Қазақша:
Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты 2003 жылғы 19 желтоқсандағы № Верховный Суд Республики Казахстан 11 Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы Соттардың қылмыстық істер бойынша жекеше қаулылар шығару практикасы туралы
1. Соттар қылмыстық істерді қарау кезінде Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің (бұдан әрі - ҚПК) 8-бабының екінші бөлігіне сәйкес қылмыстық істер бойынша іс жүргізудің заңда белгіленген тәртібін адамды және азаматты негізсіз айыптау мен соттаудан, олардың құқықтары мен бостандықтарын заңсыз шектеуден қорғауды қамтамасыз етуге, заңдылық пен құқық тәртібін нығайтуға, қылмыстардың алдын алуға, құқықты құрметтеу көзқарасын қалыптастыруға тиіс екенін ескерулері қажет.
Осыған байланысты соттардың жекеше қаулылары заңдылықты сақтаудың, адам құқықтары мен бостандықтарының бастапқылығы мен ажырамастығын танудың, қылмыстар мен өзге де құқық бұзушылықтардың алдын алудың, мемлекеттік органдар, лауазымды тұлғалар мен шаруашылық субъектілерінің қызметіндегі кемшіліктерді ашу мен жоюдың пәрменді құралы болуы тиіс.
2. Соттар азаматтардың заңды мүдделері мен конституциялық құқықтарына қысымшылық жасауға әкеп соққан анықтау, тергеу органдары, прокурорлар жіберген процестік заңдар нормаларының бұзуылуын елеусіз қалдырмауы тиіс.
Бұл жағдайларда соттар қателіктерді жіберген лауазымды адамдарды нақты көрсетіп, жекеше қаулылар шығаруы тиіс.
3. ҚПК-нің 405-бабында көрсетілген жекеше қаулылар шығару негіздерінің тізбесі толық қамтылмағандықтан, соттар басқа да фактілерге: сот процестерін болдырмауға, сотты құрметтемеуге, анықтау, тергеу органдарының мерзімдерді бұзуына ден қоюға құқылы.
Сот жекеше қаулыларды көтермелеу сипатында да шығара алады.
Егер басты сот талқылауы кезінде дереу жоюды талап ететін заң бұзушылықтар анықталса, сот ҚПК-нің 344-бабына сәйкес істі талқылауды тоқтата туруға және кеңесу бөлмесінде жекеше қаулы шығаруға құқылы, ол дереу сот залында жарияланады және орындау үшін жіберіледі.
4. ҚПК-нің 23-бабының бесінші бөлігіне сәйкес сот қылмыстық қудалау органы болып табылмайды, айыптаушы немесе қорғаушы тарап жағында әрекет етпейді және құқық мүдделерінен басқа, қандай да болсын мүдделерді білдірмейді, сондықтан, егер қылмыс жасауға ықпал еткен себептер мен жағдайлар лауазымды адамның немесе қылмыс белгілері бар өзге адамның әрекетінің не әрекетсіздігінің салдары болып табылса, ол жекеше қаулыда оларды қылмыстық жауаптылыққа тарту туралы мәселе көтеруге құқылы емес, тек осы фактіні құзыретті органдардың назарына жеткізе алады.
5. ҚПК-нің 53-бабының төртінші және бесінші бөліктеріне сәйкес бірінші, апелляциялық және кассациялық сатыдағы соттар ҚПК-нің 405-бабында көрсетілген мән-жайларды анықтаған жағдайда, ҚПК-нің 471-бабының алтыншы бөлігіне сәйкес орындалатын жекеше қаулыны шығарады.
алдын ала шешуге, оның ішінде кінәнің дәлелденгені немесе дәлелденбегені туралы, іс бойынша жиналған дәлелдемелердің қатыстылығы, жол берілетіндігі, анықтығы және жеткiлiктiлiгi туралы тұжырымдар жасауға тиіс емес.
6. Бірінші сатыдағы соттың жекеше қаулы шығаруы осы іс бойынша ұқсас ден қоюды қажет ететін басқа да мән-жайлар болған жағдайда, жоғары сатыдағы соттардың жекеше қаулы шығаруына кедергі болмайды.
7. Жекеше қаулы заңды, негізделген және істің жан-жақты, толық әрі объективті зерттелуіне құрылуы керек, себебі ҚПК-нің 405-бабының алтыншы бөлігіне сәйкес ол құқықтық салдарға әкеп соғатын міндеттеуші құжат болып табылады.
Соттардың қабылданған шешімнің заңдылығына және негізділігіне күмән келтіретін мән-жайларды жекеше қаулыларда көрсетуге құқығы жоқ.
Жекеше қаулыда жалпы тұжырымдалулар мен сөз тіркестері болмауға тиіс.
Онда нақты заң бұзушылық, оған жол берген адамдар, сот анықтаған, қылмыс жасауға немесе басқа құқық бұзушылыққа ықпал еткен себептер мен жағдайлар, сондай-ақ сот қорытындысын негіздейтін дәлелдемелер көрсетіледі. Жекеше қаулыда тиісті органның не ұйымның айрықша құзыретіне кіретін өндірістік қызмет мәселелері бойынша ұсыныстар, нұсқаулар берілуі мүмкін емес.
Сот сондай-ақ жәбірленушінің, куәнің, аудармашының, сарапшының, маманның сот актісінде тиісті бағаланған көрінеу жалған айғақтар беру фактісін, сол сияқты құжаттардың жалғандығын анықтап, оларға сот актісінде тиісті баға беріп, осы айғақтардың дұрыс еместігі және құжаттардың жалғандығы туралы өз түйіндерін жекеше қаулыда көрсетіп тиісті шаралар қабылдау үшін прокурорға жіберуге құқылы.
8. ҚПК-нің 405-бабының бірінші бөлігіне сәйкес жекеше қаулылар соттың кеңесу бөлмесінде қабылданып, тек сотта тікелей қаралып жатқан нақты іс бойынша ғана шығарылуға тиіс, онда басқа істерден мәліметтер мен фактілер болмауы керек.
Қаулының қарар бөлігінде оған шағым жасау және прокурордың өтінішхат келтіру мерзімі мен тәртібі көрсетілуі тиіс.
Сот кеңесу бөлмесінен келгеннен кейін жекеше қаулының мәтінін толық жария етеді, бұл туралы басты сот талқылау хаттамасында, ол қағаз жеткізгіште жасалған жағдайда, көрсетілуі тиіс.
Егер жекеше қаулының мәтіні көлемі үлкен болса, төрағалық етуші қаулының кіріспе және қарар бөліктерін ғана жария етуге құқылы.
қолданысқа енгізіледі); жаңа редакцияда - ҚР Жоғарғы Сотының 27.11.2025 № 6 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі)
нормативтік қаулыларымен.
9. Жекеше қаулыға істің мәні бойынша шығарылған сот актісіне шағым жасау (прокурордың өтінішхат келтіруі) үшін көзделген тәртіпте және мерзімдерде жекеше қаулыларға шағымдануға (прокурордың өтінішхат келтіруіне) болады. Жекеше қаулыға шағымдану не прокурордың өтінішхат келтіруі мерзімдерін анықтаған кезде ҚПК-нің 422-бабының екінші бөлігін негізге алған жөн, оған сәйкес бірінші сатыдағы сот қаулысына жекеше шағымдарды, прокурордың өтінішхатын ҚПК-нің 414-бабында және 414-бабының үшінші бөлігінде көрсетілген тұлғалар, ол шығарылған күннен бастап он бес тәулік ішінде, ал күзетпен ұсталатын сотталған адамдар – оған жекеше қаулының көшірмесі тапсырылған күннен бастап сол мерзімде беруі керек.
Жекеше қаулыға, егер олардың мүдделері тікелей қозғалатын болса, істе тараптар болып табылмайтын тұлғалар да шағымдануға құқылы.
Өздерінің атына шығарылған жекеше қаулы туралы ол заңды күшіне енгеннен кейін мәлім болған тұлғалар жекеше қаулы шығарған сотқа шағымдану мерзімін қалпына келтіру үшін өтінішхатпен жүгінуге құқылы.
10. Алып тасталды - ҚР Жоғарғы Сотының 24.12.2014 N 4 Нормативтік қаулысымен (ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі).
10-1. Төмен тұрған сатыларда шығарылған жекеше қаулыларға, ҚПК-нің 484-бабында көрсетілген ерекшеліктерді қоспағанда, ҚПК-нің 485-бабында көзделген негіздер бойынша кассациялық өтінішхат, наразылық берілуі мүмкін.
11. Апелляциялық және кассациялық сатылар төменгі тұрған саты сотының істің мәні бойынша шығарылған шешіміне келіп түскен шағым немесе прокурордың өтінішхаты не наразылығы бойынша істі қарай отырып, ҚПК-нің 24- бабының және 426-бабы үшінші бөлігінің, 484-бабы бірінші бөлігінің талаптарын негізге ала отырып, оған шағым не прокурордың өтінішхаты немесе наразылық болмаған жағдайда да жекеше қаулының заңдылығы мен негізділігін қарауға құқылы.
12. Істің мәні бойынша шығарылған сот шешімінің күшін жою барлық жағдайда жекеше қаулының күшін жоюға әкеп соқпайды.
Сот шешімінің күшін жоюмен қатар жекеше қаулы істі жаңадан тергеп- тексеру немесе сот талқылауы кезінде бағалау мен зерттеуге жататын шығарылған сот шешімі мен іс материалдарына қатысты болса, жекеше қаулының күші де жойылуы мүмкін.
13. ҚПК-нің 471-бабына сәйкес бірінші саты сотының жекеше қаулысы шағымдану немесе прокурордың өтінішхат келтіру мерзімі өткен соң не шағым жасалған немесе прокурор өтінішхат келтірген жағдайда, істі жоғары тұрған сот қарағаннан кейін заңды күшіне енеді және орындауға енгізіледі.
ҚПК-нің 444-бабының үшінші бөлігіне сәйкес апелляциялық сатының қаулысы оның толық мәтіні жария етілген кезден бастап заңды күшіне енеді.
14. Жекеше қаулы әрекетінде заң бұзушылықтар белгіленген адамға, өзінің лауазымдық жағдайына байланысты қылмыс жасауға ықпал еткен сот анықтаған себептер мен жағдайларды жоя алатын және жоюға міндетті өзге лауазымды тұлғаға (ұйым басшысына) не заң бұзушылықтарға жол берген нақты адамдардың жауаптылығы мәселелерін қоюға құқылы адамға тікелей жіберілуі мүмкін.
15. Соттар жекеше қаулылардың пәрменді әрекет етуін қамтамасыз ету мақсатында барлық ұйымдар мен лауазымды адамдардың мүлтіксіз орындауына тиісті бақылауды жүзеге асырулары қажет.
Лауазымды тұлға жекеше қаулыны қараусыз қалдырса немесе онда көрсетілген заң бұзушылықтарды жоюға шаралар қабылдамаса, сол сияқты жекеше қаулыға жауапты уақтылы ұсынбаған кезде, тиісті сот төрағасы немесе іс бойынша төрағалық етуші Қазақстан Республикасының әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінің (бұдан әрі - ӘҚБтК) 804-бабы бірінші бөлігінің 57)
тармақшасына сәйкес әкімшілік құқық бұзушылық туралы хаттама жасау туралы сот приставына немесе басқа да сот қызметкерлеріне осы фактіні куәландыратын қажетті құжаттарды қоса бере отырып, ӘҚБтК-нің 684-бабына сәйкес осы әкімшілік істі қарау соттылығы бар тиісті аумақтық сотқа жолдау үшін нұсқау беруге құқылы. Бұл ретте ӘҚБтК-нің 49-тарауына сәйкес артықшылықтары мен иммунитеті бар адамдарды, сондай-ақ ӘҚБтК-нің 32-бабының қағидалары бойынша тартылуы шешілетін адамдарды әкімшілік жауаптылыққа тартудың ерекшеліктері ескеріледі.
15-1. 15-1-тармақпен толықтырылды - ҚР Жоғарғы Сотының 04.04.2013 N 2 (жарияланған күнінен бастап күшіне енеді); алып тасталды - ҚР Жоғарғы Сотының 25.11.2016 № 10 (алғаш ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) Нормативтік қаулысымен.
жасауға итермелейтін себеп пен жағдайды жою шараларын анықтау мен қабылдау бойынша Алматы облыстық және Оңтүстік Қазақстан өлкесі соттарының жұмыс жағдайы мен оларды жетілдіру шаралары туралы» 1963 жылғы 19 шілдедегі № 3 Қазақ КСР Жоғарғы Соты Пленумы қаулысының күші жойылды деп танылсын.
17. Қазақстан Республикасы Конституциясының 4-бабына сәйкес осы нормативтік қаулы қолданыстағы құқық құрамына қосылады, сондай-ақ жалпыға міндетті болып табылады және ресми жарияланған күнінен бастап күшіне енеді.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының Төрағасы Жоғарғы Сотының судьясы, жалпы отырыс хатшысы

На русском языке:
Верховный Суд Республики Казахстан Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты Нормативное постановление Верховного Суда Республики Казахстан от 19 декабря 2003 года О практике вынесения судами частных постановлений по уголовным делам
1. Судам при рассмотрении уголовных дел следует учитывать, что согласно части 2 статьи 8 Уголовно-процессуального Кодекса Республики Казахстан (далее
- УПК), установленный законом порядок производства по уголовным делам должен обеспечить защиту от необоснованного обвинения и осуждения, от незаконного ограничения прав и свобод человека и гражданина, способствовать укреплению законности и правопорядка, предупреждению преступлений, формированию уважительного отношения к праву.
В этой связи, частные постановления судов должны служить действенным инструментом соблюдения законности, признания первичности и неотъемлемости прав и свобод человека, предупреждения преступлений и иных правонарушений, вскрытия и устранения недостатков в деятельности государственных органов, должностных лиц и хозяйствующих субъектов.
2. Судам следует не оставлять без должного реагирования нарушения норм процессуального закона, допущенных органами дознания, следствия, прокурорами, повлекших ущемление конституционных прав и законных интересов граждан. В таких случаях судам надлежит выносить частные постановления, с указанием конкретных должностных лиц, допустивших их.
3. Перечень оснований вынесения частных постановлений, указанный в статье 405 УПК, не является исчерпывающим, в связи с чем, суды вправе реагировать и на другие факты: срывы судебных процессов, проявление неуважения к суду, нарушение сроков органами дознания, следствия.
Суд может вынести частное постановление и поощрительного характера.
Если во время главного судебного разбирательства установлены нарушения закона, требующие незамедлительного устранения, то суд в соответствии со статьей 344 УПК вправе прервать разбирательство дела и в совещательной комнате вынести частное постановление, которое сразу же оглашается в зале суда и направляется для исполнения.
4. В соответствии с частью 5 статьи 23 УПК суд не является органом уголовного преследования, не выступает на стороне обвинения или защиты и не выражает, каких бы то ни было интересов, помимо интересов права поэтому, если причины и условия, способствовавшие совершению преступления, явились следствием действия либо бездействия должностного или иного лица, которые содержат признаки преступления, он не вправе в частном постановлении ставить вопрос о привлечении их к уголовной ответственности, а может лишь довести данный факт до сведения органов, в чью компетенцию входит решение этих вопросов.
5. В соответствии с частями 4 и 5 статьи 53 УПК суды первой, апелляционной и кассационной инстанций при установлении обстоятельств, указанных в статье 405 УПК, выносят частное постановление, которое исполняется в соответствии с частью 6 статьи 471 УПК.
5-1. Следственный судья при осуществлении предусмотренных статьей 55 УПК полномочий вправе вынести частное постановление по основаниям, указанным в части 6 статьи 56 УПК. При этом следственный судья не должен предрешать вопросы, которые могут являться предметом судебного рассмотрения при разрешении уголовного дела по существу, в том числе делать выводы о доказанности или недоказанности вины, об относимости, допустимости, достоверности и достаточности собранных доказательств по делу.
5-2. На досудебной стадии уголовного процесса следственный судья при осуществлении своих полномочий и выявлении фактов нарушений и незаконных ограничений прав и свобод граждан, гарантированных им Конституцией Республики Казахстан и законами Республики Казахстан, также и при установлении фактов незаконного ограничения и иных нарушений, охраняемых законом интересов организаций, в рамках судебного контроля выносит частное постановление об устранении и решении вопроса об ответственности лиц, допустивших нарушение закона.
6. Вынесение частного постановления судом первой инстанции, не является препятствием для вынесения частного постановления судами вышестоящих инстанций, когда по данному делу имеются другие обстоятельства, требующие подобного реагирования.
7. Частное постановление должно быть законным, обоснованным и постановлено на всесторонне, полно и объективно исследованных обстоятельствах дела, так как в соответствии с частью 6 статьи 405 УПК оно является обязывающим документом, влекущим правовые последствия.
Суды не вправе указывать в частных постановлениях обстоятельства, ставящие под сомнение законность и обоснованность принятого решения.
Частное постановление не должно содержать общие формулировки и фразы. В нем указывается конкретное нарушение закона, лица их допустившие, выявленные судом причины и условия, способствовавшие совершению преступления или иного правонарушения, а также доказательства, на которых основаны выводы суда. В частном постановлении не могут даваться указания, рекомендации по вопросам производственной деятельности, входящим в исключительную компетенцию соответствующего органа или организации.
Установив факт дачи потерпевшим, свидетелем, переводчиком, экспертом, специалистом заведомо ложных показаний, получивших соответствующую оценку в судебном акте, а равно подложность документов, суд также вправе отразить свои выводы о недостоверности этих показаний и подложности документов в частном постановлении, направив его прокурору для принятия соответствующих мер.
8. В соответствии с частью 1 статьи 405 УПК частные постановления должны выноситься в совещательной комнате и только по тому делу, которое непосредственно рассматривается в суде, и в нем не могут содержаться сведения и факты из другого дела.
В резолютивной части постановления должен указываться срок и порядок его обжалования и принесения ходатайства прокурором.
По возвращении из совещательной комнаты текст частного постановления оглашается судом полностью, о чем должно быть указано в протоколе главного судебного разбирательства, в случае изготовления его на бумажном носителе.
Если текст частного постановления большого объема, председательствующий вправе огласить только вводную и резолютивную части постановления.
9. Частные постановления могут быть обжалованы (принесены ходатайства прокурора) в порядке и в сроки, предусмотренные для обжалования (принесения ходатайства прокурором) судебного акта, вынесенного по существу дела. При определении срока обжалования или принесения ходатайства прокурором частного постановления следует исходить из части 2 статьи 422 УПК, в соответствии с которой частная жалоба, ходатайство прокурора на постановление суда первой инстанции лицами, указанными в статье 414 и в части 3 статьи 414 УПК, подаются в течение пятнадцати суток со дня его вынесения, а осужденным, содержащимся под стражей – в тот же срок со дня вручения ему копии частного Обжаловать частное постановление вправе и лица, не являющиеся сторонами в деле, если в нем непосредственно затрагиваются их интересы.
Лица, которым о вынесенном в их адрес частном постановлении стало известно по вступлении его в законную силу, вправе обратиться в суд, постановивший частное постановление, с ходатайством для восстановления срока на обжалование.
10. Исключен постановлением Верховного суда РК от 24.12.2014 № 4 (вводится в действие со дня официального опубликования).
10-1. На частные постановления, вынесенные нижестоящими инстанциями, за изъятиями, указанными в статье 484 УПК, могут быть принесены кассационные ходатайство, протест по основаниям, предусмотренным статьей 485 УПК.
11. Апелляционная и кассационная инстанции, рассматривая дело по жалобе или ходатайству прокурора или протесту, поступившему на решение суда нижестоящей инстанции, вынесенному по существу дела, исходя из требований статьи 24 УПК и части 3 статьи 426, части 1 статьи 484 УПК, вправе рассмотреть законность и обоснованность частного постановления и при отсутствии на него жалобы либо ходатайства прокурора либо протеста.
12. Отмена судебного решения вынесенного по существу дела не во всех случаях влечет отмену частного постановления.
Наряду с отменой судебного решения частное постановление может быть также отменено, если оно касается вынесенного судебного решения и материалов дела, подлежащих оценке и исследованию при новом расследовании дела или судебном разбирательстве.
13. В соответствии со статьей 471 УПК частное постановление суда первой инстанции вступает в законную силу и обращается к исполнению по истечению срока на обжалование или принесение ходатайства прокурором, а в случае принесения жалобы или ходатайство прокурора, по рассмотрению дела вышестоящим судом.
В соответствии с частью 3 статьи 444 УПК постановление апелляционной инстанции вступает в законную силу с момента оглашения его полного текста.
14. Частное постановление может быть направлено непосредственно лицу, в чьих действиях установлены нарушения закона, иному должностному лицу (руководителю организации), который в силу своего должностного положения может и обязан устранить выявленные судом причины и условия, способствовавшие совершению преступления либо лицу, правомочному ставить вопросы ответственности конкретных лиц, допустивших нарушения закона.
15. Судам в целях обеспечения действенности частных постановлений необходимо осуществлять надлежащий контроль за их неукоснительным исполнением всеми организациями и должностными лицами.
При оставлении должностным лицом частного постановления без рассмотрения либо непринятия мер к устранению указанных в нем нарушений закона, а равно несвоевременного представления ответа на частное постановление, председатель соответствующего суда или председательствовавший по делу, вправе в соответствии с подпунктом 57) части 1 статьи 804 Кодекса Республики Казахстан об административных правонарушениях (далее - КоАП) дать указание судебному приставу или другим сотрудникам суда о составлении протокола об административном правонарушении с приложением необходимых документов, удостоверяющих данный факт, для направления в соответствующий территориальный суд, которому в соответствии со статьей 684 КоАП подсудно рассмотрение данного административного дела. При этом учитываются особенности привлечения к административной ответственности лиц, обладающих привилегиями и иммунитетом в соответствии с главой 49 КоАП, а также лиц, чье привлечение решается по правилам статьи 32 КоАП.
15-1. Исключен нормативным постановлением Верховного Суда РК от
25.11.2016 № 10.
16. В связи с принятием настоящего нормативного постановления признать утратившим силу постановление Пленума Верховного Суда Казахской ССР от 19 июля 1963 года N 3 "О состоянии и мерах улучшения работы судов Алма- Атинской области и Южно-Казахстанского края по выявлению и принятию мер к устранению причин и условий, способствующих совершению преступлений.".
17. Согласно статье 4 Конституции Республики Казахстан настоящее нормативное постановление включается в состав действующего права, а также является общеобязательным и вступает в силу со дня его официального опубликования.
Председатель
Верховного Суда
Республики Казахстан
Судья Верховного Суда Республики Казахстан, секретарь пленарного заседания