భారతదేశ ఆర్ధిక వ్యవస్థ

Question: 2002 నాటికి భారతదేశ ప్రజల సంఖ్య ఎంత?


This article contains a translation of [/w/index.php?title=Economy_of_India&oldid=295949592 Economy of India] from [/wiki/Main_Page en.wikipedia].

భారతదేశ ఆర్ధిక వ్యవస్థ మార్కెట్ మారక విలువల (PPP) ఆధారంగా ప్రపంచంలో పన్నెండవ స్థానంలో మరియు విద్యుత్ కొనుగోలు సమర్ధత ఆధారంగా లెక్కించిన GDP ద్వారా ప్రపంచంలో నాల్గవ స్థానంలో ఉంది.[1]
ఒక తరం మొత్తం 1950 నుండి 1980 వరకు భారతదేశం సాంఘిక పరమైన విధానాల కింద ఉంది. ఆర్ధిక వ్యవస్థ విస్తారమైన చట్టము, రక్షణ మరియు ప్రజల యజమానత్వం మొదలైన లక్షణాలు కలిగి వుండటం వలన లంచగొండితనం విస్తరించి నిదానమైన అభివృద్ధికి దారి తీసింది.[2][3][4][5] 1991 నుండి కొనసాగుతున్న ఆర్ధిక ఉదారతలు ఆర్ధిక వ్యవస్థను వ్యాపార ఆధారిత పద్ధతి వైపు మళ్ళించబడింది.[3][4] 2009 నాటికి భారతదేశం ప్రపంచ రెండవ త్వరిత పెరుగుదల గల గొప్ప ఆర్ధిక వ్యవస్థగా ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది.[6][7][8]
సుమారు 60 శాతం ఉద్యోగతకు దోహదపడటం ద్వారా వ్యవసాయం భారతదేశ ప్రధాన వృత్తి అయింది. సేవా రంగం 28 శాతం మరియు పారిశ్రమిక రంగం 12 శాతం ఉద్యోగతకు దోహద పడుతున్నాయి.[9] ఒక గణాంకం ప్రకారం ప్రతి ఐదుగురు ఉద్యోగస్తులలో ఒక్కరు మాత్రమే వృత్తి పరమైన శిక్షణ పొందుతున్నారు.[10] మొత్తం శ్రామిక బలం దాదాపుగా 50 వేల కోట్లకి సమానం. GDPలో 17 శాతం వ్యవసాయ రంగం వలన 54 శాతం సేవారంగం వలన మరియు 29 శాతం పారిశ్రామిక రంగం వలన సమకూరుతున్నది. వరి, గోధుమ, నూనె గింజలు, పత్తి, జానప నార, తేయాకు, చెరకు, బంగాళదుంప, పశువులు, నీటి గొర్రె, బర్రెలు, మేకలు, కోళ్ళు మరియు చేపలు ప్రధానమైన వ్యవసాయ ఉత్పత్తులు.[11] వస్త్రాలు, రసాయనాలు, ఆహారోత్పత్తులు, ఉక్కు, రవాణా పనిముట్లు, సిమెంటు, గునులు, పెట్రోలియము, యంత్రాలు మరియు సాఫ్ట్ వేర్ కల్పన మొదలగునవి ప్రధాన పరిశ్రమలు.[11]
2007లో భారతదేశ GDP 1.237 కోట్ల డాలర్ల ఉండటం వలన ప్రపంచపు 12వ అతి పెద్ద ఆర్ధిక వ్యవస్థగా అవతరించింది [12] లేదా క్రమపరిచిన విద్యుత్ కొనుగోలు మారక విలువల ఆధారంగా 4వ స్థానంలో ఉంది. భారతదేశం యొక్క సగటు ఆదాయము 1043 డాలర్లతో ప్రపంచంలో 136వ స్థానాన్ని సాధించుకున్నది. 2000 చివరలో భారతదేశ అభివృద్ధి సంవత్సరానికి సగటున 7.5 శాతం ఉంది, అది పెరిగి రాబోయే పది సంవత్సరములలో సగటు ఆదాయం రెట్టింపు అవుతుంది.[3] 2008 గణాంకాల ప్రకారం 7 శాతం నిరుద్యోగత ఉంది.[13][14] ముగిసిన ఆర్ధిక సంవత్సరంలో భారతదేశ వాణిజ్యం చాలా వేగంగా అభివృద్ధి చెందింది.[3] డబ్లు.టి.ఓ. అంచనాల ప్రకారం 2007 నాటికి ప్రపంచ వాణిజ్యంలో భారతదేశం 1.5 శాతం వాటా కలిగి ఉంది. 2006లో డబ్లు.టి.ఓ. ఇచ్చిన ప్రపంచ వాణిజ్య సంఖ్యా పట్టిక ప్రకారం భారతదేశ వస్తు వాణిజ్యం మొత్తం (ఎగుమతులు మరియు దిగుమతులు కలుపుకొని) 2006లో 294 లక్షల కోట్ల డాలర్లు మరియు సేవా వాణిజ్యం మొత్తం ఎగుమతులు మరియు దిగుమతులు కలుపుకొని 143 లక్షల కోట్ల డాలర్లు. భారతదేశ ఆర్ధిక వ్యవస్థను పరిశీలిస్తే వస్తు మరియు సేవా వాణిజ్యం కలిపి 437 లక్షల కోట్ల డాలర్లు, అది 2004లో వాణిజ్యం 253 లక్షల కోట్ల డాలర్లుతో పోల్చి చూస్తే 72 శాతం అధికం. 2006లో భారత వాణిజ్యం GDP.లో 24 శాతం వాటాను దక్కించుకుంది, ఇది 1985 కన్నా 6 శాతం అధికం.[3]
అతి వేగంగా ఎదుగుతున్న ఆర్ధిక వ్యవస్థతో పాటుగా భారతదేశం నిర్విరామంగా పలు ముఖ్య సమస్యలను ఎదుర్కుంటూ ఉంది. ఇటీవల జరిగిన ఆర్ధిక పురోగతి దేశ వ్యాప్తంగా ఆర్ధిక అసమానత్వాన్ని పెంపొందించింది.[15] ఒక పక్క అతి వేగంగా ఎదుగుతున్న ఆర్ధిక వ్యవస్థతో పోల్చి చూస్తే దాదాపుగా 80 శాతం ప్రజలు రోజుకి 2 డాలర్ల కన్నా తక్కువతో జీవిస్తున్నారు, చైనా పేదరిక స్థాయితో పోలిస్తే ఇది రెట్టింపు కన్నా అధికం.[16] హరిత విప్లవంభారతదేశంలో కరువుని నివారించినప్పటికీ[17] 40 శాతం మంది మూడు సంవత్సరాల లోపు పిల్లలు తక్కువ బరువుతోను 1/3 పురుషులు మరియు స్త్రీలు దీర్ఘకాలపు శక్తిహీనతతోను బాధపడుతున్నారు.[18]
చరిత్ర

భారతదేశ ఆర్ధిక చరిత్రను ముఖ్యంగా మూడు కాలాలుగా విభజించవచ్చు, మొదటిగా 17వ శతాబ్దం వరకు వున్న వలసలకి ముందు కాలం. ఆంగ్లేయులు వలస పోయి వేరొక చోట స్థిర నివాసం ఏర్పరుచుకోవటం వలన వలసల కాలం 17వ శతాబ్దంలో మొదలయ్యి, 1947లో వచ్చిన స్వతంత్రంతో అంతం అయ్యింది. మూడవ కాలం 1947లో స్వతంత్రం వచ్చిన దగ్గర నుండి మొదలయ్యి ఇప్పటి వరకు కొనసాగుతున్నది.
వలసలకి ముందు కాలం
సింధు నాగరికతకు చెందిన ప్రజలు వ్యవసాయం, పశువుల పెంపకం, ఏకరీతిన వున్న తూనికలు మరియు కొలతల వాడకం, పనిముట్ల మరియు ఆయుధాల తయారి, ఇతర పట్టణాల వారితో వాణిజ్య సంబంధాలు వంటివి పాటించటం వలన శాశ్వతమయిన మరియు ప్రధానమైన పట్టణ వాతావరణంలో 2800 బి.సి. మరియు 1800 బి.సి. మధ్య వర్దిల్లారు.
దొరికిన ఆధారాలలో ప్రణాళికాబద్దంగా నిర్మించిన వీధులు, మురుగునీటి వ్యవస్థ, మంచినీటి సరఫరా, వంటివి వారికి పట్టణ జీవనం గురించిన జ్ఞానముని తెలియచేయటమే కాకుండా ప్రపంచ మొదటి పట్టణ ఆరోగ్య రక్షణ వ్యవస్థ మరియు స్థానిక పరిపాలన వ్యవస్థ యొక్క ఉనికిని చాటి చెపుతున్నాయి.[19]

1872 జనాభా లెక్కల ప్రకారం భారతదేశ భూభాగంలో వున్న జనాభాలో 99.3 శాతం పల్లెల్లో నివసిస్తున్నారు ఇది పల్లె ఆహార అవసరాలని తీర్చటమే కాకుండా వస్త్ర, ఆహారోత్పత్తులు మరియు వృత్తి పని మొదలయిన చేనేత పరిశ్రమలకి ముడి సరుకులను కూడా అందించింది. అయినప్పటికి చాలా రాజ్యాలు మరియు రాజులు నాణాలు, వస్తుమార్పిడి వంటి పద్ధతులను విస్తృతంగా అనుసరించారు. గ్రామీణులు వారి వ్యవసాయ ఉత్పత్తుల నుండి కొంత భాగాన్ని పాలకులకు పన్నుగా చెల్లించేవారు, పంటకోత సమయంలో కొంత భాగాన్ని సేవకులు వారి సేవకు ప్రతిఫలంగా పొందేవారు.[20]
మతము, ముఖ్యంగా హిందూమతం,కులం మరియు ఉమ్మడి కుటుంబ వ్యవస్థ మొదలయినవి ఆర్ధిక కార్యకలాపాల రూపకల్పనను ప్రభావితం చేసాయి.[21] కుల వ్యవస్థ మధ్య కాలపు యూరోపియన్ సమాజంలా పనిచేయటం వలన శ్రమ విభజన జరిగింది, కొత్తవారికి పనిలో శిక్షణ లభించింది మరియు కొన్ని విషయాలలో తయారీదారులు సూక్ష్మ విశేషాలను నేర్చుకున్నారు. ఉదాహరణకు కొన్ని ప్రాంతాలలో ఒక్కో రకమయిన వస్త్రాన్ని ఒక్కో ఉపకులం వారు మాత్రమే ప్రత్యేకంగా చేస్తారు.

సన్నని వస్త్రాలు, ముద్రించిన తెల్లని వస్త్రాలు, శాలువలు మొదలయిన వస్త్రాలు మరియు వ్యవసాయ ఉత్పత్తులు అయిన మిరియాలు, దాల్చినచెక్క, నల్లమందు మరియు నీలిమందు వంటివి ఐరోపా, తూర్పు మధ్య ఆసియా మరియు దక్షిణ తూర్పు ఆసియాలకు ఎగుమతి చేసి బదులుగా బంగారం మరియు వెండిని పొందారు.[22]
పరిమాణ సంబంధిత సమాచారము లేకపోవటం వలన వలసల ముందు కాలంలో ఉన్న భారతదేశ ఆర్ధిక వ్యవస్థను పూర్తిగా గుణము సంబంధిత సమాచారంతో అంచనా వెయ్యటం జరిగింది. ఒక అంచనా ప్రకారం 1600లో అక్బర్ మొఘల్ సామ్రాజ్యం రాబడి 17.5 లక్షల పౌండ్లు కాగా 1800లో బ్రిటిష్ వారి మొత్తం ఆదాయం 16 లక్షల పౌండ్లు మాత్రమే.[23] బ్రిటిష్ వారు వచ్చేటప్పటికి భారతదేశం ఒక అతిపెద్ద సంప్రదాయమైన వ్యవసాయాధారిత ఆర్ధిక వ్యవస్థ మరియు పాతకాల సాంకేతిక జ్ఞానంపై ఆధారపడ్డ ప్రబలమైన వృత్తి వ్యవస్థతో ఉంది. ఒక పద్ధతిలో పోటీగా అభివృద్ధి చెందిన వాణిజ్యం, తయారి మరియు నమ్మకాల సముదాయం వలన అది అంతరించి పోయింది. మొఘల్ వారి పాలన అంతరించిన తరువాత మరాఠా సామ్రాజ్యం పశ్చిమ, దక్షిణ మధ్య, ఉత్తర భారతదేశ భాగాలు అన్నింటిని కలిపి పాలించింది. 1740లో మరాఠా సామ్రాజ్యం యొక్క ఆర్ధిక వివరణము గరిష్ఠంగా 100 లక్షల రూపాయలు. పానిపట్టు యుద్ధములో ఓడిపోయిన తరువాత మరాఠా సామ్రాజ్యం గ్వాలియర్, బరోడా, ఇండోర్, ఝాన్సీ, నాగపూర్, పూణె మరియు కొల్హాపూర్ అను రాష్ట్రాల జట్టుతో ఒక భాగంగా విడిపోయింది. గ్వాలియర్ రాష్ట్ర ఆర్ధిక వివరణము 30 లక్షల రూపాయలు. ఏది ఏమి అయినను బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ భారతదేశ రాజకీయ రంగంలోకి ప్రవేశించింది. 1857 వరకు భారతదేశం బ్రిటిష్ సింహాసనం క్రింద దృఢంగా ఉండిపోవటం వలన, అంతర్గత యుద్ధాలు మరియు పోరాటాల వలన ఒక రకమయిన రాజకీయ అస్థిరత్వ స్థితిలో ఉండిపోయింది.[24]
వలసల కాలము

కంపెని చేసిన చట్టాలు భారతదేశంలో పన్ను విధానమును రాబడి పన్ను నుండి ఆస్తి పన్నుకి మార్చటం ద్వారా తీసుకు వచ్చిన ముఖ్య మార్పు సామూహిక దారిద్ర్యంకి దారి తీసింది మరియు చాలా మంది రైతులను దిక్కులేని వాళ్ళుగా చేసింది, అంతులేని కరువు కాటకాలికి దారి తీసింది.[25] బ్రిటిష్ రాజుల ఆర్ధిక తంత్రాలు భారతదేశ అతిపెద్ద చేనేత పరిశ్రమను బాగా దివాలా తీయించాయి మరియు భారతదేశ వనరులు స్థూలంగా దిగజారి పోవటానికి కారణం అయ్యాయి.[26][27] 
బ్రిటిష్ వారి ఆర్ధిక ఆధిపత్యాన్ని తగ్గించటానికి బ్రిటిష్ వస్తువుల వాడకాన్ని బహిష్కరించటం మరియు స్వదేశి వస్తు తయారి, వాడకంలను ప్రోత్సహించటం ద్వారా భారతీయ జాతీయవాదులు విజయవంతంగా స్వదేశి ఉద్యమాన్ని మొదలుపెట్టారు. మేలైన యురోపియన్ వస్తువులకు భారతదేశం ఒక బలమైన వ్యాపార స్థలముగా మారిపోయింది. ఇది యురోపులో వచ్చిన పారిశ్రామిక విప్లవం వలన గడించిన అధిక లాభాల ద్వారా సాధ్యపడింది కాని దాని ఫలాలు వలస భారతదేశానికి అందకుండా పోయాయి. 
బ్రిటిష్ రాజుల ఆర్ధిక తంత్రాల వలన బాగా చితికిపోయి విదేశి వస్తు తయారీతో పోటిపడలేక పోతున్న స్వదేశి పరిశ్రమలకు తిరిగి జీవం వస్తుంది అని జాతీయవాదులు ఆశించారు. 
కేంబ్రిడ్జ్ విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన చరిత్రకారుడు యాంగాస్ మద్దిసన్ అంచనా ప్రకారం 1700లో ప్రపంచ రాబడిలో 22.6 శాతం వున్న భారతదేశ వాటా 23.3 శాతంతో ఉన్న యురోప్ వాటాతో పోలిస్తే 1952లో 3.8 శాతానికి అత్యల్పంగా పడిపోయింది.[28] ఇది ఒక రకమయిన సమాజ వాతావరణాన్ని సృష్టించింది, అనగా వలస వచ్చిన వారికి కాగితం పైన అభయమిచ్చు ఆస్తి హక్కులు కల్పన, నిర్భందంలేని వ్యాపారాన్ని ఉత్సాహపరచటం, స్థిర మారక విలువలు కలిగిన ఒకే రకమైన నాణెములు, ఒకే ప్రమాణాలు కలిగిన తూనికలు మరియు కొలతలు, ద్రవ్య వ్యాపారాలు మొదలయినవి. వీటితో పాటుగా బాగా అభివృద్ధి చెందిన రైల్వే మరియు తంతితపాల, రాజకీయ జోక్యం లేని ప్రజాసేవ, సాధారణ ప్రజా చట్టం మరియు పటిష్ఠమైన న్యాయ వ్యవస్థల స్థాపన జరిగింది.[29] భారతదేశానికి బ్రిటిష్ వారు వలస రావటం వలన ప్రపంచ ఆర్ధిక వ్యవస్థలో పారిశ్రామీకరణ, ఉత్పత్తి మరియు వ్యాపారాలలో విశేషమైన పెరుగుదల వంటి ముఖ్యమైన మార్పులు జరిగాయి. ఏది ఏమి అయినప్పటికీ పారిశ్రామిక అభివృద్ధి ఆగిపోవటం వలన, పెరుగుతున్న జనాభాకి సరిపడా ఆహారోత్పత్తులని వ్యవసాయం ద్వారా అందించలేక పోవటం వలన, ప్రపంచంలో అత్యల్ప జీవనప్రమాణాలు ఉన్నవాటిలో భారతదేశం కూడా ఉండటం వలన, అత్యల్ప అక్షరాస్యతా శాతం వలన అభివృద్ధి చెందుతున్న ప్రపంచంలో [30] భారతదేశం అత్యంత పేదదైన ఆర్ధిక వ్యవస్థను వలస రాజ్య పాలన అంతంలో వారసత్వంగా పొందింది.
భారతదేశ ఆర్ధిక వ్యవస్థ పై బ్రిటిష్ పాలన యొక్క ప్రభావం అను దానిపై పలు రకాల వాదనలు ఉన్నాయి. భారతదేశ స్వాతంత్ర్యోద్యమ నాయకులు మరియు లెఫ్ట్ జాతీయవాద ఆర్ధిక చరిత్రకారులు మొదలైనవారు వలస రాజ్య పాలన అనంతరం ఉన్న హీనమైన భారతదేశ ఆర్ధిక వ్యవస్థకు బ్రిటిష్ వారే కారణమని నిందిస్తారు మరియు యూరోప్‌లో పారిశ్రామిక అభివృద్ధికి కావలసిన ఆర్ధిక సామర్ధ్యాన్ని యూరోప్ వారు ఆసియా మరియు ఆఫ్రికాల సంపద నుండే తీసుకున్నారు అని చెప్తారు. అదే సమయంలో యూరోప్ చరిత్రకారులు భారతీయ దీన ఆర్ధిక స్థితికి, చాలా వ్యవస్థలు ఇంకా అభివృద్ధి చెందుతున్న దశలోనే ఉండటం వలన వలసల ద్వారా చోటుచేసుకున్న మార్పులకి అవి ఇంకా దిగాజారి పోవటం మరియు పారిశ్రామీకరణ వైపు కదులుతున్న ప్రపంచం, ఆర్ధికపరమైన మేళవింపులు వంటివి కారణం అని చెపుతారు.[31]
స్వతంత్రం నుండి 1991 వరకు
స్వతంత్రం తరువాత భారతదేశ ఆర్ధిక ప్రణాళికను వలసల అనుభవం (భారతదేశ నాయకుల దృష్టిలో ఒక అద్భుత కార్యము) మరియు నాయకుల ఫెబియన్ సాంఘిక భావాలు ప్రభావితం చేసాయి. ప్రణాళిక ముఖ్యంగా భద్రతాభావం, దిగుమతుల ప్రత్యామ్నాయం గురించి తీవ్రంగా ఆలోచించటం, పారిశ్రామీకరణ, శ్రమలో రాష్ట్ర మధ్యవర్తిత్వం మరియు రాబడి మార్గాలు, ఒక పెద్ద ప్రజా భాగస్వామ్యం, వ్యాపార చట్టము మరియు కేంద్ర పధకాలు మొదలయిన వాటి గురించి ఉద్దేశించబడింది.[32] భారతదేశ పంచవర్ష ప్రణాళిక సోవియెట్ యూనియన్ వారి కేంద్ర పధకాల వలె ఉంది. 1950 మధ్యలో అన్ని పరిశ్రమలలో ముఖ్యంగా ఉక్కు, గనులు, యంత్ర సామగ్రి, నీరు, సమాచార, భీమా మరియు విద్యుత్ రంగాలకు చెందిన వాటిని సమర్ధవంతంగా జాతీయకరణం చెయ్యటం జరిగింది.[33] 1947 మరియు 1990ల మధ్యలో భారతదేశంలో వ్యాపారం ప్రారంభించటానికి విశదీకరించిన ఉత్తర్వులు, చట్టాలు మరియు సాధారణంగా ఉత్తర్వుల రాజుగా పిలువబడే ఎర్ర నాడా మొదలయినవి అవసరమయ్యేవి.[34]
సంఖ్యాశాస్త్ర నిపుణులు అయిన ప్రశాంత చంద్ర మహలనోబిస్ గారితో కలిసి భారతదేశ మొదటి ప్రధాని అయిన జవహరలాల్ నెహ్రూ ఆ తరువాత ఇందిరా గాంధీ ఆర్ధిక ప్రణాళికను సూత్రీకరించి విచారణ చేశారు. ఈ ప్రణాళికలో ప్రభుత్వ మరియు ప్రైవేటు భాగస్వామ్యాలు రెండూ ఉండటం వలన మరియు సోవియెట్ వారి మాదిరిగా తీవ్రమైన కేంద్ర ఆజ్ఞల ఆధారిత వ్యవస్థ కాకుండా సూటిగా కాని లేదా వేరే మార్గంలో కాని రాష్ట్ర మధ్యవర్తిత్వం పైన ఆధారపడి వుండటం వలన వారు అనుకూలమైన ప్రతిఫలాన్ని ఆశించారు.[35] 77 అదే సమయంలో పెట్టుబడి మరియు తీవ్రమైన సాంకేతికత గల భారీ పరిశ్రమ మరియు రిబేటు సంచిక, తక్కువ నైపుణ్యం కలిగిన కుటీర పరిశ్రమలు వంటి వాటి పైన దృష్టి కేంద్రికరించటం పెట్టుబడి మరియు శ్రమలను వృధా చేయటమే అని దాని వలన చిన్న పరిశ్రమల అభివృద్ధి వెనుకపడి పోతుందని ఆర్ధికవేత్త అయిన మిల్టన్ ఫ్రాయిడ్మాన్ దుయ్యబట్టారు.[36] 81
మిగతా ఆసియా దేశాలతో, ప్రత్యేకంగా తూర్పు ఆసియా పులులతో పోల్చి చూసుకుంటే అభివృద్ధి శాతములో ప్రతికూలమైన తారతమ్యము ఉండటము వలన 1947-80ల మధ్య భారతీయ సగటు అల్ప అభివృద్ధి శాతాన్ని ఎగతాళిగా హిందూ అభివృద్ధి శాతం అని పిలిచారు.[29]
అధిక దిగుబడిని ఇచ్చే అనేక రకాల విత్తనాలపై రోక్ఫెల్లెర్ సంస్థవారు నిర్వహించిన పరిశోధనలు, 1965 తరువాత వాటి పరిచయం, పెరిగిన ఎరువుల వాడకము మరియు  నీటిపారుదల వ్యవస్థ మొదలయినవి అన్నింటిని కలిపి హరిత విప్లవంగా పిలుస్తారు, ఇది అవసరమైన మేరకు ఉత్పత్తిని పెంచి ఆహారధాన్యాలలో భారతదేశాన్ని స్వయంసమృద్ధి కల దేశంగా చేయటమే కాకుండా దేశ వ్యవసాయాన్ని అభివృద్ధి చేసింది. హరిత విప్లవ పంటలను పరిచయం చెయ్యటం వలన మరియు బ్రిటిష్ రాజుల కాలములో ప్రధానముగా పండించిన వాణిజ్య పంటల సాగును తగ్గించటం వలన ఒకప్పుడు భారతదేశానికి తప్పనిసరి అయిన కరువు ఇంక ఏప్పుడూ తిరిగి రాలేదు.
1991 తరువాత


1980 చివర్లో రాజీవ్ గాంధీ ప్రభుత్వం భారంగా ఉన్న పరిమాణ వ్యాప్తి పై ఆంక్షలను సరళీకరించింది, ధరల నియంత్రణను తొలగించింది మరియు సాంఘిక పన్నులను తగ్గించింది. అయితే ఇది అభివృద్ధి శాతాన్ని పెంచడంతో పాటు ధన సంభందమైన వెలితికి మరియు వ్యాపార ఖాతాలు పాడవటానికి కారణం అయ్యింది. భారతదేశ ముఖ్య వాణిజ్య భాగస్వామి అయిన సోవియట్ యునియన్ పతనం మరియు మొదటి గల్ఫ్ యుద్ధం వలన భారీగా పెరిగిన నూనె ధరలు భారతదేశాన్ని భారీ చెల్లింపులు చేయవలసిన సందిగ్ధ స్థితిలోకి నేట్టివేయటం వలన తన రుణాల గురించి లోపాలను ఎరుర్కొన్నది.[37] రుణాల నుడి బయట పడటానికి భారతదేశం ఐఏంఎఫ్ను 1.8 లక్షల కోట్ల రుణాన్ని అడిగింది, దానికి బదులుగా ఐఏంఎఫ్ పునర్వ్యవస్తీకరణలను కోరింది.[38]
బదులుగా ప్రధానమంత్రి అయిన నరసింహరావు ఆర్ధిక మంత్రి అయిన మన్మోహన్ సింగ్తో కలసి 1991 ఆర్ధిక సరళీకరణకు నాంది పలికారు. ఆ సంస్కరణలు ఉత్తర్వుల రాజు (పెట్టుబడి, పారిశ్రామిక మరియు దిగుబడుల ఉత్తర్వులు) కొనసాగింపు మరియు ప్రభుత్వ విక్రయాధికారాలకు స్వస్తి పలకటం, వివిధ రంగాలలో సూటిగా వస్తున్న విదేశీ పెట్టుబడుల ఆమోదం వంటి మార్పులు తెచ్చాయి.[39] అప్పటి నుండి అధికార పార్టీతో సంబంధం లేకుండా ఏ ఇతర పార్టీ కూడా శక్తివంతమైన అంశాలైన వాణిజ్య సముదాయాలు మరియు రైతులు లేదా తృప్తికరమైన అంశాలైన శ్రామిక చట్టాల పునరుద్దరణ మరియు వ్యవసాయ రిబేటుల తగ్గింపు వంటి అంశాల గురించి పట్టించుకోక పోవటం వలన మొత్తం సరళీకరణ దిశ ఎక్కడిది అక్కడే ఉండిపోయింది.[40] 1990 నుండి భారతదేశం అభివృద్ధి చెందుతున్న ప్రపంచంలో అతివేగంతో ఎదుగుతున్న ఆర్ధిక వ్యవస్థలలో ఒకటిగా అవతరించింది; ఈ కాలంలో, కొన్ని ముఖ్య అవాంతరాలతో కూడిన స్థిరమైన ఆర్ధిక పెరుగుదల కనిపించింది.
దీనితో పాటుగా జీవితకాలం, అక్షరాస్యతా శాతం మరియు ఆహార భద్రత మొదలైనవాటిలో కూడా పెరుగుదల కనపడింది.
1998లో జరిపిన అను పరీక్షలు భారతదేశ విశ్వసనీయతా శాతాన్ని దెబ్బ తీసినప్పటికీ మళ్ళా తిరిగి 2007లో ఎస్ మరియు పి మరియు మూడిస్ నుండి పెట్టుబడులు తెచ్చుకొనే స్థాయికి ఎదిగింది.[41] ప్రస్తుతం ఉన్న ధరలతో భారతదేశ జిడిపి ఫ్రాన్స్ మరియు ఇటలీలను 2020 కల్లా, జర్మనీ, యుకె మరియు రష్యా లను 2025 కల్లా మరియు జపాన్‌ను 2035 కల్లా అధిగమిస్తుంది అని గోల్డ్మ్యాన్ సఖ్స్ అంచనా వేసారు.2035 కల్లా ప్రపంచ మూడవ అతి పెద్ద ఆర్ధిక వ్యవస్థగా యుఎస్ మరియు చైనా ల తరువాత స్థానంలో ఉంటుంది అని అంచనా.[42][43]
విభాగాలు
వ్యవసాయం
]

ప్రపంచ వ్యాప్తంగా వ్యవసాయ ఉత్పత్తిలో భారతదేశం రెండవ స్థానంలో ఉంది. స్థిరంగా జిడిపిలో తన వాటా పడిపోతున్నప్పటికీ, ఆర్ధికంగా పెద్ద రంగంగా ఉంటూ మొత్తం భారతదేశ సాంఘిక-ఆర్ధిక అభివృద్ధిలో తనదైన ముఖ్య పాత్ర పోషిస్తూ వ్యవసాయం మరియు సంబంధిత రంగాలైన అడవుల పెంపకం, దుంగలు మరియు చేపల పెంపకం 2007లో 16.6% జిడిపికి కారణం అయ్యాయి, మొత్తం శ్రామిక శక్తిలో 60% మందికి పని కల్పించాయి[9] పంచవర్ష ప్రణాళికలో వ్యవసాయంపై చూపించిన ప్రత్యేక శ్రద్ధ మరియు నీటిపారుదలలో స్థిరమైన అభివృద్ధి, సాంకేతిక పరిజ్ఞానం, అధునాతన వ్యవసాయ పద్ధతులను అనుసరించటం మరియు వ్యవసాయ రుణాల వెసులుబాటు మరియు హరితవిప్లవం మొదలైన దగ్గర నుండి ఇస్తున్న రిబేటులు మొదలైన వాటి వలన భారతదేశంలో 1950 నుండి అన్ని రకాల పంటలలో యూనిట్ స్థలానికి ఉత్పత్తి పెరుగుతూ వచ్చింది. ఏది ఏమైనప్పటికీ అంతర్జాతీయంగా పోల్చి చూసుకుంటే ప్రపంచ అత్యధిక సగటు ఉత్పత్తిలో భారతదేశ సగటు ఉత్పత్తి 30% నుండి 50% వరకు ఉంది.[44]
పాలు, జీడిపప్పు, కొబ్బరికాయలు, తేయాకు, అల్లం, పసుపు మరియు నల్ల మిరియాలు మొదలైన వాటి ఉత్పత్తిలో ప్రపంచంలో భారతదేశం అతిపెద్ద ఉత్పత్తిదారు.[45] ప్రపంచ అతిపెద్ద పశుసంపద (193 లక్షలు) కూడా భారదేశం సొంతం.[46] గోధుమ, వరి, పంచదార, వేరుశెనగ మరియు చేపల ఉత్పత్తిలో ప్రపంచంలో రెండవ అతిపెద్ద ఉత్పత్తిదారు.[47] పొగాకు ఉత్పత్తిలో ప్రపంచంలో మూడవ అతిపెద్ద ఉత్పత్తిదారు.[47] ప్రపంచ పండ్ల ఉత్పత్తిలో 10% వాటా కలిగి ఉండటమే కాకుండా అరటి, సపోటాలు మరియు మామిడి ఉత్పత్తిలో భారతదేశం మొదటి స్థానంలో ఉంది.[47]
పరిశ్రమ మరియు సేవలు



పరిశ్రమ జిడిపిలో 27.6% వాటాను కల్గి ఉంది మరియు మొత్తం శ్రామిక బలంలో 17% మందికి ఉపాధిని కల్పిస్తున్నది.[9] ఏది ఏమి అయినప్పటికీ మూడో వంతు పారిశ్రామిక శక్తి సాధారణ గృహోపకరణాల తయారీలో మాత్రమే నిమగ్నమయి ఉంది.[48] 126 కచ్చితమైన షరతులతో భారతదేశం సాధారణ పరిశ్రమ ఉత్పత్తిలో ప్రపంచంలో 16వ స్థానంలో ఉంది.[49] భారతదేశ చిన్న తరహా పరిశ్రమలు ప్రపంచంలో 5% కార్బన్ డైఆక్సైడ్ విడుదలకు కారణం అవుతున్నాయి.
ఆర్ధిక సంస్కరణలు విదేశీ పోటీని తెచ్చిపెట్టాయి, కొన్ని ప్రభుత్వ రంగ పరిశ్రమల ప్రైవేటీకరణకు దారి తీసాయి, అప్పటివరకు ప్రభుత్వ రంగానికే పరిమితం అయిన సంస్థలను విప్పదీసి అధికంగా అమ్ముడయ్యే వినియోగ వస్తువుల ఉత్పత్తిని పెంచడానికి దోహదపడ్డాయి.[50] సరళీకరణ తరువాత పురాతన కుటుంబ వారసత్వాల పైన నడిచే మరియు అభివృద్ధికి రాజకీయ సంబంధాలపై ఆధారపడే భారత ప్రైవేటు రంగం చవకైన చిన దిగుమతుల నుండి బెదిరింపుతో పాటు విదేశాల నుండి పోటీని ఎదుర్కొంది. ఆ తేడాలను తట్టుకోటానికై ధరలను తగ్గించింది, యాజమాన్యంలో మార్పులను తెచ్చింది, సరికొత్త ఉత్పత్తుల తయారీపై దృష్టి సారించింది మరియు తక్కువ శ్రామిక ఖర్చు, సాంకేతిక పరిజ్ఞానం వంటి వాటిపై ఆధారపడింది.[51]
ఉద్యోగ కల్పనలో వ్యవసాయం తరువాత వస్త్ర తయారీ రెండవ అతిపెద్ద మూలస్థానం మరియు 26% ఉత్పత్తిని అందిస్తున్నది.[52] మేజోళ్ళు,అల్లిన వస్త్రాలు, సాధారణ వస్త్రాలు మరియు ఆటలకు ధరించే వస్త్రాలు మొదలైన వాటి ఉత్పత్తిలో తిరుపూర్ విశ్వవ్యాప్తంగా ఖ్యాతిని గడిచింది.[53] ముంబైలోని ధారవి మురికివాడ ప్రాంతం తోలు వస్తువులకు ప్రఖ్యాతి చెందింది .టాటా మోటార్స్ వారి నానో ప్రపంచంలోనే అతి చవకైన కారుగా ఖ్యాతి గనించింది.[54]
సేవలను అందించటంలో భారతదేశం 15వ స్థానంలో ఉంది. అది 23% శ్రామికులకు ఉదోగాలను అందించటంతో పాటు అతి వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్నది, 1951-80లలో 4.5% ఉన్న అభివృద్ధి 1991-2000లో 7.5%కి పెరిగింది. 1950లో 15% ఉన్న వాటాను 2007 కల్లా 55%కి పెంచుకోవటం ద్వారా అది జిడిపిలో అతిపెద్ద వాటాను కలిగి ఉంది.[9]
అతివేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న రంగాలలో ఒకటిగా ఉండటం ద్వారా వ్యాపార సేవలు (సమాచార సాంకేతిక పరిజ్ఞానం, సమాచార సాంకేతిక పరిజ్ఞానం ద్వారా అందించబడే సేవలు, వ్యాపార సంబంధిత విదేశీ సేవలు) 2000 లో మొత్తం రాబడిలో మూడవ శాతాన్ని అందించాయి.ఐటి రంగం యొక్క అభివృద్ధి, పెంచబడిన ప్రత్యేకతలు మరియు తక్కువ ఖర్చుతో ఎక్కువ లభ్యత, మంచి పనితనం కలిగి, విద్యావంతులైన మరియు ఆంగ్లము మాట్లాడగలిగే ఉద్యోగులు, భారతదేశం ఎగుమతి చేస్తున్న సేవలపై ఆసక్తి ఉన్న విదేశీ వినియోగదారుల నుండి డిమాండ్ పెరగటంతో సరఫరా మరియు డిమాండ్ల మధ్య సారూప్యత లేదా వారి కార్యకలాపాలను విదేశాలకు అందించాలని చూసేవారు మొదలైన అంశాలపై ఆధారపడి ఉంది.2005-06లో దేశ జిడిపిలో 4.8% ఉన్న భారతదేశ ఐటి రంగం వాటా 2008 కల్లా 7%కి పెరిగింది.[55][56] భారతదేశంలో స్థాపించబడ్డ ఏడు సంస్థలు 2009లో ప్రపంచంలో సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని విదేశాలకు అందిస్తున్న మొదటి 15 సంస్థలలో ఉన్నాయి.[57] 2009 మార్చిలో విదేశాలకు సేవలను అందించటం ద్వారా భారతదేశ సంవత్సర ఆదాయం దాదాపుగా 60 లక్షల కోట్ల అమెరికన్ డాలర్లకి సమానం మరియు ఇది 2020 కల్లా 225 లక్షల కోట్ల అమెరికన్ డాలర్లకి పెరుగుతుందని అంచనా.[58]
చాలా మటుకు భారతదేశ కొనుగోళ్ళు బాహ్య మార్కెట్టులలో మరియు కిరాణాగా పిలువబడే లక్షల కొద్దీ ఉన్న స్వతంత్ర పచారీ కొట్లలో జరుగుతాయి.2008 వరకు పద్ధతిగా నిర్వహించబడే చిల్లర దుకాణాలైన సూపర్ మార్కెట్టులు వంటి వాటి ద్వారా జరిగిన అమ్మకాలు 4% మాత్రమే.[59] ఇది ఇలాగ ఉండగా ఒక కొట్టు తలుపులు తెరవటానికి "కొట్టు పేరుకి సంబంధించిన ఉత్తర్వులు" మరియు "హోర్డింగులు పెట్టకుండా తీసుకొనే చర్యలు" మొదలైన ముప్పైకి పైగా పరిధిలు ఉన్నాయి.వేరే రాష్ట్రాలకి, రాష్ట్రాల నుండి మరియు అదే రాష్ట్రంలో సరుకులని తరలించటానికి పన్నులు ఉన్నాయి.[59]
పోల్చి చూసుకుంటే భారతదేశంలో పర్యాటక రంగం అభివృద్ధి చెందలేదు కానీ రెండు సంఖ్యల పెరుగుదలను చూపిస్తున్నది.కొన్ని వైద్యశాలలు వైద్య సంభందమైన పర్యాటకాన్ని ఇష్టపడుతున్నవి.[60]
బ్యాంకింగ్ మరియు రాబడి



భారతదేశ ద్రవ్య మార్కెట్టు రెండు విభాగాలుగా విభజించబడింది: వ్యవస్థీకరించబడిన విభాగం (ప్రైవేటు, ప్రభుత్వ మరియు అన్నీ కలిపి అనుబంధ బ్యాంకులు పిలవబడుతున్న విదేశాల సొంతమైన వాణిజ్య బ్యాంకులు మరియు సహకార బ్యాంకులు మొదలైన వాటిని కలిగి ఉంది); మరియు వ్యవస్థీకరించబడని విభాగం (ఒక వ్యక్త్తికి లేదా ఒక కుటుంబ సొంతమైన స్వదేశీ బ్యాంకులు లేదా ద్రవ్య రుణాలను ఇచ్చేవారు మరియు బ్యాంకులు కాకుండా ఇతర ద్రవ్య వ్యవస్థలు (యెన్బిఎఫ్సిస్)మొదలైన వాటిని కలిగి ఉంది).గ్రామాలు మరియు చిన్న పట్టణ ప్రాంతాలలో ముఖ్యంగా వ్యవసాయేతర కారణాలైన వేడుకలు మరియు తక్కువ కాల రుణాలు కొరకు సంప్రదాయ బ్యాంకుల కన్నా వ్యవస్థీకరించబడని విభాగం మరియు సూక్ష్మ రుణాలు వైపే మొగ్గు చూపుతారు.[61]
1969లో ప్రధాన మంత్రి అయిన ఇందిరా గాంధీ 14 బ్యాంకులను, తరువాత మళ్ళా 1980లో ఇంకో ఆరు బ్యాంకులను జాతీయకరణ చేసారు మరియు బ్యాంకులు తమ సాంఘిక మరియు అభివృద్ధి లక్షాలను చేరుకోటానికి నికర లాభాలలో 40% వాటాను ముఖ్య రంగాలైన వ్యవసాయం, చిన్న తరహా పరిశ్రమలు, చిల్లర వర్తకం, చిన్న వ్యాపారాలు, మొదలైన వాటికి అందించడం తప్పనిసరి చేసింది.అప్పటి నుండి బ్యాంకుల శాఖలు పెరిగాయి, 1969లో 10,210 నుండి 2003లో 98,910కి పెరిగాయి మరియు అదే సమయంలో ఒక శాఖ పరిధిలోకి వచ్చే జనాభా సంఖ్య 63,800 నుండి 15,000కి తగ్గింది.1951 నుండి 1971 మధ్యలో 7 రెట్లు ఉన్న జమలతో పోలిస్తే 1971 నుండి 1991 వరకు మొత్తం జమలు 32.6రెట్లు పెరిగాయి.1969 లో ఉన్న మొత్తం 1,860 లేదా 22% గ్రామీణ శాఖలు 32,270 లేదా 48%కి పెరిగినప్పటికీ 5 లక్షలలో కేవలం 32,270 గ్రామాలు మాత్రమే ఒక అనుబంధ బ్యాంకు పరిధిలోకి వచ్చాయి.[62][63]
మొత్తం బ్యాంకింగ్ పరిశ్రమ ఆస్తులలో 75% ప్రభుత్వ రంగ బ్యాంకుల వద్ద ఉండగా ప్రైవేటు మరియు విదేశీ బ్యాంకుల వద్ద 18.2% మరియు 6.5% వరుసగా ఉన్నాయి.[64] సరళీకరణ దగ్గర నుండి ప్రభుత్వం గుర్తించదగిన బ్యాంకింగ్ సంస్కరణలను అనుమతించింది.అయితే ఇందులో కొన్ని జాతీయ బ్యాంకులకు సంబంధించినవి కాగా (విలీనాలను ప్రోత్సహించటం, ప్రభుత్వ జోక్యాన్ని తగ్గించటం, లాభాలు మరియు పోటీతత్వాన్ని పెంచటం వంటివి) మిగిలిన సంస్కరణలు ప్రైవేటు మరియు విదేశీ రంగాలకి చెందిన బ్యాంకులు మరియు భీమా సంస్థలకు సంబంధించినవి.[9][65] సరళీకరణ దగ్గర నుండి ప్రభుత్వం గుర్తించదగిన బ్యాంకింగ్ సంస్కరణలను అనుమతించింది.అయితే ఇందులో కొన్ని జాతీయ బ్యాంకులకు సంబంధించినవి కాగా (విలీనాలను ప్రోత్సహించటం, ప్రభుత్వ జోక్యాన్ని తగ్గించటం, లాభాలు మరియు పోటీతత్వాన్ని పెంచటం వంటివి) మిగిలిన సంస్కరణలు ప్రైవేటు మరియు విదేశీ రంగాలకి చెందిన బ్యాంకులు మరియు భీమా సంస్థలకు సంబంధించినవి.[9][65]
సగం కన్నా ఎక్కువ సొంత నిల్వలను భౌతిక ఆస్తులు అయిన భూమి, ఇల్లు, పశువులు మరియు బంగారంలో పెట్టుబడి పెడుతున్నారు.[66]
సహజ వనరులు



మొత్తం 1,269,219 కిలోమీటర్లు (మొత్తం భూ వైశాల్యంలో 56.78%) ఉన్న భారతదేశ వ్యవసాయ భూమి వైశాల్యం ఎప్పటికీ పెరుగుతూ ఉన్న జనాభా వల్ల ఎదురవుతున్న స్థిరమైన ఒత్తిడి మరియు పెరుగుతున్న పట్టణీకరణ వలన తగ్గిపోతున్నది.
భారతదేశ ఉపరితల నీటి వైశాల్యం మొత్తం 314,400కిలోమీటర్లు మరియు ఏడాదికి సగటున 1,100మిల్లిమిటర్ల వర్షపాతం నమోదవుతున్నది. నీటిపారుదల శాఖ 92% నీటిని వినియోగిస్తున్నది మరియు 1974 లో 380 కిలోమీటర్లు కలిగివున్న ఇది 2025 కల్లా 1,050 కిలోమీటర్లు వరకు పెరుగుతుంది అని అంచనా, మిగతా నీటిని పరిశ్రమ మరియు గృహ వినియోగదారులు వినియోగిస్తున్నారు. భారతదేశ స్వదేశీ నీటి వనరులైన నదులు, కాలవలు, కొలనులు, సరస్సులు మరియు సముద్ర వనరులైన హిందూ మహాసముద్రం యొక్క తూర్పు మరియు పడమర తీరాలు మరియు ఇతర శాఖలు మరియు అఖాతాలు మొదలైనవి దాదాపుగా 6 లక్షల మంది ప్రజలకుచేపల పెంపక రంగంలో ఉపాధిని కల్పిస్తున్నాయి.2008 లో భారతదేశంలో ప్రపంచ మూడవ అతిపెద్ద చేపల పెంపక పరిశ్రమ ఉంది.[67]
బొగ్గు, ఇనుము, మాంగనీసు, అభ్రకము, బాక్సైటు, టైటానియం, క్రోమైటు, సున్నపు రాయి మరియు థోరియం మొదలైనవి భారతదేశ ముఖ్య ఖనిజ వనరులు.
భారతదేశం చాలా మటుకు తన గృహ విద్యుత్ అవసరాలను దేశంలో ఉన్న 92 లక్షల కోట్ల బొగ్గు నిక్షేపాల (ప్రపంచ బొగ్గు నిక్షేపాలలో 10%) ద్వారా తీర్చుకుంటున్నది.[68] 25% దేశ సాధారణ చమురు అవసరాలను మహారాష్ట్రలోని బొంబాయి హై తీరం, గుజరాత్, రాజస్థాన్ మరియు తూర్పుఅస్సాంలో కనుగొన్న చమురు నిక్షేపాలు తీరుస్తున్నాయి.[9][69] భారతదేశ మొత్తం చమురు నిల్వలు 11 లక్షల కోట్ల పీపాలు[70] ఉండగా అందులో 6.1 లక్షల కోట్ల పీపాలు[71] బొంబాయి హై మరియు 3.6 లక్షల కోట్ల పీపాలు[72] రాజస్థాన్ లోని మంగళ ప్రాంతం కలిగి ఉన్నాయి. భారతదేశంలో అధికంగా ఉన్న థోరియం నిక్షేపాలు - ప్రపంచథోరియం నిక్షేపాలలో 25% - ముందు కాలంలో పట్టుదలతో దేశం చేపడుతున్న అణుశక్తి కార్యక్రమాలకి దోహదపడతాయని అంచనా.భారతదేశంలో క్షీణిస్తున్న యురేనియం నిక్షేపాలు దేశంలోని అణుశక్తి అభివృద్ధిని చాలా సంవత్సరాల వరకు నిలిపివేశాయి.[73] ఏది ఏమి అయినప్పటికీభారత-అమెరికా అణు ఒప్పందం ఇతర దేశాల నుండి భారతదేశం యురేనియం దిగుమతి చేసుకోవటానికి మార్గాన్ని సులువు చేసింది.[74] భారతదేశం ఎప్పటికీ అంతరించిపోని నిక్షేపాలు అయిన సూర్యరశ్మి, గాలి మరియు జీవ ఇంధనాలు (జేత్రోఫా, చెరకు) అధిక మొత్తాలలో కలిగి ఉంది.
విదేశీ వాణిజ్యము మరియు పెట్టుబడులు

1991 లో సరళీకరణ జరిగినంత వరకు, అప్పుడప్పుడే ఎదుగుతున్న దేశ ఆర్ధిక వ్యవస్థను రక్షించటానికి మరియు స్వశక్తిపై ఆధారపడటానికి భారతదేశం ప్రపంచ మార్కెట్టుల నుండి అంతర్జాతీయంగా ఎక్కువగా వేరుచేయబడింది.విదేశీ వాణిజ్యం పై దిగుమతుల పన్ను విధింపు, ఎగుమతుల సుంకాలు మరియు పరిమాణ సంబంధమైన నిబంధనలు, గరిష్ఠ పరిమితితో సమానంగా పాల్గొనటం ద్వారా సూటిగా వచ్చే విదేశీ పెట్టుబడుల నియంత్రణ, సాంకేతిక పరిజ్ఞాన రవాణా పై నియంత్రణ, ఎగుమతుల ధర్మాలు మరియు ప్రభుత్వ అనుమతులు; పారిశ్రామిక రంగంలో దాదాపుగా 60% కొత్త ఎఫ్దియి కోసం ఈ అనుమతులు అన్నీ అవసరం అయ్యాయి.
ప్రపంచ వాణిజ్య సంబంధాలు

ప్రపంచ వాణిజ్య సముదాయం (డబ్లుటిఓ) ప్రకారం, 2006 లో ప్రపంచ వానిజ్యమ్లో భారతదేశ వాటా 1.2%.[75] 1991 లో సరళీకరణ జరిగినంత వరకు, అప్పుడప్పుడే ఎదుగుతున్న దేశ ఆర్ధిక వ్యవస్థను రక్షించటానికిమరియు స్వశక్తిపై ఆధారపడటానికి భారతదేశం ప్రపంచ మార్కెట్టుల నుండి అంతర్జాతీయంగా ఎక్కువగా వేరుచేయబడింది. విదేశీ వాణిజ్యం పై దిగుమతుల పన్ను విధింపు, ఎగుమతుల సుంకాలు మరియు పరిమాణ సంబంధమైన నిబంధనలు, గరిష్ఠ పరిమితితో సమానంగా పాల్గొనటం ద్వారా సూటిగా వచ్చే విదేశీ పెట్టుబడుల నియంత్రణ, సాంకేతిక పరిజ్ఞాన రవాణా పై నియంత్రణ, ఎగుమతుల ధర్మాలు మరియు ప్రభుత్వ అనుమతులు; పారిశ్రామిక రంగంలో దాదాపుగా 60% కొత్త ఎఫ్దియి కోసం ఈ అనుమతులు అన్నీ అవసరం అయ్యాయి. ఈ నిభందనలు 1985-1991 మధ్యలో ఎఫ్దియి ఏడాదికి సగటున 200 లక్షల అమెరికన్ డాలర్లకు దగ్గరగా ఉండేటట్టు చేసాయి; చాలా శాతం మూలధనం మొత్తాలు విదేశీ సాయం, వాణిజ్య రుణాలు మరియు ఇతర దేశాలలో నివసిస్తున్న భారతీయుల నుండి వచ్చే జమలు మొదలైన వాటిని కలిగి ఉన్నాయి.[76]
పెద్దగా డిమాండ్ లేని స్థిరమైన తేయాకు, జనపనార మరియుపత్తి తయారీలు ఎక్కువ అవటం వలన స్వతంత్రం తరువాత 15 సంవత్సరాల వరకు భారతదేశ ఎగుమతులు నిలిచిపోయాయి. అదే సమయంలో అప్పుడప్పుడే మొదలవుతున్న పారిశ్రామీకరణ వలన యంత్రసామాగ్రి, పనిముట్లు మరియు ముడి సరుకులు మొదలైన వాటి దిగుమతి అవసరం అయ్యింది.సరళీకరణ జరిగిన నాటి నుండి భారతదేశ అంతర్జాతీయ వాణిజ్య విలువ చాలా పెరిగింది మరియు 1950-51 లలో 1,250 కోట్ల రూపాయల నుండి 2003-04 కల్లా 63,080,109 కోట్ల రూపాయలకి పెరిగింది.చైనా, యుఎస్, యుఎయి, యుకె, జపాన్, ఇయు మొదలైనవి భారతదేశ ప్రధాన వాణిజ్య భాగస్వాములు.[77] గత సంవత్సరంతో పోల్చి చూసుకుంటే ౨౦౦౭ ఏప్రిల్లో ఎగుమతులు 16% పెరిగి 12.31 లక్షల కోట్ల డాలర్లను మరియు దిగుమతులు 18.06% పెరిగి 17.68 లక్షల కోట్ల డాలర్లను చేరుకున్నాయి.[78]
1947 నుండి పన్నులు మరియు వాణిజ్యాల పై సాధారణ ఒప్పందం (జిఎటిటి)లో మరియు దాని వారసత్వం అయిన దబ్ల్యుటిఓ లలో స్థాపనా సభ్యునిగా కొనసాగుతున్నది. చురుకుగా వాటి సభా సమావేశాలలో పాల్గొనటం ద్వారా అభివృద్ధి చెందుతున్న ప్రపంచఅవసరాల గురించి తెలియచేయటంలో ముఖ్య పాత్ర పోషిస్తున్నది.అయినప్పటికీ శ్రమ మరియు పర్యావరణం వంటి అంశాలను మరియు వాణిజ్యేతర అడ్డంకులను దబ్ల్యుటిఒ ప్రణాళికలో చేర్చటాన్ని భారతదేశం వ్యతిరేకిస్తూనే ఉంది.[79]
మిగిలిన చెల్లింపులు
స్వతంత్రం వచ్చిన నాటి నుండి భారతదేశ వాణిజ్య ఖాతాలో మిగిలిన చెల్లింపులువ్యతిరేక దిశలో ఉన్నాయి.1990 లో సరళీకరణ జరిగిన నాటి నుండి (మిగిలిన చెల్లింపులతో సందిగ్దాటలో బాగా మునిగిపోయిన), తరుచుగా పెరుగుతూ వస్తున్న భారతదేశ ఎగుమతులు 1990-91 లలో 66.2% ఉండి 2002-03 లలో 80.3%నకు పెరిగిన దిగుమతుల భారాన్ని తగ్గించాయి.అయినప్పటికీ మొత్తంగా చూస్తే భారదేశం ఇంకా దిగుమతిదారే, 1996-97 నుండి, మొత్తం మిగిలిన చెల్లింపులు, (మూలధన ఖాతా మిగులుతో కలుపుకొని) ఎక్కువగా సానుకూలంగానే ఉన్నాయి, దానిలో పెరిగిన విదేశే పెట్టుబడులు మరియు ఇతర దేశాలలో నివసిస్తున్న భారతీయుల జమలదే ముఖ్య వాటా. ఇప్పటి వరకు, బాహ్య సహాయం మరియు వాణిజ్య రుణాల వలన మొత్తం మిగులు అప్పుడప్పుడు సానుకూలంగానే ఉండి.దాని వలన, 2008 లో భారతదేశ విదేశీ ధన నిల్వలు 285 లక్షల కోట్లకి చేరుకున్నాయి, వాటిని సవ్యంగా వినియోగిస్తే దేశ అంతర్గత నిర్మాణ అభివృద్ధికి తోడ్పడవచ్చు.
1991-92 ల నుండి భారతదేశం బాహ్య సహాయం మరియు వాణిజ్య రుణాల పై ఆధారపడటం తగ్గింది మరియు 2002-03 ల నుండి క్రమంగా ఆ రుణాలను తీర్చివేస్తున్నది. తగ్గిన వడ్డీ శాతాలు మరియు తగ్గిన రుణాలు 2007 లో భారతదేశ రుణ సేవల శాతాన్ని 4.5%కి తగ్గించేసాయి.[80]193
భారతదేశ సమూహాలకు మరికొంత ధన సహాయాన్ని అందించటానికి భారతదేశంలో బాహ్య వాణిజ్య రుణాలకు (ఇసిబి)ప్రభుత్వం అనుమతించింది.ఇసిబి ప్రణాళికా మార్గదర్శకాల ద్వారా ఆర్ధిక మంత్రిత్వ శాఖ ఈ రుణాలను పర్యవేక్షిస్తుంది.[81]
సూటిగా భారతదేశంలో విదేశీ పెట్టుబడులు
































ఎఫ్ డి అయ్ లో అయిదు ప్రధాన పెట్టుబడి దేశాల వాటా.  (2000–2007)[82]   వరుసదేశంపెట్టుబడులు 
 (లక్షల డాలర్లు)పెట్టుబడులు (%)1Mauritius85,17844.24%[83]2United States18,0409.37%3United Kingdom15,3637.98%4Netherlands11,1775.81%5Singapore9,7425.06%
పిపిపిను బట్టి భారతదేశం ప్రపంచంలో నాల్గవ అతిపెద్ద ఆర్ధిక వ్యవస్థ, సూటిగా విదేశీ పెట్టుబడులకు (ఎఫ్డిఐ) భారతదేశం ముఖ్యమైన గమ్యం;[84] సమాచార సాంకేతిక పరిజ్ఞానం మరియు ప్రధాన రంగాలైన కార్ల భాగాలు, రసాయనాలు, దుస్తులు, మందులు మరియు నగలు మొదలైన వాటిలో భారతదేశం చాలా శక్తివంతమైనది.విదేశీ పెట్టుబడులలో ఓడిదుడుకలతో పాటు కఠినమైన ఎఫ్డిఐ ప్రణాళికలు గుర్తింపదగిన వెనుకబాటుతనానికి గురిచేశాయి.ఏది ఎలా ఉన్నప్పటికినూ ఆర్ధిక పరమైన చట్టాల తొలగింపు మరియు విదేశే పెట్టుబడులను ప్రోత్సాహించటం వంటి వాటి పై గురిపెట్టిన సానుకూల ఆర్ధిక సంస్కరణల వలన భారతదేశం అతివేగంతో అభివృద్ధి చెందుతున్న ఆసియా పసిఫిక్ ప్రాంతాల ముందు వరుసలో తనకి స్థానాన్ని సంపాదించుకుంది.[84] అన్ని విషయాలను చక్కదిద్దగల ప్రావీణ్యం మరియు సాంకేతికంగా నిపుణత ఉన్న వారిని భారతదేశం చాలా ఎక్కువ సంఖ్యలో కలిగి ఉంది.50 లక్షలు ఉన్న మధ్య తరగతి జనాభా పెరుగుతున్న వినియోగ శాతాన్ని సూచిస్తున్నది.[85]
నూతనంగా సరళీకరించిన భారత ఎఫ్డిఐ ప్రణాళిక (2005) సాహసంతో 100% ఎఫ్డిఐని పెట్టుబడి పెట్టటానికి అంగీకరించింది.పారిశ్రామిక ప్రణాళిక పునరుద్దరణలు గమనింపదగ్గ రీతిలో పారిశ్రామిక ఉత్తర్వుల అవసరాన్ని తగ్గించాయి, వ్యాప్తి పై ఉన్న ఆంక్షలను తొలగించాయి మరియు విదేశీ సాంకేతిక జ్ఞానంని మరియు సూటైన విదేశీ పెట్టుబడులను చేరువవటానికి మార్గాన్ని సులభతరం చేసాయి. పైకి ఎగబాకుతున్న భూముల రంగం అభివృద్ధి రేఖ విరాజిల్లుతున్న ఆర్ధిక వ్యవస్థకు మరియు సరళీకరించిన ఎఫ్డిఐ క్రమానికి కొంత దోహదపడింది.2005 మార్చిలో 100% ఎఫ్డిఐను నిర్మాణ వ్యాపారంలో పెట్టటానికి ప్రభుత్వం ఆంక్షలను ప్రవేశపెట్టింది.[86] ఈ దారి నగర సముదాయాలు, ఇళ్ళు, అంతర్గతనిర్మాణ అభివృద్ధి మరియు ఇళ్ళు, వాణిజ్య భవంతులు, హొటళ్ళు, విడిది ప్రాంతాలు, వైద్యశాలలు, విద్యా సంస్థలు, విశ్రాంతి పొందుటకు సదుపాయాలు మరియు నగర మరియు ప్రాంత స్థాయి అంతర్గ్హత నిర్మాణం వంటి నిర్మాణ అభివృద్ధి పనులను కూడా అనుమతిస్తుంది.
చాలా రంగాలలో ఉన్న అడ్డంకుల్ని తొలగించటానికి ఎఫ్డిఐ ప్రణాళికలో చేసిన చాలా మార్పులు ఆమోదించబడ్డాయి.దేశీయ విమానయానం, నిర్మాణ అభివృద్ధి, పారిశ్రామిక సముదాయాలు, చమురు, సహగా వాయువు, వర్తకపు మారకాలు, రుణ సమాచార సేవలు మరియు ఘనుల త్రవ్వకం వంటి రంగాలు ఎఫ్డిఐ ఆంక్షల నుండి విముక్తిని కోరుతున్నాయి.కానీ ఇది ఇప్పటికీ రాజకీయంగా సున్నితమైన రంగాలు అయిన భీమా మరియు చిల్లర వర్తకాలలో విదేశీ పెట్టుబడులపై అసంపూర్తి అయిన ప్రణాళికను వదిలిపెట్టింది.ప్రభుత్వ పారిశ్రామిక సహాయ సచివాలయం అంచనాల ప్రకారం భారతదేశంలోకి ఎఫ్డిఐ ప్రవాహం 2006/07 (ఏప్రిల్-మార్చి) ఆర్ధిక సంవత్సరంలో 19.5 లక్షల కోట్ల అమెరికన్ డాలర్లను చేరుకోవటం ద్వారా రికార్డును స్థాపించింది. ముందు ఆర్ధిక సంవత్సరంలో ఉన్న 7.8 లక్షల కోట్ల అమెరికన్ డాలర్లతో పోలిస్తే ఇది రెట్టింపు కన్నా ఎక్కువ. 2007-08 లకు గాను ఎఫ్డిఐ ప్రవాహం 24 లక్షల కోట్ల డాలర్లుగా నమోదయ్యింది[87] మరియు 2008-09 లకు ఇది 35 లక్షల కోట్ల డాలర్లు కన్నా ఎక్కువ ఉంటుంది అని అంచనా.[88] నిరాటంకంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న భారత ఆర్ధిక వ్యవస్థను నిశ్శయించటంలో ఒక ముఖ్య భూమికై మరియు ఒక అద్భుత ఆర్ధిక శక్తిగా తన సామర్ద్యాన్ని నిరూపించుకోవటం అనేవి ప్రభుత్వం భారతదేశంలోని వివిధ రంగాలలో ఉన్న ఎఫ్డిఐ ప్రవాహం పై ప్రోత్సాహకాలను ఎలా సృష్టిస్తుంది అనే దాని పైన ఆధారపడి ఉంది.[89]
ధనము

భారతదేశంలో చట్టబద్దంగా అంగీకరించబడే ఏకైక నాణెంభారతీయ రూపాయి మాత్రమే.2009 జూన్ 10 నాటికి రూపాయి మారకపు విలువ యుఎస్ డాలరుకి 47.30 రూపాయలు,[90] యూరోకి 66.65 రూపాయలు మరియు యుకె పౌండ్ కి 77.60 రూపాయలు.పొరుగు దేశాలైన నేపాల్ మరియు భూటాన్లలో భారతదేశ రూపాయి చట్టబద్దమైన నాణెముగా అంగీకరించబడుతుంది, ఇరు దేశాలు తమ నాణెములను భారతదేశ రూపాయితో పాటుగా అదుపుచేస్తాయి.ఒక రూపాయి 100 పైసలుగా విభజింపబడింది.అత్యధిక విలువ కలిగిన బ్యాంకు కాగితం 1000 కాగితం. చలామణిలో ఉన్న అత్యల్ప విలువ కలిగిన నాణెం 25 పైసలు నాణెం (పూర్వం 1, 2, 5, 10 మరియు 20 పైసలు నాణెములు ఉండేవి కానీ భారతీయ రిజర్వు బ్యాంకు వాటిని నిలిపివేసింది).[91] 2008లో వచ్చిన ప్రపంచ ఆర్ధిక సందిగ్ధ స్థితి వలన, 2008లో విదేశీ సంస్థల పెట్టుబడిదారులు 14 లక్షల కోట్ల డాలర్ల విలువైన భారతీయ నిల్వలను అమ్మివేసి యుఎస్ ఖజానా దస్తావేజులలో పెట్టుబడి పెట్టటం వలన ఈ మధ్య కాలంలో రూపాయి విలువ పడిపోయింది.
బ్రిటిష్ పాలకుల నుండి భారతదేశం ప్రజా సేవలు, భారతీయ రిజర్వు బ్యాంకు, రైల్వే, మొదలైన పలు రకాల సంస్థలను వారసత్వంగా పొందింది.భారతీయ రిజర్వు బ్యాంకు (ఆర్బిఐ),బొంబాయి స్టాక్ ఎక్సేంజ్ (బిఎస్ఇ) మరియు నేషనల్ స్టాక్ ఎక్సేంజ్ (యెన్ఎస్ఇ) మొదలైన వాటిని కలిగి వుండటం వలన ముంబై దేశ ఆర్ధిక రాజధానిగా సేవలను అందిస్తున్నది. చాలా ఆర్ధిక సంస్థల ప్రధాన కార్యాలయాలు కూడా ఇక్కడే ఉన్నాయి.
దేశకేంద్ర బ్యాంకు అయిన ఆర్బిఐ 1935 ఏప్రిల్ 1న స్థాపించబడింది.ఇది దేశ ద్రవ్య సంబంధిత అధికారిగా మరియు ఆర్దిక వ్యవస్థ పర్యవేక్షకురాలిగా, మారకాన్ని నియంత్రించే కార్యనిర్వాహక అధికారిగా మరియు నాణెములను విడుదల చేయు సంస్థగా పలు సేవలను అందిస్తున్నది.ఆర్బిఐ కేంద్ర ప్రభుత్వం చేత నియమించబడిన గవర్నర్ అధ్యక్షతన ఒక కేంద్ర బృందం ద్వారా నియంత్రించబడుతుంది.
రాబడి మరియు వినియోగం


2005 వరకు:
85.7% జనాభా రోజుకి 2.50 డాలర్ల (పిపిపి) కంటే తక్కువతో జీవిస్తున్నారు, 1981 లో 92.5% కంటే ఇది తక్కువ.పోల్చి చూసుకుంటే ఉప-సహారాన్ ఆఫ్రికాలో ఇది 80.5%.[92]
75.6% జనాభా రోజుకి 2.50 డాలర్ల (పిపిపి) కంటే తక్కువతో జీవిస్తున్నారు, సాధారణ విషయాలలో ఇది దాదాపుగా ఒక రోజుకి 20 రూపాయలు లేదా 0.5 డాలరు. ఉప-సహారాన్ ఆఫ్రికాతో 73.0% పోల్చి చూసుకుంటే 86.6% కన్నా తక్కువ.[92][93][94][95][96]
2005 లో 24.3% జనాభా ఒక రోజుకి 1 డాలరు (పిపిపి, సాధారణ విషయాలలో ఇది దాదాపుగా 0.25 డాలరు) కంటే తక్కువ సంపాదించారు, 1981 లో ఉన్న 42.1% కంటే ఇది తక్కువ.[92][97]
41.6% మంది జనాభా కొత్త అంతర్జాతీయ దారిద్ర్య రేఖ ప్రకారం రోజుకి 1.25 డాలర్లుకి (పిపిపి)దిగువన నివసిస్తున్నారు, 1981లో ఉన్న 59.85 కంటే ఇది తక్కువ.[92] ప్రపంచ బ్యాంకు అంచనా ప్రకారం ప్రపంచంలో ఉన్న మొత్తం పేదవారిలో మూడో వంతు భారతదేశంలో నివసిస్తున్నారు.
ఇంతకూ ముందు ఎన్నడూ లేని విధంగా ఈ రోజు చాలా మంది ప్రజలు సైకిలు కొనుకొనే స్థాయిలో ఉన్నారు.భారతదేశంలో సుమారు 40% గృహాల వారు తమ సొంత సైకిలును కలిగి ఉన్నారు, ఈ శాతం రాష్ట్రా స్థాయిలో 30% నుండి 70% వరకు ఉంది.[98] గృహాలు ఇప్పటికీ చాలా సాధారణంగానే ఉన్నాయి. టైమ్స్ అఫ్ ఇండియా ప్రకారం "చాలా మంది భారతీయులకి ఒక్కొక్కరికీ నివసించటానికి, నిద్రపోవటానికి, వండుకోవటానికి, శుభ్రం చేసుకోవటానికి మరియు కాలకృత్యాలు తీర్చుకోవటానికి 10 * 10 అడుగుల నేల మాత్రమే ఉంది" మరియు "పట్టణ ప్రాంతాలలో నివసిస్తున్న భారతీయులలో ప్రతీ ముగ్గురిలో ఒకరు యుఎస్ లోని జైలు గదిలో ఉండే కనీస సౌకర్యాలు కూడా లేని ఇరుకైన ఇళ్ళలో నివసిస్తున్నారు."[99] సగటున 103sqft (9.6m2)237గ్రామీణ ప్రాంతాలలో ఒక వ్యక్త్తికి మరియు 117sqft (10.9m2)238పట్టణ ప్రాంతాలలో ఒక వ్యక్తి.[99]
దాదాపుగా సగం మంది భారతీయ చిన్నారులకు పోషకాహారం అందటం లేదు. ఉప-సహారాన్ ఆఫ్రికాతో పోల్చి చూసుకుంటే ఉండవలసిన దాని కనా తక్కువ భారువు ఉన్న చిన్నారులు దాదాపుగా రెట్టింపు.[18][100] ఇది ఇలా ఉండగా 1970 మొదలులో హరితవిప్లవం వచ్చిన నాటి నుండి భారతదేశంలో కరువు కూడా లేదు.భారతదేశంలో పేదరికం గుర్తించదగిన స్థాయిలో తగ్గినప్పటికీ, అధికార గణాంకాల అంచనాల ప్రకారం 2004-05లలో 27.5%[101] మంది భారతీయులు జాతీయ దారిద్ర్య రేఖ అయిన రోజుకి ఒక డాలరు (పిపిపి, సాధారణంగా ఇది దాదాపు 10 రూపాయలు) కంటే దిగువన నివసిస్తున్నారు.[102] 2007లో రాష్ట్రాలచే నడపబడుతున్న వ్యవస్థీకరించని రంగాలలో ఉన్న సంస్థల కొరకు జాతీయ బృందం (యెన్సిఇయుఎస్) యొక్క నివేదిక ప్రకారం 65% భారతీయులు లేదా 750 లక్షల మంది ప్రజలు ఒక రోజుకి 20 రూపాయల కంటే తక్కువతో నివసిస్తున్నారు[103] అందులో చాలా మంది "ఒక పద్దతి లేని శ్రామిక రంగంలో ఉద్యోగం లేక లేదా సాంఘిక బద్రత లేక కటిన దారిద్ర్యంలో నివసిస్తున్నారు."[104]
1950 మొదల నుండి వరుసగా ప్రభుత్వాలు పేదరికాన్ని తరిమివేయటానికి రకరకాల పదకాలని రచించి అమలు చేసాయి, వాటిలో కొన్ని పాక్షికంగా విజయం సాధించాయి.ఈ పదకాలన్నీ పనికి ఆహారం కార్యక్రమ విధానంపై మరియు 1980 లో నిరుద్యోగులను ఉపయోగించి విలువైన ఉత్పత్తిని సాధించటానికి మరియు గ్రామీణ అంతర్గత నిర్మాణాన్ని అభివృద్ధి చెయ్యటానికి అమలు చేసిన జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి పధకం పై ఆధారపడి ఉన్నాయి.[105] 2005 ఆగస్టులో భారతదేశ ప్రజా ప్రతినిధుల సభ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ పధకం చట్టాన్ని  ప్రవేశపెట్టింది, ఇది ఖర్చు పరంగా మరియు చాటింపు పరంగా చాలా పెద్ద కార్యక్రమము, ఇది భారతదేశంలో ఉన్న 600 జిల్లాలలో 200 జిల్లాలలో ఉన్న గ్రామాలలో ప్రతే ఇంటికీ కనిష్ఠంగా 100 రోజులు వేతనంతో కూడిన పని కల్పనను హామీ ఇస్తుంది.251ఆర్ధిక సంస్కరణలు పేదరికాన్ని తగ్గించాయా లేదా అనే ప్రశ్న వాదనలను రేకెత్తించింది కానీ కచ్చితమైన సమాధానాన్ని ఇవ్వలేకపోయింది మరియు ఇక ముందు రాబోయే ఆర్ధిక సంస్కరణలపై ముఖ్యంగా శ్రామిక శక్తిని తగ్గించే మరియు వ్యవసాయ రిబేటులకు కోతపెట్టే వాటిపై రాజకీయ ఒత్తిడిని తెచ్చింది.[106][107]
ఉపాధి


1993-94 లలో మాదిరిగా 2003లో కూడా వ్యవసాయం మరియు సంభదిత రంగాలు 60% ఉపాధి కల్పనకు కారణం అయ్యాయి. వ్యవసాయ రంగం పెరుగుదలలో స్తబ్దతను చూడగా సేవారంగం స్థిరమైన పెరుగుదలను చూపింది.మొత్తం శ్రామిక బలంలో 8% వ్యవస్థీకరించబడ్డ రంగంలో ఉండగా, అందులో రెండింట మూడొంతుల మంది ప్రభుత్వ రంగంలో ఉన్నారు.యెన్ఎస్ఎస్ఓ జరిపిన విచారణ అంచనా ప్రకారం 1999-2000లో 106 లక్షలు, అనగా దాదాపు 10% జనాభా నిరుద్యోగులు మరియు నిరుద్యోగత శాతం 7.3%, పట్టణ ప్రాంతాల (7.7%) కంటే గ్రామీణ ప్రాంతాలు (7.2%) బాగుగా ఉన్నాయి. సంవత్సరానికి భారతదేశ శ్రామిక శక్తి 2.5% పెరుగుతుండగా ఉద్యోగ లభ్యతలో పెరుగుదల 2.3% మాత్రమే ఉంది.[108]
అధికారికంగా నిరుద్యోగత 9% కంటే ఎక్కువ.చట్టపరమైన నిభందనలు మరియు ఇతర అడ్డంకులు సంప్రదాయ వ్యాపారాలు మరియు ఉద్యోగాల అభివృద్ధిని నిరాశపరిచాయి.దాదాపు 30% మంది పనివారు సాధారణ పనివారు మాత్రమే, వారు పని దొరికినప్పుడు చెయ్యటం లేని సమయాలలో పస్తులు ఉండటం చేస్తారు.[108] కేవలం 10% శ్రామిక బలం స్థిరమైన ఉద్యోగాలలో ఉన్నారు.[108] భారతదేశ శ్రామిక చట్టాలు అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాల ప్రమాణాల కన్నా చాలా కఠినంగా ఉండటం వలన వాటిని పోల్చి చుసిన వారు ప్రభుత్వం వాటిని నిర్మూలించాలని వాదించారు.[3][109]
భారతదేశంలో నిరుద్యోగత సుదీర్ఘ ఉద్యోగ కొరత లేదాదాగి ఉన్న నిరుద్యోగత వంటి లక్షణాలతో కూడి ఉంది. పేదరికం మరియు నిరుద్యోగత (గత పది సంవత్సరాలలో వీటి వలన లక్షల మంది పేద మరియు పనితనం లేని ప్రజలు జీవనోపాధికి పట్టణ ప్రాంతాలకు వెళ్లిపోయారు) నిర్మూలన పై గురిపెట్టిన ప్రభుత్వ పధకాలు వ్యాపారాలు ప్రారంభించటానికి ధన సహాయం చెయ్యటం, పనిలో శిక్షణ ఇవ్వటం, ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలను స్థాపించటం, ప్రభుత్వాలలో రిజర్వేషన్లు ఇవ్వటం ద్వారా సమస్యలను పరిష్కరించటానికి ప్రయత్నించాయి. సరళీకరణ తరువాత తగ్గిన ప్రభుత్వ రంగ పాత్ర ఉన్నత విద్య పై దృష్టి సారించాల్సిన అవసరాన్ని వేలెత్తి చూపింది మరియు ఇక ముందు రాబోయే సంస్కరణలపై రాజకీయ ఒత్తిడిని తీసుకువచ్చింది.[105][110]
బాల కార్మిక వ్యవస్థ పేదరికంలో పాతుకుపోయిన క్లిష్టమైన సమస్య.దాదాపుగా 250 లక్షలతో ప్రాధమిక విద్యపై దృష్టి సారించటం ద్వారా భారత ప్రభుత్వం ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద బాలకార్మిక వ్యవస్థ నిర్మూలనా కార్యక్రమాన్ని అమలు చేస్తున్నది.అనేక ప్రభుత్వేతర మరియు స్వచ్ఛంద సంస్థలు కూడా భాగస్వాములయ్యాయి.ప్రమాదకర పరిశ్రమలలో (14 సంవత్సరాల లోపు )పిల్లలను పనిలో పెట్టుకోవటాన్ని అడ్డుకొనే చట్టాలను కఠినంగా అమలు చెయ్యటానికి ప్రత్యేక విచారమా బృందాలు నియమించబడ్డాయి.1995-96 లలో బాలకార్మిక వ్యవస్థ నిర్మూలనకు భారతదేశం కేటాయించిన మొత్తం 10 లక్షల డాలర్లు మరియు 1996-97 లలో ఇది 16 లక్షల డాలర్లు. 2007 లో కేటాయించిన మొత్తం 21 లక్షల డాలర్లు.[111]
2006 లో విదేశాలకు వలస వెళ్ళిన భారతీయుల నుండి వచ్చిన సొమ్ము 27 లక్షల కోట్ల డాలర్లు లేదా భారత జిడిపిలో 3%.[112]
ఆర్ధిక పోకడలు

పెరిగిన మరియు వెనుకపడిపోతున్న అభివృద్ధి మరియు సూటిగా విదేశాలలో పెట్టుబడులలో పెరిగిన ద్రవ్య లభ్యతల ఆధారంగా 2007లో సంసకరించిన సంఖ్యలను బట్టి "2007 నుండి 2020 వరకు, భారతదేశ తలసరి జిడిపి అమెరికన్ డాలర్లలో నాలుగింతలు అవుతుంది" మరియు 2043 కల్లా భారతదేశ ఆర్ధిక వ్యవస్థ అమెరికాను అధిగమిస్తుంది అని గోల్డ్మ్యాన్ సఖ్స్ అంచనా వేసారు.[5] 
అధిక అభివృద్ధి శాతం ఉన్నప్పటికీ భారతదేశం తక్కువ ఆదాయ దేశంగానే మిగిలిపోతుంది అని కానీ అభివృద్ధి సామర్ధ్యాన్ని నిలబెట్టుకుంటే "ప్రపంచ ఆర్ధిక వ్యవస్థకి ప్రధాన భూమికగా మారుతుంది అని" నివేదిక చెపుతున్నది.[5] భారతదేశం కావలిసిన సామర్ధ్యాన్ని చేరుకొని 2050 కల్లా 40 రెట్లు అభివృద్ధిని సాధించటానికి వరుసగా చేయవలసిన 10 పనులను గోల్డ్మ్యాన్ సఖ్స్ సూచించారు.అవి ఏమిటంటే:
పరిపాలనాభివృద్ది
విధ్యాభివృద్దిని సాధించటం
విశ్వవిద్యాలయాల గుణము మరియు పరిమానాలని పెంచటం
ద్రవ్యోల్బణాన్ని అదుపు చేయటం
ఆమోగ్యయోగమైన ధన సంబంధ ప్రణాళికను ప్రవేశపెట్టటం
ద్రవ్య వ్యాపారాల సరళీకరణ
పొరుగువారితో వాణిజ్యాన్ని పెంచటం
వ్యవసాయ ఉత్పత్తుల పెంపు
అంతర్గత నిర్మాణాన్ని అభివృద్ధి చెయ్యటం మరియు
పరిసరాల గుణాన్ని అభివృద్ధి చెయ్యటం.[113]
సారాంశాలు
వ్యవసాయం

Slow agricultural growth is a concern for policymakers as some two-thirds of India’s people depend on rural employment for a living. Current agricultural practices are neither economically nor environmentally sustainable and India's yields for many agricultural commodities are low. Poorly maintained irrigation systems and almost universal lack of good extension services are among the factors responsible. Farmers' access to markets is hampered by poor roads, rudimentary market infrastructure, and excessive regulation.—World Bank: "India Country Overview 2008"[114]

భారతదేశంలో తక్కువ ఉత్పత్తికి గల కారణాలు:
"భారతదేశం: వ్యవసాయం మరియు గ్రామీణాభివ్రుద్ది ప్రాధాన్యాలు" గురించి ప్రపంచబ్యాంకు ప్రకారం భారతదేశ అధిక వ్యవసాయ రిబేటులుఉత్పత్తిని పెంచే పెట్టుబడులకు సంకెళ్ళు వేస్తున్నాయి.వ్యవసాయ రంగంలో ఉన్న అధిక నియమాలు ధరల పెరుగుదల, ధరల హాని మరియు అస్థిరత్వంనకు కారణం అయ్యాయి.శ్రమ, భూమి మరియు ధన సంభందమైన రంగాలలో ప్రభుత్వ జోక్యం వలన మార్కెట్టు దెబ్బతింది.అంతర్గత నిర్మాణం మరియు సేవలు సరిపడినంత లేవు.[115]
నిరక్షరాస్యత, సాధారణ సాంఘిక-ఆర్ధిక వెనుకుబాటుతనం, భూ సంస్కరణల అమలులో జరిగిన జాప్యం మరియు కావలసినత లేని ధనం మరియు వ్యవసాయ ఉత్పత్తుల అమ్మకపు సేవలు.
సగటున అతితక్కువగా ఉన్న భూ పరిమాణం (20,000 మీ*మీ కనా తక్కువ)మరియు అది కొన్ని విషయాలలో భూపరిమితి చట్టాల వలన ఇంకొన్ని విషయాలలో కుటుంబ కలహాల వలన చిన్న చిన్న భాగాలుగా విభజించబడింది.అలాంటి చిన్న చిన్న భాగాలు తరచుగా ఎక్కువ మందితో నిండి ఉండటం వలన దాగియున్న నిరక్షరాస్యత మరియు అతితక్కువ శ్రామిక ఉత్పత్తులకి కారణం అవుతుంది.
అధునాతన వ్యవసాయ పద్ధతుల ఆచరణ మరియు సాంకేతిక పరిజ్ఞాన ఉపయోగం కావలసినంతగా లేవు, అలాంటి పద్ధతుల వాడకాన్ని పట్టించుకోకపోవటం, అధిక ధరలు మరియు చిన్న భూ భాగాలలో వాడకం సాధ్యపడకపోవటం వంటివి ఈ పరిస్థితికి కారణం అయ్యాయి.
నీటి వినియోగం సమర్ధంగా లేదని, ఆధారపడతగినది కాదని మరియు న్యాయంగా లేదని ప్రపంచ బ్యాంకు చెపుతున్నది.నీటిపారుదల అంతర్గత నిర్మాణం పాడైపోతున్నది.[115] 2003-04 లో సాగిన 52.6% భూమి నీటిపారుదల సదుపాయాలు తగినంతగా లేవనే నిజాన్ని బట్టబయలు చేసింది,[116] దీని వలన ఇప్పటికీ రైతులు వర్షాల పైనే ఆధారపడుతున్నారు, ముఖ్యంగా వర్షాకాలం పైన.తగినంత వర్షాలతో కూడిన వర్షాకాలం మొత్తంగా అత్యధికమైన ఆర్ధిక పరమైన అభివృద్ధికి కారణమైతే, సరైన వర్షాలు లేని వర్షాకాలం వెనుకబడ్డ అభివృద్ధి వైపు నడిపిస్తుంది.[117] ఉపఖండంలో గ్రామీణాభివ్రుద్దికై స్థాపించబడ్డ నాబార్డ్ సంస్థ వ్యవసాయ రుణాలను నియంత్రిస్తుంది.
భారతదేశంలో వ్యవసాయ మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలో, ప్రకృతి వైపరిత్యాలు లేదా ఘోర ప్రామాదాల వలన పంట నష్టం జరిగిన సమయాలలో వర్తించే విధంగా గోధుమ, ఫలాలు, వరి మరియు రబ్బరు రైతులకు భీమాను కల్పించటానికి చాలా భీమా సంస్థలు ఉన్నాయి.అన్ని రకాల వ్యవసాయ భీమా పధకాలను అందించటంలో భారతీయ వ్యవసాయ భీమా సంస్థ ముఖ్యమైనది మరియు ఇది ఒక్కటే దాదాపుగా 20 లక్షల మంది రైతులకు భీమా చేస్తున్నది.
భారతదేశ వరి మరియు గోధుమ ఉత్పత్తి సామర్ధ్యం కన్నా జనాభా చాలా వేగంగా పెరిగిపోతున్నది.[17] 2013 కల్లా 20,000 గ్రామాలను ఇన్టర్నెట్ తో అనుసంధానం చేయటానికి ప్రవేశపెట్టిన ఐటిసి లిమిటెడ్ పధకం స్వయం సమ్రుద్దిని సాధించటానికి చేపట్టిన నిర్మాణాత్మకమైన సంస్కరణలలో చాలా ముఖ్యమైనది.[118] మొదటిసారిగా ఇది రైతులకు ఎప్పట్టికప్పుడు ఉన్న పంటల ధరలను అందిస్తుంది, దాని వలన ఎదుటి వారిని చూసి త్వరగా తమ పంటలను అమ్మేయటం వలన పొందే నష్టాలను తగ్గిస్తుంది మరియు దాని వలన గ్రామీణ ప్రాంతాలలో పెట్టుబడులను సులభతరం చేస్తుంది.
లంచగొండితనం

2008లో వ్యాపార పట్టిక చేయటం వలన ఉపశామనాలలో చైనా (83వ), పాకిస్తాన్ (86వ) మరియు నైజీరియా (108వ) దేశాల తరువాత భారతదేశం 120వ స్థానంలో ఉంది.
భారతదేశాన్ని ప్రభావితం చేస్తున్న ప్రబలమైన సమస్యల్లో లంచగొండితనం ఒకటి.1991లో జరిగిన ఆర్ధిక సంస్కరణలు ప్రైవేటు సంస్థలను ఉక్కిరిబిక్కిరి చేసిన మరియు లంచగొండితనం మరియు అసమర్ధతలకు కారణమైన ఎర్ర నాడా, అధికార విభాగాలు మరియు ఉత్తర్వుల రాజు మొదలైన వాటిని తగ్గించాయి.అయినప్పటికీ 2005లో అంతర్జాతీయ పారదర్శకత (టిఐ) జరిపిన విచారణ ప్రకారం భారతదేశంలో విచారించిన వారిలో సగం కన్నా ఎక్కువ మందికి ఒక్కసారైనా లంచం ఇచ్చిన అనుభవం ఉంది లేదా ప్రభుత్వ కార్యాలయంలో పని జరగటానికి అధికార ఒత్తిడిని ఉపయోగించిన అనుభవం ఉంది.[119]
రాష్ట్రాలలో అమలు చేయబడుతున్న సమాచార హక్కు చట్టం (2005) మరియు దానితో సమానమైన ఇతర చట్టాలు, ప్రజలు కోరిన సమాచారాన్ని ప్రభుత్వ అధికారులు అందించాలని లేదంటే శిక్షార్హులని చెప్పటం ద్వారా, సేవలను మరియు కేంద్ర మరియు రాష్ట్ర ప్రభుత్వ చట్టాలు ఏర్పాటు చేసిన విజిలెన్స్ బృందాల వలన లంచగొండితనం బాగా తగ్గింది లేదా కనీసం పొరపాట్లను సరిదిద్దుకోవటానికి తలుపులు తెరుచుకోబడ్డాయి.[119] 2007లో అంతర్జాతీయ పారదర్శకత నివేదిక ప్రకారం భారతదేశం లంచగొండితనాన్ని నిర్మూలించటంలో గణనీయమైన అభివృద్ధిని సాధించి 72వ స్థానంలో ఉంది.[120][121]
ప్రభుత్వం



ప్రస్తుత ప్రభుత్వం చెప్పిన ప్రకారం ఖర్చు చేస్తున్న సొమ్ములో చాలా మటుకు అందవలసిన వారికి అందటం లేదు.[122] "ఎయిడ్స్ మరియు వాతావరణ మార్పుల వరుసక్రమంలో ప్రపంచ మొదటి పది అతిపెద్ద సమస్యల్లో ఒకటిగా" భారత ప్రభుత్వ రంగాన్ని లాంట్ ప్రిట్చేట్ అభివర్ణించారు.[122] భారతీయ ప్రజాసేవ గురించి ఆర్ధికవేత్త కథనం (2008) సుమారుగా 3 లక్షల భారతీయ కేంద్ర ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు మరియు "చాలా ఎక్కువ జనాభా అయిన కాగితాలను అటూ ఇటూ అందించే బంట్రోత్తులుతో" కలుపుకొని ఇంకొక 7 లక్షల మంది ఉద్యోగుల గురించి చెపుతున్నది.[122] కార్యాలయంలో ఒక్క కంప్యూటర్ కూడా లేకుండా లక్షకు పైగా అధికార సంస్థలను నడపవచ్చు.[122]
స్థానిక స్థాయిలో పరిపాలన అస్సలు బాగాలేకపోవచ్చు.రాష్ట్ర సభలలో చాలా మటుకు స్థానాలు నేర చరిత్ర ఉన్న వారితోనే నిండి ఉన్నాయి అన్నది తెలియని విషయం కాదు.[123] ఒక విచారణ ప్రకారం 25% ప్రభుత్వ రంగ ఉపాధాయులు మరియు 40% ప్రభుత్వ రంగ వైద్య సేవకులు వారు పనిచేయవలసిన చోట కనిపించరు.భారతదేశంలో పని తప్పించుకొని తిరిగే వారి శాతం ప్రపంచంలో మిక్కిలి చెడ్డ వాటిలో ఒకటి.[124][125][126][127]
భారతదేశ ప్రభుత్వ రుణాలు మరియు జిడిపిల నిష్పత్తి 70% కన్నా ఎక్కువ ఉంది అని భారతీయ రిజర్వు బ్యాంకు హెచ్చరించింది.[128] భారత ప్రభుత్వం బాగా అప్పులలో కూరుకుపోవటం వలన పూర్వం పెట్టుబడులు పెట్టె స్థాయిలో ఉన్న భారతదేశ స్థానం అట్టడుగు స్థాయికి దగ్గరగా దిగజారిపోయింది.[129] భారతదేశ ప్రస్తుత ప్రభుత్వ రుణాలు మరియు జిడిపిల నిష్పత్తి 58.2% (అమెరికాది 60.8%)
[130][131]
చదువు

ప్రాధమిక విద్య హాజరు శాతాన్ని పెంచడంలో మరియు 2/3 వంతు జనాభాకు అక్షరాస్యతను వ్యాపించటంలో భారతదేశం భారీ అభివృద్ధిని సాధించింది.[132] ఏది ఏమైనప్పటికీ చైనా వంటి అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలలో విద్య ఇంకా వెనుకపడే ఉంది.చాలా మంది పిల్లలు అసలు ఉన్నత పాఠశాలలకి హాజరుకారు.[132] ఒక ఆశావాద అంచనా ప్రకారం భారతదేశంలో ప్రతీ ఐదుగురిలో ఒక్కరు వృత్తిపరమైన శిక్షణ పొందుతున్నారు.[10]
అంతర్గత నిర్మాణం


అంతర్గత నిర్మాణ అభివృద్ధి పూర్తిగా ప్రభుత్వ రంగం చేతులలో ఉంది మరియు అది లంచగొండితనం, కార్యాలయ అశక్తత, పట్టణాల వైపు మొగ్గు చూపటం మరియు పెట్టుబడులు పెట్టలేకపోవటం మొదలైన వాటి వలన హింసించబడింది.[133] 2002లో విద్యుత్, నిర్మాణం, రవాణా, సమాచార శాఖలు మరియుభూములు మొదలైన వాటిపై భారతదేశం పెట్టిన అతి తక్కువ ఖర్చు అనగా 31 లక్షల కోట్ల డాలర్లు లేదా 6% జిడిపి అందుకోవలసిన అధిక అభివృద్ధి శాతాన్ని అందుకోనీకుండా అడ్డుకుంది. ఇది ప్రభుత్వాన్ని అంతర్గత నిర్మాణాన్ని పాక్షికంగా ప్రైవేటు రంగానికి ఇవ్వటానికి మరియు విదేశీ పెట్టుబడులను అనుమతించటానికి పురిగొల్పింది[105][134][135] దాని వలన గడచిన పద్దెనిమిది నెలలలో 9% దగ్గరగా అభివృద్ధి శాతాన్ని అందుకొంది.[136]
దాదాపుగా 600 లక్షల మంది భారతీయులకు విద్యుత్ మీటర్లు లేనే లేవు.[137] అయితే భారతదేశంలో 80% గ్రామాలకు కనీసం విద్యుత్ సౌకర్యము ఉంది, గ్రామాలలో 44% ఇళ్ళకు మాత్రమే విద్యుత్ సదుపాయం ఉంది.[138] 2002లో ఉదాహరణకు 97,882 ఇల్లు తీసుకుంటే దాని ప్రకారం గ్రామాలలో 53% ఇళ్ళకి విద్యుత్ శక్తి వెలుగుకి ప్రధాన ఆధారం, ఇది 1993 లో 36% మాత్రమే.[139] దాదాపు సగం పైగా విద్యుత్ శక్తి దొంగలించబడుతున్నది, చైనాలో అది 3% మాత్రమే.దొంగలించబడుతున్న విద్యుత్ శక్తి జిడిపిలో 1.5% వాటాను అందిస్తుంది.[138][140] దాదాపుగా భారతదేశంలో మొత్తం విద్యుత్ శక్తి ప్రభుత్వ సంస్థలచే ఉత్పత్తి చేయబడుతున్నది.విద్యుత్ కోతలు సహజం.[137] విద్యుత్ సరఫరాకి చాలా మంది తమ సొంత విద్యుత్ ఉత్పాదక యంత్రాలను కొనుక్కుంటారు. 2005 నాటికి విద్యుత్ ఉత్పత్తి 661.6 లక్షల కోట్ల కిలో వాట్లు ఉండగా నూనె ఉత్పత్తి 785,000 బిబిఎల్/రోజుకి. 2007 లో విద్యుత్ సరఫరా కంటే కావలసిన మొత్తం 15% అధికం అయ్యింది.[137] పలు వర్తక మారకం భవిషత్తు విద్యుత్ సరఫరాను అందించటానికి అనుమతిని తెచ్చుకోటానికి ప్రయత్నించింది.[141]
భారతదేశ రోడ్డు రవాణా వ్యవస్థఅభివృద్ధి చెందుతున్నది.గుర్గాన్ నుండి ముంబై ఒడరేవుకి సరుకులు రవాణా చెయ్యటానికి 10 రోజులు వరకు పడుతుంది.[142] ప్రపంచంలో రెండవ అతి పెద్ద రోడ్డు రవాణా వ్యవస్థ భారతదేశంలో ఉంది.[143]
ప్రతి సంవత్స్తరం సరుకు రవాణా 15% పెరుగుతున్నది.[144] భారతదేశంలో దాదాపుగా 60% సరుకు రవాణా ముంబైలోని జవహరలాల్ నెహ్రూ ఓడరేవు ద్వారానే జరుగుతాది.
ఇంటర్నెట్ వాడకం చాలా అరుదు; 2007 జనవరి నాటికి భారతదేశంలో 2.1 లక్షల బ్రాడ్ బ్యాండ్ కనెక్షన్లు మాత్రమే ఉన్నాయి.[145]
చాలా వరకు పెద్ద పట్టణాలకు రోజుకి 24 గంటలు మంచినీటి సరఫరా ఉండగా, కొన్ని చిన్న పట్టణాలు మటుకు వేసవికాలంలో నీటి కొరతను ఎదుర్కుంటున్నాయి.ఒక ప్రపంచబ్యాంకు నివేదిక ప్రకారం అది నీటి సంస్థల సంస్థాపనా లోపం లేదా నీటిని సంగ్రహించే నగరవాసులు మరియు రాజకీయాల మధ్య ఉన్న సంబంధాలో ఈ సంస్థ ఎంతవరకు మిళితమై ఉంది అనేవి కారణాలు కావచ్చు.[146]
శ్రామిక చట్టాలు

India’s labor regulations - among the most restrictive and complex in the world - have constrained the growth of the formal manufacturing sector where these laws have their widest application. Better designed labor regulations can attract more labor- intensive investment and create jobs for India’s unemployed millions and those trapped in poor quality jobs. Given the country’s momentum of growth, the window of opportunity must not be lost for improving the job prospects for the 80 million new entrants who are expected to join the work force over the next decade.—World Bank: India Country Overview 2008[114]

కఠినమైన భారతదేశ శ్రామిక చట్టాలు పారిశ్రామిక రంగంలో పెద్ద ఎత్తున ఉద్యోగాల సృష్టిని అడ్డుకుంటున్నాయి.[3][10][147]
ఆర్ధిక అసమానతలు

Lagging states need to bring more jobs to their people by creating an attractive investment destination. Reforming cumbersome regulatory procedures, improving rural connectivity, establishing law and order, creating a stable platform for natural resource investment that balances business interests with social concerns, and providing rural finance are important.—World Bank: India Country Overview 2008[114]


భారతదేశ ఆర్ధిక వ్యవస్థ ఎదుర్కుంటున్న క్లిష్టమైన సమస్యల్లో దేశంలోని వివిధ రాష్ట్రాలు మరియు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల మధ్య తలసరి ఆదాయం, పేదరికం, అంతర్గతనిర్మాణ లభ్యత మరియు సాంఘిక-ఆర్ధిక అభివృద్ధి మొదలైన విషయాలలో పదునైన మరియు పెరుగుతున్న వ్యత్యాసాలు ఒక కారణం.[148] బీహార్, చత్తీస్ఘర్,జార్ఖండ్, మధ్యప్రదేశ్, ఒడిషా, రాజస్థాన్ మరియు ఉత్తరప్రదేశ్ మొదలైనవి సగం కన్నా ఎక్కువ భారతదేశ జనాభాకి ఆవాసాలు.[149]
1999 మరియు 2008 మధ్యలో గుజరాత్ (8.8%), హర్యానా (8.7%) లేదా డిల్లి (7.4%) మొదలైన వాటి సంవత్సర అభివృద్ధి శాతాలు బీహార్ (5.1%),ఉత్తరప్రదేశ్ (4.4%) లేదా మధ్యప్రదేశ్ (3.5%) మొదలైన వాటి కంటే చాలా అధికం.[150]
గ్రామీణఒడిషా (43%) మరియు గ్రామీణ బీహార్ (40%) లలో పేదరిక స్థాయిలు ప్రపంచంలో ఉన్న హీనమైన వాటిలో కొన్ని.[146] మరొక వైపు గ్రామీణ హర్యానా (5.7%) మరియు గ్రామీణ పంజాబ్ (2.4%) వంటివి మధ్య స్థాయి ఆదాయం ఉన్న దేశాలతో పోల్చబడతాయి.[146]
పంచవర్ష ప్రణాళికలు మారుమూల ప్రాంతాలలో పారిశ్రామిక అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించటం ద్వారా ప్రాంతీయ వ్యత్యాసాలను తగ్గించటానికి ప్రయత్నించాయి అయినప్పటికీ పరిశ్రమలు పట్టణ ప్రాంతాలు మరియు ఓడరేవులు ఉన్న నగరాలు వైపు మాత్రమే మొగ్గు చూపాయి.[151] సరళీకరణ తరువాత ఎక్కువ అభివృద్ధి చెందిన రాష్ట్రాలు బాగా అభివృద్ధి చెందిన ఓడరేవులు వంటి అంతర్గత నిర్మాణాలతో, పట్టణీకరణ మరియు విద్యావంతులు మరియు పనితనం కలిగిన శ్రామికులు వంటి వాటితో తయారీ మరియు సేవా రంగాలను ఆకర్షించి వాటి నుండి లభ్ది పొందటానికి ఇంకా ఉన్నత స్థానంలో ఉంచబడ్డవి. వెనుకబడ్డ ప్రాంతాల యొక్క కేంద్రపాలిత మరియు రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు వ్యత్యాసాలను తగ్గించటానికి పన్ను మినహాయింపులు, చౌక భూములు మొదలైనవి ఆశ చూపటం మరియు మిగతా రంగాలు అన్నింటి కన్నా వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతుంది అని భౌగోళికంగా మరియు చారిత్రకంగా నిరూపించబడ్డ పర్యాటకరంగంపై దృష్టి పెట్టటం వంటివి చేసాయి.[152][153]
పరిసరాలు మరియు ఆరోగ్యం

యేల్ మరియు కొలంబియాల పర్యావరణ పరిరక్షణ పట్టికలో, భూప్రదేశంకి 67/100 మరియు దేశ ఆదాయ వర్గానికి 48/100 లతో పోల్చి చూస్తే ఆరోగ్య రక్షణకై భారతదేశం సంపాదించిన మార్కులు 21/100.[154]
ఎలాంటి చికిత్సా పద్ధతి ఉపయోగించకుండా ఇల్లు మరియు పరిశ్రమల లోని వ్యర్దాలను సూటిగా నదులు మరియు సరస్సులు లోకి వదిలేయటం వలన అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలలో దాదాపుగా 1.2 లక్షల కోట్ల మందికి శుభ్రమైన, సురక్షితమైన నీరు అందటంలేదు.ఇది మానవులలో నీటి వలన వచ్చే వ్యాధులు చాలా వేగముగా పెరిగిపోవటానికి కారణం అవుతున్నది.[155] భారతదేశంలో ఉన్న 3119 పట్టణాలు మరియు నగరాలలో, 209 మాత్రమే పాక్షిక చికిత్సా పద్ధతులను మరియు కేవలం 8 పూర్తి మురుగునీటి చికిత్సా పద్ధతులను కలిగి ఉన్నాయి. (డబ్లుహెచ్ఓ 1992).[156] కర్రలు, బొగ్గు మరియు పశువుల పేడ వంటివి కాల్చటం వలన ఇంటి లోపల గాలి కాలుష్యం విస్తారంగా వ్యాపించి ఉంది.[157] భారతదేశంలోని గ్రామాలలో 70 శాతం ఇళ్ళు వెలుతురు లేకుండా ఉన్నాయి.ఇళ్ళలో ధూళి కణాల సాంద్రత 8,300 నుండి 15,000 మైక్రోగ్రాములు/ఘనమీటరికి, అమెరికాలో ఉన్న 75 మైక్రోగ్రాములు/ఘనమీటరికి ఇళ్ళలో ధూళి కణాల గరిష్ఠ ప్రమాణంతో పోలిస్తే ఇది చాల అధిక మోతాదు.[158]
పర్యావరణ జీవ వైవ్హిధ్యంలో వస్తున్న మార్పులు, పరాన్నజీవులు ఉద్భవించటం, మరియు విదేశీ జాతుల దండయాత్ర మొదలైనవి 1992 లో భారతదేశంలో వ్యాపించిన మాదిరిగా కలరా వంటి వ్యాధులు తరుచుగా వ్యాపించటానికి కారణం అవుతాయి. ఎయిడ్స్/హెచ్ఐవి తరచుదనం పెరుగుతున్నది.
ఇవి కూడా చూడుము
భారతదేశ కంపెనీల పట్టిక
అంతర్జాతీయ పెట్టుబడుల స్థానం
ఇరుపక్ష పెట్టుబడుల ఒప్పందం
శక్తి ప్రణాళిక
భారతదేశంలో వున్నా సహకార బ్యాంకుల జాబితా
భారతదేశ నిర్మాణ పరిశ్రమ
గమనిక

సూచనలు /రేఫెరెన్సెస్
పుస్తకాలు

CS1 maint: extra text: authors list (link)


CS1 maint: extra text: editors list (link)

కాగితాలు
Cite journal requires |journal= (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)
Cite journal requires |journal= (help)
Cite journal requires |journal= (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)
Cite journal requires |journal= (help)
Cite journal requires |journal= (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)
Cite journal requires |journal= (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)
Cite journal requires |journal= (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)

Cite journal requires |journal= (help)
Cite journal requires |journal= (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)
ప్రభుత్వ ప్రచురణలు




Cite journal requires |journal= (help)

వార్తలు

వ్యాసాలు
Unknown parameter |accessyear= ignored (|access-date= suggested) (help); Check date values in: |accessdate= (help)




బాహ్య లింకులు



భారతదేశ ప్రభుత్వ వెబ్ సైటులు
www.moneytipsexpert.com
- భారతదేశంలో పెట్టుబడి మరియు వాణిజ్యానికి అధికారిక వెబ్ సైటు

ప్రచురణలు మరియు సంఖ్యా పట్టికలు

వర్గం:భారతదేశ ఆర్ధిక వ్యవస్థ
వర్గం:ప్రపంచ వాణిజ్య సముదాయము సభ్యుల వ్యవస్థలు