ნეკროპოლი კრემლის კედელთან

ნეკროპოლი კრემლის კედლის მახლობლად — მემორიალური სასაფლაო მოსკოვის წითელ მოედანზე კრემლის კედლის მახლობლად, რომელიც განკუთვნილია როგორც კოლუმბარიუმი ურნებისთვის ფერფლით. საბჭოთა სახელმწიფოს სახელმწიფო, პარტიული და სამხედრო ლიდერების, 1917 წლის ოქტომბრის რევოლუციის მონაწილეთა განსასვენებელი. 1920- იან და 1930-იან წლებში აქ ასევე დაკრძალეს უცხოელი კომუნისტი რევოლუციონერები, მაგალითად, მწერალი და ჟურნალისტი ჯონ რიდი(ინგლისური)ქართ., იაპონიის კომუნისტური პარტიის დამფუძნებელი სენ კატაიამა, რევოლუციონერი კლარა ცეტკინი, გერმანელი პოლიტიკოსი ფრიც ჰეკერტი და სხვები. 1974 წლიდან ნეკროპოლი დაცულია სახელმწიფოს მიერ, როგორც კულტურის ძეგლი. ის მოსკოვის კრემლის კომენდანტის სამსახურის ობიექტია. ნიკოლსკაიასა და სპასკაიას კოშკებს შორის კედლის მახლობლად ტერიტორია, რომელიც გადაჰყურებს წითელი მოედნის ჩრდილოეთ ნაწილს, გამოიყენებოდა სამარხებისთვის და ემსახურება როგორც კოლუმბარიუმი ურნებს ფერფლით. ხალხმა მას „კომუნარების კედელი" უწოდა. გრანიტის დაფების უკან ნიშებში არის 115 ურნა იატაკქვეშა რევოლუციონერების, პირველი სახალხო კომისრების, კომინტერნის წევრების, სამხედრო ლიდერების, ასტრონავტებისა და გამოჩენილი მეცნიერების ფერფლით. პირველი გრანიტის დაფა გამოჩნდა 1925 წლის 5 აპრილს: კედელში ჩასმული იყო ურნა რევოლუციის ვეტერანის, უმაღლესი ეკონომიკური საბჭოს თავმჯდომარის მოადგილის, მირონ ვლადიმიროვის ფერფლით. დაფაზე წარწერა: „მებრძოლი მუშათა კლასის განთავისუფლებისთვის, სოციალისტური მშენებლობის ასკეტი მირონ კონსტანტინეს ძე ვლადიმიროვი (ამხანაგი ლიოვა)". დაკრძალვა კრემაციის გარეშე კუბოში და საფლავში კრემლის კედლის მახლობლად მავზოლეუმის მარჯვნივ. ასე დაკრძალეს: „კრემლის კედელში ფერფლის ურნის ჩაღრმავება“ არის დაკრძალვის ტიპი, რომელიც გამოჩნდა 1925 წელს. თავიდან იყო სირთულეები წითელ მოედანზე ურნების მიტანის რიტუალთან დაკავშირებით. მაგალითად, სსრკ უმაღლესი ეკონომიკური საბჭოს თავმჯდომარის მოადგილის, მირონ ვლადიმიროვის დაკრძალვის დროს კედელთან მიიტანეს კუბო ფერფლით. მომავალში დაკრძალვის ტრადიციას ჩაეყარა საფუძველი. 1917: ანდრეევი პავლე, ბასკაკოვი ტ. ა., ვალდოვსკი ი. მ., ვევერი ო., ვირზემნეკი ო. კ., ვოიტოვიჩი ვ. ე., ელაგინი გ. ლ., ზვეინეკი ი. ე., კირეევი ა. ა., ლისინოვა ლ. ა., მიხაილოვი ლ. ფ., მოროზოვი ვ. ე, სახაროვი, სნეგირიოვი ნ. მ., სტეპაჩევი ი. გ., სუხარევი ა. ა., შირიაევი ს. ა., შჩერბაკოვი პ. პ. „დვინცები“: საპუნოვი ე. ნ., ვორონოვი ა. პ., სკვორცოვი გ. ა., ტიმოფეევი ა. ტ., ზაპოროჟეც ა. პ., ნაზაროვი, ი. ა., უსოლცევი მ. ტ., ტრუნოვი ნ. რ., გავრიკოვი ია. ვ., ვლადიმიროვი ს. ვ., ინიუშევი ა. ა., ნედელკინი ტ. ფ., ტიმოფეევი გ. „კრემლის ხალხი“: დუდინსკი ი. ა., აგაფოშინი ს., გორიუნოვი ს., ზვონოვი, ზიმინი ი., ივანოვი ი., კოკორევი ს., კოსარევი ა., კოსპიანიკი პ. კრაშენილნიკოვი ვ., ლეშჩიკოვი ა., ლიზენკო ფ., ლისენკოვი ფ., პეტუხოვი ი., რომანოვი ვ., რიჟევი მ., სმირნოვი ა., სოლოგუდინოვი ფ., სოპლიაკოვი, ფიოდოროვი ს., ხოხლოვი ს., წიფლაკოვი ს., შეფარევიჩი ვ. „ჯარისკაცი-ველოსიპედისტები": ტომსკი გ. ვ., დროზდოვი ფ., ესაულოვი დ. 1918: ვანტორინი ა. ი., ტიაპკინი პ. გ., ეროვი ი. ს., ბარასევიჩი ფ. კ., გადომსკი ა. ვ., დრაუდინი მ., ზასუხინი პ. ა., კვარდაკოვი ა. ვ., კუჩუტენკოვი ა. ა., პეკალოვი ს. მ., პრიამიკოვი ნ. ნ., სმილგა, ი. ი ., ხორაკი ა., შვირკოვი ე. პ. 1919: ზვეინეკ ჰ. პ., ზაგორსკი ვ. მ., ვოლკოვა მ., იგნატოვა ი. მ., კვაში ა. ლ., კოლბინი, კროპოტოვი ნ. ნ., ნიკოლაევა ა. ფ., რაზორენოვ-ნიკიტინი გ. ნ., საფონოვი ა. კ., ტიტოვი გ. ვ., ხალდინა ა. ნ., ტანკუსი ს. ნ., მოკრიაკი მ. ი., სტანკევიჩი ა. ვ. 1920: პოდბელსკი ვ. ნ., ბოჩაროვი ი. ი., ხომიაკოვი ი. მ., იანიშევი მ. პ., ოსენა ა., არმანდი ი. ფ., ჯონ რიდი, კოვშოვი ვ. დ. 1921: კარპოვი ლ. ი., რუსაკოვი ი. ვ., აეორონავტის ავიაკატასტროფა: აბაკოვსკი ვ. ი., არტიომი (სერგეევი ფ. ა.), გელბრიხი ო., კონსტანტინოვი ი., სტრუპატი ო., ფრიმანი ჯ., ჰიულეტი ვ. ჯ. 1922: აფონინი ე. ლ., ჟილინი ი. ი. 1923: ვოროვსკი ვ. ვ., ვოროვსკაია დ. მ. 1924: ნოგინი ვ. პ., ლიხაჩოვი ვ. მ. 1925: ნარიმანოვი ნ. 1927: ვოიკოვი პ. ლ. მეფის ხანაში, კრემლის კედლის გასწვრივ, მხოლოდ სპასკისა და ნიკოლსკის კარიბჭეს შორის იყო თხუთმეტი პატარა სასაფლაო — იმ დროს ჩვეულებრივი ხალხი იყო კედელთან დაკრძალული. 1552 წელს მეფე ივანე მრისხანე დაესწრო წმინდა სალოსი ვასილი ნეტარის დაკრძალვას კრემლის თხრილის ზემოთ სამების ეკლესიის ეზოში. 1554 წლიდან ამ ადგილზე დგას მისი სახელობის ეკლესია. იმავე ადგილას, წმიდა სალოსის იოანე ვოლოგდას უხრწნელი ნეშტი განისვენებს. სასაფლაოებზე სხვა ტაძრები არსებობდა XVII საუკუნის შუა პერიოდამდე. ნეკროპოლი მისი თანამედროვე სახით დაარსდა 1917 წლის ნოემბერში. 1917 წლის 5-8 ნოემბერს გაზეთმა „სოციალ-დემოკრატმა“ გამოაქვეყნა მიმართვა ორგანიზაციებისა და ცალკეული პირებისადმი, რომ მიეწოდებინათ ინფორმაცია მათ შესახებ, ვინც იბრძოდა ბოლშევიკების მხარეზე და დაიღუპა ოქტომბრის შეიარაღებული აჯანყების დროს. 7 ნოემბერს მოსკოვის სამხედრო რევოლუციურმა კომიტეტმა გადაწყვიტა წითელ მოედანზე მასობრივი საფლავი მოეწყო და დაღუპულთა დაკრძალვა 10 ნოემბერს დანიშნა. ეკლესიის წარმომადგენლები აპროტესტებდნენ სამოქალაქო დაკრძალვას „დიდი რუსული სალოცავების“ გვერდით წესის აგების გარეშე. 8 ნოემბერს კრემლის კედელსა და მის პარალელურად გამავალ ტრამვაის რელსებს შორის გათხარეს ორი 75 მეტრიანი მასობრივი საფლავი. ერთი საფლავი გადაჭიმული იყო ნიკოლსკის კარიბჭედან სენატის კოშკამდე, მეორე — სენატის კოშკიდან სპასკის კარიბჭემდე. 9 ნოემბერს გაზეთებმა გამოაქვეყნეს დაკრძალვის პროცესის დეტალური მარშრუტები ქალაქის 11 რაიონში და წითელ მოედანზე მათი ჩასვლის საათები. ქალაქელების უკმაყოფილების შემთხვევაში, მოსკოვის სამხედრო რევოლუციურმა კომიტეტმა გადაწყვიტა დაკრძალვის მონაწილე ჯარისკაცების თოფებით შეიარაღება. 10 ნოემბერს 238 კუბო ჩამოასვენეს მასობრივ საფლავებში. ნეკროპოლისის გახსნაზე, ვლადიმერ ლენინის გამოსვლის შემდეგ, გუნდმა შეასრულა კანტატა სერგეი ესენინის ლექსებზე „დაიძინეთ, საყვარელო ძმებო, უხრწნელი სამარხების შუქზე“. სულ 1917 წელს დაკრძალეს 240 გარდაცვლილი, რომელთაგან დაზუსტებით ცნობილია 57 ადამიანის სახელი. მოგვიანებით, კრემლის კედელთან „რევოლუციის მებრძოლეთა მასობრივი საფლავი“ კიდევ 15 გამოჩნდა: ადამიანები, რომლებიც დაიღუპნენ ბუნებრივი სიკვდილით ან დაიღუპნენ კატასტროფებში. მაგალითად, არტიომ სერგეევი და რიგი სხვა ბოლშევიკები, რომლებიც დაიღუპნენ აეროვაგონის კატასტროფაში. მაგრამ 1928 წლიდან ეს პრაქტიკა შეწყდა. საბჭოთა ხელისუფლების პირველ წლებში, 7 ნოემბერს და 1 მაისს, მასობრივ საფლავებზე საპატიო ყარაული გამოდიოდა და პოლკები ფიცს დებდნენ. საერთო ჯამში, კედელთან, მასობრივ საფლავებში დაიკრძალა 300-ზე მეტი ადამიანი, რომელთაგან დაზუსტებით ცნობილია 110 ადამიანის და სავარაუდოდ 122-ის სახელი. 1966 წლის 3 დეკემბერს, მოსკოვის მახლობლად გერმანული ჯარების დამარცხების 25 წლისთავის დღეს, პირველი მარადიული ცეცხლი გაჩნდა კრემლის კედელთან. იგი გახდა რუსეთში ცენტრალური მემორიალი. ამ ადგილას დაკრძალეს ლენინგრადის გზატკეცილის 41-ე კილომეტრზე აღმოჩენილი უცნობი ჯარისკაცის ნეშტი. უცნობი ჯარისკაცის საფლავის გრანიტის ფილებზე წარწერაა: „შენი სახელი უცნობია. შენი გმირობა უკვდავია“. 1919 წელს წითელ მოედანზე ცალკე საფლავში პირველად ბოლშევიკი და რევოლუციონერი იაკობ სვერდლოვი დაკრძალეს. 1926 წლის ბოლოს კი ლონდონში დაღუპული საბჭოთა ელჩის, ლეონიდ კრასინის ნეშტი მოათავსეს კედელში. მასთან დამშვიდობებისას გაჩნდა საზეიმო დაკრძალვის ტრადიცია. 1927 წელს მოსკოვის პირველი კრემატორიუმის გახსნის შემდეგ, ნეკროპოლში დაკრძალულთა უმეტესობა დაკრძალეს კრემირებული. ფერფლის ურნები კედელში იყო ჩასმული სენატის კოშკის ორივე მხარეს მემორიალური დაფების ქვეშ: მარჯვნივ 1925-1936 წლებში (სერგეი კიროვის, ვალერიან კუიბიშევისა და მაქსიმ გორკის გარდა) და 1977 წლიდან, ხოლო 1937 წლიდან 1976 წლამდე მარცხენა მხარეს. გამონაკლისი იყო მარშალ გიორგი ჟუკოვისთვის — მისი ნეშტი 1974 წელს მარჯვენა მხარეს, სამხედრო ლიდერის, სერგეი კამენევის გვერდით დაკრძალეს. პრესაში და ტელევიზიაში დაკრძალვის ტიპის მიუხედავად, გამოიყენებოდა ფორმულირება „დაკრძალულია წითელ მოედანზე კრემლის კედლის მახლობლად“. პოლიტიკოსებს, რომლებიც გარდაცვალების მომენტში პენსიაზე იმყოფებოდნენ, კედელთან ადგილი არ ეძლეოდათ. ამის გამო, ნიკიტა ხრუშჩოვი და პარტიის ლიდერები ანასტას მიქოიანი და ნიკოლოზ პოდგორნი დაკრძალულნი არიან ნოვოდევიჩის სასაფლაოზე. მაგრამ აქაც იყო გამონაკლისები. მაგალითად, ნ. მ. შვერნიკი და კ. ე. ვოროშილოვი, რომლებიც სხვადასხვა დროს იყვნენ სსრკ უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის თავმჯდომარეები, გარდაცვალების მომენტში პენსიაზე იმყოფებოდნენ, მაგრამ მაინც დაკრძალეს კრემლის კედელთან და ვოროშილოვმა ცალკე საფლავიც კი მიიღო. 1964-1980 წლებში სსრკ მინისტრთა საბჭოს ყოფილი თავმჯდომარე ა. ნ. კოსიგინი გარდაცვალების დროს ასევე პენსიაზე იმყოფებოდა, მაგრამ ისიც დაკრძალეს კრემლის კედლის მახლობლად. 1930 წელს კედელთან დამონტაჟდა ერთნაირი ტიპის ძეგლები და საფლავის ქვები. სპასკაიასა და ნიკოლსკაიას კოშკებზე ცალკეული და კოლექტიური სამარხები გაერთიანდა ორ მასობრივ საფლავთან და აშენდა სტუმრების სტენდები. 1930-1940-იან წლებში ნეკროპოლში ასევე დაკრძალეს გამოჩენილი მფრინავები, 1960-1970-იან წლებში დაკრძალეს გარდაცვლილი ასტრონავტები და გამოჩენილი მეცნიერები. 1976 წლამდე საბჭოთა კავშირის გარდაცვლილი მარშლები დაკრძალეს კრემლის კედლის მახლობლად, მოგვიანებით მათი დაკრძალვა დაიწყეს მოსკოვის სხვა სასაფლაოებზე. რამდენიმე ადამიანის — ვლადიმერ ლენინის, იოსებ სტალინის, იური გაგარინის, მიხეილ სუსლოვის, ლეონიდ ბრეჟნევის, იური ანდროპოვის, დიმიტრი უსტინოვის, კონსტანტინე ჩერნენკოს გარდაცვალებასთან დაკავშირებით ქვეყანაში სახელმწიფო გლოვა გამოცხადდა. ამ დღეებში გაუქმდა გასართობი პროგრამები, დაიხურა კინოთეატრები, თეატრები და საკონცერტო დარბაზები. სკოლის მოსწავლეები შაბათ-კვირას გაათავისუფლეს (თუმცა თავად სკოლები მუშაობდნენ), სახელმწიფო საწარმოებმა 5 წუთით შეაჩერეს მუშაობა. განსაკუთრებით გამოჩენილი ადამიანების დაკრძალვები წითელ მოედანზე გადაიცემოდა რადიოთი და ტელევიზიით. პირველად სერგეი კოროლიოვის დაკრძალვა რადიოთი გადაიცემოდა 1966 წელს, ხოლო როდიონ მალინოვსკის დაკრძალვა 1967 წელს — ტელევიზიით. ბოლოს კრემლის კედელში მოათავსეს სსრკ თავდაცვის მინისტრის დიმიტრი უსტინოვის ფერფლი (1984 წ.), ბოლოს კი კედელთან ახლოს საფლავში დაკრძალეს კონსტანტინე ჩერნენკო, სკკპ ცენტრალური კომიტეტის გენერალური მდივანი. (1985). 1989 წელს განიხილეს დიპლომატი ანდრეი გრომიკოს კრემლის კედელში დაკრძალვა, მაგრამ იგი დაკრძალეს ნოვოდევიჩის სასაფლაოზე, ნათესავების ანდერძისა და თხოვნის შესაბამისად. სულ ნეკროპოლში 400-ზე მეტი ადამიანი განისვენებს, მათგან 50 უცხოელია — ოცზე მეტი სხვცადასხვა ეროვნების წარმომადგენელი. 1918 წლის აპრილში მოსკოვის საქალაქო საბჭომ გამოაცხადა კონკურსი პროლეტარული რევოლუციისა და დაღუპული თანამებრძოლების ძეგლის შესაქმნელად წითელ მოედანზე. იმავე წლის ივნისში დამტკიცდა მასობრივი და ინდივიდუალური საფლავების დეკორაციის პროექტი: ნეკროპოლი უნდა გადაქცეულიყო დანარჩენი მოედნის ზემოთ ამაღლებულ ტერასად. სენატის კოშკის კედელზე დაიდგა მემორიალური დაფა, საფლავებზე თიხის ბორცვები გაათანაბრეს, კორდით და ყვავილებით დაამშვენეს, ხოლო პრეზიდიუმის სახელით საფლავებთან დარგეს სამი რიგი ცაცხვი და ხეივანში დამონტაჟდა ელექტრო განათება. მემორიალური დაფების კონკურსში გაიმარჯვა სერგეი კონიონკოვის ბარელიეფმა — „ფრთიანი გენიოსი“ ცალ ხელში წითელი დროშით, მეორეში პალმის ტოტით. ეპიტაფიაზე ეწერა: „მათთვის, ვინც დაეცა მშვიდობისა და ხალხთა ძმობისთვის ბრძოლაში“. ძეგლის გახსნა შედგა 1918 წლის 7 ნოემბერს რევოლუციის პირველი წლისთავის აღსანიშნავად. 1918 წელს, ვლადიმერ ლენინის წინადადებით, ალექსანდრეს ბაღში, კუთხის არსენალის კოშკთან ახლოს, რომანოვების დინასტიის 300 წლისთავთან დაკავშირებით აღმართული 20 მეტრიანი ობელისკი გადაკეთდა რევოლუციისა და სოციალიზმის ლიდერების პირველ ძეგლად. მასზე ამოკვეთილია კარლ მარქსისა და ფრიდრიხ ენგელსის, გეორგი პლეხანოვის და სხვა რევოლუციონერი მოღვაწეების სახელები. 1924 წელს კედელთან დარგეს პირველი ბუჩქები და ხეები. მოგვიანებით, ნიკიტა ხრუშჩოვის დროს, მათ სცადეს ხეხილის ბაღის გაშენება, მაგრამ გადაიფიქრეს, რადგან ხეხილის ირგვლივ ხილის ჯიშები ინტენსიურად მრავლდება. 1931 წლის შემოდგომაზე ცაცხვები შეიცვალა ლურჯი ნაძვებით, გამომშრალ ხეებს პერიოდულად აახლებდნენ. 1946 წელს არქიტექტორი ისიდორ ფრანცუზი გახდა ნეკროპოლის დიზაინის ავტორი. იაკობ სვერდლოვის, მიხეილ ფრუნზეს, ფელიქს ძერჟინსკის, მიხეილ კალინინის საფლავებზე აღმართული იყო ბიუსტები და საფლავის ქვები, რომლებიც ჩასმული იყო გრანიტის საზღვრებში ბრინჯაოს დაფნის ფოთლებით. დაკრძალულთა სახელები მასობრივი საფლავების სპეციალურ ფილებზე იყო ამოტვიფრული. რესტავრაციის შემდეგ საფლავები გაიხსნა მნახველებისთვის. 1973-1974 წლებში ჩატარდა ნეკროპოლის ფართომასშტაბიანი რეკონსტრუქცია არქიტექტორების გრიგორი ვულფსონის, ვ.დანილუშკინისა და მოქანდაკე პავლე ბონდარენკოს პროექტის მიხედვით. შემორჩენილია მასობრივი საფლავების ტრადიციული ფორმები, მაგრამ კომპოზიციას დაემატა ახალი არქიტექტურული და სკულპტურული ელემენტები: გრანიტისგან დამზადებული მოხრილი ბანერები, დაფნის გვირგვინები მარმარილოს ფილებზე, გრანიტის ყვავილების ვაზები. 1973 წლამდე ნეკროპოლში იზრდებოდა ცირცელი, იასამანი და კუნელი. ისინიც ლურჯი ნაძვებით შეცვალეს. ყოველი ბიუსტის უკან, ოთხი ნაძვის ნაცვლად, თითო დარგეს. ასევე განახლდა მავზოლეუმის სადგამები და გრანიტი. მასობრივი საფლავებისთვის დამზადდა მონუმენტური დეკორაციები. 1924 წლის ზამთარში აშენდა ლენინის დროებითი ხის სამარხი, ეს მავზოლეუმი გახდა ნეკროპოლის ცენტრი. ამ შენობის პროექტი დაევალა არქიტექტორ ალექსეი შჩუსევს, რომელმაც პროექტი რამდენიმე საათში, 22 იანვრის ღამეს შექმნა და საფლავი ორნახევარ დღეში ააშენეს. იმავე წლის გაზაფხულზე აშენდა ხის მავზოლეუმის მეორე ვერსია, რომელიც გარეგნულად წააგავდა თანამედროვე გრანიტს და იდგა ხუთი წლის განმავლობაში. საფლავს აკრავდა კვადრატი დაბალი რკინის გალავნით. 1929 წელს სსრკ ცენტრალური აღმასრულებელი კომიტეტის პრეზიდიუმმა მიიღო დადგენილება „მონუმენტის მშენებლობის პროექტების კონკურსის შესახებ — ვ.ი. ლენინის მუდმივი მავზოლეუმი მოსკოვის წითელ მოედანზე". ეროვნულ კონკურსზე მონაწილეებმა მრავალი პროექტი წარადგინეს. იმავე წლის გაზაფხულზე აღმოჩნდა, რომ ახალი კონკურსი არ იყო საჭირო — ხის მავზოლეუმი მტკიცე იყო და სასწრაფო შეცვლას არ საჭიროებდა. ქვის მავზოლეუმი, რომელიც ასევე შეიქმნა შჩუსევის მიერ, აშენდა 16 თვეში — 1930 წლის ოქტომბრისთვის. ამავდროულად გაიზარდა გარე და შიდა მოცულობები, რაც 3 მეტრით მაღლა დგას. საფლავის საერთო წონა იყო დაახლოებით 10 ათასი ტონა. მავზოლეუმი წითელ მოედანზე ყველაზე მაღალ წერტილს იკავებდა, ის 1 მეტრით იყო აწეული. 1970-იან წლებში რობერტ როჟდესტვენსკიმ დაწერა ლექსი „210 ნაბიჯი" — ეს არის იმ ნაბიჯების რაოდენობა, რომელიც უნდა გაიაროს №1 პოსტის დაცვის ცვლამ კრემლის სპასკაიას კოშკის კარიბჭეებიდან მავზოლეუმის კიბეებამდე, რათა დაიკავოს საპატიო ყარაულის ადგილი პოსტზე. მესაზღვრეები მანძილს 2 წუთსა და 30 წამში გადიოდნენ, მათი დაცვის სახლი კი ახლა დემონტაჟირებულ, მე-14 კორპუსში მდებარეობდა. დილის 8:00 საათიდან მეორე დღის დილის 8:00 საათამდე სამსახურში დღე-ღამეში შედიოდა ორი განმრინებელი და ათი მცველი. თითოეულ განმრინებელზე თითქმის ხუთი კილომეტრის მარშრუტი მოდიოდა დასაცავად, თითოეულ ყარაულზე — სამი კილომეტრი და ხუთი საათის სამსახური პოსტზე. მავზოლეუმის მახლობლად №1 პოსტმა არსებობა შეწყვიტა 1993 წლის 6 ოქტომბერს, ხოლო 1997 წლის 12 დეკემბერს ალექსანდრეს ბაღში, უცნობი ჯარისკაცის საფლავზე აღადგინეს №1 პოსტი. პირველად, სამარხების გაუქმების თემა 1953 წელს წამოაყენა მინისტრთა საბჭომ და სკკპ ცენტრალურმა კომიტეტმა, რომლებმაც მიიღეს შესაბამისი დადგენილება — ლენინისა და სტალინის ცხედრები და კედელთან დასვენებულთა ცხედრები დაგეგმარებულ პანთეონში გადაეტანათ, მაგრამ პროექტი დაიხურა. 2013 წელს მიტიშჩიში გაიხსნა ფედერალური ომის მემორიალი „სამშობლოს დამცველთა პანთეონი", განიხილეს კრემლის კედლის მახლობლად ნეკროპოლიდან ამ სასაფლაოზე ნეშტების გადატანის შესაძლებლობა და სპეციალური კოლუმბარიუმის შექმნა. ნეშტების გადატანის მთავარი სირთულე ემყარება ფედერალურ კანონს, რომელიც კრძალავს ხელახლა დაკრძალვას ნათესავების თანხმობის გარეშე, ხოლო ნეკროპოლის კომპლექსი მოიცავს არაერთ იმ ადამიანთა მასობრივ საფლავს, რომლებიც არ არიან იდენტიფიცირებული. ასევე, კედელთან დამარხულთა ზოგიერთი შთამომავალი ეწინააღმდეგება გადასვენებას. ვარაუდობენ, რომ ეს გამოიწვევს საზოგადოების უკმაყოფილებას და ასევე მოითხოვენ, რომ ახალ სასაფლაოს ჰქონდეს ისტორია. Вострышев Михаил Иванович, Шокарев Сергей Юрьевич. Вся Москва от А до Я. — М.: Алгоритм, 2011. — 1064 с. — ISBN 978-5-4320-0001-9. Рябчиков Е.И., Абрамов А.С., Романовский И.С. Красная площадь. — М.: Московский рабочий, 1980. — 240 с. Эрик Хан-Пира. Язык власти и власть языка. — М.: Вестник АН СССР, № 4, 1991. Алексей Абрамов. [coollib.com/b/368799/read У Кремлёвской стены]. — М.: Политиздат, 1988. — 384 с. — 200 000 экз. — ISBN 5-250-00071-1. Сергей Романюк. Сердце Москвы. — М.: Центрполиграф, 2013. — 909 с. Дмитрий Евдокимов. Кремль и Красная площадь. — М.: ИТРК, 2003. — 272 с. — ISBN 5-88010-160-0. Борис Бродский. Сердце Родины — Кремль. — М.: Изобразительное искусство, 1996. — 152 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85200-036. Зодчие Москвы. Кн.2. XX век. — М.: Московский рабочий, 1988. — 368 с. — 39 000 экз. Селим Хан-Магомедов. Мавзолей Ленина. — М.: Просвещение, 1972. — 128 с. — 100 000 экз. Бабайцев А. В. Некрополь на Красной площади. Революционные воплощения традиционных символов // Человек. — 2010. — № 4. — С. 108—123. დამარხული გიგანტები. კრემლის კედლის მახლობლად ნეკროპოლისის 100 წელი. დაარქივებული 2022-01-23 საიტზე Wayback Machine. TASS პროექტი. 2017 წელი ინფორმაცია კრემლის კედელზე დაკრძალულთა შესახებ ↑ იგულისხმება თანამდებობა გრდაცვალების მომენტში. ↑ Как в СССР хоронили высших должностных лиц ↑ 2017 წელს მოსკოვში ოქტომბრის შეიარაღებული აჯანყების აქტიური მონაწილეები, ჩრდილოეთ ფრონტის მე-5 არმიის ჯარისკაცები ↑ პირველ ბრძოლაში დაღუპულები ↑ პირველი ურნა ფერფლით ↑ stalin-i-brezhnev ↑ u_kremlevskoy_steny ↑ 8.0 8.1 8.2 8.3 Абрамов 1988. sfn error: no target: CITEREFАбрамов1988 (help) ↑ „Власть нашла возможность убрать Сталина с глаз долой“ — Валентина Оберемко ↑ Владимир Федоренко: „Вечный огонь на Могиле Неизвестного солдата в Москве“ ↑ Гончарова Александра Алексеевна, Хамцов Алексей Иванович — „Стены и башни Кремля“ ↑ Елена Харитонова — „История некрополя у Кремлёвской стены в фотографиях из собрания Центра хранения электронных и аудиовизуальных документов Москвы“ ↑ Рябчиков Е.И., Абрамов А.С., Романовский И.С. Красная площадь. — М.: Московский рабочий, 1980. — 240 с. ↑ Евгений Жирнов — Как в СССР хоронили высших должностных лиц ↑ Язык власти 1991. sfn error: no target: CITEREFЯзык_власти1991 (help) ↑ Леонид Максименков. (2016-09-05) «К вопросу о памятнике Х.» Почему Никиту Хрущёва похоронили на Новодевичьем?. Коммерсант. ციტირების თარიღი: 2017-10-27. ↑ https://www.mos.ru/mosarchiv/documents/trudy-i-publikatcii/view/39642220/ История некрополя у Кремлёвской стены в фотографиях из собрания Центра хранения электронных и аудиовизуальных документов Москвы] ↑ Скончался последний маршал артиллерии СССР Владимир Михалкин. newsru.com (2017-01-02). ციტირების თარიღი: 2017-10-27. ↑ 19.0 19.1 19.2 19.3 19.4 Елена Харитонова. (2013-12-24) «Красный погост». История некрополя у Кремлёвской стены в фотографиях из собрания Центра хранения электронных и аудиовизуальных документов Москвы. Официальный сайт мэра Москвы. ციტირების თარიღი: 2017-10-27. ↑ Вся Москва 2011. sfn error: no target: CITEREFВся_Москва2011 (help) ↑ Арсений Замостьянов. (2010) Сталинская гвардия. Наследники Вождя. Яуза, Эксмо. ციტირების თარიღი: 2017-10-27. ↑ Красный погост (2017-06-21). ციტირების თარიღი: 2017-10-27 ↑ Стены и башни Кремля (2014). ციტირების თარიღი: 2017-10-27 ↑ 24.0 24.1 У стен Кремля впервые за 30 лет начали высаживать новые ели. РИА новости (2007-08-15). ციტირების თარიღი: 2017-10-27. ↑ 25.0 25.1 25.2 25.3 Красная площадь 1980. sfn error: no target: CITEREFКрасная_площадь1980 (help) ↑ Сердце Родины 1996. sfn error: no target: CITEREFСердце_Родины1996 (help) ↑ Зодчие Москвы 1988. sfn error: no target: CITEREFЗодчие_Москвы1988 (help) ↑ Алексей Богомолов. (2015-01-21) На проекте Мавзолея Ленина была надпись: «Кто следующий?». Комсомольская правда. ციტირების თარიღი: 2017-10-27. ↑ Мавзолей Ленина 1972. sfn error: no target: CITEREFМавзолей_Ленина1972 (help) ↑ Сердце Москвы 2013. sfn error: no target: CITEREFСердце_Москвы2013 (help) ↑ Игорь Елков. (2017-04-17) Ходоки у Ленина. Российская газета. ციტირების თარიღი: 2017-10-27. ↑ Денис Гришкин. (2015-05-08) Могила Неизвестного солдата у Кремлёвской стены. РИА новости. ციტირების თარიღი: 2017-10-27. ↑ Постановление ЦК КПСС и СМ СССР "О месте установления саркофага с телом Иосифа Виссарионовича Сталина". oldgazette.ru (1953-03-06). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2017-09-16. ციტირების თარიღი: 2017-10-27. ↑ Сталина и Брежнева могут перезахоронить в Мытищах. НТВета (2013-06-27). ციტირების თარიღი: 2017-10-27. ↑ Перенос некрополя от Кремля расколет общество, считают потомки героев. РИА Новости (2013-06-28). ციტირების თარიღი: 2017-11-15.