kceager/Kinyastory huggingface dataset:
Indyoheshabirayi - Umuvugo 1
Insanganyamatsiko: Imivugo

Ingurube iyoborwa n'abashumba bo mu Ngeyo
Rutihunza inzarwe y'isayo, 
Ingurube zahanitse imirizo, 
Rwa muturaga ku bijumba, 
Ni igikoroto cyo mu bikoko,
 
Igira ibikobokobo by'ubukombe, 
Ikizihirwa isanga ibishanga, 
Ikizimba aho inzarwe iganje, 
Ikahavurunga ijabo rikahava, 
Ikahacundagura bitaravugwa,
 
Ikahavogereza ingurube nto, 
Ikahatengagura cyane, 
Ngo iz'imicanda zihace, 
Ikahacogoza ihaconshoma, 
Ikahahindura amacamba,

Ikahavura kuba isayo, 
Ikaharyama humutse, 
Wayibyutsa ntibyumve,
Wayikoraho uyegereye, 
Ikagusigaho icyondo,
 
Ikagukwiza icyagane; 
Yakureba igitsure, 
Ukirinda kuyicyura, 
Aho ishakiye gutaha, 
Ukayikurikira iyo nyumba,
 
Ukayireba uko yateruye; 
Ukayikunda mu ngendo, 
Ntijorwe mu ibondo, 
Ukirinda aho yaciye, 
Ko hanuka bibi cyane!
 
Wayireba itambuka, 
Ukayirata kuba itungo
Wayikebukamo imihore, 
Ukayihongera ibijumba. 
Uko yatendeje izuru,
 
Ku iherezo ry'umutonzi, 
Ni ko itengura ibivuvu; 
Iyo rwarika-mavubi, 
Ikabihoroba ikabihwanya, 
Ikabivunja ikabivuruga.
 
Aho isohokeye ngo urebe, 
Ukayikeka kuba imvuzo, 
Ari ukwuzuraho ivu. 
Ubwo iteye mu nyambo, 
Z'Umutware w'Uruyange,
 
Yinyuriye ku irembo, 
Bikanga rwabwiga! 
Ingeyo zose zirakubana, 
N'abashumba barabyuka, 
Barahamuka, barahuruza;

Imyinjiro yo ikaba itanu: 
Bayihimbyamo amakome! 
Ubwo ibiruru birahanika, 
Inzamururo zirahoga! 
Uwarusazanye muri bo,
 
Yirata kuyitsirika, 
Amagambo arayacurika, 
Ayibwira amateshwa! 
Ngo "Umurizo urawushyire irya, 
Na yo amaso uyampange!
 
Wikwigira hirya: 
Gumya usange ibiraro! 
Mu buryamo nihakonje, 
Mu ijanja nihashyuhe! 
Ntutinde mu igenda
 
Gira uguruke ay'intashya!" 
Avugishwa ijoro ryose! 
Ngo burakeye barareba 
Iyo ntamati ibugarije: 
Yegereye imyugariro
 
Iraharyama harazibama. 
Bayitura izimano 
Umutware yohereje: 
Icyo gitebo cy'ibijumba, 
Ngo ikirabukwe ku rukinga,

Iragisanga igihugiraho, 
Buguruye ziraturuka! 
Umutware w'Uruyange
Yemera ko mu nyambo, 
Z'Umwami nyiri u Rwanda
 
Bayirabukira ibitebo 
Bakayoboka ikabatwara 
"Indyohesha-birayi!"
Indogobe n'umuntu
Insanganyamatsiko: Imigani

Umuntu yajyanye indogobe ye kugura umunyu. Hanyuma agaruka awuhekesha iyo ndogobe. Yumva umutwaro urayishengura, ndetse igiye kwambuka umugezi igwamo. Umunyu wikubise mu mazi urashonga, maze noneho umutwaro worohera indogobe.
Irishima rwose, ikomeza kugenda; ngo yigire imbere, yitura hasi yigiza nkana, umunyu wose ushirira hasi. Nyirayo abonye ko yamwangirije umunyu nkana, na we agerageza kuyihana. Ashaka umusenyi, arawupfunyika, arayikorera.
Igiye kwambuka undi mugezi, yongera kwituramo igira ngo biramera nka mbere. Ikubita rwa ruboho mu mazi. Igize ngo irikorera yumva wa muzigo warushijeho kuremera, yicuza icyo yabikoreye. Shebuja abonye irembye, umuzigo uyinaniye, arayitura, umusenyi awukuraho, ati, "ngira ngo noneho wumvise."
Ayisubiranye guhaha umunyu, agira ngo ayigerageze, ntiyasubira kubigira kwa kundi, kuko yatinyaga kuvunika nka mbere. Nguko uko ibyago bijya byigisha ubwenge.
Ukwezi kwa Nzeri
Insanganyamatsiko: Imivugo, Urukundo

Ubwo inkuru ari inkusi
Akaba ari impamo atari impuha
Inzozi zikaba inzoza
Tuvuze impundu
Dushize impumu
Impanda impande zose
Zirangururane urwunge
Ingeri zungemo
Abagororangingo bivemo
Amatorero yose acisheho
Inka nziza bayigwemo
Ingorabahizi bayisubiremo
Inkumi nazo zikubiteho
Akadiho banyuzeho
Amaso tuyamarireyo
Ibirori tubyirirwemo
Igitaramo tukiraremo
Nibinashaka budukereho.

Turi benshi babashyigikiye
Baje gushyira hamwe
Ngo tubakomere mu mashyi
Murebe inshyimbo mumaze gushyingura
Z'abaje kubashyingira
N'abashyitsi bamaze gushyika
Baje kubifuriza ishya n'ishyaka
Muhoberana ubwuzu n'igishyika.

Abasore n'abasaza basakaye
Abasirimu barabisikana baseka
Ni amasata aberewe n'isuku
Bamwe baraye bigabye
Ngo badatangwa aho bazigaba
Abo mu tundi turere
Buriye rutemikirere
Ngo badacyerererwa uru rucyerereza
Hari n'abambutse ibyambu
Banyura ingendo z'ingezi ndende
Baza mu mato bavuga imyato
Boga inyanja zirimo ubuyanja

Ukwezi kwa Nzeri
Kwaka kurusha inzobe
Kugirana inzigo n'inzara
Inzige ziyitinya inzora
Ni ko kwicaye ku ntebe
Ayandi ayigwa mu ntege
Ni imena iyamenera
Ikamenya na Kamena
Ni yo ibonera izuba Ukwakira
Gihanga yayigize imfura
Kuko igira amafu n'imvura
Ikaramira imboga n'imbuto.

Muzigura wizihiwe n'uruziga
Iyi mfura y'amezi ni yo mwahisemo
Kudutumiraho ngo tubuzemo
Uyu muzi uzirana n'umuze
Mwamenye ko ari ikimenyetso
Gipfobya abapfu n'abapfayongo
Kitagira icyo gipfana n'amapfa
Abahanga mu bya Gihanga
Bahora batwibutsa ubutitsa
Batubwira ko iyi Nzeri ari ingenzi
Dore tunatanze amahanga ubushyo
Gutangira umwaka mushya
Utwinjiza mu kinyejana gishya
Duhimbaza ikindi gihumbi
Abahanzi bazahimba
Bahimbawe ateretse ku ruhimbi.

Ubwo mufashe iya mbere kurwubaka
Abo mungana bagomba kububaha
Bagatambuka badatambamye
Bagashinga ikirenge mu ntambwe muteye
Bakabigirana intege ngo bagere kuri iyo ntera
Maze intero muteye bayigire intego
Intebe y'abatoni isubire ku nteko
Intare zirurinde rwoye guterwa
Intara zose zishire intuntu

Imbariro muzisobekane imbaraga
Imivumu ibe inganzamarumbu
Imiyenzi yiyorose uruyenzi
Urugo rugare
Kandi rugwire
Rugire urugwiro
Mugire abagenzi maze rugendwe
Rurangwe no kumara irungu
Mutunge mutunganirwe
Nimubona agahenge muduhe nyampinga
Mukirikizeho abahungu b'ingasaguhunga
Igihugu bagihumurize nticyongere guhumana
Gihumeke ihumure haze amahumbezi
Amahugu ananirwe kugihungabanya
Ururimi rwoshywa n'urundi
Insanganyamatsiko: Imigani

Rimwe umunsi w'ubunani wari wegereje, hakaba umugabo n'umugore bari bamaranye imyaka myinshi. Ku mugoroba wa joro baricara baganira ibya mva he na njya he! Reka si umunezero bari bafite bombi, dore ko uwo mwaka wari unashize bawufitemo amahoro n'amahirwe menshi.
Ariko se ugira ngo urwo rugwiro rwarawushoje? Byabara karihariya. Ikije guhungabanya icyo kiganiro cyari cyuje ituze kije kuba iki? Reka wiyumvire.

Henga imbeba bubeba igire itya iti, "tururururuuuu!" ibace hagati, yanduruke. Batangira kuyiha urw'amenyo bariyamirira cyane karahava, baraseka, barakwenkwenura, sinakubwira! Aho bazanzamukiye umugore ati, "iriya mbeba nahoze nyibona muri iriya mfuruka y'epfo."
Umugabo ati, "oya, imbeba iturumbutse mu mfuruka ya ruguru, ni ho nahoze nyirora isereganya."
Umugore ati, "rwose iturutse hariya hepfo!"
Umugabo ati, "rwose waroye nabi iturutse haruguru."
Umugore ati, "ibundi ndakuzi nta cyo ujya wemera, wakwemeye ko nayibonye neza!"
Umugabo ati, "n'ubundi ni uko abagore mwabaye mujya impaka za ngo turwane!"
Undi ati, "aha wenda ni ibyawe wava aho uhakana ko mvuga ukuri ngo, ni ay'abagore!"
Umugabo ati, "ndakuzi."
Umugore ati, "ndakuzi ari njye."

Si bwo umwe azirimukiwe! Si bwo undi afashe ubushungu, Si bwo bashunguranye ubwo! ye ngaho, ye nguko, ruri hasi hejuru!
Umwe ati, "urushyi nturuzira."
Undi ati, "ngiyo inkoni,
umva umugeri,
umva igipfunsi!.."
Nuko barakomeza baragundagurana, amaherezo baza gukizwa na mbuga! Kuva uwo mugoroba barasirika ntihagira uwongera kuvugisha undi. Burira buracya, bakirakaranyije, burongera burira!

Bukeye umunsi w'ubunani uragera. Noneho umugabo iby'abagabo, agerageza kurura umugore we. Aratangira aramubwira ati, "niko nyirana! ko urora umwaka mushya watangiye, tukaba tutari dukwiye kuwutangirana uburakari, twakwirengagije ibyo twagiranye ejo tukabyihanganira, maze umwaka tukawutangira neza!"
Umugore ati, "rwose nanjye ni ko mbyifuza!" Nuko baraseka, bifurizanya umwaka mushya muhire, mbese biba nk'aho nta cyo bigeze bakorerana kibi. Baranywa, bararya bishimira umunsi w'ubunani. 

Hashize umwanya, umugore arahimbarwa abwira umugabo we ati, "erega n'ubundi twari twapfuye ubusa, wowe se ko nakubwiraga ko imbeba iturutse hariya ukanga kubyemera!"
Umugabo ati, "ibyo byo kabishywe ntabyemeye, si ho yaturutse, yari iturutse mu mfuruka ya ruguru!!"
Umugore ati, "waroye nabi."
Umugabo ati, "waroye nabi wowe!"
Umugore ati, "nta cyo ujya wemera ndakuzi!"
Umugabo ati, "wowe wavutse nta cyo wemera!"
Umugore ati, "urasubiye kandi!" Ubwo ga nanone intambara iba irarose!
Baremveka barwana inkundura!

Icyo gihe uwabakijije ngo ni Ntiburakibara!

Jye sinari mpari, nari nigiriye i Bugibwa nidagadura na Bunani.
Imbyino z'inkorongano
Insanganyamatsiko: Abakuru

Cana mo Nyirangoboka cana mo

Cana mo batakotse mu rujuma

Mu rujuma rwabya Ntibanyurwa

Ntibanyurwa yaravunitse avuna intini

Avuna intini yo gutinika nyirabukwe

Sebukwe arayireba arayivuma

Nyirabukwe arayitora arayisoma

Ati, humura mukwe wanjye turi kumwe

Mu munyinya w'amahembe hejuru

Nzaguha ihene yanjye y'umusheru...
Imyato y'impotore
Insanganyamatsiko: Ibyivugo

Ingangare sinzi gutinya
Ahubwo ndi inkaka mpotora induru.
Umugome yaje yigaragambya
Agambiriye gutsinda
Ansanga ku isonga nsanganiye urugamba.

Ubwo mpita mwirahira,
Nti Rutembagazamakombe rwa Mudasongerwa
Sinkangwa n'ababisha intwari twatabaye.
Mpatana amakuza aho rukomeye
Ababisha bagashiguka banshinyikiye

Naho ntibaziko ari jye Rutembagazamakombe.
Rwoganangoga i Nkuba twitoza gucura inkumbi
Natsembye ababisha ku rugamba rw'umuheto.
Abanshiye ibico nabaciyemo
Nsohoka nsanga Rwadukanakurinda

Banyita Ingombamihigo y'ishema ryinshi.
Dore ko nabyirukanye inyange
Inyambo idasubizwa inyuma,
Nitwaza amakuza akuza abahungu
Ngarika mu nkubiri mbasarika Rusokanayibisongo!

Ndi imanzi namaze ababisha,
Ndi intwari mpora ku rugamba menera intore.
Ndi indirima ya Semwaga Sengabo isarika abanyigimba.
Ingoro y'umwogabyano 4
Insanganyamatsiko: Inka

Rwesa rukaza ay'imbibi
Intwari zivuna impuruza
Rwa Nkubito ya Mpabuka
Inyamibwa batijana
Itashye imbere y'amariza

N'imiheha yambariye
Kuruta amashyo y'ibihogo
Yamara kujya mu rubuga
Inyange igatangaza
Amaso ukayatereza

Ari uguharamba isata
Mu mariza y'umuhozi
Ukihagira amarebe
Atembamo amaribori,
Ukamarwa ishavu n'ingondo

Yakebwe mu rw'irungu,
Yagaranzura urwano,
Ikina hejuru y'inkoni,
Abadatunze Umuhozi,
Bagashaka kurigita,

Isi igasangwa ari ingume,
Bagakuka mu mihigo,
Banga ko zibahotora,
Bagakeza Ruganzu
Bacuranga mu Ngeri

Bagahanagura intore,
Za Rwimirankuku,
Ngo ibatunge mu Bihogo,
Na bo babe baruhutse
Inkoni z'inkuba bahoraho.

Nibashaka kumurika,
Izabo ngo zigaragare,
Ahubwo bazegamire
Ingoro y'umwogabyano!
Inka ya Ruzirabwoba 1
Insanganyamatsiko: Inka

Rwesamasarabwayi
Inkungu zivuna amasaka,
Rwa Semakangaza;
Inyana y'inkuku rwose.
Ireshya n'aha ngaha;

Yahubirana na Ntuza,
Ikenda kumujugunya he,
N'umujugujugu wayo.
Mukujogora Mwente,
Yaje ku kiburabuzo,

Umunsi ugeze hariya :
Imwanuza iry'igicuncu,
Bakubiriye ryari,
Hejuru mu gihanga :
Atemba mu giharabuge.

Imaze kumuca ikirenge,
Ireba intebo yabo,
Igerekeranya n'intemeri.
Ni bwo zishinze intego;
Izirushije ku ntembe,

Isabagirana intonga:
Yigira mu ntoryi,
Ivuga ko irengera
Ingabo ya Sekaryongo!
Ndwaye Sida
Insanganyamatsiko: Imivugo

Numvise inkuru y'incamugongo
Ibikoba birankuka
Amabere yikora ntonsa
Nshika umugongo.

Ndwaye Sida! Sida!
Iryavuzwe riratashye
Karabaye!
Birabe ibyuya ntibibe amaraso
Nguye mu kantu
Mbuze urwo mvuga
Ni ukuruca nkarumira.
Umuruho ntuhebeba
Hahebeba nyirawo
Ntawe muri yombi
Ntwawe intambike
Mbonye uko intama zambarwa
Ndasa n'ubwire bwije nabi
Inyibye umugono
Ndagatoye
Ingiriye ibya mfura mbi
Inkamiye mu kitoze
Inkamuriye umuravumba mu mazuru
Inyanitse ahanze uburo
Inseye itanzitse
Ingeretseho urusyo
Inywesheje amaganga
Inyogeyeho uburimiro
Ngwiriwe n'urugogwe
Mbonye urw'imbwa yaboneye kw'iriba
Ibintu bigeze iwa Ndabaga.
Ngeze ku kaburembe
Arimo gishigisha ntavura

Ariko barampanuye Ndanangira
Mbazirika ku katsi
Ntazi ko nihima
Nasukumaga amazi
Nkaba ibyatsi
Nkandika umunani
Nkabarizwa mu kabari
Ngataramana n'inkumi
Nkazinduka iya Rubika
Nkayirara ku ibaba
Nshaka iyo zahiye
Nkavuga aya ndongo

Barampanaga
Igiti gikoma iki!
Nkavunagurira ibiti mu matwi
Nkavunira agati mu ryinyo
Nkiraza i Nyanza
Nkigira uw'ejo
Nkigira nyoninyinshi
Nkumva bitandeba
Baca umugani ku manywa
Nkiyita biti bibisi
Bagata inyuma Yahuye.

Inzira ntibwira umugenzi
Umanika agati wicaye
Wajya kukamanura ugahaguruka
Koko umusore umuhana avayo
None amazi yarenze inkombe
Akarenze umunwa
karusha ihamagara
Ntuye ahaga
Ndaririra mu myotsi
Mpeze mu ngabo ya Sabyombyi
Ndi hagati y'amenyo nk'ururimi
Ndi hagati y'umupfu n'umupfumu
Singira shinge na rugero
Mbuze epfo na ruguru Inkenyeje rushorera
Insize iheruheru
Nimyije imoso.
Abanjye barampunga
Abo twasangiraga impamba
barampindutse
Baranyishisha nk'ubushita
N'abo nari nzi,nta gashweshwe
Nta mpuhwe bamfitiye
Barambyina ku mubyimba
Baranshunanira inzara
Barandeba bakandenza ingohe
Bakazunguza umutwe
Natutswe n'Imana
Ndaye ntaraye
Ndiriwe sindamutse
Ni ukubona bucya
Ndi mu mazi abira
Ndaza umutima iswa
Ndareba isi ikansiga
Nkifata micunda na minagwe
Ntawe unywera ho amazi
Bampaye akato
Ngo mfite agakoko
Ndabunza imitima
Ndatereka inzara n'umusatsi
Nkirya nkimara
Nkeza ayo mu gahanga
Nkaruha uwa Kavuna
Ngatuma imbwa kurahura
Nkibaza inkwi n'amazi
Ngacuranywa amazi n'isazi
Ndabunza inkondwe mu bakazana
Ndatega amashyi amashyiga
Ngeze ku buce
mu icuraburindi
Ndayacekwa
Ndiganya intaho
Ndisiga nkisanga
Ndashya ingohe
Ndacana intoki
Mpfanye agahiri n'agahindi
Nguzwe n'ishyamba
Ndarebera izuba munsi y'umusego
Nyoye ishingwe
Ndakamira mu kiva
Ndavomesha urutete
Ndatega zivamo
Ndatanaga ibishwi
Ndafata ayaguye
Ndahembera uwazimye
Nabaye umuzimu
Nsigaye ndi amagufwa
Ndahomera iyonkeje
Ndacuma ibyashiririye
Ndasera mu nda
Ibintu byandogeranye
Ndi mu icuraburindi
Ndi mu y'abagabo

Reka ninyare mu isunzu
Niyandayande
Nsange umupfumu
Nkubite ibipfukamiro hasi
Anyambarize Lyangombe
Ndebe ko
nakwirenza umunsi.
Inka ya Ruzirabwoba 2
Insanganyamatsiko: Inka

Cyo turore iya Rutinywa,
Inyamibwa bidashamaje,
Ya Ruhungiramwengo:
Ni inzukuru ya mweru,
N'igihe cy'i Ruhama,

Yazanye uruhanga rusa
Bati, "twiboneye inka y'inkungu,
Isa n'imvumvuri!"
Igumye kwivovota,
Yigira nyiri amasaka!

Ikagira umutima wayo,
Ukaba incuro y'umutemeri,
Rutibitsa abanyanyambo,
Zayarunduye ku masonga;
Nyamara data ibyo nta mwete,

Uko biri kose yitwa inkungu!
Ntiwaterera inyarubaze,
Naho waba ushiritse amanga,
Iyo igeze mu ijuri ry'umukenke,
N'inkomero y'umunyereri,

Baraziguruka ngo yazimiye.
Impinga igobora Ndamwibagiwe,
Ibwira izo irimo ziraberwa,
Iti, "nimukuce impungire mu mpengeri,
Muze kurasana mudasaraye!"

Umwungeri akoma akamo,
Itamika mu ruge rwayo irarasa!
Nuko imutobagura urwara;
Imaze kubona imucumbagije,
Ijya aho yaganditse imisigati,

Ikuramo umwe irakongora:
Iwushyira mu itama iritonga,
Iti, "n'ejobundi nishe umuntu!".
Ingoro y'umwogabyano 3
Insanganyamatsiko: Inka

Ndirikirwa undebe unyurwe,
Utinye kuvuga iz'i Mbuye,
Nuza mu z'i Murambi,
Ushinge icumu mu Ngeri,
Urebe iy'ingoga izibamo,

N'inkerarubanza;
Abogeza inkuba zesa,
Bakubwire iy'Ingondo,
Imbibi ziseseyeho,
Wihagire imparuzo,

Ya Rukaragabigembe;
Ugumirize wirorere,
Ijuru ryogeye i Kigali,
Ikaba iy'i Nyakibungo,
Ikirezi cyo mu Muhozi.

Nuhindura amaso,
Ku ya Munana rubunga,
Inyambo ube uzigeze hagati.
Wirirwe mu Muhozi,
Uribagizwa n'amahembe;

Umwana wa Sentama
Nagira ngo arakaguka,
Kuvugisha Umuhozi
Uzamuhakanire kare
N'ejo atajya mu makuba,

Azaba ashaka izo arimo;
Ubwire Mana y'ingabo,
Uti, "jye wabonye inyambo,
Ukuyeho Uruhitambazi,

Kabone n'aho Itiro ryaza,
Ntizareshya n'Ingeri,
Rwabugili ateretsemo
Ingoro y'umwogabyano!
Ubucuruzi bwa Nshokeyinka 4
Insanganyamatsiko: Imivugo

Uwo abacuruzi bacumbikira ndi incuti
Uwa Rudacokabashyitsi
Mu cyambu cya Mashyiga
Nabaye mushyikirwa w'amagambo!
Amagara aterewe hejuru

Sinasama ayanjye masa
Nk' abadasanzwe ku mugezi:
Rwigerezaho mbimbura ikirari,
Mbabera ikiraro barambuka,
Ndi kumwe na Leyanderi Muhashyi!

Mu makuba ya Gatanga
Natangiriye rusengo rw'icy'atatu!
Nanga ko atanga ibiguzi,
Nagiye i Mugeri na Myasiro
Mu Ishoba rya Gakoma

Nakomeretse imbere
Nkurikiye ruhogo rw'igihumbi
Ndi kumwe na Ruhashya.
Ku musozi w'inzovu
Nanze ko inzara inyicana abagenza

Nabatanze kugura!
Mu Tumarankoni twa Nyagatare
Abategetsi baje ari itimba,
Nitabiriye ko izanjye zikonnye
Nikunda kuziyobora!

Ku Gahabwa ka Nduba
Nitabye induru ndi Indatirwabahizi,
Abagabo b'inda nini bayoboza Leteri!
Ku mugezi wa Kirimbi
Nanze guta akarimbiro

Niringiye umufuka wanjye!
Mu Kirambo cya Nyamasheke
Nasoreye aho ndarana rukungu!
Ku mugobe w'Abashi
Nashobereje abashaka kumpombya!

Nizihiwe no gushorera inkone,
Inka z'Abaganza zigurwa cyamunara!
Rugaju rugaragura ibyahombye
Nayikuye mu gihugu kivuga "mwenu"!
Rukone ruherekeje rukungu ku Murehe

Rukara rukukana ingona;
Rugondo rw'ingarisi;
Ingumba igomba inyana,
Mu Ngarama za Bahimba;
Rusengo rw'umusaza utagisora;

Rushangi rushaka ayo kuriha;
Ruvuzo rw'ibipfupfuru
Mu Gipfundo cya Nyabisiga;
Ruhuma rufayira igihumbi
Mu iguriro rya Kinyari;

Rutare mu ry'i Rutare;
Rutanga rw'i Mutara;
Rugaju twitabye umugobe ;
Rugondo rw'umugabo wasinze ;
Rusine rw'imisare mu Museke wa Rubingo;

Rusengo rwa nyir'umusozi;
Rusa rw'umusenzi utazi kubara;
Rubamba rubaza icy'abiri;
Rubibi rw'ababuze imisoro;
Ku Musasa wa Kirungu ziyoboye;

Kirambo cya Buyaga,
Naraye ngenda na Rugereka;
Mu Rugenge rwa Bushara
Nashubije iy'ishyamba na Rugereka;
Ruvubi zikutse umuvumba;

Ruvuzo rw'inkone mu nka z'Abazirakumesa
Ingumba y'igitare ku mugezi wa Rutonde
Nitabye Makambira;
Ku mana kwa Kaboyi;
Ku manga ya Cyondo;

Cyonyo kwa Bishumba:
Cyerere ngura ruvuzo rwa Bacondo;
Mu Rugarama rwa Kigali
Nkigurura na Mariti;
Mu mikoni ya Tongati

Abo twajyanye bitahiye;
Mu Ishoba kwa Rugwizangoga
Ku mugobe w'igihombo nazihariye amagara,
Nigerera mu rya Kabari;
Kabingo k'i Buberuka naguze impfizi n'umugore,
Umugabo aje aramwirukana!
Icyivugo cy'inturo
Insanganyamatsiko: Imivugo

Ni inturo y'umujinya ya Rutigerera igicuku
Yenze ibara ry'igishwi n'ikibiribiri
Ihirika mu Buranga itunguka kwa Nzogiroshya.

Ibona Kibamba yaraye ku mutambiko w'urusenge
Rusake ihina ibikohwa
Ikubiramo ibirokoroko iramiraza.

Imbeba yaraye mu muheno iti:
Ngiye kubaza ibyo!
Iyikoma ijanja iheruka gukoma ejo
Yigira mu Kibumba kwa Nyamurinda
Kwirira uduhirivi two mu rubingo.
Inkuku y'ikirezi 1
Insanganyamatsiko: Inka

Isanze nshaka kurembera,
Semuramba iramburana,
Iti, "humura ntabwo mugiye!
Ntugitemoye mu nzoberanyo!
Ntugakangwe n'irya mirabyo,

Ngaha kandi imirama iraje!
Umwami aho yageze i Bweramvura,
Nta mivumbi iramuka y'ijuru!"
Nanjye nkaba nashenguwe n'imirambo,
Nzirora hasi nabuze uziguza!

Nti, "erega wa nka we urambeshya!"
Iti, "ko muteretse amapfizi abiri,
Abapfuye ari impehe bo ntibahoze?"
Nje kwishima numvise iryo,
Mbwira abandi twegamiranye,

Nti nimucurure imitima mwese,
Turi n'Umwami wezeho amata!
Nahoze numva abaja bacunda,
Bari mu bicuba bacuranura,
Isoro bayinura mu mijago:

Imidomo kandi ishubije nka burya!
Nta mushumba utaragiye Ingabe,
Ahanini Nkwaya inkoni arayifite!"
Mbonye ya nka ko imbwiye ukuri,
Yagashe guherekeza izigenda,

Nanga kuyigomwa inganzo mfite
Ni ko kuyita Ruvutinka.
Umwuka n'umuyaga
Insanganyamatsiko: Ubumenyi

Iyo ujugunye urupapuro cyangwa ikibabi hejuru y'itara ryaka, urumuri rwayo ruranyeganyega. Hari ubwo tubana n'amababi y'ibiti bihungabana; iyo inkono iri ku ziko imaze gishyuha cyane, ubona ishaka guta igipfundikizo cyayo, iyo kitaremereye; iyo twitegereje mu kirere kenshi tubona ibicu bizerera hejuru yacu. Ibyo byose biterwa n'uko hari umwuka.
Umwuka uri ukubiri, hari umwuka ushyushye hari n'umwuka ukonje. Umwuka ushyushye uharanira kuzamuka, nk'uko tubibona mu nkono imaze gushyuha. Umwuka ukonje uharanira kujya aho ushyushye uvuye. Iryo bisikana ry'umwuka ushyushye n'ukonje niryo ribyara umuyaga.

Umuyaga urahuha, urahuhera, urahuhuma, ahungabanya ibiti, urirukanka, urandurukana amababi n'umukungugu. Amoko yawo ni menshi ariko ay'ingenzi ni aya, agashurushuru, ishuheri, serwakira, inkubi na ruhuhuma.

Agashurushuru ni umuyaga uza utazi aho uturutse, ntukwire hose, ugasa n'uboneje inzira imwe, ukazana umurego ariko ugahita vuba. Ni wa muyaga nubona wikaraga ku mbuga ukayora umukungugu n'amababi, byagera ku muntu bigasa n'ibimwizingiraho.

Ishuheri ni umuyaga uhuhana umutuzo? Ugasa n'uvugiriza cyangwa uvuza ubuhuha mu biti; akabeho kawo wumva gacengera mu muburi.

Serwakira ni umuyaga mubi, uzana inkubiri nyinshi ugahita ibyo usanze mu nzira yawo, rimwe na rimwe ugasambura amazu cyangwa ukayasenya. Uwo muyaga ntumara igihe kirekire.

Inkubi ni umuyaga ufite amakare n'ubukana bwinshi nka serwakira, nyamara ariko na yo ntiyoroshye. Ni yo mubona igusha ibitoki, igahwanyuza amashami y'ibiti, ikagusha amasaka, ikayararika mu murima. Inkubi ntigira igihe, ishobora kuza igihe cyose cy'umwaka, ariko ntikunda kuza ku mpeshyi.

Ruhuhuma ni umuyaga mwinshi kandi mubi cyane, uvuga nk'uhuma, ni naho ukura iryo zina. Ruhuhuma ikunda kuza ku muhindo, ikagusha ibitoke ikararika. Ruhuhuma ntitererwa inzego cyangwa ngo izirikirwe ibitoki cyangwa ibindi, irabanza ikabiburabuza, ikabikoza hirya no hino. Ruhuhuma ni wo muyaga ukomeye, umara igihe kirekire uhuha.

Umwuka cyangwa umuyaga ntibigira ibara ntibigira  impumuro kandi ntibifatika. Ntidushobora kubona umuyaga, ahubwo tubona ibyo ugurukanye cyangwa ibyo uhungabanya. Umuyaga mwiza ufitiye abantu n'ibintu akamaro, usimbuza umwuka mubi umwiza, utuma ibicu bikoranira mu cyoko imvura ikagwa. Ndetse hariho n'amato atwarwa n'umuyaga. 
Unakoreshwa mu bintu byinshi, nko mu mashini, mu maduka n'ahandi. Umwuka utabayeho n'ibinyabuzima ntibyabaho.
Amahamba y'abungeri b'ingurube
Insanganyamatsiko: Imivugo

Inzovu y'urwijiji rukabije ubujorojoro
Iya rujegeza-bijumba rwa semitabo,
Noneho amavubi arayarika mu bikobokobo,
Kira nyumba ya rukara rwa Majoro!

Rujugitira-bijumba rwa njunditse ibika,
Imvubu y'icyagane ya ruhungabanya-bitebo,
Isigaye itengerana umuraru wose ugatigita
Ikaba iya Rutare rwa SOMUKI i Rutongo!

Kivurivuri cya ruvungura-byavu,
Imbona-bake ya ruhingitirana-mubiri,
Ni ikitayega zishokanye umunihiro,
Ikaba iya Rukara rwa MINETE!

Ruhiniriza-kibero rwa sendahiriye,
Karisimbi k'amatungo ka ruhonjokerana,
Iyo basigaye bitiranya na ruva-kwaya,
Ikaba iya Rutare rwa Muganga.

Umuduga uhetse umubyibuho wa ruzimiza-mbavu,
Imponjoke yagurirwa amarembo ya ruhimbaza-barebyi
Isigaye ikinana ibicece mu icongori ry'ibifungo:
Ikaba iya rukara rwa Kurimpuzu, nzayibaga!

Gihirihiri cya ruhingika-bondo,
Inyumba irangwa n'umubyibuho ya ruvonyeza-bijumba,
Isigaye ibunda mu byambu ikabigomera:
Iba mu ngoro mu Rukari, aho zogerezwa isahani!

Gihiringitirane cyashiriyemo umurizo,
Mavuta-mingi ya rutenga-bondo,
Iyashinganywe n'abategeka-birori ba Leta,
Ifungiye i Rwinkwavu kwa Sovanye

Rubyagira-nzira rwa ndanze guhigama,
Intamati yamazwe ubwoya no kuneta ya rubyimbabyimba,
Iyo bakekaga umwingo ikarushya abasuzumyi,
Izigamwe na Misiyoni iruhande rw'ifumbira!

Yemwe ga bana baragiye mu bishanga,
Mureke zirenze imijumbajumba n'isayo,
Nizihaga zihundagarire mu bizenga:
Zidashongesha amavuta yo gukaranga ibirayi.

Kamena niboneka ntibahute kuzamburira,
Ahanini muri hoteri harazishaka;
Zirahaka amanoti n'ibikoroti mu mabondo,
Nicyo abasirimu bazikundira murakenge!

Kuyavuga si ko kuyarangiza inyuma:
Uwarata intendeza-matwi yakesha amajoro!
Za runihira zishoka nk'imvura y'umuhindo
Impini igaturika zikwira ibishanga.

Nimugwire Bikoko by'imva-burayi
Nimutungwe isanzure ntimukinenwa!
Nimutebanwe akamaro n'ibinyamahembe
Mubyirukane n'amajyambere y'u Rwanda!