Қазақша:
Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты 20 маусымдағы 2005 жыл № 1 Верховный Суд Республики Казахстан Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы Азаматтық талап қоюды қылмыстық процесте қарау туралы
1. Азаматтық талап қоюды Қазақтан Республикасының Қылмыстық- процестік кодексінде (бұдан әрі – ҚПК) көзделген тәртіппен қылмыстық іспен бірге қарау қылмыстық құқық бұзушылықпен немесе есі дұрыс емес адамдардың қоғамға қауіпті іс-әрекетiмен моральдық, тәндік немесе мүліктік зиян келтірілген адамдардың құқықтары мен заңды мүдделерін уақтылы қорғаудың кепілі болып табылады. Осыған байланысты соттар қылмыстық істерді қарау кезінде берілген азаматтық талап қоюларды материалдық және процестік заңдардың талаптарын сақтай отырып, дұрыс шешуді қамтамасыз етуге тиіс.
ҚПК-нің 2-бабының екінші бөлігіне және 166-бабының екінші бөлігіне сәйкес қылмыстық процесте азаматтық талап қоюға қатысты мәселелер қылмыстық-процестік заңның негізінде шешіледі. Процестік қатынастар ҚПК-де реттелмеген жағдайларда ҚПК-ге қайшы келмейтiн бөлiгiнде азаматтық процестік заңнаманың нормалары қолданылады.
2. Қылмыстық іс бойынша іс жүргізу кезінде анықтаушы, тергеуші, прокурор немесе сот азаматқа немесе заңды тұлғаға, егер іс бойынша қылмыстық құқық бұзушылықпен немесе есі дұрыс емес адамның қоғамға қауіпті іс- әрекетімен мүліктік немесе моральдық зиян келтірілгені байқалса, олардың азаматтық талап қою құқығын түсіндіреді.
3. Адамдар азаматтық талап қойғаннан кейін азаматтық талапкер деп танылады.
Қылмыстық іс бойынша іс жүргізу кезінде азаматтық талап қоюға құқылы адамдардың тобы ҚПК-нің 58, 73 және 167-баптарында айқындалған. Оларға:
қылмыстық құқық бұзушылықпен немесе есі дұрыс емес адамның қоғамға қауіпті іс-әрекетімен зиян келтірілген жеке және заңды тұлғалар, олардың заңды өкілдері мен өкілдер, прокурор жатады.
Мүліктік зиян келтірілген кезде жойылған не бүлінген мүліктің меншік иесі де, заңды негіздермен өзінде тұрған мүліктің иесі де (жалға алушы, сақтаушы және басқалары) азаматтық талап қоюға құқылы.
ҚПК-нің 71-бабының бесінші бөлігіне сәйкес, жәбiрленушiнiң өзiне келтiрiлген моральдық зиянды өтеу туралы талап қоюы қылмыстық процесте қаралады. Егер мұндай талап қылмыстық iсте қойылмаса не қараусыз қалдырылса, онда жәбiрленушi оны азаматтық сот iсiн жүргiзу тәртібімен қоюға құқылы.
Азаматтық талап қою қылмыстық құқық бұзушылық аяқталса да, аяқталмаса да кез келген уақытта сотқа дейінгі тергеп-тексеру басталған сәттен бастап, бірақ сот тергеуі аяқталғанға дейін не есі дұрыс емес адам қоғамға қауіпті іс-әрекетті жасаған, сондай-ақ күдікті анықталмаған кезде де қойылуы мүмкін.
4. Азаматтық талап қоюлар азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен қаралатын талап қоюларға қойылатын талаптарға сәйкес жазбаша нысанда не электрондық құжат нысанында берілуі мүмкін.
Талап қою онда азаматтық жауапкерлер ретінде көрсетілген адамдардың саны бойынша көшірмелерімен қоса берілуге тиіс.
Азаматтық талап қоюды қарау туралы өтініш ҚПК-нің 408-бабының тәртібімен жекеше айыптауды қозғау туралы шағымда да жазылуы мүмкін.
Егер берілген азаматтық талап қоюдың негіздерін немесе талап қоюдағы талаптардың мөлшерін нақтылау қажет болса, онда азаматтық талап қою қосымша толықтырылуы мүмкін.
Талапкер қылмыстық іс бойынша іс жүргізуде азаматтық талап қоюды берген кезде мемлекеттік баж төлеуден босатылады.
Қылмыстық істе қойылған азаматтық талап қоюдың соттылығы қылмыстық істің соттылығымен айқындалады.
5. Адамды азаматтық талапкер деп тану туралы, азаматтық талапкер деп танудан бас тарту туралы немесе адамның қылмыстық процеске азаматтық талапкер ретінде қатысуын тоқтату туралы шешімді қылмыстық процесті жүргізетін орган уәжді қаулы шығару арқылы қабылдайды. Қаулы тиісінше талап қою түскеннен кейін дереу не адамның аталған процестік жағдайда болуға негіздердің жоқ екенін көрсететін мән-жайлар анықталғаннан кейін шығарылуға тиіс.
Қабылданған шешім туралы азаматтық талапты қойған адам, сондай-ақ азаматтық талап қоюда мүдделері қозғалып отырған процеске қатысушылар хабардар етіледі.
Азаматтық талапкер деп танылған адамдарға бір мезгілде олардың ҚПК-нің 73-бабында көзделген процестік құқықтары мен міндеттері түсіндірілуге тиіс.
Прокурордың азаматтық талап қоюды бергені туралы мүддесі үшін талап қойылған адамдар да хабардар етіледі.
Басқа адамдардың мүддесін қорғап азаматтық талап қойған прокурор азаматтық талапкер деп танылуға жатпайды, өйткені оның дербес процестік жағдайы ҚПК-нің 58-бабында айқындалған. Бұл жағдайда мүддесі үшін талап қою берілген адам талапкер болып танылады.
6. Анықтаушы, тергеуші, прокурор немесе сот қылмыстық іс бойынша іс жүргізу кезінде ҚПК-нің 58,73 және 167-баптарында көрсетілген адамдардың ҚПК-нің 166-бабына сәйкес берген талап қоюларын қабылдаудан бас тартуға құқылы емес.
Азаматтық талапкер берген талап қоюды қайтару туралы арыздың негізінде қылмыстық процесті жүргізетін орган қылмыстық процестің кез келген сатысында талап қоюды қайтару туралы қаулы шығарады. Мұндай арыз сот жарыссөздерін өткізу кезінде келіп түскен жағдайда, судья оны қарау және процестік шешім қабылдау үшін сот тергеуін қайта бастайды.
7. Қылмыстық құқық бұзушылықпен келтірілген зиянды өтеу туралы талап қойған адам, егер оған дейін осындай шешім қабылданбаса, оны азаматтық талапкер деп тануды талап етуге құқылы. Қылмыстық процесті жүргізетін орган азаматтық талапкер деп тану туралы арыздарды (өтінішхаттарды) алған кезден бастап үш тәулік ішінде қарап, қабылданған шешім туралы арыз иесіне дереу хабардар етуге және оның арызы (өтінішхаты) бойынша шығарылған уәжді қаулының көшірмелерін жіберуге тиіс.
Прокурор заңда көзделген жағдайларда өз бастамасы бойынша жеке немесе заңды тұлғаны азаматтық талапкер деп тануға құқылы.
Жәбірленушілердің өздеріне қатысты қылмыстық құқық бұзушылық жасауға ықпал еткен әрекеттері өздігінен олардың азаматтық талап қоюларды беруіне кедергі емес немесе осындай адамдарды азаматтық талапкерлер деп танудан бас тартуға негіз болмайды.
Адамды азаматтық талапкер деп танудан бас тартуға ҚПК-нің 105 және 106- баптарында және ҚПК-нің 109-бабының екінші бөлігінде көзделген мерзімдерде және тәртіппен прокурорға немесе сотқа шағым берілуі мүмкін.
8. Азаматтық талап қою ҚПК-нің 74, 167, 198, 344-баптарына сәйкес қылмыстық процесті жүргізетін органның қаулысымен азаматтық жауапкерлер деп танылуға тиіс күдіктіге, айыпталушыға, сотталушыға немесе келтірілген зиян үшін немесе есі дұрыс адамның қоғамға қауіпті іс-әрекеттерімен келтірілген зиян үшін материалдық жауаптылықта болатын адамдарға қойылады.
Іске азаматтық жауапкер ретінде қатыстыруға тарту туралы қаулы өзіне қатысты қаулы шығарылған адамға немесе оның өкіліне ҚПК-нің 74-бабында көзделген олардың процестік құқықтарын бір мезгілде түсіндіре отырып және талап қою көшірмесін тапсыра отырып дереу хабарланады.
Қызметкер еңбек (қызметтік, лауазымдық) міндеттерін атқару кезінде зиян келтірген жағдайларда, азаматтық жауапкер деп Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің (бұдан әрі - АК) 921-бабына сәйкес заңды тұлға немесе қарамағында кінәлі адам еңбек не азаматтық-құқықтық шарт негізінде жұмыс істеген азамат танылуы мүмкін.
Бұл ретте АК-нің 917-бабының ережелерін ескере отырып, егер зиян қызметкердің өзінің заңсыз іс-әрекеттерімен (әрекетсіздігімен) келтірілген болса және оның іс-әрекеті еңбек міндеттерін атқарумен байланысты болмаса, талап қою жалпы тәртіппен, яғни зиянды келтірген адамнан өндіріп алынуға жататындығын негізге алу қажет.
9. Егер басты сот талқылауын тағайындау туралы мәселені шешу кезінде қылмыстық іс бойынша сотқа дейінгі іс жүргізу барысында адамдардың азаматтық талапкерлер немесе азаматтық жауапкерлер деп негізсіз танылғаны анықталса, судья өз бастамасымен немесе тараптардың өтінішхаты бойынша істі алдын ала тыңдауды тағайындап, оның барысында осындай адамдардың азаматтық талапкердің немесе азаматтық жауапкердің процестік жағдайында болуын тоқтату туралы мәселені қарап, оның қорытындысы бойынша тиісті уәжді қаулы шығарады. Сот жәбірленуші деп танылған және азаматтық талапкер деп танылуы мүмкін адамға оның азаматтық талап қою құқығы туралы түсіндірмені бір мезгілде жіберуге тиіс.
10. Судья ҚПК-нің 320-бабының 6) тармағына сәйкес сотқа дейінгі тергеп- тексеру барысында қылмыстық құқық бұзушылықпен немесе есі дұрыс емес адамның қоғамға қауіпті іс-әрекетімен келтірiлген залалды өтеудi қамтамасыз ету шаралары қабылданған-қабылданбағанын анықтауға тиіс.
Азаматтық талап қоюды қамтамасыз ету шараларын қабылдамауы басты сот талқылауын тағайындауға кедергі келтірмейді, іс бойынша іс жүргізуді тоқтата тұруға алып келмейді және істі прокурорға жіберу үшін негіз болмайды.
Судья азаматтық талап қоюды қамтамасыз ету шараларын қабылдау қажет екенін анықтай келіп, ҚПК-нің 325-бабына сәйкес қаулы шығарып, онда қылмыстық қудалау органдарын қажетті қамтамасыз ету шараларын қабылдауға, сондай-ақ азаматтық талап қоюды қамтамасыз ету мақсатында тыйым салынған мүлікті сақтау жөнінде шара қолдануды (мүлікті алу, оны жауапты сақтауға беру және т.б.) міндеттейді.
Басты сот талқылауын тағайындау туралы қаулыда сот ҚПК-нің 322- бабында көрсетілген басқа мәселелермен қатар азаматтық талапкерлер мен азаматтық жауапкерлерді сот отырысына шақырту туралы мәселені де қамтуға
11. ҚПК-нің 166-бабына сәйкес басты сот талқылауы барысында қылмыстық іспен қоса тiкелей қылмыстық құқық бұзушылықпен немесе есі дұрыс емес адамның қоғамға қауіпті іс-әрекетiмен келтiрiлген зиянды өтеу туралы азаматтық талап қоюлардың қарауға жататынын назарда ұстаған жөн.
Қылмыстық іс бойынша анықталған мән-жайлардан туындайтын басқа да азаматтық талап қоюлар, егер олар жәбірленушіні жерлеуге, емдеуге, оның өзінің және оның өкілінің сотқа дейінгі тергеп-тексеру жүргізуге және сотқа қатысуына жұмсалған шығыстарды өтеу мақсатында қойылса, қылмыстық іспен бір іс жүргізуде қаралуға тиіс.
Регрестік талап қоюлар жәбірленушіге қылмыстық құқық бұзушылықпен немесе есі дұрыс емес адамның қоғамға қауіпті іс-әрекетімен зиян келтірілуіне байланысты сақтандыру өтемі ретiнде төленген сомаларды, жәрдемақыны немесе зейнетақыны өтеу мақсатында қойылғанда ғана олар қылмыстық іспен қоса бір мезгілде қаралуы мүмкін.
12. Азаматтық талапкер, сондай-ақ қандай да бір адамның мүддесі талап қойған прокурор қылмыстық іс бойынша іс жүргізудің кез келген сәтінде, бірақ сот кеңесу бөлмесіне кеткенге дейін талап қоюдан бас тартуды мәлімдеуге Азаматтық талап қоюдан бас тарту, әдетте, азаматтық талапкердің жазбаша арызында не электрондық құжат нысанында баяндалуға тиіс, сот отырысында оның азаматтық талап қоюдан бас тартатыны туралы ауызша арызы сот отырысының хаттамасына енгізіледі.
Қылмыстық процесті жүргізетін орган талапкерге азаматтық талап қоюдан бас тарту салдарын түсіндіруге міндетті және азаматтық талап қоюдан бас тартуды қабылдау туралы мәселені шешу кезінде ҚПК-нің 169-бабын және Қазақстан Республикасы Азаматтық процестік кодексінің (бұдан әрі - АПК) 170- бабын басшылыққа алуға тиіс, егер бұл заңға қайшы келсе немесе қандай да бір адамның құқықтарын немесе заңды мүдделерін бұзса, бас тартуды қабылдамауға Сот талап қоюдан бас тартуды қабылдау немесе қабылдамау туралы мәселе бойынша ҚПК-нің 169-бабына сәйкес уәжді қаулы шығарады. Жоғарыда аталған қаулыны шығару үшін сот ҚПК-нің 344-бабының екінші бөлігіне сәйкес кеңесу бөлмесіне кетуге тиіс.
Талап қоюдан бас тартуды қабылдау қылмыстық іс бойынша іс жүргізуді осы бөлігінде және адамның азаматтық талапкер ретінде қатысуын тоқтатуға алып келеді, сондай-ақ сотқа сол тараптар арасында, сол нысана мен сол негіздер бойынша, оның ішінде азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен дау бойынша қайтадан жүгінуді болғызбайды.
Прокурордың азаматтық талап қоюдан бас тартуы оның мүддесі үшін талап қою берілген азаматтық талапкерді немесе оның өкілдерін сотта талап қоюды дербес қолдау құқығынан айырмайды.
13. ҚПК-нің 113-бабына сәйкес азаматтық талап қою бойынша дәлелдеу әрбір қылмыстық іс бойынша іс жүргізу кезінде дәлелденуге тиісті мән- жайлардың қатарына жатады. Дәлелдеу кезінде: азаматтық талап қоюдың негіздері; қылмыстық құқық бұзушылықпен келтірілген зиянның түрі, сипаты, мөлшері мен дәрежесі; зиянның кімге келтірілгені және кімнің азаматтық талапкер ретінде болатыны; келтірілген зиян үшін кімнің жауапты болатыны және кімнің іс бойынша азаматтық жауапкер болатыны; қылмыстық құқық бұзушылық жасалған сәтте өзіне зиян келтірілген адамның мінез-құлқы; күдіктінің, айыпталушының (азаматтық жауапкердің) мүліктік жағдайы анықталуға тиіс.
ҚПК-нің 121-бабына сәйкес зиянның сипаты мен мөлшерін сот отырысында дәлелдеу міндеті айыптаушыға жүктелген.
ҚПК-нің 410-бабына сәйкес, жекеше айыптау істері бойынша азаматтық талап қоюды дәлелдеу ауыртпалығы азаматтық талапкерлерге (жекеше айыптаушыларға) жүктеледі, олар өздеріне мүліктік залал немесе моральдық зиян келтірілуіне байланысты құқықтарын қорғауға қажетті тиісті дәлелдемелерді сотқа ұсынуға, ал мүмкін болмаған жағдайда - судьяға оларды қайдан алуға болатынын хабарлауы және оларды алдырту туралы өтінішхат беруі тиіс. Жекеше айыптаушыға азаматтық талап бойынша дәлелдемелер жинауға көмектесу, егер ол бұл туралы өтінішхат білдірсе, соттың функциясы болып табылады.
14. Қылмыстық іс бойынша іс жүргізу кезінде азаматтық талапкер, азаматтық жауапкер, олардың өкілдері қылмыстық процесті жүргізетін органға тиісті дәлелдемелерді ұсынуға немесе оларды алдырту туралы өтінішхат беруге, ҚПК-нің тиісінше 73 және 74-баптарында көзделген өздерінің басқа барлық құқықтарын пайдалануға құқылы.
Бұл ретте ҚПК-нің 74-бабының үшінші бөлігінде міндеттерінің шеңбері белгіленген азаматтық жауапкерге қойылған талаптың нысанасын, негізін немесе мөлшерін жоққа шығаратын дәлелдемелерді ұсыну міндеті жүктелуі мүмкін емес.
15. Мүлікті жымқыру, бүлдіру немесе жою салдарынан келтірілген залал жәбірленушіге оны өтеу туралы шешім қабылданған күні қалыптасқан бағалар ескеріле отырып өтеледі.
Сот қажет болған жағдайда мүлікті жымқыру, бүлдіру немесе жою салдарынан келтірілген залалдың мөлшерін сараптама қорытындысының негізінде айқындайды не залалды мамандар немесе сот осы мақсатта тағайындаған комиссия айқындауы мүмкін.
Сот іс бойынша іс жүргізу кезінде қалыптасқан бағаларды ескеріп, егер өтелуге жататын залалдың мөлшерін ұлғайту туралы шешім сотталушыны неғұрлым ауыр қылмыстық құқық бұзушылық үшін кінәлі деп тануға алып келмесе немесе оның жағдайын өзгеше түрде нашарлатпаса және қорғану құқығын бұзбаса, өтелуге жататын залалдың мөлшерін ұлғайтуға құқылы.
ресми жарияланған күнінен бастапқолданысқа енгізіледі) нормативтік қаулыларымен.
16. Тәндік зиянның сипатын айқындау кезінде денсаулыққа келтірілген зиянның ауырлығын анықтау өлшемшарттарын негізге алып және әрбір іс бойынша денсаулыққа келтірілген зиян жеңіл екенін, денсаулықтан қысқа уақытқа айырғанын немесе айырмағанын не денсаулыққа ауырлығы орташа зиян келтіргенін не денсаулыққа ауыр зиян келтіргенін немесе адамды қазаға ұшыратқанын бағалаған жөн. Денсаулыққа келтірілген зиянның көлемі мен дәрежесін анықтау үшін тиісті сот сараптамасын жүргізу міндетті.
ҚПК-нің 166-бабының бірінші бөлігінде көрсетілмеген залалды не өзге де зиянды өтеу туралы талап қоюлар (мысалы, шығындарды немесе алынбаған пайданы өндіріп алу туралы талап қоюлар, жәбірленушілер болып табылмайтын үшінші тұлғалардың талап қоюлары және басқалары) қылмыстық процесте қарауға жатпайды. Қылмыстық іс бойынша осындай талап қоюлар келіп түскен кезде сот арыз берушіге азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен сотқа жүгіну құқығын түсіндіруге міндетті.
17. Моральдық зиянды өтеу туралы талап қоюларды қарау кезінде «Соттардың моральдық зиянды өтеу жөніндегі заңнаманы қолдануы туралы» 2015 жылғы 27 қарашадағы № 7 Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысын басшылыққа алған жөн.
18. Жәбірленушінің өзіне қатысты қылмыстық құқық бұзушылық жасалғанға дейін немесе жасалған сәттегі мінез-құлқы зиян келтірушінің қылмыстық жауаптылығына да, азаматтық-құқықтық жауаптылығына да ықпал ететінін және белгілі бір жағдайларда осы әрекет заңсыз деп (қасақана әрекет немесе өрескел абайсыздық) танылуы мүмкін екенін назарда ұстаған жөн.
Жәбірленушінің өрескел абайсыздығы (мас болу, жол қозғалысының ережелерін бұзу және т.с.) кезінде өтелетін зиянның мөлшері азайтылуы немесе оны өтеуден бас тартылуы мүмкін.
19. Азаматтық жауапкердің мүліктік жағдайын айқындау үшін оның еңбекақысының мөлшерін, отбасы мүшелерінің санын, отбасының кірісін және асырауындағы адамдардың бар-жоғын, оның жеке және ортақ меншігінде жылжитын және жылжымайтын мүліктің болуын анықтаған жөн.
20. Қылмыстық іс бойынша басты сот талқылауы кезінде төрағалық етуші азаматтық талапкердің, азаматтық жауапкердің және олардың өкілдерінің өздерінің процестік құқықтарын іске асыру мүмкіндігін, оның ішінде қылмыстық іс бойынша азаматтық талап қоюға қатысты барлық мән-жайларды зерттеуге және сот жарыссөздеріне қатысу құқығын қамтамасыз етуге міндетті.
Азаматтық талапкер сот отырысында талап қою арызын жария етуге тиіс.
Сот азаматтық талапкердің, оның өкілдерінің азаматтық талап қоюды қолдайтын- қолдамайтынын, қандай мөлшерде қолдайтынын анықтауға, егер талап қоюды прокурор қойса, азаматтық талап қоюды мемлекеттік айыптаушының қолдайтын- қолдамайтынын анықтауға міндетті. Сонымен қатар азаматтық жауапкер мен оның өкілдерінен олардың қойылған азаматтық талап қоюды мойындайтын- мойындамайтынын, қандай мөлшерде мойындайтынын анықтау керек.
Азаматтық талапкерге, азаматтық жауапкерге және олардың өкілдеріне азаматтық сот отырысында қойылған азаматтық талап қою бойынша түсініктеме беруге, азаматтық талап қоюға қатысты материалдарды қылмыстық іске тігу үшін ұсынуға мүмкіндік берілуге тиіс.
Азаматтық талапкер, азаматтық жауапкер және олардың өкілдері өздерінің қолдарында бар заттарды, құжаттарды, өзге де дәлелдемелерді соттың талабы бойынша, егер сот оларды талап қоюды дұрыс шешу үшін зерттеу қажет деп тапса ұсынуға міндетті.
21. Азаматтық талапкер талап қою талаптарының мөлшерін азайту жағына (мысалы, айыпталушы немесе азаматтық жауапкер зиянды өз еркімен ішінара өтесе) немесе ұлғайту жағына өзгертуге құқылы. Бұл ретте, егер сот отырысында азаматтық талапкер көрсеткен талап қою сомасының сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында анықталған сомадан жоғары екені анықталса және бұл қылмыстық құқық бұзушылықты саралауға ықпалын тигізсе, онда осы мән-жай ҚПК-нің 340- бабының бесінші бөлігінің тәртібімен істі қарауды кейінге қалдыру және прокурорға жаңа айыптау актісін жасау үшін қажет уақытты беру үшін негіз болуы мүмкін.
22. Сотталушының (азаматтық жауапкердің, оның өкілдерінің) азаматтық талап қоюды мойындауының өзі азаматтық талап қоюды қанағаттандыру үшін жеткіліксіз болатынын соттар назарда ұстағаны жөн. Азаматтық талап қою бойынша шешім қабылданғанға дейін сотталушының жасалған қылмыстық құқық бұзушылық үшін кінәлі екені немесе есі дұрыс емес адамның қоғамға қауіпті іс- әрекетті жасағаны, сондай-ақ олардың іс-әрекеттері мен келтірілген зиянның арасындағы себепті байланыс анықталуы қажет. Осы мақсатта залалдың сотталушының немесе есі дұрыс емес адамның қандай әрекетімен немесе әрекетсіздігімен келтірілгені, мұның қандай дәлелдемелермен расталатыны, залал сомасының қаншалықты екені, оның неден құралатыны, кімнің заңға сәйкес материалдық жауаптылықта болатыны және залалдың кімнің пайдасына өндірілетіні тиянақты анықталғаны жөн.
23. Сотталушы (азаматтық жауапкер, оның өкілдері) талап қою талаптарын мойындауға құқылы, бұл сотты істі мұқият және әділ талқылап, азаматтық талап қою бойынша заңды шешім қабылдаудан босатпайды.
Істі қысқартылған тәртіппен сотта талқылауды жүргізу кезінде азаматтық талап қою бойынша зерттеу жүзеге асырылмайды. Сотталушының (азаматтық жауапкер мен оның өкілдерінің) азаматтық талап қоюды мойындамауы қылмыстық іс бойынша сот тергеуін, оның ішінде азаматтық талап қоюға қатысты мән-жайларды зерттеп толық көлемде жүргізуге алып келеді.
24. Егер қылмыстық істі қараған кезде жәбірленуші (әрі азаматтық талапкер) сотталушымен татуласуына байланысты қылмыстық істі тоқтату туралы өтінішхат берсе және қылмыстық құқық бұзушылықпен өзіне келтірілген зиянның толық өтелгенін мәлімдесе, сот оған осы негіз бойынша, оның ішінде азаматтық талап қою бөлігінде істі тоқтату салдарын түсіндіруі, сондай-ақ жәбірленушінің аталған арызды өз еркімен бергенін, зиянды өтеудің мән- жайларын және оның мөлшерін анықтауы қажет.
25. Азаматтық талап қоюды қарау нәтижелері бойынша сот: азаматтық талап қоюды толық немесе ішінара қанағаттандыру туралы; азаматтық талап қоюды қанағаттандырудан бас тарту туралы; азаматтық талапкердің азаматтық талап қоюын қанағаттандыру құқығын тану және оның мөлшері туралы мәселені азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен соттың қарауына беру туралы; азаматтық талап қоюдан бас тартуды қабылдау және ол бойынша іс жүргізуді тоқтату туралы; татуласу келісімін не дауды азаматтық талап қою бойынша медиация тәртібімен реттеу туралы келісімді бекіту және ол бойынша іс жүргізуді тоқтату туралы; азаматтық талап қоюды қараусыз қалдыру туралы шешімдердің бірін шығара алады.
Үкімнің (қаулының) сипаттама-уәждеу бөлігінде сот тараптардың азаматтық талап қоюға көзқарасын көрсетіп, сот азаматтық талап қою туралы мәселені шешу кезінде қолданған материалдық және процестік заңдардың нормаларына сілтеме жасап, азаматтық талап қою бойынша шешімнің тиісті уәждері мен негіздерін көрсетуге тиіс. Соттың азаматтық талап қою бойынша шешімі үкімнің (қаулының) қарар бөлігінде баяндалады.
26. Егер сот қылмыстық іс бойынша айыптау үкімін шығарса немесе есі дұрыс емес адамға медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шарасын қолдану туралы қаулы шығарса, азаматтық талап қою толық немесе ішінара қанағаттандырылуға жатады. Талап қоюды толық немесе ішінара қанағаттандыру туралы шешімді сот келтірілген зиянның сипаты мен мөлшерінің дәлелденгенін, оның қандай мән- жайларға байланысты келтірілгенін негізге ала отырып қабылдайды.
Азаматтық талап қою ҚПК-нің 35-бабы бірінші бөлігінің 3), 4)
тармақтарында көрсетілген негіздермен іс бойынша іс жүргізуді тоқтату туралы қаулы шығарылған кезде де толық қанағаттандырылуға жатады. Күдікті, айыпталушы, сотталушы немесе олардың заңды өкілдері келтірілген залалдың сомасын даулаған жағдайда, азаматтық талап қою даудың мәні бойынша шешіле отырып, іс бойынша іс жүргізу ҚПК-нің 35-бабының төртінші бөлігінде көзделген қағидалар бойынша жалғасады.
Азаматтық талап қоюды қылмыстық іспен бірге қарау кезінде қылмыстық құқық бұзушылықпен келтірілген залалды өтеудің негіздері, шарттары, көлемі мен тәсілі азаматтық, еңбек және басқа да заң нормаларына сәйкес айқындалады.
Зиян келтiргенi үшiн жауаптылықтың жалпы негiздерi АК-нің Ерекше бөлігінің 47-тарауында белгіленген.
27. Сот үкімнің қарар бөлігінде өндіріп алынуға жататын соманы көрсете отырып, азаматтық талап қоюды толық немесе ішінара қанағаттандыру туралы не азаматтық талапкердің талап қоюын қанағаттандыру құқығын тану және оның мөлшері туралы мәселені соттың азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен қарауына беру туралы не азаматтық талап қоюды қанағаттандырудан бас тарту туралы не азаматтық талап қоюды қараусыз қалдыру туралы, жауапкерден (жауапкерлерден)
мемлекет кірісіне өндіріп алынуға жататын мемлекеттік баждың мөлшері туралы шешімді баяндайды.
Бірнеше сотталушыға қойылған азаматтық талапты қанағаттандыру кезінде сот үкімнің қарар бөлігінде нақты қандай соманың және кімнен, ортақ немесе үлестік тәртіппен өтелетінін көрсетеді. Егер мүліктік зиян аса ауыр қылмыс жасау салдарынан келтірілсе және сотталған адамда оны өтеу үшін жеткілікті мүлік болмаса, үкім шығарған сот жәбірленушінің немесе оның құқықтық мирасқорының арызы бойынша ҚПК-нің 71-бабының жетінші бөлігіне сәйкес республикалық бюджет қаражаты есебінен толық көлемде, бірақ 150 айлық есептік көрсеткіштен аспайтын, ақшалай өтемақыны төлеу туралы қаулы шығаруға тиіс. Соттың аталған қаулысы атқарушылық іс жүргізу туралы заңнамада белгіленген тәртіппен мәжбүрлеп орындалуға жатады.
Егер залал бірнеше адамның бірлесіп жасаған қылмыстық әрекеттерінің салдарынан келтірілсе, онда сотталып отырғандардың ересектері де, кәмелетке толмағандары да өздерінде мүлік немесе өзге кіріс көздері болған жағдайда АК- нің 932-бабына сәйкес ортақ материалдық жауаптылықта болады. Сот жәбірленушінің арызы бойынша және оның мүддесі үшін зиянды бірлесіп келтірген адамдарға үлестік жауаптылық жүктеуі мүмкін.
Сот талап қоюды қанағаттандыра отырып, үкімнің (қаулының) қарар бөлігінде азаматтық жауапкердің шешімді азаматтық талап қою бойынша өз еркімен орындау мерзімін белгілеуге және үкімде (қаулыда) көрсетілген мерзім өткеннен кейін сот актісі азаматтық талап қою бөлігінде мәжбүрлеп орындауға жататыны туралы көрсетуге тиіс.
Үкімді азаматтық талап қою бөлігінде мәжбүрлеп орындау атқарушылық іс жүргізу туралы заңнамада белгіленген тәртіппен жүргізіледі.
Сот басқа адамдардың иелігіндегі мүліктің сотталушыға тиесілі екенін, сондай-ақ оның басқа адамдармен бірге ортақ меншігіндегі мүліктің қылмыстық жолмен табылған қаражатқа алынғанын анықтап, тиісті дәлелдемелер келтіре отырып, залалды өтеуге өндіріп алу осы мүлікке де қолданылуы мүмкін екенін үкімде көрсетуге тиіс.
28. Азаматтық талап қойылған кезде қылмыстық істе талапкер ғана мемлекеттік баж төлеуден босатылады, сондықтан талап қою толық немесе ішінара қанағаттандырылған жағдайларда сот үкімде жауапкерден (жауапкерлерден) мемлекеттік бажды мемлекеттің кірісіне толық немесе талап қою қанағаттандырылған бөлігіне пропорционалды өндіріп алу туралы мәселелерді шешеді.
29. Сот азаматтық жауапкердің азаматтық талап қоюды қанағаттандыру құқығын тану туралы және оның мөлшері туралы мәселені азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен қарауға беру туралы шешімді үкімде (қаулыда) көрсетеді және қылмыстық істің басты сот талқылауы кезінде талап қоюды қанағаттандыру үшін заңда көзделген барлық негіздер анықталған жағдайларда ғана және олар талап қоюдың негізді екенін куәландырса, алайда оның мөлшерін қылмыстық істі талқылауды кейінге қалдырмай дәл анықтау мүмкін болмаса (мысалы, мүліктік залалдың мөлшерін растайтын қажетті құжаттардың болмауына орай және басқалары), осындай шешім қабылдануы мүмкін.
30. Соттың азаматтық талапкердің азаматтық талап қоюды қанағаттандыру құқығын танып, азаматтық талап қоюдың мөлшері туралы мәселені азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен қарауға беруі үкім заңды күшіне енген кезде соттың үкімнің және азаматтық талап қоюға қатысты материалдардың тиісінше куәландырылған көшірмелерін қылмыстық құқық бұзушылықпен келтірілген зиян үшін өндірілуге жататын өтемақының мөлшерін азаматтық талапкердің пайдасына толық есептеу үшін соттылығы бойынша тиісті сотқа жіберуін білдіреді. Бұл ретте қылмыстық істі қарайтын сот азаматтық талапкердің азаматтық талап қоюды қанағаттандыруға құқығын тани отырып, азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен қарауға жататын мәселелерді алдын ала анықтап, олар бойынша түйіндерді үкімде көрсетуге құқылы емес.
Сот қылмыстық құқық бұзушылықпен келтірілген зиян үшін өндіріп алынуға жататын өтемақының мөлшерін есептеу туралы мәселені азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен қараған кезде талап қоюды қанағаттандырудан бас тартуға немесе талапты кері қайтаруға құқылы емес, өйткені ҚПК-нің 127-бабының үшінші бөлігіне сәйкес соттың заңды күшiне енген, талап қоюды қанағаттандыру құқығы танылатын үкiмi сот үшiн оның азаматтық iсті қарауы кезiнде осы бөлiгінде мiндеттi.
Азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен қаралатын жәбірленушілердің стационарда емделуіне жұмсалған қаражатын өтеу туралы істердің соттылығы жөніндегі мәселені шешу кезінде олар АПК-нің 30-бабының бесінші бөлігіне орай, талапкердің тұрғылықты жері бойынша немесе жәбірленушінің денсаулығына зиян келтірілген жер бойынша соттарда қаралуы мүмкін екенін назарда ұстаған жөн.
(алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі); жаңа редакцияда - ҚР Жоғарғы Сотының 27.11.2025 № 6 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) нормативтік қаулыларымен.
31. Азаматтық талап қоюды қанағаттандырудан бас тарту туралы шешім қылмыстық құқық бұзушылық оқиғасының анықталмауы не сотталған адамның қылмыстық құқық бұзушылықты жасауға қатысуы не есі дұрыс емес адамның қоғамға қауіпті іс-әрекетті жасағаны дәлелденбеуі бойынша ақтау үкімі шығарылған кезде қабылданады.
Егер сот отырысында қылмыстық құқық бұзушылықпен немесе есі дұрыс емес адамның іс-әрекетімен зиян келтірілмегені не сотталушының немесе есі дұрыс емес адамның іс-әрекетінің және келтірілген зиянның арасында себепті байланыстың жоқ екені анықталған жағдайда да талап қоюды қанағаттандырудан бас тартылуға тиіс.
32. Қылмыстық істі мәні бойынша шешкен кезде азаматтық талап қоюды қарамай негізсіз қалдыруға жол берілмейтінін соттардың назарда ұстағаны жөн.
ҚПК-нің 35-бабы бірінші бөлігінің 5), 7), 8) тармақтарында көрсетілген негіздер бойынша қылмыстық іс тоқтатылған кезде азаматтық талап қою қараусыз қалдырылуы мүмкін.
Сот сотталушының әрекеттерінде қылмыстық құқық бұзушылық құрамының болмауына байланысты ақтау үкімін немесе істі тоқтату туралы және есі дұрыс емес адамға медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдануға негіздердің жоқ екендігі туралы қаулы шығарған кезде де азаматтық талап қою қараусыз қалдырылуға жатады.
Азаматтық талап қою азаматтық талапкердің немесе оның өкілінің сот отырысына келмеуіне байланысты да қараусыз қалдырылуы мүмкін. Алайда, сот азаматтық талапкердің немесе оның өкілінің келген-келмегеніне қарамастан, егер ол өз бастамасымен мұны қажет деп тапса не басты сот талқылауына қатысып отырған прокурор азаматтық талап қоюды қолдаса немесе азаматтық талапкердің және оның өкілінің азаматтық талап қоюды өздерінің қатысуынсыз қарау туралы өтінішхаты болса, азаматтық талап қоюды қарауға құқылы.
Қылмыстық сот ісін жүргізу шеңберінде азаматтық талап қоюды қараусыз қалдыру азаматтық талапкерді азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен талап қою құқығынан айырмайды.
33. Азаматтық талап қойылып және оны қамтамасыз ету шаралары қолданылған қылмыстық іс тоқтатылған жағдайда сот азаматтық талапкерге көрсетілген шаралардың күші жойылатынын түсіндіруге міндетті. Талапкер мұндай жағдайларда талап қоюды азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен қамтамасыз ету шараларын қабылдау туралы талап қоюмен және өтінішхатпен жүгінуге құқылы.
34. Сот жәбірленушіге, азаматтық талапкерге, олардың өкілдеріне басты сот талқылауының хаттамасымен, басты сот талқылауының аудио-, бейнежазбасымен танысу және оларға өздерінің ескертулерін жасау құқығын түсіндіруге міндетті, бұл сот отырысының хаттамасында көрсетілуге тиіс. Сот отырысының хаттамасына ескертулер жазбаша нысанда немесе электрондық цифрлық қолтаңбамен куәландырылған электрондық құжат нысанында беріледі.
Белгіленген мерзімдер бұзылып ресімделген хаттамаға қол қойылған күн туралы аталған адамдар хабардар етілуге тиіс.
35. Азаматтық талапкер, азаматтық жауапкер және олардың өкілдері сот үкімінің азаматтық талап қою бөлігіндегі шешіміне апелляциялық шағым бере алады. Азаматтық талапкерлердің әрқайсысы үкімге тек өздерінің талап қою талаптарына қатысты бөлігіне ғана шағым беруге құқылы. Апелляциялық өтінішхатты тиісті прокурор ҚПК-нің 414-бабының екінші бөлігіне сәйкес бере алады.
Шағымдарды немесе өтінішхатты берген адамдар оларды апелляциялық сатыда сот отырысы басталғанға дейін кері қайтарып ала алады. Сондай-ақ өтінішхатты жоғары тұрған прокурор кері қайтарып алуы мүмкін.
Процеске қатысушылар түскен шағымдар, өтінішхаттар туралы хабардар етілуге тиіс, оларға өз қарсылықтарын беру құқығы түсіндірілуге тиіс, олар сондай-ақ апелляциялық шағымдар, өтінішхат бойынша істің қаралатын уақыты мен орны туралы хабардар етілуге тиіс.
36. Азаматтық талапкерлер мен азаматтық жауапкерлер, олардың өкілдері апелляциялық сатының отырысына қатысуға, азаматтық талап қоюға қатысты мән- жайлар бойынша түсініктемелер беруге құқылы. Апелляциялық саты отырысының болатын уақыты мен орны туралы тиісінше хабардар етілген жағдайда олардың сот отырысына келмеуі істі қарауға кедергі келтірмейді.
Күзетпен ұстаудағы азаматтық жауапкерді (сотталған адамды) сот отырысына шақыртудың қажеттілігін апелляциялық сатының соты шешеді. Егер шағымда, өтінішхатта өндіріп алынатын соманың мөлшерін ұлғайту немесе азаматтық талап қою бойынша сотталған адамның жағдайын өзгедей нашарлату туралы мәселе қойылса, оның апелляциялық сатыға қатысу туралы өтінішхаты міндетті түрде қанағаттандырылуға тиіс.
енгізіледі); жаңа редакцияда - ҚР Жоғарғы Сотының 27.11.2025 № 6 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастапқолданысқа енгізіледі) нормативтік
37. Апелляциялық сатыдағы сот үкімнің азаматтық талап қою бөлігіндегі заңдылығын тексере келіп, ҚПК-нің 432-бабының талаптарын ескере отырып, үкімді азаматтық талап қою бөлігінде өзгертуге құқылы. Азаматтық талап қою бойынша шешім үкімнің қарар бөлігінде көрсетілмеген жағдайларда, сот талап қоюды зерттемеген, мәлімделген азаматтық талап қою бойынша талапкер мен жауапкерден жауап алмаған, үкімде азаматтық талап қою жөнінде ешқандай тұжырым жасамаған және қарар бөлігінде азаматтық талап қою бойынша шешімін мүлде көрсетпеген жағдайларда, апелляциялық сатыдағы сот азаматтық талапкердің және азаматтық жауапкердің сот талқылауына және азаматтық талап қоюды мәні бойынша қарауға қатысуы туралы заң талаптарын орындай отырып, сот тергеуін жүргізеді. Сот қарауының қорытындылары бойынша апелляциялық сатыдағы сот ҚПК-нің 432-бабының талаптарына сәйкес талап қою бойынша уәжді шешім қабылдап, үкімді азаматтық талап қою бөлігінде өзгертеді.
ҚПК-нің 433-бабында көрсетілген негіздер бойынша үкімнің күшін жою үкімге шағым жасалған-жасалмағанына, сонымен қатар прокурор осы бөлікте оған өтінішхат келтіргеніне қарамастан, азаматтық талап қою бөлігінде де оның күшін жоюға алып келеді.
Сотталушының іс-әрекетінде қылмыстық құқық бұзушылық құрамының болмауына не қоғам үшін қауіп төндірмейтін және мәжбүрлеп емдеуді қажет етпейтін есі дұрыс емес адамға медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану үшін негіздердің болмауына байланысты немесе ҚПК-нің 35-бабы бірінші бөлігінің 5), 7) және 8) тармақтарында көрсетілген негіздер бойынша үкімнің күші жойылған және іс тоқтатылған кезде апелляциялық саты азаматтық талап қоюды қараусыз қалдырады.
Егер апелляциялық саты ақтау үкімін шығарса, сол сияқты қылмыстық құқық бұзушылық оқиғасы немесе есі дұрыс емес адамның Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінде (бұдан әрі - ҚК) тыйым салынған іс- әрекеті анықталмауына, не сотталушының қатысуы немесе есі дұрыс емес адамның қоғамға қауіпті іс-әрекетті жасағаны дәлелденбеуіне, не сотталушының немесе өзіне қатысты медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шарасын қолдану туралы мәселе шешіліп жатқан адамның қылмыстық құқық бұзушылықты немесе ҚК-де тыйым салынған әрекетті жасаудағы кінәсі анықталмауына орай іс тоқтатылса, онда осы саты азаматтық талап қоюды қанағаттандырудан бас тарту туралы шешім қабылдайды.
ҚПК-нің 170-бабының үшінші бөлігінде және алтыншы бөлігінің 3)
тармағында көзделген жағдайларда азаматтық талап қарау қылмыстық істен бөлектеп және АПК-де көзделген соттылық қағидалары негізінде асырылады.
Үкімнің күші толық көлемде жойылғаннан кейін қылмыстық істі жаңадан қарау кезінде азаматтық талап қою ҚПК-де көзделген жалпы негіздер бойынша қайтадан қаралады.
38. Азаматтық талапкердің, оның өкілінің шағымында немесе прокурордың өтінішхатында көрсетілген тиісті дәлелдер болғанда ғана апелляциялық саты үкімді азаматтық талап қою бөлігінде өндіріп алынатын соманы ұлғайту жағына қарай өзгертуі (есептік қатені түзеуден басқа), талап қоюдан бас тарту туралы шешімнің күшін жоюы және оны қанағаттандыру туралы жаңа шешім қабылдауы не азаматтық жауапкердің (сотталған адамның) жағдайын нашарлататын азаматтық талап қою бойынша өзге шешім қабылдауы мүмкін.
39. ҚПК-нің 494-бабының он төртінші бөлігінің талаптарына сәйкес істі кассациялық тәртіппен қарау кезінде сот өтінішхаттың немесе наразылықтың шегінен шығып, егер осы орайда сотталған адамның жағдайы нашарламаса, шағым жасалған, наразылық келтірілген үкімнің заңдылығын азаматтық талап қою бөлігінде толық көлемде тексеруге құқылы.
ҚПК-нің 665-бабына сәйкес алқабилердің қатысуымен шығарылған үкім азаматтық талап қою бөлігінде ҚПК-нің 485-бабы бірінші бөлігінің 1) тармағында және екінші бөлігінде көзделген негіздер болған кезде ғана кассациялық тәртіппен қайта қаралуы мүмкін.
40. Соттар азаматтық талапкердің, азаматтық жауапкердің құқықтарының сақталуын қамтамасыз етуге, сондай-ақ қылмыстық құқық бұзушылықпен келтірілген мүліктік зиянды өтеуге бағытталған заң талаптарының бұзылуының әрбір жағдайына жекеше қаулы шығару арқылы ден қоюы тиіс.
келтірілген материалдық залалды өтеу жөніндегі заңдарды соттардың қолдану тәжірибесі туралы» СССР Жоғарғы Соты Пленумының 1979 жылғы 23 наурыздағы № 1 қаулысын Пленумның 1984 жылғы 26 сәуірдегі № 7 қаулысымен енгізілген толықтыруларымен қоса Республика соттарының орындау барысы туралы» 1990 жылғы 19 наурыздағы № 1 Қазақ КСР Жоғарғы Соты Пленумының қаулысының күші жойылды деп танылсын.
42. Қазақстан Республикасы Конституциясының 4-бабына сәйкес осы нормативтік қаулы қолданыстағы құқық құрамына қосылады, сондай-ақ жалпыға бірдей міндетті болып табылады және ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі.»;
Қазақтан Республикасы Жоғарғы Сотының Төрағасы Жоғарғы Сотының судьясы, жалпы отырыс хатшысы

На русском языке:
Верховный Суд Республики Казахстан Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты Нормативное постановление Верховного Суда Республики Казахстан от 20 июня 2005 года N О рассмотрении гражданского иска в уголовном процессе
1. Рассмотрение гражданского иска вместе с уголовным делом в порядке, предусмотренном Уголовно-процессуальным кодексом Республики Казахстан (далее - УПК), является гарантией своевременной защиты прав и законных интересов лиц, которым уголовным правонарушением или общественно опасным деянием невменяемых причинен моральный, физический или имущественный вред. В этой связи судами при рассмотрении уголовных дел должно обеспечиваться правильное разрешение предъявленных гражданских исков с соблюдением требований материального и процессуального законов.
В соответствии с частью второй статьи 2 и частью второй статьи 166 УПК в уголовном процессе вопросы, относящиеся к гражданскому иску, разрешаются на основании уголовно-процессуального закона. В тех случаях, когда процессуальные отношения не урегулированы УПК, то применяются нормы гражданского процессуального законодательства в той части, в которой они не противоречат УПК.
2. При осуществлении производства по уголовному делу дознаватель, следователь, прокурор или суд разъясняют гражданину или юридическому лицу их право на предъявление гражданского иска, если по делу усматривается, что уголовным правонарушением или общественно опасным деянием невменяемого им причинен имущественный или моральный вред.
3. Признанию лиц гражданскими истцами должно предшествовать предъявление ими гражданского иска.
Круг лиц, которые вправе предъявлять гражданские иски при производстве по уголовному делу, определен в статьях 58, 73 и 167 УПК. К ним относятся:
физические и юридические лица, понесшие вред в результате уголовного правонарушения или общественно опасного деяния невменяемого, их законные представители и представители, прокурор.
При причинении имущественного вреда гражданский иск вправе предъявить как собственник утраченного либо поврежденного имущества, так и владелец имущества, находящегося у него на законных основаниях (наниматель, хранитель и др.).
В соответствии с частью пятой статьи 71 УПК иск потерпевшего о возмещении ему морального вреда рассматривается в уголовном процессе. Если такой иск не предъявлялся в уголовном деле либо оставлен без рассмотрения, то потерпевший вправе предъявить его в порядке гражданского судопроизводства.
Гражданский иск может быть предъявлен в любое время с момента начала досудебного расследования, но до окончания судебного следствия как при оконченном, так и при неоконченном уголовном правонарушении, либо общественно опасном деянии невменяемого, а также когда подозреваемый не установлен.
4. Гражданские иски могут быть предъявлены в письменной форме либо в форме электронного документа в соответствии с требованиями, предъявляемыми к искам, рассматриваемым в порядке гражданского судопроизводства.
Иск должен представляться с приложением копий по числу лиц, указанных в нем в качестве гражданских ответчиков.
Просьба о рассмотрении гражданского иска может быть изложена также в жалобе о возбуждении частного обвинения в порядке статьи 408 УПК.
Если необходимо уточнить основания предъявленного гражданского иска или размеры исковых требований, то может быть предъявлено дополнение к гражданскому иску.
Истец при предъявлении гражданского иска в производстве по уголовному делу, освобождается от уплаты госпошлины.
Подсудность гражданского иска, предъявленного в уголовном деле, определяется подсудностью уголовного дела.
5. Решение о признании лица гражданским истцом, об отказе в признании гражданским истцом либо о прекращении участия лица в уголовном процессе в качестве гражданского истца принимается органом, ведущим уголовный процесс, путем вынесения мотивированного постановления. Постановление должно быть вынесено сразу же соответственно после поступления иска либо непосредственно после установления обстоятельств, указывающих об отсутствии оснований для пребывания лица в указанном процессуальном положении.
О принятом решении уведомляются лицо, предъявившее гражданский иск, а также участники процесса, интересы которых затрагиваются в гражданском иске.
Одновременно лицам, признанным гражданскими истцами, должны быть разъяснены их процессуальные права и обязанности, предусмотренные статьей 73 УПК.
О предъявлении гражданского иска прокурором уведомляются также лица, в интересах которых предъявлен иск.
Прокурор, предъявивший гражданский иск в защиту интересов других лиц, признанию гражданским истцом не подлежит, поскольку его самостоятельное процессуальное положение определено статьей 58 УПК. В этом случае истцом признается лицо, в интересах которого подан иск.
6. Дознаватель, следователь, прокурор или суд не вправе при производстве по уголовному делу отказать в приеме исков, поданных указанными в статьях 58, 73 и 167 УПК лицами в соответствии со статьей 166 УПК.
На основании поданного гражданским истцом заявления о возвращении иска орган, ведущий уголовный процесс, выносит постановление о возвращении иска на любой стадии уголовного процесса. В случае, если такое заявление поступит во время проведения судебных прений, судья возобновляет судебное следствие для его рассмотрения и принятия процессуального решения.
7. Лицо, предъявившее требования о возмещении причиненного уголовным правонарушением вреда, вправе требовать признания его гражданским истцом, если такое решение ранее не было принято. Заявления (ходатайства) о признании гражданским истцом должны быть рассмотрены органом, ведущим уголовный процесс, в течение трех суток с момента получения с немедленным уведомлением о принятом решении заявителя и с направлением ему копии мотивированного постановления, вынесенного по его заявлению (ходатайству).
Прокурор в предусмотренных законом случаях вправе признать по собственной инициативе гражданским истцом физическое или юридическое лицо.
Действия потерпевших, способствовавшие совершению в отношении них же уголовного правонарушения, сами по себе не являются препятствием для предъявления ими гражданских исков или основанием к отказу в признании таких лиц гражданскими истцами.
Отказ в признании лица гражданским истцом может быть обжалован прокурору или в суд в сроки и в порядке, предусмотренными статьями 105 и 106 УПК и частью второй статьи 109 УПК.
8. Гражданский иск предъявляется к подозреваемому, обвиняемому, подсудимому или лицам, несущим материальную ответственность за причиненный ими вред, или за вред, причиненный общественно опасными деяниями невменяемых, которые в соответствии со статьями 74, 167, 198, 344 УПК должны быть признаны гражданскими ответчиками постановлением органа, ведущего уголовный процесс.
Постановление о привлечении к участию в деле в качестве гражданского ответчика незамедлительно объявляется лицу, в отношении которого оно вынесено, или его представителю с одновременным разъяснением их процессуальных прав, предусмотренных статьей 74 УПК, и вручением копии иска.
В тех случаях, когда вред причинен работником при исполнении трудовых (служебных, должностных) обязанностей, то гражданским ответчиком в соответствии со статьей 921 Гражданского кодекса Республики Казахстан (далее – ГК) может быть признано юридическое лицо либо гражданин, у которого виновное лицо выполняло работу на основании трудового либо гражданско- правового договора.
При этом с учетом положений статьи 917 ГК нужно исходить из того, что если вред причинен неправомерными действиями (бездействием) самого работника и его действия не связаны с трудовыми обязанностями, то иск подлежит возмещению в общем порядке, то есть лицом, причинившем вред.
9. Если при решении вопроса о назначении главного судебного разбирательства будет установлено, что при досудебном производстве по уголовному делу лица были необоснованно признаны гражданскими истцами или гражданскими ответчиками, судья по собственной инициативе или по ходатайству сторон назначает предварительное слушание дела, в ходе которого рассматривается вопрос о прекращении пребывания таких лиц в процессуальном положении гражданского истца или гражданского ответчика, по итогам которого выносится соответствующее мотивированное постановление. Одновременно суд должен направить лицу, которое признано потерпевшим и может быть признано гражданским истцом, разъяснение о его праве на предъявление гражданского иска.
10. Судья в соответствии с пунктом 6) статьи 320 УПК должен выяснить, были ли в ходе досудебного расследования приняты меры, обеспечивающие возмещение ущерба, причиненного уголовным правонарушением или общественно опасным деянием невменяемого.
Непринятие мер обеспечения гражданского иска не является препятствием для назначения главного судебного разбирательства, не влечет приостановление производства по делу и не является основанием для направления дела прокурору.
Установив, что необходимо принять меры, обеспечивающие гражданский иск, судья в соответствии со статьей 325 УПК выносит постановление, которым обязывает органы уголовного преследования принять необходимые меры обеспечения, а также меры по сохранности имущества, арестованного в целях обеспечения гражданского иска (изъятие имущества, передача его на ответственное хранение и др.).
В постановлении о назначении главного судебного разбирательства суд кроме других вопросов, указанных в статье 322 УПК, должен указать также о вызове в судебное заседание гражданских истцов и гражданских ответчиков.
11. Следует иметь в виду, что в соответствии со статьей 166 УПК вместе с уголовным делом при главном судебном разбирательстве подлежат рассмотрению гражданские иски о возмещении вреда, причиненного непосредственно уголовным правонарушением или общественно опасным деянием невменяемого.
Другие гражданские иски, вытекающие из обстоятельств, установленных по уголовному делу, подлежат рассмотрению в одном производстве с уголовным делом, если они предъявлены в целях возмещения расходов, затраченных на погребение, лечение потерпевшего, участие его самого и его представителя в производстве досудебного расследования и в суде.
Регрессные иски могут быть рассмотрены одновременно с уголовным делом лишь тогда, когда они предъявлены в целях компенсации сумм, выплаченных потерпевшему в качестве страхового возмещения, пособия или пенсии в связи с причинением ему вреда уголовным правонарушением или общественно опасным деянием невменяемого.
12. Гражданский истец, а также прокурор, предъявивший иск в интересах кого-либо, вправе заявить отказ от иска в любой момент производства по уголовному делу, но до удаления суда в совещательную комнату.
Отказ от гражданского иска, как правило, должен быть изложен в письменном заявлении гражданского истца либо в форме электронного документа, в судебном заседании его устное заявление об отказе от гражданского иска заносится в протокол судебного заседания.
Орган, ведущий уголовный процесс, обязан разъяснить истцу последствия отказа от гражданского иска, и при решении вопроса о принятии отказа от гражданского иска, должен руководствоваться статьями 169 УПК и 170 Гражданского процессуального кодекса Республики Казахстан (далее — ГПК) и не принимать отказа, если это противоречит закону или повлечет нарушение чьих- либо прав или законных интересов.
По вопросу о принятии или непринятии отказа от иска суд, в соответствии со статьей 169 УПК выносит мотивированное постановление. Для вынесения вышеуказанного постановления суд в соответствии с частью второй статьи 344 УПК должен удалиться в совещательную комнату.
Принятие отказа от иска влечет прекращение производства по уголовному делу в этой части и участие лица в качестве гражданского истца, а также исключает повторное обращение в суд по спору между теми же сторонами, о том же предмете и по тем же основаниям, в том числе в порядке гражданского судопроизводства.
Отказ прокурора от гражданского иска не лишает гражданского истца, в интересах которого был предъявлен иск, или его представителей права самостоятельно поддерживать иск в суде.
13. Доказывание по гражданскому иску в соответствии со статьей 113 УПК входит в число обстоятельств, подлежащих доказыванию при производстве по каждому уголовному делу. При доказывании необходимо определить: основания гражданского иска; вид причиненного уголовным правонарушением вреда, характер, размер и степень вреда; кому причинен вред и кто будет выступать в качестве гражданского истца; кто должен нести ответственность за причиненный вред и будет выступать по делу в качестве гражданского ответчика; поведение лица, которому причинен вред, в момент совершения уголовного правонарушения; имущественное положение подозреваемого, обвиняемого (гражданского ответчика).
Обязанность доказывания характера и размера вреда в судебном заседании возложена в соответствии со статьей 121 УПК на обвинителя.
Бремя доказывания по гражданскому иску по делам частного обвинения в соответствии со статьей 410 УПК возлагается на гражданских истцов (частных обвинителей), которые должны представить суду соответствующие доказательства, необходимые для защиты их прав в связи с причинением имущественного ущерба или морального вреда, а при невозможности - сообщить судье, где они находятся, и ходатайствовать об их получении. Функции суда заключаются в оказании содействия частному обвинителю в собирании доказательств по гражданскому иску, если он об этом ходатайствует.
14. При производстве по уголовному делу гражданский истец, гражданский ответчик, их представители вправе представлять соответствующие доказательства или ходатайствовать перед органом, ведущим уголовный процесс, об их истребовании, пользоваться всеми своими другими правами, предусмотренными соответственно статьями 73 и 74 УПК.
При этом на гражданского ответчика, круг обязанностей которого определен в части третьей статьи 74 УПК, не может быть возложена обязанность предоставления им доказательств, опровергающих предмет, основания или размер предъявленного иска.
15. Ущерб, причиненный хищением, повреждением или уничтожением имущества, возмещается потерпевшему с учетом цен, сложившихся на день принятия решения о его возмещении.
В случае необходимости размер ущерба, причиненного хищением, повреждением или уничтожением имущества, суд определяет на основании заключения экспертизы либо ущерб может быть определен специалистами или комиссией, назначенной судом для этой цели.
Суд с учетом цен, сложившихся на момент производства по делу, вправе увеличить размер ущерба, подлежащего возмещению при условии, если такое решение не будет влечь признания подсудимого виновным в более тяжком уголовном правонарушении или иным образом ухудшать его положение и нарушать право на защиту.
16. При определении характера физического вреда следует исходить из критериев установления тяжести причиненного вреда здоровью, и по каждому делу оценивать, является ли причиненный вред здоровью, легким, повлек или не повлек кратковременного расстройства здоровья, либо причинен вред здоровью средней тяжести, либо тяжкий вред здоровью, или причинена смерть. Для определения объема и степени причиненного здоровью вреда обязательно проведение соответствующей судебной экспертизы.
Не подлежат рассмотрению в уголовном процессе иски о возмещении ущерба либо иного вреда, не указанные в части первой статьи 166 УПК (например, о взыскании убытков или неполученной выгоды, иски третьих лиц, не являющихся потерпевшими, и др.). При поступлении таких исков по уголовному делу суд обязан разъяснить заявителю о том, что он вправе обратиться в суд в порядке гражданского судопроизводства.
17. При рассмотрении исков о компенсации морального вреда следует руководствоваться нормативным постановлением Верховного Суда Республики Казахстан от 27 ноября 2015 года № 7 «О применении судами законодательства о возмещении морального вреда».
18. Следует иметь в виду, что поведение потерпевшего до или в момент совершения в отношении него уголовного правонарушения оказывает влияние как на уголовную ответственность, так и на гражданско-правовую ответственность причинителя вреда, и оно в определенных случаях может быть признано неправомерным (умысел или грубая неосторожность).
При грубой неосторожности потерпевшего (состояние опьянения, нарушение правил дорожного движения и т.п.) размер возмещения вреда может быть уменьшен или в его возмещении может быть отказано.
19. Для определения имущественного положения гражданского ответчика следует выяснять размер его заработной платы, количество членов семьи, доход семьи и наличие иждивенцев, нахождение в его личной и совместной собственности движимого и недвижимого имущества.
20. При главном судебном разбирательстве уголовного дела председательствующий обязан обеспечить гражданскому истцу, гражданскому ответчику и их представителям возможность реализации ими своих процессуальных прав, в том числе право участвовать в исследовании по уголовному делу всех обстоятельств, касающихся гражданского иска и в судебных прениях.
В судебном заседании гражданским истцом должно быть оглашено иск. Суд обязан выяснить, поддерживают ли гражданский истец, его представители гражданский иск, в каком объеме, а если иск предъявлен прокурором, то выяснить, поддерживает ли гражданский иск государственный обвинитель.
Необходимо также выяснять у гражданского ответчика и его представителей, признают ли они предъявленный гражданский иск, в каком объеме.
Гражданскому истцу, гражданскому ответчику и их представителям в судебном заседании должна быть представлена возможность дать объяснения по предъявленному гражданскому иску, представлять материалы для приобщения к уголовному делу, касающиеся гражданского иска.
По требованию суда гражданский истец, гражданский ответчик и их представители обязаны представлять имеющиеся у них предметы, документы, иные доказательства, если суд признает необходимым их исследование для правильного разрешения иска.
21. Гражданский истец вправе изменить объем исковых требований в сторону уменьшения (например, при частичном добровольном возмещении вреда обвиняемым или гражданским ответчиком) или в сторону увеличения. При этом, если в судебном заседании будет установлено, что сумма иска, указанная гражданским истцом, больше установленной в ходе досудебного расследования, и это влияет на квалификацию уголовного правонарушения, то это обстоятельство в порядке части пятой статьи 340 УПК может служить основанием для отложения рассмотрения дела и предоставления прокурору времени, необходимого для составления нового обвинительного акта.
22. Судам необходимо иметь в виду, что само по себе признание гражданского иска подсудимым (гражданским ответчиком, его представителями)
недостаточно для удовлетворения гражданского иска. До принятия решения по гражданскому иску необходимо установить виновность подсудимого в совершении уголовного правонарушения или факт совершения невменяемым общественно опасного деяния, а также причинную связь между их деяниями и наступившим вредом. В этих целях следует тщательно выяснять, каким действием или бездействием подсудимого или невменяемого причинен ущерб, какими доказательствами это подтверждается, какова сумма ущерба, из чего она складывается, кто в соответствии с законом должен нести материальную ответственность и в пользу кого следует произвести взыскание.
23. Подсудимый (гражданский ответчик, его представители) вправе признать исковые требования, что не освобождает суд от тщательного и справедливого разбирательства дела и принятия законного решения по При проведении судебного разбирательства дела в сокращенном порядке исследование по гражданскому иску не осуществляется. Непризнание подсудимым (гражданским ответчиком и его представителями) гражданского иска влечет проведение судебного следствия по уголовному делу в полном объеме с исследованием в том числе обстоятельств, относящихся к гражданскому иску.
24. Если при рассмотрении уголовного дела потерпевший (он же гражданский истец) ходатайствует о прекращении уголовного дела ввиду примирения с подсудимым и заявит о том, что причиненный ему уголовным правонарушением вред полностью возмещен, суду необходимо разъяснить ему последствия прекращения дела по данному основанию, в том числе, и в части гражданского иска, а также убедиться в добровольности указанного заявления потерпевшего, выяснить обстоятельства возмещения вреда и его размера.
25. Суд по результатам рассмотрения гражданского иска может вынести одно из следующих решений: о полном или частичном удовлетворении гражданского иска; об отказе в удовлетворении гражданского иска; о признании за гражданским истцом права на удовлетворение гражданского иска и передаче вопроса о его размерах на рассмотрение судом в порядке гражданского судопроизводства; о принятии отказа от гражданского иска и прекращении производства по нему; об утверждении мирового соглашения либо соглашения об урегулировании спора в порядке медиации по гражданскому иску и прекращении производства по нему; об оставлении гражданского иска без рассмотрения.
В описательно-мотивировочной части приговора (постановления) суд должен отразить отношение сторон к гражданскому иску, привести соответствующие мотивы и основания принятого решения по гражданскому иску со ссылкой на нормы материального и процессуального законов, примененных судом при разрешении вопроса о гражданском иске. Решение суда по гражданскому иску излагается в резолютивной части приговора (постановления).
26. Гражданский иск подлежит удовлетворению полностью или частично, если по уголовному делу судом постановляется обвинительный приговор или выносится постановление о применении принудительной меры медицинского характера к невменяемому. Решение о полном или частичном удовлетворении иска принимается судом, исходя из доказанности характера и размера причиненного вреда обстоятельств, при которых он был причинен.
Гражданский иск подлежит полному удовлетворению и при вынесении постановления о прекращении производства по делу по основаниям, указанным в пунктах 3), 4) части первой статьи 35 УПК. В случае оспаривания подозреваемым, обвиняемым, подсудимым или их законными представителями суммы причиненного ущерба производство по делу продолжается по правилам, предусмотренным частью четвертой статьи 35 УПК, с разрешением гражданского иска по существу спора.
Основания, условия, объем и способ возмещения ущерба, причиненного уголовным правонарушением, при рассмотрении гражданского иска вместе с уголовным делом определяются в соответствии с нормами гражданского, трудового и другого законодательства. Общие основания ответственности за причинение вреда определены главой 47 Особенной части ГК.
27. В резолютивной части приговора суд излагает решение об удовлетворении гражданского иска полностью или частично с указанием суммы, подлежащей взысканию, либо о признании за гражданским истцом права на удовлетворение иска и передаче вопроса о его размере на рассмотрение судом в порядке гражданского судопроизводства, либо об отказе в удовлетворении гражданского иска, либо об оставлении гражданского иска без рассмотрения, о размере государственной пошлины, подлежащей взысканию с ответчика (ответчиков) в доход государства.
При удовлетворении гражданского иска, предъявленного к нескольким подсудимым, суд в резолютивной части указывает, какие конкретно суммы и с кого подлежат взысканию, в солидарном или в долевом порядке. Если имущественный вред причинен в результате совершения особо тяжкого преступления и у осужденного отсутствует имущество, достаточное для его возмещения, суд, постановивший приговор, по заявлению потерпевшего либо его правопреемника в соответствии с частью седьмой статьи 71 УПК должен вынести постановление о выплате денежной компенсации за счет средств республиканского бюджета в полном объеме, но не свыше 150 месячных расчетных показателей. Указанное постановление суда подлежит принудительному исполнению в порядке, установленном законодательством об исполнительном производстве.
Если ущерб явился результатом совместных преступных действий нескольких лиц, то осужденные, как взрослые, так и несовершеннолетние, при наличии у них имущества или иных источников доходов, несут материальную ответственность в соответствии со статьей 932 ГК солидарно. По заявлению потерпевшего и в его интересах суд может возложить на лиц, совместно причинивших вред, долевую ответственность.
Удовлетворяя иск, суд должен в резолютивной части приговора (постановления) установить срок для добровольного исполнения гражданским ответчиком решения по гражданскому иску и указать в приговоре (постановлении) о том, что по истечении указанного срока судебный акт в части гражданского иска подлежит принудительному исполнению.
Принудительное исполнение приговора в части гражданского иска производится в порядке, установленном законодательством об исполнительном производстве.
Установив, что имущество, находящееся во владении других лиц, принадлежит подсудимому, а также, что имущество, являющееся его совместной собственностью с другими лицами, приобретено на средства, добытые преступным путем, суд, приведя соответствующие доказательства, должен указать об этом в приговоре с тем, чтобы взыскание в возмещение ущерба могло быть обращено и на такое имущество.
28. При предъявлении гражданского иска в уголовном деле от уплаты государственной пошлины освобождается только истец, поэтому в случаях удовлетворения иска полностью или частично суд решает в приговоре вопросы о взыскании государственной пошлины с ответчика (ответчиков) в доход государства полностью или пропорционально удовлетворенной части иска.
29. Решение о признании права за гражданским истцом на удовлетворение его гражданского иска и о передаче вопроса о его размере на рассмотрение в порядке гражданского судопроизводства указывается судом в приговоре (постановлении) и такое решение может быть принято только в тех случаях, когда все предусмотренные законом основания для удовлетворения иска при главном судебном разбирательстве уголовного дела установлены и они свидетельствуют об обоснованности иска, однако, его размер без отложения разбирательства уголовного дела точно определить невозможно (например, ввиду отсутствия необходимых документов, подтверждающих размер имущественного ущерба и др.).
30. Передача на рассмотрение в порядке гражданского судопроизводства вопроса о размере гражданского иска, право на удовлетворение которого за гражданским истцом признано судом, означает, что при вступлении приговора в законную силу суд направляет надлежаще заверенные копии приговора и материалов, касающихся гражданского иска, в соответствующий суд по подсудности для подробного расчета размера компенсации, подлежащей взысканию за причиненный уголовным правонарушением вред в пользу гражданского истца. При этом суд, рассматривающий уголовное дело, признавая за гражданским истцом право на удовлетворение его гражданского иска, не вправе предрешать и указывать в приговоре выводы по вопросам, которые подлежат рассмотрению в порядке гражданского судопроизводства.
Суд при рассмотрении в порядке гражданского судопроизводства вопроса о расчете размера компенсации, подлежащей взысканию за причиненный уголовным правонарушением вред, не вправе отказать в принятии иска или возвратить иск, поскольку в соответствии с частью третьей статьи 127 УПК вступивший в законную силу приговор суда, которым признается право на удовлетворение иска, обязателен в этой части для суда при рассмотрении им гражданского дела.
При решении вопроса о подсудности дел о возмещении средств, затраченных на стационарное лечение потерпевших, рассматриваемых в порядке гражданского судопроизводства, следует иметь в виду, что в силу части пятой статьи 30 ГПК они могут рассматриваться в судах по месту жительства истца или по месту причинения вреда здоровью потерпевшему.
31. Решение об отказе в удовлетворении гражданского иска принимается при вынесении оправдательного приговора по основаниям неустановления события уголовного правонарушения либо недоказанности участия подсудимого в совершении уголовного правонарушения или недоказанности совершения общественно опасного деяния невменяемым.
В удовлетворении иска также должно быть отказано, если в судебном заседании будет установлено, что отсутствует причиненный уголовным правонарушением или деянием невменяемого вред либо когда между деянием, совершенным подсудимым или невменяемым, и наступившим вредом отсутствует причинная связь.
32. Судам следует иметь в виду, что при разрешении уголовного дела по существу недопустимо необоснованное оставление гражданского иска без рассмотрения.
Без рассмотрения гражданский иск может быть оставлен при прекращении уголовного дела по основаниям, указанным в пунктах 5), 7), 8) части первой статьи 35 УПК.
При постановлении судом оправдательного приговора ввиду отсутствия в действиях подсудимого состава уголовного правонарушения или постановления о прекращении дела и об отсутствии оснований для применения принудительных мер медицинского характера к невменяемому гражданский иск также подлежит оставлению без рассмотрения.
Гражданский иск может быть оставлен также без рассмотрения ввиду неявки гражданского истца или его представителя в судебное заседание. Однако, независимо от явки гражданского истца или его представителя суд вправе рассмотреть гражданский иск, если он по своей инициативе признает это необходимым, либо когда гражданский иск поддерживает прокурор, участвующий в главном судебном разбирательстве, или при наличии ходатайства гражданского истца или его представителя о рассмотрении гражданского иска без их участия.
Оставление гражданского иска без рассмотрения в рамках уголовного судопроизводства не лишает гражданского истца права предъявить иск в порядке гражданского судопроизводства.
33. При прекращении уголовного дела, по которому был предъявлен гражданский иск и были приняты меры по его обеспечению, суд обязан разъяснить гражданскому истцу, что указанные меры отменяются. Истец в таких случаях вправе обратиться с иском и с ходатайством о принятии мер обеспечения иска в порядке гражданского судопроизводства.
34. Суд обязан разъяснять потерпевшему, гражданскому истцу, их представителям право ознакомиться с протоколом главного судебного разбирательства, аудио-,видеозаписью главного судебного разбирательства и подать на них свои замечания, что должно быть отражено в протоколе судебного заседания. Замечания на протокол судебного заседания подаются в письменной форме или форме электронного документа, удостоверенного электронной цифровой подписью. О дате подписания протокола, оформленного с нарушением установленных сроков, указанные лица должны быть извещены.
35. Апелляционные жалобы на приговор суда в части решения по гражданскому иску могут быть поданы гражданским истцом, гражданским ответчиком и их представителями. Каждый из гражданских истцов вправе обжаловать приговор только в той части, которая касается его исковых требований. Апелляционное ходатайство в соответствии с частью второй статьи 414 УПК может быть подано соответствующим прокурором.
До начала судебного заседания в апелляционной инстанции жалобы или ходатайство могут быть отозваны лицами, их подавшими. Ходатайство также может быть отозвано вышестоящим прокурором.
Участники процесса должны быть извещены о поступивших жалобах, ходатайстве, им должно быть разъяснено право на подачу на них своих возражений, они должны быть также уведомлены о времени и месте рассмотрения дела по апелляционным жалобам, ходатайству.
36. Гражданские истцы и гражданские ответчики, их представители вправе участвовать в заседании апелляционной инстанции и давать объяснения по обстоятельствам, касающимся гражданского иска. При условии о том, что они были надлежаще извещены о времени и месте заседания апелляционной инстанции, их неявка в судебное заседание не препятствует рассмотрению дела.
Необходимость вызова в судебное заседание гражданского ответчика (осужденного), содержащегося под стражей, решается судом апелляционной инстанции. Если в жалобе, ходатайстве ставится вопрос об увеличении размера взысканий или об ином ухудшении положения осужденного по гражданскому иску, его ходатайство об участии в апелляционной инстанции подлежит обязательному удовлетворению.
37. Суд апелляционной инстанции, проверяя законность приговора в части гражданского иска, с учетом требований статьи 432 УПК вправе изменить приговор в части гражданского иска. В случаях, когда решение по гражданскому иску не указано в резолютивной части приговора, когда суд не исследовал иск, не опрашивал истца и ответчика по заявленному гражданскому иску, не привел в приговоре никаких суждений по поводу гражданского иска и в резолютивной части вообще не сформулировал решение по гражданскому иску, суд апелляционной инстанции проводит судебное следствие, выполняя требования закона к участию гражданского истца и гражданского ответчика в судебном разбирательстве и к рассмотрению гражданского иска по существу. По итогам судебного рассмотрения суд апелляционной инстанции в соответствии с требованиями статьи 432 УПК изменяет приговор в части гражданского иска, приняв мотивированное решение по иску.
Отмена приговора по основаниям, указанным в статье 433 УПК, влечет его отмену и в части гражданского иска, независимо от того, был ли приговор обжалован, а также на него принесено ходатайство прокурором в этой части.
При отмене приговора и прекращении дела ввиду отсутствия в деянии подсудимого состава уголовного правонарушения либо ввиду отсутствия оснований для применения принудительных мер медицинского характера к невменяемому лицу, которое по характеру совершенного им деяния и своему состоянию не представляет опасности для общества и не нуждается в принудительном лечении, или по основаниям, указанным в пунктах 5), 7) и 8)
части первой статьи 35 УПК, апелляционная инстанция оставляет гражданский иск без рассмотрения.
Если апелляционной инстанцией постановляется оправдательный приговор, а равно дело прекращается ввиду неустановления события уголовного правонарушения или запрещенного Уголовным Кодексом Республики Казахстан (далее – УК) деяния невменяемого, либо недоказанности участия подсудимого или совершения общественно опасного деяния невменяемым, либо неустановления вины подсудимого или лица, в отношении которого решался вопрос о применении принудительных мер медицинского характера, в совершении уголовного правонарушения или запрещенного УК деяния, то данной инстанцией принимается решение об отказе в удовлетворении гражданского иска.
В случаях, предусмотренных частью третьей и пунктом 3) части шестой статьи 170 УПК, рассмотрение гражданского иска осуществляется на основе выделенных материалов уголовного дела в порядке гражданского судопроизводства и правил подсудности, предусмотренных ГПК.
При новом рассмотрении уголовного дела после отмены приговора в полном объеме гражданский иск рассматривается вновь на общих основаниях, предусмотренных УПК.
38. Изменение апелляционной инстанцией приговора в части гражданского иска в сторону увеличения суммы взыскания (кроме исправления счетной ошибки), отмена решения об отказе в иске и принятие нового решения о его удовлетворении либо принятие иного решения по гражданскому иску, которым ухудшается положение гражданского ответчика (осужденного), возможны только при наличии соответствующих доводов, указанных в жалобе гражданского истца, его представителя или ходатайстве прокурора.
39. В соответствии с требованиями части четырнадцатой статьи 494 УПК при рассмотрении дела в кассационном порядке суд вправе выйти за пределы ходатайства или протеста и проверить законность обжалованного, опротестованного приговора в части гражданского иска в полном объеме, если при этом не ухудшается положение осужденного.
В соответствии со статьей 665 УПК приговор, постановленный с участием присяжных заседателей, в части гражданского иска может быть пересмотрен в кассационном порядке только при наличии оснований, предусмотренных пунктом
1) части первой и частью второй статьи 485 УПК.
40. Судам на каждый случай нарушения требований закона, направленного на обеспечение соблюдения прав гражданского истца, гражданского ответчика, а также возмещения имущественного вреда, причиненного уголовным правонарушением, следует реагировать вынесением частного постановления.
41. В связи с принятием настоящего нормативного постановления признать утратившим силу постановление Пленума Верховного Суда Казахской ССР от 19 марта 1990 года N 1 "О ходе выполнения судами республики постановления Пленума Верховного Суда СССР от 23 марта 1979 года N 1 "О практике применения судами законодательства о возмещении материального ущерба, причиненного уголовным правонарушением" с дополнениями, внесенными постановлением Пленума от 26 апреля 1984 года N 7.
42. Согласно статье 4 Конституции Республики Казахстан настоящее нормативное постановление включается в состав действующего права, а также является общеобязательным и вводится в действие со дня официального опубликования.
Председатель Верховного Суда Республики Казахстан Судья Верховного Суда Республики Казахстан, секретарь пленарного заседания