Қазақша:
Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты 1999 жылғы 9 шілдедегі № 8 Верховный Суд Республики Казахстан Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану жөніндегі сот практикасы туралы істерді қарау кезінде кемшіліктерді жою және заңнаманың біркелкі қолданылуын қамтамасыз ету мақсатында Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының жалпы отырысы қаулы етеді:
1. Есі дұрыс емес күйінде қоғамға қауіпті іс-әрекет жасаған немесе қылмыстық құқық бұзушылық жасағаннан кейін психикасы бұзылған немесе қылмыстық құқық бұзушылық жасаған және психиатриялық жәрдемді немесе маскүнемдіктен, нашақорлықтан, уытқұмарлықтан мәжбүрлі емделуді қажет ететін адамдарға медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын дұрыс қолдану олардың жазылуына немесе денсаулықтарының жақсаруына әсер ететініне, сондай-ақ осы адамдардың қылмыстық заң бойынша жауаптылық белгіленген жаңа іс-әрекеттер жасауының алдын алуға ықпал ететініне соттардың назары аударылсын.
2. Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану, оларды қолданудың мерзімін ұзарту, өзгерту немесе тоқтату туралы мәселелер осы санаттағы істер бойынша сот ісін жүргізу ерекшеліктерін көздейтін Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің (бұдан әрі – ҚК) 91-98-баптарында және Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің (бұдан әрі – ҚПК) 54- тарауының баптарында регламенттелгені түсіндірілсін. Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларының қолданылуына байланысты медициналық жәрдем көрсетудiң негiздерi мен тәртiбi Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы Қазақстан Республикасының кодексімен реттеледi.
ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) нормативтік қаулыларымен.
3. Адамда психикалық аурудың болуы, соның салдарынан оның өз әрекеттерiнiң іс жүзіндегі сипаты мен қоғамдық қауiптілігiн түсiну немесе оларды басқару қабілеттігінен айырылуы медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану үшiн негiз болмайтынын соттардың ескергені жөн. Осыған байланысты әрбір iс бойынша қылмыстық заңмен тыйым салынған іс-әрекеттің жасалғаны дәлелденген-дәлелденбегенін, адамның оны жасау кезінде есі дұрыс емес күйде болған-болмағанын тексеру қажет. Бұған қоса психикасының бұзылуына байланысты адамның өзiне немесе басқа адамдарға қауiптілігiн немесе оның басқа да елеулi зиян келтiру ықтималдығын куәландыратын нақты деректер анықталуы тиіс.
Психикасының бұзылуының сипаты мен ауырлығы, осыған байланысты оның басқа адамдарға зорлық-зомбылық әрекеттерін жасауға немесе өзіне зиян келтіруге, қоғамға қауіпті өзге де іс-әрекеттер жасауға (мүлiктi ұрлау, өртеу, жою немесе басқа тәсiлдермен бұзу және т.б.) бейімділігі, сондай-ақ аурудың өзінің қоғамға қауіпті ниеттерін іске асыру мүмкіндігі бағаланатын аурудың физикалық жай-күйі адамның өзі үшін немесе айналадағы адамдар үшін қауіпті екенін куәландыруы мүмкін.
4. ҚПК-нiң 271-бабының талаптарына сәйкес сотқа дейінгі тергеп-тексеру жүргізілген адамның психикалық дұрыстығына күмән келтiретiн мән-жайлар анықталған әрбір қылмыстық iс бойынша мiндеттi түрде сот-психиатриялық сараптама тағайындалуы тиіс. Мұндай мән-жайлар, атап айтқанда, күдіктінің, айыпталушының отбасында психикалық аурумен ауыратын туыстарының болуы туралы, оның ақыл-есі кем адамдарға арналған мекемеде оқуы туралы, бұрын жарақат алғаны туралы, психиатриялық ауруханаларда есепте тұрғаны немесе емделгені туралы, психикасының бұзылуына байланысты бұрын қылмыстық жауаптылықтан немесе жазадан босатылғаны туралы және т.б. деректер болуы мүмкін. Сарапшылардың шешуіне сот-психиатриялық сараптаманы тағайындау туралы қаулыда адамның бұрын психикасының бұзылуының болуы, заңда тыйым салынған іс-әрекеттi жасаған кезде немесе тергеп-тексеру не сот істі қарау барысында психикалық ауруының дәрежесi мен сипатын анықтауға, қылмыстық заңда тыйым салынған іс-әрекеттi жасаған кезде есінің дұрыстығын, күдіктінің, айыпталушының қылмыстық құқық бұзушылық жасағаннан кейiн алдын ала тергеу немесе сотқа дейінгі тергеп-тексеру немесе сот талқылауы кезеңінде не сот үкімі бойынша қылмыстық жазаны өтеу кезінде психикалық жай-күйін, сондай-ақ психикасы бұзылуының сипаты мен асқынуын анықтауға мүмкіндік беретін сұрақтарды қойған жөн. Сонымен қатар сарапшыларға адамның анықталған ауруына байланысты оның өзiне және басқа адамдарға қауiп төндіру-төндірмеуі, басқа да едәуір зиян келтіре алатын-алмайтыны, медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шарасын және оның қай түрін қолдануды қажет ететін-етпейтіні, сондай-ақ психикалық ауруының сипаты мен асқынуын ескере отырып, адамның түсiнiктемелер беруге, өтiнiшхаттар мәлiмдеуге, дәлелдемелер ұсынуға және ҚПК- нің 515-бабының бірінші бөлігінде көрсетілген басқа да әрекеттерді жасауға мүмкіндігінің бар-жоғы жөнінде мәселелерді қойған жөн.
Қылмыстық iсте адамның спирттік ішімдіктерді, есiрткi, психотроптық немесе өзге де есеңгiрететiн заттарды жүйелi түрде қолдануы туралы мәлiметтер болған жағдайда қылмыстық процестi жүргiзетін орган осындай адамдарды куәландыруға жіберу туралы қаулы шығарып, iске осы адамның маскүнемдiктен, нашақорлықтан немесе уытқұмарлықтан мәжбүрлі емдеудi қажет ететiн-етпейтіні және оған қарсы көрсетілімдердің бар-жоғы туралы медициналық комиссияның қорытындысын қоса тіркегені жөн.
5. Бiр әрекетке қатысты адамның есiн дұрыс емес деп тану басқа іс-әрекетті жасаған кезде оның есі дұрыс деп тану мүмкiндiгін жоққа шығармайтыны түсiндiрiлсiн. Осыған орай, бұрын есі дұрыс емес деп танылған және қылмыстық жауаптылықтан босатылған адам қылмыстық заңда тыйым салынған іс-әрекетті жасаған жағдайда, жаңадан жасаған іс-әрекетiнiң әр эпизодына қатысты оның есiнiң дұрыстығын немесе дұрыс еместігін анықтау мақсатында сот- психиатриялық сараптама тағайындалуы және өткiзiлуi тиiс. Қажет болған жағдайда стационарлық сот-психиатриялық сараптама, сондай-ақ психологиялық- психиатриялық сараптама өткiзудi тағайындаған жөн.
6. Қылмыстық процестi жүргiзетiн органдар ҚПК-нiң 14, 279-баптарына сәйкес күзетпен ұсталған күдіктіні, айыпталушыны сот-психиатриялық сараптама жүргiзуге медициналық ұйымға мәжбүрлеп орналастыру үшiн бұл туралы тергеушiнiң қаулысы керек екендiгiн, ал күзетпен ұсталмаған адамды сот- психиатриялық сараптама жүргiзуге медициналық ұйымға орналастыру үшiн оның келiсiмi, олай болмаған жағдайда сот қаулысы керек екендiгiн ескергенi жөн.
7. Қылмыстық заңда тыйым салынған іс-әрекеттi жасаған сәтте адамның есiнің дұрыс еместігі туралы немесе қылмыс жасағаннан кейiн оның психикасының бұзылғаны туралы сот-психиатриялық сараптаманың қорытындысын алған кезде, тергеуші қылмыстық-процестік заңның алдын ала тергеуді жүргізу тәртібін реттейтiн жалпы нормаларынан басқа, ҚПК-нің 509-518- баптарының: iстi бөлек іс жүргізуге шығару мәселесiн шешу, бұлтартпау шарасының күшін жою және қажет болған жағдайда қауiпсiздiк шарасын қолдану, қорғаушы мен заңды өкiлді, егер олар бұрын басқа негiздер бойынша iске қатыспаса, iске тарту жөніндегі талаптарын дереу орындауға тиiс.
8. Қылмыстық процесті жүргiзетiн органдардың назары мынаған аударылсын: қоғамға қауiптi іс-әрекеттердi есi дұрыс емес күйде жасаған адамдарға немесе қылмыс жасағаннан кейiн психикасы бұзылған адамдарға ҚПК- нің 137-бабында көзделген бұлтартпау шараларын қолдануға тыйым салынады.
Мұндай адамдарға ҚПК-нің 511-бабының екінші бөлігінде көзделген қауiпсiздiк шаралары қолданылуы мүмкiн: денсаулық сақтау органдарын хабардар ете отырып, ауруды туыстарының, қорғаншыларының, қамқоршыларының қарауына беру, психиатриялық көмек көрсететін ұйымға немесе мамандандырылған медициналық ұйымға орналастыру. Ауруды туыстарының, қорғаншыларының, қамқоршыларының қарауына беру түріндегі қауіпсіздік шарасы аталған адамдардың келісімімен ғана қолданылуы мүмкін, ал олар бас тартқан жағдайда медициналық ұйымға орналастыру түріндегі қауіпсіздік шарасы қолданылуы мүмкін екендігін ескерген жөн. Iс бойынша анықталған, есi дұрыс емес адамның өзiне немесе өзге де адамдарға қауiпті екендігін немесе басқа да елеулі зиян келтiруi мүмкiн екендігін куәландыратын деректер қауiпсiздiк шараларын қолдануға және оның түрiн таңдауға негiз болады.
9. Қауiпсiздiк шараларын қамтамасыз ету қажет болған жағдайларда адамдар орналастырылатын мамандандырылған медициналық ұйымдарға: жалпы үлгідегі психиатриялық стационар, мамандандырылған үлгідегі психиатриялық стационар, қарқынды байқау жасалатын мамандандырылған үлгідегі психиатриялық стационарлар жатады. Сот, тергеу судьясы ҚПК-нің 14-бабының екінші бөлігінде, 279-бабының екінші бөлігінде және 511-бабының екінші бөлігінде көрсетiлген талаптарды сақтай отырып, қауiпсiздiк шараларын қолдануға байланысты мамандандырылған медициналық ұйымға мәжбүрлі түрде орналастыру туралы уәжді қаулы шығаруы тиіс.
жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) ; жаңа редакцияда - ҚР Жоғарғы Сотының 27.11.2025 № 6 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) нормативтік қаулыларымен.
10. Егер алдын ала тергеу жүргізу барысында есі дұрыс емес күйінде қылмыстық заңда тыйым салынған іс-әрекеттi жасаған адамға оның психикалық аурумен ауыру фактiсi анықталғанға дейiн бұлтартпау шарасы қолданылып, ол тергеп-тексеру аяқталғаннан кейiн жойылмаса, онда iстi өз іс жүргізуіне қабылдаған прокурордың немесе соттың қаулысы бойынша оның күші дереу жойылып, қауiпсiздiк шарасын таңдаған кезде адам психиатриялық көмек көрсететiн тиiстi медициналық ұйымға ауыстырылуы немесе бiреудiң қарауына тапсырылуы тиіс.
Қауiпсiздiк шараларын қолдануға байланысты ауруды бiреудiң қарауына тапсыруды немесе мамандандырылған медициналық ұйымға орналастыруды нақты жүзеге асыру тергеушiнiң, прокурордың немесе соттың жасаған хаттамасы, қаулысы түрінде рәсiмделуi керек. Қылмыстық процесті жүргізетін органдардың мамандандырылған медициналық ұйымдағы адамды сараптама жүргізу үшiн немесе сот отырысына не мәжбүрлі емделетін жерге жеткізу туралы процестік шешімін орындау есі дұрыс емес адам орналастырылған медициналық ұйыммен келiсе отырып, iшкi iстер органдарына жүктеледi.
11. Сот психиатриялық сараптаманың қорытындысы бойынша адам өзiнiң процестік құқықтарын жүзеге асыру мүмкіндігінен айырылмаған жағдайда, қылмыстық процестi жүргiзетiн органдар ҚПК-нiң 515-бабы екінші бөлігінiң талаптарына сәйкес ондай адамға процестік құқықтарын түсiндiруi және олардың тізбесін жазбаша түрде беруi тиiс.
12. ҚПК-нiң 517-бабына сәйкес медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану туралы iстер бойынша қорғаушының қатысуы мiндеттi болып табылады. Қорғаушының iске қатысуы, егер ол бұрын ҚПК-нiң 64, 66, 67, 536- баптарында көрсетiлген өзге негiздер бойынша iске араласпаса, адамның есінің дұрыс еместігі немесе психикасының бұзылуы фактiсi анықталған кезден бастап жүзеге асырылуы тиiс.
13. ҚПК-нің 7-бабының 11) тармағына сәйкес есi дұрыс емес немесе қылмыс жасағаннан кейiн психикалық ауруға шалдыққан адамдардың ата-анасы, балалары, асырап алушылары, асырап алынғандары, ата-анасы бір және ата-анасы бөлек аға-iнілерi, апа-сiңлілерi, атасы, әжесi, немерелерi заңды өкiлдерi болып танылуы мүмкiн. Егер адамның жақын туыстары болмаған жағдайда, адвокат немесе iс бойынша іс жүргізу кезінде басқа адамдардың заңды мүддесiн қорғауға құқығы бар, қылмыстық процесті жүргiзетін орган іске қатысуға рұқсат берген адам оның заңды өкiлi бола алады.
Іске қатысуға заңды өкілді тарту тергеушiнiң қаулысымен, егер ол оны жасамаса, iстi өзінің іс жүргізуіне алған прокурордың қаулысымен не соттың қаулысымен жүзеге асырылады.
Заңды өкiлдi iске тарту туралы мәселе iсі жүргiзiлiп жатқан адамның есiнің дұрыс еместігі немесе психикасының бұзылу фактiсi анықталған кезден бастап шешілу керек. Қылмыстық процесті жүргiзетін орган заңды өкiлге ҚПК-нің 516- бабының үшінші бөлігінде көрсетiлген құқықтарын түсiндiруге және бұл туралы хаттама толтыруға (сот отырысының хаттамасына жазып қоюға) мiндеттi.
14. Жақын туысы болып табылатын есi дұрыс емес адамның заңды өкiлi өзiнiң келiсiмімен ғана және басқа адамның заңды өкiлi болып басқа заңда көрсетiлген жақын туысқаны танылғаннан кейiн қылмыстық заңда тыйым салынған іс-әрекетті жасаудың мән-жайлары туралы куә ретiнде жауап бере алады.
15. Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану туралы iстер бойынша жасалған іс әрекетке заң тұрғысынан баға берілуіне қарамастан, алдын ала тергеу мiндеттi түрде жүргізіліп, оның барысында ҚПК-нiң 510-бабының екінші бөлігінде көрсетiлген мән-жайлар толық, жан-жақты және объективтi түрде зерттелуi тиiс.
Қылмыстық заңда тыйым салынған іс-әрекетті жасаған адам психикасының бұзылу сипаты мен дәрежесіне қарай өзiне және басқа да адамдарға қауiп төндірмейтін болса, сондай-ақ өзге де елеулі зиян келтiру мүмкiндiгi болмаған жағдайларда, алдын ала тергеу аяқталғаннан кейін тергеуші ҚПК-нiң 35-бабы бірінші бөлігінің 9)-тармағында көрсетiлген негiздер бойынша iс бойынша іс жүргізуді тоқтату туралы ҚПК-нiң 288-бабының екіншіден бастап алтыншыны қоса алғандағы бөліктерінің талаптарына сәйкес келетін қаулы шығаруы тиiс.
Басқа жағдайларда алдын ала тергеу аяқталғаннан кейiн медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану үшiн iстi сотқа жiберу туралы қаулы шығаруға және iспен бiрге оны тиiстi прокурорға жiберуi керек.
16. Егер алдын ала тергеу барысында адамның қылмысты жасағаннан кейiн психикасының бұзылуы қылмыстық қудалауды жалғастыруға мүмкiндiк бермейтiнi анықталса, қылмыстық процестi жүргiзетін орган ҚПК-нің 35 және 288-баптарының талаптарын сақтай отырып, iс бойынша іс жүргізуді тоқтатуы керек. Сонымен қатар, ауырып қалған адамға медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану қажет болса, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам бұл туралы қаулы шығарып, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді тоқтату туралы қаулыны тексеру және бекіту үшiн iстi тиiстi прокурорға жiберуге мiндеттi.
Прокурор қаулыны бекіткеннен кейін сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам қабылданған шешім туралы ҚПК-нің 289-бабының екінші бөлігінде көрсетілген адамдарды хабардар етуге міндетті.
17. ҚПК-нiң 518-бабының бесінші бөлігіне сәйкес прокурор медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану туралы қаулысымен келiп түскен iстi қарап, онда ҚПК-нің 35 және 288-баптарында көрсетiлген негiздер болған жағдайда iстi тоқтатуға, ал қажет болған жағдайда (мысалы, адамның қылмыстық заңда тыйым салынған іс-әрекетті жасағаны фактiсiн растайтын немесе терiске шығаратын мән-жайларды қосымша анықтау үшiн, іс-әрекетке дұрыс заңдық баға беру үшін, iске қорғаушыны, заңды өкілдi тарту үшiн, қауiпсiздiк шараларын қабылдау үшiн, мүдделi адамдардың iспен танысу туралы өтінішхаттарын шешу үшiн және т.б.) қосымша тергеп-тексеруге қайтаруға мiндеттi. Iстi тоқтатуға немесе қосымша тергеп-тексеруге негiз болмаған жағдайда, прокурор аумақтық соттылық қағидаларын сақтай отырып, iстi тиісті сотқа жiберуі тиiс. Прокурор қылмыстық заңда тыйым салынған іс-әрекеттерді жасаған есi дұрыс емес адамдарды немесе қылмыс жасағаннан кейiн психикасы бұзылған адамдарды сотқа тапсыру туралы қаулы шығармайды.
Адамның заңда кепілдендірілген құқықтарын сақтау мақсатында, оған қатысты іс бойынша іс жүргізу жүзеге асырылатын болса, процестің басқа да қатысушыларына сияқты оған және оның заңды өкіліне, істі тоқтату туралы немесе медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану үшін істі сотқа жолдау туралы қаулы міндетті түрде тапсырылады.
енгізіледі); 11.12.2020 № 6 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі); жаңа редакцияда - ҚР Жоғарғы Сотының 27.11.2025 № 6 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі)
нормативтік қаулыларымен.
18. Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану туралы iстердi соттың іс жүргізуіне қабылдау және оны қарауға тағайындау судьяның қаулысымен ресімделуі керек. Қаулының қарар бөлiгiнде iстi қараудың күнi мен орнынан басқа, бұлтартпау шарасының, егер тергеуші немесе прокурор оның күшін жоймаса, күшін жою туралы, қажет болған жағдайда қауiпсiздiк шараларын таңдау, өзгерту немесе оның күшін жою туралы, сот iсiн жүргiзу тілі туралы, сот талқылауының жариялылығы туралы, азаматтық талап қоюды қамтамасыз ету шаралары туралы, iсi келiп түскен адамның сот отырысына қатысуы туралы, сот отырысына жәбiрленушiлердi, куәларды, сарапшыларды шақыру туралы, сондай- ақ iстiң дұрыс және заңды қаралуына маңызы бар басқа да мәселелер туралы шешiмдер көрсетiлуi тиіс.
19. Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану туралы қылмыстық істерді ҚПК-нің 306 - 309-баптарында белгіленген соттылыққа сәйкес бірінші сатыдағы сот қарайды. Басты сот талқылауы барысында сотталушының есі дұрыс емес күйде қоғамға қауіпті іс-әрекет жасағаны немесе оның психикасының бұзылғаны анықталса, есі дұрыс емес адамға медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шарасын қолдану немесе қолданудан бас тарту туралы қаулы шығара отырып және басқа адамдарға қатысты шешім қабылдай отырып, істі мәні бойынша сол сот отырысында бір іс жүргізуде қарауға жол беріледі.
Егер қылмыстық жауаптылыққа тартылуға жататын адамдар туралы істерді қарау ұзақ уақытты қажет етсе, онда сот ҚПК-нің 44-бабының талаптарын сақтай отырып, есі дұрыс емес адамға қатысты материалдарды бөлек іс жүргізуге шығаруға құқылы.
Істі жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша апелляциялық, кассациялық тәртіппен қарау барысында іс-әрекетті жасаған кезде адамның есі дұрыс емес күйде болғаны немесе қылмыс жасағаннан кейін, бірақ бірінші сатыдағы сот шешім қабылдағанға дейін жазаны тағайындау немесе орындау мүмкін болмайтын психикалық бұзылулармен ауырды деп пайымдауға негіз беретін мән- жайлар анықталған кезде, іс бойынша шығарылған сот актілері ҚПК-нің 54- тарауының қағидаларына сәйкес істі жаңадан сот қарауына жіберілуге жатады.
20. Iстiң дұрыс шешiлуi үшін маңызы бар, адамның қылмыстық заңда көзделген қоғамға қауiптi іс-әрекетті жасағанын белгілейтін немесе терiске шығаратын дәлелдемелердi, сондай-ақ басқа да елеулі мән-жайларды мұқият тексеру керек екендiгiне соттардың назары аударылсын. Осы мақсатта сот отырысына жәбiрленушілер, куәлар шақырылып, айғақтар алынуы, жазбаша дәлелдемелер жарияланып, зерделенуі, заттай дәлелдемелер зерттелуi тиiс.
Адамның есi дұрыс еместігі, медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану, мәжбүрлеу шараларының түрiн айқындау туралы мәселенi шешу соттың құзыретіне жатады. Сондықтан психиатр-сарапшылардың қорытындысына iстегi барлық материалдармен жиынтықта мұқият баға берiлуi керек. Егер сот- психиатриялық сараптаманың қорытындысы оның қысқаша жазылғанына, уәжді болмауына немесе басқа да себептерге байланысты сенім тудырмаса, немесе онда сол санаттағы iстер бойынша анықталуға жататын мәселелердiң барлығы көрсетілмесе, соттар қосымша немесе қайта сараптамалар жүргiзудi тағайындауы қажет. Іс жүргізу қажет болған жағдайда сараптаманы қайта жүргiзу тәуелсiз сараптамаға тапсырылуы мүмкiн (Қазақстан Республикасы Әдiлет министрлігінiң Сот сараптамасының орталығы базасында ұйымдастырылған сот-психиатриялық сараптама, т.б.).
21. Сот тергеуi прокурордың есi дұрыс емес деп танылған адамға медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану қажеттілігi туралы дәлелдерді баяндаудан басталатынын соттар ескерсiн. Бұл ретте прокурор ҚПК- нің 510-бабында көрсетілген мән-жайларды растайтын, сондай-ақ аурудың өзiне және өзге адамдарға қауiптілігiн куәландыратын iстегi барлық дәлелдемелердi келтіруі және олар дәлелденген жағдайда сотқа есi дұрыс емес адамға ҚК-нің 93- бабында көзделген медициналық мәжбүрлеу шараларының бiрiн қолдануды ұсынуы тиiс. Айыптау және қорғау тараптары iс бойынша жүргізiлген іс жүргізудің заңдылығын, ҚПК-нің 510-бабында көрсетiлген мән-жайлардың дәлелденгендiгiн тексеруге қатысуға, ал ҚПК-нің 383-бабында көзделген тәртiппен өткiзiлген жарыссөз кезiнде сотқа сот тергеуiнде анықталғанға, оның пікірінше, сәйкес келетін шешiм қабылдауды ұсынуға мiндеттi.
22. ҚПК-нің 520-бабына сәйкес сот талқылауы барысында: іс-әрекеттiң болған-болмағанын; оның заңды бағасы; осы іс-әрекетті iсi қаралып жатқан адам жасаған-жасамағанын осы адамның іс-әрекеттi жасау кезінде есi дұрыс емес күйде болған-болмағанын немесе оны жасағаннан кейiн психикасы бұзылып ауырып қалған-қалмағанын; қылмыс жасағаннан кейiн ауырып қалған адамға жаза тағайындау және оны орындау мүмкіндігінің болатын-болмайтынын; ауру адамның өзiне және басқа адамдарға қауiптi-қауіпсіз екендігін және өзге де елеулi зиян келтiруi мүмкiндiгiнің бар-жоғын; мұндай адамға медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шарасын қолдану және нақты қандайын қолдану қажет немесе қажет еместігі анықталуы тиіс екендiгi түсiндiрiлсiн. Сонымен қатар сот азаматтық талап қою қанағаттандырылуға жататын-жатпайтынын кiмнiң пайдасына, және қандай мөлшерде, сондай-ақ егер азаматтық талап қою берiлмесе, мүлiктiк зиян өтелуге жататын-жатпайтынын; азаматтық талап қоюды қамтамасыз етуге тыйым салынған мүлiктi не iстеу керектігі; заттай дәлелдемелер туралы мәселелерді анықтауы тиiс.
23. Сот талқылауы нәтижелері бойынша сот: ҚПК-нің 35-бабының бірінші бөлігінде көрсетiлген негiздер бойынша, егер iс бойынша іс жүргізуді болдырмайтын мән-жайлар анықталса, iстi тоқтату туралы; адамды қылмыстық жауаптылықтан босату және оған медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларының бiрiн қолдану туралы; адамды қылмыстық жазадан босату және оған медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану туралы;
медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолданбастан істі тоқтату; тергеп- тексеруді жалпы тәртіппен ұйымдастыру үшін істі прокурорға жолдау туралы қаулылардың бiрiн шығаруға тиiс. ҚК-нің 93-бабында көрсетiлген медициналық сипаттағы бір ғана мәжбүрлеу шаралары және тек ҚК-нің 91-бабының бірінші және екінші бөліктерінде көзделген мән-жайлар анықталған жағдайда ғана қолдануға құқылы екенiне соттардың назары аударылсын. Соттар медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын таңдау кезінде ҚК-нің 92-бабында көрсетiлген медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану мақсатын негізге алуы, жасалған іс-әрекеттiң қоғамдық қауiптілігiн, психикалық бұзылудың дәрежесі мен асқынуын, осы адамның өзге адамдарға және өзiне қауiптi болуын және қауiптілік деңгейiн немесе психикасының бұзылуына байланысты өзге де елеулі зиян келтіру мүмкiндiгiн, сондай-ақ адамның емдеудi қажет ететiнiн ескеруi тиiс.
Психикасы бұзылған адамның өзiне және өзге де адамдарға қауiптілiгiнiң дәрежесі және оның басқа да елеулі зиян келтіру мүмкiндiгi медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларының түрiн анықтау үшiн басым негiз болып табылады.
24. Сот қаулысы ҚПК-нің 521-бабының талаптарына жауап беруi керек.
Онда iсi қаралып жатқан адамның жасаған іс-әрекетiнiң сипаты, осы іс-әрекет қылмыстық заңның қай нормасында көзделгенi, іс-әрекеттi осы адамның жасағанын растайтын дәлелдемелер баяндалуы тиіс. Сонымен бiрге қаулыда адам психикасының бұзылуына шалдыққанына дәлелдемелер келтірілуі тиіс, бұл ретте адам іс-әрекеттi жасаған сәтте есi дұрыс емес күйде болған-болмағанын немесе психикасының бұзылуы қылмыс жасағаннан кейiн басталған-басталамағанын мiндеттi түрде көрсету қажет.
Егер сот адамның қылмыс жасаған кезде өзiнiң әрекеттерiне жауап бере алған және оларды басқара алған, ал психикасы қылмыс жасалғаннан кейiн бұзылған деген қорытындыға келсе, онда қаулыда мiндеттi түрде оның ауруы қылмыстық жаза тағайындауға және оны орындауға кедергi болатын-болмайтыны туралы нақты дәлелдер келтірілуі тиiс.
Психикасының бұзылуына байланысты адамның қылмыстық жауапты бола алмайтынын немесе қылмыстық жазаға тартыла алмайтынын тани отырып, сот қаулыда адамның өзi немесе айналасындағы адамдар үшiн қауiптілігi туралы немесе оның өзге де елеулі зиян келтiре алатындығы туралы тұжырымының себептерiн келтiруге мiндеттi.
Маскүнемдiкпен, нашақорлықпен немесе уытқұмарлықпен ауыратын адамдарға медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану туралы осы адамдарға тағылған айып бойынша қабылданған сот үкімінде немесе өзге де қорытынды шешiмiнде көрсетiледi. Ақтау үкімі шығарылған кезде маскүнемдіктен, нашақорлықтан немесе уытқұмарлықтан мәжбүрлеп емдеу қолданылмайды.
25. Қаулының қарар бөлiгiнде соттарға қылмыстық заңда тыйым салынған іс-әрекеттi есi дұрыс емес күйде жасаған адамды заңда көрсетілген медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларының бiрiн қолданып немесе осындай шараларды қолданбай, оны қылмыстық жауаптылықтан босату туралы және iстi тоқтату туралы көрсетуі тиіс.
Егер сотта адамның психикасы қылмыс жасағаннан кейiн бұзылғаны анықталса, сот қаулының қарар бөлiгiнде ҚК-нің 75-бабының бірінші бөлігінің негізінде, оған заңда көрсетiлген медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларының бiрiн қолданып немесе оны қолданбай, адамды жазаны өтеуден босату және ҚК-нің 75-бабының үшінші бөлігіне сәйкес ондай адамдарға жазылғаннан кейiн қылмыстық жауаптылыққа тартылатындығын және ҚК-нің 71 және 77-баптарында белгiленген ескiру мерзiмдерi шеңберiнде қылмыстық жазаны қолдану мүмкіндігін ескере отырып, iс бойынша іс жүргізуді тоқтата тұру туралы көрсетуге мiндеттi. Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану мерзiмдерi сот қаулысында көрсетiлмейдi. Қаулыда ісі қаралған адамның қорғаушысы, заңды өкілі немесе жақын туысы, жәбірленуші және оның өкілі апелляциялық тәртіппен шағым жасай алатыны, сондай-ақ ҚПК-нің 48-тарауында жазылған қағидалар бойынша прокурор өтінішхат келтіруі мүмкін екендігі көрсетілуі тиіс. Iсi қаралған адамның жақын туысы оның iс бойынша заңды өкiл болған-болмағанына және iске қатысқан-қатыспағанына қарамастан, апелляциялық шағым беруге құқылы екенi түсiндiрiлсiн. Iсi қаралған адам, егер сараптама қорытындысы бойынша оның психикалық жай-күйі iс бойынша сот ісін жүргізуге қатысуға мүмкіндік берсе, сот қаулысына шағымдануға құқылы.
Өзге жағдайларда бұл адамның, сондай-ақ азаматтық талап қоюшының, азаматтық жауапкер мен олардың өкілдерінің шағым беру құқығы жоқ.
26. ҚК-нің 91-бабы бірінші бөлігінің 1), 2), 3) тармақтарында көзделген негiздер бойынша медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шарасы қолданылған сот қаулысының орындалуы қарамағында психиатриялық стационарлар бар денсаулық сақтау органдарына және iшкі iстер органдарына жүктеледi.
Қылмыстық жазамен қатар мәжбүрлеп емдеу тағайындалған, маскүнемдiкпен, нашақорлықпен, уытқұмарлықпен немесе психикасының бұзылуымен ауыратын адамдарға медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдануды орындау тәртібі Қазақстан Республикасының Қылмыстық-атқару кодексiмен анықталады.
27. Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану және психиатриялық көмек көрсету жүктелген денсаулық сақтау органдары медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары қолданған күннен бастап 6 ай өткен соң, ал одан кейiн жүйелi түрде 6 ай сайын ауруды куәландырып, қолданылған емдеу тәсiлдерiнiң және медициналық бақылаудың негiзiнде ҚК-нің 96-бабына сәйкес сотқа медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдануды өзгерту, мерзiмiн ұзарту немесе тоқтату туралы негiзделген қорытынды ұсынуға мiндеттi. Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану мерзiмiн соттың жүйелi түрде ұзартуынсыз адамды психиатриялық стационарда ұстау заңсыз болып табылады.
28. Психиатр-дәрігерлер комиссиясының медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шарасын тоқтату, өзгерту немесе мерзімін ұзарту қажеттігі туралы ұсынуын (қорытындысын) қарауды мәжбүрлеу шарасын қолдану туралы қаулыны шығарған соттың судьясы жеке-дара жүзеге асырады. Егер мәжбүрлеп емдеуді жүзеге асыратын медициналық ұйым аталған соттардың аумақтық соттылығынан тыс жерде болса, онда ұсынуды медициналық ұйым орналасқан жердегі тиісті аумақтық сот қарайды. Сот қызметiнде медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдануды негiзсiз өзгерту, мерзiмiн ұзарту немесе тоқтату фактiлерi жойылуы тиiс. Соттар есi дұрыс емес деп танылған адамның жасаған қылмысы ауыр немесе аса ауыр қылмыстарға жататын жағдайларға, оның медициналық ұйымда болу мерзiмiне және дәрiгерлiк қорытындыда көрсетiлген оның психикасындағы өзгерiстерге ерекше назар аударуы керек. Мұндай адамдарға медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдануды тоқтату немесе өзгерту өткiзiлген емдеуден кейiн немесе психикалық және тән күйiнiң өзгеруi салдарынан өзiне және өзге адамдарға қауiптi болмайтынын дәлелдейтiн шынайы, даусыз мән-жайларға негiзделуi тиіс.
Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдануды тоқтату, өзгерту, мерзiмiн ұзарту туралы ұсынуды қарау нәтижесiнде шығарылған қаулыға ҚПК-нің 522-бабында көрсетiлген адамдар шағым жасауы, наразылық келтіруі мүмкін.
29. ҚПК-нің 477-бабының бірінші бөлігіне сәйкес айыптау үкімін шығарумен және қылмыстық жаза тағайындаумен қатар адамға қолданылған медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану мерзiмiн ұзарту, өзгерту немесе тоқтату туралы мәселелердi сотталушы жазаны өтеп жатқан мекеменiң ұсынысы бойынша немесе оның жеке өтiнiшхаты бойынша сотталушының жазаны өтеу орны бойынша аудандық немесе оған теңестiрiлген сот шешетiнi соттарға түсiндiрiлсiн. ҚК-нің 75-бабында көзделген негіздер бойынша адамды жазадан босатып, оған медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдануды, сотталған адамды жазадан босату туралы қаулыны шығарған аудандық және оған теңестірілген соттың судьясы жеке-дара жүзеге асырады.
Егер мәжбүрлеп емдеу сот үкімімен ҚК-нің 91-бабы бірінші бөлігінің 3), 4)
тармақтарында көзделген негiздер бойынша тағайындалса, медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын ұзарту, өзгерту немесе тоқтату туралы ұсынуды жаза өтелiп жатқан жердегi аудандық немесе оған теңестiрiлген сот қарайды.
30. Осы қаулының қабылдануына байланысты Пленумның 1985 жылғы 1 қарашадағы № 17 қаулысымен енгiзілген өзгерiстермен «Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану, өзгерту және тоқтату жөніндегі сот тәжiрибесi туралы» КСРО Жоғарғы Сот Пленумының 1984 жылғы 26 сәуірдегі қаулысы Қазақстан Республикасында қолданылмайды деп танылсын.

На русском языке:
Верховный Суд Республики Казахстан Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты Нормативное постановление Верховного Суда Республики Казахстан от 9 июля 1999 года № 8 О судебной практике по применению принудительных мер медицинского характера принудительных мер медицинского характера, в целях устранения недостатков и обеспечения единообразного применения законодательства при рассмотрении дел данной категории пленарное заседание Верховного Суда Республики Казахстан постановляет:
1. Обратить внимание судов на то, что правильное применение принудительных мер медицинского характера способствует излечению или улучшению здоровья лиц, совершивших общественно опасные деяния в состоянии невменяемости или заболевших психическими расстройствами после совершения преступления либо совершивших уголовное правонарушение и нуждающихся в психиатрической помощи или в принудительном лечении от алкоголизма, наркомании, токсикомании, а также способствует предупреждению совершения этими лицами новых деяний, ответственность за которые установлена уголовным законом.
2. Разъяснить, что вопросы применения принудительных мер медицинского характера, продления применения, изменения или прекращения их применения регламентированы статьями с 91 по 98 Уголовного кодекса Республики Казахстан (далее – УК) и статьями главы 54 Уголовно-процессуального кодекса Республики Казахстан (далее – УПК), предусматривающими особенности судопроизводства по делам данной категории. Основания и порядок оказания медицинской помощи в связи с применением принудительных мер медицинского характера регулируются Кодексом Республики Казахстан о здоровье народа и системе здравоохранения (ЗРК № 193-IV от 18.09.09).
3. Судам следует иметь в виду, что само по себе наличие у лица психического заболевания, вследствие которого оно лишено возможности осознавать фактический характер и общественную опасность своих действий или руководить ими, не является основанием для применения принудительных мер медицинского характера. В связи с этим по каждому делу необходимо проверять, доказано ли совершение деяния, запрещенного уголовным законом, находилось ли лицо в момент его совершения в состоянии невменяемости. Кроме того, должны быть установлены фактические данные, свидетельствующие об опасности лица в связи с психическими расстройствами для самого себя или для других лиц либо о возможности причинения им иного существенного вреда.
Об опасности лица для себя или окружающих могут свидетельствовать характер и глубина психического расстройства, его склонность в связи с этим к совершению насильственных действий в отношении других лиц или к причинению вреда самому себе, к совершению иных общественно опасных действий (краж, поджогов, уничтожению или повреждению имущества иными способами и др.), а также физическое состояние больного, с учетом которого оценивается возможность реализации больным своих общественно опасных намерений.
4. В соответствии с требованиями статьи 271 УПК по каждому уголовному делу, когда установлены обстоятельства, дающие основание сомневаться в психической полноценности лица, в отношении которого проводится досудебное расследование, в обязательном порядке должна назначаться судебно- психиатрическая экспертиза. Такими обстоятельствами, в частности, могут быть данные о наличии в семье подозреваемого, обвиняемого психически больных родственников, о нахождении его на обучении в учреждении для умственно отсталых, о получении им в прошлом травм, о нахождении на учете или прохождении лечения в психиатрических больницах, об освобождении от уголовной ответственности или наказания в прошлом в связи с психическим расстройством и др. В постановлении о назначении судебно-психиатрической экспертизы на разрешение экспертов следует ставить вопросы, позволяющие выяснить наличие у лица психических расстройств в прошлом, степень и характер психического заболевания в момент совершения деяния, запрещенного законом, или во время расследования или рассмотрения дела судом, установить вменяемость лица в момент совершения запрещенного уголовным законом деяния, психическое состояние подозреваемого, обвиняемого после совершения преступления в период предварительного следствия или судебного разбирательства, либо во время отбывания уголовного наказания по приговору суда, а также характер и глубину психического расстройства. Перед экспертами следует ставить также вопросы и о том, представляет ли лицо с учетом выявленного у него заболевания опасность для себя и для других лиц, способно ли оно причинить иной существенный вред, нуждается ли в применении принудительной меры медицинского характера и какой именно, а также может ли лицо с учетом характера и степени тяжести психического заболевания давать объяснения, заявлять ходатайства, представлять доказательства и осуществлять другие действия, указанные в части первой статьи 515 УПК.
При наличии в уголовном деле данных о систематическом употреблении лицом спиртных напитков, наркотических средств, психотропных или иных одурманивающих веществ, органам, ведущим уголовный процесс, следует выносить постановление об освидетельствовании таких лиц и приобщать в дело заключение медицинской комиссии о том, нуждается ли данное лицо в принудительном лечении от алкоголизма, наркомании либо токсикомании и нет ли к этому противопоказаний.
5. Разъяснить, что признание лица невменяемым в отношении одного деяния не исключает возможность признания его вменяемым при совершении другого деяния. В связи с этим в случае совершения запрещенного уголовным законом деяния лицом, которое ранее признавалось невменяемым и освобождалось от уголовной ответственности, следует назначать и проводить судебно-психиатрическую экспертизу в целях определения вменяемости или невменяемости лица в отношении совершенного им нового деяния по каждому эпизоду. В необходимых случаях следует назначать проведение стационарных судебно-психиатрических экспертиз, а также психолого-психиатрических экспертиз.
6. Органам, ведущим уголовный процесс, следует иметь в виду, что в соответствии со статьями 14, 279 УПК принудительное помещение в медицинскую организацию обвиняемого, подозреваемого, содержащегося под стражей, для производства судебно-психиатрической экспертизы, осуществляется на основании указания об этом в постановлении следователя, а помещение в медицинскую организацию для проведения судебно-психиатрической экспертизы лица, не содержащегося под стражей, допускается с его согласия, а при отсутствии такового - по постановлению суда.
7. При получении заключения судебно-психиатрической экспертизы о невменяемости лица в момент совершения запрещенного уголовным законом деяния или о наличии у него психического расстройства после совершения преступления кроме соблюдения общих норм уголовно-процессуального закона, регламентирующих порядок производства предварительного следствия, следователем должны быть сразу же выполнены требования статей с 509 по 518 УПК: разрешен вопрос о выделении дела в отдельное производство, отменена мера пресечения и при необходимости избрана мера безопасности, привлечены к участию в деле защитник и законный представитель, если они ранее не вступили в дело по иным основаниям.
8. Обратить внимание органов, ведущих уголовный процесс, что законом запрещается применение мер пресечения, предусмотренных статьей 137 УПК, к лицам, совершившим в состоянии невменяемости общественно опасные деяния или заболевшим психическими расстройствами после совершения преступления.
К таким лицам могут быть применены предусмотренные в части второй статьи 511 УПК меры безопасности: передача больного под присмотр родственников, опекунов, попечителей с уведомлением органов здравоохранения; помещение в организацию или специализированную медицинскую организацию, оказывающую психиатрическую помощь. Следует учитывать, что мера безопасности в виде передачи больного под присмотр родственников, опекунов, попечителей может быть применена только с согласия указанных лиц, а при их отказе может быть применена мера безопасности в виде помещения в медицинскую организацию. Основанием для применения меры безопасности и выбора ее вида являются установленные по делу данные, свидетельствующие об опасности лица для самого себя или для других лиц либо о возможности причинения невменяемым иного существенного вреда.
9. Специализированными медицинскими организациями, в которые при необходимости обеспечения мер безопасности могут помещаться лица, являются:
психиатрический стационар общего типа, психиатрический стационар специализированного типа, психиатрический стационар специализированного типа с интенсивным наблюдением. О принудительном помещении в специализированные медицинские организации в связи с избранием мер безопасности должно быть вынесено мотивированное постановление суда, следственного судьи с соблюдением требований, указанных в части второй статьи 14, части второй статьи 279 и части второй статьи 511 УПК.
10. Если в ходе предварительного следствия до установления факта психического заболевания к лицу, совершившему запрещенное уголовным законом деяние в состоянии невменяемости, была применена мера пресечения и по окончании расследования не отменена, то она должна быть немедленно отменена по постановлению прокурора или по постановлению суда, когда дело принято ими к своему производству, и при избрании меры безопасности лицо должно быть переведено в соответствующую медицинскую организацию, оказывающую психиатрическую помощь, или передано под присмотр.
Фактическое осуществление передачи больного под присмотр или помещение его в специализированную медицинскую организацию в связи с применением мер безопасности должно быть процессуально оформлено в виде протокола, постановления, составленного следователем, прокурором или судом.
Исполнение процессуального решения органов, ведущих уголовный процесс, о доставке лица, находящегося в специализированной медицинской организации для производства экспертиз или в судебное заседание либо к месту прохождения принудительного лечения возлагается на органы внутренних дел в координации с медицинской организацией, в которое помещен невменяемый.
11. В случаях, когда согласно заключению судебно-психиатрической экспертизы лицо не утратило возможность осуществлять свои процессуальные права, органы, ведущие уголовный процесс, должны в соответствии с требованиями части второй статьи 515 УПК, разъяснять такому лицу процессуальные права и вручать их перечень в письменном виде.
12. Согласно статье 517 УПК участие защитника по делам о применении принудительных мер медицинского характера является обязательным.
Вступление защитника в дело должно осуществляться с момента установления факта невменяемости или психического расстройства лица, в отношении которого ведется производство, если защитник не вступил в дело раньше по другим основаниям, указанным в статьях 64, 66, 67, 536 УПК.
13. Законным представителем невменяемых или заболевших психическими заболеваниями после совершения преступления в соответствии пунктом 11)
статьи 7 УПК могут быть признаны родители, дети, усыновители, усыновленные, полнородные и не полнородные братья и сестры, дедушка, бабушка, внуки. При отсутствии у лица близких родственников его законным представителем может быть адвокат или иное лицо, правомочное представлять при производстве по делу законные интересы других лиц, допущенное к участию в деле органом, ведущим уголовный процесс.
Привлечение к участию в деле законного представителя осуществляется постановлением следователя, а если им это не сделано - по постановлению прокурора либо по постановлению суда, в производстве которых находится дело.
Вопрос о привлечении законного представителя к участию в деле должен решаться непосредственно после установления факта невменяемости или психического расстройства лица, в отношении которого ведется производство.
Орган, ведущий уголовный процесс, обязан разъяснить законному представителю его права, перечисленные в части третьей статьи 516 УПК, и составить об этом протокол (сделать запись в протоколе судебного заседания).
14. Законный представитель невменяемого, являющийся его близким родственником, может быть допрошен в качестве свидетеля об обстоятельствах совершения невменяемым запрещенного уголовным законом деяния, лишь с его согласия давать показания и после признания законным представителем другого лица.
15. По делам о применении принудительных мер медицинского характера независимо от юридической оценки совершенного деяния обязательно проведение предварительного следствия, в ходе которого должны быть полно, всесторонне и объективно исследованы обстоятельства, указанные в части второй статьи 510 УПК.
В случаях, когда лицо, совершившее запрещенное уголовным законом деяние, в силу характера и степени психических расстройств не представляет опасности для себя и других лиц, а также отсутствует возможность причинения ими иного более существенного вреда, по окончании предварительного следствия следователем выносится постановление, которое должно отвечать требованиям частей со второй по шестую статьи 288 УПК, о прекращении производства по делу по основанию, предусмотренному пунктом 9) части первой статьи 35 УПК.
В иных случаях по окончании предварительного следствия должно быть вынесено постановление о направлении дела в суд для применения принудительных мер медицинского характера, и с делом направлено соответствующему прокурору.
16. Если в ходе предварительного расследования установлено, что после совершения преступления у лица наступило психическое расстройство, делающее невозможным продолжение уголовного преследования, орган, ведущий уголовный процесс, с соблюдением требований статей 35 и 288 УПК своим постановлением должен прекратить производство по делу. Когда наряду с этим к заболевшему лицу необходимо применение принудительной меры медицинского характера, лицо, осуществляющее досудебное расследование обязан вынести об этом постановление и направить дело соответствующему прокурору для проверки и утверждения постановления о прекращении досудебного расследования. После утверждения постановления прокурором, следователь обязан уведомить о принятом решении лиц, указанных в части второй статьи 289 УПК.
17. Согласно части пятой статьи 518 УПК прокурор, изучив дело, поступившее с постановлением о применении принудительных мер медицинского характера, обязан при наличии оснований, указанных в статьях 35 и 288 УПК, прекратить дело, а в необходимых случаях возвратить его на дополнительное расследование (например, для дополнительного выяснения обстоятельств, подтверждающих или опровергающих факт совершения лицом запрещенного уголовным законом деяния, для правильной юридической оценки деяния, для привлечения к участию в деле защитника, законного представителя, для принятия мер безопасности, разрешения ходатайств заинтересованных лиц об ознакомлении с делом и др.). При отсутствии оснований для прекращения дела или для дополнительного расследования прокурор должен направить его в соответствующий суд с соблюдением правил о территориальной подсудности.
Постановление о предании суду лиц, совершивших запрещенное уголовным законом деяние в состоянии невменяемости или у которых психическое расстройство наступило после совершения преступления, прокурором не выносится.
В целях соблюдения гарантированных законом прав лица, в отношении которого осуществляется производство по делу, ему и его законному представителю, как и другим участникам процесса, обязательно вручается постановление о прекращении дела или направлении дела в суд для применения принудительной меры медицинского характера.
18. Принятие дела о применении принудительных мер медицинского характера к производству суда и назначение его к рассмотрению должно оформляться вынесением судьей постановления. В резолютивной части постановления кроме указания даты, места рассмотрения дела, должно быть указано об отмене меры пресечения, если она не отменена следователем или прокурором, об избрании, изменении или отмене при необходимости мер безопасности, о языке судопроизводства, о гласности судебного разбирательства, о мерах обеспечения гражданского иска, об участии в судебном заседании лица, в отношении которого поступило дело, о вызове в судебное заседание потерпевших, свидетелей, эксперта, а также решение по другим вопросам, имеющим значение для правильного и законного рассмотрения дела.
19. Уголовные дела о применении принудительных мер медицинского характера рассматриваются судом первой инстанции в соответствии с подсудностью, установленной статьями с 306 по 309 УПК. В случаях, когда совершение подсудимым общественно опасного деяния в состоянии невменяемости или наличие у него психического расстройства установлено в ходе главного судебного разбирательства, то допускается рассмотрение дела по существу в этом же судебном заседании в одном производстве с вынесением постановления о применении или отказе в применении к невменяемому лицу принудительной меры медицинского характера и принятием решения в отношении других лиц.
Если рассмотрение дела о лицах, подлежащих уголовной ответственности, потребует длительного времени, то суд вправе с соблюдением требований статьи 44 УПК выделить из него материалы на невменяемого в отдельное производство.
При установлении в ходе рассмотрения дела по вновь открывшимся обстоятельствам, в апелляционном, кассационном порядке обстоятельств, дающих основание полагать о том, что лицо в момент совершения деяния находилось в невменяемом состоянии или после совершения преступления, но до принятия решения судом первой инстанции, заболело психическим расстройством, делающими невозможным назначение или исполнение наказания, вынесенные по делу судебные акты подлежат отмене с направлением дела на новое судебное рассмотрение в соответствии с правилами главы 54 УПК.
20. Обратить внимание судов на то, что они должны тщательно проверять доказательства, устанавливающие или опровергающие совершение лицом общественно опасного деяния, предусмотренного уголовным законом, а также другие существенные обстоятельства, имеющие значение для правильного разрешения дела. С этой целью в судебное заседание должны быть вызваны и допрошены потерпевшие, свидетели, оглашены и исследованы письменные доказательства, исследованы вещественные доказательства. Решение вопроса о невменяемости лица, применении принудительной меры медицинского характера, определения вида принудительной меры относится к компетенции суда. Поэтому заключение экспертов-психиатров подлежит тщательной оценке в совокупности со всеми материалами дела. Если заключение судебно-психиатрической экспертизы в связи с его краткостью, немотивированностью или по иным причинам не вполне убедительное, или в нем не отражены все вопросы, подлежащие выяснению по делам данной категории, судам необходимо назначать проведение дополнительных или повторных экспертиз. В необходимых случаях производство повторных экспертиз может быть поручено независимой экспертизе (судебно-психиатрической экспертизе, организованной на базе Центра судебной экспертизы Министерства юстиции Республики Казахстан, и др.).
21. Судам следует иметь в виду, что судебное следствие должно начинаться с изложения прокурором доводов о необходимости применения к лицу, признанному невменяемым, принудительных мер медицинского характера. При этом прокурор должен привести имеющиеся в деле доказательства, подтверждающие обстоятельства, указанные в статье 510 УПК, а также свидетельствующие об опасности больного для самого себя или окружающих, и при их доказанности предложить суду применить в отношении невменяемого одну из предусмотренных статьей 93 УК принудительных мер медицинского характера. Стороны обвинения и защиты обязаны участвовать в проверке законности состоявшегося производства по делу, доказанности обстоятельств, перечисленных в статье 510 УПК, а в судебных прениях, проведенных в порядке, предусмотренном статьей 383 УПК, предлагать суду принять решение, которое, по их мнению, будет соответствовать установленному в судебном следствии.
22. Разъяснить, что в ходе судебного разбирательства в соответствии со статьей 520 УПК должно быть установлено: имело ли место деяние; его юридическая оценка; совершено ли это деяние лицом, о котором рассматривается дело; находилось ли это лицо в момент совершения деяния в состоянии невменяемости или заболело психическим расстройством после его совершения;
возможно ли назначение лицу, заболевшему после совершения преступления, наказания и его исполнение; опасен ли больной для себя или окружающих и имеется ли возможность причинения им другого существенного вреда; следует ли применять к этому лицу принудительную меру медицинского характера и какую именно. Наряду с этими суд должен выяснить также вопросы о том, подлежит ли удовлетворению гражданский иск, в чью пользу и в каком размере, а также подлежит ли возмещению имущественный вред, если гражданский иск не предъявлен; как поступить с имуществом, на которое наложен арест для обеспечения гражданского иска; о вещественных доказательствах.
23. По результатам судебного разбирательства суд должен вынести одно из следующих постановлений: о прекращении дела по основаниям, указанным в части первой статьи 35 УПК, если установлены обстоятельства, исключающие производство по делу; об освобождении лица от уголовной ответственности и о применении к нему одной из принудительных мер медицинского характера; об освобождении лица от уголовного наказания и о применении к нему принудительной меры медицинского характера; о прекращении дела без применения принудительной меры медицинского характера; о направлении дела прокурору для организации расследования в общем порядке. Обратить внимание судов, что они вправе применить к лицу только одну из указанных в статье 93 УК принудительную меру медицинского характера и только при установлении обстоятельств, предусмотренных частями первой и второй статьи 91 УК. При избрании вида принудительной меры медицинского характера судам следует исходить из целей применения принудительных мер медицинского характера, указанных в статье 92 УК, учитывать общественную опасность совершенного деяния, степень и глубину психического расстройства, наличие и степень опасности этого лица для окружающих или для самого себя или возможность причинения им иного существенного вреда, а также нуждаемость лица в лечении.
Преимущественным основанием для определения вида принудительной меры медицинского характера является степень опасности психически больного лица для себя и других лиц и возможность совершения им другого более существенного вреда.
24. Постановление суда должно отвечать требованиям статьи 521 УПК. В нем должно быть изложено описание деяния, совершенного лицом, о котором рассматривается дело, какой нормой уголовного закона это деяние предусмотрено, доказательства, подтверждающие совершение деяния этим лицом. В постановлении также должны быть приведены доказательства о том, что лицо страдает психическим расстройством, при этом обязательно должно быть указано, находилось ли лицо в момент совершения деяния в состоянии невменяемости или психическое расстройство наступило после совершения преступления.
Если суд придет к выводу, что в момент совершения преступления лицо отдавало отчет своим действиям и руководило ими, а психическое расстройство наступило после совершения преступления, то в постановлении обязательно должны быть приведены доводы о том, препятствует ли заболевание назначению уголовного наказания и его исполнению или нет.
Признав, что лицо не может нести уголовную ответственность или быть подвергнуто уголовному наказанию в силу наличия у него психического расстройства, суд обязан в постановлении привести мотивы, на основании которых он пришел к выводу об опасности лица для самого себя или окружающих либо о возможности причинения им иного существенного вреда.
О применении принудительных мер медицинского характера к лицам, страдающим алкоголизмом, наркоманией или токсикоманией, указывается в приговоре или ином итоговом решении суда, принятом в отношении этих лиц по предъявленному обвинению. При вынесении оправдательного приговора принудительное лечение от алкоголизма, наркомании или токсикомании не применяется.
25. В резолютивной части постановления судам необходимо указывать об освобождении лица, совершившего запрещенное уголовным законом деяние в состоянии невменяемости, от уголовной ответственности с применением к нему одной из указанных в законе принудительных мер медицинского характера или без применения таковой и о прекращении дела.
Если же судом будет установлено, что лицо заболело психическим расстройством после совершения преступления, суд в резолютивной части постановления должен указать на основании части первой статьи 75 УК об освобождении лица от отбывания наказания с применением к нему одной из указанных в законе принудительных мер медицинского характера или без ее применения и приостановлении производства по делу, имея в виду, что в соответствии с частью третьей статьи 75 УК после выздоровления такие лица подлежат уголовной ответственности и к ним может быть применено уголовное наказание в пределах сроков давности, установленных статьями 71 и 77 УК.
Срок применения принудительной меры медицинского характера в постановлении суда не указывается.
В постановлении следует указывать, что оно может быть обжаловано в апелляционном порядке защитником, законным представителем или близким родственником лица, о котором рассматривалось дело, потерпевшим и его представителем, а также может быть внесено ходатайство прокурора по правилам, изложенным в главе 48 УПК.
Разъяснить, что близкий родственник лица, о котором рассматривалось дело, обладает правом подачи апелляционной жалобы независимо от того, был ли он признан законным представителем по делу, и независимо от того, участвовал ли он в деле.
Лицо, в отношении которого рассматривалось дело, вправе обжаловать постановление суда, если по заключению экспертизы его психическое состояние позволяет ему участвовать в судопроизводстве по делу. В иных случаях это лицо, а также гражданский истец, гражданский ответчик и их представители права подачи жалоб не имеют.
26. Исполнение постановления суда, которым применена принудительная мера медицинского характера по основаниям, предусмотренным пунктами 1), 2),
3) части первой статьи 91 УК, возлагается на органы здравоохранения, в ведении которых находятся психиатрические стационары, и на органы внутренних дел.
Исполнение применения принудительных мер медицинского характера к лицам, страдающим алкоголизмом, наркоманией, токсикоманией или психическими расстройствами, которым принудительное лечение назначено наряду с уголовным наказанием, определяется Уголовно-исполнительным кодексом Республики Казахстан.
27. Органы здравоохранения, на которые возложено применение принудительных мер медицинского характера и оказание психиатрической помощи, обязаны по истечении 6 месяцев со дня применения принудительной меры медицинского характера, а затем регулярно через каждые 6 месяцев освидетельствовать больного и на основе примененных методов лечения и медицинского наблюдения представлять в соответствии со статьей 96 УК в суд мотивированное заключение об изменении, продлении или прекращении применения принудительной меры медицинского характера. Пребывание лица в психиатрическом стационаре без регулярного продления судом применения принудительной меры медицинского характера является незаконным.
28. Рассмотрение представления (заключения) комиссии врачей-психиатров о необходимости прекращения, изменения или продления применения принудительной меры медицинского характера должно осуществляется единолично судьей суда, вынесшего постановление о применении принудительной меры. Если медицинская организация, осуществляющая принудительное лечение, находится вне территориальной подсудности указанных судов, то рассмотрение представления осуществляется соответствующим территориальным судом по месту расположения медицинской организации. В деятельности судов должны быть устранены факты необоснованного изменения, продления или прекращения применения принудительных мер медицинского характера. Суды должны обращать особое внимание на случаи, когда лицо, признанное невменяемым, совершило деяние, относящееся к тяжким или особо тяжким преступлениям, на срок его пребывания в медицинской организации и на те изменения в его психике, которые указаны во врачебном заключении.
Прекращение применения к таким лицам принудительных мер медицинского характера или их изменение должно быть основано на достоверных обстоятельствах, которые неоспоримо свидетельствуют, что после проведенного лечения либо вследствие изменения психического или физического состояния лицо перестало быть опасным для самого себя и окружающих.
Постановления, вынесенные в результате рассмотрения представления о прекращении, изменении, продлении применения принудительных мер медицинского характера, могут быть обжалованы, опротестованы лицами, указанными в статье 522 УПК.
29. Разъяснить судам, что в соответствии с частью первой статьи 477 УПК вопросы о продлении, изменении или прекращении принудительных мер медицинского характера лицу, в отношении которого эти меры применены наряду с постановлением обвинительного приговора и с назначением уголовного наказания, разрешаются районным или приравненным к нему судом по месту отбывания осужденным наказания по представлению учреждения, в котором отбывает наказание осужденный, или по его личному ходатайству. Применение принудительных мер медицинского характера с освобождением лица от наказания по основаниям, предусмотренным статьей 75 УК, осуществляется единолично судьей районного или приравненного к нему суда, вынесшего постановление об освобождении осужденного от наказания. Если принудительное лечение назначалось приговором суда по основаниям, предусмотренным пунктами 3), 4) части первой статьи 91 УК, рассмотрение представления о продлении, изменении или прекращении принудительных мер медицинского характера осуществляется районным или приравненным к нему судом по месту отбытия наказания осужденным.
30. В связи с принятием настоящего постановления признать недействующим в Республике Казахстан постановление Пленума Верховного Суда СССР от 26 апреля 1984 года N 4 "О судебной практике по применению, изменению и отмене принудительных мер медицинского характера" с изменениями, внесенными постановлением Пленума от 1 ноября 1985 года N 17.
Председатель Верховного Суда Республики Казахстан Секретарь Пленума, Судья Верховного Суда Республики Казахстан