ความจำโดยปริยาย

Question: ความจำโดยปริยายสามารถนำไปสู่ปรากฏการณ์อะไร?





ความจำโดยปริยาย[1]  (English: Implicit memory) เป็นความจำประเภทหนึ่งที่ประสบการณ์ในอดีตช่วยเพิ่มประสิทธิภาพการทำงานอย่างใดอย่างหนึ่งโดยที่ไม่ต้องมีการระลึกรู้ใต้อำนาจจิตใจถึงประสบการณ์ในอดีตนั้น[2] 
หลักฐานว่ามีความจำโดยปริยายเห็นได้ในปรากฏการณ์  priming (การเตรียมการรับรู้)
ซึ่งเป็นการวัดผู้รับการทดลองว่ามีทักษะในงานหนึ่ง ๆ ดีขึ้นเท่าไรเพราะการเตรียมตัวที่ให้กับผู้ทดลองโดยที่ไม่รู้ตัว[3][4]
ความจำโดยปริยายสามารถนำไปสู่ปรากฏการณ์ความจริงเทียม (illusion-of-truth effect)
ซึ่งแสดงว่า  เรามักจะคิดว่าคำอ้างอิงหนึ่ง ๆ ว่าเป็นจริงถ้าเคยได้ยินมาก่อน
ไม่ว่าคำนั้นจะตรงกับความจริงแค่ไหน[5] 
ในชีวิตประจำวัน  เราพึ่งความจำโดยปริยายทุก ๆ วันในรูปแบบของความจำเชิงกระบวนวิธี (procedural memory)
ซึ่งเป็นรูปแบบของความจำที่ทำให้เราสามารถจำได้ว่า  จะผูกเชือกรองเท้าอย่างไร  หรือจะขี่จักรยานอย่างไร  โดยไม่ต้องคิดถึงวิธีการทำกิจเหล่านั้น
งานวิจัยเกี่ยวกับความจำโดยปริยายแสดงว่า  ความจำนี้เกิดขึ้นผ่านกระบวนการทางจิตใจที่ต่างไปจากความจำชัดแจ้ง (explicit memory)[2]
หลักฐานและงานวิจัยปัจจุบัน
งานศึกษาในระดับสูงเกี่ยวกับความจำโดยปริยายพึ่งเกิดขึ้นภายใน 2-3 ทศวรรษที่ผ่านมา
งานวิจัยเป็นจำนวนมากได้พุ่งความสนใจไปที่ปรากฏการณ์/ผลของความจำโดยปริยายที่เรียกว่า priming (การเตรียมการรับรู้)[2]  
งานวิจัยหลายงานยืนยันถึงความมีอยู่ของระบบความจำต่างหากซึ่งก็คือความจำโดยปริยาย
ในการทดลองหนึ่ง  ผู้ร่วมการทดลองฟังเพลงหลายเพลงแล้วตัดสินใจว่าคุ้นเคยกับเพลง ๆ หนึ่งหรือไม่
ผู้ร่วมการทดลองครึ่งหนึ่งฟังเพลงพื้นบ้านอเมริกัน
และอีกครึ่งหนึ่งฟังเพลงที่แต่งโดยใช้ทำนองของเพลงที่กลุ่มแรกได้ยินแต่ใช้เนื้อร้องที่แต่งใหม่
ผลแสดงว่า  ผู้ร่วมการทดลองกลุ่มแรกมีโอกาสสูงกว่าที่จะรู้สึกว่าเพลงเหล่านั้นเป็นเพลงที่คุ้นเคย
ทั้ง ๆ ที่ในกลุ่มทั้งสอง  ทำนองเพลงต่างเหมือนกัน[6]  
งานวิจัยนี้แสดงว่า  เราทำการเชื่อมต่อกันระหว่างความจำต่าง ๆ โดยปริยาย (คือไม่ใช่เป็นสิ่งที่ทำใต้อำนาจจิตใจ)
และงานวิจัยเป็นจำนวนมากพุ่งความสนใจไปที่  ความจำเชิงสัมพันธ์ (associative memory) ซึ่งเป็นความจำที่เชื่อมสิ่งสองสิ่งเข้าด้วยกัน
ส่วนงานวิจัยนี้แสดงว่า  เราทำความเชื่อมโยง  (โดยปริยาย)  ที่มีกำลังระหว่างทำนองเพลงกับเนื้อร้องที่ไม่สามารถแยกออกจากกันได้ในภายหลัง
งานวิจัยปัจจุบัน
นักจิตวิทยาชาวอเมริกันแดเนียล สแค็กเตอร์  ได้กล่าวไว้ว่า
ปัญหาว่าความจำโดยปริยายและความจำชัดแจ้งอาศัยระบบ (ประสาท) ที่เป็นรากฐานเดียวกันหรืออาศัยหลายระบบยังไม่มีคำตอบ[2]

สิ่งที่ค้นพบในงานวิจัยต่าง ๆ เป็นปรากฏการณ์จำนวนมากมายจนกระทั่งว่ายังไม่มีทฤษฎีใดเดี่ยว ๆ ที่สามารถอธิบายสังเกตการณ์เหล่านั้นได้ทั้งหมด  
แต่ต้องมีทฤษฎี 2 ทฤษฎีที่ใช้อธิบายข้อมูลในส่วนต่าง ๆ กัน
มีแนวทางสองแนวในการศึกษาความจำโดยปริยาย
แนวทางแรกคือการกำหนดลักษณะของความจำชัดแจ้ง (คืออะไรที่ไม่ใช่หน้าที่ของความจำชัดแจ้งก็ต้องเป็นหน้าที่ของความจำโดยปริยาย)
ถ้าคนที่มีความจำปกติสามารถผ่านการทดสอบเช่น  จำรายการศัพท์ได้
คนนั้นกำลังระลึกถึงความจำนั้นใต้อำนาจจิตใจ
แนวทางที่สองไม่ได้ขึ้นอยู่กับการตอบสนองทั้งที่อยู่ใต้อำนาจจิตใจและที่อยู่นอกอำนาจจิตใจ
แต่ขึ้นอยู่กับตัวแปรอิสระหลายอย่างซึ่งมีผลต่อการตอบสนองของความจำโดยปริยายและความจำชัดแจ้ง[7]
ช่วงพัฒนาการ
มีหลักฐานโดยการทดลองที่บอกเป็นนัยว่า  ทารกมีแต่ความจำโดยปริยายเพราะยังไม่สามารถที่จะดึงความรู้จากความทรงจำ (ชัดแจ้ง) ที่มีอยู่
โดยปกติแล้วเมื่อเจริญวัยขึ้น  ก็จะสามารถระลึกถึงความจำได้อย่างจงใจ  คือระลึกถึงความจำชัดแจ้งได้
แต่ว่า  ก็มีข้อยกเว้นในคนไข้ภาวะเสียความจำ  (amnesia)  คือ  แม้ว่าคนไข้จะยังสามารถเกิดความจำโดยปริยายอาศัยกระบวนการ priming ในระดับหนึ่ง
และเนื่องจากว่า  ความจำเชิงกระบวนวิธี (procedural memory) เป็นการตอบสนองโดยอัตโนมัติต่อสิ่งเร้าบางอย่าง  เป็นความจำประเภทหนึ่งของความจำปริยาย
คนไข้ภาวะเสียความความจำจึงไม่ปรากฏอาการผิดปรกติเมื่อมีพฤติกรรมโดยนิสัย  (habit) ที่เกิดขึ้นอาศัยความจำเชิงกระบวนวิธี[7]
ทฤษฎีสองกระบวนการ
กระบวนการเริ่มการทำงาน (activation processing) เป็นส่วนแรกของทฤษฎีสองกระบวนการ  (dual processing theory)  ของ ศ. แมนด์เลอร์  ผู้เป็นนักจิตวิทยาชาวอเมริกันชั้นแนวหน้ากลางคริสต์ศตวรรษที่ 20
ศ. แมนด์เลอร์แสดงว่า  มีกระบวนการสองอย่างที่ทำงานกับแบบจำลอง (mental representation) ในสมอง
กระบวนการแรกคือ  การเริ่มทำ  (activation)  ซึ่งเพิ่มการทำงานที่ทำให้ความจำหนึ่ง ๆ เด่นขึ้น
เป็นการเพิ่มความคุ้นเคยให้กับความจำนั้น  ซึ่งสามารถใช้อธิบายปรากฏการณ์	 priming
ส่วนกระบวนการที่สองก็คือ  การทำเพิ่ม (elaboration) ซึ่งเป็นการเข้ารหัสความจำชัดแจ้งที่มีส่วนในกระบวนการ<i data-parsoid='{"dsr":[6111,6122,2,2]}'>เริ่มทำ
เป็นกระบวนการที่เกี่ยวกับการสร้างความสัมพันธ์ใหม่ ๆ ระหว่างความจำต่าง ๆ ที่มีอยู่[8]
ระบบความจำต่าง ๆ
ทฤษฎีระบบความจำหลายระบบแสดงว่า  ความจำโดยปริยาย (implicit memory) และความจำชัดแจ้ง  (explicit memory) ต่างกันเพราะมีโครงสร้างที่เป็นมูลฐานต่างกัน
คือบอกว่า  ความจำชัดแจ้งเป็นส่วนของระบบความจำเชิงประกาศ  (declarative memory) ซึ่งมีหน้าที่เกี่ยวกับการสร้างตัวแทน (ทางประสาท) ของข้อมูล
โดยเปรียบเทียบกัน  ความจำโดยปริยายเป็นส่วนของระบบความจำเชิงกระบวนวิธี  (procedural memory)  ที่ความจำเป็นเพียงแค่การปรับปรุงกระบวนการหรือวิธีการปฏิบัติที่มีอยู่แล้ว[2]

ปรากฏการณ์ความจริงลวง
ทฤษฎีเกี่ยวกับ  "ปรากฏการณ์ความจริงลวง" (illusion-of-truth effect) แสดงว่า  เรามีโอกาสที่จะเชื่อข้อความที่คุ้นเคยมากกว่าข้อความที่ไม่คุ้นเคย
ในการทดลองในปี ค.ศ. 1977 มีการให้ผู้ร่วมการทดลองอ่านข้อความ 60 ข้อความที่อาจเป็นไปได้ทุก ๆ 2 อาทิตย์แล้วให้ตัดสินใจว่า  เป็นจริงหรือเท็จ
ข้อความที่ให้อ่านบางส่วน  (เป็นจริงบ้าง  เท็จบ้าง) ปรากฏเกินกว่า 1 ครั้งในช่วงการทดลองต่าง ๆ
ผลการทดลองแสดงว่า  ผู้ร่วมการทดลองมีโอกาสมากกว่าที่จะตัดสินใจว่าข้อความเป็นจริง  ถ้าเป็นข้อความที่เคยได้ยินมาแล้ว
แม้ว่าจะจำไม่ได้ว่าเคยได้ยินมาแล้ว  ไม่ว่าข้อความนั้นจะเป็นจริงหรือเท็จ
เนื่องจากว่าปรากฏการณ์นี้เกิดขึ้นแม้ไม่รู้ตัว  จึงเป็นผลของความจำโดยปริยาย
ผู้ร่วมการทดลองบางพวกตัดสินข้อความที่เคยได้ยินแล้วว่าเป็นจริง  แม้ว่าจะได้รับแจ้งมาก่อนแล้วว่าเป็นข้อความเท็จ[9] 
ปรากฏการณ์นี้แสดงภัยที่อาจจะมีเพราะความจำโดยปริยาย
เพราะว่า  สามารถที่จะนำไปสู่การตัดสินใจที่ไม่รู้ตัวเกี่ยวกับความถูกต้องของข้อความ
ความจำเชิงกระบวนวิธี

ความจำโดยปริยายที่เราใช้ทุกวันอย่างนี้เรียกว่า  ความจำเชิงกระบวนวิธี หรือ ความจำเชิงดำเนินการ หรือ ความจำเชิงกระบวนการ[1]  (procedural memory) 
ซึ่งทำให้เราสามารถทำกิจต่าง ๆ  (เช่นเขียนหนังสือหรือขี่จักรยาน) แม้ว่าเราจะไม่ใส่ใจ หรือไม่ได้คิดถึงการกระทำนั้น
ในงานทดลองหนึ่ง  มีผู้รับการทดลองสองกลุ่ม  กลุ่มหนึ่งเป็นคนไข้ภาวะเสียความจำ (amnesia) ที่มีความจำระยะยาวเสียหายเป็นอย่างยิ่ง  
และอีกกลุ่มหนึ่งเป็นคนปกติ
มีการให้ผู้รับการทดลองเล่นเกมหอคอยแห่งฮานอย  (เป็นเกมซับซ้อนที่ต้องผ่านขั้นตอน 31 ขั้นจึงจะผ่านได้) หลายครั้งหลายคราว
ผู้รับการทดลองกลุ่มแรกปรากฏการพัฒนาขึ้นในเกมต่อ ๆ มา  เท่ากับผู้ร่วมการทดลองในกลุ่มที่สอง
แม้ว่า  ผู้ร่วมการทดลองกลุ่มแรกบางคนจะยืนยันว่า  จำไม่ได้ว่าเคยเห็นเกมนี้มาก่อน
ผลงานวิจัยนี้บอกเป็นนัยอย่างมีกำลังว่า  ความจำเชิงกระบวนวิธีเป็นอิสระอย่างสิ้นเชิงจากความจำเชิงประกาศ  (declarative memory)[10]
ในอีกการทดลองหนึ่ง  คนสองกลุ่มได้รับเครื่องดื่มอัดลม
กลุ่มแรกภายหลังมีการทำให้เกิดความคลื่นไส้
และดังนั้นจึงเริ่มไม่ชอบใจรส  (taste aversion)  ของเครื่องดื่มอัดลม
แม้ว่าจะได้รับแจ้งว่า  เครื่องดื่มนั้นไม่ได้ทำให้คลื่นไส้
ผลงานวิจัยนี้แสดงว่า  มีความจำเชิงกระบวนวิธี  ที่เป็นความจำโดยปริยาย
ที่สัมพันธ์ความคลื่นไส้กับรสเครื่องดื่มที่ไม่ได้อยู่ใต้อำนาจจิตใจ[11]
ยังเป็นที่ถกเถียงกันอยู่ว่า  ทัศนคติโดยปริยาย  (คือทัศนคติที่เรามีโดยไม่รู้ตัว) ควรจะจัดอยู่ใต้ความจำโดยปริยาย (คือ  โดยบางส่วนแล้ว  ทัศนคติโดยปริยายมีความเหมือนกับความจำเชิงกระบวนวิธีเพราะว่าอาศัยความรู้โดยปริยาย  ที่ไม่สำนึกตัว  ที่ได้เรียนรู้มาก่อนแล้วในอดีต)
หรือว่า  นี้เป็นเพียงปรากฏการณ์ที่อธิบายได้โดยวิธีอื่น[12]
หลักฐานว่าความจำชัดแจ้งและความจำปริยายเป็นระบบต่างกัน
มีหลักฐานที่ชัดเจนที่แสดงว่า  ความจำโดยปริยายโดยมากต่างจากความจำชัดแจ้ง และทำงานภายใต้กระบวนการที่ต่างกันในสมอง
งานวิจัยเร็ว ๆ นี้ได้พุ่งความสนใจไปในการศึกษาความแตกต่าง 
โดยเฉพาะในการศึกษาคนไข้ภาวะเสียความจำและผลของปรากฏการณ์ priming
ความจำโดยปริยายในคนไข้ภาวะเสียความจำ
หลักฐานที่ชัดเจนที่สุดเกี่ยวกับความต่างกันของความจำโดยปริยายและความจำชัดแจ้งอยู่ในงานวิจัยที่ศึกษาคนไข้ภาวะเสียความจำ  (amnesia)
ดังที่ได้กล่าวไว้แล้วในเรื่องความจำเชิงกระบวนวิธี คนไข้ภาวะเสียความจำไม่มีความบกพร่องในการเรียนรู้งานและกระบวนวิธีที่ไม่ใช้ความจำชัดแจ้ง

ในงานวิจัยหนึ่ง  คนไข้เกิดความเสียหายอย่างรุนแรงเกี่ยวกับความจำศัพท์แบบระยะยาว
แต่ไม่มีความเสียหายในการเรียนรู้การงานใหม่ที่เรียกว่า  pursuit rotor (ดูรูป)
คนไข้แสดงการพัฒนาขึ้นเมื่อทำงานซ้ำ ๆ แม้ว่าในแต่ละครั้งจะยืนยันว่าไม่เคยเห็นเกมนี้มาก่อน[13] 
ผลงานวิจัยนี้แสดงว่า  กลไกของความจำเชิงประกาศระยะยาวไม่เหมือนกับความจำโดยปริยาย
นอกจากนั้นแล้ว  งานวิจัยหลายงานที่ใช้เทคนิค priming ในคนไข้ภาวะเสียความจำยังแสดงว่า  ความจำโดยปริยายไม่เกิดความเสียหายแม้ว่าจะมีความเสียหายต่อความจำชัดแจ้งอย่างรุนแรง
ยกตัวอย่างเช่น  คนไข้และกลุ่มควบคุมแสดงการทำได้ดีขึ้นในระดับเท่า ๆ กันในเรื่องการเติมคำให้เต็มที่เป็นผลจากปรากฏการณ์ priming แม้ว่าจะจำไม่ได้ว่าได้ทำบททดสอบนั้นมาก่อนแล้ว[14] 
การที่ปรากฏการณ์ priming เกิดขึ้นโดยไม่มีส่วนเกี่ยวข้องจากความจำชัดแจ้งแสดงว่า
ระบบความจำทั้งสองมีหน้าที่ต่าง ๆ กันในสมอง
ความต่างกันอื่น ๆ ระหว่างความจำโดยปริยายและความจำชัดแจ้ง
นอกจากงานวิจัยเกี่ยวกับคนไข้ภาวะเสียความจำ  ยังมีหลักฐานอื่น ๆ ที่แสดงความต่างกันของความจำโดยปริยายและความจำชัดแจ้ง
คือ  รูปแบบการพัฒนาของความจำชัดแจ้งไม่เกี่ยวกับความจำโดยปริยาย  ซึ่งบอกเป็นนัยว่า  ระบบทั้งสองอาศัยกระบวนการที่แตกต่างกัน
การทดสอบเด็กวัยต่าง ๆ กันที่อยู่ในระยะการพัฒนาต่าง ๆ กัน
ไม่แสดงความพัฒนาขึ้นของความจำโดยปริยายไม่เหมือนกับความจำชัดแจ้ง
นี้ก็เป็นความจริงด้วยสำหรับผู้ใหญ่วัยชรา
คือ  ผลงานวิจัยต่าง ๆ แสดงว่า  เมื่อเราถึงวัยชรา  การทำงานของความจำชัดแจ้งก็จะเสื่อมลง
แต่ว่า  การทำงานของความจำโดยปริยายไม่เสื่อมลงเลยโดยประการทั้งปวง[15]
มีงานทดลองมากมายที่ทำเพื่อแสดงความแตกต่างกันระหว่างความจำโดยปริยายและความจำชัดแจ้ง
วิธีการหนึ่งที่ใช้ก็คือ  depth-of-processing effect (ผลจากการประมวลผลอย่างลึกซึ้ง)
ในงานวิจัยปี ค.ศ. 1981 โดยจาคอบีและดัลลัส  มีการให้ผู้รับการทดลองรายการคำศัพท์เพื่อที่จะทำการปฏิสัมพันธ์แบบต่าง ๆ ในคำเหล่านั้น
ในศัพท์บางคำ  มีการให้ผู้การทดลองทำปฏิสัมพันธ์กับคำเหล่านั้นอย่างตื้น ๆ
เช่นนับจำนวนอักษรในคำ
ในศัพท์บางคำ  ก็ให้ผู้รับการทดลองทำปฏิสัมพันธ์กับคำเหล่านั้นอย่างลึกซึ้ง
เช่นตอบคำถามเกี่ยวกับควาหมายของศัพท์นั้น
หลังจากนั้น  ก็มีการทดสอบว่า  ผู้รับการทดลองสามารถจำได้หรือไม่ว่าได้เห็นคำนั้นมาแล้ว
เพราะว่า  การประมวลผลอย่างลึกซึ้งช่วยความจำชัดแจ้งของคำ ๆ หนึ่ง
ดังนั้น  ผู้รับการทดลองจึงจำคำที่ต้องทำปฏิสัมพันธ์อย่างลึกซึ้งได้ดีกว่า
แต่ว่า  ถ้ามีการทดสอบความจำโดยปริยายโดยวิธี priming คือแสดงคำศัพท์อย่างรวดเร็วแล้วให้ผู้รับการทดลองเลือกศัพท์ที่เคยเห็นแล้ว
ปรากฏว่ามีผลเท่ากันระหว่างศัพท์ที่ให้ทำปฏิสัมพันธ์อย่างลึกซึ้งกับคำที่ไม่ได้ให้ทำ
นี้บอกเป็นนัยว่า  ความจำโดยปริยายไม่ได้อาศัยการประมวลผลอย่างลึกซึ้งเหมือนกับความจำชัดแจ้ง[16]
งานวิจัยเดียวกันทดสอบผลต่อความจำโดยการเตรียมการรับรู้  (priming)  ทางการได้ยิน  แล้วทดสอบโดยใช้สิ่งเร้าทางตา
ในกรณีนี้  ผลที่เกิดจากการเตรียมการรับรู้ไม่ลดน้อยถอยหลงไปเมื่อทดสอบความจำชัดแจ้งโดยถามตรง ๆ ว่า  สามารถจำว่าได้ยินคำนี้มาก่อนในส่วนแรกของการทดลองบ้างไหม
แต่ในการทดสอบความจำโดยปริยาย  ผลของการเตรียมการรับรู้ลดน้อยถอยลงไปอย่างยิ่งเพราะการเปลี่ยนประสาทสัมผัส[16] ระหว่างส่วนที่ศึกษาคำ  (ด้วยการได้ยิน)  และส่วนที่มีการทดสอบ  (ด้วยการเห็น)
งานวิจัยต่อมาในปี ค.ศ. 1987 พบว่าการเข้าไปกวนความจำของรายการศัพท์
มีผลเป็นนัยสำคัญต่อความสามารถของผู้ร่วมการทดลองในการรู้จำคำในการทดสอบการรู้จำชัดแจ้ง
แต่ว่า  การกวนนั้นไม่มีผลต่อความจำโดยปริยายเกี่ยวกับรายการศัพท์นั้น[17] 
นอกจากนั้นแล้ว  ดูเหมือนว่าจะไม่มีสหสัมพันธ์โดยสถิติระหว่างความสามารถในการจำรายการศัพท์โดยชัดแจ้ง
กับความสามารถที่ไม่ได้อยู่ใต้อำนาจจิตใจที่ได้รับประโยชน์จากปรากฏการณ์ priming เพื่อช่วยในการระบุคำที่เห็นมาแล้วในการทดสอบเติมคำให้เต็ม[18]  
ผลเหล่านี้แสดงผลที่ชัดเจนว่า  ความจำโดยปริยายไม่ใช่เพียงแค่มีอยู่เท่านั้น
แต่มีอยู่โดยเป็นระบบต่างหาก  มีกระบวนการของตนเองที่ต่างจากความจำชัดแจ้งโดยนัยสำคัญ
เชิงอรรถและอ้างอิง

หมวดหมู่:ความจำ