# Peneira · Manifesto do INVENTARIO de interferencias

> Peza 2 do paquete de recursos (Q3). **Versión 1.0 (selada 2026-07-22).**
> ⚠️ **REVISIÓN EXTERNA PENDENTE**: o inventario foi construído e auditado internamente contra a norma
> (NOMIG 2003 / DRAG), pero **NON pasou aínda revisión filolóxica externa independente**. Publícase como
> recurso «best-effort», non como autoridade. Correccións benvidas.
> Licenza prevista: **CC BY 4.0**. Fonte normativa citada: **Real Academia Galega / ILG** (NOMIG 2003, DRAG).

Ficheiro: `recurso/inventario.jsonl` · **153 entradas**.

## 1 · Campos
`id · interferencia · forma_normativa · categoria · explicacion · exemplo_mal · exemplo_ben · patron ·
raiz · regra · frecuencia · referencia · ambigua · verificar`. As 153 teñen `referencia` normativa; 91 teñen
par `exemplo_mal`/`exemplo_ben`.

## 2 · Categorías
| categoría | n | | categoría | n |
|---|--:|---|---|--:|
| léxica | 96 | | perífrase | 6 |
| morfolóxica | 20 | | calco | 5 |
| xénero | 13 | | contracción | 3 |
| pronome | 9 | | ortográfica | 1 |

## 3 · As TRES clases (o que define se a guardia determinista ACTÚA)
A arquitectura só-engade da guardia depende desta clasificación. **Marcada por entrada** no campo `ambigua`
e na `explicacion`:

**(a) INEQUÍVOCAS — 125.** Interferencia cunha única forma normativa. A **guardia léxica ACTÚA** (engade a
corrección se o modelo a deixa pasar). Ex.: `ventana`→`xanela`, `cuchillo`→`coitelo`, `mañana`→`mañá`.

**(b) AMBIGUAS — 9** (`ambigua:true`). Existen en galego con outro sentido OU teñen destino dependente do
contexto. A **guardia NUNCA as toca** (só o modelo, con contexto). Marcadas unha a unha:
| interferencia | por que é ambigua |
|---|---|
| `bueno` | destino: adxectivo→«bo» / adverbio→«ben» (castelanismo sen forma única) |
| `pueblo` | destino: xente→«pobo» / lugar→«vila» |
| `más` | «máis» (cantidade) fronte a «mais» (=pero) |
| `sueño` | «sono» (durmir) / «soño» (o que se soña) |
| `cerca` | FORMA-VÁLIDA: substantivo galego (valado); só adverbial «cerca de»→«preto» |
| `del` | FORMA-VÁLIDA: «de+el» é galego; só a contracción castelá de+o→«do» |
| `le` | FORMA-VÁLIDA: imperativo de «ler»; só o pronome CI castelán→«lle» |
| `roxo` | FORMA-VÁLIDA: louro-avermellado; falso amigo do castelán «rojo»→«vermello» |
| `largo` | FORMA-VÁLIDA: «ancho»; falso amigo do castelán «largo» (lonxitude)→«longo» |

**(c) PREFERENCIAS — 4** (Decisión C). Ambas formas correctas; a guardia **non corrixe**.
`papelería`/`panadería`/`librería`/`cafetería` (admitidas; prefírense as en -aría segundo NOMIG 2003).
**Marca EXPLÍCITA** (emenda 5b): campo `preferencia:true` no inventario. A exclusión da guardia e a
Decisión C do xerador len ese CAMPO (con rede de seguridade pola prosa «non é un erro»), non dependen só do
string. Verificado: engadir o campo NON altera o dataset v3.2 (mesmo hash `b75f87ce…`; campo aditivo).

**(d) PATRÓNS ESTRUTURAIS — 15** (`__nome__`). Contexto-dependentes. **TRES teñen cobertura determinista**
(guardia só-engade) e **12 son só-modelo**:
| pattern | cobertura |
|---|---|
| `__signos_apertura__` (¿¡) | **determinista** · guardia_lexica (¿¡ sempre incorrecto) |
| `__falta_contraccion__` | **determinista** · guardia_contraccions (lista curada prep+artigo; topónimos fóra) |
| `__te_che__` | **determinista** · guardia_rexime (lista pechada + heurística contextual, ver §4) |
| `__pron_*__` (6: afirmativa/negación/subordinada/adverbio/interrog/indefinido) · `__perif_*__` (6) | **só-modelo** |

10 patróns levan `verificar:true` (auto-declaración de cobertura de exemplos non pechada). Isto **reconcilia**
o §4: as tres guardias deterministas actúan sobre eses tres patróns concretos, non «só o modelo xulga os patróns».

## 4 · Relación coas guardias deterministas (deseño só-engade)
- **Guardia léxica**: actúa sobre as **125 inequívocas** (nunca sobre ambiguas/preferencias/patróns).
- **Guardia de réxime te/che**: lista pechada `VERBO_REXIME`. **«chamar» está FÓRA** (réxime-ambiguo).
  **LETRA EXACTA do disparo** (auditable sen executar código; auditoría adversarial rolda 1+2):
  Dispara «che»→«te» (cheísmo) se e SÓ se: (1) o verbo está na lista como **CD**; (2) NON hai **CD
  topicalizado** diante (a frase NON empeza por «[determinante] [substantivo] ,»); e (3) escaneando cara
  adiante desde o verbo, **NON aparece unha cousa-CD** antes ca unha preposición, onde:
  - **cousa-CD** = un **determinante nu** (`o a os as un unha uns unhas este/esta… meu/túa…`) + substantivo →
    aí «che» é **dativo de posesión** («Notáronche **o acento**», «Recibíronche onte **o paquete**») → **SILENCIO**;
  - **«a» + pronome persoal** (`a ti / a el / a ela…`) → reforzo do CD → **dispara**;
  - **preposición** (`con de en por para sen… no na do da co coa polo pola ao á…`) → **CONSÓMESE o obxecto do
    PP** (preposición + determinante? + núcleo) e SEGUE buscando unha cousa-CD nua DESPOIS (rolda 3):
    · se tras o PP aparece unha cousa-CD nua → dativo → **SILENCIO** («Notáronche **no exame** **moitos erros**»);
    · se a frase remata ou segue sen cousa-CD nua → **dispara** («Vinche onte **na feira**», «Recibíronche **con
    aplausos**»). Así «Felicitáronche **polo teu premio**» dispara (o PP consómese enteiro, «che» é o CD).
  - **adverbios** intermedios (`moito, ben, onte…`) **sáltanse** (por iso «Notáronche **moito** o acento» cala,
    pero «Felicitáronche **moito** polo premio» dispara: «moito» sáltase e o PP consómese).
  - **contraccións** do clítico (`cho cha chos chas`) → «che» é dativo por construción → **nunca** dispara
    (a contracción che+o→cho é obrigatoria; «che o» sen contraer non é galego).
  «te»→«che» (te sobre verbo CI) dispara sempre (non ten a ambigüidade do dativo-posesión).
  Principio de deseño escrito no código: **NA DÚBIDA, SILENCIO** — un miss é admisible (o modelo aínda pode
  cazalo), un disparo dubidoso sería norm.inversa ESTRUTURAL. É a regra de «chamar»/«roxo», agora ao nivel do
  contexto. Batería `finetune/test_rexime.py` (rolda 1+2): tests de disparo E de silencio, N/N verde.
- **Guardia de contraccións**: lista curada prep+artigo; topónimos con artigo maiúsculo excluídos.
- Invariante común: **só engaden, nunca validan**; fallo posible = *miss*, nunca *norm.inversa*. Por iso as
  ambiguas (`roxo`, `largo`…) e `chamar` quedan fóra do alcance determinista: alí a hipercorrección sería
  posible por construción.

## 5 · Nota de honestidade
`verificar:true` en 10 patróns = **auto-declaración de incerteza**: son as familias onde a cobertura de
exemplos aínda non se pechou. Publícanse marcadas, non ocultas. O inventario é un punto de partida
auditable, non un dicionario pechado.

## 6 · Seccións de RISCO (respostas-modelo reais · onde viven as norm.inversas potenciais)
### 6a · As 9 ambiguas (resposta que xera o sistema)
**FORMA-VÁLIDA** (existen en galego → «Depende do contexto: X si é galego nalgún sentido» + o sentido válido):
- **cerca** — «…«preto» («preto de»). «Cerca» só é substantivo (valado).»
- **del** — «…«del» = de+el É GALEGO VÁLIDO. Só é interferencia cando equivale a de+o castelán → «do».»
- **le** — «…«lle»/«lles» é o CI. (Ollo: «le» tamén é imperativo de «ler».)»
- **roxo** — «…«roxo» é o louro tirando a vermello; a cor do sangue é «vermello».»
- **largo** — «…«largo» significa ancho; o castelán «largo» (lonxitude) → «longo».»

**DESTINO-MÚLTIPLE** (castelanismos inexistentes → «X é castelán e non existe; depende do sentido: A/B»,
NUNCA se valida a forma — a liña vermella da Filóloga):
- **bueno** — «Porque «bueno» é castelán e non existe en galego. Depende do sentido: adxectivo «bo» / marcador «ben».»
- **pueblo** — «…non existe en galego. Depende do sentido: xente «pobo» / lugar «vila» ou «aldea».»
- **más** — «…«máis» (cantidade, con til) fronte a «mais» (=pero, sen til).»
- **sueño** — «…non existe en galego. Depende do sentido: «sono» (durmir) / «soño» (o que se soña).»

Unha verificación de construción do dataset (**Regra de Ouro nº1**) comproba que ningunha resposta valide un
destino-castelanismo. (É un check de QA do dataset, non unha das tres guardias runtime.)

### 6b · As 4 preferencias (letra da Decisión C · preferencia, XAMAIS corrección)
`papelería · panadería · librería · cafetería` → resposta-tipo: **«Si se pode dicir. Ambas correctas
segundo as NOMIG 2003; prefírese [forma en -aría]. NON é un erro.»** A guardia NUNCA as corrixe (bloqueadas
por `explicacion` con «non é un erro»). Excepcións con -ería obrigatorio (batería, galería…) documentadas.