చైనా చరిత్ర

Question: మంగోలియన్ సామ్రాజ్యం యొక్క మొదటి రాజు ఎవరు?



చైనా నాగరికత నవీన శిలాయుగంలో ఎల్లో రివర్ మరియు యాంగ్జీ నది లోయల పొడవునా ఉన్న పలు ప్రాంతీయ కేంద్రాలలో పుట్టింది కాని, ఎల్లో రివర్ చైనా నాగరికత జన్మస్థానం అని చెప్పబడుతోంది. లిఖిత రూపంలోని చైనా చరిత్ర ఎంతో ముందుగా అంటే షాంగ్ రాజవంశం (ca. 1700 BC – ca. 1650 BC) కాలంలోనే కనబడుతుంది.[1] షాంగ్ రాజవంశం నాటి పురాతన చైనా రాతను కలిగిన దైవ ఎముకలు రేడియో కార్బన్ డేటింగు పరీక్షలో 1500 BC. ముందునాటివని తేలింది.[1] చైనా సంస్కృతి, సాహిత్యం మరియు తత్వశాస్త్రం చౌ రాజవంశం (1045 BC-256 BC) హయాంలో వృద్ధి చెందాయి.
8వ శతాబ్ది BCలో చౌ రాజవంశం అంతర్గత, బాహ్య ఒత్తిళ్లకు తలొగ్గడం ప్రారంభించింది. ప్రాంతీయ ప్రభువులను నియంత్రించే చౌ సామర్థ్యం క్షీణించింది, దీంతో సామ్రాజ్యం అనేక చిన్న రాష్ట్రాలుగా చీలిపోవడం అనేది వసంత మరియు శరత్కాలంలో మొదలై, యుద్ధ రాష్ట్రాల కాలం నాటికి పరాకాష్ఠకు చేరుకుంది. 221 BCలో, ఖిన్ షీ హువాంగ్ యుద్ధంలో మునిగిన పలు రాజ్యాలను ఐక్యపరిచి మొట్టమొదటి చైనా సామ్రాజ్యాన్ని సృష్టించాడు. విజయవంతమైన చైనా చరిత్రలోని రాజవంశాలు నిరంకుశాధికార వ్యవస్థలను పెంచి పోషించాయి, దీంతో చైనా చక్రవర్తి విశాల భూభాగాలపై నేరుగా ఆజమాయిషీ చేయగలిగాడు.
చైనా చరిత్రలో సాంప్రదాయిక దృక్పథం ప్రకారం, రాజకీయ ఐక్యత, అనైక్యతలు పరస్పరం స్థానాలు మారుతున్న కాలాల్లో చైనా తరచుగా ఇన్నర్ ఆసియన్ ప్రజల ఆధిపత్యంలోకి వెళుతూ వచ్చింది, వీరిలో చాలామంది హాన్ చైనీయ జనాభాలో కలిసిపోయారు. ఆసియాలోని పలు ప్రాంతాల సాంస్కృతిక, రాజకీయ ప్రభావాలకు గురైనందున, వెల్లువగా వలసల విస్తరణ మరియు సాంస్కృతిక విలీనీకరణ అనేవి ఆధునిక చైనా చరిత్రలో ఒక భాగమై పోయాయి.
చరిత్ర పూర్వం
పూర్వ శిలాయుగం
ప్రస్తుతం చైనాగా పిలుస్తున్న భూభాగంలో పది లక్షల సంవత్సరాలకు ముందే హోమో ఎరక్టస్ జాతి ప్రజలు నివసించేవారు.[2] గ్జియావోచాంగ్లియాంగ్ ప్రాంతంలో కనుగొన్న రాతి పనిముట్లు మాగ్నెటోస్ట్రాటిగ్రాఫిక్ పరిశోధనల పరంగా 1.36 మిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం నాటివని ఇటీవలి అధ్యయనాలు సూచిస్తున్నాయి.[3] షాంగ్జీ ప్రావిన్స్‌లోని గ్జిహౌడు పురావస్తు ప్రాంతంలో హోమో ఎరెక్టస్ జాతి మానవులు నిప్పును ఉపయోగించినట్లు అతి పురాతన ఆధారాలు నమోదయ్యాయి, ఇవి 1.27 మిలియన్ సంవత్సరాల నాటివని తెలుస్తోంది.
యువాన్‌మౌ మరియు తర్వాత లానిటన్ ప్రాంతాల్లో జరిపిన తవ్వకాలు తొలి మానవుల నివాస ఆనవాళ్లను చూపించాయి. చైనాలో కనుగొన్న అత్యంత ప్రసిద్ధమైన హోమో ఎరెక్టస్ బహుశా 1923-27లో కనుగొన్న పెకింగ్ మానవుడే కావచ్చు.
గ్వాంగ్జీ ప్రాంతంలోని లియుజౌలో ఉన్న లియుజీ గుహలోంచి వెలికితీసిన మూడు కుండ పెంకులు 16,500 మరియు 19,000 BC నాటివని తేలింది.
నవీన శిలా యుగం

చైనాలో నవీన శిలాయుగం ఆనవాళ్లను 12,000 మరియు 10,000 BCలో కనుగొనవచ్చు.[4] మొట్టమొదటి ప్రోటో-చైనీస్ మొక్కజొన్న సాగు 7000 BC లోనే జరిగిందని రేడియో కార్బన్-పరీక్షలో తేలింది. హెనాన్లోని గ్జింజెంగ్ కౌంటీలోని పైలిగాంగ్ సంస్కృతి 1977లో వెలికి తీయబడింది.[5] వ్యవసాయం కారణంగా జనాభా పెరగడంతో, పంటలను నిలువ చేసి తిరిగి పంపిణీ చేసే సామర్థ్యం, వృత్తి నిపుణులను, పాలనాధికారులను భరాయించుకోగలిగిన సామర్థ్యం ఏర్పడింది.[6] నవీన శిలాయుగం చివరలో, ఎల్లో రివర్ సాంస్కృతిక కేంద్రంగా రూపొందడం ప్రారంభమైంది, ఇక్కడే తొలి గ్రామాలు స్థాపించబడ్డాయి; వీటిలో పురావస్తు పరిశోధనల పరంగా అత్యంత ప్రాధాన్యత కలిగిన ఆధారాలు బాన్పో, గ్జియాన్‌లలో కనుగొనబడ్డాయి.[7] తీరం పొడవునా ఏర్పడిన సారవంతమైన ఒండ్రుమట్టి అక్కడి నీళ్లను లేత పసుపు రంగులోకి మార్చిన కారణంగా ఈ నదికి ఎల్లో రివర్ అని పేరు వచ్చింది.[8]
ఈ కాలంలో లిఖిత రచనలు లేని కారణంగా చైనా ప్రాచీన చరిత్ర నిగూడంగా ఉండిపోయింది, తదనంతర కాలాల్లో రాయబడిన రచనలు కొన్ని అప్పటికి చాలా శతాబ్దాలకు ముందు సంభవించిన ఘటనలను వర్ణించడానికి ప్రయత్నించాయి. ఒక్క మాటలో చెప్పాలంటే చైనా ప్రజలు శతాబ్దాలుగా సాగిస్తూ వచ్చిన అంతర్దర్శనం, అంతర్ముఖత్వం కారణంగా ఈ సమస్య తలెత్తింది. దీంతో పురాతన చరిత్రకు సంబంధించిన వాస్తవానికి, కల్పనకు మధ్య వ్యత్యాసం అస్పష్టంగా మారుతూ వచ్చింది.
7000 BC నాటికి, చైనీయులు మొక్కజొన్నను సాగుచేసేవారు ఇది జియహు సంస్కృతికి తోడ్పడింది. నింగ్జియాలోని డామైదిలో, 6000-5000 BC నాటికి చెందిన 3,172 కొండ శిఖరంపైని శిల్పాలు "సూర్యుడు, చంద్రుడు, నక్షత్రాలు, దేవుళ్లు, వేట లేదా జంతువులు మేయడం వంటి దృశ్యాలతో కూడిన 8,453 విడివిడి అక్షరాలను కనుగొన్నారు." ఈ పిక్టోగ్రాఫ్‌లు చైనా రాతకు సంబంధించిన అత్యంత ప్రాచీన అక్షరాలను పోలి ఉన్నాయని పేరు పొందాయి.[9][10] తరువాతి యాంగ్షావో సంస్కృతిని 2500 BC నాటికి లాంగ్షాన్ సంస్కృతి ఆక్రమించింది.
పురాతన యుగం

గ్జియా రాజవంశం (ca. 2100-ca. 1600 BC)

చైనాలో గ్జియా రాజవంశం (ca 2100 BC to 1600 BC) గ్రాండ్ హిస్టారియన్ రికార్డులు మరియు బాంబూ నివేదికలు వంటి పురాతన చారిత్రక రికార్డులలో మొట్టమొదటి రాజవంశంగా వర్ణించబడింది.[11][12]
ఈ రాజవంశం వాస్తవంగా ఎప్పుడు ఉనికిలో ఉండేదనే అంశంపై భిన్నాభిప్రాయం ఉన్నప్పటికీ, ఇది ఉనికిలో ఉన్నట్లుగా కొన్ని పురావస్తు ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి. షిజ్జీ లేదా గ్రాండ్ హిస్టారియన్ రికార్డులు మరియు బాంబూ అన్నల్స్‌ రాసిన చరిత్రకారుడు సీమా క్వియాన్ (145-90 BC), గ్జియా రాజవంశం కాలాన్ని 4,200 సంవత్సరాల క్రితం నాటివని కనుగొన్నాడు కానీ, ఈ తేదీ రూఢి కాలేదు. ప్రస్తుతం చాలామంది పురాతత్వ శాస్త్రవేత్తలు గ్జియాను సెంట్రల్ హేనాన్[13] ప్రాంతంలోని ఎర్లిటౌ తవ్వకాలతో అనుసంధిస్తున్నారు, ఇక్కడ 2000 BC నాటి లోహాన్ని కరిగించే కంచు యంత్రాన్ని వెలికితీశారు. ఈ కాలానికి సంబంధించి కుండలు మరియు గవ్వలపై కనుగొన్న పూర్వ ఆనవాళ్లు ఆధునిక చైనా అక్షరాలకు మూలంగా భావించబడుతున్నాయి.[14] షాంగ్ దైవ ఎముకలు లేదా జౌ కంచు పాత్రలపై రాతలతో సరిపోలుతున్న స్పష్టమైన రికార్డులతో, గ్జియా యుగం కొంతమేరకు అర్థమవుతోంది.
పురాణాల ప్రకారం, మింగ్‌షియావో యుద్థ ఫలితాల కారణంగా 1600 BC కాలంలో ఈ రాజవంశం చరిత్ర ముగిసిపోయింది.
షాంగ్ రాజవంశం (ca. 1700-1046 BC)


ఇంతవరకు చైనా గతానికి సంబంధించిన పురాతన లిఖిత చరిత్రను బహుశా 13వ శతాబ్ది BC నాటి షాంగ్ రాజవంశ కాలంలో కనుగొనబడింది మరియు ఇది ఎముకలు లేదా జంతువుల పెంకుల—దైవ ఎముకలుగా పేరుపొందినవి-పై భవిష్యవాణి రికార్డుల్లోని శాసనాల రూపాన్ని తీసుకుంది. షాంగ్ రాజవంశం ఉనికిపై ఆధారాలను అందిస్తున్న పురావస్తు పరిశోధనలు, ca. 1600-1046 BC, రెండు సెట్లుగా విభజింపబడినాయి. పురాతన షాంగ్ కాలానికి చెందిన తొలి సెట్, ఎర్లిగాంగ్, జెంగ్జౌ మరియు షాంగ్చెంగ్ ప్రాంతాల ఆధారాలనుంచి వచ్చాయి. తదనంతర షాంగ్ లేదా యిన్ (殷) కాలానికి చెందిన రెండో సెట్, విస్తృతమైన దైవ వాణి ఎముకల రాతలతో కూడుకుని ఉన్నాయి. అన్యాంగ్, అనబడే ఆధునిక కాలపు హేనాన్ షాంగ్ వంశానికి చెందిన తొమ్మిది రాజధానులలో చివరిదిగా శాస్త్రవేత్తలు నిర్ధారించారు (ca. 1300-1046 BC). షాంగ్ రాజవంశంలో షాంగ్ టాంగ్ నుంచి షాంగ్ కింగ్ జౌ వరకు 31 మంది రాజులు ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది. ఈ కాలంలో, చైనీయులు అనేకమంది దేవతలను - వాతావరణ దేవతలు, ఆకాశ దేవతలు - మరియు దేవతలందరినీ పాలించే మహాదేవుడు షాంగ్డీని పూజించేవారు. షాంగ్ రాజవంశ కాలంలో నివసించిన వారు, తమ పూర్వీకులు - అంటే తమ తల్లిదండ్రులు, అవ్వతాతలు - చనిపోయినప్పుడు దేవతలుగా మారిపోయారని విశ్వసించేవారు, అందుకే తమ పూర్వీకులను కూడా దేవుళ్లలాగా పూజించాలని వీరు భావించేవారు. దీంతో ప్రతి కుటుంబం కూడా తన పూర్వీకులను పూజించేది.
1500 BC నాటికి, చైనీయులు భవిష్యత్తును ఊహించేటటువంటి దైవవాణి గీతాలను రాయడం ప్రారంభించారు. జౌ రాజవంశం కాలానికి, (1100 BC నాటికి), చైనీయులు టియాన్ అని పిలువబడే ప్రకృతి శక్తిని కూడా పూజించేవారు, దీన్ని సాధారణంగా పరబ్రహ్మ అని అనువదించేవారు. షాంగ్డీ లాగే, పరబ్రహ్మ కూడా దేవతలందరినీ పాలించేవాడు, చైనాను ఎవరు పాలించాలి అనే అంశం పరబ్రహ్మ ఆదేశం ప్రకారమే నిర్ణయించబడేది. అతడు లేదా ఆమె పరబ్రహ్మ ఆదేశాన్ని పొందినంతవరకు పాలకుడు పాలించేవాడు. పకృతి వైపరీత్యాలు పెద్ద ఎత్తున సంభవించినప్పుడు, మరింత వాస్తవికంగా చెప్పాలంటే సార్వభౌముడు ప్రజల బాధలను పట్టించుకోలేక పోయినప్పుడు చక్రవర్తి లేదా చక్రవర్తిని పరబ్రహ్మ ఆదేశాన్ని కోల్పోతారని భావించేవారు. దీనికి ప్రతిఫలంగా నాటి రాజరికం కూలదోయబడి పరబ్రహ్మ ఆదేశానుసారం కొత్త రాజవంశం పాలనకు వచ్చేది.
షాంగ్ రాజవంశం తన రాజధానిని ఆరుసార్లు మార్చివేసిందని గ్రాండ్ హిస్టారియన్ రికార్డ్స్ తెలిపాయి. 1350 BCలో యిన్కి చివరిసారిగా రాజధానిని (మరియు చాలా ప్రాముఖ్యత కలిగిన మార్పు) తరలించినప్పుడు రాజవంశం స్వర్ణయుగాన్ని చూసింది. షాంగ్ రాజవంశపు తదుపరి భాగంలో ప్రత్యేకించి ప్రస్తావించబడినప్పటికీ, యిన్ రాజవంశం అనే పదం చరిత్రలో షాంగ్ రాజవంశానికి పర్యాయపదంగా మారింది.
తదనంతర కాలాల్లో జీవించిన చైనా చరిత్రకారులు ఒక రాజవంశం స్థానంలో వచ్చిన మరొక రాజవంశం గురించి తెలుసుకుని ఉండేవారు కాని, పూర్వ చైనాలో వాస్తవ రాజకీయ పరిస్థితి అవగాహన చాలా సంక్లిష్టంగా ఉండేది. అందుచేత, కొంతమంది చైనా పండితులు సూచించనట్లుగా గ్జియా మరియు షాంగ్‌లు ఏకకాలంలోనే ఉనికిలో ఉన్న రాజకీయ వ్యవస్థలను సూచిస్తున్నాయి. తొలి జౌ అదే సమయంలో షాంగ్‌గా కూడా ఉనికిలో ఉండేవాడు.
అన్యాంగ్‌లో కనుగొన్న లిఖిత రికార్డులు షాంగ్ రాజవంశం ఉనికిని నిర్ధారించాయి. అయితే, షాంగ్ రాజవంశంతో అన్యాంగ్ సెటిల్మెంట్‌కి సంబంధించి సమకాలీనంగా ఉండే సూత్రీకరణలను అనుసంధించడానికి పాశ్చాత్య పండితులు సమ్మతించే వారు కాదు. ఉదాహరణకు, సాంస్కృతికంగా అన్యాంగ్‌కు చెందనటువంటి, సాంకేతికంగా పురోగమించిన నాగరికతను షాంగ్జింగ్డుయి ప్రాంతంలో కనుగొన్న పురావస్తు ఆధారాలు తెలిపాయి. అన్యాంగ్ నుంచి షాంగ్ పాలన ఎలా విస్తరించిందో నిరూపించే సాక్ష్యం నిర్ధారింబడలేదు. అధికారిక చరిత్రలో ఒకే షాంగ్ ద్వారా పాలించబడిన అన్యాంగ్, ఇప్పుడు చైనా అని నిర్దిష్టంగా చెప్పబడుతున్న ప్రాంతంలోని సాంస్కృతికంగా విభిన్నమైన మానవ సమూహాలతో కలిసి జీవించేవని, వర్తక సంబంధాలు కొనసాగించేవని ఒక ప్రముఖ ఊహా పరికల్పన ప్రస్తుతం ఆమోదించబడుతోంది.
జౌ రాజవంశం 221 BC )


జౌ రాజవంశం 1066 BC నుంచి దాదాపుగా 221 BC వరకు చైనా చరిత్రలో సుదీర్ఘకాలం పాటు కొనసాగిన రాజవంశం, రెండో సహస్రాబ్ది BC చివరినాటికి షాంగ్ భూభాగాన్ని ఆక్రమించుకుంటూ ఎల్లో రివర్ ప్రాంతంలో జౌ రాజవంశం ఆవిర్భవించసాగింది. జౌ రాజవంశీయులు అర్థ వలస వ్యవస్థలో తమ పాలనను ప్రారంభించారు. జౌలు షాంగ్ పశ్చిమాన నివసించేవారు, జౌ నేత షాంగ్‌ చక్రవర్తిచే "పశ్చిమ సంరక్షకుడు"గా నియమించబడ్డాడు. జౌ పాలకుడు వూ చక్రవర్తి తన సోదరుడు డ్యూక్ యువరాజు సహాయంతో, ముయె యుద్ధంలో షాంగ్‌ను ఓడించాడు. ఆ సమయంలో జౌ రాజు తన పాలనకు చట్టబద్ధత కల్పించుకోవడం కోసం పరబ్రహ్మ ఆదేశం భావనను వెలుగులోకి తీసుకువచ్చాడు, ఇది ఉనికిలోకి వచ్చిన ప్రతి కొత్త రాజవంశాన్ని ప్రభావితం చేయగలిగే భావన. జౌ ప్రారంభంలో తన రాజధానిని పశ్చిమాంగా పసుపునది ఉపనది అయిన వై నది వద్ద ఉన్న ఆధునిక గ్జియాన్ ప్రాంతానికి తరలించాడు. కాని, వారు యాంగ్జీ నదీ లోయ ప్రాంతానికి వరుసగా విస్తరణలను చేపట్టసాగారు. ఇది చైనా చరిత్రలో ఉత్తరం నుండి దక్షిణానికి మొట్టమొదటి భారీ ప్రజా వలసగా నమోదైంది.
వసంతం మరియు శిశిర కాలం (722-476 BC)


8వ శతాబ్దం BCలో, అధికారం వసంతం మరియు శిశిర కాలంలో వికేంద్రీకరించబడింది, దీనికి సుప్రసిద్ధ వసంతం మరియు శిశిర కాల చరిత్రలు అని పేరు పెట్టబడింది. ఈ కాలంలో, జౌ చేత ఉపయోగించబడిన స్థానిక సైనిక నేతలు తమ అధికారాన్ని స్థిరపర్చుకుని ఆధిపత్యం కోసం ప్రయత్నించసాగారు. వాయవ్య ప్రాంతం నుంచి కిన్ వంటి ఇతర జాతి ప్రజలు చేసిన దాడులతో ఈ పరిస్థితి మరింత తీవ్రతరమైంది, దీంతో జౌ వంశీయులు తమ రాజధానిని మరింత తూర్పువైపుగా లూయాంగ్‌కు తరలించారు. ఇది జౌ రాజవంశంలో రెండవ ప్రముఖ దశను గుర్తించింది: ఈస్టర్న్ జౌ. ఇలా పుట్టుకొచ్చిన వందలాది ప్రభుత్వాలో స్థానిక బలవంతులు రాజకీయాధికారంలో చాలాభాగాన్ని చేజిక్కించుకున్నారు మరియు జౌ రాజులకు తమ లొంగుబాటును పేరుకు మాత్రమే కొనసాగిస్తూ వచ్చారు. ఉదాహరణకు, స్థానిక నేతలు తమకు తాముగా రాజరిక బిరుదులను ఉపయోగించడం ప్రారంభించారు. చైనా తత్వశాస్త్రంలోని వంద ఆలోచనలు ఈ కాలంలోనే వికసించాయి, మారుతున్న రాజకీయ ప్రపంచానికి ప్రతిస్పందనగా, కన్ఫ్యూసియనిజం, టావోయిజం, లీగలిజం మరియు మోయిజం వంటి అత్యంత ప్రభావశీల మేధో ఉద్యమాలు ఈ కాలంలోనే స్థాపించబడినాయి.
వసంతం మరియు శిశిర కాల దశ సెంట్రల్ జౌ అధికారం పడిపోవడం ద్వారా గుర్తించబడింది. చైనా ఇప్పుడు వందలాది రాష్ట్రాలుగా మారిపోయింది, వీటిలో కొన్ని కోటను కలిగిన గ్రామం అంత పెద్దవిగా కూడా ఉండేవి.
శత్రు రాజ్యాల కాలం (476-221 BC)

మరింత రాజకీయ సంఘటితీకరణ తర్వాత, 5వ శతాబ్ది BC చివరి నాటికి ఏడు ప్రముఖ రాష్ట్రాలు మాత్రమే మిగిలాయి, మరియు ఈ కాలమంతటా పరస్పరం పోరాడుతున్న ఈ కొన్ని రాష్ట్రాలు శత్రు రాజ్యాల కాలంగా సుపరిచితమయ్యాయి. 256 BC నాటికి నామమాత్రపు జౌ రాజు కొనసాగుతున్నాడు, అతడు కేవలం ఒక నామమాత్రపు అధికారిగా మిగిలి ఎలాంటి వాస్తవాధికారాన్ని కలిగి లేడు.
ఆధునిక సిచువాన్ మరియు లియావోనింగ్ ప్రాంతాలతోపాటుగా ఈ శత్రురాజ్యాల ఇరుగుపొరుగు ప్రాంతాలు ఆక్రమించబడ్డాయి, ఇవి కమాండరీ మరియు పరిరక్షకుడు అనే నూతన స్థానిక పాలనా వ్యవస్థ కింద పాలించబడేవి (郡縣/郡县). ఈ వ్యవస్థ వసంతం మరియు శిశిర కాల దశ నుంచి అమలులో ఉంటూ వచ్చింది, ఈ వ్యవస్థకు సంబంధించిన కొన్ని భాగాలు ఇప్పటికీ షెంగ్ & గ్జియాన్ (ప్రావిన్స్ మరియు కౌంటీలో కనిపిస్తుంది, 省縣/省县) ఈ కాలంలో తుది విస్తరణ క్విన్‌ రాజు ఇంగ్ జెంగ్ పాలనా కాలంలో ప్రారంభమైంది. అతడు నిర్వహించిన ఇతర ఆరు రాజ్యాల ఏకీకరణ, ఆధునిక ప్రాంతాలుగా ఇప్పటికీ ఉన్న జెజియాంగ్, ఫుజియాన్, గాంగ్‌డాంగ్ మరియు గ్వాంగ్జీలను 214 BCలో కలిపేసుకోవడం వంటివి తనను తాను మొదటి చక్రవర్తి (క్విన్‌ షి హుయాంగ్)గా ప్రకటించుకునేలా చేశాయి.
సామ్రాజ్య యుగం
క్విన్ రాజవంశం (221-206 BC)


క్విన్ రాజవంశం నుంచి క్వింగ్ రాజవంశం ముగింపు వరకు ఉన్న కాలాన్ని చరిత్రకారులు సామ్రాజ్య చైనాగా ప్రస్తావిస్తుంటారు. క్విన్ చక్రవర్తి యొక్క ఏకీకృత ప్రాంతం కేవలం 12 సంవత్సరాలు మాత్రమే కొనసాగినప్పటికీ, అతడు హాన్ చైనీస్ మాతృభూమి కేంద్రంగా ఉన్న గొప్ప భాగాలను నియంత్రించగలగడమే కాకుండా, గ్జియాన్‌యాంగ్ వద్ద ఏర్పడిన (ఆధునిక గ్జియాన్‌కు సమీపంగా ఉన్నది) పూర్తిగా కేంద్రీకృతమైన లీగలిస్ట్ ప్రభుత్వం కింద వాటిని ఐక్యపర్చాడు. క్విన్‌‌‌కి మార్గదర్శకత్వం వహించిన లీగలిజం సిద్ధాంతం శాసన నియమావళికి సంబంధించి కఠిన వైఖరిని మరియు చక్రవర్తి తిరుగులేని అధికారాన్ని గురించి నొక్కి చెప్పింది. సామ్రాజ్యాన్ని సైనిక స్వభావంతో విస్తరించడానికి సమర్ధంగా దోహదం చేసిన ఈ తత్వశాస్త్రం, శాంతికాలంలో దాన్ని పాలించడానికి పనిచేయలేకపోయిందని నిరూపితమయింది. గిన్ చక్రవర్తి పుస్తకాలు తగులబెట్టడం మరియు పండితులను సజీవంగా పూడ్చిపెట్టడంతోపాటుగా రాజకీయ వ్యతిరేకతను కిరాతకంగా నోరుమూయించే పద్ధతులను అవలంబించాడు. ఇది తదుపరి హాన్ రాజవంశీయులు మరింత మృదువైన రాజకీయపాలనా సిద్ధాంతాలను అవలంబించడానికి ప్రేరణగా పనిచేసింది.

సుప్రసిద్ధమైన చైనా మహా కుడ్యం ప్రారంభానికి క్విన్‌ రాజవంశం పేరు గాంచింది, ఇది తర్వాత మింగ్ రాజవంశం హయాంలో మరింత పెంచబడి, పొడిగించబడింది. వసంతం మరియు శిశిర కాలపు విపత్తులు మరియు శత్రు రాజ్యాల కాలం తర్వాత కేంద్రీకృత ప్రభుత్వ భావన, లీగల్ కోడ్ ఏకీకరణ, లిఖిత భాష అభివృద్ధి, కొలతలు, చైనా కరెన్సీ వంటి ప్రధాన దోహదాలకు క్విన్‌ రాజవంశం పేరు పొందింది. బండ్లకు ఇరుసు కనిపెట్టడం వంటి ప్రాథమిక విషయాలు కూడా
ఏకరూపంలోకి తీసుకురాబడ్డాయి, సామ్రాజ్యం పొడవునా ఒకే వాణిజ్య వ్యవస్థను సృష్టించడానికి దీన్ని చేపట్టారు.[15]
హాన్ రాజవంశం (202 BC–AD 220)



హాన్ రాజవంశం (202 BC–AD 220) 206 BCలో ఆవిర్భవించింది, దీని వ్యవస్థాపకుడు లియు బాంగ్ 202 BCలో సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. కన్ప్యూసియనిజం తత్వశాస్త్రాన్ని ఆదరించిన తొలి రాజవంశం ఇదే, సామ్రాజ్యవాద చైనా అంతం వరకు అన్ని రాజవంశాలూ దీన్ని సైద్ధాంతిక భూమికగా తీసుకున్నాయి. హాన్ రాజవంశం పాలనలో, కళలు, శాస్త్రాలకు సంబంధించిన పలు రంగాల్లో చైనా గొప్ప ముందంజ సాధించింది. (హూణులకు సంకేతంగా నిలిచిన) గ్జియోగ్ను రాజ్యాన్ని ఆధునిక ఇన్నర్ మంగోలియా స్టెప్పీలలోకి నెట్టివేసి వారిని గాన్సు, నింగ్జియా మరియు కింగ్హాయి ఆధునిక ప్రాంతాల వరకు పరిమితం చేసిన ఊ చక్రవర్తి చైనా సామ్రాజ్యాన్ని సంఘటితపర్చి, విస్తృతపర్చాడు. ఇది సిల్క్ రోడ్ ద్వారా చైనా మరియు పాశ్చాత్య దేశాల మధ్య మొట్టమొదటి వ్యాపార సంబంధాలను ప్రారభించడానికి తోడ్పడింది. హాన్ రాజవంశ జనరల్ బాన్ చావో తన రాజ్యాన్ని పామీర్స్ నుంచి కాస్పియన్ సముద్రతీర ప్రాంతం వరకు తన విజయాలను విస్తరించాడు.[16] మొట్టమొదటిసారిగా అనేకమంది రోమన్ రాయబారులు చైనాకు రావడం చైనా చరిత్రలో నమోదైంది, వీరు AD 166లో సముద్రమార్గంలో వచ్చారు మరియు రెండోసారి AD 284లో వచ్చారు.
కాకపోతే, కులీన కుటుంబాల ద్వారా భూ ఆక్రమణలు క్రమంగా పన్ను వసూళ్లను ఖాళీ చేసేశాయి. AD 9లో, దురాక్రమణదారు వాంగ్ మింగ్ స్వల్పకాలం ఉనికిలో ఉన్న గ్జిన్ ("కొత్త") రాజవంశం స్థాపించాడు మరియు భూమి, ఇతర ఆర్థిక సంస్కరణలకు సంబంధించిన విస్తృత కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించాడు. అయితే ఈ కార్యక్రమాలను భూమిపై యాజమాన్యం ఉన్న కుటుంబాలు ఎన్నడూ సమర్థించలేదు, కారణం అవి రైతులకు అనుకూలంగా ఉండటమే. అస్థిరత్వం కల్లోలాలు మరియు తిరుగుబాట్లకు దారితీసింది.
గువాంగ్వు చక్రవర్తి భూమిపై యాజమాన్యం ఉన్న మరియు వ్యాపార కుటుంబాల మద్దతుతో గ్జియాన్ తూర్పున ఉన్న లువోయాంగ్ వద్ద హాన్ రాజవంశాన్ని పునఃస్థాపించాడు. ఈ నూతన శకాన్ని తూర్పు హాన్ రాజవంశంగా పేర్కొన్నారు. కన్సోర్ట్ తెగలు మరియు నపుంసకుల మధ్య భూ ఆక్రమణలు, దాడులు మరియు ఘర్షణల మధ్య హాన్స్ అధికారం మళ్లీ క్షీణించిపోయింది. పసుపు టర్బన్ తిరుగుబాటు AD 184లో బద్దలయింది, ఇది యుద్ధ ప్రభువుల యుగానికి నాంది పలికింది. కల్లోలాలను అనుకూలంగా తీసుకుని మూడు సామ్రాజ్యాల కాలంలో మూడు రాష్ట్రాలు ప్రాబల్యంలోకి రావడానికి ప్రయత్నించాయి. ఈ కాలాన్ని రొమాన్స్ ఆఫ్ ది త్రీ కింగ్‌డమ్స్ వంటి రచనలు గొప్పగా శృంగారపరంగా వర్ణించాయి.
వెయి మరియు జిన్ కాలం (AD 265–420)

కావో కావో 208లో ఉత్తర భాగాన్ని తిరిగి ఐక్యం చేసిన తర్వాత, అతడి కుమారుడు 220లో వెయి రాజవంశాన్ని ప్రకటించాడు. త్వరలోనే వెయి శత్రువులు షు మరియు వు స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించారు, దీంతో చైనా మూడు రాజ్యాల కాలానికి చేరుకుంది. ఈ కాలంలో ప్రభుత్వం క్విన్‌ మరియు హాన్ రాజవంశాలలో ఉనికిలో ఉన్నవిధంగా క్రమంగా వికేంద్రీకరించబడుతూ వచ్చింది, కులీన కుటుంబాల అధికారం పెరుగుతూ వచ్చింది. మూడు రాజ్యాలు 280లో జిన్ రాజవంశం చేత తిరిగి ఐక్యం చేయబడినప్పటికీ ఈ వ్యవస్థ వూ హు తిరుగుబాటు వరకు ఒకేవిధంగా ఉంటూ వచ్చింది.
వూ హూ కాలం (AD 304–439)

జిన్ రాజవంశ పాలనలో అంతర్యుద్ధాన్ని అనువుగా తీసుకున్న సమకాలీన హాన్-యేతర చైనీస్ (వూ హూ) జాతి బృందాలు 4వ శతాబ్ది మొదటి భాగంలో దేశంలో చాలా భాగాన్ని తమ అదుపులో పెట్టుకుని, యాంగ్జీ నది దక్షిణానికి భారీ ఎత్తున హాన్ చైనీయుల వలసలను ప్రోత్సహించాయి. 303లో డి జాతి ప్రజలు తిరుగుబాటు చేసి తర్వాత చెంగ్డును పట్టుకుని, చెంగ్ హాన్ ప్రభుత్వాన్ని నెలకొల్పారు. లియు యువాన్ పాలనలో గ్జియాన్‌గ్ను నేటి లిన్‌ఫెన్ కౌంటీ సమీపంలో తిరుగుబాటు చేసి హాన్ జావో ప్రభుత్వాన్ని నెలకొల్పారు. లియూ యువాన్ వారసుడు లియు కాంగ్ ఇద్దరు పశ్చిమ జిన్ చక్రవర్తులను బంధించి, ఉరితీయించాడు. పదహారు రాజ్యాలు స్వల్పకాలం ఉనికిలో ఉన్న చైనీయేతర రాజవంశాలను సూచించే పదబంధం, వీరు 4, 5 శతాబ్దాలలో తూర్పు చైనాలోని మొత్తం ప్రాంతాలను పాలించారు. వీరిలో టర్కులు, మంగోలులు, మరియు టిబెటన్‌‌ల వారసులతోపాటుగా అనేక జాతి బృందాలు ఉన్నాయి. ఈ సంచార ప్రజలలో చాలామంది వారు అధికారంలోకి రావడానికి చాలా కాలం ముందే "చైనీయీకరించబడ్డారు". నిజానికి, వీరిలో కొందరు ప్రత్యేకించి కియాంగ్ మరియు గ్జియోంగ్నులు హాన్ రాజవంశీకుల పాలన తుదిదశ కాలంనుండి మహా కుడ్యం లోపలి సరిహద్దు ప్రాంతాలలో నివసించడానికి అనుమతించబడ్డారు.

దక్షిణ మరియు ఉత్తర రాజవంశాలు (AD 420–589)

420లో తూర్పు జిన్ రాజవంశం కూలిపోవడంతో, చైనా దక్షిణ మరియు ఉత్తర రాజవంశాల యుగంలోకి ప్రవేశించింది. హాన్ ప్రజలు ఉత్తరాది నుంచి వస్తున్న గ్జియాన్‌బెయి వంటి సంచార తెగల సైనిక దాడుల నుంచి ఉనికిని కాపాడుకోగలిగారు మరియు వారి నాగరికత పురోగమించడం కొనసాగించింది.
దక్షిణ చైనాలో, బుద్దిజంని అనుమతించాలా అనే విషయంలో రాజాస్థానంలోనూ మరియు కులీన వర్గాలలోనీ తీవ్రమైన వాదనలు జరిగాయి. చివరకు, దక్షిణ మరియు ఉత్తర రాజవంశాల పతన సమీప కాలంలో బుద్దిస్టు మరియు టావోయిస్టు అనుచరులు ఇరువురూ రాజీపడి ఒకరి పట్ల ఒకరు మరింత సహనభావంతో ఉంటూ వచ్చారు.
589లో, చివరి దక్షిణ రాజవంశమైన చెన్‌ని సైనిక బలప్రయోగం ద్వారా సుయి స్వాధీనపర్చుకుని దక్షిణ మరియు ఉత్తర రాజవంశాల యుగాన్ని అంతమొందించాడు.
సూయి రాజవంశం (AD 589–618)

దాదాపు నాలుగు శతాబ్దాల రాజకీయ విచ్ఛిన్నత తర్వాత 589లో దేశాన్ని తిరిగి ఐక్యం చేయగలిగిన సుయి రాజవంశం, దాని ఉనికి కొనసాగిన కాలం కంటే ఎక్కువ ప్రముఖ పాత్రనే పోషించింది. సుయిలు చైనాను తిరిగి ఒక చోటుకు తెచ్చి, పలు సంస్థలను స్థాపించారు, వీటిని వారి తదనంతర వారసులైన టాంగ్‌‌లు కూడా అనుసరించారు. క్విన్ రాజవంశం వలెనే సుయి కూడా వారి వనరులను అతిగా వాడుకుని కుప్పగూలిపోయారు. క్విన్‌ల వ్యవహారంలో వలే, సాంప్రదాయిక చరిత్ర సుయి రాజవంశాన్ని సమదృక్పథంతో అంచనావేయలేదు, ఎందుకంటే సుయి పాలనలోని కాఠిన్యం, దాని రెండో చక్రవర్తి అహంకారం కారణంగా ఈ రాజవంశం యొక్క అనేక సానుకూల విజయాలకు తగినంత గుర్తింపు లభించలేదు.
టాంగ్ రాజవంశం (AD 618–907)


618 జూన్ 18న గౌజు సింహాసనం అధిష్టించడంతో టాంగ్ రాజవంశం నెలకొల్పబడింది, దీంతో నూతన సౌభాగ్య సంపదలు మరియు కళలు, సాంకేతిక జ్ఞానంలో నూతన ఆవిష్కరణల యుగం ప్రారంభమైంది. క్రీస్తు శకం తొలి శతాబ్ది నుంచి చైనాలో క్రమక్రమంగా ఏర్పడుతూ వచ్చిన బుద్ధిజం ప్రధాన మతంగా మారింది, ఈ మతాన్ని రాచకుటుంబాలు, అనేక మంది ప్రజలు కూడా స్వీకరించారు.
ఛాంగాన్ (ఆధునిక గ్జియాన్), జాతీయ రాజధాని, ఆనాడు ప్రపంచంలోనే అతి పెద్ద నగరంగా ఉండేదని భావించబడింది. టాంగ్ మరియు హాన్ సామ్రాజ్యాలు చైనా చరిత్రలో అత్యంత సిరిసంపదలకు నెలవుగా ఉండేవని చెప్పబడుతోంది.
హాన్ లాగే టాంగ్ కూడా పశ్చిమ మరియు దక్షిణ ప్రాంతాలకు వాణిజ్య మార్గాలను తెరచి ఉంచింది. సుదూరప్రాతంలోని విదేశాలతో విస్తృతమైన వ్యాపారం జరిగేది, అనేకమంది విదేశీ వ్యాపారులు చైనాలో స్థిరపడిపోయారు.
చైనా ప్రభుత్వంలో "సమాన-క్షేత్ర వ్యవస్థ" అనే కొత్త వ్యవస్థను టాంగ్ వంశం పరిచయం చేసింది. ఈ వ్యవస్థ ద్వారా కుటుంబాలకు వారి సంపదల ప్రాతిపదికన కాకుండా వారి అవసరాలను బట్టి రాజు భూమి కేటాయించేవాడు.
చైనా లోపలి నుంచి మరియు అంతకు మునుపు నాంజావో రాజ్యం దక్షిణప్రాంతం నుంచి వరుసగా తిరుగుబాట్లు చెలరేగడంతో క్రీ.శ 860 నుంచి టాంగ్ రాజవంశం క్షీణించడం ప్రారంభించింది. యుద్ధ ప్రభువులలో ఒకడైన హుయాంగ్ చావో, 879లో గాంగ్జౌను పట్టుకుని అక్కడ పెద్ద సంఖ్యలో ఉన్న విదేశీ వలసప్రజలతో పాటు దాదాపు 200,000 మంది స్థానికులను చంపివేశాడు.[17] 880 చివరలో, లువోయాంగ్ అతడికి లొంగిపోయాడు, 881 జనవరి 5న అతడు ఛాంగాన్‌ను జయించాడు. చక్రవర్తి గిజోంగ్ దీంతో చెంగ్డూకి పారిపోయాడు, హుయాంగ్ తాత్కాలిక పాలనను ఏర్పర్చాడు, దీన్ని వెంటనే టాంగ్ బలగాలు కూల్చివేశాయి కాని, మరొక రాజకీయ కల్లోలం మొదలైంది.
అయిదు సామ్రాజ్యాలు, పది రాజ్యాలు (AD 907–960)

టాంగ్ మరియు సాంగ్ మధ్య రాజకీయ అనైక్యతా కాలం అయిదు సామ్రాజ్యాలు, పది రాజ్యాల కాలం 907 నుంచి 960 వరకు అర్థ శతాబ్దానికి కాస్త ఎక్కువ కాలం పాటు మాత్రమే మనగలిగింది. ఈ స్వల్ప కాలంలో, చైనా అన్ని విధాలుగా అనేక ప్రభుత్వాల వ్యవస్థగా ఉన్నప్పుడు, ఉత్తర చైనాలోని పాత ఇంపీరియల్ కేంద్రంపై ఆధిపత్యంతో కనీసం ఐదు రాజరిక ప్రభుత్వాలు ఒకదాని వెనుక శరవేగంగా ఏర్పడ్డాయి. ఈ కాలంలోనే, మరో 10 సుస్థిర ప్రభుత్వాలు చైనా దక్షిణ మరియు పశ్చిమ ప్రాంత భాగాలను ఆక్రమించాయి, కాబట్టి ఈ కాలాన్ని పది రాజ్యాల కాలంగా పేర్కొంటూ వచ్చారు.
సాంగ్, లియావో, జిన్ మరియు పశ్చిమ గ్జియా రాజవంశాలు (AD 960–1234)



960లో, సాంగ్ రాజవంశం చైనాలో చాలా భాగంలో అధికారాన్ని కైవసం చేసుకుని, తన రాజధానిని కైఫెంగ్ (తర్వాత ఇది బైంజింగ్‌గా పేరుకెక్కింది) లో ఏర్పర్చింది, దీంతో ఆర్థిక సంపన్నతా కాలం ప్రారంభమైంది, కాగా, 
ఖైటన్ లియావో రాజవంశాలు మంచూరియా, నేటి కాలపు మంగోలియా, మరియు ఉత్తర చైనాలను పాలించాయి. 1115 సంవత్సరంలో జుర్చెన్ జిన్ రాజవంశం వెలుగులోకి వచ్చింది, ఇది లియావో రాజవంశాన్ని 10 సంవత్సరాలలో నిర్మూలించివేసింది. అదే సమయంలో, ఇప్పుడు వాయవ్య చైనా ప్రాంతాలుగా ఉన్న గాన్సు, షాంగ్జీ, మరియు నింగ్జియా ప్రాంతాల్లో టాంగట్ తెగలచేత ఏర్పడిన పశ్చిమ గ్జియా రాజవంశం 1032 నుంచి 1227వరకు కొనసాగింది.
జిన్ రాజవంశం ఉత్తర చైనా మరియు కైఫెంగ్‌‌లపై అధికారాన్ని సాంగ్ రాజవంశం నుంచి లాక్కుంది. దీంతో శాంగ్ రాజవంశం తమ రాజధానిని హాంగ్జౌ (杭州) వైపుకు తరలించింది. దక్షిణ సాంగ్ రాజవంశం కూడా జిన్ రాజవంశాన్ని లాంఛనప్రాయమైన ప్రభువులలాగా భావించి ఘోర అవమానం పాలైంది. తదుపరి సంవత్సరాల్లో చైనా సాంగ్ రాజరికం, జిన్ రాజరికం మరియు టాంగట్ పశ్చిమ గ్జియాల మధ్య విభజించబడింది. దక్షిణ సాంగ్ పాలన గొప్ప సాంకేతిక అభివృద్ధి కాలాన్ని చూసింది, ఉత్తరం వైపునుంచి వస్తున్న సైనికపరమైన ఒత్తిడిలో భాగంగా ఈ సాంకేతికాభివృద్ధిని వివరించవచ్చు. ఈ కాలంలోనే తుపాకి మందు ఆయుధాల ఉపయోగం ఉనికిలోకి వచ్చింది. ఇది 1161లో యాంగ్జీ నదిపై జరిగిన టాంగ్డావో యుద్ధం మరియు కైషి యుద్ధంలో జిన్ రాజవంశానికి వ్యతిరేకంగా సాంగ్ రాజవంశపు నౌకాదళ విజయాలలో తుపాకిమందే ప్రధాన పాత్ర పోషించింది. పైగా, ఎంపరర్ రెంజోంగ్ సాంగ్ హయాంలో చైనా చరిత్రలోనే మొట్టమొదటి శాశ్వత స్టాండింగ్ నేవీని 1132లో డింగ్‌హాయి వద్ద నెలకొల్పి, దానికి ఒక అడ్మిరల్ కార్యాలయం కూడా కల్పించారు.
సు సాంగ్ (1020–1101) మరియు షెన్ కువో (1031–1095) వంటి సృజనాత్మక పండిత-అధికారులతో కూడిన సాంగ్ రాజవంశం సాంప్రదాయిక చైనాలో శాస్త్ర, సాంకేతిక రంగాల్లో అత్యున్నత స్థాయికి తీసుకుపోయిందని చరిత్రకారులు భావిస్తున్నారు. ఛాన్సలర్లు వాంగ్ ఆన్షి మరియు సీమా గువాంగ్‌ల నేతృత్వంలో, సంస్కరణవాదులు మరియు ఛాందసవాదులతో కూడిన రాజకీయ ప్రత్యర్థుల మధ్య రాజాస్థానంలో నిత్యం ఘర్షణ జరుగుతుండేది. 13వ శతాబ్ది మధ్య మరియు చివరి సంవత్సరాల నాటికి చైనీయులు ఝు గ్జి సూత్రీకరించిన నయా-కన్ఫ్యూసియన్ తత్వశాస్త్రపు పిడివాదాన్ని స్వీకరించారు. జిఝి టోంగ్జియాన్ చారిత్రక రచన వంటి పలు గొప్ప సాహిత్య రచనలు సాంగ్ రాజవంశ కాలంలోనే వెలుగులోకి వచ్చాయి. క్వింగ్‌మింగ్ పర్వదిన కాలంలో నది పొడవునా మరియు నోమాడ్ ఫ్లూట్‌కి చెందిన పద్దెనిమిది పాటలు వంటి గొప్ప కళాకృతులతో సంస్కృతి కళలు వికసించాయి, అదేసమయంలో లిన్ టింగ్వి వంటి ప్రసిద్ధ బౌద్ధ చిత్రకారులు ఈ కాలంలో నివసించారు.
యువాన్ రాజవంశం (AD 1271–1368)


జర్చెన్- స్థాపించిన జిన్ రాజవంశం మంగోలులచేత ఓడించబడింది, తర్వాత వీరు సుదీర్ఘకాలం కొనసాగిన రక్తపాత యుద్ధంలో దక్షిణ సాంగ్‌ని ఓడించడానికి తరలివెళ్లారు, ఇది తుపాకి మందు ప్రముఖపాత్ర వహించిన తొలి యుద్ధం. తర్వాత పాక్స్ మంగోలికాగా పిలువబడినట్టి యుద్ధానంతర యుగంలో, మార్కో పోలో వంటి సాహసిక పాశ్చాత్యులు చైనా మార్గంలో ప్రయాణించి దాని అద్భుతాలపై తొలి నివేదికలను ఐరోపా‌కు తీసుకెళ్లారు. యువాన్ రాజవంశ కాలంలో, మంగోలులు స్టెప్పీలపై ఆధారపడిన వారుగా ఉండిపోవాలని అనుకున్నవారుగా, చైనా ఆచారవ్యవహారాలను స్వీకరించాలని కోరుకున్న వారుగా విడిపోయారు.
చెంఘీజ్ ఖాన్ మునిమనవడు కుబ్లయ్ ఖాన్, చైనా ఆచారవ్యవహారాలను స్వీకరించదలిచి యువాన్ రాజవంశ పాలనను స్థాపించాడు. ఇది బీజింగ్ రాజధానిగా చైనా మొత్తాన్ని పాలించిన తొలి రాజవంశం. బీజింగ్ 938 ADలో యాన్ యున్ పదహారుమంది అధికారులతో పాటు లియావోకు లొంగిపోయారు. దానికిముందు, ఇది చైనా మొత్తాన్ని పాలించని జిన్ రాజధానిగా ఉండేది.
మంగోల్ దురాక్రమణకు ముందు, చైనా సామ్రాజ్యాలు దాదాపు 120 మిలియన్ ప్రజలను కలిగి ఉండేవని అధికారిక నివేదికలు తెలిపాయి: 1279లో మంగోలుల విజయం పూర్తయిన తర్వాత, 1300 సంవత్సరం జనాభా లెక్కల ప్రకారం 60 మిలియన్‌ల మంది మాత్రమే మిగిలారు. 14వ శతాబ్దిలో ప్లేగు (బ్లాక్ డెత్) సాంక్రమిక వ్యాధులు చైనా జనాభాలో 30 శాతాన్ని హతమార్చాయని అంచనా వేశాయి.
మింగ్ రాజవంశం (AD 1368–1644)




శతాబ్ది కాలానికి ముందే ముగిసిపోయిన యువాన్ రాజవంశ పాలన పొడవునా, మంగోల్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా చైనా ప్రజానీకంలో సాపేక్షికంగా గట్టి వ్యతిరేకత ఏర్పడుతూ వచ్చింది. 1340ల నుంచి తరచుగా వచ్చిన ప్రకృతి వైపరీత్యాలు అంతిమంగా రైతాంగ తిరుగుబాట్లకు దారితీశాయి. యువాన్ రాజవంశం క్రమంగా 1368 నాటికి మింగ్ రాజవంశం చేత కూలదోయబడింది.
జనాభా పెరగడంతో నగరీకరణ పెరుగుతూ వచ్చింది మరియు శ్రమ విభజన మరింత సంక్లిష్టంగా పెరిగింది. నాంజింగ్ మరియు బీజింగ్ వంటి అతి పెద్ద నగర కేంద్రాలు, ప్రయివేట్ పరిశ్రమ వృద్ధికి దోహదపడింది. ప్రత్యేకించి, చిన్న-కుటీర పరిశ్రమలు పెరిగి, కాగితం, పట్టు, నూలు, పింగాణీ సరకుల తయారీలో ప్రత్యేక నైపుణ్యం సాధించాయి. చాలా వరకు, సాపేక్షికంగా మార్కెట్లతో కూడిన చిన్న నగర కేంద్రాలు దేశవ్యాప్తంగా విస్తరించాయి. పట్టణ మార్కెట్లు ప్రధానంగా ఆహారాన్ని అమ్మేవి, గుండుసూదులు లేదా చమురు వంటి కొన్ని అవసరమైన తయారీదారులు కూడా ఉండేవారు.
విదేశీ భయం మరియు పెరుగుతున్న ప్రజాదరణ పెరుగుతున్న నయా-కన్ప్యూసియజం యొక్క మేధో అత్మ శోధనం కొనసాగుతున్నప్పటికీ, మింగ్ రాజవంశ పాలన తొలి దశలో చైనా ఏకాకిగా లేదు. విదేశీ వాణిజ్యం, బయటి ప్రపంచంతో ప్రత్యేకించి జపాన్తో ఇతర సంబంధాలు గణనీయంగా పెరిగాయి. చైనా వర్తకులు హిందూ మహాసముద్రం పొడవునా ప్రయాణించి, జెంగ్ హె సముద్రయానం ద్వారా తూర్పు ఆఫ్రికాను చేరుకున్నారు.
మింగ్ రాజవంశ స్థాపకుడు జూ యువాన్‌జాంగ్ లేదా (హాంగ్-ఉ వాణిజ్యంపై తక్కువ ఆసక్తిని, వ్యవసాయ రంగం నుంచి మరింత ఆదాయాలను ఆశిస్తున్నటువంటి ప్రభుత్వ స్థాపనకు పునాది వేశాడు. చక్రవర్తి రైతాంగ పునాది కారణంగా కావచ్చు, మింగ్ ఆర్థిక వ్యవస్థ వ్యవసాయానికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చింది దీనితో పోలిస్తే సాంగ్ మరియు మంగోలియన్ రాజవంశాలు ఆదాయం కోసం వ్యాపారం మరియు వర్తకులపై ఆధారపడుతూ వచ్చాయి. సాంగ్ మరియు మంగోల్ పాలనలోని నయా-భూస్వామ్య కమతాలను మింగ్ పాలకులు కైవశం చేసుకున్నారు. భూ ఎస్టేట్‌లను ప్రభుత్వం స్వాధీనపర్చుకుని, వాటిని విభజించి, కౌలుకు ఇచ్చాయి. వ్యక్తిగత బానిసత్వం నిషేధించబడింది. తత్ఫలితంగా, చక్రవర్తి యాంగ్-లె మృతితో, స్వతంత్ర రైతాంగ యజమానులు చైనా వ్యవసాయంలో ప్రాధాన్యత వహించారు. గత పాలనా వ్యవస్థలలో చెలరేగిన తీవ్ర దారిద్ర్యాన్ని నిర్మూలించడానికి ఈ చట్టాలు తోడ్పడ్డాయి.

ఈ రాజవంశం దృఢమైన మరియు సంక్లిష్ట కేంద్ర ప్రభుత్వాన్ని నెలకొల్పి సామ్రాజ్యాన్ని ఐక్యం చేసి నియంత్రించింది. చక్రవర్తుల పాత్ర రానురాను మరింత నిరంకుశంగా మారింది, జు యువాన్‌జాంగ్ నిరంకుశాధికార వర్గపు తీవ్రమైన రాతకోతల వ్యవహారాలు మరియు జ్ఞాపికలు (రాజుకు దరఖాస్తులు, సిఫార్సులు చేయడం) సమాధానం, రకరకాల నివేదికలు మరియు పన్ను రికార్డులు వంటి వాటిపై ఇంపీరయల్ శాసనాల తయారీలో సహాయం చేయడం కోసం "గ్రాండ్ సెక్రటరీలు" (内阁) గా అతడు పిలిచిన వారిని ఉపయోగించుకోవడాన్ని కొనసాగించాడు. ఈ నిరంకుశాధికారవర్గమే తదుపరి దశల్లో మింగ్ ప్రభుత్వం సమాజంలో జరుగుతున్న మార్పులను స్వీకరించకుండా అడ్డుకుంది, ఫలితంగా సామ్రాజ్యమే క్షీణించిపోయింది.
చైనాకు ఇతర పాలకులు తమ రాయబారులను పంపి విధేయత ప్రకటించాలని డిమాండ్ చేయడం ద్వారా చైనా ప్రభావాన్ని దాని సరిహద్దుల అవతలకు విస్తరించాలని చక్రవర్తి యాంగ్-లె తీవ్రంగా ప్రయత్నించాడు. 1,599 టన్నుల బరువు మోసుకు పోయే నాలుగు స్తంభాల ఆధారం కలిగిన భారీ నావికా బలగం నిర్మించబడింది. దాదాపు ఒక మిలియన్ సైనికులతో కూడిన స్టాండింగ్ ఆర్మీ (కొంతమంది దీన్ని 1.9 మిలియన్‌ సైనికులుగా వర్ణించారు ) సృష్టించబడింది. చైనా సైన్యాలు దాదాపు 20 ఏళ్లపాటు వియత్నాంను జయించాయి, చైనా నావికాదళం చైనా సముద్రాలు, హిందూ మహాసముద్రంలో విహరించడమే కాక ఆఫ్రికా తూర్పుతీరాన్ని కూడా చేరుకున్నాయి. చైనీయులు తూర్పు టర్కిస్తాన్‌లో ప్రభావం చూపారు. సముద్రతీరం పొడవునా ఉన్న పలు ఆసియా దేశాలు చైనా చక్రవర్తికి విధేయత ప్రకటించాయి. దేశీయంగా, మహా కాలువ విస్తరించబడి, దేశీయ వాణిజ్యాన్ని ప్రోత్సహించింది. సంవత్సరానికి 100,000 టన్నుల ఇనుమును చైనా ఉత్పత్తి చేసింది. కదిలే టైప్‌ను ఉపయోగించి అనేక పుస్తకాలు ముద్రించారు. బీజింగ్ నిషిద్ధ నగరంలోని ఇంపీరియల్ ప్యాలెస్ తన ప్రస్తుత వైభవాన్ని అప్పుడే పొందింది. ఈ శతాబ్దాలలోనే దక్షిణ చైనాలో వనరులను పూర్తిగా ఉపయోగించారు కొత్త పంటలను విస్తృతంగా సాగులోకి తీసుకు వచ్చారు పింగాణీ మరియు వస్త్రాలకు సంబంధించిన పరిశ్రమలు ఏర్పడ్డాయి.
1449లో ఎసెన్ తాయిసి ఉత్తర చైనాలో ఓరియట్ మంగోల్ దాడిని నిర్వహించాడు, ఈ దాడిలో జెంటోంగ్ చక్రవర్తిని టుము వద్ద బందీగా పట్టుకున్నారు. 1542లో మొఘల్ పాలకుడు అల్తాన్ ఖాన్ ఉత్తర చైనా సరిహద్దు పొడవునా చైనాను వేధించడం ప్రారంభించాడు. 1550లో అతడు బీజింగ్ శివార్ల వరకు వచ్చాడు. వాయవ్య చైనా తీరంపై దాడి చే్స్తున్న జపనీస్ సముద్ర బందిపోట్లతో కూడా చక్రవర్తి ఒప్పందం కుదుర్చుకోవలసి వచ్చింది; జనరల్ క్వి జిగువాంగ్ ఈ బందిపోట్లను ఓడించడంలో కీలక పాత్ర పోషించాడు. ప్రపంచ చరిత్రలోనే అతి పెద్ద భూకంపం షాంగ్జీ భూకంపం 1556లో వచ్చింది, ఇది దాదాపు 830.000 ప్రజల ప్రాణాలు తీసింది, ఇది జియాజింగ్ చక్రవర్తి ప్రాంతంలో జరిగింది.
చైనాను విదేశీ దాడులనుంచి కాపాడటం కోసం మింగ్ రాజవంశ పాలనలోనే మహా కుడ్యం చివరి నిర్మాణాన్ని చేపట్టారు. మహాకుడ్యం చాలావరకు గడిచిన కాలాల్లోనే నిర్మించబడినప్పటికీ, నేడు కనిపిస్తున్న మహాకుడ్యాన్ని మింగ్ పాలనలోనే నిర్మించారు లేదా మరమ్మతులు చేశారు. గోడలోని ఇటుక మరియు నల్లరాయి పని విస్తరించబడింది, వాచ్ టవర్లు తిరిగి డిజైన్ చేయబడ్డాయి, కోట పొడవునా ఫిరంగులు నెలకొల్పారు.
క్వింగ్ రాజవంశం (AD 1644–1911)


చిట్టచివరి హాన్ చైనీస్ రాజవంశం అయిన మింగ్‌లు మంచూస్‌ చేతిలో పరాజయం పొందిన తర్వాత క్వింగ్ రాజవంశం (1644–1911) స్థాపించబడింది. మంచూలను అంతకుముందు జుర్చెన్ అనేవారు. లీ జైచెంగ్ రైతాంగ తిరుగుబాటుదారులు 1644లో బీజింగ్‌ను వశపర్చుకున్నప్పుడు చివరి మింగ్ చక్రవర్తి చోంగ్‌జెన్ ఆత్మహత్య చేసుకున్నాడు. మంచూలు తర్వాత మింగ్ రాజవంశ సేనాని వూ సంగైతో పొత్తు కలిపి క్వింగ్ రాజరికపు కొత్త రాజధానిగా మారిన బీజింగ్ను స్వాధీనపర్చుకున్నారు. తమ చక్కటి చైనాపాలనలో కన్ఫ్యూసియన్ శైలి సాంప్రదాయిక చైనా ప్రభుత్వ పాలనా పద్ధతులను మంచూలు చేపట్టారు.
మంచూ క్యూ తరహా కేశాలంకరణ మరియు మంచూ శైలి వస్త్రధారణను చేపట్టవలసిందిగా హాన్ చైనీయులను బలవంతపెట్టే 'క్యూ ఆర్డర్‌'ను మంచూలు అమలుపర్చారు. మంచూ శైలి వస్త్రాలంకార పద్ధతి అయిన క్విపావ్ (బ్యానెర్‌మెంట్ దుస్తులు మరియు టాంగ్‌జువాంగ్ ) సాంప్రదాయిక హాన్ వస్త్రం లేదా హాన్ఫు స్థానంలో వచ్చి చేరింది. కాంగ్జీ చక్రవర్తి మునుపెన్నడూ ఎరుగని రీతిలో చైనా అక్షరాలకు సంబంధించిన అత్యంత సమగ్ర నిఘంటువును తయారు చేయమని ఆదేశించాడు. క్వింగ్ డైనాస్టీ "ఎనిమిది బ్యానర్ల" వ్యవస్థను ఏర్పర్చింది, ఇది క్వింగ్ సైనిక వ్యవస్థ యొక్క ప్రాథమిక చట్రాన్ని అందించింది. బ్యానర్ ప్రతిపత్తినుంచి తమను తొలగించవలసిందిగా దరఖాస్తు పెట్టనట్లయితే బ్యానర్‌మెన్‌ని వ్యాపారంలో, చేతిపనులు చేయకుండా నిషేధించేవారు. వారిని కులీన వర్గంగా పరిగణించి వార్షిక ఫించన్‌లు, భూమి మరియు దుస్తుల కేటాయింపుల ద్వారా వారికి ప్రత్యేక గౌరవం కల్పించేవారు.

తర్వాతి అరశతాబ్దం వరకు క్వింగ్ రాజవంశం మొదట్లో యున్నాన్ తోపాటుగా మింగ్ పాలనలో ఉన్న కొన్ని ప్రాంతాలపై తన నియంత్రణను సంఘటితం చేసుకుంది. వీరు తమ అధికారాన్ని గ్జింజియాంగ్, టిబెట్ మరియు మంగోలియా వరకు తమ ప్రాబల్యాన్ని విస్తరించారు. అయితే, పందొమ్మిదవ శతాబ్దినాటికి క్వింగ్ అధికారం బలహీనపడింది. సామ్రాజ్య శాసనాలు ప్రమాదకరమైన నల్లమందును నిషేధించడంతో చైనాతోఓపియం వ్యాపారాన్ని కొనసాగించాలనుకున్న బ్రటన్ ఆశలు అడియాసలైపోయాయి, దీంతో 1840లో తొలి నల్లమందు యుద్థం బద్దలైంది. నాంకింగ్ ఒప్పందంలో భాగంగా హాంకాంగ్ 1842లో బ్రిటన్ పరమైంది.
అతిపెద్ద తిరుగుబాటు అయిన తైపింగ్ తిరుగుబాటు (1851–1864)తో చైనాలోని మూడో వంతు తైపింగ్ టియాంగ్వో ఆజమాయిషీలోకి వెళ్లిపోయింది, ఇది "హెవెన్లీ కింగ్" 
హాంగ్ గ్జియుక్వాన్‌ నేతృత్వంలోని క్వాసీ-క్రిస్టియన్ మత ఉద్యమం. కేవలం పద్నాలుగు సంవత్సరాలలోపే తైపింగ్ తిరుగుబాటు ఉద్యమం అణిచివేయబడింది - తైపింగ్ సైన్యం 1864లో జరిగిన మూడవ నాంకింగ్ యుద్ధంలో నిర్మూలించబడింది. 15 సంవత్సరాల తిరుగుబాటు క్రమంలో 20 మిలియన్ల మంది చనిపోయారు.
పైగా, మానవ ప్రాణాలు, ఆర్థికవ్యవస్థల పరంగా అత్యంత వ్యయంతో కూడిన తిరుగుబాట్లు పుంటి-హక్కా క్లాన్ యుద్ధాలు, నియెన్ తిరుగుబాటు, ముస్లిం తిరుగుబాటు, పాంథాయ్ తిరుగుబాటు మరియు బాక్సర్ తిరుగుబాటు,[18] వంటివి దీన్ని అనుసరించాయి. అనేకవిధాలుగా, తిరుగుబాట్లు, క్వింగ్ రాజులు ఇంపీరియల్ బలగాలతో తప్పనిసరై చేసుకున్న అసమాన ఒప్పందాలు 19వ శతాబ్దంలోని నూతన సవాళ్లతో వ్యవహరించడంలో క్వింగ్‌ రాజుల అసమర్థతను చిహ్నంగా నిలిచాయి.

1860ల నాటికి క్వింగ్ రాజరికం అపారమైన ధనాన్ని, మానవ ప్రాణాలను వెచ్చించి తిరుగుబాట్లను అణిచివేసింది. దీంతో క్వింగ్ పాలన విశ్వసనీయత దెబ్బతింది, ప్రాంతీయ నేతలు, ఉన్నతవర్గం స్థానికంగా తిరుగుబాట్లకు ప్రేరేపించడంతో చైనాలో యుద్ధ ప్రభువుల వ్యవస్థ బలపడటానికి దారితీసింది. గ్వాంగ్జు చక్రవర్తి హయాంలోని క్వింగ్ రాజరికం స్వీయ సంఘటిత ఉద్యమం ద్వారా ఆధునికీకరణ సమస్యతో వ్యవహరించేందుకు ప్రయత్నించింది. అయితే, 1898 మరియు 1908 మధ్యలో డోవగెర్ సిగ్జి రాణి సంస్కరణవాది గ్వాంగ్జును "మానసిక వికలాంగుడు"గా ప్రకటించి నిర్బంధించింది. రాణి డొవాగెర్, సంప్రదాయవాదులు మద్దతుతో సైనిక కుట్రను నిర్వహించి యువ చక్రవర్తిని సమర్థంగా అధికారంనుంచి తొలగించి మౌలిక సంస్కరణలను చాలా వరకు నిలిపివేసింది. మహారాణి డొవాగెర్ చనిపోవడానికి సరిగ్గా ఒక రోజు ముందుగా గ్వాంగ్జు మరణించాడు (అతడికి రాణి సిక్జి విషం పెట్టిందని కొంతమంది విశ్వాసం.) అధికారుల లంచగొండితనం, అసమ్మతి, ఇంపీరియల్ కుటుంబాల ఘర్షణలు సైనిక సంస్కరణలను చాలావరకు నిరుపయోగకరంగా మార్చాయి. దీని ఫలితంగా, క్వింగ్ రాజు "నూతన సైనిక బలగాలు" సీనో-ఫ్రెంచ్ యుద్ధం (1883-1885) మరియు సీనో-జపనీస్ యుద్ధం (1894-1895)లో చిత్తుగా ఓడించబడ్డాయి.
20 శతాబ్ది ప్రారంభంలో, బాక్సర్ తిరుగుబాటు ఉత్తర చైనాకు ప్రమాదకరంగా పరిణమించింది. ఇది సాంప్రదాయకమైన, సామ్రాజ్యవాద వ్యతిరేక ఉద్యమం, ఇది చైనాను తిరిగి పాత పద్ధతులలోకి తీసుకుపోవాలని చూసింది. చైనా సామ్రాజ్ఞి డోవాగెర్, అధికారంపై తన పట్టును కొనసాగించే ప్రయత్నంలో కావచ్చు, బాక్సర్లు బీజింగ్ వైపుకు పురోగమిస్తున్నప్పడు వారితో చేతులు కలిపింది. దీనికి ప్రతిస్పందనగా, అష్ట-జాతి కూటమి యొక్క సహాయ దండయాత్ర ఆక్రమణలోని విదేశీ మిషనరీలను కాపాడేందుకోసం చైనాను ఆక్రమించాయి. బ్రిటిష్, జపనీస్, రష్యన్, ఇటాలియన్, ఫ్రెంచ్, అమెరికా మరియు ఆస్ట్రేలియన్ బలగాలతో కూడిన కూటమి, బాక్సర్లను ఓడించి క్వింగ్ ప్రభుత్వం నుండి మరిన్ని రాయితీలను డిమాండ్ చేసింది.
ఆధునిక కాలం
చైనా రిపబ్లిక్

సంస్కరణలపై క్వింగ్ ఆస్థానం నీళ్లు చల్లడం, చైనా బలహీనపడటంతో నిస్పృహకు గురయిన యువ అధికారులు, సైనికాధికారులు, విద్యార్థులు,—సన్‌ యెట్-సెన్ విప్లవాత్మక ఆలోచనలతో ప్రభావితమయ్యారు — క్వింగ్ రాజవంశాన్ని కూలదోసి, రిపబ్లిక్ 
ఏర్పర్చాలంటూ ప్రచారాన్ని ప్రారంభించారు.

చైనాలో బానిసత్వం 1910లో రద్దు చేయబడింది.[19]
విప్లవకర సైనిక తిరుగుబాటు ఉచాంగ్ తిరుగుబాటు, 1911 అక్టోబరు 10న ఊహాన్‌లో ప్రారంభమైంది. సన్‌ యెట్-సెన్ అధ్యక్షుడిగా చైనా రిపబ్లిక్ ప్రాదేశిక ప్రభుత్వం 1912 మార్చి 12న నాన్జింగ్‌లో ఏర్పడింది. అయితే చివరి క్వింగ్ చక్రవర్తిని పదవి వదులుకునేలా చేసే ఒప్పందంలో భాగంగా (ఈ నిర్ణయం పట్ల తర్వాత 
సన్ విచారం వ్యక్తం చేశారు), క్వింగ్ ప్రభుత్వంలో ప్రధాన మంత్రిగా పనిచేసి, నూతన సైన్యంకి నేతృత్వం వహించిన యువాన్ షికాయ్‌కు సన్ యెట్-సెన్ తన అధికారాన్ని అప్పగించవలసి వచ్చింది. తదుపరి సంవత్సరాలలో యువాన్ జాతీయ, ప్రాదేశిక శాసనసభలను రద్దు చేయడానికి ప్రయత్నించి 1915లో తన్నుతాను చక్రవర్తిగా ప్రకటించుకున్నాడు. యువాన్ సామ్రాజ్య కాంక్షలను అతడి విధేయులు తీవ్రంగా వ్యతిరేకించారు; తిరుగుబాటు జరుగనున్న తరుణంలో అతడు 1916 మార్చి16న పదవినుంచి తప్పుకున్నాడు, ఆ సంవత్సరం జూన్‌లోనే అతడు మరణించాడు. అతడి మరణం చైనాలో అధికార శూన్యతను సృష్టించింది; రిపబ్లికన్ ప్రభుత్వం చిన్నాభిన్నమైంది. ఇది యుద్ధ ప్రభువుల యుగాన్ని తీసుకువచ్చింది, ఈ కాలంలో దేశంలో చాలా భాగం పోటీపడుతున్న ప్రాదేశిక సైనిక నేతల సంకీర్ణ శక్తుల ద్వారా పాలించబడింది.
మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం చివరలో వెర్సెయిల్స్ సంధి ద్వారా చైనాపై విధించిన ఆంక్షలకు ప్రతిస్పందనగా 1919లో, మే నాలుగు ఉద్యమం ప్రారంభమైంది, ఇది త్వరలోనే చైనాలోని దేశీయ పరిస్థితిపై నిరసన ఉద్యమంలా మారిపోయింది. ఉదారవాద పాశ్చాత్య తత్వశాస్త్రంపై నమ్మకం కోల్పోయిన చైనా మేధావులు మరింత తీవ్ర భావాలవైపు మళ్లారు. ఇది చైనాలోని వామపక్ష, మితవాద శక్తుల మధ్య రాజీలేని ఘర్షణకు బీజాలు వేసింది, ఇది శతాబ్ది పొడవునా చైనా చరిత్రలో ఆధిపత్యం చలాయిస్తూ వచ్చింది.
1920లలో, సన్ యెట్-సెన్ దక్షిణచైనాలో విప్లవ స్థావరాన్ని ఏర్పర్చి, చిన్నాభిన్నమైపోయిన దేశాన్ని ఐక్యపర్చేందుకు నడుం కట్టాడు. సోవియట్ సహాయంతో, అతడు అప్పుడే మొగ్గ తొడుగుతున్న చైనా కమ్యూనిస్టు పార్టీతో పొత్తు కుదుర్చుకున్నాడు. 1925లో సన్ యెట్-సెన్ కేన్సర్ వ్యాధితో మరణించిన తర్వాత అతడి అనుయాయులలో ఒకరైన చాంగ్‌ కే-షేక్, ''కొమింటాంగ్'' (KMT జాతీయ పార్టీ)పై పట్టు సాధించి ఉత్తర దేశ దండయాత్రగా పేరొందిన సైనిక కేంపెయిన్‌లో దక్షిణ, మధ్య చైనాలో చాలా వరకు తన పార్టీ పాలనలోకి తీసుకువచ్చాడు. సైనిక శక్తి ద్వారా దక్షిణ, మధ్య చైనాలోని యుద్ధ ప్రభువులను ఓడించిన చాంగ్ ఉత్తర ప్రాంతంలోని యుద్ధ ప్రభువులనుంచి నామమాత్ర విధేయతను పొందగలిగాడు. 1927లో, చియాంగ్ సీపీసీపై పడ్డాడు, దక్షిణ మరియు తూర్పు చైనాలోని కమ్యూనిస్టు స్థావరాలనుంచి సీపీసీ సైన్యాలను, దాని నేతలను అవిరామంగా వెంటాడుతూ వచ్చాడు. 1934లో, చైనీస్ సోవియట్ రిపబ్లిక్ వంటి తమ పర్వత ప్రాంతాల నుంచి బయటకు రప్పించబడిన సీపీసీ సైనిక బలగాలు చైనాలోని అత్యంత అననుకూల భూభాగం గుండా వాయవ్య ప్రాంతానికి లాంగ్ మార్చ్ ప్రారంభించాయి, అక్కడ ఇవి షాంగ్జీ ప్రాంతంలోని యానాన్‌లో గెరిల్లా స్థావరాన్ని ఏర్పర్చుకున్నాయి.
లాంగ్ మార్చ్ కాలంలో కమ్యూనిస్టులు కొత్త నేత మావో జెడాంగ్ (మావో సేటుంగ్) నేతృత్వంలో తిరిగి సంఘటితమయ్యారు. (1931-45) మధ్య దేశంలోని వివిధ ప్రాంతాలు 14 ఏళ్లపాటు జపాన్ ఆక్రమణలో ఉన్న కాలం పొడవునా KMT మరియు CPC మధ్యన బహిరంగంగా లేదా రహస్యంగా తీవ్రమైన పోరాటం కొనసాగింది. రెండో ప్రవంచ యుద్థంలో భాగమైన సీనో-జపనీస్ యుద్ధ(1937-1945) కాలంలో రెండు చైనా పార్టీలూ జపాన్‌కు వ్యతిరేకంగా 1937లో లాంఛనప్రాయంగా ఐక్యసంఘటన కుదుర్చుకున్నాయి. 1945లో జపాన్ ఓటమి చెందిన తర్వాత KMT మరియు CPC పార్టీల మధ్య రాజీ మరియు సంధి పరిష్కారాలకు ప్రయత్నాలు విఫలమైన తర్వాత యుద్ధం పునరుద్ధరించబడింది. 1949 నాటికి, సీపీసీ దేశంలోని చాలా భాగాన్ని ఆక్రమించింది. (చూడండి చైనా అంతర్యుద్ధం)
1945లో రెండో ప్రపంచయుద్ధం ముగిసిన తర్వాత జపనీస్ సంపూర్ణ లొంగుబాటులో భాగంగా, తైవాన్‌లోని జపాన్ దళాలు చైనా రిపబ్లిక్‌ ముందు లొంగిపోయాయి, దీంతో ఛాంగ్ కై-షేక్ తైవాన్‌పై పట్టు బిగించాడు. చియాంగ్ 1949లో జాతీయ చైనాలో సీపీసీ బలగాలచేత పరాజయం పొందాడు. తర్వాత, అతడు తన ప్రభుత్వం, మిగిలి ఉన్న సైనిక బలగాలు, KMT నాయకత్వంలోని మెజారిటీ మరియు అతడి మద్దతుదారులలో చాలామందితో తైవాన్‌కు పారిపోయాడు.
1978 నుండి నేటి వరకు

CPC విజయం సాధించడంతో, 1949 అక్టోబరు 1న చైనా ప్రజా రిపబ్లిక్ ప్రకటించబడింది, తైవాన్ తిరిగి చైనా మాతృభూమినుంచి రాజకీయంగా వేరుపడిపోయి ఈనాటికీ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ చైనా పార్టీచేత పాలించబడుతోంది. ఈ రెండు వ్యతిరేక పార్టీల మధ్య ఎలాంటి శాంతి ఒడంబడిక ఇంతవరకూ నెలకొల్పబడలేదు.
1949 నుంచి పీపుల్స్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ చైనా చరిత్ర కోసం చూడండి హిస్టరీ ఆఫ్ ది పీపుల్స్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ చైనా. 1949 నుండి రిపబ్లిక్ ఆఫ్ చైనా చరిత్ర కోసం, చూడండి రిపబ్లిక్ ఆఫ్ చైనా ఆన్ తైవాన్(1949-ప్రజెంట్).
మతం
వీటిని కూడా చూడండి

చైనీస్ ఆర్మీస్ (ప్రీ-1911)
చైనీస్ ఆర్మోర్
చైనీస్ ఎక్స్‌ప్లోరేషన్
చైనీస్ హిస్టారియోగ్రఫీ
చైనీస్ సావరిన్
ఎకనామిక్ హిస్టరీ ఆఫ్ చైనా
ఎత్నిక్ గ్రూప్స్ ఇన్ చైనీస్ హిస్టరీ
ఫారిన్ రిలేషన్స్ ఆఫ్ ఇంపీరియల్ చైనా
ఫోర్ ఆకుపేషన్స్
హిస్టరీ ఆఫ్ హాంకాంగ్
హిస్టరీ ఆఫ్ ఇస్లాం ఇన్ చైనా
హిస్టరీ ఆఫ్ మకావు
హిస్టరీ ఆఫ్ సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ ఇన్ చైనా
లిస్ట్ ఆఫ్ చైనీస్ మోనార్క్స్
లిస్ట్ ఆఫ్ నియోలిథిక్ కల్చర్స్ ఆఫ్ చైనా
లిస్ట్ ఆఫ్ రెబెలియన్స్ ఇన్ చైనా
లిస్ట్ ఆఫ్ రిసిపెంట్స్ ఆఫ్ ట్రిబ్యూట్ ఫ్రమ్ చైనా
లిస్ట్ ఆఫ్ ట్రిబ్యుటరీస్ ఆఫ్ ఇంపీరియల్ చైనా
నావల్ హిస్టరీ ఆఫ్ చైనా
రిలిజియన్ ఇన్ చైనా
టైమ్‌లైన్ ఆఫ్ చైనీస్ హిస్టరీ
సూచనలు

గ్రంధవివరణ
సర్వేలు
ఎబెర్‌హరడ్, వోల్‌ఫ్రామ్. ఎ హిస్టరీ ఆఫ్ చైనా (2005), 380 పేజీలు' 
ఎబ్రే, పట్రీషియా, బక్‌లే, అండ్ క్వాంగ్-చింగ్ లియు. ది కేంబ్రిడ్జ్ ఇల్లస్ట్రేటెడ్ హిస్టరీ ఆఫ్ చైనా (1999) 352 పేజీలు 
ఫైర్‌బ్యాంక్, జాన్ కింగ్ అండ్ గోల్డ్‌మాన్, మెర్లే. చైనా: ఎ న్యూ హిస్టరీ. సెకెండ్ ఎడ్. హార్వార్డ్ యు. ప్రెస్, (2006). 640 పీపీ.
గెర్నెట్, జాక్వెస్, జె. ఆర్. ఫోస్టెర్, అండ్ చార్లెస్ హర్టమన్. ఎ హిస్టరీ ఆఫ్ చైనీస్ సివిలైజేషన్ (1996), కాల్డ్ ది బెస్ట్ వన్-వాల్యూమ్ సర్వే; 
హసు, ఇమ్మాన్యుయేల్ చుంగ్-యుయెహ్. ది రైజ్ ఆప్ మోడ్రన్ చైనా, ఆరవ ఎడిషన్. (ఆక్స్‌ఫర్డ్ యూనివర్సిటీ ప్రెస్, 1999), హైలీ డీటెయిల్డ్ కవరేజ్ ఆఫ్ 1644-1999, ఇన్ 1136పీపీ. 
హువాంగ్, రే. చైనా, ఏ మాక్రో హిస్టరీ (1997) 335పీపీ, యాన్ ఇడియోసింక్రటిక్ అప్రోచ్, నాట్ ఫర్ బిగినెర్స్; క్వెస్టియా
కెయే, జాన్. చైనా: ఏ హిస్టరీ (2009), 642పీపీ
లాటోరెట్టే, కెన్నెత్ స్కాట్. ది డెవలప్‌మెంట్ ఆఫ్ చైనా (1917) 273 పేజీలు; 
మిచాయేల్, ఫ్రాంజ్. చైనా త్రూ ది ఏజెస్: హిస్టరీ ఆఫ్ ఏ సివిలైజేషన్. (1986). 278pp; క్వెస్టియానుంటి ఆన్‌లైన్ ఎడిషన్
మోట్, ఫ్రెడెరిక్ డబ్ల్యూ. ఇంపీరియల్ చైనా, 900–1800 హార్వార్డ్ యూనివర్సిటీ ప్రెస్, 1999, 1,136 పేజీలు, ది అథారిటేటివ్ ట్రీట్‌మెంట్ ఆఫ్ ది సాంగ్, యువాన్, మింగ్, అండ్ క్వింగ్ సామ్రాజ్యాలు; 
పెర్కిన్స్, డోరోథీ. ఎన్‌సైక్లోపీడియా ఆఫ్ చైనా: ది ఎసెన్షియల్ రెఫరెన్స్ టు చైనా, ఇట్స్ హిస్టరీ అండ్ కల్చర్. ప్యాక్ట్స్ ఆన్ ఫైల్, 1999. 662 పీపీ. 
రాబెర్ట్స్, జె. ఏ. జీ. ఎ కన్‌సైజ్ హిస్టరీ ఆఫ్ చైనా. హార్వార్డ్ యూనివర్సిటీ ప్రెస్, 1999. 341 పీపీ.
స్కోప్పా, ఆర్. కైత్. ది కొలంబియా గైడ్ టు మోడ్రన్ చైనీస్ హిస్టరీ. కొలంబియా యూనివర్సిటీ ప్రెస్, 2000. 356 పీపీ. క్వెస్టియా
స్పెన్స్, జొనాథన్ డి. ది సెర్చ్ ఫర్ మోడ్రన్ చైనా (1999), 876పీపీ; వెల్ వ్రిటన్ సర్వే ఫ్రమ్ 1644 టు 1990ల ; క్వెస్టియా
వెన్, హాన్స్ వాన్ డే, ఎడ్. వెల్ఫేర్ ఇన్ చైనీస్ హిస్టరీ. ఇ. జే. బ్రిల్, 2000. 456 పీపీ. 
వాంగ్, కే-వెన్, ఎడ్. మోడ్రన్ చైనా: యాన్ ఎన్‌సైక్లోపీడియా ఆఫ్ హిస్టరీ, కల్చర్, అండ్ నేషనలిజమ్. గార్లాండ్, 1998. 442 పీపీ.
వ్రైట్, డావిడ్ కర్టీస్. హిస్టరీ ఆఫ్ చైనా (2001) 257పీపీ; 

చరిత్రకు ముందు
చాంగ్, క్వాంగ్-చిహ్. ది ఆర్కియాలజీ ఆఫ్ ఏన్‌షియంట్ చైనా, యేల్ యూనివర్సిటీ ప్రెస్, 1986.
డిస్కవరీ ఆఫ్ రెసిడ్యూ ఫ్రమ్ ఫెర్మెంటెడ్ బెవరేజ్ కన్స్యూమ్‌డ్ అప్ టు 9,000 ఇయర్స్ అగో ఇన్ జియాహు, హెనన్ ప్రావిన్స్, చైనా. బై డాక్టర్. పట్రిక్ ఇ మెక్‌దోవెర్న్, యూనివర్సిటీ ఆఫ్ పెన్సిల్వేనియా ఆర్కియోకెమిస్ట్ అండ్ కాలేజెస్ ఫ్రమ్ చైనా, గ్రేట్ బ్రిటన్ అండ్ జర్మనీ.
మాగ్నెటోస్ట్రాటిగ్రాఫిక్ డేటింగ్ ఆఫ్ ఎర్లీ హ్యూమన్ ఇన్ చైనా, బై రైక్సింగ్ జు, జిషెంగ్ అన్, రిచర్డ్ పోట్స్, కెన్నెత్ ఎ. హాఫ్‌మన్. 
హి డిస్కవరీ ఆఫ్ ఎర్లీ పొట్టేరీ ఇన్ చైనా, బై జాంగ్ చి, డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ ఆర్కియాలజీ, పెకింగ్ యూనివర్సిటీ, చైనా. 
షాంగ్ రాజవంశం
డురంట్, స్టెఫెన్ డబ్ల్యూ. ది క్లౌడీ మిర్రర్: టెన్షన్ అండ్ కాన్‌ఫ్లిక్ట్ ఇన్ ది రైటింగ్స్ ఆఫ్ సైమా క్వియాన్ (1995),
హాన్ రాజవంశం
డే క్రెస్పీగ్నీ, రఫే. 1972. ది చియాంగ్ బార్బేరియన్స్ అండ్ ది ఎంపైర్ ఆఫ్ హాన్: ఎ స్టడీ ఇన్ ఫ్రాంటియర్ పాలసీ. పేపర్స్ ఆన్ ఫార్ ఈస్టర్న్ హిస్టరీ 16, ఆస్ట్రేలియన్ నేషనల్ యూనివర్సిటీ. కాన్‌బెర్రా.
డే క్రెస్‌పిగ్నీ రఫే. 1984. నార్తెర్న్ ఫ్రాంటియర్.  ది పాలసీస్ అండ్ స్ట్రాటజీస్ ఆఫ్ ది లేటర్ హాన్ ఎంపైర్ . రఫే డే క్రెస్‌పిగ్నీ. 1984. ఫాకల్టీ ఆఫ్ ఆసియన్ స్టడీస్, ఆస్ట్రేలియన్ నేషనల్ యూనివర్సిటీ. కాన్‌బెర్రా.
డే క్రెస్‌పిగ్నీ, రఫే. 1989 "సౌత్ చైనా అండర్ ది లేటర్ హాన్ డైనాస్టీ" (చాప్టర్ వన్ ఫ్రమ్ జనరల్స్ ఆఫ్ ది సౌత్: ది ఫౌండేషన్ అండ్ ఎర్లీ హిస్టరీ ఆఫ్ ది థ్రీ కింగ్‌డమ్స్ స్టేట్ ఆఫ్ వు బై రఫే డే క్రెస్‌పిగ్నీ, ఇన్ ఆసియన్ స్టడీస్ మోనోగ్రాఫ్స్, న్యూ సిరీస్ నెం. 16 ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆసియన్ స్టడీస్, ది ఆస్ట్రేలియన్ నేషనల్ యూనివర్సిటీ, కాన్‌బెర్రా 1989)
డే క్రెస్‌పిగ్నీ, రఫే. 1996. "లేటర్ హాన్ మిలటర్ అడ్మినిస్ట్రేషన్: యాన్ అవుట్‌లైన్ ఆఫ్ ది మిలటరీ అడ్మినిస్ట్రేషన్ ఆఫ్ ది లేటర్ హాన్ మిలటరీ అడ్మినిస్ట్రేషన్ ఆఫ్ ది లేటర్ హాన్ ఎంపైర్." రఫే డే క్రెస్‌పిగ్నీ. బేస్‌డ్ ఆన్ ఇంట్రడక్షన్ టు ఎంపెరర్ హువాన్ అండ్ ఎంపెరర్ లింగ్ బీయింగ్ ది క్రానికల్ ఆఫ్ లేటర్ హాన్ ఫర్ ది ఇయర్స్ 189 టు 220 సీఈ యాజ్ రికార్డెడ్ ఇన్ చాప్టర్స్ 59 టు 69 ఆఫ్ ది జిఝి టాంగ్జియాన్ ఆఫ్ సిమా గువాంగ్, ట్రాన్స్‌లేటెడ్ అండ్ అన్నోటాటెడ్ బై రఫే డే క్రెస్‌పిగ్నీ అండ్ ఒరిజినల్లీ పబ్లిష్‌డ్ ఇన్ ది ఆసియన్ స్టడీస్ మోనోగ్రాఫ్స్, న్యూ సిరీస్, ది ఆస్ట్రేలియన్ నేషనల్ యూనివర్సిటీ, కాన్‌బెర్రా 1996. 
డబ్స్, హోమర్ హెచ్. 1938-55. ది హిస్టరీ ఆఫ్ ది ఫార్మర్ హాన్ డైనాస్టీ బై పాన్ కు.  (3 వాల్యూమ్)
హిల్, జాన్ ఇ. త్రూ ది జడే గటే టు రోమ్: ఎ స్టడీ ఆఫ్ ది సిల్క్ రూట్స్ డూరింగ్ ది లేటర్ హాన్ డైనాస్టీ, ఫస్ట్ టు సెకండ్ సెంచురీస్ సీఈ . (2009) ఐఎస్‌బీఎన్ 978-1-4392-2134-1.
హల్సేవే, ఏ. ఎఫ్. పీ. అండ్ లోవే, ఎమ్. ఏ. ఎన్., ఈడీఎస్. చైనా ఇన్ సెంట్రల్ ఆసియా: ది ఎర్లీ స్టేజ్ 125 బీసీఈ – సీఈ 23: యాన్ అన్నోటాటెడ్ ట్రాన్స్‌లేషన్ ఆఫ్ చాప్టర్స్ 61 అండ్ 96 ఆఫ్ ది హిస్టరీ ఆఫ్ ది ఫార్మర్ హాన్ డైనాస్టీ . (1979)
త్వైచెట్ట్, డెనిస్ అండ్ లోఈవుయ్, మిచాయేల్, ఎడ్స్. 1986. ది కేంబ్రిడ్జ్ హిస్టరీ ఆఫ్ చైనా.  వాల్యూమ్స్ I. ది చిన్ అండ్ హాన్ ఎంపైర్స్, 221 బీసీఈ – సీఈ 220 . కేంబ్రిడ్జ్ యూనివర్శిటీ ప్రెస్, 1972.
జిన్, 16 రాజ్యాలు, మరియు ఉత్తర దక్షిణ సామ్రాజ్యాలు
డే క్రెస్‌పిగ్నీ రఫే. 1991. "ది త్రీ కింగ్‌డమ్స్ అండ్ వెస్ట్రన్ జిన్: ఎ హిస్టరీ ఆఫ్ చైనా ఇన్ ది థర్డ్ సెంచురీ ఏడీ." ఈస్ట్ ఆసియన్ హిస్టరీ, నం. 1991 జూన్ 1, పీపీ.1–36, & నం. 1991 డిసెంబరు 2, పీపీ.143–164. ఆస్ట్రేలియన్ నేషనల్ యూనివర్సిటీ, కాన్‌బెర్రా. 
మిల్లర్, ఆండ్రివ్. అక్కౌంట్స్ ఆఫ్ వెస్ట్రన్ నేషన్స్ ఇన్ ది హిస్టరీ ఆఫ్ ది నార్తెర్న్ చౌ డైనాస్టీ. (1959)
సుయ్ రాజవంశం
వ్రైట్ ఆర్తర్ ఎఫ్. 1978. ది సుయ్ డైనాస్టీ: ది యూనిపిక్సేషన్ ఆఫ్ చైనా.  సీఈ 581-617 . ఆల్ర్ఫెడ్ ఏ. క్నోఫ్, న్యూయార్క్. ఐఎస్‌‍బీఎన్ 0-394-49187-4 ; 0-394-32332-7 (పీబీకే).
టాంగ్ రాజవంశం
బెన్న్, ఛార్లెస్. 2002. చైనాస్ గోల్డెన్ ఏజ్: ఎవ్రీడే లైఫ్ ఇన్ ది టాంగ్ డైనాస్టీ. ఆక్స్‌ఫర్డ్ విశ్వవిద్యాలయం ప్రచురణ. ఐఎస్‌బీఎన్ 0-7407-5029-1
స్కాఫెర్, ఎడ్వర్డ్ హెచ్. 1963. ది గోల్డెన్ పీచెస్ ఆఫ్ సమర్‌కండ్: ఎ స్టడీ ఆఫ్ టాంగ్ ఎక్సోటిక్స్ . యూనివర్శిటీ ఆఫ్ కాలిఫోర్నియా ప్రెస్. బెర్‌కెలే అండ్ లాస్ ఏంజెల్స్. ఫస్ట్ పేపర్‌బ్యాక్ ఎడిషన్. 1985. ఐఎస్‌బీఎన్ 0-7407-5029-1
స్కాఫెర్, ఎడ్వర్డ్ హెచ్. 1967. ది వెర్మిలియన్ బర్డ్: టాంగ్ ఇమేజెస్ ఆఫ్ ది సౌత్ . యూనివర్సిటీ ఆఫ్ కాలిఫోర్నియా ప్రెస్, బెర్‌కెలే అండ్ లాస్ ఏంజెల్స్. రీప్రింట్ 1985. ఐఎస్‌బీఎన్ 0-7407-5029-1
షాఫెర్, లిండా నొరెనే. 1996. మారిటైమ్ సౌత్‌ఈస్ట్ ఆసియా టు 1500 . ఆర్మోంక్, న్యూయార్క్, ఎం.ఈ. షేర్పే, ఇంక్. ఐఎస్‌బీఎన్ 1-56324-144-7.
వాంగ్, ఝెన్‌పింగ్. 1991. "టాంగ్ మారిటైమ్ ట్రేడ్ అడ్మినిస్ట్రేషన్." వాంగ్ ఝెన్‌పింగ్. ఆసియా మేజర్, మూడో సిరీస్, వాల్యూమ్. ఫోర్, 1991, పీపీ.7–38.
సాంగ్ రాజవంశం
ఎబ్‌రే పాట్రిసియా. ది ఇన్నర్ క్వార్టర్స్: మ్యారేజ్ అండ్ ది లివ్స్ ఆఫ్ చైనీస్ ఉమెన్ ఇన్ ది సుంగ్ పీరియడ్ (1990)
హైమెస్, రాబెర్ట్, అండ్ కన్‌రడ్ స్కిరోకవుయెర్, ఎడ్స్. ఆర్డరింగ్ ది వరల్డ్: అప్రోచ్ టు స్టేట్ అండ్ సొసైటీ ఇన్ సుంగ్ డైనాస్టీ చైనా, యూనివర్సిటీ ఆఫ్ కాలిఫోర్నియా ప్రెస్, 1993; 
షీబా, యోషినోబు. 1970. కామర్స్ అండ్ సొసైటీ ఇన్ సుంగ్ చైనా . ఒరిజినల్లీ పబ్లిష్‌డ్ ఇన్ జపనీస్ యాజ్ ,సో-డై సో-జియో-షి కెంక్‌యు- . టోక్యో, కజమా షోబో-, 1968. యోషినోబు షీబా. ట్రాన్సలేషన్ బై మార్క్ ఎల్విన్, సెంటర్ ఫర్ చైనీస్ స్టడీస్, యూనివర్సిటీ ఆఫ్ మిచిగాన్.
మింగ్ రాజవంశం
బుక్, తైమోతీ. ది కన్ఫ్యూసన్స్ ఆఫ్ ప్లెషర్: కామర్స్ అండ్ కల్చర్ ఇన్ మింగ్ చైనా. (1998). 
బ్రూక్, తైమోతీ. ది ట్రబుల్డ్ ఎంపైర్: చైనా ఇన్ ది యువాన్ అండ్ మింగ్ సామ్రాజ్యాలు (2010) 329 పేజీలు. సామ్రాజ్యంపై చిన్న మంచు యుగ ప్రభావంపై దృష్టి సారిస్తుంది, సామ్రాజ్యంలో 13వ శతాబ్దిలో ఉష్ణోగ్రతలు ఉన్నట్లుండి తీవ్రంగా పడిపోవడం ప్రారంభించింది, ఈ సమయంలోనే మంగోల్ నేత కుబ్లా ఖాన్ చైనా దక్షిణ ప్రాంతానికి తరలి వచ్చాడు.
డార్డెస్, జాన్ డబ్ల్యూ. ఎ మింగ్ సొసైటీ: తాయ్-హో కంట్రీ, కియాంగ్‌సీ, ఫోర్టీన్త్ టు సెవన్టీన్త్ సెంచురీస్. (1983); యూజెస్ అడ్వాన్స్‌డ్ "న్యూ సోషియల్ హిస్టరీ" 
ఫార్మెర్, ఎడ్వర్డ్. ఝు యువాన్‌ఝాంగ్ అండ్ ఎర్లీ మింగ్ లెజిస్లేషన్: ది రికార్డింగ్ ఆఫ్ చైనీస్ సొసైటీ ఫాలోయింగ్ ది ఎరా ఆఫ్ మంగోల్ రూల్. ఈ.జే. బ్రిల్, 1995.
గుడ్‌రిచ్, ఎల్. కార్రింగ్‌టన్, అండ్ చావోయింగ్ ఫాంగ్. డిక్షనరీ ఆఫ్ మింగ్ బయోగ్రఫీ. (1976).
హువాంగ్, రే. 1587, ఏ ఇయర్ ఆఫ్ నో సిగ్నిఫికెన్స్: ది మింగ్ డైనాస్టీ ఇన్ డిక్లైన్. (1981). 
మాన్, సుసన్. ప్రీషియస్ రికార్డ్స్: సుదీర్ఘ 18వ శతాబ్దంలో చైనా యొక్క మహిళలు (1997)
మోటే, ఫ్రెడరిక్ డబ్ల్యూ. అండ్ ట్వైచెట్ట్, డెనిస్, ఎడ్స్. ది కేంబ్రిడ్జ్ హిస్టరీ ఆఫ్ చైనా.  వాల్యూమ్. 7: ది మింగ్ డైనాస్టీ, 1368–1644, పార్ట్ 1. (2001). 216 పీపీ.
స్కెనీవిండ్, సరహ్. ఎ టేల్ ఆప్ టు మెలాన్స్: ఎంపెరర్ అండ్ సబ్జెక్ట్ ఇన్ మింగ్ చైనా. (2006). 
టిసై, సిహ్-షాన్ హెన్రీ. పెర్‌పెట్యుయల్ హ్యాపీనెస్: ది మింగ్ ఎంపెరర్ యాంగ్లే. (2001). 
మోటే, ఫ్రెడరిక్ డబ్ల్యూ., అండ్ డెనిస్ ట్వైచెట్, ఈడీఎస్. ది కేంబ్రిడ్జ్ హిస్టరీ ఆఫ్ చైనా.  వాల్యూమ్. 7, పార్ట్ 1: ది మింగ్ డినాస్టీ, 1368–1644 (1988). 1008 పీపీ. 
ట్వైచెట్, డెనిస్ అండ్ ఫ్రెడరిక్ డబ్ల్యూ. మోటే, ఈడీఎస్. ది కేంబ్రిడ్జ్ హిస్టరీ ఆఫ్ చైనా.  వాల్యూమ్. 8: ది మింగ్ డినాస్టీ, 1368–1644, పార్ట్ 1.
ట్వైచెట్, డెనిస్ అండ్ ఫ్రెడరిక్ డబ్ల్యూ. మోటే, ఈడీఎస్. ది కేంబ్రిడ్జ్ హిస్టరీ ఆఫ్ చైనా.  వాల్యూమ్. 8: ది మింగ్ డినాస్టీ, 1368–1644, పార్ట్ 2.  (2001). 216 పీపీ.
క్వింగ్ రాజవంశం
ఫెయిర్‌బ్యాంక్, జాన్ కే. అండ్ లియు, క్వాంగ్-చింగ్, ఈడీ. ది కేంబ్రిడ్జ్ హిస్టరీ ఆఫ్ చైనా.  వాల్యూమ్. 2: లేట్ చింగ్, 1800–1911, పార్ట్ 2. కేంబ్రిడ్జ్ యూనివర్సిటీ ప్రెస్, 1980. 754 పీపీ.
పీటర్సన్, విల్లర్డ్ జే. ఈడీ. ది కేంబ్రిడ్జ్ హిస్టరీ ఆఫ్ చైనా.  వాల్యూమ్. 9, పార్ట్ 1: ది చింగ్ డినాస్టీ టు 1800. కేంబ్రిడ్జ్ యూనివర్సిటీ ప్రెస్, 2002. 753 పీపీ.
రావ్‌స్కీ, ఎవెల్యిన్ ఎస్. ది లాస్ట్ ఎంపెరర్స్: ఏ సోషియల్ హిస్టరీ ఆఫ్ క్వింగ్ ఇంపీరియల్ ఇనిస్టిట్యూషన్స్ (2001) 
స్ట్రువ్, లిన్ ఏ., ఈడీ. ది క్వింగ్ ఫార్మేషన్ ఇన్ వరల్డ్-హిస్టారికల్ టైమ్. (2001). 216 పీపీ.
స్ట్రువ్, లిన్ ఏ., ఈడీ. వాయిసెస్ ఫ్రమ్ ది మింగ్-క్వింగ్ క్యాటలిజమ్: చైనా ఇన్ టైగర్స్ జాస్ (1998) 
యిజువాంగ్, డింగ్. "రిఫ్లెక్షన్స్ ఆన్ ది 'న్యూ క్వింగ్ హిస్టరీ' స్కూల్ ఇన్ ది యునైటెడ్ స్టేట్స్," చైనీస్ స్టడీస్ ఇన్ హిస్టరీ, వింటర్ 2009/2010, వాల్యూమ్. 43 ఇష్యూ 2, పీపీ 92–96, ఇట్ డ్రాప్స్ ది థీమ్ ఆఫ్ "సినిఫికేషన్" ఇన్ ఎవాల్యుయేటింగ్ ది డినాస్టీ అండ్ ది నాన్-హాన్ చైనీస్ రేజిమ్స్ ఇన్ జనరల్. ఇది చైనాలో మంచూ పాలన విజయ, వైఫల్యాలను మంచూ దృక్పధం నుంచి విశ్లేషించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది మరియు మంచూ పాలకులు క్వింగ్ చరిత్ర పొడవునా మంచూ జాతి గుర్తింపును కొనసాగించడానికి ఎలా ప్రయత్నించారు అనే అంశంపై ఇది దృష్టి సారిస్తుంది.
రిపబ్లికన్ ఎరా
బెర్‌జెరే, మరియె-క్లైరే. సన్ యట్-సేన్ (1998), 480పీపీ, ది స్టాండర్డ్ బయోగ్రఫీ
బూర్మన్, హోవర్డ్ ఎల్., ఈడీ. బయోగ్రఫికల్ డిక్షనరీ ఆఫ్ రిపబ్లికన్ చైనా. (వాల్యూమ్. వన్-ఫోర్త్ అండ్ ఇండెక్స్. 1967-1979). 600 షార్ట్ స్కాలర్లీ బయోగ్రఫీస్ 
బూర్మన్, హోవర్డ్ ఎల్. "సన్ యట్-సేన్" ఇన్ బూర్మన్, ఈడీ. బయోగ్రఫికల్ డిక్షనరీ ఆఫ్ రిపబ్లికన్ చైనా (1970) 3: 170-89, 
డ్రేయెర్, ఎడ్వర్డ్ ఎల్. చైనా అట్ వార్, 1901-1949. (2001). 216 పీపీ.
ఈస్ట్‌మన్ ల్లోయెడ్. సీడ్స్ ఆఫ్ డిస్ట్రక్షన్: నేషనలిస్ట్ చైనా ఇన్ వార్ అండ్ రివల్యూషన్, 1937- 1945. (1984)
ఈస్టమన్ ల్లోయెడ్ ఇట్ అల్. ది నేషనలిస్ట్ ఎరా ఇన్ చైనా, 1927-1949 (1991) 
ఫెయిర్‌బ్యాంక్, జాన్ కే., ఈడీ. ది కేంబ్రిడ్జ్ హిస్టరీ ఆఫ్ చైనా, వాల్యూమ్. 12, రిపబ్లికన్ చైనా 1912-1949.  రెండవ భాగం (2001). 216 పీపీ.
ఫెయిర్‌బ్యాంక్, జాన్ కే. అండ్ ఫెయుర్‌వెర్కెర్, అల్బర్ట్, ఈడీఎస్. ది కేంబ్రిడ్జ్ హిస్టరీ ఆఫ్ చైనా.  వాల్యూమ్. 13: రిపబ్లికన్ చైనా, 1912–1949, పార్ట్ 2. (2001). 216 పీపీ.
గోర్డన్, డేవిడ్ ఎమ్. ది చైనా-జపాన్ వార్, 1931–1945. ది జర్నర్ ఆఫ్ మిలటరీ హిస్టరీ వాల్యూమ్70#1 (2006) 137-182; మేజర్ హిస్టోరియోగ్రఫికల్ ఓవర్‌వ్యూ ఆఫ్ ఆల్ ఇంపార్టెంట్ బుక్స్ అండ్ ఇంటెర్‌ప్రెటేషన్స్చ ఇన్ ప్రాజెక్ట్ మూస్
హ్సింగ్, జేమ్స్ సీ. అండ్ స్టీవెన్ ఐ. లెవినే, ఈడీఎస్. చైనాస్ బిట్టర్ విక్టరీ: ది వార్ విత్ జపాన్, 1937-1945 (1992), ఎస్సేస్ బై స్కాలర్స్; Questia; also 
హ్సి-షెంగ్, చి. నేషనలిస్ట్ చైనా ఎట్ వార్: మిలటరీ డిఫీట్స్ అండ్ పొలిటికల్ కొలాప్స్, 1937–1945 (1982)
హుంగ్, చాంగ్-టాయ్. వార్ అండ్ పాపులర్ కల్చర్: రెసిస్టెన్స్ ఇన్ మోడ్రన్ చైనా, 1937-1945 (1994) 
రూబిన్‌స్టెన్ ముర్రే ఏ., ఈడీ. తైవాన్: ఏ న్యూ హిస్టరీ (2006), 560పీపీ
షిరోయమ,టొమొకో. చైనా డూరింగ్ ది గ్రేట్ డిప్రెషన్: మార్కెట్, స్టేట్, అండ్ ది వరల్డ్ ఎకానమీ, 1929-1937 (2008)
షుయున్, సున్. ది లాంగ్ మార్చ్: ది ట్రూ హిస్టరీ ఆఫ్ కమ్యూనిస్ట్ చైనాస్ ఫౌండింగ్ మైథ్ (2007)
టేలర్, జే. ది జెనేరలిస్సమో: చియాంగ్ కై-షేక్ అండ్ ది స్ట్రగుల్ ఫర్ మోడ్రన్ చైనా. (2009) ఐఎస్‌బీఎన్ 978-0674033382
వెస్టడ్, ఆడ్ అర్నే. డెసెసివ్ ఎన్‌కౌంటర్స్: ది చైనీస్ సివిల్ వార్, 1946-1950.  (2003). 413 పీపీ. ది స్టాండర్డ్ హిస్టరీ
కమ్యూనిస్ట్ యుగం, 1949- ఇప్పటివరకు
బార్నోయిన్, బార్బరా, అండ్ యు ఛాంగ్గెన్. జోయు ఎన్‌లై: ఏ పొలిటికల్ లైఫ్ (2005) 
బావుమ్, రిచర్డ్ డి. "'రెడ్ అండ్ ఎక్స్‌పెర్ట్': ది పొలిటికో-ఇడియలాజికల్ ఫౌండేషన్స్ ఆఫ్ చైనాస్ గ్రేట్ లీప్ ఫార్వర్డ్0," ఆసియన్ సర్వే, వాల్యూమ్. 4, నం. 9 (సెప్టెంబరు., 1964), పీపీ.1048–1057 
బెకెర్, జస్పెర్. హంగ్రీ ఘోస్ట్స్: చైనాస్ సీక్రెట్ ఫామిన్ (1996), ఆన్ ది "గ్రేట్ లీప్ ఫార్వర్డ్" ఆఫ్ 1950
ఛాంగ్, జంగ్ అండ్ జాన్ హల్లిడే. మావో: ది అన్‌నౌన్ స్టోరీ, (2005), 814 పేజీలు, ఐఎస్‌బీఎన్ 0-679-42271-4
డిట్టమెర్, లోవెల్. చైనాస్ కంటిన్యూయస్ రివల్యూషన్: ది పోస్ట్-లిబరేషన్ ఎపోచ్, 1949-1981 (1989) 
డైడ్రిచ్, క్రియాగ్. పీపుల్స్ చైనా: ఏ బ్రీఫ్ హిస్టరీ, ధర్డ్ ఎడిషన్. (1997), 398పీపీ 
కిర్బీ, విలియమ్ సీ., ఈడీ. రియల్మ్స్ ఆఫ్ ఫ్రీడమ్ ఇన్ మోడ్రన్ చైనా. (2001). 216 పీపీ.
కిర్బీ, విలియమ్ సీ.; రోస్, రాబెర్ట్ ఎస్.; అండ్ గాంగ్, లీ, ఈడీఎస్. నార్మలైజేషన్ ఆఫ్ యూ.ఎస్.-చైనా రిలేషన్స్: యాన్ ఇంటర్నేషనల్ హిస్టరీ. (2001). 216 పీపీ.
లీ, క్సియావోబింగ్. ఎ హిస్టరీ ఆఫ్ ది మాడ్రన్ చైనీస్ ఆర్మీ (2007) 
మాక్‌ఫర్‌క్వెహర్, రోడెరిక్ అండ్ ఫెయిర్‌బ్యాంక్, జాన్ కె., ఈడీఎస్. ది కేంబ్రిడ్జ్ హిస్టరీ ఆఫ్ చైనా.  వాల్యూమ్. 15: ది పీపుల్స్ రిపబ్లిక్, పార్ట్ 2: రివల్యూషన్స్ వితిన్ ది చైనీస్ రివల్యూషన్, 1966-1982. కేంబ్రిడ్జ్ యూనివర్సిటీ ప్రెస్, 1992. 1108 పీపీ.
మీయెస్నర్, మావురైస్. మావోస్ చైనా అండ్ ఆఫ్టర్: ఎ హిస్టరీ ఆఫ్ ది పీపుల్స్ రిపబ్లిక్, థర్డ్ ఎడిషన్. (ఫ్రీ ప్రెస్, 1999), డెన్స్ బుక్ విత్ థియరీటికల్ అండ్ పొలిటికల్ సైన్స్ అప్రోచ్. 
స్పెన్స్, జొనాథమ్. మావో జెడాంగ్ (1999) 
షుయున్, సన్. ది లాంగ్ మార్చ్: ది ట్రూ హిస్టరీ ఆఫ్ కమ్యూనిస్ట్ చైనాస్ ఫౌండింగ్ మిత్ (2007)
వాంగ్, జింగ్. హై కల్చర్ ఫేవర్: పాలిటిక్స్, ఆయెస్టెస్టిక్స్, అండ్ ఐడియాలజీ ఇన్ డెంగ్స్ చైనా (1996) 
వెన్‌కియాన్, గావో. జోవు ఎన్‌లై: ది లాస్ట్ పెర్ఫెక్ట్ రివల్యూషనరీ (2007) 
సాంస్కృతిక విప్లవం, 1966-76
క్లార్క్, పాల్. ది చైనీస్ కల్చరల్ రివల్యూషన్: ఎ హిస్టరీ (2008), ఎ ఫేవరబుల్ లుక్ అట్ ఆర్టిస్టిక్ ప్రొడక్షన్ 
ఎషెరిక్, జోసెఫ్ డబ్ల్యూ.; పికోవిక్జ్, పాల్ జి.; అండ్ వాల్డెర్, ఆండ్రివ్ జి., ఈడీఎస్. ది చైనీస్ కల్చరల్ రివల్యూషన్ యాజ్ హిస్టరీ. (2006). 382 పీపీ. 
జియాన్, గువో; సాంగ్, యోంగ్‌యి; అండ్ ఝు, యువాన్. హిస్టారికల్ డిక్షనరీ ఆఫ్ ది చైనీస్ కల్చరల్ రివల్యూషన్. (2001). 216 పీపీ.
మాక్‌ఫర్‌కుహర్, రోడెరిక్ అండ్ ఫైర్‌బ్యాంక్, జాన్ కె., ఈడీఎస్. ది కేంబ్రిడ్జ్ హిస్టరీ ఆఫ్ చైనా.  వాల్యూమ్. 15: ది పీపుల్స్ రిపబ్లిక్, పార్ట్ 2: రివల్యూషన్స్ వితిన్ ది చైనీస్ రివల్యూషన్, 1966-1982. కేంబ్రిడ్జ్ యూనివర్సిటీ ప్రెస్, 1992. 1108 పీపీ.
ఎకానమీ, రోడెరిక్ అండ్ మైకేల్ స్కోహెన్‌‌హల్స్. మావోస్ లాస్ట్ రివల్యూషన్. (2006).
మాక్‌ఫర్‌కుహర్, రోడెరిక్. ది ఆరిజిన్స్ ఆఫ్ ది కల్చరల్ రివల్యూషన్.  వాల్యూమ్. 3: ది కమింగ్ ఆఫ్ ది కటక్లిజమ్, 1961-1966. (2001). 216 పీపీ.
యాన్, జియాక్వి అండ్ గావో, గావో. టర్బులెంట్ డికేడ్: ఎ హిస్టరీ ఆఫ్ ది కల్చరల్ రివల్యూషన్. (2001). 216 పీపీ.
వాణిజ్యం మరియు పర్యావరణం
చౌ, గ్రెగరీ సీ. చైనాస్ ఎకనమిక్ ట్రాన్స్‌ఫార్మేషన్ (సెకండ్ ఎడిషన్. 2007) 
ఎల్విన్, మార్క్. రిట్రీట్ ఆఫ్ ది ఎలిఫాంట్స్: యాన్ ఎన్విరాన్‌మెంటల్ హిస్టరీ ఆఫ్ చైనా. (2001). 216 పీపీ.
ఎల్విన్, మార్క్ అండ్ లియు, ట్సుయ్-జంగ్, ఈడీఎస్. సెడిమెంట్స్ ఆఫ్ టైమ్: ఎన్విరాన్‌మెంట్ అంట్ సొసైటీ ఇన్ చైనీస్ హిస్టరీ. (2001). 216 పీపీ.
జి, ఝాజిన్. ఎ హిస్టరీ ఆఫ్ మోడ్రన్ బ్యాంకింగ్: ది రైజ్ అండ్ డిక్లైన్ ఆఫ్ చైనాస్ ఫైనాన్స్ క్యాపిటలిజమ్. (2001). 216 పీపీ.
నా‌గ్టన్, బార్రీ. ది చైనీస్ ఎకానమీ: ట్రాన్షిషన్స్ అండ్ గ్రోత్ (2007)
రావ్‌స్కీ, థామస్ జి. అండ్ లిల్లియన్ ఎమ్. లి, ఈడీఎస్. చైనీస్ హిస్టరీ ఇన్ ఎకనమిక్ పర్‌స్పెక్టివ్, యూనివర్సిటీ ఆఫ్ కాలిఫోర్నియా ప్రెస్, 1992 
షీహన్, జాకీ. చైనీస్ వర్కర్స్: ఎ న్యూ హిస్టరీ. రౌట్‌లెడ్జ్, 1998. 269 పీపీ.
స్టువర్ట్-ఫాక్స్, మార్టిన్. ఎ షార్ట్ హిస్టరీ ఆఫ్ చైనా అండ్ సౌత్‌ఈస్ట్ ఆసియా: ట్రిబ్యూట్, ట్రేడ్ అండ్ ఇన్‌ఫ్లుయెన్స్. (2001). 216 పీపీ.
మహిళలు మరియు లింగసమస్య
ఎబ్‌రే, పట్రీసియా. ది ఇన్నర్ క్వార్టర్స్: మ్యారేజ్ అండ్ ది లైవ్స్ ఆఫ్ చైనీస్ ఉమెన్ ఇన్ ది సుంగ్ పీరియడ్ (1990)
హర్‌షట్టెర్, గైల్, అండ్ వాంగ్ ఝెంగ్. "చైనీస్ హిస్టరీ: ఎ యూజ్‌ఫుల్ కేటగిరీ ఆఫ్ జెండర్ అనాలసిస్," అమెరికన్ హిస్టారికల్ రివ్యూ, డిసెంబరు 2008, వాల్యూమ్. 113 ఇష్యూ 5, పీపీ 1404–1421
హర్‌షట్టెర్, గైల్. ఉమెన్ ఇన్ చైనాస్ లాంగ్ ట్వంటీయత్ సెంచురీ (2007), 
హర్‌షట్టెర్, గైల్, ఎమిలీ హోనిగ్, సుసన్ మన్, అండ్ లిసా రోఫెల్, ఈడీఎస్. గైడ్ టు ఉమెన్స్ స్టడీస్ ఇన్ చైనా (1998)
కో, డోరోథీ. టీచర్స్ ఆఫ్ ఇన్నర్ ఛాంబర్స్: ఉమెన్ అండ్ కల్చర్ ఇన్ చైనా, 1573-1722 (1994)
మన్, సుసన్. ప్రీసియస్ రికార్డ్స్: ఉమెన్ ఇన్ చైనాస్ లాంగ్ ఎయిటీన్త్ సెంచురీ (1997)
వాంగ్, షుయో. "ది 'న్యూ సోషియల్ హిస్టరీ' ఇన్ చైనా: ది డెవలప్‌మెంట్ ఆఫ్ ఉమన్స్ హిస్టరీ," హిస్టరీ టీచర్, మే 2006, వాల్యూమ్. 39 సంచిక 3, పీపీ 315–323
మరింత చదవడానికి

అబ్రమ్‌సన్, మార్క్ ఎస్. (2008) ఎత్నిక్ ఐడెంటిటీ ఇన్ టాంగ్ చైనా . యూనివర్సిటీ ఆఫ్ పెన్సిల్వేనియా ప్రెస్, ఫిలడెల్ఫియా. ఐఎస్‌బీఎన్ 978-0-8122-4052-8.
యాన్‌కెర్ల్, జీ. సీ.  కోఎగ్జిస్టింగ్ కాంటెంపరరీ సివిలైజేషన్స్: అరబో-ముస్లిమ్, భారతీ, చైనీస్, అండ్ వెస్ట్రన్ . ఐఎన్‌యు ప్రెస్ జెనీవా, 2000. ఐఎస్‌బీఎన్ 0-43-956827-7.
క్రీల్, హెర్లీ గ్లెస్‌నర్. ది బర్త్ ఆఫ్ చైనా . 1936.
ఫెయిర్‌బ్యాంక్, జాన్ కింగ్, చైనా: ఎ న్యూ హిస్టరీ, కేంబ్రిడ్జ్, మాస్.: బెల్క్‌నప్ ప్రెస్ ఆఫ్ హార్వార్డ్ ప్రెస్ ఆఫ్ హార్వార్డ్ యూనివర్సిటీ ప్రెస్, 1992. ఐఎస్‌బీఎన్ 0262081504
ఫెయిస్, హెర్బెర్ట్, ది చైనా టాంగిల్: ది అమెరికన్ ఎఫర్ట్ ఇన్ చైనా ఫ్రమ్ పెరల్ హార్బర్ టు ది మార్షల్ మిషన్, ప్రిన్స్‌టన్ యూనివర్సిటీ ప్రెస్, 1953.
హమ్మోన్డ్, కెన్నెత్ జె. . ది టీచింగ్ కంపెనీ, 2004. (ఏ లెక్చర్ ఆన్ డీవీడీ.)
గిలెస్, హెర్బెర్ట్ అల్లెన్. . ప్రాజెక్ట్ గూటెన్‌బర్గ్ ఇ-టెక్స్ట్. ఎ జనరల్ హిస్టరీ, ఒరిజినల్లీ పబ్లిష్‌డ్ అరౌండ్ 1911.
గిలెస్, హెర్బర్ట్ అల్లెన్. . ప్రాజెక్ట్ గూటెన్‌బర్గ్ ఇ-టెక్స్ట్. కవర్స్ ది క్వింగ్ (మంచు) డినాస్టీ, పబ్లిష్‌డ్ షార్ట్‌లీ ఆఫ్టర్ ది ఫాల్ ఆఫ్ ది డినాస్టీ, అరౌండ్ 1912.
కోరోటయేవ్ ఎ., మల్కోవ్ ఎ., ఖల్‌టూరిన డి. ఇంట్రడక్షన్ టు సోషియల్ మాక్రోడైనమిక్స్: సెక్యులర్ అండ్ మిల్లెన్నియల్ ట్రెండ్స్. మాస్కో: యూఆర్ఎస్ఎస్, 2006. ఐఎస్‌బీఎన్ 5-484-00559-0  (చాప్టర్ 2: హిస్టారికల్ పాపులేషన్ డైనమిక్స్ ఇన్ చైనా).
లావుఫర్, బెర్ట్‌హోల్డ్. 1912. జేడ్: ఏ , స్టడీ ఇన్ చైనీస్ ఆర్కియాలజీ అండ్ రిలిజియన్ . రీప్రింట్: డోవర్ పబ్లికేషన్స్, న్యూయార్క్. 1974.
ముర్రే, హుగ్ ; క్రాఫర్డ్, జాన్; గోర్డన్, పీటర్, , ఎడిన్‌బర్గ్ అండ్ లండన్: ఓలివర్ అండ్ బోయ్‌‍డ్, 1836. 3 వాల్యూమ్స్.
టెర్రిల్, రోస్, 800,000,000: ది రియల్ చైనా, బోట్సన్, లిటిల్, బ్రౌన్, 1972
విల్కిన్‌సన్, ఎండీమియాన్ పోర్టర్, , రివైజ్‌డ్ అండ్ ఎన్‌లార్జ్‌డ్. - కేంబ్రిడ్జ్, మాస్.: హార్వార్డ్ యూనివర్సిటీ, ఆసియా సెంటర్ (ఫర్ ది హార్వార్డ్-యెంచింగ్ ఇనిస్టిట్యూట్), 2000, 1181 పీ., ఐఎస్‌బీఎన్ 0-674-00247-4; ఐఎస్‌బీఎన్ 0-674-00249-0
బాహ్య లింకులు



 బై అకడెమియా సినికా (in Chinese)
 బై అకడెమియా సినికా (in Chinese)



 - మెకానికల్ ఆర్టిలరీ అండ్ సీజ్ వెపన్స్ ఆఫ్ ఆంటిక్యుటీ - యాన్ ఇల్లస్ట్రేటెడ్ హిస్టరీ బాట్ టు యు బై 
 క్వింగ్ రాజవంశం పాలనలో దేశీయ వాస్తు నిర్మాణపు చారిత్రక విషయాలను మరియు చైనా సంస్కృతి మరియు చారిత్రక సంస్కృతి యొక్క ప్రాధాన్యతను తడుముతుంది.
 హాన్ రాజవంశ చివరి, డాంగ్ రాజవంశ ప్రారంభ యుగాల మధ్య ఉన్న కాలానికి సంబంధించిన విద్యా విషయక స్కాలర్‌షిప్‌కు అంకితమైన పత్రిక.

 రీనౌన్‌డ్ స్కాలర్/ఆథర్ యూ యింగ్-సిహ్ చైనా చరిత్రపై 100 నిమిషాల ప్రసంగ పాఠం, ఈయన ప్రిన్స్‌టన్ యూనివర్సిటీకి చెందిన ఈస్ట్ ఆసియన్ స్టడీస్ అండ్ హిస్టరీ విభాగంలో గౌరవ ప్రొఫెసర్‌గా పనిచేశాడు.
 రీడబుల్ రీసోర్సెస్ ఫర్ స్టడీస్ ఇన్ గ్రేడ్స్ 5-9 - మోర్ దాన్ 250 లింక్స్.
వోల్‌ఫ్రమ్ ఎబెర్‌హర్డ్,  (ఆన్‌లైన్), 2006 ఫిబ్రవరి 7 [ఈబుక్ #17695], ఐఎస్‌ఓ-8859-1
 - 2006 పీబీఎస్ డాక్యుమెంటరీ. కేక్యూఈడీ పబ్లిక్ టెలివిజన్ అండ్ గ్రాండ్ టెలివిజన్ ఫర్ పీబీఎస్, గ్రెనడా ఇంటర్నేషనల్ అండ్ ది బీబీసీ
 ది జన్యూన్ సోల్ ఆఫ్ ఏన్‌షియంట్ చైనీస్ పీపుల్
 టెక్ట్స్ అండ్ ట్రాన్స్‌లేషన్స్ ఆఫ్ హిస్టారికల్ చైనీస్ వర్క్స్.
 హిస్టరీ, కల్చర్ అండ్ ఆర్కియాలజీ ఆఫ్ ది పురాతన ఆసియన్ కాంటినెంట్. మెనీ ఆర్టికల్స్ అండ్ పిక్చర్స్
 - కేయాస్ గ్రూప్ ఎట్ యూనివర్సిటీ ఆఫ్ మేరీ‌లాండ్
 - డిస్కస్ చైనీస్ హిస్టరీ ఎట్   సెక్షన్
డౌన్‌లోడబుల్ ఆర్టికల్: "ఎవిడెన్స్ దట్ ఎ వెస్ట్-ఈస్ట్ అడ్‌మిక్స్‌డ్ పాపులేషన్ ఇన్ ది టారిమ్ బాసిన్ యాజ్ ఎర్లీ యాజ్ ది ఎర్లీ బ్రాంజ్ ఏజ్" లి ఎట్ అల్. బీఎమ్‌సీ బయాలజీ 2010, 8:15. 


వర్గం:చైనా