Қазақша:
Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты 2006 жылғы 25 желтоқсандағы № Верховный Суд Республики Казахстан 13 Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы Жекеше айыптау істері бойынша сот практикасы туралы
1. Соттар жекеше айыптау қылмыстық істері бойынша іс жүргізу кезінде әркімнің ар-намысын, қадір-қасиетін және жеке басына қол сұғылмаушылық құқықтарын, олардың өзге де конституциялық құқықтарын сот арқылы қорғауды қамтамасыз ету мақсатында заң талаптарын дәлме-дәл және бұлжытпай сақтауға тиіс.
2. Жекеше айыптауды қозғауға жәбірленушінің: 18 жасқа толған жеке тұлғаның, заңды тұлғаның, Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің (бұдан әрі - ҚПК) 71, 76-баптарында көрсетілген жәбірленушінің заңды өкілдерінің және өкілдерінің шағымы себеп болады.
ҚПК-нің 32-бабының төртінші бөлігіне сәйкес, егер іс-әрекет дәрменсіз немесе тәуелді күйдегі не басқа да себептер бойынша өзіне тиесілі құқықтарды өз бетінше пайдалануға қабілетсіз адамның мүдделерін қозғайтын болса, прокурор жекеше айыптау істері бойынша жәбірленушінің шағымы болмаған кезде де іс қозғауы мүмкін.
Қылмыстық қудалаудан артықшылықтары мен иммунитеттері бар адамдарға қатысты жекеше айыптау бойынша іс жүргізу кезінде ҚПК-нің 57- тарауында көзделген іс жүргізу ерекшеліктері қолданылатынын соттардың ескергені жөн.
адамдарға қатысты жекеше айыптауды заңда көзделген тәртіппен және негіздерде прокурор ғана қозғайды.
2-1. Жекеше айыптау істерінің соттылығын айқындау кезінде қылмыстық істің қылмыстық құқық бұзушылық жасалған жердегі сотта қаралуға жататындығы туралы ҚПК-нің 314-бабының ережелерін сақтау қажет.
ҚК-нің 131-бабында көзделген қылмыстық теріс қылықтар туралы істердің соттылығын айқындау кезінде мынадай ережелерді негізге алған жөн. Адам өз атына айтылған қорлау сөздерді естіген (алынған) кезде қорлау құрамы аяқталған болып саналады. Осыған байланысты адресатқа пошта не факсимильдік байланыс немесе әлеуметтік желілер арқылы жіберу жолымен не телефон арқылы ауызша нысанда білдірілген қорлау фактісі бойынша қылмыстық істерді сот қорлық көрген адамның тұрған жері бойынша қарауға тиіс.
3. Соттар шағымда сипатталған іс-әрекеттерде оқиғаның немесе қылмыстық құқық бұзушылық құрамының болмауына байланысты, оның ішінде жасалған әрекеттің маңызы жағынан болмашы болуы, дәлелдемелердің болмауы, шағымға айыпталушының бұрынғы соттылығы, психикалық жағдайы туралы және басқа да деректердің қоса тіркелмеуі уәждері бойынша шағымды іс жүргізуге қабылдаудан бас тартуға құқылы емес.
Шағым берген тұлға судьяның шағымды тиісті процестік нысанға келтіру бойынша нұсқауын орындамаса, шағымды тиісті емес адам бермесе және сол сияқты басқа да жағдайларда жәбірленушінің шағымын іс жүргізуге қабылдаудан бас тарту жүзеге асырылады. Жәбірленушінің шағымын іс жүргізуге қабылдаудан бас тарту соттың уәжді қаулысымен ресімделеді.
4. Жәбірленушінің адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту туралы шағымы жекеше айыптауды қозғайтын процестік құжат болып табылады және ол сот талқылауының шегін айқындайды. Бұл ретте сот қылмыстық істі қозғау туралы қаулы шығармайды. Судья шағымды қабылдау кезінде ҚПК-нің 409- бабының бірінші бөлігін басшылыққа алуы және онда шағымды дұрыс шешілуі үшін, атап айтқанда: қашан, кім, қай жерде құқыққа қарсы әрекет жасағандығы, оның нақты қандай түрде болғаны және шағым берілген адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту туралы жәбірленушінің өтініші немен расталатыны туралы барлық қажетті деректер қамтылған-қамтылмағанына көз жеткізуі тиіс.
Жәбірленушінің ауызша не анонимді түрде берілген шағымы іс жүргізуге қабылданбайды.
5. Судья кінәлі адамды қылмыстық жауаптылыққа тартуды сұрап, жекеше айыптау ісі бойынша сотқа шағыммен жүгінген жәбірленушіге көрінеу жалған сөз жеткізгені үшін қылмыстық жауаптылыққа тартылатыны туралы ескертуі тиіс.
Бұл туралы шағымда белгі қойылады немесе арыз беруші қол қоятын бөлек хаттама жасалады.
6. Қылмыстық құқық бұзушылық туралы арыздар мен хабарламалар сотқа дейінгі тергеп-тексеру органдарына келіп түскен кезде Сотқа дейінгі тергеп- тексерулердің бірыңғай тізілімінде тіркелуі және олар бойынша кезек күттірмейтін тергеу әрекеттері үш күн ішінде жүргізілуі тиіс.
Хабарламада жеке тәртіппен қудаланатын қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін жауаптылық туралы мәселенің қойылғаны туралы факт анықталған және бұл ретте жәбірленушінің өз шағымы болмаған кезде осы хабарлама бойынша іс жүргізу ҚПК-нің 35-бабы бірінші бөлігінің 5) тармағында көзделген негіз бойынша тоқтатылуға жатады. Мұндай жағдайларда қылмыстық істі тоқтату туралы қаулыда істің іс-әрекет фактісі бойынша емес, жекеше айыптау бойынша жәбірленуші шағымының болмауына орай тоқтатылғаны міндетті түрде көрсетілуі тиіс, бұл жәбірленушіге (жекеше айыптаушыға) заңда көзделген тәртіппен жекеше шағым беруіне кедергі келтірмейді.
Егер жекеше айыптау ісі бойынша шағымды жәбірленушінің өзі берсе, онда ол кезек күттірмейтін тергеу әрекеттерінің материалдарымен бірге ҚПК-нің 179- бабының бесінші бөлігіне сәйкес аудандық және оған теңестірілген сотқа істің аумақтық соттылығы бойынша жіберіледі, бұл туралы арыз беруші хабардар етіледі.
Егер өтініште жекеше айыптау құқық бұзумен қатар жекеше-жариялы немесе жариялы тәртіппен қудаланатын басқа да құқық бұзушылықтардың орын алғаны көрсетілсе, онда сотқа дейінгі іс жүргізу органы құқық бұзушылықтың осы құрамдары бойынша шешім қабылдауы тиіс.
7. Қылмыстық қудалау органдарынан түскен немесе арыз беруші тікелей сотқа жіберген шағым бойынша судья жәбірленушіні шақыртады және оның адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту туралы шағымда көрсетілген өз арызын қолдайтынын-қолдамайтынын, сондай-ақ оны дұрыс шешуді қамтамасыз ететін басқа да мән-жайларды анықтауы тиіс.
Шағым ҚПК-нің 408-бабы екінші бөлігінде көрсетілген талаптарға сәйкес келмеген жағдайларда судья ҚПК-нің 409-бабының бірінші бөлігіне сәйкес қаулы шығарады, онда шағым авторына оны көрсетілген талаптарға сәйкес келтіруді ұсынады және ол үшін мерзім белгілейді.
ҚПК-нің 409-бабының екінші бөлігінде көрсетілген мерзімді есептеу ҚПК- нің 408-бабы екінші бөлігінің талаптарына сәйкес келетін шағым келіп түскен күннен бастап жүзеге асырылады. Сот шағымды заңда көзделген талаптарға сәйкес келтіру үшін оны берген адамға жіберген жағдайда, ҚПК-нің 409-бабының екінші бөлігінде белгіленген мерзім осы шағым тиісті түрде келіп түскен күнінен бастап есептелуі тиіс.
Егер шағымның мазмұнынан жекеше-жария немесе жария тәртіппен қудаланатын қылмыстық құқық бұзушылықтың бар екені анық байқалса, судья шағымды ҚПК-нің 409-бабына сәйкес өзінің іс жүргізуіне қабылдамай тергеулігі бойынша жіберуге міндетті.
8. Сот шағымды өзінің іс жүргізуіне қабылдай отырып, өз қаулысында шағыммен жүгінген адамды жәбірленуші деп тану туралы көрсетуі тиіс.
Жекеше айыптау істерін қарау кезінде жәбірленушіге айыптауды қолдау құқығын беретін процестік нормаларды сақтау міндеттілігіне соттардың назарын аудару қажет. Айыптауды қолдау сот жарыссөздеріне қатысумен ғана шектелмейді, өтінішхаттарды мәлімдеу, дәлелдемелерді ұсыну және т.с.с. арқылы бүкіл сот талқылауы барысында жүзеге асырылады.
Қарсы айыптаулар бір іс жүргізуге біріктірілген жағдайда сот жарыссөздеріне қатысушылардың сөз сөйлеу кезегін сот белгілейді. Жәбірленуші немесе оның заңды өкілі өз айыптауын өзі тұжырымдайды және негіздейді, оны сотталушының жағдайын нашарлатпайтын жаққа өзгертуге құқылы.
9. Жекеше айыптау істері бойынша сот ісін жүргізу ерекшеліктерінің бірі, жәбірленушінің шағым келтірілген адаммен татуласу мүмкіндігі болып табылады.
Тараптардың татуласуы құқық бұзушылықтардың және қылмыстардың алдын алуға мүмкіндік береді, сондықтан соттар осы мақсатқа қол жеткізу үшін шаралар қабылдауы тиіс және шағымды қабылдау кезінде судья жәбірленушіге жауаптылыққа тартуды сұраған адаммен оның татуласу құқығын түсіндіруге міндетті. Бұған қоса судья арыз берушіге айыптау расталмаған жағдайда оған сот шығындарын өтеу міндеті жүктелетінін түсіндіруі тиіс.
Егер тараптар татуласса, судья ҚПК-нің 412-бабы бірінші бөлігінің 2- тармағының негізінде істі тоқтату туралы қаулы шығарады. Татуласуға қол жеткізілмеген жағдайда, судья істі ҚПК-нің 322-бабының қағидалары бойынша сот отырысында қарауға тағайындайды.
Сот отырысының дайындық бөлігінде ҚПК-нің 411-бабы төртінші бөлігінің талаптарына сәйкес сот жәбірленушіге оның айыпталушымен, оның ішінде судья татуластыруға шаралар қабылдаған, бірақ оған қол жеткізілмегеніне қарамастан, іс тыңдауға тағайындалғанға дейін медиация тәртібімен татуласу құқығын түсіндіруге міндетті. Татуласу кез келген сатыда сот үкім шығару үшін кеңесу бөлмесіне кеткенге дейін орын алуы мүмкін.
Соттар әрбір жағдайда жәбірленушілерге ҚПК-нің 408-бабының тоғызыншы бөлігіне сәйкес айыптаудан бас тартқан және айыпталушымен татуласқан жағдайда, сол адамды қайтадан сол іс-әрекеттері үшін қылмыстық жауаптылыққа тарту туралы шағым беру мүмкіндігі жойылатынын түсіндіруі тиіс.
Сотқа шағыммен жүгінген күні 18 жасқа толмаған зардап шегуші немесе өзінің әрекеттеріне есеп беруге қабілетсіз болса және тәндік немесе психикалық кемістігі салдарынан оларды басқара алмайтын болса, заңды өкілінің келісімінсіз тараптардың татуласуына байланысты істі тоқтатуды талап етуге құқылы емес.
Тараптарды татуластыру бойынша судьяның әрекеттері барлық жағдайларда шағымды іс жүргізуге қабылдау және сот отырысын тағайындау туралы қаулыда, егер олар сот отырысында орын алса, хаттамада көрсетілуі тиіс.
10. Сот жекеше айыптау ісі қаралып жатқан адамға қатысты бұлтартпау шарасын қолдануы мүмкін. Бұл ретте соттар ҚПК-нің 147-бабының бірінші бөлігіне сәйкес күзетпен ұстау түріндегі бұлтартпау шарасы онша ауыр емес қылмысты жасады деп айыптау кезінде тек айрықша жағдайларда және заң талаптарына қатаң сәйкестікте қолданылуы мүмкін екенін ескеруі тиіс.
11. Сотқа жәбірленушінің шағымымен қатар жекеше айыптаушы немесе оның өкілі шағым берген адамның қарсы шағымы келіп түскен кезде, судья ҚПК- нің 408-бабының сегізінші бөлігі және 411-бабының үшінші бөлігі негізінде, егер жәбірленушінің шағымы және қарсы берілген шағым іс жүргізу қозғалған қылмыстық жазаланатын әрекеттің нысанасымен байланысты болса, екі шағымды бір іс жүргізуге біріктіруі және оларды бір мезгілде қарауы тиіс.
Шағымдарды бір іс жүргізуге біріктіруге судьяның қаулысы бойынша сот тергеуі басталғанға дейін жол беріледі.
Қарсы шағымды жәбірленушінің шағымымен бірге бір іс жүргізуге біріктіру барысында екі адам сол бір процесте тек жәбірленуші ретінде емес, сотталушылар ретінде де қатысатындықтан, сот олардың әрқайсысының жәбірленуші, сонымен қатар сотталушы ретінде де заңда берілген барлық процестік құқықтарының сақталуын қамтамасыз етуі тиіс.
12. Егер қарсы шағым сот талқылауы барысында түссе, оны біріктіріп қарау туралы мәселе оң шешілген кезде, сот қарсы шағымды өзінің іс жүргізуіне қабылдауы тиіс. Қарсы шағым түскен адамның қорғалу құқығын қамтамасыз ету үшін оның өтінішхаты бойынша сот талқылауы ҚПК-нің 411-бабы үшінші бөлігінің талаптарына сәйкес үш тәуліктен аспайтын мерзімге кейінге қалдырылуы мүмкін. Бұл ретте сот қарсы шағымның көшірмесін тапсыруы, сондай-ақ басқа да қажетті процестік әрекеттерді жүргізуі тиіс.
13. Жекеше айыптау істері бойынша сот отырысы тағайындалған кезде соттар ҚПК-нің 409-бабы төртінші бөлігінің талаптарын қатаң сақтауы қажет.
Басты сот талқылауы тараптарға істің қаралу уақыты мен орны туралы хабарланған кезден бастап, сондай-ақ сотталушы судьяның шағымды іс жүргізуге қабылдау туралы қаулысының көшірмесін алған кезден бастап кемінде үш тәулік өткеннен кейін басталуға тиіс.
Сотқа жекеше айыптаушының өкілі, азаматтық талапкер мен мемлекеттік айыптаушы қатысқан кезде ҚПК-нің 67-бабы бірінші бөлігінің 8), 9)
тармақтарына сәйкес жарыспалылық қағидатын іске асыру мақсатында сотталушының қорғаушысы қатысуы міндетті.
14. ҚПК-нің 411-бабының алтыншы бөлігіне сәйкес, жекеше айыптаушының немесе оның өкілінің сот отырысына дәлелді себептерсіз келмей қалуы, егер айыптаушы істі қарау кезінде жеке өзі қатыспаса, жекеше айыптау ісі ҚПК-нің 35-бабы бірінші бөлігінің 2) тармағында көзделген негіз бойынша, яғни іс-әрекетте қылмыстық құқық бұзушылық құрамының болмауына байланысты тоқтатылуға жатады.
Осыған байланысты сот дәлелді себептерге ҚПК-нің 157-бабының екінші бөлігінде көрсетілген мән-жайлар жататынын ескеріп, әрбір жағдайда жекеше айыптаушының немесе оның өкілінің сот отырысына келмей қалу себептерін анықтауы қажет. Бұл себептердің дәлелсіз екенін сенімді куәландыратын деректер болған кезде ғана іс жүргізу тоқтатылуы мүмкін.
15. ҚПК-нің 335-бабы екінші бөлігінің 2) тармағына сәйкес сотталушы Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерде болған және сотқа келуден жалтарған жағдайда жекеше айыптау ісі сотталушының қатысуынсыз қаралуы мүмкін.
Сотталушының өтінішхаты бойынша жекеше айыптау ісі ҚПК-нің 335-бабы екінші бөлігінің 1) тармағына және 411-бабының алтыншы бөлігіне сәйкес оның қатысуынсыз мәні бойынша қаралуы мүмкін.
Сотталушының орнына оның өкілі қатысқан жағдайда сотталушының болмауына байланысты соңғы сөз берілмейді.
16. Жекеше айыптау істері бойынша жәбірленуші сотқа шағым бергенге дейін қайтыс болған жағдайда, қылмыстық қудалаудың құқық мирасқорлығы көзделмеуіне байланысты оның туыстарының арызы негізінде іс қозғалуы мүмкін емес.
Егер сотталушы жекеше айыптау қозғалғаннан кейін, бірақ сотта іс қаралғанға дейін қайтыс болса, сотталушының жақын туыстары оны ақтау мақсатында істі қарауды талап еткен жағдайларды қоспағанда іс тоқтатылуы тиіс.
17. Егер жекеше айыптаушының немесе оның өкілінің шағымы бойынша қозғалған істі қарау кезінде сотталушының іс-әрекеті жекеше жариялы және жариялы тәртіппен қылмыстық қудалауға жататыны анықталса, сот ҚПК-нің 412- бабы бірінші бөлігінің 3) тармағына сәйкес, іс бойынша сотқа дейінгі тергеп- тексеру жүргізу мәселесін шешу үшін істі тиісті прокурорға жібереді. Бұл жағдайда сот айыпталушыға қатысты бұлтартпау шарасын таңдауға құқылы.
Егер жариялы айыптау ісін қарау барысында ол саралауды өзгерту нәтижесінде жекеше айыптау сипатын алса, ал жәбірленушінің шағымы болмаса, онда ҚПК-нің 35-бабы бірінші бөлігінің 5-тармағының негізінде, ол бойынша іс жүргізу тоқтатылады. Дәл осындай жағдайда, бірақ жәбірленушінің шағымы немесе оның сот отырысында айтқан кінәліні қылмыстық жауаптылыққа тарту туралы арызы болса, істі одан әрі қарай сот ҚПК-нің 47-тарауының қағидалары бойынша қарайды. Бұл жағдайда мемлекеттік айыптаушы процеске қатысудан босатылады, ал айыптауды әрі қарай жәбірленуші немесе оның өкілі қолдайды.
18. Соттар жекеше айыптау істерін қарау кезінде басқа істерді қараған кездегідей істің барлық мән жайларын жан-жақты, толық және объективті зерттеу туралы ҚПК-нің 24-бабының талаптарын қатаң түрде орындауы, сотталушыны әшкерелейтін де, ақтайтын да, сондай-ақ оның жауаптылығын ауырлататын және жеңілдететін мән-жайларды анықтауы тиіс.
Әрбір іс бойынша айыпталушының, сотталушының пиғылының бағытталуы, ол жасаған қылмыстық құқық бұзушылықтың уәждері және мақсаттары анықталуы тиіс, себебі оның әрекеттерін заңдық негізде дұрыс бағалау және жекеше айыптау істерін басқа қылмыстық құқық бұзушылықтардан ажырату осыған байланысты болып табылады.
Жекеше айыптаушы өзі берген айыптауды өзгерту туралы арызды берген кезде егер жаңа айыптау жекеше айыптау тәртібімен қаралуға тиіс болса, сотталушының жағдайын нашарлатпаса және оның қорғалу құқығын бұзбаса, сот оны қабылдауы мүмкін.
Жекеше айыптаушы бас тарту уәждерін келтірмей айыптаудан бас тартуға құқылы (ҚПК-нің 411-бабының бесінші бөлігі). Сот отырысында басты сот талқылауының хаттамасына енгізіле отырып, жазбаша не ауызша нысанда айыптаудан бас тартуға жол беріледі.
Егер сот істі басты сот талқылауында қарап, жарыссөздер өткізгеннен және соңғы сөзді тыңдаған соң кеңесу бөлмесінде әрекетте қылмыстық құқық бұзушылық құрамы болмады деген қорытындыға келсе, істі тоқтату туралы қаулы емес, ақтау үкімін шығарады.
19. Сотталушының спирттік ішімдіктерді немесе есірткі заттарын асыра қабылдағаны туралы деректер болса, оның созылмалы ауру түрлерімен (алкоголизм, нашақорлық, уытқұмарлық және басқа) ауыратын-ауырмайтыны тексерілуі және негіз болған жағдайда, оған қатысты медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану мәселесі талқылануы қажет.
20. Жекеше айыптау істерін қарау кезінде азаматтық талап қоюларды беру, қарау мәселелері ҚПК-нің 20-тарауында реттеледі.
«Азаматтық талапты қылмыстық процесте қарау туралы» 2005 жылғы 20 маусымдағы № 1 Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысына сәйкес жекеше айыптау істері бойынша азаматтық талап қоюды дәлелдеу ауыртпалығы ҚПК-нің 410-бабына сәйкес мүліктік залал немесе моральдық зиян келтірілуіне байланысты өз құқықтарын қорғау үшін қажетті тиісті дәлелдемелерді сотқа ұсынуы, ал егер мүмкін болмаса, судьяға олардың қайда тұрғанын хабарлауы және оларды алу туралы өтінішхат жасауы тиіс азаматтық талапкерлерге (жекеше айыптаушыларға) жүктелетінін соттардың назарға алғаны жөн. Соттың функциясы жекеше айыптаушыға азаматтық талап қою бойынша дәлелдемелерді жинауға, егер ол бұл туралы өтінішхат берсе, көмек көрсету болып табылады.
Азаматтық талап қоюды азаматтық процесте қараудың орындылығын сылтау етіп, оны қабылдаудан бас тартуға болмайды.
21. Соттар жекеше айыптау істері бойынша қылмыстық құқық бұзушылықтардың себептерін және жасалу жағдайларын анықтауы, қажет болған жағдайда анықталған кемшіліктерге жекеше қаулылар арқылы, олардың орындалуына бақылауды қамтамасыз ете отырып, ден қоюы тиіс.
22. Қазақстан Республикасы Конституциясының 4-бабына сәйкес осы нормативтік қаулы қолданыстағы құқық құрамына қосылады, сондай-ақ жалпыға бірдей міндетті болып табылады және ресми түрде жарияланған күннен бастап күшіне енеді.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының төрағасы Жоғарғы Сотының судьясы, жалпы отырыс хатшысының міндетін атқарушы

На русском языке:
Верховный Суд Республики Казахстан Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты Нормативное постановление Верховного Суда Республики Казахстан от 25 декабря 2006 года N 13 О судебной практике по делам частного обвинения
1. Судам при производстве по уголовным делам частного обвинения следует точно и неуклонно соблюдать требования закона, в целях обеспечения права каждого на судебную защиту их чести, достоинства, личной неприкосновенности и иных конституционных прав.
2. Поводом к возбуждению частного обвинения является жалоба потерпевшего: физического лица, достигшего 18-летнего возраста, юридического лица, законных представителей и представителей потерпевшего, указанных в статье 71, 76 Уголовно-процессуального кодекса Республики Казахстан (далее - УПК).
В соответствии с частью четвертой статьи 32 УПК производство по делам частного обвинения может быть возбуждено прокурором и при отсутствии жалобы потерпевшего, если деяние затрагивает интересы лица, находящегося в беспомощном или зависимом состоянии, либо не способного самостоятельно воспользоваться принадлежащими ему правами по другим причинам.
Судам следует иметь в виду, что при производстве по делам частного обвинения относительно лиц, обладающих привилегиями и иммунитетом от уголовного преследования, действуют особенности производства, предусмотренные главой 57 УПК.
Частное обвинение в отношении лиц, обладающих привилегиями и иммунитетом от уголовного преследования, возбуждаются только прокурором в порядке и на основаниях, предусмотренных законом.
2-1. При определении подсудности дел частного обвинения необходимо соблюдать положения статьи 314 УПК о том, что уголовное дело подлежит рассмотрению в суде по месту совершения уголовного правонарушения.
При определении подсудности дел об уголовных проступках, предусмотренных статьей 131 УК, следует исходить из следующих положений.
Состав оскорбления считается оконченным, когда оскорбление услышано (получено) лицом, в адрес которого оно высказано. В этой связи уголовные дела по факту оскорбления, выраженного путем направления адресату почтовой либо факсимильной связью или через социальные сети либо в устной форме по телефону, должны рассматриваться судом по месту нахождения лица, в отношении которого высказано оскорбление.
3. Суды не вправе отказывать в принятии жалобы к производству в связи с отсутствием в деяниях, описываемых в жалобе, события или состава уголовного правонарушения, в том числе по мотивам малозначительности содеянного, отсутствия доказательств, не приобщения к жалобе данных о прежней судимости, психическом состоянии обвиняемого и т.д.
Отказ в принятии жалобы потерпевшего к производству осуществляется в случаях, когда лицо, подавшее жалобу, не исполнило указание судьи по приведению жалобы в соответствующую процессуальную форму, жалоба подана не надлежащим лицом, и т.п. Отказ в принятии жалобы потерпевшего к производству оформляется мотивированным постановлением судьи.
4. Процессуальным документом, которым возбуждается частное обвинение является жалоба потерпевшего о привлечении лица к уголовной ответственности, и она определяет пределы судебного разбирательства. При этом, суд не выносит постановление о возбуждении уголовного дела. Судья при приеме жалобы должен руководствоваться частью первой статьи 409 УПК и убедиться, содержатся ли в ней все необходимые данные для правильного ее разрешения, в частности: когда, кем и где совершено противоправное деяние, в чем конкретно оно выразилось и чем подтверждается просьба потерпевшего о привлечении лица, на которое подана жалоба, к уголовной ответственности.
Устная или анонимная жалоба потерпевшего к производству не принимается.
5. Потерпевший, обратившийся в суд с жалобой по делу частного обвинения, в которой он просит привлечь к уголовной ответственности виновное лицо, должен предупреждаться судьей об уголовной ответственности за заведомо ложный донос. Об этом делается отметка в жалобе или составляется отдельный протокол, подписываемый заявителем.
6. Заявления и сообщения об уголовном правонарушении при поступлении в органы досудебного расследования подлежат регистрации в Едином реестре досудебных расследований и по ним в течение трех дней должны быть проведены неотложные следственные действия.
При установлении факта, что в сообщении ставится вопрос об ответственности за совершение уголовного правонарушения, преследование за которое осуществляется в частном порядке, и при этом отсутствует жалоба самого потерпевшего, производство по данному сообщению подлежит прекращению по основанию, предусмотренному пунктом 5) части первой статьи 35 УПК. В таких случаях в постановлении о прекращении уголовного дела должно быть обязательно указано о том, что дело прекращается не по факту деяния, а за отсутствием жалобы потерпевшего по частному обвинению, что не препятствует потерпевшему (частному обвинителю) подать жалобу в порядке, предусмотренном законом.
Если жалоба по делу частного обвинения подана самим потерпевшим, то она вместе с материалами неотложных следственных действий в соответствии с частью пятой статьи 179 УПК направляется в районный и приравненный к нему суд в соответствии с территориальной подсудностью дела, о чем уведомляется заявитель.
Если в обращении указывается о наличии, наряду с правонарушениями частного обвинения, других правонарушений, преследуемых в частно-публичном или публичном порядке, то орган досудебного производства должен принять решение по этим составам правонарушений.
7. По жалобе, поступившей из органов уголовного преследования или непосредственно направленной заявителем в суд, судье надлежит вызвать потерпевшего и выяснить, поддерживает ли он свою просьбу о привлечении лица к уголовной ответственности, а также иные обстоятельства, необходимые для ее правильного разрешения.
В случаях не соответствия жалобы требованиям, указанным в части второй статьи 408 УПК, судья в соответствии с частью первой статьи 409 УПК выносит постановление, в котором предлагает автору жалобы привести ее в соответствие с указанными требованиями и устанавливает для этого срок.
Исчисление срока, указанного в части второй статьи 409 УПК, осуществляется со дня поступления жалобы, соответствующей требованиям части второй статьи 408 УПК. В случае направления судом лицу, подавшему жалобу, для приведения ее в соответствие с предусмотренными законом требованиями, срок, установленный в части второй статьи 409 УПК, следует исчислять со дня поступления данной жалобы в соответствующем виде.
Судья в соответствии со статьей 409 УПК обязан направить жалобу по подследственности без принятия к своему производству, если из содержания жалобы явно усматривается наличие уголовного правонарушения, преследуемого в частно-публичном или публичном порядке.
8. Суд, принимая жалобу к своему производству, должен указывать в своем постановлении о признании лица, обратившегося с жалобой, потерпевшим.
Обратить внимание судов, на обязательность соблюдения при рассмотрении дел частного обвинения процессуальных норм, предоставляющих потерпевшему право поддерживать обвинение. Поддержание обвинения не сводится только к участию в судебных прениях, а осуществляется на протяжении всего судебного разбирательства путем заявления ходатайств, представления доказательств и т.п.
В случае объединения в одном производстве встречных обвинений, суд определяет очередность выступлений участников судебных прений. Потерпевший или его законный представитель сам формулирует и обосновывает свое обвинение, вправе изменить его в сторону, не ухудшающую положение подсудимого.
9. Одной из особенностей судопроизводства по делам частного обвинения является возможность примирения потерпевшего с лицом, на которое подана жалоба. Примирение сторон способствует предупреждению правонарушений и преступлений, поэтому судам следует принимать меры к достижению этой цели и при приеме жалобы, судья обязан разъяснить потерпевшему его право на примирение с лицом, которое он просит привлечь к ответственности. Кроме того, судья должен разъяснить заявителю, что в случае, если обвинение не подтвердится, на него будет возложена обязанность возмещения судебных издержек.
Если примирение состоялось, судья выносит постановление о прекращении дела на основании пункта 2 части первой статьи 412 УПК. В тех случаях, когда примирение достигнуто не было, судья назначает рассмотрение дела в судебном заседании по правилам статьи 322 УПК.
В подготовительной части судебного заседания суд обязан, в соответствии с требованиями части четвертой статьи 411 УПК, разъяснить потерпевшему его право на примирение с обвиняемым в том числе в порядке медиации, независимо от того, что до назначения дела к слушанию судьей принимались меры к примирению, но оно достигнуто не было. Примирение возможно на любой стадии до удаления суда в совещательную комнату для вынесения приговора.
Судам следует в каждом случае разъяснять потерпевшим, что в соответствии с частью девятой статьи 408 УПК, в случае отказа от обвинения и примирения с обвиняемым исключается возможность повторной подачи жалобы о привлечении этого же лица к уголовной ответственности за те же деяния.
Пострадавший, которому на день обращения в суд с жалобой не исполнилось 18 лет, или если он не способен отдавать отчет своим действиям и руководить ими в силу физических или психических недостатков, не вправе требовать прекращения дела за примирением сторон без согласия на то его законного представителя.
Действия судьи по примирению сторон во всех случаях должны найти отражение в постановлении о принятии жалобы к производству и назначении судебного заседания, либо в протоколе, если это происходило в судебном заседании.
10. Судом может быть избрана мера пресечения в отношении лица, о котором рассматривается дело частного обвинения. При этом, судам следует учитывать, что мера пресечения в виде содержания под стражей, может быть применена при обвинении в совершении преступления небольшой тяжести, согласно части первой статьи 147 УПК, только в исключительных случаях и в строгом соответствии с требованиями закона.
11. При поступлении в суд, наряду с жалобой потерпевшего, встречной жалобы лица, на которое подана жалоба частным обвинителем или его представителем, судья на основании части восьмой статьи 408 УПК и части третьей статьи 411 УПК должен объединить обе жалобы в одно производство и рассмотреть их одновременно, если жалоба потерпевшего и встречная жалоба связаны с предметом уголовно- наказуемого деяния, по которой возбуждено производство.
Объединение жалоб в одно производство допускается до начала судебного следствия по постановлению судьи.
Поскольку при объединении встречной жалобы в одном производстве с жалобой потерпевшего оба лица выступают в одном и том же процессе не только в качестве потерпевших, но и подсудимых, суду следует обеспечивать соблюдение всех процессуальных прав, предоставленных законом каждому из них, как потерпевшему, так и подсудимому.
12. Если встречная жалоба поступила в ходе судебного разбирательства, то при положительном решении вопроса о его совместном рассмотрении суд должен принять встречную жалобу в свое производство. Для обеспечения права на защиту лица, в отношении которого поступила встречная жалоба, по его ходатайству, судебное разбирательство, в соответствии с требованиями части третьей статьи 411 УПК, может быть отложено на срок не более трех суток. При этом суд должен вручить копию встречной жалобы, а также провести другие процессуальные действия, если они необходимы.
13. При назначении судебного заседания по делам частного обвинения судам необходимо строго соблюдать требования части четвертой статьи 409 УПК.
Главное судебное разбирательство должно быть начато не ранее истечения трех суток с момента извещения сторон о времени и месте рассмотрения дела, а также с момента получения подсудимым копии постановления судьи о принятии жалобы к производству.
В случаях, предусмотренных статьей 67 УПК, а также, если при рассмотрении дела в суде участвует государственный обвинитель, суд должен принять меры к назначению защитника, если подсудимый или его представитель не пригласили защитника самостоятельно.
При участии в суде представителя частного обвинителя, гражданского истца и государственного обвинителя, согласно пунктам 8), 9) части первой статьи 67 УПК, в целях реализации принципа состязательности участие защитника подсудимого обязательно.
14. В соответствии с частью шестой статьи 411 УПК при неявке частного обвинителя или его представителя в судебное заседание без уважительных причин, если обвинитель лично не участвовал при рассмотрении дела, дело частного обвинения подлежит прекращению по основанию, предусмотренному пунктом 2) части первой статьи 35 УПК, то есть в связи с отсутствием в деянии состава уголовного правонарушения.
В связи с этим, суду необходимо в каждом случае выяснять причины неявки в судебное заседание частного обвинителя или его представителя, имея в виду, что к уважительным причинам относятся обстоятельства, указанные в части второй статьи 157 УПК.
Прекращение производства возможно лишь при наличии данных, с достоверностью свидетельствующих о неуважительности этих причин.
15. В соответствии с пунктом 2) части второй статьи 335 УПК допускается рассмотрение дел частного обвинения в отсутствие подсудимого, который находится вне пределов Республики Казахстан и уклоняется от явки в суд.
По ходатайству подсудимого, дело частного обвинения, в соответствии с пунктом 1) части второй статьи 335 УПК и части шестой статьи 411 УПК, может быть рассмотрено по существу в его отсутствие.
В случае участия вместо подсудимого его представителя, последнее слово в связи с отсутствием подсудимого не предоставляется.
16. В случае смерти потерпевшего, до момента подачи им жалобы в суд по делам частного обвинения, дело не может возбуждаться на основании заявления его родственников, в связи с тем, что за ними не предусмотрена правопреемственность уголовного преследования.
В случае смерти подсудимого после возбуждения частного обвинения, но до момента его рассмотрения судом, дело подлежит прекращению, за исключением случаев, когда близкие родственники подсудимого настаивают на рассмотрении дела в целях его реабилитации.
17. Если при рассмотрении дела, возбужденного по жалобе частного обвинителя или его представителя, будет установлено, что деяние подсудимого подлежит преследованию в частно-публичном или публичном порядке, суд в соответствии пунктом 3) части первой статьи 412 УПК направляет дело соответствующему прокурору для решения вопроса о проведении по делу досудебного расследования. При этом суд вправе избрать в отношении обвиняемого меру пресечения.
Если в ходе рассмотрения дела публичного обвинения, оно в результате изменения квалификации приобретает характер частного обвинения, а жалоба потерпевшего отсутствует, то производство по нему прекращается на основании пункта 5 части первой статьи 35 УПК. В этой же ситуации, но при наличии жалобы потерпевшего или его просьбы о привлечении виновного к уголовной ответственности, высказанной в судебном заседании, дело рассматривается далее судом по правилам главы 47 УПК. В данном случае государственный обвинитель освобождается от участия в процессе, а обвинение далее поддерживает потерпевший или его представитель.
18. При рассмотрении дел частного обвинения суды должны, как и по другим делам, строго выполнять требования статьи 24 УПК о всестороннем, полном и объективном исследовании всех обстоятельств дела, выявлять как уличающие, так и оправдывающие подсудимого, а также отягчающие и смягчающие его ответственность обстоятельства.
По каждому делу должна быть установлена направленность умысла обвиняемого, подсудимого, выяснены мотивы и цели совершенного им уголовного правонарушения, поскольку от этого зависит правильность юридической оценки его действий и отграничение дел частного обвинения от других уголовных правонарушений.
При подаче частным обвинителем заявления об изменении выдвинутого им обвинения оно может быть принято судом при условии, если новое обвинение подлежит рассмотрению в порядке частного обвинения, не ухудшает положения подсудимого и не нарушает его право на защиту.
Частный обвинитель вправе отказаться от обвинения (часть пятая статьи 411 УПК) без приведения мотивов отказа. В судебном заседании отказ от обвинения допускается в письменной либо устной форме с занесением в протокол главного судебного разбирательства.
Если суд, рассмотрев дело в главном судебном разбирательстве, после проведения прений и заслушивания последнего слова в совещательной комнате пришел к выводу об отсутствии в деянии состава уголовного правонарушения, он выносит оправдательный приговор, а не постановление о прекращении дела.
19. При наличии данных о злоупотреблении подсудимым спиртными напитками или наркотическими средствами необходимо проверять, не страдает ли он хроническими формами заболевания (алкоголизмом, наркоманией, токсикоманией и другими), и при наличии к тому оснований, обсуждать вопрос о применении к нему принудительных мер медицинского характера.
20. При рассмотрении дел частного обвинения вопросы предъявления, рассмотрения гражданских исков регулируются УПК.
главой 20
Судам следует принимать во внимание, что в соответствии с нормативным постановлением Верховного Суда Республики Казахстан от 20 июня 2005 года N 1 "О рассмотрении гражданского иска в уголовном процессе" бремя доказывания по гражданскому иску по делам частного обвинения, в соответствии со статьей 410 УПК, возлагается на гражданских истцов (частных обвинителей), которые должны представить суду соответствующие доказательства, необходимые для защиты их прав, в связи с причинением имущественного ущерба или морального вреда, а при невозможности - сообщить судье, где они находятся, и ходатайствовать об их получении. Функция суда заключается в оказании содействия частному обвинителю в собирании доказательств по гражданскому иску, если он об этом ходатайствует.
Не допускается отказ от принятия гражданского иска под предлогом целесообразности его рассмотрения в гражданском процессе.
21. Суды по делам частного обвинения должны выявлять причины и условия совершения уголовных правонарушений, в необходимых случаях реагировать на выявленные недостатки частными постановлениями, обеспечивая контроль их исполнения.
22. Согласно статье 4 Конституции Республики Казахстан настоящее нормативное постановление включается в состав действующего права, а также является общеобязательным и вводится в действие со дня официального опубликования.
Председатель Верховного Суда Республики Казахстан Судья Верховного Суда Республики Казахстан, исполняющий обязанности секретаря пленарного заседания