Қазақша:
Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты 2003 жылғы 11 шілдедегі № 5 Верховный Суд Республики Казахстан Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы Азаматтық істер бойынша сот шешімі туралы
1. Бірінші сатыдағы сот АПК-нің 21-бабының бірінші бөлігіне сәйкес азаматтық істер бойынша сот актілерін сот бұйрықтары, шешімдері, ұйғарымдары, қаулылары нысанында қабылдайды. Апелляциялық және кассациялық сатылардағы соттар сот актілерін ұйғарымдар мен қаулылар нысанында қабылдайды.
Заңды күшiне енген сот актілері, сондай-ақ сот төрелігін іске асыру кезінде соттар мен судьялардың өкімдері, талаптары, тапсырмалары, шақырулары, сұрау салулары және басқа да жолданымдары барлық мемлекеттік органдар, жергiлiктi өзiн-өзi басқару органдары, заңды тұлғалар, лауазымды адамдар, азаматтар үшiн мiндеттi болып табылады және Қазақстан Республикасының бүкiл аумағында орындалуға тиiс.
Iстi мәнi бойынша шешетiн бiрiншi сатыдағы соттың сот актісі АПК-нің 223- бабына сәйкес шешiм нысанында шығарылады.
АПК-нің 226-бабындағы шешімнің мазмұны туралы талаптар іс жүргізудің барлық түрлері (оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу, талап қою ісін жүргізу, ерекше талап қою ісін жүргізу және ерекше іс жүргізу) үшін міндетті.
Сот осындай шешімді өз бастамасымен де дайындауға құқылы.
АПК-нің 267-4-бабының үшінші бөлігіне сәйкес сот шешімнің күшін жоюдан бас тарту туралы ұйғарыммен бірге, егер бұрын мұндай шешім берілмеген болса, тараптарға кіріспе, уәждеу және қарар бөліктерден тұратын шешімді дайындап беруге міндетті.
Уәждеу бөлігі бар шешім сотқа өтінішхат келіп түскен күннен бастап бес жұмыс күнінен аспайтын мерзімде дайындалуы тиіс.
Шешімнің уәждеу бөлігін дәлелді себептермен дайындау мүмкін болмаған жағдайда судьяның қолы қойылған кіріспе және қарар бөліктерінен тұратын шешімге АПК-де белгіленген тәртіппен шағым жасалуы мүмкін.
Соттар біртекті істердің бірі бойынша шығарылған шешімді АПК-нің 226- бабының 5-1-бөлігіне сәйкес пайдалана алады.
2. Толық тiзбесi АПК-нің 135-бабында көрсетілген және мазмұны бойынша АПК-нің 140-бабының талаптарына сай келуге тиiс сот бұйрығы даусыз талаптар бойынша шығарылады, сондай-ақ сотқа жауапкердің мәлiмделген талапқа қарсылық беру тәртібі мен мерзiмi туралы түсiндiрменi қамтуға тиіс.
3. Шешiм Қазақстан Республикасының атынан заңға және нақты іс бойынша сот анықтаған фактiлерге қатаң сәйкестiкте шығарылады.
Тараптардың, талап қоюшының не жауапкердiң жағынан қатысатын үшiншi тұлғалардың не іске қатысатын басқа адамдардың түсініктемелері, куәлардың, сарапшының айғақтары, маманның түсіндірмелері шешiмде даудың мәні бойынша қысқаша, үшiншi жақтан келтiрiлiп, жазылады.
Шешімнің мәтінінде: оқиғалар мен мән-жайлардың шамадан тыс артық жазылуына; дауға қатысы жоқ құқық нормаларының келтірілуіне; қабылданбаған қысқартулар мен ресми құжаттарда қолданылмайтын сөздерді пайдалануға; сотта айтылмаған түзетулерді енгізуге жол берілмейді.
Шешім бөгде адамдардың қатысуын және кеңесу құпиясын жария етуді болдырмайтын жағдайларда шығарылады. Шешім бір данада жазбаша нысанда жазылады және қолмен жазу, машинкада жазу немесе компьютерлік тәсілмен дайындалуы мүмкін.
Шешім қолжазба немесе машинкада жазу тәсілімен дайындалған жағдайда оның көшірмесі сот жүйесінің заң техникасы мәселелерін және сот актілерін әзірлеу өлшемшарттарын регламенттейтін ішкі құжаттарына сәйкес компьютерлік тәсілмен орындалуы тиіс.
Соттың шешімі қабылданғаннан және оған қол қойылғаннан кейін судья шешімді толық немесе оның қарар бөлігін жария етеді. Шешімнің жарияланған қарар бөлігіне судья қол қоюы және ол іске қоса тіркелуі тиіс.
АПК-нің 223-бабының 4-1-бөлігіне сәйкес жария етілген шешімді түпкілікті нысанда дәлелді себептер бойынша дайындауға мүмкін болмаған кезде судья қол қойған шешімнің қарар бөлігіне АПК-де белгіленген тәртіппен шағым жасалуы мүмкін.
Іске қатысатын адамдар мен олардың өкілдері келмеген жағдайда шешім сот отырысында жария етілмейді, бұл туралы сот отырысының хаттамасында белгі қойылады.
Сот шешімді жария етуді АПК-нің 183-бабының екінші бөлігінде көзделген мерзім шегінде, бірақ бес жұмыс күнінен аспайтын мерзімге кейінге қалдыруға құқылы. Мұндай жағдайда шешім жарияланғанға дейін түпкілікті нысанда дайындалуы тиіс.
Iс бойынша шешiм жарияланған күн шешім шығарылған күн болып табылады.
Шешімді шығару орны осы шешiм шығарылған қаланың немесе өзге де елдi мекеннiң атауына байланысты анықталады.
Заңмен белгiленген жазбаша нысанда дайындалмаған және судья қол қоймаған ауызша түйіндердің жария етілуі сот шешiмi болып табылмайды.
4. Алып тасталды – ҚР Жоғарғы Сотының 31.03.2017 № 2 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) нормативтік қаулысымен.
5. АПК-нің 224-бабына сәйкес сот шешiмi заңды және негiздi болуға тиiс.
Шешiм процестік құқық нормалары сақтала отырып және осы құқықтық қатынасқа қолдануға жататын материалдық құқық нормаларына толық сәйкестiкте шығарылғанда немесе қажетті жағдайларда ұқсас қатынасты реттейтiн заңды қолдануға негізделгенде, не азаматтық заңнаманың жалпы негіздері мен мағынасын және адалдық, ақылға сыйымдылық пен әділеттілік талаптарын (Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексiнiң 5-бабы (бұдан әрі – АК) және АПК-нің 6-бабы) негізге алғанда, заңды болып табылады.
Осы іс үшiн маңызы бар, сот зерттеген дәлелдемелермен расталған, олардың қатыстылығы, жарамдылығы және анықтығы туралы заң талаптарына сай келуін қанағаттандыратын немесе дәлелдеудi қажет етпейтiн жалпыға мәлiм мән-жайлар мен дауды шешу үшiн жеткiлiктi болатын фактілер көрсетілген шешім негiздi болып саналады.
6. Шешiм нысанындағы сот актілері iстi мәнi бойынша қараған кезде шығарылады. Мәнi бойынша қаралмаған талап қою талаптарының сол қатысты бөлігі бойынша сот түйіндерін шешiмнiң қарар бөлiгiне енгізуге жол берiлмейдi.
Осы талаптар бойынша сот түйіндері шешiмнен бөлек ұйғарым нысанындағы (арызды қараусыз қалдыру, іс бойынша iс жүргiзудi тоқтату туралы) сот актiсiнде баяндалуға тиiс.
-нің сәйкес, дауды мәні бойынша шешу кезінде сот АПК 226-бабына кіріспе, сипаттау, уәждеу және қарар бөліктерінен тұратын шешім шығарады, олардың мазмұны осы баптың үшінші, төртінші, бесінші, алтыншы бөліктерінде көзделген талаптарға сай келуге тиіс.
Шешімнің уәждеу бөлігінде дәлелдемелер олардың толық мазмұны ашылмай-ақ баяндалуы АПК-нің 222-бабының екінші бөлігіне сәйкес төрағалық етуші сот шешімі жария етілгеннен кейін оны қабылдаудың құқықтық негіздері мен салдарларын ауызша түсіндіреді. Осы түсіндірме түсініксіз болған жағдайда тараптарға нақтылаушы сұрақтар қою мүмкіндігі беріледі, бұл туралы сот отырысының хаттамасында тиісті белгі қойылады.
Іске қатысатын адамдар келмеген жағдайда, шешімді түсіндіру жүргізілмейді.
8. Алып тасталды - ҚР Жоғарғы Сотының 2012.12.29 № 6 (ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) нормативтік қаулысымен.
9. Шешімнің кіріспе бөлігін дайындаған кезде АПК-нің 226-бабының үшінші бөлігін басшылыққа алу қажет.
Жеке тұлғаның тегі, аты, әкесінің аты туралы (болған жағдайда) дербес деректерді оның жеке басын куәландыратын ресми құжаттағы жазбаға сәйкес көрсету қажет.
Іс бойынша іс жүргізу орыс тілінде жүзеге асырылған да, ал адамның тегі, аты, әкесінің аты жеке басын куәландыратын құжаттарда мемлекеттік тілде көрсетілген жағдайларда шешімде адамның дербес деректері септік жалғауларын жалғамай, жеке басын куәландыратын ресми құжаттағы жазбаға дәл сәйкестікте көрсетілуі тиіс.
Сот шешіміндегі шетелдік адамның тегі, аты және әкесінің аты іс жүргізу тілінде де, жеке басын куәландыратын құжатта көрсетілген транскрипцияда да жазылады.
Жеке тұлғаның жеке басы «Жеке басты куәландыратын құжаттар туралы»
2013 жылғы 29 қаңтардағы № 73-V Қазақстан Республикасы Заңының 6-бабының 1-тармағында тізбесі көзделген құжаттардың негізінде куәландырылады.
Егер тарап заңды тұлға болса, онда оның атауын мемлекеттік тіркеу туралы құжаттарға сәйкес көрсеткен жөн.
Талап қоюшы, даудың нысанасына дербес талаптарын мәлімдейтін үшінші тұлға немесе қарсы талап қою бойынша жауапкер бірнеше талапты мәлімдеген кезде олардың әрқайсысы нөмірленуі тиіс.
Кейіннен шешімде, қарар бөлігін қоспағанда, мәлімделген талаптардың толық мәтінін келтірмеуге, талаптың нөмірін - № 1 талап, № 2 талап және т.б. деп көрсетуге жол беріледі.
10. Шешімнің сипаттау бөлігінде АПК-нің 226-бабы төртінші бөлігінің талаптарынан басқа, дау туындағанға дейінгі және іске тікелей қатысы бар даусыз фактілер қысқаша нысанда жазылады. Бұл ретте талап қоюды және талап қоюға берілген пікірді толық көрсетуге және көшіруге жол берілмейді.
Егер талап қоюшы талап қоюдың негіздері мен нысанасын өзгертсе, оның мөлшерін азайтса, мәлімделген талаптардың мазмұны, шешімнің сипаттау бөлігінде көрсетілуі тиіс.
Егер сот АПК-нің 154-бабында көзделген негіздер бойынша қарсы талап қоюды қарауға қабылдаса, онда қарсы талаптардың да мазмұны да шешімнің сипаттау бөлігінде көрсетіледі.
Бұдан басқа, шешімнің сипаттау бөлігінде жауапкердің қарсылықтары және іске қатысқан басқа да адамдардың түсініктемелері келтірілуі тиіс.
Шешімнің сипаттау бөлігінде шешім шығару кезінде сот шешуге тиіс мәлімделген өтінішхаттар (талап қоюдың ескіру мерзімін қолдану, тұрақсыздық айыбын азайту, шешімді дереу орындауға жіберу туралы және басқа да өтінішхаттар) да жазылады.
11. Шешімнің уәждеу бөлігі сот шешімді қабылдау кезінде негізге алған құқық нормаларын баяндаудан басталады. Сот олардың мазмұнын негізге ала отырып, іс үшін маңызды болып табылатын мән-жайлардың ауқымын анықтайды.
АПК-нің 225-бабына сәйкес ұсынылған дәлелдемелерді бағалау соттың iс үшiн маңызы бар қандай мән-жайлар анықталғаны және қандай мән-жайлар анықталмағаны жөнінде түйін жасауына мүмкіндік береді.
Сот шешімі пайдасына шығарылған тараптың дәлелдері мен дәлелдемелерін шешімде біржақты жазуға жол берілмейді. Сот екінші тараптың дәлелдерін қандай негіздермен қабылдамағанын және осы тарап сілтеме жасаған материалдық құқық нормаларын қолданбағанын көрсетуге міндетті.
Сот актісінің (сот актілерінің) күшін жоғары тұрған сатыдағы сот жойған және істі жаңадан қарауға жіберген жағдайда сот кассациялық сатыдағы соттың қаулысында жазылған ережелерді орындау мүмкін еместігіне уәждер келтіруге міндетті.
Шешiм iстiң мән-жайлары туралы болжамдарға негiзделуі мүмкін емес. Сот шешімде сот отырысында зерттелмеген дәлелдемелерге сілтеме жасауға құқылы емес. Сот шешімді әрбір тараптың дәлелдемелерді зерттеуге тең негіздерде қатысуы қамтамасыз етілген дәлелдемелерге ғана негіздейді.
Егер дәлелдемелердi жинау соттың тапсырмасын орындау тәртiбiмен жүргiзiлсе, онда сот осы дәлелдемелер сот отырысында жария етiлген және зерттелген жағдайда шешімді осы дәлелдемелермен негіздеуге құқылы. Егер iске қатысатын адамдар немесе АПК-нің 74-бабының тәртiбiмен тапсырманы орындаған сотқа түсiнiктемелер немесе айғақтар берген куәлар iстi қарайтын сотқа келсе, олар түсiнiктемелер мен айғақтарды жалпы тәртiппен бередi.
Дәлелдемелердi қамтамасыз ету бойынша процестік әрекеттер АПК-нің 69, 70, 71-баптарында көзделген тәртiппен жүргiзiлуi мүмкiн. Бұл жағдайда сот жиналған дәлелдемелерді (хаттамалар мен басқа да материалдарды) сот отырысында зерттеуі және шешім шығарған кезде бағалауы тиіс.
Іске қатысатын адамдар АПК-нің 46-бабының бірінші бөлігіне сәйкес оның ішінде: сотқа ауызша және жазбаша түсініктемелер беруге; сот процесі барысында туындайтын барлық мәселелер бойынша өз дәлелдерін келтіруге;
айтылған сөздердің мәтіні мен сот шешімі ұсынылған редакциясын (жобасын)
табыс ете отырып, сот жарыссөздеріне қатысуға; бұзылған немесе дау айтылған құқықтарды, бостандықтар мен заңды мүдделерді қорғау және қалпына келтіру мақсатында басқа да процестік құқықтарды пайдалануға құқылы.
12. Сарапшының қорытындысы басқа дәлелдемелерге қарағанда басымдыққа ие болмайды және сот үшiн мiндеттi болып табылмайды. Ол басқа дәлелдемелердiң жиынтығымен бірге бағалануға тиiс. Сарапшы қорытындысын бағалау шешiмнiң уәждеу бөлiгiнде көрсетілуге тиiс. Бұл ретте сот сарапшының түйіндері неге негiзделетінін, сараптамаға ұсынылған материалдардың толық зерделенген-зерделенбегенін және оның тиісті талдау жасаған-жасамағанын көрсетуге тиiс. Сот өз шешiмiнде сарапшының қорытындысымен келiспейтiндiгiн уәждеуге мiндеттi.
Егер сараптама жүргiзу бiрнеше сарапшыға тапсырылса, олардың әрқайсысы сараптамалық зерттеу нәтижесi бойынша жекелеген қорытындылар берген болса, онда сот әрбiр сарапшының қорытындысымен келiсетiнi не келiспейтiнi жөнінде дәлелдер келтіруге тиiс.
Сарапшының сот отырысында берген ауызша айғақтары АПК-нің 92- бабының алтыншы бөлігіне сәйкес оның бұрын берген қорытындысын түсіндіруге, толықтыруға не нақтылауға қатысты бөлігінде ғана дәлелдемелер бола алады.
13. АПК-нің 76-бабына сәйкес соттың қылмыстық iс бойынша заңды күшiне енген, талап қоюды қанағаттандыру құқығы танылатын үкімі өзіне қатысты сот үкімі шығарылған адам іс-әрекеттерінің азаматтық-құқықтық салдары туралы істі қарайтын сот үшін міндетті. Сонымен қатар, бұл үкiмнiң: осы іс-әрекеттердің орын алған-алмағаны және оларды осы адамның жасаған-жасамағаны жөніндегі мәселелер бойынша, сондай-ақ үкiммен анықталған басқа да мән-жайларға және олардың құқықтық бағалануына қатысты преюдициялдық маңызы бар. Осындай қылмыстық iстен туындайтын талап қоюды қарайтын сот жауапкердiң кiнәлiлiгiн талқылауға құқылы емес, алайда, тағайындалған соманың мөлшерін (мысалы, жауапкердiң мүлiктiк жағдайын немесе жәбiрленушiнiң кiнәсiн есепке алуды)
негiздейтiн азаматтық iстегі дәлелдемелердi шешiмнiң уәждеу бөлiгiнде келтiруге құқылы.
Бұрын қаралған азаматтық iс бойынша заңды күшiне енген сот шешiмiмен немесе қаулысымен анықталған мән-жайлар сот үшiн мiндеттi және нақ сол адамдардың қатысуымен басқа азаматтық iстердi қарау кезiнде қайтадан дәлелденбейдi.
14. АПК-нің 48-бабының мағынасы бойынша талап қоюды тану жауапкердiң құқығы болып табылады. Егер жауапкердiң талап қоюды тануы қандай да бiр адамдардың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерiн бұзбайтын болса, заңға қайшы келмесе, онда сот шешiмнiң уәждеу бөлiгiнде талап қоюдың танылғанын және оны сот қабылдағанын көрсетедi.
15. Егер сот дәлелдемелердiң әрқайсысын жеке және жиынтығында бағалай отырып, кейбір ұсынылған материалдар, куәлардың айғақтары, басқа да дәлелдемелер тараптар өздерінің талаптары мен қарсылықтарының негізі ретінде сілтеме жасаған мән-жайларды растамайтынын анықтаса, онда шешiмнiң уәждеу бөлiгiнде бұл туралы түйіндерін негiздеуге мiндеттi.
Сот отырысында дауды дұрыс шешу үшін маңызы бap дәлелдемені тарап өзінде ұстап қалуы және соттың сұратуы бойынша бермеу фактісі анықталған кезде сот шешiмнiң уәждеу бөлiгiнде дәлелдемелер жиынтығының негiзінде АПК- нің 73-бабының тоғызыншы бөлігінде көзделген талаптарды ескере отырып, осы дәлелдемедегі мәлiметтердi бағалайды.
Шешiмнiң уәждеу бөлiгiнде сот осы құқықтық қатынастарға қолданған материалдық заңды және сот басшылыққа алған процестік нормаларды көрсету қажет.
16. АПК-нің 225-бабының екінші бөлігіне және 48-бабының екінші бөлігіне сәйкес сот iстi талап қоюшы мәлiмдеген талаптар шегiнде шешедi және өз бастамасы бойынша талап қою нысанасын немесе негізін өзгертуге құқылы емес.
Сот заңда тікелей көзделген жағдайларда ғана мәлімделген талаптардың шегінен шығуға құқылы. Мәселен, ата-ана құқықтарын шектеу немесе одан айыру туралы шешім шығарған кезде сот балаға алимент өндiрiп алу туралы мәлімделмеген талапты бір мезгілде шешуге құқылы («Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» Қазақстан Республикасы Кодексінің 76-бабының 3-тармағы, 79-бабының 5-тармағы).
Талап қоюдың нысанасы талап қоюшының (арыз берушiнiң) нақты талаптарына негізделеді және сотқа жүгінген тұлғаның құқықтары, бостандықтары немесе заңды мүдделерi бұзылуының немесе бұзылуына қауiп төнуiнiң мәнi көрсетiле отырып, материалдық-құқықтық талап ретiнде айқындалады.
Талап қоюдың негiздемесi деп мүдделi адам көрсеткен, өзiнiң талап қоюының нысанасы болып табылатын материалдық-құқықтық қатынастардың туындауына, өзгеруiне немесе тоқтатылуына әсер ететiн фактiлер түсiнiлуге тиiс.
Талап қоюдың мөлшерін нақтылау туралы мәселе қозғалып отырғандықтан, талап қоюдың мөлшерiн ұлғайту немесе азайту талап қою нысанасын өзгерту ретiнде қаралуы мүмкін емес.
17. Шешiмнiң уәждеу бөлiгiнде белгіленген нақты мән-жайлардан туындайтын талап қоюды қанағаттандыру туралы немесе талап қоюды қанағаттандырудан толық немесе оның бір бөлігінде бас тарту туралы соттың түйіні шешімнің қарар бөлiгiнде қамтылуға тиiс.
Шешiмдi орындау кезiнде түсініксіз жағдайлар мен даулар болмауы үшiн сот шешiмнiң қарар бөлiгiн нақты және түсiнiктi етіп жазуға мiндеттi.
Шешiм талап қоюшының мәлiмдеген барлық талаптары бойынша қабылданады.
Бірнеше талап бірнеше іс жүргізуге біріктірілсе немесе сот қарсы талап қоюды, не даудың мәнiне дербес талаптарын мәлiмдеген үшiншi тұлғалардың талап қоюын қарауға қабылдаған жағдайда шешiмнiң қарар бөлiгiнде әрбiр талап бойынша сот нақты қандай шешімге келгені, кiмнiң, қандай нақты әрекеттердi және кiмнiң пайдасына жасауы керектігі, дауланып отырған құқық қай тараптың пайдасына танылғаны тұжырымдалуы тиiс.
Сот іске қатысуға тартылмаған адамдардың құқықтары мен мiндеттерi туралы мәселенi шешуге құқылы емес.
Сонымен қатар, заңда көрсетiлген басқа да мәселелер, атап айтқанда: сот шығыстарын бөлу, сот шешiмiне шағым жасау тәртібі мен мерзiмi, шешiмді орындауға қабылдау мерзiмi және оның орындалуын қамтамасыз ету мен орындау бойынша қабылданған шаралар мәселесі шешілуі тиiс.
Мәлiмделген талаптарды қанағаттандырудан толық немесе iшiнара бас тарту туралы шешiм шығару кезiнде ол кiмге қатысты және неден бас тартылғаны нақты көрсетiлуге тиiс.
18. АПК-нің 102-бабына сәйкес сот шығыстары іс бойынша іс жүргізуге байланысты мемлекеттік баж бен шығындардан тұрады.
Мемлекеттік баж сомасын анықтау кезiнде сот «Салық және бюджетке төленетiн басқа да мiндеттi төлемдер туралы» Қазақстан Республикасы Кодексiнiң (Салық кодексi) нормаларын басшылыққа алуға тиiс.
Iс бойынша iс жүргiзуге байланысты шығындар iстi қарау және шешу, сондай-ақ ол бойынша шығарылған шешiмдi орындау кезiнде мүдделi тұлғалардың нақты жұмсаған шығындарын құрайды. Iс бойынша iс жүргiзуге байланысты шығындардың үлгi тiзбесi АПК-нің 108-бабында қамтылған. АПК- нің 109-бабының бірінші бөлігіне сәйкес сот өзінің пайдасына шешім шығарылған тарапқа бұл тараптың оларды төлеуден босатылғанына қарамастан іс бойынша жұмсалған барлық сот шығыстарын басқа тараптан алып береді.
Талап қоюшы талап қоюдан бас тартқан кезде ол жұмсаған сот шығыстарын жауапкер өтемейді. Талап қоюшы жауапкерге іс жүргізуге байланысты оның жұмсаған сот шығыстарын өтейді. Егер талап қоюшы талап қою берілгеннен кейiн жауапкердiң оларды ерiктi түрде қанағаттандыруы нәтижесiнде өз талаптарын қолдаудан бас тартса, сот талап қоюшының өтiнiшхаты бойынша жауапкерден барлық жұмсаған сот шығыстарын өндіріп алады. Егер талап қою жауапкердің кінәлі мінез-құлқынан туындамаса, онда сотта жауапкер қойылған талапты мойындаған жағдайда сот шығыстарын өтеу талап қоюшыға жүктеледі.
Талап қою iшiнара қанағаттандырылған кезде сот талап қоюшы шеккен шығындарды талап қоюдың сот қанағаттандырған талап қоюлардың мөлшерiне пропорционалды, ал жауапкерге талап қоюшының талап қою талаптарынан бас тартылған бөлікке пропорционалды түрде алып береді.
Процеске қатысатын және тараппен еңбек қатынастарында тұрмаған өкілдің көмегiне ақы төлеу жөніндегі шығыстар тараптың нақты шеккен шығындары мөлшерiнде өндiрiлiп алуға жатады, бiрақ ақшалай талаптар бойынша өндiрiлетiн сома талап қоюдың қанағаттандырылған бөлiгiнiң он пайызынан аспауға тиiс екенін соттардың ескергенi жөн (АПК-нің 113-бабы). Мүліктік емес сипаттағы талап қоюлар бойынша шығыстардың сомасы ақылға қонымды шекте өндіріп алынады, бірақ үш жүз айлық есептік көрсеткіштен аспауға тиіс.
Бiрнеше жауапкер бар iстер бойынша шешiмдер шығару кезiнде олардан сот шығыстары ортақ қатынаста емес, үлестiк қатынаста өндiрiлiп алынады.
тәртібін бұза отырып ұсынылған жағдайда, егер бұл сот процесінің созылуына, істі қарауға және заңды әрі негізді сот актісін қабылдауға кедергі келтіруге әкеп соқса, іс бойынша барлық сот шығыстарын жүктеуге құқылы.
19. Сол немесе өзге құқықты тану туралы iстер бойынша талап қоюды қанағаттандыру кезiнде сот шешiмнiң қарар бөлiгiнде құқықтың бар екенiн, сондай-ақ осындай тануға әкеп соғатын құқықтық салдарларды (мысалы, неке жарамсыз деп танылған кезде мұндай некенi тiркеу туралы акті жазбасы жойылады) да көрсетуге мiндеттi.
20. Теңге АК-нің 127-бабының 2-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында белгiленген құны бойынша қолдануға мiндеттi заңды төлем құралы болып табылады. АПК-нің 229-бабын қолдануға қатысты ақша сомаларын өндiрiп алу туралы талап қоюлар бойынша талаптарды қанағаттандыру кезiнде соттар шешiмнiң қарар бөлiгiнде өндiрiлiп алынатын соманың мөлшерiн цифрлармен және сөздермен, Қазақстан Республикасының ақша бiрлiгi - теңгемен көрсетуге тиiс. Мерзiмдi төлемдердi өндiрiп алу кезiнде сот өндiрiп алу жүргiзiлетiн кезеңдi көрсетуге мiндеттi.
Ақша сомасын шетел валютасымен өндiрiп алу туралы талап қою берілген жағдайда сот шешiмнiң уәждеу бөлiгiнде шетел валютасын Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкi (бұдан – әрі Ұлттық Банк) шешiм шығарылатын күнге белгiлеген бағамы бойынша теңгеге айналдыру жөніндегі есептердi келтiруге мiндеттi.
Сот «Валюталық реттеу және валюталық бақылау туралы» 2018 жылғы 2 шілдедегі № 167-VI Қазақстан Республикасы Заңының 6-бабының 1-тармағында көзделген жағдайларда валюталық операциялар жасау кезiнде туындаған құқықтық қатынастар бойынша ақша сомасын шетел валютасымен өндiрiп алу туралы шешiм шығаруға құқылы.
21. Алып тасталды - ҚР Жоғарғы Сотының 21.04.2022 № 5 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) Нормативтік қаулысымен.
22. Нормативтiк құқықтық актiнi заңға толық немесе iшiнара қайшы деп тану туралы iстер бойынша азаматтар мен заңды тұлғалардың арызы қанағаттандырылған жағдайда сот шешiмнiң қарар бөлiгiнде акт қабылданған сәттен бастап мұндай актiнi толығымен не оның бiр бөлiгi қолданылуға жатпайды деп тануға мiндеттi. Сонымен қатар сот нормативтiк құқықтық актіні жариялаған бұқаралық ақпарат құралдарын сот шешiмi туралы хабарламаны сот белгiлеген мерзiмде жариялауға мiндеттейдi.
23. Мүлiктi заттай алып берген кезде сот шешiмнiң қарар бөлiгiнде мүлiктiң жеке белгілі бір белгiлерiн және құнын көрсетедi.
Ортақ меншiктегi мүлiктi пайдалану не осындай мүлiктi (жер учаскелерi, үй құрылыстары және т.б.) бөлу тәртібін анықтау туралы дауларды қарау кезінде сот шешiмнiң қарар бөлiгiнде тараптардың әрқайсысына берiлетiн мүлiк бөлiгiнiң мөлшерi мен шекарасын, сонымен қатар тараптардың ортақ пайдалануында қалған мүлiк бөлiгiнiң мөлшерi мен шекарасын, өтетiн жерлердiң мөлшерi мен шекарасын, кiрiп-шығатын жерлердi жабдықтау орындарын, қоршаулар орнатуды, үй-жайларды қайта жоспарлау тәртібі мен назар аударуды қажет ететін басқа да мән-жайларды дәл және анық көрсетуге тиiс.
24. Алып тасталды - ҚР Жоғарғы Сотының 07.12.2023 № 4 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) Нормативтік қаулысымен.
25. Соттар iс жүргiзудi тоқтатқан кезде АПК-нің 277-бабында көзделген негiздемелердiң кеңiнен түсiндiруге жатпайтынын ескеруге тиiс. АПК-нің 277- бабының 1) тармақшасына сәйкес даудың соттың ведомстволығына жатпайтындығына байланысты iс жүргiзудi тоқтата отырып, сот ұйғарымда осы iс ведомстволығына жататын органды және мүдделi тұлғаның қайда жүгiне алатынын көрсетеді.
Іс жүргізу АПК-нiң 277-бабының 5) және 6) тармақшаларының негiздерi бойынша татуласу туралы келiсiмді немесе дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу туралы келісімді, дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу туралы келісімді жасасуға және оларды соттың бекiтуiне байланысты тоқтатылған жағдайда ұйғарымның қарар бөлiгiнде олардың шарттары, шығыстарды және өкiлдердiң көмегiне ақы төлеу жөнiндегi шығыстарды бөлудiң тәртiбi, егер тараптар мұндай тәртiптi көздесе, көрсетiледi. Тараптар арасында сот шығындарын бөлудiң тәртібі туралы келісім болмаған жағдайда, сот бұл мәселенi АПК-нің 113 және 116-баптарында көзделген тәртiппен шешуге мiндеттi.
26. Сот АПК-нің 279-бабында көрсетiлген негiздер бойынша талап қоюды қараусыз қалдырады, олардың тiзбесi толық болып табылады. Сот ұйғарымда iстiң сотта қаралуына кедергi келтіретін АПК-нің 279-бабының 1), 2), 3), 9) және
10) тармақшаларында санамаланған мән-жайларды қалай жоюға болатынын көрсетуге міндетті.
27. АПК-нің 235-бабына орай шешiмдi шығарған сот өз бастамасы бойынша немесе iске қатысатын адамдардың арызы бойынша шешiмде жiберiлген қате жазуларды және анық арифметикалық қателердi түзетуге құқылы. Түзетулердi енгізу туралы мәселені сот шығарылған шешiмнiң орындалған-орындалмағанына қарамастан, бiрақ ол мәжбүрлеп орындатуға ұсынылуы мүмкiн уақыттың iшiнде заңда белгiленген мерзiмнiң шегiнде шешiлуi мүмкiн.
Сот өз қалауы бойынша іске қатысатын адамдарды шақырмастан шешімдегі қате жазулар мен анық арифметикалық қателерді түзету туралы арызды қарауға не сот отырысын тағайындауға құқылы. Сот отырысының уақыты мен орны туралы тиісті түрде хабардар етілген адамдардың келмеуі арызды қарауға кедергі болмайды.
28. Шешiм дереу орындалатын жағдайларды қоспағанда, ол заңды күшiне енгеннен кейiн орындалады. Сот көрсетiлген iстер 243-бабында бойынша шешiмдердi шығару кезiнде, талаптар қанағаттандырылған жағдайда, оның қарар бөлiгiнде сот шешiмiнiң мiндеттi түрде дереу орындалатынын көрсетедi.
Егер айрықша мән-жайлардың салдарынан шешiмдi орындаудағы кiдiрiс өндiрiп алушы үшін елеулi нұқсан келтіруі мүмкін болса немесе шешiмдi орындау мүмкiн болмаса (мысалы, талап қоюшыға берiлген мүлiктiң жойылуы), сот талап қоюшының өтiніші бойынша шешiмдi дереу орындауға жiберуге құқылы. Сот шешiмiн дереу орындауға жіберу туралы мәселе шешiмдi шығару кезiнде шешiлуi мүмкiн. Іске қатысатын адамдарға отырыстың өткiзiлетiн орны мен уақыты туралы хабарланып, сот отырысында қаралатын шешiмдi дереу орындау туралы өтiнiшхат шешiм шығарылғаннан кейiн де қаралуы мүмкін, алайда олардың келмеуі осы мәселенi шешуге кедергi болмайды. Шешімді дереу орындауға жіберу туралы ұйғарым шығарылады, ол іске қоса тіркеледі.
АПК-нің 244-бабына сәйкес шығарылған сот шешiмiн дереу орындау туралы сот ұйғарымына жеке шағым беру, прокурордың өтінішхат келтіруі мұндай ұйғарымның орындалуын тоқтата тұрады.
29. Күші жойылды - ҚР Жоғарғы Сотының 12.01.2009 № 2 нормативтік
30. Алып тасталды - ҚР Жоғарғы Сотының 07.12.2023 № 4 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) Нормативтік
31. Сот АПК-нің 239-бабына сәйкес алып берiлген ақша сомасын индекстеу туралы ұйғарым шығаруға құқылы. Индекстеу, ақшалай міндеттемені орындау мерзімін кейінге қалдыру немесе мерзімін ұзарту кезеңін қоспағанда, Ұлттық Банктің сот шешiмi орындалатын күнгi базалық мөлшерлемесінің негiзінде шешiм заңды күшiне енген күнінен бастап борышкердің ақшалай мiндеттеменi нақты орындаған күнге дейiнгi кезеңге есептеледi.
Сот ұйғарылған ақша сомаларын индекстеу туралы арызды өз қалауы бойынша іске қатысатын адамдарды шақырмай-ақ қарауға немесе сот отырысын тағайындауға құқылы. Сот отырысының уақыты мен орны туралы тиісті түрде хабардар етілген адамдардың келмеуі арызды қарауға кедергі болмайды.
Ұйғарылған соманы индекстеу туралы арыз бойынша материалдар азаматтық iс материалдарына тiгiледi.
Сот ұйғарымы бойынша АПК-нің 239-бабының тәртібімен өндiрiлген сол ақшалай сомаларын индекстеп өндіріп алуға жол берілмейді.
32. Сот қосымша шешімді АПК-нің 236-бабында көрсетілген жағдайларда ғана шығара алады.
Егер сот шешiмiне апелляциялық шағым берiлсе немесе апелляциялық өтінішхат келтірілсе, сонымен бiрге қосымша шешiм шығару туралы мәселе қойылса, онда сот ең алдымен сот отырысында қосымша шешiм шығару туралы мәселенi шешiп, одан кейiн iстi қарау үшін апелляциялық сатыдағы сотқа жiберуге мiндеттi.
Сот қосымша шешiм шығару себебімен шешiмнiң мазмұнын өзгертуге не сот отырысында зерттелмеген жаңа мәселелердi шешуге құқылы емес.
33. Шығарылған шешiм түсiнiксiз болған жағдайда iсті қараған сот іске қатысқан адамдардың арызы, сондай-ақ сот орындаушысының өтінішхаты бойынша шешiмдi түсiндiруге құқылы. Егер шешім орындалса немесе заңда көзделген шешімнің мәжбүрлі түрде орындалуы мүмкiн болатын мерзiм өтіп кетсе, шешiмді түсіндіруге жол берілмейді.
Сот шешiмдi түсiндiру кезiнде оның мазмұнын өзгертуге, сондай-ақ сот шешiмiнде көрсетiлмеген мәселелердi талқылауға құқылы емес.
АПК-нің 237-бабының екінші бөлігіне сәйкес судья шешімді түсіндіру туралы арызды сот отырысын өткізбестен шешеді. Іске қатысатын адамдар осындай арыздың келіп түскені туралы хабарландырылады және олар арызға пікірлерін сотқа жіберуге құқылы.
34. Күші жойылды - ҚР Жоғарғы Сотының 2009.06.29. № 6 нормативтік
35. Алып тасталды - ҚР Жоғарғы Сотының 21.04.2022 № 5 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап
36. Заңды күшiне енген сот шешімінің күші жойылған жағдайда және осы шешiмнiң орындалғаны туралы анық деректер болған кезде iстi қайтадан қарайтын сот жауапкердің жазбаша арызы бойынша АПК-нің 247-бабына сәйкес талап қоюдан толық немесе оның бір бөлігінен бас тарту туралы жаңа шешiм қабылдаған немесе іс бойынша іс жүргізуді тоқтату туралы не талап қоюды қараусыз қалдыру туралы ұйғарым шығарған жағдайда шешiмнiң орындалуын бұру туралы мәселенi қарауға мiндеттi.
Егер сот iстi жаңадан қарау кезiнде күші жойылған шешiм бойынша шешiмнiң орындалуын бұру туралы мәселенi шешпесе, онда жауапкердiң мұндай арызы iске қатысатын адамдарға, ал қажет болған жағдайда – күші жойылған шешiмдi орындаған органға хабарланып, сот отырысында қаралады. Сот iстi қараудың нәтижелерi бойынша ұйғарым шығарады.
қолданысқа енгізіледі); жаңа редакцияда – ҚР Жоғарғы Сотының 28.11.2024 № 4 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі)
Нормативтік қаулыларымен.
37. АПК-нің 234-бабына сәйкес сот отырысына келмеген тараптарға және іске қатысатын басқа адамдарға шешімнің көшірмелері шешім түпкілікті нысанда шығарылған күннен бастап үш жұмыс күнінен кешіктірмей, оның алынғанын тіркеуді қамтамасыз ететін байланыс құралдары пайдаланыла отырып жіберіледі немесе беріледі.
38. Конституцияның 4-бабына сәйкес осы нормативтiк қаулы қолданыстағы құқық құрамына енгiзiледi және жалпыға бiрдей мiндеттi болып табылады және алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап күшiне енедi.
Қосымша

На русском языке:
Верховный Суд Республики Казахстан Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты Нормативное постановление Верховного Суда Республики Казахстан от 11 июля 2003 года № О судебном решении по гражданским делам
1. В соответствии с частью первой статьи 21 ГПК суд первой инстанции принимает судебные акты по гражданским делам в форме судебных приказов, решений, определений, постановлений. Суды апелляционной и кассационной инстанций принимают судебные акты в форме определений и постановлений.
Вступившие в законную силу судебные акты, а также распоряжения, требования, поручения, вызовы, запросы и другие обращения судов и судей при отправлении правосудия обязательны для всех государственных органов, органов местного самоуправления, юридических лиц, должностных лиц, граждан и подлежат исполнению на всей территории Республики Казахстан.
Судебный акт суда первой инстанции, которым дело разрешается по существу, согласно статье 223 ГПК выносится в форме решения.
Требования статьи 226 ГПК о содержании решения обязательны для всех видов производства (упрощенное (письменное) производство, исковое производство, особое исковое и особое производство).
1-1. В соответствии с частью первой статьи 267-4 ГПК по делу, рассмотренному в порядке упрощенного (письменного) производства, суд выносит решение, состоящее из вводной и резолютивной частей.
Суд по письменному ходатайству стороны, заявленному до вступления решения суда в законную силу, обязан изготовить решение, состоящее из вводной, мотивировочной и резолютивной частей.
Суд вправе изготовить такое решение и по своей инициативе.
В силу части третьей статьи 267-4 ГПК суд обязан изготовить и выдать сторонам решение, состоящее из вводной, мотивировочной и резолютивной частей, вместе с определением об отказе в отмене решения, если ранее такое решение не выдавалось.
Решение, содержащее мотивировочную часть, должно быть изготовлено в срок не позднее пяти рабочих дней со дня поступления ходатайства в суд.
При невозможности по уважительным причинам изготовить мотивировочную часть решения подписанное судьей решение, состоящее из вводной и резолютивной частей, может быть обжаловано в порядке, установленном ГПК.
2. Судебный приказ выносится по бесспорным требованиям, исчерпывающий перечень которых содержится в статье 135 ГПК и по своему содержанию должен соответствовать требованиям статьи 140 ГПК, а также содержать разъяснения о порядке и сроке подачи ответчиком в суд возражений против заявленного требования.
3. Решение выносится именем Республики Казахстан в строгом соответствии с законом и фактами, установленными судом по конкретному делу.
Объяснения сторон, третьих лиц, участвующих на стороне истца либо ответчика, других лиц, участвующих в деле, показания свидетелей, эксперта, пояснения специалиста приводятся в решении от третьего лица, кратко, по существу спора.
В тексте решения не допускаются: излишняя детализация событий и обстоятельств; цитирование норм права, не имеющих отношения к спору;
употребление не принятых сокращений и слов, неприменяемых в официальных документах; внесение исправлений, не оговоренных судом.
Решение выносится в условиях, исключающих присутствие посторонних лиц и разглашение тайны совещания. Решение излагается в письменной форме и может быть изготовлено рукописным, машинописным или компьютерным способом в одном экземпляре.
В случае изготовления решения рукописным или машинописным способом его копия должна быть исполнена компьютерным способом в соответствии с внутренними документами судебной системы, регламентирующими вопросы юридической техники и параметры составления судебных актов.
После принятия и подписания решения суда судья оглашает решение полностью либо его резолютивную часть. Объявленная резолютивная часть решения должна быть подписана судьей и приобщена к делу.
Согласно части 4-1 статьи 223 ГПК при невозможности по уважительным причинам изготовить оглашенное решение в окончательной форме подписанная судьей резолютивная часть решения может быть обжалована в порядке, В случае неявки лиц, участвующих в деле, и их представителей, оглашение решения в судебном заседании не производится, о чем делается отметка в протоколе судебного заседания.
Суд вправе отложить оглашение решения в пределах срока, предусмотренного частью второй статьи 183 ГПК, но не более чем на пять рабочих дней. В таком случае решение в окончательной форме должно быть изготовлено до его оглашения.
Датой вынесения решения является день оглашения решения по делу.
Место вынесения решения определяется названием города или иного населенного пункта, где это решение вынесено.
Оглашение устных выводов, не облеченных в установленную законом письменную форму и не подписанных судьей, судебным решением не является.
4. Исключен нормативным постановлением Верховного Суда РК от
31.03.2017 № 2 (вводится в действие со дня первого официального опубликования).
5. Согласно статье 224 ГПК решение суда должно быть законным и обоснованным.
Решение является законным тогда, когда оно вынесено с соблюдением норм процессуального права и в полном соответствии с нормами материального права, подлежащими применению к данному правоотношению, или основано на применении в необходимых случаях закона, регулирующего сходное отношение, либо исходит из общих начал и смысла гражданского законодательства и требований добросовестности, разумности и справедливости (статья 5 Гражданского Кодекса Республики Казахстан (далее – ГК) и статья 6 ГПК).
Обоснованным считается решение, в котором отражены имеющие значение для данного дела факты, подтвержденные исследованными судом доказательствами, удовлетворяющими требованиям закона об их относимости, допустимости и достоверности, или являющиеся общеизвестными обстоятельствами, не нуждающимися в доказывании, и в совокупности достаточными для разрешения спора.
6. Судебные акты в форме решения выносятся при рассмотрении дела по существу. Включение в резолютивную часть решения выводов суда по той части исковых требований, которые по существу не рассматривались, недопустимо.
Выводы суда по этим требованиям должны быть изложены в отдельном от решения судебном акте в форме определения (об оставлении иска без рассмотрения, о прекращении производства по делу).
7. В соответствии со статьей 226 ГПК при разрешении спора по существу суд выносит решение, состоящее из вводной, описательной, мотивировочной и резолютивной частей, содержание которых должно отвечать требованиям, предусмотренным частями третьей, четвертой, пятой и шестой этой статьи.
В мотивировочной части решения доказательства могут быть изложены без раскрытия их полного содержания.
В силу части второй статьи 222 ГПК после оглашения решения суда председательствующий устно разъясняет правовые основания и последствия его принятия. В случае неясности данного разъяснения сторонам предоставляется возможность задать уточняющие вопросы, о чем в протоколе судебного заседания делается соответствующая отметка.
В случае неявки лиц, участвующих в деле, разъяснение решения не производится.
8. Исключен нормативным постановлением Верховного Суда РК от
29.12.2012 № 6 (вводится в действие со дня официального опубликования).
9. При составлении вводной части необходимо руководствоваться частью третьей статьи 226 ГПК.
Персональные данные физического лица о фамилии, имени, отчестве (при его наличии) необходимо указывать в соответствии с записью в официальном документе, удостоверяющем личность.
В случаях, когда производство по делу осуществляется на русском языке, а фамилия, имя, отчество лица, указанные в документах, удостоверяющих личность, на государственном языке, в решении необходимо указывать персональные данные лица, не склоняя, в точном соответствии с записью в официальном документе, удостоверяющем личность.
Фамилия, имя и отчество иностранного лица в решении суда указываются как на языке производства, так и в транскрипции, указанной в документе, удостоверяющем личность.
Личность физического лица удостоверяется на основании документов, перечень которых предусмотрен пунктом 1 статьи 6 Закона Республики Казахстан от 29 января 2013 года № 73-V «О документах, удостоверяющих личность».
Если стороной является юридическое лицо, то его наименование следует указывать в соответствии с документами о государственной регистрации.
При заявлении истцом, третьим лицом, заявляющим самостоятельные требования на предмет спора, либо ответчиком по встречному иску нескольких требований, каждое из них подлежит нумерации.
В последующем в решении, за исключением резолютивной части, допускается не приводить полный текст заявленных требований, а указывать номер требования - требование № 1, требование № 2 и т.д.
10. В описательной части, помимо требований части четвертой статьи 226 ГПК, в краткой форме излагаются бесспорные факты, предшествовавшие спору и имеющие прямое отношение к нему. При этом не допускается полное воспроизведение и копирование иска и отзыва на иск.
Содержание заявленных требований, в том числе, если истец изменил основания или предмет иска, уменьшил его размер, должно быть отражено в описательной части решения.
Если по предусмотренным статьей 154 ГПК основаниям суд принял к рассмотрению встречный иск, то в описательной части указывается также содержание встречных требований.
Кроме этого, в описательной части решения должны быть приведены возражения ответчика и объяснения других лиц, участвующих в деле.
В описательной части также излагаются заявленные ходатайства, подлежащие разрешению судом при вынесении решения (о применении срока исковой давности, уменьшении неустойки, обращении решения к немедленному исполнению и другие).
11. Мотивировочная часть начинается с изложения правовых норм, на основании которых суд принял решение. Исходя из их содержания, суд определяет круг обстоятельств, имеющих значение для дела.
В соответствии со статьей 225 ГПК оценка представленных доказательств позволяет суду сделать вывод, какие обстоятельства, имеющие значение для дела, установлены, а какие нет.
Не допускается одностороннее изложение в решении доводов и доказательств стороны, в пользу которой суд принял решение. Суд обязан указать, по каким основаниям им не приняты доводы другой стороны и не применены те нормы материального права, на которые эта сторона ссылалась.
В случае отмены судом вышестоящей инстанции судебного акта (судебных актов) и направления дела на новое рассмотрение суд обязан указать мотивы невозможности выполнения положений, изложенных в постановлении суда кассационной инстанции.
Решение не может быть основано на предположениях об обстоятельствах дела. Суд не вправе ссылаться в решении на доказательства, которые не были исследованы в судебном заседании. Суд основывает решение лишь на тех доказательствах, участие в исследовании которых на равных основаниях было обеспечено каждой стороне.
Если собирание доказательств проводилось в порядке выполнения судебного поручения, то суд вправе обосновать решение этими доказательствами при условии оглашения и исследования их в судебном заседании. Если лица, участвующие в деле, или свидетели, дававшие объяснения или показания суду, выполнявшему поручение в порядке статьи 74 ГПК, явятся в суд, рассматривающий дело, они дают объяснения и показания в общем порядке.
В порядке, предусмотренном статьями 69, 70, 71 ГПК, могут быть проведены процессуальные действия по обеспечению доказательств. Собранные в этом случае доказательства (протоколы и другие материалы) подлежат исследованию в судебном заседании и оценке судом при вынесении решения.
В соответствии с частью первой статьи 46 ГПК лица, участвующие в деле, имеют право в том числе: давать устные и письменные объяснения суду;
приводить свои доводы по всем возникающим в ходе судебного процесса вопросам; участвовать в судебных прениях, представляя тексты озвученных речей и предлагаемую редакцию (проект) решения суда; пользоваться другими процессуальными правами в целях защиты и восстановления нарушенных или оспариваемых прав, свобод и законных интересов.
12. Заключение эксперта не обладает преимуществом перед другими доказательствами и не является обязательным для суда. Оно должно оцениваться в совокупности с другими доказательствами. Оценка заключения эксперта должна быть дана в мотивировочной части решения. При этом суд должен указать, на чем основаны выводы эксперта, полно ли исследованы материалы, представленные на экспертизу, и сделан ли им соответствующий анализ. Несогласие с заключением эксперта суд обязан мотивировать в решении.
Если проведение экспертизы поручено нескольким экспертам, которыми даны отдельные заключения по вопросам экспертного исследования, то суд должен привести доводы согласия либо несогласия с заключением каждого эксперта.
Устные показания эксперта, данные в судебном заседании, могут быть доказательствами в соответствии с частью шестой статьи 92 ГПК лишь в части разъяснения, дополнения либо уточнения заключения, данного им ранее.
13. В силу статьи 76 ГПК вступивший в законную силу приговор суда по уголовному делу, которым признается право на удовлетворение иска, обязателен для суда, рассматривающего дело о гражданско-правовых последствиях деяний лица, в отношении которого состоялся приговор. Кроме того, такой приговор имеет преюдициальное значение по вопросам: имели ли место эти деяния и совершены ли они данным лицом, а также в отношении других установленных приговором обстоятельств и их правовой оценке. Суд, рассматривающий иск, вытекающий из такого уголовного дела, не вправе обсуждать виновность ответчика, однако, вправе привести в мотивировочной части решения доказательства, имеющиеся в гражданском деле, обосновывающие размер присужденной суммы (к примеру, учет имущественного положения ответчика или вины потерпевшего).
Обстоятельства, установленные вступившим в законную силу решением или постановлением суда по ранее рассмотренному гражданскому делу обязательны для суда и не доказываются вновь при рассмотрении других гражданских дел при условии участия в них тех же лиц.
14. По смыслу статьи 48 ГПК признание иска является правом ответчика.
Если признание иска ответчиком не нарушает чьи-либо права, свободы и законные интересы, не противоречит закону, то суд в мотивировочной части решения может указать на признание иска и принятия его судом.
15. Если суд, оценив доказательства, каждое в отдельности и в их совокупности, установит, что некоторые представленные материалы, показания свидетелей, другие доказательства не подтверждают обстоятельств, на которые стороны сослались, как на основания своих требований и возражений, то он обязан мотивировать выводы об этом в мотивировочной части решения.
При установлении в судебном заседании факта, что сторона удерживает и не представляет по запросу суда доказательство, имеющее значение для правильного разрешения спора, суд в мотивировочной части решения, исходя из совокупности доказательств, оценивает сведения, содержащиеся в этом доказательстве, с учетом требований, предусмотренных частью девятой статьи 73 ГПК.
В мотивировочной части решения необходимо указать материальный закон, примененный судом к данным правоотношениям и процессуальные нормы, которыми руководствовался суд.
16. В соответствии с частью второй статьи 225 и частью второй статьи 48 ГПК суд разрешает дело в пределах заявленных истцом требований и не вправе по своей инициативе изменять предмет или основание иска. Суд имеет право выйти за пределы заявленных требований лишь в случаях, прямо предусмотренных законом. Так, при вынесении решения об ограничении либо лишении родительских прав суд вправе одновременно решить незаявленное требование о взыскании алиментов на содержание ребенка (пункт 3 статьи 76, пункт 5 статьи 79 Кодекса Республики Казахстан "О браке (супружестве) и семье").
Предмет иска обуславливается конкретными требованиями истца (заявителя) и определяется как материально-правовое требование с указанием сути нарушения или угрозы нарушения прав, свобод или законных интересов обратившегося.
Под основанием иска следует понимать указываемые заинтересованным лицом факты, влекущие за собой возникновение, изменение или прекращение материального правоотношения, являющегося предметом иска.
Увеличение или уменьшение размера исковых требований не может рассматриваться как изменение предмета иска, поскольку речь идет об уточнении объема требования.
17. Резолютивная часть решения должна содержать вывод суда об удовлетворении иска или об отказе в иске полностью или в части, вытекающий из установленных в мотивировочной части фактических обстоятельств.
Суд обязан четко и понятно излагать резолютивную часть решения, чтобы не было неясностей и споров при исполнении решения.
Решение постановляется по всем требованиям, заявленным истцом.
В случае соединения в одно производство нескольких требований, или принятия судом к рассмотрению встречного иска, либо иска третьего лица, заявившего самостоятельные требования на предмет спора, в резолютивной части решения должно быть сформулировано, что именно постановил суд по каждому требованию, кто, какие конкретные действия и в чью пользу должен совершить, за какой стороной признано оспариваемое право.
Суд не вправе разрешать вопрос о правах и обязанностях лиц, не привлеченных к участию в деле.
Также должны быть разрешены и другие вопросы, указанные в законе, а именно: распределены судебные расходы, указан порядок и срок обжалования решения суда, срок обращения решения к исполнению и принятые меры по его обеспечению и исполнению.
При вынесении решения об отказе в заявленных требованиях полностью или частично следует точно указывать, кому, в отношении кого и в чем отказано.
18. В соответствии со статьей 102 ГПК судебные расходы состоят из государственной пошлины и издержек, связанных с производством по делу.
При определении суммы государственной пошлины суд должен руководствоваться нормами Кодекса Республики Казахстан "О налогах и других обязательных платежах в бюджет" (Налоговый кодекс).
Издержки, связанные с производством по делу, составляют фактически понесенные заинтересованными лицами затраты при рассмотрении и разрешении дела, а также исполнении вынесенного по нему решения. Примерный перечень издержек, связанных с производством по делу, содержится в статье 108 ГПК.
В силу части первой статьи 109 ГПК стороне, в пользу которой состоялось решение, суд присуждает с другой стороны все понесенные по делу судебные расходы, хотя бы эта сторона и была освобождена от их уплаты.
При отказе истца от иска понесенные им судебные расходы ответчиком не возмещаются. Истец возмещает ответчику судебные расходы, понесенные им в связи с ведением дела. Если истец отказался от поддержания своих требований вследствие добровольного удовлетворения их ответчиком после предъявления иска, суд по ходатайству истца взыскивает с ответчика все понесенные судебные расходы. Если предъявление иска не вызвано виновным поведением ответчика, то судебные расходы возлагаются на истца в случае признания иска ответчиком в суде.
При удовлетворении иска частично, суд присуждает понесенные истцом издержки пропорционально размеру удовлетворенных судом исковых требований, а ответчику - пропорционально той части исковых требований, в которой истцу отказано.
Судам следует иметь в виду, что расходы по оплате помощи представителя, участвующего в процессе и не состоящего со стороной в трудовых отношениях, подлежат взысканию в размере фактически понесенных стороной затрат, но размер взыскиваемой суммы по денежным требованиям не может превышать десяти процентов от удовлетворенной части иска (статья 113 ГПК). По требованиям неимущественного характера сумма расходов взыскивается в разумных пределах, но не должна превышать триста месячных расчетных показателей.
При вынесении решений по делам, по которым имеется несколько ответчиков, судебные расходы с них взыскиваются в долевом, а не солидарном отношении.
18-1. Если спор возник вследствие нарушения лицом, участвующим в деле, претензионного или иного досудебного порядка урегулирования спора, предусмотренного законом или договором, в том числе нарушения срока предоставления ответа на претензию, оставления претензии без ответа, суд относит на это лицо судебные расходы независимо от результатов рассмотрения дела.
Суд вправе отнести все судебные расходы по делу на лицо, злоупотребляющее процессуальными правами или не выполняющее процессуальных обязанностей, в том числе в случае предоставления доказательств с нарушением установленного судом срока и установленного ГПК порядка предоставления доказательств без уважительных причин, если это привело к затягиванию судебного процесса, воспрепятствованию рассмотрения дела и принятию законного и обоснованного судебного акта.
19. При удовлетворении иска по делам о признании того или иного права суд обязан указать в резолютивной части решения, не только о наличии права, но и о правовых последствиях, которое влечет за собой такое признание (например, при признании брака недействительным аннулируется актовая запись о регистрации такого брака).
20. В соответствии с пунктом 2 статьи 127 ГК законным платежным средством, обязательным к приему по нарицательной стоимости на всей территории Республики Казахстан, является тенге.
Применительно к статье 229 ГПК при удовлетворении требований по искам о взыскании денежных сумм суды должны указывать в резолютивной части решения размер взыскиваемой суммы цифрами и словами в денежной единице Республики Казахстан - тенге. При взыскании периодических платежей суд обязан указать период, в течение которого производится взыскание.
В случае предъявления иска о взыскании денежной суммы в иностранной валюте, суд обязан в мотивировочной части решения привести расчеты по переводу иностранной валюты в тенге по курсу, устанавливаемом Национальным Банком Республики Казахстан (далее – Национальный Банк), на день вынесения решения.
Суд вправе вынести решение о взыскании денежной суммы в иностранной валюте по правоотношениям, возникшим при совершении валютных операций в случаях, предусмотренных пунктом 1 статьи 6 Закона Республики Казахстан от 2 июля 2018 года № 167-VI «О валютном регулировании и валютном контроле».
21. Исключен нормативным постановлением Верховного Суда РК от
21.04.2022 № 5
(вводится в действие со дня первого официального опубликования).
22. В случае удовлетворения заявления граждан или юридических лиц по делам о признании нормативного правового акта противоречащим закону полностью или частично, в резолютивной части решения суд обязан признать такой акт недействующим полностью либо в отдельной его части с момента принятия акта. Суд также обязывает средства массовой информации, в которых был опубликован нормативный правовой акт, опубликовать в установленный судом срок сообщение о судебном решении.
23. При присуждении имущества в натуре суд указывает в резолютивной части решения индивидуально определенные признаки и стоимость имущества.
При рассмотрении споров по определению порядка пользования имуществом, находящимся в общей собственности, либо разделе такого имущества (земельные участки, домостроения и т.д.), суд обязан в резолютивной части четко и ясно указать границы и размеры части имущества, передаваемой каждой из сторон, размеры и границы части имущества, оставшегося в общем пользовании сторон, размеры и границы проходов, места оборудования выходов, установление ограждений, порядок перепланировки помещений и другие заслуживающие внимания обстоятельства.
24. Исключен нормативным постановлением Верховного Суда РК от
07.12.2023 № 4 (вводится в действие со дня первого официального
25. При прекращении производства по делу судам надлежит учитывать, что предусмотренные статьей 277 ГПК основания расширительному толкованию не подлежат. Прекращая производство по делу в соответствии с подпунктом 1)
статьи 277 ГПК по основанию неподведомственности спора суду, в определении суд указывает орган, которому подведомственно данное дело и куда может обратиться заинтересованное лицо.
При прекращении производства по основаниям подпунктов 5) и 6) статьи 277 ГПК в связи с заключением мирового соглашения или соглашения об урегулировании спора (конфликта) в порядке медиации, соглашения об урегулировании спора в порядке партисипативной процедуры и утверждением их судом в резолютивной части определения указываются их условия, порядок распределения расходов и расходов по оплате помощи представителей, если стороны предусмотрели такой порядок. При отсутствии соглашения между сторонами о порядке распределения судебных издержек, суд обязан решить этот вопрос в порядке, предусмотренном статьями 113 и 116 ГПК.
26. Суд оставляет иск без рассмотрения по основаниям, указанным в статье 279 ГПК, перечень которых является исчерпывающим. В определении суд обязан указать, как устранить перечисленные в подпунктах 1), 2), 3), 9) и 10) статьи 279 ГПК обстоятельства, препятствующие рассмотрению дела в суде.
27. В силу статьи 235 ГПК суд, вынесший решение, вправе по своей инициативе или по заявлению лиц, участвующих в деле, исправить допущенные в решении описки или явные арифметические ошибки. Вопрос о внесении исправлений может быть разрешен судом независимо от того, приведено ли вынесенное решение в исполнение, но в пределах установленного законом срока, в течение которого оно может быть предъявлено к принудительному исполнению.
Суд вправе по своему усмотрению рассмотреть заявление об исправлении описок и явных арифметических ошибок в решении без вызова лиц, участвующих в деле, либо назначить судебное заседание. Неявка лиц, надлежащим образом извещенных о времени и месте судебного заседания, не является препятствием к рассмотрению заявления.
28. Решение приводится в исполнение после вступления его в законную силу, кроме случаев немедленного исполнения. При вынесении решений по делам, указанным в статье 243 ГПК, суд в резолютивной части при удовлетворении требований указывает об обязательном немедленном исполнении решения суда.
По просьбе истца суд вправе обратить к немедленному исполнению решение, вынесенное и по другим категориям дел, если вследствие особых обстоятельств замедление в исполнении решения может привести к значительному ущербу для взыскателя или исполнение решения может оказаться невозможным (например, утрата имущества, присужденного истцу). Вопрос о допущении немедленного исполнения решения суда может быть разрешен при вынесении решения. Ходатайство о немедленном исполнении решения может быть рассмотрено и после вынесения решения, которое рассматривается в судебном заседании с извещением участвующих в деле лиц о времени и месте заседания, однако их неявка не является препятствием для разрешения этого вопроса. Об обращении решения к немедленному исполнению выносится определение, которое приобщается к делу.
Подача частной жалобы, принесение ходатайства прокурором на определение суда о немедленном исполнении решения суда, вынесенного в соответствии со статьей 244 ГПК, приостанавливает исполнение такого определения.
29. Утратил силу нормативным постановлением Верховного Суда РК от
12.01.2009 № 2 (порядок введения в действие см. п. 29).
30. Исключен нормативным постановлением Верховного Суда РК от
07.12.2023 № 4 (вводится в действие со дня первого официального
31. Суд вправе в соответствии со статьей 239 ГПК вынести определение об индексации присужденных денежных сумм. Индексация начисляется за период со дня вступления решения в законную силу и до дня фактического исполнения должником денежного обязательства за исключением периода отсрочки или рассрочки, исходя из базовой ставки Национального Банка на день исполнения решения суда.
Суд вправе по своему усмотрению рассмотреть заявление об индексации присужденных денежных сумм без вызова лиц, участвующих в деле, либо назначить судебное заседание. Неявка лиц, надлежащим образом извещенных о времени и месте судебного заседания, не является препятствием к рассмотрению заявления. Материалы по заявлению об индексации присужденных сумм, приобщаются к материалам гражданского дела.
Не допускается взыскание индексации тех денежных сумм, которые взысканы определением суда в порядке статьи 239 ГПК.
32. Дополнительное решение может быть вынесено судом лишь в случаях, указанных в статье 236 ГПК.
Если на судебное решение подана апелляционная жалоба или принесено апелляционное ходатайство и одновременно поставлен вопрос о вынесении дополнительного решения, то суд обязан сначала в судебном заседании разрешить вопрос о вынесении дополнительного решения, а затем направить дело для рассмотрения в апелляционный суд.
Суд не вправе под видом вынесения дополнительного решения изменить содержание решения либо разрешить новые вопросы, не исследовавшиеся в судебном заседании.
33. В случае неясности вынесенного решения суд, которым разрешено дело, вправе по заявлению лиц, участвующих в деле, а также по ходатайству судебного исполнителя разъяснить решение. Разъяснение решения не допускается, если оно приведено в исполнение или истек срок, предусмотренный законом, в течение которого решение может быть принудительно исполнено.
При разъяснении решения суд не вправе изменять его содержание, а также обсуждать вопросы, которые не отражены в решении суда.
Согласно части второй статьи 237 ГПК заявление о разъяснении решения разрешается судьей без проведения судебного заседания. Лица, участвующие в деле, извещаются о поступлении такого заявления и вправе направить в суд отзыв на него.
34. Утратил силу нормативным постановлением Верховного суда РК от
29.06.2009 № 6.
35. Исключен нормативным постановлением Верховного Суда РК от (вводится в действие со дня первого официального опубликования).
36. В случае отмены вступившего в законную силу решения суда и при наличии достоверных данных об исполнении этого решения, суд, вновь рассматривающий дело, обязан по письменному заявлению ответчика в соответствии со статьей 247 ГПК при принятии нового решения об отказе в иске полностью или в части либо вынесения определения о прекращении производства по делу или об оставлении иска без рассмотрения рассмотреть вопрос о повороте исполнения.
Если суд при новом рассмотрении дела не разрешил вопрос о повороте исполнения решения суда по отмененному решению, то такое заявление ответчика рассматривается в судебном заседании с извещением лиц, участвующих в деле, а при необходимости и органа, исполнившего отмененное решение. По результатам рассмотрения дела суд выносит определение.
37. В соответствии со статьей 234 ГПК сторонам и другим лицам, участвующим в деле, не явившимся в судебное заседание, копии решения высылаются или выдаются не позднее трех рабочих дней со дня вынесения решения в окончательной форме с использованием средств связи, обеспечивающих фиксирование его получения.
38. Согласно статье 4 Конституции настоящее нормативное постановление включается в состав действующего права, а также является общеобязательным и вступает в силу со дня официального опубликования.
Председатель Верховного Суда Республики Казахстан Приложение