ნარგეს მოჰამადი

 ნარგეს მოჰამადი ( სპარს. نرگس محمدی ; დაიბადა 1972 წლის 21 აპრილს) — ირანელი უფლებადამცველი და ნობელის პრემიის ლაურეატი. იბრძვის ირანში სიკვდილით დასჯის გაუქმებისათვის. ის ასევე არის ირანელი უფლებადამცველის, ნობელის პრემიის ლაურეატის, შირინ ებადის მიერ დაფუძნებული ადამიანის უფლებათა დამცველთა ცენტრის (DHRC) ვიცე-პრეზიდენტი. მოჰამადი იყო ირანში ჰიჯაბის წინააღმდეგ მასობრივი ფემინისტური სამოქალაქო დაუმორჩილებლობის მომხრე და 2023 წლის ჰიჯაბისა და უბიწოების პროგრამის ხმამაღალი კრიტიკოსი. 2016 წლის მაისში მას თეირანში 16 წლით თავისუფლების აღკვეთა მიუსაჯეს „ადამიანის უფლებათა მოძრაობის“ დაარსებისა და მართვისთვის, რომელიც კამპანიას უწევს სიკვდილით დასჯის გაუქმებას . ის გაათავისუფლეს 2020 წელს, მაგრამ 2021 წელს დააბრუნეს ციხეში. ნარგეს მოჰამადის მისჯილი აქვს 31 წლით თავისუფლების აღკვეთა და 154 როზგი. 2023 წლის ოქტომბერში, ციხეში ყოფნისას, მას მიენიჭა 2023 წლის ნობელის პრემია „ირანში ქალების ჩაგვრის წინააღმდეგ, ადამიანის უფლებებისა და ზოგადად, ადამიანის უფლებებისა და თავისუფლებების ბრძოლისთვის“ . ირანის საგარეო საქმეთა სამინისტრომ დაგმო მოჰამადის დაჯილდოების გადაწყვეტილება. ნარგეს საფიე მოჰამადი დაიბადა 1972 წლის 21 აპრილს ზანჯანში, ირანში აზერბაიჯანულ ოჯახში და გაიზარდა ქორვეჰში, ყარაჯსა და ოშნავიეში. სწავლობდა იმამ ხომეინის საერთაშორისო უნივერსიტეტში, სადაც მიიღო ხარისხი ფიზიკაში და გახდა პროფესიონალი ინჟინერი. სტუდენტობის დროს წერდა სტატიებს ქალთა უფლებების მხარდასაჭერად სტუდენტურ გაზეთებში, ასევე მონაწილეობდა სტუდენტური ორგანიზაციის შეკრებებში, რის გამოც ორჯერ დააპატიმრეს კიდეც. აქტიურად იყო გატაცებული ალპინიზმით, თუმცა პოლიტიკური საქმიანობის გამო აეკრძალა ალპინისტურ ლაშქრობებში მონაწილეობა მოჰამადიმ განაგრძო მუშაობა ჟურნალისტად რამდენიმე რეფორმატორულ გაზეთში და გამოაქვეყნა პოლიტიკური ესეების წიგნი სახელწოდებით „ რეფორმები, სტრატეგია და ტაქტიკა„“ 2003 წელს იგი შეუერთდა ადამიანის უფლების დამცველთა ცენტრს (DHRC), რომელსაც ხელმძღვანელობდა ნობელის პრემიის ლაურეატი შირინ ებადი ; მოგვიანებით იგი გახდა ორგანიზაციის ვიცე პრეზიდენტი. 1999 წელს დაქორწინდა თაგი რაჰმანიზე, ასევე რეფორმატორ ჟურნალისტზე, რომელიც მალევე დააპატიმრეს. 2012 წელს რაჰმანი საფრანგეთში გადავიდა საცხოვრებლად საერთო ჯამში 14-წლიანი პატიმრობის შემდეგ, თუმცა ნარგეს მოჰამადიმ გადაწყვიტა დარჩენილიყო ირანში, რათა გაეგრძელებინა ადამიანის უფლებათა დაცვა ირანში. მოჰამადის და რაჰმანის შეეძინათ ტყუპები ალი და კიანა. როგორც სხვა მოაზროვნეებმა, რომლებიც იკვლევდნენ ნეო-შარიათიზმის იდეას 1990-იან წლებში, მათ წამოაყენეს შეხედულება მმართველობის შესახებ, რომელიც „უარყოფდა ისლამური სახელმწიფოს კონცეფციას და მხარს უჭერდა (სანაცვლოდ) სეკულარულ, ან ურფის დემოკრატიას“. მოჰამადი პირველად 1998 წელს დააკავეს ირანის მთავრობის კრიტიკისთვის და ერთი წელი გაატარა ციხეში. 2010 წლის აპრილში იგი დაიბარეს ისლამურ რევოლუციურ სასამართლოში DHRC-ს წევრობის გამო. იგი მცირე ხნით გაათავისუფლეს 50,000 აშშ დოლარის გირაოს სანაცვლოდ, მაგრამ რამდენიმე დღის შემდეგ ხელახლა დააკავეს და ევინის ციხეში მოათავსეს. მოჰამადის ჯანმრთელობა გაუარესდა პატიმრობაში ყოფნისას. მას განუვითარდა ეპილეფსიის მსგავსი დაავადება. იგი პერიოდულად კარგავდა კუნთებზე კონტროლს. ერთი თვის შემდეგ, იგი გაათავისუფლეს და მკურნალობის საშუალება მისცეს. 2011 წლის ივლისში, მოჰამადი კვლავ დააპატიმრეს და დამნაშავედ ცნეს „ეროვნული უსაფრთხოების წინააღმდეგ მოქმედების, DHRC-ის წევრობისა და რეჟიმის წინააღმდეგ პროპაგანდის საქმეში“. 2011 წლის სექტემბერში მას 11 წლით თავისუფლების აღკვეთა მიუსაჯეს. . ეს გა­ნა­ჩე­ნი ბრი­ტა­ნე­თის სა­გა­რეო საქ­მე­თა სა­მი­ნის­ტრომ გა­აპ­რო­ტეს­ტა, რო­მელ­მაც მას უწო­და „ ირა­ნის ხე­ლი­სუფ­ლე­ბის მცდე­ლო­ბის კი­დევ ერთი სამ­წუ­ხა­რო მა­გა­ლი­თი, გა­ა­ჩუ­მონ მა­მა­ცი უფ­ლე­ბა­დამ­ცვე­ლე­ბი.“ Amnesty International-მა იგი სინ­დი­სის პა­ტიმ­რად შე­რა­ცხა და და­უ­ყო­ნებ­ლივ გა­თა­ვი­სუფ­ლე­ბის­კენ მო­უ­წო­და. 2012 წლის ივ­ლის­ში, კა­ნონ­მდე­ბელ­თა სა­ერ­თა­შო­რი­სო ჯგუფ­მა მო­ი­თხო­ვა მისი გა­თა­ვი­სუფ­ლე­ბა, მათ შო­რის ამე­რი­კე­ლი სე­ნა­ტო­რი მარკ კირ­კი, ყო­ფი­ლი კა­ნა­დის გე­ნე­რა­ლუ­რი პრო­კუ­რო­რი ირ­ვინ კოტ­ლე­რი, დიდი ბრი­ტა­ნე­თის დე­პუ­ტა­ტი დე­ნის მაკ­შე­ი­ნი, ავ­სტრა­ლი­ე­ლი დე­პუ­ტა­ტი მა­იკლ დან­ბი, იტა­ლი­ე­ლი დე­პუ­ტა­ტი ფი­ა­მა ნი­რენშტე­ი­ნი და ლიტ­ვე­ლი დე­პუ­ტა­ტი ემა­ნუ­ე­ლის ზინ­გე­რი­სი იყ­ვნენ. მოჰამადიმ განაცხადა, რომ განაჩენის შესახებ შეიტყო თავისი ადვოკატებისგან, რომლებმაც მას გადასცეს სასამართლოს მიერ გამოტანილი 23-გვერდიანი გადაწყვეტილება, რომელშიც ადამიანის უფლებათა აქტივიზმი გაიგივებულია რეჟიმის დამხობის მცდელობასთან. 2012 წელს სააპელაციო სასამართლომ სასჯელის ვადა ჯერ ექვს წლამდე შეამცირა, მოგვიანებით კი (2012 წლის 31 ივლისი) მოჰამადი ციხიდან გაათავისუფლა. 2015 წლის 5 მაისს მოჰამადი კვლავ დააკავეს ახალი ბრალდების საფუძველზე. რევოლუციური სასამართლოს მე-15 განყოფილებამ მას 10 წლით თავისუფლების აღკვეთა მიუსაჯა „არალეგალური ჯგუფის დაარსების“ ბრალდებით (ჯგუფი „ნაბიჯ-ნაბიჯ“ აწარმოებდა სიკვდილით დასჯის გაუქმების კამპანიას); კიდევ 5 წლით პატიმრობა მიესაჯა „ეროვნული უსაფრთხოების წინააღმდეგ შეკრებისა და შეთქმულებისთვის“, ერთი წელი კი - საერთაშორისო მედიისათვის მიცემულ ინტერვიუში „სისტემის წინააღმდეგ პროპაგანდისთვის“. 2020 წლის 8 ოქტომბერს მოჰამადი გაათავისუფლეს ციხიდან. რეპორტიორებმა საზღვრებს გარეშე მოჰამედის სახელით გამოაქვეყნეს მიმართვა ევინის ციხეში ფოტოგრაფ ზაჰრა კაზემის გარდაცვალების მეცხრე წლისთავზე, სადაც ნათქვამია, რომ მოჰამადი იყო პატიმარი, რომლის სიცოცხლეს „ განსაკუთრებული საფრთხე ემუქრებოდა.“ 2012 წლის ივლისში, კანონმდებელთა საერთაშორისო ჯგუფმა მოითხოვა მისი გათავისუფლება, მათ შორის იყო ამერიკელი სენატორი მარკ კირკი, კანადის ყოფილი გენერალური პროკურორი ირვინ კოტლერი, დიდი ბრიტანეთის დეპუტატი დენის მაკშეინი, ავსტრალიელი დეპუტატი მაიკლ დანბი, იტალიელი დეპუტატი ფიამა ნირენშტეინი და ლიტველი დეპუტატი ემანუელის ზინგერისი . 2012 წლის 31 ივლისს მოჰამადი ციხიდან გაათავისუფლეს. 2014 წლის 31 ოქტომბერს მოჰამედი სიტყვით გამოვიდა სატარ ბეჰეშტის საფლავზე და განაცხადა: მისი გამოსვლის ვიდეო სწრაფად გავრცელდა სოციალურ ქსელებში, რის შედეგადაც ის ევინის ციხის სასამართლომ დაიბარა. 2015 წლის 5 მაისს მოჰამადი კიდევ ერთხელ დააკავეს ახალი ბრალდების საფუძველზე. რევოლუციური სასამართლოს მე-15 ფილიალმა მას ათი წლით თავისუფლების აღკვეთა მიუსაჯა ლეგამის (სიკვდილის სასჯელის ეტაპობრივად გაუქმების კამპანია) „არაკანონიერი ჯგუფის დაფუძნების“ ბრალდებით), ხუთი წლით თავისუფლების აღკვეთა „ეროვნების წინააღმდეგ შეკრებისა და შეთქმულებისთვის“. წელიწადი „სისტემის წინააღმდეგ პროპაგანდისთვის“ მისი ინტერვიუებისთვის საერთაშორისო მედიასთან და 2014 წლის მარტის შეხვედრისთვის ევროკავშირის მაშინდელ საგარეო საქმეთა და უსაფრთხოების პოლიტიკის უმაღლეს წარმომადგენელთან, კეტრინ ეშტონთან . 2019 წლის იანვარში, მოჰამადიმ შიმშილობა დაიწყო ევინის ციხეში დაკავებულ ბრიტანეთ-ირანის მოქალაქე ნაზანინ ზაღარი-რეტკლიფთან, სამედიცინო დახმარებაზე უარის თქმის პროტესტის ნიშნად. 2020 წლის ივლისში მას გამოუვლინდა COVID-19 ინფექციის დამახასიათებელი სიმპტომები, საიდანაც, როგორც ჩანს, აგვისტოსთვის გამოჯანმრთელდა. 2020 წლის 8 ოქტომბერს მოჰამადი ციხიდან გაათავისუფლეს. 2021 წლის 27 თებერვალს მოჰამადიმ სოციალურ ქსელში გაავრცელა ვიდეო, რომელშიც განმარტა, რომ დეკემბერში ორჯერ იყო დაბარებული სასამართლოში იმ საქმისთვის, რომელიც მის წინააღმდეგ ჯერ კიდევ პატიმრობის დროს, ციხეში აღიძრა. მოჰამადიმ განაცხადა, რომ ის უარს ამბობს სასამართლოში გამოცხადებაზე. გავრცელებულ ვიდეოში მან აღწერა სექსუალური ძალადობა და სასტიკი მოპყრობა, რაც მასზე და სხვა ქალებზე ხორციელდებოდა ციხეებში და, რაზეც ირანის ხელისუფლება არ რეაგირებდა. ნარგეს მოჰამადის წინააღმდეგ აღძრული ახალი საქმე ეხებოდა ევინის ციხეში ქალი პოლიტპატიმრების მჯდომარე გაფიცვას, რომლებმაც გააპროტესტეს 2019 წლის ნოემბერში უშიშროების ძალების მიერ მომიტინგეების მკვლელობა და დაპატიმრებები. 2021 წლის მარტში მოჰამადიმ დაწერა ირანის ადამიანის უფლებათა ყოველწლიური ანგარიშის წინასიტყვაობა ირანში სიკვდილით დასჯის შესახებ. 2021 წლის მაისში, თეირანის სისხლის სამართლის სასამართლომ ნარგეს მოჰამადის მიუსაჯა 2,5 წლით თავისუფლების აღკვეთა, 80 როზგი და ჯარიმა „სისტემის წინააღმდეგ პროპაგანდის გავრცელებისთვის“. ოთხი თვის შემდეგ მან მიიღო უწყება სასჯელის მოხდის დასაწყებად, მაგრამ არ უპასუხა მას, რადგან განაჩენი უსამართლოდ მიიჩნია. 2021 წლის 16 ნოემბერს მოჰამადი დააკავეს ყარაჯში, ალბორზში, როდესაც იმყოფებოდა 2019 წლის ნოემბერში საპროტესტო აქციების დროს ირანის უსაფრთხოების ძალების მიერ მოკლული ებრაჰიმ ქეთაბდარის მემორიალის მოსანახულებლად. Amnesty International-მა და ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო ფედერაციამ მისი დაპატიმრება დაგმო, როგორც თვითნებობა . 2022 წლის დეკემბერში, მაჰსა ამინის საპროტესტო აქციების დროს, BBC-მ გამოაქვეყნა მოჰამედის მოხსენება, რომელშიც დეტალურად იყო აღწერილი დაკავებული ქალების მიმართ განხორციელებული სექსუალური და ფიზიკური ძალადობა. 2023 წლის იანვარში მან ციხიდან მოხსენება გამოაქვეყნა, სადაც დეტალურად იყო აღწერილი ევინის ციხეში მყოფი ქალების მდგომარეობა, მათ შორის 58 პატიმარის სია და მათ მიერ განვლილი დაკითხვის პროცესი და წამება. აქედან 57 ქალმა სულ 8350 დღე გაატარა განმარტოვებულ საკანში . აქედან 56 ქალს 3300 თვით თავისუფლების აღკვეთა აქვს მისჯილი. მოჰამედი იყო განმარტოვებულ საკანში პატიმრობის ღია კრიტიკოსი და მას უწოდა „ თეთრი წამება“ თავის 2022 წლის ამავე სახელწოდების წიგნში. თეთრი წამება გერმანულად ითარგმნა სათაურით "Frauen! Leben! Freiheit!" (ქალები! სიცოცხლე! თავისუფლება!) 2023 წელს. 2023 წლის სექტემბერში მან მხარი დაუჭირა მეჰდი იარაჰის საპროტესტო სიმღერის Roosarito- სთვის დაპატიმრების გამო. ნარგეს მოჰამადს მიენიჭა 2023 წლის ნობელის პრემია ციხეში ყოფნისას “ირანში ქალების ჩაგვრის წინააღმდეგ ბრძოლისთვის და ადამიანის უფლებებისა და თავისუფლების ხელშეწყობისთვის.“ დაჯილდოების გადაწყვეტილება დაგმო ირანის საგარეო საქმეთა სამინისტრომ. პრემიის წარდგენის ცერემონიაზე გამოცხადდა მისი მეუღლე - რაჰმანი. მან ემოციების შეკავება ვერ შეძლო და განაცხადა: „ადამიანის უფლებებისთვის ბრძოლამ და პატიმრობამ მას ნობელის პრემია მოუტანა, რისთვისაც ბედნიერია.“ კომიტეტის ხელმძღვანელმა ნარგეს მოჰამადს „თავისუფლებისთვის მებრძოლი“ ადამიანი უწო­და. 2009 ალექსანდრე ლანგერის პრემია, დასახელებული სამშვიდობო აქტივისტის ალექსანდრე ლანგერისათვის . ჯილდო 10 000 ევროს ოდენობის ჰონორარი იყო. 2011 Per Anger Prize, შვედეთის მთავრობის საერთაშორისო ჯილდო ადამიანის უფლებებისთვის 2016 ვაიმარის ადამიანის უფლებათა ჯილდო 2018 ანდრეი სახაროვის პრემია ამერიკის ფიზიკურ საზოგადოებაში 2022 აღიარება BBC- ის 100 შთამაგონებელ და გავლენიან ქალთა შორის 2023 Olof Palme Prize შვედეთის Olof Palme Foundation-ისგან, მარტა ჩუმალოსთან და ერენ კესკინთან ერთად 2023 PEN/Barbey Freedom to Write Award from PEN America 2023 UNESCO/Guillermo Cano მსოფლიო პრესის თავისუფლების პრემია, გაზიარებული ელაჰჰ მოჰამადისა და ნილუფარ ჰამედის . 2023 ნობელის მშვიდობის პრემია „ ირანში ქალების ჩაგვრის წინააღმდეგ ბრძოლისთვის და ადამიანის უფლებებისა და თავისუფლების ხელშეწყობისთვის ყველასთვის.“ კიდევ ოთხი ირანელი ქალი იყო კანდიდატი: ნილუფარ ჰამედი, ელაჰე მოჰამადი, მასიჰ ალინეჯადი და ნარგესტ სეტუდე. შეერთებული შტატების პრეზიდენტმა მიულოცა და არმიტა გერავანდი ახსენა. ირანის ადამიანის უფლებათა უმაღლესმა საბჭომ დაგმო პრიზის გადაცემა „კრიმინალისთვის.“ 2010 წელს, როდესაც მშვიდობის დარგში ნობელის პრემიის ლაურეატმა შირინ ებადიმ მოიგო ფელიქს ერმაკორას ადამიანის უფლებათა ჯილდო, მან იგი მიუძღვნა მოჰამადს. „ეს მამაცი ქალი ამ ჯილდოს ჩემზე მეტად იმსახურებს“, - განაცხადა ებადიმ. როგორც ნობელის პრემიის კომიტეტმა განმარტა, მოჰამადი შეირჩა 351 ნომინანტიდან, მათ შორის 259 იყო კერძო პირი, ხოლო 92 - ორგანიზაცია. პრემიის წესების თანახმად, პრემიის მაძიებელთა ვინაობა მხოლოდ ორმოცდაათი წლის შემდეგ გამოქვეყნდება. ამბები.Ge: ციხეში გატარებული წლები, ჟურნალისტი მეუღლე და ბრძოლა თავისუფლებისთვის - ვინ არის ნარგეს მოჰამადი: ირანელი ქალი, რომელმაც ნობელის პრემია ციხეში ყოფნისას მიიღო Forbes.Ge: მშვიდობის დარგში ნობელის პრემია ირანელ ნარგეს მოჰამადის გადაეცა ↑ 1.0 1.1 1.2 Saeed Kamali Dehghan. (26 April 2012) Iranian human rights activist Narges Mohammadi arrested. ციტირების თარიღი: 31 October 2012 ↑ نرگس محمدی: زنان و مبارزه با حجاب اجباری، راهبرد پایان دادن به جمهوری اسلامی هستند, 13 April 2023, https://www.bbc.com/persian/articles/cw08l0ey1rro. წაკითხვის თარიღი: 11 October 2023 ↑ Saeed Kamali Dehghan. (24 May 2016) UN condemns 16-year jail sentence for Iranian activist Narges Mohammadi. ციტირების თარიღი: 11 January 2019 ↑ „Spokesman Raps Political Move to Award Nobel Peace Prize to Iranian Convict – Politics news“. Tasnim News Agency (ინგლისური). Tehran: tasnimnews.com. Tasnim News. 7 October 2023. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 7 October 2023. ციტირების თარიღი: 7 October 2023. ↑ „Iranian Peace laureate Mohammadi: 'lioness' locked up for challenging Tehran“. Reuters (ინგლისური). 6 October 2023. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 7 October 2023. ციტირების თარიღი: 11 October 2023. ციტატა: „Born in the city of Zanjan in northern Iran in 1972 into a family from Iran's Azeri ethnic minority, Mohammadi began her activism while a student studying physics at a university in nearby Qazvin.“ ↑ Shahibzadeh (2016). Islamism and Post-Islamism in Iran: An Intellectual History. Springer.  ↑ 7.0 7.1 Iranian activist Narges Mohammadi jailed for 11 years (28 September 2011). ციტირების თარიღი: 31 October 2012 ↑ Saeed Kamali Dehghan. (7 March 2012) Iran steps up crackdown on journalists and activists. ციტირების თარიღი: 31 October 2012 ↑ Urgent Action: human rights Defender imprisoned (30 April 2012). ციტირების თარიღი: 3 May 2012 ↑ Lives of several imprisoned journalists and netizens in danger (10 July 2012). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 13 სექტემბერი 2012. ციტირების თარიღი: 31 October 2012 ↑ International Lawmakers Call on Iran to Release Narges Mohammadi (26 July 2012). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 6 დეკემბერი 2014. ციტირების თარიღი: 31 October 2012 ↑ Iran: List of human rights defenders behind bars. ციტირების თარიღი: 13 June 2017 ↑ Erdbrink, Thomas (5 May 2015). „Iran Arrests Prominent Rights Activist“. The New York Times. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 30 March 2019. ციტირების თარიღი: 13 June 2017. ↑ „Iran Human Rights Defenders Report“ (PDF). Iran Human Rights. 12 November 2020. დაარქივებულია (PDF) ორიგინალიდან — 27 October 2022. ციტირების თარიღი: Mar 10, 2021. ↑ „Zaghari-Ratcliffe to go on hunger strike in Iranian jail“. The Irish Times. 3 January 2019. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 15 April 2019. ციტირების თარიღი: 11 January 2019. ↑ Iran frees activist Narges Mohammadi, cuts her sentence (8 October 2020). ციტირების თარიღი: 1 May 2021 ↑ „Iran frees prominent rights activist, news agency reports“. Reuters. 8 October 2020. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 6 October 2023. ციტირების თარიღი: 8 October 2023. ↑ Sinaee, Maryam (6 October 2023). „Prominent Rights Activist To Receive Lashes, Serve Time After Her Arrest“. Iran International (ინგლისური). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 7 October 2023. ციტირების თარიღი: 6 October 2023. ↑ Iran: Release arbitrarily detained rights activist at imminent risk of flogging en (18 November 2021). ციტირების თარიღი: 23 November 2021 ↑ IRAN: Narges Mohammadi back in prison to serve her 30 months prison sentence en (19 November 2021). ციტირების თარიღი: 6 October 2023 ↑ Greenall, Robert (24 December 2022). „Iran protests: Activist Narges Mohammadi details 'abuse' of detained women“. BBC News. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 6 October 2023. ციტირების თარიღი: 6 October 2023. ↑ „Jailed Rights Activists Recounts Ordeal Of Women In Evin Prison“. Iran International (ინგლისური). 6 October 2023. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 6 October 2023. ციტირების თარიღი: 6 October 2023. ↑ „Released Female Detainees Chant Anti-Regime Slogans In Front Of Evin Prison“. Iran International (ინგლისური). 6 October 2023. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 6 October 2023. ციტირების თარიღი: 6 October 2023. ↑ Narges Mohammadi. IRAN-PROTESTS.com. ციტირების თარიღი: 6 October 2023 ↑ Mohammadi, Narges (November 2022). White Torture: Interviews with Iranian Women Prisoners. London, UK: OneWorld Publications. ISBN 9780861545513.  ↑ Mohammadi, Narges (August 2023). Frauen! Leben! Freiheit!. Rowohlt E-Book. ISBN 9783644019522.  ↑ نرگس محمدی: مهدی یراحی با ترانه‌اش دسیسه وحشت استبداد دینی را بر سر حکومت آوار کرد, 6 October 2023 ↑ შეცდომა თარგის გამოძახებისას: cite web: პარამეტრები url და title აუცილებელად უნდა მიეთითოს.. ↑ 2011: Narges Mohammadi. ციტირების თარიღი: 2023-10-06 ↑ Iran: Human rights prize awarded to Iranian woman, Nargess Mohammadi (2016-12-11). ციტირების თარიღი: 2023-10-06 ↑ 2018 Andrei Sakharov Prize Recipient (2018). ციტირების თარიღი: 8 October 2023 ↑ BBC 100 Women 2022: Who is on the list this year? (6 December 2022). ციტირების თარიღი: 7 December 2022 ↑ 2023 – Marta Chumalo, Eren Keskin and Narges Mohammade | OLOF PALMES MINNESFOND. ციტირების თარიღი: 2023-10-06 ↑ Imprisoned Iranian activist Narges Mohammadi to receive PEN America's Freedom to Write Award (2023-05-15). ციტირების თარიღი: 2023-10-06 ↑ „Three imprisoned Iranian women journalists awarded 2023 UNESCO/Guillermo Cano World Press Freedom Prize“. UNESCO. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 17 May 2023. ციტირების თარიღი: 3 May 2023. ↑ Fouche, Gwladys; Little, Tom (6 October 2023). „Jailed Iranian activist Narges Mohammadi wins 2023 Nobel Peace Prize“. Reuters. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 6 October 2023. ციტირების თარიღი: 6 October 2023. ↑ ۵ زن ایرانی در میان چهره‌های پیشنهاد شده برای دریافت جایزه صلح نوبل, 8 October 2023, https://www.iranintl.com/202310046263. წაკითხვის თარიღი: 11 October 2023 ↑ حمایت از زنان ایران در ادامه واکنش‌های گسترده و جهانی به نوبل صلح نرگس محمدی, 8 October 2023, https://www.iranintl.com/202310062114. წაკითხვის თარიღი: 11 October 2023 ↑ „Iranian Nobel Laureate Dedicates Prize To Jailed Colleague“. Radio Free Europe. June 16, 2010. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 29 March 2019. ციტირების თარიღი: 2023-10-08.