kceager/Kinyastory huggingface dataset:
Imbwa n'intama
Insanganyamatsiko: Imigani

Imbwa n'intama byarabanaga, bikaba inshuti cyane, kandi byari bihuje umuruho. Umunsi umwe byicara ahantu hiherereye, biganira iby'imibereho yabyo. Intama iterura ivuga iti, "iyo ntekereje amaherezo yacu muri iyi si, nta gisimba na kimwe duhwanyije umubabaro, ibyo bikantera agahinda kanini, ndetse nkumva byazamviraho kwiyahura.
Tekereza mbese ibyiza ugirira abantu: ubumvira iteka, ukabararira, ntubahemukire. Ingororano ikaba iyihe? Nta yindi itari ugukubitwa, ndetse rimwe na rimwe bakakwica! Ngiyo ingororano yawe hano mu nsi, ntutegereze indi! Naho jye rero, nkabambika ngaheka n'urubyaro rwabo. Imirima yabo ni jyewe uyifumbira, ntibashirwe batanyishe ngo bandye!
Bakabaga inyama bakarya, impu bakagura amafaranga. Tuzira iki? Cya he? Mbese ni ukubakorera, amaherezo bakatwica uko bishakiye. Ngiyo inyiturano yacu hano mu nsi."

Imbwa na yo, ubwo yari iteze amatwi inshuti yayo, kuko yumvaga ibyo ibwirwa ari byo ihora ikorerwa na shebuja. Nuko ibwira intama iti, "ibyo uvuga ni ukuri, ariko ntitwakwigerera abantu ngo tubiture ibyo batugirira. Tuzajye ducisha make yenda amaherezo bazabona ko na twe dufite umubiri."
Uburage
Insanganyamatsiko: Imivugo

Kibondo mpereza icyo kibando
Ndabona rirenga nanjye ndengera
Nkugire inama nakuye ku mana
Mbere ko manukana imvi mu mva.

Kurura agasambi aho mu kirambi
Ukarambure ukarambike mu nkike
Inkindi nambariye ku rugamba
Ni yo nshaka kuvugiraho amagambo.

Reka ngutume n'agatabi
Ukantekerere ngatumure
Aya matama nta kindi agitamira
Uru rurimi ntirutuma mira.

Nsezeye nisaziye
Sinasaraguritse ndi umusore
Ab'ibisare baransiga
Abansanga baransingiza ntibanseka.

Turi muri iyi si ducumbitse
Ariko iri cumbi si igikumba
Turigombamo umugambi
Tugataha badutashya bakiduharaye.

Mfashe inzira nezerewe
Mu ntambara naraberewe
N'ubw'inguma zamunze umubiri
Umubisha yarakangase ntiyankanga.

Iyi si ni iya so na sokuru
Yaremewe buri kiremwa ari n'ikirema
Ntawe urengeje abandi uburenganzira
Rengera abarenzi urenge abarenzwe.

Iduhanga yaraturinganije
Vuna abarengera ubwigenge
Abita mu butegetsi batatekereje
Ubatetereze ntutume bagutuma.

Ni ukura ukora ukunda
Ukanga kwangana no kwangiza
Ukirinda umururumba ntube ikirumbo
Uzashobora kuramba no kurumbuka.

Itonde urahure ubwenge buguha ubwitonzi
Buzira gutongana no gutombokwa
Utangire utange agatango
Umare irungu ugire akamaro.

Ku munsi wo gutabaruka
Uzasubiza amaso inyuma
Usange usanganywe imihigo
Uruhukane amahoro ku mutima.
Inkomoko y'urupfu
Insanganyamatsiko: Imigani

Inkuba, umwami, Imana n'urupfu byavaga inda imwe. Umunsi rero bihabwa umunani, inkuba yahawe umunani mu ijuru; umwami ahabwa umunani mu nsi; Imana ihabwa umunani mu nsi no mu ijuru.
Imana itunga ibyayo, umwami atunga ibye, inkuba itunga ibyayo, urupfu ruhabwa amaraso. Urupfu ruba aho. Imana irinda ibyayo biva amaraso, inkuba irinda ibyayo, umwami arinda ibye.
Urupfu rubura amaraso, rwicwa n'inzara. Inzara yarurembeje, rugiye kugira ngo rurunguruke, uruhehe rugwa mu jisho, ijisho rirapfa, urupfu rubaho. Bukeye rubaza se wabibyaye, ruti, "mbaye nte ko umwami andinda, Imana ikandinda, nkaba ntakibona amaraso?"
Rurema iti, "ni jye wabibahaga nanone ujye utegereza, ntuzaheba n'igisigaye inyuma!" Urupfu rukomeza kureba igisigaye inyuma. Umuvomyi ugiye ku iriba, yakwikorera ingata ikagwa, abandi bakamusiga. Urupfu ruti, "uyu usigaye aho si we wanjye?" inka zakuka, iciye iyayo nzira, isigaye se inyuma, ruti, "Iyi si yo yanjye?"
Imana, umwami n'inkuba biti, "murabona iriya mbwa yatumariye ibintu! Ese yakwiriye ko wumva yashatse amaraso, aho kutumarira ibintu!" Inkuba iti, "muhore muze tujye inama, tujye kuraguza, hanyuma tuzagashyikire tukice."
Uko urupfu rwakarebesheje ijisho rimwe, ni ko rujya guhiga rwabuze ikindi rwarya, rushaka utunyamaswa n'udukoko mu ishyamba. Imana iti, "ese ibyo bikoko byo si ibyanjye? Ruramarira amatungo hirya no hino kuki?" Imana ikora ku nkoni yayo, umwami akora ku muheto, inkuba iti, "njyewe nzagakubita urushyi, ntabwo kazansimbukana, siniriwe ntwara izo ntwaro zose."

Bahuriye mu nzira narwo, inkuba irabandabanda, umwami ati, "nta ntanga, ngira imbaraga nke ntiduhwanije na we. Umwami arukubita impiri ku itako, rurabandagara, rwikubita hasi, rugize ngo rurabyuka, inkuba irukubita urushyi, rusubira hasi! Rwiruka rujya mu mubyuko. Umwami aba yahatanze, arubuza gusohoka mu mubyuko.
Inkuba irarushaka irarubura. Urupfu rwirukiye mu nzuzi ngo rwihishemo rusanga umukecuru arasoroma ibisusa. Ruti, "ese wa mukecuru we wampishe ko ureba nkubwe!" Umukecuru ati, "ese ndaguhisha he ko ureba ntari mu rugo ngo ndagushyira mu gikari, ndagushyira he wa kantu we kakutse umutima?" Urupfu ruti, "ese ko wunamye, nikinze imbere y'iyo hururu yawe, sinayobya umuvu bariya bampiga bagahita?"
Umukecuru ati, "niba wabishobora, uzi ko wahakwirwa, igire muri iyi hururu, maze ujye mu gikondorero wihishemo." Rumaze kugeramo, Imana iba igeze aho iti, "mbonye aho rugiye" Inkuba iti, "rugiye aha. Ariko se ko ruhungiye mu muntu, ndamwica? Nirugende nanone ruraducitse!" Imana iti, "ko turusiga aha se, rukazaturimbura?" Inkuba iti, "waretse se nanone aka gakecuru nkagakubita?"
Imana iti, "ko nabereyeho kurema no kugira ngo ibintu bigwire, aka gakecuru turakaziza iki?" Birigendera, biti, "ruzateba, ruzasohoka." Agakecuru kararubana, ruratura, rusanga rutanyagirwa, rusanga ndetse n'umukecuru afite amaraso. Ruti, "mbonye n'ikigega kintunga." Uwo mukecuru ararubana, bukeye arushyikiriza n'abuzukuru n'abuzukuruza be. Bararufatanya, kugeza igihe rusakara mu isi yose.

Nguko uko urupfu rwaje mu bantu.
Nacumuye iki, Data
Insanganyamatsiko: Imivugo

Umubyeyi wambyaye yankunze nkivuka
Uwambyaye arahembwa aracanirwa arota
Aho asohokeye aronsa araheka araberwa
Nkaba umwana mutoya wavukanye indwara
Babunga bamvuza mbaraza rubunda
Babyemera byose kubera urukundo

Umuhungu nasanze wantanze kuvuka.
Tubana aho neza tuneza ababyeyi
Ubugumba buraza bafunga kubyara
Tubyirukana ubwenge duhinda agahinda.
Uwo means wa mama akareba amatungo;
Nkaguma imuhira nkagenza inzu yose.
Abakuru bagahinga ngo inzara itaduhumba,

Ubwo imyaka iragwira amatungo aba yose, 
Agaturanyi bacu bagira ishyari ryinshi.
Tubaho mu butoya dutozwa gukunda.
Duhesha ababyeyi agaciro mu bandi.
Tububaha twembi jye n'uwo muhungu
Uhasanga dukunzwe agaciro gahwanye 
Umuhungu arasiza ahashinga umuganda,
Imigambi iba yose ubwo ashima umukobwa.

Inzu yuzuye neza se ajyana ikibyindi
Amukwera inka nziza igishashi Kabondo
Nkareba ibyo ngibyo nti "azampa inka najye."
Mu bukumi nditonda mba umwari ubikwiye.

Ubwo Imana irabyumva umuhungu aba araje
Duhura mukunze mushimira iwacu
Umukambwe ati "naze ndabyemera najye."
Ntibyatinda iminsi ubwo inzoga ziranyobwa
Bavuze iby'inkwano umuranga ati "nta yo."

Umusaza arabyanga ati "nzamuha abandi."
Umuhungu arabamba ati "nzajya guhaha."
Wa mwana wa mama umugore aba aratwite!
Umuhungu nakunze aba avuye i Bugande!

Ishiringi yahashye azigura inka y'igaju
Ayitanga aho iwacu babona kuntanga
Musanga mukunze duhuza imigambi,
Turwanya ubutindi buranga burera, 
Turembye aracika asubira mu mahanga.

Nsigara meze nabi ubutindi bunuma.
Ngapfira iyo ngiyo ab'iwacu barenzwe
Bateretse amapfizi bacaniye imbyeyi
Nkabwira abakunzi nti "nanzwe na data
Wahaye inka abandi jye akangira uw'iyo

Uwahashye ngo antunge akamwaka icyo ahashye 
Agateza ubutindi aho atanze icyo abyaye
Ngacana Burundi n'icyitwa agatungo
Uwavukanye najye akazazirya zose
Ngapfira iyo ngiyo ngacibwa muvbyacu.
Icyo nshaka kukubaza mubyeyi wambyaye,
Ni ikintu wampoye ujya kunca mu bandi
Aho kumpa inka nanjye ukatwaka n'iyacu!
Ukagwiza iby'iwacu jye mponda umunono!"
Urwo mpfuye urwo ngurwo ndupfanye n'abandi
Uwapfuye urwo mpfuye ntarenganye Imana
Aho ahubwo ababyeyi muhibaze cyane.
Mu mataba i Nyamugari
Insanganyamatsiko: Abakuru

Mu mataba i Nyamugari
umugabo yaragiye
ati, "yemwe bene urugo
nimuncanire indaro."
bati, "tuyicaniye abandi."
ati, "nkunda aho abandi baryamye."
bati, "urarara he mugabo?"
ati, "ndarara ku buriri."
bati, "ku buriri hari abana."
ati, "ndabaryamira neza."
bati, "urarara mu rugo iyo."
ati, "sindi inka mw'uru rugo."
bati, "urarara mu mfuruka."
ati, "sindi imfura mbi mw'uru rugo."
bati, "urarara mu kirambi."
ati, "sindi ingarama-kirambi."
bati, "urarara mu mukubo."
ati, "sindi musheru iwanyu."
bati, "urarara mu rutara."
ati, "sindi amasuka iwanyu
rwema ndarara ku buriri."
bati, "ku buriri hari abana."
ati, "ndabaryamira neza."
ati, "ndahengeka urubavu."
umugore aramusubiza
ati, "ubwo uryama ku buriri
umenye ntunkomere inkanda
ntukome n'ikirago."
ati, "iyo nkanda sinyikoma
n'ikirago singikoma."

Yageze ku buriri
amukora ku mukondo
umugore ntiyihinda
amukora ku bukobwa
umugore ntiyishanya
ahubwo ubutwenge arabuvuza
ati, "ni kose yewe Mbaraga we
ko ugarukanye imbabazi
ko bihinda nk'urubura
bigasuma nk'amashashi cyane
ziri mo ari zingahe?"
undi, "ati ni imbumburi yayo
nayihawe na Mungu
nayiteye umukobwa
mu nsi y'umukondo
urukundo rurahama
komera wumve mivumbi...

Umugore aramubwira
ati, "Muhimpundu ni uwawe
Nyirayabo ni uwawe
na Nkundumugenzi ni uwawe
na Rutanga rw'imfizi
ikibuze cyose ukijyane."

Umugabo aramubajije
ati, "mbe yewe mugore we
ko ugaba inka mu rugo umu
wagera ku bana ukarusha ho
umugabo wawe aba hehe?
Ati ejo yagiye i Bugande
tugize imana yahera yo
tukibyarira abandi...
Akamarimari
Insanganyamatsiko: Ibyivugo

Ndi akamarimari ndi akamaramasenge
ndi inyana y'ubugondo icumbagira itarwaye.
Bwenge buke
Insanganyamatsiko: Imigani

Kera habayeho umugabo ahagurukana n'umwana we barongoye indogobe yabo bajya kuyigurisha. Mu nzira bagenda, baca ku bakobwa bavomaga, babaha urw'amenyo, bati, "mbega bano bagabo, indogobe ibari imbere iridegembya, banze kuyijyaho ngo ibaheke!" Nyamugabo abyumvise, agira umuhungu arayimwuriza iramuheka. Bisunitse, baca ku bakambwe bicaye ku nzira. Umukambwe umwe aravuga ati, "dore iryavuzwe riratashye, nta musore ucyubaha umukambwe! Reka nawe umusore yihekewe n'indogobe, naho ingirwa se arahata inzira ibirenge."

Nyamugabo aritaye mu gutwi umwana ayimuhubuzaho, ayicaraho, barabushogoshera. Nyuma bongera guhura n'abandi bantu, baramubwira bati, "shyuuu...! Cyo mubyeyi gito! Usiga umwana wawe kandi uruzi ananiwe asigaye agenza inyuma y'ibirenge, atabasha gutera intambwe nk'indogobe yawe?" Nyamugabo ntiyumvise atyo, yuriza umuhungu we, amwicaza inyuma ye ku ndogobe. Bagiye gusingira umusozi baganagaho, bahura n'umuntu arababaza ati, "ese iyo ndogobe ni iyanyu?" Bati, "ni iyacu." Na we ati, "jye nagira ngo ni inyibano! Irapfuye rero ntigishobora kubaheka mwembi. Hasigaye aho kuyiheka ari mwe!"

Nyamugabo ati, "reka tugerageze." Bayiboha amaboko n'amaguru, bayita ku maboko baraheka. Ngo bagere ku mugezi, abo bahasanze inkwenene bayivaho, barakokereza babaseka. Indogobe uko yakumvise urusaku, ishya ubwoba irashya imigeri, ihubuka mu maboko, no mu mugezi ngo, "dumbuli!" Imira nkeri, irahwera.

Nyamugabo n'umuhungu we basubira imuhira bimyiza imoso, bagenda babwirana bati, "twishinze ibyo abantu bagumya kutubwira, none dore itungo ryacu rirabizize. Twabaye ba bwengebuke!"
Ijangwe yacitse umurizo
Insanganyamatsiko: Imigani, Abana

Injangwe yagiye gufata inkoko, ifatwa n'umutego uyica umurizo Ihura n'izindi zigenda ziyiseka. Iza guhagarara irazibwira iti, "mfite ijambo rimwe mbabwira."
Izindi ziti, "tuguteze amatwi." Na yo iti, "imirizo yacu iraturushya rwose. Kandi n'iyo dushatse kwihisha mu mwobo ntitume twihisha rwose ngo turangiliremo.
Twagenda kandi tukayikurura inyuma yacu cyangwa tukayishinga; ntabwo dushobora kuyihisha ngo idukundire. Ndetse n'iyo dushatse gufata imbeba, turayizunguza, zikatwumva zigahunga.
Ikindi kandi mutayobewe, ni uko dukunda gufatwa n'umutego ku murizo. Jyewe rero, nanze ko wazongera kundushya ukundi ndawuca.
Ni cyo gituma mbagira inama yo kuyica mwese."

Zisekera icyarimwe biratinda. Inkuru muri zo irayibaza iti, "muri twe hari uwakuganyiye ko imirizo yacu iturushya? Igituma utubwira utyo, ahari ni uko wawucitse. Ahubwo urashaka ko natwe tumera nka we, ngo we kubura umurizo wenyine. Igendere twakumenye."

Ngo yumve ayo magambo, ihita yirukanka yikura ityo mu isoni.
Indyoheshabirayi - Umuvugo 8
Insanganyamatsiko: Imivugo

Ibisingizo by'iyo Ngurube isuzuguza ibiribwa bindi.
 
Ingurube ivura inkono kubiha,
Ikagira ubwenge bwo mu bitekwa,
Iya rwiganza mu Misiyoni,
1000 Ncyuye indatwa yo mu bibagwa,
Ize mu rusange rw'abadutwara,
Ikunde iratwe muri rubanda!
Ivane intama mu isafuriya
Ikure isake ku isahani,
1005 Ineshe n'inka yo mu batetsi.
Amahene yose ave mu bikari,
Ikube ibyo bihugu ibe icyigenge,
Ivangwe n'imiteko y'imyaka.
Iyihe kuryohera Abanyarwanda.
1010 Ni rutsirika bubihe
Ikabutsura ikabutsinda,
Ikabutsemba ikabubumba!
Ni rubumba batetsi
Rwikunda ku mbehe,
1015 Rwiganza ku myunyu
Rwigenga mu bikari,
Ruhatunga burundu,
Rwikebera iyo fasi,
Ikayitunga nk'Umwami,
1020 Ikahabumba itavuguruzwa!
Ni ruhonjoka gitware,
Rwizihirwa n'ibondo,
Ni impogazi rubunga
Ya rutengerana ngingo
1025 Imvuruga-bisogororo
Ya rusaga sorori;
Ni inyumba rwabunga
Ya ruvonyeza-bijumba!
Ni ruteturura abagore b'impumbu,
1030 Rutuburira abibutse gucunda,
Ruhimbaza abakikije ameza,
Rusohoka ku isafuriya isaha isohoye
Rutavugisha impuha abo yaryoheye mbere,
Rutetereza abiratana inyama zindi,
1035 Rusendereza amasahani ukabikunda,
Rukorerwaho imisango y'isabukuru,
Rutumirirwa Abazungu iyo bava,
Rutera icyunzwe cy'uburyohe.
Rwinopforwa n'abahinyura ibindi,
1040 Rubahaga umubyimba ukaguka,
Rubatera umudigi nk'uwa nyamaturi
Ubwo yaturutiye iz'amashyamba,
Ikaba inaturuka kure h'ishyanga,
Ndariyibanje izina ry'ingurube
1045 Izajye iratirwa aho yabazwe:
Yitwa "Indyohesha-birayi!"
Umuhinzi n'abana be
Insanganyamatsiko: Imigani, Abana

Umuhinzi w'umukungu agiye gupfa, yahamagaye abana be abashyira ahiherereye, kuko yari afite ibanga rikomeye yashakaga kubabwira.
Ati, "bana banjye, mbaraze imirima yanjye ariko muramenye ntimuzayigurishe kuko yihishemo ubukungu bwinshi. Cyokora sinzi uruhande buherereyemo.
Muzakwikire amasuka, muyirime, muyitabire, muyiteremo imyaka yose, muzagera kuri ubwo bukungu."

Uwo mubyeyi amaze gusaza, abahungu be bafata amasuka maze si uguhinga, isambu yose barayitaganyura bibwira ko bazasangamo izahabu cyangwa amafaranga menshi.
Ahobabuze bwa bukungu bakahatera imyaka cyangwa se ibiti birimo ibyera imbuto ziribwa. Iyo mirima bayihinze neza, bayihingana umwete; maze si ukwera!

Basarura imyaka, bahunika ibigega birasaguka, bubaka n'ibindi; barakira karahava. Nibwo bwa bukungu se yari yarababwiye. 

Natwe duhagurukire gukora, dukoresha amaboko yacu.

Umurimo niwo soko y'ubukire kandi iyo ukoze neza utera ibyishimo.
Ibyiruka rya Maheru 3
Insanganyamatsiko: Imivugo

Mahero arasohoka
Asa n'ubuze ijambo.
Akomeza imbere ye ajya ku irembo.
Akebuka hepfo abona urutoke,
Ubwo arakeberanya mu gikali,
Abona imizinga ivuza ubuhuha.
Ntiyahagarara ngo zitamwumva
Zikamucengeza mo uruboli.
Akebura intambwe ajya mu ikawa.
Ubwo agasusuruko karababiliye,
Ndetse akazuba karamukubise,
Agumya kubunga agana agacucu.
Muli iyo kawa y'isaso nyinshi
Hakaba mo igiti gikuze neza,
Cyarakabije kilizihirwa,
Ururabo ruragwa hajya ibitumbwe,
Bijya guhisha ntibyasigana
Maze uwo mwana akibona bwangu,
Yika bugufi ahina umugongo
Agishyika mu nsi ahamara umwanya
Amaso yombi arayagihanga,
Umutima utekereza ibyo hilya.

Ibyo namubwiye bigumya kuza
Si ibihingwa si amatungo.
Ubwo aliko akumva atameze neza,
Imitima igakomeza kujya inama;
Ibyo guta iwabo ngo ajye Bugande
Yali yabyirukanye agisohoka,
Maze kumwumvisha igikwiye.
Icyamuvunaga ubwo ni ukuntu
Aza kumbwira uko yigaruye.
Ava mu ikawa alinanura.
Acuma gatoya ananirwa igenda,
Arahagarara aratekereza,
Akazinga umunya agashima mu mutwe.
Ngo byende ho akanya
Ati: ndi imbwa bikabije.
Arakabuza ati: ngiye
Kubwira uwambyaye
Ko kwigira icyohe
Bikwiye undi utali jye.

Ngo ngane ku irembo
Duhura mva mu rugo.
Dukubitanye amaso
Aratinya arahumbya.
Aho yavuze ikintu
Yashakaga ko menya
Ajya kwicara mu nzu.
Jye nkomeza urugendo.
Najyaga mu gacyamu
Kugira ngo nduhuke
Agahinda yanteye,
Nganira n'abantu
Batazi ibyo tulimo.
Aho yagumye mu nzu
Ngo ahamane n'abandi,
Akeberanya mu cyanzu
Yihina mu gikali.
Ahakura agatebo,
Ajya muli ya kawa
Arasoroma aragwiza,
Agatebo arakanaga.

Ngo ngaruke nje kurora
Uko byaje kugenda,
Duhulira mu rugo
Ahatura iyo kawa.
Mbibonye ndashoberwa
Nti: yumviye rwose,
Agatima karagarutse
Aragira ngo anyurure.

Ngo mbure icyo mubwira
Kugira ngo mushime,
Mpamagara abatoya.
Nti: ntabwo mureba
Undi mwana uko agenza!
Mulicaye mu nzu,
Aravunika mumurora,
Arakora mukalyama,
Agatura uwe mulimo
Umugono muwuhuruza!

Nyina, we yali mu nzu
Uko yakigunze
Agahinda kamwishe.
Arasohoka arareba
Ati: mbese iyi kawa
Yo iturutse ahagana he?

Ubwo yibazaga abizi,
Akagira ngo abone ubulyo
Bwo kogeza umwana
Watwumviye bwangu.
Mubwirana ubwira
Nti: ngaho muhembe
Uyu mulimo ni munini.

Ubwo twihina mu nzu
Duterura akabindi
Dushyira mu kirambi.
Nti: ngaho Mahero
Cyo ngwino uyibanze
Ni wowe tuyikesha.
Ati: ndanze kubanza
Abakuru bakili aho.
Nti: nta cyo bitwaye
Iyo ali bo bakubwiye.
Ayisoma yitonze
Numva yiruhutsa.
Igishyika kiratuza
Amagambo arakunda
Tunywa tuganira.

Kuva kandi uwo munsi
Mahero aba umwana
Uyu wumvira rwose
Wakorora ati: ndaje.
Ntibyashyize kera,
Musabira umukobwa
Barwubaka neza
Babyaranye kabili.
Imibanire yabo,
Rubanda babizi
Babita mahwane.

Iyo agana mu mahanga
Aba ali imbwa mu zindi
Aho kwicara nk'ubu
Ngo aturane neza
N'abatumye abyiruka.
Kirazira nyandagazi
Insanganyamatsiko: Abakuru

Babona zireresa amabya bakagira ngo zimya zose.
Barihima ba Mujyanama yasanze bamwendera umugore yica imboro.
Gishira ibyara ntigishira amazi.
Ibuguma y'umushino imira imikangara itanu.
Ifuni y'imboro iruta umujyojyo w'igituba.
Ijambo ribi rivana imboro mu gituba
Imbeba yakubise amabya ku ishyiga iti ntacyo bitwaye hazashibuka andi.
Imboro mbi ni idafite ifaranga.
Imboro mbi ni itabyara.
Imboro nyamuniga iruta imboro rurizo.
Imishishi y'imishino ntishira inogonora.
Inyamibwa y'imboro ni ishyutwe.
Inzigo y'imboro ihozwa indi.
Iyo agashungo gashize, agashino kayora ivu.
Iyo nyokobukwe akunze ukurura ihururu.
Iyo urugo rwarazwe imishino, umwana w'umukobwa avukana  itanu.
Nta gufwa ry'umusundi rirenzwa urugo.
Nta mboro mbi yambaye ifaranga.
Nta muteja w'imboro.
Nta mwinjira ugira ijambo.
Nta nkumi yigaya ikibero (itako, ubuto), n'irwaye igisebe ica inzaratsi.
Ntawanga umuruho ashyukwa.
Ntawe ubura ishyano ashyukwa
Nyirambigirambizi yiciye ururasago ku gituba rwanga kuva ati: turaturanye n'ejo nzongera.
So aguha umugore ntamukwendera.
Tega amatini ngo urabona amatuba
Kabutindi itera umugore kwikuruza.
Kamenyero yenze nyina.
Kitirirwa umwana kagatera nyina ibondo.
Kwa nyokorome uherekwa na nyoko.
Mujinya wa Nyamwijinya yasanze umugore we yasambanye aragaca
Ubugore si amabere n'ihene irayagira.
Ubunwa bwagusomeye umugabo burakwongorera ntiwumve.
Ubusabusa bw'umusundi buvura imboro umusonga.
Ubushiki ni uburibwa.
Ubwiza bw'umukobwa ntibwamubujije kuruha.
Ubyaye nabi aramutswa (atukwa) n'abakwe.
Ubyinana na mucyeba ntahumbya.
Ucyenze rimwe ntaba akimaze.
Ubugore si amabere n'ihene irayagira.
Ubunwa bwagusomeye umugabo burakwongorera ntiwumve.
Ubusabusa bw'umusundi buvura imboro umusonga.
Ubushiki ni uburibwa.
Ubwiza bw'umukobwa ntibwamubujije kuruha.
Ubyaye nabi aramutswa (atukwa) n'abakwe.
Ubyinana na mucyeba ntahumbya.
Ucyenze rimwe ntaba akimaze.
Ufinura itari iye ageza ku mukondo.
Ugucumise ingufi ntaba akwimye indende
Ugusuriye ntumusurire akwita ikibura nnyo.
Uhenera umukunzi ntamuhisha innyo
Uko umugabo aguye si ko amabya ameneka.
Ukora icyo azi yendwa ahetse
Ukurushije umugore akurusha urugo.
Umubyeyi gito aremaza umwana igituba.
Umugore bamukubitiye gusambana ati: nasekwa nutarakimeze.
Umugore mwiza asegura inkokora inkoko zikarinda zibika.
Umugore ntajya kurarika, iyo araritse abuza n'uwari kuza.
Umugore yaryamanye n'ikiremba ati nambariye ubusa
Umuhungu w'icyiremba yarongoye umukobwa urwaye intinyi ati unyorosoye nabyukaga.
Ubucuruzi bwa Nshokeyinka 1
Insanganyamatsiko: Imivugo

Ingurumbanya byahamye
Ya Rwihatamurimo,
Ndi isibo y'abacuruzi,
Simbangamira abategetsi!
Banteje inka zabuze umusoro,

Bampamagaye mu iteraniro,
Mu kwikora njyana umufuka!
Nywubanye umuhanga mu isoko;
Nibandangaza aho riremye,
Nywuhunitsemo ukomeye

Nywukundira kutayata!
Wumvise uko nunguka,
Uhinduka umugusiro!
Ni uwamenyereye kutangizwa,
Utoza imari kugwira!

Abumvise inka naguze,
Bati "Rugomwa yabaye umugaga,
Nta mugobe ukimurenga ataguze!"
Inka y'inyanja
Insanganyamatsiko: Inka

Ruti basingiza kudatinya
Intwari ziheta iminega y'indekwe
Rwa ndirima ya Rukemampunzi
Ingeri ibanza ku mpuruza
Ibanguye rukikampiri

Icumu ryesa impingane;
Yarikuye mu y'i Mpushi
Barikebye impundaza
Rigahorana impambara.
Reka mpabuka iritoneshe:

Iyo irikuye mu gitugu
Ntiritera hasi
Ihora iryuhira umutuku
Inka itemba ku rubango
Ni irya Rubuzakuniha

Rigakatirana imberera
Ikarikunda mu mbaraga
Rijya kwanika imirambo;
Ryabimbuye isahaha
Zigisobanura indekwe;

Yarimenyereje amaraso
Ntirimenya gusiba inzigo;
Ikaritwara izira ubwoba :
Yaritunguje abarasi
Baririmbye inkuku isumba

Icyo gisigara bagiheramo
Urugo rwabo irarusakiza;
Usohotse kumena urukubo
Akaba Ndekezi barabonana:
Icumu ry'indemarugamba

Iryuhira rihaze indekwe
Rimuheramo n'umuhunda:
Arariheka mu mugongo.
Abura uwamuhumuriza,
Abura uhamagara i Kabare;

Mwene Karuranga
Abona ababo b'i Gacuba
Ati, "muramenye gucabuka
Mudashirira ku macumu
Ngiye guca iy'Irango

Njye kubaza Munyuzangabo
Abaragiye inkuku iyo bajya!
Inkuba nsize mu z'i Murambi
Ntimenya gusongerwa
Ni iy'Imesarubango:

Ubwo izisumbya inkubiri
Nirengagije inkoni
Ngo ejo Nkubito itampotora;
None uw'Impayamaguru
Ambwiye uwo ifashe mpiri

Mu mpinga ya Ntunga
Ntinya guca iy'i Ndera
Ngo Ingeri y'Indengamimaro
Itangarika mu nduru!"
Ntizi kwica indagano

Iberwa no gucura inkumbi
Inkuba zose ikazitegeka;
Ntimenya gusiga inkomeri
Ibana ishya ku nkiko
Na yo yitwa Inkebabugingo.
Inkazi
Insanganyamatsiko: Ibyivugo

Ndi Rukamatamushogoro rwa Ntamushobora iyo iwacu bataseye sinseka.
Indyoheshabirayi - Umuvugo 2
Insanganyamatsiko: Imivugo

Ingurube ikangaranya abashumba bo mu Muhozi 
Intamati izimba ibinyamahembe, 
Dore rukangaranya-bijumba. 

Ndagiye inyumba y'ijosi rinini, 
Iya rufuhira mu bishamba. 
Ikaruta intama zo mu bakungu 
Ikaruta n'inka zo mu Batutsi, 
Ibyo nta n'umwe ukibyijana.
 
Ikarusha inyambo kuba urujuju,
No ku bicebute ikazibumba: 
Aho ziba zamuje mu mahembe, 
Izirusha umwijima wayisabye, 
Umunsi itera abo mu Muhozi,
 
Ikona imirima bukigoroba, 
Yaje igambiriye ibijumba 
Ijya mu mirenzo irahayogoza, 
Ihorobya izuru iba igisongo 
Igira ibisinde irabyerereza
 
Isiba imigende iraringaniza. 
Imaze guhimbarwa n'umurimo, 
Ihatsika izuru ihata ibitengu, 
Ikubira hirya ikubira hino, 
Icyuho iciye kiruta umurima,
 
Icukura haruguru igeza hepfo, 
Amayogi yose iyagira intabire, 
Imara ikirumba nticyarara, 
Impumu zije ntiyabikangwa 
Irazipfukirana itera ahandi,
 
Aho irahacumbika biracika: 
Ikubitaho umutonzi yatyaje, 
Ikoza ku bwoya irakubeta, 
Iwukaza ubugi ngo butagimba! 
Isonga ryayo irishyizemo ubumwa,
 
Ituruka haruguru y'ubuhinge, 
Iterura irengereza imugongo; 
Mu ruharuriro irahacukika, 
Ruruta amayogi rurayasumba. 
Abahahinze ntiyabaryarya;
 
Irimba, ibereka injumbure. 
Yanga iby'amazimwe ya rubanda 
Ihitamo kuhabumba rukumbi, 
Ihagira inkuke yo mu nyambo 
Abanyamuhozi ibahaka neza.
 
Imaze kurengeza imbavu zose, 
Ibura uko yamiragura ibindi, 
Igira ibijumba ibisasa neza: 
Ku bya kandore iraharambya, 
Ibya magabari irabyisegura

Ibya gisabo aho yabitinze, 
Ibondo ryayo rirahashikama. 
Ukwo yagakuye karunganwa, 
Ihagika mu ijigo nk'ibitabi, 
Nuko ubwangati buyiturutse,
 
Igumya gusemeka ubukungu 
Ibura ukwo irambya birayigora 
Ishaka ubwihina birayumya: 
Nuko igangara ukwo yahagaze. 
Mu nda hibyara amahane
 
Buba uruvuyange birahoga! 
Ibiyoka byibuka kwigorora 
Abantu bose bavuza induru, 
Abararirizi ni bwo babyutse, 
Babazanya iyo ntare iroha urwunge
 
Ngo : "Irarohera epfo iyo mu gishanga! 
Kandi ubanza atari isanzwe: 
Iyo rwabwiga ifite ijwi rindi, 
Riruta ay'intare zo mu Rwanda! 
Murabe maso itamara ibintu!
 
Abafite inka ariko murite hanze: 
Yabatsembaho ayo matungo 
Ejo mwarundurwa n'ubutindi 
Ubwo mudatunze ya nka y'ubu 
Bita "Indyohesha-birayi!"