ხოჯალი (ქალაქი)

ხოჯალი — ქალაქი აზერბაიჯანში, ხოჯალის რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრი. ხოჯალი 1992 წლის 26 თებერვალს სომხეთისგან ოკუპირებული იყო. ყარაბაღის მეორე ომის შედეგად 2020 წლის 10 ნოემბერს ხელმოწერილი სამმხრივი დეკლარაციის მიხედვით, ქალაქი ხოჯალი რუსეთის სამშვიდობო კონტინგენტის კონტროლქვეშაა. დაარსდა 1991 წლის 26 ნოემბერს ასკერანის რაიონულ ბაზაზე. ოლქის ტერიტორია 1991-1992 წლებში სომხეთის შეიარაღებულმა ძალებმა დაიკავეს. ფართობი 0,94 ათასი კვადრატული მეტრია. მოსახლეობა იყო 26,0 ათასი ადამიანი (01.01.2010). მანძილი ხოჯალის რეგიონსა და ბაქოს შორის 375 კილომეტრია. რაიონს ესაზღვრებოდა ლაჩინის, ქალბაჯარის, აღდამის, ხოჯავანდისა და შუშის რაიონები. რაიონში იყო 1 ქალაქი, 1 დასახლება (ასგარანი), 50 სოფელი. ცენტრი არის ქალაქი ხოჯალი. სოფლებია: ალმალი, გარაკოტუკი, ბალიკა, ხანიურდუ, მეჰდიბეილი, ჯამილი, ჩანაგჩი, სიღნაგი, დაგიურდი, დაშბულაგი, ბადარა, ხანიერი, გაიაბაში, სუნჩინკა, ჰაროვი, დაგდაგანი, ხანაბადი, აგედიკ, ბაშღჰაჰაშან, ჯანღაშანი, აშაღჰაჰაშანი, აგედიკ, ბაშხაბინა, ჯანყსალი . ქიშლაყი, ჯავადლარი, იალობაკანდი, ყარაბულაგი, დემირჩილარი, გუშჩუბაბა, მადათკენდი, გიზილობა, აშაგი იემიშჯანი, ხაჩმაზ, იუხარი იემიშჯანი, მეშალი, ნახჩივანლი, აღბულაგ, არანზემინი, დეჰრაზ, პირჯამალი, პირჯამალი, პირახანიდ, ფირბაშადლი, ტაშკენტი, მუხთარი, სარდარკანდი, შალვა. უბნის სიგრძეა 32 კმ პირველი კატეგორიის გზატკეცილი და ბაქო - ხანქენდის რკინიგზა გაიარა. ოკუპაციამდე რეგიონში ფუნქციონირებდა 56 კულტურული დაწესებულება, მუზეუმი, ტექნიკური სასწავლებელი, საშუალო სკოლები, ჯანდაცვის დაწესებულებები, სასოფლო-სამეურნეო და სამრეწველო ობიექტები, აეროპორტები და ა.შ. მუშაობდა. მოსახლეობა ძირითადად მევენახეობით, მეცხოველეობით, მეფუტკრეობითა და სოფლის მეურნეობით იყო დაკავებული. 1991 წლიდან გამოდის რაიონული გაზეთი „ხოჯალის ხმა“. ბოლო მოვლენების გამო ხოჯალიში დასახლდა ფერგანადან (უზბეკეთი) გაქცეული 54 მაჰსათი-თურქული ოჯახი, ასევე სომხეთიდან და ხანქენდიდან გაძევებული რამდენიმე აზერბაიჯანელი.საჭიროებს წყაროს მითითებას - თარიღი არ არის მითითებული! გამოიყენებთ {{subst:ფაქტიჩა}} ! ფაილი:Xocali history.jpg ხოჯალის ტერიტორია მდიდარია უძველესი არქიტექტურული და პირველი კულტურული ძეგლებით. ხუროთმოძღვრულ ძეგლებს შორისაა სამარხი (XIV ს.), წრიული სამარხი (1356-1357 წწ.), გვიანბრინჯაოსა და ადრე რკინის ხანის ნეკროპოლისი, ბარის ველი და სხვ. იქ არის მე-19 საუკუნეში აღმოჩენილი ხოჯალის სასაფლაო, რომელიც შედგება ქვის ყუთებისა და ბორცვებისგან, გვიანი ბრინჯაოსა და ადრე რკინის ხანის (ძვ. წ. VIII-VII სს.) არქეოლოგიური ძეგლია. არსებობს სხვადასხვა სახის ჭურჭელი, იარაღი (ხმლები, ხანჯლები, შუბები და ისრისპირები, ცულ-თაბარზინი), ოქრო, ბრინჯაო, თევზის ყურები, აქატი, მინა, პასტა და სხვ. აღმოჩენილია დამზადებული ორნამენტები, ბრინჯაოს სამუშაო იარაღები. უამრავი საფლავის ქვაა „ვერძისა და უნაგირის“ ფორმის, წმინდა სალოცავები, სეიდ ჯალალის კერა, ჯაჰანის ბებიის კერა და ა.შ. იქ არის ქალაქ ხოჯალისა და ასკარანის დასახლებას შორის მდინარე გარგარის მარჯვენა და მარცხენა ნაპირზე დგას XVIII საუკუნის „ასკარანის ციხე“. ციხე ყარაბაღის ხან ფანაჰ ხანმა ააგო. ციხე შედგება ორი საფორტიფიკაციო ნაგებობისგან. მარჯვენა სანაპიროზე მდებარე ციხე ორმაგი ქვის კედლებისგან შედგება. მარცხენა სანაპიროზე მდებარე ციხეს აქვს ოთხკუთხა თანავარსკვლავედი. კედლების სისქე 2-3 მ. 1810 წელს „ასგარანის ციხეზე“ რუსეთ-ირანის სამშვიდობო მოლაპარაკებები გაიმართა. რეგიონის სოფელ კოსალარის მიდამოებში არის „მუჰამედ აღანის ოთახის“ ისტორიული ძეგლი, „დარილი პირი“, „ალამის ხის“ საკურთხევლები და ქვის საფლავები. რაიონის სოფელ მეშალის ტერიტორიაზე - მეიდანის ზეგანზე - იყო წმინდა საკურთხეველი "სეიდის საფლავი" (სომხების მიერ დანგრეული), "იედი ეკლესია" (ალბანური ეკლესია). გარდა ამისა, 4 ადგილას ალბანური ეკლესიები იყო. არქეოლოგიური გათხრებისას აღმოჩნდა სხვადასხვა სახის ქვის, ბრინჯაოს, ძვლის დეკორაციები, თიხის საყოფაცხოვრებო ნივთები და სხვ. ნაპოვნია. ერთ-ერთ აღმოჩენილ მძივზე ეწერა ასურეთის მეფის ადადნერარის (ჩვენი 807-788 წწ.) სახელი..ხოჯალის ძეგლთა კომპლექსი, რომელიც ძირითადად მოიცავს ჩვენს წელთაღრიცხვამდე XVII-XIII საუკუნეებს, შედგება საცხოვრებელი ფართებისგან, ქვის ყუთების საფლავებისგან, სხვადასხვა ტიპის ბორცვებისგან, ციკლოპური ნაგებობებისა და მენჰირებისგან. როგორც წესი, აღნიშნული კულტურის კუთვნილი დასახლებები აშენებული იყო მდინარეების ნაპირებზე, ბუნებრივ-გეოგრაფიულად ხელსაყრელ ადგილებში, განსაკუთრებით სტრატეგიულად ნაწილობრივ ადვილად დასაცავად გორაკებზე. საცხოვრებელ ადგილებში სახლები ძირითადად ნახევრად გათხრილი იყო, ზედა ნაწილი კი მდინარის დაუმუშავებელი ქვებისგან ტალახით შელესვით იყო აგებული. სახლების უმეტესობა ძალიან ფართო იყო და ტომის ყველა წევრს ეკუთვნოდა. არქეოლოგიური გათხრების შედეგად დადგინდა, რომ ხშირად გვაროვნული სახლები წაგრძელებული და სწორკუთხა ფორმის შენდებოდა. ასეთი სახლები, ზოგჯერ 17-18 მ სიგრძისა და 8-10 მ სიგანის, სპეციალური ტიხრების საშუალებით რამდენიმე ნაწილად იყოფოდა. ბრინჯაოს ხანის დასასრულს და რკინის ხანის დასაწყისში, ე.ი. ა. II ათასწლეულის ბოლოს ასეთი სახლების იატაკი და კედლები შელესილია სპეციალური თეთრი მასალით, დიდი საოჯახო სახლები პატარა საოჯახო სახლებით იცვლება. ეს ყველაფერი ნათლად ადასტურებს, რომ ადგილობრივ მოსახლეობას აქვს სხვადასხვა სამშენებლო ტექნიკა, თუმცა პრიმიტიულად. ხოჯალი-გადაბეის კულტურის კუთვნილი ძეგლების დიდი ნაწილი ციკლოპური ნაგებობებია. ეს ძეგლები, რომლებიც ძირითადად მაღალ ბორცვებზე და დაბალ მთებზე იყო აგებული, დღეს ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ ცნობილია გალაჩას, საფარის ქვის, ჰასარის, ბრტყელი ქვის და ა.შ. ეწოდება ციკლოპური ნაგებობების დამახასიათებელი ნიშანია ის, რომ ეს ძეგლები აშენდა დაუმუშავებელი დიდი მთებიდან შელესვის გარეშე, გარკვეული გეგმის შესრულების გარეშე. ეს შენობები ზოგჯერ ორმაგი ან თუნდაც სამმაგი კედლებით იყო გარშემორტყმული. ციკლოპურ ნაგებობებში კარიბჭეები ქვის სამი ფენისგან იყო გაკეთებული, ზემოდან კი ქვისა იყო მოთავსებული. ეს ძეგლები ძირითადად ე. ა. II ათასწლეულში და I ათასწლეულის დასაწყისში არსებობდა. მცირე კავკასიონის მთების მიგრაციული გზების გასწვრივ აგებულ ციკლოპურ ნაგებობას არ ჰქონდა ერთი და იგივე დანიშნულება და მათ ძირითადად სამი დანიშნულება ჰქონდათ: 1) დაეცვათ ეს გზები მთავარ სავაჭრო გზებზე; 2) მტრის თავდასხმების დროს მოსახლეობის დროებითი დაცვის მიზნით; 3) იგი აშენდა წმინდა ადგილების გასამყარებლად. ხოჯალი-გადაბეის კულტურის მცხოვრებთა ცხოვრების წესისა და კულტურული განვითარების დონის შესასწავლად დიდი მნიშვნელობა აქვს ამ კულტურის კუთვნილ სამარხებს და საფლავებიდან შეგროვებულ მატერიალური კულტურის ნაშთებს. არქეოლოგიური კვლევებიდან ირკვევა, რომ არსებობდა ამ კულტურის მფლობელთა საფლავის ძეგლების რამდენიმე სახეობა და მათგან დიდი ჯგუფი მთიანი საფლავებია. ეს ბორცვები, რომლებიც ყარაბაღის დაბლობების ერთგვარი ბუნებრივი სილამაზეა, შედგებოდა სხვადასხვა სტრუქტურისა და კომპოზიციის მაღალი ბორცვებისაგან და ოდესღაც ხელოვნურად იყო ჩამოსხმული საფლავებზე. ბორცვები ზოგჯერ უბრალოდ მიწისგან ან ქვისგან იყო დამზადებული და ხშირ შემთხვევაში ქვისა და მიწის ნაზავი იყო. როგორც თავად ბორცვები განსხვავებულია, ასევეა მათ ქვეშ არსებული საფლავები. მიცვალებულთა დასამარხად ხან ბორცვის ქვეშ „სახლს“ აშენებდნენ, წრიულ გალავანს, ხან ქვის ყუთებს აკეთებდნენ. ხოჯალის ბორცვებში ჩატარებული გათხრების შედეგად დადგინდა, რომ 3-4 ათასი წლის წინ ამ ტერიტორიაზე არსებობდა ორი სახის სამარხი ჩვეულება. ერთი მათგანია მიცვალებულის დამარხვა ისე, როგორც არის, მეორე კი მიცვალებულის დაწვა. ორივე შემთხვევაში ბორცვები აშენდა როგორც ოჯახებისთვის, ასევე ცალკეული პირებისთვის. ზოგჯერ ორმოცდაათზე მეტი ჩონჩხი აღმოაჩინეს ოჯახის ბორცვებში. კრემაციის ღონისძიება ყარაბაღში დიდხანს არ გაგრძელებულა და მეცნიერთა აზრით, ეს ჩვეულება დაკავშირებული იყო წმინდა რიტუალთან, რომლის ნაშთები დღესაც არსებობს მსოფლიოს მრავალ ხალხში. თუმცა, არის ბარის საფლავებისთვის დამახასიათებელი საერთო მახასიათებელი, იქნება ეს მიცვალებულების დაწვა თუ მიცვალებულების დაკრძალვა ისე, როგორც ისინი არიან. ეს ნიშანი იმაში მდგომარეობდა, რომ ამ საფლავებში დაკრძალული ადამიანი დიდი სიმდიდრით გაგზავნეს შემდეგ სამყაროში. თითოეული ბორცვი თავისთავად ცალკეულ საგანძურს ახსენებს. გორაკის გათხრებისას იქ აღმოჩენილ მატერიალური კულტურის ნაშთებს დიდი მნიშვნელობა აქვს ადგილობრივი მოსახლეობის პრიმიტიული რელიგიური იდეოლოგიის, მისი ეკონომიკური ცხოვრების, სამხედრო აღჭურვილობის, ხელოვნების, საყოფაცხოვრებო და რიგი სხვა სფეროების შესასწავლად. ხოჯალის გორაკების შესწავლის შედეგად გაირკვა, რომ იმ პერიოდში, რომელზეც ვსაუბრობთ, ყარაბაღის მცხოვრებთა ცხოვრებაში მნიშვნელოვანი ადგილი დაიკავა ხელოსნობის ორ ძირითად მიმართულებას. ერთი მათგანი ჭურჭელია, მეორე კი ლითონის დამუშავება. ხოჯალიში აღმოჩენილი თიხის ჭურჭლის დიდი კოლექცია მოწმობს, რომ ყარაბაღელმა მეჭურჭლეებმა ხელოვნების ამ დარგში განვითარების ძალიან მაღალ დონეს მიაღწიეს. მათ აღმოაჩინეს სპეციალური, შესაფერისი თიხის მაღაროები ჭურჭლისთვის, რომელთა დამზადებას აპირებდნენ და ღრმად იცოდნენ ფეხის ბორბლის საიდუმლოებები, კაცობრიობის ისტორიაში ტექნიკური პროგრესის ერთ-ერთი პირველი მეთოდი. ყარაბაღელი მეჭურჭლეები თიხის ჭურჭლის საცხობ ჭურჭლის მრგვალ ბურთებს იყენებდნენ. როგორც წესი, ბრინჯაოს ხანაში მეთუნეები აპრიალებდნენ თიხის ჭურჭელს და აცხობდნენ შავად. სერიოზულ ყურადღებას აქცევდნენ კერძების მხატვრულ დიზაინსაც. ასე რომ, კერძების უმეტესობას სხვადასხვა გეომეტრიული ფიგურები და მცენარეული გამოსახულებები აქვს დახატული. ყველაზე საინტერესო ის არის, რომ ჭურჭელზე ხაზების შიგნიდან შეავსეს სპეციალური თეთრი ნივთიერებით. ეს არის ყარაბაღის კერამიკის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი თვისება. ხოჯალი-გადაბეის კულტურის მიკუთვნებული თიხის ჭურჭლის ერთ-ერთი მახასიათებელია ის, რომ ჭურჭელი მათ მიერ მომზადებულ ქოთნებს მხარზე სოკოსმაგვარ სპეციალურ გამონაზარდებს აკეთებდნენ, რაც ქოთნებს განსაკუთრებულ სილამაზეს ანიჭებს. ხორბლის მარცვლები გამოსახული იყო ხოჯალის No5 გორაზე აღმოჩენილი თიხის ქოთნის სახელურზე. მეცნიერთა კვლევის შედეგად ცნობილი გახდა, რომ 3-4 ათასი წლის წინ ყარაბაღის მოსახლეობა კულტურული ხორბლის მოშენებით იყო დაკავებული. ხოჯალიში ასევე აღმოჩენილია მატერიალური კულტურის მრავალი ნაშთი, რაც ყარაბაღში მებაღეობის განვითარებას მოწმობს, მათ შორის ატმის, ყურძნის წიპწების და ა.შ. მთავარ ადგილს იკავებს. როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, ლითონის დამუშავება იყო ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ხელოსნობის დარგები, რომელიც განვითარდა ყარაბაღში ბრინჯაოს ხანაში. ყარაბაღის ძველმა მკვიდრებმა პირველებმა იცოდნენ მთელ ამიერკავკასიაში სპილენძისა და კალის შერევით ბრინჯაოს ლითონის მიღების საიდუმლოებები. ადგილობრივი მოსახლეობა ამ ძლიერი ლითონისგან იარაღს ამზადებდა.ზოგჯერ მას იყენებენ ორნამენტების დასამზადებლად და მრავალი ისრისპირი ყარაბაღის ძეგლებში ნაპოვნი იარაღის თითქმის ყველაზე გავრცელებული სახეობაა. ყარაბაღის ხმლების საყრდენების თავის ნაწილი ფორმის მიხედვით განსხვავდება სხვებისგან. ამრიგად, ყარაბაღის უძველეს ხმლებს საყრდენი ნაწილის ძირზე ორმხრივი ჭრილები აქვთ და ეს ჭრილები მახვილის ძირითადი ნაწილისკენაა დახრილი. ეს ამობურცვები ხან ზოომორფული იყო, ხან კი სხვადასხვა გეომეტრიული ხაზებით იყო მორთული. ჩვენს წელთაღრიცხვამდე I ათასწლეულის დასაწყისში ყარაბაღის ძველმა მაცხოვრებლებმა უკვე იცოდნენ რკინის წარმოების საიდუმლოებები. ხოჯალის ძეგლების შესწავლის შედეგად აქ აღმოაჩინეს ორი მნიშვნელოვანი ტიპის ძეგლი, რომელიც უნიკალურია მთელი აზერბაიჯანისთვის. ერთ-ერთი მათგანია მენჰირები. მენჰირი ინგლისური სიტყვაა და ნიშნავს გრძელ ქვას. მენჰირი არის ტომობრივი ეპოქის პროდუქტი, ერთგვარი ქანდაკების მსგავსი ქვა, რომელიც თავდაყირა დამარხულია გარდაცვლილის საფლავზე. ასეთ ქვებს ჩვეულებრივ ტომის ბელადების საფლავებზე ათავსებდნენ. უძველესი რელიგიური რწმენით, გარდაცვლილის სული ტოვებს სხეულს და მისი სული ქვაზე გადადის და სამუდამოდ ცხოვრობს იქ.საინტერესოა, რომ ერთ-ერთი ასეთი ქვა, პრიმიტიული რელიგიური წარმოსახვის ნარჩენი, ბოლო დრომდე რელიგიური ადამიანების თაყვანისმცემლობის ადგილად იქცა. ხოჯალის ძეგლებს შორის კრომლეხები ერთ-ერთი იშვიათი სიწმინდეა. კრომლეხი შედგება წრიულად განლაგებული რამდენიმე ვერტიკალური ქვისგან და მათ თავზე მოთავსებული ერთი განივი ქვისგან. მიუხედავად ამისა, რელიგიური შეხედულებების მიხედვით, ამ ძეგლებს შემდგომი ცხოვრების სამყოფელს უწოდებენ. ყველა ამ ძეგლს დიდი სამეცნიერო მნიშვნელობა აქვს ადგილობრივი მოსახლეობის სულიერი კულტურის ისტორიის შესასწავლად. და ბოლოს, უნდა ვაჩვენოთ, რომ აზერბაიჯანის უძველესი დამწერლობა ყარაბაღშიც იქნა აღმოჩენილი. ამგვარად, ხოჯალის No11 ბორცვიდან ნაპოვნია პატარა მძივი ლურსმული წარწერით. ხოჯალი-გადაბეის არქეოლოგიური კულტურის ძეგლების შეჯამებისას, მრავალი კავკასიელი მეცნიერი, რომელიც ამ კულტურის კვალს ეცნობა, ფართოდ იყენებს მას არა მხოლოდ აზერბაიჯანის, არამედ ახლო აღმოსავლეთის მატერიალური კულტურის ისტორიასთან დაკავშირებული მრავალი პრობლემის გადასაჭრელად. ქვეყნები ზოგადად. ერთ-ერთი ასეთი პრობლემაა აღმოსავლეთის ქვეყნების კულტურული და ეკონომიკური ურთიერთობების დონის შესწავლა 3-4 ათასი წლის წინ. ხოჯალის ძეგლები ადასტურებს, რომ ასეთი ურთიერთობები იყო ფართო და სხვადასხვა ეთნიკური ჯგუფი მეგობრულ ეკონომიკურ და პოლიტიკურ კონტაქტში ცხოვრობდა. სინანულით უნდა ითქვას, რომ 1992 წლის თებერვალში სომხეთისა და რუსეთის არმიის ჯარებმა ხოჯალის მოსახლეობის სასტიკად ხოცვა-ჟლეტისას ჩაიდინეს გენოციდის კვალი სამხედრო ტექნიკით და გაანადგურეს ხოჯალის ძეგლები. კაცობრიობის ძეგლების იშვიათი კოლექციაა. ქალაქ ხოჯალის უძველესი ისტორიული ძეგლები, სასაფლაოები, სასაფლაოები კერკიჯაჰანის დასახლებაში, სოფლებში კოსალარი, ჯამილი და მეშალი, რელიგიური ძეგლები, მაგალითად, „სეიდის საფლავი“ მეშალში და ა.შ. განადგურდა სომხური ოკუპაციის შედეგად. ქვის ყუთი ნეკროპოლისი - ტუნგის პერიოდი (ქალაქი ხოჯალი, ასკერანის მთა) ნეკროპოლისი - ადრეული ბრინჯაოს და შუა ბრინჯაოს ხანა (ხანკენდის სამხრეთით) ხოჯალის ბორცვები — პირველი ბრინჯაოსა და რკინის ხანა (ხოჯალის რაიონი) კუპის სამარხების ნეკროპოლისი - ადრეული შუა საუკუნეები (ხანკენდის ტერიტორიაზე) კურგანი - რკინის ხანა (ხანკენდის მახლობლად) ხანკენდის ბორცვები - ბრინჯაოს ხანა (ხანკენდის ჩრდილოეთით) ხაჩინჩაის ნეკროპოლისი — ადრეული ბრინჯაოს და შუა ბრინჯაოს ხანა (სოფ. სეიდშანის ჩრდილო-აღმოსავლეთით) კუპის საფლავის ნეკროპოლისი - ტუნგის პერიოდი (სოფელი არმუდლუდან 2 კმ სოფელ ილისკენ) ბორცვი - ტუნგის პერიოდი (სოფელ არმუდლუდან 15 კმ, მდინარე ილის ნაპირზე) ქვის ყუთის ნეკროპოლისი - რკინის ხანა (სოფელი არმუდლუ, სასაფლაოს მახლობლად) ძველი სასაფლაო - ტუნგის პერიოდი (სოფელი ჭანაღჩი) ქვის ყუთი ნეკროპოლისი - რკინის ხანა (სოფელი სარუშენი) ქვის ყუთის ნეკროპოლისი - რკინის ხანა (სოფელი სარუშენი, მთის ძირში) მრგვალი ტაძარი - 1356–1357 (ქალაქი ხოჯალი) საფლავი - XIV საუკუნე (ქალაქი ხოჯალი) ალბანური ტაძარი — 1100 წელი (სოფელი ჭანახჩი) ალბანური ტაძარი — 1065 (სოფ. ჭანახჩი) ალბანური ტაძარი — 905 (სოფ. შუშა) ალბანური ტაძარი — 1122 (სოფელი ხანსიხი) ალბანური ტაძარი — 1100 (სოფ. ხაჭმაზ) ალბანური ტაძარი — 1202 (სოფელი არმუდლუ) ციხე - მე-10 საუკუნე (სოფ. მაშხმაათ) ორმოცი ციხე - შუა საუკუნეები (სოფელი ბადარა) ტაძრის კომპლექსი - VII საუკუნე (სოფ. ბადარა) ციხე — IX საუკუნე (სოფელი დაშბაში) ასკერანის ციხე - XVIII საუკუნე (ასკერანის დასახლება) ასლანის ციხე - IX საუკუნე (სოფ. ანაბერტი) მადაბი - XIII საუკუნე (სოფ. ხანაბადი)   მთავარი სტატია: Xocalı soyqırımı. ხოჯალის გენოციდი ერთ-ერთი საშინელი ტრაგედიაა, რომელსაც აზერბაიჯანელი ხალხი XX საუკუნეში შეხვდა. ხოჯალის ტრაგედია არის სისხლიანი მოვლენა კაცობრიობის ისტორიაში, როგორიცაა ხათინის, ლიდისისა და ორადურის გენოციდები. ხოჯალი ბლოკადაში იყო 1991 წლის ოქტომბრიდან. 30 ოქტომბერს მანქანის კავშირი გაწყდა და ერთადერთი სატრანსპორტო საშუალება ვერტმფრენი დარჩა. ბოლო ვერტმფრენი ხოჯალიში 1992 წლის 28 იანვარს ჩავიდა. ქალაქ შუშას ცაზე სამოქალაქო ვერტმფრენის ჩამოგდებისა და 40 ადამიანის დაღუპვის შემდეგ ეს კავშირიც შეწყდა. 2 იანვრიდან ქალაქი ელექტროენერგიის გარეშე დარჩა. ქალაქი გადარჩა და დაიცვა მხოლოდ მოსახლეობის გმირობისა და მისი დამცველების მამაცობის წყალობით. ქალაქის დაცვას უმთავრესად აწყობდნენ მცირე იარაღით შეიარაღებული ადგილობრივი თავდაცვის ჯგუფი, მილიცია და ეროვნული არმიის მებრძოლები. თებერვლის მეორე ნახევრიდან ხოჯალი ალყაში მოექცა სომხური შეიარაღებული დაჯგუფებების მიერ და ყოველდღიურად ექვემდებარებოდა საარტილერიო ცეცხლს, მძიმე ტექნიკას, სომხური დაჯგუფებების თავდასხმებს. ხოჯალიზე თავდასხმისთვის მზადება 25 თებერვალს საღამოს დაიწყო, როცა 366-ე პოლკის სამხედრო ტექნიკა საბრძოლო პოზიციებზე წავიდა. ქალაქზე თავდასხმა დაიწყო 2 საათიანი სროლის შემდეგ ქვემეხებიდან, ტანკებიდან და „ალაზანის“ ტიპის საზენიტო იარაღიდან. ხოჯალის სამი მხრიდან თავდასხმის შედეგად მოსახლეობა იძულებული გახდა ასკარანის მიმართულებით გაქცეულიყო. მალე გაირკვა, რომ ეს მზაკვრული ხრიკი იყო. სოფელ ნახჩევანლის მახლობლად მოსახლეობა სომხურმა შეიარაღებულმა დაჯგუფებებმა გააჩერეს და ისინი ცეცხლსასროლი იარაღით დაიჭირეს. თოვლიან უღელტეხილებსა და ტყეებში დასუსტებული და გამოფიტული ადამიანების უმეტესობა განსაკუთრებული სისასტიკით გაანადგურა სომხურმა შეიარაღებულმა დაჯგუფებებმა ასკარან-ნახჭევანლის ვაკეზე. ქალაქის მოსახლეობის ნაწილი წინასწარ მომზადებულ ჩასაფრებში დაიღუპა ძალადობისგან თავის დაღწევის მცდელობისას. რუსული იურიდიული დაცვის ცენტრის „მემორიალის“ ინფორმაციით, ხოჯალიში მოკლული 200 აზერბაიჯანელის ცხედარი აღდაში ოთხ დღეში გადმოასვენეს და ათეულობით ცხედარი შეურაცხყოფილი იყო. აღდამში 181 გვამს (130 მამაკაცი და 51 ქალი, მათ შორის 13 ბავშვი) ექსპერტიზა ჩაუტარდა. ექსპერტიზის დროს დადგინდა, რომ ტყვიით მიყენებული ჭრილობების შედეგად დაიღუპა 151 ადამიანი, ნამსხვრევებით 20 ადამიანი, ბლაგვი ინსტრუმენტის სროლით კი 10 ადამიანი. სამართალდამცველმა ცენტრმა ცოცხალი ადამიანის სკალპინგის ფაქტიც დააფიქსირა. იმ დღეებში აზერბაიჯანული ძალები ხოჯალის მცხოვრებლებს დახმარებას ვერ მიაღწევდნენ, ცხედრების ამოღებაც კი ვერ მოხერხდა. ამ დროს სომხები ვერტმფრენებითა და თეთრ ტანსაცმელში გამოწყობილი სპეცდანიშნულების ჯგუფებით ტყეებში ჩაფლულ ადამიანებს ეძებდნენ, აღმოჩენილს ტყვედ ატანდნენ და აწამებდნენ. 28 თებერვალს ჯგუფმა, რომელშიც ადგილობრივი ჟურნალისტები იყვნენ, 2 შვეულმფრენით მოახერხა აზერბაიჯანელების დაღუპვის ადგილზე მისვლა. ყველა შეშინებული იყო ნანახით - ვაკე სავსე იყო გვამებით. მეორე შვეულმფრენის საჰაერო დაცვის მიუხედავად, სომხების ძლიერი ცეცხლის ქვეშ მხოლოდ 4 ცხედრის აყვანა იყო შესაძლებელი. 1 მარტს შემთხვევის ადგილზე კიდევ უფრო საშინელი ვითარება დაფიქსირდა ადგილობრივი და უცხოელი ჟურნალისტების მონაწილეობით. ამოიღეს სკალპები, მოაჭრეს ყურები და სხვა ორგანოები, ამოიღეს თვალები, ამოიღეს კიდურები, აღმოაჩინა უამრავი ჭრილობა დანით და ტყვიით, მძიმე ტექნიკით დამსხვრევა და დამწვრობა. თუ რას წერდა უცხოური პრესა ამ სისასტიკეებზე: ჟურნალი Croix l'Evenman (პარიზი), 1992 წლის 25 თებერვალი: სომხები თავს დაესხნენ ხოჯალს. დასახიჩრებულ გვამებს მთელი მსოფლიო შეესწრო. აზერბაიჯანელები ათასობით დაღუპულს აცხადებენ. Sunday Times (ლონდონი), 1992 წლის 1 მარტი: სომეხმა ჯარისკაცებმა გაანადგურეს ათასობით ოჯახი. გაზეთი Financial Times (ლონდონი), 1992 წლის 9 მარტი: სომხებმა დახვრიტეს აღდამისკენ მიმავალი ჯგუფი. აზერბაიჯანელებმა 1200-მდე ცხედარი დათვალეს. The Times (ლონდონი), 1992 წლის 4 მარტი: ბევრი დაამახინჯეს, მხოლოდ გოგონას თავი დარჩა. იზვესტია (მოსკოვი), 1992 წლის 4 მარტი: ვიდეოკამერამ ბავშვებს აჩვენა მოჭრილი ყურები. ქალის სახე შუაზეა გაჭრილი. მამაკაცებს სკალპები აიღეს. გაზეთი Le Mond (პარიზი), 1992 წლის 14 მარტი: აღდამში უცხოელმა ჟურნალისტებმა ხოჯალიში მოკლულ ქალებსა და ბავშვებს შორის დაინახეს 3 ადამიანი, რომლებსაც სკალპი ჰქონდათ აღებული და ფრჩხილები ამოღებული. ეს არ არის აზერბაიჯანელთა პროპაგანდა, ეს არის რეალობა. იზვესტია (მოსკოვი), 1992 წლის 13 მარტი: მაიორი ლეონიდ კრავეცი: მე პირადად ვნახე ასამდე ცხედარი გორაზე. ერთ ბიჭს თავი არ ქონდა. ყველგან ჩანდნენ განსაკუთრებული სისასტიკით მოკლული ქალები, ბავშვები, მოხუცები. რ.პატრიკი, ინგლისის ტელეკომპანია „Fant Men News“-ის ჟურნალისტი (იყო შემთხვევის ადგილზე): ხოჯალიში მომხდარი სისასტიკეს მსოფლიო საზოგადოების თვალში ვერაფერი გაამართლებს. განსაკუთრებული აღნიშვნის ღირსია 366-ე პოლკის როლი ხოჯალის გენოციდში. ეს პოლკი არაერთხელ მონაწილეობდა აზერბაიჯანის სოფლების შუშისა და ხოჯალის დაბომბვაში. ამ ფაქტებს ადასტურებს პოლკიდან გამოქცეული ჯარისკაცების ჩვენებები და წარმოდგენას იძლევა სამხედრო ნაწილის პირადი შემადგენლობის მორალსა და დამოკიდებულებებზე. 366-ე პოლკის დაუყონებლივ გაყვანა ხანკენდიდან ასევე ადასტურებს ამ პოლკის მონაწილეობას ხოჯალის მოვლენებში. სამხედრო ნაწილის სამეთაურო პერსონალის ზნეობის ნაკლებობამ იმ დონემდე მიაღწია, რომ მოსახლეობის წინააღმდეგობის გამო პოლკის თავისუფალ გაყვანას ვერ უზრუნველყოფდნენ. ამ მიზნით განჯაში მდებარე სადესანტო დივიზიის ძალები უნდა ჩართულიყო. თუმცა ამ ძალების მოსვლამდე პოლკის 103 წევრმა, ძირითადად სომხებმა, რომლებიც ხოცვა-ჟლეტაში მონაწილეობდნენ, უარი თქვეს ბრძანებაზე და ყარაბაღში დარჩნენ. პოლკის სარდლობის დანაშაულებრივი შეთანხმების და პოლკის გაყვანაზე პასუხისმგებელი სხვა პირების უპასუხისმგებლობის შედეგად, სამხედრო ტექნიკის ნაწილი, მათ შორის ჯავშანტექნიკა, სომხებს გადაეცათ. სომხური შეიარაღებული დაჯგუფებების წევრები და 366-ე მოტომსროლელი პოლკის პერსონალი, რომლებიც მონაწილეობდნენ აზერბაიჯანის საცხოვრებელი უბნების სროლაში, ქალაქ ხოჯალიში ჩადენილი ვანდალიზმის მთავარი დამნაშავეები არიან. ხოჯალის გენოციდში მონაწილე სომხების და მათი თანაშემწეების ქმედებები არის ადამიანის უფლებების უხეში დარღვევა, საერთაშორისო სამართლებრივი აქტების ურცხვი უგულებელყოფა - ჟენევის კონვენცია, ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაცია, საერთაშორისო პაქტი სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების შესახებ. დეკლარაცია საგანგებო სიტუაციებში და სამხედრო კონფლიქტებში ქალთა და ბავშვთა დაცვის შესახებ . ასევე შეტევაში იყო 366-ე პოლკის მე-2 ბატალიონი მაიორ ოჰანიან სეირან მუშეგოვიჩის მეთაურობით (სეირან ოჰანიანი იყო სომხეთის თავდაცვის მინისტრი), მე-3 ბატალიონის შტაბის უფროსი, 1-ლი ბატალიონი ევგენი ნაბოკიხის მეთაურობით. პოლკში მომსახურე 50-ზე მეტი ჯარისკაცი, სომეხი ოფიცერი და პრაპორშჩიკი მონაწილეობდა. (ხოჯალის ოკუპაციის შესახებ საგამოძიებო მასალებიდან) ამ ხოცვა-ჟლეტის შედეგად დაიღუპა 613 ადამიანი. მათგან: ბავშვები — 63 ადამიანი; ქალი - 106 ადამიანი; მოხუცები - 70 ადამიანი; მთლიანად განადგურდა 8 ოჯახი; 25 ბავშვმა ორივე მშობელი დაკარგა; 130 ბავშვმა დაკარგა ერთ-ერთი მშობელი; დაშავდა 487 ადამიანი, მათგან; ბავშვები - 76 ადამიანი; ტყვედ ჩავარდა 1275 ადამიანი; უგზო-უკვლოდ დაკარგულად ითვლება 150 ადამიანი: 1 ქალაქი, 1 დასახლება, 8 სოფელი, 2495 საცხოვრებელი სახლი, 31 სამრეწველო ობიექტი, 15 სასოფლო-სამეურნეო დაწესებულება, 20 სასწავლო დაწესებულება, 14 ჯანმრთელობის დაწესებულება, 56 კულტურული დაწესებულება, 5 საკომუნიკაციო ობიექტი და ა.შ. განადგურდა. ეს ციფრები მიუთითებს სომხეთ-აზერბაიჯანის მთიანი ყარაბაღის კონფლიქტის ყველაზე საშინელ და სისხლიან ტრაგედიაზე, რომელიც დაიწყო 1988 წელს სომხეთის სსრ-ს მხარდაჭერით და სსრკ ხელმძღვანელობის დაუდევრობით და შეიქმნა ანექსიის პრეტენზიის საფუძველზე. აზერბაიჯანის სსრ-ს შემადგენლობაში შემავალი მთიანი ყარაბაღის ავტონომიური ოლქის სომხეთს. აზერბაიჯანის მილი მეჯლისმა (პარლამენტი) ყოველწლიურად 26 თებერვალს „ხოჯალის გენოციდის დღედ“ გამოაცხადა. ყოველწლიურად 26 თებერვალს 17:00 საათზე აზერბაიჯანის მოსახლეობა ხოჯალის გენოციდის მსხვერპლთა ხსოვნას აღნიშნავს. სასაფლაოები კერკიჯაჰანის დასახლებაში, სოფელ კოსალარში, ჯამილისა და მეშალში; რელიგიურ ძეგლებს შორის მეშალში „სეიდის საფლავი“; ხოჯალის ტაძრის ტერიტორია (მოიცავს 100 ტაძარს 50 ჰექტარზე); აზიხის მღვიმე, ადამიანთა ერთ-ერთი უძველესი დასახლება, იარაღის საწყობადაა ქცეული; ხოჯალის მავზოლეუმი, რომელიც XIV საუკუნეს განეკუთვნება; ხოჯალის რაიონის 10 მცხოვრებს, რომლებიც თავდაუზოგავად იბრძოდნენ სომეხი დამპყრობლების წინააღმდეგ, მიენიჭათ რესპუბლიკის უმაღლესი საპატიო წოდება - ეროვნული გმირის წოდება (9 ადამიანი სიკვდილის შემდეგ): ალიფ ლატიფ ოღლუ ჰაჯიევი (გარდაცვალების შემდეგ) — დაიბადა 1953 წელს ხოჯალიში. მუშაობდა ხოჯალის ქალაქის აეროპორტის კომენდანტად და უფროსად. ტოფიგ მირსიაბ ოღლუ ჰუსეინოვი (გარდაცვალების შემდეგ) — დაიბადა 1954 წელს ხოჯალიში. იყო ხოჯალის ქალაქის თავდაცვითი ბატალიონის მეთაური. ალასგარ ხანლარ ოღლუ ნოვრუზოვი (გარდაცვალების შემდეგ) — დაიბადა 1949 წელს ლაჩინის რაიონის სოფელ კურჰაჩში . მასწავლებელი იყო. რუსტამოვი, ფუზული სალაჰის ვაჟი (მშობიარობის შემდეგ), დაიბადა 1965 წელს თათრის რაიონის სოფელ ჰუსანლიში . იყო ხოჯალის თავდაცვითი ბატალიონის წევრი არაზ ბაჰადურ ოღლუ სალიმოვი (გარდაცვალების შემდეგ) — დაიბადა ხოჯალიში 1963 წელს. თაბორის წევრი იყო. ტაბილ გასიმ ოღლუ ჰასანოვი (გარდაცვალების შემდეგ) — დაიბადა 1960 წელს ხოჯალის რაიონის სოფელ კოსალარში. კოსალარი სოფლის თავდაცვითი ბატალიონის წევრი იყო. ინკილაბ ალაკბარ ოღლუ ისმაილოვი (გარდაცვალების შემდეგ) — დაიბადა ხოჯალიში 1962 წელს. იყო ხოჯალის თავდაცვითი ბატალიონის წევრი. შაკირ შამილ ოღლუ სალაჰოვი (გარდაცვალების შემდეგ) — დაიბადა 1966 წელს ხოჯალის რაიონის სოფელ ჯამილში. ის პოლიციელი იყო. ნატიგ ილიას ოღლუ აჰმადოვი (გარდაცვალების შემდეგ) — დაიბადა 1969 წელს ხოჯალის რაიონის სოფელ კოსალარში. ის პოლიციელი იყო. მოვსუმ საჰინ ოღლუ მამედოვი დაიბადა 1967 წელს ხოჯალის რაიონის სოფელ კოსალარში. ამჟამად მუშაობს შუშის რაიონული პოლიციის დეპარტამენტის უფროსის მოადგილედ. გეოგრაფია და კლიმატი : ხოჯალი ქალაქ აღდამიდან 18 კილომეტრში და ქალაქ ხანკენდიდან 14 კილომეტრში, ყარაბაღის ქედზე მდებარეობს. კლიმატი ზომიერ-ცხელია. ხოჯალის ტერიტორია ძირითადად მთიანია. ყველაზე მაღალი სიმაღლეებია გიზგალა და კირხგიზი (2843 მ, 2827 მ). კლიმატი ზომიერია, გარდა მთიანი რაიონებისა. მაღალმთიანი რაიონები სუბალპური და ალპური მდელოებია. მისი მთავარი მდინარეებია ბადარა და გარგარი. არის მთა-ტყისა და მთა-მდელოს მიწები. ფართობის 40 %-მდე წიფელი, ცაცხვი, არყი, თელა და სხვ. მდიდარია. 2005 წელს მთიან ყარაბაღში ჩატარებული მოსახლეობის აღწერის მიხედვით, ხოჯალის ფაქტობრივი მოსახლეობა შეადგენდა 869 ადამიანს, ხოლო რეგისტრირებული – 908. ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე: ხოჯალი (ქალაქი) ხოჯალის გენოციდი ხოჯალის რაიონი ქალაქი ფერფლში სურხაი ალიბეილი — აღდამ-ქიბლაგაჰიმი (პირველი წიგნი) გამომცემლობა „შუშა“ ბაქო-2001 წ., 648 გვ. სურხაი ალიბეილი — აღდამიმ-ქიბლაგაჰიმი (მეორე წიგნი) გამომცემლობა „შუშა“ ბაქო-2005, 704 გვ. www.karabakhmonuments.az