Қазақша:
Қазақстан Республикасының Үкіметі Правительство Республики Казахстан (Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі)
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007 жылғы 7 (Премьер-Министр РК)
шілдедегі № 581 Қаулысы. Күші жойылды - Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2015 жылғы 7 қыркүйектегі № 750 қаулысымен Жерді бағалаудың экологиялық критерийлерін бекіту туралы Ескерту. Күші жойылды - ҚР Үкіметінің 07.09.2015 № 750 қаулысымен (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі).
Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 9 қаңтардағы Экологиялық кодексінің 16 және 209-баптарына сәйкес Қазақстан Республикасының Үкіметі ҚАУЛЫ ЕТЕДІ
1. Қоса беріліп отырған жерді бағалаудың экологиялық критерийлері бекітілсін.
2. Осы қаулы алғаш рет ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі.
Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі ҚР НҚА ЭББ-гі нақты құжатқа сілтеу QR-коды Үкіметінің 2007 жылғы»7 шілдедегі N 581 қаулысымен бекітілген Жерді бағалаудың экологиялық критерийлері Қоныстану аумақтары жерінің экологиялық жай-күйінің критерийлері Көрсеткіш- Параметрлер Салыстыр- тер малы қанағат- танарлық ахуал Эколо- Төтенше гиялық эколо- апат жағдай Негізгі көрсеткіштер Экспозиция- 400-ден 200-400 кемінде 200 лық дозасының астам топырақтың үстіңгі қабатынан 1 метр деңгейдегі қуаты, мкР/сағ Радиоактивті 40-тан 15-40 20-ға дейін ластану, Кu/кв. км цезий-137 стронций-90 3-тен кемінде 1 плутоний 1-ден 1-0,1 кемінде 0,1 Химиялық 128-ден 32-128 0,3-ке ластанудың дейін жиынтық көрсеткіші (Zс)
Қосымша көрсеткіштер 1 кг 100-ден 10-100 кемінде 10 топырақта гельминттер жұмыртқала- рының болуы 1 г топырақ-
-дан 10 -10 -6 жоқтығы тағы патогенді микроорга- низмдердің саны Коли-титр кемінде
-0,001 0,001 10 -4
Ескертпе - топырақ үшін коли-титр - грамында топырақтың 1 ішек таяқшасы болатын ең аз массасы.
Тозған топырақ пен жерді анықтауға арналған диагностикалық және қосымша критерийлер Техногендік (пайдаланудан болған) азып-тозу
1. Жердің бұзылуы
Бұзылған жердің диагностикалық критерийлері мыналар болып табылады:
жер бедерінің морфометрикалық сипаттамасы:
салыстырмалы түрде табиғи жер бетінің тереңдігі немесе биіктігі (м);
жер кертпешінің еңістік бұрышы (градус);
жердің литологиялық құрылысының бұзылуы:
0-100 см қабатта органогендік қабат пен қабаттағы қарашірінді қорының қуаты бойынша құнарлы қабат пен ықтимал құнарлы жыныстың болуы;
жер бетінің бөтен үйінділермен жабылуы;
жер беті және жер асты суларының сипаттамасы:
жер асты суының деңгейі (м);
сулардың минералдануы (г/л);
су жайылуының ұзақтығы (ай).
2. Физикалық (егіншілік) азып-тозу Физикалық азып-тозу мынадай негізгі критерийлер бойынша бағаланады: гранулометриялық құрамы;
жыртылатын (қарашірінді) топырақ қабатының біркелкі тығыздығы, г /см 3 текстуралық (агрегатішілік) кеуектілік, см /г;
тұрақты құрылымдық (жарылып кеткенін есептемегенде, агрегатаралық)
кеуектілік, см /г;
топырақтың жыртылатын (қарашірінді) қабатының құрылымы:
агрономиялық тұрғыдан бағалы және суға төзімді агрегаттардың болуы;
құрылымдық бөліктердің жай-күйі мен қасиеттері;
топырақтың су-физикалық параметрлері:
су өткізгіштігі және топырақтың сүзу коэффициенті (м/тәулік);
негізгі гидрологиялық константтары (ВЗ, НВ) және аэрацияның кеуектілігі;
бөртуі.
3. Аграрлық тозу
Топырақтың мынадай теңгерімділік сипаттамалары (органикалық заттар, қоректік элементтер, катионды-анионды құрамы) аграрлық тозудың диагностикалық критерийлері болып табылады:
топырақ профиліндегі қарашірінді қорының кемуі (А+В) бастапқы мөлшерден %;
рН;
физикалық батпақтың кемуі(%);
қарашіріндінің сапалық құрамы;
негізгі қоректендіру элементтерінің жалпы қорының азаюы;
қоректендіру элементтерінің қозғалмалы нысандарымен өсімдіктердің қамтамасыз етілуі;
катиондық алмасу сыйымдылығы, топырақтың негіздермен толығу дәрежесі, сіңірілген негіздердің құрамы.
Аграрлық құнарсызданудың қосымша критерийлері мыналар болып лайлы фракцияның минералогиялық құрамы;
белсенді микробтық биомасса деңгейінің төмендеуі (есе саны);
фитоуыттылығы;
топырақ ферментациялық белсенділігінің төмендеуі;
топырақ мезофаунасының биомассасы;
биологиялық әртүрліліктің азаюы (Симпсон индексі, нормадан %);
шымтезектің түзілуі (мм/жыл).
4. Эрозия
Эрозияны бағалау үшін статикалық немесе динамикалық критерийлер пайдаланылады, мұның соңғысы топырақ бетінің де ландшафтың да жай-күйін көрсетуі мүмкін.
4.1. Су эрозиясы
1) Жазықтық эрозиясы
Жазықтық су эрозиясының диагностикалық критерийлері мыналар болып табылады:
топырақ профилі қуатының азаюы, (А+В) %;
топырақ профилінде қарашірінді қорының азаюы (А+В), сол ортадағының %;
топырақтың үстіңгі көкжиегінің гранулометриялық құрамының өзгеруі;
топырақ массасының жоғалуы, т/га/жыл;
ашық қалған топырақ түзетін жыныстың (С) немесе төселіп жатқан жыныстың (D) көлемі, жалпы көлемнің %-ы;
эрозияға ұшыраған топырақ алаңының ұлғаюы, жылына %;
Қосымша қритерийлер мыналар болып табылады:
қарашірінді (жыртылатын жер) көкжиек (см) қуаттың кемуі;
құнарлы заттар қорының кемуі;
шаю жылдамдығы;
жер бетінің еңістігі және эрозиялық үдерістер дамуының қауіптілігі.
2) Сызықтық эрозия
Сызықтық эрозияның диагностикалық критерийлері мыналар болып аумақтың жыралармен бөлінуі (км/км );
жер бетіне қатысты алғанда су шайып кеткен орлардың тереңдігі, см.;
топырақ массасының жоғалуы (т/га/жыл);
жаңа жыралардың пайда болуы және барларының өсуі.
Қосымша критерийлер мыналар болып табылады:
жыраның тереңдігі;
алаңының бірлігіне келетін жыра саны;
алаңының бірлігіне келетін жыралардың жалпы алаңы;
жыралардың су жинау алаңының кейбір сипаттамалары.
4.2. Жел эрозиясы
Санамаланғаннан басқа жел эрозиясының диагностикалық критерийлері мыналар болып табылады:
құнарсыз қабаттың дефляциялық үйіндісі, см.;
жер пайдаланудан шығып қалған алқаптардың алаңы (табиғи алқаптарда өсімдіктер өспей қалған), жалпы алаңының %;
жайылымдық өсімдіктердің проективті жауып қалуы, аймақтық алаңының %;
азып-тозған жайылымдар алаңының өсу жылдамдығы, жылына %;
қозғалмалы құм алаңы, жалпы алаңының %;
қозғалмалы құм алаңының артуы, жылына %;
Қосымша параметрлердің арасында мынадай критерийлер пайдаланылады:
дефляцияның үдемелілігі немесе дефляцияның жылдамдығы;
топырақ профилінде қарашірінді қорының кемуі (А+В);
гранулометриялық құрамның жеңілдеуі;
шөп қалыңдығы мен егістің сиреу дәрежесі.
5. Тұздану
5.1. Тұздану
Тұздану дәрежесінің негізгі критерийлері мыналар болып табылады:
үстіңгі құнарлы қабаттағы уытты тұздардың құрамы (%);
уытты сілтіліктің ұлғаюы (тұзданудың бейтарап типінен сілті типіне ауысқан кезде), мг-экв/100 г. топыраққа;
тұздалған жер алаңының артуы, жылына %;
ортаның реакциясы (тұз және су сығындысындағы рН).
Қосымша критерийлер ретінде жер асты суларының деңгейі мен минералдануы туралы деректер пайдаланылады.
5.2. Сортаңдану
Сортаңданудың негізгі критерийлері мыналар болып табылады:
алмасатын натрий құрамының артуы (катионды алмасу сыйымдылығынан (КАС) %-бен);
алмасатын магний құрамының артуы (КАС) %-бен);
ортаның реакциясы (рН).
Топырақтың физикалық қасиеттері және әсіресе топырақ құрылымының сортаңдануының қосымша критерийлері болып табылады.
6. Батпақтану
Диагностикалық критерийлер мыналар болып табылады:
топырақ-жер астындағы сулар деңгейін көтеру, м;
су жайылуының ұзақтығы (ай);
жер астындағы сулардың минералдануы (г/л);
Қосымша профильдің (гидроморфизм белгілері) морфологиялық құрылысының сипаттамалары пайдаланылуы мүмкін.
Топырақ және жердің тозу дәрежесін белгілеу критерийлері Көрсеткіштер Тозу деңгейі (өте (әл- (орта- (кө- (жо- әл- сіз)
ша)
те- ғары)
ріл- ген)
Абиотикалық 11-20 21-40 үйіндінің қуаты, см Беткі қабатына 20-40 41-100 қатысты (тұтастығы бұзылмаған) ойылу тереңдігі (см)
Физикалық саз 16-25 26-32 мөлшерінің шамаға азаюы, бастапқыдан % Топырақтың 10-20 21-30 31-40 жыртылатын қабаты тұтастығының тең салмақты тығыздығының артуы, бастапқы мөлшерден % Тұрақты құрылымдық 0,06- <0,02 (жарылуды есепке
-0,05 алмағанда, агрегатаралық)
кеуектілік, см /г
Текстуралық
<0,17 кеуектілік
-0,19
(агрегатішілік), см /г Сүзу коэффиценті, <0,01 м/тәулік Тастақтылығы, 16-35 36-70 жамылғының %-ы Топырақтық 26-50 51-75 профилі қуатының төмендеуі (А+В), Топырақ профилінде 41-80 қарашірінді қорының азаюы (А+В), бастапқыдан Микроэлементтер (Мn, Со, Мо, В, Сu, Ғе) құрамының азаюы, қамтамасыз етілуінің орташа дәрежесінен % Жылжымалы фосфор құрамының азаюы, қамтамасыз Алмасатын калий Топырақ 10-15 16-20 21-25 ортасындағы РН-тың өзгеруі, орташа көрсеткіштен % Топырақ массасының 26-100 шығыны т/га/жыл Ашылған топырақ 11-25 түзетін жыныстың (С) немесе төсеме жыныстың (D)
алаңы, жалпы алаңнан % Эрозияға ұшыраған топырақ алаңының ұлғаюы, жылына % Беткі қабатқа қатысты шайылу және су қазуының тереңдігі, см Аумақтың жыралармен бөлінуі, км/км 2 Құнарсыз қабаттың дефляциялық үйіндісі, см Жерді пайдаланудан 10-30 31-50 51-70 шығарылған табиғи алқаптардың алаңы (өсімдік өспеген), жалпы Жайылымдық 71-90 11-50 өсімдіктің жобалық жамылғысы, аймақтықтан % Тозған жайылымдар <0,25 алаңының ұлғаю жылдамдығы, жылына Жылжымалы құмдар алаңының ұлғаюы, жылына % Жоғарғы құнарлы 0,21- қабаттағы уытты тұздар сомасының құрамы (%):
-соданың қатысуымен
-тұзданудың басқа 0,26- түрлері үшін Уытты сілтіліктің артуы (тұзданудың бейтарап типінен сілті типіне ауысқан кезде), мг-экв/100 г топыраққа Тұзданған топырақ 0-0,5 алаңының артуы, Алмасу натрий құрамының артуы 15-20 (КАС-тан %-бен):
- құрамында < 1% натрийі бар топырақ үшін
- басқа топырақ үшін
Алмасатын магний 40-50 51-60 61-70 (КАС-тан %)
Тұщы (<1-3 г/л)
0,61- жер асты сулары
-0,60 деңгейінің жиналу тереңдігі, м
- гумидті аймақта
- далалық аймақта
Минералданған (>3 г/л) жер астындағы сулар деңгейінің жату Су басу ұзақтығы 12-18 (беткі ылғалдану), ай Ескертпе - бастапқы ретінде жұтаңданбаған ұқсас жердің жай-күйі (нөлдік жұтаңдану дәрежесі) қабылданады.

На русском языке:
Қазақстан Республикасының Үкіметі Правительство Республики Казахстан (Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі)
(Премьер-Министр РК)
Постановление Правительства Республики Казахстан от 7 июля 2007 года № 581. Утратило силу постановлением Правительства Республики Казахстан от 7 сентября 2015 года № 750 Об утверждении экологических критериев оценки земель Сноска. Утратило силу постановлением Правительства РК от
07.09.2015 № 750 (вводится в действие со дня его первого официального опубликования).
В соответствии со статьями 16 и 209 Экологического кодекса Республики Казахстан от 9 января 2007 года Правительство Республики Казахстан ПОСТАНОВЛЯЕТ
1. Утвердить прилагаемые экологические критерии оценки земель.
2. Настоящее постановление вводится в действие со дня первого официального опубликования.
Премьер-Министр
Республики Казахстан
Утверждены постановлением Правительства от 7 июля 2007 года N 581 Экологические критерии оценки земель Критерии экологического состояния земель селитебных территорий Показатели Параметры Относительно удовлетво- Экологическое Чрезвычайная рительная бедствие экологическая ситуация Основные показатели Мощность более 400 200-400 менее 200 экспозиционной дозы на уровне 1 м. от поверхности почвы, мкР/час Радиоактивное более 40 15-40 до 20 загрязнение, Кu/кв. км цезий-137 стронций-90 более 3 менее 1 плутоний более 1 1-0,1 менее 0,1 Суммарный более 128 32-128 до 0,3 показатель химического загрязнения (Zc)
Дополнительные показатели Содержание яиц более 100 10-100 менее 10 гельминтов в 1 кг почвы Число более 10 -6 10 -10 -6 отсутствие патогенных микроорганизмов в 1 г почвы Коли-титр 0,01-0,001 менее 0,001 менее 10 -4 Примечание - коли-титр для почвы - наименьшая масса почвы в г, в которой содержится 1 кишечная палочка.
Диагностические и дополнительные критерии для выявления деградированных почв и земель Техногенная (эксплуатационная) деградация
1. Нарушение земель
Диагностическими критериями нарушенных земель являются:
морфометрическая характеристика рельефа:
глубина или высота относительно естественной поверхности (м);
угол откоса уступов (град.);
нарушение дитологического строения земель:
наличие плодородного слоя и потенциально плодородных пород по мощности органогенного слоя и запасам гумуса в слое 0-100 см;
перекрытость поверхности посторонними наносами;
характеристика поверхностных и грунтовых вод:
уровень грунтовых вод (м);
минерализация вод (г/л);
продолжительность затопления (мес).
2. Физическая (земледельческая) деградация Физическая деградация оценивается по следующим основным критериям:
гранулометрический состав;
равновесная плотность сложения пахотного (гумусового) слоя почвы, г /см ;
текстурная (внутриагрегатная) пористость, см /г;
стабильная структурная (межагрегатная без учета трещин) пористость, см /г;
структура пахотного (гумусового) слоя почвы:
содержание агрономически ценных и водопрочных агрегатов;
состояние и свойства структурных отдельностей;
водно-физические параметры почв:
водопроницаемость и коэффициент фильтрации почв (м/сут);
основные гидрологические константы (ВЗ, НВ) и порозность аэрации;
набухаемость.
3. Агроистощение
Диагностическими критериями агроистощения являются балансовые характеристики почвы (органического вещества, питательных элементов, катионно-анионного состава):
уменьшение запасов гумуса в профиле почвы (А+В) в % от исходного;
рН;
уменьшение содержания физической глины (%);
качественный состав гумуса;
уменьшение валового запаса основных элементов питания;
обеспеченность растений подвижными формами элементов питания;
емкость катионного обмена, степень насыщенности почв основаниями, состав поглощенных оснований.
Дополнительными критериями агроистощения являются:
минералогический состав илистой фракции;
снижение уровня активной микробной биомассы (число раз);
фитотоксичность;
уменьшение ферментативной активности почв;
биомасса почвенной мезофауны;
уменьшение биоразнообразия (индекс Симпсона, % от нормы);
сработка торфа (мм/год).
4. Эрозия
Для оценки эрозии используются статические или динамические критерии, последние могут отражать как состояние почвенного покрова, так и ландшафтов.
4.1. Водная эрозия
1) Плоскостная эрозия Диагностическими критериями плоскостной водной эрозии являются:
уменьшение мощности почвенного профиля (А+В), %;
уменьшение запасов гумуса в профиле почвы (А+В), % от фонового;
изменение гранулометрического состава верхнего горизонта почв;
потери почвенной массы, т/га/год;
площадь обнаженной почвообразующей породы (С) или подстилающей породы (D), % от общей площади;
увеличение площади эродированных почв, % в год.
Дополнительными критериями являются:
уменьшение мощности гумусового (пахотного) горизонта (см);
снижение запасов питательных веществ;
скорость смыва;
уклоны поверхности и опасность развития эрозионных процессов.
2) Линейная эрозия
Диагностическими критериями линейной эрозии являются:
расчлененность территории оврагами (км/км );
глубина размывов относительно поверхности, см;
потери почвенной массы (т/га/год);
образование новых оврагов и рост существующих.
глубина оврага;
количество оврагов на единицу площади;
общая площадь оврагов на единицу площади;
некоторые характеристики водосборной площади оврагов.
4.2. Ветровая эрозия
Диагностическими критериями ветровой эрозии, кроме перечисленных, являются:
дефляционный нанос неплодородного слоя, см;
площадь выведенных из землепользования угодий (лишенная растительности на естественных угодьях), % от общей площади;
проективное покрытие пастбищной растительности, % от зонального;
скорость роста площади деградированных пастбищ, % в год;
площадь подвижных песков, % от общей площади;
увеличение площади подвижных песков, % в год.
Среди дополнительных параметров используются критерии:
интенсивность дефляции или скорость дефляции;
уменьшение запасов гумуса в профиле почвы (А+В);
облегчение гранулометрического состава;
степень изреженности травостоя и посевов.
5. Засоление
5.1. Засоление
Основными критериями степени засоленности являются:
суммарное содержание токсичных солей в верхнем плодородном слое увеличение токсичной щелочности (при переходе нейтрального типа засоления в щелочной), мг-экв/100 г. почв;
увеличение площади засоленных почв, % в год;
реакция среды (рН солевой и водной вытяжки).
В качестве дополнительных критериев используются данные об уровне и минерализации грунтовых вод.
5.2. Осолонцевание
Основными критериями солонцеватости являются:
увеличение содержания обменного натрия (в % от емкости катионного обмена (ЕКО));
увеличение содержания обменного магния (в % от ЕКО);
реакция среды (рН).
Дополнительными критериями осолонцевания являются показатели физических свойств и особенно структуры почвы.
6. Заболачивание
Диагностическими критериями являются:
поднятие уровня почвенно-грунтовых вод, м;
продолжительность затопления (месяц);
минерализация грунтовых вод (г/л).
Дополнительно могут использоваться характеристики морфологического строения профиля (признаки гидроморфизма).
Критерии определения степени деградации почв и земель Степень деградации (очень (слабая)
(средняя)
(повы-
(высокая)
слабая)
шенная)
11-20 21-40 абиотического наноса, см Глубина провалов 20-40 41-100 101-200 (см) относитель- но поверхности (без разрыва сплошности)
Уменьшение содер- 16-25 26-32 жания физической глины на величину, % от исходного Увеличение 10-20 21-30 31-40 равновесной плотности сложе- ния пахотного слоя почвы, % от Стабильная струк- 0,11-0,2 0,06-0,1 0,02-0,05 <0,02 турная (межагре- гатная, без учета трещин)
пористость, см /г
Текстурная порис- 0,26-0,3 0,2-0,25 0,17-0,19 <0,17 тость (внутриаг- регатная), см /г Коэффициент > 1,0 0,3-1,0 0,1-0,3 0,01-0,1 <0,01 фильтрации, м/сут.
Каменистость, 16-35 36-70 % покрытия Уменьшение 26-50 51-75 мощности почвен- ного профиля (А+В), % от 41-80 запасов гумуса в профиле почвы содержания микроэлементов (Мn, Со, Мо, В, Сu, Fe), % от средней степени обеспеченности жания подвижного фосфора, % от жания обменного калия в % от Изменение РН 10-15 16-20 21-25 почвенной среды, % от среднего показателя Потери почвенной 26-100 массы, т/га/год Площадь обнажен- 11-25 ной почвообразую- щей породы (С)
или подстилающей породы (D), % от общей площади 0,5-1,0 1,1-2,0 2,1-5,0 площади эродиро- ванных почв, % в год Глубина размывов и водороин относительно поверхности, см Расчлененность 0,4-0,7 0,8-2,5 территории оврагами, км/км 2 Дефляционный нанос неплодород- ного слоя, см Площадь естест- 10-30 31-50 51-70 венных угодий, выведенных из землепользования (лишенных расти- тельности), % от Проективное 71-90 11-50 покрытие пастбищ- ной растительнос- ти, % от зонального Скорость роста <0,25 0,25-1,0 1,1-3,0 3,1-5,0 площади дегради- рованных пастбищ, % в год Площадь подвижных песков, % от Увеличение площа- 2,1-4,0 ди подвижных песков, % в год Содержание суммы 0,1-0,2 0,21-0,3 0,31-0,5 токсичных солей в верхнем плодо- родном слое (%):
- с участием соды
- для других 0,1-0,25 0,26-0,5 0,51-0,8 типов засоления Увеличение ток- 0,7-1,0 1,1-1,6 1,7-2,0 сичной щелочности (при переходе нейтрального типа засоления в щелочной), мг-экв/100 г.
почв 0-0,5 площади засолен- ных почв, % в год Увеличение содер- 15-20 натрия (в % от ЕКО):
- для почв, содержащих <1 % натрия
- для других почв 40-50 51-60 61-70 магния (в % от ЕКО)
Глубина залегания 0,81-1,0 0,61-0,80 0,31-0,60 уровня пресных (<1-3 г/л)
грунтовых вод, м
- в гумидной зоне
- в степной зоне 3,1-4,0 2,1-3,0 1,0-2,0 уровня минерали- зованных (>3 г/л)
Продолжительность 12-18 затопления (поверхностное переувлажнение), месяц Примечание - под исходным принимается состояние недеградированного аналога (нулевая степень деградации).