ఎలమంచిలి

Question: 2011 నాటికి రాంబిల్లి మండలంలో ఎన్ని బ్యాంకులు ఉన్నాయి?


ఎలమంచిలి ఆంధ్ర ప్రదేశ్ రాష్ట్రములోని విశాఖపట్నం జిల్లాకు చెందిన ఒక మండలము మరియు గ్రామము.[1]
పట్టణ స్వరూపం

యలమంచిలి పట్టణము 17.33N, 82.52E అక్షాంశ రేఖాంశాలవద్ద ఉంది.[2] సముద్ర తలం నుండి దీని సగటు ఎత్తు 7 మీటర్లు (26 ఆడుగులు).
విశాఖపట్నం నుండి ఇది 64 కి.మీ. దూరంలో ఉంది యలమంచిలి హౌరా-చెన్నై రైల్వేమార్గము మరియు జాతీయ రహదారి (కలకత్తా-చెన్నై) పోవుచున్నవి. యలమంచిలి అసలు పేరు "ఎల్ల - మజలీ" అని పూర్వపు కళింగ దేశానికి గోదావరి మండలపు ఆంధ్ర రాజ్యానికి అది సరిహద్దు అని, ఉభయ రాజ్యాలవారు పన్ను వసూలుకు యలమంచిలి ఒక మజలీ కేంద్రంగా వాడుకొనుట వల్ల దానికి ఆ పేరు వచ్చినదని తెలుస్తున్నది. ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య తన" కాశీ యాత్ర (1831)" లో దీనిని ఒక మజలీ ఊరుగా పేర్కొన్నారు. వరి, చెరకు పంటలు పండించే పరిసర ప్రాంతానికి ఇది కేంద్రం. ప్రధానంగా చెరకు పంట ఈ ప్రాంతపు ఆర్థిక వ్యవస్థకు ప్రముఖ వనరు. ఊరిలో 2 ప్రభుత్వ కళాశాలలు, 4 ప్రైవేటు జూనియర్ కళాశాలలు, 4 డిగ్రీ కళాశాలలు, పి.జి. సెంటర్ ఉన్నాయి. 30 పడకల ప్రభుత్వ ఆసుపత్రి, పశువుల ఆసుపత్రి, ఆర్.టి.సి కాంప్లెక్స్, 3 సినిమా హాళ్ళున్నాయి. గ్రామ పంచాయతి 1-3-1886 లో ఏర్పడినది. ప్రస్తుతము మేజర్ పంచాయతి మరియూ మండల కేంద్రము. 2001 జనాభా లెక్కల ప్రకారం జనాభా 68480. స్త్రీల సంఖ్య-33663 పురుషుల సంఖ్య-33817
యలమంచిలి గ్రామపంచాయితీని మున్సిపాలిటీ గా మార్చుతూ రాష్ట్రప్రభుత్వము తేది 28.12.2011 న ఉత్తర్వు జారీ చేసింది. యలమంచిలిని మునిసిపాలిటీగా ఏర్పాటు చేయు సందర్భంలో పరిసర గ్రామాలైన సోమలింగపాలెం,రామారాయుడిపాలెం,పెదపల్లి,ఎర్రవరం-25, కట్టుపాలెం, కొక్కిరాపల్లి, తెరువుపల్లి, కట్టుపాలెం,లైను కొత్తూరు గ్రామాలను ఎలమంచిలిలో విలీనం చేసారు.పై గ్రామాలు మున్సిపాలిటీ లో కలిసినందువలన మండల పరిధి ఆ మేరకు తగ్గింది. ప్రస్తుత మున్సిపాలిటీ జనాభా 53వేలు.
చరిత్ర
యలమంచిలి ప్రాంతానికి తరతరాల నాగరికతను చాటిచెప్పే చరిత్ర ఉందని పురావస్తు సాక్ష్యాధారాల వల్ల తెలుస్తుంది. యలమంచలికి కొంత దూరంలో పశ్చిమంగా నున్న రెనూకొండ వద్ద, తూర్పున కల కొత్తూరుగెడ్డ ప్రాంతంలో జరిగిన అన్వేషణలో శిలాయుగం నాటి పనిముట్లు కొన్నిబయలుపడ్డాయి. యలమంచిలికి పంచదార్లకు నడుమన నవీన శిలాయుగం నాటి సాధనాలు, మట్టిపాత్రల శకలాలు దొరికాయి. వీటిలో కొన్నింటిని ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం చరిత్ర-పురావస్తు శాఖ మ్యుజియంలో భద్రపరచారు. విశాఖ జిల్లా “బొజ్జన్నకొండ”వద్ద లభ్యమయిన ఆధారల వలన ఈ ప్రాంతం కూడా ఆంధ్ర శాతవాహనుల ఏలుబడిలో ఉన్నట్లు తెలుస్తున్నది.
ఆంధ్రశాతవాహనుల కాలంలో జైనమతం బాగా వర్ధిల్లినదని డేవోకొండ పరిసరాల్లో ఉన్న పెదపాడు, చింతలపాడు, సాలేపాడులలో దొరికిన ఆధారాల వల్ల తెలుస్తుంది. కొక్కిరాపల్లి ప్రాంతం ఒకనాటి జైనఅగ్రహారం.అని తెలుస్తుంది. అయితే శాతవాహనుల కాలం నుండి బౌద్దమతం ప్రడవిల్లింది. కొత్తూరువద్ద శారదా నది తీరంలో పాండవుల గుహ గా నేడు పిలవబడుతున్నప్రదేశం ఒకనాటి బౌద్ద స్థావరం. క్రీ||శ|| 360 సముద్రగుప్తుని దక్షిణాపద జైత్రయాత్రలోఈ ప్రాంతం కూడా అతని తాకిడికి గురిఅయినదని చరిత్ర కారుల అభిప్రాయము. సముద్రగుప్తుని ప్రయాగశాసనంలో దీనిని దేవరాష్ట్రం అని పేర్కొన్నారు.
చారిత్రిక యుగాల్లో ఈ ప్రాంతంలో వాసికెక్కిన ప్రముఖ వాణిజ్య రేవుపట్నం ‘దివ్వెల’యే యలమంచిలికి 6 కి.మీ.ల దూరంలో కుగ్రామంగా నున్న నేటి దిమిలి. నౌకలకు సంకేతం సూచికంగా ఎత్తైన దీప స్తంబాలపై దివ్వెలనుపయోగించుటచే ఈప్రదేశానికి ఆ పేరు వచ్చింది. ఆనాడు సముద్రయానానికి ముందు ఆరాధించబడే దైవం”రత్నాకరస్వామి” ఆలయం నేటికి దిమిలి సమీపాన గల తెరువుపల్లి గ్రామంలో ఉంది.
ఈ విధంగా చరిత్రపుటల్లో వేరువేరు కాలాల్లో ఈప్రాంతం ప్రస్తావనకు వచ్చినప్పటికి దీనికొక ప్రాముక్యతను చేకూర్చిన ఘనత ఆంధ్రదేశాన్ని పాలించిన చాళుక్యులకే దక్కుతుంది. యలమంచిలికి సమీపంలో 10 కి.మీ. దూరంలోనున్న’సర్వసిద్ది’ని తొలి వేంగీచాళుక్య రాజైన కుబ్జవిష్ణువర్ధనుని పేరిట అతని కుమారుడైన జయసింహవల్లభుడు క్రీ||శ||615 సం.లో నిర్మించి ఉంటాడని చరిత్రకారులు భావిస్తున్నారు. ఇతనికి విషయసిద్ది అనే బిరుదు కలదు. దండి మహాకవి దశకుమార చరిత్రలో వర్ణించిన ఆంధ్రనగరం నేటి సర్వసిద్ది అని చరిత్ర కారుల అభిప్రాయం. రాజ్యాధికారానికై తరచూ జరిగే అంతహకలహాలలో యలమంచిలి ఒక సురక్షిత స్థావరంగా రూపొందినది. వేంగీ సామ్రాజ్యాన్ని పోగోట్టుకొన్న కొక్కిలి విక్రమాదిత్యుడు ఈ ప్రాంతం లో దాగుకొన్నాడని, కొక్కిరాపల్లి గ్రామం ఈయన నిర్మిచినదేనని గుర్తించేరు. కళింగ పాలకులైన పూర్వగంగారాజులు ఈ కొక్కిలిరాజు వారసుల నుంచి ఈ ప్రాంతాన్ని స్వాధీన పరచుకోవడం, తిరిగి గుణగ విజయాదిత్యుని కాలంలో చాళుక్యరాజులు మరల యలమంచిలి సీమను ఆక్రమించుకొని 'త్రి కళింగాధిపతులమని' ప్రకటించుకోవడం లాంటివి ఈప్రాంతపు అస్తిర రాజకీయ స్థితిని చూపే చారిత్రిక వాస్తవాలు. ప్రధమ చాళుక్యభీముని కసింకోట శాసనం ప్రస్తావించబడిన విధానాన్ని బట్టి క్రీ.శ. తొమ్మిది, పది శతాబ్దాలలో ఈ ప్రాంతాన్ని 'ఎలమంచి కళింగదేశ' 'దేశరాష్ట్రవిషయ' అని పిలిచేవారు. ఏడవ విజయాదిత్యుని శాసనం ఒకటి యలమంచిలి లోనే దొరకడం వల్ల వారిపాలన చివర వరకూ కోనసాగినట్లు తెలుస్తున్నది.
చాళుక్యుల పాలన అంతరిచిన అనంతరం అనేక సామ్రాజ్యాల ప్రభావం యలమంచిలి మీద పడింది. వెలనాటి ప్రభువుల కాలంలో వారికి మంత్రి గా నున్న నండూరి కొమ్మనామాత్యుడు ఎలమంచిలి, చోడవరం, శ్రీకూర్మం తదితరి ప్రాంతాలలో 32 వైష్ణవాలయాలను నిర్మించినట్లు ‘కేయురబాహుచరిత్ర’ చెపుతోంది. ఈమేరకు ఎలమంచిలి కొండ పైనున్న ‘వేణుగోపాలస్వామి’ఆలయం, బస్సుస్టాండు ప్రక్కననున్నకొలను ’కొమ్మయ్యగుండం’కొమ్మనామాత్యుడు నిర్మించినవే. కొమ్మయ్యగుండం మధ్యలోనేటికి చెక్కు చెదరక నున్నమండపంలో కుమారస్వామి ఆలయం ఉండేదని తెలుస్తోంది .అయితే ఎన్ని సామ్రాజ్యాలు వచ్చి పోయినా ఎలమంచిలి నగరానికి రాజకీయంగా స్వయంప్రతిపత్తి 13 శతాబ్ది తొలిదశ వరకు ఏర్పడలేదు. ఈప్రాంతాన్ని సాంస్కృతిక, ఆర్దికంగా సుసంపన్నం చేసిన ఘనత ఎలమంచిలి చాళుక్యరాజులకు దక్కుతుంది. వేంగీచాళుక్య వారసులమని చెప్పుకొనే ఈ వంశస్తులు ఎలమంచిలిని తమ ఇంటిపేరుగా మార్చుకొని క్రీ||శ|| 13వ శతాబ్ది ప్రారంభం నుండి 16వ శతాబ్ది ద్వితీయార్దం వరకు ఎలమంచిలి, సర్వసిద్ది ప్రాంతాలను పరిపాలించినట్లు పంచదార్ల, సింహాచల శాసనాలు,కావ్యాలంకార చూడామణి అనే గ్రంథం తెలియజేస్తోంది. క్రీ.శ 1402 లో పంచదార్ల వద్ద జరిగిన యుద్ధంలో వీరు గంగారాజుల తోడ్పాటుతో తెలుగు చోడుల తోనూ, కొప్పుల పతులతో తలపడడం జరిగింది. తెలుగుచోళులు, వెలమ నాయకులు, కళింగ గజపతుల వత్తిడుల మధ్య మాండలిక పాలకులుగా ఈ ప్రాంతంలో తమ ఆధిక్యతను కాపాడుకొంటూ వీరు చూపిన నేర్పు ప్రశంనీయము. వరహానది నుండి సింహాచలం వరకు వీరి ఆధీనంలో ఉండేది. ఈ పాలకుల్లో ఎర్రమ, ఉపేంద్రదేవ, విశ్వేశ్వరదేవ, నృసింహదేవులు ప్రముఖులు. వీరు తమ పేర్లు కలసివచ్చేలా ఊరిపేర్లు పెట్టడం విశేషం. కొప్పరాజునారయణుని పేర ‘కొప్పాక’ ఉపెంద్రుని పేర’ఉప్మాక’ ఎర్రమనాయకుడి పేరా ’ఎర్రవరం’ అతని భార్య సింగమాంబ పేరిట సింగవరం హరినరేంద్రుని పేర హరిపాలెం వెలిశాయి. వీరికాలంలో తెలుగు భాషకు ఉన్నతమైన సేవలందించారు. తెలుగులో మొదటిసారిగా ఛందోగ్రంధాలను,శాస్త్రగ్రంధాలను అందించారు. దోనయామాత్య కవి’సస్యానంద’అనేగ్రంధాన్ని విన్నకోట పెద్దయ ’కావ్యాలంకార చూడామణి’ అనే ఛందోగ్రంధాన్ని రచించి యలమంచిలి ప్రాంతానికి ఒక విశిష్టతను చేకూర్చారు. వీరి ఆద్వర్యంలోనే పంచదార్ల వద్దనున్న ‘ధర్మలింగేశ్వరాలయం’అనే ప్రసిద్ధ శైవక్షేత్రం వెలిసింది. 16వ శతాబ్ది చివరలో ముస్లింలతో జరిగిన యుద్ధంలో చాళుక్యులు ఓడిపోవడంతో ఈప్రాంతం ముస్లిం రాజుల పాలనలోకొచ్చింది. .ఐరోపా వారు భారతదేశానికి వచ్చిన తర్వాత 18వ శతాబ్దంలో జరిగిన ఫ్రెంచ్- ఆంగ్లేయ యుద్ధాలలో ఫ్రెంచివారు ఓడిపోవడంతో విశాఖపట్నం జిల్లా ఈస్టిండియా కంపెనీ వశమయింది. డచ్ వారు నిర్మిచిన కట్టడాలు ఉండడంవల్ల వారి ఉనికి ఇక్కడ ఉన్నట్లు అర్ధమవుతోంది. యలమంచిలి చరిత్రకు సాక్షీభూతంగా పంచదార్ల ధర్మలింగేశ్వర ఆలయం,యలమంచిలి వీరభద్రస్వామి,వేణుగోపాలస్వామి ఆలయాల గోడల్లోనిక్షిప్తమైన అనేక శాసనాలు నేటికి కానవస్తాయి. బ్రిటిష్ వారి సర్కార్ జిల్లాలలో ఒకటైన నాటి విశాఖపట్నం జిల్లా, పార్వితీపురం నుండి పాయకరావుపేట వరకు విస్తరించి ఉండేది. అప్పటి విశాఖపట్నం జిల్లా నేడు విశాఖ జిల్లా పిలువ బడుతున్న ప్రాంతమంతా నాడు సర్వసిద్ది తాలూకాగా పిలువ బడేది.
విశాఖపట్నం జిల్లా,నర్సీపట్నం రెవెన్యూ డివిజన్ లోని అతిపెద్ద తాలూకా అయిన యలమంచిలి తాలూకాను 1970 లోయలమంచిలి మరియు నక్కపల్లి తాలూకాలు గాను మరల 1984 లోయలమంచిలి తాలూకాను యలమంచిలి, అచ్యుతాపురం,రాంబిల్లి మరియు ఎస్. రాయవరం మండలాలుగా విభజించుట జరిగింది..నేడు కొన్ని ప్రభుత్వ శాఖలులో మినహా ఎలమంచిలికి బదులు యలమంచిలి అనే పేరు ఎక్కువ వాడుకలో ఉంది.
స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో ఎలమంచిలి
స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో పలువురు యలమంచిలి ప్రాంతవాసులు తుదివరకూ పాల్గొని జైలు శిక్షను అనుభవించారు. వారిలో స్త్రీల సంఖ్య కూడా ఉండడం విశేషం.
స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో పాల్గొన్నందుకు దిమిలికి చెందిన మంతా అనంతరావు 1932లొ ఆరు నెలలు, సేనాపతి అప్పలనాయుడు మూడు నెలలు, ఎల్లాయి అప్పలనరసింహం 1932 ఫిబ్రవరి నుండి 1942 ఫిబ్రవరి వరకు జైలు శిక్ష అనుభవించారు. అదే గ్రామానికి చెందిన శిష్ట్లా లింగమ్మ 1932 లో ఆరు నెలలు, మిస్సుల లక్ష్మీనరసమ్మ ఆరు నెలలు కాలనాధబట్ల మహాలక్ష్మమ్మ 1933 మార్ఛి లో,శిష్ట్లా కామేశ్వరరావు 1942 ఆగస్టు నుండి 1944 డిసెంబరు వరకు జైలు శిక్ష అనుభవించారు. పెనుగొల్లుకు చెందిన ఇంద్రగంటి కామేశ్వరరావు స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో పాల్గొన్నారు. మంగవరానికి చెందిన గాదె నారాయణమ్మ శాసనోల్లంఘనోద్యమంలో పాల్గొని కారాగార శిక్ష అనుభవించారు.మిస్సులసూర్య
నారాయణ మొహనదాసు, మరియు శిష్ట్లా రామదాసులు క్విట్ ఇండియా ఉద్యమంలో పాల్గొని, నిర్బంధించబడ్డారు. యల్లాయి నారాయణరావు, మారేపల్లి రామచంద్రరావులు బెర్హంపూర్ జైలులో శిక్ష ననుభవించారు. 
సిగిరేద్ది పోతన్న శిష్ట్లా పురుషోత్తాలు 1932 ఫిబ్రవరిలో కారాగారంలో నిర్బంధించబడ్డారు. దిమిలికి చెందిన మిస్సుల చిరంజీవి జిల్లాలో మొదటి స్వాతంత్ర్యోద్యమ సత్యాగ్రహి. రాష్ట్రపతి వి.వి.గిరి, తెన్నేటి విశ్వనాథంలతో కలసి స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో చురుకైన పాత్ర పోషించారు. తామ్రపత్ర గ్రహీత సత్యవరానికి చెందిన కాకర్లపూడి పాయకరావు అండమాను జైలులో శిక్ష ననుభవించి అసువులు బాసిన అమరజీవి. ఇరువాడ (సబ్బవరం)కు చెందిన పేరిచెర్ల అగ్గిరాజ, అల్లూరి సీతారామరాజు అనుయయునిగా మన్యం తిరుగుబాటులో పాల్గొని బ్రిటిష్ వారి తుపాకి గుళ్ళకు నేలకొరిగిన అమరవీరుడు.
యలమంచిలి ప్రాంత దేవాలయాలు

పంచదార్ల ధర్మలింగేశ్వరాలయం:
యలమంచిలికి 10 కి.మీ. దూరం నున్న పంచదార్ల గ్రామంలో చారిత్రిక విశిష్టత కల అతి ప్రాచీన శైవక్షేత్రం ధర్మలింగేశ్వరాలయం ఉంది. ఇక్కడ ఎల్లవేళలా భూగర్భం నుంచి పైకి వచ్చే ఐదు నీటి ధారలు (పంచ ధారలు) భక్తులకు కనువిందు కలిగిస్తాయి. ఇక్కడ స్వయం భూయుక్తమైన లింగం ఉండేదని కాల గతిలో అది మరుగున పడగా |నారదుని]] సూచన మేరకు యమధర్మరాజు తన కుష్టువ్యాధి నివారణ నిమిత్తం మరొక వర్ధమాన లింగాన్ని ఇక్కడ ప్రతిష్ఠించేడని యమధర్మరాజు చే పునఃప్రతిస్టించ బడిన లింగం కనుక ధర్మలింగేశ్వర ఆలయంఅని పేరు వచ్చినట్టు స్థల పురాణం. ఇక్కడ పురాతన శివలింగాన్ని సముద్రగుప్తుని కాలంలో దేవరాష్ట్రాన్ని పాలించే కుభేరుడు ప్రతిష్ఠించాడని చరిత్రకారుల భావన. ఈ క్షేత్రంలో ముందుగా బయట మనకు కనిపించేది ’రాధామాధవ స్వామి’ నిలయం మరియు ఒక మండపం. ఈ మండపాన్ని హరినరేంద్రుడు క్రీ.శ..1538 లో నిర్మించాడు. ఆలయానికి దక్షిణ దిశలో తటాకం ఉంది. నీటి ధారలన్నీ దీనిలో కలుస్తాయి. ఈ తటాకాన్ని, తూర్పుదిశలో నున్న ఆస్థాన మండపాన్ని చాళుక్య నృసింహదేవుని భార్య వీరాంబికచే నిర్మితమయ్యాయి. ఇక్కడ ఆలయ సమూహంలో విశ్వేశ్వరస్వామి ఆలయం, అనేక లింగాకృతులు, దేవతామూర్తుల విగ్రహాలు, నందీశ్వర విగ్రహాలు, శిథిల శిల్పాలు కనిపిస్తాయి. ఇక్కడ ప్రధానమైన ధర్మలింగేశ్వరాలయం, అన్ని ఆలయాల కన్న ఎత్తులో నున్నది. గర్భగుడి లోపల నున్న మండపం క్రి.శ.1432 లో కుమార ఎర్రమనాయకునిచే నిర్మించ బడినదని, దేవుని కళ్యాణ ఉత్సవాల కై నిర్మించబడ్డ మండపం 1407 లో యలమంచిలి విశ్వేశ్వర దేవుని చే నిర్మిచబడినదని చెపుతారు. ఆలయాన్ని పురాతన రక్షిత కట్టడంగా గుర్తిస్తూ పురావస్తు శాఖ వారు పెట్టిన బోర్డు ఇక్కడ ఉంది. కార్తీక మాసం, శివరాత్రి, విజయదశమి రోజుల్లో ఈ పుణ్యక్షేత్రం భక్తులతో కళకళ లాడుతోంది.
ఉపమాక వెంకన్న: 
ఉత్తరాంధ్రవాసుల ఆరాధ్య దైవమైన ' ఉపమాక వెంకన్న' 'గా పిలువ బడే వేంకటేశ్వరస్వామి ఆలయం యలమంచిలికి 20 కి.మీ.దూరంలో కల ఉపమాక గ్రామంలో వెలిసింది. ఈ దేవాలయం తిరుపతి వెంకేశ్వరస్వామి దేవాలయాన్ని పోలి ఉంటుంది. ఈ క్షేత్రం క్రీ..శ. ఆరవ శతాబ్దంలో వెలిసినట్లు తెలస్తుంది. వెంకటేశ్వర స్వామి వెలసిన పర్వతాన్ని గరుడాద్రి పర్వతమని పిలుస్తారు. గరుక్మంతుడు, విష్ణుమూర్తిని ఎల్లవేళలా తన వీపు పై కూర్చుండునట్లు వరం కోరగా, దక్షిణ సముద్ర తీరమందు నీవు కొండగా ఆవిర్భవిస్తే, తిరుపతి నుండి వచ్చి నీ పై అవతరించి పూజలందుకొంటానని విష్ణుమూర్తి తెలపగా గరుక్మంతుడు గరుడాద్రి పర్వతంగా వెలిశాడని స్థలపురాణం. ఇక్కడ ఆలయంలో స్వామి గుర్రం పై కూర్చున్నట్టు లక్ష్మిదేవి క్రింద వెలసినట్లు దర్శనమిస్తారు. కొండ దిగువన విశాలమైన మరొక ఆలయంలో శ్రీ పద్మావతి సమేత వెంకేశ్వరస్వామి దర్శనమిస్తాడు. ఆలయాన్ని ఆనుకొని రెండు పుష్కరుణులు క్షేత్రానికి ప్రత్రేక శోభను చేకూర్చుతున్నాయి. ఎత్తయిన పర్వతం, సుందరమైన ఆలయ బేడామండపం, ఇతర కట్టడాలు ఆనాటి శిల్పకళా నైపుణ్యాన్ని చాటి చెపుతాయి. ఏటా ఫాల్గుణ శుద్ధ ఏకాదశి నాడు స్వామివారి కల్యాణ ఉత్సవాలు ఘనంగా జరుగుతాయి .ప్రస్తుతం దేవాదాయ, ధర్మాదాయ శాఖ ఆధీనంలో ఆలయం నడుస్తోంది.
వీరభద్రస్వామి ఆలయం:
యలమంచిలిలో గల ప్రాచీన దేవాలయాలలో వీరభద్రస్వామి దేవాలయం ఒకటి . క్రీ.శ. 15 వ శతాబ్దానికి చెందిన ఈ ఆలయాన్ని. చాళుక్య రాజులు గాని యాదవరాజులు గాని నిర్మించి ఉంటారని భావించ బడుచున్నది. ఈ శైవక్షేత్రంలో వీరభద్రస్వామి ఐదు అడుగుగుల ఎత్తుగల విగ్రహ రూపంలో దర్శనమిస్తారు. ఎత్తయిన ఆలయ గాలి గోపురం గ్రామమంతా కనిపిస్తుంది. గాలి గోపురం క్రింద బ్రహ్మి,వరాహ, గణేశ, మహిషాసురమర్దని, కుమారస్వామి, సదాశివుని రాతి శిల్పాలు, కొన్నిశాసనాలు చెక్కబడి ఉన్నాయి. ఆలయంలో భద్రకాళి, కుమారస్వాములకు వేరు గదులున్నాయి. ఆలయ ప్రహారి గోడ పై చెక్కబడిన వివిధ శిల్పాలు సందర్శకులను ఆకట్టుకొంటాయి.
వేణుగోపాలస్వామి ఆలయం:
దీనిని కూడా చాళుక్యులే నిర్మించారని భావించబడుతోంది. ఈ ఆలయ కొండశిఖరం మీద నేటికి శిథిల ఆలయ ముఖద్వారం ఒకటి కనబడుచున్నది. స్థానికులు దానిని ‘యాదవరాజుల’ కథలలో చెప్పబడే కాటమరాజు చెల్లెలైన "నూకిపాప" మేడగా పేర్కొంటారు. కాని అక్కడ ఉన్న నంది విగ్రహపు శిథిలాన్ని, అక్కడ ఉండే గుండ్రాయి మీద చెక్కబడ్డ 11 వ శతాబ్దపు చాళుక్య విజయాదిత్యుని చే సమర్పించ బడిన దానాన్ని సూచించే శాసనాన్ని బట్టి అది ఒక శివాలయం అని తెలుస్తోంది. ప్రస్తుతంలో ఈ ఆలయానికి సందర్శకులు లేరు.
కనకమహాలక్ష్మి అమ్మవారిఆలయం:
యలమంచిలి ధర్మవరం లో వెలసిన శ్రీ శ్రీ శ్రీ కనక మహాలక్ష్మి అమ్మవారి ఆలయానికి మంచి విశిష్టత ఉంది.ప్రతి సంవత్సరం మార్గశిర మాసం లో అమ్మవారికి ధూప దీప నైవేద్యాలతో అమ్మవారికి ప్రత్యేక పూజలు జరపబడును.ప్రతి సంవత్సరం జనవరి 19వ తేదీన అమ్మవారి తీర్థ మహోత్సవం అంగరంగ వైభవంగా జరుగుతుంది.ఎంతో మంది భక్తులు వచ్చి అమ్మవారి తీర్థ మహోత్సవాన్ని విజయవంతం చేస్తారు.
రామచంద్రమ్మ అమ్మవారి గుడి: 
యలమంచిలి ధర్మవరం లో ఉన్న వీరన్న కొండ మీద వెలసిన శ్రీ శ్రీ శ్రీ రామచంద్రమ్మ అమ్మవారు ఎలమంచిలి గ్రామ దేవత గా పూజలు అందుకుంటున్నారు.ప్రతి రెండు సంవత్సరాలకు ఒక్కసారి అమ్మవారి నిజస్వరూపం(మెరుపు) రూపంలో అమ్మవారు దర్శనం ఇస్తారు.
భూలోకమాంబ అమ్మవారి దేవస్థానం:
యలమంచిలి తులసినగర్ లో వేంచేసి ఉన్న శ్రీ శ్రీ శ్రీ భూలోకమాంబ అమ్మవారి ఆలయానికి చాలా విశిష్టత ఉంది.ఇక్కడ ప్రతి సంవత్సరం దీపావళి నుండి నాగులచవితి వరకు పంచారాత్రుల మహోత్సవం జరుగుతుంది.ఈ మహోత్సవాన్ని చూడడానికి దేశం నలుమూలల నుంచి భక్తులు తరలివస్తారు.
శ్రీ సుబ్రహ్మణ్యస్వామి వారి దేవస్థానం:
యలమంచిలి పాతవీధి లో వేంచేసి ఉన్న శ్రీ శ్రీ శ్రీ సుబ్రహ్మణ్యస్వామి ఆలయానికి మంచి విశిష్టత ఉంది.ఇక్కడ ప్రతి సంవత్సరం దీపావళి నుండి నాగులచవితి వరకు పంచారాత్రుల మహోత్సవం జరుగుతుంది.ఈ మహోత్సవాన్ని చూడడానికి దేశం నలుమూలల నుంచి భక్తులు తరలివస్తారు.
యలమంచిలి లో గల ఇతర ఆలయాలు:
శ్రీ వెంకటేశ్వర ఆలయం (వీరన్న కొండ,ధర్మవరం, యలమంచిలి)
భావనాఋషి స్వామి గుడి (యలమంచిలి ధర్మవరం)
శ్రీ వాసవీ కన్యకాపరమేశ్వరి ఆలయం
కామాక్షి అమ్మవారి గుడి
ఆంజనేయస్వామిగుడి
దుర్గామాత ఆలయం (పెంజేరువు)
త్రిమూర్తుల వారి ఆలయం
సంతోషిమాత ఆలయం
షిర్డీ సాయిబాబా గుడి
నూకాంబికా అమ్మవారి గుడి
సీతారామస్వామి కోవెల
కృష్ణుని కోవెల
సోమస్కంధ మూర్తి(విజయేశ్వరి దేవి సమేత విశ్వేశ్వరుడు)
ఆర్దిక స్థితి గతులు

వ్యవసాయ రంగం: 
మండలంలో 70% మంది ప్రజల ప్రధాన వృత్తి వ్యవసాయం మరియు పాడి పశువుల పెంపకం. మండలం పూర్తిగా వర్షాధారిత ప్రాంతం. సముద్ర తీరానికి దగ్గరగా ఉండడం కారణంగా నైరుతి ఋతుపవనాల వల్ల 72% వర్షపాతం, ఈశాన్యరుతుపవనాల వల్ల 13% వర్షపాతాన్ని మండలం పొందుతున్నది. వార్షిక సరాసరి వర్షపాతం 1200 మిమీగా నమోదు అవుతున్నది. నేలలు వదులుగా ఉండే ఎర్ర మట్టినేలలు. ఇసుకపాలు ఎక్కువ. నీరు ఇంకి పోయే స్వభావం కలవి. పంటపొలాల విస్తీర్ణం 6842 హెక్టార్లు. పెదపల్లి ప్రాంతంలో 365 హెక్టార్ల విస్తీర్ణం గల అడవి ఉంది. ఖరీఫ్ సీజన్‌లో పల్లపుభూములలో ఆహార పంటగా వరి పండిస్తారు. వాణిజ్యపంటగా చెరకు వేస్తారు.కొన్నిగ్రామాలలో పొగాకు కూడా పండిస్తారు. మెట్టభూముల్లో చోళ్ళు (రాగులు) గంటెలు, నువ్వులు, వేరుశనగ పంటలు వేస్తారు. మిరప, కందుల పంటలు అక్కడక్కడ కనిపిస్తాయి. వంగ, బీర, ఆనప, టమోటా వంటి కూరగాయలను కూడా పండిస్తున్నారు. మండలంలోని కొక్కిరాపల్లి గ్రామంలో రాష్ట్రప్రభుత్వం వారి "నూనె గింజల" పరిశోధనాకేంద్రం ఉంది. ఆచార్య ఎన్.జి.రంగా వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయ అనుభందమైన ఈ కేంద్రంలో నువ్వుల విత్తనాల పై పరిశోధనలు జరుగుచున్నవి. రైతులకు వ్యవసాయం తర్వాత ప్రధాన ఆదాయ వనరు గేదెల పెంపకం ద్వారా పాల ఉత్పత్తి. తరచు సంభవించే వర్షాభావ పరిస్థితుల వల్ల పంటలకు గ్యారంటీ లేదు. మండలం లోని కొన్ని గ్రామాలను ఆనుకొని శారద,వరాహ నదులు ప్రవహిస్తున్నప్పటికి వాటి వల్ల ప్రయోజనం తక్కువ. గోదావరి నది పై పోలవరం ప్రాజెక్టు (ఇందిరా సాగర్ ప్రాజెక్ట్ ) పూర్తయితే ఈ మండలం సస్యశ్యామలం అవుతుంది. త్రాగునీటి సమస్యకూడా తీరుతుంది.
పారిశ్రామిక రంగం: 
మండలంలో చెప్పుకోతగిన పరిశ్రమలేవీ లేవు. మండలంలో ఏటి కొప్పాక గ్రామంలో సహకార చక్కెర కర్మాగారం 1933 సం.లో ఏర్పాటయింది. ఇది రాష్ట్రంలో సహకారరంగంలో ఏర్పడిన మొట్టమొదటి చక్కెర కర్మాగారం. రేగుపాలెం వద్ద 2009 లో సిమెంట్ కర్మాగారం ఏర్పాటయింది. యలమంచిలికి దగ్గరగా ఉన్న అచ్యుతాపురం ఎస్.ఇ.జెడ్ లో నిర్మించబడిన బ్రాండిక్స్ దుస్తుల కర్మాగారం కొంతమందికి ఉపాది కల్పిస్తున్నది. విశాఖపట్నంలో పనిచేసే చిరుద్యోగులు యలమంచిలిని తమ నివాస ప్రాంతంగాఎంచుకోవడం వల్ల గృహనిర్మాణ రంగం 
ముందంజలో నున్నది.
చూడతగిన ప్రదేశాలు
పెంజేరువు
యలమంచిలి నుంచి సైతారు పేటకి వెళ్లే దారిలో ఈ చెరువు మనకి కనిపిస్తాది.ఇది చూడడానికి ఎంతో ఆహ్లాదకరంగా ఉంటుంది.ఉదయాన్నే వాకింగ్ కి వెళ్లే వారికి ఇది మంచి ప్రదేశం.ఈ చెరువుకి ఆనుకొని ఉన్న కొండ పై శ్రీ శ్రీ శ్రీ దుర్గాదేవి అమ్మవారి ఆలయం కూడా ఉంది ఆ గుడి ఎంతో ప్రతిష్ఠాత్మకమైన దేవాలయం.ఈ చెరువులో కలువ పువ్వు ప్రత్యేకం.


కొండకర్ల ఆవ
యలమంచిలికి ప్రక్కన ఉన్న అచ్యుతాపురం మండలంలో సహజసిద్దంగా ఏర్పడిన మంచినీటి సరస్సు’ కొండకర్ల ఆవ.’ ఇది రాష్ట్రంలో కొల్లేరు సరస్సు తర్వాత రెండవ పెద్ద మంచినీటి సరస్సు. ఒక వైపు కొండలు, వేరొక వైపు కొబ్బరిచెట్లు ఆవకు ప్రత్యేక అందాన్ని చేకూర్చుతున్నాయి. సరస్సు లోని వివిధ రకాల నీటి మొక్కలు, రకరకాల పక్షులు, ప్రకృతివీక్షకులకు కనువిందు కలగజేస్తాయి. నవంబరు, డిసెంబరు నెలలలో సైబీరియా మొదలగు అనేక దేశాల నుండి పక్షులు ఇక్కడకు వలస వస్తాయి. అందమైన విదేశీ పక్షులు సందర్శకులను ఆకట్టుకొంటాయి. ఈ సరస్సు అందానికి ముగ్ధులైన ఫ్రెంచి వారు ఆవకు సమీపంలో ‘ప్రెంచ్ భవనాన్ని’నిర్మించారు. స్వాతంత్ర్యం రాకముందు విజయనగరం మహారాజులు వారాంతరపు విడిది గా ( holiday resort) ఇక్కడకు వచ్చేవారు. ఆవలో దోనె షికారు ఎంతో ఉషారుగా ఉంటుంది. ప్రకృతి రమణీయత నవంబరు నుండి ఫిబ్రవరి వరకు బాగుంటుంది. ఆవకు దగ్గర లో నున్న చూచికొండ గ్రామం వరకు రోడ్డు సౌకర్యం ఉన్నది. ఆవ లో కొంతభాగం ఆక్రమణలకు గురిఅయింది. ఇక్కడ పర్యాటక శాఖవారి అధితి గృహాలు గాని, లాడ్జీలు గాని లేవు. కొందరు గృహస్థులు తమ ఇళ్లలో వసతిసౌకర్యం కల్పిస్తున్నారు. ఆంధ్రప్రదేశ్ పర్యాటక శాఖవారు శ్రద్ధ తీసుకొని రవాణసౌకర్యం, వసతి గృహాల నిర్మాణం వంటి ఏర్పాట్లు చేస్తే ఇది మంచి పర్యాటక కేంద్రం గా అభివృద్ధి చెందుతుంది.
లక్కబొమ్మల ఏటికొప్పాక
యలమంచిలి కి 20 కి.మీ.దూరంలో వరాహనది ఎడమ ఒడ్డున ఉన్న గ్రామం ఏటికొప్పాక. ఈ గ్రామ జనాభా 12000. . బొమ్మల తయారీలోఆంధ్రప్రదేశ్ లోకొండపల్లి తర్వాత అత్యంత ప్రాచుర్యం పొందిన గ్రామం ఏటికొప్పాక. ఈ గ్రామానికి కొయ్యబొమ్మల తయారీ లో200 సం.ల చరిత్ర ఉన్నది. స్థానిక హస్తకళా నిపుణులు దగ్గరలో నున్న కొండలలో దొరికే ‘ అంకుడుకర్ర ‘అనే మెత్తని కర్రను ముక్కలుగా నరికి ఎండబెట్టి, శుభ్రంచేసి చేతి అడ్డలపై (ఒక పెద్ద చక్రానికి, దానికి కొంతదూరంలో ఒకచిన్నచక్రాన్నిఉంచి రెండింటికి ఒక బెల్టు బిగించి పెద్దచక్రాన్ని ఒక వ్యక్తి త్రిప్పుతుంటే, కళాకారుడు చిన్న చక్రానికి కొయ్య బిగించి చిత్రిక పట్టే సాధనం) ఉలి, బాడిత వంటి సాధారణ పనిముట్లతో కర్రముక్కలను చిత్రికపట్టి, నునుపుగా చేసి, పిల్లలు ఆడుకొనే బొంగరాలు, గిలకలు, లక్కపిడతలు మొదలగు ఆట బొమ్మలు చేసి వాటికి వివిధ లక్క రంగులు పట్టించి స్థానిక సంతలలోఅమ్మేవారు. కాని ఈ లక్క బొమ్మలకు ప్రాచుర్యం కలిగించిన వ్యక్తి విజయనగరానికి చెందిన పద్మనాభరాజు. ఈయన ఈ గ్రామానికొచ్చి 1911 లో లక్కబొమ్మలతో వ్యాపారం మొదలు పెట్టారు. అతని తర్వాత ఆయన వారసుడు చిట్టిరాజు హస్త కళాకారులను సంఘటిత పరచి కొత్త డిజైన్లతో రకరకాల బొమ్మలు చేయించి అమ్మేవారు.ప్రస్తుతం ఈతని మేనల్లుడు చింతలపాటి వెంకటపతి రాజు ఏటికొప్పాక కొయ్యబొమ్మలకు ప్రపంచఖ్యాతి తేవాలనే ఉద్దేశంతో స్థానిక కళాకారులతో పద్మావతి అసోసియేషన్ అనే హస్తకళాకారుల సహకార సంఘాన్ని 1984 లోస్థాపించి, వారికి ఆంధ్రా యూనివర్సిటి, నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ డిజైన్, నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఫేషన్ టెక్నాలజీ వంటి సంస్థల సహకారంతో కొత్త డిజైన్లు చేయడం .లక్కలో రసాయనిక రంగులు కలపడం మొదలగు మెళుకువలు నేర్పుతున్నారు..వివిధ ప్రాంతాల హస్తకళా నిపుణులను రప్పించి ఇక్కడ వారికి శిక్షణనివ్వడం, ఇక్కడ వారిని దేశంలో వివిధ హస్తకళాప్రదర్శనలకు తీసుకువెళ్ళడం వంటివి చేస్తున్నారు. ఆకర్షణీయమైన రంగులలతో, వివిధ ఆక్రుతలతో తయారయ్యే కొయ్యబొమ్మలు మనల్ని ఎంతగానో ఆకట్టుకొంటాయి. వినాయకుడు, వెంకటేశ్వరస్వామి మొదలగు దేవతామూర్తుల బొమ్మలు, కొంగలు, చిలకలు మొ|| గు పక్షులు, కుందేళ్ళు,గాజులస్టాండు,పెన్ను స్టాండు, లక్కపిడతలు, గిలిగిచ్చికాయలు, చదరంగపు పావులు, భరెణలు,తల్లి-పిల్ల, బజాజ్ స్కూటర్ మొ|| బొమ్మలు రాష్ట్రంలోని లేపాక్షి ఎంపోరియం, దేశంలోని అనేక హస్తకళా కేంద్రాలకు, అమెరికా, జర్మనీ, ఇటలీ, ఫ్రాన్సు మొ|| విదేశాలకు ఎగుమతి అవుతాయి. కళాకారులు అనేకజాతీయ బహుమతులు గెలుచుకొన్నారు. ఇతర ప్రాంతాల హస్తకళా నిపుణులు బస చేయడానికి గెస్ట్ హౌస్ ఉంది. ప్రస్తుతం అంకుడు చెట్లు కనుమరుగు అవుతుండడంవల్ల ఈ వృత్తిపై ఆధారపడి జీవించే 200 మంది ఆందోళన చెందుతున్నారు. చింతపల్లి అడవులలో అంకుడు చెట్లు పెంచాలని వారు ఫారెస్ట్ డిపార్ట్మెంట్ ను కోరుతున్నారు.

భాగవతుల ఛారిటబుల్ ట్రస్ట్
గ్రామీణ భారతం స్వయంపోషకత్వంతో స్వయంపాలన సాధించడమే స్వరాజ్ లక్ష్యంగా గాంధీజీ పేర్కొన్నారు . అటువంటి ఆశయం తో, దేశంలో గత 40 సం.లుగా గ్రామీణ వికాశానికై పాటుపడుతున్న స్వచ్ఛంద సంస్తలలో ప్రముఖ సంస్తగా గుర్తింపు పొందిన భాగవతుల ఛారిటబుల్ ట్రస్ట్ ( బి.సి.టి ) యలమంచిలి దగ్గరలో నున్న హరిపురం గ్రామంలో నున్నది. దిమిలి గ్రామానికి చెందిన శ్రీ భాగవతుల వెంకట పరమేశ్వర రావు అమెరికా లోని పెన్సిల్వేనియా యూనివెర్సిటీ నుండి అణుభౌతిక శాస్త్రంలో పి.హెచ్.డి. డిగ్రీ పొందిన తర్వాత తన గ్రామానికొచ్చి అక్కడ గ్రామీణ పేదరికాన్ని,అవిద్యను చూసి కలత చెందారు.. టాటా ఇన్స్టిట్యూట్ అఫ్ ఫండమెంటల్ రిసెర్చ్ సంస్థ తమ సంస్తలో అణు శాస్ర్తవేత్తగా చేరమని ఆహ్వానించినా చేరకుండా గ్రామీణాభివృద్ధికి అంకితమయ్యారు. దిమిలి గ్రామంలో ఉన్నత పాఠశాల ఏర్పాటు చేయడంలో సఫలమైన శ్రీ పరమేశ్వర రావు, అదే ప్రేరణతో 1973 లో భాగవతుల ఛారిటబుల్ ట్రస్ట్ అనే స్వచ్ఛంద సంస్తను స్థాపించారు .వ్యవసాయం, స్త్రీల స్వావలంభన,కుటీరపరిశ్రమలు, విద్య,ఆరోగ్యం, వికలాంగుల పునరావాసము మొదలగు ఆశయాలతో ట్రస్ట్ కార్యాచరణకు దిగింది. బి.సి.టి వారి దృష్టిలో ఉపయోగించని భూమేకాని ఉపయోగపడని భూమంటూ ( waste land ) ఉండదు.ఆ విషయం నిరూపించడానికి పంచదార్ల గ్రామం లోని ఎటువంటి చెట్టూ చేమా లేని, రాతి మయమయిన 50 ఎకరాల కొండ వాలును లీజుకు తీసుకొని 3 సం.లలో 100 రకాల వృక్ష జాతులను పెంచి చక్కటి బొటానికల్ గార్డెన్ గా తీర్చి దిద్దారు. దానిని స్ఫూర్తిగా తీసుకొని,వీరి సహకారం తో, దగ్గర గ్రామాల రైతులు వృదాగా వదిలేసిన ఐదు వేల ఎకరాల బంజరుభూములను సస్యశ్యామలంగా తీర్చి దిద్దుకొన్నారు. 1995 లో ఇండియన్ కౌన్సిసిల్ ఆఫ్ అగ్రికల్చరల్ రిసెర్చ్ సంస్థ తమ 'కృషి విజ్ఞ్యాన కేంద్రాన్ని 'ఇక్కడ ఏర్పాటు చేసి రైతులకు ఆధునిక వ్యవసాయ పద్ధతులలో శిక్షణ, సలహాలు, పరిశోధనలు చేస్తున్నారు. గ్రామీణ నిరుపేద స్త్రీల సంఖ్య ఇంటిపనులకే పరిమితమవడాన్ని గమనించి వారి స్వావలంబన కై అనేక పధకాలు ప్రవేశపెట్టారు.కోళ్ళపెంపకం, పాడిపశువులుపెంపకం, విస్తరాకులు కుట్టడం, అప్పడాలు,పచ్చళ్ళు తయారుచెయ్యడం,కొయ్యబొమ్మలు చేయడం వంటి పనులలో తర్ఫీదునిచ్చి వారికి స్వయం ఉపాధి పధకాలను కల్పిస్తున్నారు. అందుకు కావాల్సిన స్వల్ప పెట్టుబడిని అప్పుగాఇచ్చి,తిరిగి వాయదాల పద్ధతిలో అప్పుతీర్చుతూ,సంపాదించిన దానిలో కొంత పొదుపు చేయించే’ పొదుపు పధకం’ ద్వారా తమపెట్టుబడిని తామే సమకూర్చుకో గలిగే స్వయం సహాయక బృందాలుగా వారిని తీర్చి దిద్దేరు. ఈ పొదుపుపధకం ప్రపంచ బ్యాంక్ ను కూడా ఆకర్షించినది .డ్వాక్రా వంటిపధకాలు ఇటువంటి పధకాల నుండి రూపుదిద్దుకోన్నవే. విద్యారంగంలో వెనుకబాటుతనాన్ని తొలగిచడానికి గ్రామీణ ప్రాంతాలలో వందకు పైగా ఆయనిత విద్యాకేంద్రాలుప్రారభించేరు.ఆయనితవిద్యారంగంలో వీరి కృషిని గమనించి కేంద్రప్రభుత్వపు జాతీయ సాక్షరతా మిషన్,విశాఖజిల్లాలో ఏడు వందల రాత్రిబడులు నిర్వహించే బాధ్యత బి.సి.టి. కిఅప్పగించారు. వీరు 72 ప్రయోగాత్మక పాఠశాలలు నడుపుతున్నారు. సాధారణ విద్యతో పాటు వృత్తివిద్య ఆవశ్యకత ఎంతైనా ఉందని,వీరు వృత్తివిద్యా శిక్షణా కేంద్రాలు ఏర్పాటు చేసారు. పంచదార్లలో మోడల్ రెసిడెన్షియల్ స్కూల్ నిర్వహిస్తున్నారు.ఆరోగ్యరంగంలో నాటు మంత్రసానులకు శిక్షణ నిచ్చి ప్రసూతిమరణాలను అరికట్టగలిగారు..యలమంచిలి,హరిపురం,దిమిలి గ్రామాలలో ఆసుపత్రులను నడుపుతున్నారు. వికలాంగుల పునరావాసానికి కూడా కృషి చేస్తున్నారు.వీరు నడిపే వికలాంగుల పునరావాస శిక్షణా కేంద్రంలో వ్యవసాయం, టైలరింగ్,కాగితపు సంచులు చేయుట తదితర వృత్తులలో శిక్షణనిచ్చి వారికి వైకల్యాన్ని జయంచడమెలాగో నేర్పుతున్నారు.
గ్రామీణవికాశానికై వీరు చేస్తున్న ప్రయోగాలను పరిశీలించేందుకు,దేశ,విదేశాల నుండి అనేకమంది ఔత్యాహికులు బి.సి.టి.ని సందర్శిస్తారు.
విద్యా సంస్థలు
శ్రీ గురజాడ అప్పారావు ప్రభుత్వ డిగ్రీ కళాశాల
పూర్ణ సాయి వివేకానంద డిగ్రీ, పి.జి కళాశాల
కొణతాల డిగ్రీ,జూనియర్ కళాశాల
మధు బి.ఇడి కళాశాల
ప్రభుత్వ జూనియర్ కళాశాల
గీతాంజలి జూనియర్ కళాశాల
ఉషోదయ ఒకేషనల్ జూనియర్ కళాశాల
గాయత్రి వేద పాఠశాల
డాక్టర్ బి.ఆర్.అంబేద్కర్ ఓపెన్ యునివర్సిటీ స్టడీ సెంటర్
వాగ్దేవి జూనియర్ కళాశాల
SUNFLAW COMPUTER EDUCATION
పాఠశాలలు
ప్రభుత్వ పాఠశాల(ధర్మవరం,రైల్వే స్టేషన్ దగ్గర,సి.పి పేట,వీరభద్ర స్వామి గుడి దగ్గర్లో) నాలుగు ప్రభుత్వ పాఠశాలలు కలవు.
సెయింట్ జూడ్స్
సెయింట్ మేరీ
గౌరీ పబ్లిక్ స్కూల్
జ్యోతి పబ్లిక్ స్కూల్
మోంటెస్సోరి స్కూల్
అలివేలు మంగ స్కూల్
రవీంద్ర భారతీ స్కూల్
శ్రీ చైతన్య స్కూల్
కృష్ణ వేణి టాలెంట్ స్కూల్
క్రియేటివ్ కిడ్స్
సెయింట్ అంథోనీ(ఎర్రవరం)
ఎస్.వి.ఎస్ పబ్లిక్ స్కూల్
భాష్యం పబ్లిక్ స్కూల్
బ్యాంకులు
స్టేట్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా(మెయిన్ రోడ్)
స్టేట్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా(తులసినగర్)
ఆంధ్రా బ్యాంక్(మెయిన్ రోడ్)
కరూర్ వైశ్యా బ్యాంక్(మెయిన్ రోడ్)
జిల్లా సహకార కో-ఓపెరేటీవ్ బ్యాంక్(DCCB)(మెయిన్ రోడ్)
విశాఖపట్నం కో-ఓపెరేటివ్ బ్యాంక్(రైల్వే స్టేషన్ రోడ్)
కొక్కిరాపల్లి కో-ఓపెరేటీవ్ బ్యాంక్(నాగేంద్ర కాలనీ)
యాక్సిస్ బ్యాంక్(ఓరుగంటి వారి వీధి)
కెనరా బ్యాంక్(నారాయణ పురం)
ఆంధ్రప్రదేశ్ గ్రామీణ వికాస బ్యాంక్(మెయిన్ రోడ్)
బ్యాంక్ ఆఫ్ బరోడా(రైల్వే స్టేషన్ రోడ్)
లైఫ్ ఇన్సూరెన్స్ కార్పొరేషన్(LIC)(మెయిన్ రోడ్)
పోస్ట్ ఆఫీసు(నాగేంద్ర కాలనీ)
వేదికలు
శ్రీ.శ్రీ పఠన మందిరం ( శాఖా గ్రంథాలయం )
ఆరుద్ర సమావేశ మందిరం
ఘంటసాల కళామందిరం
గురప్ప కళ్యాణ మండపం (టి. టి. డి కళ్యాణ మండపం )
శ్రీ వాసవీ కళ్యాణ మండపం
ఎన్.జి.ఒ. హోమ్
కనకమహాలక్ష్మి గుడి కళామండపం
సబ్ కోర్ట్:యలమంచిలి న్యాయస్థానానికి నూట ముప్పై సంవత్సరాల చరిత్ర ఉంది. 1860 సం.నికి పూర్వం ఎస్. రాయవరంలో ఏర్పాటుచేయబడిన కోర్ట్ 1879 సం.లో యలమంచిలికి మార్చబడింది. కోర్ట్ శతాబ్దిఉత్సవాలు 1981 లో నిర్వహించబడ్డాయి. ఒకప్పుడు ఊరంతా వకీళ్ళ, కక్షిదారులు, కన్యాశుల్కం నాటకంలో రామప్పపంతులు వంటి కోర్ట్ పక్షులతో సందడిగా ఉండేది. గతానికి గుర్తుగా ఇప్పటికి ఒక వీధి పేరు కోర్ట్ పేట మరొక వీధిపేరు కోర్ట్ ప్యూనుల పేటగా పిలవబడుతున్నాయి. కోర్ట్ లో సీనియర్ సివిల్ జడ్జి, ప్రిన్సిపల్ జూనియర్ సివిల్ జడ్జ్ (పి.డి.ఎం) అడిషనల్ జ్యుడిషియల్ ఫస్ట్ క్లాస్ మేజిస్ట్రేట్ (ఏ.డి.ఎం) బెంచెలు ఉన్నాయి..
సినిమా హాళ్లు
సీత చిత్రమందిర్ (ఏసి)(తులసి నగర్)
తులసి చిత్రమందిర్(ఏసి)(తులసి నగర్)
పరమేశ్వరి థియేటర్(ఏసి)(కొత్తపేట)
ఈ ప్రాంతపు ప్రముఖులు
గురజాడ అప్పారావు
మహాకవి గురజాడ,యలమంచిలి తాలూకా ఎస్..రాయవరం గ్రామంలో 1862 సెప్టెంబరు 21 వ తేదిన మతామహుల ఇంట జన్మించారు. తండ్రి పేరు రామదాసు,తల్లి పేరు కౌసల్యమ్మ.ప్రతి ఏటా గురజాడ జన్మదిన వేడుకను రాయవరం ప్రజలు ఘనంగా నిర్వహిస్తారు.
దిమిలి పొడుగు మనిషి
దిమిలి పొడుగు మనిషిగా పేరుపొందిన దిమిలి గ్రామానికి చెందిన సురమళ్ళ సంజీవరావు మరణించి 20 సంవత్సరాలయినా ‘ రంగ వెళ్లి పోయానే నారాయణమ్మ” లాంటి హాస్య పాటలు, ‘ఒరే అప్పారావు’ లాంటి హాస్య డైలాగులు ఇప్పటికి మైకుల్లో మారుమ్రోగుతుంటాయి.ఆయన నాలుగు దశాబ్దాల పాటు,మన రాష్ట్రంతోపాటు,ఒడిషా,బెంగాల్ లలో అనేక హాస్యప్రదర్శనలిచ్చి ప్రేక్షకుల నుర్రూతలూగించేరు.
వీసం సన్యాసినాయుడు
సైతారుపేటకు చెందిన సన్యాసినాయుడు 1962,1972 లలో యలమంచిలి నియోజకవర్గ శాసన సభ్యునిగా ఎన్నికై, విజయభాస్కరరెడ్డి మంత్రివర్గంలో సహకారశాఖా మంత్రిగా పనిచేశారు.
డాక్టర్ బి.వి. పరమేశ్వరరావు
గ్రామీణాభివృద్ధి కై పాటుపడుతున్న అత్యున్నత స్వచ్ఛందసంస్థ అయిన భాగవతుల ఛారిటబుల్ ట్రస్ట్ వ్యవస్థాపకులు. 1988 సంవత్సరంలో ది వీక్ వార పత్రిక మేన్ ఆఫ్ ది ఇయర్ గా వీరిని ఎంపిక చేసింది.
పప్పల చలపతి రావు
దిమిలికి చెందిన చలపతిరావు 1985 నుండి 1999 వరకు జరిగిన ఎన్నికలలో నాలుగుధపాలుగా శాసన సభ్యులు గాను,2004 లో జరిగిన పార్లమెంట్ ఎన్నికలలో అనకాపల్లి పార్లమెంట్ సభ్యునిగాను ఎన్నికయ్యారు. ఆయన హౌసింగ్ బోర్డ్ ఛైర్మన్,తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం ఛైర్మన్ వంటి పలు పదవులలంకరించారు.
ఆడారి తులసీరావు
యలమంచిలి చెందిన తులసీరావు. 1985 సం.నుండి విశాఖ కోపరేటివ్ డైరీ ఛైర్మన్ గా వ్యవహరిస్తున్నారు. విశాఖ జిల్లా తెలుగు దేశం అధ్యక్షునిగా చాలా కాలంగా పనిచేస్తున్నారు.
1951 - పప్పల బాపునాయుడు (కృషికర్ లోక్ పార్టీ){దిమిలి}
1955 - చింతలపాటి వెంకటసూర్యనారాయణ రాజు (ఇండిపెండెంట్){ఏటికొప్పాక}
1962 మరియు 1978 - వీసం సన్యాసినాయుడు (కాంగ్రెస్){సైతారు పెట}
1967 - నగిరెడ్డి సత్యనారాయణ (ఇండిపెండెంట్){దిమిలి}
1972 - కె.కె.వి.సత్యనారాయణ రాజు ( ఇండిపెండెంట్)
1983 - కె.కె.వి.సత్యనారాయణ రాజు (టి.డి.పి)
1985, 1989, 1994 మరియు 1999 - పప్పల చలపతిరావు ( టి.డి.పి.) {దిమిలి}
2004, మరియు2009 - ఉప్పలపాటి వెంకట రమణ మూర్తిరాజు (కన్నబాబు) (కాంగ్రెస్) {రాంబిల్లి}
2014 - పంచకర్ల రమేష్ బాబు (టి.డి.పి)
గణాంకాలు
జనాభా (2011) - మొత్తం 	70,553 - పురుషుల సంఖ్య 	34,160 - స్త్రీల సంఖ్య 	36,390 - గృహాల సంఖ్య 	19,114

మూలాలు

వెలుపలి లింకులు
ప్రాచీన చరిత్ర భాగము -ఆచార్య కొల్లూరి సూర్యనారాయణ  పంచదార్ల శాసనాలు' నుండి