พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพิไชยมหินทโรดม

Question: หม่อมเจ้าพรรณเพ็ญแข เพ็ญพัฒน์ออกจากฐานันดรศักดิ์ เมื่อวันที่เท่าไหร่?


พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพิไชยมหินทโรดม พระนามเดิม พระองค์เจ้าเพ็ญพัฒนพงศ์ ทรงเป็นอธิบดีกรมเพาะปลูก ต้นราชสกุลเพ็ญพัฒน[1] เป็นผู้นิพนธ์เพลงลาวดวงเดือน
พระประวัติ
พระองค์เจ้าเพ็ญพัฒนพงศ์ เป็นพระราชโอรสพระองค์ที่ 38 ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว อันประสูติแต่เจ้าจอมมารดามรกฎ ในรัชกาลที่ 5 ธิดาของเจ้าพระยามหินทรศักดิ์ธำรง (เพ็ง เพ็ญกุล) ประสูติเมื่อวันที่ 13 กันยายน พ.ศ. 2425  เสด็จไปศึกษาทางด้านเกษตรศาสตร์จากประเทศอังกฤษ สำเร็จการศึกษาเมื่อ พ.ศ. 2446 ขณะพระชันษา 20 ปี กลับมารับราชการเป็นผู้ช่วยปลัดทูลฉลองกระทรวงเกษตราธิการ[2]
ในปี พ.ศ. 2445 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชวินิจฉัยให้อุดหนุนการทำไหมและทอผ้าของประเทศ โดยได้ว่าจ้าง ดร.คาเมทาโร่ โทยาม่า จากมหาวิทยาลัยโตเกียว ทดลองเลี้ยงไหมตามแบบฉบับของญี่ปุ่น สอนและฝึกอบรมนักเรียนไทยในวิชาการเลี้ยงและการทำไหม พร้อมกับสร้างสวนหม่อนและสถานีเลี้ยงไหมขึ้นที่ตำบลศาลาแดง กรุงเทพ  ทรงจัดตั้งกองช่างไหมขึ้นในกระทรวงเกษตราธิการ  ต่อมา วันที่ 30 กันยายน พ.ศ. 2446 กระทรวงเกษตราธิการได้รวมกองการผลิต, กองการเลี้ยงสัตว์ และกองช่างไหม ตั้งขึ้นเป็น "กรมช่างไหม" โดยมี พระองค์เจ้าเพ็ญพัฒนพงษ์  เป็นอธิบดีกรมช่างไหมพระองค์แรก 
งานหลักของกรมช่างไหม คือ การดำเนินงานตามโครงการของสถานีทดลองเลี้ยงไหม เริ่มด้วยการก่อตั้งโรงเรียนสอนการทำไหมขึ้นในพระราชวังดุสิต เมื่อเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2446 และเปิดโรงเรียนสอนการทำไหมขึ้นที่ปทุมวัน เรียกว่า "โรงเรียนกรมช่างไหม" เมื่อวันที่ 16 มกราคม พ.ศ. 2447 โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อสร้างผู้เชี่ยวชาญ ศึกษาวิจัย และฝึกพนักงานคนไทยขึ้นแทนคนญี่ปุ่น ในเวลาต่อมาโรงเรียนแห่งนี้ได้พัฒนาเป็นมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์
กรมหมื่นพิไชยมหินทโรดม ทรงสนพระทัยดนตรีไทย โปรดให้มีวงปี่พาทย์วงหนึ่ง เรียกกันว่า "วงพระองค์เพ็ญ" พระองค์ยังทรงเล่นดนตรีได้หลายชนิด และทรงเป็นนักแต่งเพลงที่สามารถ  เมื่อครั้งเสด็จกลับจากประเทศอังกฤษ กรมหมื่นพิไชยมหินทโรดมได้เสด็จไปนครเชียงใหม่ เมื่อ พ.ศ. 2446 ทรงชอบพอกับ เจ้าหญิงชมชื่น ณ เชียงใหม่ พระธิดาใน เจ้าราชสัมพันธวงศ์ ธรรมลังกา ณ เชียงใหม่, เจ้าราชสัมพันธวงศ์นครเชียงใหม่ กับเจ้าหญิงคำย่น (ณ ลำพูน) ณ เชียงใหม่ ได้โปรดให้ข้าหลวงใหญ่มณฑลพายัพเป็นเฒ่าแก่เจรจาสู่ขอ แต่ได้รับการทัดทาน ไม่มีโอกาสที่จะได้สมรสกัน ทำให้พระองค์โศกเศร้ามาก และได้ทรงพระนิพนธ์เพลงลาวดำเนินเกวียน (หรือลาวดวงเดือน) ขึ้น เมื่อใดที่ทรงระลึกถึง เจ้าหญิงชมชื่น ก็จะทรงดนตรีเพลงนี้มาตลอดพระชนมชีพ
วังที่ประทับของกรมหมื่นพิไชยมหินทโรดม เป็นบ้านของเจ้าพระยามหินทรศักดิ์ธำรง (เพ็ง เพ็ญกุล) บิดาของเจ้าจอมมารดามรกฎ มีชื่อเรียกว่า<b data-parsoid='{"dsr":[3342,3359,3,3]}'>วังท่าเตียน (เรียกชื่อตามสถานที่ตั้งวัง เช่นเดียวกับวังท่าเตียนหรือวังจักรพงษ์ของพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจุลจักรพงษ์) มีโรงละครอยู่โรงหนึ่ง ในสมัยนั้นเรียกกันว่า ปรินส์เทียเตอร์
วันที่ 16 พฤศจิกายน พ.ศ. 2451 ได้รับสถาปนาเป็น<i data-parsoid='{"dsr":[3595,3637,2,2]}'>พระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นพิไชยมหินทโรดม ทรงศักดินา 15000[3]
สิ้นพระชนม์
พระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นพิไชยมหินทโรดม ประชวรวัณโรคภายในมานาน แม้พระบิดาจะพระราชทานหมอหลวงมาถวายการรักษา พระอาการก็ยังทรงและทรุดจนสิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2452 เวลา 16.08 น. พระชันษา 28 ปี ในคืนนั้นพระบรมวงศานุวงศ์มีสมเด็จพระบรมราชินีนาถและสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช ตลอดทั้งเสนาบดีสรงน้ำพระศพ เจ้าพนักงานเชิญพระศพลงในพระลอง ประดิษฐานบนแว่นฟ้า 2 ชั้น ประกอบพระโกศมณฑปใหญ่ แวดล้อมด้วยเครื่องสูง 9 องค์ พระสงฆ์มีหม่อมเจ้าพระศีลวราลังการ (เนตร) เป็นประธานสวดสดับปกรณ์[4]
พระโอรส-ธิดา

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพิไชยมหินทโรดม มีพระโอรสธิดา 3 พระองค์ ได้แก่[5]
หม่อมเจ้าชาย ประสูติวันที่ 25 สิงหาคม พ.ศ. 2447 สิ้นชีพิตักษัยเมื่อพระชันษา 11 วัน
มีพระธิดากับหม่อมเจ้าหญิงวรรณวิลัย (กฤดากร) (1 ตุลาคม 2431 - 20 ธันวาคม  2476) พระธิดาในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนเรศรวรฤทธิ์ เมื่อวันที่ 30 ตุลาคม พ.ศ. 2446[6][7]1 พระองค์ คือ 
หม่อมเจ้าหญิงพรรณเพ็ญแข เพ็ญพัฒน์  (11 กันยายน 2448 - 1 กรกฎาคม 2517) ทรงลาออกจากฐานันดรศักดิ์เพื่อเสกสมรสกับหม่อมราชวงศ์บรรลือศักดิ์ กฤดากร
หม่อมหลวงเพ็ญศักดิ์ กฤดากร (12 ตุลาคม 2476 - )  สมรสกับ มยุรี สุขุม และ จุฑามาศ สุคนธา
กฤษพงษ์ กฤดากร ณ อยุธยา
หม่อมหลวงหญิงพรรณศิริ กฤดากร (15 กันยายน 2478 - )  สมรสกับ วัฒนา อัศวรักษ์
ศิริวัฒนา อัศวรักษ์
หม่อมหลวงหญิงธิดาเพ็ญ กฤดากร (30 ธันวาคม 2480 - ) สมรสกับ วัฒนา อัศวรักษ์ และ ศุภโยกต์ มาลิก
นัดดาเพ็ญ อัศวรักษ์
พันธ์เพ็ญ อัศวรักษ์
นภาเพ็ญ กฤดากร (ใช้นามสกุลมารดา)
ศศิภา กฤดากร (ใช้นามสกุลมารดา)
มีพระโอรสกับหม่อมเทียม คชเสนี (พฤศจิกายน 2433 - 24 เมษายน 2507) มีพระโอรส 1 พระองค์ คือ
หม่อมเจ้าเผ่าเพ็ญพัฒน์ เพ็ญพัฒน์   (9 พฤษภาคม 2449 - 10 มกราคม 2503) สมรสกับหม่อมหลวงพอจิตร ปัทมสิงห์
หม่อมราชวงศ์เพ็ญพิไชย เพ็ญพัฒน์ (2 มิถุนายน 2476 - ) สมรสกับ เชอร์ลีย์ แอนน์ วีเลอร์ ชาวอังกฤษ และ เพ็ญสินี แก้วสถิต
หม่อมหลวงหญิงสุธารัตน์ เพ็ญพัฒน์ (แฝด) สมรสกับ วีระชัย อุดมมานะ
หม่อมหลวงหญิงวิไลรัตน์ เพ็ญพัฒน์ (แฝด) สมรสกับ ชัยรักษ์ นภาบริรักษ์
หม่อมหลวงพิพัฒนไชย เพ็ญพัฒน์
หม่อมหลวงรังสิภัทร เพ็ญพัฒน์
หม่อมหลวงนันทิวัชร เพ็ญพัฒน์
หม่อมราชวงศ์พัฒน์มหินทร์ เพ็ญพัฒน์ (16 มิถุนายน 2480 - 13 สิงหาคม 2523)
เครื่องราชอิสริยาภรณ์
80px เครื่องขัตติยราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติคุณรุ่งเรืองยิ่งมหาจักรีบรมราชวงศ์ (ม.จ.ก.)
 เครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้า ชั้นปฐมจุลจอมเกล้าวิเศษ (ป.จ.ว.)
 เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นที่เชิดชูยิ่งช้างเผือก ชั้นประถมาภรณ์ช้างเผือก (ป.ช.)
พ.ศ. 2451 -  เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติยศยิ่งมงกุฎไทย ชั้นประถมาภรณ์มงกุฎไทย (ป.ม.)[8]
 เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 5 (จ.ป.ร.1)
ราชตระกูล

อ้างอิง
เชิงอรรถ

บรรณานุกรม



แหล่งข้อมูลอื่น




หมวดหมู่:พระเจ้าบรมวงศ์เธอ ชั้น 5
หมวดหมู่:พระองค์เจ้าชาย
หมวดหมู่:กรมหมื่น
หมวดหมู่:พระราชโอรสในรัชกาลที่ 5

หมวดหมู่:นักแต่งเพลงชาวไทย
หมวดหมู่:นักดนตรีไทย
หมวดหมู่:สมาชิกเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.จ.ก.
หมวดหมู่:สมาชิกเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.จ.ว.
หมวดหมู่:สมาชิกเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.ช.
หมวดหมู่:สมาชิกเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.ม.
หมวดหมู่:เสียชีวิตจากโรคปอด