Қазақша:
Верховный Суд Республики Казахстан Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты 2001 жылғы 21 маусымдағы № 4 Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 68-бабын қолдану жөнiндегi сот практикасы туралы
1. Тараптарды татуластыру институтын дұрыс қолдану жәбірленушінің, арыз берушінің қылмыстық процестегі рөлi мен белсенділігін арттыруға, олардың бұзылған құқықтары мен бостандықтарын толық және тез қалпына келтiруге ықпал етеді, бір мезгілде қылмыстық құқық бұзушылықтар жасаған, кейіннен жәбiрленушiмен, арыз берушімен татуласу және зиянды қалпына келтіру түрiнде байқалатын оң мінез-құлық танытқан адамдарға ізгілік танытуға бағытталған.
Қылмыстық процесті жүргізетін орган қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамға, жәбірленушіге және арыз берушіге ҚК-нің 68-бабына сәйкес татуласу құқығын, негіздері мен тәртібін түсіндіруге міндетті.
Сотқа дейінгі тергеп-тексеру органы ҚК-нің 68-бабының негізінде күдіктінің қорғаушысының қатысуымен жәбірленуші мен күдіктіге олардың татуласу құқығы туралы түсіндіреді, бұл туралы жеке хаттама толтырылады.
Тараптан іс бойынша тараптарды татуластыру үшін медиаторды тарту туралы өтінішхат келіп түскен кезде, сотқа дейінгі тергеп-тексеру органы оны қанағаттандырудан бас тартуға құқылы емес.
Татуласу процесінде, оның ішінде медиация тәртібімен болашақта зиянды өтеу туралы келісімге қол жеткізу ҚК-нің 68-бабын қолдануға негіз болатын жәбірленушіге келтірілген зиянның орны толтырылды деп қаралуы мүмкін емес, бұл туралы сотқа дейінгі тергеп-тексеру органы күдікті мен жәбірленушіге түсіндіруі тиіс.
2. Алып тасталды - ҚР Жоғарғы Сотының 2011.04.21 № 1 (ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) нормативтік қаулысымен.
3. ҚК-нің 68-бабының бірінші бөлігіне сәйкес қылмыстық теріс қылық жасаған адам, егер ол келтiрiлген зиянды қалпына келтірсе және ол жәбірленушімен, арыз берушімен татуласса немесе медиация тәртібімен татуласса, қылмыстық жауаптылықтан босатылуға жатады.
№ 3 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі)
27.11.2025 № 6 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) нормативтік қаулыларымен.
3-2. ҚК-нің 68-бабы екінші бөлігі бойынша қазаға ұшыратуға немесе адамның денсаулығына ауыр зиян келтірумен байланысты емес ауыр қылмысты жасағаны туралы істі тоқтату мәселесін шешу, егер бұл қылмысты толық тізбесі ҚК-нің 68-бабының екінші бөлігінде көрсетілген адамдар алғаш рет жасаса, мүмкін болады.
ҚК-нің 68-бабы екінші бөлігінің ережелері қазаға ұшыратуға немесе адамның денсаулығына ауыр зиян келтірумен байланысты емес ауыр қылмыс жасаған адамдарға қатысты мынадай негіздердің жиынтығы болған:
қазаға ұшыратумен немесе адамның денсаулығына ауыр зиян келтірумен байланысты емес ауыр қылмысты алғаш рет жасаған кәмелетке толмағандар, жүкті әйелдер, жас балалары бар оны тәрбиелеп отырған әйелдер, жас балаларын жалғыз өзі тәрбиелеп отырған еркектер, елу сегіз жастағы және ол жастан асқан әйелдер, алпыс үш жастағы және ол жастан асқан еркектер жасаған;
кінәлі адам жасаған іс-әрекет қазаға ұшыратуға немесе адамның денсаулығына ауыр зиян келтірумен байланысты емес ауыр қылмыстар санатына жатқан;
қылмыс жасаған адам жәбірленушімен, арыз берушімен, оның ішінде медиация тәртібімен татуласқан;
қылмыс жасаған адам жәбірленушіге, арыз берушіге қылмыспен келтірген зиянды қалпына келтірген кезде қолданылады.
Санамаланған негіздердің ең болмағанда біреуі болмаған жағдайда ҚК-нің 68-бабының екінші бөлігін қолдануға жол берілмейді.
Кәмелетке толмаған адамды қазаға ұшыратуға немесе адамның денсаулығына ауыр зиян келтірумен байланысты емес ауыр қылмыс жасағаны үшін қылмыстық жауаптылықтан босатылған жағдайда оған тәрбиелік ықпалы бар мәжбүрлеу шаралары қолданылады.
№ 3 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі);
27.11.2025 № 6 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа
4. Қазаға ұшыратумен немесе адамның денсаулығына ауыр зиян келтірумен байланысты емес ауыр қылмыс жасаған адамға ҚК-нің 68-бабының екінші бөлігін қолдану туралы мәселені шешу кезінде алғаш рет жасалған қылмыс деп адамның іс жүзінде алғаш рет жасаған іс-әрекеті, не алғаш рет жасамаған, бірақ, егер бұрын жасаған қылмысы үшін заңда белгіленген тәртіппен қылмыстық жауаптылықтан босатылған немесе жазадан толық босатылған не сотталғандығы өтелген немесе алып тасталған іс-әрекеті түсінілуі тиіс (ҚК-нің 79-бабы).
Екі және одан да көп қылмыс жасаған адам (бірнеше рет жасалуы немесе нақты жиынтығы кезінде) тұтастай алғанда қылмысты алғаш рет жасаған адам болып таныла алмайды. Сонымен қатар айыптаудың бірінші эпизоды бойынша адамды алғаш рет қылмыс жасаған деп санау қажет.
5. Қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адам қалпына келтіруге жататын зиянға қылмыстық құқық бұзушылықпен жәбірленушіге, арыз берушіге келтірілген кез келген: моральдық, тәндік және мүліктік зиянды жатқызу қажет, бұл ретте қылмыстық құқық бұзушылыққа байланысты тікелей шығындар ғана емес, сонымен қатар жанама шығындар, оның iшiнде өкiлге жұмсалатын шығыстарды қоса алғанда, алдын ала тергеуге және сотқа қатысуға байланысты шеккен шығыстар да ескерілуі тиіс.
Зиянды қалпына келтіру бүлiнген мүлiктi қалпына келтiру, ұрланған мүлiктi қайтарып беру немесе соған тең мүлiктi беру, ақшалай өтемақы төлеу, дәрi- дәрмектердi, санаториялық-курорттық жолдамаларды сатып алу, жәбірленушіден, арыз берушіден кешiрiм сұрау түрiнде және заңмен тыйым салынбаған басқа да нысандарда болуы мүмкiн.
6. Жәбiрленушiге, арыз берушіге нақты қандай зиян келтiрiлгенiн және қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның келтірілген зиянды толық көлемде қалпына келтірген-келтірмегенін мұқият анықтау қажет. Келтiрiлген зиян үшiн жасалатын өтемақы қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның емес, жәбiрленушiнiң, арыз берушінің көзқарасы бойынша жеткiлiктi болуға тиiс.
Қылмыстық қудалау органдары мен сот жәбiрленушiнiң, арыз берушінің қалпына келтіруге жататын зиянның көлемi туралы талаптарын өзгертуге құқылы емес.
Тараптар арасында зиянды өтеу көлемi туралы даудың болуы татуласудың болмағанын куәландырады және қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адам бұл жағдайда ҚК-нің 68-бабының негізінде қылмыстық жауаптылықтан босатылуы мүмкін емес.
Зиянды қалпына келтіру нақты болуы, тараптардың татуласуынан және қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамды қылмыстық жауаптылықтан босату туралы шешiм қабылдауға дейін болуы тиіс. Жәбiрленушiнiң, арыз берушінің қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамға зиянды қалпына келтіру туралы қойған талаптарынан ерiктi түрде бас тартуы осы мiндеттi ол орындамаған деп бағалана алмайды және өздігінен тараптардың татуласуы үшiн кедергі бола алмайды.
ҚК-нiң 68-бабын қолдану үшiн зиянды қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның өзі немесе оның өтiнiшi бойынша туыстарының, басқа адамдардың не ұйымның қалпына келтіргені маңызды емес.
7. Татуласу жәбiрленушiнiң, арыз берушінің қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамға қарсы қозғалған қылмыстық iстi тоқтату туралы өтінiшi түрiнде болады. Жәбiрленушінiң, арыз берушінің ерік бiлдiруi жазбаша арызбен ресiмделедi немесе алдын ала тергеп-тексеру сатысында одан жауап алу хаттамасында не сот отырысының хаттамасында көрсетiледi.
Айыпталушыға (сотталушыға) материалдық наразылықтардың болмауына байланысты жазаны жеңілдету туралы жәбірленушінің, арыз берушінің өтінішхаты болған кезде қылмыстық процесті жүргізетін орган қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адам мен жәбірленушінің, арыз берушінің арасында татуласудың болған-болмағанын және ҚК-нің 68-бабын қолдану үшін қажетті өзге де негіздердің бар-жоғын анықтауға міндетті.
8. Жәбiрленушінiң, арыз берушінің татуласу құқығын жүзеге асыруы кезiнде өз еркімен ерік білдіру фактісі iс бойынша дәлелдеу нысанасына кiредi.
Жәбiрленушiнiң, арыз берушінің кiмнiң болса да мәжбүрлеуімен берген татуласу туралы арызы қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамды қылмыстық жауаптылықтан босату үшiн негiз бола алмайды.
Тараптардың келісімімен татуласу рәсіміне басқа адамдардың (туыстарының, достарының, қызметтестерінің, мемлекеттiк ұйымдар немесе қоғамдық бірлестіктер өкiлдерiнiң және т.б.) қатысуы жәбiрленушiнiң, арыз берушінің татуласу құқығына өз еркімен ерік білдіруін жоққа шығармайды.
Қылмыстық қудалау органдары мен сот қандай да бір мақсатпен тараптардың татуласу процесiне қатысуға құқығы жоқ, олар тек жәбiрленушi, арыз беруші мен қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамға татуласу құқығын, негіздері мен тәртібін түсiндiруге тиiс.
қолданысқа енгізіледі); жаңа редакцияда - ҚР Жоғарғы Сотының 27.11.2025 № 6 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі)
нормативтік қаулыларымен.
9. Қылмыстық қудалау органдары мен соттар адамдарға жәбiрленушi мәртебесiн берген кезде заң талаптарын қатаң сақтауы, жәбiрленушi деп танудан негiзсiз бас тартуы, сол сияқты шын мәнiсiнде жәбiрленушi болып табылмайтын адамға жәбiрленушiнiң құқықтарын заңсыз беру жағдайларын практикадан алып тастау қажет.
ҚПК-нің 71-бабына сәйкес жеке тұлға, сонымен қатар заңды тұлға да жәбiрленушi болуы мүмкiн. Қылмыстық қудалау органдары мен сот қылмыс жасаған адаммен татуласуға жәбiрленушінiң өкiлi ретiнде қатысатын заңды тұлғаның өкiлеттігін тексеруге тиiс. Мұндай өкiлеттiктер iске қатысуға берiлген сенiмхатта көрсетiлуi тиіс.
ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі); жаңа редакцияда - ҚР Жоғарғы Сотының 27.11.2025 № 6 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) нормативтік қаулыларымен.
9-2. ҚПК-нің 36-бабының бірінші бөлігіне сәйкес, ҚК-нің 68-бабының екінші және үшінші бөліктерінің негізінде сотқа дейінгі сатыда - прокурор және оның келісімімен тергеуші немесе анықтау органы, сот талқылауы сатысында тараптардың өтінішхаты немесе өз бастамасымен сот (судья) адамды қылмыстық жауаптылықтан босата отырып, қылмыстық істі тоқтатуға құқылы.
10. Кәмелетке толмаған (он төрт жастан он сегіз жасқа дейiнгi) не әрекет қабiлетi шектеулi деп танылған жәбiрленушiнiң қылмыс жасаған адаммен татуласуы жәбiрленушiнiң заңды өкiлiнiң келiсiмiмен ғана мүмкiн.
Заңды өкiлдер болып табылатын адамдар тобы ҚПК-нің 7-бабының 13- тармағында белгіленген және кеңейтіп түсіндірілуге жатпайды.
Адамды тараптардың татуласуына байланысты қылмыстық жауаптылықтан босатылған қылмысы үшін қылмыстық жауаптылыққа тарту мерзімінің ескіруі, ҚК-нің 71-бабының төртінші бөлігінде көзделген жағдайларды қоспағанда, осы қылмыс жасалған кезден бастап ҚК-нің 71-бабының бірінші бөлігінің қағидалары бойынша есептеледі.
11. Алып тасталды - ҚР Жоғарғы Сотының 31.03.2017 № 3 нормативтік қаулысымен (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі).
Жәбiрленушінiң ата-анасы, балалары, асырап алушылары, асырап алынған балалары, ата-анасы бір және ата-анасы бөлек аға-інілерi, апа-сiңлiлерi, атасы, әжесi, немерелерi оның жақын туыстары болып табылады. ҚПК-нiң 7-бабының 11- тармағында көрсетiлген адамдардың осы тiзбесі түпкiлiктi болып табылады және кеңінен түсіндіруге жатпайды.
13. Заңға сәйкес ҚК-нің 68-бабының бірінші бөлігінде көзделген норманы, қылмыстық қудалау органдары мен соттың адамды қылмыстық жауаптылықтан босату үшін көрсетілген негіздер жиынтығы болған кезде қолдануы үшін міндетті.
Сотқа дейінгі тергеп-тексеру органының күдіктіге және (немесе) жәбірленушіге ҚПК-нің 64-бабы тоғызыншы бөлігінің 15) тармағында және 71-бабы алтыншы бөлігінің 8) тармағында көзделген олардың құқықтарын түсіндірмеуі, сондай-ақ тараптардың татуласуға келісімі болған кезде, оларға ҚК-нің 68-бабы бірінші бөлігінің қағидаларын қолданбауы заңды елеулі бұзу болып табылады.
Көрсетілген бұзушылықтар анықталған кезде, сот жекеше қаулымен тиісті шаралар қолдану үшін бұл туралы прокурордың назарына жеткізуге міндетті.
ҚПК-ге сәйкес жалғасады.Бір іс жүргізуде қаралатын бірнеше рет жасалған қылмыстар туралы істер бойынша өзіне айыптаудың алдыңғы эпизоды бойынша ҚК-нің 68-бабы бірінші бөлігінің ережелері қолданылған адам, ҚК-нің 68- бабының төртінші бөлігінің 8) тармағында санамаланған адамдардың қатарына жатпайды, өйткені кейінгі қылмыс жасалған кезде бұл адам бұрын жасалған қылмысы үшін тараптардың татуласуына байланысты қылмыстық жауаптылықтан босатылған адам болып табылмайды.
14. Заңда бір мезгілде екi және одан да көп объектiге қол сұғатын қылмыстар туралы iстер (мысалы, бұзақылық, әскери қылмыстар және т.б.)
бойынша ҚК-нiң 68-бабын қолдануға жол беріледі. Осы санаттағы iстер бойынша қылмыстық процесті жүргізетiн орган тiкелей қылмыс арқылы моральдық, тәндік немесе мүліктік зиян келтiрілген барлық адамдарды (оның ішінде заңды тұлғаларды да) заңға сәйкес жәбірленуші деп тануға мiндетті.Егер жәбiрленушiлердiң ең болмағанда бiреуiмен татуласу болмаса қылмыс жасаған адам ҚК-нiң 68-бабының негізiнде қылмыстық жауаптылықтан босатылуға жатпайды.
15. ҚПК-нің 36-бабының бірінші бөлігіне сәйкес ҚК-нiң 65-бабының бірінші бөлігінде, 66, 67-баптарында, 68-бабының екінші, үшінші бөліктерінде, 83- бабының бірінші, үшінші бөліктерінде, сондай-ақ 441, 442, 444, 445, 446, 447, 448, 453-баптарының ескертпелерінде көзделген жағдайларда 68- бапты қолдану үшiн негiздер болған кезде сот қылмыстық iстi тоқтатуға не қылмыс жасаған адамды қылмыстық жауаптылықтан босата отырып айыптау үкiмiн шығаруға құқылы.
Қылмыстық iстi тоқтату туралы қаулы алдын ала тыңдау сатысында және басты сот талқылауының кез келген сатысында шығарылуы мүмкiн.Yкiм басты сот талқылауы аяқталғаннан кейiн ғана шығарылуы мүмкін.Сот ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасады деп айыптау бойынша сотқа берiлген адамның әрекеттерiнде іс жүзінде ҚК-нің 68-бабы қолданылуы мүмкін құрам болды деп таныған жағдайларда да үкiм шығарады.
16. Қылмыстық iстi ҚК-нiң 68-бабының негiзiнде тоқтатуды заң ақталмайтын негіздер бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатуға жатқызады.
Iс тоқтатылғанға дейiн қылмыс жасаған адамға жәбiрленушiге, арыз берушіге iстi тоқтату негiзiнiң құқықтық салдары мен осы негiз бойынша iстi тоқтатуға қарсылық бiлдiру құқығы түсiндiрiлуге тиiс. Жәбiрленушiге, арыз берушіге ҚК- нiң 68-бабы бойынша iс тоқтатылғаннан кейiн, осы айыптау бойынша сол қылмысты жасаған адамға қатысты қылмыстық қудалауды қайта бастау туралы мәселе қоюға құқылы емес екенiн түсiндiру қажет.Егер күдікті, айыпталушы, сотталушы немесе жәбiрленушi, арыз беруші iстiң тоқтатылуына қарсы болса, онда ҚПК-нің 36-бабының бесінші бөлігіне сәйкес iстiң тоқтатылуына жол берiлмейдi. Мұндай жағдайда iс бойынша іс жүргізу әдеттегі тәртіппен жалғасады.
17. Қылмыстық қудалау органы немесе сот шығарған қылмыстық iстi тоқтату туралы қаулы, сондай-ақ үкiм заңда осындай процестік құжаттарға қойылатын жалпы талаптарға (тиiсiнше ҚПК-нің 288-бабының екінші, үшінші және төртінші бөліктері, 327, 344, 395, 396, 397, 398, 401-баптары) сәйкес болуға тиiс. Бұдан басқа онда қылмыстың ауырлық дәрежесі бойынша санаты көрсетіле отырып, іс-әрекетке заңдық баға берілуі, болған татуласудың еріктілігі аталып өтілуі, келтірілген зиянды қалпына келтіру нақты қалай жасалғаны да көрсетілуі, ал қазаға ұшыратумен немесе адамның денсаулығына ауыр зиян келтірумен байланысты емес ауыр қылмыс жасаған адамға ҚК-нің 68-бабының екінші бөлігін қолдану жағдайларында адамның осы қылмысты алғаш рет жасағаны расталуы тиіс.
18. Татуласу туралы арыз сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысында әрі бiрiншi және апелляциялық сатыдағы берiлуі мүмкін. Қылмыстық қудалау органы мен сот, жәбірленушімен, арыз берушімен татуласуға байланысты адамды қылмыстық жауаптылықтан босату үшін заңда көзделген негіздердің жиынтығы болған кезде ҚК-нiң 68-бабын қолдану туралы мәселенi талқылауға және қабылданған шешiмдi уәждеуге міндетті.
19. Кассациялық сатыдағы сотта ҚК-нің 68-бабының негізінде қылмыстық жауаптылықтан босатуға, егер бірінші немесе апелляциялық сатыдағы сотта ҚК- нің 68-бабын қолдануға негіз болатын мән-жайлар анықталған, алайда осы заңды сот заңсыз немесе негізсіз қолданбаған жағдайда ғана жол беріледі.
20. Қазақстан Республикасы Конституциясының 4-бабына сәйкес осы нормативтік қаулы қолданыстағы құқық құрамына қосылады, жалпыға бірдей міндетті болып табылады және алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі.

На русском языке:
Верховный Суд Республики Казахстан Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты Нормативное Постановление Верховного Суда Республики Казахстан от 21 июня 2001 года № О судебной практике по применению статьи 68 Уголовного кодекса Республики Казахстан
1. Правильное применение института примирения сторон способствует повышению роли и активности потерпевшего заявителем в уголовном процессе, полному и быстрому восстановлению их нарушенных прав и свобод, одновременно направлено на проявление гуманизма к лицам, совершившим уголовные правонарушения, впоследствии проявившим позитивное поведение, выразившееся в примирении с потерпевшим, заявителем и заглаживании вреда.
Орган, ведущий уголовный процесс, обязан разъяснять лицу, совершившему уголовное правонарушение, потерпевшему и заявителю право, основания и порядок примирения в соответствии со статьей 68 УК.
Орган досудебного расследования разъясняет потерпевшему и подозреваемому их право на примирение на основании статьи 68 УК в присутствии защитника подозреваемого, о чем составляется отдельный протокол.
При поступлении ходатайства стороны о привлечении по делу медиатора для примирения сторон орган досудебного расследования не вправе отказать в его удовлетворении.
Достижение соглашения в процессе примирения, в том числе в порядке медиации, о возмещении вреда в будущем не может рассматриваться как заглаживание причиненного потерпевшему вреда, являющееся основанием для применения статьи 68 УК, о чем орган досудебного расследования должен разъяснить подозреваемому и потерпевшему.
2. Исключен нормативным постановлением Верховного Суда РК от
21.04.2011 N 1 (вводится в действие со дня официального опубликования).
3. В соответствии с частью первой статьи 68 УК лицо, совершившее уголовный проступок, подлежит освобождению от уголовной ответственности, в случае, если им заглажен причиненный вред, и оно примирилось с потерпевшим, заявителем, или примирение состоялось в порядке медиации.
3-1. Положения части первой статьи 68 УК применяются в отношении лиц, совершивших преступление небольшой или средней тяжести, при наличии совокупности следующих оснований:
совершенное им уголовно-наказуемое деяние относится к категории преступлений небольшой или средней тяжести, не связанное с причинением смерти;
состоялось примирение лица, совершившего преступление, с потерпевшим, заявителем, а также в порядке медиации;
лицо, совершившее преступление, загладило причиненное преступлением потерпевшему, заявителю вред.
В случае отсутствия хотя бы одного из перечисленных оснований применение части первой статьи 68 УК недопустимо.
При этом не имеет значения, лицо совершило уголовный проступок или преступление небольшой или средней тяжести впервые, либо в его действиях имеется неоднократность, совокупность или рецидив преступлений, отбыто ли им наказание по предыдущему приговору или новое преступление совершено в период отбывания наказания, либо в течение пробационного контроля или отсрочки исполнения приговора либо оставшейся неотбытой части наказания при условно-досрочном освобождении.
При применении положений части первой статьи 68 УК следует учитывать, что указанные в статье основания прекращения дела не распространяются на дела об уголовных правонарушениях, предусмотренных частями второй и четвертой статьи 32, пунктами 5, 7 части первой статьи 35 Уголовно-процессуального кодекса Республики Казахстан (далее – УПК).
3-2. По части второй статьи 68 УК решение вопроса о прекращении дела о совершении тяжкого преступления, не связанного с причинением смерти или тяжкого вреда здоровью человека, возможно, если данное преступление совершено впервые лицами, исчерпывающий перечень которых указан в части второй статьи 68 УК.
Положения части второй статьи 68 УК применяются в отношении лиц, совершивших тяжкое преступление, не связанное с причинением смерти или тяжкого вреда здоровью человека, при наличии совокупности следующих оснований:
тяжкое преступление, не связанное с причинением смерти или тяжкого вреда здоровью человека, совершено впервые, лицами, не достигшими совершеннолетия, беременными женщинами, женщинами, имеющих малолетних детей, мужчинами, воспитывающими в одиночку малолетних детей, женщинами в возрасте пятидесяти восьми и свыше лет, мужчинами в возрасте шестидесяти трех и свыше лет;
совершенное виновным лицом деяние относится к категории тяжких преступлений, не связанных с причинением смерти или тяжкого вреда здоровью человека;
состоялось примирение лица, совершившего преступление, с потерпевшим, заявителем, в том числе в порядке медиации;
лицо, совершившее преступление, загладило причиненное преступлением В случае отсутствия хотя бы одного из перечисленных оснований применение части второй статьи 68 УК недопустимо.
В случае освобождения несовершеннолетнего лица от уголовной ответственности за совершение тяжкого преступления, не связанного с причинением смерти или тяжкого вреда здоровью человека, к нему применяются принудительные меры воспитательного воздействия.
4. При решении вопроса о применении части второй статьи 68 УК к лицу, совершившему тяжкое преступление, не связанное с причинением смерти или тяжкого вреда здоровью, под преступлением, совершенным впервые, следует понимать деяние, которое лицо фактически совершает в первый раз, либо деяние, совершенное не в первый раз, но если за ранее совершенное преступление лицо было в установленном законом порядке освобождено от уголовной ответственности или полностью освобождено от наказания, либо судимость была погашена или снята (статья 79 УК).
Лицо, совершившее два и более преступлений (при неоднократности или реальной совокупности), в целом не может быть признано лицом, совершившим преступление впервые. В то же время по первому эпизоду обвинения лицо следует считать совершившим преступление впервые.
5. К вреду, подлежащему заглаживанию лицом, совершившим уголовное правонарушение, следует относить любой вред, причиненный потерпевшему, заявителю уголовным правонарушением: моральный, физический и имущественный, при этом должны учитываться не только прямые, но и косвенные потери, связанные с уголовным правонарушением, в том числе расходы, понесенные в связи с участием на предварительном следствии и в суде, включая расходы на представителя.
Заглаживание вреда может выражаться в восстановлении поврежденного имущества, возврате похищенного или предоставлении равноценного имущества, выплате денежной компенсации, приобретении лекарств, санаторно-курортных путевок, принесения извинения потерпевшему, заявителю и других формах, не запрещенных законом.
6. Надлежит тщательно выяснять, какой именно вред причинен потерпевшему, заявителю и в полном ли объеме он заглажен лицом, совершившим уголовное правонарушение. Компенсация за причиненный вред должна быть достаточной с точки зрения потерпевшего, заявителя, а не лица, совершившего уголовное правонарушение.
Органы уголовного преследования и суд не вправе изменять требования потерпевшего, заявителя об объеме вреда, подлежащего заглаживанию.
Наличие спора между сторонами об объеме возмещения вреда свидетельствует о том, что примирение не состоялось, и в этой ситуации лицо, совершившее уголовное правонарушение, не может быть освобождено от уголовной ответственности на основании статьи 68 УК.
Заглаживание вреда должно быть реальным, предшествовать примирению сторон и принятию решения об освобождении лица, совершившего уголовное правонарушение, от уголовной ответственности. Добровольный отказ потерпевшего, заявителя от требований к лицу, совершившему уголовное правонарушение, о заглаживании вреда не может расцениваться как невыполнение им обязанности загладить этот вред и сам по себе не может быть препятствием для примирения сторон.
Для применения статьи 68 УК не имеет значения, кем заглажен вред: самим лицом, совершившим уголовное правонарушение, или по его просьбе родственниками, другими лицами либо организациями.
7. Примирение выражается в просьбе потерпевшего, заявителя прекратить уголовное дело, возбужденное против лица, совершившего уголовное правонарушение. Волеизъявление потерпевшего, заявителя оформляется письменным заявлением или отражается в протоколах его допроса на стадии предварительного расследования либо в протоколе судебного заседания.
При ходатайстве потерпевшего, заявителя о смягчении наказания обвиняемому (подсудимому) в связи с отсутствием к нему материальных претензий орган, ведущий уголовный процесс, обязан выяснять, состоялось ли между лицом, совершившим уголовное правонарушение, и потерпевшим, заявителем примирение, и имеются ли иные основания, необходимые для применения статьи 68 УК.
8. Факт добровольного и свободного волеизъявления потерпевшим, заявителем при осуществлении им права на примирение входит в предмет доказывания по делу. Заявление потерпевшего, заявителя о примирении, поданное под принуждением со стороны кого бы то ни было, не может служить основанием для освобождения лица, совершившего уголовное правонарушение, от уголовной ответственности.
Участие других лиц (родственников, друзей, сослуживцев, представителей государственных организаций или общественных объединений и т.д.) с согласия сторон в процедуре примирения само по себе не исключает добровольности и свободы волеизъявления потерпевшим, заявителем права на примирение.
Органы уголовного преследования и суд не вправе участвовать в каких бы то ни было целях в самом процессе примирения сторон, они лишь должны разъяснять потерпевшему, заявителю и лицу, совершившему уголовное правонарушение, право, основания и порядок примирения.
9. Органам уголовного преследования и судам необходимо строго соблюдать требования закона при придании лицам статуса потерпевшего, исключить из практики случаи как необоснованного отказа в признании потерпевшим, так и незаконного наделения правами потерпевшего лиц, которые фактически таковыми не являются.
В соответствии со статьей 71 УПК потерпевшим может быть как физическое, так и юридическое лицо. Органы уголовного преследования и суд должны проверять полномочия представителя юридического лица, участвующего в деле в качестве представителя потерпевшего, на примирение с лицом, совершившим преступление. Такие полномочия должны быть отражены в доверенности на участие в деле.
9-1. Освобождение лица от уголовной ответственности в связи примирением на основании частей первой, второй статьи 68 УК допускается лишь при наличии потерпевшего (физического или юридического лица), заявителя.
На основании части третьей статьи 68 УК лицо, указанное в части первой или второй статьи 68 УК, может быть освобождено от уголовной ответственности и при отсутствии потерпевшего, заявителя при условии, что оно чистосердечно раскаялось и загладило вред, причиненный уголовным правонарушением, охраняемым законом интересам общества или государства.
По делам о коррупционных преступлениях, перечень которых дан в пункте 29 статьи 3 УК, применение статьи 68 УК не допустимо.
9-2. В соответствии с частью первой статьи 36 УПК право на прекращение уголовного дела с освобождением лица от уголовной ответственности на основании частей второй и третьей статьи 68 УК имеют: на досудебной стадии - прокурор и с его согласия следователь или орган дознания, на стадии судебного разбирательства - суд (судья) по ходатайству стороны или по собственной инициативе.
10. Примирение с лицом, совершившим преступление, несовершеннолетнего потерпевшего (в возрасте от четырнадцати до восемнадцати лет) либо признанного ограниченно дееспособным возможно лишь с согласия законного представителя потерпевшего.
Круг лиц, которые могут быть законными представителями, определен в пункте 13 статьи 7 УПК и расширительному толкованию не подлежит.
10-1. Положения статьи 68 УК (Освобождение от уголовной ответственности в связи с примирением) не применяются в случаях, указанных в части четвертой статьи 68 УК.
В силу требований части третьей статьи 6 УК (обратная сила уголовного закона) положения пункта 8) части четвертой статьи 68 УК распространяются лишь на лиц, ранее освобожденных от уголовной ответственности в связи с примирением сторон за преступление, совершенное после 10 января 2020 года.
Срок давности привлечения к уголовной ответственности за преступление, по которому лицо было освобождено от уголовной ответственности в связи с примирением сторон, исчисляется по правилам части первой статьи 71 УК с момента совершения данного преступления за исключением случаев, предусмотренных частью четвертой статьи 71 УК.
11. Исключен нормативным постановлением Верховного Суда РК от
31.03.2017 № 3 (вводится в действие со дня первого официального опубликования).
12. Близкими родственниками потерпевшего являются его родители, дети, усыновители (удочерители), усыновленные (удочеренные), полнородные и не полнородные братья и сестры, дедушка, бабушка, внуки. Этот перечень лиц, содержащийся в пункте 11 статьи 7 УПК, является исчерпывающим и расширительному толкованию не подлежит.
13. В соответствии с законом норма, предусмотренная частью первой статьи 68 УК, обязательна для применения органами уголовного преследования и судом при наличии указанной в ней совокупности оснований для освобождения лица от уголовной ответственности.
Неразъяснение органом досудебного расследования подозреваемому и (или)
потерпевшему их прав, предусмотренных пунктом 15) части девятой статьи 64 и пунктом 8) части шестой статьи 71 УПК, а также неприменение им правил части первой статьи 68 УК при наличии согласия сторон на примирение, являются существенным нарушением закона. При установлении указанных нарушений суд обязан частным постановлением довести об этом до сведения прокурора для принятия соответствующих мер.
13-1. Применение норм закона, предусмотренных частями второй и третьей статьи 68 УК, является необязательной (факультативной).
При применении указанных норм закона надлежит учитывать наряду с позицией потерпевших, заявителей, характер и степень общественной опасности деяния, данные, характеризующие лицо, совершившее уголовное правонарушение, наступившие последствия от уголовного правонарушения и другие существенные обстоятельства дела.
13-2. Применение статьи 68 УК с прекращением производства по делу в части, возможно, и при наличии совокупности и неоднократности преступлений в отношении тех преступлений и эпизодов, по которым примирение достигнуто.
При этом производство по преступлениям, по которым примирение не состоялось или законом не допустимо, продолжается в соответствии с УПК.
В случаях совершения преступления в соучастии применение статьи 68 УК возможно в отношении только тех лиц, которые примирились с потерпевшим, заявителем. Производство по делу в отношении соучастников преступления, которые не достигли примирения с потерпевшим, заявителем, продолжается в соответствии с УПК.
По делам о неоднократных преступлениях, рассматриваемых в одном производстве, лицо, в отношении которого по предыдущему эпизоду обвинения применены положения части первой статьи 68 УК, не относится к числу лиц, перечисленных в пункте 8) части четвертой статьи 68 УК, поскольку на момент совершения последующего преступления это лицо не являлось лицом, ранее освобожденным от уголовной ответственности в связи с примирением сторон за ранее совершенное преступление.
14. Закон допускает применение статьи 68 УК по делам о преступлениях, одновременно посягающих на два и более объекта (например, хулиганство, воинские преступления и т.д.). По такой категории дел орган, ведущий уголовный процесс, обязан в соответствии с законом признавать потерпевшими всех лиц (в том числе и юридических лиц), которым непосредственно преступлением причинен моральный, физический или имущественный вред.
Если примирение не состоялось хотя бы с одним из потерпевших, лицо, совершившее преступление, освобождению от уголовной ответственности на основании ст. 68 УК не подлежит.
15. В соответствии с частью первой статьи 36 УПК при наличии оснований для применения статьи 68 в случаях, предусмотренных частью первой статьи 65, статьями 66, 67, частями второй, третьей статьи 68, частями первой, третьей статьи 83, а также примечаниями к статьям 441, 442, 444, 445, 446, 447, 448, 453 УК суд вправе прекратить уголовное дело либо постановить обвинительный приговор с освобождением лица, совершившего преступление, от уголовной ответственности.
Постановление о прекращении уголовного дела может быть вынесено на стадии предварительного слушания и на любой стадии главного судебного разбирательства.
Приговор может быть постановлен лишь по завершению главного судебного разбирательства.
Приговор постановляется и в тех случаях, когда суд признает, что в действиях лица, переданного суду по обвинению в совершении тяжкого или особо тяжкого преступления, фактически содержится состав по которому может быть применена статья 68 УК.
16. Прекращение уголовного дела на основании статьи 68 УК закон относит к освобождению от уголовной ответственности по нереабилитирующим основаниям. До прекращения дела лицу, совершившему преступление, и потерпевшему, заявителю должны быть разъяснены правовые последствия основания прекращения дела и право на возражение против прекращения по этому основанию. Потерпевшему, заявителю также следует разъяснить, что он не вправе после прекращения дела по статье 68 УК ставить вопрос о возобновлении уголовного преследования в отношении того же лица по тому же обвинению.
В соответствии с частью пятой статьи 36 УПК прекращение дела не допускается, если подозреваемый, обвиняемый, подсудимый или потерпевший, заявитель против этого возражают. В таком случае производство по делу продолжается в обычном порядке.
17. Постановление о прекращении уголовного дела, вынесенное органом уголовного преследования или судом, а также приговор должны отвечать общим требованиям, предъявляемым законом к таким процессуальным документам (соответственно части второй, третьей и четвертой статьи 288, статьи 327, 344, 395, 396, 397, 398, 401 УПК). Помимо того в нем должна быть также дана юридическая оценка деянию с указанием категории преступления по степени тяжести, отмечена добровольность состоявшегося примирения, указано, в чем конкретно заключалось заглаживание причиненного вреда, а в случаях применения части второй статьи 68 УК к лицу, совершившему тяжкое преступление, не связанного с причинением смерти или тяжкого вреда здоровью человека, кроме того, подтверждено, что лицо впервые совершило это преступление.
18. Заявление о примирении возможно только на стадии досудебного расследования и в суде первой и апелляционной инстанции. Орган уголовного преследования и суд обязаны при наличии предусмотренной законом совокупности оснований для освобождения лица от уголовной ответственности в связи с примирением с потерпевшим, заявителем, обсудить вопрос о применении статьи 68 УК и мотивировать принятое решение.
19. В суде кассационной инстанции освобождение от уголовной ответственности на основании статьи 68 УК допустимо только в том случае, если в суде первой или апелляционной инстанции были установлены обстоятельства, дающие основания для применения статьи 68 УК, однако суд незаконно или необоснованно не применил этот закон.
20. Согласно статье 4 Конституции Республики Казахстан настоящее нормативное постановление включается в состав действующего права, является общеобязательным и вводится в действие со дня официального опубликования.