Қазақша:
Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты 1992 жылғы 24 сәуірдегі № 2 Верховный Суд Республики Казахстан Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы Қылмыстық құқық бұзушылықтардан жәбірленген адамдардың құқықтары мен міндеттерін регламенттейтін заңнаманы қолдану практикасы туралы
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы кепiлдiк берген жәбiрленушінің жеке басына, оның саяси, еңбек, тұрғын үй және басқа жеке және ҚР НҚА ЭББ-гі нақты құжатқа сілтеу QR-коды мүлiктiк құқықтары мен мүдделерiне қоғамға қауiптi қолсұғушылықтарды қарау жөніндегі қызметiнде жәбiрленушiлердiң құқықтық қорғалуын қамтамасыз ету деңгейiн төмендететiн елеулі кемшiлiктер бар екенiне соттардың назар аудару қажет.
2. Соттар жәбірленушілердің өздеріне жүктелген шақыру бойынша келу және шынайы айғақтар беру жөніндегі міндеттерінің орындалуын қамтамасыз етуі, олардың құқықтарын қатаң және дәйектілікпен сақтау iс бойынша ақиқатты анықтап, заңды, негізді және әдiл шешiм қабылдауға ықпал ететінін ескеруi қажет.
3. Қоғамға қауiптi iс-әрекеттен моральдық, тәндік немесе мүлiктік зиянды тiкелей шеккен адам бұл іс-әрекетті жасаған адамның анықталған- анықталмағанына, жауаптылыққа тартылған-тартылмағанына қарамастан жәбiрленушi болып танылады. Аяқталмаған қылмыстық әрекет туралы iстер бойынша (қылмыстық құқық бұзушылыққа дайындалу, қылмыстық құқық бұзушылық жасауға оқталу) адамға моральдық, тәндік немесе мүлiктiк зиян нақты келтiрiлген кезде ол жәбiрленушi деп танылады.
Егер моральдық, тәндік немесе мүлiктiк зиян адамның зиянды келтiруге өзiнiң ерiктi келісімiнiң (мысалы, криминалдық абортпен байланысты, пара беру кезінде және басқалары) салдарынан пайда болса, оны жәбiрленушi деп тануға болмайды.
Қылмыстық құқық бұзушылықпен мүліктік зиян келтірілген заңды тұлға жәбірленуші болып танылуы мүмкін. Мұндай жағдайда жәбірленушінің құқықтары мен міндеттерін өкілеттігі тиісті сенімхатпен ресімделген заңды тұлғаның өкілі жүзеге асырады.
(алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі)
нормативтік қаулыларымен.
4. Қоғамға қауiптi iс-әрекетпен зиян келтiрiлген адам тек оны жәбiрленушi, азаматтық талапкер деп тану туралы қаулы шығарылғаннан кейiн ғана тиiстi процестік құқықтарға ие болады және оған заңда белгiленген мiндеттер жүктеледi. Сондықтан сотқа дейінгі тергеп-тексеру басталған кезден бастап адамды жәбiрленушi деп тану, оған құқықтары мен мiндеттерiн, оның ішінде білікті заң көмегін алу, ал Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің (бұдан әрі - ҚПК) 76-бабының екінші бөлігінде көзделген жағдайларда оларды толық және уақтылы iске асыру мақсатында оны тегін алу құқығын да түсiндiру дереу жүргiзiлуге тиіс.
Адамды жәбiрленуші деп тану туралы қаулыда оған қандай зиян келтiрiлгенi көрсетiлуге тиіс. Зиянның бiрнеше түрi келтiрiлгенде, бұл мән-жай қаулыда көрсетілуге тиіс.
5. Материалдық залалды, оның iшiнде асыраушысынан айырылумен, мертігумен немесе денсаулығының басқа да зақымдануымен байланысты келтiрiлген залалдың орнын толтыру туралы, жерлеуге жұмсалған шығыстар туралы, моральдық зиянды ақшалай мәнде өтеу және басқалары туралы талап қойған жәбiрленушi азаматтық талапкер болып та танылуға тиіс.
Заңды негiзде иесінде (жалға алушы, сақтаушы және басқалары) болған материалдық құндылықтар жымқырылған, зақымданған немесе жойылған жағдайда меншік иесі де, осы құндылықтардың иесi де, азаматтық талапты қоюға құқылы.
Азаматтық талапкер болып танылған жәбiрленушi, iске прокурордың қатысуына қарамастан азаматтық талапкер құқығымен соттағы жарыссөздерге қатысуға құқылы.
6. Салдарынан адам қайтыс болған қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істер бойынша жәбірленушінің заңда көзделген құқықтарына оның жақын туыстары, жұбайы (зайыбы), асырап алушылары, асырап алынғандары ие болады, араларындағы қол жеткізілген уағдаластықты ескере отырып, олардың біреуі жәбірленушінің өкілі емес, жәбірленуші деп танылады. Егер жәбірленушінің құқықтарын беруді аталған адамдардың бірнешеуі талап етсе, олар да жәбірленуші деп танылуы мүмкін. Қаза тапқан адамның жақын адамдарының көзінше жасалған қасақана кісі өлтіру туралы істер бойынша бұл адамдар жәбірленуші деп танылуға тиіс.
Жәбірленуші қайтыс болған жағдайда және оның жақын туыстары, жұбайы (зайыбы), асырап алушылары, асырап алынғандары болмаған кезде оның құқықтарын қылмыстық сот ісін жүргізуде қорғаншылар, қамқоршылар, өзі қамқорлықта немесе асырауында болған мекемелердің, ұйымдардың және адамдардың өкілдері білдіре алады. ҚПК-нің 7-бабының 11) тармағына сәйкес ата- аналары, балалары, асырап алушылары, асырап алынғандары, ата-анасы бір және ата-анасы бөлек аға-інілері мен апа-сіңлілері, атасы, әжесі, немерелері жақын туыстары болып табылады.
7. Жәбірленуші өзінің құқықтары мен заңды мүдделерін дербес не қылмыстық процесті жүргізетін орган қылмыстық процеске қатысуға жіберетін өкіл арқылы жүзеге асыра алады. Бұл жағдайда қорғау (өкілдік ету) туралы жазбаша хабарлама негізінде адвокат, сенімхат негізінде жәбірленушінің мүдделерін білдіруге заңды түрде құқылы кез келген адам, оның ішінде жақын туыстары да өкіл бола алады.
Егер жәбірленуші кәмелетке толмаған адам немесе сот ісін жүргізу тілін білмейтін не өзінің дене немесе психикалық жағдайы бойынша өзінің құқықтары мен заңды мүдделерін дербес қорғауға мүмкіндігі жоқ адам болып табылса, заңды өкілдің және өкілдің қатысуы міндетті. Бұл жағдайда жәбірленушінің жеке өзі немесе оның заңды өкілі таңдап алған адвокат қана өкіл ретінде жіберіледі. Заңды өкілдің ұғымы ҚПК-нің 7-бабының 13) тармағында берілген.
Осы талап бұзылған кезде қандай жағдайда болмасын соттың үкімінің, қаулысының күші жойылуға жатады.
Он төрт жасқа дейінгі не он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмаған жәбірленушіден жауап алу кезінде заңды өкілдермен қатар педагог пен психолог қатысады.
8. Жәбiрленушінің, оның заңды өкiлiнiң немесе жақын туыстарының арасынан өкiлдiң іске қатысуы келісіммен болған жәбiрленуші өкiлiнің де осы іске олармен бірге бір мезгілде қатысу мүмкiндігін жоққа шығармайды. Бұл ретте адамды жәбiрленушi деп таныған кезден бастап оған сот iс жүргiзудің кез келген сатысында келісіммен болған өкiлдiң іске қатысуға құқығы түсiндiрілуі тиіс екенін ескеру қажет.
Қатысуына заңмен тыйым салынған адамдар өкiл бола алмайды.
Өкiлдер жәбiрленушiмен бірге немесе жәбірленуші болмаған кезде де іске қатысуға жіберіледі. ҚПК-нің 76-бабының екінші бөлігінде көзделген жағдайларда өкілдердің еңбегіне ақы төлеу бюджет қаражаты есебінен жүргізіледі.
Жәбiрленушінің, азаматтық талапкердiң өкілдері жәбiрленушінің, азаматтық талапкердiң қатысуымен жүргiзілетін тергеу әрекеттерінің басы- қасында болуға және прокурордың, тергеушінің немесе анықтаушының рұқсатымен қатысуға құқылы.
Жәбiрленушi iс бойынша іс жүргізудің кез келген кезеңінде келісіммен болған өкiлден бас тартуға құқылы.
9. Жәбірленушінің, азаматтық талапкердің, олардың өкілдерінің сотқа дейінгі тергеп-тексеру аяқталғанға дейін берген іспен танысқысы келмейтіні туралы арызы сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамды аталған адамдарға сотқа дейінгі тергеп-тексерудің аяқталғаны туралы хабарлау және іспен танысу құқығын, өтінішхаттардың мәлімдемесін түсіндіру міндетінен босатпайды.
10. (Ескерту. 10-тармақ алынып тасталды - ҚР Жоғарғы Сотының
11. Жекеше айыптау істері бойынша айыпталушы қарсы айып тағуға құқылы, мұндай жағдайда сот екі айыптауды бір мезгілде шешуге тиіс. Ондай жағдайда екi арыз иесі де бiр процесте тек жәбiрленушi ғана емес, сотталушы да болып есептеледi және сот олардың әрқайсысына заңда көзделген жәбiрленушінің де, сотталушының да барлық процестік құқықтарын сақтауды қамтамасыз етуге мiндеттi.
12. Сот сотталушыны жәбiрленушінің ар-намысы мен абыройына нұқсан келтіретін, оны масқаралайтын жалған ақпараттар мен мәліметтерді бұқаралық ақпарат құралдарында таратудан көрінген жала жабу немесе қорлау үшін кінәлі деп таныса, үкiмде жәбірленушінің беделін түсіретін мағлұматтардың жалғандығын баспасөзде жариялау қажеттігі жөніндегі мәселені шешуге міндетті.
13. Егер жәбiрленушi, азаматтық талапкер, олардың өкiлдерi сот іс жүргiзу тiлін білмейтін болса, олар аудармашымен қамтамасыз етiлуге тиiс. Олардың өтінішхаты бойынша олардың мүдделерін қозғайтын іс материалдары олардың ана тіліне немесе өздері білетін тілге аударылуға тиіс.
14. Жәбiрленушiге, азаматтық талапкерге, олардың өкiлдерiне қандай да болсын заңсыз ықпал жасаудан олардың қорғану құқығы бар екендігі уақтылы түсiндiрiлуге тиіс.
Жәбiрленушiге, азаматтық талапкерге, олардың өкiлдерiне, сондай-ақ олардың отбасы мүшелерiне немесе жақын туыстарына өлтiрумен, күш қолданумен, мүлкін жоюмен немесе бүлдірумен қорқыту, сотқа келулерiне кедергi келтіруге, айғақтар беруден бас тартуға мәжбүрлейтін не қасақана жалған айғақтар беруге, немесе өзге де құқыққа қарсы әрекеттерге мәжбүрлеу туралы жеткiлiктi деректер болса, анықтау органдары, тергеушi, прокурор, сот бұл адамдардың өмiрiн, денсаулығын, ар-намысын, абыройын және мүлкін қорғауға, сондай-ақ кiнәлi адамдарды анықтауға және оларды жауапқа тартуға заңда көрсетiлген шараларды қабылдауға міндетті.
15. Алып тасталды - ҚР Жоғарғы Сотының 20.04.2018 № 8 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) нормативтік қаулысымен.
16. Қылмыстық процесті жүргізетін орган мүліктік, тәндік немесе моральдық зиян келтірілген қылмыстық құқық бұзушылық туралы әрбір іс бойынша жәбірленушіге қылмыстық істе азаматтық талап қою құқығын түсіндіруге міндетті, ал мұндай талап қойылған кезде оны азаматтық талапкер деп тануға және оған тиесілі құқықтар түсіндірілуге тиіс.
17. Жәбірленушіге қоғамдық қауіпті іс-әрекетпен келтірілген материалдық залалды өтеу қылмыстық сот ісін жүргізу барысында қолданыстағы заңнамада көзделген тәртіппен және мөлшерде жүзеге асырылады. Атап айтқанда, азаматтық заңнаманың нормаларына сәйкес мүліктік зиянға жауапты адам оны азаматтық талапкерге немесе жәбірленушіге заттай (сол сападағы және түрдегі затты ұсыну, бүлінген затты түзету және т.б.) немесе жәбірленушінің мүлкін жымқыруға, жоюға байланысты келтірілген залалды толық өтеуге; зиян келтіруші жәбірленушінің мертігуіне немесе денсаулығының өзге де зақымдануына байланысты, асыраушысынан айырылуына байланысты - жерлеуге жұмсалған шығыстарды өтеуге; заңда көрсетілген жағдайларды қоспағанда, жоғары қауіптілік көздерінен келтірілген зиянды оның иесі өтеуге, әрекетке қабілетсіз деп танылған азамат келтірген зиянды, егер олар зиянның өздерінің кінәсінен туындамағанын дәлелдемесе, оның қамқоршысы немесе қадағалауды жүзеге асыруға міндетті ұйым өтеуге; он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмаған келтірген зиян үшін, оның мүлкі немесе басқа да жеткілікті кіріс көздері болмаған жағдайда зиянның толық немесе жетіспейтін бөлігінде, егер олар зиянның олардың кінәсінен туындамағанын дәлелдемесе, заңды өкілдер өтеуге міндетті екенін соттардың назарда ұстағаны жөн.
18. Мүлiктi жымқырумен, зақымдаумен немесе жоюмен келтiрiлген залал жәбiрленушiге оны өтеу туралы шешiм қабылданған күнге қалыптасқан баға ескеріле отырып өтеледi.
Қажет болған жағдайда мүлiктi жымқыру, зақымдау немесе жою арқылы келтiрiлген залалдың мөлшерiн сот сараптама қорытындысы негiзiнде анықтайды немесе залалды мамандар, сарапшылар анықтауы мүмкiн.
Сот iс бойынша іс жүргізу кезінде қалыптасқан бағаны ескерiп, өтеуге жататын залалдың мөлшерiн ұлғайтуға құқылы. Қылмыстық құқық бұзушылық жасалғаннан кейiн бағаның өзгеруіне байланысты өндіріп алу мөлшерiнiң өзгеруi қылмыстық құқық бұзушылықтың саралануы мен айып көлемiне ықпал етпейді.
19. Айыптау үкімін шығарған кезде сотталғаннан жәбiрленушінің пайдасына сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында және сотқа келісім бойынша қатысқан жәбiрленушінің өкiлiнiң еңбегiне ақы төлеумен байланысты шығыстар өндiрiлуге жатады.
Қылмыстық-процестік заңнамада көзделген жәбiрленушінің, оның өкiлiнiң өзге де шығыстары (процестік әрекеттер жүргiзiлетiн жерге келуге және керi қайтуға жол ақысын төлеу, тұрғын үй жалдау, тәулiктiң төлемақы және басқалары) жоғарыда аталған адамдардың пайдасына сотқа дейінгі тергеп-тексеру органдарының, соттың қаражатынан төленедi және кiнәлi адамнан мемлекет кірісіне өндiрiледi.
20. Бiрлескен әрекеттерiмен зиян келтiрген сотталған адамдарға егер мұндай өндіріп алу тәртiбі азаматтық талапкердiң мүдделерiне сай келсе және залалды өндiріп алуды қамтамасыз етсе, сот ортақ жауаптылықты емес, үлестік жауаптылықты міндеттеуге құқылы.
21. Сот жәбiрленушiге, азаматтық талапкерге, олардың өкiлдерiне басты сот талқылауының хаттамасымен танысуға және оған өз ескертпелерiн беруге құқылы екенiн түсiндiруге мiндеттi және бұл басты сот талқылауы хаттамасында көрсетілуге тиiс. Белгіленген мерзiмдердi бұза отырып ресімделген хаттамаға қол қойылған күн туралы аталған адамдар хабардар етілуге тиiс.
22. Егер сот талқылауы процесінде қоғамға қауiптi іс-әрекетпен жәбiрленушi деп танылмаған азаматқа зиян келтiрiлгенін анықтаса, сот оны жәбiрленушi деп тану туралы қаулы шығаруға, оған құқықтарын, оның iшiнде сот талқылауы материалдарын қоса алғанда, iспен танысуға құқықтарын түсiндiруге және оның құқықтарын iске асыруын қамтамасыз етуге тиiс.
Көрсетiлген мән-жайлар кеңесу бөлмесiнде анықталса, сот тергеудi қайта бастауға мiндеттi.
23. Жәбiрленушiге бiрiншi сатыдағы сотқа оның қатысқан-қатыспағанына қарамастан, апелляциялық шағым жасау құқығы қамтамасыз етiлуге тиіс.
Жәбiрленушi барлық жағдайларда шығарылған үкiм туралы оған шағым жасау тәртiбi түсiндiріліп, процеске басқа қатысушылардың шағымдары және прокурор келтірген өтінішхат, сондай-ақ iстiң апелляциялық сатыдағы сотта қаралатын күнi мен орны туралы хабарлануға тиiс.
24. Апелляциялық сатыдағы сот жәбірленушіге прокурор келтірген өтінішхат немесе процестiң басқа қатысушысы берген апелляциялық шағым туралы, сонымен қатар iстiң апелляциялық тәртіппен қаралатын күнi туралы хабарланбағанын, прокурордан келіп түскен өтінішхатпен, шағыммен танысуға, оларға қарсылық беруге мүмкiндік жасалмағанын анықтаса, өзi iстей алатын жағдайларды қоспағанда (мысалы, жәбiрленушiнiң апелляциялық сатыға келуі және өзіне қажеттi құжаттармен танысуы), жiберiлген бұзушылықтарды жою үшiн iстi үкiм шығарған сотқа қайтаруға міндетті.
25. Неғұрлым ауыр қылмыстық құқық бұзушылық туралы заңды қолдану қажеттігiне немесе жазаның жеңiлдiгіне байланысты үкімнің күшін жою, сол сияқты ақтау үкімінің күшін жою жәбiрленушi нақ осы көрсетiлген негiздермен апелляциялық шағым, кассациялық тәртіппен өтінішхат берген жағдайларда ғана орын алуы мүмкiн. Егер жәбiрленушi үкiмге басқа негiздермен шағымданса (оған келтiрілген мүлiктiк залал мөлшерiнің қате есептелгені, басқа адамдардың жауаптылыққа тартылмағаны және т.б.), онда соттың сотталған адамның жағдайын нашарлатуға немесе ақтау үкімінің күшін жоюға құқығы жоқ.
26. Жәбiрленушіні құқығынан айыру немесе оны шектеу, егер ол соттың iстi жан-жақты қарауына кедергі келтірсе және заңды, негізді үкiм шығаруына ықпал етсе, үкiмнің күшін жоюға алып келетін қылмыстық-процестік заңды елеулi бұзу деп танылуы мүмкiн.
Осыған байланысты соттар қылмыстық істерді басты сот талқылауында қарау кезінде де, іс бойынша шыққан сот актілерін апелляциялық, тәртіппен қайта қарау кезінде де, сондай-ақ сотталған адамды жазасын өтеуден мерзімінен бұрын шартты түрде босату мәселесін қарау кезінде жәбірленуші мен оның өкілінің қатысуын қамтамасыз етуге тиіс. Бұл ретте соттар оларға іс материалдарымен соның ішінде келіп түскен шағымдармен, прокурор келтірген өтінішхаттармен және өзге де өтінішхаттармен танысу құқығын түсіндіруі, сотқа өздерінің жазбаша қарсылықтарын, арыздарын және өтінішхаттарын жолдау, ал сот отырысына жеке өзі қатысу мүмкіндігі болмаған жағдайда өзінің өкілін жіберуі не сотқа істі олардың қатысуынсыз қарау туралы жазбаша хабарлауы қажет.
27. Осы қаулының қабылдануына байланысты «Жәбiрленушінің қылмыстық сот өндiрiсіндегі қатысуын реттейтiн заңды соттардың қолдану практикасы туралы» 1985 жылғы 1 қарашадағы № 16 КСРО Жоғарғы Соты Пленумының қаулысы қолданылмайды деп танылады.
28. Қазақстан Республикасы Конституциясының 4-бабына сәйкес осы нормативтік қаулы қолданыстағы құқық құрамына қосылады, жалпыға бірдей міндетті болып табылады және алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі.

На русском языке:
Верховный Суд Республики Казахстан Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты Нормативное постановление Верховного Суда Республики Казахстан от 24 апреля 1992 года О практике применения законодательства, регламентирующего права и обязанности лиц, потерпевших от уголовных правонарушений
1. Обратить внимание судов на то, что в их деятельности по рассмотрению общественно опасных посягательств на личность потерпевшего, его политические, трудовые, жилищные и другие личные и имущественные права и интересы, гарантированные Конституцией Республики Казахстан, имеются серьезные недостатки, снижающие уровень обеспечения правовой защищенности потерпевших.
2. Судам следует иметь в виду, что обеспечение исполнения потерпевшими возложенных на них обязанностей являться по вызову и давать правдивые показания, строгое и последовательное соблюдение их прав способствует установлению истины по делу и постановлению законного, обоснованного и справедливого решения.
3. Потерпевшим признается лицо, которому моральный, физический или имущественный вред причинен общественно опасным деянием непосредственно, независимо от того, было ли установлено, привлечено к ответственности лицо, совершившее это деяние. По делам о неоконченной преступной деятельности (приготовление к уголовному правонарушению, покушение на уголовное правонарушение) признание лица потерпевшим производится при фактическом причинении морального, физического или имущественного вреда.
Лицо не может быть признано потерпевшим, если моральный, физический или имущественный вред наступил в результате добровольного согласия на причинение вреда (например, в случае обращения по поводу криминального аборта, при даче взятки и др.).
Потерпевшим может быть признано юридическое лицо, которому уголовным правонарушением причинен имущественный вред. В этом случае права и обязанности потерпевшего осуществляет представитель юридического лица, полномочия которого оформлены соответствующей доверенностью.
4. Лицо, которому общественно опасным деянием причинен вред, приобретает соответствующие процессуальные права и на него возлагаются установленные законом обязанности только после того, как вынесено постановление о признании его потерпевшим, гражданским истцом. Поэтому после с момента начала досудебного расследования признание лица потерпевшим, разъяснение ему прав и обязанностей, в том числе и право на получение квалифицированной юридической помощи, а в случаях, предусмотренных частью второй статьи 76 Уголовно-процессуального кодекса Республики Казахстан (далее - УПК), на получение ее бесплатно в целях полной и своевременной их реализации должно следовать незамедлительно.
В постановлении о признании лица потерпевшим должно быть указано, какой вред причинен ему. При причинении вреда нескольких видов это обстоятельство должно быть отражено в постановлении.
4-1. Исключен нормативным постановлением Верховного Суда РК от
21.04.2011 N 1 (вводится в действие со дня официального опубликования).
5. Потерпевший, который предъявил требование о возмещении материального ущерба, в том числе причиненного в связи с потерей кормильца, увечьем или иным повреждением здоровья, о расходах, понесенных на погребение, о компенсации морального вреда в денежном выражении и др., должен быть признан также и гражданским истцом.
При хищении, повреждении или уничтожении материальных ценностей, находившихся на законном основании у владельца (наниматель, хранитель и др.), гражданский иск вправе предъявить как собственник, так и владелец этих ценностей. Потерпевший, признанный гражданским истцом вправе участвовать в судебных прениях на правах гражданского истца, независимо от участия в деле прокурора.
5-1. Вред, причиненный в результате совершения уголовного правонарушения потерпевшему, имеющему право на получение компенсации из фонда, возмещается в случаях в порядке и размере, установленном Законом Республики Казахстан от 10 января 2018 года № 131-VI «О Фонде компенсации потерпевшим».
Право на получение компенсации у лица возникает непосредственно сразу после признания его потерпевшим и реализуется путем подачи им или его представителем заявления в государственный орган, осуществляющий функции уголовного преследования (вводится в действие с 1 июля 2020 года).
6. По делам об уголовных правонарушениях, последствием которых явилась смерть человека, предусмотренные законом права потерпевшего имеют его близкие родственники, супруг (супруга), усыновители, усыновленные, один из которых с учетом достигнутой между ними договоренности признается потерпевшим, а не представителем потерпевшего. Если на предоставлении прав потерпевшего настаивают несколько из указанных лиц, они также могут быть признаны потерпевшими. По делам об умышленном убийстве, совершенном в присутствии близких погибшему лиц, эти лица должны быть признаны потерпевшими.
В случае смерти потерпевшего и при отсутствии у него близких родственников, супруга (супруги), усыновителей, усыновленных права его могут представлять в уголовном судопроизводстве опекуны, попечители, представители тех учреждений, организаций и лиц, на попечении или иждивении которых он находился.
Близкими родственниками, согласно пункту 11) статьи 7 УПК, являются родители, дети, усыновители (удочерители), усыновленные (удочеренные), полнородные и неполнородные братья и сестры, дедушка, бабушка, внуки.
7. Потерпевший может осуществлять защиту своих прав и законных интересов самостоятельно либо посредством представителя, допущенного к участию в уголовном процессе органом, ведущим уголовный процесс.
Представителем в этом случае может быть как адвокат на основании письменного уведомления о защите (представительстве), так и любое лицо, правомочное в силу закона представлять интересы потерпевшего на основании доверенности, в том числе и близкие родственники.
Если же потерпевшим является несовершеннолетний или лицо, не владеющее языком судопроизводства либо по своему физическому или психическому состоянию не имеющее возможности самостоятельно защищать свои права и законные интересы, участие законного представителя и представителя обязательно. В этом случае в качестве представителя допускается только адвокат, избранный самим потерпевшим либо его законным представителем. Понятие законного представителя дано в пункте 13) статьи 7 УПК.
В случае нарушения данного требования приговор, постановление суда подлежат отмене во всяком случае.
При допросе несовершеннолетнего потерпевшего в возрасте до четырнадцати лет либо в возрасте от четырнадцати до восемнадцати лет участвуют, наряду с законными представителями, педагог и психолог.
8. Участие в деле потерпевшего, его законного представителя либо представителя из числа близких родственников не исключает возможности одновременного участия в этом же деле представителя потерпевшего по соглашению. При этом следует иметь в виду, что с момента признания лица потерпевшим ему должно быть разъяснено право на допуск представителя по соглашению в любой стадии судопроизводства.
Представителями не могут быть лица, участие которых запрещено законом.
Представители допускаются к участию в деле как наряду с потерпевшим, так и в его отсутствие. В случаях, предусмотренных частью второй статьи 76 УПК, оплата труда представителей производится за счет бюджетных средств.
Представители потерпевшего, гражданского истца вправе присутствовать и с разрешения прокурора, следователя или дознавателя участвовать в производстве следственных действий, проводимых с участием потерпевшего, гражданского истца.
Потерпевший вправе в любой момент производства по делу отказаться от представителя по соглашению.
9. Заявление потерпевшего, гражданского истца, их представителей о нежелании знакомиться с делом, поданное ими до окончания досудебного расследования, не освобождает лицо, осуществляющее досудебное расследование, от обязанности известить указанных лиц об окончании досудебного расследования и разъяснить право на ознакомление с делом, заявление ходатайств.
10. Исключен нормативным постановлением Верховного Суда РК от
22.12.2008 № 3 (порядок введения в действие см. п. 2 ).
11. По делам частного обвинения обвиняемый вправе предъявить встречное обвинение, в таком случае оба обвинения должны быть разрешены судом одновременно. Оба заявителя в таких случаях выступают в одном процессе не только в качестве потерпевших, но и подсудимых, и суд обязан каждому из них обеспечить соблюдение всех процессуальных прав, предусмотренных законом как потерпевшему, так и подсудимому.
12. Суд, признавая подсудимого виновным в клевете или оскорблении, выразившихся в распространении в средствах массовой информации ложных позорящих потерпевшего измышлений или сведений, порочащих его честь и достоинство, обязан в приговоре решить вопрос о необходимости опубликовать опровержения дискредитирующих сведений.
13. Потерпевший, гражданский истец, их представители должны быть обеспечены переводчиком, если они не владеют языком судопроизводства. По их ходатайству им должны быть переведены на их родной язык или на язык, которым они владеют, материалы дела, которые затрагивают их интересы.
14. Потерпевшему, гражданскому истцу, их представителям должно быть своевременно разъяснено право на защиту от какого-либо на них незаконного воздействия.
При наличии достаточных данных о том, что потерпевшему, гражданскому истцу, их представителю, а также членам их семей, или близким родственникам угрожают убийством, применением насилия, уничтожением или повреждением имущества, препятствуют явке в суд, понуждают отказаться от показаний либо понуждают к даче заведомо ложных показаний, либо к иным противоправным действиям, органы дознания, следователь, прокурор, суд обязаны принять предусмотренные законом меры к охране жизни, здоровья, чести, достоинства и имущества этих лиц, а также к установлению виновных и привлечению их к ответственности.
15. Исключен нормативным постановлением Верховного Суда РК от
20.04.2018 № 8 (вводится в действие со дня первого официального опубликования).
16. По каждому делу об уголовном правонарушении, причинившем имущественный, физический или моральный вред, орган, ведущий уголовный процесс, обязан разъяснить потерпевшему право на предъявление гражданского иска в уголовном деле, а при предъявлении такого иска - признать его гражданским истцом и разъяснить принадлежащие ему права.
17. Возмещение материального ущерба, причиненного потерпевшему общественно опасным деянием, производится в уголовном судопроизводстве в порядке и размерах, предусмотренных действующим законодательством. В частности, судам следует иметь в виду, что в соответствии с нормами гражданского законодательства, лицо, ответственное за имущественный вред, обязано возместить его гражданскому истцу или потерпевшему в натуре (представить вещь того же качества и рода, исправить поврежденную вещь и т. п.)
или полностью возместить причиненные убытки, понесенные потерпевшим в связи с хищением, уничтожением его имущества; причинитель вреда обязан возместить расходы, понесенные в связи с увечьем или иным повреждением здоровья потерпевшего, в связи с потерей кормильца - расходы на погребение;
вред, причиненный источником повышенной опасности, подлежит возмещению владельцем такого источника, за исключением случаев, указанных в законе; вред, причиненный гражданином, признанным недееспособным , подлежит возмещению его опекуном или организацией, обязанной осуществлять за ним надзор, если они не докажут, что вред возник не по их вине; за вред, причиненный несовершеннолетним в возрасте от четырнадцати до восемнадцати лет, в случае отсутствия у него имущества или иных источников дохода, достаточных для возмещения вреда, вред должен быть возмещен полностью или в недостающей части его законными представителями, если они не докажут, что вред возник не по их вине.
18. Ущерб, причиненный хищением, повреждением или уничтожением имущества, возмещается потерпевшему с учетом цен, сложившихся на день принятия решения о его возмещении.
В случае необходимости размер ущерба, причиненного хищением, повреждением или уничтожением имущества, суд определяет на основании заключения экспертизы либо ущерб может быть определен специалистами, экспертами.
Суд с учетом цен, сложившихся на момент производства по делу, вправе увеличить размер ущерба, подлежащего возмещению. Изменение размера взыскания, связанное с изменением цен после совершения уголовного правонарушения, не влияет на квалификацию уголовного правонарушения и объем обвинения.
19. При постановлении обвинительного приговора с осужденного подлежат взысканию в пользу потерпевшего расходы, понесенные им в связи с оплатой труда представителя потерпевшего, участвовавшего в ходе досудебного расследования и в суде по соглашению.
Иные расходы потерпевшего, его представителя, предусмотренные уголовно-процессуальным законодательством (оплата проезда к месту проведения процессуальных действий и обратно, наем жилого помещения, суточные и другие), выплачиваются в пользу указанных лиц из средств органов досудебного расследования, суда и взыскиваются с виновного в доход государства.
20. Суд вправе возложить на осужденных, совместными действиями которых причинен ущерб, долевую, а не солидарную ответственность, если такой порядок взыскания соответствует интересам гражданского истца и обеспечит возмещение ущерба.
21. Суд обязан разъяснить потерпевшему, гражданскому истцу, их представителям право ознакомиться с протоколом главного судебного разбирательства и подать на него свои замечания, и это должно быть отражено в протоколе главного судебного разбирательства. О дате подписания протокола, оформленного с нарушением установленных сроков, указанные лица должны быть поставлены в известность.
22. Если в процессе судебного разбирательства суд установит, что общественно опасным деянием причинен вред гражданину, который не был признан потерпевшим, то он должен вынести постановление о признании его потерпевшим, разъяснить ему права, в том числе на ознакомление с делом, включая материалы судебного разбирательства, и обеспечить реализацию его прав.
При установлении указанных обстоятельств в совещательной комнате, суд обязан возобновить судебное следствие.
23. Право апелляционного обжалования потерпевшему должно быть обеспечено независимо от того, участвовал или нет он в суде первой инстанции.
Потерпевший во всех случаях должен быть уведомлен о состоявшемся приговоре с разъяснением порядка его обжалования, о жалобах других участников процесса и принесенном ходатайстве прокурора, а также о времени и месте рассмотрения дела в суде апелляционной инстанции.
24. Суд апелляционной инстанции, установив, что потерпевший не извещен о принесенном ходатайстве прокурора или апелляционной жалобе, поданной другим участником процесса, а также о дне рассмотрения дела в апелляционном порядке, либо ему не предоставлена возможность ознакомиться с поступившим ходатайством прокурора, жалобой, подать на них возражения, должен возвратить дело для устранения допущенных нарушений в суд, постановивший приговор, кроме случаев, когда он может это сделать сам (например, при явке потерпевшего в апелляционную инстанцию и ознакомлении его с интересующими документами).
25. Отмена приговора в связи с необходимостью применения закона о более тяжком уголовном правонарушении либо за мягкостью наказания, а равно отмена оправдательного приговора могут иметь место только в случаях, когда потерпевший подал апелляционную жалобу, ходатайство в кассационном порядке именно по указанным основаниям. Если же потерпевший обжаловал приговор по другим основаниям (неправильное исчисление размера причиненного ему имущественного ущерба, непривлечение к ответственности других лиц и т.п.), то суд не вправе ухудшить положение осужденного или отменить оправдательный приговор.
26. Лишение или ограничение прав потерпевшего может признаваться существенным нарушением уголовно-процессуального закона, влекущим отмену приговора, если оно помешало суду всесторонне разобрать дело и повлияло на постановление законного и обоснованного приговора.
В этой связи судам надлежит обеспечивать участие потерпевшего и его представителя как при рассмотрении уголовных дел в главном судебном разбирательстве, так и при пересмотре вынесенных по делу судебных актов в апелляционном порядке, а также и при рассмотрении вопроса об условно- досрочном освобождении осужденного от наказания. При этом судам, необходимо разъяснять им право знакомиться с материалами дела, в том числе с поступившими жалобами, принесенными ходатайствами прокурора и иными ходатайствами, направлять суду свои письменные возражения, заявления и ходатайства, а при невозможности лично участвовать в судебном заседании - направлять своего представителя, либо письменно уведомить суд о рассмотрении дела без их участия.
27. В связи с принятием настоящего постановления, постановление Пленума Верховного Суда ССР от 1 ноября 1985 года № 16 "О практике применения судами законодательства, регламентирующего участие потерпевшего в уголовном судопроизводстве" признается не действующим.
28. Согласно статье 4 Конституции Республики Казахстан настоящее нормативное постановление включается в состав действующего права, является общеобязательным и вводится в действие со дня первого официального опубликования.