laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
ნივა (ჟურნალი)

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე: ნივა (ჟურნალი) „ნივა“ (რუს. «Ни́ва») — რუსული ყოველკვირეული ილუსტრირებული ლიტერატურულ-სამხატვრო და სამეცნიერო-პოპულარული ჟურნალი. გამოდიოდა სანქტ-პეტერბურგში 1870–1918 წლებში ადოლფ მარქსის გამომცემლობაში, გათვლილი იყო მასობრივ მკითხველზე. „ნივაში“ იბეჭდებოდა ა. ა. ბლოკის, პ. დ. ბობორიკინის, ი. ა. ბუნინის, ი. ა. გონჩაროვის, ნ. ს. ლესკოვის, დ. ნ. მამინ-სიბირიაკის, დ. ს. მერეჟკოვსკის, ვ. ი. ნემიროვიჩ-დანჩენკოს, ი. ნ. პოტაპენკოს, ლ. ნ. ტოლსტოის (1899 წელს — რომანი „აღდგომა“), ა. ა. ფეტის, ა. პ. ჩეხოვის და სხვათა ნაწარმოებები. ქვეყნდებოდა პუბლიკაციური ნარკვევები კულტურის მსხვილ მოღვაწეებზე, ბიბლიოგრაფიული ცნობები, სტატიები არქეოლოგიაზე, ბუნებისმცოდნეობაზე, გეოგრაფიაზე, პედაგოგიკაზე, სპორტსა და სხვ. 1891 წლიდან „ნივაზე“ უფასო დამატებების (დანართების) სახით გამოსცემდნენ მრავალი რუსი და საზღვარგარეთის ქვეყნის მწერლის ნაწარმოებებს, რაც უზრუნველყოფდა ჟურნალის ტირაჟსა და პოპულარობას. Торопов А. Д. Систематический указатель литературного и художественного содержания журнала «Нива» за 30 лет (1870–1899). СПб., 1902; он же. 1-е прибавление за 5 лет (1900–1904) к систематическому указателю литературного и художественного содержания журнала «Нива». СПб., 1906; НИВА // Большая российская энциклопедия. т. 22. — М., 2013. — стр. 571.
მინთრიონის გორა

ბოზთეფე (თურქ. Boztepe) ან მინთრიონის გორა (ბერძ. Όρος Μίνθριον) — გორა ქალაქ ტრაპიზონში, თურქეთი. მდებარეობს ქალაქის ცენტრდან 3 კილომეტრში, სამხრეთ-აღმოსავლეთ მხარეს. გორის აღმოსავლეთით მდებარეობს დეგიმენდერეს ხეობა. გორის უდიდესი ნაწილი ქეიმაქლის უბანში შედის. ეს ადგილი ანტიკური დროიდან რელიგიური მნიშვნელობას ატარებდა. გორაზე მდებარეობს შემდეგი სიწმინდეები: მეჩეთი, ყოფილი XIX საუკუნის ეკლესია. თავად ეკლესია თავდაპირველად მითრას საკურთხეველს წარმოადგენდა, რამაც სავარაუდოდ განაპირობა გორის სახელწოდება – „მინთრიონი“. ქაიმაქლის მონასტერი. სკილოლიმნე – ახლა ძირითადად დამშრალ ტბას წარმოადგენს. დრაკონის წყარო (Δράκοντπήάσον), მდებარეობს ჰოშოღლანის სოფელთან. იოანე ლაზაროპულოსის „ლოგოსი“-ს თანახმად, ტრაპიზონის იმპერატორმა ალექსი II-მ აქ განგმირა დრაკონი. ყოვლადწმინდა თეოსკეპასტოსის მონასტერი. Bryer, Anthony (March 1985). Byzantine Monuments and Topography of the Pontos (Dumbarton Oaks Studies, 20) Two Volume Set. Dumbarton Oaks Pub Service. ISBN 0-88402-122-X.  Whiting, Dominic (2001). Turkey Handbook. Footprint Travel Guides. ISBN 1-900949-85-7.  Map of Trabzon Kaymaklı Monastery info at www.trabzon.gov.tr ↑ Whiting, p. 565 ↑ Bryer, p. 207 ↑ Bryer, p. 200 ↑ Bryer, p. 207
ჰაჯი გუსი

ქაზიმლი ჰაჯი გუსი ქერბალაი ლიუთფალი ოღლი (აზერ. Hacı Hüsü; 1839, შუშა — 1898, ასხაბადი (დღევანდელიაშხაბადი)) — აზერბაიჯანული მუსიკის ვოკალური ხელოვნების ერთ-ერთი თვალსაჩინო წარმომადგენელი, ჰარატ კულის მოსწავლეა. პირველად შუშელების თვალწინ, მან ხანდემიროვის თეატრში საქველმოქმედო საღამოზე შეასრულა წარმოდგენა. ჰაჯი გუზი, ცნობილ ტარიკოს სადიხჯიანთან (მირზა სადიხთან) ერთად, ამ საღამოს ბრწყინვალედ მღეროდა მუღამ ჩარგიახს, აუღელვებლად იპყრობდა მაყურებლის გულებს. მისი სახელი სწრაფად გავრცელდა. ჰაჯი გუსი ასევე იყო მუღამის თეორიის ექსპერტი, იცოდა აღმოსავლეთის ბევრ ქვეყანაში ამ ჟანრის შესრულების პრაქტიკა და აზერბაიჯანის მუღამის მახასიათებლები. მან გააუმჯობესა მრავალი შინაგანი მუგამის ექსპრესიულობა და ფორმირების თვისებები, შექმნა მათი ახალი ვარიანტები. ერთ-ერთი მათგანია ქურდი-შაჰნაზის მუღამი - ტრადიციულ ქურდიამდე, ჰაჯი გუზი დაამატა კიდევ ერთი მონაკვეთი - შაჰნაზი, რომელმაც ფორმას მნიშვნელოვანი მასშტაბები მისცა და გააღრმავა ემოციური და დრამატული შინაარსი. ჰაჯი გუსი ასევე იყო მუჰამ გატარის შემოქმედი. მან მიიღო მიწვევები არა მარტო აზერბაიჯანის ქალაქებში სადღესასწაულო ღონისძიებებზე - (საყვარელი ხანანდე ნატავა, ჰაჯი გუზი მისი მეჯლისში გახშირებული მონაწილე იყო.მას ხშირად მის საღამოებზე იწვევდნენ ცნობილი მუსიკოსები - მაშადი ბაქოდან, მელიქ მანსუროვი, შამახი محمჰმუდ აგა და სხვები. ჰაჯი გუსი ასევე მისასალმებელი სტუმარი იყო ახლო და შუა აღმოსავლეთის ბევრ ქალაქში. ცნობილია, რომ ირანის შაჰმა ნასრედდინმა იგი მიიწვია ტაბრიზში შვილის ქორწილისთვის 1880 წელს. ჰაჯი გუზი თან ახლდა და თან ახლდა ტარისტ სადიხჯანი და კამანისტი ბაღდაგულ ატა. მან მღეროდა ბევრ ცნობილ ირანელ მუსიკოსთან ერთად, ხოლო ჰაჯი გუზი მიენიჭა შაჰის პირველი პრემია. სიცოცხლის ბოლო წლებში, მექაში მომლოცველთაგან დაბრუნების შემდეგ, ჰაჯი გუსიმ, რელიგიური მოღვაწეების გავლენის ქვეშ, შეაჩერა მუგამების შესრულება და მხოლოდ შუშას მეჩეთის გოვარხარ აღადან გამოცხადებული აზანური გამოცხადება, ლოცვას ეძახდა. მაგრამ მაშინაც კი, მისმა ხმამ უამრავი მსმენელი მიიპყრო არა მარტო შუშის, არამედ მიმდებარე სოფლებისაც.
ისლამ აბდულაევი

ისლამ აბდულ ოღლი აბდულაევი (აზერ. İslam Əbdül oğlu Abdullayev) — აზერბაიჯანელი მომღერალი-ხანენდე, მუღამების შემსრულებელი, აზერბაიჯანის სსრ დამსახურებული არტისტი.(1949). ისლამი აბდულაევი დაიბადა 1876 წელს ქალაქ შუშაში. მან მუღამი შეისწავლა მუსიკათმცოდნე მირ მუჰსუნ ნავაბის მეთვალყურეობის ქვეშ, ჰაჯი გუსის და ხან ყარაბაღის მუღამის შემსრულებლის სხვა ხანებში. მან შეასრულა ტარიდასი მირზა სადიხ ასად ოღლუსთან ერთად, რომელიც ასევე ცნობილია როგორც სადიხჯანი. ისლამი აბდულაევი ასევე მუშაობდა შუშაში მუსიკალური სკოლის დირექტორად. მან უზარმაზარი როლი შეასრულა ისეთი ხანენდეს შესრულებაში, როგორებიცაა ხან შუშინსკი, იაგუბ მამედოვი, საჰიბ შუქუროვი. განჯაში მომღერალმა ხალხური საკრავების ორკესტრი მოაწყო. 1949 წელს ისლამ აბდულაევი დასახელდა აზერბაიჯანის დამსახურებულ მხატვრად. სიცოცხლის ბოლოს გადავიდა აღდამში, სადაც ასწავლიდა მუგამის ხელოვნებას. მომღერალი გარდაიცვალა 1964 წელს ბაქოში. ისლამი აბდულაევი ცნობილია აზერბაიჯანული მუსიკის ისტორიაში, როგორც მუგამ სეგიახის და მისი სხვა სახეობების შემსრულებელი – ზაბულ-სეგიახ , სეგიახ მირზა ჰუსეინი, ორთა სეგიახი, ხარიჯ სეგიახი. ამ სეგიახების საოცარი შესრულებისთვის, მომღერალმა მიიღო მეტსახელი - სეგიახ ისლამი. ისლამ აბდულაევი ასევე ცნობილი იყო აზერბაიჯანის ფარგლებს გარეთ. ასე 1910-1915 წლებში ჩამწერი კომპანიების “სპორტ რექორდი” და “ექსტრაფონის” მიერ ჩაწერილ იქნა მუღამები: “სეგიახი”, “ბაიათი შირაზ”, “შახნაზ”, “შიუშტერი” და რამდენიმე ტესნიფი ასლამ აბდულაევის შესრულებით, რომლებიც დაფიქსირდა ფონოგრაფიულ ჩანაწერებზე.
მელინდა გეიტსი

მელინდა გეიტსი (დ. 15 აგვისტო, 1964) — ამერიკელი ქველმოქმედი და Microsoft-ის ყოფილი გენერალური მენეჯერი. 2000 წელს მელინდამ თავის მეუღლესთან, ბილ გეიტსთან, ერთად „ბილ და მელინდა გეიტსების ფონდი“ დააფუძნა. მელინდას და ბილის საქველმოქმედო ორგანიზაცია 2015 წლის მონაცემებით მსოფლიოს უმსხვილეს კერძო საქველმოქმედო ორგანიზაცია იყო. Forbes-მა მელინდა გეიტსი მსოფლიოს ერთ-ერთ ყველაზე ძლიერ ქალად დაასახალა. მელინდა გეიტსი 1964 წლის 15 აგვისტოს დალასში, ტეხასის შტატში, დაიბადა. მელინდას ყავს ორი უმცროსი და ერთი უფროსი ძმა. მამამისი, ჯოზეფ ფრენჩ უმცროსი, კოსმოსური ინჟინერი იყო, დედა - ელენ აგნეს ამერლენდი კი დიასახლისი. მელინდა არის კათოლიკე. დაამთავრა წმინდა მონიკას კათოლიკური სკოლა და იყო სკოლის საუკეთესო მოსწავლე.14 წლის ასაკში მელინდას მამამ apple II-ის კომპიუტერი აჩუქა, რამაც მოგვიანებით გოგოს პროგრამირებისადმი ინტერესი გაუჩინა. მელინდამ შეისწავლა პროგრამირების ენა Basic და დაიწყო კომპიუტერული თამაშების შექმნა. 1986 წელს, დიუკის უნივერსიტეტში სწავლის შემდეგ, ბაკალავრის ხარისხი კომპიუტერულ მეცნიერების და ეკონომიკის დარგში მოიპოვა. მელინდას ურთიერთობა Microsoft-ის აღმასრულებელ დირექტორ ბილ გეიტსთან 1987 წელს დაიწყო. წყვილი ერთმანეთს ნიუ-იორკის სავაჭრო ბაზრობაზე შეხვდა. მელინდა და ბილ გეიტსები 1994 წელს დაქორწინდნენ. ქორწილი ლანაიში (ჰავაი) ჩატარდა. მათ სამი შვილი ყავთ. ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე: მელინდა გეიტსი ↑ Harris, Paul. (November 25, 2006) A woman of substance. ციტატა: „Melinda Ann French was born in Dallas on 15 August 1964.“ ციტირების თარიღი: February 10, 2020 ↑ Melinda Gates. Gates Foundation. ციტირების თარიღი: March 13, 2019. ↑ Power Women. Forbes. დაარქივებულია ორიგინალიდან — დეკემბერი 28, 2018. ციტირების თარიღი: March 13, 2019. ↑ Office romance: how Bill met Melinda. The Independent (June 27, 2008). ↑ Melinda Gates biography. A&E Television Networks (March 15, 2018). ციტირების თარიღი: October 24, 2018. ↑ "Melinda Gates goes public (pg. 2)" დაარქივებული May 1, 2012, საიტზე Wayback Machine. , cnn.com, January 7, 2008. ↑ Melinda Gates biography. A&E Television Networks (March 15, 2018). ციტირების თარიღი: October 24, 2018. ↑ Let's put birth control back on the agenda. April 2012. http://www.ted.com/talks/melinda_gates_let_s_put_birth_control_back_on_the_agenda. წაკითხვის თარიღი: June 29, 2013. ↑ "Melinda Gates: 'I'm a Catholic, but women need access to contraceptives'", Guardian.co.uk; retrieved June 29, 2013. ↑ "Catholic Melinda Gates defies the Vatican over birth control funds", independent.co.uk; retrieved June 29, 2013. ↑ Goodell, Jeff. (March 13, 2014) Bill Gates: The Rolling Stone Interview. Rolling Stone. დაარქივებულია ორიგინალიდან — მარტი 17, 2014. ციტირების თარიღი: April 23, 2016. ↑ Jeanne M. Lesinski (2009). Bill Gates: Entrepreneur and Philanthropist. Twenty First Century Books. ISBN 9781580135702. ციტირების თარიღი: March 10, 2011. „Melinda, a devout Catholic, wanted a religious wedding“  ↑ Office romance: how Bill met Melinda en (2008-06-27). ციტირების თარიღი: 2019-03-13. ↑ „Profile: Bill Gates“. BBC News. January 26, 2004.
დუშეთის მეორე საცხოვრებელი სახლი

დუშეთის მეორე საცხოვრებელი სახლი, მოზდოკიანთ სახლი — არქიტექტურული ძეგლი. მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ქალაქ დუშეთში, ობსერვატორიის ქუჩაზე, ექვს ნომერში. აგებულია XIX საუკუნის I ნახევარში. სახლი ქუჩის მხარეს ერთსართულიანია, ეზოს მხარეს - ორსართულიანი. ნაგებია აგურით. პირველი სართული სამეურნეო დანიშნულებისაა, სართულზე გრძივი კედლების ორივე მხარეს სამ-სამი ოთახია, რომელთაგანაც შესასვლელები მხოლოდ ეზოს მხარეს მდებარე განაპირა ოთახებს აქვთ. მეორე სართული საცხოვრებელია. სართული ანფილადურად განლაგებული ორი პატარა და ერთი დიდი ოთახისგან შედგება. ოთახები კაპიტალური კედლებითაა გამიჯნული და თითო კარით უკავშირდება ერთმანეთს. შესასვლელი ქუჩიდანაა, ხის სვეტებიან აივანზე. აივანი, გრძივი ფასადის მთელ სიგრძეზე მოწყობილ განიერ აივანს უერთდება, რომლის გადახურვა აგურით ნაშენ ექვს მასიურ კოლონას ეყრდნობა. ოთახებში შესასვლელები აივნის მხოლოდ ამ ნაწილიდანაა. დიდ ოთახს ორი შესასვლელი აქვს, პატარა ოთახებს - თითო-თითო. დიდ ოთახში ექვსი ფანჯარაა. მათგან ერთი შესასვლელებს შორისაა, სამი ქუჩის მხარეს, ხოლო ორი - ხის სვეტებიან აივანზე გადის. პატარა ოთახებში, ქუჩის მხარეს, ორ-ორი ფანჯარაა გაჭრილი. ერთი ფანჯარა ერთ-ერთ ოთახს აივნის მხარესაც აქვს. ორივე ოთახში ორ-ორი თახჩაა. აივნის მეორე ბოლო მეზობლის ნაკვეთისკენ მიმართული ყრუ კედლითაა შემოზღუდული, რომელშიც სხვენზე ასასვლელი კიბეა დატანებული. აივნის ხის მოაჯირი, რომელიც კოლომებშია ჩამაგრებული, შევსებულია წვრილი მავთულების დიაგონალური ბადით. სახლის ფასადები რუსული კლასიცისტური არქიტექტურული მიბაძვითაა გაფორმებული. ქუჩის მხარეს მოქცეული შვიდივე ფანჯარა დასრულებულია ფრონტონის მაგვარი თავსართით. მსგავსი თავსართები ეზოს მხარეს, მხოლოდ შესასვლელებს აქვს. ფანჯრების თავსართები კი ჰორიზონტალურია. ქუჩის ფასადს, სარკმლებს ზემოთ, ერთსაფეხურიანი თარო გასდევს. ფასადი დასრულებულია აგურის სამსაფეხურიანი ლავგარდნით. სახლის პირველი სართულის კარ-ფანჯრები მოურთველია. შენობა გადახურულია თუნუქის პირამიდული სახურავით. დვალი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 193.
ზაქარია ხიტალიშვილის ძეგლი (არანისი)

არანისის ზაქარია ხიტალიშვილის ძეგლი — ზაქარია ხიტალიშვილის სახელობის მონუმენტური ძეგლი დგას დუშეთის მუნიციპალიტეტის, სოფელ არანისის სასაფლაოზე. ზაქარია საბჭოთა კავშირის გმირი და მფრინავი იყო. ძეგლი სოფელში დაიდგა 1988 წელს. გრანტის კვარცხლბეკზე დგას ბრინჯაოს ფრთებგაშლილი არწივი. ბერძენიშვილი ც., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 217.
ბაჰაიზმი

ბაჰაი რელიგია (არაბ. بهائي bahāʾī) — XIX საუკუნეში, სპარსეთში (დღევანდელი ირანი) ჩამოყალიბდა და მსოფლიო რელიგიათა შორის ყველაზე ახალგაზრდა აღმსარებლობაა, რომელიც შემდგომ მთელ მსოფლიოში გავრცელდა. ბაჰაიზმის დამაარსებელია ბაჰაულა (1817-1892). რელიგიის მიმდევრებს ბაჰაი (baha-i) ჰქვიათ. მსოფლიო რელიგიათა და მათ წყაროთა ღვთაებრივი წარმოშობის აღიარება; ადამიანის მიერ ჭეშმარიტების ინდივიდუალური ძიება; რასობრივი, კლასობრივი, ნაციონალური, რელიგიური, პოლიტიკური და სხვა წინააღმდეგობების გადალახვა; რელიგიისა და სამეცნიერო პროგრესის თანამშრობლობა; საზოგადო განათლების მნიშვნელობის და აუცილებლობის აღიარება; ქალთა და მამაკაცთა თანასწორუფლებიანობა; მოსახლეობის სიღატაკესთან ბრძოლა; საერთაშორისო უშიშრობისა და სამართლიანობის პრინციპებზე დაყრდნობით ახალი მსოფლიო ფედერალური სისტემის შექმნა; მაღალზნეობრივი ცხოვრების პრაქტიკა; საერთაშორისო ენა; ახალი სულიერი მსოფლიო ცივილიზაციის შექმნა. 2005 წლისთვის ამ სარწმუნოებას მთელ მსოფლიოში 7,5 მილიონი მიმდევარი ჰყავდა. ბაჰაიზმის წმინდა წიგნია „ქითაბე აყდას“, ხოლო ბაჰაულლაჰს გარდა მისი მნიშვნელოვანი პიროვნებებია ბაბი, აბდულ ბაჰა და შოღი ეფენდი. დედამიწის ყველა დასახლებულ კონტინენტზე არსებობს ბაჰაის ტაძრები, რომელთა კარი ყველა სარწმუნოების მიმდევრებისთვის ღიაა. თავის სამშობლოში - ირანში - ბაჰაი რელიგია სასტიკად აკრძალულია. ბაჰაიზმის მსოფლიო ცენტრი The Bahá'í Faith, international website of the Bahá'ís of the world
ყარანგოზიშვილების კოშკი

ყარანგოზიშვილების კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი, დგას დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ქალაქ დუშეთის განაპირას, ჩრდილოეთით, მთის ფერდობზე. ეკუთვნოდა ადგილობრივ აზნაურებს — ყარანგოზიშვილებს. აგებულია XVII საუკუნეში. კოშკს ჰქონდა გალავანი, რომლისგანაც შემორჩენილია მხოლოდ აღმოსავლეთი კედლის კვალი. 1981-1982 წლებში სპეციალური სამეცნიერო-სარესტავრაციო საწარმოო სახელოსნომ ძეგლზე ჩაატარა სარემონტო-საკონსერვაციო სამუშაოები. კოშკი გეგმით სწორკუთხაა, ხუთსართულიანი. ნაგებია ნატეხი ქვით. დაზიანებულია: ჩანგრეულია სართულშუა გადახურვები, მეხუთე სართულის კედლების მხოლოდ ნაწილია შემორჩენილი. კოშკს შესასვლელი სამხრეთიდან ჰქონდა, პირველ სართულზე. ამჟამად ამ მხარეს სახლია მიშენებული. პირველი სართული აგურის ცილინდრული კამარითაა გადახურული, დანარჩენი სართულების გადახურვა ხის ყოფილა. კამარა შუაში ჩანგრეულია. პირველ სართულზე, შესასვლელის პირდაპირ ბუხარია, აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებში - თითო პატარა სარკმელი. მეორე სართული, რომელზეც კედელში დატანებული ქვის კიბით ადიოდნენ, შედარებით დაბალჭერიანია. მის სამხრეთ კედელში ერთი სარკმელია, რომლის გვერდებზე მოწყობილია თითო შეწყვილებული სათოფურები. სარკმლის ზემოთ კი, არათანაბრად განლაგებული სამი ვიწრო სათოფურია. მესამე სართულის დასავლეთ კედელში ერთი სარკმელია, დანარჩენ კედლებში - სათოფურები. მეოთხე სართულის კედლებში სათოფურების რაოდენობა მატულობს. ამ სართულს სარკმელი არ აქვს. მეხუთე სართულის შემორჩენილ ჩრდილოეთ კედელში ერთი სარკმელია. ზაქარია პ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 193.
არდოტის ეკლესია

არდოტის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ არდოტის სამხრეთ განაპირას, მთის ფერდობზე. განეკუთვნება XIX საუკუნეს. ეკლესია ე. წ. „თავისუფალი ჯვრის“ ტიპის ნაგებობაა. ნაშენია სხვადასხვა ზომის ფიქალით, კონსტრუქციულ ნაწილებში გამოყენებულია თლილი ქვა. ძლიერ დაზიანებულია: ჩამოშლილია გუმბათის მნიშვნელოვანი ნაწილი, მონგრეულია კედლების ზემოთა ნაწილები. ეკლესიას სამი შესასვლელი აქვს: დასავლეთიდან, აღმოსავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომელიც ხუთწახნაგოვან შვერილს ქმნის. აფსიდის წინ ბემაა. აფსიდის ღერძზე გაჭრილი სარკმლის ორივე მხარეს, გეგმით ნახევარწრიული თითო თაღოვანი ნიშაა. დანარჩენი მკლავები სწორკუთხოვანია. ჯვრის მკლავების გადაკვეთაზე, აფრების მეშვეობით დამყარებულ გუმბათის ყელში ექვსი სარკმელი ყოფილა გაჭრილი. გარედან ეკლესიის დასავლეთისა და ჩრდილოეთის მკლავებს კარიბჭეები ეკვროდა. ზაქარაია პ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 218-219.
არბაჩხანის მთავარანგელოზის სალოცავი

არბაჩხანის მთავარანგელოზის სალოცავი, თამარის ნიში — არქიტექტურული, არქეოლოგიური ძეგლი. მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის, სოფელი არბაჩხანის განაპირას ჭალაში, მდინარე ფშავის არაგვის მარჯვენა ნაპირას. განეკუთვნება გვიან შუა საუკუნეებს. 1987 წელს გაითხარა მთიანეთის არქეოლოგიური ექსპედიციით. გათხრებისას გამოვლენილი ნაცრის სქელი ფენა, სიმხურვალისგან გაწითლებული და დახეთქილი კედლები ადასტურებს, რომ სამლოცველო საგანგებოდ ხანძრით არის განადგურებული. ნაგებობა გეგმით კვადრატთან მიახლოებული სწოკუთხედია. ნაგებია მოზრდილი ზომის კლდის ნატეხი ქვითა და დუღაბით. ძლიერ დაზიანებულია. კედლები 1 მეტრ სიმაღლეზეა შემორჩენილი. შესასვლელი სამხრეთ კედლის შუაშია. შიგნით, აღმოსავლეთ კუთხეებში, ქვით ნაშენი თითო მართკუთხა ტრაპეზი დგას. ჩრდილოეთ კუთხესთან მდგარი ტრაპეზიდან 0,5 მეტრის სიმაღლეზე, მცირე კვადრატული ნიშია. აღმოსავლეთ კედელს მთელ სიგრძეზე გასდევს დაბალი საფეხური. იატაკი მიწატკეპნილია, მოფენილი ქვის თხელი ფილებით. გათხრებისას აღმოჩენილია სამლოცველოს ფიქლის სახურების ნაწილები. ინტერიერში გამოვლინდა დამწვარ-დანაცრებული 0,5 მეტრი სისქის ფენა, რომელიც შეიცავდა მოუჭიქავი უხეში კერამიკის ფრაგმენტებს და ოსტეოლოგიურ მასალას. ნაგებობას გარს ევლება თითქმის კვადრატული მოხაზულობის დაბალი გალავანი, რომელსაც აღმოსავლეთ და ჩრდილოეთ კუთხეები მომრგვალებული აქვს. გალავანის წყობა ორპირია. გამოყენებულია შვეულად დაყენებული კლდის დიდი ლოდები, შუაში შევსებული წვრილი ქვითა და მიწით. ერთადერთი შესასვლელი გალავნის სამხრეთ კედლის აღმოსავლეთ კიდეშია. ნანგრევებში აღმოჩნდა შარიმის რამდენიმე კვადრატი და მარტივპროფილიანი ლავგარდნის ორი ქვა. გარედან, გალავნის სამხრეთ-დასავლეთ კედელზე, მიშენებულია ნატეხი ქვის მშრალი წყობით ნაგები, სწორკუთხა გეგმის სადგომი. მინაშენი სამხრეთ-აღმოსავლეთ მხარეს მთელ სიგანეზე გახსნილია. თხრისას დადასტურდა 20-30 სანტიმეტრი სისქის ნაცრიანი ფენა. აღმოჩნდა თიხის ხელადის, ქოთნის, ქილის, ქვევრის ნატეხები, დამახასიათებელი XIV-XV საუკუნეებისთვის. რჩეულიშვილი გ., ჯორბენაძე ბ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 218.
ილია ჭავჭავაძის მუზეუმი და ძეგლი

ილია ჭავჭავაძის მუზეუმი და ძეგლი — ისტორიული და მონუმენტური ხელოვნების ძეგლი. მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ქალაქ დუშეთში, ილია ჭავჭავაძის ქუჩაზე, ოცდაოთხ ნომერში. მუზეუმი და ძეგლი გაიხსნა 1968 წლის 8 ივნისს. სახლზე არის მემორიალური დაფა ქართული წარწერით: „1868-1873 წლებში აქ დუშეთის მაზრის მომრიგებელ მოსამართლედ მუშაობდა დიდი ქართველი მწერალი ილია გრიგოლის ძე ჭავჭავაძე (1837-1907)“. მუზეუმი ერთსართულიანია, დგას ორი ქუჩის შესაყართან, პატარა ეზოს სიღრმეში. შენობა შედგება სამი ოთახისგან, სადაც გამოფენილია ფოტოსურათები. სახლს ეზოს მხრიდან ხის გადახურული აივანი აკრავს, რომელსაც წინიდან ერთმარშიანი კიბე აქვს მიდგმული. შენობის წინ, ეზოში, გრანიტის სწორკუთხა ფორმის კვარცხლბეკზე დგას მწერლის ბრინჯაოს ბიუსტი. ბიუსტის შესრულებას პორტრეტული მსგავსების სიზუსტე ახასიათებს. ფორმათა დამუშავება დეტალურია, სილუეტი გრაფიკული სიმკვეთრით გამოირჩევა. კვარცხლბეკზე დამაგრებულია მარმარილოს ფილა მწერლის ავტოგრაფით. ბერძენიშვილი ც., დევდარიანი ფ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 195.
აბანოსხევის მწითურების მამულის ნამოსახლარი და სამაროვანი

აბანოსხევის მწითურების მამულის ნამოსახლარი და სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ აბანოსხევის დასავლეთით, 200 მეტრზე, მდინარე არაგვის მარცხენა ნაპირას. მოიცავს ძველი წელთაღრიცხვით V ათასწლეულიდან ადრინდელი შუა საუკუნეების ჩათვლით. გაითხარა 1977, 1981-1983, 1985-1986 და 1989 წლებში ისტორიის არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის ჟინვალის არქეოლოგიური ექსპედიციის მიერ. ქვედა ფენა, რომლის სისქე იყო 0,35-0,4 მეტრი, გამოვლინდა მიწის ზედაპირიდან 2 მეტრ სიღრმეზე. აქ აღმოჩნდა დაზიანებული, ნახევრად მიწური სწორკუთხა შენობის ნაშთი, შევსებული ნაცროვან-ნახშიროვანი მიწით და რიყის ქვებით. იქვე, იატაკის დონეზე, იყო ადამიანის ჩონჩხი მოკრუნჩხულ პოზაში, თავით სამხრეთისკენ. სამი გაწმენდილი ორმოდან ერთში აღმოჩნდა არქაული ხარის ძვლები. გარდა ამისა ნამოსახლარზე გამოვლენილია თიხის ჭურჭლის ნატეხები, ობსიდიანისა და კაჟის იარაღები, ქვის ხელსაფქვავები, ხელცულები და ცხოველთა ძვლები. მომდევნო ფენა გამოყოფილია ქვედასაგან ერთი მეტრის თიხნარით. გაწმენდილ ექვს წრიულ ორმოში აღმოჩნდა თიხის ჭურჭლის ნატეხები, გადასატანი კერები, ნამგლის კაჟის ჩასართები, ხელსაფქვავები, წიდა, ცხოველთა ძვლები და სხვა. ხუთი ინდივიდუალური ორმოსამარხიდან ერთში იყო თიხის ჭურჭელი და ძვლის კვირისტავი. ზედა ფენაში გამოვლინდა გვიანი ანტიკური და ადრინდელი შუა საუკუნეების სამარხები. მათ შორის ორი განეკუთვნება III-IV საუკუნეებს. ერთ ორმოსამარხში მიცვალებული დაკრძალული იყო მოკრუნჩხულ მდგომარეობაში, მარჯვენა გვერდზე, თავით დასავლეთისკენ. აქვე აღმოჩნდა თიხის ხელადა და კოჭობი. მეორეში, ქვაყრილიან ორმოსამარხში, გამოვლინდა თიხის სამტუჩა ყურიანი ჭურჭელი და ცხენის თავის ქალა. ადრინდელი შუა საუკუნეების სამარხები წარმოდგენილია ორმოსამარხებით, ქვის ფილებით გადახურული ორმოსამარხებით და ქვისსამარხებით. დაკრძალვის წესი ქრისტიანულია. მხოლოდ ზოგიერთ სამარხში ჩონჩხი ესვენა მოკრუნჩხული და წელზევით გაშოტილი, მოხრილი მუხლებით. გვხვდება ინდივიდუალური და საოჯახო სამარხები. აღმოჩნდა ბრინჯაოს საკინძები და რკინის მშვილდსაკინძი. მასალა ინახება აკც-ის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში. ჩიქოვანი გ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 196.
არანისის მეორე ნამოსახლარი

არანისის მეორე ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ არანისის ქვედა უბანში, მდინარე არაგვის ნაპირას, მოძმანაანთ უბანში. თარიღდება ენეოლით-ადრინდელი ბრინჯაოს ხანით. 1975-1976 და 1981 წლებში ძეგლი გათხარა არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. ნამოსახლარი მრავალფეროვანია. ქვედა ადრინდელი სამიწათმოქმედო კულტურის ნაცროვან-ნახშიროვანი ფენა ჩაჭრილი იყო მტკვარ-არაქსის კულტურისათვის დამახასიათებელი ორმოებით. ქვედა ფენაში აღმოჩენილია ბათქაშის ფრაგმენტები, თიხის ჭურჭლის ნატეხები, რიყს ქვის სანაყი, რქისა და ძვლის სახვრეტები, ობსიდიანის იარაღები და ცხოველთა ძვლები. ადრინდელი ბრინჯაოს ხანის ფენაში გამოვლინდა 100-მდე სხვადასხვა ზომის ორმო, ამოგებული ლასტით და ამოლესილი თიხით. უმეტეს მათგანში ცეცხლის ძლიერი კვალი ჩანს. ზოგი სამარხადაა გამოყენებული. ერთ-ერთ ორმოში აღმოჩნდა 20-მდე მთელი ჭურჭელი, თიხის საბეჭდავი, რიყის ქვის ხელსაფქვავებისგან ნაგები კერა, თიხის სადგარი, ხორბლის, სხვა მარცვლეულისა და წითელი საღებავის ნაშთები. გარდა ამისა, ნამოსახლარზე გამოვლინდა კაჟისა და ობსიდიანის ნამგლის ჩასართები, ძვლის თოხი, სადგისი და სახვრეტები, თიხისაგან დამზადებული ცხვრისა და ადამიანების პატარა ქანდაკებები, ლითონის სატეხი, ხიშტის მაგვარი იარაღი, ანკესი და სხვა. მრავალფეროვანი კერამიკული ნაწარმი წარმოდგენილია საკულტო დანიშნულების ჭურჭლით, თიხის ღრუქუსლიანი ლარნაკებითა და სხვა. გათხრებით დადგინდა, რომ ნამოსახლარი შედგებოდა საცხოვრებელი ნახევარმიწური, საკულტო, სამეურნეო, სანაგვე და სანაცრე დანიშნულების ორმოების ერთობლიობისაგან. არქეოლოგიური მასალა ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზასა და საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში. ღლონტი მ., ჩიქოვანი გ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 217.
არახვეთის სამების ეკლესია

არახვეთის სამების ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ არახვეთის აღმოსავლეთ ნაწილში, ფერდობზე. თარიღდება გვიანი შუა საუკუნეებით. ეკლესია უაფსიდოა, ნაგებია ნატეხი ქვით. ორფერდა სახურავის კეხზე აღმოსავლეთით და დასავლეთით დგას ქვისგან გამოკვეთილი ჯვრები, აღმოსავლეთისა ორნამენტირებულია. ერთ მხარეს გადაჯვარედინებული წვრილი ლილვებია გამოსახული, მერე მხარეს - მზე. ზაქარაია პ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ., 2008. — გვ. 217.