Қазақша:
Қазақстан Республикасы Конституциялық Соты Қазақстан Республикасы Конституционный Суд Республики Казахстан Конституциялық Кеңесінің Қаулысы 2001 жылғы 17 мамыр N
7. Күші жойылды - Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің 2007 жылғы 8 қарашадағы N 9 Қаулысымен Қазақстан Республикасы Конституциясы 52-бабының 3 және 5-тармақтарын ресми түсіндіру туралы Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесiне 2001 жылғы 4 мамырда Қазақстан Республикасы Парламентi бiр топ депутаттарының Қазақстан Республикасы Конституциясы 52-бабының 3 және 5-тармақтарын ресми түсiндiру жөнiндегi өтiнiшi келiп түстi.
Парламент депутаттары өзiнiң өтiнiшiнде, Конституцияның 52-бабының 3 және 5-тармақтарында тiкелей көзделмеген, оның iшiнде азаматтың Парламент депутаты болып сайлануының (тағайындалуының) мiндеттi шарттары болып табылатын мән-жайлардың болмауы немесе жойылуы Қазақстан Республикасы Парламентi депутатының өкілеттiгiн тоқтатуға және одан айыруға негiздеме ретiнде танылуы мүмкiн бе, соны түсiндiрудi өтiнедi.
Атап айтқанда, мынадай мән-жайлар:
1) Парламент депутатының қайтыс болуы;
2) Парламент депутатының Қазақстан азаматтығынан айрылуы;
3) Парламент депутаты болып табылатын адамның хабар-ошарсыз кеттi деп танылғаны туралы заңды күшiне енген сот шешімiнің болуы;
4) партиялық тiзiм негiзiнде Парламент депутаты сайланған саяси партияның таратылуы немесе оның осы партиядағы мүшелiгiнiң тоқтатылуы;
5) партиялық тiзiм негiзiнде Парламент депутаты болып сайланған депутатты саяси партияның керi шақырып алуы.
Қазақстан Республикасы Конституциясы 52-бабының 3 және 5- тармақтарын ресми түсiндiру кезiнде Конституциялық Кеңес мынаны ескердi.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 52-бабының 5-тармағында Парламент депутатының өкiлеттiгi "Конституцияда көзделген өзге де реттерде"
тоқтатылады деп белгiленген.
Оларды айқындаған кезде Қазақстан Республикасы Конституциясының өзге нормаларын жүйелi түрде талдау қажет болады.
Депутаттық өкiлеттiктің тоқтатылуы - бұл жағдайлардың депутаттың өкiлеттiгiн жоғалтуына, депутатты өкiлеттiгiнен айыруға және депутаттар құрамынан шығып қалуына негiз ретiнде туындауының немесе оларды қолданудың салдары.
1. Парламент депутатының қайтыс болуы сияқты мән-жай, оның Мәжiлiс немесе Сенат депутаттары құрамынан шығып қалуына объективтi түрде әкеп соқтырады. Бұл мән-жай депутаттық өкiлеттiктiң тоқтатылуына табиғи негiз болып табылады, өйткенi, Қазақстан Республикасының азаматы ретiнде бұрынғы Парламент депутатының, Конституцияның 13-бабымен көзделген, жалпы құқық субъектілігi тоқтатылады.
2. Парламент депутатының Қазақстан азаматтығын жоғалтуы немесе одан шығуы, Конституцияның 51-бабы 4-тармағының мағынасынан туындайтын, депутаттық өкiлеттiктің тоқтатылуына негiз болып табылады. Бұл тармақтың қағидаларымен Парламент депутаты (сенаторы) болып сайлану (тағайындалу)
үшiн мiндеттi - Қазақстан Республикасының азаматы болу шарты белгiленген.
Парламент депутаты Қазақстан азаматтығын жоғалтуымен немесе одан шығуымен, бұл адам, Қазақстан Республикасының азаматтарына ғана берiлетiн, Конституцияның 33-тармағымен көзделген мемлекет iсiн басқаруға қатысуға, оның органдарын сайлауға және оларға сайлануға саяси құқықтарын жоғалтады.
3. Парламент депутаты болып табылатын адамды хабар-ошарсыз кеттi деп тану туралы заңды күшiне енген сот шешімiнің болуы сияқты мән-жай (Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексiнің 28-бабы), Парламент Палаталарының қай- бiрiнiң де құрамынан Парламент депутатының шығып қалуына, бұл да Конституциядан туындайтын, негіз бола алады.
Егер азамат туралы бiр жыл бойы деректер болмаса, оны соттың хабар- ошарсыз кеттi деп тануы, соның қатысуымен болған құқықтық қатынастардағы анық емес тұстарды жоюдың заңды нысаны болып табылады. Парламенттегi депутаттық өкiлеттiктi жүзеге асыру жөнiндегi құқықтық қатынастар, Конституцияның 50-бабы 1-тармағының және 52-бабы 2-тармағының күшiне орай тұрақты және жеке сипатта болғандықтан, Парламент депутаты болып табылатын, және хабар-ошарсыз кеттi деп танылған адам Парламентпен iс жүзiндегi және құқықтық байланысын жоғалтқан болады.
4. Саяси партияның таратылуы немесе соның партиялық тiзiмi негiзiнде сайланған Парламент депутатының осы партиядағы мүшелігiнің тоқтатылуы, оның депутаттық өкілеттігі тоқтатылуына әкеп соқтыратын мән-жай ретiнде Конституцияның нормаларымен келiседi. Мәселен, Конституцияның "Он депутат бара-бар өкiлдiк жүйесi бойынша және бiртұтас жалпыұлттық сайлау округiнiң аумағы бойынша партиялық тiзiм негiзiнде сайланады" деген 50-бабы 3- тармағынан, саяси партиялар үшiн Конституциямен енгiзiлген Қазақстан Республикасы Парламентi Мәжiлiсiндегi бара-бар өкiлдiк, оның өзi белгiлейтiн реттiлiкте, сол немесе өзге бiр партия мүшелерiнiң партиялық тiзiмдерi бойынша ғана iске асырылатыны келіп шығады. Партиялық тiзiмдi мiндеттi түрде Орталық сайлау комиссиясы тiркеуi керек және содан кейiн сол немесе өзге бiр партияның Парламент депутаттығына кандидаттарының тiзiмi ретiнде ол жарияланады. Бұл саяси партияға бiртұтас жалпыұлттық округтiң аумағы бойынша сайлауға қатысу құқығын бередi.
Конституциялық Кеңестің пiкiрi бойынша, саяси партияның мүшесi болып табылмайтын Республика азаматтары, бiртұтас жалпыұлттық сайлау округiнің аумағы бойынша Парламент депутаты болып сайлану үшiн партиялық тiзiмге енгiзiлмейдi.
"Парламент депутаттығына саяси партиядан кандидат - осы партияның мүшесi" принципi Конституцияның 51-бабы 5-тармағында бекiтiлiп, онда "Мәжіліске сайлаудың қорытындылары бойынша депутаттық мандаттарды партиялық тiзiмдер негiзiнде бөлуге дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың кемiнде жетi процентiнің даусын алған саяси партиялар жiберiледi" делiнген.
Демек, саяси партияға қатыстылық, сайлау науқаны кезiнде уақытша байланыс емес, саяси партиялардың бара-бар өкiлдiгi негiзiнде Парламентке сайлаудың нәтижесiнде депутаттық өкiлеттiкке ие болудың құқықтық өлшемi болып табылады. Әйтпесе, саяси партияның таратылуы партиялық тiзiмдер бойынша Парламентке сайланған депутаттардың құқықтарының теңдiгi бұзылуына әкеп соқтырады. Таратылып жатқан сол немесе өзге бiр партияда мүшелiкте тұратын депутаттар өздерiнiң өкiлеттiгiн жоғалтатын болады. Осы партияның мүшесi болып табылмайтын, бiрақ соның партиялық тiзiмi бойынша Парламентке сайланған депутаттар өздерiнiң депутаттық өкiлеттiгiн сақтап қалады, бұл Конституцияға сәйкес келмейдi.
Сайлау туралы заңнамада, партиялық тiзiм негiзiнде сайланған Парламент депутатының осы партиядағы мүшелiгiнiң тоқтатылуы сияқты мән- жайдың депутаттық өкiлеттiктi жоғалтуға негiз ретiнде ресiмделуi, Конституция нормаларына сәйкес келуi мүмкiн, өйткенi бұл жағдайда депутаттық мандаттың құқықтық негiздерi жоғалады.
5. Конституцияның 52-бабы 1-тармағы, Парламент депутатының қандай да болсын аманаттық мандатқа тәуелдi болмайтынын белгiлейдi. Бұл, Сенат пен Мәжiлiс депутаттарының, депутаттық өкiлеттiктi қай тәртiппен (тиiстi облыстың, республикалық маңызы бар қаланың не Республика астанасының мәслихаттары депутаттарының бiрлескен отырыстарында сайлануы; бiр мандатты аумақтық сайлау округтерi немесе партиялық тiзiм негiзiнде бара-бар өкiлдiк жүйесi бойынша сайлануы) алуына қатыссыз, орындалуы мiндеттi аманат немесе тапсырма алмайтынын, өзінің депутаттық қызметiнде есеп беруге тиiс еместiгiн және өз өкiлеттiгінің бүкiл мерзiмi iшiнде оларды ешкiмнiң де керi шақырып ала алмайтындығын бiлдiредi.
Партиялық тiзiм негiзiнде Парламент депутаты болып сайланған депутатты, оның өкiлеттiгi тоқтатылуының заңдық негiзi ретiнде, саяси партияның керi шақырып алуы, мұндай депутаттар құқығының бiр мандатты аумақтық сайлау округтерi бойынша сайланған депутаттар құқығымен теңдiгiн бұзуға әкеп соқтырады. Ал депутаттың партияға қатыстылығы, оның Парламент депутаты мәртебесiн шектемеуге тиiс, сонымен қатар бұл мәртебеге еш нәрсе де қоса алмайды.
Қазақстан Республикасының Конституциясы, 57-баптың 4-тармағында және 52-баптың 6-тармағында депутаттық өкiлеттiктi тоқтату немесе одан айыру туралы шешiмдi Республика Орталық сайлау комиссиясының ұсынуымен Парламенттің тиiстi Палатасы қабылдайтынын белгiлейдi. Бұл процеске саяси партиялардың қатысуы көзделмеген.
Партиялық тiзiм негiзiнде Парламент депутаты болып сайланған депутатты, депутаттық өкiлеттiгi тоқтатылуының негiзi ретiнде, саяси партияның керi шақырып алуы Конституцияның 52-бабы 1-тармағына қайшы келедi.
Осылайша, Конституциялық Кеңес, Конституцияның 52-бабы 3 және 5- тармақтары, Конституцияның депутаттарды сайлау, олардың өкiлеттiгiн тану және депутаттық өкiлеттiк аяқталуының тәртiбiн реттейтiн өзге қағидаларынан туындайтын мән-жайларды, Парламент депутатының өкiлеттiгiн тоқтатуға және одан айыруға негiз ретiнде жоққа шығармайды деп есептейдi.
Баяндалғанның негiзiнде, Қазақстан Республикасы Конституциясының 72- бабы 1-тармағының 4) тармақшасын және Қазақстан Республикасы Президентiнiң "Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесi туралы" конституциялық заң күшi бар Жарлығының 17-бабы 3-тармағының 1) тармақшасын, 32, 33, 37- баптарын және 41-бабы 1-тармағының 2) тармақшасын басшылыққа алып, Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесi қаулы етеді:
1. Қазақстан Республикасы Конституциясының 52-бабы 3 және 5- тармақтарын, Қазақстан Республикасы Парламентi депутатының өкiлеттiгiн тоқтатудың олар белгiлеген негiздерi толық болып табылмайды деп түсiну керек.
Конституцияның нормаларынан туындайтын өзге жағдайлар, Парламент депутатының өкiлеттігі тоқтатылуына негiз бола алады. Өтiнiш нысанына қатысты қолданыста, оларға Парламент депутатының қайтыс болуы, Парламент депутатының Қазақстан азаматтығын жоғалтуы, Парламент депутаты болып табылатын адамды хабар-ошарсыз кеттi деп тану туралы заңдық күшiне енген сот шешiмi, саяси партияның таратылуы немесе партиялық тiзiм негiзiнде сайланған Парламент депутатының осы партиядағы мүшелігінің тоқтатылуы жатады.
Партиялық тiзiм негiзiнде сайланған Парламент депутатын керi шақырып алу туралы саяси партияның шешiмi, оның өкiлеттiгi тоқтатылуына негiз бола алмайды.
2. Қазақстан Республикасы Конституциясының 74-бабы 3-тармағына сәйкес қаулы оны қабылдаған күннен бастап күшiне енедi және шағымдануға жатпайды, Республиканың бүкiл аумағында жалпыға бiрдей мiндеттi және Қазақстан Республикасы Конституциясының 73-бабы 4-тармағында көзделген жағдайды ескерiп, түпкiлiктi болып табылады.
3. Осы қаулы республикалық ресми басылымдарда қазақ және орыс тілдерiнде жариялансын.
Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесiнің Төрағасы

На русском языке:
Конституционный Суд Республики Казахстан Қазақстан Республикасы Конституциялық Соты Постановление Конституционного Совета Республики Казахстан от 17 мая 2001 года N 7. Отменено в целом нормативным постановлением Конституционного Совета Республики Казахстан от 8 ноября 2007 года N 9 Об официальном толковании пунктов 3 и 5 статьи 52 Конституции Республики Казахстан Конституционный Совет Республики Казахстан в составе Председателя Хитрина Ю.А., членов Совета Акуева Н.И., Бусурманова Ж.Д., Есенжанова А., Котова А.К., Омарханова К.А. и Шопина В.Д. с участием:
представителей субъекта обращения - депутатов Мажилиса и Сената Парламента Республики Казахстан Сарпекова Р.К. и Ескендирова К.Г.;
заместителя председателя и члена Центральной избирательной комиссии Республики Казахстан Турганкулова К.Т. и Фоос В.К., вице-министра юстиции Республики Казахстан Котлова А.Н., рассмотрел в открытом заседании обращение группы депутатов Парламента Республики Казахстан об официальном толковании пунктов 3 и 5 статьи 52 Конституции Республики Казахстан.
Изучив имеющиеся материалы, заслушав докладчика - члена Конституционного Совета Котова А.К., выступления участников заседания Конституционный Совет Республики Казахстан установил:
В Конституционный Совет Республики Казахстан 4 мая 2001 года поступило обращение группы депутатов Парламента Республики Казахстан об официальном толковании пунктов 3 и 5 статьи 52 Конституции Республики Казахстан.
В своем обращении депутаты Парламента просят разъяснить, могут ли признаваться в качестве оснований прекращения и лишения полномочий депутата Парламента Республики Казахстан, случаи, прямо не предусмотренные пунктами 3 и 5 статьи 52 Конституции, в том числе отсутствие или утрата обстоятельств, являющихся обязательными условиями избрания (назначения) гражданина депутатом Парламента.
В частности, такие как:
1) смерть депутата Парламента;
2) утрата депутатом Парламента казахстанского гражданства;
3) наличие вступившего в законную силу решения суда о признании лица, являющегося депутатом Парламента, безвестно отсутствующим;
4) ликвидация политической партии или прекращение членства в партии, на основе партийного списка которой был избран депутат Парламента;
5) отзыв депутата политической партией, на основе партийного списка которой он был избран депутатом Парламента.
При толковании пунктов 3 и 5 статьи 52 Конституции Республики Казахстан Конституционный Совет исходит из следующего.
В пункте 5 статьи 52 Конституции Республики Казахстан установлено, что полномочия депутата Парламента могут прекращаться в "иных предусмотренных Конституцией случаях".
При их определении необходим системный анализ других норм Прекращение депутатских полномочий - следствие возникновения или применения этих случаев как оснований утраты депутатом полномочий, лишения депутата полномочий и выбытия из состава депутатов.
1. Такое обстоятельство, как смерть депутата Парламента объективно влечет его выбытие из состава депутатов Мажилиса или Сената. Это обстоятельство является естественным основанием прекращения депутатских полномочий, поскольку прекращается, предусмотренная статьей 13 Конституции, общая правосубъектность бывшего депутата Парламента как гражданина Республики Казахстан.
2. Утрата депутатом Парламента казахстанского гражданства или выход из него являются основаниями для прекращения депутатских полномочий, вытекающими из смысла пункта 4 статьи 51 Конституции. Положениями этого пункта установлено обязательное условие для избрания (назначения) депутатом (сенатором) Парламента - быть гражданином Республики Казахстан.
С утратой депутатом Парламента казахстанского гражданства или выходом из него лицо утрачивает, предусмотренные статьей 33 Конституции политические права участвовать в управлении делами государства, избирать и быть избранным в его органы, которые предоставляются только гражданам
3. Основанием выбытия депутата Парламента из состава какой-либо из его Палат, также вытекающим из Конституции, может стать такое обстоятельство, как наличие вступившего в законную силу решения суда о признании лица, являющегося депутатом Парламента, безвестно отсутствующим (статья 28 Гражданского кодекса Республики Казахстан).
Признание судом гражданина безвестно отсутствующим, если в течение одного года нет сведений о нем, представляет собой юридическую форму устранения неопределенности в правовых отношениях с его участием. Поскольку правоотношения в Парламенте по осуществлению депутатских полномочий в силу пункта 1 статьи 50 и пункта 2 статьи 52 Конституции должны носить постоянный и личный характер, постольку лицо, являющееся депутатом Парламента, и, признанное судом безвестно отсутствующим, уже утратило фактическую и правовую связь с Парламентом.
4. Ликвидация политической партии или прекращение членства в партии, на основе партийного списка которой был избран депутат Парламента, в качестве обстоятельств, влекущих прекращение его депутатских полномочий, обусловливаются нормами Конституции. Так, из пункта 3 статьи 50 Конституции о том, что "десять депутатов избираются на основе партийных списков по системе пропорционального представительства и по территории единого общенационального избирательного округа" следует, что введенное Конституцией пропорциональное представительство для политических партий в Мажилисе Парламента Республики Казахстан не может происходить иначе как по партийным спискам членов той или иной партии в последовательности, устанавливаемой ею самой. Партийный список подлежит обязательной регистрации Центральной избирательной комиссией и после этого публикуется как список кандидатов в депутаты Парламента той или иной партии. Это дает политической партии право участвовать в выборах по территории единого общенационального округа.
По мнению Конституционного Совета, граждане Республики, не являющиеся членами политической партии, не могут включаться в партийные списки для избрания депутатами Парламента по территории единого общенационального избирательного округа.
Принцип "кандидат в депутаты Парламента от политической партии - член этой партии" фиксируется в пункте 5 статьи 51 Конституции, где сказано, что "к распределению депутатских мандатов по итогам выборов в Мажилис на основе партийных списков допускаются политические партии, набравшие не менее семи процентов голосов избирателей, принявших участие в голосовании".
Следовательно, принадлежность к политической партии, а не временная связь с ней в период избирательной кампании, является правовым критерием приобретения депутатских полномочий в результате выборов в Парламент на основе пропорционального представительства политических партий. Иначе ликвидация политической партии повлечет нарушение равенства прав депутатов, избранных в Парламент по партийным спискам. Депутаты, состоящие в той или иной ликвидируемой партии, будут утрачивать свои полномочия. Депутаты, не являющиеся членами этой же партии, но избранные в Парламент по ее партийному списку, будут сохранять депутатские полномочия, что не соответствует Конституции.
Оформление в законодательстве о выборах такого обстоятельства, как прекращение членства в партии, на основе партийного списка которой был избран депутат Парламента, в качестве основания утраты депутатских полномочий может корреспондировать нормам Конституции, поскольку в этом случае утрачиваются правовые основы депутатского мандата.
5. Пункт 1 статьи 52 Конституции устанавливает, что депутат Парламента не связан каким-либо императивным мандатом. Это значит, что депутаты Сената и Мажилиса, независимо от порядка приобретения депутатских полномочий (избрания на совместном заседании депутатов маслихатов соответственно области, города республиканского значения или столицы Республики; избрания по одномандатному территориальному избирательному округу или на основе партийных списков по системе пропорционального представительства) не могут получать наказы или поручения обязательные к исполнению, не должны отчитываться в своей депутатской деятельности и не могут быть отозваны в течение всего срока своих полномочий.
Отзыв депутата политической партией, на основе партийного списка которой он был избран депутатом Парламента, в качестве юридического основания прекращения депутатских полномочий, повлечет нарушение равенства прав таких депутатов с правами депутатов, избранных по одномандатным территориальным избирательным округам. Между тем, партийная принадлежность депутата не должна ограничивать его статус депутата Парламента, равно как и не может ничего прибавлять к этому статусу.
Конституция Республики Казахстан в пункте 4 статьи 57 и в пункте 6 статьи 52 устанавливает, что решение о прекращении депутатских полномочий принимается соответствующей Палатой по представлению Центральной избирательной комиссии. Участие в этом процессе политических партий не предусмотрено.
Отзыв депутата политической партией, на основе партийного списка которой он был избран депутатом Парламента, в качестве основания прекращения депутатских полномочий будет противоречить пункту 1 статьи 52 Конституции.
Таким образом, Конституционный Совет считает, что пункты 3 и 5 статьи 52 Конституции не исключают в качестве оснований прекращения полномочий депутата Парламента обстоятельств, вытекающих из других положений Конституции, определяющих порядок избрания, признания и окончания полномочий депутата Парламента Республики Казахстан.
На основании изложенного и руководствуясь подпунктом 4) пункта 1 статьи 72 Конституции Республики Казахстан и подпунктом 1) пункта 3 статьи 17, статьями 32, 33, 37 и подпунктом 2) пункта 1 статьи 41 Указа Президента Республики Казахстан, имеющего силу Конституционного закона, "О Конституционном Совете Республики Казахстан", Конституционный Совет Республики Казахстан постановляет:
1. Нормы пунктов 3 и 5 статьи 52 Конституции Республики Казахстан следует понимать так, что основания прекращения полномочий депутата Парламента Республики Казахстан, установленные ими, не являются исчерпывающими.
Основаниями прекращения полномочий депутата Парламента могут быть иные случаи, вытекающие из норм Конституции. Применительно к предмету обращения, к ним относятся смерть депутата Парламента, утрата депутатом Парламента казахстанского гражданства, вступившее в законную силу решение суда о признании лица, являющегося депутатом Парламента, безвестно отсутствующим, ликвидация политической партии или прекращение членства в партии, на основе партийного списка которой был избран депутат Парламента.
Не может служить основанием прекращения полномочий депутата Парламента, избранного на основе партийного списка, решение политической партии о его отзыве.
2. В соответствии с пунктом 3 статьи 74 Конституции Республики Казахстан постановление вступает в силу со дня его принятия и не подлежит обжалованию, является общеобязательным на всей территории Республики и окончательным с учетом случая, предусмотренного пунктом 4 статьи 73
3. Опубликовать настоящее постановление на казахском и русском языках в официальных республиканских печатных изданиях.
Председатель Конституционного Совета Республики Казахстан