Қазақша:
Батыс Қазақстан облысының мәслихаты Батыс Қазақстан облыстық Маслихат Западно-Казахстанской области мәслихатының 2003 жылғы 19 сәуірдегі № 30-8 шешімі. Батыс Қазақстан облысының Әділет басқармасында 2003 жылғы 14 мамырда № 2121 тіркелді. Күші жойылды - Батыс Қазақстан облыстық мәслихатының 2004 жылғы 20 желтоқсандағы № 13-4 шешімімен Батыс Қазақстан облысында тілдерді қолдану мен дамытудың 2003-2004 жылдарға арналған аймақтық Бағдарламасы және оны іске асыруға арналған шаралар жоспары туралы Облыстық мәслихаттың 2003 жылғы 19 сәуірдегі N 30-8 шешіміне қосымша Батыс Қазақстан облысында тілдерді қолдану мен дамытудың 2003-2004 жылдарға арналған АЙМАҚТЫҚ БАҒДАРЛАМАСЫ Орал қаласы, 2003 жыл Батыс Қазақстан облысында тілдерді қолдану мен дамытудың 2003-2004 жылдарға арналған аймақтық бағдарламасы Атауы:
Батыс Қазақстан облысында тілдерді қолдану мен дамытудың 2003-2004 жылдарға арналған аймақтық бағдарламасы Әзірлеу- ге негіз- деме:
Қазақстан Республикасы Президентінің 2001 жылғы 7 ақпандағы N 550 Жарлығымен бекітілген "Тілдерді қолдану мен дамытудың 2001-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасына", Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2001 жылғы 6 сәуірдегі N 450 қаулысымен бекітілген "Тілдерді қолдану мен дамытудың мемлекеттік бағдарламасын іске асыру жөніндегі 2001-2002 жылдарға арналған іс-шаралары жоспарының" 3 тармағына сәйкес әзірленген 1-кезең - 2003 жыл;
Бағдарла- маны 2-кезең - 2004 жыл.
жүзеге асыру мерзім- дері жә- не кезең- дері:
Батыс Қазақстан облыстық ақпарат және қоғамдық келісім басқармасы Негізгі әзірле- ушісі жә- не үйле- стіру- шісі:
Мақсат- тары:
Қазақстан халықтарының тілдерін дамытудың стратегиясына сәйкесті мемлекеттік-қазақ тілінің пәрменділікпен да- муын және оның қоғамдық өмірдің барлық салаларында кеңінен қолданылуын қамтамасыз ету, орыс тілінің жалпы мә- дени қызметін сақтай отырып, басқа да этникалық топтардың тілдерін дамытуға қолдау көрсету Міндет- тері:
мақсаттардың орындалуын қамтамасыз ету үшін төменде көрсетілген негізгі міндеттерді шешу көзделеді: облыс көле- мінде мемлекеттік тілдің мемлекеттік басқару тілі ретінде қолданылуын қамтамасыз ету;
облыс әкімдігінің 2002 жылғы 3 сәуірдегі Батыс Қазақстан облысында "Қазақстан Республикасындағы тіл туралы" Қа- зақстан Республикасы Заңының іске асырылу барысы туралы" N 78 қаулысымен бекітілген іс жүргізуді мемлекеттік тілге көшіру жөніндегі кестеге сәйкес барлық деңгейдегі мемлекеттік мекемелер мен ұйымдарда және жергілікті өзін- өзі басқару жұмыс орындарында мемлекеттік тілдің өз мәртебесінде қолданылуына қол жеткізу;
мектепке дейінгі балалар мекемелерінен бастап барлық дәрежедегі оқу орындарында тілдерді оқытудың сапасын жақ- сарту, олардың әдістемелік оқу құралдарымен, оқулықтарымен жабдықталуына жәрдемдесу;
облыстық және жергілікті бюджеттердің, барлық меншік түріндегі мекемелер мен кәсіпорындарының есебінен азамат- тардың мемлекеттік тілді тегін оқып үйрену курстарының жұмысын жалғастыру, облыстағы барлық деңгейдегі мемле- кеттік қызметкерлердің мемлекеттік тілді жеделдетілген әдіспен үйренуін және оларды тіл меңгеруіне қатысты атте- стациялаудан өткізуді, материалдық ынталандыру шаралардың іс жүзінде енгізілуін үйлестіру;
мекемелер мен ұйымдарда, барлық меншік түріндегі кәсіпорындарда орыс тілінің қызмет етуіне, басқа этникалық қа- уымдастықтар өкілдерінің ана тілін оқытуға мемлекеттік қолдау көрсету;
облыстағы әлеуметтік-лингвистикалық ахуалға талдау жасау;
көрнекі ақпаратты және оның мәтіндерін, ономастикалық объектілер атауларын тәуелсіз мемлекеттің ерекшеліктеріне сәйкес ретке келтіру Қаржы- ландыру көздері:
Бағдарламаны қаржылай қамтамасыз ету осы Бағдарламаны іске асыруға бөлінетін облыстық бюджеттен, жергілікті бюджеттер, мекемелер мен ұйымдарға белгіленген қаражаттар есебінен, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңна- малық актілерімен тиым салынбаған басқа да көздерден жүзеге асырылады Бағдарламаны іске асыру облыс аумағында Қазақстан Республикасы Конституциясының 7, 19, 93 баптарына сәйкес об- лыс көлемінде әлеуметтік-лингвистикалық кеңістік құруды көздейді. Атап-айтқанда:
Күтілетін нәтиже- лер:
Қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесін нақты іске асыру, оның облыс аумағындағы қоғамдық қатынастардың барлық са- лаларында іс жүзінде қолданылуына қол жеткізу;
орыс тілінің Заң жүзінде кепілдік берілген негізгі функцияларын толық көлемінде сақтауды қамтамасыз ету және об- лысты мекендеген өзге де ұлттардың ана тілдерін оқып-үйренуі мен дамыту үшін қолайлы жағдай жасау
2. Кіріспе
Тілдерді қолдану мен дамытудың 2003-2004 жылдарға арналған аймақтық бағдарламасы (бұдан әрі - Бағдарлама) 2 жылға арналған.
Бағдарлама Қазақстан Республикасы Конституциясының 7, 19, 93 баптарына, "Қазақстан Республикасындағы тіл туралы" 1997 жылғы 11 шілдедегі Қазақстан Республикасының Заңына , Қазақстан Республикасы Президентінің 1996 жылғы 4 қарашадағы N 3186 өкімімен мақұлданған Қазақстан Республикасының Тіл саясаты тұжырымдамасына, Қазақстан Республикасы Президентінің 2001 жылғы 7 ақпандағы N 550 Жарлығымен бекітілген "Тілдерді қолдану мен дамытудың 2001-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасына", сондай-ақ Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2001 жылғы 6 сәуірдегі N 450 қаулысымен бекітілген "Тілдерді қолдану мен дамытудың мемлекеттік бағдарламасын іске асыру жөнінде 2001-2002 жылға арналған іс- шаралар жоспарының" 3 тармағына сәйкес әзірленген.
3. Тілдік ахуалдың бүгінгі таңдағы жағдайын талдау "Қазақстан Республикасындағы тіл туралы" Қазақстан Республикасы Заңын және Қазақстан Республикасы Президентінің 2001 жылғы 7 ақпандағы N 550 Жарлығымен бекітілген "Тілдерді қолдану мен дамытудың 2001-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы" мен Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2001 жылғы 6 сәуірдегі N 450 қаулысымен бекітілген "Тілдерді қолдану мен дамытудың мемлекеттік бағдарламасын іске асыру жөніндегі 2001-2002 жылдарға арналған іс-шаралар жоспарын" және осы заңнамаларды жүзеге асыру жөніндегі аймақтық бағдарламаны 2001-2002 жылдар аралығында іске асыру барысында облыс көлемінде біршама жұмыс атқарылды. Мемлекеттік органдардың, ұйымдар мен барлық меншік түріндегі кәсіпорындар ұжымдарының үйлестірген мақсатты күш-жігерінің нәтижесінде тілдік дамудың үрдістері қоғамда түсіністік пен қолдау тапты деуге болады. Бүгінде облыстағы 12 ауданның 7-де іс қағаздары мемлекеттік тілде жүргізілсе, облыс әкімшілігінің 2002 жылғы 3 сәуірдегі N 78 қаулысымен бекітілген кестеге сәйкес Тасқала, Теректі, Шыңғырлау аудандарында 2003 жылдан, Бөрлі ауданында 2004 жылдан, Зеленов ауданы мен Орал қаласында 2005 жылдан іс жүргізуді мемлекеттік тілге көшіру көзделініп отыр.
Облыстық атқарушы органдардың мемлекеттік тілдің қолданылу аясын кеңейтуге бағытталған жұмыстарының арқасында қазақ тілінде іс жүргізудің өсу үрдісі байқалады. Штаттық жүйелеріне аудармашы- мамандығын енгізіп, қызметкерлер құрамын тіл біліктілігі жоғары кадрлармен толықтырған бірқатар мекемелер мен ұйымдарда және меншік нысанына қарамастан кәсіпорындарда іс қағаздары екі тілде - мемлекеттік және орыс тілдерінде жүргізіледі. Есепті мерзімде мемлекеттік тілді оқыту курстарының жұмыстарын жетілдіру, оқу орындарында қазақ тілінде сабақ өткізудің, мемлекеттік тілде іс жүргізушілер мен аудармашылардың құжат әзірлеу сапасын жақсарту мақсатында ғылыми- әдістемелік мәслихаттар, семинар-кеңестер ұйымдастырылды. Атап-айтқанда "Тәуелсіздік және мемлекеттік тіл: қазақ тілін оқыту мен оны іс жүзінде қолдану мәселелері туралы" аудандарда көшпелі семинар-кеңестер, "Дені сау, тілі таза, жан-жақты жетілген адамды тәрбиелеу-ұлттық дәуірлеудің кепілі" тақырыбында мектепке дейінгі ұйымдар қызметкерлерінің облыстық семинары, "Мемлекеттік тілде білім берудің үздіксіздігін қамтамасыз ету және жоғары білікті кадрлар даярлау-әлеуметтік тапсырыс" атты облыстық ғылыми-тәжірибелік мәслихат өткізілді.
Бірнеше авторлардың қазақ тілін оқыту курстарына арналған оқу- әдістемелік бағдарламалары, іс жүргізу оқулығы баспалық әдіспен кітап ретінде шығарылып, таратылды.
Алайда, "Қазақстан Республикасындағы тіл туралы" Қазақстан Республикасы Заңын жүзеге асыруда жоғарыда аталғандай ілгерілеушілік болғанына қарамастан жалпы облыс көлемінде мемлекеттік тілде жұмыс жүргізу мәселесі өз шешімін таппай келеді. Орал қаласы мен Бөрлі, Зеленов, Теректі аудандарында, қаржы, банк салалары мен әскери құрамаларда, мемлекеттік емес ұйымдарда іс жүргізу негізінен орыс тілінде орындалады. Кейбір мемлекеттік органдар тарапынан мемлекеттік тілді іс жүргізуге енгізуде бейқамдық басым, қызметкерлерінің арасында іс қағаздарын қазақ тілінде әзірлей алатын кадрлар жеткіліксіз.
Сондықтанда осы Бағдарламаны іске асыру барысындағы басты бағыттар ретінде мемлекеттік тілді оқыту үрдісін жетілдіру, кадрларды тіл біліктілігі бойынша аттестациялау, бос орындарға қызметкерлер іріктеуде қазақ тіліне жетік мамандарға басымдық беру, іс жүргізуді мемлекеттік тілге көшіру жөнінде бірінші басшыларға талапты күшейту іс-шаралары белгіленді.
Облыстағы білім беру жүйесінде мемлекеттік тілдің рөлі арта түсуде.
Мәселен, 2001-2002 оқу жылы барлық мектептердегі 124836 оқушының 71043-і қазақ тіліндегі оқумен қамтылды. 6-жексенбілік мектепте татар, шешен, неміс, кәріс, еврей, армян ұлттарының жасөспірімдері өз ана тілдерін оқып-үйренуде.
Облыста 12 жаңа үлгідегі мектеп жұмыс істейді. Олардың жетеуі мемлекеттік тілде, үшеуі орыс тілінде, екеуі қазақ және орыс тілдерінде білім беруде. Өткен оқу жылында ғана қазіргі кезеңнің талабына сай Орал қаласында салынған N 30 қазақ орта мектебі мен Теректі ауданында "Үміт" атты лингвистикалық гимназия ашылды. Онда арнайы сараптау арқылы қабылданған дарынды балалар қазақ, орыс, ағылшын тілдерін тереңдете оқытатын бағдарлама бойынша білім алуда.
Облыс көлеміндегі 61 мектепке дейінгі балалар мекемесінің 24-де тәлім-тәрбие жұмысы мемлекеттік тілде, 22-інде аралас (қазақ және орыс тілдерінде)
жүргізіледі.
Жалпы алғанда облыстағы мектепке дейінгі балалар мекемесі – мектеп - арнаулы орта және жоғары оқу орындары тізбелігі бойынша мемлекеттік тілде білім берудің үздіксіздігін қамтамасыз ету қазіргі кезеңнің көкейтесті мәселесі болып отыр. Соңғы халық санағы бойынша облыс тұрғындарының 64,7 пайызы қазақтар болуына қарамастан қазақ жас өркендерінің қазақ тілінде тәрбие-оқу үрдісімен қамтылуы жеткіліксіз деңгейде.
Қазақстан Республикасында қолданылып жүрген заңдарға сәйкес облыс аумағындағы тарихи атауларды қалпына келтіру, көрнекі ақпарат мәтіндерін талапқа сай реттеу жұмысы жандандырылуда. Көптеген тарихи топонимдерге талдау жасалынып, 1500-ге жуық географиялық атаулар қамтылған "Батыс Қазақстан облысы жер-су атауларының сөздігі" мен облыс көлеміндегі елді мекендердің және білім мен мәдениет мекемелерінің атаулары жүйеленген анықтамалық жинақ шығарылды.
Алайда, облыс көлеміндегі елді мекендер атауларының 35-пайызы отарлау саясаты кезеңдерінде берілген атаулар болса, Зеленов, Бөрлі аудандары мен Орал қаласындағы елді мекендердің бірен-сараны ғана Қазақстан елдігін білдіретін атауларға ие. Сондықтанда облыс аумағындағы жер-су, елді мекен, тағы басқа атауларды тәуелсіздік талаптарына сай қайта атау, өзгерту жұмыстарын жолға қойып, қалыптастыру үрдісін тиянақтау бағдарламаның басты бағыттарының бірі ретінде белгіленіп отыр.
Облыс аумағында, негізінен Орал қаласында жинақталған диаспоралардың ана тілдерін дамытуға көмек көрсетілуде, жексенбілік мектептер жұмыс істейді.
Үстіміздегі оқу жылынан бастап ұлттық- мәдени орталықтардың 15 мүшесі Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің жанындағы "Мақсат" тіл үйрету және аударма орталығының қазақ тілі курсында оқып жүр.
Мемлекеттік тілді дамытуда мәдениет мекемелері, кітапханалар жүйесі, қазақ драмтеатры үлкен үлес қосып келеді. Сөз зергерлері ақындар айтысы, мүшәйра, әдеби-саздық, оқырмандар кештері, ақын-жазушылармен кездесулер, ән- күй, көркемсөз оқу шеберлерінің байқаулары жүйелі түрде өткізілуде.
Облыстағы теледидар, радио арналарының басым көпшілігі заң актілеріндегі тілдік сандық арақатынасқа сәйкесті екі тілде (қазақ және орыс тілдерінде) хабар таратуда. Алайда, мемлекеттік емес кейбір телерадио арналарында тілдік арақатынас сақтала бермейді, қазақ тіліндегі мазмұнды хабарлар кемшін.
Бағдарламаның басым бағыттары мен оларды жүзеге асыру жолдары Бағдарламаның басым бағыттары "Тілдерді қолдану мен дамытудың 2001- 2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасының" тілдік дамудың басым бағыттары талаптарына сәйкес қалыптастырылды:
1-басымдық:
Нормативтік-құқықтық актілерді жүзеге асыру "Қазақстан Республикасындағы тіл туралы" Қазақстан Республикасы Заңына сәйкесті қабылдануы тиісті мемлекеттік тілді белгілі бір көлемде және біліктілік талаптарына сай білуді қажет ететін кәсіптер, мамандықтар мен лауазымдар тізбесі туралы, өз жұмысында мемлекеттік тілді қолданатын мемлекеттік органдар, ұйымдар мен мекемелер қызметкерлерін материалдық ынталандыру шаралары туралы, аудармашылық қызметті реттеудің құқықтық негіздері туралы, тіл заңдарының бұзылуына кінәлі тұлғаларды жауапқа тарту туралы заң актілерін іске асыруды қамтамасыз ету.
2-басымдық:
Мемлекеттік органдарда мемлекеттік тілдің іскерлік тіл ретінде қолданылуын дамыту Осы мақсатта мемлекеттік қызметкерлердің бірыңғай оқу- әдістемелік бағдарламаға негізделген оқыту курстарының жұмысын жалғастыру, барлық санаттағы кадрлардың мемлекеттік тілді белгілі бір көлемде меңгеру талаптарына сай олардан тиісті тіл даярлығын талап ету қажет. Мемлекеттік органдарда мемлекеттік тілдің тек іс қағаздарын жүргізу саласында ғана емес құжаттамалар мен актілерді әзірлеу мен қабылдау саласында қолданылуына кезең-кезеңімен көшуге қол жеткізу. "Қазақстан Республикасындағы тіл туралы" Заңның 12- бабына сәйкес қабылданатын ерекше бағдарлама бойынша әскери қызмет өтеу орындарында мемлекеттік тілді тұрақты оқытуды ұйымдастыру қажет. Шетелдік компаниялармен қарым-қатынаста және басқа да халықаралық кездесулерде мемлекеттік тілдің мемлекеттік аса маңызды атрибуттардың бірі ретінде қолданылуын қамтамасыз ету.
3-басымдық:
Білім беру жүйесі мен оқыту салаларында тілдік даму Бұл мақсатқа білім мен дағдыны толық әрі терең игерудің қажетті үздіксіздік ұстыны-оқытуды мектепке дейінгі тәрбие мекемесі мектеп-арнаулы орта және жоғары оқу орны классикалық тізбелігі бойынша құрған жағдайда ғана қол жеткізуге болады. Сондықтанда бастапқы тіл даярлығында зор рөл атқаратын қазақ тілінде тәлім-тәрбие беретін мектепке дейінгі мекемелер жүйесін кеңейту, таза қазақ мектептерінің санын көбейту жөнінде мүмкін болатын барлық шараларды қолдану керек. Сонымен бірге тәрбиеленушілер мен оқушыларды отандық оқулықтармен және осы заманғы түрлі әдістемелік оқу құралдармен толық қамтамасыз ету басты мәселелердің бірі болу тиіс. Жалпы орта білім, кәсіби мектептерде, арнаулы орта және жоғары оқу орындарында мемлекеттік тілді оқытудың саны мен сапасына көңіл бөлу, қазақ тілінде оқытылатын мамандықтар шеңберін барлық қызметтік салалар бойынша жоспарлы түрде кеңейту, барлық деңгейдегі әкімдіктер мен меншік түріне қарамастан мекемелер мен ұйымдарда және кәсіпорындарда мемлекеттік тілді жеделдетіп оқытуға арналған курстардың нәтижелігін арттыру қажет. Қолданыстағы заңдарға сәйкес ресми пайдаланылатын орыс тілінің қоғамдық өмірде қолданылуына, жексенбілік мектептерге оң көзқарас туғызып, орта арнаулы және жоғары оқу орындарында ұлт тілдерін оқытатын мамандар даярлау жөніндегі қызметті жалғастырған жөн.
4-басымдық:
Тілдік дамуды ғылыми тұрғыда қамтамасыз ету Мемлекеттік тілді дамыту мәселелерін ғылыми қамтамасыз етуде Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті және оның жанындағы "Мақсат" тіл үйрету және аударма орталығы басым рөлге ие болуы тиіс. Оның тілші ғалымдары терминологиялық шығармашылық, қазақ тілінің грамматикалық нормаларының бірізділігін сақтауды қамтамасыз ету, мемлекеттік тілде іс жүргізу, аударма мәселелері жөнінде лингвистикалық зерттеулер жүргізуде, ғылыми-тәжірибелік мәслихаттар, семинар-кеңестерде өткізуде жетекші орында болғаны жөн.
5-басымдық:
Мәдениет және бұқаралық ақпарат құралдары, сондай-ақ халыққа қызмет көрсету салаларында тілдік даму Мәдениет саласында негізінен көпшілік көріністі шараларға, олардың ішінде қазақ тіліндегі сахналық қойылымдар, кино және мультипликациялық фильмдер көрсету, сазды бағдарламалар, әдеби кештер, ақындар айтысын, мүшәйра, тіл байқаулары, көркемсөз оқу шеберлерінің конкурстарын өткізуге баса назар аудару қажет. Бұқаралық ақпарат құралдарында, соның ішінде теле- радио арналарында мемлекеттік тілді өз бетімен оқып-үйренуге арналған хабарлар, газеттерде отаншылдық, жоғары адамгершілік қасиеттерді насихаттайтын жарияланымдар, қалалар мен ауылдардың көшелерінде тақырыптық-танымдық көрнекі ақпараттық нысандар ұйымдастыру қажет.
Халыққа қызмет көрсететін денсаулық сақтау, сауда, көлік, байланыс, коммуналдық (газбен, сумен, электр-жылу қуатымен қамту) қызмет салаларында, банктерде Мемлекеттік тілдің іс жүзінде қолданылуына барынша ықпал жасау қажет. Бұл мақсатта кәсіптік, арнаулы орта және жоғары оқу орындарында мемлекеттік тілді меңгерген тиісті мамандарды даярлауды кеңейту керек.
Бағдарламаны іске асыру тетіктері Бағдарламаны іс асырудың негізгі тетігі "Тілдерді қолдану мен дамытудың 2001-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасын" іске асыру жөніндегі іс-шаралар жоспарында (бұдан әрі - Бағдарламаны іске асыру жөніндегі іс- шаралар жоспары) көзделген іс-шаралар жүйесін жыл сайын кезең-кезеңімен орындау болып табылады.
Бағдарламаны қаржыландыру Бағдарламаның 2003-2004 жылдарға арналған іс-шараларын іске асыруға қаражат жыл сайын облыстық бюджетте көзделеді. Аудандық, Орал қалалық және салалық бағдарламалар жергілікті бюджеттердің есебінен және тиісті мекемелер мен ұйымдарға облыстық бюджеттен көзделген қаражат шегінде, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерімен тиым салынбаған өзге де көздерден қаржыландырылады.
Бағдарламаны жүзеге асырудан күтілетін нәтиже Тілдерді қолдану мен дамытудың аймақтық бағдарламасын іске асыру облыс аумағында:
қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесін нақты іске асыру, оның Заң жүзінде бекітілген әлеуметтік функцияларын облыс аумағында қоғамдық қатынастардың барлық салаларында жүзеге асыруды;
орыс тілінің Қазақстан Республикасының Конституциясы кепілдік берген негізгі функцияларын толық көлемде сақтауды;
облыстағы басқа да халықтардың ұлттық тілдерін оқып-үйренуі мен дамыту үшін жағдай жасауды көздейді.
Тілдерді қолдану мен дамытудың аймақтық бағдарламасын іске асыру жөнінде 2003-2004 жылдарға арналған іс-шаралар жоспары Р /с Іс-шаралар Аяқталу нысаны Орындау үшін жа- уаптылар Орында- лу мерзі- мі Болжамды шығыстар Қар- жы- лан- ды- ру көз- дері Нормативті-құқықтық қамтамасыз ету Облыстық ақпа- рат және қоғам- дық келісім басқармасы жылдың ІV тоқса- ны Тілдерді қолдану мен дамытудың 2001-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарлама- сын іске асыру жөніндегі 2005-2006 жылдарға арналған аймақтық бағдарламасы мен оның іс- шаралар жоспарын әзірлеу Облыстық мәслихат сессиясы- ның шеші- Мемлекеттік тілдің қолданылу аясын кеңейту Үнемі Мемлекеттік мекемелер мен ұйымдарда және барлық меншік түріндегі кәсіпорындарда мем- лекеттік тілді жеделдетіп үйрету курстарының, Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті жа- нындағы "Мақсат" тіл үйрету және аударма ор- талығындағы тілдерді оқыту курстарының жұ- мыстарын жүйелі жүргізу Ақпарат Бөрлі, Зеленов, Те- ректі аудандары мен Орал қаласы әкімдіктері, Батыс Қазақстан мемле- кеттік универси- тетінің ректораты, облыстық ақпарат және қоғамдық келісім басқарма- сы Жыл сай- ын Мемлекеттік органдардың құрылымдарын мем- лекеттік тілді оқытудың компьютерлік бағдар- ламасымен, әдістемелік оқу құралдарымен, белгілі бір көлемде сөздік қоры бар дискеттер- мен қамтамасыз ету Іс қағаздарының мемлекеттік тілдегі үлгілерін (компьютерлік шаблондарын және жеке кітап- ша ретінде) әзірлеу ІІ тоқса- басқармасы, "Мақ- сат" тіл үйрету жә- не аударма орта- лығы Облыстық мемле- кеттік қызмет істері басқармасы І тоқса- Мемлекеттік органдарда бос орындарға (лауа- зымдарға) орналасуда тестілеуден өту үшін тапсырылуға міндетті сұрақтар тізбесіне мем- лекеттік тіл біліктілігін анықтайтын сұрақтар енгізу жөнінде ұсыныстар дайындау Облыс әкі- міне ақпа- рат жылдан бастап Мемлекеттік мекемелердің, меншік нысанына қарамастан қоғамдық ұйымдар мен кәсіпорын- дарының құрылымдарында кадр мәселесімен шұғылданатын, іс қағаздарын жүргізетін және Облыстық мекеме- лер мен ұйымдар- дың және кәсіпо- рындардың бас- ресми құжаттар әзірлейтін мамандардың мем- лекеттік тілді білуін кәсіби біліктілік талапта- ры қатарына жатқызу шылары, аудандар мен Орал қаласы- ның әкімдері, ақ- парат және қоғам- Облыс әкімдігіне ақпарат Жыл сайын барлық мемлекеттік қызметкерлер- ді ұлтына қарамай, мемлекеттік тілді қай дең- гейде меңгергендігін анықтау мақсатында атте- стациялауды енгізу 2003- жылдар Облыс әкімдігінің 2002 жылғы 3 сәуірдегі "Ба- тыс Қазақстан облысында "Қазақстан Респуб- ликасындағы тіл туралы" Қазақстан Республи- касы Заңының іске асырылу барысы туралы" N 78 қаулысымен бекітілген облыс аудандары мен Орал қаласында іс жүргізуді мемлекеттік тілге көшіру кестесінің орындалуын қадағалау Қазақстан Республи- касы Мәде- ниет, ақпа- рат және қоғамдық келісім ми- нистрлігіне Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1999 жы- лғы 8 қаңтардағы "Тілдер туралы заңдардың сақталуына бақылау жасаудың тәртібі туралы ережені бекіту туралы" N 16 қаулысына сәйкес облыс мекемелері мен ұйымдарының, меншік нысанына қарамастан кәсіпорындардың, жер- гілікті басқару мен мемлекеттік органдарының Қазақстан Республикасындағы тілдер туралы заңдарды тиісінше орындауын қамтамасыз ету (жеке жоспар бойынша)
Көліктің барлық түрлерінде, денсаулық сақтау, сауда, байланыс, халыққа коммуналдық- тұр- мыстық қызмет көрсету, тағы басқа меншік түріне қарамастан мекемелер мен ұйымдарда анықтамалық- ақпараттық қызметтің мемлекет- тік тілде ұйымдастырылуын қамтамасыз ету.
Осы мақсатпен қызметкерлердің мемлекеттік тілді білуін келісім талабына енгізу Облыстық депар- таменттер, басқар- малар мен мекеме- лердің, кәсіпорын- дардың басшыла- ры, Бөрлі, Зеле- нов, Теректі аудан- дары мен Орал қа- ласының әкімдік- тері Орал қаласы мен аудандардың әкім- діктері Көрнекі ақпарат құралдарының, маңдайша жа- зуларының және жарнама тақталар мен бил- бордтар мәтіндерінің мемлекеттік тілде сауат- ты жазылуын қадағалауды облыс орталығы мен аудандардағы қалалық және кенттік безен- діру мекемелерінің міндетіне жүктеу Мәжіліс өткізілетін залдарды ілеспе аударма аппаратымен жабдықтау және маман- аударма- шылармен қамтамасыз ету әкімді-гіне ректі аудандары- ның әкімдіктері ын 2 рет Облыс көлемінде тілдік ахуалды кеңірек пай- ымдау мақсатымен әлеуметтік зерттеулер жүр- гізу Білім беру және тілдерді оқыту салаларында тілдік даму Мектепке дейінгі мекемелерде бастапқы тіл да- ярлығын жетілдіре жүргізу және қазақ тілінде Облыстық білім, қаржы басқармала- тәлім-тәрбие беретін балабақшалар жүйесін кеңейте отырып, олардың санын көбейту жөнінде мүмкін болатын шараларды қолдану ры, Орал қалалық және аудандық әкімдіктер Ауылдық қазақ мектептеріне көмек ретінде ай- мақтық тірек мектептерін ұйымдастыру және олардың оқу-заттық қорын толықтыру, қазақ тілін оқытатын ғылыми жүйеленген бағдарла- малар дайындау Облыстық білім басқармасы, педа- гог кадрларының біліктілігін артты- ру және қайта да- ярлау институты Қазақ және аралас мектептер негізінде ана тіліндегі мектеп алдындағы даярлық жұмыста- рын, барлық жалпы білім беретін мектептерде ана тілін нашар білетін қазақ балаларымен қо- сымша сабақтар ұйымдастыру ақпарат және қоғамдық келісім басқармалары Аралас мектептердегі қазақ сыныптары оқушы- ларының барлық пәндерден білім сапасын арт- тыру және орыс сыныптарында қазақ тілінен сабақ беретін мұғалімдердің сапалық құрамын жақсарту шараларын алу Қазақ тілінде білім беретін мектептерді сапалы оқулықтармен қамтамасыз ету, қазақ тіліндегі мерзімді басылымдарға жазылуды ұйымдасты- ру және әдеби кітаптар алу үшін жеткілікті мөлшерде қаражат бөлу Облыстық қаржы, білім, ақпарат жә- не қоғамдық лары Жал сай- Кәсіптік мектептерде, арнаулы орта және жоға- ры оқу орындарында қазақ тілінде оқытатын бөлімдердің, факультеттердің және оқытыла- тын пәндердің санын көбейту арқылы мемле- кеттік тілде сапалы оқытылатын мамандықтар шеңберін кеңейту жөнінде шаралар қабылдау мемлекеттік және мемлекеттік емес арнаулы орта жә- не жоғары оқу орындары Жетім және ата-ана қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған қазақ тілінде оқытатын ұй- ымдар желісін ұлғайту жөнінде шаралар алу лары, жергілікті атқарушы орган- дар Ресей Федерациясының облыспен шекаралас аудандары мен облыстарын мекен еткен қазақ диаспорасын ана тіліндегі оқулықтармен, әде- би кітаптармен қамтамасыз ету және бұл мақ- сат үшін жеткілікті мөлшерде қаражат бөлу білім, мәдениет, Ана тілдерінде оқытатын жексенбілік мектеп- терге мүмкіндігінше одан әрі қолдау көрсету, соның ішінде кітап және оқу- әдістемелік оқу құралдары қорын құруға көмек беру, ұлт тіл- дерін оқытатын мамандар даярлауды жалға- стыру Қазақстан халы- қтарының кіші Ас- самблеясы, ақпа- Мәдениет және бұқаралық ақпарат құралдары мен халыққа қызмет көрсету салаларындағы тілдік даму Қазақтың ұлттық өнерінің сан-алуан түрлері, салт-дәстүрі, әдеп-ғұрыпы арқылы мемлекет- тік тілді дамыту үшін:
жыл- дар
Облыстық мәдени- ет басқармасы, ха- лық шығармашы- лығы орталығы ұлттық қолөнер шеберлерінің байқауын;
"Жігіт сұлтаны"
"Қыз сыны"
"Ақ босаға" атты байқаулар ұйымдастыру (же- ке жоспар бойынша)
Мәдени шаралардың басты құралы тіл, халық мәдениетін мемлекеттік тіл арқылы көтеру.
Осы мақсатпен шешендік, айтыс өнеріне баулу мектептерін, түрлі үйірмелер ашу, жергілікті ақындардың шығармаларын насихаттау, кезде- сулер, тақырыптық кештер, фестивальдер, бай- қаулар және тағы басқа шаралар ұйымдасты- рып өткізу (жеке жоспар бойынша)
Кітапханаларды қазақ және басқа да тілдердегі әдебиеттермен толықтыруды жүйелі қамтама- сыз ету басқармасы, Ж.
Молдағалиев атындағы облы- стық ғылыми-әм- бебап кітапханасы Бұқаралық ақпарат құралдарында мемлекеттік тілді дамытудағы іс- тәжірибелер, өзекті мәсе- лелер жөнінде хабарлар, суреттемелер, очерк- тер, сұхбаттар және тағы басқа да жанрлық ма- териалдар жариялауды, облыстағы телерадио арналарында "дөңгелек үстел", "Тікелей эфир", "Қазақ тілін үйренейік" хабарларын ұйымда- стыруды одан әрі жалғастыру Облыстық "Орал өңірі", "Приура- лье" және қалалық "Жайық үні", "Пульс" газет- терінің редакция- лары, облыстық телерадиокомпа- ниясы Облыстық телера- диокомпаниясы Қазақ тілінде теледидардан балаларға арналған хабарлар даярлап, оған өзге ұлттық өкілдерін- де қатыстыру (балалардың өздерімен бірге)
айына бір рет
Қазақтың салт-дәстүрі, әдеп-ғұрпы, қол өнері, тарихы арқылы тілді дамыту туралы бейне, аудио таспаларды жасап шығару Ресей Федерациясының облыс аумағымен ше- каралас облыстарында тұратын қазақ диаспо- расының ақпараттың мұқтаждарын қамтама- сыз ету жөнінде іс-шаралар кешенін әзірлеу 1 тоқса- Мемлекеттік тіл мен басқа тілдердегі хабарлар- дың сандық арақатынасын "Қазақстан Респуб- ликасындағы тіл туралы", "Бұқаралық ақпарат құралдары туралы" Қазақстан Республикасы Заңдарында белгіленген талаптарға сай сақта- луын қамтамасыз ету басқармасы, мем- лекеттік және мем- лекеттік емес теле- радио арналары- ның басшылары Көлік пен байланыс, сауда, денсаулық сақтау, тұрмыстық қызмет көрсету, анықтамалық- ақ- параттық қызмет көрсету, салаларында мемле- кеттік тілдің қолданылуын қамтамасыз ету Орал қалалық, аудандық әкімдік- тері, мекемелер мен кәсіпорындар басшылары Тілдік дамуды ұйымдастыру-әдістемелік, насихаттың және қаржылық жағынан қолдау 2003жыл- дың 1 тоқсаны Облыстық әкім- дік, облыстық мәс- лихат, облыстық қаржы, ақпарат "Тілдерді қолдану мен дамытудың 2001-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы- на" сәйкес әзірленген осы 2003-2004 жылдарға арналған аймақтық бағдарламаны және оны іс- ке асыру жөніндегі іс-шаралар жоспары мен 2003-2004 жылдарға белгіленген қаржыланды- ру сметасын, сондай-ақ, аймақтық бағдарлама- ны жүзеге асыру жөніндегі облыстық үйлесті- ру кеңесінің құрамын облыстық мәслихат сес- сиясында бекітуге ұсыну "Қазақстан Республикасындағы тіл туралы" Қа- зақстан Республикасы Заңын жүзеге асыру мә- селелері жөнінде әлеуметтік зерттеулер жүргі- зу және тілдік ахуал туралы мәліметтерді тал- дап жинақтау дың ІІ Мемлекеттік тілді жеделдетіп оқыту жөніндегі республикалық орталық негізінде мемлекеттік қызметкерлерге мемлекеттік тілді оқытып-үй- рету курсының орталықтандырылған жүйесін құру Жер гілі дың ІІІ мың т.
кті
"Ұлттық ономастика және мемлекеттік тілдің мәртебесі" тақырыбында облыстық ғылыми практикалық конференция өткізу (жеке жос- пар бойынша)
бюд жет нистрлі гі- не, облыс 280,0 Жыл сайын Қазақстан Республикасы халықта- рының Тілдері күніне онкүндік өткізу (жеке жоспар бойынша). Оның бағдарламасында:
420,0 жылдар-
"Сөз түзелді, ағайын, сен де түзел!" атты көр- кемсөз оқу шеберлерінің байқауы;
"Ауылыма жыр арнадым" атты жазба ақындар мүшәйрасы;
"Мемлекеттік қызметте мемлекеттік тілмен"
атты мемлекеттік қызметкерлердің мемлекет- тік тілде іс жүргізу біліктілігі жарысы дық келісім, қар- жы, мәдениет басқармалары, ха- лығы орталығы, "Қазақ тілі" қоға- мы, Орал қала- лық, аудандық гілік- ті Қызмет барысында жиі қолданылатын іс- қағаздарының, түрлі ресми құжаттардың қазақ тіліндегі үлгілерін әзірлеу және баспалық әдіспен жинақ-кітапша шығару "Қазақ тілінің қалталық оқулығы" оқу құралын баспалық әдіспен көбейтіп шығару "Мемлекеттік тіл және оны терминологиясы"
тақырыбында облыстық ғылыми- практикалық конференция ұйымдастырып өткізу басқармасы, Ба- тыс Қазақстан мемлекеттік уни- верситеті, "Мақ- нистрлігі- ІІІ тоқса- Жер- бюд- Жыл сайын: "Ең жақсы қазақ тілі бөлмесі", "Мемлекеттік тілдегі ең жақсы көрнекті жарна- ма", "Ең жақсы деңгейде іс-қағаздарын жүргі- зуші", "Мемлекеттік тілді жақсы меңгерген мемлекеттік қызметкер", "Мемлекеттік тілді насихаттау жөніндегі ең жақсы жарияланым"
атты арнайы жүлделерді жеңіп алу байқаула- рын жариялап, олардың қорытындысын Қаза- қстан Республикасы халықтарының тілдері күні - 22 қыркүйекте шығару дық келісім, мем- лекеттік қызмет істері, білім басқармалары, "Мақсат" тіл үйре- ту және аударма орталығы, Орал қалалық және тер 100,0 Жыл сайын оқу үрдістері орыс тілінде жүр- гізілетін орта, арнаулы орта және жоғары оқу орындарындағы, мекемелер мен кәсіпорын- дағы қазақ тілі курстары оқытушыларының іс тәжірибе алмасу жөніндегі семинар- кеңе- стерін өткізу, әдістемелік оқулықтар шығару орталығы Қазақ тілін үйренушілердің бастапқы деңгейде- гі білімін тексеруге арналған "Қазақша үйре- нейік" сөйлеу үлгілері жинағын баспалық әдіспен көбейтіп шығару талығында аудармашылардың біліктілігін жетілдіру курстарын ұйымдастыру және аудар- машылық қызметтің сапасын арттыру мәселе- лері жөнінде семинар өткізу дық келісім, көші- қон, мәдениет каралас орналасқан облыстарындағы қазақ диаспорасын ана тіліндегі әдістемелік оқу құралдарымен, әдеби кітаптармен қамтамасыз ету және кітапханаларын толықтыру жөнінде нақты шаралар қабылдау Мемлекеттік тілді меңгеруге, оны іс жүзінде пайдалануға, ұлттық сана-сезімді оятуға үндей- тін мәтінді билбордтар, жарнама тақталар жа- Орал қалалық жә- не аудандық әкім- діктер сап, Орал қаласы мен аудандардың орталықта- ры көшелеріне орналастыру қаржы басқарма- "Қазақстан Республикасындағы тіл туралы"
Заң мен мемлекеттік бағдарламаның және осы аймақтық бағдарламаның іс-шараларын іске асыруға арналған нысаналы қаражаттарды об- лыстық бюджеттің жобасында жыл жыл сайын қарастырып отыру Барлығы:
650,0 дамытудың 2003-2004 жылдарға арналған аймақтық бағдарламасын жүзеге асыру жөніндегі үйлестіру Кеңесінің құрамы облыс әкімінің орынбасары, Кеңестің төрағасы
1. Сапаров Табылғали Сатқалиұ- лы
2. Сәтбаев Әлібек Байжанұлы облыстық ақпарат және қоғамдық келісім басқармасының бастығы, төрағаның орынбасары
3. Әжібаев Есберген Әжібайұлы ҚР мемлекеттік қызмет істері жөніндегі агенттігінің облыстық басқармасының бастығы облыстық білім басқармасының бастығы
4. Бисенбаева Светлана Ерғалиқы- зы
5. Есеналиев Ерталап Алхамұлы облыстық Әділет басқармасының бастығының міндетін атқарушы
6. Ғұбашев Асланбек Зинатұлы облыстық телерадиокомпаниясының бастығы облыстық "Орал өңірі" газетінің редакторы
7. Ғұбайдуллин Бауыржан Фай- золлаұлы облыс әкімі аппаратының бас маманы
8. Дүйсентегі Сайран Темірғалиұ-
9. Жексенғалиев Болат Өтеғалиұ- Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті жанындағы "Мақсат" тіл үйрету және аударма ор- талығының жетекшісі
10. Иманғалиев Абай Сатиұлы облыстық ішкі саясат департаментінің бастығы Ж. Досмұхамедов атындағы Орал педагогикалық колледжінің директоры
11. Құрманалина Шалқыма Хай- роллақызы
12. Кульпин Сергей Павлович облыстық "Приуралье" газетінің редакторы облыстық мәдениет басқармасының бастығы
13. Омарғалиев Мақсот Констан- тинұлы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің ректоры (келісім бойынша)
14. Сыдықов Мұрат Наурызғалиұ-
15. Рысбеков Тұяқбай Зейітұлы облыстық мәслихат хатшысы Қазақстан халықтары кіші Ассамблеясының атқарушы хатшылығының жетекшісі
16. Төлебаев Қуанышбай Төлебай- ұлы
17. Хамитов Асқар Шәңгерейұлы облыстық қаржы басқармасының бастығы
18. Шарабасов Серікқали Ғабде- шұлы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің профессоры, облыстық "Қазақ тілі" қоғамының төрағасы

На русском языке:
Маслихат Западно-Казахстанской области Батыс Қазақстан облысының мәслихаты Решение Западно-Казахстанского областного маслихата от 19 апреля 2003 года № 30-8.
Зарегистрировано Управлением юстиции Западно-Казахстанской области 14 мая 2003 года № 2121.
Утратило силу решением Западно- Казахстанского областного маслихата от 20 декабря 2004 года № 13-4 О региональной Программе функционирования и развития языков в Западно-Казахстанской области на 2003-2004 годы и плане мероприятий по ее реализации Приложение к решению областного маслихата №30-8 от 19 апреля 2003 года РЕГИОНАЛЬНАЯ ПРОГРАММА функционирования и развития языков в Западно-Казахстанской области на 2003-2004 годы г. Уральск, 2003 г.
Региональная программа Региональная программа функционирования и развития языков в Западно- Казахстанской области на 2003-2004 годы На- име- нова- ние:
Разработана в соответствии с "Государственной программой функционирования и развития языков на 2001-2010 годы", утвержденной Указом Президента Республики Казахстан от 7 февраля 2001 года N 550 и в соответствии с 3 пунктом по- становления Правительства Республики Казахстан "О плане мероприятий по реализации Государственной программы функционирования и развития языков на 2001-2002" от 6 апреля 2001 год N 450 Осно- вания для разра- бот- ки:
1 этап - 2003 год 2 этап - 2004 год Сро- ки вы- пол- нения про- грам- мы:
Областное управление информации и общественного согласия Ос- нов- ные ботчи- Цели:
В соответствии со стратегией развития языков народов Казахстана создание приоритетных условий для развития казахско- го языка и расширение сферы употребления его в общественной жизни, сохранение общекультурных функций русского языка, развитие языков этнических групп Для реализаций целей Программы предусматривается решить следующие задачи:
Зада- чи:
обеспечение функционирования государственного языка в качестве языка государственного управления в областном мас- штабе;
обеспечение выполнения государственными учреждениями и организациями всех уровней, а также органами местного са- моуправления графика перехода делопроизводства на государственный язык, утвержденного Постановлением областного акимата от 3 апреля 2002 года N 78 "О ходе реализации Закона Республики Казахстан "О языках в Республике Казахстан"
в Западно- Казахстанской области";
обеспечение качественного преподавания языков во всех учебных заведениях, начиная с дошкольных учреждений, а также снабжения их учебно-методической литературой, оборудованием;
за счет средств областного и местных бюджетов, собственных средств учреждений и предприятий всех форм собственно- сти обеспечить продолжение бесплатного обучения государственному языку, продолжать работу по интенсивному овладе- нию государственным языком работниками всех уровней и их аттестации на знание языка, на деле обеспечить решение во- проса с материальной заинтересованностью в овладении языком;
оказание государственной поддержки функционированию русского языка, а также языков других этнических сообществ во всех учреждениях и организациях, независимо от их принадлежности частному или государственному сектору;
анализ социолингвистической ситуации в области;
упорядочение и приведение в соответствие с особенностями независимого государства наименований объектов ономасти- ки, визуальной информации, его содержания Финансовое обеспечение Программы осуществляется за счет средств областного бюджета, выделяемых на реализацию данной Программы, местных бюджетов, а также иных источников, не запрещенных законодательными актами Республи- ки Казахстан Ис- точ- ники фи- нанси- рова- ния:
Реализация данной Программы в соответствии со статьями 7, 19,93 Конституции Республики Казахстан предполагает со- здание на территории региона социолингвистического пространства, что реально повысит статус государственного языка и расширит возможности его употребления во всех сферах общественной жизни области;
сохранение гарантированного Законом основных функций русского языка, создание условий для изучения и развития род- ного языка, проживающим на территории области представителям других национальностей Ожи- дае- мые ре- зуль- таты:
2. Введение
Региональная программа функционирования и развития языков на 2003- 2004 годы (далее - Программа) рассчитана на 2 года.
Программа разработана в соответствии со статьями 7, 19, 93 Конституции Республики Казахстан, Законом Республики Казахстан "О языках в Республике Казахстан" от 11 июля 1997 года, Концепцией языковой политики Республики Казахстан, одобренной распоряжением Президента Республики Казахстан от 4 ноября 1996 года N 3186, "Государственной программой функционирования и развития языков на 2001-2010 годы", утвержденной Указом Президента Республики Казахстан от 7 февраля 2001 года N 550, а также постановлением Правительства Республики Казахстан "О плане мероприятий по реализации Государственной программы функционирования и развития языков на 2001-2002 годы" (3 пункт) от 6 апреля 2001 года N 450.
3. Анализ современного состояния языковой ситуации С момента принятия Закона "О языках в Республике Казахстан", "Государственной программы функционирования и развития языков на 2001-2010 годы", утвержденной Указом Президента Республики Казахстан от 7 февраля 2001 года N 550, постановления Правительства Республики Казахстан "О плане мероприятий по реализаций Государственной программы функционирования и развития языков на 2001-2002 годы" от 6 апреля 2001 года N 450 в 2001-2002 годах в области проведена определенная работа по реализации региональной программы, вытекающей из данных законодательств. В результате координационных целенаправленных усилий государственных органов, коллективов организации и предприятий всех форм собственности, можно сказать, что процессы языкового строительства в области находят глубокое понимание и поддержку со стороны всего общества. В настоящее время в 7 районах области из 12 делопроизводство ведется на государственном языке. В соответствии с утвержденным областным акиматом 3 апреля 2002 года N 78 графиком намечены сроки перехода ведения делопроизводства на государственный язык: Таскалинский, Теректинский, Чингирлауский районы - с 2003 года, Бурлинский - с 2004 года, Зеленовский и г.Уральск - с 2005 года.
Благодаря целенаправленным действиям исполнительных органов, направленных на расширение сферы употребления государственного языка, наметились положительные тенденции в более глубоком его внедрении в делопроизводство. В некоторых учреждениях и организациях, независимо от их форм собственности, штатная единица предусматривает должность переводчика, комплектация всех кадров ведется за счет высококвалифицированных специалистов, умеющих, в том числе, вести делопроизводство на 2-х языках.
В отчетный период в целях дальнейшего усовершенствования курсов обучения государственному языку, повышения качественного состава делопроизводителей и переводчиков, а также улучшения преподавания казахского языка в учебных заведениях были проведены научно-методические конференции и семинары. Так, в районах области были проведены семинары на тему: "Независимость и государственный язык: преподавание казахского языка и проблемы его употребления", областной семинар для работников дошкольных учреждений на тему: "Воспитание здорового, всесторонне развитого человека гарантия роста и процветания нации", областная научно-практическая конференция на тему: "Обеспечение непрерывного образования на государственном языке и подготовка высококвалифицированных специалистов - требование времени".
Кроме того, были изданы учебно-методические программы для курсов казахского языка, учебник для делопроизводства на казахском.
Вместе с тем, несмотря на перечисленные выше очевидные успехи по реализации Закона Республики Казахстан "О языках в Республике Казахстан" в области в целом, вопросы ведения делопроизводства на государственном языке не решены еще полностью. В городе Уральске, в Бурлинском, Зеленовском и Теректинском районах, во многих негосударственных организациях и предприятиях, в банковской и финансовой системах, в воинских структурах оно продолжается вестись только на русском языке. К вопросу внедрения казахского языка в делопроизводство в некоторых государственных органах продолжают относиться более чем прохладно, не хватает и кадров как таковых. Исходя из всего вышеизложенного факта, в Программе были усилены требования к первым руководителям по вопросам комплектования кадров, их аттестации на знание государственного языка и внедрения государственного языка в делопроизводство, которые являются одним из основных задач данной Программы.
В системе образования области из года в год повышается роль государственного языка. Так, в 2001-2002 учебном году из общего количества учащихся области в 124836 человек, были охвачены на казахском языке обучения 71043 учеников. В 6 воскресных школах на родных языках обучаются лица татарской, чеченской, немецкой, корейской, еврейской, армянской национальности. В области функционируют 12 новых типовых школ: 7 из них - школы с государственным языком обучения, 3 - с русским, 2 - смешанные. Только в предыдущем учебном году были построены отвечающие всем современным требованиям 2 школы. Одна из этих школ, казахская школа N 30, находится в Уральске, другая лингвистическая гимназия "Умит" - расположена в Теректинском районе. Здесь обучаются одаренные дети со всей области, а занятия предполагают углубленное изучение казахского, русского, английского языков.
На территории области функционирует 61 дошкольное учреждение, в 24 из них учебно-воспитательная работа ведется на государственном языке, 22 детских учреждения - смешанные.
В системе "дошкольное детское учреждение - школа - средне-специальное и высшее учебное заведение" осуществление принципа непрерывного образования на государственном языке все еще имеет большие проблемы. По последним результатам переписи казахское население области составляет 64,7%, однако обеспеченность подрастающего поколения учебно-воспитательным процессом на государственном языке, все еще незначительно. В области оживилась работа по восстановлению исторических названий, которая осуществляется в соответствии с законами Республики Казахстан, а также приводятся в соответствие с Законом о языках все тексты визуальной информации. Вышел в свет и справочник "Топонимика Западно-Казахстанской области", в котором проанализированы около 1500 географических названий нашей области, систематизированный справочник учреждений образования и культуры.
Вместе с тем в области еще более 35 % наименований различных населенных пунктов свидетельствуют о колониальной эпохе в истории нашей страны. Зеленовский и Бурлинский районы и г.Уральск все еще остаются как бы островками былой империи и здесь очень мало названий касающихся собственно Казахстана. Поэтому Программа предусматривает и приоритетные задачи, которые необходимо решать в сфере топонимики и ономастики.
Осуществляются меры по поддержке родных языков различных диаспор, проживающих в основном в городе Уральске, работают воскресные школы по обучению родных языков, 15 членов национально-культурных центров обучаются в настоящее время государственному языку в центре "Максат", который действует уже несколько лет при Западно-Казахстанском государственном университете.
Неоценима роль в развитии государственного языка деятельности учреждений культуры, библиотек, казахского драматического театра. Свою лепту вносят мушайра и айтысы акынов, музыкально-литературные и другие мероприятия, проходящие систематически в области.
Большая часть областных каналов ТВ и радио ведут передачи на казахском и русском языках, соблюдая установленные законодательными актами языковые пропорции времени вещания. Есть и такие, кто не соблюдают эти законы. Это чаще всего касается негосударственных каналов.
Приоритетные направления Программы и механизмы ее реализации Приоритетные направления Программы формируются, исходя из приоритетных задач и целей, изложенных в "Государственной программе функционирования и развития языков на 2001-2010 годы".
Приоритет 1:
Обеспечение нормативно-правовых актов.
Обеспечение выполнения Закона Республики Казахстан "О языках в Республике Казахстан", других законодательств, устанавливающих и регулирующих перечень профессий, специальностей и должностей, для которых необходимо знание государственного языка в определенном объеме и в соответствии с квалификационными требованиями, системы мер по материальному поощрению работников государственных органов, организаций и учреждений, использующих в своей работе государственный язык, правовых механизмов регулирования переводческой деятельности, системы санкций за нарушение законодательств о языках.
Приоритет 2:
Развитие государственного языка в сфере государственного управления.
В этих целях необходимо, установление обязательных требований к работникам всех уровней государственных органов на знание государственного языка в определенном для их должности объеме. Для чего продолжить работу курсов обучения языку по общепринятым учебно-методическим программам.
Достичь поэтапного перевода на государственный язык не только сферы делопроизводства, но и сферы подготовки документации и принятия актов.
Согласно принимаемой 12 статье Закона "О языках в Республике Казахстан" особой программе, необходимо организовать в воинских частях постоянные курсы обучения государственному языку. Обеспечение функционирования государственного языка, как необходимого государственного атрибута на международных встречах и во взаимоотношениях с иностранными компаниями.
Приоритет 3:
Язык в сфере образования и обучения языкам.
Для того чтобы углубить знания и навыки в этой сфере необходимо придерживаться принципа непрерывного образования, а именно, его классической схемы: дошкольное воспитание средняя школа средне специальное и высшее. Необходимо уделять особое внимание дошкольному образованию, так как в это время идет формирование языковых навыков и увеличение сети дошкольных учреждений на казахском языке позволит воспитывать подрастающее поколение в духе уважения и любви к быту и традициям казахского народа, всего государства. Осуществление этих благородных целей невозможно без обеспечения отечественными учебниками нового поколения, современными средствами обучения. Необходимо продолжать уделять особое внимание качественному преподаванию государственного языка и во всех других учебных заведения, вплоть до высшего. Здесь необходимо систематически расширять перечень специальностей и специализации, готовящих кадры на государственном языке. Кроме того, необходимо повышать результативность курсов как в государственных органах, так и в негосударственных организациях и предприятиях. Следует также, руководствуясь действующими законодательствами формировать положительное отношение к другим языкам, уделять должное внимание русскому языку, его роли в общественной жизни области. Необходимо продолжать работу в направлении подготовки кадров национальных языков в средне-специальных и высших учебных заведениях.
Приоритет 4:
Научное обеспечение языкового развития.
В развитии государственного языка большая роль должна быть отведена центру "Максат" при Западно-Казахстанском государственном университете.
Ученым-языковедам центра следует вести работу над терминологическими разработками, лингвистическими изысканиями в сфере делопроизводства, рассматривать с научной точки зрения проблемы перевода, а также проводить по языковым проблемам научно-теоретические конференции, организовывать семинары по актуальным вопросам состояния государственного языка.
Приоритет 5:
Языковое развитие в сфере культуры, средств массовой информации и обслуживания населения.
В области культуры в основном необходимо уделить внимание наиболее массовым и зрелищным формам проведения мероприятий, таким как театральные постановки на казахском языке, показ кино и мультипликационных фильмов, музыкальные программы, литературные вечера, айтысы акынов, бенефисы, конкурсы на знание языков и мастеров художественного чтения, теле и радиопрограммы для самостоятельного овладения языком. Необходимо в этих сферах уделить внимание и газетным публикациям, где пропагандировались бы патриотизм, высоконравственные идеалы. Необходимо организовывать установку познавательных наглядных информационных объектов на улицах городов и сел.
В сфере обслуживания населения, в здравоохранении, торговле, на транспорте, в сфере коммунальных услуг, в банках необходимо добиваться реального функционирования государственного языка. Для чего увеличить выпуск специалистов с высшим и средне-специальным образованием хорошо владеющих государственным языком.
Механизмы реализации Программы Основным механизмом реализации Программы является ежегодное поэтапное выполнение системы мероприятий, предусматриваемых Планом мероприятий по реализации "Государственной программы функционирования и развития языков на 2001-2010 годы" (далее План мероприятий по реализации Программы).
Финансирование Программы Средства, необходимые для реализации Программы на 2003-2004 годы предусматриваются ежегодно в областном бюджете. Районные программы, программа г.Уральска и отраслевые программы финансируются за счет местных бюджетов, соответствующим учреждениям и организациям финансирование в пределах средств, предусматриваемых в областном бюджете, а также иных источников, не запрещенных законодательными актами Республики Казахстан.
Ожидаемый результат от реализации Программы Региональная Программа функционирования и развития языка в области предполагает:
практическую реализацию государственного статуса казахского языка, а также осуществление законодательно закрепленных за ним социальных функций во всех сферах общественных отношений;
сохранение за русским языком в полном объеме основных его функций, гарантированных ему Конституцией Республики Казахстан;
создание в области условий для изучения и развития национальных языков других народов.
План мероприятий по реализации региональной Программы функционирования и развития языков на 2003-2004 годы Ответственные за ис- N п/п Мероприятия Форма за- вершения полнение Предполагае- мые расходы точ ки ис- нан сиро Нормативно-правовое обеспечение Областное Подготовка Программы и плана мероприятий на 2005-2006 годы по реализации Государ- ственной программы функционирования раз- вития языков на 2001-2010 годы Решение сессии об- ластного маслихата управление информа- ции и общественного согласия год IV квар- тал Расширение сферы употребления государственного языка Информа- ция По- сто- янно Добиваться установления системной работы ускоренных курсов обучения языкам в госу- дарственных учреждениях и организациях, на предприятиях независимо от их форм соб- ственности, на курсах обучения языку центра "Максат" при Западно- Казахстанском государ- ственном университете Акиматы Бурлинского, Зеленовского, Те- ректинского районов и города Уральска, рек- торат Западно- Казах- станского государ- ственного университе- та, областное управле- ние информации и об- щественного согласия Областное управление информации и обще- ственного согласия Еже- год- но Обеспечение структур государственных орга- нов компьютерными программами для обуче- ния государственному языку, обеспечение ме- тодическими пособиями, дискетами с опреде- ленным набором словарного запаса Подготовка образцов деловой документации на государственном языке (в виде компьютер- ных шаблонов и отдельных брошюр)
год II согласия, центр перево- да и обучения языкам "Максат"
управление госслужбы
Для выявления языковой квалификации подго- товить предложения по включению государ- ственного языка в перечень предметов для прохождения тестирования на замещение ва- кантных должностей в государственных орга- нах ция акиму области с года Внести предложения о приравнивании лиц, за- нимающихся комплектованием кадров, дело- производством и подготовкой документации на государственном языке в государственных и негосударственных учреждениях и организа- Руководители област- ных учреждений, орга- низаций и предприя- тий, акимы районов и города Уральска, об- циях к категории высококвалифицированных специалистов ластное управление ин- формации и обществен- ного согласия Ежегодно проводить аттестацию на знание го- сударственного языка всех работников госу- дарственных учреждений независимо от их на- циональной принадлежности ция в аки- мат обла- сти управление по государ- ственной службе, об- 2003- годы Контролировать исполнение графика внедре- ния государственного языка в делопроизвод- ство районов области и города Уральска, утвержденного постановлением областного акимата N 78 от 3 апреля 2002 года "О ходе ре- ализации Закона Республики Казахстан "О языках в Республике Казахстан в Западно- Ка- захстанской области"
Обеспечение надлежащего исполнения област- ными учреждениями и организациями незави- симо от форм собственности, местными и госу- дарственными органами законодательства Рес- публики Казахстан о языках в соответствии с Постановлением Правительства Республики Казахстан от 8 января 1999 года N 16 "Положе- ние о порядке контроля за соблюдением зако- нодательства о языках"
ция Мини- стерству культуры, информа- ции и об- ществен- ного со- гласия Республи- ки Казах- стан Областные Обеспечение на всех видах транспорта, в тор- говле и здравоохранении, связи, сфере обслу- живания населения, других учреждениях и ор- ганизациях независимо от форм собственно- сти справочно- информационной службой на государственном языке. С этой целью в дого- вор с работниками этих сфер ввести требова- ние о знании государственного языка департаменты, управле- ния и руководители учреждений и предпри- ятий, акиматы Зеленов- ского, Бурлинского, Те- ректинского районов, г. Уральска Акиматы г. Уральска и районов Обязать учреждения оформления поселков и г.
Уральска следить за правильным и грамотным оформлением текстов наглядной информации, вывесок, рекламных щитов и билбордов на го- сударственном языке Обеспечение залов, где проходят различные совещания и конференции оборудованием для синхронного перевода, переводчиками специа- листами Акиматы г. Уральска, Зеленовского, Бурлин- ского, Теректинского С целью изучения языковой ситуации на тер- ритории области проводить социологические исследования 2 ра- за в Развитие языка в системе образования и изучения языков Принять меры по совершенствованию началь- ной языковой подготовки в дошкольных учре- ждениях и по мере возможностей увеличивать количество детских садов, ведущих учебно- воспитательную работу на казахском языке управления образова- ния и финансов, город- ской и районные аки- маты В целях поддержки сельских школ организо- вать региональную вспомогательную школу, пополнять их учебно- материальную базу, под- готовить систематизированную научную про- грамму обучения казахскому языку управление образова- ния, институт усовер- шенствования и пере- подготовки учителей ния На базе казахских и смешанных школ органи- зовать дополнительные занятия, для лиц казах- ской национальности плохо знающих родной язык, а также рассмотреть вопросы предшколь- ной подготовки на казахском языке В казахских классах смешанных школ повы- сить уровень знаний по всем предметам, в рус- ских классах, принять меры по повышению ка- чественного состава преподавателей казахско- го языка ния, областное управ- ление информации и общественного согла- сия Обеспечение казахских школ качественными учебниками, организовать подписку газет на казахском языке, выделять в достаточном ко- личестве средства на покупку художественной литературы управление финансов, образования, информа- Еже Принять меры по увеличению перечня специ- альностей, готовящих кадры на государствен- ном языке на отделениях и факультетах проф- техшкол, колледжей и институтов ния, государственные и негосударственные средне- специальные и высшие учебные заве- дения Принять меры по увеличению сети организа- ции на казахском языке для сирот и детей, оставшихся без родителей согласия, местные ис- полнительные органы управления финансов, образования, культу- ры, информации и об- Обеспечение проживающих в соседних райо- нах и областях Российской Федерации казах- ских диаспор необходимой литературой и учебниками на казахском языке. Для этих це- лей в достаточном количестве обеспечить вы- деление финансовых средств Малая ассамблея наро- дов Казахстана, управ- Продолжать оказывать помощь воскресным школам, исходя из возможностей формиро- вать их книжный фонд, особо обратить внима- ние на покупку учебно- методической литера- туры. Продолжать работу над подготовкой специалистов по родному языку Развитие языка в сфере культуры, средств массовой информации и обслуживания населения управление культуры, центр народного твор- чества В целях развития государственного языка по- средством различных видов искусства казах- ского народа, его лучших традиций и обычаев организовать конкурсы "Жігіт султаны", "Кыз сыны", "Ак босага", выставку народных умель- цев (по отдельному плану)
Один из главных рычагов повышения уровня культуры является Государственный язык. По- этому необходимо открывать школы оратор- ского искусства, мастеров айтыса, различные кружки, пропагандировать творчество мест- ных поэтов и акынов, организовать тематиче- ские вечера, фестивали, конкурсы, другие ме- роприятия на казахском языке (по отдельному плану)
Создать систему пополнения библиотек книга- ми на казахском и других языках народов Ка- захстана согласия, областная универсальная- науч- ная библиотека им Ж.
Молдагалиева
Областные газеты
"Орал онірі",
"Приуралье" и город- ские газеты "Жайык уні", "Пульс", област- ная телерадиокомпа- В целях дальнейшего развития государствен- ного языка, продолжать публиковать в област- ных средствах массовой информации, материа- лы, пропагандирующие достижения и опыт в различных сферах общественной жизни, очер- ки, зарисовки, интервью на актуальные темы.
На областных радио и ТВ организовывать круглые столы, прямые эфиры, передачи "Изу- чаем казахский язык", другие мероприятия Областная телерадио компания Подготовить детские телепередачи на казах- ском языке с участием детей других нацио- нальностей (вместе с детьми)
год 1 раз в ме- сяц
Областная телерадио- компания Выпустить аудио-видеокассеты по истории ка- захского народа, его культуре, обычаях и тра- дициях, которые бы способствовали дальней- шему развитию государственного языка Подготовить комплексную программу по удо- влетворению информационных потребностей казахской диаспоры, проживающих в пригра- ничных областях Российской Федерации Обеспечение выполнения соблюдения Законов Республики Казахстан "О языках в Республике Казахстан", "О средствах массовой информа- ции", требований установленных законода- тельными актами в части соблюдения пропор- ции времени вещания на государственном и других языках согласия, руководите- ли государственных и негосударственных те- лерадиокомпаний Обеспечение функционирования государствен- ного языка на транспорте и связи, в торговле и районов, руководители предприятий и учре- ждений здравоохранении, в сфере обслуживания насе- ления и в справочно- информационных обла- стях Организационно-методическая, пропагандистская и финансовая поддержка функционирования языка Областной год, Рассмотреть на сессии областного маслихата региональную программу на 2003-2004 годы, разработанную в соответствии с "Государ- ственной программой акимат и областной маслихат, областные функционирования и развития языков на 2001- 2010 годы", план мероприятий по реализации данной программы, смету расходов на 2003- 2004 годы и состав координационного Совета по реализации данных мероприятий Проводить социологические исследования по проблемам выполнения Закона Республики Ка- захстан "О языках в Республике Казахстан", собирать материалы по языковой ситуации, проводить анализы их результатов Организовать централизованную систему кур- сов обучения государственному языку для гос- служащих на базе Республиканского центра ускоренного обучения языкам II согласия, центр обуче- ния языку и перевода Мест- ный тыс.
т.
Провести научно- практическую конференцию на тему: "Национальная ономастика и статус государственного языка" (по индивидуально- му плану)
бюд- жет
III гласия и акиму об- ласти 280,0 420,0 Ежегодно, к дню языков народов Казахстана, проводить областные декады (по индивидуаль- ному плану). В программе: конкурс мастеров художественного чтения:
согласия, управление финансов, культуры, центра народного творчества, общество "Казак тілі", акиматы г. Уральска, районов "Соз тузелді, агайын, сен де тузел!", мүшәйра акынов на тему: "Тебе я посвещаю свои стихи, мой аул", конкурс среди госслужащих на луч- шее знание делопроизводства на казахском языке под названием "На государственной службе - на государственном языке"
Подготовить и издать в виде брошюр образцы деловых бумаг и официальных документов на казахском языке Переиздать большим тиражом учебник "Кар- манный справочник казахского языка"
Организовать и провести областную научно- практическую конференцию на тему: "Госу- дарственный язык и его терминология"
год, I согласия, Западно- Ка- захстанский государ- ственный университет, центр перевода и обу- чения языкам "Мак- сат"
управления информа- согласия, образование, госслужбы, центр "Максат", акиматы рай- онов и г.Уральска Ежегодно проводить специальные конкурсы на: "Самый лучший кабинет казахского язы- ка", "Самая лучшая реклама на государствен- ном языке", "За самое качественное ведение делопроизводства", "Госслужащий, на высо- ком уровне овладевший государственным язы- ком", "За самую лучшую публикацию, пропа- гандирующую государственный язык" и подве- сти итоги конкурсов 22 сентября ко дню язы- ков народов Республики Казахстан 100,0 год ІІ Проводить семинары совещания по обмену опытом для преподавателей, ведущих курсы казахского языка в русскоязычной аудитории учреждений, организаций, средних, средне- специальных и высших учебных заведении, выпуск издание методических пособий ния, информации и об- щественного согласия, Издать типографским способом в большом объеме сборник образцов разговорной речи "Изучаем казахский язык" для оценки знаний начинающих изучать казахский язык В центре перевода и обучения языку "Максат"
при Западно- Казахстанском государственном университете организовать курсы повышения квалификации переводчиков, провести семи- нар по проблемам повышения качества перево- да талы Обеспечить казахскую диаспору, проживаю- щую в сопредельных областях Российской Фе- дераций методической и художественной лите- ратурой на казахском языке, принять действен- ные меры по пополнению книжного фонда их библиотек культуры, миграции и демографии На центральных улицах г.Уральска и район- ных центров установить билборды и реклам- ные щиты с текстами, призывающими населе- ние изучать государственный язык, любить Ро- дину и свою страну акимат и маслихат, об- ластное управление фи- нансов Ежегодно предусматривать в проекте област- ного бюджета средства, необходимые для реа- лизаций Закона "О языках в Республике Казах- стан", государственной и областной програм- мы ВСЕГО:
650,0
Состав Координационного Совета по реализации региональной программы функционирования и развития языков заместитель акима области, председатель Совета
1. Сапаров Табылгали Саткалие- вич
2. Сатбаев Алибек Байжанович начальник областного управления информации и общественного согласия
3. Ажибаев Есберген Ажибаевич начальник областного управления агентства по делам госслужбы Республики Казахстан начальник областного управления образования
4. Бисенбаева Светлана Ергали- евна и.о. начальника областного управления юстиции
5. Есеналиев Ерталап Алхамо-
6. Губашев Асланбек Зинатович начальник областной телерадиокомпании редактор областной газеты "Орал өңірі"
7. Губайдуллин Бауыржан Фай- золлаевич главный специалист аппарата акима области
8. Дуйсентеги Сайран Темирга- лиевич
9. Жексенгалиев Болат Утегалие- руководитель центра перевода и обучения языкам "Максат" при Западно-Казахстанском госу- дарственном университете
10. Имангалиев Абай Сатиевич начальник областного департамента внутренней политики директор Уральского педагогического колледжа им. Ж. Досмухамедова
11. Курманалина Шалкыма Хай- роллаевна
12. Кульпин Сергей Павлович редактор областной газеты "Приуралье"
начальник областного управления культуры
13. Умаргалиев Максот Констан- тинович
14. Рысбеков Туякбай Зейтович секретарь областного маслихата ректор Западно-Казахстанского государственного университета (по согласованию)
15. Сдыков Мурат Наурызгалие- руководитель исполнительного секретариата малой Ассамблеи народов Казахстана
16. Тулебаев Куанышбай Тулеба- евич
17. Хамитов Аскар Шангереевич начальник областного управления финансов
18. Шарабасов Сериккали Габде- шевич профессор Западно-Казахстанского государственного университета, председатель областного общества "Қазақ тілі"