-მდე კი კვლავ ვერცხლის მონეტებს აღნიშნავდა. ხმარებიდან გაქრა XVI საუკუნიდან. დრამა მასის ერთეულად გამოიყენებოდა რუსული საზომი ერთეულის დამკვიდრებამდე (XIX საუკუნის 30-50-იან წლებში). XVII საუკუნემდე დრამა შეადგენდა 4 დანგს (დაახლოებით 2,97 გრამი), XVII-XVIII საუკუნეებში - 3,07 გრამი. დრამის წონის საფუძველზე თბილისში იჭრებოდა ერეკლე II-ის სირმა აბაზიანები. ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ., 2002. — გვ. 429, ISBN 99928-20-32-2. ჯაფარიძე გ., ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 2, თბ., 2012. — გვ. ?.
კინტოური

„კინტოური“, „შალახო“ — ქართული ცეკვა, რომელიც გავრცელებული იყო ძველ თბილისში XIX საუკუნის II ნახევრიდან. სახელწოდება მომდინარეობს სიტყვა კინტოდან. ცეკვას საფუძვლად დაედო ძველი ქართული გლეხური ცეკვის ილეთები. მისი მუსიკალური ზომაა 6/8, სრულდება დუდუკის და არღნის თანხლებით. კინტოურის ერთ-ერთი თეატრალიზებული დადგმა ეკუთვნის ჯანო ბაგრატიონს. კინტოურის საუკეთესო შემსრულებლებიდან აღსანიშნავია ა. თათარაძე. ეკრანმა მხოლოდ შემოგვინახა ლადო გუდიაშვილის გაკეთებული რამდენიმე ილეთი. ასევე გამორჩეულია გიორგი შავგულიძე, რომელმაც შესანიშნავი ფაქტურითა და მსახიობური გარდასახვით დაამახსოვრა თავი. ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ., 2002 წელი.
დრის მაუდის ფაბრიკა

დრის მაუდის ფაბრიკა — მაუდის საწარმო თბილისში XIX საუკუნის შუა წლებში. 1838 წელს რუსეთის იმპერატორმა დაამტკიცა კავკასიის ცალკე კორპუსის საჭიროებისათვის მაუდის ფაბრიკის აგების პროქტი. ფაბრიკას სამხრეთ უწყებისთვის ყოველწლიურად უნდა გაემზადებინა მისთვის საჭირო მაუდის ნახევარი, ე. ი. 90 000 არშინი (64 000 მ) მაუდი. მანამდე მაუდი თბილისში ვორონეჟიდან შემოჰქონდათ. მიუხედავად ამ წამოწყებისა, ამიერკავკასიაში მანუფაცტურული მრეწველობის განვითარება ვერ მოხერხდა. 1852 წელს მაშინდელი თბილისის ვერის გარეუბანში, დრის სახელით ცნობილ ადგილზე, მდინარე ვერის ნაპირას (შემდეგ იქ იყო ა. ენფიანჯიანცის თამბაქოს ფაბრიკა, მოგვიანებით კი აბრეშუმის საფეიქრო ფაბრიკა). პრუსიელმა ვაჭარმა კ. მაინცერმა ხაზინიდან მიღებული სესხით ააგო კომბინირებული საწარმო, სადაც ჯარის ნაწილებისა და ჰოსპიტლებისათვის ადგილობრივი მატყლისგან უხეშ მაუდს აწარმოებდნენ. აქვე მზადდებოდა საუკეთესო მატყლი საექსპორტოდ. ფაბრიკისათვის საჭირო დაზგა-ხელსაწყოები მოსკოვიდან ჩამოიტანეს. ჩამოიყვანეს უმთავრესად მრთველები და ფეიქრები. კავკასიის მეფისნაცვლის მ. ვორონცოვის შუამდგომლობით, რუსულმა ხელისუფლებამ ფაბრიკასთან დადო ხელშეკრულება, რომლის თანახმადაც, ფაბრიკას კავკასიის სამხრეთ უწყებისთვის 10 წლის განმავლობაში ყოველწლიურად უნდა მიეწოდებინა 90000 არშინი მწვანე, რუხი და შავი მაუდი. ადგილობრივი ფაბრიკის მაუდი რუსეთის სამხრეთ უწყებას უფრო იაფი უჯდებოდა. დრის მაუდის ფაბრიკა ხელს უწყობდა საქართველოში მეცხვარეობის განვითარებას, მაგრამ სხვა კოლონიური ქვეყნების საფეიქრო მრეწველობის საწარმოთა მსგავსად, დიდხანს ვერც ამ ფაბრიკამ იარსება. რუსეთის იმპერიის ფინანსთა სამინისტრომ გადაწყვიტა, რომ კავკასიის სამხრეთ უწყების შეკვეთები რუსეთის ცენტრალური რაიონების საწარმოებისთვის მიეცათ. ამის შედეგად 1858 წელს ფაბრიკამ გამოუშვა მხოლოდ 4000 მანეთის საქონელი. 1860 წელს დრის მაუდოს ფაბრიკა დაიხურა. ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ., 2002. — გვ. 429, ISBN 99928-20-32-2. გუგუშვილი პ., ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 2, თბ., 2012. — გვ. ?.
დუქანი

დუქანი (არაბ. دكان) – სავაჭრო სახლი; სახელოსნო) — მცირე სავაჭრო და სახელოსნო (ზოგჯერ სასადილოც) სახლები თბილისსა და სხვა ქალაქებში XVII საუკუნიდან, როდესაც ტერმინი „დუქანი“ შეენაცვლა ქულბაქს. XVII-XVIII საუკუნეებში ქულბაქი და დუქანი სინონიმები იყო. დასავლეთ საქართველოში დუქანი XIX საუკუნიდან დამკვიდრდა, XVII-XVIII საუკუნეებში კი იმავე მნიშვნელობით იხმარებოდა „ხულა“. რადგანაც დუქანი ერთდროულად სახელოსონოც იყო და სავაჭროც, ამიტომ დუქნები ისტორიულ დოკუმენტებში იხსენიება იქ მოსაქმე ხელოსანთა თუ ვაჭართა სპეციალობის მიხედვით: „მეჩუსტეების დუქანი“,„მექვაბეების დუქანი“, „მებაყლეების დუქანი“, „სამღებრო დუქანი“, „თოლაჩის დუქანი“, „ჭონის დუქანი“, „ბაზაზების დუქანი“, XVIII საუკუნის ბოლოს თბილისში 50 საფეიქრო ნაწარმის დუქანი ყოფილა. დუქნები სხვადასხვა ზომისა იყო. XVIII საუკუნეში მათი ფართობი საშუალოდ 15-30 მ² აღწევდა. დუქნები ქითკირის ან ხის იყო. თბილისში უმთავრესად ქვითკირის დუქნებს აშენებდნენ. მათი ფასი XVIII საუკუნის მეორე ნახევარში 100-350 მანეთს უდრიდა. დუქნები ერმანეთისგან განსხვავდბოდნენ ხუროთმოძღვრული თვალსაზრისით, ზოგი თაღიანი იყო, ზოგს ოთახები ან დარბაზები ჰქონდა გამართული. თბილისში დუქნები ეკუთვნოდათ მოქალაქეებს, თავადაზნაურებს (მაგ: დავით ბატონიშვილს თათრის მოედანზე 12 დუქანი ჰქონდა, საიდანაც დიდ შემოსავალს ღებულობდა; სამეფო აზნაურს დიმიტრი ხიმშიაშვილს XVIII საუკუნის ბოლოს 9 დუქანი ჰქონია) და ეკლესიას. თავადაზნაურები დუქნებს ხშირად ქირით აძლევდნენ მოქალაქეებს, რომლებიც ვაჭრობა-ხელოსნობას აქ ეწეოდნენ. დუქნები ჰქონიათ ყმებსაც, მაგრამ მათ არ შეეძლოთ ბატონის ნებართვის გარეშე მისი გაყიდვა, ხოლო მათი უშვილოდ გარდაცვალების შემთხვევაში დუქანი ბატონს რჩებოდა. დუქნის პატრონები იხდიდნენ სახელმწიფო და სამოხელეო გადასახადებს. მაგალითად, XVIII საუკუნეში თითოეულ ხორცის დუქანზე ყასაბი ქალაქის მოურავს წელიწადში 3 ლიტრა ქონს უხდიდა. დუქნებს მისი პატრონები ხშირად გირაოდ აძლევდნენ მევალეს, რომელიც მრავალი წლის მანძილზე იღებდა ამ დაგირავებული დუქნიდან შემოსავალს. სადუქნე ადგილზე დუქნის აშენებას XVII-XVIII საუკუნეებში მეფის ნებართვა სჭირდებოდა. აღა-მაჰმად-ხანის მიერ დარბევის დროს (1795 წელს) დუქნების უმრავლესობა დამწვარა. ერეკლე II-მ მიიღო ღონისძიებები დუქნების აღსადგენად, რაც პატროონებს დაავალა, მოგირავეებს კი წასახალისებლად ზოგიერთი შეღავათი დაუწესა. ამის შემდეგ ისტორიულ დოკუმენტებში იხსენიება „ახალი დუქნები“. XIX საუკუნეში თბილისში დუქნების რაოდენობა დიდად გაიზარდა. ამ პერიოდში დუქანს ეწოდებოდა არა მარტო სავაჭრო-სახელოსნო სახლი, არამედ მცირე სასაუზმოც., მაგ: ცნობილი „ქოსების დუქანი“. ამ დროს იხსენიება დუქანხანებიც - დუქანთან არსებული მცირე სასტუმროები. საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ თბილისში კერძო ვაჭრობის მოსპობასთან ერთად დუქნებიც მოისპო. 1990-იანი წლებიდან ეკონომიკურ გარდატეხასთან ერთად იწყება დუქნის, როგორც სავაჭრო დაწესებულების ტიპის, აღდგენა, კერძოდ თბილისშიც. ეს დაკავშირებულია ბიზნესის წარმატებისთვის ხალხის ხსოვნაში, ლიტერატურასა და სახვითი ხელოვნების ძეგლებში შემორჩენილი ამ კომერციული ობიექტის სახელის გამოყენებასთან. ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ., 2002. — გვ. 432, ISBN 99928-20-32-2.
კათალიკოსის სახლი

კათaლიკოსის სახლი — სიონის ტაძრის გვერდით მდებარე XIX საუკუნის დასასრულის თბილისისთვის დამახასიათებელი შენობა. ამ სახლში 1990 წლამდე ცხოვრობდნენ სრულიად საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქები. ამჟამად აქ ბინა დაიდეს სიონის ტაძრის საეკლესიო სამსახურებმა. თავისუფლების მოედანს შორის. XVIII საუკუნის 20-იან წლებში ოსმალებმა გააპარტახეს და აქაური მოსახლეობა ქალაქში გადასახლდა. ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 577
საბატონოს სამაროვანი

საბატონოს სამაროვანი — სამაროვანი გლდანის საცხოვრებელი მასივის V მიკრორაიონის მიმდებარე ტერიტერიაზე, რომელიც მიეკუთვნება გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის ძეგლებს. გაითხარა 5 ქვაყრილიანი ორმოსამარხი. მიცვალებულები დაკრძალული იყვნენ კიდურებმოხრილ პოზაში, თავით ჩრდილოეთისკენ. კერამიკულ მასალასთან და სხვა ნივთებთან ერთად ერთ-ერთ სამარხში აღმოჩნდა აღმოსავლურ-ქართული ტიპის შედგენილტარიანი ბრინჯაოს სატევარი. ძეგლი ძველი წელთაღრიცხვით XIII საუკუნით თარიღდება და ე. წ. სამთვრულ კულტურას განეკუთვნება. ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 762.
საიასაულო

საიასაულო - სამოხელეო ნატურალური გამოსაღები. მას იხდიდა თბილისის თითოეული კომლი სახელმწიფო გადასახადის - „სურსათის“ ამკრეფთა სასარგებლოდ. გადამხდელს „სურსათის“ ანგარიშში გაღებულ ყოველ კოდზე „საიასაულოდ“ თითო ლიტრი (დაახლოებით 3 კილოგრამი) მარცვლეული უნდა გადაეხადა. ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ., 2002
როშეშანა

როშეშანა — ებრაელთა ახალი წელი მთვარის კალენდრის მიხედვით აღინიშნება თიშრის (სექტემბრის-ოქტობრის) თვეში, მოსავლის აღების დროს, ითვლება ახალი სამეურნეო წლის დასაწყისად. ამ დღესასწაულს ხშირად აღნიშნავდნენ თბილისელი ებრაელები. ახალი წელი მოიცავს სამ ციკლს, პირველი ბედის საწერელი დღეა, მეორე ცოდვების მონანიების, მიტევების (ქიფური), და მესამე კარვობის (სუქუთი). ძველი ებრაელების რწმენის მიხედვით სანამ ადამიანს ბედი დაეწერება, მანამდე უნდა მომხდარიყო მისი გასამართლება. საახალწლო სუფრაზე აუცილებელია ცხვრის ან ხბოს თავი, პური (ნამგალა კვერი), მაჭარი, ფინიკი, წითელი ჭარხალი, ვაშლი, ლეღვი, ნამცხვარი, მორწმუნეები ამ დღეს თეთრად იმოსებოდნენ და ერთმანეთს ულოცავდნენ პურში ჩაწობილი პურით. მეორე დღეს ასრულებენ წყლის კურთხვის რიტუალს. რვა დღის მერე, თიშრის მეათე დღეს ქიფური, ცოდვების მიტევების ცერემონიალი, ოჯახის უფროსი თითოეულ ოჯახის წევრს თავზე შემოახვევს ქაფარას, სანაცვო ფრინველს ქალს დედალი, კაცს მამალი. მზის ჩასვლისას ყველა ოჯახში ინთებოდა სანთელი და იწყებოდა მარხვა. სახალწლო ციკლის მესამე ეტაპი არის კარვობა, იწყებოდა ქიფურიდან 5 დღის შემდეგ და 9 დღე გრძელებოდა. ამის შემდეგ სინაგოგაში ან სახლში პატარა ქოხს რთავდნენ და დროს შიგ ატარებდნენ. ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ.
სათარა

სათარა (დ. 1828 — გ. 1891) — ძველ თბილისში სახელგანთქმული სახალხო მომღერალი, ნიკოლოზ ბარათაშვილის მეგობარი. ერთ-ერთი პირველი თბილისელი სახელოვანი მომღერალი იყო, რომელიც გამოვიდა ახალგახსნილი „მანეჟის თეატრის“ სცენაზე (1845). თავისი სიმღერით მას არაერთი თბილისური კონცერტი დაუმშვენებია. ერთ-ერთი პირველი გამოვიდა ქარვასლის ახლად აგებულ თეატრშიც ვირტუოზ-პიანისტის ს. შიფის კონცერტზე. სათარამ საკუთარი სოლო კონცერტები გამართა თბილისის თეატრში 1853 და 1860 წლებში. ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ., 2002, ISBN 99928-20-32-2.
საგუბერნიო მმართველობა

საგუბერნიო მმართველობა — ადმინისტრაციული ორგანო თბილისსა და თბილისის გუბერნიაში. მისი წინამორბედი იყო 1802 წლის 2 იანვარს შექმნილი „საქართველოს უზენაესი მთავრობის აღმასრულებელი ექსპედიცია“, რომელიც გუბერნიის ადმინისტრაციული მმართველობის ორგანო იყო. იგი ატარებდა ეკონომიკურ, ფინანსურ და სოფლის მეურნეობის ღონისძიებებს გუბერნიის მასშტაბით. 1840 საგუბერნიო მმართველობა გარდაიქმნა და ეწოდა საქართველო-იმერეთის საგუბერნი მმართველობა. 1847 წლის 13 თებერვალს ეწოდა თბილისის საგუბერნიო მმართველობა და განაგებდა საქალაქო ცხოვრების ყველა დარგს. თბილისის თვითმმართველობის აღმოცენების შემდეგ (1975) კონტრლს უწევდა მის საქმიანობას. გაუქმდა 1919 წლის 22 თებერვალს. ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ., 2002. — გვ. 763, ISBN 99928-20-32-2.
ორბელიანების კუნძული

ორბელიანების კუნძული — ახალი ბაღი მეიდნისა, მადათოვის კუნძული, ყოფილი კუნძული თბილიში, ორბელიანთუბანში, მტკვარზე. მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე ესაზღვრებოდა გარეთუბანი, მარცხენა სანაპიროზე კი სოფელი კუკია. ადრინდელი სახელია "ახალი ბაღი მეიდნისა" მეიდანთან სიახლოვის გამო. თავდაპირველად ეკუთვნოდა ქართლის სამეფო კარს. 1751 წელს ქართლის მეფემ თეიმურაზ II-მ სარდალ რევაზ ორბელიანს უწყალობა "გარეთუბანს მეიდნის პირზედ… სახასო სასახლის ადგილი" თავისი მიმდებარე ტერიტორიითურთ, რის შემდეგაც ამ უბანს სა კუნძულს ორბელიანების სახელი ერქვა XX საუკუნის 20-30-იანი წლებამდე. შემდეგ კუნძული ორბელიანებისაგან იყიდა ვ. მადათოვმა. მიუხადავათ იმისა რომ XIX საუკუნის მე-2 ნახევარში კუნძული ქალაქის საკუთრება იყო ოფიციალურად თუ არაოფიციალურად. დოკუმენტებში იგი მადათოვის კუნძულის სახელითაა ცნობილი და მოხსენიებული. ასევე იხსენიება იგი მხატვრულ ნაწარმოებებში. ორბელიანების კუნძულზე XIX საუკუნის მე-2 ნახევრიდან იდგა სხვადასხვა სახის და დანიშნულების ნაგაბობები, ძირითადად სამხ. საწყობი, ციოგჰაუზი, იგი აღალის გასაჩერებელი ადგილიც იყო. მ. ვორონცოვის დროს კუკიისა და გარეუბნის შესაერთებლად დაიწყო ქვითკირის ბურჯებზე შემდგარი ხიდების მშენებლობა (1850-1853) იმ ადგილას, სადაც მტკვარი ორად იტოტებოდა და ორბელიანების კუნძული მდებარეობდა. მტკვარზე აგებული ორი ხიდის შესაერთებლად ადგილი რომ აეწიათ, ორბელიანების კუნძულზე დიდძალი მიწა დაყარეს, რის შედეგადაც გაჩნდა ახალი ქუჩა, რის გაყოლებითაც გარდიგარდმო, დაიდგა სავაჭრო დუქნები და ფარდულები. ენციკლობედია თბილისი, თბ., 2002, გვ 720.
თბილისის კვირაცხოვლის ეკლესია

თბილისის კვირაცხოვლის ეკლესია — მდებარეობს ჩუღურეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, არსენალთან არსებული დიდხევის მარცხენა ნაპირზე, რკინიგზის ხაზთან, შემაღლებულ ადგილას (ბორცვზე). 41°42′13″ ჩ. გ. 44°48′34″ ა. გ.﻿ / ﻿41.703750° ჩ. გ. 44.809611° ა. გ.﻿ / 41.703750; 44.809611 ამჟამად დაკარგული აქვს ეკლესიის სახე, გადაკეთებულია საცხოვრებელ შენობად. კვირაცხოვლის ეკლესიის აგების ზუსტი თარიღი ცნობილი არ არის. ვახუშტის თბილისის 1735 წლის გეგმაზე №63-ით აქვს დატანილი „კვირაცხოველი“. 1800 წლის თბილისის გეგმაზე №11-ითაა დატანილი. კვირაცხოვლის ეკლესია XIX საუკუნის 80-იან წლების დასაწყისში ჯერ კიდევ არ ყოფილა აღდგენილი. XIX საუკუნის 90-იან წლებში კვირაცხოვლის ქართული ეკლესია შეიძინეს ახალ კუკიაზე, რკინიგზის გადაღმა მცხოვრებმა ასურელებმა, რომლებმაც აღადგინეს ეკლესია. თბილისის 1913 წლის გეგმაზე №249 დატანილია წმინდა თომას ეკლესია. XX საუკუნის 20-იანი წლებიდან ეკლესია გააუქმეს. ეკლესიასთან იყო სასაფლაო. ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 593
საკანონო ჯარიმა

საკანონო ჯარიმა — იხდიდა დამნაშავედ ცნობილი პირი ეკლესიის სასარგებლოდ. შუა საუკუნეებში საქართველოში, კერძოდ თბილისში საეკლესიო სასამართლოს ექვემდებარებოდა სისხლის სამართლის გარკვეული საქმეები. მკვლელობისთვის დამნაშავე ეკლესიას უხდიდა საკანონო ხარს. საკანონოდ ერთი ხარი უნდა გაეღო უზიარებლად გარდაცვლილის ჭირისუფალსაც. ჯვარდაუწერელი ცოლქმრული თანაცხოვრების შემთხვევაში ქმარს საკანონო ჯარიმის სახით ორი ხარი, ღორი და ცხვარი უნდა გადაეხადა და ა.შ. ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 770
სალეკო

სალეკო — ლეკთა დაქირავებული ჯარის ქირისთვის განკუთვნილი საგანგებო სახელმწიფო გადასახადი. დაწესებული იყო XVIII საუკუნის II ნახევარში. სალეკო შერეული ხასიათის (ფულადი, ნატურალური) გადასახადი იყო და მისი ოდენობა მტკიცედ არ განისაზღვრებოდა. თბილისის მცხოვრებნი სალეკოდ უმეტესწილად ფულს იხდიდნენ. ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002 გვ. 771
რინდები

რინდები (სპარსულად „რინდ“ - ცბიერი, თაღლითი, მოქეიფე, ბედოვლათი, გზააბნეული) — სუფიურ-დერვიშული მისტიკურ-ფილოსოფიური მოძღვრების მიმდევრები. რინდი იხსენიება შუა საუკუნეების ქართულ საისტორიო წყაროებში, ისევე, როგორც მხატვრულ და მთარგმნელობით ლიტერატურაში. XIV საუკუნის ქართველ ისტორიკოსს „ჟამთააღმწერელს“ რინდები ნახსენები აქვს გიორგი-ლაშას (გიორგი IV) პიროვნებასთან დაკავშირებით. შუა საუკუნეების აღმოსავლურ წყაროებში რინდებს უწოდებდნენ ქალაქის დაბალი და საშუალო ფენის წარმომადგენლებს, რომლებიც უპირისპირდებოდნენ ოფიციალურ სუფიზმის დოგმებს. ვალერიან გაბაშვილის აზრით, რინდები XI საუკუნის მეორე ნახევრიდან, XVI საუკუნის ჩათვლით, ხშირად იხმარება ახლო და შუა აღმოსავლეთის ქალაქებში მიმდინარე სოციალური მოძრაობის აღსანიშნავად. რინდები ეკუთვნოდნენ წვრილ ვაჭარ-ხელოსანთა ფენას და თავიანთი სოციალური და უფლებრივი მდგომარეობით განსხვავდებოდნენ დიდვაჭრებისაგან. რინდებს ავტორი თბილისის „ყოველ ერს“ მიაკუთვნებს. მათ ეთნიკურ და რელიგიურ კუთვნილებას მნიშვნელობა არ ჰქონდა. შუა საუკუნეების თბილისში სხვადასხვა ეროვნებისა და სარწმუნოების ხელოსნები გაერთიანებული იყვნენ კორპორაციებში პროფესიული ნიშნით. ვალერიან გაბაშვილის აზრით, შეიძლება XIX საუკუნის ყარაჩოხელები რინდების გვიანდელ მემკვიდრეებად იქნენ მიჩნეულნი. ენციკლოპედია "თბილისი", თბ. 2002, გვ.750
ვეტცელის სასტუმრო

ვეტცელის სასტუმრო — სასტუმრო ძველ თბილისში. მისი არქიტექტორი იყო ლ. ბილფელდი. ააგეს 1880 წელს. თავდაპირველად ერქვა ვეტცელის სასტუმრო, შემდეგ დაერქვა „ევროპა“, ბოლოს — „რუსთავი“, 1980-იან წლებში აქ განლაგდა იუსტიციის და საგარეო საქმეთა სამინისტროები. სტილისტური მიმართულებებით შენობა წარმოადგენს XIX საუკუნის ბოლოს ბაროკოს მოტივების გამოყენებით. შენობის მარცხენა ფრთაში პირველ სართულზე ბინა დაიდო თოჯინების ქართულმა თეატრმა. ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 474
კვირაცხოვლის უბანი

კვირაცხოვლის უბანი — (ავლევის და ი. ნაკაშიძის ქუჩებს შორის) უბნის დასახელება აქ მდგარი კვირაცხოვლის ეკლესიიდან მოდის. ეკლესია დატანილია თბილისის 1800 წლის გეგმაზე. მას მთავარეპისკოპოსის საყდარსაც ეძახდნენ, რადგან სამთავროს მთავარეპისკოპოსის ადგილსამყოფელად ითვლებოდა. პ. იოსელიანის ცნობით, ეკლესია 1840 წელს უკვე გაუქმებული იყო. ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 593
კავკასიის სამიჯნე სკოლა

კავკასიის სამიჯნე სკოლა — გაიხსნა თბილისში, 1847 წელს; ამზადებდა მემიჯნეებსა და მიწისმზომელებს. სკოლა ოთხწლიანი იყო, სწავლება - რუსულ ენაზე. იღებდნენ 12-16 წლის ვაჟებს, რომლებიც პანსიონის ხარჯზე ცხოვრობდნენ. სკოლას განაგებდა რუსი ტოპოგრაფი პოლკოვნიკი პეტუხოვი. აქ სწავლობდნენ რუსულ სიტყვიერებას, რუსეთის ისტორიას, ქართულს და აზერბაიჯანულს, არითმეტიკას გეოდეზიას, ხატვას, ხაზვას სამხედრო საქმესა და ცეკვას. ეს იყო პირველი სკოლა, სადაც მოსწავლეები იყებდნენ სისტემურ პროფილურ განათლებას. სკოლადამთავრებულები ვალდებულები იყვნენ კავკასიაში 10 წელი მაინც ემუშავათ. პირველი გამოშვება 1852 წელს იყო. ენციკლოპედია „თბილისი“. თბ., 2002 გვ. 788
თბილისის პეტრე-პავლეს ეკლესია

პეტრე-პავლეს ეკლესია — ქართული მართლმადიდებლური ეკლესია, მდებარეობს ავლაბარში, ამავე სახელობის სასაფლაოზე, თბილისი-ბაქოს რკინიგზის ხაზის გადაღმა. აიგო XIX საუკუნის II ნახევარში. ავლაბარში ეკლესიისაკენ (სასაფლაოსაკენ) მიმავალ ქუჩას „პეტრე-პავლეს“ სახელი ერქვა XIX საუკუნის II ნახევრიდან XX საუკუნის 20-იანი წლების დასაწყისამდე (ახლანდელი ნიკიფორე ირბახის ქუჩა). ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ., 2002. — გვ. 738, ISBN 99928-20-32-2.
ტაბახმელის ბრძოლები

ტაბახმელის ბრძოლები— XVI-XVIII საუკუნეებში თბილისის დაუფლებისათვის ბრძოლები. ტაბახმელა სტრატეგიულ მნიშვნელობას იძენდა თბილისის დაუფლებისთვის ბრძოლებში. 1522 წელს უფლისწულ ლუარსაბის მიერ თელეთთან დამარცხებულ მტრის ჯარს გამოდევნებული ქართველთა ლაშქარი ტაბახმელასთან ხევში ჩასაფრებულ შაჰის ლაშქარს წააწყდა, რომელმაც ზურგიდან დაარტყა ქართველებს, ამის შემდეგ ყიზილბაშებმა შეძლეს თბილისის ალყის შემორტყმა, ბოლოს კი ქალაქის აღება. ტაბახმელასთან ბრძოლების გადახდა მოუწია თბილისის დაუფლებისთვის მებრძოლ სიმონ I-საც. ბერი ეგნატაშვილის ცნობით, პირველი ბრძოლა სიმონმა თავის გამაჰმადიანებულ ძმასთან დაუთ-ხანთან XVI საუკუნის 60 წლებში გამართა, ბრძოლა სიმონის გამარჯვებით დამთავრდა მაგრამ შემდგომი განვითარება იერიშებს აღარ მოჰყოლია. მეორე ბრძოლა ოსმალი მემატიანეს თქმით, სიმონს ოსმალების წინააღმდეგ გაუმართავს, ირანელთა ტყვეობიდან დაბრუნების შემდეგ, მას აშან-ფაშასთან 500 კაცი მოუკლავს და ბრძოლა მეფის გამარჯვებით დამთავრებულა. ამ ბრძოლის შემდეგ მეფეს გზა გაეხსნა თბილისისკენ, მან აიღო თბილისის ციხე და დაესაკუთრა თბილის. 1625 წელს მარაბდის ბრძოლის წინ, თბილისის დაცისთვის ტაბახმელის სტრატეგიული მნიშვნელობის გათვალისწინებით, 1625 წელს ირანელთა ახალი შემოსვლის მოლოდინში, ქართველთა 20 ათასიანი ლაშქარი, კოჯორ-ტაბახმელის მიდამოებში დაბანაკდა, მნიშვნელოვანი ბრძოლა გაიმართა ტაბახმელასთან, აღა-მახმად-ხანისა და ერეკლე II ჯარებს შორის. ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 54