kceager/Kinyastory huggingface dataset:
Inkoko N’Agaca
Igice: Umugani muremure
Insanganyamatsiko: Bawuca iyobari kuganira ku ubutwari no kwihorera 

Kera habayeho Inkoko n’Agaca bikaba inshuti magara. Byabanaga n’izindi nyoni mu mahoro asesuye. Ntan’umwe muri bombi washoboraga kuguruka.
Nuko amapfa aza gutera. Biba ngombwa ko Agaca kajya gushaka amahaho kure cyane. Kagaruka karushye, katagangaye. Gatangira gutekereza niba nta nzira ya bugufi kandi yoroshye kajya kanyuramo.
Ijoro rimwe agaca n’inkoko biza gusinzira umukondorajosi. Bukeye bwaho inkoko igira igitekerezo. Nuko ikusanya amoya yagendaga atakara mu gihe izindi nyoni zabaga zigendagenda. Ibwira agaca iti, “Reka aya moya tuyunge ku yacyu. Wenda byadufasha kujya tugenda mu buryo butworoheye.”
Agaca ni ko konyine kari gafite urushinge mu mudugudu. Bityo ni ko katangiye kunga ya moya ku yako. Nuko gakora amababa abiri, karaguruka kagera mu kirere kure. Inkoko iza gutira rwa rushinge ariko iza kunanirwa itararangiza kudoda. Maze ishyira rwa urushinge ku kabati. Ijya mu gikoni gutegura amafunguro y’abana bayo.
Izindi nyoni zari zabonye agaca kaguruka mu kirere. Nuko zisaba inkoko kuziha rwa rushinge rw’agaca ngo na zo zikorere amababa. Mu kanya gato nazo zitangira kuguruka.
Inyoni zigaruye urushinge zisanga inkoko idahari. Abana b’inkoko bafata rwa rushinge batangira kurukinisha. Bamaze kuruha basiga rwa rushinge mu musenyi barigendera.
Ku gicamunsi, Agaca kaza gutirura rwa rushinge kugira ngo gatunganye amoya yari yahungabanye igihe kagurukaga. Inkoko irushakira ku kabati, mu gikoni, no mu mu mbuga ariko irarubura.
Nuko ibwira agaca iti, “Mbabarira nzakomeze ndushakishe ejo.” Agaca karabyemera. Ariko karayihanangiriza kati, “Nutarubona ejo uzampa umwe mu bana bawe ho ubwishyu.”
Bukeye bwaho agaca karaza. Gasanga inkoko iri kuraha mu musenyi ariko urushinge yarubuze. Nuko agaca kaza kihuta gafata umwe mu bana b’inkoko karamutwara. Kuva icyo gihe, agaca iyo kaje, gasanga inkoko iri kuraha mu musenyi ishakish arwa rushinge.
Inkoko iyo ibonye igicucu cy’amababa y’agaca, iburira abana bayo ivuga iti, “Mujye kwihisha.” Abana bayo na bo bati, “Twakumvise kare. Reka tuyabangire ingata.”
Inkoko Na Magurijana
Igice: Inkuru yabana
Insanganyamatsiko: Bawucira abana

Inkoko na Magurijana bari inshuti. Ariko bahoraga barushanwa. Umunsi umwe biyemeje gukina umupira w’amaguru ngo barebe urusha undi.
Bagiye ku kibuga batangira gukina. Inkoko yakinaga yihuta ariko Magurijana akarushaho. Inkoko yateraga umupira ukagera kure, ariko Magurijana akawutera kure cyane. Inkoko itangira kurakara.
Noneho biyemeza gutera za penariti. Magurijana ni we wabanje mu izamu. Inkoko itsinda igitego kimwe gusa. Hanyuma Inkoko na yo iba igiye mu izamu.
Magurijana yateye umupira n’ikirenge atsinda igitego. Magurijana akubita amacenga atsinda igitego. Magurijana atera umupira n’umutwe atsinda igitego. Magurijana atsinda ibitego bitanu.
Inkoko igira umujinya kubera ko yari yatsinzwe. Yari yatsinzwe bikomeye. Magurijana atangira guseka kubera uwo mujinya wa mucuti we.
Inkoko yararakaye ku buryo yahise ibumbura umunwa wayo ihita imira Magurijana.
Igihe Inkoko yatahaga, ihura na nyina wa Magurijana. Nyina wa Magurijana abaza Inkoko ati, “Waba wabonye umwana wanjye?” Inkoko ntiyasubiza. Nyina wa Magurijana atangira kugira impungenge.
Hanyuma nyina wa Magurijana yumva akajwi gato kavug akati, “Mama ntabara!”  Nyina wa Magurijana areba hirya no hino anatega amatwi kurushaho. Yumva ka kajwi karaturuka mu nda y’Inkoko.
Nyina wa Magurijana arasakuza ati, “Koresha ubushobozi bwawe budasanzwe mwana wanjye!”  Magurijana ashobora kuzana impumuro mbi ndetse akanabiha. Magurijana abikoze, Inkoko itangira kumererwa nabi.
Inkoko itangira gutura imibi. Itangira kumira amacandwe no guciragura. Iritsamura, irakorora. Magurijana yari yayibihiye.
Inkoko ikomezagukorora kugeza ubwo yarutse Magurijana wari wamaze kugera mu gifu cy’inkoko. Nyina wa Magurijana n’umwana we bahita burira igiti bajya kwihisha.
Kuva icyo gihe, Inkoko na Magurijana babaye abanzi.
Umwana ni umutware
Insanganyamatsiko: Indirimbo

Umwana, mwana we !
Naramubonye ndamutangalira
Yarendebye, ndamwunamira
Ansekeye, ndamuterura ndamudabagiza

Umwana, mwana we !
Yaransabye, sinamwima
Nsanga ali umuntu wo gukorera
Ali umuntu wo kubahwa

Umwana, mwana we !
Nasanze koko ali umutware
Boza ibirenge, bagasiga amavuta
Bagasokoza umusatsi.

Nasanze umwana ali umwami
Ufite umutima wera
Umwami uhakwa agahaka
Umwami ufite ubuntu, uhora akeye.

Aliko yashavuzwa...
Inkuba zigakubita,
Imirabyo igahum(b)ya amaso,
Ibiyaga bikibirindura

Umwana ni umutware

Mumutege amatwi
Amasomo n'umutima
Abafitiye ubutumwa buhanitse
Ntimukamusuzugure
Ngo mumushavurire,

Mumusekere, ahore asusurutse.

Iyeeeehh...
Umwana ni umutware.
Isengesho ryo gushinga urugo
Insanganyamatsiko: Abakuru

Mana yanjye, Mana yanjye
Ndagusenga mbabaye cyane
Singusega umbababarire rwose
Nubishaka ndagusengerera.

Ubu rwose jye naragowee
Iyo ndi mu bandi mbura 
icyo ngamba
Ngacurika umutwe nkiyumvira
Nkumva ibyo gushinga urugo
Bimbereye inzozi.

Erega reka binanshobere ni
mu gihe
Dore ubu nta gasambu
Amasambu yarabuze
Umukobwa w'ubu ni Murorunkwere
Inkwano y'ubu ni GAFARANGA
Umubano w'ubu nawo ni
Habanabakize.

Ubu se Mana yanjye nigire nte?
Gupfa bucike! Ibyo ndabitinya
Guhambanwa ikara ibyo biragatsindwa
Ariko ngo Kiliziya yakuye kirazira
Gusa icyo nzi ni uko kwiha Imana
atari ibya bose.
Burya koko ubuze uko agira
agwa neza.
Ubu naremeye nemezwa na
Nyirambaragasa
Iyo yabishatse aranyirariza
Ariko kandi umushiha we
uragatsindwa
Guhora dutongana buri munsi
nabyo byandambiye.
Ubu rero ibibazo byambanye insobe
None nagira ngo Mana yanjye
Ungire inama isumba izindi
Umpumurize nshire izo mpungenge
Mpore ireka ndi Murimukeye
nk'abandi basore.

Amina.
Umunyamerwe
Insanganyamatsiko: Imivugo

Ni Ruhaya rw'isekurume
Rwa murarika icyanwa
Iyo yarase igihambe
Udusekurume turayihunga.
Igira ibihembe bireba inyuma

Ikagira ubwanwa irarika iteka
Igira umugara wo ku mugongo
Ikawushinga iri ku rugamba.
Igira imihore myiza cyane
Ikaba itungo ryo mu batindi.

Iyo bayikuyeho uruhu rwayo
Abenshi muri bo baravugishwa.
Iyumvire nawe uyu munyabugoyi
Ngo aravugishwa abonye igaramye.
Yarazindutse ajya gusura

Se w'umugore we mu Rugerero
Agezeyo asanga barayibaga
Inyama ngizo hirya hino
Baragabagabana biracika
Abana benshi barabya indimi.

Aramwenyura akorora buhoro
Arasuhuza barikiriza
Bamuha icyicaro araruhuka
N'agatabi aratumagura
Umukuzo uraza yica inyota.

Akebuka hirya aho bazigabana
Amazi menshi amwuzura akanwa
Akabona imbugita ziraca ibintu.
Hashize umwanya uringaniye
Nyina w'umugore we ajya mu kirambi

Avugira mu gutwi kwa Ruhabuka
Ari we mugabo we akunda cyane
Ati: "Murarebe uko mugenza
Uriya mwana w'umunyarwanda."
Wa muhungu bimujya mu gutwi

Yirya icyara abyinisha intebe
Arasukuma gukoma yombi
Amasoni aranga abura uko agenza
Aragahuruka ajya ku irembo
Arinanura agaruka mu rugo.

Igihe cyo gutaha kiba kiraje
Agaseke keza barakamanura
Inyama munani ziragasaga
Bamuha umwana wo kumutwaza
Izo mbonekarimwe z'iyo mfizi

Imisozi itanu barayirenga
Uwa gatandatu barasohora
Abwira umwana asubira iwabo.
Abwira ab'iwe icyo mu gasero
Avuga amateshwa atagira uko angana,

Aravugishwa bishyira kera,
Ati: "Nageze iwanyu munsi y'uruhu
Nsanga iseseme barayibaga,
Ubwo isekurume iba iranteruye
No ku kinyama cy'inzu ngo pi!

Ngo nyikubite amazi
Amaso yuzura akanwa.
Bampa umukuzo ndawicarira.
None rero mugore wanjye
Mpa iyo mbugita nzicanirize

Umpe n'isafuriya niyicarire
Shyushya amazi yo kuzirisha
Ushake n'ubugali bwo kuziteka
Umpe n'ikinono kivamo isosi."
Nyirakanaka ngo abite mu gitwi

Araseka cyane ibi byimazeyo
Afatwa n'impumu arakumbagara
Abira ibyuya yara amaboko
Hashize umwanya arahembuka
Ariruhutsa aratangara,

Ati: "Erega Ruhaya yari inkozeho!"
Ni isekurume ntisebanya
Kereka utazi uburyo inurira
Ni we uyisebya ibi by'abasenzi.
Isha n'inzovu
Insanganyamatsiko: Imigani, Abana

Umunsi umwe isha yaganiraga n'izindi nyamaswa, nuko iza kuzibwira, iti, "aho mwari muzi ko naguze ya nzovu nini muzi, none ikaba inkorera?" Impongo yumvise ayo magambo iratangara cyane, iti, "ni uko uvuze? Sigaho kutubeshya! Ndetse ejo kare tuzayibariza!"
Ntibyatinze mu museso wa kare, impongo irazinduka no kwa Nzovu iti, "ejo isha yatubwiye ko yakuguze, ngo none urayikorera, biradutangaza cyane. Twari tuzi ko inyamaswa twese tugomba kukubaha no kugutinya, none ni ibyo?
Ikibabaje kandi yabivuze hari amasatura, ingurube, ibinyogote n'izindi nyamaswa ziciye bugufi." Inzovu yumvise ayo magambo birayitangaza, irarakara, bituma yiyemeza kubaza isha icyayiteye kuvuga ayo magambo ateye isoni. Irahurura na yo.
Isha ikirabukwa inzovu itangira kwirwaza. Iraniha cyane, ivuga nk'iyarembye. Iti, "ikirenge we! Imbavu we! Umutwe we! Ayi data we!" Ubwo niko yigaragura hasi. Inzovu ibonye isha imerewe nabi igira impuhwe, ariko ntibyayibuza kuyibaza icyatumye itinyuka kuyisebya mu ruhame rw'izindi nyamaswa.
Iti, "niko sha ngo waranguze ungira umugaragu wawe? Ngaho se nikavuge!" Isha irasubiza iti, "Nyagasani ni nde wanteranyije atya?" Inzovu irayisubiza iti, "inyamaswa mwari kumwe ejo ni zo zabimbwiye kandi urazibuka."
Nuko isha irayibwira iti, "dore uko meze ubu nararembye, kandi maze iminsi ntaho njya. Ibyo se si ibikwereka ko ari abanzi bashaka kunteranya na we? Nkurahire, sinigeze nabirota mu nzozi!" Inzovu yumva igize impuhwe, ariko ntiyashirwa. Iti, "ngwino nguheke tujyane kubaza impongo, na yo mwari hamwe ejo, menye uvuga ukuri."
Inzovu irayiheka.

Mu nzira byahura n'izindi nyamaswa, isha ikagamika, kugira ngo izereke ko ihatse inzovu. Inyamaswa zibibonye ziti, "ni koko isha yahatse inzovu, dore irayihetse!" Inyamaswa yahura n'indi ikabiyitekerereza, maze iyo nkuru ikwira hose.
Inyamaswa zirashika na zo ngo zihere amaso, zishire amatsiko. Inzovu ikomeza urugendo ihetse ya sha, bitaragera aho impongo ituye isha yibaza uko iri buhindure ibyo yavugiye ku mugaragaro. Isanze bitaza gushoboka yigira inama yo gucika.
Uko yakicaye ku mugongo w'inzovu iritunatuna irazimiza igwa mu ishyamba irihisha. Inzovu ntiyamenya ibyabaye, ikomeza kugenda. Igeze aho impongo iri, ngo yururutse umurwayi, isanga yagiye nk'ejo.
Irumirwa kandi ikorwa n'isoni, kuko nta nyamaswa n'imwe yali isigaye itaramenya iyo nkuru.
Isha yari yayirushije ubwenge.

"Ubugabo si ubutumbi."
Ishyari n'ubuhemu
Insanganyamatsiko: Imigani

Umugabo Yuli yabanaga neza n'umugore we, nta ntonganya, nta mwiryane. Umunsi umwe Yuli arazinduka, asiga umugore we imuhira wenyine.
Bamwe mu baturanyi be ariko bakamugirira ishyari. Ntibukeye kabiri, baraza babwira muka Yuli bati, "intambara yaciye ibintu, abantu baraterwa ntibasahure, keretse amafaranga bihambiriyeho.
None rero zana iyo farasi yanyu, tuyibagurishirize, mwibonere udufaranga." Undi ngo abyumve akuka umutima, ati, "ngaho nimuyijyane, nta kundi byagenda; mubanguke."
Barayijyana barayigurisha, amafaranga bayakubira mu mifuka, muka Yuli ntiyongera kubaca iryera.

Haciye iminsi itanu, Yuli aza gutahuka. Umugore amutekerereza uko abo bahemu bamubeshye; arumirwa. Arahaguruka akurikirana bya bisambo.
Hashize icyumweru, arabifata, abishyikiriza ubucamanza. Baraburana Yuli nanone arabatsinda. Bamusubiza amafaranga aguze ifarasi nziza, bamwongereraho n'indishyi y'akababaro kandi bafungwa amezi atandatu.

Ibyo bisambo byahaniwe ukuri: byarabeshye, biriba, bikura na muka Yuli umutima, ndetse wenda hari n'abandi bantu byariganyije.

"Ikinyoma gihira bake!"
Ibigwi by'inyama n'igishyimbo
Insanganyamatsiko: Imivugo, Abana

Inyama iti:
Have Nyirambohera urimba uri imboga!

Igishyimbo kiti:
Ni wowe mboga mbi
Wowe mburane
Wowe mboneka rimwe!
Jye iyo ntaraboneka
Nkinga ingabo y'ikibabi
Bakandya umushogoro!
Naba kandi nabonetse
Nkagurirwa intebo
Nkavomerwa na nyiri intege.
Ikibariro cy'igicuku
Kigasobanura amabano
Mu marembo y'amabuno!

Inyama iti:
Nanjye ndi Rwanamiza mu nkono
Rwa Mbungira nyikebe!
Inyamibwa y'inyama zombi
Ya Rukurungira inogo
Kurya nogeye ku mbehe
Sindatirwa inganga
Rwema ndi Ingorabasyi!
Ingoro y'umwogabyano 6
Insanganyamatsiko: Inka

Ruti rutikanga impunzi
Amacumu y'impangare
Yakajije bene Mparara
Bayatyazamo ubugi
Utinya gukozamo intoki.

Bamaze kuyarundura
Bayaha Insengamihigo
Ngo iyatoranye intwari
Ahingutse mu nziza
Imbibi zirayiharira

Ni Ingeri z'i Mutakara
Zizi no kuyatera
Umutima urazikindura
Zimara kuyashyikira
Ishema rikazisaguka.

N'umuririmbyi uzihanika
Ntagomba kubuza
Apfa imutungukiyeho
Kurya ziteye imbabazi
Nta gihe wasanga

Zicyicaye imusozi
Intamati yazitoreye
Intumwa ihangara amanywa
Izimura mu biraro
Ni izihwanije isuku

Zizanye inkubiri
Umwungeri abura iyo asesa
Zanyuriye Rubanda
Ku Munini wa Gishali
Nyirigira ahuye na zo

Hambara iz'i Murambi
Abaje bashengereye
Imfizi y'inyarubuga
Barangiwe Umwami
Ko yajyanye n'intamati

I Mwurire mu nyambo
Zaciye mu Mubuga
Abaririmbyi bazirimo.
Rwabugiri akirasuka
Ndimbira zirataha

Zaheje ab'i Nawe
Zibaheza mu kigarama
Ngo urebye nyernazi
Aturutse muri Niboye
Aba ahagiriye igicumuro.

Zaciwe urubanza
Na Rubanda rw'i Munyaga
Bavuga ko uruhehemure
Ari umutwe w'Umuhozi
Zabumbuje impinga

Ya Rutonde irazimira
Ubwo zisanze u Buganza
Bakazongera undi murwa
Zamurikanywe n'ishya
Ryavanze n'impundu

Zitumiriwe i Nyamagana
Umwami utabangira
Bamubimburira Ingeri
Ati, "erega zo ni ibihame
Ni ubushyo bwihariye

Ziruta n'ibindi bihe
Nimushinge rubonane!"
Imbonera zitungutse
Baziteza urugamba
Inzobe yazo iratamura

Abajya i Mbuye barataha
Mwene Mutwarangabo
Urwamo ararutereza
Inkingi y'Abashakamba
Amaze kwambara imiheha

Yaka umutana w'inkoni
Ajyana n'imbizi mu rugo
Agiye kuzesereza
Aho azisanze ikambere
Zaraririye ingoro

Zigeza ko ingoma iramutsa
Zogeye ari imanzi
Ni ko Imana yaziremye
Jye wahagaze mu mbizi
Nkumva imigabo izibamo

Ugira inshuti ye mu Bihogo
Yenda arayiburire
N'ejo itagwa mu maboko.
Ingeri ni amakombe
Mu gukubita zirakabya,

Zikorera intambara
Inkoni ikirirwa isabira
Nta mpunzi izinyuramo
Kurya zabyirukiyemo
Ingoro y'umwogabyano.
Amezi y'Ikinyarwanda
Insanganyamatsiko: Imivugo, Ubumenyi

Reka mvuge amezi y'Ikinyarwanda
Ari yo: Nzeri, Ukwakira, Ugushyingo, Ukuboza, Mutarama, Gashyantare, Werurwe, Mata, Gicurasi, Kamena, Nyakanga na Kanama
Amateka adutekerereza ko
Umwami w'i Gisaka ari we Kimenyi Musaya
Umuzirankende w'ingeso n'inseko nziza
Iyo mfura tugira icyo dupfana
Ari we wayahishuriye umwami w'u Rwanda Ruganzu Bwimba
Uwo mukamwe nawe turi bamwe
Dore ko uwanyonkeje akampeka nawe ari umwenebwimba
Mpereye kuri Nzeri
Ni yo yayaboneye izuba
Ni yo nkuru ikagira abuzukuru
Nta kundi kwezi kwayiboneye inzora
Ukwakira kwakira Ugushyingo
Ni ko kuyigwa mu ntege
Aya mezi uko ari atatu
Yabaye intare ahabwa intebe
Ni ho haza umuhindo amajuru agahinduka
Igitondo kigahinduka umuhondo
Imvura ikongeza imirindi
Amahindu akigira impindu
Imirundi y'inkuba igakubitana inkubito
Wabona imirabyo ukarabirana
Ukuboza kukaza
Abatayihishiye bakabibazwa
Abakungu ku myaka mbere y'umuhindo ni ho bakungira.
Icyo gihe iyo kirangiye
Mutarama ikataza iteye intambwe
Intabire zikabibwamo amasaka
Abashonji bagashoka umushogoro n'imiteja
Ibishyimbo by'ikungira ryo mu Kwakira biba byeze
Izuba riracana inyota ikabica
Kuko urugaryi ruba rwisutse
Hakaba ari ho havuye wa mugani ngo
Akadahera ni urwimo n'urugaryi
Igihe ibirenge bishya Gashyantare ikaba irashyitse
Werurwe ikaba iraje
Ikaba ari yo ihingwamo injagasha
Mata ntitinda kuboneka
Inka zirarisha abana bagashisha
Amashashi akishima
Hadashize akanya Gicurasi ikagira iti ba Abantu bagacunaguzwa n'ibicurane
Abagendesha ibirenge bisa
Urume rukabatera ibiremo by'ibimeme
Inzara z'amano rukazona zikononokera
Ariko abana bakinopfora inopfu, ibigori n'imisigati
Kamena kamena imbwa agahanga
Ni yo izana imbeho y'impeshyi
Abantu bakava imyuna ibyatsi bikuma
Abungeri bakabura ibyo bakora bagakoronga
Bitamaze kabiri icyuka kibiza icyuya
Kigaturuka mu cyoko kigendana icyusa
Ikintu cyitwa icyatsi kikahagorerwa
Ibiryo na byo bikabura icyanga
Icyo cyokere kigakomeza no muri Nyakanga
Ibintu n'abantu bakikanga bagakangarana
Icyiza cy'ukwo kwezi
Ni uko abantu baba bavumba ntawe urwaye ifumba
Abana barunda ibinonko botsa runonko
Abandi bakura inanka
Inka zikarisha ibisigati
Ibisambu bigakwira imboga: imbwija, n'imbogeri
Amatongo yuzuye dodo n'inyabutongo
Umuhererezi wayo mezi
Ugizwe n'ibice bibiri
Ari byo Tumba Nyakime na Tumba Kanama
Icyo gisare cy'umusore
Kanama kanamiye Nzeri
Iyo irakaye irakara ikarusha amakara.
Ni ho havuye wa mugani ngo
Ahari ikiziba uhatega Kanama na Nyakanga.
Mwogo
Insanganyamatsiko: Imivugo

Mwogo si yo kwoga
Uwo mwonga uhorana umwaga
Kwonona irabishima
Gushimuta yabigize ishingiro
Ishavu irishira ishenguye
Icyanga ikigira hari n'icyoko
Icyambu ikacyaha
Amashashi ntayishoka
Ihorana ishoka n'umushiha
Imivu ivuduka irimo indurwe
Y'Ubufundi n'Ubunyambiriri
Y'ababyeyi bakiri ku kiriri
Yatumye ikambakamba ibikombe
Ubukombe bw'intare iravogera
Irivuga iravovota
Hirya no hino ari imiborogo
Iricugusa ikicunda
Yakwicuma ikarasa amacumu
Maze ikaboga indubaruba.
Igituma bandirimba
Insanganyamatsiko: Ibyivugo

Igituma bandirimba mu bihugu byose
Ngira ibirindiro bishyika ku ijana
Abazi kubara barahanshinga.
Hari uwo niciye mu Ishishi no mu Bushora na Cyimbu
No mu Ruvugangoma rwa Musekera

N'icyuma navugirije kuri Cyinuma.
Niciye i Rubona rwa Tunda
Ntamirije umuheha mu ruhanga rw'inyambo.
Niciye ku Rutambabarenzi rwa Kidaturwa
Ntamirije uko ntamirije uku.

Nica Bisangwahabona mu Mushya wa Murori
Mporera Nubaha akibona.
Nica Rutuku ku Ihenda anyihamagariye.
Niciye mu ritagendwa rya Ngiga
Ndyivugiyemo rihinduka ibirori gusa!
Inzoga ni Nzobya
Insanganyamatsiko: Imivugo

Uyivana mu kibindi
Ikakuvana mu bagabo
Iyo imbwebwe yenda gupfa
Igenda iririmba amahamba
Igirango irahimba

Ko unywa ugahirimba
Uhirimbanira iki?
Mu rugo abana bahirima
Ku karago batariye
Mu rugo nta gitoki
Nyamara wicariye igitariro
Ibitoki byawe bihagatiye icupa
Aho guhagatira icumu
Urebera icumbi

Dore waracupiye
Usigaye uca inshuro
Inshuti zikagushuka
Ngo shahu uri umugabo
Ngo uzi gushakisha

Ubona icupa ugatitira
Ugasamba ugasusumira
Ugatuza uritikuye
Ugakunda ugashira ubwoba
Nk'utigeze ubworo
Ibyivugo bigatongora
Ukarata ibyo utigeze
Wiringaniza n'abandi

Inzoga ni nzobya
Inzoga iroshya
Ikwereka ko abakobwa
Bose ari inyambo
Ko ari maso y'inyana
Nubwo waba utagira inganzo
Iguhindura Rugamba
Ukiga kuganira
Amenyo yabo ukamenya ko yera
Umusatsi wabo ari umusana
Uti, "bite se muko"
Si uguseka ugatembagara
Amafaranga ubwo ukayasesa
Ugatereta Musanabera
Ugakeza Nyiramukesha
Ukubirije Mukayoboka
Nawe ibere ubwo akarirega
Akakwereka no mu bikari
Mu bibero bibengerana
Akakwereka ko yariboye
Akaguterekera amaso
Uwo mwari utagira isoni

Ubwo umusinzi agata amazi
Ati, "Ndasakiwe"
Uyu munsi ndasamura
Sinkishwe n'umusonga

Inzira ntibwira umugenzi
Umugera ukugeze ku buce
Uracira ntagwe
Urugo rwabaye itongo
Akagabo gahimba akandi kataraza
Ibuka
Insanganyamatsiko: Imivugo

Nvura y’urujojo
Rwasajoro, tukajijwa
Bicu by’iteka
Bitere Rumuri
Tugahunga umuseso
Kwa Nyiramakangaza.
Seka gororoka
Ntacyo dupfa
Tugira icyo dupfana
Tera ubwuzu wange ubwoba.
Gira ibambe Mibambwe
Mubaji w’imitima
Ni uwo umuti.
Ntube Kwibuka mwene Mugarura
Wagira ati, ”hobe.’
Ihobe ni ubusa
Haryoha uruhoze”
Ingoro y'umwogabyano 5
Insanganyamatsiko: Inka

Rugemanduru amacumu,
Umucuzi yahase imberera,
Ayanozaho impundazo,
Abonye ko ari ay'ingeri,
Akoranya abayavugutira,

Bose bayaha ikiramo,
Inyundo ntiyayakiranya,
Yirirwa mu ruganda
Akwikira ayo makuza,
Akaba impogazi yombi.

Ntagere mu ntagara
Agahora akina mu ntoke
Ay'ingeri ndayazi,
Ziyabangura neza
Nk'ay'Umwami nyirazo.

Banganya n'amarere
Bapfa gutanga umugaba,
Zikajya mu itorero
Ingoma itabaza intwari
Bayigimba umurishyo

Inzira zikayishingamo
Isibe ikigarukira
Zasakiranya imbaraga
Impombo ntirushye ihaca
Ziba zitwaje ay'isuku.

Ni yo macumu adahemba
Nk'ay'abanyamahanga
Ni ay'intore z'i Rwanda
Bita Ingangurarugo
Kandi si amakenke

Nk'inti z'ay'ibihogo
Si ayo ingimbi iterura
Ni amajunga ntabashika
Uw'inkokora nke ntayaterura.
Inkuba zishima ubwiza

Zumva induru iyo ivuze
Ntiziyagirane ubwoba
Zayaherewe rimwe
Avuye kwa Muhinda
Zayaharaze urugina

Umunsi ava mu ruganda
Zayakinduje ingogo
Mu ivuna ry'ingerero
Zayateranye indekwe
Zibona impunzi itemba.

Zaje ziyatendeje
Zirimo imfura ya Mutara
Mwirushya kwijana
Ndumva urwamo ruvuga
Ingabo zivuye mu kigwa.

Ubanza Intamati acyuye
Zijye ku mugaragaro
Na mwe murebe Ingeri
Zihora zamamayemo
Ingoro y'umwogabyano.
Bizirakwezi na mukase
Insanganyamatsiko: Imigani

Kera habayeho umugabo. Bukeye ashaka umugore; babyarana umwana w'umukobwa bamwita Bizirakwezi. Bukeye nyina arapfa, umwana asigarana na se. Se amurera igihe gito, atarashaka undi mugore. Aza kurambirwa kuba wenyine, nuko areshya undi umugore. Umugore ahageze, atangira kwanga uwo mwana. Abwira umugabo we ko batazabana kereka abanje kwica uwo mwana. Umugabo asanga atabona intege zo kwiyicira umwana, areka umugore arigendera. Bukeye areshya undi mugore. Nawe biba kwa kundi. Asanze nta mugore uzemera uwo mwana, nuko ava ku izima, yemera kwica umwana. Nibwo agufatiye uwo mwana, ajya kumuroha mu ruzi, ruramutwara. Umwana aza gufatwa n'ibiti byo ku nkombe y'urwo ruzi. Nuko yibera muri ibyo biti. Hashize iminsi mike, ba Nyirarume baza guhiga hafi y'urwo ruzi. Bumva umwana arararira avuga ati, "Nari Bizirakwezi data anta mu ruzi ntamututse, ntamucumuyeho". Umwana akomeza kuririmba ayo magambo. Abahigi bati, "nimuze tujye kureba uwo muntu uvuga." Bahageze babona umwana. Baramwitegereza, basanga ari wa wundi mwishywa wabo wabuze. Baramujyana, baramurera. Amaze gukura i Bwami baza kumusaba, ashyingirwa umwana w'Umwami.
Hashize iminsi, umwami aratanga. Umuhungu we, umugabo wa Bizirakwezi, aramuzungura. Hanyuma haza gutera inzara, ibintu biradogera. Se wa Bizirakwezi arasuhuka. Aza i Bwami, ashaka ubuhake. Ahageze baramwakira. Bizirakwezi aramumenya, ariko se ntiyamumenya. Umwamikazi ntiyaherako amwibwira. Bukeye Bizirakwezi aramubaza ati, "n'iminsi yose umaze aha, urareba ugansanga ntahandi wigeze umbona?" Undi ati, "mba nkuroga!" Bizirakwezi ati, "nta mwana ugira?" Umugabo ati, "nta mwana ngira, n'uwo nari mfite yarapfuye." Umwamikazi ati, "ese yishwe n'iki?" Undi ati, "yari umwana w'umukobwa, nyina aza gupfa. Mushakiyeho abagore, baramwanga, bituma dutandukana kuko nangaga kwiyicira umwana. Bigeze ku mugore wa gatatu, kandi nsanze nta mugore w'ishyari uteze kuzamwemera, nemera kumuheba by'amaburakindi. Ubwo naragiye mujugunya mu ruzi, ngayo nguko." Umwamikazi amaze kubyumva, amusiga aho bari bicaye mu nzu y'i Kambere, ajya mu nzu y'imbere nuko araturika ararira! Wa mugabo aramwumva, bimubera urujijo. Bitinze umwamikazi aragaruka. Araza ntiyasubira ku ntebe ye ya cyami, ahubwo araza amwicara i ruhande. Wa mugabo atangiye guhinda umushyitsi. Undi aramubwira ati, "humura. Ndabibona nturamenya." Ati, "ariko noneho itonde undebe." Umugabo aramureba araceceka. Bizirakwezi ati, "wivunika, ndi wa mwana wawe wavugaga. Imana yankuye mu maboko ya y'amahano y'abagore." Ati, "kandi ndabizi wari waranze kubumvira biba amaburakindi. Nuko baratuza, barashyikirana, ibyari amaganya bihinduka ibyishimo. Bitinze, Bizirakwezi yubakira se, aramukiza. Amutegeka no kwishakira undi mugore utahemutse. Amaherezo, nuko ya mahano y'abagore bamwanze, aratangwa barayica. Nawe Bizirakwezi na se, baratunga, baratunganirwa.
Basebya ba Nyirantwari
Insanganyamatsiko: Ibyivugo

Rwirahira, imfizi yo mu basare
Ndi Ruvunywa inturire
Intambara imaze kurema
Mwene Rugayimpunzi.
Ndi ishami rya Rwasa
Nasa amabare.
Ni jye kigabo kinini
Gikingirije abarwanyi
Gikingiye abanyabwoba.
Ndi inshongore y'umugoboka
Nugumbira induru.
Nishe Rwantonga rwa Bihogo
Twiharikaniwe ku mugezi wa Mugoboro.
Niciye Rutete
Rutangira irabyumva.
Niciye Mpinga
Mpinda irabyumva.
Iyi Ntimba Idatemba
Insanganyamatsiko: Imivugo

Iyi ntimba idatemba
Ngo manuke ndukuke
Umuruho udatuza

Ndiyuha akuya
Nkiwuri ku gatsinsino
Ngatsikira ngatsitara
Natambuka ngatemba
Kandi inzira ikiri ndende.

Ndagwa ntanyoye
Inyota yanzonze
Nazamuka bikanga
Nakandagira nkanyerera
Imvura itaguye.

Uyu mubiri nkurura
Uramvuna utari munini
Ndawinginga ukanga
Nakanda ntukunde
Ndashengerera ntushime
Tubana turi abanzi
Kuva Rurema akiwunshinga.

Ndashinga ikibando
Nkananirwa kugishingura
Aho nicumye intambwe
Ndemera nkahaca icumbi.

Amatage aya matindi
Atanya abatangana
Yantaye mw'itongo
Mu gitondo cy'impeshyi
Ndakumbura sinsurwa
Abo nsanze bakansonga
Kandi umusonga ari cyica.

Ndicara ngacana
Nkwota uwo ntumva
Inkota umutima ukawushiha
Ukavirirana ntuhoshe
Agahinda kagatinda
Ngashira ngashoberwa
Ngasha gushora
Ngo nuhire nzidahirire
Ndebe uko mererwa
Nkazibura mu rwuri.