Қазақша:
Солтүстік Қазақстан облысының әкімі Солтүстік Қазақстан облысы Аким Северо-Казахстанской области әкімінің 1998 жылғы 30 шілдедегі № 171 шешімі. Солтүстік Қазақстан облысының Әділет басқармасында 1998 жылғы 7 қазанда № 34 тіркелді.
Мемлекеттік тіркеу бұзылған - Солтүстік Қазақстан облыстық әділет департаментінің қорытындысы СКО № 04-13-4708 2005 жылғы 30 қарашада. Күші жойылды - Солтүстік Қазақстан облысы әкімінің 2007 жылғы 24 мамырдағы № 16 шешімімен Солтүстік Қазақстан облысының шаруашылық айналымындағы қолма қол есеп айырысудың бірыңғай жүйесін кешенді дамыту бағдарламасы және кәсіпорындарды банкротқа жақын аймақтан шығарып, бәсекеге шыдайтын жағдайға көтеру туралы
1. «Тимей» қаржы-өнеркәсіптік компаниясы ұлттық банкпен бірлесе отырып әзірленген «Солтүстік Қазақстан облысынды шаруашылық айналымдарды қолма қол есеп айыру жүйесі» бағдарламасын бекітсін.
2. Төлемеушілік дағдарысын шешу, аймақтағы өзара есеп айыры-суын жургізу, шарушылық етуші субъектілер бюджет алдындағы борышын өтуін қамтамасыз ету үшін, бағдарламаға сейкес Қазақстан Республикасы нормалық актілері және анықталған заңдарын түрлі қаржы құрал саймаңдарын енгізсін.
3. «Тимей» ҚӨК міңдеттеу:
- өзара есеп айырысу автоматтық құрылгыларын өндіріске енгізу, өнеркәсіптік клиринг және факторинг ұартылған міндет қалай болса, төлемеушілік дағдарысын жою мақсаттарында шаруашылық етуші субъектілердің ағымдағы телемдері солай болу үшін бағдарламаның нәтижесін енгізуді және әзірлеуді жүзеге асырсын;
- қаржы капиталын шоғырландару және ұжымды пайдалану негізін- мекемелер мен ұйымдар, матераалдық-техникалық және басқа ресурстар, инвестициялық саясаттың нәтижесін іске асыруда өнеркәсіп жобасының даму өміріне әзірлесін және өткізсін;
- Ұлттық Банкпен /Қажрахимов Ж.Д./ бірлесе отырып қолма кол есеп айырысу жүйесін жетілдіру және нәтижелі клирингалық операция өткізу үшін банкті емес қаржы мекемесін ұйымдастырсын;
- 1998 жылдың 1 қыркүйегіне дейін микропроцессорлық пластикті кәртішке базасында қолма қол есеп айырысуда дамыту мақсаттарында австралиялық BCS Smart Card Systems компаниясының қатысуымен халықаралық семинар өткізілсін;
- «Өнеркәсіпті тарату және қайта жаңарту агенттігі» АҚ филиалымен /Күтірбеков Д.К./ бірлесе отырып, көсіпорындарды банкротқа жақын аймақтан шығарып бәсекеге шыдайтын жағдайға кетерудің кешіктірмей технологиясын және 1998 жылдың 1 қыркүйегінен кешіктірмей біздің аймақтың өнеркәсіптерін міндетті қатыстыра отырып «Өнеркәсіптің стратегиялық дамуы және диагностикасының түйінді мәселесі» семинары өткізілсін.
- экономика басқармасы мен /Башеев А.Ш./ біріге отырып Солтүстік Қазақстан облысының төлемеушілік дағдысын жою мақсаттарында орындаудың нақты мерзімін анықтасын және іс-шаралардаң жоспарын әзірлесін:
4. Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру Солтүстік Қазақстан комитеті /Сәрсенбаев Н.Р./ «Тимей» ҚӨК облыс экономикасы үшін әсерін ескере отырып, банк аралық есеп айырысу орталығы жабдықтарын орнату өнеркәсіптік клиринг, процессинговті орталық, пошталы және берілген жүйелер базаларын серверлеу, қатысушылардың қауіпсіздігін сақтандару қызметі, әр түрлі қаржылық құрал саймандар мен жұмыс жөніндегі басқа бағдарлама-техникалық кешені үшін Ленин көшесі 17 үй/850 шаршы метр алаңды/мекен жайы бойынша орналасқан үйді адресті сатуды жузеге асырсын.
5. Қазақстан Республикасы «Қаржы жүйесі туралы» Заңына сәйкес облыстық қаржы басқармасы /Сутулов Ф.Ф./ 1998-1999 жылдарғы бюджетті нақтылап бекітілген іс-шаралар жоспарына сәйкес «Қолма қол есеп айырысу жүйесін», «Өнеркәсіптік клиринг», «Банкті клиринг», «СКО вексельді айналымы», «Бағалы қағаз рыногін ұйымдастыру», «Өнер-кәсіпті банкротқа жақын аймақтан шығарып бәсекеге шыдайтын жағдайдан шығару жөніндегі кешенді технологиясы» аймақтық мақсатты багдарламасын қаржыландару үшін 17 млн. теңге көлемінде қаржы бөлуін ескерсін.
6. Қалалық төлефон станциясы /Шүкенов А.Ж./ компьютер жуйесі құру үшін бөлінген екі арнасын және қажетті көлемде телефон жуйесін орнатуда жүргізсін.
7. Орындалуына бақылау жасау облыс әкімінің орынбасары И.Ф.
Чиркалинге жүктелсін.
Облыс әкімі
Д.Ахметов
Облыс әкімінің 1998 жылғы 30 шілдедегі № 171 шешіміне қосымша «Солтүстік Қазақстан облысының шаруашылық айналымындағы қолма- қол ақшасыз есеп айырысулар жүйесі»
КЕШЕНДІ БАҒДАРЛАМАСЫ
«Тимей» қаржы өнеркәсіп компаниясымен Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің ОБ-мен бірлесе отырып, СҚО-ның қаржы және экономика облыстық басқармаларының қатысуларымен әзірленді Петропавл қаласы 1998 жыл КІРІСПЕ Төлемдердің өсе түсуі экономиканың елеулі әлеуметтік-экономикалық проблемаларының біріне айналды. Төлемеушілік проблемасы жүйелі сипат алуда, ол кешенді себептерден туындап отыр және жедел шешуді талап етеді. Төлемдік дағдарысты проблемасын шешу және төлемдік жүйені жолға қою мамандардың бірауызды пікірлері бойынша экономиканың ең көкейкесті міндеттерінің қатарында саналады. Төлемдік дағдарыс қолма-қол ақшасыз төлемдер жүйесінің көптеген элементтерін айтарлықтай деформациалай түсті.
Сондықтан бұл жұмыстың басты мақсаты - қолма-қол ақшасыз төлем айналымы жүйесін ұйымдастыру. Қолма-қол ақшасыз айналымды ұйымдастырудың негізгі нысаны, экономиканың тиімділігін айтарлықтай дәрежеде айқындайтын төлем жүйесі болуы себепті біздің алдымызға мына мақсаттар қойылды:
- төлемдік жүйені құру варианттарын талдау (ТЖҚ);
- қолма-қол ақшасыз есеп айырысу жүйесін ұйымдастырудың принцептерін қарастыру;
- аралық төлем жүйесін құру.
ТЖҚ аймақтар мен еліміздегі осыы күнгі қалыптасқан төлемеушілік проблемасын шеше алмайда және де ол аяғына дейін оны шешуге міндетті емес, алайда ол принцепті түрде, оларсыз төлемеушілік проблемасын шешу мүмкін болмайтын базаны құрайды. ТЖҚ Қазақстан Республикасының барлық аумағында құрылады, және Солтүстік Қазақстан облысының пилоттық жобасы ретінде ол 3 негізгі жүйеден тұратын болады;
- Қазақстан Ұлттық Банкіне (ҚРҰБ) псевореалдық уақытта қаржы аудару жүйесі қазақстанн Республикасының бар аумағында ақшалай-кредиттік саясатты мейлінше тиімдірек жүргізуге мүмкіндік беретін және 2 деңгейдегі банктерге аумақтақ орналасуына қарамастан қаржы рыноктарында жұмыс істеу мүмкіндіктерін береді; бұл жүйе елдің төлемдік жүйесіне (ЕТЖ) ірі ссомаларды аудару жүйесі ролін атқарады;
- қолданылып жүрген төлем құралдарының жиынтығы бойынша облыс деңгейдегі және тұтас Республика бойынша да қарсы төлемдерге өзара есептеме жасауды жүргізу арқылы 3 күн аралығында есеп айырысуды қамтамасыз ететін үшінші тараптардың аудару жүйесін құру; бұл жүйе негізінен шағын сомаларды аудару үшін арналады (СРП);
- мемлекеттік құнды қағаздарын өтімділік қайтарма рыногін тез және тиімді дамытуды қамтамасыз ететін мемлекеттік құнды қағаздар бойынша есеп – айырысу жұйесін (құнды қағаздармен жабдықтау жүйесі, ҚҚЖЖ).
ТЖҚ ұзақмерзімді төлем жүйесін (ҰТЖ) енгізгенге дейін қызмет тетін болады. Сонымен қатар, ТЖҚ енгізілумен қатар ҰТЖ-мен жоспарланған талаптарға жауап беретін қажетті инфрақұрылым енгізілген болуы тиіс. Осыған байланысты ТЖҚ қолданылып жүрген техникалық және бағдарламалық құралдар базасын негізделе отырып, ақпаратты қорғаудың қажетті деңгейін қамтамасыз ету барысында барынша қарапайым да икемді және оны ендіруде, пайдалануда көп шығын талап етпейтіндей болуы қажет. ТЖҚ 2 деңгейдегі банктерге жұмыстың жаңа жағдайына икемделуіне, сондай-ақ, оған біріңғай корреспонденттік есеп- шотқа көшуді жүзеге асыруға қөмектесуі керек.
ТӨЛЕМДІК ЖҮЙЕЛЕРДІ ҚҰРУДЫҢ ЖАЛПЬІ ЕРЕЖЕЛЕРІ Дамыған елдердегі төлем жүйесін құрудың және бұрынғы социалистік блок елдеріндегі төлем жүйесін құру тәжирибелерінің негіздерінде ХВҚ(МВФ) төлем жүйесін құрудың төмендегі 10 принцепін ұсынады. Ұлттық валютадағы қолма- қол ақшасыз есеп-айырысуға негізделген дизайндер әзірлеу кезінде қажетті төлем жүйесін құру үшін:
- тұракты және төмен деңгейдегі инфляция;
ақшалай - қаржылай саясат шешуші роль атқаруы тиіс;
- жүйенің тиімділік, сенімділік, жылдамдығы, қауіпсіздігі мен үнеділіі араларындағы тиімді қатынасын айқындау қажет;
- қатысушылардың өтімділік рыногіне, нақтырақ айтқанда, кредиттеу көзіне шығу мкіндігі;
- жобаның бар болмасының ажырағысыз және маңызды бөлігі болып табылатын нормативтік заңдылықтар базасы;
- төлем жүйелері мен ұйымдарына бақылау жасаудың ережелері мен тәртібін әзірлеу міндетті болып табылады, Мұндай бақылауды, әдентте, мемлекеттің орталық банкі жүзеге асырады.
Әдетте, ақтық банкаралық есеп айырысуды орталық банктің есеп шотындағы қаржыны аудару арқылы жүргізу фактісі оңтайлы саналады.
Төлемдер жүйесінің дизаніг әзірлеу барысында иелік жағынан да, төлемдер жүйесін басқаруда да, орталық банк пен коммерциялық банктер араларындағы функцияларды, сондай-ақ көрсетілетін қызметтерге баға саясатын мейлінше айқындап және бөліп алу қажет. ТЖҚ құру тұжырымдамсын әзірлеу кезінде Қазақстанның осы күнгі өзіндік ерекшеліктері қарастырылады және қолданылып жүрген жағдайға мейлінше қолайлы шешім әзірленді.
Қарастырылғандардың ерекшеліктері мыналар болып табылады:
- халықаралық практикаға сәйкес емес нормалық-құқықтық база;
- халықаралық практикаға сәйкес емес төлемдік құралдары;
- коммерциялық банктердің басым көпшілігінің бас офистерінің Алматы аймағында орналасуы;
- тарихи калыптасқан жүйені жаппай және қисынды түрде орталықсыздандыру;
- көптеген коммерциялык банктердің өтімділік проблемаларының болуы;
- негізгі төлем құралының төлемдік тапсырыстар болып табылуы;
- құпия ақпарат пен электронды қолтаңбаны криптоьграфиялық қорғау құралыдарын сертификаттау процедурасының болмауы;
- аймақтар ішінде және олардың араларында теллекоммуникацияны дамытудың жеткілікксіздігі мен оның әркелкілігі.
Төлем жүйесі, жалпы алғанда пилотты зоналарда сынақтан өтті және бұл ТЖҚ қысқа мерзімде елімізде кеңінен енгізілетініне нық сен барлығын байқатады.
ТӨЛЕМ ЖҮЙЕСІН ҚҰРУ ПРИНЦЕПТЕРІ Қазақсатан Республикасының төлем жүйесін кешенді құруды төмендегі принцептермен негіздуге болады:
- Бір-бірімен бәсеке емес, бірін-бірі толықтыра түсетін төлем жүйесін құру басымдылык алауы тиіс деп саналсын;
- Бұл принцепті қабылдаудың дегеніміз - Ұлттық төлем кеңесін (ілгеріде Кеңес) құру болып табылады;
Қазақстан Республикасының алданда іс жізінде туындайтын, облыстарда төлем жүйелерін дамыту, сондай-ақ ілгеріде нақтылы талаптарды еске ала отырып, алғашқы кезеңде төмендегі төлем жүйелерін әзірлеумен ғана шектеле тұру ұсынылады;
Ірі сомаларды аудару жүйесі;
Ұсак сомаларды аудару жүйесі;
Аймақтық клирингтік төлем жүйесі; Шет ел валюталарымен суда жүйесі;
ҚР ҰБ епесеп-шоттарында тіркелген бағалы қағаздармен жабдықтау жүйесі;
Пластикалық кәртішкелердің Ұлттық жүйесі.
Түрлі төлем жүйелерін әзірлеу ендіру және дамыту жөніндегі басымдылықтармен айқындалуы тиіс. Алғашқы кезеңде Қазақстан Рсепублкасының кешенді төлем жүйесінің өзегін құрайтын төлемдер жүйесі - ірі сомаларды аудару жүйесі (ілгеріде ІСАЖ) және Ұсақ сомаларды аудару жүйесі (ілгеріде ҰСАЖ) - Қазақстан Республикасының Ұлттық банкіне тиесілі және онмен басқарылуы тиіс.Ілгеріде ҰСАЖ-ні және оны басқаруды коммерциялық банктердің өздеріне, мысалы Кеңес базасында құрылған Акционерлік қоғамғага беру қажет. Қазақстан Ренспублкасының Ұлттық Банкі алғашқы кезеңде күндізгі овердрафт бойынша қызметтер бермеуі керек, ал оның орнына ІСАЖ коммерциялық банктерге өтімділік рыноктарына, мысалы, есеп айырысүлар жасау үшін жеткілікті ақшалай қаржылар алу үшін қысқа мерзімдік банкаралық кредиттер алға мүмкіндік беруі қажет.
ҚОЛМА-ҚОЛ АҚШАСЫЗ ЕСЕП АЙЫРЫСУ ЖҮЙЕСІ Материалдық құндылықтармен жабдықтаумен барлық және қызметтер көрсетумен байланысты мәмлелер ақшалай есеп айырысумен аяқталады. Соңғысы қолма қол акшаман және қолма қол ақшасыз нысандарда болуы мүмкін. Қолма- қол ақшасыз есеп айырысуды ұйымдастырудың қолма-қол ақшамен төлем жасаудан бірқатар артықшылықтары бар, өйткені бірінші жағдайда айналым шығыны айтарлықтай үнемделеді. Қолма-қол ақшасыз есеп айырысу қолма-қол ақшаны ауыстыратын веселдер, чектер, плаастикалық кәртішкелер, сондай-ақ өзара талаптарды септемеге енгізу және клириннгтік есеп айырысулар арқылы жүзеге асырылады.
Қолма-қол ақшасыз есеп айырысу жүйесі (ҚҚАЕАЖ) төлемеушілік проблемасын принцепті түрде шешу мүмкін емес базаларды құрайды:
- чектер жүйесін;
- векселдер жүйесін;
- пластикалық кәртішкелер жүйесін;
- таза позициялар бойынша клиринг;
- өнеркәсіптік клиринг;
- векселдер клиринг (активтердің белсенді қатыулары бойынша);
• Электронды пошта.
• Осыған байланысты ҚҚАЕА колдағы бар техникалық және құралдар базасына қарай қарапайым, икемді және қажетті ақпаратты деңгейін қорғауд қамтамасыз етуде оларды ендіру мен пайдалануда аса көп шығын тілемейтіндей болулары қажет. ҚҚАЕА аппараттық және бағдарламалық қамтамасыз етудің, электронды поштаның және қолданбалы бағдарламаның барлық деңгейін көздейді.
• Рыноктік экономика жағдайында қолма-қол акшасыз есеп айырысу (ҚҚАЕА) экономикалық, әлеуметтік және саяси қайта құруларды жүзеге асыру үрдісінде шешуші фактор болып табылады. Төлемдер жүйесін осы заманға сай құрылымдандырмайынша экономикада айтарлықтай өзгерістерге қол жеткізу мүмкін емес.
ҚҚАЕА жалпы алғанда, мына пилоттық жобаларда екі жылға жақын сынақтан өткізілді:
• Ұлттық Банктің Солтүстік Қазақстан басқармасында- жеке позициялар бойынша клиринг және чектер клирингі. Банктік ақпараттарды өңдеу үшін есептеу орталыктарының жалпы банктік жүйесі құрылды;
• Обләкімшілігінің қаржы басқармасымен - векселдер жүйесі (кепілді міндеттемелер! және бюджеттік салалардың чектері;
• Аталмыш жобалар чектерді (жабылған) коммерциялық құрылымдарда, кепілді чектерді бюджеттік ұйымдарда, кепілді міндеттемелер мен векселдерді меншік нысандарына қарамастан шаруашылық жүргізуші субьектілерде пайдаланудың варианттары мен мүмкіндіктерін сынап байқауға жол ашты.
Банктердің ақшалай есеп айырысудың электронды жүйесін дамытуға деген мүдделіктерін арттырды. Біздің облыста және басқа да аймақтардағы жұмыс тәжірибелері, мүдделі ұйымдар мен мекмелерден, кәсіпорындардан түскен ескертулер мен іскерлік ұсыныстарға сай заңдарға, Қазақстан Республикасы Үкіметі мен Ұлттық Банктің қаулыларына түзетулер қабыданып, енгізілді, яғни қолма-қол ақшасыз есеп айырысу жүйесі қызметін ұйымдастырудың нормалық- құқықтық негізі дайындалды және белгіленді. Жаңа ақпараттық технологиялар ескеріле отырып, бағдарламалық-техникалық кешен әзірленді, игерілді және жетілдірілді. Мұның өзі ҚАҚАЕА облысымыызда барынша қысқа мерзімде ентізілетіндігіне сенімді нығайтады.
ҰЛТТЫҚ БАНКТІҢ РОЛІ
Қазақсатан Республикасының Ұлттық банкі төлем жүйесінің төмендегі компоненттердне шешуші қызмет етулері тиіс:
Төлем жүйесінде маңызды ролі атқаратын клирингтік ұйымдарды қадағалау.
Коммерциялық банктердің есеп-шоттары бойынша есеп айырысуды жүзеге асыру.
Ірі қаржыларды аудару жуйесінің қызметтерін басқару және реттеу.
Меншікті клирингтік ұйымдары басқарушы қрылымдарын әзірлеу және саясатын жүргізу және есеп айырысуды солардың нәтижелері бойынша жүргзу.
ТӨЛЕМ ЖҮЙЕЛЕРІН ҚҰРУ ВАРИАНТТАРЫН ТАЛДАУ Әмбебап төлем жүйесі Бұл вариант төлемдер жүйесінің біртіндеп эволюциялық даму принцепіне неігізделген. Мұның негізі Э.Джонсонның 1994 жылғы аралық төлемдер жүйесі дизвайнында көрсетіледі. Э.Джонсон әзірлеген жүйеден ұсынылып отырған тұжырымдамадан айырмашылығы ГРКЦ коммерциялық банктерде есеп- шоттарын электронды байланыстар стандартында орталықтандыру болып табылады, сондай-ақ төлемдерді өңдеуді ұйымдастыру принцептерінде-кезекке қою және кезектегі төлемдерді синхрондау принцептері қосылған.
Жүйенің қысқаша сиапттамасы Банктердің крроспонденттік есеп-шотынан қалдықтарды күннің басында алатын және оларды толемдер жүйесіндегі көлеңкелі балансқа қосатын гросс-есеп- шот жүйесі кұрылады. Банктер күнібойына төлемдерді жүйеге пакетті режимде кез келген сәтте енгізе алады. Төлемдер пакетін өндеу кезінде барлық төлемдер жеке-жеке өңделеді: қөлеңкелі баланста қаржы болған жағдайға, төлем есептеледі деп саналады және қаржы сол сәттен алушы банк үшін алуға жарайтындай болады және іс жүзінде банкке банктің есеп-шотына қаржы түскендігі туралы хабар жіберіленгеннен кейін төлемді алуына ешқанда» кедергі болмайды. Кезекке жаңа төлем түскен жағдайда қарсы төлемдерді есепке енгізе отырып, кезектегі төлемдерге синхрондау жүргізіледі. Жұмыс күнінің соңында кезекте қалған бар төлемдер банкке кейін қайтарылады. Барлық есетелеген төлемдер бухгалтерлік есеп жүргізу және есептеме жасау үшін жүйеге тапсырылады. Осындай жүйе құрылғаннан кейін барып, облыстар арасындағы төлемдер мен есеп-айырысу жүйесі құрылады. Облыстағы төлемдерді есептеу барысында төлемдерді облысаралық және облыс ішіндік деп сорттау жүргізіледі. Облысішіндік төлемдер бойынша алынған қаржылар алушыға іс жүзінде нақтылы уақытта (банк-алушыға жазба хабар жеткізу үшін ғана уақыт жұмсалады) алу мүмкіндігі туады.
Облысаралық төлемдер күніне бірнеше рет беріледі (мысалы үш рет). Сөйтіп тұтас ҚР аумағында күніне бірнеше рет есеп-күндері қолданылып жүрген және алдағы уақыттары пайда болатын (тура дебет, жоспарлы төлемдер ж.б.) ҚР-ғы барлық төлем құралдарын өндеуді қамтиды.
• Аталмыш вариант енгізілгеннен кейін ҚР облыстарды өзара төлемдік есептемелер жасау мүмкіндігі және болды саралық төлемдерді біршама жылдам жасай алатын төлемдер жүйесіне ие болады. Жүйені енгізу тек қана қате төлемдерді қалдыра отырып, есептеудегі қаржыны барынша азайта түседі.
• Логикалық және іс жүзіндегі орталықсыздандыру (филалдарға ҚР ҰБ филиалдарында есеп-шот ұстау мүмкіндігі) принцепін сақтау қазірдің өзінде Алматы аймағында іс жүзінде барлық қаржыны шоғырландыратын біріңғай корреспонденттік есеп-шоттар ендіруге ұмтылып жүрген жергілікті әкімшіліктермен оң қабалданады.
Принцепінде аса кұнды төлемдер үшін псевдореалдық уақыт режиміндегі шұғыл аударымдар жүйесін құру да мүмкін.
БҰЛ ВАРИАНТТЫҢ АРТЫШЫЛЫҚТАРЫ
• ҚР бұл вариантты енгізгеннен кейін осы кіні Украина мен Белоруссияда жұмыс істеп жатқан төлемдер жүйесінің жақсартылған түріне ие болады және ол облыстардағы өзара есептеме жасау және облысаралық төлемдерді айтарлықтай жылдам жүргізу мүмкіндігін береді. Жүйені ендіру тек қате төлемдерді қалдыра отырып, есептеуге жұмсалатын қаржыны барынша азайта түседі. Филиалдар бойынша өтімділікті басқару жүйесі-аса маңызды қасиет –коммерциялық банктер үшін ғана емес, сондай –ақ ол ҚР ҰБ үшін де банк жүйелеріндегі нақты жағдайды біліп отыру мүмкіндігін береді.
• Логикалық және іс жүзіндегі орталықсыздандыру (филалдарға ҚР ҰБ филиалдарында есеп-шот ұстау мүмкіндігі) принцепін сақтау қазірдің өзінде Алматы аймағында іс жүзінде барлық қаржыны шоғырландыратын біріңғай корреспонденттік есеп-шоттар ендіруге ұмтылып жүрген жергілікті
• Принцепінде аса кұнды төлемдер үшін псевдореалдық уақыт режиміндегі шұғыл аударымдар жүйесін құру да мүмкін. Рас, техникалық жағынан ол әлі де болса қиындау.
БҰЛ ВАРИАНТТЫҢ КЕМШІЛІКТЕРІ
• Гросс-есеп айырысуды принцепін енгізу телеккоммуникация жүйесіне аса мол күш түсіреді. Барлык есептелген облысаралық төлемдер телекоммуникация жүйесі бойынша алғашында орталыққа сонан кейін ғана басқа обыстарға беріледі.
• Елдің барлық банктері біріңғай корреспонденттік шотқа ауысқан жағдайда, облыстардағы гросс-есеп айырысулар жүйесі іс жүзінде керексіөз болып қалады, өйткені обыс деңгейінде шоттар қалмайды.
• Банктерде бірнеше сағатқа болысн айналым қаржылары алынып қалады.
• Синхрондай отырып, кезекке қою принцепі клиенттердің талаптарына айтарлықтай ыңғайлы, алайда банк талаптары үшін толық жауап бермейді.
Кезекке қоятын барлық жүйелер қүнды қағаздар мен клиринг бойынша таза позициялар бойынша есеп айырысулар жүргізу принцепіне жеткілікті жауап бермейді.
• Мұндай жүйені ендіргенде күі бойына олдбысаралық төлемдердің өзара есептемесін немесе бфнеше аймақтың облысаралық төлемдері бойынша есептемелерді жүргізуге мүмкіндік қалмайды. Ал бүл қазіргі жағдайда ең осл тұстардың бірі
• Төлемдер жүйесін логикалық және іс жүзіндегі орталықсыздандыруға карамастан бұрынғысынша банктер Алиаты аймағынан қаржы тартуды жалғастыра түседі, өйткені олар пайда алу үшін қаржысын осы жақта ғана айналымға қоса алады. Сондықтан облыстарда іс жүзінде жұмыс істемейтін барынша күшті де күрделі жүйе орнайды (синхронды кезекті гросс-есеп айырысулар), ал Алматыда болса, бұрынғысынша куаттар жетіспейді, өйткені бірінші кезекте тап осы аудан қаржы орталығы болып дамиды.
• Псевореалды уақыт режиміндегі жедел аударымдардың озіндік жүйесін құрмайынша бұрынғысынша ақша-кредит саясатын жүргізу қиындай түседі, өйткені жағдайды оперативті басқару үшін мұндай жүйе аса кажет. Сондықтан облысаралық төлемдер жүйесін құрғаннан кейін мұндай жүйені құру шешімін күтетін келесі міндет болып табылады.
2 жүйе құру: ірі сомаларды және үшінші тараптардың аударымдарын аудару жүйесі Аралык төлем жүйесін дамытудағы бұл варианттың негізгі принципі тақырыпта жазылғанындай 2 жүйе құру болып табылады. ҚР-ның барлық аумағында төлемдер жүргізе алатын осы күні қолданылып жүрген төлем жүйесін өзгеріссіз қалдыру. Сонымен қатар бір мезгілде оны құрғаннан кейін қолданылып жүрген төлемдер жүйесі біраз уақыттан соң өзінің құндылығын жоғалтатындай етіп екі жүйе құру кажет.
Жүйелердің қысқаша сипаттамасы Бірінші жүйе - логикалық орталықсыздандыру біршама қуатты компьютерге негізделген, өте жақсы телекоммуникация жүйесі бар реалды уақыттағы гросс - қолданылып жүрген жоғары деңгейде қызмет көрсететін есеп айырысудың орталық жүйесінен, Спринттең нашар болмауы тиіс, спутниктік байланысы да болуы мүмкін. Қатысушыға техникалық мүмкіндіктер деңгейі жөнінен биік талаптар қойылады, соның ішінде жалға беру-алу, бөлінген каналды жақын маңдағы таңдап алынған аймақтық телекоммуникация орталығына дейін жеткізіп беру. Бұл жүйеде жүйе қойған талаптарды қанағаттандыратьш, аумақтық орнааласуы маңызды емес, кез келген банк немесе банктік емес қаржы мекемелері есеп-шот аша алады. Бұл есеп-шот реалды уақытта есеп айырысулар үшін арналған арнайы есеп-шот деп аталады және қатысушы бұл үшін жұмыс істер алдында белгілі бір каржы аударуы тиіс. Бұл нетто-есеп айырысулар принципіне негізделген жүйе уақыты жағынан барлық ел бойынша физикалық және логикалық орталықсыздандырылған құрылым екінші жүйеден кейін ұйымдастырылуы тиіс. Нетто-есеп айырысу жүйесіне облыстағы локальдық клиринг пен орталықтағы облысаралық клирингті жүзеге асыра отырып барлык банктер мен олардың филиалдары қатысады. Облыстар бойынша қалыптасқан таза позициялар күннің соңында жоғарыда айтылғандай орталыққа беріледі.
Тәуекелділікті баскару жүйесі кіші банктер үшін корреспанденттік есеп-шоттан аспайтын қөпқырлы дебеттік шектеулер қоюға мүмкіндіктер береді. Ірі банктер үшін оларға корреспонденттік есеп-шоттағы қаржыыны тиімді пайдалануға мүмкіндік беретін либералдық жағдайлар белгіленуі мүмкін.
• Ірі сомаларды аудару жүйесі кұрылғаннан кейін іс жүзінде барлық мәселелер шешіледі. Барлық төлем құралдары бойынша клирингтік цикл аясында 2-ші жүйе, аталғандай, төлемдік тапсырыстардан бастай отырып, жедел арада төлем құралдарының басқа түрлерін игеріп, өз қызметін бастайды.
Қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін әр төлемдік тапсырыстар 2 жолмен жонелтіледі: 1-ші жол - толемдік тапсырыстар төлемдік жүйеге жонелтіледі; 2-ші жол - төлемдік тапсырысты алушыға туралай жөнелту. Төлем егер екі жолмен алынған ақпарат бірдей болған жағдайда анык деп саналды.
Бұл варианттың артықшылықтары.
Бұл вариантта, іс жүзінде әмбебап жүйеге тән барлық кемшіліктер жойылады:
• Телекоммуникация торабына жүктелім айтарлықтай азайады.
• Банк біріңғай корреспанденттік есеп-шотқа көшкен кезде, нетто-есеп айырысу жүйесі іс жүзінде өзгермейді, керісінше, ол тура дебет, жоспарлы төлемдер, локальді чектер клирингі мен вексельдер, банктік төлемдік кәртішкелер арқылы төлемдер жөніндегі жаңа қызмет түрлерін ұсына отырып дами түседі.
• Орталықта облыс аралық төлемдердің өзара есептемесі жүргізілетін болады,
• Ірі сомаларды аудару жүйесі құрылғаннан кейін барлық мәселелер шешіледі.
Ірі сома төлемдерін аудару жүйесі (ІСТАЖ)
ІСТАЖ төмендегі шектеулерді ескере отыырып қана толемдік тапсырыстарды өңдейтін болады:
• Толемдік тапсырыстарды ендіру мен өңдеуге жылдам бейімделуді қамтамасыз ету үшін өңделетін төлемдік тапсырыстар көлемін біртіндеп отырып өсіру ұсынылады.
- 1 -ші кезеңде банк аралық төлемдер бойынша ғана есеп айырысулар іске асырылады - валюта биржасындағы, мемлекеттік құнды кағаздар, банкаралық кредит рынкіндегі сауда нәтижесі бойынша.
- 2-ші кезеңде ІСТАЖ 1-ші кезеңде қалыпты қызмет еткен жағдайда, 3-ші тараптардын төлемдеріне төлемдер сомасының томенгі шегі бойынша төлемдеу жасауға жол беріледі, біртіндеп шектеу көлемін кеміте отырып, ілгеріде ол шектеуді алып тастауға болады.
• ІСТАЖ-де төлемдік тапсырысты өндеудің құны СРП-дан айтарлықтай жоғары болуы тиіс. ІСТАЖ-де өңделетін барлық төлемдік тапсырыстар электрондық қолтаңбамен белгіленуі және құпияландырылуы тиіс. Қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін әрбір төлемдік тапсырыс 2 жолмен жөнелтіледі: 1-ші жол - төлемдік тапсыырыстар төлемдік жүйеге жөнелтіледі; 2-ші жол - төлемдік тапсырысты алушыға тікелей жөнелтіледі. Төлем 2 жолмен алынған ақпараттар бірдей болған жағдайда ғана нақты болып табылады. ІСТАЖ ақпаратты СВИФТ, ЕДИФАКТ және басқа Ұлттық төлем жүйесімен бекітілген стандарттар негізінде әзірленген форматта өңдеуі тиіс.
Есеп айырысу механизмі СТАЖ томенднгі функциональдық сипаттамаларды ескере отырып псевдо- реальдік уақыттағы гросс-есеп айырысу принципі бойынша жұмыс істеуі тиіс:
• ІСТАЖ-не қабылданған төлем кейін шақырылып алынбауы тиіс.
• ҚР ҰБ жұмыс күні басталғанға дейін жүйеге қатысушыларынын корреспонденттік есеп-шоттарындағы қалдықтары туралы, соның шегінде овердравты ескере отырып жұмыс істеулері үшін ақпарат берулері тиіс. ІСТАЖ жұмыс күнінің соңында кітаптарға жазу үшін ҚР ҮБ-не акпарат береді.
• ІСТАЖ әр қатысушы үшін жекелей күндік овердрафтың (нольдік болуы да мүмкін) параметрлік көлемін белгілеуге мүмкіндік берулері тиіс.
• ІСТАЖ кезекте тұрған төлемдер басымдылығын ескере отырып кезектерді өңдеуді қамтамасыз етуге тиіс. ІСТАЖ кезекте тұрған басқа қатысушыларды және оларға жіберілетін төлемдерді көруге мүмкіндік берулері тиіс. ІСТАЖ кеезекте тұрған төлемдерді өзара есепке алуға мүмкіндіктер бергені абзал.
• ІСТАЖ бір де бір төлем жоғалмайтындығына және олардың қайталанбайтынына кепілдіктер беруі тиіс, ол үшін ІСТАЖ-де хабарларды кезекпен нөмірлеу жүйесі қолданылуы тиіс.
• ІСТАЖ ашық сәулет принципі негізінде құрылуы тиіс және телекоммуникация жүйелерінің ерекшеліктеріне тәуелді болмайды.
Жүйеге кіру
ІСТАЖ жоғары деңгейдегі қызметтер көрсететін өте жақсы телекоммуникация, біршама қуатты компбютерлерге негізделген платформада қызмет етулері тиіс (жүйе қолданылып жүрген Спринттен нашар болмауы тиіс, спутниктік байланыс болуы тиіс), қатысушыларға техникалық мүмкіндіктері жағынан жоғары талап қойылады, соның ішінде жалға беру-алу, таңдап алынған ең жакын аймақтық орталықка дейін бөлінген каналды жеткізу. Кез келген, біршама сенімді телекоммуникация жүйесімен төлемдер алу варианты да қарастырылады. Жүйе қойған, бұл ретте аумақтық орналасуының маңызы ескерілмейді, талаптарды қанағаттандыратын кез келген банк немесе банктік емес қаржы мекемелерінің қатысушылары қатысушы бола алады.
Ірі төлемдер жүйесіндегі Банкаралық Есеп-айырысулар Орталығымен есеп- айырысу жүргізу Ережесі.
1. Жалпы ереже.
1.1. Осы ереже Банкаралық Есеп айырысу Орталығының (ілгеріде БЕО) іірі төлемдер жүйесіндегі қызмет тәртібінің Ережесін айқындайды. Ірі төлемдерді аудару жөніндегі қызметтерді пайдаланушыларға БЕО ұсынады.
1.2. Ірі төлемдер жүйесінің қызметі (ІТЖҚ) кейін шақырып алынбайтын және бұлжытылмай төленетін төлемдерді бір операциялық күн аралыгында пайдалана отырып және Қазақстанның Ұлттық Банкіндегі (ілгеріде Ұлттык, банк)
ІСТАЖ пайдаланушылардың есеп-шоттарындағы ұлттық валютамен есеп айырысу кепілдігімен жұмыс атқару болып табылады.
2. Ережеде пайдаланылатын негізгі анықтамалар Ірі төлемдер жүйесі - пайдаланушылардың жоғары басымдылықтағы төлемдерін аударуды жүзеге асыруда қолданылатын банкаралық есеп айырысу механизімі.
Жоғары басымдылықтағы төлемдер - орындалу мерзімі басты маңызды іс болып табылатын төлемдер, нақтырақ айтқанда кредиттік ресурстардың банкаралық рынгындағы, капитал рыногындағы (құнды қағаздары) және шетел валюталары рыногтарындағы опперациялармен байланысты төлемдер. Мұндай төлемдер, әдетте, уакытында төлемеу пайдаланушылар үшін ірі шығындарға соқтыратын ірі сомаларды аударымдармен байланысты болады.
Ірі төлемдер жүйесін пайдаланушылар (ілгеріде - пайдаланушылар) ІСТАЖ- де пайдаланушыларға қызмет көрсету туралы (ілгеріде - келісім шарт) ҚБЕО- ында келісім шарт жасаған банк немесе банактік емес қаржы мекемесі.
ҚБЕО-ындағы пайдаланушылардың корреспанденттік есеп-шоты (ілгеріде - пайдаланушының есеп-шоты) - пайдаланушының пайдаланушылардың электрондық төлемдерін орындау үшін ІСТАЖ-де ашқан есеп-шоты.
ІСТАЖ-дегі электрондык төлем (ілгеріде - төлем) - бір пайдаланушының басқа пайдаланушының пайдасына ІСТАЖ-де келісім шартқа сәйкес электронды тәсілмен атқару үшін берілген ақшалай қаржы аудару туралы талабы.
Кейін қайтарып алынбайтын және бұлжытылмай төленетін төлем - ол кейін қайтарып алынбайтын немесе онымен есеп айырысуға қатысушы тараптардың бастамашыдығы бойынша доғарылатын және ешқандай шарттармен шектелмейтін төлем жағдайы.
ІСТАЖ-дегі есеп айырысу - пайдаланушы - төлеушінің нәтижесінде ақшалай қаржы аудару туралы міндеттемесі атқарылатын жағдай.
ІСТАЖ-дегі төлем қатысушылары - төлемді атқаруға қатысатын пайдаланушы - төлеуші, ҚБЕО және пайдаланушы - алушы.
ІСТАЖ-дегі ақтық есеп айырысу - нәтижесінде барлык төлем қатысушыларының міндеттері орындалды деп саналатын әрекет.
Электронды төлемдік құжат (ілгеріде - төлемдік қүжат) - ІСТАЖ-не енгізгеннен кейін және аутентификациядан откеннен кейін бастапқы құжат күші бар, электронды қалыпта белгіленіп жасалған және берілген төлемдік құжат.
Кредиттік аударым - пайдаланушы-төлеуші ІСТАЖ-не төлемдік құжатты енгізе алатын ақшалай қаржы аударымының түрі.
Дебеттік аударым - пайдаланушы-төлеуші ІСТАЖ-не толемдік құжатты ІСТАЖ-дегі төлемдік құжаттың акцепті - ҚБЕО-ның төлемдік қүжат шарттарының негізінде ақшалай қаржы аударымын атқару міндеттемесін бірге жүктейтін келісім.
Аутентификация (төлемдік құжаттардың нақтылығы жөніндегі куәлік) - ҚБЕО белгілеген және пайдаланушыларға жеткізілген процедуралар мен электронды төлемді құжаттарды жасаудың нақтылығы мен дұрыстығын растау үшін сондай-ақ, төлемдік құжаттың тікелей төлеуші ретінде көрсетілген пайдаланушыға беру фактісін анықтау үшін жасалатын кешенді шаралар.
Кредиттік тәуекел (саналы түрде қауіптілікке бару) - алушының алушы- төлеушінің өзінің міндеттемелерін толық көлемде және белгіленген мерзімде орындамау мүмкіндіктеріне байланысты тәуекелге бару шешімі.
Өтімділік тәуекелі - төлеушінің ақшалай қаржыны аудару жөніндегі өзінің міндеттемелерін орындай алмау мүмкіндіктеріне байланысты тәуекелге бару шешімі.
Жүйелік тәуекел - жүйенің бір немесе бірнеше пайдаланушыларының бір немесе бернеше пайдаланушылардың міндеттемелерін орындамауларына байланысты туындаған тәуекелге бару шешімі.
Алааяқтық қаупі - ІСТАЖ-не рұқсатсыз ену мүмкіндігіне және пайдаланушылар мен ҚБЕО қызметкерлерінің өз қызметтерін орындау барысындағы жеке мүдделері үшін тәртіп бұзуларымен байланысты тәуекелге бел буу.
Операциялық қауіп - ҚБЕО кызметкерлерінің өз міндеттерін атқару барысындағы мүмкін болатын қателіктері мен байланысты тәуекелге бел буу.
Техникалық қауіп - ІСТАЖ-індегі және телекоммуникация құралдарындағы мүмкін болатын ақаулар мен аппараттык-бағдарламалык құралдағы қателіктермен байланысты қауіпке бел буу.
Күндік кредит - Ұлттық банкпен операциялык күн аралығында ІСТАЖ-н пайдаланушыларға берілетін қысқа мерзімді қамтамасыз етілген кредит. Күндік кредит пайлаланушының есеп шотында міндеттемені орындау үшін қаржы жетпеген жағдайда беріледі және ол ІСТАЖ-індегі операциялық күнді аяқтағанға дейін өтелуі тиіс.
ІСТАЖ-дегі операциялық күн - электронды төлемдік құжаттарды алуға, өңдеуге және төлемдерді атқару үшін ашық болап табылатын уақыт.
Кезек - ІСТАЖ-інде төлем атқарылуы мүмкін болатын сәтті күте түру мүмкіндігін беретін қауіптілікті басқару механизімі.
ІСТАЖ-інде төлемдерді атқару - енгізілген төлемдік құжат негіздерінде ІСТАЖ-індегі пайдаланушылардың есеп-шоттары бойынша ақшалай қаржыны аудару.
Аудиторлық із - электронды төлемдердің қозғалысын бакылау үшін ІСТАЖ- індегі сақталатын ақпарат.
Бақыылау мерзімі - одан кейін құжаттар бойынша төлемдерді қабылдау мен атқару тоқтатылатын ІСТАЖ-індегі операциялық күн аралығында белгіленген уақыт.
Электрондық ведомсть - ҚБЕО-ның электронды қалыбымен белгіленген ұсынылатын бухгалтерлік есептік құжат. Онда пайдаланушылардын есеп-шоты бойынша атқарылған төлемдер жөніндегі кредиттік және дебиттік жазбалардың нәтижесі туралы деректер көрсетіледі.
Жоғарыда көрсетілген анықтамалар тек қана ІСТАЖ-дегі ҚБЕО-да есеп айырысуларды өткізу үшін ғана пайдаланады.
3. ІСТАЖ-індегі операция түрлері.
3.1. ІСТАЖ аркылы кредиттік және дебиттік аударылымдар жүзеге асырылады.
3.2. ІСТАЖ ІСТАЖ-індегі пайдаланушылар араларындағы ақшалай қаржыны аударуды жүзеге асырады.
3.3. ІСТАЖ пайдаланушй-төлеушінің алдын ала келісімі бойынша ғана және сәйкес түрде рәсімделген жазбаша келісім шарт негіздерінде дебеттік аударымдарды іске асырады. Бүл келісімнің көшірмесі пайдаланушының ҚБЕО- мен келісім шартына қоса берілуі тиіс.
Бас банк пен оның филиалдары араларындағы аударымдар хақында, сондай- ақ ҚР-ның қолданылып жүрген заңдарында қарастырылған негіздерде дебеттік аударылымдар пайдаланушы-төлеушінің келісімдерінсіз-ақ жасалынады.
4. ІСТАЖ-індегі банктік электронды хабарлар
4.1. ІСТАЖ-іне хабарлар беру және қабылдау тек қана электрондык жолмен іске асырылады. Бұл ретте ІСТАЖ пайдаланушылары Ұлттық банк белгілеген калып бойынша электрондық хабарлармен өзара алмасады.
Пайдаланушылар электронды хабарлардың тапсырылу фактісін және оны тапсыру барысындағы қателіктерді табуды аныктау үшін ІСТАЖ-і үшін ҚБЕО бекіткен акпараттық қауіпсіздікті камтамасыз ету процедураларын сақтауға міндетті.
4.2. ҚБЕО электронды хабарлардың аутентификация тәртібін әзірлейді және олның сакталуын байқылайды.
4.3. ҚБЕО мен пайдаланушылар жонелтілетін және кабылдап алынатын электронды хабарларды есептеуді қамтамасыз етеді және бақылауды жүзеге асырады. ІСТАЖ-інде өңделген барлық электронды хабарлар аудиторлық із қалдырады.
4.4. Электронды хабарларды дер уақытында ала алмаған немесе олар болмаған жағдайда пайдаланушы жедел түрде ҚБЕО-на хабарлауы қажет.
Үшінші тараптардың аударымдар жүйесі.
Жеке және логикалық орталықсыздандырылған құрылымдардың нетто-есеп- айырысу принципіне негізделген. Нетто-есеп айырысу жүйесіне облыстағы локальдық клирингті (немесе аймақтағы, әрбір ірі қалалардағы, жалпы алғанда ол экономикалық жағынан максатқа сай жерлерде) және орталықтагы облыс аралық (аймак аралық) клирингті іске асыра отырып, барлық банктер мен олардың филиалдары қатыса алады. Қауіптілікті басқару жүйесі үсақ банктер үшін корреспонденттік есеп-шоттарынан аспайтын көпқырлы дебеттік шектеу көлемінде жұмыс істеу мүмкіндігін береді. Ірі банктер үшін оларға корреспонденттік есеп-шоттарындағы қаржыны тиімдірек пайдалану мүмкіндігін беретін біршама либералды жағдай белгіленеді. Үшінші тараптардың аударым жүйелері арқылы дамуы мен қажеттілігіне қарай төлемдік тапсырыстарды және басқа да төлемдік құралдарды қоса ала отырып төлемдік құралдардың барлық түрлері бойынша есеп айырысулар жасалады. Төменде Қазақстан Республикасында қолданылып жүрген түрлі төлемдік құрал түрлерімен жұмыс істеу жағдайы сипатталады.
Төлемдік құралдар.
Чектер
1.1. Чек бұл банк клиентің (чек берушіге) банкке оның есеп шотынан қаржы алушының шотына (чек ұстаушы) аударылған ақшалай қаржы сомасы туралы арнайы бланкіде жасалған жазбаша тапсырыс.
1.2. Чектер заңды және жеке тұлғалармен алынған товарлық-материалдық құндылықтар мен көрсетілген қызметтер үшін өзара есеп айырысу барысында қолданылады.
1.3. Чектер мынандай түрлерге бөлінеді:
- есеп айырысу есеп кітапшаларының чектері;
- салымшының чектік кітапшаларының чектері;
тауарлар немесе көрсетілген қызметтер үшін есеп айырысу кезінде заңды ж2не жеке тұлғалар чекті кітапшаларының чектерін пайдалану. Бұл мәселелер бойынша «Қазақстан Республикасындағы чектермен есеп айырусы туралы және «чектер клирингін жүргізу үшін Қазакстан Республикасының Ұлттық Банкінің клирингтік Палатасы туралы» (1994 жылғы 15 караша) Ережелер бекітілген сәттен жұмыстар жүргізіліп келеді. Чек кітапшаларын дайындау үшін құнды қағаздар фабрикасына тапсырыс берілді. Ол біздің аймаққа енгізілгеннен және оның қалыпты қызметі жолға қойылғаннан кейін жүйені ендіру республиканың барлық басқа аймақтарында ендірілуі тиіс.
Жүйені өндіру үшін мыналар қажет:
• Аталмыш төлем құралдарын пайдалануға кедергі жасайтын себептерді жою. Осыған байланысты сатушы ұйымдармен, банктермен және олардың клиенттерімен түсіндіру жұмыстарын жүргізу қажет, сондай-ақ чек кітапшаларымен қажетсінетін бюджеттік ұйымдар туралы ақпараттар жинау және оны талдау қажет.
• Чектерге, төлем құралы ретінде сенімділікті күшейту үшін пресса арқылы жөнінде кәсіпорындарға, ұйымдарға және халыққа ақпараттар жеткізу мақсатында жарнамалық науқан жүргізу. Банктерге белгілі бір сома шеңберінде чектер бойынша толем жасауга кепілдік беру туралы ұсыныс енгізу. Бұл кәсіпорындардың - сатушылардың қандай да болмасын тауарлар мен қызметтер үшін чектерді қабылдау жөнінде сенім тудыратыны сөзсіз. Банк клингтерінің мүдделіліктерін арттыру үшін 711 және 722 есеп шоттары бойынша пайыздық үстеме есептеу мүмкіндігі туралы мәселені шешу қажет.
Тура дебет.
Жүйелі төлемдер процедурасын жеңілдету үшін (абоненттік төлемдер, пәтерлік төлемдер, коммуналдыық қызметтер үшін төлемдер, салықтар төлемі, кәсіподақтар араларындағы жүйелі түрдегі өзара есептемелер) әлемдік практикада тура дебеттеу арқылы төлемдер жасау кең пайдаланылады. Тура дебеттеу - төлемшінің есеп шотындағы ақшалай қаржыны есептен шығару және оларды, белгілі бір кезең аралығында немесе белгілі бір ақшалай қаржы сомасы шеңберінде әрекет ететін төлемшінің алдын ала келісімі негізінде тауарлар және қызметтермен жабдықтаушылардың есеп шоттарына аудару. Тура дебетті жүзеге асыру үшін төлемді алушы өкілінен нұсқау ала отырып, өз банкін өзінің есеп шотынан дебеттеуге уәкілеттік беретін төлемшінің алдын ала рүқсаты қажет.
Қағаз жеткізушімен, магниттік лентамен немесе электронды тәсілмен алушы банкке көрсетілген соманы төлемшінің есеп шотынан көрсетілген соманы есептен шығаратын және оны алушының есеп шотына аударатын төлемдік нұсқаулар жібереді. Төлемшінің өзінен ешкандай іс-әрекеттер талап етілмейді. Белгілі бір кезең өткеннен кейін төлемші осы төлем құралдарын пайдалана отырып, жасалған операциялар жазылған үзінді қағаз алуы тиіс. Екінші деңгейдегі банктермен тура дебеттеу механизімін кең тарату және пайдалану мақсаттарында Қазақстан Республикасы Ұлттық банкі басқармасының 1991 жылғы 21 қарашадағы қаулысымен бекітілген «Тура дебеттеу әдістемесімен есеп айырысуларды жүзеге асыру туралы ереже әзірленді және енгізілді». Осы нормативтік құқықтық акті жүйелі сауда саттық төлемдері, сондай-ақ кәсіпорындардың өзара есептемелері кезінде баска да төлем түрлері кезінде тура дебеттеу әдістемесін пайдалануды реттеуі тиіс.
Банктік вексельдермен есеп айырысулар Есеп айырысу нысандарын жетілдіру, сондай-ақ есеп айырысуларды және акшалай айналымдарды жеделдету мақсаттарында Қазақстан Республикасында «Қазақстан Республикасындағы вексельдік айналымдар туралы» 1997 жылғы 28 сәуірдегі № 97-1 Заңы еңгізілді. Осы заңға сәйкес заңды түлғалар жеткізген тауарлары немесе көрсетілген қызметтері үшін өзара қарапайым және аудару вексельдерін пайдалануға хақылы. Құжаттың негізіне Женева вексельдік конвенциясының 1930 жылғы 7 маусымдағы қабылданған біріңғай үлгідегі вексельдік заңдар ережесі мен принциптері алынды. Бұл Ереженің бұрыннан жұмыс істеп келген Қазақстан Республикасы Ұлттык банкі Басқармасынын 1992 жылғы 27 ақпанда бекітілген «Есеп айырысулардың вексельдік жүйелері туралы уақытша ережеден» принципті айырмашылығы - қарапайым банктік вексельдерді айналымға қосу және оларды кәсіпорындар араларындағы есеп айырысуларда оларды көлемдік құралдар ретінде пайдалану. Мұндай жолдың бірқатар артықшылықтары бар: біріншіден, төлемдік проблемаларды шешуге мүмкіндік беретін айтарлықтай сенімді жол ашылады. Кәсіпорын бұл вексельдермен өзінің кредиторларымен есеп айырысуға мүмкіндік алады, кредиторлар оларды берешектердің өтемі ретінде алулары тиіс. Екіншіден, банктік вексельдер кәсіпорындарға кредитке берілетіндіктен (және де мұндай кредиттер беру рыногтағыдан айтарлықтай төмен ставка бойынша жасалады), есеп айырысулар барысында кәсіпорындар алуы мүмкін төлемдік құралдардың жалпы массалары артады. Үшіншіден кәсіпорын өз активіне біршама сенімді және біршама өтімді міндеттемелер ала отырып, ең бастысы қаржылық жағдайын дәл бағалауға мүмкіндік беретін айтарлықтай тартымды жағдайға мүмкіндік алады және бұл оларға барабар баға және өндірістік саясат жүргізуге он әсерін тигізеді.
Осылардың бәрі дамыған нарықтық қатынастар жағдайында вексельдерді кең пайдалануға жол ашады. Қазақстан Республикасының аумағында коммерциялык және банктік вексельдерді шығару мен оны айналымға қосуды реттеуді Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі жүзеге асырады. Перспективада вексельдер айналымы жақсарған және оның көлемі артқан жағдайда үшінші тараптарының аударымдарының жүйесі негізінде вексельдер клирингін ендіру көзделеді. Есеп айырысудың вексельдік нысаны міндетті түрде оның банктік мекемелерді ұйымдастыруда қатысуын көздейді. Нақтырақ айтқанда, вексельдік заңдылық банктердің вексельдерді инкосациялауды көздейді яғни мерзімдік кезеңде вексельдер бойынша төлемдерді алу жөнінде вексель ұстаушылардың тапсырмаларын орындайды. Вексельдер, «Қазақстан Республикасындағы есеп айырысудың вексельдік жүйесі туралы уақытша ереже» вексельдік айналым үшін тиісті құқыктык негізді қамтамасыз ете алады және ол бірқатар мәселелерді, нақтырақ айтқанда бюджетке вексельдердің санындагы төлемдер енгізуді жүзеге асыру мәселелерін реттей алмады. Сондықтан облқаржы басқармасы екі жыл бойына уакытша кепілді міндеттемелерді пайдаланды. Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасы Президентінің «Қазақстан Республикасына 1930 жылғы 7 маусымдағы Женева конвенциясына косылу туралы» Жарлығына сәйкес басқа да мүдделі құрылымдармен біріге отырып, «Қазақстан Республикасындағы вексельдік айналым туралы» Заң әзірленді.
Банктік вексельдермен жұмысты жандандыру үшін мыналар қажет:
• банктер вексельдермен операциялар жүргізу кезінде ұсынылған вексельдер заңды тұлғалар арасында жабдыктаған тауарлары немесе корсеткен қызметтері үшін ғана есеп айырысуда пайдаланылатындығына сенімді болулары үшін салалық немесе технологиялық принциптер бойынша есеп айырысу буындарын тиянақты құру маңызды болып табылады;
• Қазақстан Республикасының резиденттік болып табылмайтықдармен есеп айырысу үшін вексельдерді конвертациялау механизімі әзірленсін;
• Төлемсіздік проблемаларын шешу үшін өз клиеттерінің вексельдерін өтеу қабілеті жоқ шаруашылық жүргізуші субъектілердің қарыздық міндеттемелерін сату жөнінде алаңдар ұйымдастыруға болады;
• Төлемсіздік мәселелерінің біздің аймақ үшін ғана емес, тұтас Республика үшін актуалдылығын ескере отырып, бюджетке банктік вексельдермен төлемдер жасау механизімін тұрақты жетілдіру қажет;
• Клирингтік палаталар базасында банктік вексельдердің қолмен жасалатын клиринг ұйымдастырылсын.
Банктік клиринк бойынша қарапайым вексельдер СРП-ты клиринг және есеп айырысу бойынша қызметтер ұсына отырып, коммерциялық вексельдер жүйесін аса қолдамайды.
Пластикалық кәртішкелер Жүйенің негізгі мақсаты тауарлар мен қызметтер үшін есеп айырысу, сондай-ак Қазақстан Республикасының кез келген жерінде микросызбалы интегралды пластикалық кәртішкелер пайдалану негізінде, кәртішке иесіне қай банкте қызмет көрсетілетіндігіне қарамастан, банкоматтар арқылы қолма-қол ақша (банкнот) және Электронды Қолма-қол Ақша (ЭКҚА) алу болып табылады.
Бұған мүмкіндік беретін мәліметтер ретінде ҚР ҰБ айкындаған жүйелер басымдылығы пайдаланылды:
1) тұрғындардың тауарлар мен қызметтер үшін қолма-қол ақшасыз есеп айырысудың жаңа тиімді нысандарын енгізу;
2) бұқаралық, тек қана бұқаралық немесе жаппай пайдаланғанда ғана айтарлықтай тиімділік алуға болады;
3) банкноттар мен монеталарды есепке алудың дәстүрлі рыногын жоғарлату есебінен салықтар жиналымын өсіру;
4) банкноттар мен монеталарды шығару және өндеу шығындарын төмендету;
5) банк айналымын арттыру нәтижеснде кредиттік ресурстар көлемін өсіру;
6) есептеу жүйесіне жүктемені азайту;
7) телекоммуникация және байланыс тораптарының жағдайларына тәуелділікті барынша томендету;
8) жүйе қарапайым болуы тиіс және сонымен қатар ол ақпараттарға санкциядан тыс енуден қорғау дәрежесінің жоғары болуын қамтамасыз етуі тиіс.
Қойылған мақсаттарға байланысты осы тұжырымдаманы әзірлеу кезінде жүйені ұйымдастыру мен қызмет істеуінің томендегі принциптері айқындалды:
1. төлем құрамы ретінде Электронды Қолма-қол Ақша, сондай-ақ банктегі клиенттердің есеп шоттарындағы қарыздары (дебеттік және кредиттік кәртішкелер) пайдаланылады:
2. жүйе операторы – банк аралық есеп пйырысулардың қазақстан орталығы (ҚБЕО);
3. дебеттік және кредиттік кәртішкелер бойынша транзакцияларды қоса ала отырып, транзакцияның барлық түрлері үшін бірегей стандартты кәртішкелер;
4. тауарлар мен қызметтер үшін есепп айырысудың әмбебап терминалы;
5. тауарлар мен қызметтер үшін есеп айырысулар кезіндегі Офф-лайн режимі;
6. ақпараттарды жинау, өндеу және бөлудің бірегей техникалық инфрақұрылымы;
7. қауіпсіздік жүйесінің орталықтандырылған басқармасы;
8. жабдықтар мен жүйе қатысушыларын сертификациялау;
9. Виза, Мастеркард сияқты және басқа халықаралық жүйе көртішкелерін өңдеу мүмкіндігі;
сондай-ақ дебеттік және кредиттік кәртішкелер жүйесімен интеграцияланудың төменгі принциптері:
1. көпфункционалды кәртішкелердің бірегей стандарты;
2. жүйедегі бірегей стандарт негізінде мына кәртішкелер спекторы пайдаланалуы мүмкін:
• тек электронды ақшалар үшін ғана;
• тек дебеттік немесе кредиттік ақшалар үшін ғана;
• тек аралас ақшалар үшін;
3. түрлі модификациядағы әмбебап терминал:
• модемді немесе онсыз портативті;
• аралас, дәстүрлі кассалық аппаратты;
• хозткомпьютерлі көптерминалды кешен (ірі супермаркеттер үшін);
4. біріңғай ұйымдық инфрақұрылым;
5. біріңғай техникалық инфрақұрылым.
Құрылатын жүйе электронды қолма-қол ақшаны пайдалану арқылы кіші төлемдерді сондай-ақ дебеттік және кредиттік кәтішкелер пайдаланылатын төлемдерді қоса ала отырып, тауарлар мен қызметтер үшін барлық рыноктарда бөлшек саудасы көлеміндегі есеп айырысулар жөніндегі функциялар атқарылуы тиіс. Сондай-ақ жүйеде электронды қолма-қол ақшаны инфляциядан сақтау мүмкіндігін беру үшін, сондай-ақ басқа мемелекеттердің осындай жүйелерімен мүмкін интеграциялануға мүмкіндіктер беру үшін шетелдік электронды валюталарды пайдалану көзделген.
Электронды қолма-қол ақшалар ҚР ҰБ банкноттармен және монеталармен қатар электронды қолма-қол ақшалардың бірден-бір эмитенті болып табылады. Оларды банкноттар мен монеталарды сату жағдайындағыдай коммерциялық банктерге сату арқылы айналымдағы электронды ақшалардың эмиссиясын жасайды. Ендігі жерде айналымдағы ақша массасы екі бөлікке бөлінеді - электронды қолма-қол ақшалар және банкноттар мен монеталар, сәйкес түрде оларды бақылау талабы да өзгереді.
Электронды валюталар массасына шетел банклеріндегі ҚР ҰБ салымдарындағы кәдімгі валюталарға бара-бар массамен қолдау жасалып отырады. Жүйе операторы ретінде халыққа электронды акша кәртішке ұстаушыны дайындайтын және бөлетін ҚБЕО қызметін атқарады. ҚР өңдейтін ЭНД эмиссия және есепке алу жөніндегі транзакциядан басқа ҚБЕО өңдейтін барлық транзакциялар.
Принципті түрде электронды қолма-қол ақша жөнінде ҚБЕО қорғалған көліктік орта функцияларын атқарады.
Жұмыс берушілердің кәсіпорындары өз қызметкерлеріне есептелген жалақыны коммерциялық банктерге аударады, болмаса кәсіпорынның кәссасы арқылы өз қызметкерлеріне жалақы беру үшін коммерциялық банктердан ЭҚҚА алады. Соңғы жағдайда кәсіпорын сәйкес жабдықтармен жабдықталады.
Тұтынушылардың электронды әмиіндері үш тәсілдің бірімен кәссалық есеп шот жүйесін пайдалана отырып, банктің кәссалық бөлімшесі арқылы беруші электронды сейфтен алу арқылы толықтырылады.
• банк клиентінің есеп шотын пайдалану арқылы;
• кәсіпорынның арнайы есеп шотын пайдалану арқылы;
• банкноттар мен монеталарды ЭҚҚА айырбастау арқылы.
Электронды шетел валюталарын тұтынушылармен банктердің кәссалық бөлімшелерінде және айрбастау пунктерінде әдеттегідей шетел валюталары сияқты сатып алынады және сатылады.
Тауарлар мен қызметтер үшін есеп айырысу барысында ЭҚҚА иесі төлемақы сомасына электронды ақшалар бойынша барлық сатылымдардың қорытынды сомасы жинақталатын электронды сауда терминалына аударады. Әр бір сатып алуларға автоматты түрде бір данасы сатып алушыға берілетін, ал екіншісі сатушыда қалатын екі дана сауда чегі ресімделеді.
ЭҚҚА түріндегі түсімді жинау (инкосациялау) сауда және қызмет кәсіпорындарынан пилоттық жоба кезеңінде мына екі тәсілдің бірімен жасалады:
• кейін оны дербес түрде өз банкіне жеткізіп беретін («самонос»)
сатушының арнайы электронды әмиянының көмегімен;
• орталық компьютердің немесе сауда терминалынан инициация жөніндегі телекоммуникация мен байланыс тораптары бойынша;
• көлікті және партотипті компьютерді немесе арнайы кәртішкені пайдалана отырып, ҚБЕО электронды инкосация қызметімен.
Инкосация тәсілін сатушының өзі таңдайды. Коммерциялық банк жинақталған ЭҚҚА электронды жинау сейфінде жинақтауды және бүл ретте, ЭҚҚА банк болімшесінің кәссалық есеп шоттар жүйесінен есептен өтеді және сауда және қызметтер корсетуші кәсіпорындардың сәйкес есеп шоттарына аударылады. Жинаушы электронды сейфте ЭҚҚА тұтынушыға беру үшін қайталанып пайдаланбауы тиіс. Күн сайын коммерциялық банк электронды жинау сейфінде жинақталған ЭҚҚА ҚР ҰБ беріп отырады және ол өз кезегінде берілген ЭҚҚА сомасында коммерциялық банктердің корреспонденттік есеп шоттарын кредиттейді.
Дебеттік және кредиттік кәртішкелер Тұтынушылармен тауарлар және қызметтер үшін есеп айырысу дебеттік немесе кредиттік кәртішкелермен оф-флайн режиміндеғі ЭҚҚА есеп айырысулар сияқты жасалады. Есеп айырысулар жөніндегі транзакциялар сатушының арнайы кәртішкесінде жинақталады және жоғарыда сипатталған жинау тәсілдерінің бірімен жұмыс күнінің соңында электронды ақшалар жиналымымен бірге ҚБЕО- дің процессинг орталығына немесе кәсіпорынға қызмет көрсететін банкке жіберіледі. Жинаудың жеткізіп беру тәсілін («Самонос») пайдаланнған жағдайда, дебеттік және кредиттік кәртішкелер жөніндегі транзакциялар ағымы электронды ақшалар ағымынан бөлінеді және ол да акционерлік қоғамның процессинг орталыгына жіберіледі.
ҚБЕО процессингтік орталығында жүйеге қосылған барлық сауда және қызмет кәсіпорындарынан түскен барлық транзакцияларды жинау мен бақылау жасалады. Кейін төлемдер жөніндегі жиналған мәліметтер басқа төлемдік банктік құжаттарымен бірге НЕТТО есеп-шот қатысушысы банктерінің таза позициялары жөніндегі есеп айырысулар жасайтын ҚБЕО клирингтік палаталарының біріне туралай жіберіледі. Ақтық есеп айырысуды (коммерциялық банктердің корреспоңденттік есеп-шоттары бойынша қаржы аудару) ҚР ҰБ жасайды.
Қажеттілігіне қарай банктер олардың есеп-шоттарындағы қаржы қозғалысы туралы өз клиенттеріне жазбаша хабар жібереді.
Клирингтік есеп-шоттар жүйесі Төлемдік айналымның тиімділігін арттырудың тиімді тәсілдерінің бірі клиринг - тауарлык-материалдық кұндықтармен жабдықтағаны және есеп айырысулар жөніндегі іс-жүзіндегі төленілген сальдо бойынша ғана төлемдік құжаттары мен заңды тұлғалардың қаражаттық міндеттемелеріне өзара есептемеге енгізуге негізделген колма-қол ақшасыз есеп айырысу жүйесі болып табылады.
Екі жақты ғана емес, сондай-ақ жүйелі көп жақты клирингке - бірдей сомадағы ақшалай міндеттемелерді өзара өтеуге негізделген клирингті жетілдіру үшін кәсіпорындарға алғышарттарға жол ашылады. Клиринг жүйесін дамыту, осы ерекшеліктерді ескере отырып, банктермен, сондай-ақ туралай кәсіпорындармен клирингті ұйымдастыру және жүзеге асыру жөнінде жұмыс жүргізетін құрылымдар жасау болып табылады.
Осы технология негізіне дамыған ақпараттық технологияны және клирингті болжау мен оңтайландырудың арнайы әдістемелеріне негізделген озара байланысты қаражаттық міндеттемелерді барынша және екіжақты тиімді түрде өтеу принциптері алынған. Осы бағыттағы жұмыс тәжірибесі көрсеткендей жұмыс тиімділігі мыналарда болып табылады:
- есеп айырысулар және төлемдердің дер уақытта түсуі тұрақтанады;
- айналым қаржылар айналымы жеделдейді және кәсіпорындардың пайда әкелуін арттыру, кредиттік эмиссияны кеміту;
- ақшалай қаражат тартпай-ақ кәсіпорындардың қажетті материалдық ресурстармен қызметтердің 20-30 пайызын алу;
төлемдер бойынша құжаттар айналымы көлемін кеміту және төлемдік құжаттардың айналым мерзімін қысқарту.
Құнды қағаздармен жабдықтау жүйесі
1.1. Үлкен ондық елдеріндегі жүйені талдау Үлкен ондық елдеріндегі қалыптасқан жағдайларды талдау мен олардың одан әрі дамуын зерттеу төмендегідей қорытындылар жасауға мүмкіндік береді:
Орталық депозитарияны ұйымдастыру жөнінде:
• орталық депозитарияны құру және оны жеке заңды тұлға ретінде ресімделген дербес құрылымға бөлу іске асырылады. 1922 жылдан 30 Топтың ұсынысы бойынша орталық депозитарияның болуы міндеті болып табылады.
Үлкен ондық елдері арасында қазіргі сәтте орталық депозитарий бірқатар елдерде бар: Белгияда (Бельгияда басқа орталық депозитарий жоқ), Нидернланндияда, АҚШ-та, Францияда, Италияда, Жапонияда (мұнда да орталық депозитарий жоқ), алайда келіссөздер мен BIS-тен алынған мәліметтер негізінде барлық европалық елдерде орталық депозитарияларды барлық құрылымдардан бөлуді көздеп отыр.
АҚШ пен Жапония қазіргі сәтте әзірше мұнны жоспарламай отыр, алайда АҚШ- тың өзінде тәуелсіз орталық депозитарий мемлекеттік емес құнды қағаздармен жұмыс істеу жөнінде мемлекетті құнды қағаздарды тіркеуден бастады (әзірше ұзақ мерзімде).
• орталық депозитарий инвесторлардың құнды қағаздарының алғашқы делдалдарға тиеслі болып табылатын құнды қағаздарды бөлу принципіне негізделе отырып құрылады.
• үлкен ондық елдерінің орталық депозитариялары осы орталық депозитарийда тіркелген құнды қағаздарды сату-сатып алу жөніндегі тараптардың мәмілелерін білдіретін «жабық» (lock-in) принцип негізінде құрылады және оның мекен жайына мәміле жасалғандығы туралы хабар жібереді. Қалғандарының бәрін орталық депозитарий өзіне алады.
Клирингпен есеп айырысу жүйелерін ұйымдастыру бойынша:
• Құнды қағаздар жөніндегі есеп айырысулардың барлык жүйелері алғашкы делдалдар арасында, сондай-ақ қор биржаларында жасалған тура мәмілелерді өңдей алады.
• Іс-жүзінде барлық жүйелерде құнды қағаздар жөніндегі гросс-есеп айырысу жүйелеріне басымдылық беріледі. Барлық елдер арасында тек Бельгияда ғана құнды қағаздар бойынша көп қырлы неттинг жасалады. Қалған барлық елдерде гросс - есеп айырысулар түскен мәмілелер бойынша ғана іске асырылады.
• Құнды қағаздар жөніндегі клиринг және есеп айрысулар жүйесінің болжамды дамуы:
- Рыногтардың ұсыныс бойынша дамуы /қүнды қағаздарды алуға қарай.
- Мақсатқа сай келетін кажетті жағдайларда құнды қағаздар жөніндегі көп қырлы нетто-есеп айырысуларды ұйымдастыру.
• Барлық елдерде ГЦБ бойынша операциялар көлемінің басым бөлігі алғашқы делдалдар арасындағы турра мәмілелер арқылы жасалады.
• Төлем жүйесі мен құнды қағаздармен жабдықтау жүйесі, әдетте өзара тығыз байланысты түрлі екі жүйеге бөлінеді.
• «Жабдықтауға қарсы көлем» принципіндегі жүйені ұйымдастыру ілгеріде төмендегі тұрпатта болады:
Құнды қағаздармен жабдықтау жүйесі, әдетте орталық банктікі болады жәнге сол арқылы басқарылады – бұл ірі сомаларды аудару жүйесі – RTGS.
Осы екі жүйе бір бірімен тығыз байланыса отырып құнды қағаздар үшін «жабдықтауға қарсы төлем» принципін іске асырады.
Жүйеге енуді ұйымдастыру жөнінде
• Көптеген елдерде құнды қағаздар жөніндегі есеп айырысулар жүйесіне ену құқын, алғашқы делджал мәртебесін банктар ғана иеленіп қоймады, сондай-ақ оны басқа да банктік емес қаржы ұйымдары – зейнетақы қорлары, сақтандыру компаниялары және басқалар иеленеді.
1.2. Қазақстан Республикасының құнды қағаздар мен жабдықтау жүесі ҚҚЖЖ Қазақстан Республикасының мемлекеттік құнды қағаздар бойынша есеп айырысулар жүзеге асыру үшін арналған.
ҚҚЖЖ төмендегі принциптерге сәйкес жұмыс істеуге тиіс:
• ҚҚЖЖ Мемлекеттік Құнды Қағаздар (МҚҚ) бойынша есеп айырысулар жөніндегі «жабықатуға қарсы төлем» принципі бойынша жұмыс істеу тиіс.
• ҚҚЖЖ биржалық, сондай-ақ баржадан тыс рыногтарда МҚҚ-мен жабдықтау жөніндегі есеп айырысуларды қамтамасыз етуі тиіс
• ҚҚЖЖ Қазақстан Республикасының бар аумағында МҚҚ-мен жабдықтау жөніндегі есеп айырысуларды қамтамасыз етулері тиіс.
• ҚҚЖЖ санкцияланбаған енуден немесе жойылып кетуден ақпараттарды қайталаудан (қазіргі жағдайдағы барынша мүмкіндікке қарай) сенімді қорғалған болуы тиіс.
• ҚҚЖЖ барынша автоматтандырылған болуы тиіс (қолданылып жүрген жағдайда, мүмкіндігіне қарай)
• ҚҚЖЖ кез келген сәтте жүйеге ену хақы бар оператарлардың талаптары бойынша жасалған мәмілелер туралы ақпараттар беруі тиіс.
• ҚҚЖЖ депозитарилар сандай-ақ делдалдар жүйесі арқылы өтетін барлық хабарларды тіркеу журналын жүргізуі тиіс. Іс жүзінде бұл МОБ (ГЦБ) арқылы жүргізілетін есеп айырысуларды, яғни оның барлық қызметін тіркеу болып
• Қүнды қағаздар бойынша ақтық есеп айырысу сатушының есеп шотынан МОБ (ГЦБ)-тен сатып алушының есеп шотына аудару сәтінен басталады.
ТҮЙІН
Жоғарыда баяндалғандардың барлығын қорытындылай келіп қолма-қол есеп айырысу жүйесін ұйымдастырудың негізгі тұжырымдамалық қағидаларын атай кету қажет:
1. Төлемеушілік дағдарысы, проблемасы жедел шешімдерді талап етеді.
2. Төлемдер жүйесінің операторы Қатысушылар арасындағы банкаралық есеп айырысу орталығы болып табылады.
3. ҚҚАЕАЖ өзара байланысты екі ұлкен жүйеден: үлкен көлемдер сомасын аудару жүйесі және үшінші тараптардың аударым жүйелерінің тұруы тиіс.
4. ҚҚАЕАЖ экономиканың түрлі салаларында банктік істерде, қаржы саласында пайдаланылатын төлемдік құралдар жиынтығын сондай-ақ жаңа жаңалықтарды ендіруге мүмкіндік беретін ақпараттық технологияларды қамтулары тиіс.
5. Жүйелерді ұйымдастыру және оның қызмет принциптері ұзақ мерзімді төлем жүйелеріне енгізілетін негізгі принциптерге сәйкес болуы тиіс.
6. Клирингтік палаталар құру және дамыту қажет.
7. Жаңа төлемдік құралдарды (вексель, чек, пластикалық кәртішкелер)
дамыту ұйымдастыру төлемсіздік проблемаларын шешуге және төлемдер жүйесін жетілдіруге оң әсерін тигізуге тиіс.
8. Жаңа төлемдік құралдарды ескере отырып, қолма-қол есеп айырысуларды ұйымдастыру төлемсіздік проблемаларын шешуге және төлемдер жүйесін

На русском языке:
Солтүстік Қазақстан облысының әкімі Решение акима Северо- Аким Северо-Казахстанской области Казахстанской области от 30 июля 1998 года № 171.
Зарегистрировано Управлением юстиции Северо-Казахстанской области 7 октября 1998 года за №
34. Государственная регистрация отменена - заключение об отмене регистрации департамента юстиции СКО № 04-13-4708 от 30 ноября 2005 года. Утратило силу - решением акима Северо- Казахстанской области от 24 мая 2007 года № 16 О комплексной программе развития единой системы безналичных расчетов в хозяйственном обороте Северо-Казахстанской области и вывода предприятий из зоны ближнего банкротства в конкурентоспособное состояние
1. Утвердить Программу «Система безналичных расчетов в хозяйственном обороте Северо-Казахстанской области», разработанную Финансово- промышленной компанией «Тимей» совместно с Национальным Банком, согласно приложению.
2. Для разрешения кризиса неплатежей, проведения взаиморасчетов в регионе, обеспечения погашения задолженности хозяйствующих субъектов перед бюджетом в соответствии с Программой ввести различные финансовые инструменты, определенные законами и нормативными актами Республики Казахстан.
3. Предложить ФПК «Тимей»:
Осуществлять разработку и внедрение программных продуктов для автоматизации взаиморасчетов, факторинга и промышленного клиринга как долговых обязательств, так и текущих платежей хозяйствующих субъектов с целью преодоления кризиса неплатежей;
разрабатывать и проводить в жизнь проекты развития предприятий, организаций и учреждений на основе аккумулирования и рационального использования финансового капитала, материально-технических и других ресурсов, осуществления эффективной инвестиционной политики;
совместно с Национальным Банком (Кажрахимов Ж.О.) организовать небанковское финансовое учреждение для эффективного проведения клиринговых операций и совершенствования системы безналичных расчетов;
до 1 сентября 1998 года провести международный семинар с участием австрийской компанией BGS SmartCard Systems с целью развития безналичных расчетов на базе микропроцессорных пластиковых карт;
совместно с филиалом АО «Агенство реорганизации и ликвидации предприятий» (Кутербеков Д.К.), разработать комплексную технологию вывода предприятий из зоны ближнего банкротства в конкурентоспособное состояние и провести семинар «Проблема диагностики и стратегии развития предприятий» с непосредственным участием предприятий нашего региона не позднее 1 сентября 1998 года;
совместно с управлением экономики (Башеев А.Ш.) разработать план мероприятий и определить конкретные сроки исполнения с целью преодоления кризиса неплатежей в Северо-Казахстанской области.
4. Северо-Казахстанскому территориальному комитету государственного имущества и приватизации (Сарсембаев Н.Р.), учитывая значимость для экономики области ФПК «Тимей», осуществить адресную продажу арендуемого здания, по адресу: улица Ленина, 17 (площадью 850 кв.м) для установки оборудования центра межбанковских расчетов, промышленного клиринга, процессингового центра, серверов баз данных и почтовой подсистемы, службы безопасности участников, других программно-технических комплексов по работе с различным финансовыми инструментами.
5. В соответствии с законом Республики Казахстан «О бюджетной системе»
областному управлению финансов (Сутулов Ф.Ф.) при уточнении областного бюджета на 1998-99гг. согласно утвержденного плана мероприятий предусмотреть выделение средств в размере семнадцати миллионов тенге для финансирования региональных целевых программ «Система безналичных расчетов», «Промышленный клиринг», «Банковский клиринг», «Вексельное обращение СКО», «Организация рынка ценных бумаг», «Комплексная технология по выводу предприятий из ближнего банкротства в конкурентоспособное состояние».
6. Городской телефонной станции (Шукенов А.Ж.) произвести установку необходимого количества телефонных линий и двух выделенных каналов для создания компьютерной сети, связывающей предприятия, организации и учреждения Северо-Казахстанской области, и выхода ее в глобальные сети.
7. Контроль за исполнением возложить на зам. акима области Чиркалина И.
Ф.
Аким области
Д.Ахметов
Приложение к решению акима области № 171 от 30 июля 1998 г.
КОМПЛЕКСНАЯ ПРОГРАММА «Система базналичных расчетов в хозяйственном обороте Северо- Казахстанской области»
Разработана Финансово-промышленной компанией «Тимей»
совместно с ОУ Национального банка Республики Казахстан при участии областных управлений финансов и экономики СКО Северо-Казахстанская область г. Петропавловск 1998 год Введение Нарастание неплатежей стало одной из наиболее серьезных социально- экономических проблем экономики. Проблема неплатежей носит системный характер, вызвана комплексом причин и требует немедленного решения. Решение проблем платежного кризиса и налаживание платежной системы по единодушному мнению специалистов выдвинулись в число самых актуальных задач экономики. Платежный кризис существенно деформировал многие элементы системы безналичных расчетов.
Поэтому в данной работе основная цель - организация системы безналичного платежного оборота. Поскольку основной формой организации безналичного платежного оборота является платежная система, которая в значительной степени определяет эффективность экономики перед нами были поставлены задачи:
- проанализировать варианты построения платежной системы (ППС);
- рассмотреть принципы организации системы безналичных расчетов;
- создать промежуточную платежную систему.
ППС не может и не должна до конца решать проблему неплатежей, существующую в регионе и в нашей стране, но она создает ту базу, без которой решить проблему неплатежей в принципе невозможно. ППС создается во всей Республике Казахстан, а как пилотный проект в Северо-Казахстанской области и будет состоять из 3-х основных систем.
- системы перевода средств в псевдореальном времени, позволяющей Национальному Банку Казахстана (НБ РК), более эффективно проводить денежно- кредитную политику по всей территории Республики Казахстан и позволяющей банкам 2 - го уровня работать ни финансовых рынках вне зависимости от территориального расположения данная система будет играть роль системы перевода крупных сумм в платежной системе страны (СКП);
- создание системы перевода третьих сторон, обеспечивающей расчеты в течение 3 дней с проведением взаимозачета встречных платежей как на уровне области, так и в целом по стране, по существующему набору платежных инструментов; данная система будет предназначена в основном для перевода небольших сумм (СРП);
- системы расчетов по государственным ценным бумагам (система поставки ценных бумаг, СПЦБ), обеспечивающей поддержку быстрого и эффективного развития ликвидного вторичного рынка государственных ценных бумаг.
ППС будет функционировать до внедрения долгосрочной платежной системы (ДПС). Вместе с тем, с внедрением ППС должна быть заложена необходимая инфраструктура, отвечающая требованиям планируемой ДПС. В связи с этим ППС должна бьть по возможности простой, гибкой, базирующейся, на имеющихся технических и программных средствах, и не требующей больших затрат на ее внедрение и эксплуатацию, при обеспечении необходимого уровня защиты информации. ППС должна помогать банкам 2-го уровня адаптироваться в новых условиях работы, а также помочь осуществить переход на единый корреспондентский счет ОБЩИЕ ПРАВИЛА ПОСТРОЕНИЯ ПЛАТЕЖНЫХ СИСТЕМ На основании опыта построения платежных систем в развитых странах и построения платежных систем в странах бывшего социалистического блока, эксперты МВФ предлагают следующие 10 принципов построения платежных систем. Для построения платежной системы, основанной на безналичных расчетах в национальной валюте, необходимы при разработке дизайна :
- стабильный и низкий уровень инфляции.
- денежно-кредитная политика должна играть определяющую роль.
- необходимо определить оптимальное соотношение между эффективностью, надежностью, быстродействием, безопасностью и экономичностью системы.
- доступ участников к рынкам ликвидности, в частности к источникам кредитования.
- нормативно-законодательная база, которая является неотъемлемой и важной частью всего проекта
- разработка правил и порядка контроля за платежными системами и организациями является обязательным. Такой контроль, как правило, осуществляет центральный банк государства.
Общепринятым считается тот факт, что проведение окончательных межбанковских расчетов лучше всего осуществлять переводом средств, находящихся на счетах в центральном банке.
При разработке дизайна платежной системы необходимо тщательно определить и разделить функции между центральным банком и коммерческими банками, как в области владения, так и управления платежными системами, а также определение ценовой политики за предоставляемые услуги. При разработке концепции построения ППС были рассмотрены специфические особенности, которыми обладает Республика Казахстан в настоящее время и выработаны решения, которые наиболее полно подходят к существующей ситуации.
Среди рассмотренных особенностей являются:
- не соответствующая международной практике нормативно-правовая база,
- не соответствующие международной практике платежные инструменты;
- большинство головных офисов коммерческих банков располагаются в Алматинском регионе,
- исторически сложившаяся физически и логически децентрализованная система,
- наличие проблем с ликвидностью у большинства коммерческих банков;
- основным платежным инструментом является платежное поручение,
- отсутствие процедуры сертификации криптографических средств защиты конфиденциальной информации и электронной подписи;
- недостаточность и неоднородность развития телекоммуникационной инфраструктуры как внутри регионов, так и между ними.
- платежная система в целом уже отработана в пилотных зонах, что дает уверенность в том, что ППС будет успешно внедрена в стране в ближайшие сроки.
ПРИНЦИПЫ ПОСТРОЕНИЯ ПЛАТЕЖНОЙ СИСТЕМЫ Построение комплексной платежной системы Республики Казахстан предполагается основывать на следующих принципах:
- считать приоритетом создание платежных систем, дополняющих друг друга, а не конкурирующих друг с другом.
- прямым следствием принятия данного принципа является создание Национального платежного совета (в дальнейшем Совет)
Исходя из требований, реально стоящих перед Республикой Казахстан в области развития платежных систем, а также требований, которые реально могут возникнуть в будущем, на начальном этапе предлагается ограничиться разработкой следующих платежных систем:
Система перевода крупных сумм;
Система перевода мелких сумм, Система региональных клиринговых палат, Система торговли иностранной валютой, Система поставки ценных бумаг, зарегистрированных на счетах в НБ РК, Национальная система пластиковых карточек, Разработка различных платежных систем должна подвергнуться определением приоритета по внедрению и развитию. На начальном периоде платежные системы, составляющие ядро комплексной платежной системы Республики Казахстан -Система перевода крупных сумм (в дальнейшем СПКС) и Система перевода мелких сумм (в дальнейшем СПМС) - должны принадлежать и управляться Национальным Банком Республики Казахстан. В дальнейшем право владения и управления СПМС необходимо отдать самим коммерческим банкам, например Акционерному обществу, организованному на базе Совета.
Национальный Банк Республики Казахстан на начальном этапе не должен предоставлять услуги по дневному овердрафту, а вместо этого СПКС должна предоставлять коммерческим банкам возможность доступа к рынкам ликвидности например, краткосрочных межбанковских кредитов для получения достаточных денежных средств для осуществления расчётов Система безналичных расчетов Все сделки, связанные с поставками материальных ценностей и оказанием услуг, завершаются денежными расчетами. Последние могут принимать как наличную, так и безналичную форму. Организация денежных расчетов с исполъзованием безналичных денег гораздо предпочтительнее платежей наличными деньгами, поскольку в первом случае достигается значительная экономия на издержках обращения. Безналичные расчеты осуществляются с помощью векселей, чеков , пластиковых карточек, заменяющих наличные деньги , а также путем зачета взаимных требований и клиринговых расчетов.
Система безналичных расчетов (СБР) создает ту базу, без которой решитъ проблему неплатежей в принципе невозможно:
систему чеков;
систему векселей;
систему пластиковых карточек;
клиринг по чистым позициям;
промышленный клиринг;
клиринг векселей (при активном участии банков);
• электронная почта.
• В связи с этим СБР должна быть простой, надежной, гибкой, базирующейся на имеющихся технических и программных средствах, и не требующей больших затрат на ее внедрение и эксплуатацию, при обеспечении необходимого уровня защиты информации. СБР предусматривает все уровни интеграции аппаратного и программного обеспечения, электронной почты и прикладных программ.
• в условиях рыночной экономики система безналичных расчетов (СБР)
является определяющим фактором в процессе осуществления экономических, социальных и политических преобразований. Без современного структурирования платежной системы значительные изменения в экономике невозможны.
СБР в целом уже отработана в течение двух лет в пилотных проектах.
• Северо-Казахстанском областном управлении Национального Банка- клиринг по чистым позициям и клиринг чеков. Для обработки банковской информации создана единая общебанковская система вычислительных центров;
• Финоблуправлением областной администрации - система векселей (гарантированые обязательства) и чеков в бюджетной сфере;
• Данные проекты позволили отработать варианты и возможности использования чеков ( покрытых) в коммерческих структурах, гарантированных чеков в бюджетных организациях, гарантированных обязательств и векселей в хозяйствующих субъектах независимо от форм собственности. Повысилась заинтересованность банков в развитии электронных систем денежных расчетов.
На основании имеющегося опыта работы в нашей области и в других регионах страны, критических замечаний, деловых предложений поступивших от заинтересованных предприятий, организаций, учреждений были приняты и внесены коррективы в законы. Постановления Правительства и Национального Банка Республики Казахстан т.е была подготовлена и установлена нормативно- правовая основа организации, деятельности системы безналичных расчетов.
Разработан, освоен и усовершенствован программно-технический комплекс с учетом новых информационных технологии. Что дает уверенность в том, что СБР будет успешно внедрена в нашей области в самые короткие сроки.
РОЛЬ НАЦИОНАЛЬНОГО БАНКА Национальный Банк Республики Казахстан должен играть ключевую роль в следующих компонентах платежной системы:
Надзор за клиринговыми организациями играющими важную роль в платежной системе.
Осуществление расчетов по счетам коммерческих банков.
Управление и регулирование деятельностью системой перевода крупных средств.
Выработка и осуществление политики, управляющей структурой частных клиринговых организаций и осуществления расчетов по результатам их работы.
Анализ вариантов построения платежной системы Универсальная платежная система Данный вариант основан на принципе постепенного эволюционного развития платежной системы. Основы данного варианта заложены были в дизайне промежуточной платежной системы Э.Джонсоном в июне 1994г. Отличие системы разработанной Э.Джонсоном от предлагаемой концепции заключается в физической централизации счетов коммерческих банков в ГРКЦ, в стандартах электронных сообщений, а также в принципах организации обработки платежей - добавлена очередь и принципы синхронизации платежей в очереди.
Краткое описание описание системы Создается система гросс-расчетов, которая получает в начале дня остатки на корреспондентских счетах банков и сбрасывает их на теневые балансы в платежной системе. В течение дня банки могут вводить платежи в систему в пакетном режиме в любой момент времени. При обработке пакета платежей все платежи обрабатываются в индивидуальном порядке при наличии средств на теневом балансе платеж считается рассчитанным и средства тотчас же становятся доступными для банка получателя и в принципе ничто не препятствует банку кредитовать счет получателя платежа сразу после поступления уведомления о зачислении средств на счет банка. При отсутствии средств на теневом балансе, платеж ставится в очередь. При поступлении нового платежа в очередь производится синхронизация платежей в очереди с зачетом встречных платежей.
В конце рабочего дня все платежи, оставшиеся в очереди, отсылаются банку назад. Все рассчитанные платежи передаются в систему для осуществления бухгалтерского учета и составления отчетности. После создания подобной системы начинается создание системы платежей и расчетов между областями.
При расчете платежей в области производится сортировка платежей на межобластные и внутриобластные средства полученные по внутриобластным платежам становятся доступными получателю практически в реальном времени (время тратится только на доставку уведомления в банк-получатель).
Межобластные платежи передаются несколько раз в день (например 3 раза)
Таким образом формируется система платежей, которая позволяет несколько раз в день производить расчеты по всей территории РК. Система будет обрабатывать все платежные инструменты, существующие в настоящий момент в РК и которые будут возникать в будущем (прямой дебет, плановые платежи и т.д )
• После внедрения данного варианта РК будет обладать платежной системой, которая позволяют производить взаимозачет платежей в области и достаточно быстро проводить межобластные платежи. Внедрение системы сократит средства в расчетах до минимума, оставив только ошибочные платежи.
• Сохранение принципа логической и физической децентрализации (возможности филиала держать счета в филиалах НБ РК) будет положительно воспринята местными администрациями, которые уже сейчас озабочены внедрением единого корреспондентского счета с консолидацией практически всех средств в Алматинском регионе.
В принципе возможно создание системы срочных переводов в режиме псевдореального времени для особо приоритетных платежей.
Преимущества данного варианта
• после внедрения данного варианта РК будет обладать платежной системой, которая в настоящее время работает на Украине и в Белоруссии с улучшениями, которые позволяют производить взаимозачет платежей в области и достаточно быстро проводить межобластные платежи. Внедрение системы сократит средства в расчетах до минимума, оставив только ошибочные платежи.
Система управления ликвидностью по филиалам – чрезвычайно важное качество – предоставит возможность иметь точную картину о состоянии банковской системы не только для коммерческих банков, но и для НБ РК.
• сохранение принципа логической и физической децентрализации (возможности филиала держать счета в филиалах НБ РК) будет положительно воспринята местными администрациями, которые уже сейчас озабочены внедрением единого корреспондентского счета с консолидацией практически всех
• В принципе возможно создание системы срочных переводов в режиме псевдореального времени для особо приоритетных платежей. Хотя с чисто технической точки зрения это по прежнему вызовет некоторые трудности.
Недостатки данного варианта
• внедрение принципа гросс-расчетов накладывает чрезвычайно большие нагрузки на сеть телекоммуникаций. Все рассчитанные межобластные платежи передаются по сетям телекоммуникаций в центр и затем в другую область
• в случае перехода банков на единый корреспондентский счет по стране, система гросс-расчетов в областях практически перестанет быть необходимой, т.
к. счетов не уровне области практически не останется
• у банков изымаются средства из оборота хотя бы на несколько часов
• внедрение принципов очередности с синхронизацией достаточно хорошо отвечает потребностям клиентов, но недостаточно отвечает потребностям банков.
Все системы с очередями недостаточно отвечают принципам проведения расчетов по ценным бумагам и чистым позициям по клирингу.
• с внедрением подобной системы практически не остается возможности проводить взаимозачет межобластных платежей в течение дня или проводить взаимозачет по межобластным платежам нескольких регионов. А это в настоящий момент является одним из критических пунктов.
• несмотря на логическую и физическую децентрализацию платежной системы, банки по прежнему будут стягивать средства в Алматинский регион, потому что только здесь они смогут эти средства пустить в оборот для получения прибыли. Поэтому в областях будут установлены достаточно мощные и сложные системы (гросс-расчеты с синхронизацией очереди), которые практически не будут задействованы, а в Алматы по прежнему будет не хватать мощностей, т.к.
именно этот район будет развиваться как финансовый центр в первую очередь.
• без создания подсистемы срочных переводов в режиме псевдореального временибудет по прежнему затруднена реализация денежно-кредитной политики, т.к. для оперативного управления ситуацией такая система просто необходима.
Поэтому после создания системы межобластных платежей создание такой системы будет следующей задачей, которую необходимо будет решить.
Создание 2-х систем: системы перевода крупных сумм и системы переводов третьих сторон Основным принципом данного варианта развития промежуточной платежной системы является создание двух систем, как это и написано в заголовке. Оставить без изменения существующую платежную систему, которая тем не менее в состоянии осуществлять платежи по всей территории РК.
Одновременно необходимо создавать 2-е системы, после создания которых существующая платежная система должна отмереть в течение некоторого времени.
Краткое описание системы Первая система – логически дцентрализованная, а физически централизованная система гросс-расчетов в реальном времени, с платформой, основанной на относительно мощных компьютерах, с очень хорошей сетью телекоммуникаций, предоставляющей услуги на высоком уровне (система должна быть не хуже чем существующий спринт, возможно спутниковая связь), к участнику предъявляются высокие требования по уровню технических возможностей в том числе и аренда/прокладка выделенного канала до ближайщего регионального центра избранных телекоммуникаций. Открыть счет в этой системе может любой банк или небанковское финансовое учреждение, удовлетворяющее требованиям, выставленных системой, территориальное расположение неважно. Этот счет будет называться специальным счетом для расчетов в реальном времени, на который участник в начале работы должен перевести определенные средства. Данная система должна организовываться позже 2-ой системы, основанной на принципе нетто-расчетов по всей стране с физически и логически децентрализованной структурой. В системе нетто- расчетов участвуют все банки и их филиалы, осуществляя локальный клиринг в области и межобластной клиринг в центре. Сложившиеся чистые позиции по областям в конце дня также передаются в центр. Система управления рисками позволяет для мелких банков работать в размерах многостороннего дебетового ограничения, не превышающего коррсчета. Для крупных банков может быть установлены более либеральные условия, позволяющие им эффективнее использовать средства на коррсчете.
• После создания системы переводов крупных сумм снимаются абсолютно все вопросы. В пределах клирингового цикла по всем платежным инструментам 2- ая система должна начать свою деятельность также с платежных поручений, постепенно, но достаточно быстро осваивая другие виды платежных инструментов.
Для обеспечения безопасности каждое платежное поручение направляется 2- мя путями: 1-ый путь - платежное поручение направляется в платежную систему и 2-ой путь - напрямую получателю платежного поручения. Платеж является достоверным, если информация полученная 2-мя разными путями идентична.
В данном варианте практически снимаются все недостатки присущие варианту универсальной системы:
• Значительно снижаются нагрузки на сеть телекоммуникаций.
• При переходе банков на единый коррсчет, система нетто-расчетов практически изменится, она будет даже развиваться предлагая новые виды услуг по прямому дебету, плановым платежам, клирингу локальных чеков и векселей, платежей посредством платежных банковских карточек
• Будет проводиться взаимозачет межобластных платежей в центре,
• После создания системы переводов крупных сумм снимаются абсолютно все вопросы Система перевода крупных сумм платежей (СКП)
СКП будет обрабатывать только платежные поручения с учетом следующих ограничений.
• Предлагается осуществлять последовательное увеличение объема обрабатываемых платежных поручений, для того чтобы обеспечить достаточно быстрое время реагирования на ввод и обработку платежного поручения:
=> На 1-ом этапе осуществлять расчеты только по межбанковским платежам -по результатам торгов на валютной бирже, государственным ценным бумагам, рынке межбанковских кредитов.
=> На 2-ом этапе, в случае нормального функционирования СКП на 1-ом этапе, допустить платежи третьих сторон с ограничением по минимальной сумме платежа, с постепенным понижением размера ограничения, в дальнейшем возможно снятие ограничения.
• Цена за обработку платежного поручения в СКП должна быть гораздо выше, чем в СРП. Все платежные поручения, обрабатываемые в СКП должны быть подписаны электронной подписью и зашифрованы. Для обеспечения безопасности каждое платежное поручение направляется 2-мя путями: 1-ый путь – платежное поручение направляется в платежную систему и 2-ой путь – напрямую получателю платежного поручения. Платеж является достоверным, если информация, полученная 2-мя разными путями идентична. СКП должна обрабатывать сообщения в формате, разработанного на основе стандартов СВИФТ, ЕДИФАКТ и др., утвержденного Национальным платежным советом.
Механизм расчета
СКП должна работать по принципу гросс-расчетов в псевдо-реальном времени с учетом следующих функциональных характеристик:
• Платеж, принятый в СКП, должен быть безотзывным.
• На начало дня НБ РК должен передать информацию об остатках на коррсчетах участников системы, в пределах которого с учетом овердрафта будут работать участники системы в течении дня. В конце дня СКП передает в НБ РК информацию для осуществления записей в книгах.
• СКП должна позволять устанавливать параметрически размер дневного овердрафта (возможно нулевой) индивидуально для каждого участника.
• СКП должна обеспечивать обработку очередей с учетом приоритетов платежей, находящихся в очереди. Желательно, чтобы СКП позволяла участникам видеть платежи, находящиеся а очередях других участников и направляемых к ним Желательно, чтобы СКП позволяла производить взаимозачет платежей, находящихся в очереди.
• СКП должна гарантировать, что ни один платеж не будет потерян и ни один платеж не будет дублирован, для чего в СКП должна использоваться система последовательной нумерации сообщений,
• СКП должна строиться на принципах открытой архитектуры и не зависеть от особенностей телекоммуникационных систем.
Доступ к системе
СКП должна функционировать на платформе, основанной на относительно мощных компьютерах, с очень хорошей сетью телекоммуникаций, предоставляющей услуги на высоком уровне (система должна быть не хуже, чем существующий Спринт, возможно спутниковая связь), к участнику предъявляется высокие требования по уровню технических возможностей, в том числе и аренда / прокладка выделенного канала до ближайшего регионального центра избранных телекоммуникаций. Возможен вариант получения платежей по любой, достаточно надежной сети телекоммуникаций. Стать участником системы может любой банк или небанковское финансовое учреждение, удовлетворяющее требованиям, выставленных системой, территориальное расположение при этом не имеет значения.
Правила проведения расчетов Центром Межбанковских Расчетов в системе крупных платежей
1. Общие положения
1.1. Настоящие Правила определяют порядок функционирования Центра Межбанковских Расчетов (далее - ЦМР) в системе крупных платежей. Услуги пользователям по переводу крупных платежей предоставляются ЦМР.
1.2. Назначение системы крупных платежей (далее - СКП) заключается в исполнении безотзывных и безусловных платежей в национальной валюте с гарантией расчета в течение одного операционного дня с использованием и в пределах сумм денежных средств, находящихся на счетах пользователей СКП в Национальном Банке Казахстана (далее – Нацбанк).
2. Основные определения, используемые в Правилах Система крупных платежей - механизм межбанковских расчетов, посредством, которого осуществляется перевод высокоприоритетных платежей пользователей. Минимальный размер суммы платежа через СКП не устанавливается.
Высокоприоритетный платеж - платеж, для которого первостепенное значение имеет срок его исполнения, в частности платеж, связанный с операциями на межбанковском рынке кредитных ресурсов, рынках капитала (ценных бумаг) и иностранной валюты. Такие платежи, как правило, связаны с переводами крупных сумм, задержка которых может приводить к крупным убыткам дпя пользователей.
Пользователь системы крупных платежей (далее - пользователь) - банк или небанковское финансовое учреждение, заключившее договор с КЦМР о предоставлении пользователю услуг в СКП (далее - договор)
Корреспондентский счет пользователя в КЦМР (далее счет пользователя) - счет, открытый пользователю в СКП для выполнения электронных платежей между пользователями.
Электронный платеж в СКП (далее - платеж) - требование о переводе денежных средств одного пользователя в пользу другого пользователя, переданное для исполнения в СКП электронным способом в соответствии с договором Безотзывность и безусловность платежа - состояние платежа, при котором он не может быть отозван и/или отменен по инициативе сторон, участвующих в его расчете (участников платежа) и не ограничен никакими условиями.
Расчет в СКП - деиствия, в результате которых обязательства пользователя- плательщика о переводе денежных средств становятся выполненными.
Участники платежа в СКП - пользователь-плательщик, КЦМР и пользователь-получатель, участвующие в исполнении платежа.
Окончательный расчет в СКП - действия, в результате которых обязательства всех участников платежа становятся выполненными.
Электронный платежный документ (далее – платежный документ) – платежный документ, составленный и переданный в установленном электронном формате, имеющий силу первичного документа после его ввода и прохождения аутентификации в СКП.
Кредитовый перевод - вид перевода денежных средств, при котором платежный документ вводит в СКП пользователь - плательщик.
Дебетовый перевод - вид перевода денежных средств, при котором платежный документ вводит в СКП пользователь - получатель.
Акцепт платежного документа в СКП - согласие КЦМР, повлекшее за собой его обязательство исполнить перевод денежных средств на основании условий платежного документа.
Аутентификация (удостоверение подлинности платежных документов)
означает установленные КЦМР и доведенные до пользователей процедуры и комплекс мер для подтверждения подлинности и правильности составления электронных платежных документов, а также для установления факта передачи платежного документа непосредственно пользователем, указанным в качестве плательщика Кредитный риск - риск получателя, связанный с возможностью невыполнения пользователем-плательщиком своих обязательств в полном объеме и в установленный срок.
Риск ликвидности - риск плательщика, связанный с возможностью невыполнения своих обязательств по переводу денежных средств Системный риск - риск невыполнения обязательств одного или нескольких пользователей системы по одному или нескольким переводам денежных средств, вызванный невыполнением обязательств одного или нескольких пользователей.
Риск мошенничества - риск, связанный с возможностью несанкционированного доступа в СКП, злоупотреблении персонала пользователей и КЦМР при исполнении своих обязанностей Операционный риск - риск, связанный с возможностью совершения персоналом КЦМР ошибок при исполнении своих обязанностей Технический риск - риск, связанный с возможностью неисправностей и ошибок аппаратно-программных средств СКП и средств телекоммуникаций Дневной кредит - краткосрочный обеспеченный кредит, предоставляемый пользователю СКП Нацбанком в течение операционного дня. Дневной кредит предоставляется для выполнения обязательств при недостатке денежных средств на счете пользователя и должен быть погашен до завершения операционного дня СКП.
Операционный день СКП - время, в течение которого СКП открыта для приема, обработки электронных платежных документов и исполнения платежей Очередь - механизм управления рисками, при котором в СКП задерживается ислолнение платежей в ожидании момента, когда платеж может быть исполнен.
Исполнение платежа в СКП - перевод денежных средств по счетам пользователей в СКП на основании введенного платежного документа Аудиторский след - информация, хранимая в СКП для контроля движения электронных платежей.
Контрольный срок – установленное время в течение операционного дня СКП, после которого прием и исполнение платежей по документам прекращается.
Электронная ведомость – документ, в котором отражен бухгалтерский отчет, представляемый в установленном КЦМР электронном формате. В нем отражаются данные о результатах кредитовых и дебетовых записей по счетам пользователей исполненных платежей.
Вышеуказанные определения используются только для проведения расчетов КЦМР в СКП.
3. Виды операций в СКП
3.1. Через СКП осуществляются кредитовые и дебетовые переводы.
3 2. СКП осуществляет переводы денежных средств между пользователями 3 3. СКП осуществляет дебетовые переводы только с предварительного согласия пользователя-плательщика и на основании письменного соглашения, оформленного соответствующим образом. Копия данного соглашения должна быть приложена к договору пользователя с КЦМР.
В отношении переводов между головным банком и его филиалом, а также на основаниях, предусмотренных действующим законодательством Республики Казахстан дебетовые переводы выполняются без согласия пользователя- плательщика.
4. Банковские электронные сообщения в СКП
4.1. Передача и прием сообщений в СКП осуществляется только электронным способом. При этом пользователи СКП обмениваются электронными сообщениями по форматам, установленным Нацбанком.
Пользователи обязаны соблюдать процедуры обеспечения информационной безопасности, утвержденные ЦМР дпя СКП, для удостоверения факта передачи электронных сообщений и обнаружения ошибки при их передачи.
4.2. ЦМР разрабатывает порядок аутентификации электронных сообщений и контролирует его соблюдение.
4.3. ЦМР и пользователи обеспечивают учет и осуществляют контроль отправляемых и получаемых электронных сообщений. Все электронные сообщения, обработанные в СКП, оставляют аудиторский след.
4.4. При несвоевременном получении электронных сообщений или их отсутствии пользователь должен немедленно уведомить ЦМР.
Система переводов третьих сторон Основана на принципе нетто-расчетов с физически и логически децентрализованной структурой. В системе нетто-расчетов участвуют все банки и их филиалы, осуществляя локальный клиринг в области (или регионе, каждом крупном городе, в общем везде, где это экономически целесообразно) и межобластной (межрегиональный) клиринг в центре. Система управления рисками позволяет для мелких банков работать в размерах многостороннего дебетового ограничения, не превышающего коррсчета. Для крупных банков может быть установлены более либеральные условия, позволяющие им эффективнее использовать средства на коррсчете. Через систему перевода третьих сторон производится расчет по всем видам платежных инструментов, начиная с платежного поручения и добавляя остальные платежные инструменты по мере развития и необходимости. Ниже описана ситуация с различными видами платежных инструментов, существующих в Республике Казахстан.
Платежные инструменты Чеки
1.1. Чек - это письменное поручение клиента банка (чекодателя) банку, составленное на специальном бланке, о перечислении суммы денежных средств с его счета на счет получателя средств (чекодержателя).
1.2. Чеки применяются юридическими и физическими лицами при взаиморасчетах за полученные товарно-материальные ценности и оказанные услугием.
1.3. Чеки подразделяются на следующие виды:
- чеки из расчетной чековой книжки,
- чеки из чековой книжки вкладчика.
Использование чеков из чековых книжек как юридическими так и физическими лицами и оказываемые услуги. По данному вопросу работа ведется с момента утверждения Положений «О расчетах чеками в Республике Казахстан»
и «О Клиринговой палате Национального Банка Республики Казахстан для проведения клиринга чеков» (15 ноября 1994 года). Чековые книжки были заказаны для изготовления Фабрике ценных бумаг. После внедрения ее в нашем регионе и доведения до нормального ее функционирования, внедрение системы должно быть расширено на другие регионы по всей Республике.
Для внедрения системы необходимо следующее:
- устранение причин, препятствующих использованию данного платежного инструмента. В связи с этим необходимо проводить раъяснительную работу с торговыми организациями, банками и их клиентами, а так же собрать информацию о потребности бюджетных организаций в чековых книжках и проанализировать ее.
- проведение рекламной кампании по усилению доверия к чекам, как платежному инструменту через прессу, с целью доведения информации до предприятий, организаций и населения. Внести предложение банкам гарантировать оплату по чеку в пределах определенной суммы, что несомненно вызовет доверие у предприятий-продавцов при приеме чека к оплате за те или иные товары и услуги.
Необходимо решить вопрос о возможности начисления процента по счетам 711 и 722 для повышения заинтересованности клиентов банков.
Прямой дебет
Для упрощения процедуры регулярных платежей (абонентская плата, квартплата, плата за коммунальные услуги, уплата налгов, регулярные взаиморасчеты между предприятиями и т.д.) в мировой практике широко используются платежи путем прямого дебетования. Прямое дебетование - списание денежных средств со счета плательщика и зачисление их на счет поставщика товаров или услуг на основании предварительного разрешения плательщика, действующего в течение определенного периода времени и/или в пределах определенной суммы денежных средств. Для осуществления прямого дебетования необходимо предварительное разрешение плательщика, который уполномочивает свой банк на дебетование своего счета при получении указаний от уполномоченного получателя платежа. На бумажном носителе, магнитной ленте или электронным способом получатель отправляет платежные инструкции банку, который списывает указанную сумму со счета плательщика и зачисляет ее на счет получателя. Никаких действий от плательщика не требуется. По истечении определенного периода, плательщик должен получать выписки по операциям, проведенным с использованием данного платежного инструмента. В целях широкого распространения и использования механизма прямого дебетования банками второго уровня, разработано и введено «Положение об осуществлении расчетов методом прямого дебетования», утвержденный Постановлением Правления Национального Банка Республики Казахстан от 21 ноября 1996 года. Данный нормативный-правовой акт должен регулировать использование метода прямого дебетования при регулярных торговых платежах, а также др. видах платежей при взаиморасчетах предприятий.
Расчеты банковскими векселями В целях усовершенствования форм расчетов, а также ускорения расчетов и денежного обращения в Республике Казахстан введен закон «О вексельном обращении в Республике Казахстан» от 28 апреля 1997 года №97-1. Согласно данного закона юридические лица вправе использовать простые и переводные векселя в денежных расчетах между собой за поставленный товар или оказанные услуги. В основу документа легли основные положения и принципы Единообразного Вексельного Закона, принятого Женевской вексельной конвенцией 7 июня 1930 года. Принципиальным отличием данного Положения от ранее действующего «Временного положения о вексельной системе расчетов», утвержденного Правлением Нацбанка Республики Казахстан 27 февраля 1992 года, является введение в обращение простых банковских векселей и использование их в качестве платежного инструмента в расчетах между предприятиями. У такого подхода есть ряд преимуществ во-первых, появляется достаточно надежное средство, позволяющее решать проблему неплатежей.
Предприятия имеют возможность расплачиваться этими векселями со своими кредиторами, которые должны принимать их в оплату задолженности. Во-вторых, поскольку банковские векселя предоставляются предприятиям в кредит (причем подобное кредитование проводится по ставке существенно ниже рыночной), увеличивается общая масса платежных средств, доступных предприятиям при проведении расчетов. В-третьих, предприятия, получая на свой актив более надежные и более ликвидные обязательства, оказываются в достаточно привлекательном и, что самое важное, поддающемся точной оценке финансовом положении, что позволяет им проводить адекватную ценовую и производственную политику. Все эти качества предопределяют широкое использование векселей в условиях развитых рыночных отношений.
Регулирование выпуска и обращения коммерческих и банковских векселей на территории Республики Казахстан осуществляется Национальным Банком Республики Казахстан. В перспективе, при успешном обращении векселей и увеличения их объема, предполагается внедрение клиринга векселей на основе системы перевода третьих сторон. Вексельное форма расчетов предполагает обязательное ее участие в организации банковских учреждений. В частности, вексельное законодательство предусматривает инкасирование векселей банками, т.е. выполнение ими поручение векселедержателей по получению платежей по векселям в срок. Векселя передаваемые в банк дпя инкассирования, снабжается векселедержателем по получению платежей по векселям в срок. Векселя, — «Временное положение о вексельной системе расчетов в Республике Казахстан»
все же не обеспечивала надлежащую правовую основу для вексельного обращения и оставляла не урегулированными ряд вопросов, в частности осуществление платежей в бюджет в форме векселей. Поэтому облфинуправлением в течении двух лет были временно использованы гарантированные обязательства. В настоящее время, в соответствии с Указом Президента Республики Казахстан «О присоединении Республики Казахстан к Женевским конвенциям от 7 июня 1930 года», совместно с другими заинтересованными структурами разработан Закон «О вексельном обращении в Республике Казахстан».
Для активизации работы с банковскими векселями необходимо следующее:
- поскольку банки при проведении операций с векселями должны быть уверены, что представленные векселя используются в расчетах между юридическими лицами только за поставленные товары или оказанные услуги, целесообразно тщательно строить цепочки расчетов по отраслевому или технологическому принципу;
- разработать механизм конвертации векселей для расчетов с нерезидентами Республики Казахстан;
- для решения проблемы неплатежей можно организовать площадку по продаже хозяйствующих субъектов, не способных погасить векселя своих клиентов;
- учитывая актуальность вопроса неплатежей не только в нашем регионе, но и в республике, необходимо совершенствовать механизм платежей в бюджет банковскими векселями;
- организовать на базе клиринговых палат ручной клиринг банковских векселей. Заметим, что СРП по клиринге банковским простых векселей будет неявным образом поддерживать систему коммерческих векселей, предлагая услуги по клирингу и расчету.
Пластиковые карточки
Основным назначением системы является обеспечение расчетов за товары и услуги, а также получение наличных денег (банкнот) и Электронных Наличных Денег (ЭНД) посредством банкоматов на основе использования пластиковых карточек с интегральной микросхемой в любом месте Республики Казахстан, независимо от того в каком банке обслуживается владелец карточки. В качестве исходных данных была использована также приоритеты системы, определенные НБ РК:
1) введение новых эффективных форм безналичного расчета населения за товары и услуги;
2) массовость, так как только при массовом использовании можно получить значимый эффект;
3) увеличение сбора налогов за счет повышения учитываемости традиционного рынка банкнот и монет;
4) снижение затрат на производство и обработку банкнот и монет;
5) увеличение оборота банков и, как следствие, увеличение объема кредитных ресурсов;
6) минимальная нагрузка на расчетную систему;
7) минимальная зависимость от состояния сети телекоммуникаций и связи;
8) система должна быть простой и вместе с тем обеспечивать достаточный уровень защиты информации от несанкционированного доступа.
В связи с поставленной задачей при разработке настоящей концепции были определены следующие принципы организации и функционирования системы:
1. использование в качестве средства платежа как Электронных Наличных Денег, так и средств клиентов на счетах в банках (дебетные и кредитные карточки);
2. оператор системы - Казахстанский центр межбанковских расчетов (КЦМР);
3. единый стандарт карточки для всех видов транзакций, включая транзакции по дебетным и кредитным карточкам;
4. универсальный терминал для расчетов за товары и услуги;
5. режим офф-лайн при расчетах за товары и услуги;
6. единая техническая инфраструктура сбора, обработки и распределения информации;
7. централизованное управление системой безопасности;
8. сертификация оборудования и участников системы;
9. возможность обработки карточек международных систем, таких как ВИЗА, Мастеркард идр.
а также следующие принципы интеграции с системами дебетных и кредитных карточек
1. единый стандарт многофункциональной карточки
2. на основе единого стандарта в системе возможно использование спектра карточек:
- только для электронных денег;
- только дебетные или кредитные;
- комбинированные;
3. универсальный терминал в различных модификациях:
- портативный с модемом или без него;
- комбинированный с традиционным кассовым аппаратом;
- многотерминальный комплекс с хост компьютером (для больших супермаркетов);
4. единая организационная инфраструктура;
5. единая техническая инфраструктура.
Создаваемая система должна выполнять функции по расчетам на всем рынке розничных платежей за товары и услуги, включая малые и очень малые платежи с использованием электронных наличных денег, а также платежи с использованием дебетных и кредитных карточек. Кроме того в системе предусмотрено использование электронной иностранной валюты для предоставления возможности сохранения злектронных наличных денег от инфляции, а также для возможной интеграции с аналогичными системами других государств.
Электронные наличные деньги НБ РК является единственным эмитентом электронных наличных денег на равне с банкнотами и монетами. Он производит эмиссию электронных денег в обращение путем продажи их коммерческим банкам также, как это делается в случае продажи банкнот и монет. Денежная масса в обращений теперь подразделяется на две части - электронные наличные деньги и банкноты и монеты, соответственно изменяются требования к ее контролю. Масса электронной валюты поддерживается эквивалентной массой обычной валюты на вкладах НБ РК в иностранных банках. В роли оператора системы выступает КЦМР, который подготавливает и распределяет карточки - носители электронных денег населению. Все транзакции обрабатываются в КЦМР, за исключением транзакций по эмиссии и учету ЭНД, которые обрабатывает НБ РК. В принципе по электронным наличным деньгам КЦМР выполняет функции защищенной транспортной среды.
Предприятия работодатели переводят начисленную заработную плату своих работников в коммерческие банки, либо получают из коммерческих банков ЭНД для выдачи заработной платы своим работникам через кассу предприятия. В последнем случае предприятия оснащаются соответствующим оборудованием.
Электронные кошельки потребителей наполняются из электронного сейфа снятия, через кассовое отделение банка с использованием системы кассовых счетов, одним из трех способов:
- с использованием расчетного счета клиента банка;
- с использованием специального счета предприятия;
- обменом банкнот и монет на ЭНД.
Электронная иностранная валюта покупается и продается потребителями по аналогии с обычной иностранной валютой в кассовых отделениях банков и обменных пунктах.
При расчете за товары и услуги владелец ЭНД на сумму оплаты переводятся в электронный торговый терминал, в котором накапливается итоговая сумма всех продаж по электронным деньгам. На каждую покупку автоматически оформляется торговый чек в двух экземплярах, один зкземпляр которого выдается покупателю, второй остается у продавца.
Сбор (инкассирование) выручки в виде ЭНД от предприятий торговли и услуг на этапе пилотного проекта производится одним из двух способов:
- с помощыо специального электронного кошелька продавца, которую он затем самостоятельно доставляет в свой банк («самонос»);
- по линиям телекоммуникации и связи по инициации от центрального компьютера или торгового терминала.
- службой электронной инкассации КЦМР с использованием транспорта и портативного компьютера или специальной карточки.
Выбор способа инкассации остается за продавцом. Коммерческий банк накапливает собранные ЭНД в электронном сейфе сбора, при этом ЭНД проходят учет в системе кассовых счетов отделения банка и зачисляются на соответствующие счета предприятий торговли и оказания услуг ЭНД в электронном сейфе сбора не могут быть повторно использованы для выдачи потребителю. Ежедневно коммерческий банк передает ЭНД, собранные в электронном сейфе сбора в НБ РК, который в свою очередь кредитует корреспондентские счета коммерческих банков на сумму переданных ЭНД.
Дебетные и кредитные карточки Расчет за товары и услуги с помощью дебетной или кредитной карточки произодится потребителем по аналогии с расчетов Электронными Наличными Деньгами в режиме офф-лайн. Транзакции по расчетам накапливаются на специальной карточке продавца и на конец дня вместе со сбором электронных денег, одним из вышеописанных способов сбора, передаются в процессинговый центр КЦМР или обслуживающий предприятие банк. В случае использования способа сбора «самоносом» поток транзакций по дебетным и кредитным карточкам отделяются от потока электронных денег и передаются также в процессинговый центр акционерного общества.
В процессинговом центре КЦМР производится сбор и контроль всех транзакций от всех предприятии торговли и услуг, подключенных к системе.
Собранные данные по платежам затем передаются непосредственно в одну из клиринговых палат КЦМР, которая производит расчет чистых позиций банков участников нетто расчетов вместе с другими платежными документами банком.
Окончательный расчет (перевод средств по корреспондентским счетам коммерческих банков) производит НБ РК. Банки по мере необходимости уведомляют своих клиентов о движении средств на их счетах Система клиринговых расчетов Одним из наиболее эффективных способов повышения эффективности платежного оборота является клиринг - система безналичных расчетов, основаная на взаимном зачете платежных документов и финансовых обязательств юридических лиц за поставки товарно-материальных ценностей и оказание услуг с фактической уплатои лишь сальдо по расчетам. Этот порядок расчетов позволяет максимально упростить, ускорить и удешевить расчеты.
Для предприятий имеются предпосылки для совершенствования клиринга, основанного не только на двухстороннем, но и на регулярном многостороннем клиринге, взаимном погашении в равных суммах денежных обязательствах.
Развитием клиринговой системы, с учетом этих особенностей, является создание структур, осуществляющих как работу с банками, так и непосредственно с предприятиями по организации и осуществлению клиринга.
В основе данных технологий заложен принцип максимального и равноэффективного погашения взаимных финансовых обязательств на основе развитой информационной технологии и специальных методах прогнозировании и оптимизации клиринга.
Как показывает опыт работы в этом направлении, эффективность системы заключается в следующем:
- стабилизация расчетов и своевременное поступление платежей;
- ускорении оборачиваемости оборотных средств и повышение прибыльности предприятий, сокращение кредитной эмиссии;
- получение 20-30 % необходимых материальных ресурсов и услуг предприятиями без привлечения денежных средств;
-уменьшение объема документооборота по платежам и сокращение сроков обращения платежных документов.
По мере создания необходимых предпосылок межбанковские расчеты посредством зачета взаимных требований должны так же, как за рубежом, стать преобладающим способом платежей.
Система поставки ценных бумаг
1.1. Анализ Систем в странах большой десятки Изучение сложившейся ситуации в странах большой десятки, анализ и дальнейшее развитие позволяют сделать следующие выводы.
По организации центрального депозитария:
- Производится отделение или создание центрального депозитария в самостоятельную структуру, оформленную в виде юридического лица.
Существование центрального Депозитария является обязательным по рекомендациям Группы 30 с 1992 г. Среди стран большой десятки в настоящий момент центральный депозитарий существует в составе центрального банка в целом ряде стран: Бельгия (в Бельгии нет других центральных депозитариев), Нидерланды, США, Франции, Италии, Японии (также нет другого центрального депозитария), но на основании переговоров и данных, полученных из ВІS, во всех европейских странах центральные банки собираются сделать уступку и отделить центральные депозитарии от своих структур. США и Япония в настоящий момент это делать не собираются, но и в США независимый центральный депозитарии по работе с негосударственными ценными бумагами (ОТС) начинал регистрировать и государственные ценные бумаги (пока только долгосрочные).
- Центральные депозитарии строятся на основании принципа разделения ценных бумаг, принадлежащих первичным дилерам от ценных бумаг инвестора.
- Центральные депозитарии стран большой десятки строятся на основании принципа «закрытости» (lock-in), обозначающего, что стороны, заключившие сделку по купле-продаже ценных бумаг, зарегистрированных в данном центральном депозитарии, посылают в его адрес сообщения о заключении сделки.
Все остальное берет на себя центральный депозитарий.
По организации систем клиринга и расчета:
- Все системы расчета по ценным бумагам в состоянии обрабатывать как прямые сделки, заключенные между первичными дилерами, так и сделки, заключенные на фондовых биржах.
- Практически во всех системах отдается предпочтение системам гросс- расчета по ценным бумагам. Из всех стран только в Бельгии по ценным бумагам производится многосторонний неттинг. Все остальные осуществляют гросс- расчеты по поступаемым сделкам.
- Прогнозируемое развитие систем клиринга и расчета по ценным бумагам:
=> Развитие рынков по предоставлению / получению ценных бумаг;
=> Организация многосторонних нетто-расчетов по ценным бумагам в тех случаях, когда это будет считаться целесообразным.
- Во всех странах наибольший объем операций по ГЦБ производится путем прямых сделок между первичными дилерами.
- Платежная система и система поставки ценных бумаг как правило разделяются на две различные системы с очень тесной связью между ними.
- Организация системы на принципах «поставка против платежа» в будущем будет иметь следующий вид:
Система поставки ценных бумаг, как правило, принадлежит и управляется центральным депозитарием.
Платежная система, как правило, принадлежит и управляется центральным банком - это система перевода крупных сумм, как правило - RTGS.
Две эти системы в тесном взаимодействии друг с другом реализуют принцип "поставка против платежа" для ценных бумаг По организации доступа к Системе
- В большинстве стран право доступа к системе расчетов по ценным бумагам, статусом первичного дилера обладаот не только банки, но и другие небанковские финансовые организации - пенсионные фонды, страховые компании и т.п.
1.2. Система поставки ценных бумаг Республики Казахстан СПЦБ предназначена для осуществления расчетов по государственным ценным бумагам в Республике Казахстан.
СПЦБ должна работать в соответствии со следующими принципами.
- СПЦБ должна работать по принципу «поставка против платежа» по расчетам по Государственным Ценным Бумагам (ГЦБ)
- СПЦБ должна обеспечивать расчеты по поставке ГЦБ как на биржевом, так и на внебиржевом рынках.
- СПЦБ должна обеспечивать расчеты по поставке ГЦБ на всей территории Республики Казахстан.
- СПЦБ должна быть максимально надежна (насколько возможно в существующих условиях) от несанкционированного доступа или потерь /дублирования информации.
- СПЦБ должна быть максимально автоматизирована (насколько возможно в существующих условиях).
- СПЦБ должна предоставлять информацию о произведенных сделках в любой момент, по требованию операторов имеющих доступ к системе.
- СПЦБ должна вести журналы регистраций всех сообщений, проходящих через Систему, как в Депозитарии, так и у Дилеров. По существу это является регистрацией всей деятельности, происходящей по расчетам с ГЦБ.
- Окончательность расчетов по ценным бумагам наступает в момент перевода ГЦБ со счета продавца на счет покупателя.
Заключение
Обобщая все выше изложенное, необходимо отметить основные концептуальные положения организации системы безналичных расчетов.
1. Проблема кризиса неплатежей требует немедленного решения.
2. Оператором платежной системы должен являться Центр межбанковских расчетов между участниками.
3. СБР должна состоять из двух взаимосвязанных больших систем системы перевода крупных сумм платежей и системы перевода третьих сторон.
4. СБР должна включать в себя весь спектр платежных инструментов, используемых в банкковском деле, финансах, различных отраслях экономики, а также информационные технологии позволяющие вводить новые.
5. Принципы организации и функционирования системы должны соответствовать основным закладываемым принципам долгосрочной платежной системы.
6. Необходимо создавать и развивать клиринговые палаты.
7. Развитие и внедрение новых платежных инструментов (векселей, чеков, пластиковых карточек) ускорит проблему разрешения кризиса неплатежей.
8. Организация безналичных расчетов с учетом новых платежных инструментов должна положительно влиять на решение проблемы неплатежей и совершенствовать платежную систему.