kceager/Kinyastory huggingface dataset:
Inuma n'imbeba
Insanganyamatsiko: Imigani, Abana

Umunsi umwe, umuntu wategaga inyoni yateze umutego we mu byatsi, hejuru yawo ahamisha amasaka menshi. Inuma zije zirayahasanga. Umutware wazo arazibaza ati, "aya masaka yamenwe n'iki aha? Nimube muretse kuyatora tubanze tujye inama."
Izindi numa ziranga. Zihera ko ziramanuka; zikigera hasi zifatwa zose. Umutware wazo arazibwira, ati, "sinababujije mukanga? Nimugerageze kugurukira rimwe ahari muravamo." Zigurukira icyarimwe, ziterura wa mutego, zirawutahana.
Zigeze imuhira ziti, "tugize dute se kandi, ko tutabasha kuwikuramo?" Umutware wazo ati, "nimuze dusange umutware w'imbeba, ahari yashobora kudukiza." Ziragenda zisanga umutware w'imbeba yicaye ku ntebe y'ubutware.
Ziramubwira ziti, "twagize ibyago, none tuje kugusaba ngo urebe uko wadukiza." Umutware w'imbeba abwira ingabo ze ati, "nimuce uyu mutego vuba." Nuko ziwahuramo amenyo, zirawucagagura, inuma zikira ubwo.

Maze zibwira imbeba ziti, "mubaye inshuti z'amagara." Nuko ziherako zirataha. Na twe rero twirinde gukorakora no gutwara ibitatugenewe. Dukurikize inama z' abaturuta, kandi tujye twibuka gushimira abatugirira neza, baturinda kugwa mu mutego w'ibidutera amatsiko ashobora kudukururira ibyago.
Icyivugo cy'Igitoki
Insanganyamatsiko: Ibyivugo

Ndi iseri ry'igitoki niba ndi imbwa ndamaze!
Akira ibihembo mbyeyi
Insanganyamatsiko: Imivugo

Iyi nkuru nziza inzaniye ituze
Nari naraye imitima ibunga
Nyibaza niba waruhutse.
Ndahumetse gira urugwiro
Ubwo watugabiye Murorunkwere
Nkuye ubwatsi dore ibihembo.

Umuhate akabere
Ahorane akabiri keza
Azakure asa n'iwabo
Tumwite Musaninyange
Agasingizo ka Se
Azabe Mutumwinyambo.

Abapfasoni nkawe
N'amagaju y'abari
B'ababenga-mucafu
Bagusange ku kiriri
Bagusingize cyane
Bagasimbize akana
Impundu zibe impakanizi.

Urucanda rucutse
Narwo ruze ruceza
Rusuhuze Impeture
Iduhaye iyo Simbi
Ije isanga Bebesi
Na Giyane ubasumba.

Amakombe n'Ingamba
Bo mu Rwanda rw'Abaganwa
Nabo baze ari benshi
Babature urugwiro
Babataramire cyane;
Nibacuramo agacuho
Ndagacutsa gacike
Nigashaka gushibuka
Ndagashora amakuza
Y'amabango uruhuri
Rusagamba mo injyana
N'ubukombe bw'ingingo
Zivumera mo impundu
Z'Umubyeyi uruhutse.

Ramutsa akana kawe
Uti: aragutashya cyane.
N'ubwo asa n'uwatinze
Gutaha urwa Gasabo
Ngo asimbuke na Rusizi
Uruzizi rusange
Izimano ry'iwanyu
Arishotse acurura,
Nutegereza cyane
Icyiru azagitanga.

Ndagutahije nawe
Ndayiteye "niwonkwe".
Iyo ntunga amagurutsi
Mba ngutashye ho Mbyeyi
Nkagusanga mu bawe
Nkabashimira mwembi
Nkabashyira ibihembo
N'ibihumbi by'impundu.

Ndamukiriza u Burundi
N'Ibisonga by'iwanyu
Uti: Umwungeri mwiza
Ni uragira agashora
Bwakwira agacyura
Maze intama nyamwinshi
Akazima ibirura
N'ibisambo by'impehe
Bigasanga ari maso
Ntibizicemo n'imwe!
Igare
Insanganyamatsiko: Imivugo

Iri gare mujya munyoga
Mukarinyonga inchuro nyamwinshi
Ridaciriwe n'urubanza
Reka mbabwire uko naribonye.

Rigira amahembe ariko ntiryica
Rigira amasasu atagira imbunda
Rigira umunyururu nta ngororwa
Rigira ibiboko nka ba bandi.

Rigira imipira ritifubika
Rigira ibirenge bitigenza
Rigira umusingi ariko inkwi ntazo
Rigira n'inkingi nk'inzu ya cyera.

Rigira ifarasi itagira ubwoya
Rigira inanga ridacuranga
Rigira imashini itadoda ikanga
Rigira n'inzogera, ryagutura zikirenga.

Rigira sitade ikarihagarika
Iritayigira ni "Mfashanyare"
Ryasaza ngo ni "Kajaganya"
Irishya ryo ryitwa Mutongoro!

Rigira n'intebe imbere n'inyuma
Rikanaheka ariko ntiryonse
Kandi nta ngobyi naribonanye
Ntirinavuka bararihanga.
Inka ya Musoni 3
Insanganyamatsiko: Inka

Rugina bingiza Izogeye
Rukabu rw'amakuza akebye imbibi
Rugomwa bacuranga mu mbuga
Rumarashavu ziga inkubito
Rudahinyuka bazanye imiheha

Rusengo rwo mu ngabo z'isuku
Ruberwa n'imanzi ku mubiri
Rutica umugambi w'impuruza
Ruboneza abahutira umugabo
Rujyana isahaha mu mihigo

Ruhingika intumbi mu rubuga
Rutumva ay'inganizi ziterura
Ruhangariza itiro umurambi
Ruhangura ay'imihirimbo
Ruhambana imbuzi umugereka

Rwa Mirindi ya Rusizana
Isata yateruye mu bukangara
Igeza izogeye ziba amariza
Itareshya n'amashyo y'Ingeyo
Yakaraswe na Rwabugiri

Imana y'ino yabiremye kumwe
Ibaha igikundiro cyo ku mubiri
Ngombwa ntiwagira n'aho ukema
Inganzo yayikundiye kera
Zikijya kwibuka imiborogo

Iyanjye mihigo nyizizanamo
Nsa n'ukuye imiheha ibwami
Nsanga zinkumbuye zose
Zikwiye inzira yo ku ndengo
Zirora impinga ntungukamo

Nzikatajemo impamagazo
Nta yacikanywe n'impakanizi
Inyambo ni icyo twuzuriyeho
Nuko mbanza izirimo inyamibwa
Ubwo Rutarindwa yazihanaguye

Ninjya kwita ingabo z'i Nduga
I Nyanza nibajya kuziririmba
Numve iy'Insezeranyaminyago.
Insina zateye amahane
Insanganyamatsiko: Imivugo

Nsobanuze abampatse
Impaka z'uru rutoki rwanjye:
Rurantota bukira (ntaruhingiye)
Rugahinduka umushike!

Yarambajije imwe NKATI,
Iti "mbega ko utembagaje umwaka utampingiye,
Nka kera na bagenzi bawe?"

Nti "Mugenzi wanjye ntazi guhinga,
Ari mu ruganda, aravuguta imivuba,
Aracura ibyuma bya rubanda!
Wa rutoki we wizimura:
Irarire twabaye bake!

Yarantonganije imwe NTUNTU,
Iti "mbese ko wirengeje umwaka utambagariye,
Noneho wungutse kindi ki?

Nti "niyunguye inka, ni eshanu;
Zirimo imwe ikwiye umuhange,
Ihogaje ubw'ishashi,
Ishigaje atanu ikagorora!"

Iti "ese ntuzi ko ari jye wakubereye ikiramiro,
Nkagushyikiriza izo nshyame,
Muryamo yateye nkagutesha umuheha?"

Rwuriranyaho rwose rurambaza,
Ruti "mbese uru rwiri rw'uruhitirane ,
Ko rusobetse intuntu rugafatira intokatoke,
Harya iyo nyota uzayishira gihe ki?"

Rukandaza mu nzozi,
Nta n'inzoga yarwo mperuka!
Iyo urwagwa rudateretse,
Inyota iransibasiba.

Ese wa rutoki we ko ntahinga simpingirwe,
Kandi nkaba narabyaye abana mpereza ikibira,
Uragira ngo nguhingire gihe ki?
Urampora ubukene, igendere
Wisangiye Ruyundo
Ni we wahawe ingabo zihinga!

Nyamara sinaruhaze nduhora ko rumburanya;
Ndugerageza ku itema no ku isekera,
Ruranga rurantukurana!
Ruragenda nsigarana izirusumbya urugero:

Iyo yannye yengerwa urugo,
Ndetse igasagura intango!
Ntirushya abayihingira,
Ni yo yirundamo imitumba,
Ukayihorera ikagumya ikana!

Ngo ntitunze urugo irabizi,
Rutunzwe na nyirarwo warwubatse,
We na Nyirarwozibyanzi twita babiri!
Indyoheshabirayi - Umuvugo 6
Insanganyamatsiko: Imivugo

Urugendo rw'iyo Ngurube, kuva i Kabgayi kugera i Kigali; itesha Abatware imirimo bagenda bayihatsweho.
 
Inyumba iryohera n'amaso
Amerwe akica aho itabazwe
Ndavuga izongesha abarebyi!
Ngiyo intamati ihaka Abatware, 

Iya rwikundwaho n'abasilimu. 
Iyo basamarira bayirabutswe, 
Iya rwikanyiza abo Batutsi, 
Umunsi ihinguka i Kabgayi 
Abo mu Marangara ikabakaza ipfa,
 
Yarahatinze cyane Haguma, 
Akabya guhanga iyo nzovu amaso, 
Aritegereza aratangara, 
Intege zitaha arazihebura; 
Atumiza igare ryo kujya i Nyanza,
 
Kwaka uruhushya rw'i Nyarugenge. 
Bati: "Urarwakira ubusa cyane, 
Kuko Isabukuru yegereje, 
Mukaba mwarabihagariwe;
Ube uhengeranije icyumweru!"
 
Ati: "Narushakiraga indi mpamvu, 
Ngo mputere amasiga muyaga 
Nyifatire ahagana ku Ruyenzi 
Tujyanirane nyizihirije!" 
Bati: "Ese ni iki uvuga Mutware?"
 
Ati: "Munyinjira iki muyizi, 
Ko ari yo ndondogoza-barebyi!" 
Na we Atanazi ari we Kanimba,  
Apfa ayo kuyibona ibungabunga; 
Iby'urwo ruhusa biramurenga!
 
Icyo yiringiye kirasohora: 
Ingurube ihingutse i Nyarugenge, 
Izembagira Abakuru mu maso, 
Habura uwibuka kumutota! 
Uwitwa Mfizi ari we Alfonsi,
 
Yari yagiye migezo nk'ukwo, 
Ubutoni bw'iryo tungo rinini, 
Burangaza bene ubwite 
Isaruti abahaye iba iy'ubusa: 
Kuza imbura-gihe kwe n'imirimo,
 
Abyizigura nta hazabu! 
Umwete w'abakuru waragiye 
Uhugira ku ngurube rubunga: 
Ifata mu maso barahumiriza! 
Naho ubwo Semugeshi i Bufundu
 
Asanga Rwitsibagura mwumva,
Afatiye Birasa ahagana i Nyanza  
Bari ku kirari cy'iyo ngurube, 
Bamwingingira kubajyana.
 
Uwo mu Bufundu akaba anywa itabi 
Ariyumvira bimara umwanya; 
Ubwo aribwira ati: "Ntibagerayo 
Turayisangira barye byinshi, 
Mbe nitubirije umugabane!"
 
Ashyiraho akenge arabahakanira, 
Ati: "Ibyo biranyereka ko mwembi, 
Iby'iyi modoka mukibibarirwa! 
Uko muyiruzi iyi iragatsindwa: 
Igira amanyembwa aruhije ubwenge!
 
Yumva abantu bayinjiyemo, 
Abatari jyewe ikabahishura! 
Ikanywa lisansi vuba na bwangu 
Igasara nk'iyasinze, igahwera! 
Nkazagomba kugura inshinge,
 
Nkaziyitera igahembuka! 
Kuyibashyiramo byaba rwana, 
Si ibigeragezwa ku rugendo! 
Yadupfana aho tuvugiye aha, 
Ikadutamaza bikadushobera!
 
Icyakora mwantuma guteguza, 
Ndetse mukandika nk'ibaruwa 
Ivuga ko mwaba mutahasohoye, 
Ingurube ikicwa mukiri mu nzira 
Nahabwa igaburo ryanyu
 
Ngapfa kugerekeranya ku ryanjye 
Ngo ndore iherezo ukwo byagenda, 
Umuntu w'imfura abyihase 
Agashira inyota y'iryo tungo 
Bita "Indyohesha-birayi!"
Munanguzi wa Runihurambogo
Insanganyamatsiko: Ibyivugo

Rutebukanimbunda imbere y'abasore
Rwa Mudasumbwa ntasumbwa
Inkaka ntahindagara habyutse imbogo
Imbirizi yazimaze mu ruzi.
Iyo yagambiriye umuhigo

Ahiga mu museke
Amasasu akayasobanura
Ari Munanguzi wa Runihurambogo.
Impara ziramurahira
Iyo ahize i Mutara amatamu ararwibonera

Yiciye Kibingo cya Rukayire
Yicira Kigarama cy'Intaganzwa
Yicira Mwiri na Rumuri.
Muri Nyakare kwa Rwisumbura
Yishe Musumba wa Ruguru

Na Maburane ya Giseke
Rwishiki rwa Matunguru
Igitondo gitangaje
Yatanze abandi kwirahira
Uwamuhigaga urugero ati:

"Nimuze duhige Rugege
Rugerero aberetse ibigeni
Arasa imigereka
Bagerura imihigo"
Rugerero rwa Buruhukira

Yahiganye n'abarekezi
Yica urukeza rw'ingwe
Ingurube zihunga imigano
Yayiganduje abahutu
Ku Rutabo rwa Jenda

Ijoro ritahanye umwijima
Yambara amatabaza.
Ingwe iteye ubwoba
Abatindi bo mu Mutende
Atanga abandi guhurura

Ntiyahumbira nk'abanyabwoba
Ayirasa izuru izuba rijya kurenga
Abazungu bamukora mu ntoki
Ko abakijije intambara y'ijoro!
Inka ya Musoni 2
Insanganyamatsiko: Inka

Mugabo wesa ingogo mu igugu
Wa Rugenerambuga rwa Ngoboka
Inkuba yabyawe n'inkaburano
Izira kubangira amarere
Igasa na Rwabugiri n'inkesha

N'ingendo ashinguranye ingoga
N'ingingo Imana yamugoroye
N'ingoma zizihiye iyo ngoro
N'impembe z'umuronko w'imbibi
Na mpiri yaje ashoreye imfizi

N'impunga itikanga impuruza
N'amariza y'Impangazamihigo
N'umutware washinzwe inkiko.
N'ishimwe ry'abanyarugerero
N'iraba n'ikamba ryera

N'amakuza atendeye ku nti
N'ingondo asesuyeho ingeyo
N'impundu zavanze n'ingoma
N'ibigwi asangiye na Ntayozisa
N'irembo ritaha inyamibwa

N'amakombe asanze i Buganza
N'amarere avanze n'ubukana
N'amagana akomoje Mwezi
N'iyindi ngabe yiyungukiye
No kuba umwami bimwizihiye

Akazira kumva undi waryitwa
Agira ngo igihugu cyitwe icy'umwe
Ikigeni yenze ingoma abikwiye
Iramugaragaje Imana irema inka
Uburyo abasumbya ijuru nk'ijuru

Ntiwahakana ko yaremwe n'enye
Zamuteraniye ku mubiri
Zamuraraniye umugambi
Aje no kuzuzurira na neza
Ntiyazigorera mu iremero

Izigisha kurema abami
I Rwanda twese twita Rugira
Ni yo yabanje gushyiraho iminwe
Iyindi Mana yaremye Indamutsa
Ibonye urwo rugero

Ntizatanya zinyuze inzira imwe
Iyindi Mana yaremye inyamibwa
Imwambika imitako ku mubiri
Imaze kumwanamizaho urubera
Ibona ayibera Rutayoberana

Ihita mu bana b'Inyarubuga
Aba ari we iha umuturano w'ingabe
Aragumya yurirwa n'ishengero
N'ingoma yambitswe n'ubwema
Imuha umutagara w'inyamivugo

Impundu ziba inyange i Rwamiko
Imana zimugize Rwabugiri
Atereka imfizi kwa Rwogera
Abarirwa ishyamba ko ririmo ishya
Umwami ntiyakerereza ingabo

Ingangurarugo azigenda imbere
Umwiru avugije Rukambura
Yibuka umurimo w'Umwendeye
Akeza ingango yarayemo isa
Abamburwa n'umurishyo w'ibihubi

Yumva Ibihogo birangira
Umwami amaze kwerekwa inyambo
Impundu azigabana Gishari
Isake ntiyarushya ayumviriza
Akaba yaraje inkuge mu cyambu

Impundu ziba inyange i Buganza
Zirinda zishyira i Rwamagana
Ziba urwanaga i Buganza
Zivuga ku Muringa wa Rubona
Zivuga ku murenge wa Gorora

Zivuga ku Murambi wa Gikoma
Zivuga mu ibuga rya Kivuba
Zivuga i Humure ry'iheru
Ziba urwanaga mu Rutagara
Barazumva abari ku Kibenga

Zirahanika kwa Rutarindwa
Zivuga ku mutwe wa Remera
I Gatsibo barazimusanganiza
Umwami uberwa n'amaribori
Akaba yakumbuye urugerero

Bashumishe Urukerereza
Arambagire agana ingabo Runyinya
Zaganije n'i Rubambantare
Asanga azirimo Rwamurenzi
Ageretse inkoni itagwabira amashyo

Agaruye ingunda utarushya kubara
Ahinduye Ingaju ku muheto
Acaniye ziminuye i Mushongi
Ateranyije imitwe y'ibikumba
Arunduye ibiraro i Mubari

Asaguye amagana ku bihumbi
Arahira amabuga yejereje inka
Afukuye Gahurura yabaye iye
Nta wamusiganya umurambi
Aba yashotse agakuba amariba

Umwami utihunza mu mihigo
Ni bwo asanze amapfizi aroha
Izuba rizima akerekana inka
Amurika n'abakebesha inama
Baramenyera baba aho ategetse

Umwami wimye ibinyurabose
Uzira kurembera umwimirizi
Ahari data ava inda imwe n'inkuba
Inkiko zose ni we zirahira
Nta muhinza ataranihura

None kandi yahamije imbuga
Si ugukabiriza k'umuhanga
Inyamibwa aratira Abanyamahame
Ibyirutse ari Insezeraminyago
Ni jye Muzimyi!
Insanganyamatsiko: Ibyivugo

Nazinduwe no kuzitana n'umuzimyi
Muzimirizamo Rwantizimira
Ahinduka umuzimu
Yahoze ari muzima.

Nisasira Musenyi
Nkiyorosa Muvumba
Imfizi yo mu basare.
Ingoro y'umwogabyano 8
Insanganyamatsiko: Inka

Rwogesha ku y'imbibi
Rushita ku y'imberera
Rukaraga ku mpitira
Rukaranga ku mpini
Rwogesha ku mbuga

Rwanika ku ntagara
Rwesa aho ku nkiko
Rukubira imigereka
Rukomerabigembe
Rukenyerera kuratwa

Rutareshya n'Itiro
Rugo rwogeyemo Ingeri
Rugomwa zibaza imihigo
Rugina rw'ingabo nziza
Rukabura imigereka

Rutebezabigembe
Rukanirabigarama
Rugina zita Rubabaza
Ruribagizwa rw'inyange
Rubuzaguhumeka

Ruti rwonona isuri
Inyamibwa baririkije hose
Ngo emwe aho kugwa imusozi
Ngo bapfe nta kibariro
Ahubwo bazegamira ingeri

Imbizi bacurangiramo
Ingoro y'umwogabyano!
Rwanda Nziza
Insanganyamatsiko: Indirimbo

Rwanda nziza Gihugu cyacu
Wuje imisozi, ibiyaga n'ibirunga
Ngobyi iduhetse gahorane ishya.
Reka tukurate tukuvuge ibigwi
Wowe utubumbiye hamwe twese
Abanyarwanda uko watubyaye
Berwa, sugira, singizwa iteka.

Horana Imana murage mwiza
Ibyo tugukesha ntibishyikirwa
Umuco dusangiye uraturanga
Ururimi rwacu rukaduhuza
Ubwenge, umutima, amaboko yacu
Nibigukungahaze bikwiye
Nuko utera imbere ubutitsa.


Abakurambere b'intwari
Bitanze batizigama
Baraguhanga uvamo ubukombe
Utsinda ubukoroni na mpatsibihugu
Byayogoje Afurika yose
None uganje mu bwigenge
Tubukomeyeho uko turi twese.

Komeza imihigo Rwanda dukunda
Duhagurukiye kukwitangira
Ngo amahoro asabe mu bagutuye
Wishyire wizane muri byose
Urangwe n'ishyaka utere imbere
Uhamye umubano n'amahanga yose
Maze ijabo ryawe riguhe ijambo.
Ingoro y'umwogabyano 2
Insanganyamatsiko: Inka

Ikina n'ingoma y'indamutsa
N'umurishyo uhumuriza,
N'umutagara w'ib'ihubi
N'amariza y'i Ntora,
N'imbaga y'abarorerezi;

N'abaririmba impanzi,
N'abazereka intamati,
N'imana zicyuye,
N'igiterane cyazo,
Na Rucyahabigarama,

N'imfizi y'icyusa,
N'icyubahiro igira,
N'ingabo zidahomboka.
Zikavogera imbizi
Zikanyura ku mwimirizi;

Icyamamare cy'inyambo,
Bakayumva mu cyoko,
Cyareretsemo inyamibwa,
Zigahimbaza isibo,
Zigituruka mu byambu;

Zigashingana Kigese,
Bagasanganira Ingeri,
Zikabyukurutsa Ingabe,
I Nyamagana ya Mutakara,
Zigashingira Indamutsa,
Imyato zayigiriye.

Ziba zaje mu birori,
I Nduga baziha impundu
Aho ni mu igisha ryazo;
Zigataha i Bwishaza,
Nta yo irasohorerwa inda,

Zikabigerana ku kirwa,
Zisa na Kigeli nyirazo;
Zigahindukirana ishya,
Ziruta andi mashyo yose.

Bagatumira nyirigira,
Ngo ajye guhangura Imbizi.
Yazigera mu ruhanga,
Urw'intwari rukarema;
Bakazambika inkindi,
Ntihagira isaguka.

Zigataha ishakaka
Ayo makombe nta yashishwe;
Zigashengera zose,
Nta yo bashize amarora;
Zikamurikanwa n'ingoma,

Mu ngo z'i Rubengera;
Ni iz'iruguru zose,
Zikuze urugero rumwe;
Mbonye urugori rugoga,
Zibamo Rugombangogo,

Reka aratire Ibihogo,
Atahije Izamamaje,
Ingoro y'umwogabyano!
Inkuku y'Ikirezi 2
Insanganyamatsiko: Inka

Rutagenda mu isibo itubisa,
Rutimana n'aboza inteba,
Rudahagarara ku batira,
Rugaragara isanga imponoke,
Ruganira n'izashyamye,

Rubunga rw'intamati ku musozi,
Rutazura ibuga amahuru,
Rutiriranya amariba irungu,
Rushinga ahajyana umusaza,
Rushikama bizavamo gukamwa,

Rukomeza kuba iremezo ry'inka,
Ruhanga rucyuye inyarwanda!
Reka nyisingize nta bigonya,
Nayihawe na Mibambwe,
Arambirije kuri Nyundo,

Unkunda asanganiza ivubwe,
Nyishoreza imibagabaga,
Mvuga ko ari iya Rutarindwa.
Ngeze mu mizi ya Rubungo,
Izo mpasanze zirayiseka!

Nti, "murivugisha ubusa,
Nayikuye kuri Rurema,
Si igenda mu nduru!"
Ni ko umurabyo utinda hato:
Mu kurwara iridudura:

Ndayegayeza nshyira mu nzu!
Ndagumiriza ndahirira:
Ndayivomera ndavunika!
Ndagaragura, ndagobekera,
Nyimaza kabiri nsindagiza,

Njya gushora kuri Kagina,
Ngo isome amazi yoze ibifu!
Imara gatatu iruma ku duti!
Ivuye mu mapfiro,
Ishubije kuba iy'Imana,

Nyigomokera nk'Umwami
Mba umuyoboke utiganda!
Impitisha mu mparuzo,
Sinayitindanira impamagazo,
Ni ko kuyita Ruvutinka!
Isega n'imbwa
Insanganyamatsiko: Imigani, Abana

Isega inanutse yabonye imbwa ibyibushye irayibaza, iti , "ko nduzi ubyibushye wabyibuhijwe niki, ko jyewe nabuze ikintunga?" Imbwa irayisubiza iti, "aho mba haba ibyo kurya byinshi, umurimo wanjye ni ukurinda ibisambo, kandi databuja arankunda cyane; nunkurikira ndajya kugusabira ibiryo."
Bigenda biganira. Isega iza kubona ikintu mu ijosi ry'imbwa, irayibaza iti , "icyo ni iki wambaye mu ijosi?" Imbwa irayisubiza iti , "ahari ni umunyururu wanjye ubonye." Isega iti , "simbizi. Ese wo umara iki?" Imbwa irayisubiza iti , "iyo bashaka ko ntirukana abantu, banshumika ukwanjye, bakanzanira inyama n'ibindi biryo byiza."
Isega irayisubiza iti , "mugenzi wanjye, nkunda ibiryo cyane, ariko kubirira ku nkomo nsanze ntabishobora. Urabeho."

"Kwishyira ukizana biruta kure ubukungu buboshye nyirabwo."
Icyivugo cya Mahingura-Impunyu yo mu Rugezi
Insanganyamatsiko: Ibyivugo

Mirindi idakangwa intama
Ariko intambara nkayikanga
Ndi ipfukamiro ry'amakombe
Aho mfukamye hacika itaba.
Intambara
Insanganyamatsiko: Imivugo

Iyo mvuka kera ntibyari kunkera
Nari gutabwa sinitera urubwa
Nanga kurasa no kuvusha amaraso
Kubona abantu bapfa kandi ntacyo bapfa
Birandenga rikarinda rirenga.

Iyo bambwira kwambara ngo njye mu ntambara
Nari kwirwaza aho kujya kurwana
Bakanca cyangwa ngacibwa
Nkemera nkangana n'abo tungana
Kuko kwica n'ikinyabwoya bintera ubwoba.

Urazi kwambuka uruzi utera uwo utazi
Yari kuba umugenzi iyo adatura hakurya y'amazi
Ukamugota ukamuhotora ukamusogota ukamusonga
Maze yamisha bakagushima
Nta n'inzigo yo ku nzira jye nari kubizira.

Ku rugamba mwumva ntibanahamba
Ingogo zirigarika zigaharirwa inkongoro
Inkota ntiziga n'inkomere
Hagakuzwa inkotanyi n'inkubiri
Zirusha gukubitana inkubito uwo bita umubishi.

Iryo cumu bacumita mu gihumbi
Imihini imihoro imiheto izo nyanzi z'amahoro
Simbyitwaza sinshaka kuba intwari
N'abafite ayo matwara sinshaka ko bantwara
Nzemera nsunzugurwe aho kumena indurwe.
Impyisi n'Imana
Insanganyamatsiko: Imigani

Impyisi yari hamwe n'izindi nyamaswa, maze irebye umurizo wayo isanga utameze nk'uw'izindi. Ako kanya ifata umugambi wo kuzajya kubaza Imana icyatumye iyiha umurizo mubi kandi udasa n'uw'izindi nyamaswa. Iryo joro ntiyasinzira; bucya yageze ku Mana. Irayibwira, iti, "Nyagasani, ntiwambwira impamvu yatumye umpa umurizo utameze nk'iyindi? Ese wabitewe n'iki?" Imana irayisubiza iti, "nyamara, ndasanga naraguhaye umurizo ugukwiriye.
Ariko rero ubwo utawishimiye, ukaba ushaka urutaho, ndabanza nguhe icyo ukora maze nugaruka wagishoboye nguhindurire umurizo nguhe uwo wifuza." Impyisi iremera. Maze Imana ishaka igisembe cy'intama, iragifata ikizirika ku gahanga k'jyo mpyisi. iti, "ngaho genda, ntukore kuri iki gisembe uze kukinzanira nimugoroba." Impyisi iragenda. Impumuro y'icyo gisembe iyitera ipfa. Irenze umusozi wa mbere amerwe aba arayishe. Ariko irihangana irakomeza. Igeze ku musozi wa kabiri, iba itangiye kukirigata.
Ku musozi wa gatatu, amerwe aba arayirembeje itagishoboye kwihangana; iti, "hoshi! Izina ry' ubupyisi rirakampama! Urubwa ruruta ububwa." Ako kanya cya gisembe ikimira bunguri. 

Nimugoroba igaruka ku Mana isoni zayishe, yabuze uko yifata. Imana iyibonye iti, "cya gisembe kiri he?" Impyisi irasubiza iti, "amerwe n'inzara byanyishe, ngiye gupfa ndakirya!" Imana iti, "nuko rero! Ubwo wakiriye, ntushobore kwihangana ngo ukigarure, wowe n'izindi mpyisi zose muzahorana iteka umurizo nk'uwo." Impyisi itaha ityo, ntiyongera kubaza Imana iby'umurizo wayo; igumana uwo yari isanganywe.

Mu kinyarwanda baca umugani ngo, "Iraguha ntimugura."
Aba bana baranyobeye
Insanganyamatsiko: Imivugo

Mugabe wagabanye n'Imana
Uri umugabo utagoheka
Uhetse u Rwanda rwose
Uri umubyeyi w'abanyarwanda
Nkuragije imbaga yarwo yose

Aba bana uko babanye
Ntibyanyuzeho na gatoya

Aba bana baranyobeye
Baratongana bigacika
Birirwa bacumitana amacumu
Nk'abatonse rimwe
Bapfa agasate k'umutsima.
Jya ubatsibura ntukabatsembe

Aba bana baranyobeye
Umwe aranyonyomba agatikura undi
Agataha avuga amacumu
Nk'utsinze Nsibura
Kandi yikoze mu nda

Aba bana baranyobeye
Birirwa bavumana
Bavugutirana amarozi
Bakubitanisha inkuba
Bavugana inkuru mbi
Bategana imishibuka
Barebana ay'ingwe
Batungana agatoki
Bahekenyerana amenyo
Batukana ibya Nkotsi na Bikara
Bahekenyeshanya umusaraba

Aba bana baranyobeye
Nirirwa mbahana barananiye
Ni uguhana uwahanutse
Ni uguhomera iyonkeje
Ni ugukamira mu kiva
Ni uguta inyuma ya Huye
Ni ukugosorera mu rucaca

Ntibagira ubuntu
Barangwa n'ubwiko
Ufashe imbehe aba ikihebe
Ngo atihenda bakamuhebya
Iyi si inda ni indogano
Uwabaroze ntiyakarabye.
Ndate Mugongo Wampetse
Insanganyamatsiko: Imivugo

Ndate mugongo wampetse
Mpimbire Soko itagira uko isa
Uri Musego udasesereza
Wamvunyishiriza kwa Nyanja
Ukambera Umusare nta gisare
Ndakuzi kwa Mazinda
Kwa Ntamuzindutsi iyo
Warambundikiye mu ruturuturu
Umbera umuseso sinasuherwa
Kwezi kwera
Zuba rya kiberinka
Nyenyeri imurikira
Ntutuza gutanga
Ntukuba amaboko
Utura i Bambe hamwe na Tuze

Uri Basumbinabi
Nizigusange igongo
Zemera inganzo
Zisigurirwe isubyo ry'ibizisumba
Nibagusange abasumbirijwe
Basobanurirwe isoko
Ibasangiza n'ingeso
Isobanyiriza Sano

Usumbye itaka utatse hose
Sinakwitura itanga ryawe
Usumbye Mugarura
Sinagusumba nagusingiza
Museso utagira isano
Nzagutereka nk'igisabo
Mu rusika rw'ibiekerezo
Ngutaramire iteka
Inkuba Ibanza Gukubita
Insanganyamatsiko: Ibyivugo

Inkuba ibanza gukubita ya Rwiratiramihigo,
Ndi umutoni w'intambara,
Intwali y'Imbabazamahanga bankunda mu mihigo.
Bazi ko nahiganye umukogoto kuri Rutangira,
Abagitwaye imiheto batinya ku iteme,
Umutasi wa Basebya abonye natabaye ku isibo,
Asubiza bene Nyirantwali
Ati: Nimuhungire kuli Rutangira twatewe n'Imbungiramihigo,
Zatabaye ari igisagara.
Jye waziboneye muri Jenda,
Zatwitse ingerero z'iRuhunde na Rugundu;
Abantu baguye mu Gitanga,
Umubisha watembagaye inkwaya ni uw'Inkerakulinda
Uwiseguye imitimba ni uw'Inkerabatanazi,
Uwa nyamuturukwaho n'intambara yapfuye agisobanura intwaro!
Uw'intwali bakundira amarere yaguye mu rukuko;
Uwa Rukomerwa aheze mu rukara rw'inkuba;
Uw'inkaburamakuza yapfuye yakongotse.
Ingaraguramahina we yamuhinganye nk'iminega
Intwali ibanza mu iteme ya Rutebezandekwe;
Uwe yamuteye rwubikanshuro
Uwa Rushobora kulinda yaguye mu nshuro iraye;
Imbimbura kurusha ya Rutebezandekwe
Uwe yamuteye mu ivumbara ry'akato.
Intwali yicisha abali, uwe yamushahuje indekwe.
Indakaliraguhiga uwe yamuhamije amakuza,
Akimuratira ayo makuru abona inkuba zihindana imirera.
Rutivanga n'impunzi nizihiwe n'inkindi;
Munyankiko abwira Basebya
Ati: Sigaho uyu murasano nabonye abasore baduteye.
Umwe ni Ruti na Rutanga na Rutagerura imbaraga,
Ni indatungurwa ya Rutuma
Ati: Rutiyegura amahina ibyo guhunga ntabizi!
Jye yasanze mu mahina namurashe imisakura,
Andahira Rukanikasibo, ngo ntiyasubira inyuma,
Yanze gusiganira iteme na Rutaganira, ntawamuturukiraho
Atera intambara umukenya ntakire,
Yatera inshuro akagenda inshucu imwe;
Yishima akulikiye induru akaboneza indekwe.
Indabukiramihigo ya Rubuga ndi umusore sinifuza ko itabaro risiba;
Ntwara insatirabafozi, nayigize iyo kurengera imfura.
Ntako isa ni imfuruta murabaze Rwiratiramihigo,
Aho bavuze imitimba njya kuyiteranya n'Abakogoto
No mu itabaro sinayisiga.
Rusenyangogo igira urusenge ruyirangije.