Karne ya 19

Question: Falsafa iligunduliwa lini?


Karne ya 19 ilikuwa kipindi cha miaka mia moja kati ya 1800 na 1900. Kikamilifu kilianza tarehe 1 Januari 1801 na kuishia 31 Desemba 1900.
Kama kila "karne" ni kipindi kinachohesabiwa kwa hiari ya binadamu kwa sababu ni mgawanyo wa kalenda tu - hali halisi, maendeleo na mabadiliko makubwa hayafuati migawanyo ya kalenda ya kibinadamu.
Hata hivyo kipindi hiki cha karne ya 19 kilikuwa kipindi muhimu sana katika historia ya binadamu.
Watu na matukio

Mabadiliko mengi yalianzia Ulaya na kuenea duniani, hivyo karne hii imeitwa na wataalamu "karne ya Ulaya".
Baadhi ya tabia za pekee za karne hii ni kama zifuatazo:
Mapinduzi ya viwandani: yaliwahi kuota mizizi katika Uingereza kabla ya 1800, lakini katika karne hii yalienea katika nchi za Ulaya na kuzitofautisha kwa uwezo wao
Nchi zilizopita katika mapinduzi ya viwandani ziliongezewa nguvu za kiuchumi na za kijeshi kushinda mataifa nje ya mapinduzi haya
Mtindo wa ubepari ulipata umuhimu na kugusa maisha ya watu wengi 
Tabaka jipya la wafanyakazi lilijitokeza
Tabaka la makabaila lilipungukiwa umuhimu wake katika jamii za nchi zilizoshiriki katika mapinduzi ya viwandani
Maisha ya viwandani na maisha ya mjini yalivunja nguvu ya maisha ya mashambani hivyo mapokeo na desturi nyingi zilizoendelea tangu karne nyingi
matunda ya falsafa ya mwangaza yalisababisha
kutokea kwa sayansi ya kisasa
ukosoaji wa dini
Idadi ya watu duniani ilianza kukua haraka kushinda miaka yote ya historia ya awali kwa sababu ya 
matokeo ya teknolojia na sayansi yaliongeza kiasi cha chakula kilichopatikana kwa watu
sayansi ya tiba iligundua njia za kupambana na ugonjwa
Nchi kadhaa za Ulaya zilitumia nguvu mpya ya kueneza utawala wao nje ya Ulaya
Ukoloni ulienea: mwanzoni mwa karne hii polepole, mwishoni kwa mbio
Nchi nyingi ziliwekwa chini ya utawala wa nchi za Ulaya zilizoguswa na mapinduzi ya viwandani
nchi nyingi za Asia isipokuwa Uturuki, Japani, Uthai, Uajemi, Afghanistan, Uarabuni
nchi zote za Afrika isipokuwa Liberia na Ethiopia
Fundisho jipya la "utaifa" lilianza kubomoa misingi ya madola makubwa ya kimataifa katika Ulaya kama Uturuki, Austria, Urusi.
Katika siasa madola kadhaa yaliyowahi kuratibu maisha ya watu tangu karne nyingi yalipungukiwa, kuvunjwa au kupotea kabisa kama vile: 
Dola Takatifu la Kiroma (Ujerumani) katika Ulaya ya Kati
Dola la Moghul katika Bara Hindi
Dola la Uturuki (Uturuki, Afrika ya Kaskazini, Asia ya Magharibi)
Dola la Hispania (Hispania, Amerika ya Kusini na Ufilipino)
Dola la Uingereza lilitokea kuwa dola kubwa duniani
Utumwa ulipungua sana duniani
Ukristo ulienea upya nje ya Ulaya kwa njia ya misheni za kisasa baada ya kurudishwa nyuma na Uislamu tangu karne ya 7
Huko Manchester ilianzishwa International Football Association Board, iliyoratibu sheria za kandanda (1882)
Mfereji wa Suez ulitenganisha Afrika na Asia
Uhamiaji wa umati wa watu katika nchi nyingine
Mwanzo wa ujamaa na ukomunisti
Papa Pius IX na Mtaguso wa kwanza wa Vatikano
Ludwig van Beethoven, Frédéric Chopin, Richard Wagner na Franz Liszt, wanamuziki
Louis Pasteur, mwanasayansi
Guglielmo Marconi, aliyebuni redio
Malkia Viktoria wa Uingereza
Otto von Bismarck, Kansela wa Ujerumani
Ndugu Lumière, waliobuni sinema
Abraham Lincoln, rais wa Marekani aliyefuta utumwa nchini
Charles Darwin (1809 - 1882), Mwingereza mwanasayansi
George Stephenson aliyebuni treni
Thomas Alva Edison aliyebuni taa na santuri
Inabuniwa mota ya umeme
Edward Jenner aliyebuni chanjo
Inaanza kutengenezwa Coca-Cola
Inaanza kutengenezwa aspirini
Antonio Meucci aliyebuni simu
Inabuniwa pikipiki
Linabuniwa gari
19
*