laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
ჯიმითის ნამოსახლარი

ჯიმითის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჯიმითში, დგას ჩინურაანთ გორად წოდებულ ადგილზე, განეკუთვნება გვიანდელ ბრინჯაოს ხანას. ძეგლს მიაკვლია კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ ხელმძღვანელი კიაზო ფიცხელაური, რაზმის ხელმძღვანელი ვ.ვარაზაშვილი. მიუხედავად იმისა, რომ განვითარებულ და გვიანდელ შუა საუკუნეებში როგორც გორაზე, ისე მის ირგვლივ მჭიდრო დასახლება ყოფილა. დღესაც კარგად ჩანს გორანამოსახლარისათის ამოთხრილი თავდაცვითი თხრილი. ვარაზაშვილი ვ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 253.
ბანთარეულის სამაროვანი

ბანთარეულის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩინთის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 200 მეტრზე, მდინარე არაგვის მარცხენა ნაპირას. სამაროვანი დაზიანდა გაზსადენის მშენებლობისას. განეკუთვნება ადრინდელ და განვითარებულ შუა საუკუნეებს. 1985-88 წლებში ძეგლი გათხარა ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (რაზმის ხელმძღვანელი - ივ. წიკლაური). სამაროვნის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში აღმოჩნდა ეკლესია, რომლის გარშემო გათხრილია ადრინდელი და განვითარებული შუა საუკუნეების 57 სამარხი. ადრინდელი შუა საუკუნეების სამარხებს განეკუთვნება ქვის ფილებით გადახურული ორმოსამარხები და ქვისსამარხები. ინვენტარი (მინის მძივები, ბრინჯაოს საკინძები, ბეჭდები, საყურეები, ბალთები, ჯვარი, ძვლის კაური, ვერცხლის სასანური მონეტა) აღმოჩნდა მხოლოდ ქვისსამარხებში. განვითარებული შუა საუკუნეების სამარხებს განეკუთვნება კლდის ქვით აგებული, მოგრძო მოყვანილობის ამოშენებულკედლიანი სამარხები და აკლდამები. აკლდამების გვერდის კედლები შუაში შეზნექილია. სამარხებში აღმოჩნდა ბრინჯაოს ბეჭდები, სამაჯურები, ჯვარი (ქრისტეს ჯვარცმის გამოსახულებით), სასაფეთქლე რგოლი, ღილები, რკინის რგოლის ნატეხები. სამარხების დამხობა ქრისტიანულია. სამარხები განკუთვნილია ინდივიდუალური და საოჯახო დაკრძალვისთვის. მოპოვებული მასალა ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში. ლომიძე ც., წიკლაური ივ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 339.
სადგომი სადუღაგორა

სადგომი სადუღაგორა — არქეოლოგიური ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჯიმითში, დგას სამხრეთით 8-10 კილომეტრზე, მდინარე ივერის მარცხენა სანაპიროზე, გორაკ-ბორცვიან ზოლში. სადგღაგორისა და მის მახლობლად გამართული წყალსაცავის შემოგარენში. განეკუთვნება მუსტიეს ხანას. 1971 წელს გამოავლინა კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციის, ქვის ხანის რაზმმა ხელმძღვანელი თ.ბუგიანიშვილი. სადუღარგორაზე და მის მიმდებარე მოხნულ ფართზე. ნაპოვნია კაჟს ერთი ლალისებრი და ორი მოგრძო, ფართო ანატკეცი შავი ფერის მონაცრისფროდ ღრმად პატინირებული ქანის ანატკეცზე გაკეთებული, ამოზნექილსამუშაოპირიანი გრძივი სახოკი და შავი ფერის ქანის ლევალუალურ ლამელაზე გაფორმებული, წვერმოტეხილი, რეტუშირებული წვეტანა. მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის, გურჯაანის ისტორიულ ეთნოგრაფიულ საცავში. ბუგიანიშვილი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 253.
სადგომი უსახელო ბორცვი

სადგომი უსახელო ბორცვი — არქეოლოგიური ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჯიმითში, დგას სამხრეთით დაახლობვებით 8-10 კილომეტრზე, მდინარე ირვის მარცხენა ნაპირზე, გორაკბორცვიან ზოლში. მელიღელესა და სადუღაგორას შორის. განეკუთვნება მუსტიეს ხანას. 1971 წელს გამოავლინა კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციის ხელმძღვანელი კიაზო ფიცხელაური, ქვის ხანის რაზმმა (ხელმძღვანელი თ. ბუგიანიშვილი). ერთ-ერთი პატარა ბორცვის თხემზე ბუნებრივ ღრმულში აღმოჩნდა მონაცრისფრო თეთრლაქებიანი კაჟის 33 ანატკეცი და ანამტვრევი. მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის, გურჯაანის ისტორიულ ეთნოგრაფიულ საცავში. ბუგიანიშვილი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 253.
ბებრისციხის ნამოსახლარი

ბებრისციხის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩინთის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 400-500 მეტრზე. თარიღდება განვითარებული შუა საუკუნეებით. 1986-87 წლებში გათხარა ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (რაზმის ხელმძღვანელი ივ. წიკლაური). გათხრილია გალავნით შემოზღუდული სამი საცხოვრებელი და ერთი სამეურნეო სათავსი. სათავსები გეგმით ოთხკუთხაა, განლაგებულია ტერასულად. მათი შემორჩენილი კედლები ნაგებია კლდის კარგად დამუშავებული ქვით (დუღაბზე). გამოვლინდა კერები, ხარო, საწნახელი, ქვევრი და ბინური გადახურვის საყრდენი ბოძების ქვის ბალიშები. სათავსებში იატაკი მიწატკეპნილია, ხოლო ერთგან მოგებულია ფილები. ნამოსახლარის სამხრეთით დგას კლდის დამუშავებული ქვით ნაგები სწორკუთხა კოშკი. შემორჩენილია მისი მხოლოდ ერთი სართული. შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს. კარის პირდაპირ, აღმოსავლეთ კედელში, ხუთი ნიშია, ჩრდილო კედელში - ერთი. სამხრეთ კედელთან ქვის საფეხურია. ნამოსახლარის ჩრდილო-დასავლეთით, 9 მეტრზე, დგას კედელი (სიგრძე 3,9 მეტრი, სისქე 1,15 მეტრი, სიმაღლე 8 მეტრი), რომელშიც, სხვადასხვა დონეზე, ძელების საყრდენი ორ-ორი ბუდეა შემორჩენილი. კედლის ზედა ნაწილში ვიწრო ღიობია. გათხრებისას აღმოჩნდა მოუჭიქავი და მოჭიქული თიხის ჭურჭლისა და ხელსაფქვავის ნატეხები, თიხის კვირისტავი. ქვის ორი სალესი, რომლებიც ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში. ლომიძე ც., წიკლაური ივ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 339-340.
ჭორმეშავის ხატის კომპლექსი

ჭორმეშავის ხატის კომპლექსი — საკულტო ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭორმეშავში. შეიცავს დარბაზს, საწოლას და ორ საზარეს. დარბაზი ფიქლით ნაშენი, გეგმით ოთხკუთხა ნაგებობაა. ჩრდილოეთ ნაწილით მიწაშია შეჭრილი. ნახევრად დანგრეულია, სახურავი ჩაქცეულია. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. კარი სწორკუთხაა. დარბაზის შუაში კერაა. მის გარშემო ქვის სკამებია. სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხეში სიპის სამწირველოა. დასავლეთ კედელში დატანებულია პატარა თახჩა, დარბაზის ჩრდილოეთ ნაწილი ამაღლებულია და საკოდის დანიშნულებას ასრულებდა. საწოლი დარბაზის აღმოსავლეთითაა. ესაა ფიქლით ნაშენი, გეგმით ოთხკუთხა ნაგებობა, რომელიც სანახევროდ მიწაშია ჩამჯდარი. შესასვლელი ჩრდილო-დასავლეთიდანაა. დასავლეთ კედლის გაყოლებაზე გრძელი ქვის სკამია. სამხრეთ კედელთან კერაა მოწყობილი. ორფერდა სახურავი ჩაქცეულია. დარბაზსა და საწოლას შორის ჯვრის კარია. ჯვრის კარის ჩრდილოეთით ორი საზარეა, ორივე მათგანი ფიქლით ნაშენი კოშკისებრი ყრუ ნაგებობაა. ორივეს საფეხუროვანი პირამიდისებრი გადახურვა აქვს. ჯინჭარაძე დ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 354-355.
კოტაძეურის კომპლექსი

კოტაძეურის კომპლექსი — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩინთის ჩრდილოეთით, 6 კილომეტრზე, მდინარე არაგვისა და ივრის ხეობების დამაკავშირებელ ძველ გზაზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. კომპლექსში შედის კოშკი, ნანგრევებად ქცეული რამდენიმე ნაგებობა და გალავანი. შენობები ნაგებია ნატეხი ქვით. კოშკი სწორკუთხაა (4,2 x 3,5 მეტრი), შემორჩენილია მისი სამი სართული. პირველი სართული ნანგრევებითაა ამოვსებული. მეორე სართულზე, დასავლეთით, მოზრდილი სარკმლის ნაშთია. შემორჩენილია სართულშუა გადახურვის ხის ძელების ღრმულები. გალავანი არაწესიერი მოხაზულობისაა (30 x 20 მეტრი), შემორჩენილია ფრაგმენტულად. რჩეულიშვილი გ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 440.
ხარხეთის საცხოვრებელი სახლი

ხარხეთის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხარხეთის ცენტრალურ ნაწილში. ეკუთვნის ი. გვიანაშვილს. აგებულია ნატეხი ქვით. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. სახლი ორსართულიანია. სართულშუა გადახურვა და სახურავი ხის კოჭებზეა მოწყობილი. სახურავი ბრტყელია, მიწურბანიანი. პირველი სართულის სამხრეთის ფასადს გადახურული აივანი გასდევს. კოჭების დატვირთვა მრგვალ და ოთხკუთხა ხის სვეტებზეა გადატანილი. სვეტებს სვეტისთავები აგვირგვინებს. ზოგიერთი სვეტი ქვის ფილაზე დგას. ერთი ფანჯარა დასავლეთ კედელშია, ორი სწორკუთხოვანი კარი და ორი ფანჯარა აივანზე გამოდის. პირველი სართული წნული ტიზრებით სამ ნაწილადაა გაყოფილი. სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში - კერა, ხოლო ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში - გომური. აივნის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეში თონეა. მეორე სართულის სამხრეთის ფასადი გახსნილია. აღმოსავლეთ კედელში. რელიეფის შესაბამის დონეზე, განიერი შესასვლელია. კალოს იატაკი მის წინ მდებარე პირველი სართულის აივნის ბანის დონეზეა. აღმოსავლეთ კედლეში ერთი ნიშია, ჩრდილოეთისაში - ოთხკუთხა ღიობი. დასავლეთ კედელში - ასეთივე ღიობი და ერთი ნიში. კალო სამეურნეო საჭიროებისათვისაც იყო განკუთვნილი. აქ ინახავდნენ საქონლის საკვების მარაგს, სამეურნეო იარაღსა და ჭირნახულს. ქალდანი ა., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 355.
ლიწინის ეკლესია

ლიწინის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭერემის შესასვლელში. განეკუთვნება ადრინდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია. სამხრეთიდან თანადროული მინაშენი აქვს, რომელიც ეკლესიის კორპუსს წყობით უკავშირდება. შენობა ნაგებია რიყის ქვითა და შირიმით. ძლიერაა დაზიანებული: ჩამონგრეულია ეკლესიისა და მინაშენის გადახურვა, კედლების ზედა ნაწილები დაფარულია მცენარეებით. შესასვლელი ეკლესიას სამხრეთიდან, მინაშენიდან აქვს. კარი ორივე მხრიდან თაღოვანია. ეკლესიის თითქმის კვადრატული დარბაზი აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული შვერილი აფსიდით (შიდა ზომები ღერძებზე: – 8,6x 5,3 მეტრი), რომელშიც სამი მაღალი, თაღოვანი სარკმელი ყოფილა გაჭრილი. შემორჩენილია სამხრეთი სარკმელი და ცენტრალური სარკმლის სამხრეთი წირთხლი. ჩრდილოეთ სარკმლის ადგილზე კედელი დანგრეულია. სარკმლების თაღები, როგორც ეს შემორჩენილი ნაწილებიდან ჩანს, ნალისებრი ყოფილა. დარბაზის გრძივ კედლებზე თითო ერთსაფეხურიანი პილასტრია, რომლებიც შესაბამის კედლებს ორ არათანაბარ ნაწილად ყოფენ (აღმოსავლეთ ნაწილი 1 მეტრით ნაკლებია დასავლეთისაზე). სამხრეთ კედელში, შევიწროებული, თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. სამხრეთ მინაშენი გეგმით სწორკუთხაა. აღმოსავლეთიდან დასრულებულია ნალისებრი აფსიდით (შიდა ზომები აფსიდის ჩათვლით: სიგრძე – 5,7 მეტრი, სიგანე – 2,4 მეტრი). მინაშენში შესასვლელი სამხრეთი კედლის დასავლეთ ნაწილშია. კუპრეიშვილი ბ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 235.
ჩინთის ნამოსახლარი

ჩინთის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩინთში, მდინარე არაგვის მარცხენა ნაპირას, საკარმიდამო ნაკვეთზე. განეკუთვნება ძველი წელთაღრიცხვით მეოთხე ათასწლეულის პირველ ნახევარს და განვითარებულ შუა საუკუნეებს. 1986-1988 წლებში ძეგლი გათხარა ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი რ. რამიშვილი). ნამოსახლარზე საცხოვრებელი და სამეურნეო ნაგებობები არ დადასტურდა. აღმოჩნდა ნამოსახლარისთვის დამახასიათებელი მასალა: ქვედა კულტურულ ფენაში (ძველი წელთაღრიცხვით მეოთხე ათასწლეულის პირველი ნახევარი) — თიხის ჭურჭლის ნატეხები, ირმის რქის თოხები, სატარე ნახვრეტებით, ობსიდიანისა და კაჟის იარაღი, მინიატურული სანაყები, ხელსაფქვავები, ცხოველთა ძვლები, შემკული რელიეფური ორნამენტით, კერამიკის ნატეხები და სხვა, ზედა კულტურულ ფენაში (განვითარებული შუა საუკუნეები) — მოჭიქული თიხის ჭურჭლის ნატეხები და კვირისტავი. აღმოჩენილი მასალა ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში. ჩიქოვანი გ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 341.
თავადი ბეღლისანგელოზის ჯვარი

თავადი ბეღლისანგელოზის ჯვარი — საკულტო ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხახაბოს ჩრდილო-აღმოსავლეთით. მაღალი კლდის თავზე. ხატის კომპლექსში შედის ბეღელი, საქვაბე და საზარე. ბეღელი ფიქლის მშრალი წყობით ნაშენი, გეგმით ოთხკუთხა ნაგებობაა. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. კარის გვერდით მცირე ზომის თახჩაა დატანებული. აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებში თითო სარკმელია. შენობა გადახურულია ორფერდა, ოთხსაფეხურიანი სახურავით. საქვაბე გეგმით ოთხკუთხაა და ბეღელზე დასავლეთიდანაა მიშენებული. ნაგებია ფიქლის მშრალი წყობით. შესასვლელი აღმოსავლეთიდან აქვს. სამხრეთ კედელში ორი სარკმელია. ჩრდილოეთ კედელთან კერაა. სათავსის შუაში გადახურვის გასამაგრებლად ორი ბოძია აღმართული. გადახურვა ბრტყელია, ბანური. საზარე საქვაბიდან დასავლეთით, ათიოდე მეტრზეა, შემაღლებულ ადგილას. ფიქლის მშრალი წყობით ნაშენი კოშკისებრი ყრუ ნაგებობაა. ზედა ნაწილში გამოყვანილია თაღი, რომელშიც ზარი კიდია. სახურავი ორფერდაა. ჯინჭარაძე დ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 355.
ჩინთის ყველაწმინდის ეკლესია

ჩინთის ყველაწმინდის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩინთის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ბერიანთ ხევის მარჯვენა ნაპირზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია (4,5 x 2,7 მეტრი), ნაგებია წვრილი ნატეხი ქვით. დაზიანებულია: ჩამონგრეულია გადახურვა, მონგრეულია კედლების ზედა ნაწილები. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. აღმოსავლეთით, ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე, ვიწრო, სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი, რომლის გვერდებზე თითო პატარა ნიშია. ერთი სწორკუთხა სარკმელი დასავლეთ კედელშია, ეკლესიას გარს აკრავს ნატეხი ქვით ნაგები, დაბალი გალავანი. ჯორბენაძე ბ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 441.
ხახმატის ციხე-სახლი

ხახმატის ციხე-სახლი — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხახმატში, არდოტის ხეობის ზედა წელში, ხეობაზე გამავალი გზიდან 400 მეტრზე. ნასოფლარ ძველ ხახაბოში. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკუთვნის ვაჟა მინდიკაურს. ციხე-სახლი სამსართულიანია, ნაგებია ნატეხი ქვით. სახურავი და სართულშუა გადახურვა ჩაქცეულია. პირველ სართულზე შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი დასრულებულია ნახევარწრიული თაღით. აღმოსავლეთ კედლეში მეორე კარია გაჭრილი.სამხრეთ კედელში სამი ნიში და ერთი სათოფურია. ამ სართულს საქონლის სადგომად იყენებდნენ. მეორე სართულის აღმოსავლეთ კედლეში თაღოვანი კარია. სამხრეთ კედელში სარკმელი, ხოლო ჩრდილოეთისაში - ორი სათოფური, დასავლეთისაში - დიდი ნიში. ეს სართული საცხოვრებელი იყო. მესამე სართულის აღმოსავლეთ კედელში ერთი ნიში და სამი სათოფურია, სამხრეთ კედელში - ნახევარწრიული თაღით დასრულებული განიერი სარკმელი და ორი სათოფრი. დასავლეთ კედლის შემორჩენილ ნაწილში ორი სათოფური და ერთი სალოდეა, ჩრდილოეთ კედელში - კარი და ორი სათოფურია. მესამე სართულო სათავდაცვოა. ციხე-სახლს მიწურბანიანი სახურავი და ხის კოჭებზე გამართული სართულშუა გადახურვა ჰქონია. ქალდანი ა., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 356.
ფხოველის ცხენიჭამიას ეკლესია

ფხოველის ცხენიჭამიას ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ფხოველის აღმოსავლეთით 1 კილომეტრზე, ტყეში, ცხენიჭამიად წოდებულ ადგილას. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია (5X3,5 მეტრზე). თითქმის მთლიანად დანგრეულია. შემორჩენილი კედლები დაახლოებით 1,5-2 მეტრ სიმაღლეზე დგას; ინტერიერი 1-1,5 მეტრ სიმაღლეზე ამოვსებულია მიწითა და ქვებით. ეკლესიის შიგნით ხეებია ამოსული. შენობა ნაგები ყოფილა საშუალ ზომის რიყის ქვითა და აგურით. ეს უკანასკნელი, როგორც ჩანს, მოგვიანებით გამოუყენებიათ ეკლესიის აღდგენისას. ერთადერთი შესასვლელი ეკლესიის დასავლეთიდან ჰქონია (შემორჩენილია კარის სამხრეთი წირთხლი საურდულე ხვრელით). აღმოსავლეთით ეკლესია დასრულებული ყოფილა ნახევარწრიული აფსიდით (შემორჩენილია გვერდების მცირე ნაწილები), რომლის ჩრდილოეთ გვერდში ერთი თაღოვანი ნიშაა. გრძივ კედლებზე შემორჩენილია აგურით ნაწყობი კამარის ქუსლის ნაშთები. მარკოზაშვილი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 201-202.
ჭერემის თასი

ჭერემის თასი — არქეოლოგიური ძეგლი, რომელიც აღმოჩნდა XX საუკუნის 90-იანი წლების დასაწყისში, გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭერემის სავარგულებში, მდინარე ჭერმისხევის მარცხენა ნაპირზე. განეკუთვნება VI-VII საუკუნეებს. თასი ვერცხლისაა (პირის დიამეტრი – 1201 მილიმეტრი, სიმაღლე – 37 მილიმეტრი, პირის სისქე – 4 მილიმეტრი, წონა – 382,1 გრამი). მის გარეპირზე ყოფითი სცენა, რთველია გამოსახული. იგი მდიდრულადაა შემკული დაბალი რელიეფური ორნამენტებით. გარეპირზე ფონი მოოქრულია, რელიეფი კი ვერცხლისფერშია დატოვებული. თასის ძირზე წრეში ჩასმული ტახის თავია გამოსახული. წრიდან, ერთმანეთის მოპირდაპირედ, ამოზრდილია ორი ვაზი. ვაზის ყლორტებით შექმნილი ორნამენტული წრეები, რომლებშიც ვაზის ფოთლები ან ყურძნის მტევნებია ჩასმული, თასის მთელ გარეპირს ფარავს. ვაზის რტოებს შორის ორი მამაკაცის ფიგურაა, ორი სხვადასხვა ფრინველი, ორი მელა და კურდღელია გამოსახული. მამაკაცთაგან ერთს მოხრილი სასხლავი დანა უჭირავს და მტევნის მოჭრას აპირებს. მეორესაც ხელი მტევნისკენ აქვს გაწვდილი, ზურგზე კი გიდელი ჰკიდია. ფრინველთაგან ერთ-ერთი (თუთიყუშის მსგავსი) ყურძენს კენკავს. თასს პირისკიდეზე შემოუყვება მძივების რიგი, ქვემოთ კი — ზოლიანი ენები. თასი ფორმითა და რელიეფური სახეებით სასანური ირანის პერიოდსა და ამავე კულტურულ წრეს განეკუთვნება, მაგრამ სასანური თასებისაგან განსხვავებით ჭერემისხევის თასის ფსკერზე გამოსახულია ორმაგ წრეში ჩასმული, მოოქრული, ტოლმკლავა, ეგრეთ წოდებული ბოლნური ჯვარი, რომელიც მკვეთრადაა გამოყოფილი თასის პრიალა ზედაპირზე. თასი გვიან სასანური ტორევტიკის ბრწყინვალე ნიმუშია. მისი დამზადების ადგილი უცნობია. ის შეიძლება დამზადებული იყოს, როგორც ცენტრალური ირანის სახელოსნოებში, ისე სხვაგანაც, მათ შორის საქართველოშიც. გაგოშიძე, ი., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 233–234.
ხარისთავის წმინდა გიორგის ეკლესია

ხარისთავის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭერემის სამხრეთ-აღმოსავლეთით 5-6 კილომეტრზე. ხშირი ტყით დაფარულ მაღალ მთაზე. ნასოფლარ ხარისთავის ტერიტორიაზე. გადმოცემით, სოფლიდან მოსახლეობა დიდი ხნის წინ აყრილა და სოფელ ახაშენში ჩასახლებულა. ეკლესია დარბაზულია. განეკუთვნება განვითარებულ შუა საუკუნეებს. ნაგებია სხვადასხბა ზომის ლოდებით, ნატეხი ქვითა და კირის დუდაბით. გარეთა კუთხეები ამოყვანილია ტლანქად დამუშავებული შირიმით. ძლიერ დაზიანებულია: აყრილია სახურავის საფარი და ზედ მცენარეულობაა ამოსული, გარედან კედლების ზედა ნაწილებში, ჩამოშლილია სანაპირე წყობა, დარბაზულია კამარა, აღმოსავლეთ კედელს, სარკმლის ძირიდან მიწამდე ფართო ბზარი დაუყვება. ლავგარდნის მცირე ნაწილი მხოლოდ ჩრდილოეთ ფასადზეღაა შემორჩენილი. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი ქვიშაქვის ბრტყელი ქვით. თარაზულადაა გადახურული. ეკლესიის შიდა სივრცე აღმოსავლეთით დასრულებულია არაწესიერი ნახევარწრის ფორმის აფსიდით, რომლის ღერძზე მოწყობილა გარეთკენ შევიწროებული, თარაზულად გადახურული სარკმელი. სარკმლის ფარეთა ღიობი შირიმის ქვითაა გამოყვანილი. ზემოთკენ ოდნავ შევიწროებულია და გადახურულია ერთ ქვაში გამოკვეთილი ნახევარწრიული თაღით. ეკლესიის სხვა სარკმელი არა აქვს, რის გამოც ინტერიერი საკმაოდ ჩაბნელებულია. აფსიდის ორივე გვერდში ორ-ორი საშუალო ზომის სწორკუთხა ნიშაა. აფსიდი გადახურული კონქით, რომლის თაღის ქუსლებთნ გამოყოფილია წყობიდან ოდნავ შვერილი, თაროსებრი იმპოსტები. კონქის თაღი და დარბაზის კამარა ნახევარწრიული ფორმისაა. შიგნით კედლები მობათქაშებული ყოფილა. აღმოსავლეთ ფასადზე სარკმლის გადამხურავ ქვაზე, ამოკვეთილია პატარა, ტოლმკლავა ჯვარი. კედლები ნაწყობი თაროსებრი ლავგარდნით. ეკლესია როგორც ჩანს, დაბურული იყო კრამიტით. ეკლესიის აღმოსავლეთით, დაახლოებით 15 მეტრზე, შემორჩენილია სხვადასხვა ნაგებობის ნაშთები. აქვე ქვითკირით ნაშენი ორგანაყოფილებიანი საწნახელია მახლობლად, მიწაში. ჩაფლულია რამდენიმე ქვევრი. მარკოზაშვილი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 250-251.  კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 22861
ჭალის ჯვარი

ჭალის ჯვარი — საკულტო ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხახმატის სამხრეთ-დასავლეთით, გზის პირას. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. შენობას კოშკის ფორმა აქვს. ნაგებია ნატეხი ქვით. ქვედა ნაწილი მასიურია, ზედა ნაწილში ერთი სართულია. შესასვლელი სამხრეთ-აღმოსავლეთ კედელშია, მიწიდან 2 მეტრ სიმაღლეზე. კარი ნახევაწრრიული თაღითაა დასრულებული. დანარჩენი კედლები ყრუა. გარედან შესასვლელის ზემოთ, კედლის წყობიდან გამოშვერილია ირმის რქა. შენობას ორფერდა, საფეხუროვანი სახურავი ჰქონია. ქალდანი ა., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 356.
ფხოველის წამებულის ეკლესია

ფხოველის წამებულის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ფხოველის შუაში. შემორჩენილია რიყის ქვით ნაშენი კედლის მცირე ნაწილი (სიმაღლე 1,5 მეტრი), ეკლესიის მახლობლად მიწაში რამდენიმე ქვევრია ჩაფლული. მარკოზაშვილი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 202.
აფრიკული კამეჩი

აფრიკული კამეჩი ან კაფრის კამეჩი (ლათ. Syncerus caffer) — წყვილჩლიქოსანი ცხოველი ხარისებრთა ქვეოჯახის ხარების ტრიბისა. ფართოდ გავრცელებულია აფრიკაში. Syncerus-ის გვარის ერთადერთი დარჩენილი სახეობაა. გაური ზებუ Ecology and Behaviour of the African Buffalo – Social Inequality and Decision Making (Chapman & Hall Wildlife Ecology & Behaviour) Huffman, B. 2006. The ultimate ungulate page. UltimateUngulate.com. Retrieved January 9, 2007. International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN). (2006) ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე: Syncerus caffer (African buffalo) Video:Battle Kruger African buffalo images დაარქივებული 2007-09-16 საიტზე Wayback Machine.
ფხოველის წმინდა ელიას ეკლესია

ფხოველის წმინდა ელიას ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ფხოველის განაპირას. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზული ყოფილა. შემორჩენილია აფსიდის ფრაგმენტი 9სიმაღლე 1-1,5 მეტრი), რომელიც უხეშად დამუშავებული ქვითა და აგურითაა ნაგები. ეკლესიის კედლები მიწის პირამდე დანგრეული. გეგმა არ იკითხება. კუპრეიშვილი ბ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 203.
ჯიმითის პირველი ეკლესია

ჯიმითის პირველი ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჯიმითში, გეთიანთსაყდრებად წოდებულ ადგილზე. განეკუთვნება განვითარებულ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია ნატეხი ქვითა და კირის ხსნარით. ინტერიერში შემორჩენილია ნალესობის კვალი. დაზიანებულია: ჩმოშლილია საბურავი და ლავგარდანი, მონგრეულია სამხრეთ-დასავლეთი კუთხე და ჩრდილო-დასავლეთ კუთხის ზედა ნახევარი. ეკლესია გეგმით ასიმეტრიულია. სამხრეთი კედელი ჩრდილოეთ კედელზე ოდნავ მოკლეა. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი თაღოვანია. აღმოსავლეთით ღრმა ნალისებრი აფსიდია, რომელშიც სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ჩრდილოეთით ორი, სამხრეთით კი ერთი ოთკუთხა ნიშაა, აფსიდს ერთსაფეხურიანი ჩამოსაჯდომი შემოუყვება. დარბახის სახმრეთ კედელში ერთი ოთკუთხა ნიშაა. შიგნით ეკლესიას ცილინდრული კამარითაა გადახურული. დასავლეთ კედელში ოთკუთხა სარკმელია გაჭრილი. კუპრეიშვილი ბ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 250-251.
გორისყანის სამაროვანი

გორისყანის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხახმატში, მდინარე გუდანისჭალის ხეობაში. სოფლის განაპირას, სამხრეთით, მდინარის მარცხნივ მაღალ ნაპირზე. განეკუთვნება X-XII საუკუნეებს. 1973 და 1989 წლებში ძეგლი გათხარა ისტორიის,არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. სამაროვანზე გათხრილია ქვისსამარხები და ამოშენებულკედლიანი სამარხები. დაკრძალვის წესი ქრისტიანულია. აღმოჩნდა მინის ინკრუსტირებული მძივები, ბრინჯაოს სასაფეთქლე რგოლები, გეომეტრიული ორნამენტით გრავირებული ბრტყელი სამაჯურები, ბეჭდები, ჭვირული ბალთები, სარკეები, აბზინდა, მშვილდსაკინძები, რკინის დანები და ისრისპირები, ვერცხლის რგოლები და სხვა. ერთ სამარხში გამოვლინდა გახვრეტილი და საკიდად გამოყენებული ვერცხლის არაბული მონეტა. მოპოვებული მასალა ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში. რჩეულიშვილი გ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 356.
ჭერემის კვირიკეს ეკლესია

ჭერემის კვირიკეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭერემის ჩრდილო–დასავლეთით 2 კილომეტრზე, გორაზე. ითვლება ჭავჭავაძეების საგვარეულო სალოცავად. ადგილობრივი მოსახლეობის გადმოცემით აგებულია XIX საუკუნის ბოლოს. შენობა გეგმით სწორკუთხაა (4,85x3,8 მეტრი), აფსიდით და უსარკმლო. ნაგებია რიყისა და ნატეხი ქვით. შესასვლელი მოწყობილი აქვს ჩრდილოეთ კედლის დასავლეთ კიდეში. კარი სწორკუთხაა. აღმოსავლეთ კედელში ორი ოთხკუთხა ნიშაა. ერთი მსგავსი ნიშა ჩრდილოეთ კედელშიცაა. ჩრდილო–აღმოსავლეთ კუთხეში დგას ტრაპეზი. ეკლესია გადახურულია ხის ორფერდა სახურავით, რომელიც კრამიტითაა დაბურული. სახურავის კეხის დასავლეთ ბოლოში ხის დიდი ჯვარია აღმართული. მარკოზაშვილი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 234–235.
ჩირდილელიანთკარის ეკლესია

ჩირდილელიანთკარის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩირდილელიანთკარის განაპირას, აღმოსავლეთით. განეკუთვნება XlX საუკუნეს. ეკლესია დარბაზულია (8 x 6,4 მეტრი), ნაგებია რიყისა და ნატეხი ქვით, ტლანქად. შესასვლელი სამხრეთ კედლის დასავლეთ კიდეშია. კარი თარაზულადაა გადახურული. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული ღრმა აფსიდია. აფსიდის ღერძზე უჩვეულოდ დაბალი სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის სამხრეთით, იატაკის დონეზე, ფართო თაღოვანი ნიშია. ეკლესიის სამხრეთ კედელში ორი თაღოვანი სარკმელია, დასავლეთ კედელში - ერთი. ეკლესიის დარბაზი შესამჩნევად მოკლეა. გადახურულია ნახევარწრიული კამარით, რომელიც ერთ შეკიდებულ საბჯენ თაღს ეყრდნობა. ინტერიერი შელესილი და შეთეთრებულია. ფასადები დასრულებული იყო თაროსებრი ლავგარდნით (შემორჩენილია მცირე ნაწილი). ეკლესია გადახურული იყო ღარიანი კრამიტით. დვალი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 341-342.
ყიტაანის მოდველაურის ეკლესია

ყიტაანის მოდველაურის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ყიტაანის აღმოსავლეთით 2 კილომეტრზე. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს. შემორჩენილია აფსიდის ნაწილი (სიმაღლე დაახლოებით 3 მეტრი), ისიც შუაში გარღვეულია. ეკლესია დარბაზული ყოფილა ნაგები რიყის ქვითა და კირის ხსნარით. კუპრეიშვილი ბ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ., 2013. — გვ. 215.