laion/Wikipedia-Exotic huggingface dataset:
ქვემო ხანდაკის ყორღანული სამარხი

ქვემო ხანდაკის ყორღანული სამარხი — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო ხანდაკის აღმოსავლეთით, 2 კილომეტრზე, მდინარე მტკვრის მარჯვენა ნაპირზე, ადგილ ოხერახევის მიდამოებში. თარიღდება ადრინდელი ბრინჯაოს და ელინისტური ხანით. ძეგლი 1974 წელს გათხარა კასპის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. ყორღანის დიამეტრი 35 მეტრია, სიმაღლე 2 მეტრი. სამარხი ორმო (3x3 მეტრი, სიღრმე მიწის ახლანდელი ზედაპირიდან — 2,7 მეტრი) ამოთხრილია უშუალოდ ქვაყრილის შუა ნაწილის ქვეშ. ორმოს დასავლეთ ნაწილში, თავით აღმოსავლეთისკენ დაკრძალული იყო ერთი ხელფეხმოხრილი მიცვალებული, რომელსაც თავთან ედგა წითლად გამომწვარი მაღალყელიანი სამყურა დერგი. სამარხი ორმო გადახურული ყოფილა ხის მჭიდროდ მიჯრილი ძელებით, რომელზეც რიყის ქვები ეყარა. ორმოს ფსკერიდან 0,8 მეტრზე ქვაყრილში აღმოჩნდა შავზედაპირიანი, გრავირებული ორნამენტით შემკული თიხის ჭურჭელი და რელიეფური სარტყლით შემკული, წითლად გამომწვარი ელინისტური ხანის ქვევრის ნამტვრევი, ხოლო უშუალოდ სამარხი ორმოს თავზე, მის ჩრდილო კედელთან — ბრინჯაოს ხანის ორი ყუნწიანი სატევარი (ერთ-ერთ სატევარს ყუნწის ზედა ნაწილში აქვს სასამანჭვლე ნახვრეტი), ელინისტური ხანის პროფილირებული შავპრიალა ჯამის ფრაგმენტები და სხვა. ადრინდელი ბრინჯაოს ხანისა და ელინისტური ხანის მასალის ერთ დონეზე არსებობა მოწმობს, რომ ყორღანი გაძარცვული უნდა იყოს. ყორღანის ქვაყრილის ცენტრალურ ნაწილში, მიწის ახლანდელი ზედაპირიდან 0,4 მეტრ სიღრმეზე ესვენა გულხელდაკრეფილი გაშოტილი მიცვალებული (ელინისტური ხანისა), თავით აღმოსავლეთისკენ. მიცვალებულს ჩატანებული ჰქონდა ბრინჯაოს ხუთი დუგმა. სამარხში აღმოჩნდა აგრეთვე ამავე ხანის წითლად გამომწვარი თიხის ჭურჭლის ნამტვრევები. ამ სამარხის დასავლეთით გამოვლინდა კიდევ ერთი უინვენტარო სამარხი. იგი ძლიერ დაზიანებულია და მისი თარიღის დადგენა ვერ ხერხდება. მოპოვებული მასალა ინახება კასპის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში. ირემაშვილი შ., შატბერაშვილი ზ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 209.
აბანოს პირველი ნასოფლარი

აბანოს პირველი ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტში, სოფელ აბანოდან სამ კილომეტრში, ზეგანზე, დოლომიტების კარიერთან. მისი ფართობი ოთხი ჰექტარია. თარიღდება ფეოდალური ხანით. ნასოფლარის გარშემო შეიმჩნევა ზღუდის კვალი. შემორჩენილია სხვადასხვა ნაგებობების საძირკვლის ნაშთები. კულტურული ფენა დაფარულია მიწით. ლომსაძე მ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 352.
ჩაჩუბეთის ნასოფლარი

ჩაჩუბეთის ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩაჩუბეთის ჩრდილოეთ ნაწილში, საავტომობილო გზის მარჯვენა მხარეს, მთის ფერდობზე. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. ნასოფლარზე ნატეხი ქვით ნაგები ღვთისმშობლის დარბაზული ეკლესიის ნანგრევებია. ეკლესიას ჩუქურთმებით შემკული ქვის კანკელი ჰქონია. ჩანს მინაშენების კვალიც. ბერაძე ე., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 209.
მელითონეთა განძი

მელითონეთა განძი — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ კავთისხევში, აღმოჩენილი იქნა კავთისხევის ცემენტის კარიერისაკენ გადასასვლელი გზის მოპირდაპირე მხარეს 100 მეტრზე, ადგილობრივი ლოდების მიწებში. თარიღდება ძვ.წ. II ათასწლეულის დასასრულით. თიხის ჭურჭელში აღმოჩნდა ბრინჯაოს ნივთები: აღმოსავლეთ ქართული ცული (2 ცალი), თოხი, ხის სახოკი, სპილენძის ზოდები (40 კილოგრამი). მოპოვებული მასალა ინახება კასპის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში. გვეტაძე ჯ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 169.
აზად ალიევი

აზად მიქაილ ოღლუ ალიევი (აზერ. Azad Mikayil oğlu Əliyev; დ. 20 იანვარი, 1956, ბაქო) — აზერბაიჯანელი მოქანდაკე, აზერბაიჯანის რესპუბლიკის დამსახურებული მხატვარი (2018). აზად მიქაილ ოღლუ ალიევი დაიბადა ბაქოში 1956 წლის 20 იანვარში, ექიმის ოჯახში. 1972 წელს, ის ჩარიცხული იქნა აზერბაიჯანის აზიმზადეს სახელობის სახელმწიფო სამხატვრო სასწავლებელში ქანდაკების ფაკულტეტზე. 1977 წელს ჩააბარა აზერბაიჯანის კულტურისა და ხელოვნების სახელმწიფო უნივერსიტეტში, რომელიც დაამთავრა 1982 წელს. 1983—1986 წლებში ჩართული იყო სსრკ-ის სამხატვრო აკადემიის შემოქმედებით სახელოსნოში, აკადემიკოს ომარ ელდაროვის ხელმძღვანელობით დაკავებული იყო სამეცნიერო საქმიანობით. 1984 წელს მიღებული იქნა აზერბაიჯანის მხატვართა კავშირში. აზად ალიევი 2000-ზე მეტი ნამუშევრის ავტორია. მისი ნამუშევრები ინახება აზერბაიჯანის, რუსეთის, პოლონეთის, გერმანიის, აშშ-ის, იტალიის საფრანგეთის, ბელგიის, ავსტრიის, ცენტრალური ამერიკის, ირანის, ნეპალის, თურქეთის, პირად კოლექციებში, ასევე მუზეუმებში და პარკებში. 2018 წლის 27 მაისს აზად ალიევს მიენიჭა აზერბაიჯანის დამსახურებული მხატვრის წოდება. ↑ President.Az. (27.05.2018) Azərbaycan Respublikasının mədəniyyət xadimlərinə fəxri adların verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı az. President.az. ციტირების თარიღი: 2018-05-27. ↑ Деятелям культуры Азербайджана присвоены почетные звания.
ქარელის ყორღანული ველი

ქარელის ყორღანული ველი — არქეოლოგიური ძეგლი ქალაქ ქარელის დასავლეთით, მდინარე ძამას მარჯვენა ნაპირზე. თარიღდება ძვ. წ. XIII-XII საუკუნეებით. გაითხარა 1972 წელს. ქვამიწაყრილიანი ყორღანის სიმაღლე 0,6 მეტრია, დასაკრძალავი ორმო ოთხკუთხაა. ყორღანში აღმოჩნდა შავი და ლეგა თიხის 13 ჭურჭელი. ქორიძე ი., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 351.
კავთისხევის პირველი ნამოსახლარი

კავთისხევის პირველი ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნივიპალიტეტის სოფელ კავთისხევის ადგილობრივ ყორულში, მდინარე კავთურის მარჯვენა ნაპირზე. თარიღდება ანტიკური ხანით. ნამოსახლარი გორის ზედაპირზე, იპოვება ანტიკური ხანისთვის დამახასიათებელი თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები. ირემაშვილი შ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 169.
ბერძენაულის ნასოფლარი

ბერძენაულის ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბერძენაულის ჩრდილოეთით, შემაღლებულ ადგილზე. თარიღდება ფეოდალური ხანით. ძეგლის ფართობი 2000 კვადრატული მეტრია. შემორჩენილია დარბაზული ეკლესიის და სხვა ნაგებობების ნაშთები და ძველი საფლავის ქვები, ძეგლზე ასევე შეინიშნება გალავნის კედელიც. კუპრეიშვილი ბ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 360.
გვერძინეთის პირველი კოშკი

გვერძინეთის პირველი კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ გვერძინეთის განაპირას, დასავლეთით, მდინარე ძამის აღმოსავლეთ ნაპირზე, ფერდობზე. თარიღდება XVI საუკუნით. იცავდა გზას. კოშკი პირამიდულია, ნაგებია ნატეხი ქვით, წყობა წესიარია, ზედაპირი მოსწორებილია. შემორჩენილია ხუთი სართული. კოშკის მეხუთე სართულის ზედა ნაწილი მონგრეულია. კოშკში შესასვლელი გაჭრილია მეორე სართულის აღმოსავლეთ კედელში, მიწიდან 5 მეტრის სიმაღლეზე. პირველი კედელი ყრუკედლებიანი დამხმარე სათავსია. მეორე სართულის სამხრეთ კედელში ორი სათოფურია, დასავლეშთი ერთი. მესამე სართულზე ერთი სათოფურია, მეოთხეზე ყოველ კედლეში თითო. მეხუთე სართულზე სამ კედლეში თითო სათოფურია, მეოთხეში კი მოზრდილი სარკმელი. ზაქარია პ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 363.
ნადარბაზევი (ნამოსახლარი)

ნადარბაზევი — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩობალაურის მახლობლად, თბილის-გორის საავტომობილო გზის მარცხენა მხარეს, ნადარბაზევის ტბის აღმოსავლეთით. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. აქ ჯერ კიდევ ცხოვრობს რამდენიმე ოჯახი. გვეტაძე ჯ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 210.
კავთისხევის მეორე ნამოსახლარი

კავთისხევის მეორე ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ კავთისხევის რკინიგზის სადგურიდან მიმავალი საავტომობილო გზის მარჯვენა მხარეს, მდინარე მტკვრიდან 2 კილომეტრზე, ადგულ მუყაშაანთ ვენახებში. თარიღდება გვიანდელი და ადრინდელი რკინის ხანით. ბორცვის ზედა ნაწილი გადარეცხილია. ზედაპირზე იპოვება სხვადასხვა ჭურჭლის ორნამენტიანი ფრაგმენტები. ირემაშვილი შ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 169.
დვანის მეექვსე ნასოფლარი

დვანის მეექვსე ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანში, ადგილ საკვირიკეში. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. შეინიშნება ორიოდე ნასახლარი. იპოვება წითლად გამომწვარი უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის ნამტვრევები. ნუცუბიძე .ა, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 366-367.
ცხავერის პირველი ნასოფლარი

ცხავერის პირველი ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ცხავერის ჩრდილო ნაწილში, მთის ფერდობზე. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. გამოვლინდა რამდენიმეიარუსიანი ხელოვნური ტერასა. ზედაპირულად აიკრიფა წითლად გამომწვარი უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის ნამტვრევები. ნასოფლარზე შემორჩენილია XlX საუკუნის წმინდა გიორგის დარბაზული ეკლესიის ნანგრევები. ბერაძე ე., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 210.
დვანის მეშვიდე ნასოფლარი

დვანის მეშვიდე ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანში , ადგილ წინაუბანში. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. მიწის ხვნის დროს წლების მანძილზე ვლინდება წითლად გამომწვარი უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის ნამტვრევები, სქელკეციანი დიდი ზომის ქვევრისა და წისქვილის ქვის ფრაგმენტები. შენობათა შემორჩენილი საძირკვლის ნაშთები ნაგებია რიყის ქვის მშრალი წყობით. ნუცუბიძე .ა, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 367.
გვერძინეთის მეორე კოშკი

გვერძინეთის მეორე კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ გვერძინეთის დასავლეთით, მდინარე ძამის დასავლეთ ნაწილზე. თარიღდება XVI საუკუნით. კოშკი იცავდა გზას, იგი პირამიდულია. დამწვარი კოჭების და გაწითლებული შიდა კედლების ნაშთები მოწმობს რომ კოშკი ხანძარმა დააზიანა. გადარჩენილია სამი სართული. შესასვლელი მეორე სართულის აღმოსავლეთ კედელშია გაჭრილი. პირველი სართული ყრუკედლებიანი დამხმარე სათავსია, მეორე სართულის ჩრდილოეთ და დასავლეთ კედლებში და სანახევროდ დანგრეულ მესამე სართულის სამ კედელში თითო სათოფურებია. ზაქარია პ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 363.
ენვერ ასკეროვი

ენვარ ასკერ-ოღლუ ასკეროვი (აზერ. Ənvər Əsgər oğlu Əsgərov; მაისი 1940, ქაბალა, აზერბაიჯანის სსრ, სსრკ — 2014) — საბჭოთა და აზერბაიჯანელი მხატვარი, აზერბაიჯანის დამსახურებული მხატვარი-ფერმწერი. ენვერ ასკეროვი დაიბადა 1940 წლის 1 მაისს ქალაქ ქაბალაში. 1963 წელს დაამთავრა ა. აზიმზადეს სახელობის აზერბაიჯანის სახელმწიფო სამხატვრო სასწავლებელი ბაქოში. 1968 წელს ვ. მუხინის სახელობის ლენინგრადის უმაღლესი სამხატვრო-საწარმოო სასწავლებლის მეტალის მხატვრული დამუშავების ფაკულტეტი დაამთავრა. 1966-67 წლებში მუშაობდა სპეციალურ სამხატვრო-საკონსტრუქტორო ბიუროს მრეწველობისა და ყოფითი დიზაინის განყოფილებაში. 1968 წელს პირველად მიიღო მონაწილეობა გამოფენაში. 1969 წელს ნამუშევრისთვის „მილები“ ქალაქ მოსკოვში ჩატარებულ საერთაშორისო ახალგაზრდულ გამოფენაზე მესამე პრემიის მფლობელი გახდა. 1972 წელს მოიპოვა მესამე პრემია ნახატისათვის „აპშერონის ორგანო“ საკავშირო გამოფენაზე „დედამიწა და ადამიანები“. 1985 წელს ენვარ ასკაროვის ფაშიზმზე გამარჯვების 40 წლისთავისადმი მიძღვნილი ნამუშევარი ჩართული იქნა მოსკოვში ჩატარებულ საკავშირო გამოფენის ექსპოზიციაში. 1994 წელს ენვერ ასკეროვი გახდა აზერბაიჯანის სამხატვრო საბჭოს მიერ დაარსებული სოლტანა მუხამედის სახელობის პრემიის მფლობელი,. 1985 წელს ენვარ ასკეროვი იყო საერთაშორისო გამოფენების მონაწილე. 1985 წელს მონაწილეობა მიიღო ფაშისტურ გერმანიაზე გამარჯვების 40 წლისთავისადმი მიძღვნილ საერთაშორისო გამოფენაში, 1994 წელს — სტამბულში (თურქეთი) შავი ზღვისპირეთის ქვეყნების საერთაშორისო სიმპოზიუმში. ენვერ ასკეროვი 1998 წელს ვაშინგტონში The World Bank-ის მიერ ორგანიზებულ „აზერბაიჯანის თანამდეროვე მხატვრების“ გამოფენაზე გამოიფინებოდა. 2009 წელს ენვერ ასკეროვის ნახატები მონაწილეობას ღებულობდნენ აზერბაიჯანის თანამედროვე ხელოვნების გამოფენაზე BAKUNLIMITED ბაზელში (შვეიცარია). 2012 წელს ენვერ ასკეროვის ორი ნახატი იყო ჩართული FLY TO BAKU-ს გამოფენაზე, 17-დან 29 იანვრამდე ლონდონში ჩატარებული აზერბაიჯანის თანამედროვე ხელოვნების ექსპოზიციაში. ამას გარდა, ორგანიზებული იყო მხატვრის სამი პერსონალური გამოფენა — 1995, 2003 და 2010 წლებში ბაქოში. საკუთარ შემოქმედებაში მხატვარმა გაიარა სხვადასხვა ეტაპები — რეალიზმიდან ოპ-არტამდე. ენვარ ასკეროვის ნამუშევრები ინახება აზერბაიჯანის მხატვართა კავშირის ფონდში. აზერაიჯანის რ. მუსტაფაევის სახელობის ხელოვნების სახელმწიფო მუზეუმში, აზერბაიჯანის სამხატვრო ფონდში, აზერბაიჯანის კულტურის სამინისტროში, რუსეთის მხატვართა კავშირში, რუსეთის კულტურის სამინისტროში, რუსეთის სამხატვრო ფონდში, აღმოსავლეთის ხალხთა ხელოვნების სახელმწიფო მუზეუმში, ასევე აზერბაიჯანის და უცხოეთის, აშშ-ს, საფრანგეთის, შვეიცარიის და სხვა ქვეყნების კერძო კოლექციებში. ენვარ ასკეროვი გარდაიცვალა 2014 წელს. ↑ 1.0 1.1 В Баку открывается выставка художника, влюбленного в Абшерон. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2016-08-05. ციტირების თარიღი: 2021-01-17. ↑ 2.0 2.1 Юбилейный вечер Энвера Аскерова ↑ Персональная выставка Энвера Аскерова в Баку. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2017-07-19. ციტირების თარიღი: 2021-01-17.
აბანოს ნამოსახლარი

აბანოს ნამოსახლარი — არქეოლოგიური და არქიტექტურული ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ აბანოს ჩრდილო-დასავლეთით, მდინარე ფრონეს მარცხენა ნაპირზე, ციხიანას განმხოლოებულ ბორცვზე. თარიღდება ადრინდელი ბრინჯაოს, გვიანდელი ბრინჯაოს და განვითარებადი რკინის ხანით. ციხიანას ბორცვი დოლომიტის ქანის შემცველ კლდის ქიმს წარმოადგენს. აქ რუსთავის მეტალურგიული ქარხნის კარიერი იყო. ბორცვის ზედაპირი მთლიანად დარღვეულია. ნამოსახლარზე გათხრების დროს აღმოჩნდა თიხის ჭურჭლის ნამტვრევები. ნამოსახლარის აღმოსავლეთით, ასიოდე მეტრზე, გაითხარა სამაროვანი – ექვსი ორმოსამარხი, რომლებიც თარიღდება ძვ. წ. I ათასწლეულის შუა ხანით. მიცვალებულები დაკრძალულია ხელფეხმოკეცილი, მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე. თავით აღმოსავლეთისკენ. ერთ-ერთ სამარხში აღმოჩნდა ცხენის მთლიანი ჩონჩხი, რომლის უკანა კიდურებზე ზურგით მიყრდნობილი იყო დამჯდარი მიცვალებული. სამარხებში აღმოჩნდა რკინის ცული, თოხი, ლაგამი, ბრინჯაოს ზარი, სკვითური ტიპის ისრის პირი, სამკაულები და სხვა. ჭურჭლის ნაწილი დამზადებულია ხელით, ნაწილი კი სამეთუნეო მორგვზე. არქეოლოგიური მასალა დაცულია ხაშურის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში. სამაროვანი დაცულია მიწის ჰუმუსოვანი ფენის ქვეშ. ბორცვის ჩრდილოეთ და სამხრეთ ფერდობებზე შემორჩენილია რიყისა და ნატეხი ქვით ნაგები გვიანდელი ფეოდალური ხანის ციხე-კოშკის ნანგრევები. ნუცუბიძე ა., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 351-352.
დვანის მერვე ნასოფლარი

დვანის მერვე ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანში , ადგილ წყაროვენახებში. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. აღმოჩენილია რამდენიმე ნასახლარი და რიყის ქვის მშრალი წყობით ნაგები ყორის ნაშთი. იპოვება წითლად გამომწვარი უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის ნამტვრევები. ნუცუბიძე .ა, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 367.
ზემო ხვედურეთის მემორიალი

ზემო ხვედურეთის მემორიალი — მემორიალი სამამულო ომში დაღუპულთა უკვდავსაყოფად, ისტორიული ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო ხვედურეთის კულტურის სახლის ეზოში. ომში დაღუპულთა სიმბოლური საფლავი, სადაც დაკრძალულია სოფლის მკვიდრი, პოლკოვნიკი, რევაზ ბერუაშვილი (1911-1943). კახაძე კ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 371.
კავთისხევის მესამე ნამოსახლარი

კავთისხევის მესამე ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ კავთისხევის საავტომობილო გზის მარჯვრნა მხარეს, მდინარე მტკვრიდან 2,7 კილომეტრზე, ადგილობრივ მუნისწყაროზე. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს, ადრინდელი რკინის ხანით. ნამკსახლარი (ფართობი 2 ჰექტარი) იპოვება ნქცრისფეტზედაპირიანი, შავად გქმომწვარი თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები, უმეტესობა ორნამენტიანია. ირემაშვილი შ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 169.
ცხავერის მეორე ნასოფლარი

ცხავერის მეორე ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ცხავერიდან ორასიოდე მეტრზე, ადგილ სამებაზე. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. ნასოფლარზე გამოვლინდა შენობათა საძირკვლის ნაშთები, რამდენიმეიარუსიანი ხელოვნური ტერასები. ზედაპირულად იპოვება წითლად გამომწვარი უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის ნამტვრევები. ნასოფლარზე შემორჩენილია სამების დარბაზული ეკლესიის ნანგრევები. ბერაძე ე., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 210.
იორამის გორა

იორამის გორა — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ კავთისხევის ჩრდილო დასავლეთით 1,5 კილომეტრზე, ქასრაანთ ხევის მარცხენა ნაპირზე. თარიღდება ანტიკური და ადრინდელი ფეოდალირი ხანით. ნამოსახლარზე იპოვება თიხის ჭურჭლის ნატეხები. გვვეტაძე ჯ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 169.
დირბის ციხე-დარბაზი

დირბის ციხე-დარბაზი — არქიტექტურული ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დირბის განაპირას, ჩრდილო-აღმოსავლეთით, მთაზე. თარიღდება XVII საუკუნის მიწურულითა და XVIII საუკუნით. ნაგებია რიყის ქვით. ციხე-დარბაზის წაგრძელებული ფორმის ტერიტორია (29,7×9,6 მ) ინტენსიურადაა განაშენიანებული. მის ვიწრო ბოლოებში თითო კოშკი დგას, შუა ნაწილში სამსართულიანი ნაგებობის (სახლი) ბანი ეზოდ იყო გამოყენებული. ერთადერთი შესასვლელი ეზოს აღმოსავლეთიდან ჰქონდა. სამსართულიანი ნაგებობის პირველი სართულის კედლებში მხოლოდ სარკმლებია, ხოლო ზედა ორი სართულის კედლებში — სარკმლები, სათოფურები და ბუხრები. ამგვარად, შენობა ერთდროულად საცხოვრებელიც ყოფილა და თავდასაცავიც. კედლების სისქე 1 მ-ია. აღმოსავლეთის კედელი გარედან გამაგრებულია სამი კონტრფორსით. ჩრდილოეთის ოთხკუთხა კოშკი ხუთსართულიანია. იგი უკეთ არის შემონახული. პირველი სართული ყრუკედლებიანი დამხმარე სათავსია. ამ სართულის ნახევარი პირველ სამშენ ფენას მიეკუთვნება, დანარჩენი შემდეგაა დაშენებული. კოშკის პირველ, მეორე და მესამე სართულებს შესასვლელი ცალ-ცალკე აქვს ეზოდან. ეს სართულები აღჭურვილია საყოფაცხოვრებო ელემენტებით, აქვს სათოფურებიც. მეხუთე სართული საბრძოლო ბანია. მას მაღალქონგურებიანი კედლები აქვს. მცირე კოშკი (4×5 მ) ნახევრად მრგვალია; ძლიერ დაზიანებულია, ნაწილობრივ შემორჩენილია სამი სართული. ყველა სართულზე სარკმლები და სათოფურებია, მეორე სართულზე ბუხარიცაა. ცნობილია, რომ 1736 წელს დირბის ციხეში ლეკების ჯარი გამაგრებულა, მაგრამ მალე გაქცეულან. ზაქარაია პ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 369. ↑ გვასალია ჯ., ფრონის ხეობათა ისტორიული გეოგრაფიის საკითხები // საქართველოს ისტორიული გეოგრაფიის კრებული, ტ. VII, თბ.: „მეცნიერება“, 1989. — გვ. 11, ISBN 5-520-00154-5.
საკორინთლოს სამაროვანი

საკორინთლოს სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ საკორინთლოში, ჭალის მხარეს. თარიღდება გვიანდელი ანტიკური ხანით. სამარხები წარმოადგენა თიხის სარკოფაგებს. ნაპოვნია ოქროს ბეჭდები, მძივები და ჭურჭლის ფრაგმენტები. გვეტაძე ჯ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 191.
ზღუდერის მცირე ეკლესია

ზღუდერის მცირე ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზღუდერში სამნავიანი ბაზილიკიდან 10 მეტრის მოშორებით. სტილისტური ნიშნებით თარიღდება ადრინდელი ფეოდალური ხანით. ეკლესიის კელდები 3 მეტრამდეა შემორჩენილი, ხოლო აფსიდას კედლის შუა ნაწილი შენგრეულია. ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია ქვიშაქვის დიდი ზომის თლილი კვადრებით. ეკლესიას შესასვლელი დასავლეთიდან და სამხრეთიდან აქვს, ორივე მათგანი ქვის არქიტრავითაა გადახურული. სამხრეთის შესასვლელის არქიტრავის ზემოთ ქვის ტიმპანი და თაღოვანი გადახურვაა. სამხრეთის კედელში შემორჩენილია ორი სარკმელი. დარბაზის გრძივი კედლები გლუვია. სამხრეთ ფასადზე ტიმპანის თაღოვან ნაწილს ორზოლიანი დეკორატიული ღარი გასდევს, ხოლო არქიტრავის განაპირა ნაწილებში შეწყვილებული გირჩებია. მარსაგიშვილი გ., დვალი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 373.
ავლევის მეორე ნამოსახლარი

ავლევის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ავლევის ჩრდილოეთით, 0,5 კილომეტრზე, ადგილ ცარციძიანთ გორაზე, საავტომობილო გზის მარჯვენა მხარეს. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს ხანით. გორის ზედაპირი (60x20 მეტრი) ხელოვნურადაა მოსწორებული. უხვად იპოვება შავად გამომწვარი, უხეშკეციანი სხვადასხვა ზომისა და დანიშნულების თიხის ჭურჭლის ნამტვრევები. ნუცუბიძე ა., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 354.
ელბაქიანის წისქვილი

ელბაქიანის წისქვილი — არქიტექტურული ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო ხვედურეთში, მდინარე ძამის მარჯვენა ნაპირზე. მოსახლეობა ნიკოლოზ ელბაქიძის წისქვილს უწოდებს. წისქვილის (3X6 მ; ინტერიერის სიმაღლე 2 მ) საფუძველს შეადგენს ოთხი განივი ხის მორი, რომლებიც გადებულია ხის ხიმინჯებზე და ორი გრძივი კოჭითაა შეკრული. წისქვილის კედლები ფიცრისაა და კუთხეებში ჭდობითაა შეკრული. გადახურვა ხის ძელებზეა გამართული იატაკი და ჭერი ფიცრისაა. შესასვლელი განივი (სამხრეთი) ფასსადის მხრიდანაა. ინტერიერში, დასავლეთის კედელთან ხის ძელების კონსტრუქციაზე ორი ხვიმირია. დოლაბი მხოლოდ ერთი ხვიმირის ქვეშაა (გადმოცემით, წისქვილი თავდაპირველად სამდოლაბიანი ყოფილა). დოლაბის წინ, იატაკზე გრძელი ალოაა (ფქვილის შესაგროვებელი). წისქვილის ასამოქმედებლად მდინარე ძამიდან გადმოყვანილია ვიწრო ტოტი, რომელიც უერთდება პატარა საგუბარს. საგუბრიდან წყალი ხის ღარით მიემართება ბორბლისაკენ, რომელიც მსხვილი ხის ღერძით დოლაბთანაა დაკავშირებული. საგუბარს დასაცლელი ხის მეორე არხიც (სახეთქელა) აქვს. წისქვილი გადახურულია ყავრის ორფერდა სახურავით. წისქვილი მოქმედია. აგებულია XIX-XX საუკუნეების მიჯნაზე. დვალი .თ, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 371.
ზღუდერის საცხოვრებელი სახლი

ზღუდერის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზღუდერის ცენტრში. აგებულია XIX-XX საუკუნეებში. საცხოვრებელი სახლის ქვით ნაგები პირველი სართული ნახევარსარდაფია. მთავარი ფასადის მხარეს მას 1 კარი და 1 სარკმელი აქვს. იატაკი მიწისაა. მეორე საცხოვრებელი სართული ხისაა. აივანზე ვხვდებით სახლზე გვერდიდან მიდგმული ხის კიბით. აივნის მოაჯირი და სვეტებს შორის თაღები ციფრისჭვირული ორნამენტებით არის შემკული. სართულზე ტიხრით გაყოფილი და 1 კარით დაკავშირებული ორი ოთახია. მთავარი ფასადის მხარეს ოთახებს თითო კარი და სარკმელი აქვთ. ამის გარდა ერთი ოთახი ორი, ხოლო მეორე ერთი სარკმლით ნათდება. ნივნივებზე გაწყობილი ოთხფერდა სახურავი გადახურულია ყავრით. დვალი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 374.
კავთისხევის მეორე ნასახლარი

კავთისხევის მეორე ნასახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ კავთისხევის ჩრდილოეთით, მდინარე შავწყალას მარჯვრნა ნაპირზე, ადგილობრივ ჭიმაანთ ვენახებიდან მდინარე კავთურამდე. თარიღდება ძვ.წ. III საუკუნითა და ახ.წ. V-VIII საუკუნეებით. გამოვლინდა მოხატული პირყელიანი და ბრტყელი პიტბაკოიანი რელიეფურსარტყლიანი ქვევრი. გვეტაძე ჯ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 171.
ავლევის სამაროვანი

ავლევის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ავლევში, ადგილ ზედაუბანში. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. გზის გაყვანისას გამოვლინდა ფილაქვებით შედგენილი ქვაყუთები, რომლებშიც მიცვალებულები დაკრძალული იყვნენ ქრისტიანული წესით — გაშოტილი, თავით დასავლეთისკენ, უინვენტაროდ. ნუცუბიძე ა., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 354.
კავთისხევის პირველი ნასახლარი

კავთისხევის პირველი ნასახლარი — არქეოლოგოური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ კავთისხევის ჩრდილოეთით, მდინარე შავწყალას მარჯვენა მხარეს, ადგილობრივ ოქრომიწებში. თარიღდება ძვ.წ. III და ახ.წ. V-VIII საუკუნეებით. კულტურული ფენები შეიცავს ელინისტური ანტიკური და ადრინდელი ფეოფალური ხანის კერამიკას. გვეტაძე ჯ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 171.
თამარაშენის სამარხი

თამარაშენის სამარხი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ თამარაშენის მოქმედ სასაფლაოზე. თარიღდება ანტიკური ხანით. აღმოაჩინეს შემთხვევით. სამარხში ესვენა ერთი მიცვალებული (პოზა დაუდგენელია). აღმოჩნდა, აგრეთვე წითლად გამომწვარი, წმინდა თიხისგან დამზადებული ორი ერთნაირი ცალყურა. ნუცუბიძე ა., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 375.
კეხიჯვრის ნამოსახლარი

კეხიჯვრის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ კეხიჯვრის სამხრეთით 800 მ-ზე, ადგილ უკუღმა საყდარში, ყანაში. თარიღდება ფეოდალური ხანით. ფართობი 2000 კვ. მ. შემორჩენილია სხვადასხვა ნაგებობის ნაშთები და ეკლესიის კედლის ნაწილი. ზედაპირზე იპოვება კერამიკული ჭურჭლის ნატეხები. კუპრეიშვილი .ბ, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 379.
კნოლევის ნამოსახლარი

კნოლევის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ კნოლევის გადაღმა, მდინარე შუა ფრონის მარჯვენა ნაპირზე. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს, ადრინდელი რკინის ხანით . წრიული გორის დიამეტრი 40 მ-ია. იპოვება კერამიკული მასალა და გამომწვარი ბათქაში. ჯინჯიხაშვილი .გ, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 378.
აბანოს მეორე ნასოფლარი

აბანოს მეორე ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ აბანოს დასავლეთით 200 მეტრზე, შემაღლებულ ადგილზე, ფართობი 0,1 ჰექტარი. თარიღდება განვითარებული ფეოდალური ხანით. ნასოფლარზე შემორჩენილია სხვადასხვა ნაგებობის საძირკვლე ნაშთები. სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში შეინიშნება ნატეხი ქვით ნაგები გეგმით ოთხკუთხა შენობა, რომელიც დაფარულია მიწით. კუპრეიშვილი ბ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ., 1990. — გვ. 352.