Қазақша:
Қазақстан Республикасының Үкіметі Правительство Республики Казахстан (Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі)
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2005 жылғы 14 (Премьер-Министр РК)
ақпандағы № 141 Қаулысы. Күші жойылды - Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң 2015 жылғы 31 қазандағы № 870 қаулысымен Мемлекеттік орман қоры учаскелерінде ағаш кесу ережесін бекіту туралы Ескерту. Күші жойылды - ҚР Үкiметiнiң 31.10.2015 № 870 (алғашқы ресми жарияланған күнiнен кейін күнтiзбелiк он күн өткен соң қолданысқа енгiзіледі) қаулысымен.
Қазақстан Республикасының 2003 жылғы 8 шiлдедегi Орман кодексiне сәйкес Қазақстан Республикасының Үкiметi ҚАУЛЫ ЕТЕДI
1. Қоса берiлiп отырған Мемлекеттік орман қоры учаскелерiнде ағаш кесу ережесi бекiтiлсiн.
2. Мыналардың күшi жойылды деп танылсын:
1) "Қазақстан Республикасының жазық жерлерiндегі ормандарда және қазақтың шағын адырлы ормандарында басты мақсатта пайдалану үшiн ағаш кесудiң ережелерiн бекiту туралы" Қазақстан Республикасы Министрлер Кабинетiнiң 1995 жылғы 13 қаңтардағы N 48 қаулысы;
2) "Қазақстан Республикасының таулы ормандарында басты мақсатта пайдалану үшiн ағаш кесу ережелерiн бекiту туралы" Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң 1996 жылғы 6 қаңтардағы N 22 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮКЖ-ы, 1996 ж., N 1, 6-құжат).
3. Осы қаулы қол қойылған күнiнен бастап күшiне енедi.
Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі ҚР НҚА ЭББ-гі нақты құжатқа сілтеу QR-коды Үкiметiнiң 2005 жылғы 14 ақпандағы N 141 қаулысымен бекiтiлген Мемлекеттiк орман қоры учаскелерiнде ағаш кесу ЕРЕЖЕСI 1-бөлiм. Жалпы ережелер 1-тарау. Негiзгi ережелер
1. Мемлекеттiк орман қоры учаскелерiнде ағаш кесу ережесi (бұдан әрi - Ереже) ағаш кесу түрлерiне байланысты Қазақстан Республикасы мемлекеттік орман қорының шегінде жүзеге асырылатын ағаш кесу тәртiбiн, мерзiмiн және тәсiлдерiн айқындайды және барлық орман иеленушiлер мен орман пайдаланушылар үшiн мiндеттi болып табылады.
2. Ереже жазық жерлердегi ормандарға, Қазақтың шағын адырлы ормандарына және Қазақстанның тау ормандарына қатысты әзiрлендi.
3. Мемлекеттiк орман қоры учаскелерiнде ағаш кесудiң (бұдан әрi - ағаш кесу) негізгі мiндеттерi:
1) орманды үздiксiз және қорын сарқып алмай пайдалану мен орман алаптарын ұтымды пайдалану;
2) ормандардың төзiмдiлігі мен өнiмдiлiгiн, олардың табиғат қорғаушылық рөлiн арттыру;
3) орман ортасын сақтау және ағашы кесiлген жерлерде ормандарды шаруашылық жағынан құнды тұқымдылармен жаңғырту;
4) пiсiп-жетiлу жасына жеткен және оларды жаңғыртуды қажет ететiн екпелердi уақтылы алмастыру;
5) орман ресурстары есебiнен сүрекке деген қажеттiлiктердi қамтамасыз ету болып табылады.
4. Мемлекеттiк орман қоры учаскелерiнде сүрек дайындау ағаш кесудiң:
1) пiсiп-жетiлген және қураған сүрекдiңдерде жүргізiлетін басты мақсатта пайдалану;
2) аралық пайдалану (орманды күтiп-баптау мақсатында кесу, iрiктеп санитарлық мақсатта кесу және құндылығы аз орман екпелерiн, сондай-ақ қорғаныштық, су қорғау және басқа да функцияларынан айырыла бастаған екпелердi қайта жаңғыртуға байланысты кесу, балауса талдар iшiндегi бiрлi- жарым ағаштарды кесу);
3) өзге де кесу (жаппай санитарлық кесу; су тораптарын, өткiзгiш құбырларды, жолдарды салуға байланысты; орман соқпақтарын тарту, өртке қарсы жыралар қазу; өтiмдi қоқысты жинау кезiнде орман алаңдарын тазарту; өзге де мақсаттарда кесу) түрлерiн жүргiзу тәртiбiмен жүзеге асырылады.
5. Осы Ережедe мынадай негiзгi терминдер мен айқындамалар пайдаланылады:
1) жоғарғы қойма - кеспеағашта немесе оған тiкелей жақын маңда орналасқан, дайындалған сүрек кеспеағаштан тасып әкелiнетiн сыпталған ағаштарға немесе сортименттерге арналған тиеу алаңы;
2) ағашты сүйретiп шығару жолы - кесiлген ағаштарды, сыпталған ағаштарды немесе бөрене сортименттерiн сүйретiп шығару жүзеге асырылатын, өскiндердiң, топырақтың және түбiрiнде қалған ағаштардың сақталуын қамтамасыз ететiн кеспеағашта арнайы дайындалған ең қысқа жол;
3) екiншi дәрежелi ағаш тұқымы - басты ағаш тұқымымен салыстырғанда шаруашылық және экономикалық жағынан құндылығы төмен ағаш тұқымы;
4) iрiктеп кесу - басты мақсатқа пайдалану үшiн кесу, онда пiсiп-жетiлу жасына жеткен, белгiлi бiр мөлшердегi, сападағы немесе жай-күйдегi ағаштардың бiр бөлiгi дүркiн-дүркiн кесiлiп отырады;
5) өртең - өртенiп кеткен немесе өрттен едәуiр бүлiнген өсiмдiктер учаскесi (орманды қоса алғанда);
6) басты ағаш тұқымы - белгiлi бiр өсiмдiк және экономикалық жағдайларда орман шаруашылығын жүргiзу мақсаттарына неғұрлым толық сай келетiн ағаш тұқымы;
7) тау ормандары - тау жүйелерi және жергiлiктi жердiң салыстырмалы биiктiгi 100 метрден астам мөлшерде ауытқып тұратын және тау жоталарының етегiнен шыңдарына дейінгі беткейiнiң орташа көлбеулiгi 5 градустан асатын жекелеген алқаптар шегiнде, сондай-ақ жергiлiктi жердiң көлбеулiгi көлемiне қарамастан таулы үстiрттер мен қырқаларда орналасқан ормандар;
8) мөлдек - көрсеткiш тетiктермен және мөлдек бағандарымен табиғи күйде шектелген ағаш кесудi ұтымды ұйымдастыруға арналған кеспеағаш бөлiгі;
9) бiртiндеп ұзақ мерзiмдi кесу - пiсiп-жетiлу жасына жетпеген ағаштардың жуандығы кемiнде 0,4 болатын әртүрлi жастағы сүрекдiңдерде жүргiзiлетiн басты мақсатқа пайдалану үшін кесу;
10) ерiктi-iрiктеп кесу - басты мақсатта пайдалану үшiн кесу, онда бiрiншi кезекте сүректi уақтылы пайдалану және орманның қорғаныштық қасиеттерiн сақтау үшiн ұзақ тұрған, қураған, өсуi шабан пiсiп-жетiлген ағаштар кесiледi;
11) табиғи түлеу - табиғи жолмен орманның жаңа ұрпағының пайда болу процесі;
12) ағаштың табиғи құлауы - сүрекдiңнiң жасы ұлғаюымен немесе басқа себептермен табиғи сиреуi нәтижесiнде ағаштардың құлауы, олардың екпелерде жойылуы;
13) кесу қарқыны - iрiктеп және бiртiндеп кесудiң және күтiп-баптау мақсатында кесудiң кезектi кезеңiн жүргiзу кезiнде таңдап алынатын сүрекдiң қорының немесе ағаштар санының үлесi (пайызбен);
14) интрааймақ ормандары - дербес аймақ құрмайтын, тек бір немесе бiрнеше аймақтар ормандарының құрамына енгiзiлген ормандар;
15) кеспеағаштың ықтырмалы жанасуы - кезектi кеспеағаш оның екі немесе үш еселi енiне тең орман жолағы арқылы орналасатын кеспеағаштардың жанасуы;
16) сүрек жасының класы - сүрекдiңдердiң жас құрылымын тұқымына қарай сипаттау үшiн қолданылатын жас аралығы;
17) бонитет - орман өнiмдiлiгiнiң көрсеткiшi. Өсiп-өну жағдайларына байланысты болады және басты тұқым ағаштарының орташа биiктiгi мен орташа жасы бойынша айқындалады;
18) орман шаруашылығы ауданы - орман шаруашылығын жүргiзудiң орман өсiру-техникалық тәсілдерi бірдей және табиғи-экономикалық жағдайлары салыстырмалы түрде бiр тектi аумақ бөлiгi;
19) жас шыбық - сүрекдiңнiң өскiн пайда болғаннан бастап сырықталға дейiнгi алғашқы жас кезеңi;
20) кесу бағыты - әрбiр келесi кеспеағаш алдыңғыға қатысты орналасатын бағыт;
21) екпе - ағаш және оған ілеспе басқа орман өсiмдiктерiнен (сүрекдiң, аласа ағаштар, өскін және топырақтың тiрi жамылғысы) тұратын белгiлi бiр шекарадағы бiртектi орман учаскесi;
22) вегетативтiк (бұтақшалы) екпе - вегетативтік текті ағаштардан (томардан, тамыр атпаларынан және сұлатпа сабақтардан шыққан бұтақшалар)
қалыптасқан екпе;
23) түбірлі екпе - өсiп тұрған жерiнiң тиiстi жағдайларында табиғи жолмен қалыптасқан екпе;
24) бiр жастағы екпе - ағаштар жасындағы айырма екі жас класына дейiнгi бiр жас ұрпағының екпесi;
25) туынды екпе - адам қызметiнiң немесе кәдiмгi табиғи процестер нәтижесiнде түбiрлiк орында қалыптасқан екпе;
26) қарапайым екпе - ағаштар бір қабатты құрайтын екпе;
27) әртүрлi жастағы екпе - сүрекдiң жас айырмасы екі және одан көп жас класындағы әртүрлі жастағы ұрпақтардың ағаштарынан тұратын екпе;
28) тұқымдық екпе - тұқымдық тектi ағаштардан құралған екпе;
29) күрделi екпе - ағаштары екі және одан да көп қабат құрайтын екпе;
30) аралас екпе - екi және одан да көп ағаш тұқымынан тұратын екпе;
31) кеспеағаштың тiкелей жанасуы - кезектi кеспеағаш оның алдындағы кеспеағашпен қатар орналастырылатын кеспеағаштардың өзара орналасуы;
32) таза екпе - бiр ағаш тұқымынан тұратын немесе басқа ағаш тұқымдарының жалқы қоспасы бар екпе;
33) жайылма ормандар - уақытша су басып қалатын өзендi жазықтарда өсетiн ормандар;
34) сүрекдiңнiң жуандығы - нақты және қалыпты (стандартты кестелер бойынша 1,0 оңтайлы жуандығымен) екпе ағаштары қималарының аудандары сомаларының арақатынасымен айқындалатын салыстырмалы көрсеткiш. Жас шыбықтарда ағаш шымылдығының жабылу дәрежесi бойынша айқындалады;
35) алаңша - сүйретiп шығаратын кеспеағаш соқпағы арқылы ағаштар, сыпталған ағаштар немесе сортименттер көлiк құралдарымен сүйретiп әкетілетiн кеспеағаштың немесе мөлдектiң бiр бөлiгі;
36) бiртiндеп кесу - пiсiп-жетiлген сүрекдiң бiр немесе екi жас класы кезiнде бiрнеше кезекпен кесiлетiн басты мақсатта пайдалану үшiн кесу;
37) орманның алдын ала түлеуi - сүрекдiң шымылдығының астындағы табиғи түлеу (кесу жүргізiлгенге дейiн);
38) басым ағаш тұқымы - телiм құрамында оның қорының үлкен бөлiгiн құрайтын немесе оның ауданының көп бөлігін алып жатқан ағаш тұқымы;
39) кеспеағаштардың жанасуы - басты мақсатта пайдалану үшiн кесу кезiнде орман орамында немесе пiсiп-жетілген орман учаскесiнде кеспеағаштарды орналастыру тәртiбi (тiкелей, аттамалы, ықтырмалық);
40) соқпақ - орман орамдарының шекарасын белгiлеу үшiн тартылған ағаштардан тазартылған ормандағы белдеулер;
41) iлеспе ағаш тұқымы - басты тұқым дiңiнiң өсiп-өнуiн тездетуге және пiшiнiнiң жақсаруына ықпал ететiн ағаш тұқымы немесе бұта;
42) пiсiп-жетiлген сүрекдiң - белгіленген кесу жасына жеткен сүрекдiң;
43) жаппай кесу - басты мақсатта пайдалану үшiн кесу, мұнда кеспеағаштағы бүкiл сүрекдiң бiр кезекте кесiледi;
44) кеспеағаштың жанасу мерзiмi - кезектi кеспеағашты кесу бiрiншiсiне қатысты белгіленетiн уақыт аралығы;
45) орманның түрi - бiртектi орман өсiру жағдайларымен, азды-көпті ортақ құрамымен және орман қауымдастығының өзге де ортақ құрамдас бөлiктерiмен, шығу тегінiң бiрлiгімен, ұқсас даму тарихымен, ортақ орман өсiру сипатымен бiрiккен сүрекдiңдерi немесе екпелерi бар учаскелердiң жиынтығы;
46) тоғайлы ормандар - шөлейт аймақта өсетiн жайылма ормандар;
47) кеспеағашты тарлап кесу - басты мақсатта пайдалану үшін кесу, мұнда ағашы кесiлген жерлердi кейiннен орман шетiнен тұқымдануы есебiнен табиғи жолмен қалпына келтiру мақсатында кеспеағаштың енi шектеледi;
48) кеспеағаштың аттамалы жанасуы - кеспеағаштың жанасуы, мұнда кезектi кеспеағаш орман белдеуi арқылы кеспеағаштың енiне тең енмен орналастырылады;
49) сыпталған ағаш - бұталары мен бұтақтарынан тазартылған кесiлген ағаштың діңі;
50) қабат - екпенiң тік құрылымының (қабаттылығының) элементi.
Екпеде әдетте бiр немесе екi (одан көбi сирек) қабат бөлiнiп тұрады.
51) түбір – ағашты құлатқаннан кейін оның топырақ бетінде қалған тамырға таяу биіктігі 10 см аспайтын (ағаштар диаметрі 30 см аспайтын кезде)
немесе кесу диаметрінің 1/3 (ағаштар диаметрі 30 см асып түсетін кезде) бөлігі.
Ескерту. 5-тармаққа өзгеріс енгізілді - ҚР Үкіметінің 18.10.2013 N 1102 қаулысымен (алғашқы ресми жарияланғанынан кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі).
2-тарау. Мемлекеттiк орман қорының учаскелерінде ағаш кесуге дайындалу тәртiбi және оны жүзеге асыру шарттары
6. Мемлекеттік орман қорының учаскелерiнде ағаш кесу баурайдың құламасы мен экспозицияларын ескере отырып жүзеге асырылады.
Құламасы бойынша тау баурайлары былай бөлiнедi:
Шығыс Қазақстан облысының тау ормандары Алматы, Жамбыл Ақмола, Қарағанды, және Оңтүстiк Павлодар және Қазақстан облыста- Солтүстiк Қазақстан рының тау ормандары облыстарының Қазақтың шағын адырлы ормандары о 10 дейiн қиялы Еңiс - 11-20 о Еңiс - 11 -20 о Құламалы - 21-30 о Құламалы: оңтүстiк Аса қиялы: - 31 және одан жоғары экспозициялар - 21 -30 о солтүстiк 21 -35 о Аса қиялы:
оңтүстiк экспозициялар - 31 о және одан жоғары экспозициялар - 36 о Солтүстiк экспозициялардың баурайларына солтүстiк, солтүстiк-батыс, солтүстiк-шығыс және шығыс; оңтүстiк экспозициялардың баурайларына - оңтүстiк, оңтүстік-батыс, оңтүстік-шығыс және батыс баурайлар жатады.
Баурайлардың құламалығы, егер баурайдың жекелеген учаскелерi құламалығы бойынша 5 градустан аспайтын болса, телiмнiң төменгі шекарасынан жоғарғысына дейiн анықталады. Құламадағы 5 градустан асатын және ағаш кесу тәсiлдерiн өзгертуге әкеп соқтыратын ұзындығы 200 метрден астам жекелеген бөлiктерiнiң айырмашылығы болған жағдайда, олардың әрқайсысы үшiн өз құламасы айқындалады.
7. Эрозияға қарсы төзiмдiлiк дәрежесi бойынша тау баурайларының топырағы қуаттылығы 70 сантиметрге дейiн - төзiмсiз және қуаттылығы 70 сантиметрден асатын төзiмдi болып екiге бөлiнедi.
8. Ағаш кесудiң жыл сайынғы ықтимал көлемi және оны жоспарлау кейiнгi өзгерiстер ескерiле отырып, орман орналастыру материалдары бойынша айқындалады.
9. Орман учаскелерiн қаз-қалпында кесуге алдын ала iрiктеудi орманшы немесе оның тапсырмасы бойынша орманшының көмекшiсi жүргiзедi. Жекелеген учаскелердiң таксациялық сипаттама мен планшеттер деректерiне сәйкес келмеуi анықталған жағдайда тиiстi түзетулер енгізіледi (актілер жасала отырып) немесе олар кесуден алынып тасталады.
10. Мемлекеттік орман қоры учаскелерінде кеспеағаштарды бөліп беру мен мөлшерлеу және ағаштарды таңбалау Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 12 желтоқсандағы № 1512 қаулысымен бекiтілген Мемлекеттік орман қоры учаскелерінде кеспеағаштарды бөліп беру мен мөлшерлеу қағидаларына және Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 26 маусымдағы № 852 қаулысымен бекітілген Мемлекеттік орман қорында таңбалар қолдану қағидаларына сәйкес жүргізiледi.
Ескерту. 10-тармақ жаңа редакцияда - ҚР Үкіметінің 18.10.2013 N 1102 қаулысымен (алғашқы ресми жарияланғанынан кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі).
11. Дайындау жұмыстары жүргізiлгенге және оны қаз-қалпында бөлгенге дейiн әрбiр кеспеағашқа технологиялық карта жасалады, онда ағаш кесу және сүректi, сүйретiп тасу, ағашы кесiлген жерлердi кесу қалдықтарынан тазарту тәсiлдерi, орманды молықтыру әдiсi; ағаш тасу жолдарын, оны сүйретіп шығаратын қиғаш және соқпақ жолдарды, тиеу алаңдарын орналастыру схемасы, қоймалар, механизмдер тұрақтары және жұмысшыларға қызмет көрсету объектiлерi орналасқан орындар; кесуге жатпайтын өскiндер мен жас шыбықтар сақталуға тиiс алаңдар, күзет аймақтарына алынған ағаштар, құмырсқа илеулері;
топырақты эрозиядан қорғау және сүрекдіңнің қалған бөлiгiн сақтау жөнiндегi талаптар көрсетiледi.
12. Технологиялық карталарды қарауында мемлекеттiк орман қоры бар орман шаруашылығының мемлекеттiк мекемелерi немесе ұйымдар (бұдан әрi - орман мекемелерi) жасайды, оның директоры - бас орманшы (бұдан әрi - бас орманшы) бекiтедi.
Егер орман пайдаланушыға мемлекеттiк орман қорының орманшылық мөлшерiндегi учаскелерi сүрек дайындау үшiн ұзақ мерзiмдi орман пайдалануға бекiтiп берiлген жағдайда орман пайдаланушыға бекiтiп берiлген кеспеағаштың технологиялық карталарын орман пайдаланушының мамандары әзiрлейдi және ағаш кесу билетiн беретiн орман мекемесiнiң бас орманшысына бекiтуге ұсынады. Егер технологиялық картада Ағаш кесу ережесiнен ауытқушылыққа жол берiлсе, онда орман мекемесiнiң нұсқауы бойынша оған өзгерiстер енгізiледi.
13. Кеспеағашты игеру бекiтiлген технологиялық карталарға қатаң сәйкестiкте жүргiзiледi және мiндеттi түрде ағаш кесу билетiне қоса тiркеледi.
14. Кеспеағаш жұмыстары басталғанға дейiн технологиялық картаға сәйкес қаз-қалпында кеспеағашты алаңшаларға бөлу, тиеу алаңдарын, қоймаларды, магистралдық және алаңшалық сүйретiп шығару жолдарын, сүйрету қондырғыларының арқандарына арналған жолдарды шектеу, қауіпті ағаштарды жинау және басқа да жұмыстар жүргiзiледi.
Жер бедерi тегiс болған жағдайда алаңшалар түзу сызықты нысаналармен бөлiнедi. Ағын сулармен және төбешiктермен қатты бүлiнген учаскелердегі алаңшалардың шекарасы олар үшiн белгіленген енi сақталып, қисық сызықты болуы мүмкiн.
15. Жазық жерлердегі кеспеағаштар жел қатты соғатын жаққа ұзын жағымен көлденең тартылады.
16. Тау жағдайында орманның ағаш кесiлетiн учаскелерi жергiлiктi жер бедерi ескерiле отырып бөлiнедi. Кесуге белгiленген учаскелердi шектейтін сызықтар мүмкiндiгінше табиғи шекаралармен (cу бөлiктерiмен, жолдармен, жыралармен және басқалар) ұштастырылады.
Жер бедерi ойлы-қырлы болған және кеспеағашты көлденең тарту мүмкiндiгi болмаған жағдайларда оларды су арналарына қатарлас бөледi.
Кеспеағашты қарама-қарсы баурайларға бір мезгiлде бұруға рұқсат етiледi.
17. Технологиялық карта кеспеағаштарды алаңшаларға шектеудi және жазықта енi 3-5 метрлiк және таулы жерлерде 5-7 метрлiк ағаш сүйрету жолдарын (технологиялық дәлiздер) тартуды көздейдi. Оларды табиғи кедергілерден айналып өтудi ескере отырып (шығыңқы тастар, батпақты учаскелер, өскiндер шоғыры және сол сияқтылар) орналастырады. Соқпаққа шыға берiсте ағаш сүйрету жолдары енi жазықта - 7 метрге дейiн және таулы жағдайларда 9 метрге дейiн айналып өтетiндей мөлшерде болуы тиiс. Олардың бұрылыстарындағы тосқауыл ағаштарды механикалық зақымданудан арнайы қаптамалармен немесе дәнекерленген айырлармен қорғау керек.
Таулы ормандарда, құламалығы 25 астам баурайларда бульдозердiң көмегiмен тракторға арналған ағашты сүйретіп шығарудың ирелең жолын тарту тәсiлi тиiмдi болады.
18. Технологиялық дәлiздер ретiнде табиғи сүрекдiңдерде бiрiншi кезекте бар жолдар, сүрекдiң соқпақтары, соқпақтар және ағаштар арасындағы ашық жерлер пайдаланылады. Ағаш кесу учаскесiнде олар жергіліктi болған жағдайда технологиялық дәлiздер кесiлмейдi.
19. Кесiлген ағаштарды мен дайындалған сортименттердi жинау орындары және сүрек тиеу бекеттерi мүмкiндiгiнше жолдар мен орамдық соқпақтарда, алаңқайларда, ашық жерлерде және орман көмкермеген басқа да жерлерде орналасады.
Ағаш сүйрету жолдары мен тиеу алаңдарын ерекше қорғалатын учаскелер шегiнде және су арналарының бойымен орналастыруға тыйым салынады.
20. Ағаш сүйрету жолдары мен тиеу бекеттерiнiң технологиялық желiсi ағашты кесудiң басқа да түрлерi мен әдiстерiн және орман шаруашылығы iс- шараларын жүргiзу кезiнде олардың қайталап пайдаланылуы ескеріле отырып ұйымдастырылады.
21. Ағаш кесу бойынша дайындық жұмыстарын тексерудi мемлекеттiк орман күзетiнiң қызметкерлерi әрбiр орманшылық пен орман иелiгі бойынша қаз- қалпында кесу басталғанға дейiн жүргізедi.
Тексеру процесiнде алаңы, сүрекдiңнiң жасы, құрамы және ағаш кесудiң түрi бойынша учаскенiң бекiтiлген жоспарға сәйкес келуi анықталады.
Учаскелердi шектеу бойынша қаз-қалпындағы жұмыстардың сапасы (қажет болған жерлерде нысаналарды кесу мен тазалаудың мұқияттылығы, бұрыштарда тиiстi жазбалары бар бағаналардың болуы және т.б.), таксациялық жұмыстардың орындалу дұрыстығы: ағаштардың сапалық санаттарға бөлiнуi, биiктiк разрядтардың белгiленуi және сортименттік кестелердiң таңдалуы, ағаштардың қайта есептелуi, кеспеағаштың материалдық және ақшалай бағалануы анықталады.
2-бөлiм. Мемлекеттік орман қоры учаскелерiнде басты мақсатта пайдалану үшiн ағаш кесу 3-тарау. Жалпы ережелер
22. Басты мақсатта пайдалану үшiн ағаш кесу мемлекеттік орман қорының "егiстiк және топырақ қорғайтын ормандар" санатының пiсiп-жетілген және қураған сүрекдiңдерiнде және мемлекеттік орман қорының "өзендер, көлдер, су қоймалары, арналар және басқа да су объектiлерi жағалауларындағы тыйым салынған орман белдеулерi" санатының бұтақшалану жолымен қалпына келетiн жайылма жапырақты сүрекдiңдерде жүргiзіледi.
Мемлекеттiк орман қорының санатына, өсiп тұрған жерiнiң жағдайларына, ағаш тұқымдарының биологиялық ерекшелiктерiне, екпелердiң жас құрылымына, пiсiп-жетiлуiне, баурайлардың құламасы мен экспозицияларына, топырақтың эрозияға қарсы төзiмдiлігіне, басты тұқымдар өскiндерiнiң болуына және олардың жай-күйiне қарай осы Ережеге сәйкес басты мақсатта пайдалану үшiн ағаш кесiлетiн жекелеген екпелерде мақсаты бойынша шектеулер белгiленедi.
23. Осы Ереженiң 22-тармағында көрсетілген мемлекеттiк орман қоры санаттарында басты мақсатта ағаш кесу белгiленбейтiн мынадай ерекше қорғаныштық учаскелер (бұдан әрi - ЕҚУ) бөлiп алынады:
1) далалық, шөл және басқа да ормансыз (ағашсыз) кеңiстiктермен шекарасы бойынша енi 100 м, ал аралдағы қарағайлы және сексеуiлдi ормандарда
- 200 м орман шетi, ормансыз кеңiстiктер арасында орналасқан 100 гектарға дейiнгi орман учаскелерi (шоқ ағашты ормандар ЕҚУ-ға жатпайды);
2) орманды дала және дала аймақтарының құм адырларының төбесiндегі ормандардың өте құрғақ түрлерiнiң, ормандардың ылғалды түрлерiнiң (жайылмадан басқа) учаскелерiн қоса алғанда, жыралар мен сайларда, сумен тез шайылатын және топырағын жел оңай ұшырып әкететiн жерлер шегінде өсетiн орман учаскелерi, сондай-ақ осы учаскелердiң периметрi бойынша енi 100 м жолақтар;
3) санаторийлер, демалыс үйлерi, пансионаттар, мектеп және альпинистiк лагерьлер, туристік базалар мен басқа да емдеу және сауықтыру мекемелерi, сондай-ақ емдеу және сауықтыру мақсаттарында пайдаланылатын немесе перспективалық маңызы бар минералды су көздерi төңiрегіндегi, егер жасыл аймақтардың орман саябағы бөлiктерi бөлiнбесе, селолық елдi мекендер мен қала үлгісiндегi кенттер; көкорайлы өңiрлер, құдықтар және сумен жабдықтау үшін қызмет ететiн су ұңғылары төңiрегіндегі және құмды шөл далалардағы мал суаттары төңiрегiндегi 1 км радиустағы орман учаскелерi;
4) шөл далалардағы газ және мұнай құбырларының қос қапталындағы ені 500 метрлiк қорғаныштық орман белдеулерi;
5) саңырау құр ойнағы төңiрегіндегі радиусы 300 метрлiк орман учаскелерi, құндыз мекендеген өзендердің екi жағалауындағы жапырақты жайылма ормандарында енi 50 метрлік белдеулер;
6) ғылыми және тарихи құндылығы бар көне және эндемикалық тұқымдар бар орман учаскелерi, сондай-ақ арнайы орман шаруашылығы мақсатын орындайтын орман учаскелерi (орман тұқымы, жаңғақ жемiсi, бал беретiн, эталонды және артықшылығы бар екпелер, артықшылығы бар ағаштар төңiрегiндегі радиусы 50 метрлiк күзетiлетiн аймақтар, генетикалық резерваттар, өздерiнiң төңiрегiнде 50 метрге дейiн күзет аймағы бар тұрақты сынақ алқаптары және басқалар);
7) құламалы жарғабақтар, шөгіндiлер, көшкін топырақты жерлер бойындағы енi 100 метрлiк орман белдеулерi, сондай-ақ кемiнде үштен бiрi тау жынысының үстiне қарай көтерiлетiн құзды-жартасты жердегі алаңда өсетiн орман учаскелерi, осы учаскелердiң периметрi бойынша енi 100 метрлiк орман белдеулерi;
8) жазық жерлердегi ормандар мен Қазақтың шағын адырлы ормандарындағы өздерiнiң экспозицияларына қарамастан құламалығы 30 градус және одан да жоғары баурайлардағы орман учаскелерi;
9) Қалба тауларында, Кенді Алтайда, Оңтүстiк Алтайда және Сауырда құламалығы 3 градус және одан да жоғары баурайларда өсетiн орман учаскелерi.
Солтүстiк Тянь-Шань мен Жоңғар Алатауында құламалығы 31 градус және одан жоғары оңтүстік беткейлердегі, құламалығы 36 градус және одан жоғары солтүстiк баурайлардағы орман учаскелерi;
10) қайта реттелген карьерлер мен үйiндiлердегі ормандар;
11) туристiк бағыттардың жолдары мен соқпақтардан әрбiр жағына қарай енi 250 метрлік орман белдеулерi;
12) су айырығы жоталарын құрайтын құламалығы 20 градустан асатын баурайлардағы көлемi 2,5 мың гектардан астам су қоймасының шекарасы бойынша су айырықтарының жоталар мен желiлерiн бойлай орналасқан енi 200 метрлiк орман белдеулерi;
13) ормансыз кеңiстiктерi бар жоғарғы шекараны бойлай орналасқан енi 200 метрлiк таулы жердегі орман белдеулерi;
14) қар көшкiндерiнiң тұрақты арналарын бойлай енi 150 метрлiк және сел тасқындарының арналарын бойлай орналасқан енi 300 метрлік орман белдеулерi.
24. Басты мақсатта пайдалану үшiн ағаш кесу, сондай-ақ құнды, сирек кездесетін, эндемикалық және құрып бара жатқан ағаш тұқымдары (самырсын қарағай, шарын шағаны, сағақты емен, грек жаңғағы, арша, Семенов үйеңкiсi, тораңғыл, ақ сексеуiл, таудаған, шеркес, қайыңтоз, ақ қараған, тiкенекағаш, қандағаш, шетен, жиде, алма ағашы, алмұрт, өрік, пiсте, тұт, миндаль, шие) және талдарды, жыңғылды және сары қарағанды қоспағанда, Қызыл кiтапқа енгізiлген басқа да тұқымдар, барлық бұталар басым екпелерде белгiленбейдi.
25. Екпелер өзге де бiрдей жағдайларда басты мақсатта пайдалану үшiн кесуге мынадай ретпен белгіленедi:
1) өзiнiң жай-күйiне қарай кесудi қажет ететiн пiсiп-жетiлген және қураған орман учаскелерi, толық кесiлмеген ағаштар және өткен жылдардың пайдаланылмаған кеспеағаштары, шайыры ағып таусылған екпелер;
2) шымылдығындағы басты тұқым қанағаттанарлық дәрежеде түлеген (жуандығы 0,3 - 0,4) шiрiген және жiңiшке аласа екпелер;
3) өзiнiң өсу қабiлетiн жоғалтып бара жатқан жапырақты ормандар;
4) бiрiншi қабаттағы пiсiп-жетiлген бөлiгiнiң жуандығы 0,3 және одан жоғары, ал екiншi қабаттағысы - 0,4-тен кем болмайтын қос қабатты екпелер;
5) кескен соң 1-2 жыл iшiнде ағашы кесілген жерлерде алдын ала дақылдарды немесе орман дақылдарын отырғызған жағдайда шымылдығында қанағаттанарлық дәрежеде не қанағаттанғысыз түлеген (шәкiл бойынша)
жуандығы 0,3-0,5 екпелер;
6) жуандығы 0,5 және одан жоғары таза және аралас әртүрлi жастағы екпелер;
7) қураған екпелер;
8) басқа да пiсiп-жетiлген екпелер.
4-тарау. Жазық жерлердегі ормандар мен Қазақтың шағын адырлы ормандарындағы мемлекеттiк орман қоры учаскелерiнде басты мақсатта пайдалану үшiн ағаш кесу
26. Жазық жерлердегi ормандар мен Қазақтың шағын адырлы ормандары өздерiнiң өсiп-өну жағдайлары бойынша былай бөлiнедi:
1) орманды далалық және далалық аймақтардың шоқ ағашты ормандары;
2) Қазақтың шағын адырлы ормандары: қарағайлы және жапырақты;
3) шағын адыр бойынша шоқ ағашты ормандардың оңтүстiк шетi;
4) жазық жерлер бойынша шоқ ағашты ормандардың оңтүстiк шетi;
5) қарағайлы орманды жалдар;
6) аралдардағы қарағайлы ормандар;
7) шөлейттегi ормандар;
8) интрааймақтық ормандар: жайылмалы және тоғайлы ормандар.
27. Жазық жерлердегi ормандар мен Қазақтың шағын адырлы ормандарында басты мақсатта пайдалану үшiн ағаш кесу тұтастай тар кеспеағаштық және ерiктi-iрiктеп кесу түрiнде жүргізiледi.
28. Шағын адырлы ормандар бойынша және жазық жерлер бойынша шоқ ағашты ормандардың оңтүстік шетiнiң екпелерiнде олардың өсiп тұрған кезiндегi жоғары ролi мен молықтырудың қиындығы салдарынан басты мақсатта ағаш кесу жүргiзiлмейдi. Оларда орманға күтiм жасау мақсатында кесу мен санитарлық кесу ғана белгiленедi. Жаппай санитарлық кесу болған алаңдарда кесуден кейiнгi алғашқы жылы-ақ орман дақылдары отырғызылады.
1. Орманды далалық және далалық аймақтардың шоқ ағашты ормандары
29. Орманды далалық және далалық аймақтардың байырғы шоқ ағашты ормандарында көлемi 5 гектардан астам орман учаскелерінде ағаш өскіндерінің болуына және сүрекдiңнiң жуандығына қарамастан жаппай тар кеспеағаштық кесу жүргізіледi.
Кеспеағаштың енi - 40 метрге дейiн немесе екпе биiктігінiң екi еселiк мөлшерiнен аспайды, кеспеағаштың ұзындығы орам өлшемдерiмен шектеледi, алаңы - 5 гектардан аспайды, жанасуы - ықтырмалы жанасу (2-3 кеспеағаштан кейiн). Телiмнiң енi кемiнде 100 метрден кем болған жағдайда жанасуы - бiр белдеуден кейiн (бiр кеспеағаштан кейiн), жанасу мерзiмi - 2 жыл. Кесу жылы жанасу мерзiмiне қосылмайды (1-кесте, 1.1-тармақ).
Кеспеағаштар ұзын жағымен жел қатты соғатын жаққа көлденең тартылады. Ағаш кесудiң бағыты - жел қатты соғатын жаққа қарсы.
Алаптың жел өтi жағында соңғы кеспеағаш кесiлгеннен кейiн 2 жылдан соң кесiлетiн кеспеағаштың енi шегiнде қорғаныштық белдеу қалдырылады.
Сүрекдiңнiң жуандығына және ағаш өскiндерiнiң болуына қарамастан көлемi 5 гектардан кем шоқ ағаштарда олардың қорғаныштық әсерiн сақтау мақсатында жаппай тар кеспеағаштық кесу екi кезекте жүргізiледi. Бiрiншi кезекте оның жел өтiндегi жартысы кесiледi. Шоқ ағаштың екiншi жартысы ағашы кесiлген жердi ойдағыдай қалпына келтiру және өскiннiң биiктiгі 1,5 метрден асуы үшiн қажет мерзiм аяқталғаннан кейiн iрiктеп алынады.
Шоқ ағаштың кесiп алынған бөлiгі қанағаттанарлық дәрежеде қалпына келмеген жағдайда онда орман дақылдары отырғызылады; екпелердiң екiншi жартысы олар отырғызылғаннан кейiн үш жылдан соң кесуге белгiленедi.
30. Басты мақсатта пайдалану үшiн ағаш кесу рұқсат етілген жайылма сулардағы жапырақты сүрекдiңдерде кеспеағаштың енi 25 метрден аспайтын мөлшерде белгiленiп, ұзына бойымен өзен арнасына немесе көл жағалауының шетiне қарама-қарсы орналастырылады. Кеспеағаштың ең үлкен көлемi - 1,5 га.
Ағаш кесу бағыты - өзен ағысына немесе қатты соғатын желдерге қарама-қарсы (1-кесте, 1.2-тармақ). Кеспеағаштардың жанасуы - бiр жолақтан кейiн (бiр кеспеағаштан кейiн), жанасу мерзiмi - 2 жыл, және де кесу жылы жанасу мерзiмiне қосылмайды.
31. Табиғи өскен сары қараған жыңғылдарында немесе басты тұқым жойылғаннан кейiн қалған жасанды жолмен өскен екпелерде жаппай кеспеағаш кесу жүргізіледi. Кеспеағаштардың енi - 40 метрге дейiн, тiкелей жанасуы - 2 жыл мерзiмде (1-кесте, 1.3-тармақ).
32. Шоқ ағашты ормандарда ағаш өскiндерiн өсiру үшін ағаш кесудiң оңтайлы мерзiмi - қазан айынан сәуiр айының ортасына дейiн. Ағаш дайындау кезiнде томарды жаруға және оның қабығын сыдыруға жол берiлмейдi. Егер ағашы кесiлген жерлерде кейiннен орман дақылдары отырғызылатын болса, кесу мерзiмiне шек қойылмайды.
2. Қазақтың шағын адырының қарағайлы ормандары
33. Қазақтың шағын адырының қарағайлы ормандарында ерiктi-iрiктеп және жаппай кеспеағаш кесу жүргiзiледi.
Ерiктi-iрiктеп кесу құламасы 21-30 градус барлық экспозицияның баурайларында өсетін жуандығы 0,6-1,0 орманның ылғалды, таза және құрғақ түрлерi қарағайының қарапайым және күрделi, таза және аралас бiр жастағы және әртүрлi жастағы екпелерiнде (2-кесте, 2.1, 2.2-тармақтар) және құламалығы 0-20 градус тiк қияның барлық экспозицияның баурайларында өсетiн орманның құрғақ түрлерiнiң дәл осындай екпелерiнде (2-кесте, 2.4-тармақ) жүргiзiледi.
Жуандығы 0,8-1,0 сүрекдiңдерде қордың 20-25 пайызы, ал жуандығы 0,6- 0,7 екпелерде - 15-20 пайызы таңдап алынады. Барлық жағдайда сүрекдiңнiң жуандығы 0,5-тен кемiмейдi. Кеспеағаш көлемi 10 гектарға дейiн.
Келесi ағаш кесу кезеңi қарапайым сүрекдiңдер жуандығының 0,6-ға және одан көп мөлшерге немесе бiрiншi қабаттың жуандығы 0,3 және одан көп мөлшерге жетуiне және екiншi қабаттың жуандығы жас талдар үшін кемiнде 0,4, орта жастағылары үшін - 0,3 болып күрделi екпенiң қалыптасуына қарай жүргiзiледi.
34. Жаппай кеспеағаш кесу құламалығы 20 градусқа дейiнгi барлық экспозициялардың баурайларында өсетiн орманның таза және ылғалды түрлерiнiң қарапайым таза және аралас бiр жастағы және әртүрлi жастағы екпелерiнде жүргiзiледi. Қарағай жеткiлiктi түрде қалпына келмейтiн екпелерде олар алғашқы 2 жылда қарағай дақылдарын отырғызу арқылы жүзеге асырылады.
Кеспеағаш енi 40 метрден аспайды, көлемi - 2 гектарға дейiн. Жанасу мерзiмi - кесу жылын есептемегенде 5 жыл. Кеспеағаштардың жанасуы - тiкелей.
Кеспеағаштар ұзын жағымен жел қатты соғатын жаққа қарама-қарсы, құламалығы 10 градустан астам баурайларда көлденең тартылады, ағаш кесудiң бағыты баурай бойынша жоғарыдан төмен қарай (2-кесте, 2.3-тармақ).
3. Қазақтың шағын адырының жапырақты ормандары
35. Қазақтың шағын адырының жапырақты ормандарында жаппай кеспеағаштық және ерiктi-iрiктеп кесу жүргiзiледi.
Ағаш өскiндерiнiң болуына қарамастан жуандығы 0,3-1,0 байырғы қайыңдар мен көктеректерде, сондай-ақ қарағай өскіні жоқ қолдан өсiрiлген сүрекдiңдерiнде осы Ереженiң 29, 32-тармақтарына сәйкес жаппай кеспеағаш кесу (3-кесте, 3.1, 3.2-тармақтар) жүргiзiледi. Кеспеағаштың ең үлкен ауданы баурайдың құламалығы және шоқ ағаштың 2 гектарға дейiнгi көлемi ескерiле отырып белгiленедi. Құламалығы 10 градустан асатын баурайларда олар ұзын жағымен көлденең тартылады, кесу бағыты баурай бойынша жоғарыдан төмен қарай. Туынды екпелерде кесуден кейiнгi бiрiншi жылы қарағай дақылы отырғызылады. Жанасу мерзiмi - олар отырғызылғаннан кейiн 3-5 жыл.
36. Қарағаймен араласқан туынды сүрекдiңдерде және қанағаттанарлықтай дәрежедегі қарағай өскiнi бар таза жапырақты екпелерде осы Ереженiң 24-тармағында көзделген технология бойынша ерiктi-iрiктеп кесу белгiленедi. Бұл ретте жапырақты ағаш тұқымдарын қылқан жапырақты ағаштарға алмастыру мақсаты көзделедi. Кезектердiң қайталануы - 15 жыл, кеспеағаштар көлемi 10 гектарға дейiн (3-кесте, 3.3-тармақ).
4. Аралдағы қарағайлы ормандар
37. Аралдағы қарағайлы ормандарда ерiктi-iрiктеп және жаппай кеспеағаш кесу жүргізiледi.
Ерiктi-iрiктеп кесу өсiп тұрған жерiнiң құрғақ жағдайларында қарапайым және күрделi, таза және аралас бiр жастағы және әртүрлi жастағы жуандығы 0,6-1,0 қарағай екпелерде жүргiзiледi (4-кесте, 4.1, 4,2-тармақтар).
Жуандығы 0,8-1,0 қарапайым және күрделi сүрекдіңдерде қор бойынша iрiктеу қарқындылығы 25-30 пайызды, жуандығы 0,6-0,7 болса - 15-20 пайызды құрайды.
Ерiктi-iрiктеп кесудi өткiзу кезiнде сүрекдiңнiң жуандығы 0,5-тен көп төмендемейдi.
Кесудiң кейiнгi кезектерi қарапайым сүрекдiңдердiң жуандығы 0,6-ға және одан көп мөлшерге жетуiне немесе бiрiншi қабаттың жуандығы 0,3 және одан жоғары күрделi екпелердiң қалыптасуына, ал екiншi қабатта жас шыбықтар үшiн пiсiп-жетiлу - кемiнде 0,4, орта жастағылар - 0,3-ке жетуiне қарай Күрделi екпелерде ерiктi-iрiктеп кесу пiсiп-жетiлген бөлiгiн сирету арқылы жүргізiледi. Екiншi қабаттың жуандығы 0,4 және одан жоғары болған жағдайда оның қорының 50 пайызына дейiн, ал жуандығы 0,3 болған жағдайда - 30 пайызына дейiн iрiктеп алынуы мүмкiн.
Кеспеағаштың ең үлкен ауданы 10 гектарға дейiн.
38. Қарағайдан тұратын екiншi қабаты бар қарапайым және күрделi әртүрлi жастағы, таза және аралас екпелерде ағаш өскiндерiнiң болуына қарамастан орманның жас және ылғалды түрлерiнде жаппай тар кеспеағаштық кесу жүргізiледi (4-кесте, 4.3, 4.4-тармақтар).
Әртүрлi жастағы екпелерде кесуге орманның пiсiп-жетiлген және қурап қалған ұрпақтарының ағаштары ғана белгіленедi.
Кеспеағаштың енi - 40 м, көлемi - 2 гектарға дейiн. Кеспеағаштардың тiкелей жанасу - мерзiмі кесу жылын есептемегенде 5 жыл. Кеспеағаштың бағыты
- жел қатты соғатын жаққа көлденең, кесу бағыты - жел қатты соғатын жаққа - қарсы.
Қарағайдың қалпына келуi жеткiлiксiз екпелерде олар алғашқы екi жылы қарағай дақылдарын жасау арқылы жүргізiледi.
39. Аралдағы қарағайлы ормандардың жапырақты екпелерiнде басты мақсатта пайдалану үшiн ағаш кесу Қазақтың шағын адырының жапырақты ормандарында көзделген нормативтер мен технологияларға сәйкес жүргізiледi.
5. Шөлейттегi, жайылмалы және тоғайлы ормандар
40. Жел эрозиясына шыдамды топырақта (саздақ, сазды, тақырлау)
өсетiн қара сексеуіл екпелерiнде қара сексеуiлдi де, ақ сексеуiлдi де жинай отырып, жаппай кеспеағаштық кесу жүргiзiледi.
Кеспеағаш енi 75 метрге дейiн. Жанасу тәсiлi - бiр белдеуден кейiн, жанасу мерзiмi - 3 жыл. Қалдырылған белдеулер кесуге бұдан бұрын ағашы кесiлген белдеулерде 1 гектарда 3-5 жастағы 500 данадан астам сексеуiл өскiнi болған жағдайда немесе оларды орман көмкерген жерлерге ауыстыруды қамтамасыз ететiн сандық нормативтiк көрсеткiштер болған жағдайда орман дақылдары отырғызылғаннан кейiн 3-4 жылдан соң белгiленедi (5-кесте, 5.1- тармақ).
Табиғи түлеудi есепке ала отырып, басты мақсатта пайдалану үшiн ағаш кесу белгіленген сексеуiл тоғайларында мал жаю кесуден 5 жыл бұрын тоқтатылады және кесуден кейiн 5 жыл бойы жүргізiлмейдi.
Өскiнмен қайта жаңғырған 300-ден аз данасы бар немесе 1 гектарда 3-5 жастағы сексеуіл өскiнiнiң 500-ден аз данасы бар ағашы кесiлген жерлер қанағаттанарлықсыз түрде қайта жаңғыртылған жағдайда оларда орман дақылдарын отырғызу қажет.
Аралас түрде қайта жаңғырту кезiнде тұқымдық өскiннiң жалпы санын 0,6 коэффициентке көбейтедi және бәрiн өскiн баламасымен көрсете отырып өскiнмен қайта жаңару көрсеткiшiне қосады.
Сексеуiл екпелерiнде ағаш кесу тұқым пiсiп-жетілгеннен және вегетация тоқтатылғаннан кейiн:
1) жусанды-тұзды шөлейттiң солтүстiк кiшi аймағында (Алматы облысы, Жамбыл облысының шығыс бөлiгi, Солтүстiк Арал өңiрi)
кеспеағаштарды табиғи қайта жаңғыртуға бағдарлау кезiнде және 1 гектарда 30 жасқа дейiнгi сексеуiлдiң кем дегенде 300 данасы немесе өскiннiң 500 данасы немесе өскiн беруге қабiлеттi даналар мен өскiндердiң қажеттi жиынтық мөлшерi болған жағдайда - желтоқсаннан наурызға дейiн;
2) оңтүстiк кiшi аймақта (Жамбыл облысының батыс бөлiгі, Оңтүстiк Қазақстан және Қызылорда облыстары) - жоғарыда айтылғандар минимумнан жоғары болған жағдайда - желтоқсаннан ақпанға дейiн жүргiзiледi.
Ағашы кесiлген жерлерде екпелердi жасанды жолмен қалпына келтiру кезiнде сексеуiлдi бүкiл жыл бойына сындыруға рұқсат етiледi.
41. Ерекше қорғаныш учаскелерiн қоспағанда, "өзендер, көлдер, су қоймалары, арналар және басқа да су объектілерi жағалауларындағы тыйым салынған орман белдеулерi" мемлекеттiк орман қоры санатының өскiн арқылы қайта жаңғыратын су жайылмалы жапырақты сүрекдiңдерде жаппай тар кеспеағаштық кесу белгiленедi. Бұл ретте көлемi 1 гектардан асатын барлық телiмдер енi 40 метрге дейiнгi кеспеағаштарға бөлiнедi, жанасуы - ықтырмалы (2 кеспеағаштан кейiн), ал телiмнiң енi 80 метрден кем болған кезде - бiр белдеуден кейiн (бip кеспеағаштан кейiн), кесу жылын есептемегенде жанасу мерзiмi - 2 жыл (5-кесте, 5.2-тармақ).
Көлемi 1 гектардан аз таксациялық телiмдер олардың пiшiмiне қарамастан кесуге тұтастай белгiленедi.
Өзен арнасын бойлай орналасқан телiм енi 40 метрден кем болған кезде кеспеағаштың ұзын жағы (200 метрден аспайтын) өзен бойлай орналасуы мүмкiн, бiрақ бұл жағдайда оның көлемi 1 гектардан аспауы тиiс.
Барлық екпелер үшiн кеспеағаш бағыты су арнасының басты бағытына көлденең, ал кесу бағыты - ағынға қарама-қарсы.
Жайылмалы екпелердегi өскiннiң барынша жақсы қайта жаңғыруын қамтамасыз ету мақсатында ағаш кесу қыркүйектен бастап сәуiр айының басына дейiн жүргiзiледi. Өскiн беру қабiлетiн жоғалтқан екпелер жаз кезiнде шабылады.
Yйеңкілік сүрекдiңдердi ағын сулар басылғаннан кейiн жаз кезiнде (тамызға дейiн) кесу белгiленедi.
42. Жайылмалардың талды жыңғылдарында жаппай тар кеспеағаштық кесу жүргiзiледi. Кеспеағаштар енi - 40 метрге дейiн. Жанасуы - 2 жылдық мерзiммен тiкелей. Ағаш кесу қар сулары азайған соң жаз кезiнде жүргізiледi (5- кесте, 5.3-тармақ).
43. Тоғайлы талдарда (Жоңғар және Вильгельм талдары) және жыңғылдарда енi 40 метрден аспайтын кеспеағаштарда жаппай тар кеспеағаштық кесу жүргiзiледi, жанасуы - 3 жылдық мерзiммен бiр белдеуден кейiн.
Қалдырылған белдеулерде ағаш кесу аралас кеспеағашта ағаштың қайта жаңаруы қанағаттанарлық деңгейде болған жағдайда жүзеге асырылады (5-кесте, 5.4, 5.5- тармақтар).
Ағаш кесудi жүргiзу уақыты - қыс немесе ерте көктем.
44. Тоғайлы талдарда, сондай-ақ барлық басқа табиғи аймақтардың талдарында енi 40 метр кеспеағашта жаппай тар кеспеағаштық кесу жүргiзiледi.
Жанасуы - 2 жылдық мерзiммен тiкелей (5-кесте, 5.6-тармақ).
Ағаш кесу уақыты - жаз кезiнде қар суының тасуы басылғаннан кейiн.
Кесу бағыты кеспеағаштың ұзын жағы өзен арнасына көлденең орналасып, оның ағысына қарсы белгiленедi.
5-тарау. Тау ормандарының мемлекеттiк орман қоры учаскелерiнде басты мақсатта пайдалану үшiн ағаш кесу
45. Тау ормандарына жергiлiктi жердiң салыстырмалы биiктiгiнiң ауытқушылығы 100 метрден асатын және тау жоталарының етегiнен бастап шыңына дейiн үстіңгі бетінiң еңiстiгi орташа немесе ормансыз кеңiстiктер шекарасына дейiн 5 градустан асатын тау жүйелерi мен жекелеген тау алаптары шегiнде орналасқан (баурайлардың жекелеген учаскелерiнiң құламалығы 5 градустан кем болуы мүмкiн екенiне қарамастан), сондай-ақ жергiлiктi жер еңiстігінiң көлемiне қарамастан таулы қыраттар мен тегiс таулы жерлердегi барлық ормандар жатады.
46. Тау ормандары табиғи жағдайларының кешенi, ағаш-бұта өсiмдiктерiнiң тұқымдық құрамы мен орманның қайта жаңару жағдайларына қарай былай бөлiнедi:
1) Қалба тауларының қарағайлы ормандарын, Кендi Алтайдың қою түстi қылқан жапырақты ормандарын, Оңтүстiк Алтай мен Сауырдың жапырақты ормандарын қамтитын Қазақстан Алтайының ормандары;
2) Солтүстiк Тянь-Шань мен Жоңғар Алатауының қылқан-жапырақты- жапырақты ормандары;
3) Батыс Тянь-Шань мен Қаратаудың арша-жемiстi ағаш ормандары.
47. Батыс Тянь-Шань мен Қаратаудың арша-жемiстi ағаш ормандарында басты мақсатта пайдалану үшiн ағаш кесу жүргізiлмейдi.
Қазақтың шағын адырының тау ормандарына, шағын адыр бойынша шоқ ағашты ормандардың және Баян-Қарақаралы тауларының оңтүстік шетiне Жазық жерлердегі ормандар мен Қазақтың шағын адырлы ормандарында басты мақсатта пайдалану үшiн ағаш кесу тәртiбi қолданылады.
6. Қалба тауларының қарағайлы ормандары
48. Топырақтың эрозияға қарсы төзiмдiлiгiне қарамастан барлық экспозициялардың қиялы, еңiстi және тік баурайларында өсетiн жуандығы 0,6-1,0 орман түрлерінің барлық топтарының қарағайлы екпелерiнде ерiктi-iрiктеп кесу жүргiзіледi.
Ағаш кесу қарқындылығы екпелердiң жуандығына байланысты, бiрақ одан қор бойынша 30 пайыздан астам мөлшерде асып кетпеу керек. Екпелердiң жуандығын 0,5-тен төмендемеуге жол берiлмейдi. Екiншi және үшiншi кезектер 20 жылдан соң өткiзiледi, кеспеағаш көлемi - 10 гектардан аспайды (6-кесте, 1.1-
7. Кендi Алтайдың қою түсті қылқан жапырақты (майқарағайлы және шыршалы) ормандары
49. Бiр жастағы майқарағай және шырша екпелерiнде, төзiмдi және төзiмсiз топырақты солтүстiк экспозициялардың қиялы, еңiстi баурайларында (6- кесте, 2.1-тармақ), сондай-ақ топырағы төзiмдi құламаны баурайларда (6-кесте,
2.7-тармақ) бiртiндеп ағаш кесу жүргiзiледi.
Жуандығы 0,9-1,0 екпелерде біртіндеп үш кезекпен ағаш кесу жүргiзiледi. Бiрiншi кезекте жуандығын 0,6 - 0,7-ге дейін кемiте отырып, қордың 30 пайызына дейiн, екiншi кезекте - 40 пайыздан аспайтын мөлшерi шабылады.
Жуандығы 0,6-0,8 екпелерде бiрiншi кезекте қордың 40 пайызына дейiнгi мөлшерi iрiктелiп, бiртіндеп екі кезекпен ағаш кесу жүргiзiледi.
Екi жағдайда соңғы кезек жақсы қайта жаңғыру орын алған кезде Ағаш кесудiң қайталану мерзiмi - 10-15 жыл. Кеспеағаш көлемiн қиялы және еңiсті баурайларда 20 гектардан, тiк қияларда - 15 гектардан арттыруға жол берілмейді.
50. Топырағы төзiмдi солтүстік экспозициялардың қиялы және еңiстi баурайларында (6-кесте, 2.2-тармақ) және топырағы төзiмсiз солтүстiк экспозициялардың қиялы баурайларында (6-кесте, 2.4-тармақ) жуандығы 0,6-1,0 әртүрлi жастағы майқарағай мен шырша екпелерiнде, егер сүрекдiңдердiң орташа жастағы және өсiп-жетiлiп қалған бөлiгiнiң жуандығы 0,4-тен кем болмаса, ұзақ мерзiмдi-бiртiндеп кесу жүргiзiледi.
Бiрiншi кезекте пiсiп-жетiлген, қураған және уақыты өтiп кеткен ағаштарды аластау есебiнен қордың 50 пайызына дейiн кесiледi. Екпелердiң жуандығын 0,3-0,5-тен төмендетуге жол берiлмейдi. Қорытынды кезек жақсы қайта жаңғыру орын алған (шәкiл бойынша) кезде жүргiзiледi. Ағаш кесудiң қайталану мерзiмi - қалған ұрпақ пiсiп-жетiлу жасына жеткеннен кейiн - 30-40 жыл. Кеспеағаш алқабын 20 гектардан асыруға жол берiлмейдi.
51. Жуандығы 0,6-1,0 майқарағай мен шырша екпелерiнде ерiктi-iрiктеп кесу:
1) егер орташа жастағы және өсiп-жетiлiп қалған ағаштардың жуандығы 0,4-тен кем болса, топырағы төзiмдi солтүстiк экспозициялардың қиялы және еңiстi баурайларындағы (6-кесте, 2.3-тармақ), топырағы төзiмсiз солтүстiк экспозициялардың қиялы баурайларындағы (6-кесте, 2.5-тармақ) әртүрлi жастағы екпелерiнде;
2) топырағы төзiмсiз солтүстік экспозициялардың еңiстi (6-кесте, 2.6- тармақ) және топырағы төзiмдi солтүстiк экспозициялардың тiк қиялы баурайларында (6-кесте, 2.9-тармақ) әртүрлi жастағы екпелерiнде;
3) топырағы төзiмсiз солтүстiк экспозициялардың тiк қиялы баурайларында әртүрлi жастағы және бiр жастағы екпелерде;
4) топырақтың төзiмдiлiгiне қарамастан оңтүстiк экспозициялардың қиялы, еңiстi және тiк қиялы бiр жастағы және әртүрлi жастағы екпелерiнде (6- кесте, 2,10, 2.11-тармақтар) жүргiзiледi.
Топырағы төзiмдi солтүстiк экспозициялардың баурайларында ағаш кесудiң қарқындылығын екпелердiң жуандығын 0,5-тен төмен болмайтын мөлшерге жеткiзiп, бастапқы қордың 30 пайызынан, топырағы төзiмсiз оңтүстiк экспозициялардың баурайларында - 20 пайызынан астам арттыруға жол берiлмейдi.
Екiншi және үшiншi кезектер бiр жастағы екпелерде 10 жылдан кейiн, әртүрлi жастағы екпелерде - 20 жылдан кейiн жүргiзiледi.
Кеспеағаштың көлемi баурайлардың құламалығына қарай 15-20 гектардан аспайтын мөлшерде белгiленедi.
8. Солтүстiк Тянь-Шань мен Жоңғар Алатауының шыршалы және майқарағайлы ормандары
52. Топырағы төзiмдi барлық экспозицияның қиялы және еңiстi баурайларындағы бiр жастағы шыршалы екпелерде әрбiр кезекте қордың 30-40 пайызы кесiлiп, екi-үш кезекте бiртiндеп кесу жүргізiледi (6-кесте, 3.1-тармақ).
53. Жуандығы 0,6-1,0 шыршалы екпелерде epiкті-iрiктеп кесу:
1) топырақтың төзiмдiлiгiне қарамастан барлық экспозицияның қиялы және еңiстi баурайларындағы әртүрлi жастағы екпелерде (6-кесте, 3.2-тармақ);
2) топырақтың төзiмділігiне қарамастан барлық экспозициялардың тiк қиялы баурайларындағы бiр жастағы және әртүрлi жастағы екпелерде (6-кесте,
3.4-тармақ) жүргiзiледi.
Ағаш кесудiң жиiлiгiн екпелердiң жуандығын 0,5-тен төмен болмайтын мөлшерге жеткiзiп, бастапқы қордың 25-30 пайызынан астам арттыруға жол Екiншi және үшiншi кезектер 25-30 жылдан кейiн өткiзiледi.
54. Топырағы төзiмдi және төзiмсiз барлық экспозициялардың қиялы еңiстi және тiк қиялы баурайларындағы майқарағайлы бiр жастағы және әртүрлi жастағы екпелерде ерiктi-iрiктеп кесу жүргiзiледi (6-кесте, 3.3, 3.5-тармақтар).
Топырағы төзiмсiз тiк қиялы баурайларда ағаш кесудiң жиiлiгiн екпелердiң жуандығын 0,5-тен төмен болмайтын мөлшерге жеткiзiп, бастапқы қордың 20 пайызынан, қиялы және еңiстi баурайларда 30 пайызынан астам арттыруға жол берiлмейдi.
9. Оңтүстiк Алтай мен Сауырдың жапырақты ормандары
55. Топырағы төзiмдi барлық экспозициялардың қиялы және еңiстi баурайларындағы (6-кесте, 4.1-тармақ), сондай-ақ топырағы төзiмсiз барлық экспозициялардың қиялы және еңiстi баурайларындағы (6-кесте, 4.2-тармақ) бiр жастағы жапырақты екпелерде бiртiндеп кесу жүргiзiледi.
Жуандығы 0,9-1,0 екпелерде бiрiншi кезекте қордың 30 пайызына дейiнгi мөлшерi кесiлiп, үш кезектi бiртiндеп кесу жүргiзiледi. Екiншi кезекте 40 пайызынан аспайтын мөлшерi кесiледi.
Жуандығы 0,6-0,8 екпелерде бiрiншi кезекте қордың 40 пайызына дейiнгi мөлшерi iрiктеле отырып, екi кезектi бiртiндеп кесу жүргiзiледi. Ағаш кесудi қайталау мерзiмi - 10 жыл. Кеспеағаштың көлемiн 20 гектардан, соңғы кезек кезiнде - 10 гектардан астам мөлшерге арттыруға жол берiлмейдi.
Екi жағдайда қорытынды кезек жақсы қайта жаңару орын алған жағдайда жүргізіледі.
56. Топырағы төзiмдi солтүстiк экспозициялардың қиялы және еңiстi баурайларында (6-кесте, 4.3-тармақ) және топырағы төзiмдi оңтүстiк экспозициялардың қиялы баурайларында өсетiн әртүрлi жастағы жапырақты екпелерде (6-кесте, 4.5-тармақ), егер өсiп-жетiлу жасына жетпеген сүрекдiңдердiң жуандығы кемiнде 0,4-тi құраса, бiртiндеп ұзақ мерзiмдi кесу жүргiзiледi.
Бiрiншi кезекте қураған, пiсiп-жетiлген және ұзақ тұрып қалған ағаштарды аластау есебiнен қордың 50 пайызына дейiнгi мөлшерi кесiледi.
Екпелердiң жуандығын 0,3-0,5-тен төмендетуге жол берiлмейді. Қорытынды кезек жақсы қайта жаңару орын алған жағдайда (шәкiл бойынша) жүргiзiледi.
Қайталану мерзiмi - 30 жыл. Кеспеағаштың көлемiн 10 гектардан астам мөлшерге
57. Жуандығы 0,6-1,0 жапырақты екпелерде ерiктi-iрiктеп кесу:
1) егер өсiп-жетілу жасына жетпеген сүрекдiңнiң жуандығы 0,4-тен кем болса, топырағы төзiмдi солтүстік экспозициялардың қиялы және еңiстi баурайларындағы (6-кесте, 4.4-тармақ), оңтүстiк экспозициялардың қиялы баурайларындағы (6-кесте, 4.6-тармақ) әртүрлі жастағы екпелерде;
2) топырағы төзiмсiз барлық экспозициялардың қиялы және еңiсті баурайларындағы әртүрлi жастағы екпелерде (6-кесте, 4.8-тармақ);
3) топырағы төзiмдi оңтүстiк экспозициялардың еңiсті баурайларындағы әртүрлi жастағы екпелерде (6-кесте, 4.7-тармақ);
4) топырағы төзiмсiз барлық экспозициялардың тiк қиялы баурайларындағы әртүрлi және бiр жастағы екпелерде (6-кесте, 4.10-тармақ);
5) топырағы төзiмдi барлық экспозициялардың тік қиялы баурайларындағы бiр және әртүрлi жастағы екпелерде (6-кесте, 4.9-тармақ)
Топырағы төзiмдi баурайларда ағаш кесудiң жиілігін 30 пайыздан, топырағы төзiмсiз тiк қиялы баурайларда - 20 пайыздан астам мөлшерге (ағаш сүйретiп шығару жолын тартуға кесiлген сүрек көлемiн есепке алмай) арттыруға жол берiлмейдi. Екiншi және үшiншi кезектер бiр жастағы екпелерде 10 жылдан кейiн, әртүрлi жастағы екпелерде - 20 жылдан кейiн жүргізiледi.
Тiк қиялы баурайларда кеспеағаштың көлемiн 15 гектардан, қиялы және еңiстi баурайларда - 20 гектардан астам мөлшерге арттыруға жол берiлмейдi.
58. Жапырақты-майқарағайлы екпелерде бiрiншi кезекте кесуге майқарағай ағаштары жатады.
10. Қалба тауларының, Кендi Алтайдың, Оңтүстiк Алтайдың, Сауырдың, Солтүстiк Тянь-Шаньнiң және Жоңғар Алатауының жапырақты ағаш ормандары
59. Топырағы төзiмсiз барлық экспозициялардың еңiстi және тiк қиялы баурайларында алдын ала қайта жаңғырудың орын алуына қарамастан ормандардың байырғы және туынды түрлерiнiң жуандығы 0,6-1,0 қайың екпелерiнде (6-кесте, 5.1-тармақ), сондай-ақ топырағы төзiмдi барлық экспозициялардың қиялы, еңiстi және тік қиялы баурайларында және топырағы төзiмсiз қиялы баурайларында қылқан жапырақты ағаш тұқымдарының жақсы (шәкiл бойынша) қайта жаңғыруы орын алған жағдайда орманның туынды түрлерiнiң екпелерiнде (6-кесте, 5.4-тармақ) бiртiндеп екi кезектi ағаш кесу Бiрiншi кезекте iрiктеу - қордың 50 процентiне дейiнгi мөлшерi.
Екпелердiң жуандығын 0,3-0,5-тен төмендетуге жол берiлмейдi. Қорытынды кезек жақсы (шәкiл бойынша) қайта жаңғыру орын алған жағдайда жүргiзiледi.
Қайталану мерзiмi - 10 жыл. Кеспеағаш ауданын 15 гектардан, ал қорытынды кезек кезiнде 30 гектардан астам мөлшерге арттыруға жол берiлмейдi.
60. Алдын ала қайта жаңғыруына қарамастан орманның байырғы түрлерiнiң қайыңдықтарында, ал қылқан жапырақты ағаш тұқымдары қанағаттанарлық және қанағаттанарлықсыз дәрежеде (шәкiл бойынша) қайта жаңғыруы орын алған жағдайда орманның туынды түрлерiнiң екпелерiнде жаппай кеспеағаштық кесу топырағы төзiмдi барлық экспозициялардың қиялы, еңiстi және тiк қиялы баурайларында (6-кесте, 5.2-тармақ) және топырағы төзiмсiз қиялы баурайларда (6-кесте, 5.3-тармақ) жүргiзiледi. Кеспеағаштың енi - 100 м.
Кеспеағаштың жанасуы - тiкелей, жанасу мерзiмi - 2 жыл, кеспеағаштың көлемi баурайлардың құламалығына қарай 10-15 гектардан аспайды.
Пiсiп-жетiлу жасына жетпеген қылқан жапырақты тұқымдар ағаштарын (құрғап бара жатқан және қу ағаштардан басқа) кесуге жол берiлмейдi.
61. Орманның түрiне және топырақтың төзiмдiлiгiне қарамастан барлық экспозициялардың қиялы, еңiстi және тiк қиялы баурайларында өсетiн көктерек, терек және ағашқа ұқсас тал екпелерiнде жаппай кеспеағаштық кесу жүргiзiледi (6-кесте, 5.6-тармақ). Өскiннiң пайда болуы үшiн ағаш кесудi жүргiзудiң ең жақсы мерзiмi - қазанның екiншi жартысынан сәуiрдiң орта тұсына дейiн. Томарды қиып, оның қабығын сыдыруға жол берiлмейдi.
Пiсiп-жетiлу жасына жеткен қылқан жапырақты ағаштардың бiрлi- жарым қоспасы орман шымылдығы астында қылқан жапырақты өскiн болмаған жағдайда кесуге жатпайды. Егер сүрекдiң шымылдығы астында қылқан жапырақты ағаш тұқымдарының жақсы (шәкiл бойынша) қайта жаңғыруы орын алса, пiсiп-жетiлу жасына жеткен қылқан жапырақты ағаштар кесу процесiнде кесiлуi мүмкiн. Кеспеағаштың жанасуы - тiкелей, жанасу мерзiмi - 1 жыл.
Кеспеағаштың көлемi - 100 м. Кеспеағаштың көлемiн баурайлардың құламалығына қарай 10-15 гектардан астам мөлшерге арттыруға жол берiлмейдi.
62. Барлық экспозициялардың қиялы және еңiстi баурайларындағы тау бұталары жыңғылдарында әр белдеуден кейiн жанасатын енi 40 м кеспеағаштарда жаппай кеспеағаштық кесу жүргiзiледi, кеспеағаштың ауданы 2,5 гектардан аспайды (6-кесте, 5.7-тармақ). Қалдырылған белдеулер өскiн 1 м биiктiкке жеткен соң 2 жылдан кейiн кесiледi.
63. Барлық экспозициялардың қиялы, еңiсті және тік қиялы баурайларындағы мемлекеттiк орман қорының "өзендер, көлдер, су қоймалары, арналар және басқа да су объектiлерiнiң жағалауларындағы ормандардың тыйым салынған белдеулерi" санатының өскiндiк тәсiлмен қайта жаңғыратын жайылмалы жапырақты сүрекдіңдерде және бұта жыңғылдарында жаппай кеспеағаштық кесу (6-кесте, 5.8, 5.9-тармақтар) жүргiзiледi. Кеспеағаш енi - 75 метрге дейiн, бұталарда - 40 метр. Жанасуы - тiкелей. Жанасу мерзiмi - 3 жыл, бұталарда - 2 жыл. Кеспеағаш бағыты өзен ағысына көлденең, кесу бағыты - өзен ағысына қарсы. Кеспеағаш ауданы - 2,5 гектарға дейiн.
Келесi кеспеағаштарды кесу кеспеағашта жақсы (шәкiл бойынша) қайта жаңғыру орын алғаннан кейiн немесе өскін кемiнде 1 м биiктiкке жеткеннен кейiн жүзеге асырылады.
1 гектарға дейiнгi және одан кем таксациялық телiмдер кесуге тұтас күйiнде белгіленедi.
11. Басты мақсатта пайдалану үшiн ағаш кесуді жүргiзуге қойылатын орман өсiру-экологиялық талаптар
64. Басты мақсатта пайдалану үшiн iрiктеп және бiртiндеп ағаш кесудi (соңғы кезектен басқа) жүргiзу үшiн кеспеағаштар бөлу кезiнде пiсiп-жетiлу жасына жетпеген қылқан жапырақты және қатты жапырақты ағаш тұқымдары кесуге белгiленбейдi.
Қайта жаңғырмаған ағашы кесiлген жерлерге жанасатын екпелерде кеспеағаштарды жаппай кесуге бөлуге және бiртiндеп кесудiң қорытынды кезегiне "жақсы" деген бағамен табиғи қайта жаңғыру немесе орман дақылдары отырғызу орын алған жағдайда ғана жол берiледi.
65. Жаппай тар кеспеағаштық кесу кезiнде кеспеағаштардағы алаңшаның енi:
1) жазық жерлердегі ормандарда және Қазақтың шағын адырлы ормандарында - сүрекдіңдердiң бiр жарым еселік биiктігінен аспайтын мөлшерде;
2) баурайының құламалығы 15 градусқа дейiнгі тау ормандарында - сүрекдiңдердiң екi еселiк биiктiгiнен, ал кеспеағаштарды қиғаш тауларда кесу кезiнде - 100 метрден аспайтын мөлшерде белгiленедi.
66. Орманның табиғи жолмен қайта жаңғыруын есепке ала отырып басты мақсатта пайдалану үшiн ағаш кесудi жүргізу үшiн белгiленген екпелерде мал жаю сексеуiлдi қоса алғанда, қылқан жапырақты және қатты жапырақты сүрекдіңдерде кесуден бес жыл бұрын тоқтатылады.
67. Кеспеағаштарда сүрек дайындау мен оларды сүйретiп шығаруды топырақ эрозиясының пайда болуына жол бермейтiн, ормандардың, су айдындарының және басқа да табиғи объектiлердiң жай-күйiне теріс әсер етпейтiн немесе оны шектейтiн, шаруашылық жағынан бағалы тұқымдардың өскiнi мен жас шыбығын сақтауды қамтамасыз ететiн тәсiлдермен және құралдармен жүргiзу қажет (2-14-қосымша).
Қазақтың шағын адырлы ормандарында құламалығы 10 градустан астам және тау ормандарында 15 градустан астам баурайларда трактормен сүйретiп шығаруға ағаш кесу қалдықтарымен бекiтiлген сүйретiп шығару соқпақтарымен ғана жол берiледi.
Сүректi сыпталған ағаш түрiнде де, сортименттер түрiнде де сүйретiп шығаруға рұқсат етiледi.
68. Қарсыз кезеңде ағаш кесу процесiнде жерге үлестi қысымы 0,4-0,5 кг /см -ден аспайтын ағаш дайындау техникасын пайдалану керек.
69. Кесілетін ағаштардың басым көпшiлiгі үшiн ағаштарды бір бағытта құлату әдiсi қолданылады, ол алаңшаларда 45 градустан аспайтын бұрышпен сүйретiп шығару жолына қарай төбесi жағымен жүргізiледi. Ағаштарды жүйесiз құлату мен сүйретіп шығаруға жол берiлмейдi.
Тым ылғалданған саз балшықты және балшықты топырақтарда өсетiн барлық сүрекдіңдерде ағаш кесудi жүргiзуге қысқы кезеңде ғана жол берiледi.
70. Кейiннен табиғи қайта жаңғырту жоспарланып отырған кеспеағаштарда ағаш дайындау процесiнде тұқымдықтардың, тұқымдық топтардың, шоқ ағаштар мен жолақтардың сақталуын қамтамасыз ету қажет:
1) табиғи қайта жаңғыру белгiленген жаппай кесу жүргізiлетiн кеспеағаштарда (тар кеспеағаштық кесудi қоспағанда) жеке дара тұрған желге төзiмдi тұқымдықтар түрiндегi тұқым шашқыштар қалдырылады. Қарағайлы тау ормандарында оларды алаң бойынша бiркелкi орналасқан 3-5 ағаштан тұратын топтармен 1 гектарға 15-20 дана мөлшерiнде қалдыру керек;
2) қылқан жапырақты ағаш тұқымдарының тұқымдықтарын қалдырумен бiрге майқарағайлы және шыршалы ормандарының тұқымдық құрамын жақсарту және оларды сауықтыру мақсатында 1 гектарға 20-25 ағаш мөлшерiнде қайың тұқым шашқыштары да қалдырылады;
3) таза және қайың араласқан самырсын ағаштарында тұқым шашқыштар 3-5 ағаштан тұратын топтармен кемiнде 25-30 дана, ал самырсын- майқарағай екпелерiнде - 1 гектарға басты тұқымның 30-35 ағашы қалдырады;
4) шым топырақта өсетiн қылқан жапырақты ағаш тұқымдары араласқан жапырақты туынды екпелерде араларындағы қашықтық 100 метрге жуық болатын көлемi 0,1-0,25 га аралас қылқан жапырақты-қайың шоқ ағаштары қалдырылады.
Нашар шымдалған топырақтарда шоқ ағаштар мөлшерi 0,3-0,4 гектарға дейiн жеткiзiледi, ал олардың арасындағы қашықтық 150-200 метрге дейiн ұлғайтылады;
5) кеспеағаштарда:
табиғи жолмен жақсы қайта жаңғыратын немесе жасанды жолмен қалпына келтiруге белгiленген;
жапырақты ағаш тұқымдарының;
құмайт, құмды және тасты топырақтардағы қарағайлы ормандардың құрғақ түрлерiнiң, сондай-ақ топырағы тым көп шымданған жас және ылғалды қарағайлы ормандардың тұқым шашқыштары қалдырылмайды;
6) ағаштар топтары бiрлi-жарым ағаштар түрiндегi тұқым шашқыштарды дiңдерiндегi қабықты жеңiл-желпi қырып (шырайландырып)
белгiлеп, бояумен нөмiрлейдi. Тұқымдық гүл өсетiн топырақты шектеу шектесетiн ағаштарда сыртқы жағында қабығында жеңiл сүйкеу және бұрыштағы ағаштарда дiңгегiнiң маңындағы қабығын қыру жолымен жүргізiледi.
Тұқымдықтар мен тұқымдық топтардағы ағаштар, сондай-ақ тұқымдық гүл өсетiн тұқымдық ағаштар бояумен белгiленедi.
71. Ағаш кесудi жүргізу кезiнде қолданылып жүрген ормандағы санитарлық ережелер мен ағаш дайындаудағы техника қауiпсiздiгiн сақтау қажет.
72. Кесiлген ағаштарды өрт қаупі бар кезеңде кеспеағаштарда қалдырған жағдайда оларды бұтақтарынан тазарту қажет, ал дайындалған ағаш өнiмiн қатар- қатар немесе текшелеп жинап қою керек. Бұл ретте жазға қалдырылған сүрегi және (немесе) ағаш кесу қалдықтары бар ағаш кесу орындарын көктем кезінде кейіннен кеспеағашта қосымша тазалап, тиiсті өртке қарсы және санитарлық жай- күйге келтiру керек.
73. Басты мақсатта пайдалану үшiн ағаш кесудi жүргізу кезiнде сексеуiл тоғайларында дайындаудың сым арқанмен сүйреп тарту тәсiлiн қолдануға тыйым салынады. Сексеуiлдi сындыру қолмен немесе тумервалды пайдалана отырып жүргізіледi, оның жұмыс бөлiгі жер бетiнен 40 см деңгейде орнатылады.
74. Барлық ағаш кесу жұмыстарынан кейiн орман пайдаланушылар өскiндi ағаш кесу қалдықтары мен топырақ үйiндiлерiнен босату жолымен барлық қалған өскiндi түзетiп қоюы, сынған және қатты зақымданған өскiндi ағаш кесу қалдықтарымен бiрге кесiп және алып тастауы; ой-шұңқырларды тегiстеу, фашиндер орнату, ағаш кесу қалдықтарын төсеу және нығыздау жолымен топырақ эрозиясының пайда болған ошақтарын жоюы, жоғарғы қоймалар мен тиеу алаңдары орналасқан жерлердi ормандарды молықтыру жөнiндегi жұмыстарды жүргізуге жарамды күйге келтiруi қажет.
75. Кеспеағаштағы жоғарғы қоймалар мен тиеу алаңдары орналасқан 10 гектардан кем алаңның кеспеағаш алаңының 4 пайызынан астам, ал 10 гектардан астам алаңның 2 пайызынан астам артып кетуiне жол берiлмейдi.
76. Кеспеағаштарды ағаш кесу қалдықтарынан (бұталардан, бұтақтардан, ұшар басынан) тазарту ағаш кесу қалдықтарын пайдалану, орманның қайта жаңғыру жағдайларын жақсарту, сондай-ақ орман өрттерiнiң шығуының, орман үшiн зиянды жәндiктердiң көбеюiнiң және саңырауқұлақ ауруларының алдын алу және қатерiн жою мақсатында ағаш кесумен бiр мезгiлде
77. Ағаш кесу қалдықтары бiрiншi кезекте өнеркәсiптiк ұқсату және халыққа сату үшiн пайдаланылады. Бұл жағдайларда олар өрт қауiпсiздiгі шараларын сақтап, ағаш сүйретiп шығаратын соқпақтар бойы мен жолдарда сүрекдiңнiң алаңқайлары мен бос жерлерiне (терезелерде) үйiп қойылады.
78. Ағаш кесу қалдықтарын пайдалану мүмкiндiгi болмаған жағдайда кеспеағашты тазарту мынадай тәсiлдермен жүргізiледi:
1) орманның құрғақ түрлерi мен топырағы әлсiз және тастақ жерлерде өсетін екпелерде ұзындығы 1 метрге дейiнгі ағаш кесу қалдықтарын ұнтақтау және оларды ағашы кесiлген бүкiл алаңға бiркелкi етiп шашып тастау жолымен;
2) орманның шөпті-батпақты және шөптi-сфагнумды (жаңа, дымқыл, шикi, ылғалды) түрлерінде оларды енi 2 метрге дейiн жалдарға немесе шiру үшiн қалдыра отырып, диаметрi 3 метрден және биiктiгi 0,5-0,6 метрден аспайтын үйiндiге жинау жолымен. Шiру үшін қылқан жапырақты ормандарда 1 гектарға 200, жапырақты ормандарда - 100 данадан астам мөлшерде үйiндiлер қалдыруға жол берiлмейдi;
3) кейiннен оларды сүйрету барысында нығыздай отырып, ағаш сүйрету жолдарына жинау жолымен;
4) оларды кеспеағаштан тыс жерге алаңқайларға шығару, оларды кейiннен өрт қаупi бар кезеңде қолдан өртей отырып, үйiндiге жинау жолымен;
5) ағаш кесу қалдықтарын үйiндiлерге жинау кезiнде үйiндiлер орман шетiнен 10 м және текшелеп жиналған орман өнiмiнен 5 м жақын орналастырылмайды.
Кеспеағашты тазартудың аталған тәсiлдерi аралас күйiнде қолданылуы мүмкін.
Орман иеленушi ағаш кесу орындарын тазартудың тәсiлдерiн ағаш кесу билетінде көрсетедi.
Қар қалыңдығы 50 сантиметрден асатын қысқы кезеңде ағаш кесудi жүргiзу кезiнде кеспеағашты, ерекшелiк ретiнде, өрт қаупi бар маусым басталғанға дейiн көктемде тазартуға жол берiледi.
Кеспеағашта ағаш кесу қалдықтарын оның көлемiнiң 20 пайыздан астам мөлшерiн қалдыруға жол берiлмейдi.
79. Барлық ағаш кесу жұмыстары аяқталғаннан кейiн кеспеағашты қаз- қалпындағы күйiнде қарап шығу және құжаттарды зерделеу негiзiнде басты тұқымдардың өскiнi мен жас шыбықтарының сақталуын қоса алғанда, ағаш кесудi орындау сапасы және негiзгi орман өсiру талаптарының сақталу деңгейi тексерiледi, сондай-ақ:
1) орман шаруашылығы саласындағы уәкiлетті орган (бұдан әрі – уәкілетті орган) айқындайтын тәртiппен ағаш кесу орындарын куәландыру жүргiзiледi және акті жасалады, оған өз бетiмен кесiлген сүректiң көлемi, зақымдалған ағаштардың саны және ағаш кесу кезiнде жол берiлген басқа да бұзушылықтар көрсетiле отырып, бүкiл учаскеде дайындалған сүректің мөлшерi текше метрмен енгiзiледi. Акті учаскеде дайындалған сүректiң мөлшерiн растайтын құжат ретiнде ағаш кесу билетiне қоса тiркеледi;
2) ағаш кесу орындарын куәландыру актiсi жасалғаннан кейiн бiр айлық мерзiмде орман мекемесiнiң лауазымды тұлғасы қадағалау және бақылау тәртібiмен акт бойынша орманшылықтан орындалған жұмыстар көлемiнiң кемiнде 20 пайызын қабылдайды.
Орманшылық бойынша ағаш жұмсау кiтаптары мен кеспеағаштар абристерi, қайта есептеу ведомстволары, орман орналастыру материалдарындағы жүргiзiлген ағаш кесулер туралы белгiлер және тұрақты сынақ алаңдары бойынша материалдар тексерiледi;
3) бiртiндеп және iрiктеп кесудiң әрбiр кезегі аяқтағаннан кейiн кеспеағаштарда құламалығы 15 градусқа дейiнгі баурайларда қатты бүлiнген (дiң сыртының үштен бiрiнiң қабығын сыдыру, тамырларының зақымдануы, бүкіл массасының үштен бiрiнен астамы мөлшерiнде ұшар басының сынуы) ағаштар санының түбiрiнде қалдырылатын ағаштардың жалпы санының 8 пайызынан, ал құламалығы 5 градустан астам баурайларда - 12 пайызынан асып кетуiне жол Ескерту. 79-тармаққа өзгеріс енгізілді - ҚР Үкіметінің 18.10.2013 N 1102 қаулысымен (алғашқы ресми жарияланғанынан кейін күнтізбелік он күн
80. Ағаш дайындау процесінде ағаш сүйретіп шығару жолдарының және тиеу алаңдарының барлық ауданымен бiрге алғанда топырақты минералдандырудың жалпы көлемiнiң кеспеағаштың жалпы көлемiнен 20 пайыздан астам мөлшерде асып кетуіне жол берiлмейдi.
81. Ағаш кесуден кейiн орманның табиғи қайта жаңғыруының жай-күйi барлық ағаш дайындау операцияларынан кейiн сақталып қалған өскiн, ағаш кесу орындарын тазартуды және өскiннiң түзетілуiн есепке алу арқылы, ал оның өмiршеңдiгі ағаш кесу орындарын куәландыру кезiнде анықталады. Қайта жаңғыруды бағалау шәкiлдер бойынша айқындалады (2-14-қосымша).
Есептеу нәтижелерi бойынша акт жасалып, онда өскіннің мөлшерi мен сақталу пайызы, оның жай-күйiнiң жалпы сипаттамасы және алаң бойынша орналасуы, ағашы кесiлген жердің қажет тұқымдармен күтілетін қайта жаңғыруын бағалау, ағашы кесiлген жерлердегi орманды молықтыру жөнінде iс- шаралар өткiзу қажеттiлiгi мен олардың тәсілдерi көрсетіледi.
82. Дайындау маусымына және ағаш кесу тәсілiне қарай алаңшадағы өскiн мен жас шыбықтың оның ағаш кесуге дейiн есепке алынған мөлшерiнiң 50 пайызынан 80 пайызына дейiн сақталуын қамтамасыз ету қажет (7-кесте).
83. Ағашы кесiлген жерлерде қажеттi тұқымдардың жақсы қайта жаңғыруы орын алған жағдайда оларда орманды молықтыру жөнiнде iс- шаралар жүргiзу қажет болмайды, ал қанағаттанарлық дәрежеде қайта жаңғырған жағдайда табиғи қайта жаңғыруға жәрдемдесу шаралары немесе iшiнара орман дақылдары белгiленедi.
84. Табиғи қайта жаңғырумен қамтамасыз етiлмеген ағашы кесiлген жерлерде орман пайдаланушылар мiндеттi түрде ағаш кесуден кейiн екі жыл iшiнде шаруашылық жағынан бағалы тұқымдардың орман дақылдарын отырғызу жөнiнде жұмыстар жүргiзедi.
85. Орманның табиғи қайта жаңғыруына жәрдемдесу жөнiндегі іс- шаралар өткiзiлген, орман дақылдары отырғызылған немесе табиғи өсiп-өнуге қалдырылған орман құрайтын барлық тұқымдардың жаппай ағаш кесiлген жерлерде, сондай-ақ ағашы кесiлген жердiң сыртқы жағына жанасқан 10 метрлiк белдеулерде өскiннiң көп бөлiгi жануарлардың оның жоғары басын бүлдіруiне мүмкiндiк бермейтін биiктiкке жеткенге дейiн мал жаю мен шөп шабуға жол 3-бөлiм.
6-тарау. Мемлекеттік орман қорының учаскелерiнде аралық пайдалану үшiн ағаш кесу
86. Мақсаттары мен мiндеттерiне байланысты аралық пайдалану үшiн ағаш кесу мынадай түрлерге бөлiнедi:
1) орманды күтіп-баптау үшiн кесу;
2) iрiктеп санитарлық кесу;
3) құндылығы аз орман екпелерiн, сондай-ақ қорғаныштық, су қорғау және басқа функцияларынан айырылып бара жатқан екпелердi қайта жаңартуға байланысты кесу;
4) жас шыбықтар арасындағы бiрлi-жарым ағаштарды кесу.
12. Орманды күтіп-баптау мақсатында ағаш кесуді жүргізудiң міндеті, түрлері және негiзгi орман өсiру қағидаттары
87. Орманды күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу жоғары дәрежеде пiсiп- жетілген (0,8-1,0) екпелер пайда болған сәттен бастап жүргiзiледi және әдетте басты мақсатта пайдалану үшiн ағаш кесу жүргiзуге жол берiлетiн екпелерде басты мақсатта пайдалану үшiн ағаш кесуге дейiн жарты сыныпта аяқталады және басты мақсатта пайдалану үшiн ағаш кесуге жол берiлмейтiн екпелерде өсу кезеңi бойына жүргiзiледi.
88. Орманды күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу Қазақстан Республикасының Орман кодексiнде белгiленген орман пайдалануды шектеу режимдерi ескерiле отырып, мемлекеттiк орман қорының барлық санаттарының ормандарында жүргізіледi.
89. Екпелердiң жасына (даму кезеңiне) және тұқымдық құрамына қарай орманды күтiп-баптау мақсатында ағаш кесудiң мынадай түрлерi: жарықтандыру, тазарту, сирету және өтпелi ағаш кесу жүргiзiледi.
Ағаш кесудiң жекелеген түрлерiнiң мақсаты мыналар болып табылады:
жарықтандыру - аралас жас шыбықтарда құрамды күтiп-баптау және жиiлiгiн реттеу. Тазарту жасында күтiп-баптаудың осы түрi негiзiнен басты тұқымдардың екпелер құрамына қажеттi мөлшерде қатысуын қамтамасыз етуге тиiс;
тазарту - екпелер құрамы мен пiшiнiн күтiп-баптау, сондай-ақ оның жиiлiгiн реттеу;
сирету - екпелердiң сапасы мен құрылымын жақсарту үшiн дiң мен ұшарбастың пiшiнiн күтiп-баптау;
өтпелi ағаш кесу - таңдаулы ағаштарда өскiндi көбейту, техникалық тұрғыдан пiсiп-жетiлген сүректiң сапасын бiр мезгiлде арттыра отырып, оны өсiру мерзiмiн қысқарту және екпелердi басты ағаш кесулерге дайындау мақсатында екпелердi баптап-күту.
90. Күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу кешiктiріліп немесе тұрақсыз жүргiзiлген, екпелер әртүрлi жастағы екпелер болып, күтiп-баптау мақсатында ағаш кесудiң жекелеген түрлерiнiң алаңдарын бөлiп алу мүмкiн болмайтын жағдайларда күтiп-баптау мақсатында ағаш кесудiң барлық түрлерiнiң нысаналы мiндеттерiн белгiлi бiр учаскеде бiр мезгiлде шешуге немесе оларды кешендi түрде жүргiзуге жол берiледi.
91. Күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу екпелердiң селекциялық- генетикалық қасиеттерi мен биологиялық орнықтылығын төмендетпей, орманды одан әрi кезең-кезеңмен пайдалану ескерiле отырып жүзеге асырылады.
92. Осы Ереженiң 89-тармағында аталған күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу түрлерi оларды қолдану рұқсат етілген екпелерде олардың жасына, құрамына, өнiмдiлiгiне, ұшарбастарының майысуына немесе жуандығына байланысты жүргiзiледi (8-кесте).
93. Күтiп-баптау мақсатында ағаш кесудi жүргiзу кезiнде ағаштарды жiктеу жүргiзiледi, барлық дарақтар шаруашылық және биологиялық белгiлерi бойынша үш санатқа: I - таңдаулылар, II - қосалқылар, III - аластауға тиiстiлер деп бөлiнетiн биотоптар бөлiп алынады:
1) таңдаулыларға - биiктiктеп жақсы өскен, зақымданбаған түзу, толық сүректi және бұтақтарынан жақсы тазартылған діңі бар, терең тамырланған, қылқан жапырақтары (жапырақтары) қалыпты өскен, бiркелкi дамыған, жiңiшке бұтақты, жіңішке үшкір ұшарбасы бар басты тұқымның сау ағаштары жатады.
Жапырақты екпелерде тұқымдық ағаштарға және шiрiкке төзiмдi ағаштардың нысандарына артықшылық беру керек. Таңдаулы ағаштар негізiнен Крафт бойынша өсудiң I, II және III сыныптарының ағаштарынан және олардың өсу орнының жағдайларына сәйкес келуiн ескере отырып iрiктеп алынады. Күрделi екпелерде мұндай ағаштар бiрiншi қабаттан да, екiншi дәрежелi қабаттардан да iрiктеп алынады.
Екпелердiң жекелеген топтарында I санаттағы ағаштар болмаған жағдайда өсiп тұрғандарының салыстырмалы түрде таңдаулылары қалдырылады.
Күтiп-баптау кезiнде таңдаулы ағаштар iшiнен пiсiп-жетілу жасына дейiн қалдырылатын мақсатты ағаштар бөлiп алынады. Бұл ағаштар сирету жасынан бастап бөлiнедi;
2) қосалқыларға - таңдаулы ағаштардың бұтақтарынан тазаруына, олардың дiңдерi мен ұшарбастарының қалыптасуына ықпал ететiн, топырақ қорғау және топырақ жақсарту функцияларын орындайтын негiзiнен шымылдықтың төменгi бөлiгiндегi немесе екiншi қабатты құрайтын ағаштар жатады. Оларға сондай-ақ егер олар алаңқайлар мен орман шетінде орналасқан болса, таңдаулылар санатына енбеген жоғарғы шымылдықтың бiрлi-жарым ағаштары, сондай-ақ егер олар басты тұқымның өскiнiне кедергi жасамаса, аласа ағаш нысанындағы бұталар мен ағаштар жатады;
3) аластауға жататын ағаштарға:
кеуiп қалған, дауыл әсерiнен құлаған, қураған, өсуiн тоқтату дәрежесiне дейiн саңырауқұлақ ауруларынан және зиянкестерден зақымданған;
егер бұл ағаштар екпеде пайдалы рөл атқармаса, күтiп-баптау мақсатында ағаш кесуден кейiн оңала алмаса (тегіс, шар тәрiздi және үрмелi ұшарбасы бар) және оларды кесу үлкен ашық алаңқайлар құрамаса, қисайған, қос тармақты, жоғарғы басы жоқ, iрi-iрi өгей бұтақшалары бар, қатты өсiп, ұшарбасы тым төмен иiлген және қатты сүйiрленген, көп күйзелiс көрген;
iрiктеп алынған таңдаулы және қосалқы ағаштардың өсуiне және ұшарбастарының қалыптасуына бөгет жасайтын (сабалайтын, тартатын, қысатын және тағы да басқалар) ағаштар, егер оларды кесу екпелердiң бүлiнуiне душар етсе, iлеспе тұқымдар мен басты тұқымның өкiлдерi;
егер олар өте қалың шоғырлар құраса, жекелеген қалыпты дамыған және күйзелмеген ағаштар жатады.
Егер олар оқшауланып өссе және кеуiп қалмаған болса, қуыстар мен құс ұялары бар, дiңдерiнiң техникалық қасиеттерi нашар ағаштар кесуге тағайындалмайды.
94. Күтiп-баптау мақсатында ағаш кесуге тартылатын барлық екпелерде учаскелерде таңдаулы және қосалқы (пайдалы) ағаштарды қалдыруға және тиiсiнше осы Ереженiң 93-тармағында келтiрiлген жiктемелер мен нұсқамаларға сәйкес кесуге жататын ағаштарды аластауға мүмкiндiк беретiн күтіп-баптаудың төменгi және жоғарғы әдiстерi бiр мезгiлде қолданылады.
95. Таза екпелерде негізiнен екпенiң бағынысты бөлiгінен мөлшерi мен өсу сыныптары әртүрлі ағаштарды шаба отырып, күтіп-баптау мақсатында ағаш кесудiң белсендi төменгi әдiсi қолданылады.
96. Аралас және күрделi екпелерде ағаштар кесу өнiмдiлігі жоғары және өрттерге барынша төзiмдi екпе қалыптастыру үшiн орман шымылдығының барлық бөлiктерiнде жүргiзiледi.
97. Күтіп-баптау мақсатында ағаш кесу үшiн ағаштар iрiктеу оларда бiр немесе бiрнеше таңдаулы ағаш таңдап алынатын жекелеген биотоптар бойынша жүргiзiледi, ал содан соң оларға қосалқы (пайдалы) ағаштар және аластауға жататын ағаштар белгiленедi.
98. Жарықтандырылған және тазартылған жерлерде ағаштарды кесуге белгі салу бүкiл учаскеде жүргізiлмейдi. Бұл үшiн учаскенiң үйреншiкті жерлерiнде кейіннен мұқият кесуге ұшырайтын және бүкiл ауданда күтiп-баптау жұмысын жүргізу үшiн үлгi ретiнде пайдаланылатын бiрнеше сынақ алаңы немесе жолақтық сынама салынады.
99. Сирету және өтпелi кесу кезiнде ағаштар кесуге учаскенiң бүкiл алаңында, бiрақ онда таңдаулы ағаштарды бiркелкi орналастыру мүмкiндігі ескеріле отырып iрiктеледi.
100. Басты тұқым ағаштары бiркелкi бөлiнбеген жас шыбықтарда басты тұқым топтарында күтiп-баптау мақсатында ағаш кесудiң шоғырлық тәсiлi қолданылады, мұнда басты тұқым топтарында және екiншi дәрежелi ағаш шымылдығы биiктiгiнiң жартысына тең қашықтықта олардың айналасындағы iлеспе тұқымдардың барлық ағашы шабылады. Қалған алаңда күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу жүргізiлмейдi.
101. Бiр қабатты қылқан жапырақты-жапырақты екпелерде қылқан жапырақты ағаш тұқымдары биотоптарындағы екіншi дәрежелi тұқымдар толық аластатылады (жоғарғы әдiспен күтіп-баптау), олардың қою, таза биотоптары шамалы сиретiледi (төменгі әдiспен күтiп-баптау) және жапырақты ағаш тұқымдарының биотоптары сәл ғана сиретiледi.
102. Бiр қабатты жапырақты-қылқан жапырақты жас шыбықтарда және екiншi қабаттағы басты тұқыммен күрделi әртүрлi жастағы екпелерде жапырақты тұқымды ағаштарды кесу учаскенiң бүкiл алаңында жүргiзiледi, бұл ретте қылқан жапырақты ағаш тұқымдары өскiнiнiң бiркелкi орналасуын және соңғыларының орманның қалдырылатын бөлiгiнiң құрамында басым болуын қамтамасыз ету керек.
103. Қылқан жапырақты ағаш тұқымдары тым көлегейленіп, 0,5-тен кем мөлшерде түйiскен болса, жапырақты ағаш шымылдығын шабу белдеулермен жүргiзiледi. Белдеулер ені екiншi дәрежелi қабаттың екі биiктiгіне тең етiп белгіленедi. Бұл ретте бiріншi кезекте күтiп-баптау жапырақты ағаш тұқымдарының барлық ағаштары таңдалып, қылқан жапырақты ағаштар қалдырылатын учаскенің бүкіл алқабының кем дегенде 50 пайызында жүргізiледi.
Кесу белдеулерi қалдырылатын ені дәл осындай қорғаныштық ықтырмалармен алмасып отырады. Белдеулер бағыты құрғақшылық жағдайларда батыстан шығысқа қарай, ал таулы аудандарда - баурайға көлденең күйiнде қабылданады. 4- 5 жылдан соң қалдырылған ықтырмалардағы жапырақты ағаш тұқымдарының ағаштары кесіледi және бiр мезгiлде бұдан бұрын кесiлген белдеулерiндегi басты тұқымды күтiп-баптау жүргiзiледi.
104. Белдеулiк (дәлiздiк) күтiп-баптау ілеспе тұқым немесе басты тұқым бұталарының жекелеген қатарлары шабылатын, ал қалған қатарларда селекциялық сирету жүргiзiлетiн аралас орман дақылдарына да, таза орман дақылдарында да қолданылады.
105. Топтық-әртүрлi жастағы екпелерде күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу әдiстерi бiр жастағы сүрекдiңдердi бiртiндеп қалыптастыруға бағытталған ағаштардың әрбiр тобының құрамымен және даму кезеңiмен айқындалады.
106. Күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу ылғал үнемi жетiспейтiн немесе ол артығымен болатын жекелеген екпелердi қоспағанда, Қазақстан Республикасының Орман кодексi мен осы Ережеде рұқсат етiлген мемлекеттiк орман қорының барлық учаскелерiнде жүргiзiледi:
1) шаруашылық тұрғыдан алғанда қажет емес екпе құрамы, алаң бiрлiгiндегi ағаштар саны (тығыздығы), дiңдердiң әртараптануының жоғары деңгейі және жуандығы, ағаштардың бір бiрiне өзара күштi әсер етуі және сүрекдiңнiң жалпы нашар жай-күйi күтіп-баптау мақсатында ағаш кесудi белгiлеу қажеттiлігінiң негiзгi көрсеткiштерi болып табылады;
2) аралас екпелер күтiп-баптау мақсатында ағаш кесуге басты тұқымды ілеспе тұқымдар күйзелткен және тиісті орман өcipу жағдайларына сәйкес келетiн шаруашылық тұрғыда бағалы екпелердiң қалыптасу процесiне iлеспе тұқымдар жайсыз әсер еткен жағдайларда белгiленедi;
3) ағаштар шоғыр-шоғыр болып орналасқан таза және аралас сүрекдiңдерде, егер жекелеген шоғырларда (топтарда) басты тұқымдарды екiншi дәрежелі тұқымдардың көлегейлеп тастау қатерi орын алса немесе таза шоғырлар қатты көлегейленiп қалған болса, олардың жалпы түйісуi мен жуандығына қарамастан күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу белгіленедi;
4) туынды екпелер (уақытша орман түрлері), қай жерде бар болса, сонда басты тұқымдардың (қылқан жапырақты, қатты жапырақты және басқалар)
өмiршең ағаштарының жеткiліктi мөлшерi олардың жуандығына қарамастан күтiп- баптау мақсатында кесуге белгiленуi мүмкiн;
5) қылқан жапырақты ағаш тұқымдарының өскіні жоқ немесе оның мөлшерi жеткiлiксiз жапырақты туынды жас шыбықтарда болашақта түйiскен екпелер қалыптастыру үшiн қайта жаңарту шараларын жүргізу керек, ал бұл мүмкiн болмаса, онда күтiп-баптау мақсатында ағаш кесудi жапырақты ағаш тұқымдарының сүрекдiңдерiн қалыптастыруға бағдарлау керек.
107. Күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу ең алдымен таңдаулы орман өсiру жағдайларында аралас, көлегейленген, пiсiп-жетiлу деңгейi жоғары және бонитетi жоғары екпелерде белгiленедi. Өзге де тең жағдайларда күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу мынадай ретпен белгiленедi:
1) бірiншi кезек - жарықтандыру, тазарту және сирету;
оларды қажетсіз тұқымдар көлегейлеп тастайтын жағдайларда, кеспеағашты игеру кезiнде сақталып қалған басты тұқымдардың дақылдары мен жас шыбықтарында;
екiншi дәрежелi тұқымдар шымылдығындағы басты тұқымдары бар жас шыбықтарда;
бip шымылдықтағы басты және екiншi дәрежелi тұқымдар бар аралас бағалы тұқымдардың көлегейленiп тасталған таза шыбықтарында, сондай-ақ тұқымдық-өскiннен өсіп-өнген шыбықтарда;
екiншi дәрежелi тұқымдар шымылдығы астындағы басты тұқымы бар аралас екпелерде;
2) екiншi кезек:
таза екпелердегi сирету;
аралас және күрделi екпелердегi өтпелi кесу;
3) үшiншi кезек - таза екпелердегi өтпелi кесу.
108. Ағаштардың бiркелкi орналастыру кезiнде сирету мен өтпелi кесу әдетте жуандығы 0,7-ден жоғары екпелерде белгiленедi.
109. Бонитетi V сыныптан төмен екпелер күтiп-баптау мақсатындағы ағаш кесуге белгiленбейдi.
110. Күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу уақыты:
1) аралас және күрделi шыбықтарда күтіп-баптау мақсатында ағаш кесу басты тұқымдарды екiншi дәрежелі тұқымдардың көлегейлеп тастау қатерi байқала салысымен, ал таза шыбықтарда - ұшарбастар қысылып, жапырақтары түсе басталған бойда жүргiзiледi. Жасанды жолмен өсiрiлген қарағай шыбықтарында бiрiншi peт күтіп-баптау қатарлардағы ағаштардың ұшарбастары түйiскен сәттен бастап жүргiзiледi;
2) ағаштардың жапырақтары түсiп қалған жағдайда жарықтандыру мен тазарту бүкiл вегетациялық кезең бойы жүргiзiледi. Жергiлiктi климаттық жағдайларға байланысты ағаш кесу мерзiмі вегетациялық кезеңнің басталуына, орта тұсына немесе аяғына белгiленуі мүмкiн;
3) кеш сиретiлген, дiңдерi тым шығыңқы және жеткiлiкті дәрежеде орнықты емес қалың шыбықтарда, сондай-ақ далалық аймақтың жапырақты шыбықтарында оны негiзiнен көктем кезiнде жүргізуге болады;
4) далалық аудандардағы қарағайдың орман дақылдарын қоса алғанда, шабылатын ағаштарды жаңа жылдық шыршалар ретiнде сату мақсатында күз аяғы мен қыс басында ағаш кесуге жол беріледі;
5) сирету мен өтпелi ағаш кесудi қар аз кезде жүргiзген жөн.
Күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу объектiлерiн және оны жүргізу уақытын таңдау аңшылық шаруашылығы, жанама орман пайдалану және табиғат қорғау мүдделерi ескерiле отырып жүргiзiледi.
111. Күтiп-баптау мақсатында ағаш кесудiң қарқындылығы мен қайталануы:
1) күтіп-баптау мақсатында ағаш кесудiң қарқындылығы немесе ағаш шымылдығының жабылу және екпелердiң жуандығы деңгейiмен, немесе тиiсiнше кесуге дейiнгi дiңдер саны мен екпелер қорының пайызымен көрсетiлетiн шабылатын дiндер мен екпелер қорының мөлшерімен, немесе 1 гектарға шаққанда ағаштар кесу алаңдарының бастапқы сомасын төмендету деңгейiмен айқындалады;
2) opманды күтіп-баптау мақсатында ағаш кесудiң қарқындылығы ормандардың тағайындалуына, орманның түріне, құрамына, жасына, жуандығына, бонитет сыныбына, екпелердiң құрылымына, жалпы жай-күйiне және күтiп-баптау мақсатында ағаш кесудiң мақсатына қарай белгiленедi;
3) көрсеткiштердiң төмендеу шамасы бойынша күтіп-баптау мақсатында ағаш кесу қарқындылығының мынадай дәрежелерi болады: өте баяу - 10 пайызға дейiн, баяу - 11-20%, бiрқалыпты - 21-35%; күшті - 36-50% және өте күшті 50%- дан астам;
4) шыбықтарда күтіп-баптау мақсатында ағаш кесу қарқындылығы әдетте ағаш шымылдығы жабылуының төмендеу дәрежесiмен айқындалады. Орта жастағы және пiсiп-жетiліп қалған ағаштарда, ал орман шаруашылығын қарқынды жүргізу аймағында (далалық және орманды далалық аймақтар) және сирету жасындағы сүрекдіңдерде - таксациялық жуандығы мен шабылған сүрек қоры бойынша айқындалады;
5) орта жастағы және пiсiп-жетіліп қалған екпелермен салыстырғанда жас шыбықтарда неғұрлым қарқынды ағаш кесу қолайлы болады.
Өсу шапшаңдығымен едәуiр өзгешеленетін тұқымдардан тұратын аралас екпелерде кесу қарқындылығы таза екпелермен салыстырғанда жоғары.
Тез өсетiн және жарық сүйгiш тұқымдардан тұратын екпелерде күтіп- баптау мақсатында ағаш кесу қарқындылығы баяу өсетiн және көлеңкеге шыдамды екпелермен салыстырғанда неғұрлым жоғары, ал бонитеттерi жоғары сүрекдiңдерде - өнiмдiлігі төмен екпелермен салыстырғанда неғұрлым күштi.
Желге онша төзiмдi емес тұқымдардан тұратын қалың екпелерде, ылғалы көп және майда топырақтарда өсетiн сүрекдіңдерде күтіп-баптау мақсатында ағаш кесу қарқындылығы салыстырмалы түрде баяу болуға тиiс;
6) күтiп-баптау мақсатында ағаш кесудiң қайталануы белгілі бір учаскеде олардың бiр түрiн жүргізу жиiлiгiн бiлдiредi, екпенiң жай-күйiне, шаруашылық жүргізудiң экономикалық жағдайларына байланысты және екпенiң өнiмділігі мен оны сирету қарқындылығына, сондай-ақ жұмыстардың механикаландырылу деңгейiмен байланысты болады. Таза екпелерде қайталану күрделi және аралас екпелермен салыстырғанда сирек. Орман өсу жағдайлары неғұрлым жақсы және екпелер жас болса, күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу солғұрлым жиi жүргiзiлетiн болады;
7) аралас талдарда күтiп-баптау мақсатында ағаш кесудiң қайталануы 5 жылды, таза шыбықтарда - 10 жылды, ал I-III бонитеттердің сүрекдiңдерiнде сирету және өтпелi кесу 10-15 жылды және IV-V бонитеттердің екпелерiнде - 15- 20 жылды құрайды.
112. Күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу алаңдарын жоспарлау және бөлу:
1) өсiруге және күтiп-баптау мақсатында ағаш кесуге алаңдар бөлу, ағаштар iрiктеу, оларды таңбалау және шыбықтарды қоспағанда, екпелерде қайта есептеу кесуге дейiн бір жыл бұрын - жапырақты ағаштар бойынша көктемгi- жазғы кезеңде, ал қылқан жапырақты ағаштар бойынша - жыл бойына жүргiзiледi;
2) кәдiмгі учаскелерде шыбықтарды кесуге бөлу кезiнде бүкiл учаскеде жарықтандыру мен тазарту жүргізу үшін эталон ретiнде қызмет ететiн бақылау сынақ алаңдары немесе жолақтық сынақ үлгілерi қалдырылады. Олардың көлемi бүкiл учаскенiң кемiнде 3-5 пайызын және күтiп-баптау мақсатында ағаш кесудің әрбiр түрi бойынша кемiнде 0,5 гектарды құрайды;
3) сирету және өтпелi ағаш кесу кезiнде кесуге белгіленген ағаштар диаметрi 8 см (жер бетiнен 1,3 м биiктiкте) және одан да жоғары ағаштардан бастап жуандығының 2-4 сантиметрлiк сатысы бойынша қайта есептелiп, олар iскерлiк, жартылай iскерлiк және отындық ағаштарға бөлiнiп, көлденең сызықпен белгi қойылады және тамыр мойнынан таңбаланады.
Бiр мезгілде кесуге бөлiнген ағаштарда кейіннен биіктiк кестесін жасау және кестелер бойынша екпелердiң биiктiк разрядын айқындау үшiн жуандығының 5 орталық сатысында 3 ағаштың биiктiгi өлшенедi;
4) күтiп-баптау мақсатында ағаш кесуге учаскелер бөлу және сынау алаңдарын, шыбықтарда эталондық кесу, сондай-ақ сирету мен өтпелi ағаш кесу кезiнде ағаштарды кесуге iрiктеу орманшының немесе оның көмекшiсiнiң басшылығымен жүргiзiледi. Бұл ретте бағдар ретiнде және практика жүзiнде көрнекiлеп көрсету үшiн әрбiр орман мекемесi учаскелерінде ағаш тұқымдары басым барлық екпелерде және күтіп-баптау мақсатында ағаш кесудiң әрбiр түрi бойынша қалдырылатын екi секциялық (бiрi - бақылау, екiншiсi - ағаш кесiлетiн)
тұрақты сынау алаңдары пайдаланылады.
Өздерiне бөлiнген учаскелерде күтiп-баптау мақсатында ағаш кесудi жүргiзудiң негізгі шарттары күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу бойынша учаскенi игерудiң технологиялық картасында көрсетiледi.
113. Кесiлетiн сүректi есепке алу:
1) жарықтандыру және тазарту кезiнде барлық шабылатын сүректiң көлемi сынақ алаңдарында немесе жолақтық сынақ үлгiлерiнде дайындалған оның мөлшерi бойынша айқындалады, ол өз кезегiнде осы аудан үшiн бекiтiлген шағын көлемдi дiндер көлемiнiң кестелерi бойынша немесе кейіннен тиiстi коэффициенттер бойынша тығыз текше метрлерге көшiрiлiп, қоймалық текше метрлермен айқындалады (9-кесте);
2) сирету және өтпелi ағаш кесу кезiнде шабылатын сүрек қоры кесуге белгіленген ағаштарды қайта есептеу деректерi бойынша анықталады. Бұл ретте 1,3 м биiктiкте диаметрi 8 сантиметрден аз ағаштар бойынша қор учаскенiң бүкiл көлемiне көшiре отырып, арнайы қалдырылатын сынақ алаңдарында қоймалық текше метрлермен айқындалады. Мұндай алаңдардың мөлшерi учаске көлемiнің 2- 3 пайызын, бiрақ кемiнде 0,5 гектарды құрайды.
Диаметрi 8 сантиметрден астам (1,3 м биiктiкте) ағаштарда қорды және сортты ағаштардың шығымын есептеу осы аудан үшін бекiтiлген биiктiк сызбасы мен сортты ағаштар кестелері бойынша белгiленген биiктiк разрядтары бойынша әрбiр тұқым үшiн жүргізiледi.
Технологиялық дәліздер (ағаш сүйрету жолдары) кесу көзделген күтiп- баптау мақсатында ағаш кесу учаскелерінде оларда кесiлетін сүрек осы ағаш кесу кезiнде дайындалатын көлемге енгiзiледi.
3) сирету мен өтпелi ағаш кесуге арналған ағаш кесу билеттерi дiңдердiң саны бойынша ("түбiрлер" бойынша), ал жарықтандыру мен тазартуға арналған ағаш кесу билеттерi - мөлшерлi саны бойынша ескерiле отырып жазып берiледi.
Егер сирету мен өтпелi ағаш кесудi жүргiзу кезiнде учаскеде кесiлетiн ағаштардың 15 пайыздан астамының жер бетiнен 1,3 м биiктiктегi диаметрi 10 сантиметрден кем болса, ағаш кесу билетi дайындалатын сүректi мөлшерлi саны бойынша есепке алу тәсiлi көрсетiле отырып берiледi;
4) орманшылық бойынша кеспеағашты материалдық және ақшалай тұрғыда бағалау нәтижелерiнiң негізiнде бүкiл орман мекемесi бойынша кезектi жылдық кеспеағаштың жиынтық ведомосы қалыптасатын жылдық кеспеағаш ведомосы жасалады.
Күтiп-баптау мақсатында ағаш кесуге бөлiнген барлық учаскелерге абристер жасалады, олар күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу бойынша жылдық кеспеағаштың альбомы түрiнде түптеледi, кезектi жылдық кеспеағаштың ведомосымен бiрге - бiр данасы орман мекемесiнде, екiншiсi - орманшылықта сақталады;
5) ағашы кесілген алаңдар туралы деректер орманшылық бойынша жүргізілетін орманның шығыс кітабына енгізіледі, ал учаскелердің өздері Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 12 желтоқсандағы № 1512 қаулысымен бекітілген Мемлекеттік орман қоры учаскелерінде кеспеағаштарды бөліп беру мен мөлшерлеу қағидаларына сәйкес алаңы, ағаш кесу жылы және ағаш кесу түрінің қысқартылған белгісі көрсетіліп, планшеттерге көкшіл бояумен тұтас сызықпен белгіленеді. Бір мезгілде мөлшерлеу сипаттамасына ағаш кесу жылы, ағаш кесілген алаң, ағаш кесудің түрі, тұқымдары бойынша кесілетін қор, ал өскіндер үшін – кесуден кейінгі ағаштың құрамы мен жуандығы енгізіледі.
Ескерту. 113-тармаққа өзгерістер енгізілді - ҚР Үкіметінің 2012.03.07 № 305; 18.10.2013 N 1102 (алғашқы ресми жарияланғанынан кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі) қаулыларымен.
13. Тұқымы, пiшiнi және жас құрылымы әртүрлi екпелерде күтіп-баптау мақсатында ағаш кесудiң ерекшелiктерi
114. Таза қарағайлы екпелерде ағаш кесу 10-кестеде келтiрiлген көрсеткiштер ескеріле отырып, жүзеге асырылады:
1) таза қарағайлы екпелерде (екiншi дәрежелi тұқымдардың 1 бiрлiгiне дейiн) жарықтандыру жүргiзiлмейдi;
2) тазарту олардың төзiмдiлiгi мен су режимін арттыру мақсатында биотоптар мен тік қиялардағы ағаштары қисық өскен қалың қарағайлы жас өскiндерде ғана жүргiзiледi. Егер оларда ағаштардың орналасуы бiркелкi болса және өспей қалған ағаштар байқалмаса, онда тазарту тағайындалмайды және күтiп-баптау мақсатында ағаш кесудi бастау мерзiмi жастың 2 сыныбына жылжытылады.
Қарағайдың қатардағы дақылдарында "саңылау" қалдырмай, бойлап өспей қалған, ауру және бүлiнген ағаштарды (бұтақты, ұшарбасы көп, қисық және т.б.) аластау арқылы екпелерді біркелкi сирету жүргiзiледi. Оларда сондай-ақ әрбiр бесiнші қатарды жаппай кесуге жол беріледі және технологиялық дәліздер жасау мен өрт қаупiн азайту мақсатында олардан дақылдардың жекелеген блоктарын немесе секцияларын қалыптастыратын әрбiр 200-250 м сайын орташа биiктiктегi ағаштарда енi 1,5-2 болатын жаппай қарама-қарсы ағаш кесу Қарағайдың ықтырма дақылдарында ағаш кесу жойылып бара жатқан ағаштар есебiнен жүргiзiледi. Орман шетіндегi қатарларда ағаш жинау ең аз мөлшерде жүргiзiледi;
3) сирету кезiнде тек ауру, зақымданған және бойлап өспей қалған дарақтарды ғана жинап, қарағайдың ең таңдаулы ағаштарын қалдыруға және оларды бiркелкi орналастыруға ұмтылу қажет, бұл ретте сүрекдіңнің жуандығын қатты төмендетуге жол берiлмейдi;
4) өтпелi кесудiң бастапқы кезектерi жуандығы жоғары деңгейдегi қарағай екпелерiнде ғана жүргiзiледi. Басты мақсатта пайдалану үшiн ағаш кесуге тыйым салынған екпелерде өтпелi кесудiң кейiнгi кезектерiн өткiзу кезiнде учаскелерде қарағай өскінінің болуын және орналасуын ескеру, өтпелi ағаш кесудi немесе аналық екпенi қарағайдың жас ұрпағымен толық ауыстырып болғанға дейiн қорғаныштық, су қорғау және басқа да экологиялық функцияларынан айырыла бастаған екпелерге қолданылатын ағаш кесу тәсiлдерiн бiртiндеп пайдалана отырып, оның өсуiне бөгет жасайтын ағаштарды жинау керек.
Бұл арада орман шымылдығын орынсыз көп сиретiп жiберген жағдайда топырақтың құрғап қалу қатері аса зор болатын жаңа жағдайлар ғана оған кiрмейдi, сондықтан негiзгі шымылдықтағы ағаштар әдетте кесiлмейдi.
115. Аралас қарағайлы екпелерде күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу 11- кестеде келтiрiлген көрсеткiштердi ескере отырып, жүзеге асырылады:
1) аралас қарағайлы-жапырақты талдарда жарықтандыру шөп тектес өсiмдiктер сиреп кетiп, қарағайдың басты бәсекелесі жапырақты ағаш тұқымдары болатын сәттен бастап жүргiзiледi. Орман өсу жағдайларына байланысты оны қарағайдың орташа биiктiгi 2-2,5 м болатын 5-15 жас мөлшерiнде тағайындайды.
Күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу қарағай ағаштарының бойлап өсуi нашарлай бастаған уақыттан бастап айқындалады.
Жарықтандыру 40%-дан астам мөлшерде жапырақты ағаш тұқымдары бар қалың өскен талдарда 5-8 жастан және орман шымылдығы 0,7-0,8-ден астам мөлшерде жанасқан жағдайда 11-13 жастан басталады. Жапырақты ағаш тұқымдары 20-40% мөлшерде болған жағдайда майысып өскен талдарда оны 13- 15 жаста өткiзедi.
Қарағай ағаштарының мөлшерi жеткiлiксiз болған жағдайда (ұшарбасының жанасуы 0,5-0,6-дан аз) және олар қатты зардап шеккенде жарықтандыруды орман жолақтарымен немесе әр тұстан ойып-ойып өткiзедi. Бұл жағдайда тұқымдықтар болған жағдайда алқаптарға қосымша қарағай отырғызу үшін жапырақты орман шымылдығын қарағайдың өз тұқымын өзi шашуын туғызу үшiн ұшарбасының жанасуын 50 пайызға дейiн сирету, немесе табиғи түлеп өсуiне жәрдемдесу шараларын жүргiзу, немесе жекелеген орман дақылдарын отырғызу керек.
Жарықтандыру, егер талдар iшiнде қарағай таза тұрақты топтар күйінде өсiп тұрса және алаңда бiркелкi орналастырылған болса, сондай-ақ орман шымылдығының жанасуы 0,7 және одан кем екпелерде жүргiзiлмейдi;
2) тазарту ең алдымен жарықтандыру дер кезiнде жүргiзілмеген және қарағай ағаштары орынсыз көп зардап шеккен аралас екпелерде жүргiзiледi. 25 жасқа дейiн жүйелi күтiм жасалмаған осындай екпелерде, бiрiншi кезекте, қарағай ағаштарының өмiршеңдік деңгейi және олардың негiзiнде қарағай басым екпелер қалыптастыру мүмкiндiгi анықталады. Егер мұндай екпелердi қалыптастыру мүмкiн болмаса, қайта жаңарту iс-шаралары белгіленедi немесе жапырақты ағаш екпелерi қалыптастырылады.
Ал күтiп-баптау жүйелi түрде жүргiзiлiп тұрған жағдайда аралас қарағайлы екпелерде тазарту осы Ереженiң 102-тармағының ұсынымдарына сәйкес жүргiзiледi;
3) аралас қарағайлы екпелерде сирету жұмысын жүргiзу кезiнде қарағайдың ең таңдаулы ағаштары және басқа тұқымдардың қажеттi қоспасы құрамда сақталып қалады, олардың алаң бойынша бiркелкi орналастырылуы қамтамасыз етіледi. Нашар және дер кезiнде жиналмаған ағаштар, сондай-ақ жапырақты ағаш тұқымдарының артық қоспасы кесіледi. Қайталама сирету екпелерде қарағайды жапырақты ағаштар тұқымдары басып кету фактісi орын алғанда немесе бойлап өспей қалған ағаштардың көп мөлшерi болғанда тағайындалады;
4) өтпелi кесу кезiнде аралас қарағайлы екпелердiң жоғарғы шымылдығының құрамындағы жапырақты ағаш тұқымдарының қоспасы барынша азайтылады (I бiрлiк). Бiр мезгiлде майда тоғай қарағайдың өз тұқымын өзi шашуын кешiктiрсе, ол сиретiлетiн болады.
Қалдырылатын ағаштар арасындағы орташа қашықтық тазарту кезiнде сүрекдiңнiң орташа биiктiгiнiң 1/4, ал сирету және өтпелi кесу кезiнде - 1/5 болуы тиiс.
Аралас қарағайлы екпелерде кесудiң барлық түрiн өткiзу кезiнде бiрiншi кезекте көктерек, ал содан соң қайың ағаштары кесiледi. Күтiп-баптау мақсатында жүйелi түрде кесу кезiнде жапырақты ағаштар қоспасы мүмкiндiгiнше екiншi қабатқа көшiріледi.
Құмайт топырақтарда көктеректiң өсуiнiң бiрқатар жағдайлары қарағайдың таралуына жәрдемдеседі, сондықтан оны кесу қалыптасқан тұрақты қарағай биотоптарын жарықтандыру мақсатында ғана жүргізілуге тиiс.
116. Жапырақты ағаш екпелерiнде күтіп-баптау мақсатыңда кесу қарағай екпелерiндегi сияқты жүргiзiледi. Оны өткiзу кезiнде екiншi қабат пен майда тоғай қалыптастыру үшін көлеңкеге төзiмдi тұқымдар (шырша, майқарағай) мен бұталар қоспасын сақтап қалу қажет.
Жапырақты ағаш екпелерiнде күтiп-баптау мақсатында кесу қарқындылығы қарағай екпелерi үшiн күтiп-баптау мақсатында кесу көрсеткiштерi бойынша (10 және 11-кестелер) және осы Ереженiң 125, 126- тармақтарында баяндалған тау жағдайында күтiп-баптау мақсатында кесу ерекшелiктерi ескеріле отырып айқындалады.
117. Таза және аралас самырсын екпелерiнде:
1) күтiп-баптау мақсатында кесу олардың жуандығы 0,7 және одан жоғары болған жағдайда жүргiзiледi. Ол сондай-ақ құрамында 1-2 бiрлiктен астам самырсыны бар жаңғақ кәсiпшiлiгі аймағының барлық тұқымдар екпелерiнiң талдарында жүргiзiледі;
2) оны өткізу кезiндегi негiзгi мiндет екпелер құрамында самырсынның болу үлесiн ұлғайту, ағаштардың жемiс бере бастау мерзiмiн қысқарту және олардың жаңғақ беру қабiлетiн арттыру (12-кесте) болып табылады.
Кесуге учаскелер iрiктеу кезiнде жолдарға жақын маңда және келiп- кетуге оңай жерлерде орналасқан тау беткейлерiнiң төменгі бөлiктерiндегі самырсынның талдары мен орта жастағы екпелерiне айрықша назар аударылады;
3) самырсын ормандарында күтiп-баптау мақсатында кесудi жүргiзу кезiнде әсiресе шөп қабатының өсiп-өну қаупi бар тау беткейлерiнiң төменгi бөлiгiнде "саңылаулардың" пайда болуына жол бермей, бiрнеше ұрпақтан тұратын әртүрлі жастағы екпелердiң қалыптасуына ұмтылу керек. Самырсын ағаштары жуан, кең көлемдi және төмен иiлген ұшарбасын қалыптастыруы үшін оларға емiн-еркiн өсiп тұру жағдайдың қалыптастыру да мiндетті шарт болып табылады;
4) шаруашылық жаңғақтардың барынша көп мөлшерiн алу бағдарланған 60-80 жастағы самырсын екпелерiнде ағаш кесу әрбiр гектар орманға самырсынның 100-150 таңдаулы ағашын бiркелкi орналастырып, сүрекдіңдердің жанасуын 0,3-0,4-кe жеткiзiп, жоғары жиiлiкпен жүргiзiледi.
118. Шырша және майқарағай екпелерiнде күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу 13-кестеде келтiрiлген көрсеткiштер ескерiле отырып жүзеге асырылады:
1) шырша және майқарағай жас шыбықтарында жарықтандыру әдетте жүргізiлмейдi, өйткенi бұл тұқымдар көлеңкеге айтарлықтай төзiмдi, ал олардың қалпына келу кезеңi ұзақ мерзiмдi болып келедi;
2) таза және аралас шырша мен майқарағай жас шыбықтарында тазарту болымсыз қарқындылықпен жүргізiледi, бұл ретте әлсiреген және ауру дарақтар, сондай-ақ дiңiнiң пiшiнi нашар ағаштар кесiледi. Қалың шоқ ағаштарда ол ағаштарды алаң бойынша бiркелкi бөлу мақсатында жүргiзiледi;
3) шырша-жапырақты ағаш жас шыбықтарында желге, қарға, зиянкестерге жақсы қарсы тұратын және жақсы қорғаныштық қасиеттермен ерекшеленетін әртүрлі жастағы екпелер қалыптастыру керек;
4) жапырақты ағаш тұқымдарының шымылдығы астында екiншi қабатта орналасқан шырша және майқарағай жас шыбықтарында жапырақты ағаштар қоспасымен қылқан жапырақты екпелер қалыптастыру мақсатында тазарту кезiнде зардап шеккен, құрып бара жатқан және зақымданған ағаштар есебiнен шырша мен майқарағайдың жоғарғы шымылдығын, сондай-ақ олардың қалың биотоптарын қатты сирету жүргiзiледi;
5) аралас екпелерде шырша мен майқарағайдың өсуi үшiн оңтайлы жағдайларға қарқындылығы күштi дәліздік (алқаптық) күтiп-баптау кезiнде қол жеткiзiледi. Бұл ретте жоғарғы шымылдық ағашының биiктігіне тең ендi алқапта жапырақты ағаш тұқымдары кесiледi, ал ауру және зақымданған ағаштардан басқа барлық қылқан жапырақты ағаштар және жапырақты ағаштардың таңдаулы үлгiлерi сақталады.
Күтiп-бапталатын белдеулер арасында енi дәл осындай күтiп- бапталмайтын белдеулер қалдырылады, оларда күтiп-баптау қайталама тазарту кезiнде жүргiзiледi;
6) таза шырша және майқарағай екпелерiнде сирету негiзiнен желге төзiмдi екпелер қалыптастыру мақсатында жүргiзiледi. Жоғарғы шымылдықтың таңдаулы ағаштары сақталады. Екпелердiң жуандығы 0,8-ден төмендемеуге тиiс.
Егер таза қалың екпелерде ағаш кесу бұдан бұрын жүргiзiлмесе, оларда сирету қарқынды жиiлiкпен жүргізiлмейдi, бiрақ жиi қайталанады;
7) аралас екпелерде шыршаның көлеңкеленуін жою мақсатында орман шымылдығын бiркелкi сирету жүргiзiледi. Жұмсақ жапырақты тұқымдардың артық қоспасы шауып тасталады және олардың орман құрамына қатысуы 3-4 бiрлiкке дейiн азайтылады. Екпелердiң жуандығын 0,7-ден кем мөлшерге төмендетуге жол берiлмейдi;
8) жоғарғы шымылдығы жапырақты тұқымдардан және төменгісi шырша мен майқарағайдан тұратын күрделi екпелерде жапырақты тұқымдардың қатысуымен қылқанжапырақты екпелер қалыптастырылады. Жоғарғы қабатты сирету бүкiл аудан бойынша бiркелкi немесе басты тұқымдар шоғыр-шоғыр болып орналасқан жағдайда жеке топтармен жүргiзiледi. Бiр мезгілде бойлап өспей қалған, ауру және құрып бара жатқан ағаштарды шабу есебiнен басты тұқымдар қабатында да баяу қарқынды күтiп-баптау жүргiзiледi.
Ағаш шабудың қарқындылығы шырша мен майқарағайдың күйзелiске ұшырау дәрежесіне байланысты. Аз күйзелiске ұшыраған жағдайда қарқындылығы күштi ағаш кесу пайдаланылады;
9) жуандығы жоғары дәрежедегi таза шыршалы және майқарағайлы екпелерде өтпелi ағаш кесу таңдаулы ағаштардың өсуіне бөгет жасайтын нашар ағаштарды шабу жолымен жүргiзiледi. Екпелердiң жуандығын 0,8-ден кем мөлшерде төмендетуге жол берiлмейдi.
Аралас екпелерде олар таңдаулы қылқан жапырақты ағаштарды күтiп- баптау мақсатын көздейдi. Жапырақты ағаш тұқымдарының қоспасы шабылады және екпе құрамында 2 бiрлiкке дейiн жеткiзiледi.
Жоғарғы қабатта жапырақты ағаш тұқымдары қатысатын күрделi екпелерде өтпелi ағаш кесу кезiнде шырша мен майқарағайдың таңдаулы ағаштарын баптап-күту жұмыстары жүргізiледi. Жапырақты ағаштар қоспасы екпе құрамында 2 бiрлiкке дейiн азайтылады. Бiр мезгiлде қайта жаңғыртуды қамтамасыз ету мақсатында майда тоғайларды сирету жүргізiледi.
Аралас және күрделi екпелерде екпелердiң жуандығын 0,7 кем
119. Қайың екпелерiнде күтіп-баптау мақсатында ағаш кесу 14-кестеде келтiрiлген көрсеткiштер ескерiле отырып жүзеге асырылады:
1) бұтақшалы қайың ормандарын қылқан жапырақты тұқымдар (қарағай, майқарағай және шырша) араласқан тұқымдық аралас және күрделi екпелерге көшiру мақсатында жүзеге асырылады. Қылқан жапырақты ағаш тұқымдарының өскiні мен шыбықтарының мөлшерiне және оларды алқап бойынша орналастыру сипатына байланысты күтiп-баптау мақсатында ағаш кесудiң бiркелкi, белдеулiк немесе шоғырлық тәсiлдерi қолданылады. Ойпат жерлерде өсетiн орманды дала аймағының шоқ ағашты қайындықтарында күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу де желдiң өтiн азайту жолымен олардың астындағы учаскелердi тұщыландыруға олардың ықпалын күшейту мақсатында пайдаланылады (жоғарғы әдiспен), ал қалған шоқ ағашты қайыңдықтарда керiсiнше оларды қардың бiркелкi бөлiнуiне жәрдемдесетiн екпелердiң жел өтiне ұшырауын күшейту жолымен (төменгi әдiспен) олардың қорғаныштық мәнiн күшейту мақсатында пайдаланады;
2) таза қайың шыбықтарында оларда басқа бағалы тұқымдар болмаған жағдайда жарықтандыру әдетте жүргiзiлмейдi.
Қарағай, шырша мен майқарағай араласқан қайың талдарында жарықтандыруды басты және неғұрлым бағалы тұқымдардың (оларды таза биотоптар күйiнде қалдырған жөн) қатысуын ұлғайту және ауру, өспей қалған, зақымданған және нашар бұтақшалы қайың ағаштарын, сондай-ақ қылқан жапырақты ағаш тұқымдарының көлегейлеп тастайтын ағаштарды жинау есебiнен екпелердiң қажет құрамын қалыптастыру үшiн пайдаланады;
3) тұқымдық және бұтақшалы қайың шыбықтарында тазарту артық жиiлiктi жою, бұтақшалардың кесiлген түбiрде бiркелкi орналасуын қамтамасыз ету және мүмкiндiгiнше тұқымнан өсiп-өнген ағаштар iшiнен таңдаулы нұсқаларды одан әрi өсiру үшiн iріктеп алу мақсатында жүргiзiледi. Оларда қылқан жапырақты және басқа да бағалы тұқымды ағаштардың қоспасын арттыруға бағытталған екпелер құрамын да күтiп-баптау одан әрi жалғасады.
Орман дақылдарында қайың 1 гектарда 6-8 мың дана болған жағдайда алғашқы ағаш кесудi өткiзу кезiнде қордың 15-25 пайызын және бар ағаштардың 20-30 пайызын таңдап алу керек;
4) таза қайың екпелерiнде сирету жұмысын жүргiзу кезiнде қайыңның тұқымдық және бұтақшалы үлгiлерiнiң таңдаулы ағаштары қалдырылады. Aуpу, бойлап өспей қалған және зақымданған ағаштар шабылады, қайыңның бұтақшалы ұялары сиретiледi, оларда 2-3-тен таңдаулы дiндер қалдырылады.
Аралас екпелерде таңдаулы ағаштар қайыңнан да, қоспасы екпе құрамында болуы қажет басқа тұқымдардан да iрiктеп алынады.
Өмiршең қылқан жапырақты өскiннiң жеткiлiктi мөлшерi болған жағдайда сирету арқылы қылқан жапырақты ағаш тұқымдарынан екiншi қабат қалыптастырылады, ал жоғарғы қайың шымылдығы көп мөлшерде сиретiледi, бiрақ екпенiң жуандығы 0,7-ден кем мөлшерге төмендетiлмейдi;
5) өтпелi кесу қайың екпелерiнде сиретуге ұқсас жүргiзiледi. Таза қайың ормандарында өтпелi кесу кезiнде қайыңның таңдаулы тұқымдық және бұтақшалы ағаштарын күтiп-баптау жалғаса бередi. Аралас қайың ормандарында таңдаулы ағаштар сонымен бiрге екпе құрамына қатысуы жөн болатын қылқан жапырақты және басқа да бағалы тұқымдар iшiнен iрiктеп алынады. Өсiп тұрған майда тоғай күтіп-баптау кезiнде сақталады, ал қажет болған жағдайда - жасартылады.
120. Көктерек екпелерiнде күтіп-баптау мақсатында ағаш кесу 15- кестеде келтiрiлген көрсеткiштер ескеріле отырып жүзеге асырылады:
1) сүрекдiңдердi сауықтыру және таза көктерек тоғайларын қылқан жапырақты ағаш тұқымдары қатысатын аралас екпелерге ауыстыру мақсатында барлық қылқанжапырақты ағаштарды және өзегiн шiрiк шалмаған таңдаулы көктерек дарақтарын қалдыру және ауру, бойлап өспей қалған үлгілерiн жинау жолымен жүзеге асырылады;
2) жарықтандыру қарағаймен және балқарағаймен араласқан көктерек екпелерiнде ғана жүргiзiледi. Оларды жүргiзу кезiнде қажет тұқымдарды күйзелiске ұшыраудан барынша жарықтандыру үшiн екпелер жоғары қарқынмен бiркелкi сиретіледi. Зақымданған бойлап өспей қалған қисық өскен және ұшарбасы көп, бағалы тұқымдарды көлегейлеп тастайтын көктерек дарақтары шабылып, оның таңдаулы үлгiлерi қалдырылады;
3) таза көктерек екпелерiнде тазарту жүргiзілмейдi. Аралас көктерек екпелерiнде тазарту кезiнде қылқан жапырақты ағаш тұқымдарының және шаруашылық тұрғыдан бағалы жапырақты ағаш тұқымдарының қоспасын, сондай- ақ көктеректiң таңдаулы сау даналарын күтiп-баптау жұмысы жүргiзiледi. Бағалы тұқымдарды көлегейлеп тастайтын көктерек шабылады. Көктерек шымылдығы астында қылқан жапырақты ағаш тұқымдары өскiнiнiң жеткiлiктi мөлшерi болған жағдайда осы шыбықтарды қылқан жапырақты-жапырақты екпелерге ауыстыру мақсатында көктерек шымылдығын қатты сирету жүргізiледi;
4) аралас және таза көктерек екпелерiнде сирету жүргiзу кезiнде күтiп- баптау бағалы тұқымдар мен көктеректiң таңдаулы ағаштарына жасалады.
Таңдаулы ағаштар ретiнде діңнiң пiшiнi жақсы өсу сыныбы I-II көктерек ағаштары iрiктеп алынады. 1 гектар жерге алаң бойынша бiркелкi орналастырылған 3000-3200-ден аспайтын мөлшерде таңдаулы ағаштар қалдырылады;
5) өтпелi ағаш кесу негiзiнен бонитет сыныбы I-ІІ көктерек екпелерiнде жүргізiледi.
Таза көктерек екпелерiнде өтпелi ағаш кесу кезiнде көктеректiң таңдаулы ағаштарын, аралас екпелерде - бағалы тұқымдардың қоспасын және көктеректiң таңдаулы ағаштарын күтiп-баптау жалғаса бередi.
121. Жалпақ жапырақты ағаш тұқымдары (емен, шаған, шегіршiн)
қатысатын екпелерде күтiп-баптау мақсатында ағаш кесудiң барлық түрi басты тұқымдардың сақталуын қамтамасыз ету және оларға қатысуын көбейту мақсатында жүргiзiледi:
1) оларда жарықтандыру жүргiзу кезiнде басты тұқымдар төбесiнiң көлеңкеленуiн жою, бiрақ бүйiрiнiң көлеңкеленуiн ("тонын") сақтау қажет;
2) бұдан бұрын күтіп-баптау жүргізiлмеген, жоғарғы шымылдығы екiншi дәрежелi тұқымдардан (ақтерек, терек, қаратерек, ақтал) тұратын, жоғары дәрежеде пiсiп-жетілген жалпақ жапырақты ағаш тұқымдары (10-20 жыл)
қатысатын шыбықтарда жоғарғы шымылдықты сирету оның қабысуын 0,4-0,5-ке дейiн төмендетiп жүргізiледi;
3) шегiршiн екпелерiнде таңдаулы ағаштарды iрiктеу кезiнде тұқымдық даналарға, ал өскiндiк екпелерде - жақсы тамырланған және дiңi мен ұшар басының пiшiнi таңдаулы ағаштарға артықшылық берiледi. Бұтақшаның ұясы сиретiледi. Айырланған, қисық өскен, ұшарбасы тым қоюланған және жуан бұтақтары бар, ұзақ тұрып қалған және орнықсыз (түбiрiнде биiк тұрған) дарақтар аластатылады.
Ағаш кесу мүмкiндігінше вегетациялық кезеңнiң бас кезiнде жүргізiледi.
Шегіршiннiң тiршiлiк етуге қабiлеттi даналарының жеткiлiктi мөлшерi жоқ шыбықтарда (өсiмдiктердiң көпшiлiгінде ұшарбастар тым нашар дамыған және олардың ұшарбастары қурап бара жатқан жағдайда) күтiп-баптау мақсатында ағаш кесудi жоғарғы шымылдық тұқымдарынан екпелер қалыптастыруға бағдар ұстану керек.
122. Қаратерек пен ақтерек екпелерiнде күтіп-баптау мақсатында ағаш кесу көктеректермен іс жүзiнде бiрдей және 16-кестеде келтiрiлген көрсеткiштер ескерiле отырып жүзеге асырылады:
1) ақтерек екпелерiнде күтiп-баптау мақсатында ағаш кесудi жүргізу кезiнде төменгi бұтақтарды кесiп тастаған жөн;
2) қаратерек пен ақтерек екпелерiнде жарықтандыру әдетте жүргiзiлмейдi;
3) едәуір мөлшерде талдар қатысатын қаратерек пен ақтерек екпелерiнде тазарту негізiнен соңғыларын жинау есебiнен жүргiзiледi. Шыбықтарда таңдаулы ағаштарды iрiктеу кезiнде тұқымдық даналарға артықшылық берiледi. Бойлап өспей қалған, ауру және дiңiнiң пiшiнi нашар ағаштар аластатуға жатады. Сау ағаштар iшiндегi басқа ағаш тұқымдарының қоспасы сақталады;
4) сирету мен өтпелi ағаш кесудi жүргiзу кезiнде қаратерек пен ақтеректiң қалдырылған таңдаулы ағаштарын одан әрi күтiп-баптау жалғаса бередi;
5) терек дақылдарындағы оңтайлы құрылымға дүркін-дүркін қатты сиретудi жүргізу кезiнде қол жеткiзiледi.
Оларда күтіп-баптау мақсатында ағаш кесудi 4-5 жылда қайталай отырып 5 жастан 20 жасқа дейiн жүргiзу керек, өйткенi 20 жастан асқан екпелерде олар ерекше нәтиже бере қоймайды.
123. Ақтал екпелерiнде күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу ұзындығы бойынша жеткiлiктi дәрежеде дамыған ұшарбастары бар жақсы өскен ағаштардан тұратын сүрекдіңдер ecipуге бағытталған, ол 16-кестеде келтiрiлген көрсеткiштер ескеріле отырып жүзеге асырылады:
1) ақтал екпелерiнде жарықтандыру әдетте жүргiзiлмейдi;
2) тазарту ағаштардың ұшарбастары қосыла бастайтын және олар биiктiгi бойынша айырмашылыққа ұшырайтын 6-10 жаста жүргiзіледi. Бұл ретте бойы өспей қалған ағаштар аластатылады. Ақталдың тұқымдық дарақтары сақталып оларды көлегейлеп тастаған өскіндерден босатылады. Бұтақшалы ақтал екпелерiнде бұтақшалар тым көбейiп кеткен жағдайда оны сирету бар дiндер санының 50 пайызына дейiн жинай отырып жүргiзiледi.
Ақтал дақылдарында тазарту табиғи жас шыбықтардағы сияқты жүргiзiледi;
3) ақталдың тұқымдық сүрекдiңдерiнде сирету 11-15 жаста жүргізiледi.
Оларды жүргiзу кезiнде бойлап өспей қалған, кеуiп бара жатқан, дiнi мен ұшарбасының пiшiнi нашар ағаштар аластатылады, ал бұтақшалы екпелерде - бұтақшаның қалың ұялары сиретiледi және бар тұқымдық ақталды күтiп-баптау жалғаса бередi;
4) өтпелi ағаш кесу кезiнде ақталдың таңдаулы ағаштары неғұрлым дамыған iрi даналар iшiнен iрiктеп алынады. Бойлап өспей қалған, сондай-ақ басқалардың өсуiне бөгет жасайтын ағаштар шауып тасталады. Басқа шапшаң өсетiн тұқымдардың (терек, қайың және басқалары) қоспалары сақталады.
Күтiп-баптау мақсатында белгiлi бiр түрдi кесудi қайталау әдетте қажет етiлмейдi.
124. Гpeк жаңғағы екпелерiнде күтiп-баптау мақсатында ағаш кесудің негiзгi мiндетi жемiс беруiн арттыру және қорғаныштық ролiн бiр мезгілде сақтай отырып, олардың жай-күйiн жақсарту болып табылады. Оларды ұшар бастары жақсы дамыған гектардағы ағаштардың белгiлі бiр мөлшерiн өсiру үшiн пайдаланады.
Грек жаңғағы екпелерiнде күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу мынадай тәртiппен жүзеге асырылады:
1) жарықтандыру 7-8 жаста бiр рет өткiзiледi. Бұл ретте екпелердiң артық жиiлiгiн азайту үшiн бойлап өспей қалған үсiкке шалынған және зақымданған өсiмдiктер аластатылады;
2) тазарту өсiмдiктердi алқапта бiркелкi орналастыра отырып шаруашылық жағынан бағалы тұқымдары бар өсiмдiктердi iрiктеуді қамтамасыз ету үшiн жүргізiледi. Оларда ағаштардың емiн-еркiн тұруын қамтамасыз ету көзделедi, бiрақ жуандығын 0,4-тен кемiтуге жол берiлмейдi;
3) грек жаңғағы екпелерiнде күтіп-баптау мақсатында ағаш кесудiң келесi кезеңiнде ағаштарда жақсы дамыған ұшарбастар қалыптастыруға және олардың жемiс беруi үшiн барынша толық жағдай жасауға күш жұмсалып, кесу ұшарбастардың 0,6 және одан жоғары мөлшерде түйiсуi жағдайында жүргiзiледi.
Бiр гектарға қалдырылатын ағаштар саны екпелердiң мынадай өлшемдерiне бағдар ұстана отырып, олардың нақты биiктеп өсуi бойынша белгiленедi:
Орташа биiктігі, м 0,6 жуандығы жағдай- ында қалдырылатын дiңдер саны 0,4 жуандығы жағдай- дiндер саны кестесінің жалғасы:
4) ағаш кесудiң әрбiр кезеңi кезінде грек жаңғағы екпелерiнiң түйiсуiн кесу айналымының кезеңiн ескере отырып қалыптастыру керек, өйткенi келесi кесу сәтiне қарай ол 0,6-дан көп болмауға тиiс, ал кесуден кейiн 0,4-тен төмендемеуi тиiс. Күтiп-баптаудың кезеңдiлiгi екпелердiң 8 метрге дейiнгi орташа биiктiгiн 1 метрге, ал кейiннен - 2 метрге көбейту үшiн қажет кезеңге тең кезеңділiк қабылданады. Күтiп-баптау мақсатында ағаш кесудiң соңғы тәсiлi ұшарбастардың түйiсуi күтiп-баптаудан кейiн 0,4-ке, ал 1 гектардағы ағаштар саны 40 данаға жеткiзiлетiн екпелердiң орташа биiктігі 14-15 метр болуы жағдайында жүргiзiледi.
Күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу дер кезiнде жүргiзiлмеген екпелерде қалдырылатын ағаштар саны ағаш шымылдығының тиiстi дәрежеде түйiсуiн қамтамасыз ету үшiн көбейтіледi;
5) грек жаңғағы ағаштарын шабу негiзiнен ағаш шымылдығының төменгi бөлігiнде жүргізiледi. Ұшарбастары өте жақсы дамыған, биiк өскен, шаруашылық жағынан бағалы тұқымдары бар, мол жемiс беретiн, аурулар мен зиянкестерге қарсы төзімді дарақтар қалдырылады. 1 гектардағы 40-80 дана мөлшердегi таңдаулы ағаштар жер бетiнен 1,3 метр биiктiкте бояумен белгiленедi, оларда 1,5 метр биiктiкке дейiн дiңi тазартылады, сынған және зақымданған бұталары алып тасталады;
6) грек жаңғағының екпелерiнде күтiп-баптау мақсатында ағаш кесудi жүргiзу қатар аралықтардағы және дiң айналасындағы топырақты күтiп- баптаумен және кесiлген ағаштардың түбiрлерiнен шығатын бұтақшаларды кесiп тастаумен ұштастырылады. Таңдаулы ағаштардың ұшарбастарын күтіп-баптау және олардың дiңдерiн қалыптастыру бақ үлгісiндегі дақылдарда жүргiзiлетiн жұмыстарға ұқсас жағдайда жүзеге асырылады.
14. Тау ормандарында күтiп-баптау мақсатында ағаш кесудiң ерекшелiктерi
125. Тау ормандарында күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу олардың сапалық жай-күйiн арттыруға, қорғаныштық, эрозияға қарсы және суды реттеушілік маңыздарын сақтауға және жақсартуға бағытталған. Ол баурайлардың құламалылығы мен экспозицияларын, сүрекдiңнiң жуандығын және топырақтың төзiмдiлігін ескере отырып жүргізiледi. Онда тамыр жүйесi мен ұшарбасы жақсы дамыған төзiмдi ағаштардан тұратын әртүрлi жастағы және аралас екпелер құруға мүмкiндiгiнше ұмтылу керек. Тау ормандарында күтiп- баптау мақсатында ағаш кесу кезiнде шағын тоғайлар сақталады және жасарту мақсатында ғана сиретiледi.
126. Тау ормандарында күтiп-баптау мақсатында ағаш кесудiң қарқындылығы теңiз деңгейiнен биiктiктiң, баурайлар құламалылығының ұлғаюына, топырақтың төзiмдiлiгі мен қуаттылығының азаюына байланысты, сондай-ақ оңтүстiк баурайларда төмендейдi.
Құламалылығы 10 дейiн барлық баурайларда және топырағының қуаттылығы жеткiлiктi (70 см астам) құламалылығы 20 дейiн солтүстiк баурайларда күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу жазық жерлердегi ормандардың осындай екпелерiндегi ағаш кесу сияқты жүргiзiледi.
Күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу жүргiзiлгеннен кейiн екпелердiң қалдырылатын бөлiгiнiң жуандығын мына мөлшерден төмендетуге жол берiлмейдi:
солтүстік экспозициялардың 20 -қа дейiнгi баурайларында - 0,7;
оңтүстік экспозициялардың 20 -қа дейiнгi баурайларында - 0,8;
солтүстік экспозициялардың 20 -тан асатын баурайларында - 0,8;
оңтүстік экспозициялардың 20 -тан асатын баурайларында - 0,9.
Төзiмдiлiгi нашар топырақтарда (құмайт және құмды) және көшкiн болатын учаскелерде күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу құлап қалуы мүмкiн жекелеген қисайған ағаштары шабумен ғана шектеледi.
Аралас шыбықтарда басты тұқымдарды екiншi дәрежелi тұқымдар көлегейлеп тастайтын кезде соңғыларының түйiсуiн солтүстiк экспозициялардың құламалығы 20 -қа дейiнгi баурайларында - 0,5-ке дейiн, оңтүстiк экспозицияларда - 0,6-ға дейiн, солтүстiк экспозициялардың құламалығы 21-30 - қа дейiнгi баурайларында - 0,6-ға дейiн, оңтүстік экспозицияларда - 0,7-ге дейiн төмендетуге жол берiледi.
Оңтүстік экспозициялардың баурайларында өтпелi ағаш кесу таза екпелерде жуандығы 1,0 болған жағдайда ғана жүргiзiледi.
Баурайлар құламалығы 30 асатын барлық экспозициялардың баурайларында сирету мен өтпелi кесу, құрып бара жатқан ағаштарды шабуды қоспағанда, белгiленбейдi.
15. Мемлекеттiк орман қорының жекелеген санаттарының орман учаскелерінде күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу ерекшелiктерi
127. Орман генетикалық резерваттары мен мемлекеттiк орман табиғат ескерткiштерiн қоса алғанда, ғылыми маңызы бар орман учаскелерiнде және тұрақты сынақ алаңдары орналасқан орман учаскелерiнде күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу жүргiзiлмейдi. Мұндай учаскелердiң айналасында қорғаныштық аймақтар құрылады, ал олардың өздерi ұқыпты күзетуге жатады.
128. Көне және эндемикалық тұқымдары бар, өнiмдiлiгі мен гендiк қасиеттерi бойынша бiрегей сирек кездесетiн ерекше құнды орман алаптары мен ерекше қорғаныштық учаскелердiң ормандарына байланысты оларды күтiп- баптау мақсатында ағаш кесу олардың өсiп-өнуi және табиғи қайта жаңғыруы үшiн жайлы жағдайлар жасауды көздейдi. Олар екiншi дәрежелi тұқымдардың ерекше құнды орман учаскелерiне терiс әсер етуiн болдырмауға және олардың орнықтылығын сақтауға тиiс.
129. Жаңғақ кәсiпшiлiгі аймақтарында және орман жемiс екпелерiнде, әдетте, оларды қалыптастыру үшiн ең жоғары және ұзақ уақытқа жемiс салу үшiн қолайлы жағдай туғызу мақсатында учаске алаңы бойынша ағаш шымылдығының болымсыз тұтасқан және тегіс орналасқан сүрекдiңнiң таза немесе болар-болмас араласқан екiншi дәрежелi тұқымдары қолданылады. Осындай екпелердiң түрлерiн қалыптастыру үшiн негізiнен мақсатты ағаш тұқымдарын күтiп-баптау арқылы бiркелкi сирету әдiсi қолданылады.
130. Мемлекеттік орман жолақтарында күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу олардың орналасқан жерi мен жай-күйін ескере отырып жүргізiледі және олардың төзiмдiлігі мен тиiмдiлiгін арттыруға бағытталады. Су айрығының жолақтарында олардың cу реттегiш қасиеттерін күшейту үшiн жүргізiледi. Күтiп- баптау тұқымдардың өзара әсерi ескерiле отырып, екпе шымылдығының барлық бөлiктерiнде жүргiзiледi. 0,7-0,6 аспайтын ағаш кесудің тәсiлiнде екпелердiң тұйықталуын төмендетуге жол берiлмейдi.
Жер үсті ағыстарын жер астына ауыстыру және эрозиялық процестердiң алдын алу мақсатында өзен аңғарларындағы тік жар қабатының жағалауындағы алқаптарда күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу тұтасуы 0,8-0,7 кем болмайтын екпелердi қалыптастыру үшiн жүргiзіледi.
Құм баурайының шымылдығында гидрологиялық жағдайлардың ерекшелiктерi мен минералдық қоректiлiктiң жеткiлiксiздігін ескеру қажет.
Осындай алқаптарда күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу кезiнде ағаш шымылдығындағы өскiндер мен 0,6 кем болмайтын екпелердiң тұтасуын мiндетті түрде сақтау қажет.
131. Жоғары рекреациялық жүктемені алып жүретiн әрi эстетикалық және орташа қорғаныштық маңызы бар қалалық ормандар мен орман парктерiнде күтіп-баптау мақсатында ағаш кесу халықтың өмiр сүруi үшiн қолайлы ортаны сақтауға, мәдени-сауықтыру және спорттық iс-шараларды жүргiзуге бағытталған неғұрлым төзiмдi, ұзақ жасайтын, әсемдiк екпелер мен орман ландшафтарын қалыптастыруды көздейтiн жеке жобалар бойынша жүргiзiледi.
132. Парк ландшафтарын (ашық, жартылай ашық және жабық)
қалыптастыру жөнiндегi ағаш кесу әдiстерi сүрекдiңнiң құрылымы, шымылдығының тұтасуы және мақсатты тапсырмаларымен анықталады және табиғи екпелерге сияқты, жасанды екпелерге де қолданылады.
133. Елдi мекендер мен емдеу-сауықтыру мекемелерiнiң жасыл аймақтарында күтiп баптау мақсатында ағаш кесу ормандардың рекреациялық жүктемесiне төзiмдiлердi өсiруге бағытталған. Оларды жүргізу кезiнде мүмкіндігінше жапырақты тұқымдардың (2-3 бiрлiкке дейін) қоспасын сақтау және өрт пайда болған жағдайда төменгі жақтағы өрттің жоғарыға көшу ықтималдығын азайту мақсатында ұшарбасы төмен түскен ағаштарды тазартқан жөн.
134. Эрозияға қарсы ормандарда күтіп-баптау мақсатында ағаш кесу табиғи процестер барысында олардың функционалдық құндылығы нашарлаған жағдайда ғана жүргiзiледi. Ағаш кесу режимi мен оларды жүргiзу тәсiлдерi тамыр жүйесi мықты әртүрлі жастағы, жуандығы жоғары (жуандығы 0,7-0,8) және аралас екпелердiң қажеттiлігін негізге ала отырып анықталады. Мұндай екпелерде күтiп-баптау мақсатында ағаш кесуден сүректi сүйреу және тасу тек қысқы кезеңде ғана жүргізiледi.
135. Өзендер, көлдер, су қоймалары, арналар және басқа да су объектiлерi жағалауларындағы ормандардың тыйым салынған алқаптарында күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу аласа ағаштар түрiндегі бұталары бар, топырақтың жоғарғы қабатын тек бұзылудан сақтап қана қоймай, сондай-ақ тиiстi дәрежеде су қорғаныштық және реттеуiш рөлiн атқаруға қабiлеттi төзiмдi және көп жағдайда аралас екпелердi өсiруге бағытталған. Оларды жүргiзу кезiнде екпелердiң тұйықталуын 0,7-0,8-ден төмендетуге жол берiлмейдi.
Өзендер, көлдер және басқа да су қоймаларының жағалауларындағы алқаптарда күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу жер үсті ағыстарын топырақ арасына ауыстыруға қабiлеттi жуандығы жоғары сүрекдiңдердi қалыптастыруға бағытталған.
Мұндай ормандарда күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу мен сүректi сүйреу жер асты қатқан қысқы кезеңде басымырақ жүргiзiледi.
136. Халықаралық және республикалық маңызы бар жалпы пайдаланымдағы темiр жол және автомобиль жолдарының, магистральды өткiзгіш құбырлары мен басқа да желiлiк құрылыстар жолақтарындағы қорғаныштық екпелерде күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу осы объектiлердi қолайсыз табиғи құбылыстардан қорғауды күшейту, қоршаған ортаның ластануын және тұрғылықты халыққа олардың шулы әсерiн азайту мақсатында жүргізiледi.
Олар күрделi нысандағы аралас екпелердi отырғызуға бағытталған. Қардың бiркелкi төселуi мен қар басуды болдырмау үшiн бұл екпелердiң жоғарғы шымылдығы 0,6-0,7 жуандыққа дейiн сиретiледi, ал түктенетiн және топырақ қорғаныштық бұталар олардың толық тұйықталуы кезiнде 50 пайызға дейiн бiркелкi сиретiледi. Жолға жанасқан енi 25-30 м орман пұшпағындағы технологиялық дәлiздердi кесуге жол берiлмейдi.
137. Халықаралық және республикалық маңызы бар жалпы пайдаланымдағы темiр жол мен автомобиль жолдары бойындағы қорғаныштық орман алқаптарында күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу осы Ереженiң 136- тармағында келтiрiлгендей жүргізіледi.
16. Аграрлық мелиоративтік екпелерде күтім жасау мақсатында ағаш кесу ерекшеліктері
138. Аграрлық мелиоративтiк екпелерде (дала қорғаныштық орман жолақтары мен басқа да қорғаныштық екпелер) күтiм жасау мақсатында ағаш кесу олардың бағытын ескере отырып және олардың мелиоративтiк маңыздылығын күшейту мақсатында жүргiзiледi. Олардың негізiнде орман белдеулерiнде жолақтардың мынадай құрылымдары құрылады әрі қолданады:
1) жел соғатын жолақтар - далада қарды бiркелкi бөлу үшiн. Оларда дiңдердiң және жолақтың жер үстіндегi 1,5 метрлiк бөлігінiң арасындағы ашық жер көлемi 60-70 пайызды, ұшарбасы арасында - 15 пайызды құрайды. Мұндай жолақтарда қардың орташа биiктiгi қыс маусымының аяғында 80-90 см дейiн, ал қар шлейфінің жалпы ұзындығы ағаш биiктігiнiң 30 және одан көбіне дейiн жетедi;
2) өрнектелген - қатты желдер мен шаң дауылдарының терiс ықпалын әлсiрету үшiн. Оларда бүкiл профилi бойынша ашық жерлер көлемi (дiңдер мен ұшарбасы арасында) 25-35 пайызды құрайды. Мұндай жолақтарда қардың орташа биiктігі 90-140 см дейiн және қар жалының жалпы ұзындығы ағаш биiктігінің 15- 29 дейiн жетедi;
3) жел соқпайтын (тығыз) - топырақты су эрозиясынан, ал тоғандар мен су қоймаларын лайланып кетуден қорғау үшiн - төтесiн ашық жерлерсiз. Оларда қардың орташа биiктігі 140 см жоғары, ал қар жалының жалпы ұзындығы 15 ағаш биiктiгiнен аспайды.
139. Қалыңдығы, тұқымдық құрамы мен жолақтардың жай-күйiне байланысты дала қорғаныштық орман жолақтарында жас шамасына қарай күтiм жасау мақсатында ағаш кесу үш кезеңге бөлiнедi:
1) бiрiншi кезең - жолақтардың толық жанасуына дейiн - 3 жастан 6 жасқа дейiн, ал қылқан және қатты жапырақтылар үшiн - 6 жастан 10 жасқа дейiн (жарық түсіру);
2) екiншi кезең - жолақтардың тиiстi құрылымын қалыптастыру - 7 жастан 15 жасқа дейiн, ал қатты жапырақтылар үшін - 11 жастан 20 жасқа дейiн (тазарту);
3) үшiншi кезең - қажеттi құрылым мен тiршiлiк етуге қабілетті жолақтарды қолдау - 16 жастан бастап және одан жоғары, ал қылқан және қатты жапырақтылар үшін - 21 жастан бастап және одан жоғары.
140. Бiрiншi кезеңде күтім жасау мақсатында ағаш кесу ұшар басының жанасу сәтiнен бастап басталады және басты тұқымдардың өсу жағдайын жақсартуға, оларды кедергі келтiретiн тұқымдар мен бұталардан босатуға бағытталады. Топырақ-климаттық жағдайға байланысты бұталардың 25%-дан 50%
-ға дейiнi кесiледi. Бұталардың қалған бөлiгiн кесу жолақтың байқалған құрылымына байланысты олардың өсiмiне қарай жүргiзiледi. Бiрiншi кезеңнiң соңына қарай 2500-4000, ал қою қызғылт топырақтарда - 1 гектарға 1500-2500 ағаш қалдырылады.
141. Екiншi кезеңде күтім жасау мақсатында ағаш кесудi жүргізу кезiнде басты тұқымдарға күтiм жасау жүргізiледi және тиiстi қар бөлу қасиеттерi бар дала қорғаныштық жолақтың нақты құрылымы қалыптастырылады. Бұл ретте құрғап қалған, ауруға ұшыраған, бүлiнген, кеуіп бара жатқан ағаштар, сондай-ақ басты тұқымдардың өсуiне кедергi келтiретiн өсiмтал тұқымдардың сау ағаштары кесiледi. 1 гектарға 2000-3000, ал қою қызғылт топырақтарда - 1500-2000 ағаш қалдырылады.
Жел соғатын құрылымы бар жолақты құру кезiнде басты тұқымдарға терiс әсерiн тигізетiн барлық бұталар кесiледi.
Көлеңкелi-сүрек түрiндегi биiктiгі 1 м және бұталы-сүрек түріндегі биiктiгі 1,5 м орман жолақтарындағы барлық ағаштардың бүйiр бұталарын кесу жүргiзiледi. Бұл кезеңде жел соғатын жолақтар ұшар басы мен дiңдердегi жарық түсiру мөлшерiне бойынша, сондай-ақ қар бөлу қасиеттерi бойынша қалыптастырылады. Ол арқылы күтiм жасаудың қайталанушылығы және оның қарқындылығы реттеледi.
Өрнектелген құрылым жолақтарын қалыптастыру кезiнде бұталардың жартысына дерлігі жолақтың ұзындығы бойынша бiркелкі кесiледi, ал бұталардың қалған жартысы бiртiндеп жасартылады. Биiктiгi 1,0-1,5 м ағаш бөлiктерiнiң бүйiр бұтақтарын кесу жүргiзiледi. Сүрек шымылдығының ұшар басының тұйықталуы жарық түсіру мөлшерiмен және қар бөлу сипатымен реттеледi. Екпелердiң құрамына кiретiн жемiс ағаштарының ұшар бастарын жемiс салуын арттыру мақсатында сиреткен жөн.
142. Yшiнші кезеңде күтiм жасау мақсатында ағаш кесу жолақтың қажеттi құрылымын, өмiршеңдiгін және ұзақ жасауын сақтауды қамтамасыз етедi.
Жолақтардың барлық құрылымында күтiм жасау мақсатында ағаш кесудi жүргізу кезiнде кеуіп бара жатқан, ауруға ұшыраған, бүлінген, басты тұқымдарға кедергі келтiретiн қатты әлсiреген ағаштар кесіледi. Шамамен 1500-2000, ал қою қызғылт топырақтарда 1 гектарға - 1000-1500 ағаштар қалдырылады. Осы кезеңде жолақтарда ағаштардың ұшар басының тұйықталуын 0,7-0,8-ден төмендетуге жол Жел соғатын құрылым жолағында және оның айналасында қардың көп мөлшерде жиналуын болдырмау мақсатында күтім жасау мақсатындағы ағаш кесу кезiнде шеткi қатарларда орналасқан ағаштардың биiктiгi 2 м дейiнгі бұталары кесiледi.
Өрнектелген және жел соғатын құрылым жолақтарында үшіншi кезеңде оларды жасарту мақсатында бұталарды бiртiндеп кесу жалғасады.
143. Эрозияға қарсы, су реттегіш және басқа да қорғаныштық екпелердi өсiру кезiнде күтiм жасау мақсатында ағаш кесу негiзiнен 0,8 кем болмайтын деңгейде сүрек шымылдығының тұйықталуын қолдау мақсатында жүргiзiледi.
Ағаштардың төзiмдiлiгiн жоғарылатуға бағытталған, осындай алқаптардың шекараларында өсiрiлетiн екпелердiң шетіне күтiм жасау бiр уақытта жүргiзiледi.
144. Сай-сала мен жыра маңындағы орман жолақтары мен алқаптарда сай-саланың баурайын көлеңкелеу, топырақтың шайылуын болдырмау және күтiм жасау мақсатында ағаш кесу арқылы олардың қар жинақтау функцияларын сақтау мақсатында бұталар мен екiншi қатардағы тұқымдардан орман шетiн сақтай отырып, орман шымылдығының жоғары тұйықталуын қолданады.
Сай-сала мен жыра екпелерiнде күтiм жасау мақсатында ағаш кесу қалың ормандардағыдай жүргiзiледi.
17. Орманға күтiм жасаудың басқа түрлерi
145. Орманға күтім жасаудың басқа түрлеріне екпелерде бұталарды кесу, орман шетiне күтім жасау мен аласа ағаштарға күтiм жасау жатады, бұл көбiнесе екпелерде күтiм жасау мақсатында ағаш кесудiң бiрнеше түрлерiн жүргiзу арқылы байланысады.
146. Қылқан жапырақты екпелерде бұталарды кесу оның сапасын жақсартады және iскерлiк жоғары сортты сүректің шығуын жоғарылатады және жұмсақ жапырақты екпелерде iшкi шiрiктiң пайда болуының алдын алуға жәрдемдеседi, жабайы жемiс тұқымдарында, самырсын мен грек жаңғағында - жемiс берудi жақсартады, бұл негiзiнен орман шаруашылығы қарқынды жүргiзiлетiн аудандарда жүргiзiледi:
1) терек плантацияларында және кейбiр жемiс ағаштарында төменгі бөлiгiндегi бұтақтар мен жас өскіндердің тармақтарын жою мiндетті болып
2) екпелерде бұтақтарды кесу әсiресе 10-12 жаста басталады және биiктiгі 6-7 метрге дейiн дiңдердi тазарту мақсатында өлiп қалған және әлсiреген бұталардың пайда болуына қарай 7-10 жыл сайын қайталанады;
3) бұтақтарды кесу дiңнiң бүйiр бетiмен қатар, қабық бетiнiң деңгейiнде жүргiзiледi. Бұл ретте қабыққа зақым келтiруге жол берiлмейдi, тегіс кесу керек.
Тұқымдар (терек) қатарынан қураған бұтақтарды жою қадамен қаптау арқылы жүргiзiлуi мүмкiн;
4) өсу кезең басталғанға дейiнгi ерте көктем бұтақтарды кесудi жүргiзу үшiн жақсы уақыт болып табылады. Жаз бен күздiң аяғында орманда саңырауқұлақ ұрықтарын жаппай себу жүргiзiлетiндiктен, бұл уақытта осы жұмыстарды жүргiзбеген жөн.
147. Орман шетiне күтiм жасау олардың белдеулерiнiң шекаралық төзiмдiлiгiн жоғарылату мақсатында жүргізiледi. Олардың көмегімен халық аз қоныстанған аудандарға жақын ормандарда орман шекарасы ағаштарда екпелердiң жуандығын 0,4-0,5-ке дейiн сирету арқылы енi 5-10 м белдеуде төмен иiлген ұшарбастарын құру жолымен "жабылады" және халық тығыз қоныстанған аудандарға, жолдарға және аңыздық, сабан және құрғақ шөп қалдырылатын ауыл шаруашылық жерлерге жақын ормандарда дала өрттерiнiң орман өрттерiне ұласып кетуiнiң алдын алу үшiн, керiсiнше, шеткi ағаштардың ұшар бастары төмен иiлген олардың бұтақтарын кесу арқылы көтерiледi.
148. Аласа ағаштарға күтім жасау орман мен құнды тұқымдардың өскiндерiнiң өмiрiнде оның атқаратын рөлiне байланысты жүзеге асырылады.
Анық терiс әсер туғызған жағдайда ол сиретiледi, толық немесе iшiнара кесiледi, оң әсерi кезiнде - сақталады. Бiрақ бұл шаралар аласа ағаштардың жалпы экологиялық функциялары мен жергiлiктi флора және фауна үшiн оның пайдасы ескерiле отырып жүргiзiледi.
18. Санитарлық мақсатта iрiктеп ағаш кесу
149. Санитарлық мақсатта iрiктеп ағаш кесу орман қорғаныштық iс- шараларына жатады және ағаштардың iшiнен өсу мерзiмi аяқталған ағаштарды және орман аурулары мен зиянкестерiмен бүлiнгендерiн тазарту жолымен сүрекдiңдердi сауықтыруға бағытталған және алдағы уақытта күтiм жасау мақсатында ағаш кесудiң қарапайым түрлерiн жүргiзу жоспарланбаған шұғыл араласуды талап ететiн санитарлық жай-күйі кезiнде тағайындалады.
150. Санитарлық мақсатта iрiктеп ағаш кесу төзiмдiлiгiнен айрылған екпелерде жүргiзіледi, мұндай екпелерде табиғи түрде қурағанмен салыстырғанда зиянкестердiң жаңадан қоныстануы, кеуiп кетуі, қурауы, жел сұлатпа, дауыл құлатқан, қар басқан, қар жапқан, аурулармен зақымданған, діңдік зиянкестер қоныстанған және Ағаштардың санитарлық жай-күйiнiң шәкiлiне сәйкес анықталған жай-күйінің 1,6-дан 3,5-ке дейiн орташа өлшемдi баллы бар ағаштар өсуiн тоқтатқанға дейiнгi өзге де жолмен бүліну пайда болуының жоғарлауы байқалады.
151. Санитарлық мақсатта iрiктеп ағаш кесу екпелердiң тұтастығы мен төзiмдiлігінiң бұзылуына әкелмеуi тиiс. Олай болмаған жағдайда екпелер санитарлық мақсатта жаппай ағаш кесуге және қайта жаңғыртуға жатады.
Санитарлық мақсатта iріктеп ағаш кескеннен кейiн екпелердiң жуандығы 0,5-тен төмен, ал шырша мен майқарағай екпелері үшiн 0,6-дан төмен болмауы тиiс.
Қажет болған жағдайда орман патологиялық тексеру материалдарының негізiнде жуандығы одан әрi төмендетiлуi мүмкiн.
Гаузер қабық кемiргiшi мен микрофаг зақымдаған, жуандығының төмен болуы олардың табиғи жай-күйi болып табылатын екпелерде (арша, пiсте, сексеуiл және басқалары), сондай-ақ ландшафты ормандарда және Шренк шыршасының таулы ормандарында санитарлық мақсатта iрiктеп ағаш кесу кезiнде жуандықты 0,3-ке дейiн төмендетуге жол беріледі.
152. Санитарлық мақсатта iрiктеп ағаш кесудi жүргізу орман орналастыру деректерi немесе арнайы орман патологиялық тексеру негізiнде жоспарланады.
153. Ағаштарды кесуге iрiктеудi және таңбалауды орманшылар, олардың көмекшiлерi немесе учаскелiк техниктер (орман шеберлерi) жүргiзедi.
154. Өртпен, желмен, қармен мүлдем әлсiреген, орман игеру кезінде айтарлықтай бүлiнген ағаштар оларға дiңдiк зиянкестер қоныстанғанға және аурулармен зақымданғанға дейiн iрiктеуге жатады. Ірiктеп ағаш кесуге ағаштарды iрiктеу кезiнде ағаштың бүлiну (зақымдану) деңгейін, зиянкестер мен ауру қоздырғыштар биологиясының ерекшелiктерін басшылыққа алады.
155. Орман өрттерiнен кейiн санитарлық мақсатта ағаш кесуге ағаштарды iрiктеудi ұшар басының, дiңiнiң, түп табандарының отпен бүлiнуiн, ағаштардың жалпы жай-күйiн бағалай отырып жүргiзедi. Жас қарағайларда алғашқы екі жылда дiңдердегi күйiк биiктiгi (қабығы жұқа аймақтың төменгі бөлiгiнiң күйігі қауiптi), сондай-ақ құрғақ және өте құрғақ түрлерде - түп табандары мен тамыр мойындарының күюі (айналасының қауiптi деңгейi 75% немесе одан көп) ағаштардың тiршiлiк етуге бейiмдiлiгiнiң неғұрлым шынайы белгiлерi болып табылады. Балқарағай мен көктерек ұқсас сипатта бағаланады. От шалу салдарынан төзiмсiздеу шырша, қайың және майқарағай жалпы әлсiрейдi, келбетінен айрылады, қурайды. Өртеңдерде жедел ағаш кесуге құлаған ағаштар да жатады.
Санитарлық мақсатта iрiктеп ағаш кесуге ағаштар отпен бүлiнгеннен кейін шұғыл түрде кірісу қажет және кесуді көктемгi өртеңдерде - келесі жылдың 1 маусымына дейiн, ерте жазда - 1 тамызға дейін, кешiрек жазда және күзде - келесі жылдың 1 мамырына дейiн аяқтау қажет.
156. Жел сұлатқан ағаштарды тасу немесе сындыру кезiнде толық немесе iшiнара құлаған немесе сынған ағаштар тазартуға жатады; бұл ретте бүлінген орманды игеру мынадай мерзiмдерде аяқталуы тиiс: бүлiну қоңыр күзде және күзгі-көктемде болған кезде - 1 мамырға дейiн, көктемгi кезде - 1 шілдеге дейiн, ерте жаз кезiнде - 1 тамызға дейiн. Алаңы жағынан желсұлатқан және дауыл құлатқан көлемдi учаскелер ағаш кесу мерзімдерi мен кезектiлігін қадағалау арқылы өзгертiле отырып, 1-2 жылда игеріледі.
157. Қар және мұз қату салдарынан бүлiнген екпелерде ұшарбасының 213 және одан астамы бүлiнген ағаштар, сондай-ақ құлаған ағаштар мiндетті түрде кесуге жатады. Мұндай ағаштарды тазартудың ұсынылған мерзiмдерi - 1 шiлдеге дейiн, бiрақ келесi жылдың 1 мамырынан кешіктiрiлмейдi.
158. Дiңдiк зиянкестер қоныстанған ағаштарды iрiктеу өрттермен, жел сұлатқан, қар басқан, қурап қалған, шамадан тыс ылғалданған, өндiрiстiк қалдықтармен, қылқан жапырақ кемiргіш жәндіктермен, тамыр шiруiмен және басқа да қауiптi аурулармен, өзге де себептермен немесе себептер кешенiмен бүлiнген немесе әлсiреген екпелерде пайда болған олардың көбею ошақтарында Зиянкестер жаңадан қоныстанған ағаштарды iрiктеу, таңбалау және кесу кезiнде ағаштардың құруының түрлi типтері кезiнде зиянды жәндiктердiң қоныстануын сипаттайтын белгiлердi, cүpeк тұқымдары мен зиянкестер түрлерiнiң биологиялық ерекшелiктерiн, аймақтық және ауа райының жағдайын басшылыққа алады, бұл ретте қылқан жапырақты тұқымдарда қабық кемiргiштердiң қоныстануы жетекшi индикатор болып табылады.
159. Тамыр аузы мен опенка бүлдiрген қылқан жапырақты екпелерде жай-күйінің III-IV-санатты ағаштары кесуге жатады, бұл ретте аталған аурулармен бүлінген және құрғап қалған ағаштарды iрiктеу кеуіп кеткен учаскелерде де жүргiзiледi.
Түбiр шiрiктерiнiң ошақтары болған, дiң зиянкестерiнiң саны көбейiп кеткен жағдайларда ауру ағаштарды iрiктеудi жәндiктердiң даму мерзімдерi олардың биологиясының ерекшелiктерi, аурулардың таралу жайы, ошақтың кезеңi ескеріле отырып, жаңадан отырғызылған ағаштарды iрiктеуге тұспа-тұс келтiредi.
Емен ағаштары мен басқа да жапырақты екпелердегі опенка ошақтарында санитарлық мақсатта iрiктеп ағаш кесу осылай жүргiзiледi.
Тамыр ауруы ошақтарында санитарлық мақсатта ірiктеп ағаш кесудi басқа да қорғаныштық және орман шаруашылығы iс-шараларымен ұштастыру, сондай-ақ ағаш кесу қарқындылығы әрбiр нақты жағдайға бойынша айқындалады.
160. Серянка - шайыр iсiгiмен зақымданған емен екпелерiнде бiрiншi кезекте аурулардың жоғарғы деңгейiмен зақымданған (ұшар басының төменгi бөлiгiндегi зақым дiңнiң айналасының 2/3 қамтиды), қылқан жапырақтары сарғайған, дiңдiк зиянкестер қоныстанған, сондай-ақ Крафт бойынша өсудiң IV-V сыныптарының әлсiреген ағаштары iрiктеп алынуы қажет. Екiншi кезекте шыңдары құрғақ ағаштар кесiледi. Бүлiнудiң бастапқы деңгейiндегі ұшар басы сиреген және қалыпты қылқан жапырақтары бар ағаштар қарағайдың аурумен одан әрi зақымдануына қарай кесiледi.
161. Тамыр микозасымен зақымданған емен ормандарында жай-күйі IV- VI санаттағы ағаштар, ал III-IV санаттағы шегiршiн ағаштарының голланд аурулары ошақтарындағы ағаштар тазартуға жатады. Ағаш кесудi күзгi-қысқы кезеңде жүргізген дұрыс, бұл ретте осы ағаштарды iрiктеу және таңбалау зиянкестер жаңадан қоныстанған ағаштарды iрiктеу уақытына келтiрiледі және оны Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 23 желтоқсандағы № 1591 қаулысымен бекiтілген Ормандардағы санитарлық қағидаларда айқындалған жәндiктердiң қауiптi түрлерiнiң биологиясын ескеретiн мерзiмдерде жүргiзедi.
Ескерту. 161-тармақ жаңа редакцияда - ҚР Үкіметінің 2012.03.07 № 305 Қаулысымен.
162. Майқарағай, балқарағай және жапырақты тұқымдардың некроздың iсiк шалған ошақтарында ауру ағаштарды iрiктеу дiңнiң айналасының 1/2 астамы жаралармен зақымданған кезде, сондай-ақ кеуiп бара жатқан және кеуiп кеткен, дiңдiк зиянкестер қоныстанған немесе өңделген кездерде жүргiзіледi.
163. Қылқан жапырақты және шаруашылық тұрғыдан құнды жапырақ тұқымдары дiңдердiң шiрiк ауруларына ұшыраған кезде жемiс беретін ағаштар кесуге жатады. Қуыстары бар өмiршең ағаштар (3-5 дана/га дейiн) пайдалы құстар мен аңдардың қоныстануына ықпал ету үшін қалдырылады. Сол сияқты қуыс ағаштар қалдырылады, егер орманның осы учаскесiнде олар анықталса қауiптi зиянкестердiң этномофаг - жәндiктердiң баспанасы ретiнде қызмет етедi.
Дiңдiк шiрiктермен бүлiнген көктерек, қайың және тал екпелерiнде санитарлық мақсатта iрiктеп ағаш кесу ағаштардың жалпы бүлiнуi 20%-дан аспайтын кезде ормандардың құнды учаскелерiнде (орман паркі шаруашылығы мен санитарлық-гигиеналық ормандар) ғана жүргізiледi. Ормандардың барлық топтарындағы бұл екпелер дiңдiк шiрiктермен айтарлықтай зақымданған кезде аса құнды тұқымдардың сүрекдiңiне айырбастала отырып, қайта жаңғыртуға жатады.
164. Паразитті өсiмдiктерi - омела, ремневцветник немесе ломонос, арша және басқалар бар ағаштар келбетiн айтарлық жойған жағдайда ғана кесiледi;
шамалы әлсiреген ағаштарда паразит зақымдаған бұтақтар кесіледi. Бұл жұмыстарды орман көбiнесе қысқы уақытта орындайды.
165. Атмосфераның өндiрiстiк ластануы (газданған, шаң басқан, түтiн шыққан) аймағында зиянды жәндiктердiң даму мерзiмдерiн ескере отырып дiңдiк зиянкестер қоныстанған ағаштарға, сондай-ақ жай-күйi IV-VI санаттағы ағаштарға кезең-кезеңiмен iрiктеудi жүргiзу қажет.
166. Механикалық жолмен бүлiнген ағаштар және тұяқты жануарлар бүлдiрген ағаштары бар екпелерде дiңдерi мен тамыр мойындарының жартысы және одан да көп мөлшерi зақымданған ағаштар (тамыр табандары бүлiнген кезде
- олардың жер үстiндегi бөлiгiнiң жартысынан астамы), сүректiң шiрiкпен, мүйiздi кемiргiштермен немесе ағашты бүлдiретiн басқа да жәндiктермен бүліну белгiлерi бар, сондай-ақ сынған, құлаған, кеуіп бара жатқан және кеуiп қалған ағаштар кесуге жатады.
167. Шөлейт аймақтың тоғайлы ормандарында санитарлық мақсатта iрiктеп ағаш кесу ағаштардың 30%-на дейiн кеуiп кетуi және екпелердiң жуандығы 0,6-0,9 болған кезде жүргiзiледi. Осы ағаш кесуді жүргізу кезiнде ағаштың жуандығы 0,5-тен, ал тыйым салынған белдеулердегi өзендер жағалауы бойынша - 0,7-ден төмен болмауы тиіс. Тоғайлы ормандарды сауықтыруға бағытталған, зиянкестердi тікелей жоюға қатысты алдын алуды қамтитын неғұрлым тиiмдi iс-шара зиянкестер жаңадан қоныстанған ағаштарды iрiктеу болып табылады.
Тоғайларда ағаштарға зиянкестердiң қоныстануының негізгі белгілерi:
өсiмінiң төмендеуi, өркендердің қысқаруы, жапырақтар көлемiнiң азаюы, ұшарбасының сиреуi болып табылады. Қосымша белгілері: мұртты қоңыз, зер қоңыз және дің ішіне жасырынатын басқа да зиянкестер құрттарының қабық астынан және сүректе жол салуы кезiнде шашылып түсетiн қоңыр түсті ұлпа;
наманган және жиделік шұбар мұртты қоңыздар кемiретiн ағаш кертiктерi;
ұзынша зер қоңыздардың жұмыртқа салатын қалпақшалары; зер қоңыздар (теректiк кiшкентай, туран-гилдік ұзынша және өзбекстандық), наманган мұртты қоңызы және басқалар қоныстанған кезде пайда болатын қабығы жарылған, қарайып кеткен және сөлi (бляхтар) ағып жатқан орындар.
Ағаштарды таңбалауды жәндiктер ағаштарға қоныстана салысымен бiрден бастау керек. Күнтiзбелiк мерзiмдер зиянкестер биологиясы басшылыққа ала отырып белгiленедi. Ағаштар кесу таңбаланғаннан кейiн 1-2 аптадан соң
168. Ағаштарды сындыруды күзгі-қысқы кезеңде жүргiзу орынды.
Сүректi тасып әкетудiң аяқталу мерзiмi мамырдың аяғына дейiн.
169. Таулы аймақтарда Шренк шыршалары екпелерiнде ашық сары, өткен жылда қылқан жапырақтары қарқынды түскен және селдiреген қабық кемiргiш ағаштар кесiледi. Жұмыстар күзде, қыста немесе ерте көктемде (наурыз, сәуiр) - зиянкестердiң жазда пайда болуына дейiн жүргізiледi. Оларды жүргiзу мерзімдерi ауа райы жағдайын, тік аймақтылықты және өзгелерiн ескере отырып нақтыланады.
170. Арша екпелерiнде қатты әлсiреген және зиянкестер қоныстанған, ұшарбасы 75%-ға селдiреген, сондай-ақ қылқан жапырақтары сарғайған ағаштар кесiледi.
19. Құндылығы төмен орман екпелерін, сондай-ақ қорғаныштық, су сақтау және басқа да функцияларын жоғалтқан екпелердi қайта жаңғыртуға байланысты кесулер
171. Құндылығы төмен орман екпелерiн, сондай-ақ қорғаныштық, су сақтау және басқа да функцияларын жоғалтқан екпелердi қайта жаңғырту бойынша ағаш кесулер орман көмкерген жерлердi тиiмдi пайдалануға бағытталған және сол жерде өсiп тұрған сүрекдiңдi неғұрлым өнiмдi әрi екпелердiң осы учаскелерде өсу жағдайына айтарлықтай сәйкес келетiн жаңа ұрпағына айырбастауды бiлдiредi.
Қазақстан Республикасы Орман кодексінің 44-бабы 2-тармағының 1)-6)
тармақшаларында аталған мемлекеттік орман қорының санаттарын қоспағанда, олар мемлекеттік экологиялық сараптаманың оң қорытындысы болған кезде тек уәкiлеттi органның рұқсаты бойынша жүргізiлуi мүмкiн мемлекеттiк орман қорының барлық санаттарында аталған кесулерді жүргiзуге жол беріледi.
172. Аталған кесулерді жүргiзудi қажет ететін ормандар алаңы негiзiнен кезектi орман орналастыру кезеңiнде анықталады. Қайта жаңғыртуға, әдеттегiдей, орманның өндiрістік (уақытша) типтерінің екпелерi, сондай-ақ түрлi себептермен бұзылған, ыдыраған, үлкен шаруашылық маңызы жоқ және өзiнiң қорғаныштық функцияларын толық орындаған, оларды одан әрi ұстау орынсыз болатын екпелер тағайындалады.
Құндылығы төмен екпелердi қайта жаңғырту арнайы дайындалған жоба бойынша жүзеге асырылады.
173. Құндылығы төмен екпелердi қайта жаңғырту кезiнде томарларды қопару арқылы немесе қопарусыз орман дақылдарын жаппай және топырақты белдеудi өңдей отырып, орман дақылдарын бiртiндеп отырғызу әдiсi пайдаланылады.
Құндылығы төмен екпелердi қайта жаңғырту жөнiндегі жұмыстардың көлемiн есепке алу кесiлген сүрек қоры сияқты алаңы бойынша да жүзеге асырылады.
20. Жас талдар арасындағы бiрлi-жарым ағаштарды кесу
174. Жас талдар арасынан бiрлi-жарым ағаштарды кесу аралық пайдалану құрамына кiредi және негізiнен өзiнiң мақсатын орындаған тұқымдық ағаштар мен толық кесiлмеген түрдегi аналық екпелерден сақталған жекелеген ағаштарды жинауға бағытталған.
175. Бiрлi-жарым ағаштарды кесу олардың бүлiнуiн болдырмайтын тәсілдер мен әдiстер арқылы жас талдардың жай-күйін және қалыңдығын ескере отырып жүзеге асырылады.
176. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың қорық аймақтары мен қорық ядросының және ерекше қорғаныштық учаскелердiң шекараларында өсетiн жас талдарда жай-күйi бойынша кесудi талап етпейтiн бiрлі-жарым ағаштар кесiлмейдi.
4-бөлім. Мемлекеттік орман қоры учаскелерінде өзге де ағаш кесулер
177. Өзге де ағаш кесулер (санитарлық мақсатта жаппай ағаш кесу; су тораптарын, құбыр өткiзгiштердi, жолдар салумен байланысты орман алқаптарын тазарту; орман соқпақтарын салу, өртке қарсы жыралар жасау кезiнде; өтiмдi үйiндiлердi жинау) Қазақстан Республикасы Орман кодексiнiң 44-бабы 2- тармағының 1)-6) тармақшаларында санамаланған мемлекеттік орман қорының санаттарынан басқа, өзге де ағаш кесулерді жүргізуге мемлекеттік экологиялық сараптаманың оң қорытындысы болған кезде тек уәкiлетті органның рұқсаты бойынша жол берiлетін мемлекеттiк табиғи резерваттарды тұрақты дамыту аймақтарын қосқандағы мемлекеттiк орман қорының барлық санаттарында оларды жүргізу ережелерiне сәйкес жүргiзiледi.
21. Санитарлық мақсатта жаппай ағаш кесу
178. Санитарлық мақсатта жаппай ағаш кесулер орман аурулары мен зиянкестерiнiң жаппай етек алуы, орман өрттерi немесе басқа да қолайсыз табиғи құбылыстар салдарынан олардың өсуi толық тоқтап қалған жағдайға дейiн зақымданған орманды тазарту мақсатында жүргізіледi және әрi олардың зардаптарын жоюға, әрi оларда орман дақылдарын отырғызу немесе олардың табиғи қайта жаңғыруына жәрдемдесу үшiн орман алқаптарын тазартуға
179. Осы Ереженiң 15 және 16-қосымшаларына сәйкес анықталатын санитарлық мақсатта жаппай ағаш кесу 3,6-дан 5,0-ке дейiнгі жай-күйiнiң орташа өлшемдi баллы бар, төзiмдiлiгi 3-сыныбының екпелерiнде жүргiзiледi.
Санитарлық мақсатта ағаш кесу, егер қалған зақымданбаған екпелердiң жуандығы 0,2-нi құраса және одан төмен болса, жаппай кесу деп саналады.
180. Санитарлық мақсатта iрiктеп ағаш кесу екпелердi ендi сауықтыра алмайтын және екпелер жуандығының 0,5-тен төмендеп кетуiне әкеп соғатын кезде жас шамасына қарамастан санитарлық мақсатта жаппай ағаш кесу тағайындалады; шырша мен майқарағай екпелерi үшiн - 0,6-дан төмен (жiңiшкелiгi табиғи болмысы болып табылатын ағаш тұқымдары бұған қосылмайды).
Бүлiнген және әлсiреген, пiсiп-жетiлген екпелер олардың тiршiлiк ету қабiлетiнiң бұзылу дәрежесiне қарамастан бiрiншi кезекте кесуге тағайындалады.
Мұндай ағаш кесу басты мақсатта ағаш кесу тәртiбiмен жүргiзiледi, оларды жүргiзу кезiнде зиянкестердiң қауiптi түрлерi мен ауру ошақтарының көбеюiн болдырмау жөнiндегi қосымша шаралар олардың биологиясы мен нақты жағдайларын ескере отырып қолданылады.
Қорғаныштық, су қорғау, санитарлық-гигиеналық және сауықтыру маңызы бар ормандарда (қала ормандары мен орман парктерi, қала маңындағы жасыл аймақ, басқа да елдi мекендер мен өнеркәсiп кәсiпорындары ормандары, сумен қамту көздерiн санитарлық қорғау округтерiнiң ормандары және курорттарды санитарлық қорғау аймағының ормандары, өзендер, көлдер, су қоймалары мен басқа да су қоймаларының жағаларындағы ормандардың тыйым салынған белдеулерi, эрозияға қарсы ормандар), сондай-ақ ерекше қорғалатын табиғи аумақтар ормандарында санитарлық мақсатта жаппай ағаш кесуге өзiнiң мақсатты функцияларын толық жоғалтқан екпелер Қазақстан Республикасының Орман кодексiне сәйкес көзделген ерекше жағдайларда кейiннен ағашы кесiлген алқаптарда ормандарды бiрiншi кезекте қалпына келтiрудi мiндеттi түрде жүргiзумен тағайындалады.
181. Санитарлық мақсатта жаппай ағаш кесуге белгіленген екпелерде мiндеттi түрде орман мекемесiнiң бас орманшы, орманшы немесе оның көмекшiсi, орман патолог-инженерi, ал қажет болған жағдайда басқа да мамандар қатысатын орманды патологиялық зерттеу жүргiзiледi.
Тексеру материалдарын орман мекемесiнiң бас орманшысы бекiтедi.
Орман орналастыру кезiнде санитарлық мақсатта жаппай ағаш кесуге белгiленген орман учаскелерi, егер бұған орман патолог-инженерi қатыспаса, сол сияқты тексеруге жатады.
182. Санитарлық мақсатта жаппай ағаш кесудi жүргiзу кезiнде әрбiр мөлдек алаңы 5 га-дан аспауы тиiс.
Санитарлық мақсатта жаппай ағаш кесудi жүргiзуге рұқсатты уәкiлеттi орган бередi.
Кесiлетiн сүрек кеспеағаш қорының жылдық белгіленген лимиті есебiнен берiледi, ал қажет болған жағдайда одан жоғары болады.
183. Санитарлық мақсатта жаппай ағаш кесу белгiленген әрбiр орамда екпелердiң орман патологиялық жай-күйiнiң сипаттамасы үшiн тік бұрышты немесе ұзына бойына созылған сынақ алаңдары салынады және жалпы сынақ алаңы тексерiлетiн учаскенiң көлемi 100 га-ға дейiн болған жағдайда - оның алаңының 2%-нан; 100 га-дан жоғары болған жағдайда - 1%-нан кем болмауы тиiс.
184. Санитарлық мақсатта жаппай ағаш кесудi жүргiзуге арналған рұқсатты алу үшiн мынадай құжаттама ұсынылады:
кесуге белгiленген екпелердi комиссияның тексеру немесе зерттеу актісi;
санитарлық мақсатта жаппай ағаш кесудi қажет ететiн екпелердiң уәкiлеттi орган белгiлеген нысандағы жиынтық ведомосы;
биологиялық төзiмдiлiгiнен айырылған екпелерде қалдырылған сынақ алаңдарының уәкiлеттi орган белгiлеген нысандағы жиынтық ведомосы;
орамдарды, олардың алаңдарын көрсете отырып және сынақ алаңдарын белгiлей отырып, жаппай ағаш кесуге белгiленген учаскелерге арналған планшеттiң көшiрмесi.
185. Кесуге белгiленген екпелердi комиссия тексеру немесе зерттеу актiсiнде: мемлекеттiк орман қорының қорғаныштық санаты, екпелердiң бағалау сипаттамасы, олардың бүлiну себептерi, жаппай санитарлық ағаш кесудi жүргiзу қажеттiгiнiң негiздемесi, кесу жеделдiлiгi және оны жүргізу белгіленген мерзiмдер, одан кейiнгi қайта жаңартуды қамтамасыз ету жөнiндегi шаралар және аралас екпелердiң күйзелiсiн болдырмау үшін қажеттi іс-шаралар көрсетiледi.
Актiге комиссияның барлық мүшелерi қол қояды.
186. Санитарлық мақсатта жаппай ағаш кесу кезiнде мынадай шарттарды сақтау қажет:
1) ағашы кесiлетін алқап оның өсуi табиғи түрде мүмкiн болмайтын жағдайда бiрiншi кезекте орман дақылдарын отырғызуға тағайындалады;
2) аралас сау екпелердi орман патологиялық қадағалау белгіленедi, онда ауру және діңдік зиянкестер жаңадан пайда болған ағаштарды уақтылы тазарту және қоқыстардан тазарту жүргiзiледi.
187. Санитарлық мақсатта жаппай ағаш кесудi талап ететiн жел сұлатқан, дауыл құлатқан, зиянкестер бүлдiрген немесе аурулармен зақымдану нәтижесiнде кеуіп кеткен өртеңдер немесе екпелер учаскелерi өрттердiң таралуын, зиянды жәндiктердiң көбеюiн болдырмау және сүректің техникалық сапаларын жоғалтпау мақсатында алаңдарды кесiлгеннен кейiнгi қалдықтар мен қоқыстардан ұқыпты тазартумен, мүмкiндiгiнше қысқа мерзiмде игерiледi.
188. Мемлекеттiк орман қоры учаскелерiнде пайдалану үшін мүмкiн болатын жел сұлатқан, дауыл құлатқан немесе қылқан жапырақты кемiргiш жәндіктермен бүлiнген (кеуiп қалу және дiңдiк зиянкестердiң қоныстану белгiлерi болған кезде), сондай-ақ жоғары немесе төменгi дәрежелi өрттермен бүлінген қылқан жапырақты екпелер ағаш кесуге бiріншi кезекте шығарылады.
22. Орамдық соқпақтар мен өртке қарсы жыралар салуға байланысты ағаш кесу
189. Орман соқпақтарын тарту мен өртке қарсы жыралар жасауға байланысты ағаш кесулер орман орналастыру материалдары, ормандардың өртке қарсы құрылғыларының бас жоспарларының негізiнде:
1) орман мекемелерінің орамдық желiлерiн бастапқы ұйымдастыру кезiнде;
2) орман мекемелерiнiң орман орналастыру разрядын өзгерту кезiнде;
3) орманды күзету және қорғау жүйесiн жақсарту мақсатына қарай айтарлықтай қайта қарау жағдайларында жүзеге асырылады.
190. Орамдық (жартылай орамдық) соқпақтар мен өртке қарсы жыралар салуға байланысты ағаш кесулер жаппай ағаш кесу тәртiбiне сәйкес жүргiзiледi.
191. Орамдық соқпақтар мен өртке қарсы жыралар салуға байланысты ағаш кесу көлемi сүрек қоры мен ағаш кесу алаңы бойынша олардың нормативтiк ені мен ұзындығын негiзге ала отырып, айқындалады.
192. Өтімдi қоқыстарды жинау эстетикалық мақсаттарда және орман өрттерiнiң алдын алу, желсұлатпа, дауыл құлатқан, қар басқан, сондай-ақ ағаштардың механикалық бүлiнуiнiң болуы кезiнде орман зиянкестерi мен ауруларының көбеюi мен таралуын болдырмау мақсаттарында жүргiзiледi.
Бiрiншi кезекте діңдік зиянкестер ошақтарының пайда болу қаупi бар жас шөпшектер, ағаштардың механикалық бүлiнген учаскелерi игерiледi. Игеру мерзімдерi зиянкестердiң негiзгi түрлерiнiң биологиясымен байланысады.
23. Су тораптарының, құбыр өткiзгіштердiң, жолдардың құрылысына қатысты орман алқаптарын тазартуға байланысты ағаш кесу; өзге мақсаттар үшін ағаш кесу
193. Мемлекеттiк орман қоры учаскелерiнде су тораптары, құбыр өткiзгiштерi, жолдар, басқа да желiлiк құрылыстар (объектілер) құрылыс объектiлерi болып табылады.
Объектiлердi салу үшiн орман алқаптарын тазарту заң белгiлеген тәртiппен уәкілетті органның рұқсаты бойынша жаппай ағаш кесудi жүргізу тәртібiне сәйкес жаппай ағаш кесу жолымен жолақтар немесе алқаптар түрiнде Орман алқаптарын тазарту бойынша ағаш кесу көлемi дайындалатын орман материалдарының саны бойынша есептеледi.
194. Осы Ереженi бұзуға кiнәлi тұлғалар Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес жауапты болады.
кесте
Орманды дала мен далалық аймақтардың шоқ ағашты ормандарында басты мақсатта пайдалану үшiн кесу Кесуге түсетiн екпе- Кесуге Қор бойынша Жанасу лердiң сипаттамасы тә- дейінгі іріктеу мер- сілі жалпы зімі, жуан- жыл дығы кезінде
1.1. Өскiннiң болуына ЖК 0,3-1,0 қарамастан байырғы шоқ қайыңдар мен көктеректер 5 га астам шоқ ағаштар 5 га шоқ ағаштар және одан кiшi
1.2. "Өзендердiң, көлдердің, су қойма- ларының және басқа да су объектілерiнiң жағалауларындағы ормандардың тыйым салынған белдеулерi"
мемлекеттiк орман қоры санатында өскiн- дiк тәсiлмен қалпына келтірiлетін жайылма жапырақты сүрекдіңдер Орманды дала, далалық және жартылай шөлейт табиғи аймақтардың барлық орман өсіру аудандарының ормандарында өсірілетін бұталар (сары қараған)
1.3. Бұталар - сары қараған Кеспе- Ескертпе ағаштың ені, м ең үлкен алаңы, га Жуандығы 0,3-0,4 қайың екпелерінің кесілген жерле- рiнде осы тұқымдас орман дақылдары отырғызылады * Шоқ ағаштар екi кезекпен кесiледi:
Бiрiншiсi - оның жел өтіндегі бөлігі.
** екiншi кезек өскiнiнiң 1,5 метр биiктігi кезiнде, ал орман дақылдарын отырғызу кезiнде 3 жылдан кейiн көлдердің су қойма- 2-кесте Қазақтың шағын адырлы қарағайлы ормандарында басты мақсатта пайдалануға ағаш кесу Кесуге түсетiн Беткей- Орман екпелердiң лердің типте- сипаттамасы экспо- рінің зициясы топтары мен қиялы- лығы, градус
2.1. Қарағайлар-
Барлық
Жас,
ЕІК 0,6-1,0 0,8-1,0 дың өскiндерінің экспози- ылғал 0,6-0,7 болуына қарамас- циялар және тан, қарапайым 21-30 құрғақ таза және ара- лас бiркелкi жастағылары 0,3-0,5
2.2. Қарағайлар- тан, таза және аралас, қарапа- йым және күрделі әр түрлi жаста- ғылары (күрделi ағаштар үшін 5 және 6-кестелер- де қабаттардың жалпы жуандығы көрсетілген)
2.3. Қарағайлар- дың өскіндерінің және күрделі, таза және аралас бiркелкi жастағылары және әртүрлi
2.4. Қарағайлар- лас бiркелкі және әртүрлi Қор Кезек- Кеспе бо- тің ағаш- йынша қайта- тың ірік- лануы, ені, ең теу алқап- м үлкен ала- ірі- жанасу ңы, ктеу жас., ыл.
құрғ.
кесу жүргізілмейді
Күрделi екпе- лердегi iрiк- теу пайызы қос 15-құр.
қабаттың жалпы қорынан көзделедi Қарағай өскі- нінің саны жеткіліксіз болғанда ал- ғашқы 2 жылда орман дақыл- дардың отыр- ғызу жолымен ормандарды қалпына келтіру жүргізіледi Ескертпелер:
1. ЕІК - ерікті іріктеп кесу, ЖК - жаппай кесу.
2. Құр. - құрғақ қарағайлар, жас. - жас, ыл. - ылғал.
3. Әртүрлі жастағы қарағайларды жаппай кесу кезінде (ЖК)
ормандардың өсіп-жетілген және қураған ағаштарының жиынтығы ғана кесіледі.
3-кесте
Қазақтың шағын адырлы самырсынды ормандарында басты мақсатта Кесу жуандығы
3.1. Өскiннiң тан байырғы қайыңдар мен көктеректер көлемi 5 га ас- там шоқ ағаштар көлемi 5 га және одан төмен шоқ ағаштар
3.2. Қарағай өскiнiнсiз қол- дан өсiрiлген таза қайың және көктерек
3.3. Қарағай 0,9-1,0 өскiндері қанаға- 0,6-0,8 ттанарлық бол- ғанда қарағаймен аралас қолдан өсiрiлгендері және тазалары Кезектің тың ең алқаптың мерзімі, екпелер кесілген жерлерде орман дақылдары егіледі * Шоқ ағаштар екi кезекпен кесiледi - оның жартысы өскiндерiнiң биіктігі 1,5 м жеткен кезде, орман дақылдарын отырғызу кезiнде
- 3 жыл сайын
Табиғи немесе өткен жылдардағы кесу нәтижесiнде қалыптасқан екпелер жартысы Қарағайлар саны жеткіліксiз болған кезде отырғызу жолымен қалпына келтiру жүргізіледі 4-кесте Аралды қарағайлы ормандарда басты мақсатта пайдалануға ағаш кесу Толысу топ- тары
4.1. Қарағай өс-
Құрғақ 25-30 кiндерiнің бол- 15-20 уына қарамастан, қарапайым таза және аралас бір- келкі және әртүрлі жаста- ғылары
4.2. Қарағайдың екінші қабатымен қоса күрделі таза және аралас ағаштар (4 және 5-бағандарда қабаттардың жиынтық жуандығы көрсетiлген)
4.3. Қарағай өс- кіндерінің бол- және аралас бір
4.4. Қарағай өс- кіндерiнiң бол- пісіп уына қарамастан жетіл- қарағайдан екі ген қабатты (4 және 5-бағандарда қа- қураған баттардың жиын- тық жуандығы күрделi әртүрлі ағаштың ең келкі және әртүрлі жаста- Кесу жүргізілмейді Ірiктеу пайызы екінші қабаты- қабаттардың мен қоса күрделі жиынтық қорынан көзделедi. Екіншi қабаттың жуандығы 0,4 және одан көп болған жағдайда бiрiншіден оның қорының 50% дейіні іріктеледі, ал жуандығы 0,3 бол- ғанда - 30%-ы.
Өскіндердің саны жеткіліксіз бол- ғанда алғашқы 2 жылда орман да- қылдарын отырғызу жолымен ормандар- ды қалпына кел- тіру жүргізіледі Қарағай өскінінің көлемі жеткілік- сіз болғанда алғашқы 2 жылда қалпына келтіру Ecкертпелep:
1. Әртүрлі жастағы қарағайларды жаппай кесу (ЖК) кезінде ормандардың пісіп-жетілген және құраған ағаштарының жиынтығы ғана
2. Аралды қарағайлы ормандарда қайың-көктерек шоқ ағаштарын кесу орманды дала және далалық аймақтардың шоқ ағаштары ормандарында басты мақсатта пайдалану үшін ағаш ережелеріне сәйкес жүргізіледі (1-кесте).
5-кесте
Шөлейт, жайылма, тоғайлы және талды ормандарда басты мақсатта Кесуге дейінгі тәсілі Шөлейт ормандар
5.1. Топырақтың жел эрозиясына төзімді таза және аралас (ақ сексеуiлдi қос- қанда 4 бiрлiкке дейiн) қара сексеуiлдi бiр "Өзендердің, су қоймаларының және басқа да су объектілерінің жағалауларындағы ормандардың тыйым салынған белдеулері" мемлекеттік орман қоры санатында өскіндік тәсілмен қалпына келтірілетін шөл және шөлейт аймақтардың жайылма ормандары
5.2. Жапырақты екпелер (терек, сүрек тектес тал, үйеңкi және басқалары) таза және аралас, бiр жастағылары
5.3. Шоқ талдар
Шөлейт аймақтың өзен жайылымдарында өсетін тоғайлы ормандар
5.4. Сүрек тектес талдар (жоңғар және Вильгельм тал- дары) таза және аралас бiр жас- тағылары және
5.5. Жыңғыл
Барлық табиғи аймақтардың өзен жайылмалары бойынша талды ормандарда кесу жұмысы
5.6. Шоқ талдар
Кеспеағаштың ең үлкен алаңы, га Қалған белдеулер. 3-5 жастағы сексеуіл өс- кінінің ағашы кесілген белдеулерде 1 га-ға 500 данадан астамы болған жағдайда немесе еккеннен кейiн 3-4 жыл сайын кесуге берiледi.
Белдеулер арқылы
Ықтырмалы жанасу, телiмнiң енi 80 м.
кезiнде - белдеулер арқылы жанасу Тiкелей жанасу 6-кесте Таулы ормандарда басты пайдаланымдағы кесу тәсiлдерi Тау беткейiнің Тау бет- Кесуге түсетiн екпенің Екпенiң экспозициясы кейiнiң ерекшелігі қиялығы тұқым жас төзім- фор- құрылымы ділік мация
1. Қалба тауының қарағайлы ормандары
1.1) Барлық қиялы, бір жас- төзімді экспозициялар еңісті, тағылары құлама төзімсіз түрлі жаста-
2. Кенді Алтайдың қалың қылқан жапырақты (майқарағай және шырша) ормандары
2.1) С, СБ,
М,Ш
СШ, Ш еңісті
Жақсы түлеп өскен (шәкіл бойынша) жағдайда Жеткіліксіз түлеп өскен жағдайда
2.2) С, СБ, әртүрлі
2.3) С, СБ,
2.4) С, СБ, қиялы
2.5) С, СБ,
2.6) С, СБ,
2.7) С, СБ, бір
2.8) С, СБ, тағылары,
2.9) С, СБ,
2.10) О, ОШ,
ОБ, Б тағылары, әртүрлі
2.11) О, ОШ,
3. Солтүстік Тянь-Шань мен Жоңғар Алатауының шыршалы және майқарағайлы ормандар
3.1) Барлық
Ш(Шр)
төзімді,
3.2) Барлық
3.3) Барлық
П
3.4) Барлық тағылары,әртүрлі
3.5) Барлық
М
4. Оңтүстік Алтай мен Сауырдың жапырақты ормандары
4.1) Барлық
Б
4.2) Барлық
4.3) С, СБ,
4.4) С, СБ,
4.5) О, ОШ,
4.6) О, ОШ,
4.7) О, ОШ,
4.8) Барлық
4.9) Барлық
4.10) Барлық
5. Қалба тауы, Кенді Алтай, Оңтүстік Алтай, Сауыр, Солтүстік Тянь-Шань мен Жоңғар Алатауының жапырақты
5.1) Барлық байырғы қолдан өсі- рілген
5.2) Барлық өсіріл-
5.3) Барлық
5.4) Барлық
Қылқан жапырақты тұқымдар жақсы түлеп өскен (шәкіл бойынша) жағдайда
5.5) Барлық
5.6) Барлық
Көкт,
Т,
Талд
5.7) Барлық
Тал.
к,
Ак.с
"Өзендердің, көлдердің, су қоймаларының және басқа да су белдеулері" мемлекеттік орман қоры санатының өскіндік тәсілмен қалпына келтіретін су жайылма жапырақты сүрекдің
5.8) Барлық байырғы,
Тп,
Тал.д
5.9) Барлық
Қор бойынша іріктеп алу Қайтала- нушылық жуандық (жанасу), (жыл)
БК 1-кезек 10-15 2-кезек Жақсы түлеп өскен (шәкіл 3-кезек бойынша) жағдайда Жеткіліксіз түлеп өскен жағдайда ҰБК бойынша)
ПР 10/15 10/20 25/20 20/15 15/10 ҰБК+ Солтүстік Тянь-Шань мен Жоңғар Алатауының жапырақты ормандары Қылқан жапырақты тұқымдар жақсы (шәкіл бойынша)
Кесу жұмысын көлемі жүргізу ерекшелігі алаңы (га)
Бастапқы жуандығы 0,9-1,0 болса - үш жолы БК, 0,6-0,8 - екі жолы Егер өсіп-жетілу жасына жетпеген ағаш ұрпағының жуандығы кемінде 0,4 болса жуандығы 0,4 кем болса жуандығы 0,4 астам болса Егер ағаш ұрпағы өсіп-жетілу жасына жетпеген болса, оның жуандығы 0,4 астам болады 0,9-1,0 болса - үш кезекті БК, 0,6-0,8 - екі кезекті Қайталанушылық: алымында
- бір жастағылары, бөлгішінде - әртүрлі Қайталанушылық:
алымында - төзімді, бөлгішінде - төзімсіз топырақ жуандығы 0,4 астам болады Солтүстік Тянь-Шань мен Жоңғар Алатауының жапырақты ормандары Түлеп өсуіне қарамастан байырғы және қолдан өсірілгендер Байырғы - түлеп өсуіне қарамастан.
Қолдан өсірілген - қыл- қан жапырақты тұқымдар жеткіліксіз өсіп өнген жеткіліксіз түлеп өскен Жеке кеспеағашта көктемгі-жазғы кезеңде ағаш дайындау жұмыста- рының ұзақтығы 20 күннен аспауға тиіс Ескертпе.
БК - біртіндеп кесу, ҰБК - ұзақ уақыт біртіндеп кесу, ЖК - жаппай кесу;
Қ - қайың, Ш - шырша, Ш(Шр) - Шренк шыршасы, Б - балқарағай, К - көктерек, М - майқарағай, Қ - қарағай, Т - терек, Тс - сүрек тектес тал, Тб - бұталы тал (талдар), Ак.с - акация сары.
7-кесте
Таулы, жазық жерлердегi және Қазақтың шағын адырлы ормандарындағы ағашы кесілген жерлерде өскiндi сақтаудың нормативтік көрсеткiштерi Кесу тәсілі және тау Өскін мен шыбықтың баурайының қиялылығы сақталуы, пайызбен қыста қарсыз кезеңде 15 градусқа дейiнгі баурайда жаппай кесу 15 градустан астам баурайда біртіндеп және іріктеп кесу бiртiндеп және iрiктеп кесу 8-кесте Мемлекеттiк орман қоры учаскелерiнде күтiм жасау мақсатында ағаш кесу түрлері және оларды жүргiзудiң жас шегi Күтім жасау Сүрек- Бони- Екпелердiң жасы (жыл)
мақсатында ағаш діңнің тет кесу түрлері даму сыныбы самырсыннан самырсын қылқан фазасы басқа, жапы- рақты жапырақты Жарық түсіру Ұшар 10 дейін басының 20 дейін жанасуы Тазалау Шатқал 11-20 21-40 16-30 Сирету Сырғауыл 21-60 41-60 31-60 Өтпелі ағаш кесу Көлемі 41 және 61-160 бойынша одан көп күшейіп 61 және одан өсуі көп Жапырақты емен, шаған, қайың, бұтақ, терек, шегіршін терек қаратерек 15 дейін 11-15 31-50 31-40 31 және 16 және 51 және 9-кесте Ұсақ тауарлы орман өнімдерi мен отындық ағаштың толық сүректiк сипатының кестесі Сортименттер Көшiру коэффициенттерi қоймалық нығыз текшеметрлердi текшеметрлерді нығыз текше метрге қайта текше метрлерге есептеу үшiн қайта есептеу Қалыңдығы 4 см дейін топырақ жабысқан және діңнің ұзындығы:
2-4 м болатын тазартылмаған шөпшек Шөп-шалаң (бұтақшалар, 10,00 бұтақтар) және ұзындығы 2 м дейiнгi ұсақ тазартылмаған Дiңнiң ұзындығы 4 м кезінде қалыңдығы 4-7 см топырақ жабысқан (1,3 м - 3-6 см биiктiгiнде) тазартылмаған Жылыту үшiн отындық ағаш:
бұталар ұзындығы 1-2 м бөрене тәрізді және жарылған Ескертпе:
шөпшек пен шырпы бiр жаққа қарай қазықтар арасында нығыздап жиналады жаңадан текшелеп жиналғандарын өлшеу кезiнде шөпшек үшiн 10 пайыз және шырпы үшiн 20 пайыз мөлшерiнде кептiруге есепке алынбайтын үстеме жасалады;
текшеленген ағаш өнiмдерін өлшеу метрмен жүргізiледi, ені мен биiктiгi ағаштың кесiлген жуан жағы бойынша өлшенедi, ал ұзындығы үшiн текшеленген өнiмнiң жалпы ұзындығының төрттен үш бөлiгі алынады.
10-кесте
Таза қарағай екпелерiнде күтiм жасау мақсатында ағаш кесу көрсеткiштерi Екпелер тобы ең төменгі жүргізу ұшар басының қарқын- лану- жасы тұйықталуы дылығы, шы- лық күтім жасауға жасаудан дейін кейін Топырақ ылғалдылығы жеткілікті қарағай- лы ормандар және бонитеттің 1-3 сын.
мерзiмдi құрғақ ор- мандар (шағын адырлы орман беткейлерінің төменгі бөліктерi, су арналарының сатылары, құмайт топырақты жерлердегі жазық және шалғынды қарағайлы ормандар)
Бонитеттің 4-5 сын.
мерзімдi топырақ ылғалдылығы жеткi- ліксiз қарағайлы ормандар (орман беткейлерiнiң орта және жоғарғы бө- лiктерi, құмайт то- пырақты жерлердегі құрғақ ормандар)
Бонитеттiң 1-3-сы- ныптары қарағай дақылдары тұтас, жолақ, ықтырма және топтық.
Бiркелкi сирету 20-30 30-40 топырақты жерлердегі жазық және шалғынды қарағайлы ормандар)
15-30 30-50 жолақ, ықтырма және топтық.
Өтпелі кесу 61-80 15-25 топырақты жерлердегі жазық және шалғынды қарағайлы ормандар)
20-35
1. Осы және кейінгі кестелердің ағаш кесу қарқындылығы бағанында: алымында - қор бойынша іріктеу пайызы, ал бөлгішінде дің саны келтіріледі.
2. Кесу қарқындылығының ең жоғарғы пайызы ұшар басының тұйықталуы мен жуандығы 1,0 және одан жоғары екпелер үшiн келтiрiлген.
3. Жуандығы төмен және қайтадан күтiм жасау кезiнде ағаш кесу қарқындылығы тиiсiнше төмендейдi.
4. Жас өскiндерде ұшар басының тұйықталу көрсеткiштерi мен ағаш кесу қарқындылығы шоқ ағаш сипаты бар жас өскiндердегі шоқ ағаштар үшiн де қолданылады.
11-кесте
Аралас қарағай екпелерiнде күтiм жасау мақсатында ағаш кесу көрсеткіштерi Екпенің топтары Жарық түсуі шылық Бонитеттің 1-5-сы- ныптарының бiр қабатты жапырақты- қарағай екпелерi Бонитеттің 1-4-сы- 25-50 50-65 Екі қабатты жапы- рақты-қарағай екпе- лерi немесе бонитет- тің 1-4-сынып қарағайының сенiмдi өскiндерi ең төменгі жуандығы 40-50 30-35 50-55 Жапы- жапырақ рақты- аясының лардың 65-100 кез- келген Жуанды- ғында Тазарту 11-30 41-50 35-45 50-100
1. Қарқындылықтың ең жоғарғы пайызы ұшар басының тұйықталуы мен жуандығы 1,0 екпелер үшiн келтiрiлген.
2. Жуандығы төмен және қайтадан күтiм жасау кезiнде ағаш кесу 12-кесте Самырсын екпелерiн күтім жасау мақсатында ағаш кесу көрсеткiштерi Таза самырсын 20-40 тұқымдармен аралас самырсын екпелерi (шырша, майқарағай, балқарағай)
Жапырақты тұқымдармен аралас самырсын екпелері 50-70 (қайың, көктерек)
40-60 60-70 10-30 мен жуандығы 1,0 және одан жоғары екпелер үшiн келтiрiлген.
2. Жуандығы төмен және қайтадан күтiм жасау кезiнде ағаш кесу 13-кесте Шырша және майқарағай екпелерiнде күтiм жасау мақсатында ағаш кесу көрсеткiштерi қай- та- жүр- гізу қар- қын- жасы, дылы- ғы, жаса- уға удан Таза шырша және 10-20 майқарағай екпелері, сондай-ақ 40% дейiн басқа да қылқан жапырақты немесе жа- пырақты тұқымдармен қосылған екпелер Бiр аяда жапырақты 40% астам жапырақтылар)
Екiншi қабатта шырша 50-60 мен майқарағайы бар күрделі аралас Өтпелі ағаш кесу ең төменгі жуандығы майқарағай екпелері, сондай-ақ 40% дейiн басқа да қылқан жапырақты немесе жа- 15-40 майқарағай екпелері, сондай-ақ 40% дейiн басқа да қылқан жапырақты немесе жа- 25-40 майқарағай екпелері, сондай-ақ 40% дейiн басқа да қылқан жапырақты немесе жа- Ескертпелер.
1. Шырша мен майқарағай бар аралас және күрделi екпелерде екiншi қабатта сирету қарқындылығы жоғарғы қабат үшін жапырақты тұқымдардан көрсетіледі.
2. Қарқындылықтың ең жоғары пайызы ұшар басының тұйықталуы мен жуандығы 1,0 және одан жоғары екпелер үшін келтірілген.
3. Жуандығы төмен және қайтадан күтім жасау кезінде ағаш кесу қарқындылығы тиісінше төмендейді.
14-кесте
Қайың екпелерiнде күтiм жасау мақсатында ағаш кесу көрсеткіштерi Екпелер топтары Таза қайың екпелері Бiр аяда қылқан жапырақты тұқымдар- 25-35 мен араласқан қайың екпелері Қайыңның бiр аясын- 30-60 дағы қылқан жапы- 40-75 рақты тұқымдармен араласқан қайың екпелерi 20-25
1. Қарқындылықтың ең жоғары пайызы ұшар басының тұйықталуы
2. Жуандығы төмен және қайтадан күтім жасау кезінде ағаш кесу 15-кесте Көктерек екпелерiнде күтiм жасау мақсатында ағаш кесу көрсеткіштері Таза көктерек Шырша және майқа- рағаймен араласқан көктерек екпелері Қарағай және балқа- 35-70 35-60
1. Қарқындылықтың ең жоғарғы пайызы ұшар басының тұйықталуымен жуандығы 1,0 және одан жоғары екпелер үшін
2. Жуандығы төмен және қайтадан күтiм жасау кезiнде ағаш кесу 16-кесте Қаратерек және ақтерек екпелерiнде күтiм жасау мақсатында ағаш кесу Басқа тұқымдармен араласқан таза астам мен жуандығы 1,0 және одан жоғары екпелер үшiн келтірілген.
2. Жуандығы төмен және қайтадан күтім жасау кезінде ағаш кесу 17-кесте Ақ тал екпелерiнде күтiм жасау мақсатында ағаш кесу Мемлекеттік орман қоры учаскелерiнде ағаш кесу ережесiне 1-қосымша Республиканың әкiмшiлiк облыстары шегiнде орман шаруашылығы аудандары бойынша орман мекемелерiнiң тiзбесi Ескерту. Тізбеге өзгеріс енгізілді - ҚР Үкіметінің 18.10.2013 N 1102 қаулысымен (алғашқы ресми жарияланғанынан кейін күнтізбелік он күн өткен Орман шаруашы- Әкімшілiк Ормандар мекемелерi мен басқа да лығы аудандары облыс мемлекеттік орман иеленушiлер Орманды дала аймағы Қайыңды- Қостанай Ұзынкөл, Урицкий.
көктеректi шоқ
Солтүстiк
Ақан серi, Аққайың, Булаев, Есіл ағашты-алапты Қазақстан (солтүстiк бөлiгi), Жамбыл, Мамлют, Петропавл, Преснов, Cepгеев, Соколов Ақмола Бұрлық, Орлиногорск (барлығы да Қазақтың шағын адырлы қарағайлы ағашты ормандар ормандарынсыз) "Көкшетау"
мемлекеттiк ұлттық табиғи паркi (бұдан әрi - МҰТП) Айыртау өңiрлiк бөлiмшесiнiң (бұдан әрi - ӨБ)
резервтiк аймақ ормандары Далалық аймақ Куйбышев, Ұрымқай (барлығы да Қазақтың шағын адырлы қарағайлы ормандарынсыз), "Бұқпа", Ерейментау;
Зерендi ӨБ және "Көкшетау" МҰТП:
Дубрав молықтыру учаскесiнiң Аққарағай, Басаман, Бурабай, При- городное, Семиозерное (барлығы да аралдардағы қарағайлы ормандарсыз)
Михайловск, Таран, Усаков Павлодар Максим Горький, Павлодар, Үрлiтүп (барлығы да жайылмалы ормандарсыз)
Солтүстік
"Көкшетау" МҮТП Арықбалық және Шалқар ӨБ резервтiк аймақ ормандары Куйбышев, Ұрымқай, Бұланды (қайың- адырлы қарағай- теректi шоқ ормандарсыз)
лы ормандары
"Ақкөл", "Барап", Үлкен тоқты, Кеңес, Краснобор, Кiшi тоқты, Маралды, Отрадный, Степногор, Сандықтау оқу-өндiрiстік орман шаруашылығы Қарағанды Қу Бұрлық, Орлы (қайың-теректi шоқ ормандарсыз)
Аралдардағы
Аққарағай, Басаман, Боров, қарағайлы Пригородное, Семиозерное ормандар (қайың-теректі шоқ ормандарсыз)
Ұзын бойына
Шығыс
"Семей орманы" мемлекеттiк орман созылған табиғи резерваты (бұдан әрi - МОТР)
(МОТР Жарма филиалынсыз)
"Ертiс орманы" МОТР
Шағын адырлар-
"Жасыл аймақ" РМК дағы шоқ ағаш- Қарағанды, Темiртау ты ормандардың оңтүстiк шетi Жазық жерлер- Ақтөбе Ақтөбе, Мәртөк, Қобда (барлығы да дегi шоқ ағаш- су жайылмалы ормандарсыз), Қарабұтақ Камышин Батыс Ақжайық, Шыңғырлау, Бөрлi, Орал, Январцев (барлығы да су жайылмалы ормандарсыз)
Су жайылмалы жазық жерлердегi шоқ ағашты ормандардың оңтүстiк шетінсiз)
Шыңғырлау, Орал, Бөрлi, Январцев (барлығы да жазық жерлердегi шоқ ағашты ормандардың оңтүстік шетінсiз)
(барлығы да қайың-теректі шоқ Жартылай шөлейт аймақтар Ақтоғай, Жаңаарқа, Ұлытау дегі шоқ ағаш- оңтүстік шеті Темiр, Ойыл Ақжайық (жазық жерлердегi шоқ ағашты ормандардың оңтүстiк шетiнсiз), Тайпақ (Антонов, Қарауылтөбе және Алмалы орманшылығы), Чапаев Шөлейт аймақ Үлкен борсық Орда Атырау Атырау, Индер (Индер учаскесi), Құрманғазы Тайпақ (Тайпақ және Степное орманшылығы)
Сексеуiлдi
Алматы
Алакөл (Алакөл өңiрi орманшылығы, және тоғайлы Үшарал орманшылығы - 1-26, 36 кв.), Жаркент (Көктал орманшылығы - 29-112 кв., Iле орманшылығы - 39-180 кв.), Талдықорған (Қаратал орманшылығы), Шелек (Нұра орманшылығы), Бақанас, Бөрлiтөбе, Қаскелең, Күртi, Үштөбе, Ұйғыр, (Шарын орманшылығы, Кетмен орманшылығы - 214-235 кв.)
Индер (Миялы учаскесi)
Жамбыл
Ақыртөбе, Жамбыл, Меркі, (таулы ормандарынсыз), Ақкөл, Байзақ, Көктерек, Қосқұдық, Луговое, Мойынқұм, Сарысу Қызылорда Арал, Жалағаш, Жаңақорған, Қазалы, Қармақшы, Қызылорда, Сырдария, Шиелi Маңғыстау Бейнеу, Сам Оңтүстік Арыс, Отырар, Созақ, Шардара, Бадам, Түркiстан (Қызылшар орманшылығы)
Таулы ормандар
Қалба таулары-
Ақсубұлақ, Самар ның қарағайлы Кендi Алтайдың Жоғарғы Үлбi, Зырянов, Лениногорск, қалың қылқан Кіші Үлбi, Пихтов, Өскемен, Черемшан Оңтүстiк Алтай Үлкен Нарын, Зайсан, Күршiм, Марқакөл және Сауыр Алакөл (Көктұма орманшылығы - Тянь-Шань мен 12-258, 260, 263-266, 272-292, Жоңғар Алата- 301-204, 315-316, 324-338 кв., уының қылқан Үшарал орманшылығы - 27-35, 37 кв.), Жаркент (Көктал орманшылығы
- 1-28 кв., Леснов орманшылығы, Іле орманшылығы - 1-38, 181-183 кв.), Кеген, Нарынқол, Талдықорған (Текелi, Көксу орманшылығы), Үйгентас (Ақсу орманшылығы, Кетмен орманшылығы - 104-171 кв.), Шелек (Табан-Қарағай, Шелек орманшылығы)
Батыс Тянь-
Ақыртөбе, Жамбыл, Меркi (сексеуіл Шаньнiң және және тоғай ормандарынсыз), Қарақұныз Қаратаудың Боралдай, Төлеби, Түлкiбас, Оғам, арша-жидек Түркiстан (Қаратау орманшылығы)
Ескертпе: Осы қосымшаға ормандарда басты мақсатта пайдалану үшін ағаш кесу тыйым салынған мемлекеттік табиғи қорықтар, мемлекеттік ұлттық табиғи парктер мен өзге де ұйымдар енгізiлмеген ережесiне 2-қосымша Жазық жерлердегі ормандар мен Қазақтың шағын адырлы орман аясында қарағайдың табиғи түлеп өсуін бағалау шәкілі Орманның негізгі топтары Өздігiнен тұқымдануы Топтық және өскіндер саны, мың дана/га өскін, 1 гек- өз биіктік топтары бойынша өскін, м тарға тұқы- ұсақ орташа ірі көшіру топтар мынан 0,1-0,5 0,6-1,5 1,6 м коэф- саны өскенде фициен- биіктігі ттерін 0,1 м eскepe кем отырып, барлығы
1. Қазақтың шағын адырлы ормандарындағы қарағайлар Өте қуаң 22,5-37,5 13-21 11-18,5 Қуаң 25 астам 10-17 8,5-14 7,5-12,5 Жас 19 астам е 10,5 9 астам 10-19 4-7,5 Ылғалды 15 астам 6 астам 7,5-15 4,5-8,5
2. Аралдардағы және ұзына бойы созылған қарағайлы ормандар Қуаң және 26 астам 13 астам өте қуаң 16-26 11-17,5 9,8-15 Жас және 20 астам 10 астам 8 астам ылғалды 5,5-10 4,5-8 Өскінді "шартты"
түрге кө- шіру коэ- ффициенті Орман аясында қарағайдың табиғи түлеп өсуiн бағалау шәкiлiн қолдану мынадай тәртiппен жүргiзiледi:
1. Орман аясында немесе ағаш кесiлген жерде бiр биiктiк тобындағы өскiн болған жағдайда қарағайдың түлеп өсуiнiң бағасы кестенiң тиiсті бағанының деректерi бойынша берiледi.
2. Екi және одан да көп биiктiк топтарының өскiнi болған жағдайда әрбiр топтағы оның саны тиiстi ауыстыру коэффициентiне көбейтiледi, алынған деректер қосылып, "ауыстыру коэффициенттерiн ескере отырып, барлығы" бағанының көрсеткiштерiмен салыстырылады.
Егер "шартты" өскiннiң алынған сомасы осы бағанның бөлгiшiнде келтiрiлген көрсеткiштен жоғары болса, түлеп өсу "жақсы" болып есептеледi және өскiндi сақтаудан басқа орманды қалпына келтiру жөнiнде ешқандай қосымша шаралар жоспарланбайды, ал қалыптасып келе жатқан өскiннiң жуандығы 0,8-1,0 мөлшерiнде болады деп күтiледi.
Егер "шартты" түрге көшiрiлген өскiннiң саны алымында келтiрiлген көрсеткiштерге сәйкес келсе, түлеп өсу "қанағаттанарлық" болып есептеледi. Бұл жағдайда жуандығы 0,5-0,7 екпелер қалыптасады деп күту керек. Алаңқайлары мен дәлiздерi бар жекелеген ағаш кесiлген жерлерде жеке орман дақылдарын құру керек.
Егер өскiн саны бағалау шәкiлiнiң ең төменгi көрсеткiштерiнен аз болып шықса, түлеп өсу "жеткiлiксiз" болып есептеледi. Бұл жағдайда жуандығы 0,3-0,4 ағаштар қалыптасады деп күтiледi. Мұндай учаскелерде орманды қалпына келтiру жөнiндегi ic-шараларды жүргiзу қажет.
ережесiне 3-қосымша
Жазық жерлердегi ормандар мен Қазақтың шағын адырлы ормандарының ағашы кесiлген жерлерiнде қарағайдың табиғи түлеп өсуiн бағалау шәкiлi түрле- рінің негізгі топтары биіктік топтары бойынша өскін тұқымынан 5,5-9 14-22,5 3,5-6 5-8,5 7-7,5 7 астам 5 астам 4 астам 2,5-4 7,5 астам 3 астам 5-7,5 3,5-5 3-4,5 9-15,5 6-10,5 Ескертпе - осы Шәкiлдi пайдалану 2-қосымшаның келтiрiлген ескертпесiне ұқсас.
ережесiне 4-қосымша
Жазық жерлердегi ормандар мен Қазақтың шағын адырлы ормандарының ағашы кесiлген жерлерiнде қайыңның табиғи түлеп өсуiн бағалау шәкілi Саны, мың дана/га тұқымдық және өркендік өсімдіктер өркендік бұталар ұсақ, өсіп- өскін мен жас 2,5 м шыбық- 0,6-2,5 тар түбір- отырып рінен лерінен 1 астам 3,5-7 0,5-1 3-6,5 0,4-0,8 0,5-0,9 3,5-7,5 0,6-1,1 Сызды 4,5-9 0,6-1 4-8,5 0,7-1,2 Дымқыл 3-5,5 Уақыт- шалары 3,5-6,5 Ағашы кесiлген жерлерде қайыңның табиғи түлеп өсуiн бағалау шәкiлiн қолдану мынадай тәртiппен жүргiзiледi:
1. Ағаш кесiлген жерде өсiп-жетiлген ағаштар түбiрлерiнен әлдеқандай бiр биiктік тобындағы өскiн немесе өркендiк бұталар өсiп шыққан жағдайда қайыңның түлеп өсуiнiң бағасы кестенiң тиiстi бағанының деректерi бойынша берiледi.
жағдайда әрбір биiктiк тобындағы оның саны тиiсті көшiру коэффициентiне көбейтiледi, алынған деректер қосылып, "көшiру коэффициенттерiн ескере отырып, барлығы" бағанының деректерiмен салыстырылады.
3. Егер өскiн немесе жас тал ағаш кесілгеннен кейiн түбiрмен "қабысып кетсе", баға көшiру коэффициенттерiне көбейтiлген әрбiр биiктiк тобы бойынша түлеп өскен өскiндер санын қосу арқылы кестенiң соңғы бағаны бойынша беріледi.
4. Алымында көрсетілген түлеп өскен өскiндер саны "жақсы", бөлгiшiндегi - "қанағаттанарлық", аз мөлшерде болса - "жеткiлiксiз"
деген бағамен сипатталады.
5. Тiк қия беткейлерде түлеп өскен және алқаптың тең жартысынан астамын алып жатқан алаңқайлар болған жағдайда түлеп өсу бағасы бiр дәрежеге төмендетiледi.
6. Ағашы кесiлген жерде шығу тегi әртүрлi өскiндер болған жағдайда түлеп өсу бағасы 0,1 коэффициентке көбейтiлген тұқымдық және өркендік өсiмдiктердiң, сондай-ақ кесiлген ағаштардың жасына қарамастан түбiрден өсiп шыққан барлық өркендiк бұталардың санын қосып, алынған көрсеткiштi кестенiң соңғы бағанының деректерiмен салыстыру арқылы жүзеге асырылады.
7. Теректiң, ағаш тектес талдың және қандағаштың табиғи түлеп өсуiн бағалау осы шәкiл бойынша жүргiзiледi.
ережесiне 5-қосымша
Жазық жерлердегі ормандар мен Қазақтың адырлы ормандарының ағашы кесiлген жерлерiнде көктеректiң табиғи түлеп өсуiн бағалау шәкілі Өсiмдiктердiң биiктiгі мен саны мың дана/га түрлерiнiң 1,5 м дейiн 2,6 м дейiн 4 м астам негізгi 60 астам 20-60 70 астам 25-70 Алымында ағаш кесiлген жерлерде орманның түлеп өсуiн - "жақсы", бөлгiшiнде - "қанағаттанарлық", аз мөлшерде - "жеткiлiксiз" деген баға беруге түрткi болатын өсiмдiктер саны көрсетiлген.
ережесiне 6-қосымша
Жазық жерлердегi ормандарда және Қазақтың шағын адырлы ормандарында тұқым тектi қатқыл жапырақты ағаштардың табиғи түлеп өсуiн бағалау шәкiлi Түлеп өсуiн Топырақтың Биiктігi Орманды қалпына келтiру шаралары бағалау ылғалдылық 0,5 м және дәрежесi одан жоғары өскiн саны мың дана/га Жақсы Орманды қалпына келтiру шаралары қажет емес 2 астам Қанағатта- Жекелеген дақылдар егу нарлық немесе түлеп өсуге ықпал ету шаралары Жеткiлiксiз Орман дақылдарын егу Тапал діңдi қатқыл жапырақты ағаш өсiретiн шаруашылықта түлеп өсу жас шыбықтар өскен 400-ден астам түбір болғанда - "жақсы", 200-400 дана болғанда - "қанағаттанарлық", одан аз мөлшерде болғанда - "жеткіліксіз" деп есептеледі.
ережесiне 7-қосымша
Қара және ақ сексеуiлдiң табиғи түлеп өсуін бағалау шәкілi Түлеп өсуiн бағалау 3-5 жастағы өскiндер саны, дана/га Қара сексеуiл Ақ сексеуіл 1000 астам 500 астам Қанағаттанарлық 500-1000 200-500 100-200 Жоқ 200 және одан төмен 100 және одан төмен ережесiне 8-қосымша Тоғайлы ормандардың табиғи түлеп өсуiн бағалау шәкiлi Өскiндер саны, дана/га 3 жасқа дейiн 3 және одан да үлкен жастағы 3000 астам 1500 астам 1500-3000 800-1500 Жеткіліксiз 1500 және 800 және одан аздау ережесiне 9-қосымша Қалба таулары қарағайының табиғи түлеп өсуiн бағалау шәкiлi Түлеп өсу мөлшерi, мың дана/га биіктік топтары, м орман аясында 0,5 дейін 0,51-1,5 1,5 астам фициентін 12 астам 13-25 5,1-9 Қанағаттанарлықсыз 13 аз 7 аз 5 аз 5,1 аз Көшiру коэффициентi Түлеп өсу мөлшерi, мың. дана/га ағаш кесілген жерлерде тін 5,3 астам 3-5,3 8 аз 4 аз 3 аз
1. Түлеп өсуiн бағалау олардың санын биiктiк тобының көшiру коэффициентiне қосу арқылы алынған "көшiру коэффициентiн ескере отырып, барлығы" деген бағандағы олардың саны бойынша жүргiзiледi.
2. Орман көмкерген басқа жерлерде (селдiрең, өртең, бос алаңқайлар мен алаңқайлар) түлеп өсуiн бағалау ағаш кесу үшiн көзделген шәкiл бойынша жүргiзiледi ережесiне 10-қосымша Кендi Алтай мен Жоңғар Алатауы таулы ормандарында майқарағай мен шыршаның табиғи түлеп өсуiнiң бағасы 0,2 дейін 0,2-1,0 1,0 астам орман көмкермеген жерлерде 3,5 астам 2,5 астам 4,5 астам 3-3,5 1,5-2,5 3,0-4,5 2 аз 1,5 аз 3,5 аз Есептеу деректерi тиiстi коэффициенттерге көбейтiлiп, бiр-бiрiне қосылады. Түлеп өсудi бағалау жиынтық деректер бойынша жүргізіледi.
ережесiне 11-қосымша
Кендi Алтайдың орман аясындағы және орман көмкермеген жерiндегi, сондай-ақ Сауырдың орман көмкермеген жерiндегi балқарағайдың табиғи түлеп өсуiн бағалау шәкiлi Өскіннің жасы және түлеп өсу мөлшерi, 2-5 жыл 6-10 жыл 10 жылдан 7-ден астам 4-тен астам 2-ден астам 1 аз ережесiне 12-қосымша Сауыр ормандарының аясында балқарағайдың табиғи түлеп өсуiн бағалау шәкiлi Өсіп Түлеп өсу мөлшері, мың дана/га тұрған жер жағдай- 0,5 аз ларының түрі 20-дан 15-тен 13-тен 12-ден Қанағат- 13-20 танарлық 10-нан 9-дан аз 8-ден аз нарлықсыз аз Мезгіл- 11-ден 9-дан мезгіл қуаң 10 аз 6 аз 6-дан 8-ден 5-тен аз 7-ден 4-тен аз Көшіру коэффи- циенті Қайта есептеу деректері тиісті коэффициенттерге көбейтіліп, бір-біріне қосылады. Түлеп өсуді бағалау жиынтық деректер бойынша жүргізіледі.
ережесiне 13-қосымша
Қалба тауларында, Кенді Алтайда, Оңтүстiк Алтайда, Сауырда, Солтүстiк Тянь-Шань мен Жоңғар Алатауында қайыңның, көктеректің, теректiң, талдың, қандағаштың табиғи түлеп өсуін бағалау шәкілі Орман көмкермеген жерлерде түлеп өсу мөлшерi, мың дана/га Өскiнмен түлеп өсу Тұқымдық түлеп өсу Өскiндi түбiрлер Мына жастағы сенiмдi (өскiндi бұталар)
тұқымдық даналар, жыл өскiннiң жасы, жыл 1,0-ден астам 5,0-ден астам 1,0-0,6 10,0-5,0 5,0-3,0 0,6-дан аз 5,0-ден аз 3,0-ден аз Тұқымды түлеп өсудi өскiндiк түлеп өсуге көшi- ру коэффициентi Көктеректiң ойдағыдай түлеп өсуiн бағалауды тұқымдық түлеп өсу шәкiлi бойынша жүргізедi. Тiк құламада түлеп өскенде және алқаптың тең жартысын алып жатқан алаңқайлар болса түлеп өсу бағасын бір сатыға төмендетедi. Тұқымдық және өскiндiк түлеп өсу орын алғанда, түлеп өсу бағасын өскiндiк түлеп өсу шәкiлi бойынша шығарады.
ережесiне 14-қосымша
Солтүстiк Тянь-Шань мен Жоңғар Алатауы ормандарында Шренк шыршасының табиғи түлеп өсуiн бағалау шәкiлi мөлшерi, мың/га орман аясында және орман көмкермеген жерлерде Биiктік топтары 0,1-0,2 0,21- Көшiру дейiн тiмен 0,7-2,0 0,7 аз Орман аясында түлеп өсу үшін Орман көмкермеген жерлерде түлеп өсу үшін Орналасу сипатына қарай Бiркелкi 1,0 түзету коэффициентi Бiркелкi емес 0,8 Тік құламалы 0,5 Қайта есептеу деректерi тиiсті коэффициенттерге көбейтіліп, бiр-бiрiне қосылады, содан соң орналасу сипатына түзету енгiзiледi.
Түлеп өсудi бағалау жиынтық деректер бойынша шығарылады.
ережесiне 15-қосымша
Ағаштардың санитарлық жай-күйінің шәкiлi Балл са- Тұқымы бойынша ағаштардың жай-күйiнiң белгілерi наты қылқан жапырақ- ты Ұшар басы қалың, жапы- І - әл- сiреу Ұшар басы қа- лың, қыл- рақтары жасыл, кеуіп кет- пеген, бүлінгендері жоқ белгiсi жоқ қан жапырақта- ры жасыл, кеуiп кетпеген, бүлiнбеген Ұшар басы болар-болмас II - әл- сiреген Ұшар басы бо- лар-болмас өрнектелген; жапырақтары ерте түседі немесе 25% өрнектелген;
дейін желінген; жекелеген бұтақтары кеуіп кеткен, діңдері мен түп табандары жергілікті зақымдан- ған; бірліжарым қысыр өркендер жапырақтары жа- сыл не- месе 1/3 аспай- тын бөлігi желiнген;
жекелеген бұтақ- кеуiп кеткен, же- ке- леген түп табан- дары бүлiнген, дiңдерi жергiлiктi бүлiн- ІІІ - Ұшар басы айтарлықтай Ұшар басы ай- тарлықтай айтар- лықтай өте ұсақ, ашық түсті, ерте сарғаяды және түсе- әлсіре- дi, өсуi өте нашар немесе жапырақтары ашық жа- жоқ; кебуi ұшар басының 2/3 дейiн, түп табандары сыл немесе сұр немесе немесе дiңi бүлiнген, күңгiрт, не 2/3 2/3 дейiн оларды көмкер- ген; дiңдер мен қаңқа бұ- желінген; өсуi өте тақшаларынан сөл ағызу;
дiңдiк зиянкестердiң қо- нашар, кебуi ұшар ныстануы мен жергiлiктi қоныстану әрекеті; қысыр басының 2/3 дей- iн, түп өркендердiң көбеюi;
діңде саңырауқұлақтардың табандары неме- се дiңi жарамды бөлiктерi бүлiнген, 2/3 дей- iн оларды көмкер- ген;
дiңдiк зиян- кестердiң қоныстану әре- кетi;
саңырауқұлақтар- дың жеуге жарамды бөлiк- терi немесе өзге де дiңнiң айтарлық бүлiну белгілерi Ұшар басының 2/3 көбi ІV - ке- уіп кепкен немесе кеуiп бара кеткен жатқан; дiң мен түп тамырлардың бүлiнуi 2/3 көп бөлiгiн көмкерген;
жапырақтары са- ры діңдік зиянкестердiң қоныстану белгілерi, немесе сары жа- сыл, қысыр өркендердiң кебуi түсетiн, өсуi өте нашар немесе жоқ; бұ- тақтардың 2/3 астамы кеуiп кеткен; дiң түп тамырлар- дың бүлі- нуi 2/3 көп бөлі- гін көмкерген; дiңдiк зиянкестердiң қоныстану белгі- лерi Жапырақтары қурап кеткен, V - жас қу- Сұр, жасыл неме- се солып қалған немесе жоқ;
қабықтары бiртiндеп түс- рап қал- ған қоңыр, қылқан жапырақ- кен, дiңдiк зиянкестердiң қоныстану немесе ұшып тары бiртiндеп түсе- кету белгiлерi тiн, қабықтары бiр- (ағым- дағы жылғы)
тiндеп түскен, діңдiк зиянкестердiң қо- ныс- тану немесе ұшып кету белгiлерi Жапырақтары жоқ; қабығы VI - үл- кен Қылқан жапырақ- мен ұсақ бұтақшалары бiртiндеп немесе толық қурап қал- жоқ; қабығы мен түскен; діңдiк зиянкес- тердiң ұшу саңылаулары ған аға- штар бұтақшалары бiр- тіндеп бар; ағаш бүлдiретiн саңырауқұлақтар алаңқайы (өткен жыл- немесе толық түскен;
дарда- ғы)
ұшу саңылаула- ры бар;
ағаш бүлдіретін саңырауқұлақтар алаңқайы
1) Шәкiл сүрек тұқымдарының ерекшелiктерiн, әлсiреу себептерi мен төзiмдiлiгiн ескере отырып, зиянкестердiң, аурулардың және басқа да бүлiнудiң түрлі ошақтарында нақтыланады.
2) Сынақ алқаптарын қайта есептеу кезiнде ІІІ-IV-санаттағы ағаштарға дiңдiк зиянкестердiң қоныстануы мен аурулармен зақымдануы мiндеттi түрде көрсетіледi, ол үшiн қайта есептеу ведомосiнде тиiсті бағандар көзделедi.
3) Желсұлатпа, дауыл құлату және қар басу діңдiк зиянкестердiң қоныстану деңгейi көрсетіле отырып, есепке алынады.
4) Ағаштарды егжей-тегжейлi есепке алған қажет болған жағдайда зиянкестер мен аурулардың жекелеген ошақтарында олардың жай-күйi бойынша қосымша санаттар бөлуге жол берiледi.
5) Сүрекдiңнiң санитарлық жай-күйiнiң орташа өлшемдiк баллы мына формула бойынша есептеледi:
Z1 N1+ Z2 N2+ Z3 N3+ Z4 N4+ Z5 N5+ Z6 N6 Б= ------------------------------------------ N1+ N2+ N3+ N4+ N5+ N6 онда: Z1.....Z6 - бiрден алтыға дейiнгі ағаштардың жай-күйiнiң санаты;
N1.....N6 - жай-күйiнiң тиiстi санаты бар сынақтағы ағаштар саны.
Сүрекдіңдердiң санитарлық жай-күйiнiң баллын анықтау кезiнде олардың жай-күйiнiң I-VI-санаттарға жататын барлық ағаштар ескеріледi.
ережесiне 16-қосымша
Екпелердің жай-күйінiң санаты (төзiмдiлiк сыныбы)
Екпелердiң жай-күйi санатының (төзiмдiлiк сыныбының) көрсеткiштерi I сынып - II сынып - III сынып - биологиялық төзiмдiлiгi төзiмдiлiгiнен төзiмдi бұзылған айрылған Ағымдағы Табиғи ше- Екi немесе одан да көп рет табиғи құлауы гiнде диаме- түрде құлазу көлемiн арттырады және трi төмен диаметрі сүрекдіңнің орташа немесе ағаштар есе- одан да көп диаметріне жақын негізгі бiнен басым салық ағаштарының есебiнен болады Кеуiп кету Жалқы, сирек Басымды топтық, Шоқ ағаштық, диф- сипаты топтық шоқ ағаштық, фузды немесе тұтас кейде диффузды Кеуiп бара Жуандығының Белгiленген шек- жатқан және елеусiз тен төмен бол- тен төмен жуанды- кеуiп кет- төмендеуi майтын жуанды- ғының елеусiз кен ағаш- кезiнде төмендеуi кезiнде тарды кесу- сақталады төмендеуi ке- сақталмайды ден кейiн зiнде сақталады сүрекдiңнiң бүтіндігі Зиянкестер Әлсiреу Әлсiреген, кеуiп мен ауру- белгісi жоқ бара жатқан және лардан бү- ағаштары бар кеуiп кеткен лiнушiлiк ағаштар бар, зақымдану- әлсiреу белгiсi жоқ ағаштар төмен үлесті құрайды Ескертпе: Ағымдағы құлатылуы өсу барысы кестесi бойынша анықталады.

На русском языке:
Қазақстан Республикасының Үкіметі Постановление Правительства Правительство Республики Казахстан (Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі)
Республики Казахстан от 14 (Премьер-Министр РК)
февраля 2005 года № 141.
Утратило силу постановлением Правительства Республики Казахстан от 31 октября 2015 года № 870 Об утверждении Правил рубок леса на участках государственного лесного фонда
1. Утвердить прилагаемые Правила рубок леса на участках государственного лесного фонда.
2. Признать утратившими силу:
1) постановление Кабинета Министров Республики Казахстан от 13 января 1995 года N 48 "Об утверждении Правил рубок главного пользования в равнинных лесах и лесах Казахского мелкосопочника Республики Казахстан";
2) постановление Правительства Республики Казахстан от 6 января 1996 года N 22 "Об утверждении Правил рубок главного пользования в горных лесах Республики Казахстан" (САПП Республики Казахстан, 1996 г., N 1, ст. 6).
3. Настоящее постановление вступает в силу со дня подписания.
Премьер-Министр
Республики Казахстан
Утверждены постановлением Правительства от 14 февраля 2005 года N 141 Правила рубок леса на участках государственного лесного фонда Раздел 1. Общие положения
Глава 1. Основные положения
1. Правила рубок леса на участках государственного лесного фонда (далее - Правила) определяют, в зависимости от видов рубок леса, порядок, сроки и способы проведения рубок леса, осуществляемых в пределах государственного лесного фонда Республики Казахстан и являются обязательными для всех лесовладельцев и лесопользователей.
2. Правила разработаны применительно к равнинным лесам, лесам Казахского мелкосопочника и горным лесам Казахстана.
3. Основными задачами рубок леса на участках государственного лесного фонда (далее - рубок леса) являются:
1) непрерывное и неистощительное пользование лесом и рациональное использование лесных угодий;
2) повышение устойчивости и продуктивности лесов, их природоохранной роли;
3) сохранение лесной среды и воспроизводство лесов хозяйственно ценными породами на вырубках;
4) своевременная замена насаждений, достигших возраста спелости и нуждающихся в их омоложении;
5) обеспечение потребностей в древесине за счет лесных ресурсов.
4. Заготовка древесины на участках государственного лесного фонда осуществляется в порядке проведения следующих видов рубок леса:
1) главного пользования, проводимых в спелых и перестойных древостоях;
2) промежуточного пользования (рубок ухода за лесом, выборочных санитарных рубок и рубок, связанных с реконструкцией малоценных лесных насаждений, а также насаждений, теряющих защитные, водоохранные и другие функции, рубок единичных деревьев в молодняках);
3) прочих рубок (сплошных санитарных рубок; расчистки лесных площадей в связи со строительством гидроузлов, трубопроводов, дорог; при прокладке просек, создании противопожарных разрывов; уборки ликвидной захламленности;
рубок для иных целей).
5. В настоящих Правилах используются следующие основные термины и определения:
1) верхний склад - погрузочная площадка для хлыстов или сортиментов, расположенная на лесосеке или в непосредственной близости от нее, куда вывозится с лесосеки заготовленная древесина;
2) волок трелевочный - специально подготовленный кратчайший путь на лесосеке, по которому осуществляется трелевка срубленных деревьев, хлыстов или круглых сортиментов, обеспечивающий сохранение подроста, почвы и оставшихся деревьев на корню;
3) второстепенная древесная порода - древесная порода, имеющая меньшую хозяйственную и экономическую ценность по сравнению с главной древесной породой;
4) выборочная рубка - рубка главного пользования, при которой периодически вырубается часть деревьев, достигших спелого возраста, определенных размеров, качества или состояния;
5) гарь - участок растительности (включая лес), уничтоженной или значительно поврежденный огнем;
6) главная древесная порода - древесная порода, которая в определенных растительных и экономических условиях наиболее полно отвечает целям ведения лесного хозяйства;
7) горные леса - леса, расположенные в пределах горных систем и отдельных массивов с колебаниями относительных высот местности более 100 метров и средним уклоном поверхности от подножия до вершины горных хребтов более 5 градусов, а также на горных плато и плоскогорьях, независимо от величины уклона местности;
8) делянка - часть лесосеки, предназначенная для рациональной организации рубок леса, отграниченная в натуре визирами и деляночными столбами;
9) длительно-постепенная рубка - рубка главного пользования, проводимая в разновозрастных древостоях, в которых полнота деревьев, не достигших возраста спелости, составляет не менее 0,4;
10) добровольно-выборочная рубка - рубка главного пользования, при которой в первую очередь вырубаются фаутные, перестойные, спелые с замедленным ростом деревья для своевременного использования древесины и сохранения защитных свойств леса;
11) естественное возобновление - процесс образования нового поколения леса естественным путем;
12) естественный отпад - отпад деревьев, отмирание их в насаждении в результате естественного изреживания древостоя с возрастом или другими причинами;
13) интенсивность вырубки - доля запаса древостоя или числа деревьев (в процентах), выбираемая при проведении очередного приема выборочных и постепенных рубок и рубок ухода;
14) интразональные леса - леса, которые не образуют самостоятельной зоны, а лишь включены в состав лесов одной или нескольких зон;
15) кулисное примыкание лесосек - примыкание лесосек, при котором очередная лесосека размещается через полосу леса, равная двойной или тройной ширине лесосеки;
16) класс возраста древостоя - возрастной интервал, применяемый для характеристики возрастной структуры древостоев в зависимости от породы;
17) бонитет - показатель продуктивности леса. Зависит от условий произрастания и определяется по средней высоте и среднему возрасту деревьев главной породы;
18) лесохозяйственный район - часть территории с идентичными лесоводственно- техническими способами ведения лесного хозяйства и сравнительно однородными природно- экономическими условиями;
19) молодняк - первый возрастной период древостоя, начиная с образования подроста до жердняка;
20) направление рубки - направление, в котором каждая последующая лесосека размещается относительно предыдущей;
21) насаждение - однородный в определенных границах участок леса, состоящий из древесной и сопутствующей ей другой лесной растительности (древостой, подлесок, подрост и живой напочвенный покров);
22) насаждение вегетативное (порослевое) - насаждение, сформировавшееся из деревьев вегетативного происхождения (поросли от пня, корневых отпрысков и отводков);
23) насаждение коренное - естественно сформировавшееся насаждение в соответствующих условиях местопроизрастания;
24) насаждение одновозрастное - насаждение одного возрастного поколения с наличием разницы в возрасте деревьев до двух классов возраста;
25) насаждение производное - насаждение, сформировавшееся на месте коренного, в результате деятельности человека или естественных природных процессов;
26) насаждение простое - насаждение, в котором деревья образуют один ярус;
27) насаждение разновозрастное - насаждение, в котором древостой состоит из деревьев разных возрастных поколений с разницей в возрасте два класса возраста и более;
28) насаждение семенное - насаждение, образованное деревьями семенного происхождения;
29) насаждение сложное - насаждение, в котором деревья образуют два и более ярусов;
30) насаждение смешанное - насаждение, состоящее из двух и более древесных пород;
31) непосредственное примыкание лесосеки - взаимное расположение лесосек, при котором очередная лесосека размещается рядом с предыдущей;
32) насаждение чистое - насаждение, состоящее из одной древесной породы или с единичной примесью других древесных пород;
33) пойменные леса - леса, произрастающие во временно затопляемых речных долинах;
34) полнота древостоя - относительный показатель, определяемый соотношением сумм площадей сечений деревьев фактического и нормального (с оптимальной полнотой 1,0 по стандартным таблицам) насаждения. В молодняках определяется по степени сомкнутости древесного полога;
35) пасека - часть лесосеки или делянки, откуда деревья, хлысты или сортименты трелюются транспортными средствами по пасечному трелевочному волоку;
36) постепенная рубка - рубка главного пользования, при которой спелый древостой вырубается в несколько приемов в течение одного или двух классов возраста;
37) предварительное возобновление леса - естественное возобновление под пологом древостоя (до проведения рубок);
38) преобладающая древесная порода - древесная порода, которая в составе выдела образует большую часть его запаса или занимает большую часть его площади;
39) примыкание лесосек - порядок размещения лесосек в лесном квартале или участке спелого леса, при рубках главного пользования (непосредственное, чересполосное, кулисное);
40) просека - освобожденные от деревьев полосы в лесу, проложенные от для обозначения границ лесных кварталов;
41) сопутствующая древесная порода - древесная порода или кустарник, способствующие ускорению роста и улучшению формы ствола главной породы;
42) спелый древостой - древостой, достигший установленного возраста рубки;
43) сплошная рубка - рубка главного пользования, при которой весь древостой на лесосеке вырубается в один прием;
44) срок примыкания лесосеки - интервал времени, через который очередная лесосека назначается в рубку в отношении к первой;
45) тип леса - совокупность участков с древостоями или насаждениями, объединенных однородными лесорастительными условиями, более или менее общим составом и прочими общими компонентами лесного сообщества, единством происхождения, сходной историей развития, общим лесоводственным характером;
46) тугайные леса - пойменные леса, произрастающие в пустынной зоне;
47) узколесосечная сплошная рубка - рубка главного пользования, при которой ограничивается ширина лесосеки в целях последующего восстановления вырубок естественным путем за счет их обсеменения от стен леса;
48) чересполосное примыкание лесосеки - примыкание лесосек, при котором очередная лесосека размещается через полосу леса шириной, равной
49) хлыст - ствол срезанного дерева, очищенный от сучьев и ветвей;
50) ярус - элемент вертикальной структуры (ярусности) насаждения. В насаждении обычно выделяются один или два (редко более) яруса.
51) пень – прикорневая часть дерева, оставшаяся над поверхностью почвы после его валки высотой не более 10 см (при диаметре деревьев не более 30 см)
или 1/3 диаметра среза (при диаметре деревьев более 30 см).
Глава 2. Порядок подготовки и условия осуществления рубок леса на участках государственного лесного фонда
6. Рубки леса на участках государственного лесного фонда осуществляются с учетом крутизны и экспозиции склонов.
По крутизне горные склоны подразделяются:
Горные леса Восточно- Горные леса Алматинской, Леса Казахского Казахстанской области Жамбылской и мелкосопочника Южно-Казахстанской областей Акмолинской, Карагандинской, Павлодарской и Северо-Казахстанской областей Пологие до 10 0 Покатые - 11 -20 0 Крутые - 21 -30 0 Крутые:
Очень крутые - южных экспозиций - Очень крутые - 31 и 31 и более 21 -30 0 более северных экспозиций - 21 -35 0 Очень крутые:
северных экспозиций - 36 и более К склонам северных экспозиций относятся северные, северо-западные, северо-восточные и восточные; южных экспозиций - южные, юго-западные, юго- восточные и западные склоны.
Крутизна склонов определяется от нижней до верхней границы выдела, если отдельные участки склона не отличаются по крутизне более чем на 5 градусов.
При разнице в крутизне отдельных отрезков склона длиной более 200 м, превышающей 5 градусов, и влекущей за собой изменение способов рубки, для каждого из них определяется своя крутизна.
7. По степени устойчивости против эрозии почвы горных склонов подразделяются на неустойчивые - мощностью до 70 см и устойчивые - мощностью более 70 см.
8. Возможный ежегодный размер и планирование рубок леса определяется по материалам лесоустройства с учетом последующих изменений.
9. Предварительный отбор участков леса под рубки в натуре производится лесничим или по его поручению помощником лесничего. В случае обнаружения несоответствия отдельных участков данным таксационного описания и планшетов, вносятся соответствующие поправки (с составлением актов) или они исключаются из рубки.
10. Отвод и таксации лесосек на участках государственного лесного фонда и клеймение деревьев производится в соответствии с Правилами по отводу и таксации лесосек на участках государственного лесного фонда, утвержденными постановлением Правительства Республики Казахстан от 12 декабря 2011 года № 1512, и Правилами применения клейм в государственном лесном фонде, утвержденными постановлением Правительства Республики Казахстан от 26 июня 2012 года № 852.
11. На каждую лесосеку до проведения подготовительных работ и ее разбивки в натуре составляется технологическая карта, в которой указывают способы рубки леса и трелевки древесины, очистки мест рубок от порубочных остатков, способ воспроизводства леса; схема размещения лесовозных дорог, усов, волоков, погрузочных площадок, места расположения складов, стоянок механизмов и объектов обслуживания рабочих; площади, на которых необходимо сохранять подрост и молодняк, не подлежащие рубке, деревья с охранными зонами, муравейники; требования по предохранению почв от эрозии и сохранению остающейся части древостоя.
12. Технологические карты составляются государственными учреждениями лесного хозяйства или организациями в ведении которых находится государственный лесной фонд (далее - лесные учреждения) и утверждаются его директором - главным лесничим (далее - главный лесничий).
В случае, если за лесопользователем, в размере лесничества, закреплены участки государственного лесного фонда в долгосрочное лесопользование для заготовки древесины, технологические карты на лесосеки, закрепленные за лесопользователем, разрабатываются специалистами лесопользователя и представляются главному лесничему лесного учреждения, выдающему лесорубочный билет. Если в технологической карте допущены отступления от Правил рубок, то по указанию лесного учреждения в нее вносятся изменения.
13. Разработка лесосек производится в строгом соответствии с утвержденными технологическими картами и в обязательном порядке прикладывается к лесорубочному билету.
14. До начала лесосечных работ в соответствии с технологической картой производится разбивка в натуре лесосек на пасеки, отграничение погрузочных площадок, складов, магистральных и пасечных волоков, трасс для несущих канатов трелевочных установок, уборка опасных деревьев и другие работы.
При ровном рельефе пасеки отграничиваются прямолинейными визирами.
На участках сильно изрезанных водотоками и ложбинами границы пасек могут быть криволинейными с сохранением установленной для них ширины.
15. Лесосеки на равнине длинной стороной закладываются перпендикулярно господствующим ветрам.
16. В горных условиях участки под рубки леса отводятся с учетом рельефа местности. Линии, ограничивающие намеченные в рубку участки, по возможности совмещаются с естественными границами (водоразделами, дорогами, обрывами и прочее).
В случаях резко пересеченного рельефа и отсутствия возможности закладки лесосеки по горизонтали, их отводят параллельно водотокам.
Разрешается одновременный отвод лесосек на противоположных склонах.
17. Технологическая карта предусматривает разграничение лесосек на пасеки и прокладку волоков (технологических коридоров) шириной 3-5 м на равнине и 5-7 м в горных местностях. Их устраивают с учетом обхода естественных препятствий (выходы камней, заболоченные участки, куртины подроста и тому подобное). У выхода на просеку волоки следует устраивать с закруглениями шириной на равнинах до 7 м и в горных условиях до 9 м.
Отбойные деревья на их углах от механических повреждений следует защитить специальными кожухами или сварными вилками.
В горных лесах, на склонах крутизной свыше 25 , рационально производить серпантинный способ прокладки волоков для трактора при помощи бульдозеров.
18. В естественных древостоях в качестве технологических коридоров, в первую очередь используются имеющиеся дороги, просеки, тропинки и открытые промежутки между деревьями. При их достаточности на участке рубок леса, технологические коридоры не прорубаются.
19. Места складирования вырубленных деревьев и заготовленных сортиментов и погрузочные пункты древесины располагаются по возможности у дорог и квартальных просек, на полянах, прогалинах и других непокрытых лесом землях.
Запрещается размещать волоки и погрузочные площадки в пределах особо защитных участков и по руслу водотоков.
20. Технологическая сеть волоков и погрузочных пунктов организуется с учетом их повторного использование при проведении других видов и приемов рубок леса и лесохозяйственных мероприятий.
21. Проверка подготовительных работ по рубкам леса производится в натуре по каждому лесничеству и лесовладению работниками государственной лесной охраны до начало рубок.
В процессе проверки выявляется соответствие участка утвержденному плану по площади, возрасту, составу древостоя и виду рубок леса.
Устанавливается качество натурных работ по ограничению участков (тщательность прорубки и расчистки визиров, где это необходимо, наличие на углах столбов с соответствующими надписями и т.д.), правильность выполнения таксационных работ: разделение деревьев на качественные категории, установление разрядов высот и выбор сортиментных таблиц, перечет деревьев, материальная и денежная оценка лесосек.
Раздел 2 Рубки главного пользования на участках государственного лесного
Глава 3. Общие положения
22. Рубки главного пользования проводятся в спелых и перестойных древостоях категории государственного лесного фонда "поле- и почвозащитные леса" и в пойменных лиственных древостоях, возобновляющихся порослевым путем, категории государственного лесного фонда "запретные полосы лесов по берегам рек, озер, водохранилищ, каналов и других водных объектов".
В зависимости от категорий государственного лесного фонда, условий местопроизрастания, биологических особенностей древесных пород, возрастной структуры, полноты насаждений, крутизны и экспозиции склонов, устойчивости почв против эрозии, наличия и состояния подроста главных пород, в соответствии с настоящими Правилами устанавливаются ограничения по назначению в отдельных насаждениях рубок главного пользования.
23. В категориях государственного лесного фонда, указанных в пункте 22 настоящих Правил, выделяются особо защитные участки (далее - ОЗУ), где рубки главного пользования не назначаются:
1) опушки леса шириной 100 м, а в островных борах и саксаульниках - 200 м по границам со степными, пустынными и другими безлесными (нелесными)
пространствами, участки леса до 100 га, расположенные среди безлесных пространств (колочные леса к ОЗУ не относятся);
2) участки леса, произрастающие в пределах оврагов и балок, на легко размываемых и выветриваемых грунтах, включая участки очень сухих типов леса на вершинах песчаных бугров, мокрых типов леса (кроме поймы) лесостепной и степной зон, а также полосы шириной 100 м по периметру этих участков;
3) участки леса в радиусе 1 км вокруг санаториев, домов отдыха, пансионатов, школьных и альпинистских лагерей, туристских баз и других лечебных и оздоровительных учреждений, а также минеральных источников, используемых в лечебных и оздоровительных целях или имеющих перспективное значение, вокруг сельских населенных пунктов и поселков городского типа, если не выделены лесопарковые части зеленых зон; оазисов, колодцев и скважин, служащих для водоснабжения, и вокруг мест водопоя скота в песчаных пустынях;
4) защитные полосы леса шириной 500 м с каждой стороны газопроводов и нефтепроводов в песчаных пустынях;
5) участки леса в радиусе 300 м вокруг глухариных токов, полосы шириной 50 м в лиственных пойменных лесах по обоим берегам рек, заселенных бобрами;
6) участки леса с наличием реликтовых и эндемичных пород, имеющих научную и историческую ценность, а также участки леса, выполняющие специальное лесохозяйственное назначение (лесосеменные, орехоплодовые, медоносные, эталонные и плюсовые насаждения, охранные зоны в радиусе 50 м вокруг плюсовых деревьев, генетические резерваты, постоянные пробные площади с охранной зоной вокруг них до 50 м и другие);
7) полосы леса шириной 100 м вдоль бровок обрывов, осыпей, оползней, а также участки леса, произрастающего на площади, не менее одной трети которой представлено выходом на поверхность камней и скальных обнажений, полосы леса шириной 100 м по периметру этих участков;
8) участки леса на склонах крутизной 30 градусов и более, независимо от их экспозиции в равнинных лесах и лесах Казахского мелкосопочника;
9) участки леса, произрастающего на склонах крутизной 3 градуса и более в Калбинских нагориях, Рудном Алтае, Южном Алтае и Сауре. На южных склонах крутизной 31 градус и более, на северных склонах крутизной 36 градусов и более в Северном Тянь-Шане и Жонгарском Алатау;
10) леса на рекультивированных карьерах и отвалах;
11) полосы леса шириной 250 м в каждую сторону от трасс туристских маршрутов и троп;
12) полосы леса шириной 200 м, расположенные вдоль гребней и линий водоразделов по границам водосбора площадью свыше 2,5 тыс. га при крутизне склонов, образующих гребни водоразделов более 20 градусов;
13) полосы леса в горной местности шириной 200 м, расположенные вдоль верхней границы с безлесными пространствами;
14) полосы леса шириной 150 м вдоль постоянных русел снежных лавин и шириной 300 м вдоль русел селевых потоков.
24. Рубки главного пользования также не назначаются в насаждениях с преобладанием ценных, редких, эндемичных и исчезающих древесных пород (сосны кедровой, ясеня чарынского, дуба черешчатого, ореха грецкого, можжевельников, клена Семенова, туранги, саксаула белого, каркаса, черкеза, береста, акации белой, гледичии, ольхи, рябины, лоха, яблони, груши, абрикоса, фисташки, шелковицы, миндаля, вишни) и других пород, занесенных в Красную книгу, всех кустарников, кроме тальников, гребенщика и акации желтой.
25. При прочих равных условиях насаждения в рубку главного пользования назначаются в следующей последовательности:
1) участки спелого и перестойного леса, требующие рубки по состоянию, недорубы и неиспользованные лесосеки прошлых лет, насаждения, вышедшие из подсочки;
2) расстроенные и низкополнотные насаждения (полнота 0,3 - 0,4), под пологом которых имеется удовлетворительное возобновление главной породы;
3) лиственные леса, утрачивающие порослевую способность;
4) двухярусные насаждения с полнотой спелой части первого яруса 0,3 и выше, а второго - не менее 0,4;
5) насаждения с полнотой 0,3-0,5, под пологом которых имеется удовлетворительное либо неудовлетворительное возобновление (по шкале)
главной породы, при условии создания предварительных культур или лесных культур на вырубке в течение 1-2 лет после рубки;
6) чистые и смешанные разновозрастные насаждения с полнотой 0,5 и выше;
7) перестойные насаждения;
8) другие спелые насаждения.
Глава 4. Рубки главного пользования на участках государственного лесного фонда в равнинных лесах и лесах Казахского мелкосопочника
26. По лесорастительным условиям равнинные леса и леса Казахского мелкосопочника подразделяются на:
1) колочные леса лесостепной и степной зон;
2) леса Казахского мелкосопочника: сосновые и лиственные;
3) южные окраины колонных лесов по мелкосопочнику;
4) южные окраины колочных лесов по равнинам;
5) ленточные боры;
6) островные сосновые леса;
7) пустынные леса;
8) интразональные леса: пойменные и тугайные леса.
27. В равнинных лесах и лесах Казахского мелкосопочника рубки главного пользования проводятся сплошные узколесосечные и добровольно-выборочные рубки.
28. В насаждениях южных окраин колочных лесов по мелкосопочнику и по равнинам рубки главного пользования не проводятся вследствие их высокой прижизненной роли и трудности воспроизводства. В них назначаются только рубки ухода за лесом и санитарные рубки. На площадях вышедших из под сплошных санитарных рубок создаются лесные культуры в первый же год после рубок.
1. Колочные леса лесостепной и степной зон
29. В коренных колочных лесах лесостепной и степной зон на участках леса площадью более 5 га, независимо от наличия подроста и полноты древостоя, проводятся сплошные узколесосечные рубки.
Ширина лесосеки - до 40 м или не более двукратной высоты насаждения, длина лесосеки ограничивается размерами квартала, площадь - не более 5 га, примыкание - кулисное (через 2-3 лесосеки). При ширине выдела менее 100 м примыкание чересполосное (через одну лесосеку), срок примыкания - 2 года. Год рубки не включается в срок примыкания (таблица 1, пункт 1.1).
Лесосеки длинной стороной закладываются перпендикулярно господствующим ветрам. Направление рубки - против господствующих ветров.
По ветроударной стороне массива оставляется защитная полоса в пределах ширины лесосеки, которая вырубается через 2 года после вырубки последней лесосеки.
В колках площадью менее 5 га, независимо от полноты древостоя и наличия подроста, в целях сохранения их защитного влияния сплошные узколесосечные рубки проводятся в 2 приема. В первый прием вырубается заветренная его половина. Вторая половина колка выбирается по истечении срока, необходимого для удовлетворительного возобновления вырубки и достижения подростом высоты более 1,5 м.
При неудовлетворительном возобновлении вырубленной части колка на ней создаются лесные культуры; вторая половина насаждения назначается в рубку через три года после их посадки.
30. В пойменных лиственных древостоях, где разрешены рубки главного пользования, ширина лесосеки устанавливается не более 25 м, с расположением длинной стороны перпендикулярно руслу реки или береговой кромке озера.
Максимальная площадь лесосеки - 1,5 га. Направление рубки - против течения реки или господствующих ветров (таблица 1, пункт 1.2). Примыкание лесосек чересполосное (через одну лесосеку), срок примыкания - 2 года, причем год рубки не включается в срок примыкания.
31. В зарослях акации желтой естественного происхождения, или оставшихся в насаждениях искусственного происхождения после гибели главной породы, проводятся сплошнолесосечные рубки. Ширина лесосек - до 40 м, примыкание непосредственное со сроком в 2 года (таблица 1, пункт 1.3).
32. Оптимальные сроки проведения рубок для образования поросли в колочных лесах - с октября до середины апреля. При заготовке леса не допускается расщеп пня и обдирание его коры. Сроки рубки не ограничиваются, если на вырубке в последующем будут созданы лесные культуры.
2. Сосновые леса Казахского мелкосопочника
33. В сосновых лесах Казахского мелкосопочника производятся добровольно-выборочные и сплошнолесосечные рубки.
Добровольно-выборочные рубки проводятся в простых и сложных, чистых и смешанных одновозрастных и разновозрастных насаждениях сосны влажных, свежих и сухих типов леса с полнотой 0,6-1,0, произрастающих на склонах всех экспозиций крутизной 21-30 градусов (таблица 2, пункты 2.1, 2.2) и в таких же насаждениях сухих типов леса, произрастающих на склонах всех экспозиций крутизной 0-20 градусов (таблица 2, пункт 2.4).
В древостоях с полнотой 0,8-1,0 выбирается 20-25 процентов запаса, а в насаждениях с полнотой 0,6-0,7 - 15-20 процентов. Во всех случаях полнота древостоя не снижается менее 0,5. Площадь лесосек до 10 га.
Последующие приемы рубки проводятся по мере достижения полноты простых древостоев 0,6 и более или формирования сложного насаждения с полнотой первого яруса 0,3 и выше и второго с полнотой для молодняков - не менее 0,4, средневозрастных - 0,3.
34. Сплошнолесосечные рубки проводятся в простых чистых и смешанных одновозрастных и разновозрастных насаждениях свежих и влажных типов леса, произрастающих на склонах всех экспозиций крутизной до 20 градусов. В насаждениях с недостаточным возобновлением сосны они проводятся с созданием сосновых культур в первые 2 года.
Ширина лесосек не более 40 м, площадь - до 2 га. Срок примыкания - 5 лет, не считая года рубки. Примыкание лесосек непосредственное. Лесосеки закладываются длинной стороной перпендикулярно господствующим ветрам, на склонах крутизной более 10 градусов по горизонтали, направление рубки сверху вниз по склону (таблица 2, пункт 2.3).
3. Лиственные леса Казахского мелкосопочника
35. В лиственных лесах Казахского мелкосопочника проводятся сплошнолесосечные и добровольно-выборочные рубки.
В коренных березняках и осинниках полнотой 0,3-1,0 независимо от наличия подроста, а также в производных древостоях без подроста сосны проводятся сплошнолесосечные рубки (таблица 3, пункты 3.1, 3.2) согласно пунктам 29, 32 настоящих Правил. Максимальная площадь лесосеки устанавливается с учетом крутизны склона и величины колка - до 2 га. На склонах крутизной более 10 градусов они закладываются длинной стороной по горизонталям, направление рубки сверху вниз по склону. В производных насаждениях в первый год после рубки создаются культуры сосны. Срок примыкания - 3-5 лет после их посадки.
36. В производных смешанных с сосной древостоях и чистых лиственных насаждениях с удовлетворительным сосновым подростом назначаются добровольно-выборочные рубки по технологии, предусмотренной в пункте 24 Правил. При этом преследуется цель замены лиственных пород на хвойные.
Повторяемость приемов - 15 лет, площадь лесосек до 10 га (таблица 3, пункт 3.3).
4. Островные сосновые леса
37. В островных сосновых лесах проводятся добровольно-выборочные и сплошнолесосечные рубки.
Добровольно-выборочные рубки проводятся в простых и сложных, чистых и смешанных одновозрастных и разновозрастных сосновых насаждениях с полнотой 0,6-1,0 в сухих условиях местопроизрастания (таблица 4, пункты 4.1,
4.2).
В простых и сложных древостоях с полнотой 0,8-1,0 интенсивность выборки по запасу составляет 25-30 процентов, с полнотой 0,6-0,7 - 15-20 процентов.
При проведении добровольно-выборочных рубок полнота древостоя не снижается менее 0,5.
Последующие приемы рубок проводятся по мере достижения полноты простых древостоев 0,6 и более или формирования сложных насаждений с полнотой первого яруса 0,3 и выше, а второго с полнотой для молодняков - не В сложных насаждениях добровольно-выборочные рубки проводятся путем изреживания спелой части. При полноте второго яруса 0,4 и более из первого яруса может быть выбрано до 50 процентов его запаса, а при полноте 0,3 - 30 Максимальная площадь лесосек до 10 га.
38. В простых и сложных разновозрастных, чистых и смешанных со вторым ярусом из сосны независимо от наличия подроста в свежих и влажных типах леса проводятся сплошные узколесосечные рубки (таблица 4, пункты 4.3; 4.4).
В разновозрастных насаждениях к вырубке назначаются только деревья спелого и перестойного поколений леса.
Ширина лесосеки 40 м, площадь - до 2 га. Примыкание лесосек непосредственное со сроком 5 лет, не считая года рубки. Направление лесосек - перпендикулярно господствующим ветрам, направление рубки - против господствующих ветров.
В насаждениях с недостаточным возобновлением сосны они проводятся с созданием сосновых культур в первые два года.
39. В лиственных насаждениях островных сосновых лесов рубки главного пользования проводятся согласно нормативам и технологии, предусмотренным в лиственных лесах Казахского мелкосопочника.
5. Пустынные, пойменные и тугайные леса
40. В насаждениях черного саксаула, произрастающих на устойчивых к ветровой эрозии почвах (суглинистые, глинистые, такыровидные), проводятся сплошнолесосечные рубки с уборкой как черного, так и белого саксаула.
Ширина лесосек до 75 м. Способ примыкания - чересполосный, срок примыкания - 3 года. Оставленные полосы назначаются в рубку при наличии на ранее вырубленных полосах более 500 шт. на 1 га подроста саксаула в возрасте 3- 5 лет или через 3-4 года после создания лесных культур при количественных нормативных показателях, обеспечивающих их перевод в покрытие лесом земли (таблица 5, пункт 5.1).
В саксаульниках, намеченных под рубки главного пользования с расчетом на естественное возобновление, пастьба скота прекращается за 5 лет до рубки и не проводится в течение 5 лет после рубки.
В случаях неудовлетворительного возобновления вырубок, насчитывающих менее 300 экземпляров порослевого возобновления или менее 500 шт. подроста саксаула на 1 га в возрасте 3-5 лет, на них следует создавать лесные культуры.
При смешанном возобновлении общее количество семенного подроста умножают на коэффициент 0,6 и суммируют его с показателем порослевого возобновления, выражая все в порослевом эквиваленте.
В саксауловых насаждениях рубки проводятся в период после созревания семян и прекращения вегетации:
1) в северной подзоне полынно-солянковых пустынь (Алматинская, восточная часть Жамбылской области, Северное Приаралье) при ориентации на естественное возобновление лесосек и наличии на 1 га не менее 300 экземпляров саксаула в возрасте до 30 лет, или 500 штук подроста, или необходимого суммарного количества порослеспособных экземпляров и подроста - с декабря по март;
2) в южной подзоне (западная часть Жамбылской, Южно-Казахстанская и Кызылординская области) при наличии перечисленного выше минимума - с декабря по февраль.
При искусственном восстановлении насаждений на вырубках допускается ломка саксаула в течение всего года.
41. В пойменных лиственных древостоях, возобновляющихся порослевым путем, категории государственного лесного фонда "запретные полосы лесов по берегам рек, озер, водохранилищ, каналов и других водных объектов", за исключением особо защитных участков, назначаются сплошные узколесосечные рубки. При этом все выделы площадью более 1 га разбиваются на лесосеки шириной до 40 м, примыкание - кулисное (через 2 лесосеки), а при ширине выдела менее 80 м - чересполосное (через одну лесосеку) со сроком примыкания 2 года, не считая года рубки (таблица 5, пункт 5.2).
Таксационные выделы площадью менее 1 га назначаются в рубку целиком, независимо от их конфигурации.
При ширине выдела менее 40 м, расположенного вдоль русла реки, длинная сторона лесосеки (не более 200 м) может располагаться вдоль реки, но в этом случае площадь ее не может превышать 1 га.
Направление лесосек для всех насаждений перпендикулярно главному направлению водотока, а направление рубки - против течения.
В целях обеспечения наилучшего порослевого возобновления в пойменных насаждениях рубки проводятся с сентября до начала апреля. Насаждения, потерявшие порослевую способность, вырубаются в летний период. Ветловые древостой назначаются в рубку после спада паводковых вод в летний период (до августа).
42. В зарослях тальников пойм проводятся сплошные узколесосечные рубки. Ширина лесосек - до 40 м. Примыкание - непосредственное со сроком в 2 года. Рубки проводятся в летний период после спада талых вод (таблица 5, пункт
5.3).
43. В тугайных ивняках (ива Джунгарская и Вильгельмса) и зарослях гребенщика проводятся сплошные узколесосечные рубки с шириной лесосек, не превышающей 40 м, примыкание - чересполосное со сроком 3 года. Вырубка оставляемых полос осуществляется при условии удовлетворительного возобновления на смежной лесосеке (таблица 5, пункты 5.4; 5.5).
Время проведения рубок - зима или ранняя весна.
44. В тугайных тальниках, а также в тальниках всех других природных зон проводятся сплошные узколесосечные рубки с шириной лесосек 40 м.
Примыкание - непосредственное со сроком 2 года (таблица 5, пункт 5.6).
Время рубок - после спада паводковых вод в летний период. Направление рубки устанавливается против течения реки с расположением длинной стороны лесосеки перпендикулярно их руслу.
Глава 5. Рубки главного пользования на участках государственного лесного фонда в горных лесах
45. К горным относятся все леса, расположенные в пределах горных систем и отдельных горных массивов с колебаниями относительных высот местности более 100 м и средним уклоном поверхности от подножия до вершины горных хребтов или до границы безлесных пространств более 5 градусов (независимо от того, что отдельные участки склона могут иметь крутизну менее 5 градусов), а также на горных плато и плоскогорьях, независимо от величины уклона местности.
46. Горные леса по комплексу природных условий, породному составу древесно- кустарниковой растительности и условиям лесовозобновления разделяются на:
1) леса Казахстанского Алтая, включающие сосновые леса Калбинских нагорий, темнохвойные леса Рудного Алтая, лиственничные леса Южного Алтая и Саура;
2) хвойно-лиственные леса Северного Тянь-Шаня и Жонгарского Алатау;
3) арчево-плодовые леса Западного Тянь-Шаня и Каратау.
47. В арчево-плодовых лесах Западного Тянь-Шаня и Каратау рубки главного пользования не проводятся.
На горные леса Казахского мелкосопочника, южных окраин колочных лесов по мелкосопочнику и Баяно-Каркаралинских гор распространяются порядок рубок главного пользования в равнинных лесах и лесах Казахского мелкосопочника.
6. Сосновые леса Калбинских нагорий
48. В сосновых насаждениях всех групп типов леса с полнотой 0,6-1,0, произрастающих на пологих, покатых и крутых склонах всех экспозиций, независимо от устойчивости почв против эрозии, проводятся добровольно- выборочные рубки.
Интенсивность рубок зависит от полноты насаждений, но не следует превышать ее более 30 процентов по запасу. Не допускается снижение полноты насаждений ниже 0,5. Второй и третий приемы проводятся через 20 лет, площадь лесосеки - не более 10 га (таблица 6, пункт 1.1).
7. Темнохвойные (пихтовые и еловые) леса Рудного Алтая
49. В одновозрастных пихтовых и еловых насаждениях, на пологих и покатых склонах северных экспозиций с устойчивыми и неустойчивыми почвами (таблица 6, пункт 2.1), а также на крутых склонах с устойчивыми почвами (таблица 6, пункт 2.7), проводятся постепенные рубки.
В насаждениях с полнотой 0,9-1,0 проводятся постепенные трехприемные рубки. В первый прием вырубается до 30 процентов запаса, со снижением полноты до 0,6-0,7, во второй прием - не более 40 процентов.
В насаждениях с полнотой 0,6-0,8 проводятся постепенные двухприемные рубки с выборкой в первый прием до 40 процентов запаса.
Заключительный прием в обоих случаях проводится при наличии хорошего возобновления.
Срок повторяемости рубок - 10-15 лет. Не допускается превышение площади лесосек на пологих и покатых склонах более 20 га, на крутых более 15 га.
50. В разновозрастных пихтовых и еловых насаждениях с полнотой 0,6-1,0 на пологих и покатых склонах северных экспозиций с устойчивыми почвами (таблица 6, пункт 2.2) и пологих склонах северных экспозиций с неустойчивыми почвами (таблица 6, пункт 2.4), если средневозрастная и приспевающая часть древостоев имеют полноту не менее 0,4, проводятся длительно-постепенные В первый прием вырубается до 50 процентов запаса за счет удаления спелых, перестойных и фаутных деревьев. Не допускается снижение полноты насаждений ниже 0,3-0,5. Заключительный прием проводится при наличии хорошего (по шкале) возобновления. Срок повторяемости 30-40 лет после достижения оставшимся поколением возраста спелости. Не допускается превышение площади лесосеки более 20 га.
51. Добровольно-выборочные рубки в пихтовых и еловых насаждениях с полнотой 0,6-1,0 проводятся:
1) в разновозрастных насаждениях на пологих и покатых склонах северных экспозиций с устойчивыми почвами (таблица 6, пункт 2.3), пологих склонах северных экспозиций с неустойчивыми почвами (таблица 6, пункт 2.5), если полнота средневозрастных и приспевающих деревьев менее 0,4;
2) в разновозрастных насаждениях на покатых склонах северных экспозиций с неустойчивыми почвами (таблица 6, пункт 2.6) и крутых склонах северных экспозиций с устойчивыми почвами (таблица 6, пункт 2,9);
3) в разновозрастных и одновозрастных насаждениях на крутых склонах северных экспозиций с неустойчивыми почвами (таблица 6, пункт 2.8);
4) в одновозрастных и разновозрастных насаждениях на пологих, покатых и крутых склонах южных экспозиций независимо от устойчивости почв (таблица 6, пункты 2.10, 2.11).
Не допускается превышения интенсивности рубки на склонах северных экспозиций с устойчивыми почвами более 30 процентов первоначального запаса, на склонах южных экспозиций с неустойчивыми почвами - 20 процентов с доведением полноты насаждений не ниже 0,5.
Второй и третий приемы проводятся в одновозрастных насаждениях через 10 лет, в разновозрастных - через 20 лет.
Площадь лесосеки устанавливается не более 15-20 га в зависимости от крутизны склонов.
8. Еловые и пихтовые леса Северного Тянь-Шаня и Жонгарского Алатау
52. В одновозрастных еловых насаждениях на пологих и покатых склонах всех экспозиций с устойчивыми почвами проводятся постепенные рубки в два- три приема с вырубкой за каждый прием 30-40 процентов запаса (таблица 6, пункт 3.1).
53. Добровольно-выборочные рубки в еловых насаждениях с полнотой 0,6- 1,0 проводятся:
1) в разновозрастных насаждениях на пологих и покатых склонах всех экспозиций независимо от устойчивости почв (таблица 6, пункт 3.2);
2) в одновозрастных и разновозрастных насаждениях на крутых склонах всех экспозиций независимо от устойчивости почв (таблица 6, пункт 3.4).
Не допускается превышать интенсивность рубки более 25-30 % первоначального запаса с доведением полноты насаждений не ниже 0,5.
Второй и третий приемы проводятся через 25-30 лет. Площадь лесосеки устанавливается не более 15-20 га в зависимости от крутизны склонов.
54. В пихтовых одновозрастных и разновозрастных насаждениях на пологих, покатых и крутых склонах всех экспозиций с устойчивыми и неустойчивыми почвами проводятся добровольно-выборочные рубки (таблица 6, пункты 3.3, 3.5).
Не допускается превышать интенсивность рубки на крутых склонах с неустойчивыми почвами более 20 процентов первоначального запаса, на пологих и покатых - 30 процентов с доведением полноты насаждений не ниже 0,5.
Площадь лесосеки устанавливается не более 15-20 га в зависимости от
9. Лиственничные леса Южного Алтая и Саура
55. В одновозрастных лиственничных насаждениях на пологих и покатых склонах всех экспозиций с устойчивыми почвами (таблица 6, пункт 4.1), а также на пологих и покатых склонах всех экспозиций с неустойчивыми почвами (таблица 6, пункт 4.2) проводятся постепенные рубки.
В насаждениях с полнотой 0,9-1,0 проводятся трехприемные постепенные рубки с вырубкой в первый прием до 30 процентов запаса. Во второй прием вырубается не более 40 процентов.
В насаждениях с полнотой 0,6-0,8 проводятся двухприемные постепенные рубки с выборкой в первый прием до 40 процентов запаса. Срок повторяемости рубок - 10 лет. Не допускается превышение площади лесосеки более 20 га, при заключительном приеме - 10 га.
Заключительный прием в обоих случаях проводится при наличии хорошего
56. В разновозрастных лиственничных насаждениях, произрастающих на пологих и покатых склонах северных экспозиций с устойчивыми почвами (таблица 6, пункт 4.3) и на пологих склонах южных экспозиций с устойчивыми почвами (таблица 6, пункт 4.5), если полнота древостоев, не достигших возраста спелости, составляет не менее 0,4 проводятся длительно- постепенные рубки.
В первый прием вырубается до 50 процентов запаса за счет удаления перестойных, спелых и фаутных деревьев. Не допускается снижение полноты насаждений ниже 0,3-0,5. Заключительный прием проводится при наличии хорошего (по шкале) возобновления. Срок повторяемости - 30 лет. Не допускается превышение площади лесосеки более 10 га.
57. Добровольно-выборочные рубки в лиственничных насаждениях с
1) в разновозрастных насаждениях на пологих и покатых склонах северных экспозиций (таблица 6, пункт 4.4), пологих склонах южных экспозиций с устойчивыми почвами (таблица 6, пункт 4.6), если полнота древостоя, не достигшего возраста спелости, составляет менее 0,4;
2) в разновозрастных насаждениях на пологих и покатых склонах всех экспозиций с неустойчивыми почвами (таблица 6, пункт 4.8);
3) в разновозрастных насаждениях на покатых склонах южных экспозиций с устойчивыми почвами (таблица 6, пункт 4.7);
4) в разновозрастных и одновозрастных насаждениях на крутых склонах всех экспозиций с неустойчивыми почвами (таблица 6, пункт 4.10);
5) в одновозрастных и разновозрастных насаждениях на крутых склонах всех экспозиций с устойчивыми почвами (таблица 6, пункт 4.9).
Не допускается превышение интенсивности рубки на склонах с устойчивыми почвами более 30 процентов, на крутых склонах с неустойчивыми почвами - 20 процентов (без учета объема древесины, вырубленной на волоках).
Второй и третий приемы проводятся в одновозрастных насаждениях через 10 лет, в разновозрастных - через 20 лет.
Не допускается превышение площади лесосеки на крутых склонах более 15 га, на пологих и покатых склонах - 20 га.
58. В лиственнично-пихтовых насаждениях первоочередной рубке подлежат деревья пихты.
10. Лиственные леса Калбинских нагорий, Рудного Алтая, Южного Алтая, Саура, Северного Тянь-Шаня и Жонгарского Алатау
59. В березовых насаждениях с полнотой 0,6-1,0 коренных и производных типов леса, независимо от наличия предварительного возобновления на покатых и крутых склонах всех экспозиций с неустойчивыми почвами (таблица 6, пункт
5.1), а также в насаждениях производных типов леса при наличии хорошего (по шкале) возобновления хвойных пород на пологих, покатых и крутых склонах всех экспозиций с устойчивыми почвами (таблица 6, пункт 5.4) и пологих склонах с неустойчивыми почвами (таблица 6, пункт 5.5) проводятся постепенные двухприемные рубки.
Выборка в первый прием - до 50 процентов запаса. Не допускается снижение полноты насаждений ниже 0,3-0,5. Заключительный прием проводится при наличии хорошего (по шкале) возобновления. Срок повторяемости - 10 лет.
Не допускается превышение площади лесосеки более 15 га, при заключительном приеме - 10 га.
60. Сплошнолесосечные рубки в березняках коренных типов леса, независимо от предварительного возобновления, а в насаждениях производных типов леса при удовлетворительном и неудовлетворительном (по шкале)
возобновлении хвойных пород, проводятся на пологих, покатых и крутых склонах всех экспозиций с устойчивыми почвами (таблица 6, пункт 5.2) и на пологих склонах с неустойчивыми почвами (таблица 6, пункт 5.3). Ширина лесосеки 100 м. Примыкание лесосек непосредственное, срок примыкания - 2 года, площадь лесосеки не более 10-15 га в зависимости от крутизны склонов.
Вырубка деревьев хвойных пород (кроме усыхающих и сухостойных), не достигших возраста спелости, не допускается.
61. В осиновых, тополевых и насаждениях ивы древовидной, произрастающих на пологих, покатых и крутых склонах всех экспозиций, независимо от типа леса и устойчивости почв, проводятся сплошнолесосечные рубки (таблица 6, пункт 5.6). Лучшие сроки проведения рубок для образования поросли - со второй половины октября до середины апреля. Расщеп пня и обдирание его коры не допускаются.
Единичная примесь хвойных деревьев, достигших возраста спелости, при отсутствии хвойного подроста под пологом леса, рубке не подлежит. Если под пологом древостоя имеется хорошее (по шкале) возобновление хвойных пород, то в процессе рубки хвойные деревья, достигшие возраста спелости, могут быть вырублены. Примыкание лесосек непосредственное, срок примыкания - 1 год.
Ширина лесосеки - 100 м. Не допускается превышение площади лесосеки более 10-15 га в зависимости от крутизны склонов.
62. В зарослях горных кустарников на пологих и покатых склонах всех экспозиций проводятся сплошнолесосечные рубки лесосеками шириной 40 м с чересполосным примыканием, площадь лесосеки не более 2,5 га (таблица 6, пункт
5.7). Оставляемые полосы вырубаются через 2 года после достижения порослью высоты 1 м.
63. В пойменных лиственных древостоях и зарослях кустарников, возобновляющихся порослевым способом, категории государственного лесного фонда "запретные полосы лесов по берегам рек, озер, водохранилищ, каналов и других водных объектов" на пологих, покатых и крутых склонах всех экспозиций независимо от устойчивости почв проводятся сплошнолесосечные рубки (таблица 6, пункты 5.8, 5.9). Ширина лесосеки до 75 м, в кустарниках - 40 м. Примыкание непосредственное. Срок примыкания - 3 года, в кустарниках - 2 года.
Направление лесосеки перпендикулярно течению реки, направление рубки - против течения реки. Площадь лесосеки - до 2,5 га.
Вырубка последующих лесосек осуществляется после появления на лесосеке хорошего (по шкале) возобновления или достижения порослью высоты не менее 1 м.
Таксационные выделы до 1 га и менее назначаются в рубку целиком.
11. Лесоводственно-экологические требования к проведению рубок главного пользования
64. При отводе лесосек для проведения выборочных и постепенных (кроме заключительного приема) рубок главного пользования деревья хвойных и твердолиственных пород, не достигшие возраста спелости, в рубку не назначаются.
В насаждениях, примыкающих к невозобновившимся вырубкам, отвод лесосек под сплошные и заключительный прием постепенной рубки допускается только при наличии естественного возобновления с оценкой "хорошо" или создания лесных культур.
65. Ширина пасеки на лесосеках при сплошных узколесосечных рубках устанавливается:
1) в равнинных лесах и лесах Казахского мелкосопочника - не более полуторной высоты древостоев;
2) в горных лесах при крутизне склона до 15 градусов не более двукратной высоты древостоев, а при косогорной разработке лесосек - не более 100 м.
66. В насаждениях, намеченных для проведения рубок главного пользования с расчетом на воспроизводство леса естественным путем, пастьба скота прекращается в хвойных и твердолиственных древостоях, включая саксауловые, за пять лет до рубки.
67. Заготовку и трелевку древесины на лесосеках необходимо вести способами и средствами, не допускающими возникновения эрозии почв, исключающими или ограничивающими отрицательное воздействие на состояние лесов, водоемов и других природных объектов, обеспечивающими сохранение подроста и молодняка хозяйственно ценных пород (приложения 2-14).
На склонах крутизной более 10 градусов в лесах Казахского мелкосопочника и более 15 градусов в горных лесах тракторная трелевка допускается только по волокам, укрепленным порубочными остатками.
Трелевку древесины разрешается проводить как хлыстами, так и в сортиментах.
68. В процессе рубок леса, в бесснежный период, следует использовать лесозаготовительную технику, имеющую удельное давление на грунт не более 0,4- 0,5 кг/см .
69. Для подавляющей части вырубаемых деревьев применяется направленная валка деревьев, которая на пасеках проводится вершиной к волоку под углом не более 45 градусов. Бессистемная валка и трелевка леса не допускается.
Во всех древостоях, произрастающих на переувлажненных суглинистых и глинистых почвах, проведение рубок леса допускается только в зимний период.
70. На лесосеках, где планируется последующее естественное возобновление, в процессе лесозаготовок необходимо обеспечить сохранность семенников, семенных групп, куртин и полос:
1) на лесосеках сплошных рубок, где намечено естественное возобновление (за исключением узколесосечных), оставляются обсеменители в виде одиночно стоящих ветроустойчивых семенников. В сосновых горных лесах их следует оставлять в количестве 15-20 штук на 1 га группами по 3-5 деревьев равномерно расположенных по площади;
2) в целях улучшения породного состава и оздоровления пихтовых и еловых лесов наряду с оставлением семенников хвойных пород оставляются также обсеменители березы в количестве 20-25 деревьев на 1 га;
3) в чистых лиственничниках и с примесью березы обсеменители оставляются группами по 3-5 деревьев лиственницы не менее 25-30 штук, а в лиственнично-пихтовых насаждениях - 30-35 деревьев главной породы на 1 га;
4) в лиственных производных насаждениях с примесью хвойных пород, произрастающих на дренированных почвах, оставляются смешанные хвойно- березовые куртины площадью 0,1-0,25 га с расстоянием между ними около 100 м.
На слабо дренированных почвах размер куртин доводится до 0,3-0,4 га, а расстояние между ними увеличивается до 150-200 м;
5) обсеменители не оставляются на лесосеках:
с хорошим естественным возобновлением или намеченных под искусственное восстановление;
лиственных пород;
сухих типов сосновых лесов на песчаных, супесчаных и каменистых почвах, а также свежих и влажных сосняков с сильным задернением почвы;
6) обсеменители в виде групп и единичных деревьев отмечают легким соскабливанием (подрумяниванием) коры на стволах и нумеруют краской.
Отграничение семенных куртин производится путем легких затесок на коре с внешней стороны граничных деревьев и подскабливанием коры вокруг ствола на угловых деревьях. Семенники и деревья в семенных группах, а также граничные деревья семенных куртин метятся краской.
71. При проведении рубок леса необходимо соблюдать существующие санитарные правила в лесу и технику безопасности на лесозаготовках.
72. В случаях оставления на лесосеках на пожароопасный период срубленных деревьев, их необходимо очистить от сучьев, а заготовленную лесопродукцию следует собрать в штабеля или поленницы. При этом места рубок с оставшимися на лето древесиной и (или) порубочными остатками следует привести в надлежащее противопожарное и санитарное состояние с последующей доочисткой лесосек в весенний период.
73. В саксаульниках при проведении рубок главного пользования запрещается применение тросового способа заготовки. Ломка саксаула производится вручную или с использованием тумервала, рабочая часть которого устанавливается на уровне 40 см от поверхности земли.
74. После всех лесосечных работ лесопользователям необходимо оправить весь сохранившийся подрост путем освобождения его от порубочных остатков и завала землей, вырубить и убрать вместе с порубочными остатками сломанный и сильно поврежденный подрост; ликвидировать все возникшие очаги эрозии почвы путем заравнивания промоин, установки фашин, укладки и уплотнения порубочных остатков, привести места верхних складов и погрузочных площадок в состояние, пригодное для проведения работ по воспроизводству лесов.
75. Не допускается превышение площади занятой под верхними складами и погрузочными площадками на лесосеке менее 10 га более 4 % от площади лесосеки, а свыше 10 га - 2 %.
76. Очистка лесосек от порубочных остатков (сучьев, веток, вершин)
производится одновременно с рубкой леса с целью использования порубочных остатков, улучшения условий возобновления леса, а также предупреждения и устранения опасности возникновения лесных пожаров, размножения вредных для леса насекомых и грибных болезней.
77. Порубочные остатки используются, в первую очередь, для промышленной переработки и реализации населению. В этих случаях они укладываются в кучи на прогалинах и в просветах (окнах) древостоя вдоль волоков и у дорог с соблюдением мер пожарной безопасности.
78. При отсутствии возможности использования порубочных остатков, очистка лесосек производится следующими способами:
1) в сухих типах леса и в насаждениях, произрастающих на маломощных и каменистых почвах, путем измельчения порубочных остатков до 1 м по длине и равномерного их разбрасывания по всей площади вырубки;
2) в травяно-болотных и травяно-сфагновых (свежие, влажные, сырые, мокрые) типах леса путем сбора в валы шириной до 2 м или в кучи диаметром не более 3 м и высотой не более 0,5-0,6м с оставлением для перегнивания. Не допускается оставлять кучи для перегнивания на 1 га в хвойных лесах более 200, в лиственных более 100 штук;
3) путем укладки на волоки с последующим уплотнением их в процессе трелевки;
4) путем выноса за пределы лесосеки на прогалины и складирования в кучи с последующим их сжиганием в пожароопасный период;
5) при сборе порубочных остатков в кучи, последние размещаются не ближе 10 м от стены леса и 5 м от штабелей лесопродукции.
Перечисленные способы очистки лесосек могут применяться комбинированно.
Способы очистки мест рубок указывается лесовладельцем в лесорубочном билете.
При проведении рубок в зимний период со снеговым покровом глубиной более 50 см очистка лесосек, как исключение, допускается весной, до наступления пожароопасного сезона.
На лесосеке не допускается оставлять порубочные остатки более 20 % от ее площади.
79. После окончания всех лесосечных работ на основе натурного осмотра лесосеки и изучения документов проверяется качество выполнения рубок и степень соблюдения основных лесоводственных требований, включая сохранность подроста и молодняков главных пород, а также:
1) проводится освидетельствование мест рубок в порядке, определяемом уполномоченным органом в области лесного хозяйства (далее – уполномоченный орган) и составляется акт, куда заносятся количество заготовленной древесины в кубометрах на всем участке с указанием объема самовольно срубленной древесины, число поврежденных деревьев и другие нарушения, допущенные при рубках леса. Акт прикладывается к лесорубочному билету как документ, подтверждающий количество заготовленной древесины на участке;
2) в течение месячного срока после составления акта освидетельствования мест рубок ответственное должностное лицо лесного учреждения в порядке надзора и контроля принимает по акту от лесничества не менее 20 процентов от объема выполненных работ.
По лесничеству проверяются книги расхода леса и абрисы лесосек, перечетные ведомости, отметки в лесоустроительных материалах о проведенных рубках леса и материалы по постоянным пробным площадям;
3) на лесосеках после завершения каждого приема постепенных и выборочных рубок не допускается превышение количества деревьев с сильными повреждениями (обдир коры одной трети от окружности ствола, повреждение корней, облом кроны более трети от всей массы) на склонах крутизной до 15 градусов более 8 процентов, а на склонах более 5 градусов - 12 % от общего числа оставляемых на корню деревьев.
80. В процессе лесозаготовок не допускается превышать общую площадь минерализации почв, вместе со всеми площадями волоков и погрузочных площадок, более 20 процентов от общей площади лесосеки.
81. Состояние естественного возобновления леса после рубок устанавливается путем учета подроста, сохранившегося после всех лесозаготовительных операций, очистки мест рубок и оправки подроста, а его жизнеспособность - при освидетельствовании мест рубок. Оценка возобновления определяется по шкалам (приложение 2-14).
По результатам учета составляется акт, в котором указываются количество и процент сохранности подроста, общая характеристика его состояния и размещение по площади, оценка ожидаемого возобновления вырубки желательными породами, необходимость проведения мероприятий по воспроизводству леса на вырубках и их способы.
82. В зависимости от сезона заготовки и способа рубки необходимо обеспечить сохранность подроста и молодняка на пасеках от 50 до 80 процентов его количества, учтенного до рубки (таблица 7).
83. При наличии на вырубках хорошего возобновления желательных пород проведение мероприятий по воспроизводству леса на них не требуется, а при удовлетворительном возобновлении намечаются меры содействия естественному возобновлению или частичные лесные культуры.
84. На вырубках, не обеспеченных естественным возобновлением, лесопользователями в обязательном порядке проводятся работы по посадке лесных культур из хозяйственно ценных пород, в течение двух лет после рубки.
85. На сплошных вырубках всех лесообразующих пород с проведенными мероприятиями по содействию естественному возобновлению леса, созданными лесными культурами или оставленными под естественное заращивание, а также в 10-метровых полосах примыкающих к внешней стороне вырубки, пастьба скота и сенокошение не допускается до достижения большей частью подроста высоты, исключающей возможность повреждения его вершин животными.
Раздел 3
Глава 6. Рубки промежуточного пользования на участках государственного лесного фонда
86. В зависимости от целей и назначения рубки промежуточного пользования подразделяются на следующие виды:
1) рубки ухода за лесом;
2) выборочные санитарные рубки;
3) рубки, связанные с реконструкцией малоценных лесных насаждений, а также насаждений, теряющих защитные, водоохранные и другие функции;
4) рубка единичных деревьев в молодняках.
12. Назначение, виды и основные лесоводственные принципы ведения рубок ухода за лесом
87. Рубки леса за лесом проводятся с момента образования высокополнотных (0,8-1,0) насаждений и завершаются, как правило, за полкласса до главной рубки в насаждениях, в которых допускается проведение рубок главного пользования и проводятся пожизненно в насаждениях, в которых рубки главного пользования не допускаются.
88. Рубки ухода за лесом проводятся в лесах всех категорий государственного лесного фонда, с учетом режимов ограничения лесопользования, установленных Лесным кодексом Республики Казахстан.
89. В зависимости от возраста (фазы развития) и породного состава насаждений проводятся следующие виды рубок ухода за лесом: осветления, прочистки, прореживания и проходные рубки.
Целью отдельных видов рубок ухода являются:
осветления - уход за составом и регулированием густоты в смешанных молодняках. К возрасту прочисток этот вид ухода в основном должен обеспечить необходимое участие главных пород в составе насаждения;
прочистки - уход за составом и формой насаждений, а также регулирование его густоты;
прореживание - уход за формой ствола и кроны для улучшения качества и структуры насаждений;
проходные рубки - уход за насаждениями в целях увеличения прироста на лучших деревьях, сокращения сроков выращивания технически спелой древесины при одновременном повышении ее качества и подготовки насаждения к главным рубкам.
90. В тех случаях, когда рубки ухода проводятся с запозданием или нерегулярно, когда насаждения разновозрастные и не представляется возможным выделить площади отдельных видов рубок ухода, допускается одновременное решение целевых задач всех видов рубок ухода или комплексное их проведение на одном и том же участке.
91. Рубки ухода осуществляются с учетом дальнейшего периодического пользования лесом без снижения селекционно-генетических качеств и биологической устойчивости насаждений.
92. Перечисленные в пункте 89 настоящих Правил виды рубок ухода, в насаждениях, где разрешено их применение, проводятся в зависимости от их возраста, состава, продуктивности, сомкнутости крон или полноты (таблица 8).
93. При проведении рубок ухода проводится классификация деревьев, выделяются биогруппы, в которых все особи подразделяются по хозяйственным и биологическим признакам на три категории: I - лучшие, II - вспомогательные, III - подлежащие удалению:
1) к лучшим относятся - здоровые деревья главной породы, имеющие хороший рост в высоту, прямой без повреждений, полнодревесный и хорошо очищенный от сучьев ствол, хорошее укоренение, нормально охвоенную (облиствленную), равномерно развитую, узкую, островершинную с нетолстыми сучьями крону. В лиственных насаждениях предпочтение следует отдавать семенным экземплярам и формам деревьев устойчивых к гнилям. Лучшие деревья отбираются преимущественно из экземпляров I, II и III классов роста по Крафту и с учетом их соответствия условиям местопроизрастания. В сложных насаждениях такие деревья отбираются как из первого, так и из второстепенных ярусов.
При отсутствии в отдельных группах насаждений деревьев I категории оставляются относительно лучшие из имеющихся.
Из числа лучших деревьев при уходе могут выделяться целевые деревья, которые остаются до возраста спелости. Указанные деревья выделяются с возраста прореживаний;
2) к вспомогательным относятся - деревья, преимущественно из нижней части полога или образующие второй ярус, способствующие очищению лучших деревьев от сучьев, формированию их стволов и крон, выполняющие почвозащитные и почвоулучшающие функции. К ним также относятся единичные деревья верхнего полога, не вошедшие в категорию лучших, если они расположены в просветах и на опушках, а также кустарники и деревья в подлесочной форме, если они не угнетают подрост главной породы;
3) к деревьям, подлежащим удалению относятся:
сухостойные, буреломные, отмирающие, пораженные грибковыми заболеваниями и вредителями до степени прекращения роста;
искривленные, двойчатые, безвершинные, с крупными пасынками, с сильно разросшейся, низко опущенной кроной и большим сбегом и сильно угнетенные, если эти деревья не играют полезной роли в насаждении, после рубок ухода не смогут оправиться (имеют плоскую, шаровидную и сквозистую крону) и их вырубка не образует больших просветов;
мешающие росту и формированию крон отобранных лучших и вспомогательных деревьев (охлестывающие, затеняющие, зажимающие и так далее), представители сопутствующих пород и главной породы, если их вырубка не ведет к расстройству насаждения;
отдельные нормально развитые и не угнетенные деревья, если они образуют чрезмерно густые куртины.
В рубку могут не назначаться деревья, имеющие плохие технические качества стволов, с дуплами и гнездовьями птиц, если они произрастают обособленно и не являются сухостойными.
94. Во всех насаждениях, вовлекаемых в рубки ухода, могут применяться одновременно низовой и верховой методы уходов, которые позволяют оставлять на участках лучшие и вспомогательные (полезные) деревья, и соответственно, удалять подлежащие рубке деревья согласно классификации и установкам, приведенным в пункте 93 настоящих Правил.
95. В чистых насаждениях применяется активный низовой метод рубок ухода с вырубкой деревьев разных размеров и классов роста преимущественно из подчиненной части насаждения.
96. В смешанных и сложных насаждениях вырубка деревьев производится во всех частях полога с тем, чтобы сформировать высокопродуктивное и более устойчивое к пожарам насаждение.
97. Отбор деревьев под рубки ухода производится по отдельным биогруппам, в которых выбираются одно или несколько лучших, а затем по отношению к ним намечаются вспомогательные (полезные) деревья и подлежащие удалению деревья.
98. При осветлениях и прочистках отметка деревьев в рубку на всем участке не проводится. Для этого в типичных местах участка закладываются несколько пробных площадей или ленточная проба, которые в последующем подвергаются тщательной вырубке и используются как образец для проведения ухода на всей
99. При прореживаниях и проходных рубках деревья в рубку отбираются на всей площади участка, но с учетом возможности равномерного размещения по ней лучших деревьев.
100. В молодняках с неравномерным распределением деревьев главной породы применяется куртинный способ рубок ухода, при котором в группах главной породы и вокруг них на расстоянии, равном половине высоты второстепенного полога, все деревья сопутствующих пород вырубаются. На остальной площади рубки ухода не проводятся.
101. В одноярусных хвойно-лиственных насаждениях полностью удаляются второстепенные породы в биогруппах хвойных пород (уход по верховому методу), слабо изреживаются густые чистые их биогруппы (уход по низовому методу) и умеренно изреживаются биогруппы лиственных пород.
102. В одноярусных лиственно-хвойных молодняках и сложных разновозрастных насаждениях с главной породой во втором ярусе вырубка деревьев лиственных пород производится на всей площади участка, при этом следует обеспечивать равномерное размещение подроста хвойных пород и преобладание последних в составе оставляемой части леса.
103. Когда хвойные породы сильно заглушены и имеют сомкнутость менее 0,5, вырубка лиственного полога производится полосами. Ширина полос устанавливается равной двум высотам второстепенного яруса. При этом в один прием уход проводится на площади не менее 50 процентов от всей площади участка, где выбираются все деревья лиственных пород и оставляются хвойные.
Полосы рубок чередуются с оставляемыми защитными кулисами такой же ширины. Направление полос принимается в засушливых условиях с запада на восток, а в горных районах - поперек склона. Через 4-5 лет вырубаются деревья лиственных пород в оставленных кулисах, и одновременно производится уход за главной породой в ранее вырубленных полосах.
104. Полосный (коридорный) уход применяется как в смешанных, так и чистых лесных культурах, когда в них вырубаются отдельные ряды кустарников, сопутствующей породы или главной породы, а в оставшихся рядах проводится селекционное изреживание.
105. В группово-разновозрастных насаждениях методы рубок ухода определяются составом и фазой развития каждой группы деревьев, направленные на постепенное формирование одновозрастных древостоев.
106. Рубки ухода проводятся на всех участках государственного лесного фонда, где они разрешены Лесным кодексом Республики Казахстан и настоящими Правилами, за исключением отдельных насаждений с хроническим недостатком или избытком влаги:
1) основными показателями необходимости назначения рубок ухода являются нежелательный с хозяйственной точки зрения состав насаждения, количество деревьев на единице площади (густота), высокая степень дифференциации стволов и полнота, сильное взаимное влияние деревьев друг на друга и общее плохое состояние древостоя;
2) смешанные насаждения в рубки ухода назначаются при условиях угнетения главной породы сопутствующими и неблагоприятного влияния последних на процесс формирования хозяйственно ценных насаждений, соответствующих лесорастительным условиям;
3) в чистых и смешанных древостоях с куртинным расположением деревьев рубки ухода назначаются независимо от их общей сомкнутости и полноты, если в отдельных куртинах (группах) имеется угроза заглушения главных пород второстепенными или чистые куртины сильно загущены;
4) производные насаждения (временные типы леса), где имеется, достаточное количество жизнеспособных деревьев главных пород (хвойных, твердолиственных и др.), могут назначаться в рубки ухода независимо от их полноты;
5) в производных лиственных молодняках с отсутствием или недостаточным количеством подроста хвойных пород для сформирования в будущем сомкнутого насаждения следует проводить реконструктивные мероприятия, а если это невозможно, то рубки ухода следует ориентировать на формирование лиственных древостоев.
107. Рубки ухода назначаются, прежде всего, в лучших лесорастительных условиях, в смешанных, загущенных, высокополнотных и высокобонитетных насаждениях. При прочих равных условиях рубки ухода назначаются в следующей последовательности:
1) первая очередь - осветления, прочистки и прореживания:
в культурах и молодняках главных пород, сохраненных при разработке лесосек, в случаях заглушения их нежелательными породами;
в молодняках с главными породами, находящимися под пологом второстепенных;
в смешанных молодняках с главными и второстепенными породами в одном пологе;
в чистых заглушенных молодняках ценных пород, в также в молодняках семенно-порослевого происхождения;
в смешанных насаждениях с главной породой под пологом второстепенных.
2) вторая очередь:
прореживания в чистых насаждениях;
проходные рубки в смешанных и сложных насаждениях;
3) третья очередь - проходные рубки в чистых насаждениях.
108. Прореживания и проходные рубки при равномерном размещении деревьев, как правило, назначаются в насаждениях с полнотой выше 0,7.
109. Насаждения ниже V класса бонитета под рубки ухода не назначаются.
110. Время проведения рубок ухода:
1) в смешанных и сложных молодняках рубки ухода проводятся, как только обнаружится угроза заглушения главных пород второстепенными, а в чистых - с наступлением стесненности крон и появлением отпада. В сосновых молодняках искусственного происхождения первый уход проводится в момент смыкания крон деревьев в рядах;
2) осветления и прочистки проводятся при облиственном состоянии деревьев в течение всего вегетационного периода. В зависимости от местных климатических условий сроки рубки могут быть приурочены к началу, середине или к концу вегетационного периода;
3) в густых молодняках с запоздалым изреживанием, сильно вытянутыми и недостаточно устойчивыми стволиками, а также в лиственных молодняках степной зоны их можно проводить преимущественно в весенний период;
4) в хвойных молодняках, включая лесные культуры сосны в степных районах, допускается проведение позднеосенних и раннезимних рубок с целью реализации вырубаемых деревьев в качестве новогодних елок;
5) прореживания и проходные рубки предпочтительно проводить по малому снегу.
Выбор объектов в рубки ухода и время их проведения осуществляется с учетом интересов охотничьего хозяйства, побочных лесных пользований и охраны природы.
111. Интенсивность и повторяемость рубок ухода:
1) интенсивность рубок ухода определяется или степенью снижения сомкнутости полога и полноты насаждений, или количеством вырубаемых стволов и запасов древесины, выраженным соответственно в процентах от числа стволов и запаса насаждения до рубок, или степенью снижения первоначальной суммы площадей сечения деревьев на 1 га;
2) интенсивность рубок ухода за лесом устанавливается в зависимости от назначения лесов, типа леса, состава, возраста, полноты, класса бонитета, строения, общего состояния насаждения и целевой установки рубок ухода;
3) по величине снижения показателей различаются следующие степени интенсивности рубок ухода: очень слабая - до 10 %, слабая - 11-20 %, умеренная - 21-35 %, сильная - 36-50 % и очень сильная - свыше 50 %;
4) в молодняках интенсивность рубок ухода обычно определяется степенью снижения сомкнутости полога. В средневозрастных и приспевающих насаждениях, а в зоне интенсивного ведения лесного хозяйства (степная и лесостепная зоны) и в древостоях в возрасте прореживаний - по таксационной полноте и запасу вырубленной древесины;
5) в молодняках приемлемы более интенсивные рубки по сравнению со средневозрастными и приспевающими насаждениями.
В смешанных насаждениях из пород, значительно различающихся быстротой роста, интенсивность выше, чем в чистых.
В насаждениях из быстрорастущих и светолюбивых пород интенсивность рубок ухода более высокая чем в медленнорастущих и теневыносливых, а в древостоях высших бонитетов - более сильная, чем в насаждениях низшей продуктивности.
В перегущенных насаждениях из пород маловетроустойчивых, в древостоях, произрастающих на переувлажненных и мелких почвах, интенсивность рубок ухода должны быть относительно слабыми;
6) повторяемость рубок ухода означает частоту проведения одного их вида на одном и том же участке, зависит от состояния насаждения, экономических условий хозяйствования и находится в тесной связи с продуктивностью и интенсивностью изреживания насаждения, а также уровнем механизации работ.
Чем выше интенсивность отдельных приемов рубок и уровень механизации работ, тем реже повторяемость. В чистых насаждениях повторяемость реже, чем в сложных и смешанных. Чем лучше лесорастительные условия и моложе насаждения, тем рубки ухода будут проводиться чаще;
7) повторяемость рубок ухода в смешанных молодняках составляет 5 лет, в чистых - 10 лет, а прореживаний и проходных рубок в древостоях I-III бонитетов - 10-15 лет и в насаждениях IV-V бонитетов - 15-20 лет.
112. Планирование и отвод площадей под рубки ухода:
1) отвод площадей, отбор деревьев на выращивание и в рубку ухода, их клеймение и перечеты в насаждениях, за исключением молодняков, производится за год до рубки - по лиственным в весенне-летний период, по хвойным круглый год;
2) при отводе молодняков в рубку на типичных участках закладываются контрольные пробные площади или ленточные пробы, служащие в качестве эталона для проведения осветлении и прочисток на всем участке. Их площади составляют не менее 3-5 процентов всего участка и не менее 0,5 га по каждому виду рубок ухода;
3) при прореживаниях и проходных рубках проводится перечет намеченных в рубку деревьев по 2-4 сантиметровым ступеням толщины, начиная с деревьев диаметром 8 см (на высоте 1,3 м от поверхности земли), и выше, с распределением их на деловые, полуделовые и дровяные и отметкой продольной полоской и клеймением у шейки корня.
Одновременно у деревьев, отведенных в рубку, замеряется высота 3 деревьев в 5 центральных ступенях толщины для последующего построения графика высот и определения разряда высот насаждения по таблицам;
4) отвод участков под рубки ухода и закладка пробных площадей, эталонные рубки в молодняках, а также отбор деревьев в рубку при прореживаниях и проходных рубках производится под руководством лесничего или его помощника. При этом в качестве ориентира и для практической иллюстрации используются двухсекционные (одна - контрольная, другая - с рубками) постоянные пробные площади, которые закладываются на участках лесного учреждения во всех насаждениях преобладающих древесных пород и по каждому виду рубок ухода.
Основные условия проведения рубок ухода на отведенных для них участках указываются в технологической карте разработки участка по рубкам ухода.
113. Учет вырубаемой древесины проводится:
1) при осветлениях и прочистках объем всей вырубаемой древесины определяется по ее количеству, заготовленному на пробных площадях или ленточных пробах, которая в свою очередь, устанавливается по таблицам объемов маломерных стволов, утвержденным для данного района или в складочных кубических метрах с последующим переводам в плотные кубические метры по соответствующим коэффициентам (таблица 9);
2) при прореживаниях и проходных рубках запас вырубаемой древесины определяется по данным перечета назначенных в рубку деревьев. При этом по деревьям с диаметром, на высоте 1,3 м, менее 8 см запас определяют в складочных кубических метрах на специально закладываемых пробных площадях с переводом на всю площадь участка. Размер таких площадей составляет 2-3 процентов от площади участка, но не менее 0,5 га.
У деревьев с диаметром более 8 см (на высоте 1,3 м) вычисления запаса и выхода сортиментов производятся для каждой породы по разрядам высот, установленным по графику высот и сортиментным таблицам, утвержденным для данного района.
На участках рубок ухода, где предусматривается прорубка технологических коридоров (волоков), вырубаемая на них древесина, включается в объем заготавливаемой при этих рубках древесины;
3) лесорубочные билеты на прореживания и проходные рубки выписываются с учетом по числу стволов (по "пням"), а на осветление и прочистки - по примерному количеству.
Если при проведении прореживания и проходных рубок более 15 процентов вырубаемых деревьев на участке имеют диаметр на высоте 1,3 м от поверхности земли менее 10 см, лесорубочный билет выписывается с указанием способа учета заготавливаемой древесины - по примерному количеству;
4) на основании результатов материальной и денежной оценки лесосек по лесничеству составляется ведомость годичной лесосеки, по которой формируется сводная ведомость очередной годичной лесосеки по всему лесному учреждению.
На все отведенные под рубки ухода участки изготавливаются абрисы, которые брошюруются в альбом годичной лесосеки по рубкам ухода и хранятся вместе с ведомостью очередной годичной лесосеки - один экземпляр в лесном учреждении, а другой - в лесничестве;
5) данные о площадях, пройденных рубкой, вносятся в книгу расхода леса, которая ведется по лесничеству, а сами участки наносятся на планшеты синим цветом сплошной линией с указанием площади, года рубки и сокращенного знака вида рубки в соответствии с Правилами по отводу и таксации лесосек на участках государственного лесного фонда, утвержденными постановлением Правительства Республики Казахстан от 12 декабря 2011 года № 1512. Одновременно в таксационное описание вносятся год рубки, площадь, пройденная рубкой, вид рубки, вырубаемый запас по породам, а для молодняков – состав и полнота после
13. Особенности рубок ухода в насаждениях различных пород, форм и возрастной структуры
114. Рубки ухода в чистых сосновых насаждениях осуществляется с учетом показателей приведенных в таблице 10:
1) осветления в чистых сосновых насаждениях (до 1 единицы второстепенных пород) не проводятся;
2) прочистки проводятся только в загущенных сосновых молодняках с выраженной дифференциацией деревьев в биогруппах и куртинах в целях повышения их устойчивости и водного режима. Если в них размещение деревьев равномерное и не отмечаются отставшие в росте деревья, то прочистки не назначаются и начало рубок ухода отодвигается во 2 класс возраста.
В рядовых культурах сосны проводится равномерное изреживание насаждений, путем удаления отставших в росте, больных и поврежденных деревьев (суковатые, многовершинные, искривленные и так далее) без образования "окон". В них допускается также сплошная вырубка каждого пятого ряда и в целях устройства технологических коридоров и снижения пожароопасности дополнительно проводятся сплошные поперечные рубки шириной в 1,5-2 средней высоты посадок через каждые 200-250 м, формирующие из них отдельные блоки или секции культур.
В кулисных культурах сосны вырубка производится за счет отмирающих деревьев. Из опушечных рядов уборка деревьев проводится в минимальных размерах;
3) при прореживаниях необходимо стремиться к оставлению лучших деревьев сосны и равномерному их размещению, убирая только больные, поврежденные и отставшие в росте особи, при этом сильное снижение полноты древостоя не допускается;
4) начальные приемы проходных рубок проводятся лишь в высокополнотных сосновых насаждениях. В насаждениях, где запрещены рубки главного пользования, при проведении последующих приемов проходных рубок следует учитывать наличие и размещение на участках подроста сосны, убирать деревья, которые мешают его росту, постепенно используя проходные рубки или рубки, применяемые к насаждениям, теряющим защитные, водоохранные и другие экологические функции, до полной замены материнского насаждения молодым поколением сосны.
Исключение здесь могут, составить лишь свежие условия, где велика угроза задернения почвы при чрезмерном изреживании полога, и поэтому вырубка деревьев основного полога, как правило, не производится.
115. Рубки ухода в смешанных сосновых насаждениях осуществляются с учетом показателей приведенных в таблице 11:
1) осветления в смешанных сосново-лиственных молодняках проводятся с момента, когда травянистая растительность становится реже и главным конкурентом сосны выступают лиственные породы. В зависимости от лесорастительных условий их назначают в возрасте 5-15 лет при средней высоте сосны до 2-2,5 м. Начало рубок ухода определяется временем ухудшения роста деревьев сосны в высоту.
Осветления начинаются в загущенных молодняках с участием лиственных пород в количестве более 40 % с 5-8 лет и при сомкнутости полога более 0,7-0,8 с 11-13 лет. При участии лиственных пород в количестве 20-40 % в сомкнутых молодняках их проводят в 13-15 лет.
При недостаточном количестве деревьев сосны (с сомкнутостью крон менее 0,5-0,6) и их сильном угнетении осветления проводят полосами или куртинами. В этом случае для дополнительного поселения сосны на площадях при наличии семенников лиственный полог следует изредить до 50 % сомкнутости в кронах с тем, чтобы вызвать появление самосева сосны, или нужно проводить меры содействия естественному возобновлению, или создавать частичные лесные культуры.
Осветления не проводятся в молодняках, если сосна в них представлена чистыми устойчивыми группами и равномерно размещенными по площади, а также в насаждениях с сомкнутостью полога 0,7 и менее;
2) прочистки в первую очередь проводят в смешанных насаждениях, где осветление не было проведено своевременно и деревья сосны чрезмерно угнетены. В таких насаждениях, не подвергавшихся систематическому уходу до 25 лет, в первую очередь, устанавливаются степень жизнеспособности деревьев сосны и возможность формирования на их основе насаждений с преобладанием сосны. Если формирование таких насаждений не представляется возможным, то назначаются реконструктивные мероприятия или формируются лиственные насаждения.
При систематическом же проведении уходов прочистки в смешанных сосновых насаждениях проводятся в соответствии с рекомендациями пункта 102 настоящих Правил;
3) при прореживаниях в смешанных сосновых насаждениях сохраняются лучшие деревья сосны и желательная примесь других пород в составе, обеспечивается равномерное их размещение по площади. Вырубаются худшие и своевременно не убранные деревья, а также лишняя примесь лиственных пород.
Повторные прореживания назначаются в насаждениях при наличии факта заглушения сосны лиственными породами или при наличии большого количества отставших в росте деревьев;
4) при проходных рубках примесь лиственных пород в составе верхнего полога смешанных сосновых насаждений снижается до минимума (1 единицы).
Одновременно изреживается подлесок, если он затеняет самосев сосны.
Среднее расстояние между оставляемыми деревьями должно быть равным при прочистках 1/4, а при прореживаниях и проходных рубках - 1/5 средней высоты древостоя.
При проведении всех видов рубок ухода в смешанных сосновых насаждениях в первую очередь вырубаются деревья осины, а затем березы. При регулярном проведении рубок ухода лиственная примесь по возможности переводится во второй ярус.
На песчаных почвах ряда условий произрастания, осина способствует расселению сосны, поэтому вырубка ее проводится только в целях осветления сформировавшихся устойчивых биогрупп сосны.
116. В лиственничных насаждениях рубки ухода проводятся так же, как и в сосновых.
При их проведении необходимо сохранять примесь теневыносливых пород (ель, пихта) и кустарников для формирования второго яруса и подлеска.
Интенсивность рубок ухода в лиственничных насаждениях определяется по показателям рубок ухода для сосновых насаждений (таблицы 10 и 11) и с учетом особенностей рубок ухода в горных условиях, изложенных в пунктах 125, 126 настоящих Правил.
117. В чистых и смешанных кедровых насаждениях:
1) рубки ухода проводятся при их полноте 0,7 и выше. Они также проводятся в молодняках насаждений всех пород орехопромысловой зоны, имеющих более 1-2 единиц кедра в составе;
2) основной задачей при их проведении является увеличение доли участия кедра в составе насаждений, сокращение сроков начала плодоношения деревьев и повышение их орехопроизводительной способности (таблица 12).
При отборе участков в рубку особое внимание обращается на молодняки и средневозрастные насаждения кедра нижних частей горных склонов, расположенных вблизи дорог и на легкодоступных местах;
3) при проведении рубок ухода в кедровниках следует стремиться к формированию разновозрастных насаждений, состоящих из нескольких поколений, не допуская образования "окон", особенно в нижней части горных склонов, где существует опасность развития травяного покрова. Непременным условием также является обеспечение деревьям кедра свободного стояния, чтобы они сформировали мощные, широкие и низко опущенные кроны;
4) в кедровых насаждениях в возрасте 60-80 лет, в которых хозяйство ориентируется на получение максимального количества орехов, рубки проводятся высокой интенсивности с доведением сомкнутости древостоев до 0,3-0,4 с равномерным размещением 100-150 лучших деревьев кедра на каждом гектаре леса.
118. Рубки ухода в еловых и пихтовых насаждениях осуществляются с учетом показателей приведенных в таблице 13:
1) осветления в еловых и пихтовых молодняках, как правило, не проводятся, так как эти породы достаточно теневыносливы, а период возобновления их длительный;
2) прочистки в чистых и смешанных еловых и пихтовых молодняках проводятся слабой интенсивности, при этом вырубаются ослабленные и больные особи, а также деревья с плохой формой ствола. В густых куртинах они проводятся с целью равномерного распределения деревьев по площади;
3) в елово-лиственных молодняках следует формировать разновозрастные насаждения, которые лучше противостоят ветру, снегу, вредителям и отличаются лучшими защитными свойствами;
4) в еловых и пихтовых молодняках, находящихся во втором ярусе под пологом лиственных пород, в целях формирования хвойных насаждений с примесью лиственных, при прочистках проводится сильное изреживание верхнего полога, а также густых биогрупп ели и пихты за счет угнетенных, отмирающих и поврежденных деревьев;
5) оптимальные условия для роста ели и пихты в смешанных насаждениях достигается при коридорном (полосном) уходе сильной интенсивности. При этом на полосе шириной, равной высоте дерева верхнего полога, производится вырубка лиственных пород, а все хвойные, за исключением больных и поврежденных, и лучшие экземпляры лиственных сохраняются.
Между полосами с уходом оставляются полосы такой же ширины без ухода, в которых уход проводится при повторных прочистках;
6) прореживания в чистых еловых и пихтовых насаждениях проводятся, главным образом, в целях формирования ветроустойчивых насаждений. Лучшие деревья верхнего полога сохраняются. Не допускается снижение полноты насаждений менее 0,8. В чистых загущенных насаждениях, если рубки в них ранее не проводились, прореживания проводятся менее интенсивно, но повторяются чаще;
7) в смешанных насаждениях проводится равномерное изреживание полога в целях устранения затенения ели. Вырубается лишняя примесь мягколиственных пород и их участие в составе леса снижается до 3-4 единиц. Не допускается снижение полноты насаждений менее 0,7;
8) в сложных насаждениях с верхним пологом из лиственных пород и нижним из ели и пихты формируются хвойные насаждения с участием лиственных пород. Изреживание верхнего яруса ведется равномерно по всей площади или отдельными группами при куртинном размещении главных пород.
Одновременно проводится уход слабой интенсивности и в ярусе главных пород за счет вырубки сильно отставших в росте, больных и отмирающих деревьев.
Интенсивность рубки зависит от степени угнетенности ели и пихты. При меньшем угнетении используются рубки сильной интенсивности;
9) проходные рубки в высокополнотных чистых еловых и пихтовых насаждениях проводятся путем вырубки худших деревьев, мешающих росту лучших. Не допускается снижение полноты насаждений менее 0,8.
В смешанных насаждениях они преследуют цель в целях ухода за лучшими хвойными деревьями. Примесь лиственных пород вырубается и доводится в составе насаждения до 2 единиц.
В сложных насаждениях с участием лиственных пород в верхнем ярусе при проходных рубках ведется уход за лучшими деревьями ели и пихты. Примесь лиственных в составе насаждения снижается до 2 единиц. Одновременно в целях обеспечения возобновления проводится изреживание подлеска.
Не допускается снижение полноты насаждений в смешанных и сложных насаждений менее 0,7.
119. Рубки ухода в березовых насаждениях осуществляются с учетом показателей приведенных в таблице 14:
1) с целью перевода порослевых березняков в семенные, смешанные и сложные с участием в них хвойных пород (сосны, пихты и ели). В зависимости от количества подроста и молодняка хвойных пород и характера их размещения по площади применяются равномерные, полосные или куртинные способы рубок ухода. В колочных березняках лесостепной зоны, произрастающих по низинным местам, рубки ухода также используются в целях усиления их влияния на опреснение участков, находящихся под ними, путем уменьшения продуваемости (верховым методом), а в остальных колочных березняках, наоборот, их используют в целях усиления защитного их значения путем увеличения продуваемости насаждений (низовым методом), способствующей равномерному распределению снега;
2) в чистых березовых молодняках при отсутствии в них других ценных пород осветления обычно не проводятся.
В смешанных березовых молодняках с участием сосны, ели и пихты осветления используются для формирования желательного состава насаждений за счет увеличения участия главных и более ценных пород (которые целесообразно оставлять чистыми биогруппами) и уборки больных, отставших в росте, поврежденных и худших порослевых экземпляров березы, а также деревьев, заглушающих хвойные породы;
3) прочистки в семенных и порослевых березовых молодняках проводятся с целью устранения излишней густоты, обеспечения равномерного размещения поросли на пне и отбора для дальнейшего роста лучших экземпляров, по возможности из числа деревьев семенного происхождения. При них также продолжается уход за составом насаждений, направленный на повышение примеси хвойных и других ценных пород.
В лесных культурах березы при наличии 6-8 тысяч штук экземпляров на 1 га при проведении первых рубок следует выбирать 15-25 % от запаса и 10-30 % имеющихся деревьев;
4) при прореживаниях в чистых березовых насаждениях оставляются лучшие деревья из семенных и порослевых экземпляров березы. Вырубаются больные, отставшие в росте и поврежденные деревья, изреживаются порослевые гнезда березы, в которых оставляется по 2-3 лучших ствола.
В смешанных насаждениях лучшие деревья отбираются как из березы, так и из других пород, примесь которых желательна в составе насаждения.
При наличии достаточного количества жизнеспособного хвойного подроста, прореживаниями формируется второй ярус из хвойных пород, а верхний березовый полог сильно изреживается. Но полнота насаждения не снижается менее 0,7;
5) проходные рубки в березовых насаждениях проводятся аналогично прореживаниям. В чистых березняках при проходных рубках продолжается уход за лучшими семенными и порослевыми деревьями березы. В смешанных березняках лучшие деревья, кроме того, отбираются из числа хвойных и других ценных пород, участие которых в составе насаждения желательно. Имеющийся подлесок при уходе сохраняется, а при необходимости - омолаживается.
120. Рубки ухода в осиновых насаждениях осуществляются с учетом показателей приведенных в таблице 15:
1) с целью оздоровления древостоев и перевода чистых осинников в смешанные с участием хвойных пород путем оставления всех хвойных деревьев и лучших, не пораженных сердцевинной гнилью особей осины и уборки больных и отставших в росте ее экземпляров;
2) осветления проводятся только в смешанных с сосной и лиственницей осиновых насаждениях. При их проведении производится равномерное изреживание насаждений высокой интенсивности, для максимального осветления желательных пород от угнетения. Вырубаются поврежденные, отставшие в росте, искривленные и многовершинные особи осины, заглушающие ценные породы, и оставляются лучшие ее экземпляры;
3) прочистки в чистых осиновых насаждениях не проводятся. В смешанных осиновых насаждениях при прочистках ведется уход за примесью хвойных и хозяйственно ценных лиственных пород, а также за лучшими здоровыми экземплярами осины. Осина, заглушающая ценные породы, вырубается. При наличии под пологом осины достаточного количества подроста хвойных пород производится сильное изреживание полога осины с целью перевода этих молодняков в хвойно-лиственные насаждения;
4) при прореживаниях в смешанных и чистых осиновых насаждениях уход проводится за лучшими деревьями ценных пород и осины. В качестве лучших отбирают деревья осины I-II классов роста с лучшей формой ствола. На 1 га оставляется не более 3000-3200 лучших деревьев, равномерно размещенных по
5) проходные рубки проводятся в основном в осиновых насаждениях I-II классов бонитета.
В чистых осиновых насаждениях при проходных рубках продолжается уход за лучшими деревьями осины, в смешанных - за примесью ценных пород и лучшими деревьями осины.
121. Все виды рубок ухода в насаждениях с участием широколиственных (дуб, ясень, вяз) пород, проводятся с целью обеспечения сохранности и увеличения участия в них главных пород:
1) при проведении в них осветлений необходимо устранять верхушечное затенение главных пород, но сохранять боковое ("шуба");
2) в молодняках с участием широколиственных пород (10-20 лет), где уход ранее не проводился, верхний полог представлен второстепенными породами (белый тополь, осокорь, ветла), имеющими высокую полноту, проводится изреживание верхнего полога со снижением его сомкнутости до 0,4-0,5;
3) при отборе лучших деревьев в насаждениях вяза отдается предпочтение семенным экземплярам, а из порослевых - хорошо укоренившимся и с лучшей формой ствола и кроны. Гнезда поросли изреживаются. Удаляются вильчатые, искривленные, с чрезмерно развитой кроной и толстыми сучьями, фаутные и неустойчивые (высоко сидящие на пнях) особи.
Рубки проводятся по возможности в начале вегетационного периода. В молодняках, где вяз не имеет достаточного количества жизнеспособных экземпляров (в случае, если кроны у большинства растений развиты очень слабо и происходит отмирание у них вершин), рубки ухода следует ориентировать на формирование насаждений из пород верхнего полога.
122. Рубки ухода в насаждениях осокоря и тополя белого практически идентичны осинникам и осуществляются с учетом показателей приведенных в таблице 16:
1) в насаждениях тополя белого при проведении рубок ухода желательно производить обрезку нижних сучьев;
2) осветления в насаждениях осокоря и тополя белого, как правило, не проводятся;
3) прочистки в насаждениях осокоря и тополя белого со значительным участием тальников ведутся, главным образом, за счет уборки последних. В молодняках при отборе лучших деревьев предпочтение отдается семенным экземплярам. Удалению подлежат деревья, отставшие в росте, больные и с плохой формой ствола. Примесь других древесных пород из числа здоровых деревьев сохраняется;
4) при проведении прореживаний и проходных рубок продолжается дальнейший уход за оставленными лучшими деревьями осокоря и тополя белого;
5) оптимальная структура в культурах тополя достигается при проведении периодического сильного изреживания.
В них рубки ухода следует проводить в возрасте от 5 до 20 лет с повторяемостью 4-5 лет, так как в насаждениях старше 20 лет они не дают особого эффекта.
123. Рубки ухода в ветловых насаждениях направлены на выращивание древостоев, состоящих из деревьев хорошего роста с достаточно развитыми по длине кронами осуществляются с учетом показателей приведенных в таблице 16:
1) осветления в ветловых насаждениях, как правило, не проводятся;
2) прочистки проводятся в возрасте 6-10 лет, когда начинаются переплетение крон и дифференциация деревьев по высоте. При этом удаляются отставшие в росте деревья. Семенные особи ветлы сохраняются и освобождаются от заглушающей их поросли. В порослевых ветловых насаждениях, при очень обильной поросли, ее изреживание проводится с уборкой до 50 % числа имеющихся стволиков.
В ветловых культурах прочистки проводятся так же, как и в естественных молодняках;
3) прореживания в семенных древостоях ветлы проводятся в возрасте 11-15 лет. При их проведении удаляются отставшие в росте, усыхающие, с плохой формой ствола и кроны деревья, а в порослевых - разреживаются густые гнезда поросли и продолжается уход за имеющейся семенной ветлой;
4) при проходных рубках лучшие деревья ветлы отбираются из числа наиболее развитых крупных экземпляров. Деревья, отставшие в росте, а также мешающие росту лучших - вырубаются. Примесь других быстрорастущих пород (тополь, береза и др.) сохраняется.
Повторение рубок ухода одного и того же вида обычно не требуется.
124. Основной задачей рубок ухода в насаждениях ореха грецкого является повышение плодоношения и улучшение их состояния при одновременном сохранении защитной роли. Их используют для выращивания определенного количества деревьев на гектаре с хорошо развитыми кронами.
Рубки ухода в насаждениях ореха грецкого осуществляются в следующем порядке:
1) осветления проводятся один раз в возрасте 7-8 лет. При этом удаляются растения, отставшие в росте, обмерзшие и поврежденные, чтобы уменьшить излишнюю густоту насаждений;
2) прочистки проводятся в возрасте 10-15 лет для обеспечения отбора растений с хозяйственно ценными плодами при равномерном размещении растений на площади. При них предусматривается обеспечение свободного стояния деревьев, но не допускается снижать полноту менее 0,4;
3) в последующий период рубки ухода в насаждениях ореха грецкого направляются на формирование у деревьев хорошо развитых крон и создания максимальных условий для их плодоношения и проводятся при сомкнутости крон 0,6 и выше. Количество оставляемых деревьев на 1 га устанавливается по фактическому росту их в высоту с ориентацией на следующие параметры насаждений:
Средняя высота, м
Число оставляемых стволов при полноте 0,6 стволов при полноте 0,4
4) при каждом приеме рубок сомкнутость насаждений ореха грецкого следует формировать с учетом периода оборота рубки, так как к моменту следующей рубки она не должна быть более 0,6, а после рубки не должна снижаться ниже 0,4. Периодичность ухода принимается равной периоду, необходимому для увеличения средней высоты насаждений вплоть до 8 м на 1 м, а в последующем - на 2 м. Последний прием рубок ухода проводится при средней высоте насаждения 14-15 м, когда сомкнутость крон будет доведена после ухода до 0,4, а количество деревьев на 1 га - 40 штук.
В насаждениях, в которых своевременно рубки ухода не проводились, количество оставляемых деревьев увеличивается, чтобы обеспечить соответствующую сомкнутость полога;
5) вырубка деревьев ореха грецкого производится, в основном, из нижней части полога. Оставляются особи с мощно развитыми кронами, хорошим ростом, хозяйственно ценными плодами, обильным плодоношением, устойчивые против болезней и вредителей. Лучшие деревья в количестве 40-80 штук на 1 га отмечаются на высоте 1,3 м от поверхности земли краской, у них подчищается ствол до высоты 1,5 м, удаляются обломанные и поврежденные ветви;
6) проведение рубок ухода в насаждениях ореха грецкого сочетается с уходом за почвой в междурядьях и приствольных кругах и рубкой поросли, возникающей на пнях срубленных деревьев. Уход за кронами лучших деревьев и формирование их штамбов ведется аналогично работам, проводимым в культурах садового типа.
14. Особенности рубок ухода в горных лесах
125. Рубки ухода в горных лесах направлены на повышение их качественного состояния, сохранение и улучшение защитного, противоэрозионного и водорегулирующего значений. Они проводятся с учетом крутизны и экспозиции склонов, полноты древостоя и устойчивости почв. При них следует по возможности стремиться к созданию разновозрастных и смешанных насаждений из устойчивых деревьев с хорошо развитой корневой системой и кроной. Подлесок при рубках ухода в горных лесах сохраняется и изреживается только с целью омоложения.
126. Интенсивность рубок ухода в горных лесах снижается с увеличением высоты над уровнем моря, крутизны склонов, с уменьшением устойчивости и мощности почв, а также на южных склонах.
На всех склонах крутизной до 10 и на северных склонах крутизной до 20 при достаточной мощности почв (более 70 см) рубки ухода ведутся так же, как в аналогичных насаждениях равнинных лесов.
Не допускается снижение полноты оставляемой части насаждений, после проведения рубок ухода, менее:
на склонах до 20 северных экспозиций - 0,7;
на склонах до 20 южных экспозиций - 0,8;
на склонах выше 20 северных экспозиций - 0,8;
на склонах выше 20 южных экспозиций - 0,9.
На малоустойчивых почвах (супесчаные и песчаные) и на оползневых участках рубки ухода сводятся к вырубке лишь отдельных наклоненных, возможных к вывалу деревьев.
В смешанных молодняках при заглушении главных пород второстепенными допускается снижение сомкнутости последних на склонах крутизной до 20 северных экспозиций - до 0,5, на южных - до 0,6; при крутизне склонов 21-30 северных экспозиций - до 0,6, южных - до 0,7.
На склонах южных экспозиций проходные рубки в чистых насаждениях проводятся только при полноте 1,0.
При крутизне склонов свыше 30 на склонах всех экспозиций прореживания и проходные рубки не назначаются, за исключением вырубки отмирающих деревьев.
15. Особенности рубок ухода на участках леса отдельных категорий государственного лесного фонда
127. На участках леса, имеющих научное значение, включая лесные генетические резерваты и государственные лесные памятники природы и на участках леса, где заложены постоянные пробные площади, рубки ухода не проводятся. Вокруг таких участков создаются охранные зоны, а сами они подлежат тщательной охране.
128. Применительно к особо ценным лесным массивам и лесам ОЗУ, редким по породному составу с наличием реликтовых и эндемичных пород, уникальных по продуктивности и генетическим качествам, рубки ухода в них предусматривают цель создания благоприятных условий для их роста и естественного возобновления. Они призваны исключать негативное влияние второстепенных пород на особо ценные участки леса и поддерживать их устойчивость.
129. Рубки ухода в орехопромысловых зонах и лесоплодовых насаждениях используются для формирования, как правило, чистых или с небольшой примесью второстепенных пород древостоев с невысокой сомкнутостью полога и равномерным размещением деревьев по площади участка, с целью создания благоприятных условий для максимального и длительного плодоношения. Для формирования такого типа насаждений применяется, в основном, метод равномерного изреживания с уходом за целевыми семенными деревьями.
130. В государственных лесных полосах рубки ухода проводятся с учетом их местоположения и состояния и направляются на повышение их устойчивости и эффективности. В полосах по водоразделам они проводятся для усиления их водорегулирующих свойств. Уход проводится во всех частях полога насаждения с учетом взаимного влияния пород. Не допускается снижение сомкнутости насаждений при каждом приеме рубки менее 0,7-0,6.
В полосах вдоль крутых берегов речных долин, в целях перевода поверхностного стока в грунтовый и предупреждения эрозионных процессов, рубки ухода проводятся на формирование насаждений с сомкнутостью не ниже 0,8-0,7.
На пологих песчаных склонах необходимо учитывать особенности гидрологических условий и недостаточность минерального питания. При проведении рубок ухода в таких полосах обязательно сохранение подлеска и сомкнутости насаждений не ниже 0,6.
131. В городских лесах и лесопарках, испытывающих высокие рекреационные нагрузки и имеющих эстетическое и средозащитное значение, рубки ухода ведутся по индивидуальным проектам, предусматривающим формирование наиболее устойчивых, долговременных, декоративных насаждений и лесных ландшафтов, направленные на сохранение благоприятной среды для отдыха населения, проведению культурно-оздоровительных и спортивных мероприятий.
132. Методы рубок по формированию парковых ландшафтов (открытых, полуоткрытых и закрытых) определяются строением древостоев, сомкнутостью полога и целевыми задачами и применимы как к естественным, так и к искусственным насаждениям.
133. Рубки ухода в зеленых зонах населенных пунктов и лечебно- оздоровительных учреждений направлены на выращивание устойчивых к рекреационным нагрузкам лесов. При их проведении желательно сохранение примеси лиственных пород (до 2-3 единиц) и уборка деревьев с низко опущенной кроной с целью уменьшения вероятности перехода низового пожара в верховой при их возникновении.
134. В противоэрозионных лесах рубки ухода ведутся только в том случае, когда в ходе естественных процессов ухудшается функциональная их ценность.
Режим рубок и способы их проведения определяются исходя из необходимости формирования разновозрастных, высокополнотных (полнота 0,7-0,8) и сложных насаждений с мощной корневой системой, со вторым ярусом и густым подлеском.
В таких насаждениях трелевка и вывозка древесины от рубок ухода производится только в зимний период.
135. Рубки ухода в запретных полосах лесов по берегам рек, озер, водохранилищ, каналов и других водных объектов направлены на выращивание устойчивых и в большинстве случаев смешанных насаждений с кустарником в виде подлеска, способных не только сильно скрепить верхние слои почвы от разрушения, но и выполнить в должной мере водоохранную и водорегулирующую роль. При их проведении не допускается снижать сомкнутость насаждений менее 0,7-0,8.
В прибрежных полосах рек, озер и других водоемов рубки ухода направлены на формирование высокополнотных древостоев, способных перевести поверхностный сток во внутрипочвенный.
Рубки ухода и трелевка древесины в этих лесах проводятся преимущественно в зимний период по промерзшему грунту.
136. В защитных насаждениях на полосах отвода железных и автомобильных дорог общего пользования международного и республиканского значения, магистральных трубопроводов и других линейных сооружений рубки ухода проводятся с целью усиления защиты данных объектов от неблагоприятных природных явлений, уменьшения загрязнения окружающей среды и шумового их воздействия на местных жителей. Они направлены на создание смешанных насаждений сложной формы. Для более равномерного распределения снега и предотвращения снеголома верхний полог в этих насаждениях изреживается до полноты 0,6-0,7, а опушечные и почвозащитные кустарники при полной их сомкнутости изреживаются равномерно на 50 %. Не допускается производить разрубку технологических коридоров в опушке леса шириной 25-30 м, примыкающей к дороге.
137. В защитных лесных полосах вдоль железных и автомобильных дорог общего пользования международного и республиканского значения рубки ухода проводятся так же, как это изложено в пункте 136 настоящих Правил.
16. Особенности рубок ухода в агролесомелиоративных насаждениях
138. В агролесомелиоративных насаждениях (полезащитные лесные полосы и другие защитные насаждения) рубки ухода проводятся с учетом их назначения и в целях усиления их мелиоративного значения. На их основе в лесных полосах создаются и поддерживаются следующие конструкции полос:
1) продуваемая - для равномерного распределения снега на полях. У них площадь просветов между стволами и приземной 1,5-метровой части полосы составляет 60-70 %, между кронами - 15 %. В таких полосах средняя высота снега в конце зимнего периода доходит до 80-90 см, а общая длина снежных шлейфов до 30 высот деревьев и более;
2) ажурная - для ослабления вредного действия сильных ветров и пыльных бурь. Площадь просветов в них по всему профилю (между стволами и в кронах)
составляет 25-35 %. Средняя высота снега в таких полосах доходит от 90 до 140 см и общая длина снежных шлейфов - до 15-29 высот деревьев;
3) непродуваемая (плотная) - для защиты почв от водной эрозии, а прудов и водоемов от заиливания - без сквозных просветов. Средняя высота снега в них составляет более 140 см, а общая длина снежных шлейфов - менее 15 высот деревьев.
139. Возрасты проведения рубок ухода в полезащитных лесных полосах в зависимости от густоты, породного состава и состояния полос подразделяются на три периода:
1) первый период - до полного смыкания полос - с 3 до 6 лет, а для хвойных и твердолиственных - с 6 до 10 лет (осветления);
2) второй период - формирование соответствующей конструкции полосы - с 7 до 15 лет, а для твердолиственных - с 11 до 20 лет (прочистки);
3) третий период - поддержание нужной конструкции и жизнеспособности полосы - с 16 лет и старше, а для хвойных и твердолиственных - с 21 года и старше.
140. Рубки ухода в первом периоде начинаются с момента смыкания крон и направляются на улучшение условий роста главных пород, освобождение их от угнетения сопутствующими породами и кустарниками. Вырубаются, в зависимости от почвенно-климатических условий, от 25 до 50 % кустарников.
Вырубка оставшейся части кустарников производится по мере их роста в зависимости от намеченной конструкции полосы. К концу первого периода оставляется 2500-4000, а на каштановых почвах - 1500-2500 деревьев на 1 га.
141. При проведении рубок ухода во втором периоде продолжается уход за главными породами и формируется определенная конструкция полезащитной полосы с соответствующими снегораспределительными свойствами. При этом вырубаются сухостойные, больные, поврежденные, усыхающие деревья, а также здоровые деревья подгоночных пород, мешающие росту главных. На 1 га оставляются 2000-3000, а на каштановых почвах 1500-2000 деревьев.
При создании полос продуваемой конструкции вырубаются все кустарники, оказывающие отрицательное влияние на главные породы.
Производится обрезка боковых ветвей у всех деревьев на высоту 1 м в лесных полосах древесно-теневого типа и на 1,5 м - древесно-кустарникового типа. Продуваемые полосы в этом периоде формируются по заданному количеству просветов в кронах и стволах, а также по снегораспределительным свойствам. По ним же регулируются повторяемость уходов и их интенсивность.
При формировании полос ажурной конструкции половина кустарников вырубается равномерно по длине полосы, а остальная половина кустарников постепенно омолаживается. Производится обрезка боковых ветвей у части деревьев на высоту 1,0-1,5 м. Сомкнутость крон древесного полога регулируется количеством просветов и характером снегораспределения. Кроны плодовых деревьев, входящих в состав насаждения, следует прореживать с целью повышения плодоношения.
142. Рубками ухода в третьем периоде обеспечивается сохранение необходимой конструкции, жизнеспособности и долговечности полос. При проведении рубок ухода во всех конструкциях полос вырубаются усыхающие, больные, поврежденные, сильно угнетенные деревья сопутствующих и частично главных пород. Оставляются примерно 1500-2000, а на каштановых почвах - 1000- 1500 деревьев на 1 га. Не допускается снижать в этот период сомкнутость крон деревьев в полосах менее 0,7-0,8.
В целях недопущения накопления большого количества снега в полосе продуваемой конструкции и около нее, при рубках ухода производится обрезка сучьев на высоту до 2 м у деревьев, размещенных в крайних рядах.
В полосах ажурной и непродуваемой конструкции в третьем периоде продолжается постепенная вырубка кустарников в целях его омолаживания.
143. При выращивании противоэрозионных, водорегулирующих и других защитных насаждений рубки ухода проводятся, в основном, в целях поддержки сомкнутости древесного полога на уровне не менее 0,8. Одновременно ведется уход за опушками насаждений, направленный на повышение устойчивости деревьев, произрастающих на границах таких массивов.
144. В прибалочных и приовражных лесных полосах и массивах в целях оттенения откосов оврагов, предупреждения размыва почвы и сохранения снегосборных их функций рубками ухода поддерживается высокая сомкнутость полога с сохранением опушки из кустарников и пород второго яруса.
В овражно-балочных насаждениях рубки ухода проводятся так же, как и в массивных лесах.
17. Другие виды ухода за лесом
145. К другим видам ухода за лесом относятся обрезка сучьев в насаждениях, уход за опушками леса и уход за подлеском, которые чаще всего совмещаются с проведением разных видов рубок ухода в насаждениях.
146. Обрезка сучьев в хвойных насаждениях улучшает качество и увеличивает выход деловой высокосортной древесины, в мягколиственных - способствует предупреждению образования внутренней гнили, у дикоплодовых пород, кедра и ореха грецкого - усиливает плодоношение и производится, в основном, в районах с интенсивным ведением лесного хозяйства:
1) на плантациях из тополей и у некоторых плодовых деревьев удаление нижних ветвей и порослевых побегов является обязательным;
2) обрезка сучьев в насаждениях обычно начинается с 10-12 лет и повторяется через 7-10 лет по мере появления мертвых и ослабленных ветвей с целью очищения ствола на высоту до 6-7 м;
3) обрезка сучьев проводится параллельно боковой поверхности ствола, в уровень с поверхностью коры (заподлицо). При этом не допускается повреждать кору, а срез следует делать гладким.
Удаление мертвых сучьев у ряда пород (осина), может производиться обивкой шестом;
4) лучшим временем для проведения обрезки сучьев является ранняя весна до начала вегетации. В конце лета и осенью эти работы проводить не следует, так как в это время в лесу происходит массовое рассеивание спор грибов.
147. Уходы за опушками леса проводятся в целях повышения устойчивости приграничной его полосы. С их помощью в лесах, тяготеющих к малонаселенным районам, границы леса "закрываются" путем образования у деревьев низко опущенных крон на полосе шириной 5-10 м, посредством изреживания полноты насаждений до 0,4-0,5 и, наоборот, в лесах, тяготеющих к густонаселенным районам, дорогам и сельскохозяйственным угодьям, где оставляются стерня, солома и сухой травостой, для предупреждения перехода степных пожаров в лесные, крона крайних деревьев повышается путем удаления низко опущенных их веток.
148. Уход за подлеском осуществляется в зависимости от роли, которую он играет в жизни леса и подроста ценных пород. При явно отрицательном влиянии его изреживают, полностью или частично вырубают, при положительном - сохраняют. Но эти меры проводятся с учетом общеэкологических функций подлеска и пользы для местной флоры и фауны.
18. Выборочные санитарные рубки
149. Выборочные санитарные рубки относятся к лесозащитным мероприятиям и направлены на оздоровление древостоев путем уборки из них фаутных и зараженных болезнями и вредителями леса деревьев и назначаются при санитарном состоянии требующего оперативного вмешательства, где проведение обычных видов рубок ухода в ближайшее время не запланировано.
150. Выборочные санитарные рубки проводятся в насаждениях, с нарушенной устойчивостью, где наблюдается повышенное, по сравнению с естественным отпадом, образование и накопление свежезаселенных, усыхающих, сухостойных, ветровальных, буреломных, снеговальных, снеголомных, пораженных болезнями, заселенных стволовыми вредителями и с иными повреждениями до степени прекращения роста деревьев, имеющих средневзвешенный балл состояния от 1,6 до 3,5, определяемых в соответствии со Шкалой санитарного состояния деревьев (приложение 15).
151. Выборочная санитарная рубка не должна приводить к нарушению целостности и устойчивости насаждений. В противном случае насаждения подлежат сплошной санитарной рубке или реконструкции. После выборочной санитарной рубки полнота насаждений не должна быть ниже 0,5, а для насаждений ели и пихты ниже 0,6. При необходимости, на основании материалов лесопатологического обследования, возможно дальнейшего снижения полноты.
В насаждениях, для которых низкополнотность является их естественным состоянием (арча, фисташка, саксаул и другие), а также в ландшафтных лесах и горных лесах ели Шренка, пораженных короедом Гаузера и микрофагом, снижение полноты при выборочных санитарных рубках допускается до 0,3.
152. Проведение выборочных санитарных рубок планируется на основе данных лесоустройства или специального лесопатологического обследования.
153. Отбор в рубку и клеймение деревьев производится под руководством лесничих, их помощников или участковых техников (мастеров леса).
154. Необратимо ослабленные пожаром, ветром, снегом, сильно поврежденные при лесозаготовках, деревья подлежат выборке до заселения их стволовыми вредителями и поражения болезнями. При отборе деревьев в выборочную рубку руководствуются степенью повреждения (поражения)
древостоя, особенностями биологии вредителя и возбудителей болезней (приложение 15).
155. После лесных пожаров отбор деревьев в санитарную рубку производят, оценивая огневые повреждения кроны, ствола, корневых лап, общее состояние деревьев. В свежих сосняках в первые два года наиболее достоверным признаком жизнестойкости деревьев является высота нагара на стволах (опасен ожог нижней части зоны тонкой коры), в сухих и очень сухих типах - ожог корневых лап и корневой шейки (критическая степень 75 % окружности и более). Сходным образом оценивают лиственницу и кедр. Менее устойчивая ель, береза и пихта реагируют на повреждение огнем общим ослаблением, угнетением, усыханием.
Срочной уборке на гарях подлежат также поваленные деревья.
К выборочной санитарной рубке следует приступать немедленно после повреждения деревьев огнем и заканчивать рубки на весенних гарях - до 1 июня следующего года, раннелетних - до 1 августа, на позднелетних и осенних - до 1 мая следующего года.
156. При вывале или поломке деревьев ветром, уборке подлежат полностью или частично вываленные или поломанные деревья; при этом разработку поврежденного леса необходимо закончить в следующие сроки: при позднее- летнем и осенне-зимнем повреждении - до 1 мая, при весеннем - до 1 июля, при раннелетнем до 1 августа. Крупные по площади участки ветровала и бурелома разрабатывают за 1-2 года, корректируя надзором сроки и очередность рубок.
157. В насаждениях, поврежденных снегом и ожеледью, обязательной рубке подлежат деревья с повреждением 2/3 кроны и более, а также поваленные деревья. Рекомендуемый срок уборки этих деревьев - до 1 июля, но не позднее 1
158. Выборка деревьев, заселенных стволовыми вредителями, производится в очагах их размножения, возникших в насаждениях, поврежденных или ослабленных пожарами, ветром, снегом, засухой, чрезмерным увлажнением, промышленными выбросами, хвое-листогрызущими насекомыми, корневыми гнилями и другими опасными болезнями, иными причинами или комплексом причин.
При отборе, клеймении и вырубке свежезаселенных деревьев руководствуются признаками, характеризующими их заселенность вредными насекомыми при разных типах отмирания деревьев, биологическими особенностями древесной породы и видов вредителей, зональными и погодными условиями, при этом ведущим индикатором на хвойных породах является заселенность короедами.
159. В хвойных насаждениях, пораженных корневой губкой и опенком, вырубке подлежат деревья III-IV категорий состояния, причем выборка пораженных, указанными болезнями, и усохших деревьев производится также и вокруг участков усыхания.
При наличии в очагах корневых гнилей, повышенной численности стволовых вредителей выборку больных деревьев приурочивают к выборке свежезаселенных деревьев с учетом сроков развития насекомых и особенностей их биологии, инфекционного фона болезней, фазы очага.
Аналогично проводят выборочную санитарную рубку в очагах опенка в дубравах и других лиственных насаждениях.
Сочетание выборочных санитарных рубок с другими защитными и лесохозяйственными мероприятиями в очагах корневой губки, а также интенсивность рубок определяется в каждом конкретном случае.
160. В сосновых насаждениях, зараженных смоляным раком серянкой, в первую очередь следует выбирать деревья, пораженные болезнью в сильной степени (рана в нижней части кроны охватывает 2/3 окружности ствола), с желтеющей хвоей, заселяющиеся стволовыми вредителями, а также угнетенные - IV и V классов роста по Крафту. Во вторую очередь вырубаются деревья суховершинные. Деревья в начальной степени повреждения, с разреженной кроной и нормальной хвоей, вырубаются по мере дальнейшего поражения сосны болезнью.
161. В дубовых лесах, пораженных сосудистым микозом, уборке подлежат деревья IV – VI категорий состояния, а в очагах голландской болезни ильмовых – деревья III – IV категорий. Рубку предпочтительно проводить в осенне-зимний период, при этом отбор и клеймение этих деревьев приурочивают к выборке свежезаселенных деревьев и проводят ее в сроки, учитывающие биологию опасных видов насекомых, определенные Санитарными правилами в лесах, утвержденными постановлением Правительства Республики Казахстан от 23 декабря 2011 года № 1591.
162. В очагах некрозно-раковых заболеваний пихты, лиственницы и лиственных пород выборку больных деревьев производят при поражении ранами более 1/2 окружности ствола, а также усыхающих и сухостойных, заселенных или отработанных стволовыми вредителями деревьев.
163. При поражении хвойных и хозяйственно-ценных лиственных пород гнилевыми болезнями стволов выборке подлежат деревья с плодовыми телами.
Жизнеспособные деревья с дуплами (до 3-5 штук/га) оставляются для содействия расселению полезных птиц и зверей. Оставляются также дуплистые деревья, которые служат убежищем энтомофагам - насекомым опасных вредителей, если таковые обнаружены на данном участке леса.
В насаждениях осины, березы и ивы, пораженных стволовыми гнилями, выборочные санитарные рубки проводятся лишь в ценных участках лесов (лесопарковые хозяйства и санитарно-гигиенические леса) при общей степени пораженности не более 20 % деревьев. При большой пораженности стволовыми гнилями эти насаждения в лесах всех групп подлежат реконструкции с заменой на древостой более ценных пород.
164. Деревья с паразитическими растениями - омелой, ремнецветником или ломоносом, можжевельником и другими, вырубают лишь в случае их сильного угнетения; на менее ослабленных деревьях вырезают пораженные паразитом ветви. Эту работу выполняют в ценных преимущественно в зимнее время.
165. В зоне промышленного загрязнения атмосферы (загазованность, запыленность, задымленность) следует проводить периодическую выборку заселенных стволовыми вредителями деревьев с учетом сроков развития вредных насекомых, а также деревья IV-VI категорий состояния.
166. В насаждениях с наличием механических поврежденных деревьев, и деревьев, поврежденных копытными животными, вырубке подлежат деревья с повреждением стволов и корневой шейки на половину их окружности и более (при повреждении корневых лап - более половины их наземной поверхности), имеющие признаки поражения древесины гнилью, рогохвостами или другими древоразрушающими насекомыми, а также поломанные, поваленные, усыхающие и усохшие.
167. В тугайных лесах пустынной зоны выборочные санитарные рубки проводят при наличии усыхания до 30 % от числа деревьев и полноте насаждения 0,6-0,9. При проведении данных рубок не следует снижать полноту ниже 0,5, а по берегам рек в запретных полосах - 0,7. Наиболее эффективным мероприятием, направленным на оздоровление тугайных лесов, сочетающим в себе профилактику с прямым уничтожением вредителей, является выборка свежезаселенных деревьев.
Основными признаками заселения вредителями деревьев в тугаях являются:
снижение прироста, укорачивание побегов, уменьшение размеров листьев, изреживание кроны. Дополнительные признаки: буровая мука, высыпающаяся при прокладке ходов под корой и в древесине личинками усачей, златок и других скрытностволовых вредителей; насечки, прогрызаемые наманганским и пестрым лоховыми усачами; колпачки яйцекладок узкотелых златок; места с растреснутой, потемневшей корой и вытекающем соке (бляхи), образующие при поселении златок (малая тополевая, узкотелая туран-гиловая и узбекистанская), наманганского усача и прочее.
Клеймение деревьев следует начинать сразу после заселения деревьев насекомыми. Календарные сроки устанавливаются исходя из биологии вредителей. Рубка деревьев производится через 1-2 недели после клеймения.
168. Ломку целесообразнее проводить в осенне-зимний период. Срок окончания вывозки древесины - до конца мая.
169. В насаждениях ели Шренка в горной зоне убирают короедные деревья со светло- зеленой, интенсивно осыпающейся хвоей и обесхвоенные в предыдущем году. Работы производятся осенью, зимой или ранней весной (март, апрель) - до начала лета вредителей. Сроки их проведения конкретизируются с учетом погодных условий, вертикальной зональности и прочее.
170. В насаждениях арчи убираются деревья сильно ослабленные и заселенные, с обесхвоенной кроной на 75 %, а также с пожелтевшей хвоей.
19. Рубки, связанные с реконструкцией малоценных лесных насаждений, а также насаждений, теряющих защитные, водоохранные и другие функции
171. Рубки по реконструкции малоценных лесных насаждений, а также насаждений, теряющих защитные, водоохранные и другие функции, направлены на повышение эффективности использования покрытых лесом земель и представляют собой замену растущего на нем древостоя новым поколением более продуктивного и более соответствующего к условиям роста данного участка Проведение указанных рубок допускается во всех категориях государственного лесного фонда, за исключением категорий государственного лесного фонда, перечисленных в подпунктах 1)-6) пункта 2 статьи 44 Лесного кодекса Республики Казахстан, в которых они могут проводиться только по разрешению уполномоченного органа при наличии положительного заключения государственной экологической экспертизы.
172. Площади лесов, нуждающихся в проведении указанных рубок, определяются в основном в период очередного лесоустройства. Под реконструкцию назначаются насаждения, как правило, производных (временных)
типов леса, а также древостой, расстроенные по разным причинам, распадающиеся, не имеющие большого хозяйственного значения и полностью выполнившие свои защитные функции, дальнейшее содержание которых нецелесообразно.
Реконструкция малоценных насаждений осуществляется по специально подготовленным проектам.
173. При реконструкции малоценных насаждений чаще всего используется метод посадки сплошных лесных культур с корчевкой пней или без корчевки и частичных лесных культур с полосной обработкой почвы.
Учет объема работ по реконструкции малоценных насаждений осуществляется как по запасу вырубленной древесины, так и по площади.
20. Рубки единичных деревьев в молодняках
174. Рубки единичных деревьев в молодняках входят в состав промежуточного пользования и направлены, в основном, на уборку семенников, выполнивших свое назначение, и отдельных деревьев, сохранившихся от материнского насаждения в виде недорубов.
175. Рубки единичных деревьев осуществляются с учетом состояния и густоты молодняков способами и методами, исключающими их повреждение.
Валка деревьев при них производится в сторону изреженной части молодняков, полян, тропинок и старых волоков, а трелевка древесины - сортиментами.
176. В молодняках, произрастающих в границах заповедных зон и заповедного ядра особо охраняемых природных территорий и особо защитных участков, единичные деревья, не требующие рубки по состоянию, не убираются.
Раздел 4 Прочие рубки на участках государственного лесного фонда
177. Прочие рубки (сплошные санитарные рубки; расчистка лесных площадей в связи со строительством гидроузлов, трубопроводов, дорог; при прокладке просек, создании противопожарных разрывов; уборка ликвидной захламленности) проводятся в соответствии с правилами их проведения во всех категориях государственного лесного фонда, включая зоны устойчивого развития государственных природных резерватов, кроме категорий государственного лесного фонда, перечисленных в подпунктах 1)-6) пункта 2 статьи 44 Лесного кодекса Республики Казахстан, проведение прочих рубок в которых допускается только по разрешению уполномоченного органа при наличии положительного заключения государственной экологической экспертизы.
21. Сплошные санитарные рубки
178. Сплошные санитарные рубки проводятся в целях уборки леса, поврежденного в результате массовых вспышек болезней и вредителей леса, лесных пожаров или других неблагоприятных природных явлений до состояния полного прекращения роста, и направлены как на ликвидацию их последствий, так и на расчистку лесных площадей для создания на них лесных культур или содействия их естественному возобновлению.
179. Сплошные санитарные рубки проводятся в насаждениях 3 класса устойчивости, имеющих средневзвешенный балл состояния от 3,6 до 5,0, определяемых в соответствии с приложениями 15 и 16 настоящих Правил.
Санитарная рубка считается сплошной, если полнота оставшегося после рубки неповрежденного насаждения будет составлять 0,2 и менее.
180. Сплошные санитарные рубки назначаются независимо от возраста, когда выборочные санитарные рубки уже не могут оздоровить насаждения и приводят к снижению полноты насаждений ниже 0,5; для насаждений ели и пихты - ниже 0,6 (исключение составляют породы деревьев, для которых низкополнотность является естественным состоянием.
Поврежденные и ослабленные спелые насаждения назначаются в первоочередную рубку, независимо от степени нарушения их жизнестойкости.
Эта рубка проводится в порядке рубок главного пользования, при проведении которой применяются дополнительные меры по предотвращению разрастания очагов опасных видов вредителей и болезней с учетом их биологии и конкретных условий.
Сплошные санитарные рубки в лесах, имеющих защитное, водоохранное, санитарно- гигиеническое и оздоровительное значение (городские леса и лесопарки, леса зеленых зон вокруг городов, других населенных пунктов и промышленных предприятий, леса зон санитарной охраны источников водоснабжения и леса округов санитарной охраны курортов, запретные полосы лесов по берегам рек, озер, водохранилищ и других водоемов, противоэрозионные леса), а также в лесах особо охраняемых природных территорий назначаются в исключительных случаях, предусмотренных законодательством Республики Казахстан, когда насаждения полностью утрачивают свои целевые функции, с обязательным проведением последующего первоочередного воспроизводства лесов на вырубленных площадях.
181. В насаждениях, намечаемых в сплошную санитарную рубку, в обязательном порядке производится лесопатологическое обследование, в котором принимают участие главный лесничий лесного учреждения, лесничий или его помощник, инженер-лесопатолог, а при необходимости и другие специалисты.
Материалы обследования утверждаются главным лесничим лесного учреждения.
Участки леса, намеченные в сплошные санитарные рубки при лесоустройстве, если в этом не участвовал инженер-лесопатолог, также подлежат обследованию.
182. При проведении сплошных санитарных рубок площадь каждой делянки не должна превышать 5 га.
Разрешение на проведение сплошных санитарных рубок выдается уполномоченным органом.
Вырубаемая древесина отпускается в счет установленной годовой расчетной лесосеки, а в случае необходимости - сверх нее.
183. В каждом выделе, где намечается сплошная санитарная рубка, для характеристики лесопатологического состояния насаждений, закладываются прямоугольные или ленточные пробные площади и общая площадь проб составляет, при величине обследуемого участка до 100 га - не менее 2 % от его площади; свыше 100 га - 1 %. Материалы по пробным площадям оформляются по формам, установленным уполномоченным органом.
184. Для получения разрешения на проведение сплошных санитарных рубок предоставляются следующие документы:
акт проверки или обследования комиссией намеченных в рубку насаждений;
сводная ведомость насаждений, требующих сплошных санитарных рубок по форме, установленной уполномоченным органом;
сводная ведомость пробных площадей, заложенных в насаждениях, потерявших биологическую устойчивость по форме, установленной уполномоченным органом;
выкопировка из планшета на участки, намеченные в сплошную рубку, с указанием выделов, их площади и с нанесением пробных площадей.
185. В акте проверки или обследования комиссией намеченных в рубку насаждений указываются: категория защитности государственного лесного фонда, таксационная характеристика насаждений, причины их повреждения, обоснование необходимости проведения сплошной санитарной рубки, срочность рубки и намеченные сроки ее проведения, меры по обеспечению последующего возобновления и мероприятия, необходимые для предупреждения распада смежных насаждений.
Акт подписывается всеми членами комиссии.
186. При сплошной санитарной рубке необходимо соблюдать следующие условия:
1) вырубаемая площадь, при невозможности ее зарастания естественным путем, назначается под лесные культуры в первую очередь;
2) за смежными здоровыми насаждениями устанавливается лесопатологическое наблюдение, в них производится своевременная выборка больных и свежезаселенных стволовыми вредителями деревьев и уборка захламленности.
187. Участки ветровала, бурелома, гари или насаждения, усохшие в результате повреждений насекомыми или пораженные болезнями, требующие сплошной санитарной рубки, во избежании распространения пожаров, размножения вредных насекомых и потери древесиной технических качеств, разрабатываются в возможно короткий срок с тщательной очисткой площадей от порубочных остатков и захламленности.
188. В возможных для эксплуатации участках государственного лесного фонда хвойные насаждения, расстроенные ветровалом, буреломом или поврежденные хвоегрызущими насекомыми (при наличии признаков усыхания и заселения стволовыми вредителями), а также поврежденные верховыми или низовыми пожарами, отводятся в рубки в первую очередь.
22. Рубки, связанные с прокладкой квартальных просек и создании противопожарных разрывов
189. Рубки, связанные с прокладкой просек и созданием противопожарных разрывов, осуществляются на основании материалов лесоустройства, генеральных планов противопожарного устройства лесов:
1) при первоначальной организации квартальной сети лесного учреждения;
2) при изменении разряда лесоустройства лесов лесных учреждений;
3) в случаях существенного пересмотра системы охраны и защиты леса в сторону улучшения.
190. Рубки, связанные с прокладкой квартальных (полуквартальных) просек и противопожарных разрывов, проводятся в соответствии с порядком проведения сплошных рубок.
191. Объемы рубок, связанных с прокладкой квартальных просек и противопожарных разрывов, определяются по запасу древесины и площади рубок, исходя из их нормативной ширины и протяженности.
192. Уборка ликвидной захламленности проводится в эстетических целях и в целях профилактики лесных пожаров, предотвращения размножения и распространения вредителей и болезней леса при наличии ветровала, бурелома, снеголома, а также механически поврежденных деревьев.
В первую очередь разрабатываются участки свежего валежа, механически поврежденных деревьев, где имеется опасность возникновения очагов стволовых вредителей. Сроки разработки увязываются с биологией основных видов вредителей.
23. Рубки, связанные с расчисткой лесных площадей в связи со строительством гидроузлов, трубопроводов, дорог; рубок для иных целей
193. Объектами строительства на участках государственного лесного фонда могут быть гидроузлы, трубопроводы, дороги, другие линейные сооружения (объекты).
Расчистка лесных площадей под строительство объектов осуществляется в виде полос или массивов путем сплошной вырубки леса в соответствии с порядком проведения сплошных рубок по разрешению уполномоченного органа, в установленном законодательством порядке.
Объем рубок по расчистке лесных площадей учитывается по количеству заготавливаемых лесоматериалов.
194. Лица, виновные в нарушении настоящих Правил, несут ответственность в соответствии с законодательством Республики Казахстан.
Таблица 1
Рубки главного пользования в колочных лесах лесостепной и степной зон Общая Выборка по Шири- Характеристика насаждений, поступающих в рубку Спо- соб Срокпримыка-ния, лет на полно- запасу рубки та лесо- при до руб- секи, вы- ки м те руб-
1.1. Коренные березняки и СР 0,3-1,0 осинники, независимо от наличия подроста:
колки более 5 га колки 5 га и менее
1.2. Пойменные лиственные древостои, возобновляю- щиеся порослевым способом в категории государствен- ного лесного фонда "запретные полосы лесов по берегам рек, озер, водохранилищ и других водных объ- ектов"
Кустарники (акация желтая), произрастающие в лесах всех лесорастительных районов лесостепной, степной и полупустынной природных зон
1.3. Кустарники - акация желтая Примечание Мак- си- маль- ная пло- щадь га На вырубках насаждений березы с полно- той 0,3-0,4 создаются лесные культуры этой породы колки более 5 га * Колок вырубается в два приема:
в первый - заветренная его половина.
** второй прием проводится при высоте подроста более 1,5 м, а при посад- ке лесных культур - через 3 года
1.2. Пойменные лиственные древостои, возобновляющиеся порослевым способом в категории государственного лесного фонда "запрет- ные полосы лесов по берегам рек, озер, водохранилищ и других водных объектов"
Кустарники (акация желтая), произрастающие в лесах всех лесорастительных районов лесостепной, степной и полупустынной природных зон
1.3. Кустарники
- акация желтая
Таблица 2
Рубки главного пользования в сосновых лесах Казахского мелкосопочника Выборка Экс- по- Группы типов ле- полнота по запасу са ция и кру- пол- но- бор- тиз- скло- нов, гра- ду- сов Све-
2.1. Простые чистые и смешанные одновозрастные, независимо от нали- чия подроста сосны ДВР 0,6-1,0 Все экс- жие, влаж- зи- ции ные, су- хие 21-30
2.2. Чистые и смешанные, простые и сложные разновозраст- ные, независимо от наличия подроста сосны (для сложных насаждений в графах 5 и 6 указана суммарная полнота ярусов)
0,3-0,5
2.3. Простые и сложные чистые и смешанные одновозрастные и разно- возраст- ные, независимо от наличия подроста сосны ные
2.4. Простые и сложные чистые и смешанные одновозрастные и разно- Сухие Повторяемость приемов, срок примы- кания лесосек, лет Ширина ле- сосеки, м Максимальная площадь лесосеки, га 15 - св.,вл.
20 - сух.
рубки не проводятся 10 - св., вл. 15 - сух.
Процент выборки в сложных насаждениях намечается от суммарного запаса обоих ярусов При недостаточном количестве подроста сос- ны в первые 2 года проводится восстановление лесов путем со- здания лесных культур Примечания:
1. ДВР - добровольно-выборочные рубки, СР - сплошнолесосечные рубки.
2. Сух. - сухие сосняки, св. - свежие сосняки, вл. - влажные сосняки.
3. При сплошных рубках (СР) в разновозрастных сосняках вырубаются только совокупности деревьев спелых и перестойных поколений леса.
Таблица 3
Рубки главного пользования в лиственных лесах Казахского мелкосопочника Экспо- Выборка по запасу Способ Общая полнота до при пол- ция и ноте % вы- борки тизна дусов
3.1. Коренные березняки и осинники, независимо от нали- чия подроста Все экс- зиции зиции 0-
3.2. Производные чистые березняки и осинники без подро- ста сосны
3.3. Производные смешанные с сосной и чистые при удо- влетвори- 0,9-1,0 0,6-0,8 тельном сосновом подросте Повторяемость приемов, срок примыка- ния лесосек, лет На вырубках насаждений с полнотой 0,3-0,4 создаются лесные культуры * Колки вырубаются в два приема:
в первый - заветренная его половина ** Второй прием проводится при достижении подростом высоты 1 ,5 м, а при посадке лесных культур - через 3 года Насаждения естественные или сформировавшиеся в ре- зультате рубок прошлых лет При недостаточном количестве сосны проводится восстановление лесов путем создания лесных культур Таблица 4 Рубки главного пользования в островных сосновых лесах Выборка по запа- су Группы- типов леса Общая пол- нота до руб-
4.1. Простые 0,8-1,0 25-30 15-20 чистые и смешанные одно- 0,6-0,7 возрастные и разновозрастные независимо от наличия подроста сосны
4.2. Сложные чистые и смешанные со вторым ярусом из сосны (графах 4 и 5 указана суммарная полнота ярусов)
1,00,6-
4.3. Простые чистые и смешанные одновозрастные независимо от нали-
4.4. Сложные разновозрастные чистые и смешанные со вторым ярусом из сосны (в графах 4 и 5 указана суммарная полнота ярусов)
независимо от наличия подроста спе- лых и пере- стой- ных Повторяемость,срок примы- кания Максимальнаяплощадь лесосе- ки, га лесосек, лет лесосе- ки, Процент выборки намечается от суммарного запаса ярусов.
При полноте второго яруса 0,4 и более из первого выбирается до 50% его запаса, при полноте 0,3-30% При недоста- точном количестве подроста в первые 2 года проводится восстанов- ление лесов путем создания лесных культур При недостато- чном количестве
1. При сплошных рубках (СР) в разновозрастных сосняках вырубаются только совокупности деревьев спелых и перестойных поколений леса.
2. Рубки березово-осиновых колков в островных сосновых лесах проводятся в соответствии с правилами рубок главного пользования в колочных лесах лесостепной и степной зон (таблица 1).
Таблица 5
Рубки главного пользования в пустынных, пойменных, тугайных лесах и тальниках Выборка по за- пасу полнота до Пустынные леса
5.1. Чистые и смешанные (до 4 единиц включительно белого саксаула) черносакса- уло- вые одно- возрастные и разновозрастные на устойчивых к ветровой эрозии почвах Пойменные леса полупустынной и пустынной зон возобновляющиеся порослевым способом в категории государственного лесного фонда "запретные полосы лесов по берегам рек, во- дохранилищ и других водных объектов"
5.2. Лиственные насаждения (тополь, ива древовидная, ветла и др.)
чистые и смешанные, одновозрастные и разно- возрастные
5.3. Тальники
Тугайные леса произрастающие на поймах рек пустынной зоны
5.4. Ивняки древовидные (ива Джунгарская и Вильгельмса) чистые и смешанные одновозрастные и разно-
5.5. Гребенщик
Рубки в тальниках по поймам рек всех природных зон
5.6. Тальники
Срок на ле- сосеки,
Максимальная- площадь лесо- секи, га при- мы- ка- ния, Оставленные полосы назначаются в рубку при наличии на вырубленных полосах бо- лее 500 шт. на 1 га подроста саксаула в возрасте 3-5 лет или через 3-4 года после созда- ния лесных культур.
Примыкание чересполосное.
Примыкание кулисное, при ширине выдела менее 80 м - чересполосное Примыкание непосредствен- ное Примыкание чересполосное Таблица 6 Способы рубок главного пользования в горных лесах Экспозиция Кру- Характерис- Особенности склона тика насаж- насаждений дения, поступающего в рубку возра- устой- фор- рода стная чивость ма- струк- тура
1. Сосновые леса
Калбинских нагорий
1.1) Все поло-
С одновоз- экспозиции гие, пока- растные чивые тые, крутые и разно- и неус- возрас- тойчивые тные
2. Темнохвойные (пихтовые и еловые)
леса Рудного Алтая
2.1) С, СЗ,
П,Е
ПР
СВ, В гие, пока- тые
При наличии хорошего (по шкале) возобновления При недос- таточном возобнов- лении
2.2) С, СЗ, разно-
ДПР
При наличии хорошего
(по шкале)
возобно- вления
При недо- статочном влении
2.3) С, СЗ, стные
2.4) С, СЗ, неус- гие возоб- новлении
2.5) С, СЗ,
2.6) С, СЗ,
2.7) С, СЗ, СВ, В крутые одно- При наличии хорошего (по шкале) возобновле- ния точном во- зобновлении
2.8) С, СЗ, СВ, В неустой- тные,
2.9) С, СЗ, СВ, В
2.10) Ю, ЮВ, ЮЗ, З гие, пока- тые, кру- стные,
2.11) Ю, ЮВ, ЮЗ, З
3. Еловые и пихтовые леса Северного Тянь-Шаня и Жонгарского Алатау
3.1) Все экспозиции
Е (Шр)
чивые, возобновле- нии
3.2) Все экспозиции
3.3) Все экспозиции
П
3.4) Все экспозиции
3.5) Все экспозиции
4. Лиственничные леса Южного Алтая и Саура
4.1) Все экспозиции
Л таточном возобнов-
4.2) Все экспозиции таточном возобновле-
4.3) С, СЗ, СВ, В
4.4) С, СЗ, СВ, В
4.5) Ю, ЮВ, ЮЗ, З
4.6) Ю, ЮВ, ЮЗ, З
4.7) Ю, ЮВ, ЮЗ, З
4.8) Все экспозиции
4.9) Все экспозиции
4. 10) Все экспозиции
5. Лиственные леса Калбинских нагорий, Рудного Алтая, Южного Алтая, Саура, Северного Тянь-Шаня и Жонгарского Алатау
5.1) Все экспозиции
Б ко- тые, рен- ные и про- из- вод-
5.2) Все экспозиции
5.3) Все экспозиции тойчи- вые
5.4) Все экспозиции ния хвойных пород
5.5) Все экспозиции
5.6) Все экспозиции
Ос, Т,
Ид
5.7) Все экспозиции
Ивк, гие, пока- тые
Акж
Пойменные лиственные древостои, возобновляющиеся порослевым способом, категории государственного лесного фонда "запретные полосы лесов по берегам рек, озер, водохранилищ и других водных объектов"
5.8) Все экспозиции
Б, Ос,
Тп, Ид ные,
5.9) Все экспозиции
N
Пол-
Пов-
Размер
Особен- п/п нота то- лесосеки ности до ряе- прове- ши- мак- мость дения ри- (при- на, мыка- ние), щадь, 1 прием При перво- 10-15 10- началь- 0,9-1,02 при- ем ной полноте 3 прием 0,9-1,0- трехпри- емные ПР,
- двух- приемные
Если по- коления, 0,6-1,02 при- не достиг- шие воз- раста спе- лости, имеют полноту не менее Если поко- ления, не достиг- шие возраста спелос- ти, имеют полноту менее 2 прием имеют полноту менее 0,4 0,9-1,0 - трех- приемныеПР, 0,6-0,8 - двух- 10/15 Повто- мость: в числите- ле - одновоз- растные,в знамена- теле - разно- 10/20 Повторя-
2.10)
емость: в числи- теле - одновоз- растные,в знаме- нателе - разно-
2.11)
10-15 25/20
Повторя-емость: в числи- 20/15 теле - устойчи- 15/10 вые, в теле - неустой- почвы приемные ПР, ления, не дос- тигшие
4.10)
Коренные и произво- дствен- не- зависимо от возоб- новления Коренные- неза- висимо от во- зобнов- ления.
Произ- водные - при недоста- точном хвойных Продол- житель- ность лесоза- готови- тельных работ в весенне- летний период на отдель- лесосеке не должна превы- шать 20 дн.
Примечание:
ПР - постепенные рубки, ДПР - длительно-постепенные рубки, СР - сплошные рубки;
Б - береза, Е - ель, Е (Шр) - ель Шренка, Л - лиственница, Ос - осина, П - Пихта, С - сосна, Т - тополь, Ид - ива древовидная, Ивк - ива кустарниковая (тальниковая), Акж - акация желтая.
Таблица 7
Нормативные показатели сохранения подроста на вырубках в горных, равнинных лесах и лесах Казахского мелкосопочника Способ рубки и крутизна склонов Сохранность подроста и молодняка, в процентах Зимой в бесснежный период Сплошные на склонах до 15 градусов Сплошные на склонах более 15 градусов Постепенные и выборочные на склонах до 15 градусов Постепенные и выборочные на склонах более 15 градусов Таблица 8 Виды рубок ухода и возрастные пределы их проведения на участках Фаза Класс Возраст насаждений (лет)
Виды ру- бок ухода развития древостоя бони- Хвойные Лиственные тета хвой- кедр бере- вет- дуб, ясень, вяз за, осина ные, кромекед- ра ла, лист- венные поль, осо- корь Осветле- Смыкание крон до 10 1-3 4- Чаща до 20 до 15 Прочистки Жердняк 11-2015-20 11-20 16-30 11-2016-30 Прорежи- 21-4021-60 21-40 31-60 21-40 31-50 21-3031-40 2021- Усилен- ного приро- ста по объему вания 41 и более61 и более160 41 и более 61 и более 51 и более 31 и боле- е41 и более Проходные 6041- 16 и бо- лее Таблица 9 Таблица полнодревесности мелкотоварной лесопродукции и дров Сортименты Переводные коэффициенты для пересчета складочных плотных кубометров в плотные в складочные Хворост неочищенный, толщиной в комле до 4 см и при длине ствола, м:
Хмыз (сучья, ветки) и мелкий 10,00 неочищенный хворост длиной до 2 м Хворост очищенный, толщиной в комле до 4 см при длине ствола, м:
4-7 см (на высоте 1,3 м - 3-6 см) при длине ствола более 4 м Дрова для отопления:
топорник круглые и колотые длиной 1-2 м укладка хвороста и хмыза производится плотно между кольями в одну сторону;
при обмере свежесложенных штабелей делается неучитываемая прибавка на усушку в размере 10 процентов для хвороста и 20 процентов для хмыза;
обмер штабеля производится в метрах, ширина и высота измеряются по комлевой выкладке, а за длину берется три четверти общей длины штабеля.
Таблица 10
Показатели рубок ухода в чистых сосновых насаждениях Группы насаждения минимальная интен- повто- воз- раст сомкнутость ряемость сив- крон (лет)
рубки, после рубок ухо- да Сосняки с достаточным 11-20 эдафическим увлажне- нием и периодически сухие леса (нижние части склонов мелкосопочника, террасы водотоков, равнинные и травяные боры на песчаных почвах) 1-3 класса бонитета Сосняки с периоди- чески недостаточным эдафическим увлаж- нением (средние и верхние части скло- нов мелкосопочника, сухие боры на песчаных почвах)
4-5 класса бонитета
Культуры сосны 1-3 15-25 класса бонитета сплошные, полосные, кулисные и групповые.
Изреживание равномерное Прореживания 21-40 20-30 30-40 нием и периодически сухие леса (нижние части склонов мелкосопочника, Сосняки с периодически 15-30 недостаточным 41-60 30-50 Изреживание равномерное Проходные рубки возраст сивность рубки, % ухода Сосняки с достаточ- ным эдафическим ув- 61-80 лажнением и перио- дически сухие леса (нижние части скло- 20-35 кулисные и группо- вые. Изреживание Примечания.
1. В графах интенсивности рубок в данной и последующих таблицах приводятся: в числителе проценты выборки по запасу, а в знаменателе - по числу стволов.
2. Максимальный процент интенсивности рубок проведен для насаждений с сомкнутостью крон и полнотой 1,0 и выше.
3. При меньших полнотах и повторных уходах интенсивность рубок соответственно снижается.
4. Показатели сомкнутости крон и интенсивность рубок в молодняках применимы и для куртин в молодняках куртинного характера.
Таблица 11
Показатели рубок ухода в смешанных сосновых насаждениях Группы насаждений Осветления рубок, Одноярусные сосново-лиственные насаждения 1-5 классов бонитета Одноярусные лиственно-сосновые 25-50 насаждения 1-4 50-65 классов бонитета Двуярусные лиственно-сосновые насаждения с благонадежным подростом сосны 1-4 классов бонитета минимальная полнота Одноярусные 31-60 сосново-лиственные 40-50 насаждения 1-5 31-40 30-35 лиственно-сосновые 50-55 Двуярусные При 65-100 любой насаждения или с благонадежным венного подростом сосны полога 1-4 классов бонитета вен- Одноярусные сосново-лиственные насаждения 1-5 классов бонитета 16-30 11-30 насаждения с благо- надежным подростом сосны 1-4 классов 41-50 35-45 50-100
1. Максимальный процент интенсивности приведен для сомкнутости крон и полноты 1,0.
2. При меньших полнотах и повторных уходах интенсивность рубок Таблица 12 Показатели рубок ухода в кедровых насаждениях Чистые кедровые Смешанные кедровые 20-40 насаждения с хвойными породами (ель, пихта, лиственница)
насаждения с лист- 50-70 венными породами (береза, осина)
насаждения с хвой- ными породами (ель, пихта, лиственница)
40-60 60-70 ными породами (ель, пихта, лиственница)
61 и 10-30
1. Максимальный процент интенсивности рубок приведен для насаждений с сомкнутостью крон или полнотой равной 1,0 и выше.
2. При меньших полнотах и повторных уходах интенсивность рубок Таблица 13 Показатели рубок ухода в еловых и пихтовых насаждениях ряемость, Чистые еловые или 10-20 пихтовые, а также насаждения с при- месью других хвойных или лиственных пород до 40 % Смешанные с лист- венными породами в одном пологе (лист- венных более 40 %)
Сложные смешанные 50-60 насаждения с елью и пихтой во втором ярусе месью других хвойных или лиственных пород до 40 % в одном пологе (лиственных более 40 %)
15-40 21-60 25-40
1. В смешанных и сложных насаждениях с елью и пихтой во втором ярусе интенсивность изреживания указана для верхнего яруса из лиственных пород.
2. Максимальный процент интенсивности рубок приведен для насаждений с сомкнутостью крон и полнотой равной 1,0 и выше.
3. При меньших полнотах и повторных уходах интенсивность рубки Таблица 14 Показатели рубок ухода в березовых насаждениях Чистые березовые Березовые насаж- дения, смешанные с 25-35 хвойными породами 30-60 40-75 хвойными породами, находящимися под пологом березы Березовые насажде- ния, смешанные с ден.
31 и 20-25
1. Максимальный процент интенсивности рубок приведен для насаждений с сомкнутостью крон или полнотой равной 1,0 и выше.
2. При меньших полнотах и повторных уходах интенсивность рубки Таблица 15 Показатели рубок ухода в осиновых насаждениях мость, Чистые осиновые Осиновые насажде- елью и пихтой 35-70 сосной и лиственницей 35-60
1. Максимальный процент интенсивности рубок приведен для насаждений с сомкнутостью крон или полнотой, равной 1,0 и выше.
2. При меньших полнотах и повторных уходах интенсивность рубок Таблица 16 Показатели рубок ухода в насаждениях осокоря и тополя белого Возраст Чистые насаждения с примесью других 16 и более 11-15
1. Максимальный процент интенсивности рубок приведен для насаждений с сомкнутостью крон или полнотой, равной 1,0 и более.
2. При меньших полнотах и повторных уходах интенсивность рубок Таблица 17 Показатели рубок ухода в насаждениях ветлы Группа насаждений Прореживание Приложение 1 к Правилам рубок леса на участках государственного Перечень лесных учреждений по лесохозяйственным районам в пределах административных областей республики Сноска. Перечень с изменениями, внесенным постановлением Правительства РК от 18.10.2013 № 1102 (вводится в действие по истечении десяти календарных дней после первого официального опубликования).
Лесохозяй-
Администра-
Лесные учреждения и тивная ственные другие государственные область районы лесовладельцы Лесостепная зона Березово- Костанайская Узункольское, Урицкое осиновые Северо- Акан-Серэ, Аккаинское, колочно- Казахстанская Булаевское, Есильское, массивные леса Жамбылское, Мамлютское, Петропавловское, Пресновское, Сергеевское, Соколовское Бурлукское, Орлиногорское (все без сосновых лесов колочные леса Казахского мелкосопочника);
леса резервной зоны
Айыртауского регионального отделения (далее - РО)
государственного национального природного парка (далее - ГНПП) "Кокшетау»"
Степная зона
Акмолинская
Куйбышевское,
Урумкайское (все без сосновых лесов Казахского мелкосопочника), "Букпа", Ерейментауское;
Зерендинского РО и Дубравского воспроизводственного участка ГНПП«"Кокшетау"
Костанайское
Аракарагайское, Басаманское, Боровское, Пригородное, Семиозерное (все без островных сосновых лесов), Михайловское, Тарановское, Уса- ковское Павлодарская Максимо-Горьковское, Павлодарское, Урлютюбское (все без пойменных лесов)
Леса резервной зоны Арыкбалыкского и Шалкарского РО ГНПП "Кокшетау"
Сосновые леса
Куйбышевское, Урумкайское, Казахского Буландинское (все без мелкосопоч- березово-осиновых колков)
ника
"Акколь", "Барап", Больше-Тюктинское, Кенесское, Красноборское, Мало-Тюктин- ское, Маралдинское, Отрадненское, Степногорское, Сандыктауское учебно- производственное лесное хозяйство Кувское Карагандин- ская (все без березово- осиновых колочных лесов)
Островные сосновые боры Семиозерное (все без березово-осиновых колочных лесов)
Ленточные боры
Восточно-
Государственный лесной природный резерват (далее - ГЛПР) "Семей орманы" (без Жарминского филиала ГЛПР).
Рубки главного пользования запрещены.
ГЛПР "Epтic орманы". Рубки главного пользования запрещены.
Южные окраины
РГП "Жасыл-Аймак"
колочных
Карагандинское, Темиртауское лесов по мелкосопоч- нику Актюбинская Актюбинское, Мартукское, Хобдинское, (все без пойменных лесов), Карабутакское лесов по Камышнинское равнинам Западно- Акжаикское, Чингирлауское, Бурлинское, Уральское, Январцевское (все без пойменных лесов)
Пойменные леса
Хобдинское (все без южных окраин колочных лесов по равнинам)
Чингирлауское, Уральское, Казахстанское Бурлинское, Январцевское (все без южных окраин колочных лесов по равнинам)
Максимо-Горьковское,
Павлодарское, Урлютюбское осиновых колочных лесов).
Полупустынная зона
Актогайское, Жанааркинское, Улытауское Темирское, Уилское Акжаикское (без южных окраин колочных лесов по равнинам), Тайпакское (Антоновское, Караултобинское и Алмалыкское лесничества), Чапаевское Пустынная зона Больше-Барсукское Урдинское Атырауская Атырауское, Индерское (Индерский участок), Курмангазинское Тайпакское (Тайпакское и Степное лесничества)
Саксауловые
Алматинская
Алакольское (Приалакульское и тугайные лесничество,* Учаральское лесничество - кв. 1-26,
36), Жаркентское (Коктальское лесничество - кв.
29-112, Илийское лесничество - кв. 39-180), Талдыкорган- ское (Каратальское лесничество), Шелекское (Нуринское лесничество), Баканас- ское, Борлитобнаское, Каскеленское, Куртинское, Уштобинское, Уйгурское (Чарын- ское лесничество, Кетменское лесничество - кв. 214-235)
Индерское
(Миялинский участок)
Жамбылская
Акыртюбинское, Жамбылское, Меркенское (без горных лесов), Аккольское, Байзакское, Коктерекское, Коскудукское, Луговское, Мойынкумское, Сарысуское Аральское, Жалагашское, Жанакорганское, Казалинское, Кызылордин- Кармакчинское, Кызылординское, Сырдарьинское, Шиелийское Бейнеуское, Самское Мангистаус- кая Южно- Арысское, Отрарское, Созакское, Шардаринское, Бадамское, Туркестанское (Кызылшарвинское лесничество)
Горные леса
Асубулакское, Самарское Калбинских нагорий Темнохвой- Верх-Убинское, Зыряновское, ные леса Рудного Лениногорское, Мало- Алтая Убинское, Пихтовское, Усть-Каменогорское, Черемшанское Лиственич- Большенарымское, Зайсанское, Курчумское, Маркакольское ные леса Южного Ал- тая и Саура Алакольское (Коктуминское Хвойно- лиственные ле- лесничество - кв. 12-258, 260, 263-266, 272-292, 301-304, 315, 316, 324-338, Северного Учаральское лесничество - Тянь-Шаня и кв. 27-35, 37), Жаркентское Жонгарского (Коктальское лесничество - кв.1-28, Лесновское лесничест- Алатау во, Илийское лесничест- во - кв. 1-38, 181-183), Жонгарское, Кегенское, Нарынкольское, Талдыкорганское (Текелийское, Коксуское лесничества), Уйгентасское, Уйгурское (Аксуское лесничество, Кетменское лесничество - кв. 104-171), Шелек- ское (Табан-Карагай- ское, Шелекское лесничества)
Арчево-пло-
Акыртобинское, Жамбылское, довые леса Меркенское (без саксауловых и тугайных лесов), Каракунузское Западного Боролдайское, Толебийское, Тюлькубасское, Угамское, Каратау Туркестанское (Каратауское лесничество)
Примечание: в настоящее приложение не включены государственные природные заповедники, государственные национальные природные парки и прочие организации, в лесах которых проведение рубок главного пользования запрещены.
Приложение 2
Шкала оценки естественного возобновления сосны под пологом леса в Основ- Количество самосева и Груп- подроста, тыс. шт./га повой группы под- самосев подрост по группам высот рост, высотой мелкий сред- крупный всего с коли- менее ний свыше учетом чество 0,1 м 0,5 м 1,6 м перево- групп 1,5 м дных коэф- 1 га фици- ентов
1. Сосняки Казахского мелкосопочника Очень более21 13-21 более 800 сухие 22,5- 11-18,5 10-17 Свежие 10-19 4-7,5 Влажные более 7,5 7,5-15
2. Островные и ленточные боры Сухие и очень 16-26 11-17,5 Свежие и влажные 5,5-10 4,5-8 Коэффи- циент да под- роста в "услов- ный"
Примечание. Пользования Шкалой оценки естественного возобновления сосны под пологом леса производится в следующем порядке:
1. При наличии под пологом леса или на вырубке одной высотной группы подроста, оценка возобновления дается по данным соответствующей графы таблицы.
2. При наличии двух и более высотных групп подроста, количество его в каждой группе умножают на соответствующий коэффициент перевода, полученные данные суммируют и сравнивают с показателями графы "всего с учетом переводных коэффициентов".
Если полученная сумма "условного" подроста выше показателя, указанного в числителе данной графы то возобновление считается "хорошим" и никаких дополнительных мероприятий по воспроизводству лесов, кроме сохранения подроста, не планируется, а полнота формируемого насаждения ожидается в пределах 0,8-1,0.
Если количество переведенного подроста в "условный" соответствует показателям, указанным в знаменателе, то возобновление считается "удовлетворительным". В этом случае следует ожидать формирование насаждений с полнотой 0,5-0,7. На отдельных вырубках с наличием прогалин и окон нужно создавать частичные лесные культуры.
Если количество подроста окажется меньше минимальных показателей оценочной шкалы, то возобновление считается "недостаточным". В этом случае ожидается формирование древостоев с полнотой 0,3-0,4. На таких участках следует проводить мероприятия по воспроизводству лесов.
Приложение 3
Шкала оценки естественного возобновления сосны на вырубках в Количество самосева и подроста, тыс.шт./га подрост по группам высот, м мел- круп- всего кий, ний, ный, с уче- том водных на 1
1. Сосняки казахского мелкосопочника 5,5-9 5-8,5 7-7,5 3,5-6 2,5-4 5-7,5 3,5-5 3-4,5 9-15,5 6-10,5 более 6 3,5-6 более 5 3-5 ный"»
Примечание - Пользования данной Шкалой аналогичен приведенному примечанию приложения 2.
Приложение 4
Шкала оценки естественного возобновления березы на вырубках в Основные группы Количество, тыс. шт/га типов леса семенных и порослевых растений мелкие, средние молодые, 0,1-0,5 м и крупные, деревья 0,6-2,5 м переводных 2,5 м коэффи- циентов более 7 более 6,5 более 6 3,5-7 3-6,5 более 8 3,5-7,5 Сырые более 9 более 8,5 4,5-9 4-8,5 Мокрые более 5,5 более 5 3-5,5 Временные 3,5-6,5 Коэффици- енты перевода подроста в "условный"
порослевых кустов от пней спелых от пней подроста деревьев и молодняка более 0,8 более 1 0,4-0,8 0,5-1 более 1,1 0,5-0,9 0,6-1,1 более 1,2 0,6-1 0,7-1,2 более 0,9 Коэффициенты перевода подроста в "условный"
Примечание.
Пользования Шкалой оценки естественного возобновления березы на вырубках производится в следующем порядке:
1. При наличии на вырубке какой-либо одной высотной группы подроста или порослевых кустов от пней спелых деревьев оценка возобновления дается по данным соответствующей графы таблицы.
2. При наличии двух и более высотных групп подроста количество его в каждой высотной группе умножают на соответствующий коэффициент перевода и полученные данные суммируют и сравнивают с данными графы "всего с учетом переводных коэффициентов".
3. Если подрост или молодняк "сажается" на пень после рубки древостоя, то оценка дается по последней графе таблицы, путем суммирования количества возобновления по каждой высотной группе, умноженного на переводные коэффициенты.
4. Количество возобновления, указанное в числителе, характеризуется оценкой "хорошо", в знаменателе - "удовлетворительно", при меньших значениях
- "недостаточно".
5. При куртинном возобновлении и наличии прогалин, занимающих более половины площади, оценка возобновления снижается на одну степень.
6. При наличии на вырубке подроста различного происхождения оценка возобновления осуществляется суммированием количества семенных и порослевых растений, умноженных на коэффициент 0,1, а также всех пневых порослевых кустов, независимо от возраста срубленных деревьев, и сравнением полученного показателя с данными последней графы таблицы.
7. По данной же шкале производится оценка естественного возобновления тополя, ивы древовидной и ольхи.
Приложение 5
Шкала оценки естественного возобновления осины на вырубках в Высоты и количество растений, тыс.шт./га до 1,5 м до 2, 6 м свыше 4 м Свежие и влажные более 60 более 20 более 10 20-60 более 70 более 25 более 15 10-15 25-70 В числителе указано количество растений, обеспечивающее возобновление леса на вырубках с оценкой - "хорошо", в знаменателе - "удовлетворительно", при меньших значениях - "недостаточно".
Приложение 6
Шкала оценки естественного возобновления твердолиственных пород семенного происхождения в равнинных лесах и лесах Казахского Оценка Степень Количество Мероприятия по возобновления влажности подроста воспроизводству лесов почв 0,5 м и выше, тыс.
шт.\га
Хорошее более 4
Проведение более 3 мероприятий по воспроизводству более 2 лесов не требуется Удовлетво- Проведение частичных рительное культур или мер содействия возобновлению Недостаточное 2 и менее Создание лесных 1 и менее культур В твердолиственном низкоствольном хозяйстве возобновление считается "хорошим" при наличии более 400 пней с порослью, "удовлетворительным" - 200- 400 штук, при меньшем количестве - "недостаточным".
Приложение 7
Шкала оценки естественного возобновления саксаула черного и белого Оценка возобновления Качество подроста в возрасте 3-5 лет, шт./га Саксаул черный Саксаул белый Более 1000 Более 500 Удовлетворительное 500-1000 200-500 100-200 Отсутствует 200 и менее 100 и менее Приложение 8 Шкала оценки естественного возобновления тугайных лесов Количество подроста, шт./га в возрасте в возрасте от до 3 лет 3 лет и более более 3000 более 1500 1500-3000 800-1500 1500 и менее 800 и менее Приложение 9 Шкала оценки естественного возобновления сосны Калбинских нагорий Количество возобновления, тыс. шт./га высотные группы, м под пологом леса до 0,5 0,51-1,5 более 1,5 коэффициента перевода более 12 Удовлетвори- 13-25 5,1-9 тельное Неудовлетво- менее 13 менее 7 менее 5 менее 5,1 Коэффициент на вырубках более 15 более 5,3 3-5,3 менее 8 менее 4 менее 3
1. Оценку возобновления производят по его количеству в графе "всего с учетом коэффициента перевода", полученному суммированием количества на коэффициент перевода высотной группы.
2. Оценку возобновления на других не покрытых лесом угодьях (рединах, гарях, пустырях и прогалинах) производят по шкале, предусмотренной для вырубок.
Приложение 10
Оценки естественного возобновления пихты и ели в горных лесах Рудного Алтая и Жонгарского Алатау Количество возобновления тыс шт./га под пологам леса до 0,2 0,2-1,0 более 1,0 на не покрытых лесом угодьях более 3,5 более 2,5 более 4,5 3-3,5 1,5-2,5 3,0-4,5 менее 2 менее 1,5 менее 3,5 Данные перечета перемножают на соответствующие коэффициенты и суммируют. Оценку возобновления производят по итоговым данным.
Приложение 11
Шкала оценки естественного возобновления лиственницы под пологом леса и на не покрытых лесом землях Рудного Алтая, а также на не покрытых лесом угодьях Саура Возраст подроста и количества возобновления, тыс. шт./га 2-5 лет 6-10 лет 10 лет Неудовлетворительное менее 1 Приложение 12 Шкала оценки естественного возобновления лиственницы под пологом леса Саура Тип Количество возобновления, условий тыс. шт./га место- произ- менее 0,5 растания с учетом циента более 13 Удовлет- 13-20 ворительное Неудовлет- менее 10 менее 9 ворительные Перио- более 11 дически менее 6 Данные перечета умножают на соответствующие коэффициенты и суммируют. Оценку возобновления производят по итоговым данным.
Приложение 13
Шкала оценки естественного возобновления березы, осины, тополя, ивы, ольхи Калбинских нагорий, Рудного Алтая, Южного Алтая, Саура, Количество возобновления на не покрытых лесом угодьях тыс.шт./га Порослевое Семенное возобновление возобновление Пней с порослью Благонадежных (порослевых кус- семенных экземпляров тов) при возрас- в возрасте, лет те поросли, лет более 5,0 1,0-0,6 10,0-5,0 5,0-3,0 менее 0,6 менее 5,0 менее 3,0 Коэффициент перевода семенного возобнов- ления в порослевое Оценку успешности возобновления осины производят по шкале семенного возобновления. При куртинном возобновлении и наличии прогалин, занимающих более половины площади, оценку возобновления снижают на одну ступень. При наличии семенного и порослевого возобновления оценку возобновления производят по шкале порослевого возобновления.
Приложение 14
Шкала оценки естественного возобновления ели Шренка в лесах Северного Количество возобновления, тыс./га под пологом леса и на не покрытых лесом угодьях Высотные группы, м до 0,1 0,1-0,2 0,21-0,50 Всего с циенте м 0,7-2,0 менее 0,7 Для возобновления Для возобновления на не покрытых лесом землях Коэффициент поп- равки на характер размещения неравномерное куртинное Данные пересчета перемножают на соответствующий коэффициент и суммируют, затем вносят поправку на характер размещения. Оценку возобновления производят по итоговым данным.
Приложение 15
Шкала санитарного состояния деревьев Балл категории Признаки состояния деревьев по породам хвойные I - без признаков Крона густая, хвоя Крона густая, листва ослабления зеленая, усыхания, повреждений нет ІІ - ослабленные Крона слабо ажурная; хвоя зеленая, Крона слабо ажурная;
светло-зеленая или листва рано опадает или объедена до 25 %;
объедена (обожжена)
усыхание отдельных ветвей; местное не более, чем на 1/3; усыхание отдельных ветвей, повреждение отдельных корне- вых лап, местное повреждение ствола поражение ствола и корневых лап; единич- водяные побеги ІІІ - сильно Крона сильно ажурная;
Крона сильно ажурная; хвоя светло-зеленая или серая или матовая, либо объедена (обожжена)
ослабленные листва очень мелкая, до 2/3, прироста очень слабый, усыхание до 2/3 кроны, повреждения корневых лап или ствола, светлая, рано желтеет окольцовывающие их опадает, прирост очень до 2/3; попытки слабый или отсутству- ет;
поселения стволовых усыхает до 2/3 кроны вредителей; плодовые тела грибов или иные признаки сильного повреждение ствола и поражения ствола корневых лап на 2/3 их окружности; сокотече- ние на стволах и скелетных сучьях; попытки поселения или местные вредителей; обильные водяные побеги; пло- довые тела грибов на стволе IV - усыхающие Крона сильно ажурная; хвоя серая, желтоватая Усохло или усыхает или желто-зеленая, более 2/3 кроны;
осыпается, прирост повреждение более 2/3 окружности ствола и очень слабый или отсутствует; усыхание более 2/3 ветвей; повреждение ствола и корневых лап более 2/3 окружности;
корневых лап; призна- признаки заселения заселения стволовыми стволовыми вредителями вредителями усыхаю- щие Серая, желтая или Листва усохла, увяла V - свежий сухо- стой (текущего бурая, частично или отсутствует;
года)
осыпающаяся хвоя, частичное опадание коры; признаки коры, признаки заселения или вылета заселения или вылета стволовых вредителей стволовых вредителей Листва отсутствует;
Хвоя отсутствует; кора и мелкие веточки осыпались частично или полностью; вы- летные отверстия стволовых вредителей; под корой грибница кора и мелкие веточки VI - старый сухо- стой (прошлых лет)
дереворазрушающих грибов осыпались частично или полностью; вылетные отверстия стволовых вредителей; под корой грибница дерево- разрушающих грибов
1) Шкала конкретизируется в различных очагах вредителей, болезней, других повреждений с учетом особенностей, причины ослабления и устойчивости древесной породы.
2) При перечете на пробных площадях обязательно указывается заселенность деревьев III-IV категорий стволовыми вредителями и пораженность болезнями, для чего в перечетной ведомости предусматриваются соответствующие графы.
3) Ветровал, бурелом и снеговал учитываются отдельно с указанием степени заселенности стволовыми вредителями.
4) При необходимости более детального учета деревьев по их состоянию в отдельных очагах вредителей и болезней допускается выделение дополнительных категорий.
5) Средневзвешенный балл санитарного состояния древостоя определяется по формуле:
Z1 N1 + Z2 N2 + Z3 N3 + Z4 N4 + Z5 N5 + Z6 N6 Б = ----------------------------------------------------- N1 + N2 + N3 + N4 + N5 + N6 где: Z1... Z6 - категория состояния деревьев с первого по шестой;
N1 ... N6 - число деревьев на пробе с соответствующей категорией состояния.
При определении балла санитарного состояния древостоев учитываются все деревья, относящиеся с I по VI категориям их состояния.
Приложение 16
Категории состояния (классы устойчивости) насаждений Показатели категорий состояния (классы устойчивости) насаждений I класс- II класс - III класс - биологически с нарушенной утратившие устойчивые устойчивостью устойчивость Текущий В пределах В два и более раз превышает отпад естественного, величину естественного отпада происходит и происходит за счет деревьев преимущественно основного налога с диаметром за счет деревьев близким к среднему диаметру низших диаметров древостоя или более его Характер Преимущественно Куртинный, Единичный, редко групповой усыхания групповой, куртинный, иногда диффузный диффузный или сплошной Сохраняется при Сохраняется Не сохраняется Целост- незначительном при снижении древостоя снижении полноты не полноты ниже после вы- полноты ниже предельно установленного установлен предела усы- хающих и усохших Отсутствует или Может быть Повре- жден- единична значительной массовой ность по- ра- женность вредите- лями и болезня- ми Преобладают Преобла- даю- При значительной доле деревьев без признаков ослабле- ния увеличена деревья без ослабленные, доля ослабленных признаков усыхающие и щие кате- го- усыхающих и усохшие деревья, деревья без рии со- стоя- составляют в составе меньшую долю живой ча- сти Примечание: текущий отпад определяется по таблицам хода роста.