kardosdrur/scandi-wiki huggingface dataset:
James Watt

James Watt () var ein skotsk matematikar og ingeniør. Vidareutviklinga hans av dampmaskina, ein stempeldampmaskin i perioden mellom 1765 og 1769, vert rekna som ein sterkt medverkande årsak til den industrielle revolusjonen. James Watt innførte omgrepet hestekraft for effekten til dampmaskinar. SI-eininga for effekt, watt, er oppkalla etter han.

Liv og virke
Watt blei fødd i Greenock nær Glasgow i Skottland. Far hans var instrumentmakar som tilverka og reparerte navigasjonsinstrument. Då James var 19 drog han til London for sjølv å læra seg dette yrket. Av ein ukjend grunn fullførte han ikkje lærlingetida, men drog tilbake til Skottland, der han etter fleire forsøk fekk arbeid som matematisk instrumentmakar ved universitetet i Glasgow. Her kom han i kontakt med vitskapleg nyskaping, mellom anna dampmaskinen laga på 1700-talet av engelskmannen Thomas Newcomen, og arbeidet hans støtta seg på eit inngåande studium av dampmaskina hans, og vitskaplege målingar av damptrykket, temperaturen og spesifikt volum, som Watt utførte som universitetsmekanikar i Glasgow frå 1759.

Han tok i 1769 patentet som vart avgjerande for utviklinga til dampmaskina i langt over eit hundreår. I 1774 starta Watt i samarbeid med Matthew Boulton den første store dampmaskinfabrikk i Soho ved Birmingham som, takka vere forlenginga av patentet, inntil 1800 hadde ei monopolstilling for framstilling av dampmaskinar. I industrielle føretak var det naudsynt å tilføre energien ved ei roterande rørsle, og Watt prøvde ulike konstruksjonar for å overføre stempelets fram- og tilbakegåande til roterande rørsle.

Watt fann mellom anna opp sentrifugalregulatoren, indikatoren, parallellogramlikeføring og vasstandsglas. South Kensington Museum i London oppbevarer ei større mengd originalmodellar av Watt frå utviklingstida. Watt medverka til utarbeidinga av metersystemet. Etter 1800 trekte han seg tilbake frå det daglege arbeidet i Soho og dreiv mykje med bilethoggararbeid.

Kjelder 

Delar av denne artikkelen bygger på «James Watt» frå ,  den 18. november 2005.  

Referansar

Bakgrunnsstoff

Dampmaskinoppfinnarar
Watt
Watt
Medlemmar av Royal Society
Medlemmar av Royal Society of Edinburgh
Medlemmar av Lunar Society
Folk frå Greenock
Folk frå den industrielle revolusjonen
Skotske forretningsfolk
Skotske landmålarar
Skotske kjemikarar
RAIPON

Samskipnaden for små urfolk i nordområda, Sibir og det russiske fjerne austen (russisk: Ассоциация коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока Российской Федерации) er interesseorganisasjonen til dei såkalla nordlege folka i Russland. Forkortinga RAIPON kjem frå den engelske omsettinga Russian Association of Indigenous Peoples of the North.

Etniske grupper som er organisert i RAIPON er samar, khantiar, mansiar, nenetsarar, enetsarar, nganasanarar, selkuparar, evenkarar, evenarar, negidalarar, ultsjarar, orokarar, orotsjarar, udegejarar, aleutar, inuittar, tsjuktsjarar, korjakar, itelmenarar, kerekarar, dolganarar, tofalararar, sjorarar, teleutar, tuvinarar, ketarar, nivkharar, jukagirarar, tazyar og tsjuvanarar. For eit oversyn over desse minoritetane sjå til dømes Arctic mirrors av Y. Slezkine.

RAIPON vart stifta i 1990, då Sovjetunionen braut saman. Den første presidenten var nivkharen Vladimir Sangi, etter han kom Jeremij Aipin, ein khanti, som også er kjend som forfattar.

RAIPON er permanent medlem i Arktisk Råd, og samarbeider med The Inuit Circumpolar Conference og Samerådet.

Referansar

Bakgrunnsstoff 

Etniske minoritetar i Russland
Minoritetsorganisasjonar
Skipingar i 1990
Baneplanknute

Baneplanknute (eng. orbital node) er eit uttrykk innan astronomi som til dømes skildar dei punkteta ein satellitt i bane rundt jorda kryssar jorda sitt ekvatorplan. Oppadstigande knute er punktet der satellitten kryssar ekvatorplanet på veg nordover, nedadstigande knute er punktet der satellitten kryssar på veg sørover. 

Krinsløp
Mandolin

Mandolin er eit strengeinstrument som ein spelar ved å klimpra. Dei fleste mandolinar har 8 strengar. Desse er plassert saman i unisont stemde par og dannar 4 strengepar, og desse er stemde i kvintar som ein fiolin (GG-DD-AA-EE frå lågast til høgast). Til forskjell frå fiolinen er gripebrett på mandolinen utstyrt med band som strengane vert trykte ned mot for å danna tonar, og mandolinen vert normalt spela med plekter.

Bakgrunnsstoff 

Klimpreinstrument
Knud Leem

Knud Leem () var ein norsk prest, misjonær og språkforskar. Knud Leem innleia det vitskaplege studiet av samisk, med ein grammatikk frå 1748, og to ordbøker, frå 1756 og 1768.

Leem var også leiar for Seminarium Lapponicum ein periode, og han arbeidde i lag med Anders Porsanger.

Grammatikken vitnar om ein innsikt i samisk som ikkje står attende for mange andre grammatikkar i samtida. Leem har ei stammeklasseinndeling som er ganske lik den vi opererer med i dag. Han kommenterer også stadievekslinga, men meir som ein tendens enn som ein regel.

Leem bygde på språket i Porsanger, dvs. ein austleg dialekt av nordsamisk. Ordbøkene hans inneheld eit ordmateriale som framleis er interessant for språkforskinga. Konrad Nielsen si ordbok har hovudvekta på dialektane i Polmak, Karasjok og Kautokeino, og Leem representerer altså ein annan dialekt.

Topografisk hovudverk 

Leems viktigaste bokutgåve er det topografiske verket Beskrivelse over Finmarkens Lapper, ... (1767), med merknader ved biskop Gunnerus og ein religionshistorisk studie ved Jessen-Schardeböll. Her beskriv han liv og levemåte blant samar, deira klede og draktskikkar, mat og tilverknad av mat, jakt, fiske og jaktreiskapar, o.s.b.. Eit rikt, men i mange tilfelle forteikna illustrasjonsmateriale, er med på å gjere skriftet til den viktigaste dokumentasjon vi har omkring eldre, samisk kultur, på same tid som boka reknast med blant dei beste topografiske verka som vart publiserte i Norden på 1700-talet.

Merknadar

Sjå også 

 Samisk språkforsking i Noreg
 Nordsamisk språk

Bibliografi (utval) 

  
 
 
 Leem, Knud 1760: Om Lappernes Afgudiske Ofringer [182] s. ; 20 cm.
 Leem, Knud, Jessen-S., Erich Johan Gunnerus, Johan Ernst 1767: Knud Leems Beskrivelse over Finmarkens Lapper, deres Tungemaal, Levemaade og forrige Afgudsdyrkelse, oplyst ved mange Kaabberstykker = Canuti Leemii De Lapponibus Finmarchiae, eorumqve lingva, vita et religione pristina commentatio, multis tabulis aeneis illustrata / med J.E. Gunneri Anmærkninger. Og E.J. Jessen-S Afhandling om de norske Finners og Lappers hedenske Religion. Kiøbenhavn : Trykt udi det Kongel. Wæysenhuses Bogtrykkerie af G.G. Salikath.
 Leem, Knud 1768: Lapponico - Danico - Latina. Pars 1. [13], 1610 s.

Bakgrunnsstoff 

Norske språkforskarar
Nordsamisk språk
Norske prestar
Folk frå Haram
Samisk misjonshistorie
Personar innafor samisk språkforsking
Garden Lepsøy

Lepsøy er ein gard som ligg ytst på neset med same namn, ut frå osen aust for Strøno i Bjørnafjorden kommune. Opphavet til namnet er uvisst, men det heng kanskje saman med det gamaltyske lefs, som tyder ei leppe som stikk fram, for dét høver særs godt på Lepsøy. Kongshaug Musikkgymnas ligg på lepsøy.

Gardar i Bjørnafjorden
Lepsøy

Lepsøy er eit norsk stadnamn og etternamn. Det er 74 som har dette som etternamn i Noreg (2006).

Bruk 
 Øya Lepsøya i Ålesund kommune i Møre og Romsdal
 Øya Lepsøya i Bjørnafjorden i Vestland
 Garden Lepsøy i Bjørnafjorden i Vestland

Bakgrunnsstoff 

Norske slektsnamn
Temperert regnskog

Temperert regnskog er eit terrestrisk økosystem (biom) med skog i nedbørsrike område i geografiske soner avgrensa av tropane og polarsirklane. Karakteristisk for økosystemet er ein årleg middeltemperatur mellom 5 og 20 grader Celsius og årleg nedbør på minst 2000 mm og minst 20 % av dette om sommaren. Mykje av floraen i temperert regnskog er bregnar og andre vekstar som veks som epifyttar, mosar og andre bryofyttar. 

Temperert regnskog finn ein mest av på vestkysten av Nord-Amerika, frå Alaska sør til nordlege California. I Noreg finst spreidde førekomstar av temperert regnskog i frå Sør-Trøndelag nordover til Rana i Nordland fylke. Biomet her blir kalla boreal regnskog eller kystregnskog og er ein undertype av temperert regnskog.

Kjelder 
 Rapport frå Norsk institutt for jord- og skogkartlegging (pdf) 
 Presentasjon om kystregnskog hos WWF-Norge (pdf) 

Skog
Økosystem
Aboriginar

Aboriginar (lat. ab origine, 'frå byrjinga') er nemninga som ofte blir brukt om alle dei ulike urfolka i Australia.

Historie 
Dei aller første aboriginane kom til Australia via Søraustasia for minst 40 000 år sidan, ifølgje visse arkeologiske funn for over 60 000 år sidan. 

Dei førte ein nomadisk livsstil som jegerar og samlarar. Arbeidet var ofte fordelt slik at kvinner samla råvarer til mat, klede og verktøy medan menn jakta med spyd, slynger og bumerangar. Maten og andre ressursar blei så delt av alle medlemmene i ein klan som gjerne var sett saman av eit par brør med koner og ungar. Fleire klanar utgjorde ein stamme som søkte saman og hjelpte kvarandre i uår.

Sjå òg 
 Stolen generasjon

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Aboriginer» frå ,  den 29. desember 2005.  

Australia
Urfolk
Aboriginar
Oseaniske folkegrupper
Ord av latinsk opphav
Leif Juster

Leif Juster () var ein norsk skodespelar og teatersjef. Han er onkel til Rolf Just Nilsen.

Karriere 

Juster debuterte i 1931 og var knytt til teatera Chat Noir og Scala før han tok stillinga som teatersjef i det tidlegare Søilen teater i 1942, og døypte det om til Edderkoppen teater. Då Edderkoppen vart lagt ned i 1967, vart Juster tilsett på Oslo Nye Teater der han var fram til han vart pensjonert.

Leif Juster debuterte som filmskodespelar i 1933 og er kjent frå mange norske filmar, som:

 Fjols til fjells 
 Den forsvunnede pølsemaker
 Bustenskjold
 Freske fraspark
 Flåklypa Grand Prix (forteljarstemme)

Prisar og utmerkingar 

 Allereie i 1957 fekk Leif Juster Kongens fortenestmedalje i gull. 
 I 1969 vann Juster Leonardstatuetten.
 Han vart utnemnd til ridder av 1. klasse av St. Olavs Orden i 1980.
 I 1991 vann Leif Juster Amandaprisen sin heiderspris.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 

  Lydsnutt med Leif Juster 
 

Norske komikarar
Norske skodespelarar
Vinnarar av Amandaprisen
Folk frå Oslo
Kongens fortenestmedalje i gull
St. Olavs Orden
Norske teatersjefar
Jostedalsbreen nasjonalpark

Jostedalsbreen nasjonalpark er ein nasjonalpark som vart oppretta i 1991. Nasjonalparken ligg i kommunane Sogndal, Gloppen, Stryn, Sunnfjord og Luster i Vestland.. Parken er på 1310 km², der om lag halvparten er dekt av bre. Nasjonalparken omfattar sjølve Jostedalsbreen i tillegg til ein del nabobrear.

Sjå òg 
 Jostedalsbreen nasjonalparksenter

Bakgrunnsstoff 
 Direktoratet for naturforvalting, informasjon om Jostedalsbreen. 
 PDF-kart 
 DNT turplanleggar

 
Nasjonalparkar i Noreg
Verneområde oppretta i 1991
Verneområde i Vestland
Geografi i Sogndal
Geografi i Gloppen
Geografi i Stryn
Geografi i Sunnfjord
Geografi i Luster
Murmanskka guovllu Sámesearvi

Murmanskka guovllu Sámesearvi, engelsk Association of Sámi in the Murmansk Region, russisk Общественная организация cаамов Мурманской области OOSMO er ein organisasjon for samane på Kolahalvøya. Murmanskka guovllu Sámesearvi har tyngdepunktet sitt i Lovozero og Revda, dvs. i kjerneområda for samisk busetnad. 

Det er uklårt når OOSMO vart stifta. I følgje Rantala 2004 søkte organisasjonen om medlemskap i Samerådet i 2000, og fekk det. Stiftinga kom i alle høve etter fleire års strid i Guoládaga Sámi Searvi, der eitt av argumenta var at GSS var ein organisasjon langt unna dagleglivet til majoriteten av samane.

Begge dei to russiske sameorganisasjonane har sete i Nordisk sameråd, og det er usikkert korleis den politiske drakampen vil utklide seg.

Kjelder 

 Rantala, Leif 2003: Nordiska samerådet 1953/1956-2003. Historikk presentert til Sametingets 18. konferanse i Honningsvåg

Samisk politikk
Samiske organisasjonar
Russiske organisasjonar
Kildinsamisk språk
Brokk

Brokk er ein sjukdomstilstand der indre organ, særleg tarmar kjem ut av det vanlege leiet sitt, og trengjer ut ved lysken eller gjennom sprekker i bukveggen.

Sjå òg 
 Vombiskinn

 
Sjukdommar i fasciar og anna fibrøst vev
Medfødde sjukdommar og forstyrringar i muskel-skjelettsystemet
Akutt smerte
Teknokrati

Teknokrati (frå gresk τεχνοκρατία – styring gjennom teknikk) ei nemning på eit styresett som set teknologi og teknisk kunnskap i høgsetet. Helst skal ekspertar styra, gjennom eit ekspertstyre. Teknokratirørsla har særleg fokusert på ingeniørane.

Nemninga teknokrati kan førast attende til den norsk-amerikanske sosiologen Thorstein Veblen, som i 1912 fokuserte på teknokratane si rolle. Veblen argumenterte for at ingeniørar skulle ta over styringa i statane. Ingeniørane vart sett på som best eigna til å styra og ta seg av kybernetiske system.

Sjå òg 
 Politikk
 Taylorisme, Fordisme, Postfordisme, Individualisme
 Aristokrati, Byråkrati, Demokrati, Plutokrati, Teokrati

Litteratur 
 Thorstein Veblen. The Engineers and the Price System, New York 1961.

Styresett
Cystisk fibrose

Cystisk fibrose (CF), òg kalla mucoviscidose, er ein autosomalt recessiv, arveleg eksokrin kjertelsjukdom som påverkar lunger, biholer, sveittekjertlar og fordøyelsessystemet og fører til kroniske andedretts- og fordøyelsesproblem.

Historie og statistikk 

Cystisk fibrose vart først skildra som ein sjukdom seint i 1930-åra av Dorothy Hansine Andersen. Det er den vanlegaste genetiske sjukdommen blant folk med europeiske forfedrar. Om lag 1 av 25 personar av europeisk opphav er berar av ein cystisk fibrose-mutasjon – dei har eitt vanleg gen og eitt CF-gen. Sidan cystisk fibrose er eit recessivt gen, må ein ha båe CF-genutgåvene for å få symptoma som eitt av 2500 born får. Den høge førekomsten av dette dødelege genet kan forklarast med at CF berarar som ikkje viser teikn til symptom stort sett er motstandsdyktige mot sjukdommen kolera, fordi det ekstreme vasstapet i tarmane blir hindra. Folk frå stader der kolera ikkje er eit problem viser ein lågare førekomst av CF. Genetisk rådgjeving og genetisk testing er tilrådd for familiar som kan vera berarar av cystisk fibrose.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Cystic fibrosis» frå ,  den 24. november 2005.

Bakgrunnsstoff 

 CF World Wide
 Cystic Fibrosis Foundation
 Canadian Cystic Fibrosis Foundation 
 Recent medical research at the Cystic Fibrosis Foundation  
 UK Cystic Fibrosis Trust 
 GeneTests GeneReview on Cystic Fibrosis
 Cystic Fibrosis Australia Inc
 Cystic Fibrosis HopeSource foundation, Ireland
 A story on CF research
 Cystic-L - Cystic Fibrosis Information and Support
 Ask James about Cystic Fibrosis
 CF 4 Christians Information and Support
 Pulmozyme - A Treatment for Cystic Fibrosis
 Cystic Fibrosis Information and Resources 
 Cystic Fibrosis WebRing 
 Norma Kennedy Plourde's CF Resource 
 Description of Cystic Fibrosis  from the Wellcome Trust
 Cystic Fibrosis Male Infertility 
 Cystisk fibrose

 
Kanalopatiar
Autosomalt recessive sjukdommar
Sjukdommar i bukspyttkjertelen
Lungesjukdommar
Sjukdommar i meltingsapparatet
Sjeldne sjukdommar
Pediatri
Øygruppa Batalden

Batalden er ei øygruppe i Kinn kommune i Sunnfjord. Tidlegare var 25 av dei 30 øyane busette. No bur det folk på 4 øyar. Dei fleste bur på Fanøya. Her finn ein Batalden bedehuskapell, Batalden skule og Fanøy handel.

På øya som òg heiter Batalden, eller Store-Batalden, med eit fastbuande menneske, finn ein det vestlegaste kunstgalleriet i Noreg. Store-Batalden er høgaste øya i Batalden, med 495 m.o.h.

Folketalsutvikling for øygruppa Batalden

Kjelder 
visitbatalden.no

Bakgrunnsstoff 
Vestnorsk kystkultur - øysamfunnet Batalden av Trond Strømgren på eige forlag .
Batalden på nett 

Batalden
Fiskevær i Vestland
Fjord1

Fjord1 AS er det største ferjeselskapet i Noreg, og har kjerneverksemda si innan ferjedrift, passasjer- og ekspressbåtdrift og reiseliv. Samla driftar Fjord1 over 60 ferjer i seks ulike fylke (Vestland, Møre og Romsdal, Hordaland, Rogaland, Viken og Trøndelag). Konsernet har omlag 1500 tilsette og omsette i 2018 for 3102 mill. kroner.

Historie

Skipinga av Fjord1 
Fjord1 vart skipa 9. mai 2001 under namnet Nordvestlandske AS som eit felles eigarselskap for Fylkesbaatane i Sogn og Fjordane (FSF) og Møre og Romsdal Fylkesbåtar (MRF), med hovudkontor i Florø. Sogn og Fjordane fylkeskommune sin eigarandel var på 59 %, medan Møre og Romsdal fylkeskommune eigde 41 %. I desember 2002 presenterte konsernet sin nye identitet, Fjord1, og morselskapet endra namn til Fjord1 Nordvestlandske AS.

Børsnotering 
I 2011 selde Møre og Romsdal fylkeskommune sin eigarandel i Fjord1 til Havila Holding AS sitt dotterselskap Havilafjord AS i Fosnavåg. Gjennom to sal i 2016 og 2017 gjekk òg Sogn og Fjordane fylke ut av Fjord1, og selde alle sine aksjar til Havilafjord AS.

Den 15. august 2017 vart Fjord1 AS notert på hovudlista på Oslo Børs, og fekk som følgje av dette namnet Fjord1 ASA. Største eigar er per mars 2019 framleis Havilafjord AS (51,5%). Resterande aksjar er fordelt på mindre aksjepostar eigd av private selskap og investorar.

Gassferjer 

Fjord1 bestilte fem gassferjer etter at dei vann det store ferjeanbodet for operasjon av nye gassferjer som trafikkerer strekninga på E39 mellom Stavanger og Bergen. To av ferjene vart sett inn i trafikk 1. januar 2007, då Fjord1 overtok sambanda etter HSD og Boknafjorden Ferjeselskap. Lengda på kvar ferje er 129 meter og kapasiteten er 212 bilar. To av ferjene går mellom Mortavika og Arsvågen mens tre går mellom Halhjem og Sandvikvåg. I tillegg har konsernet kontrahert tre noko mindre gassferjer som går mellom Molde og Vestnes frå 2010.

Den første gassferja Fjord1 skaffa seg var ferja MF «Glutra» i 2000. Den gjekk i starten i trafikk på sambandet Sølsnes–Åfarnes i Romsdal, men er no i drift på sambandet Seivika–Tømmervåg på Nordmøre.

 MF «Glutra» (Seivika–Tømmervåg)
 MF «Bergensfjord» (Halhjem–Sandvikvåg) 
 MF «Fanafjord» (Halhjem–Sandvikvåg)
 MF «Raunefjord» (Halhjem–Sandvikvåg)
 MF «Stavangerfjord» (Arsvågen–Mortavika)
 MF «Mastrafjord» (Arsvågen–Mortavika)

Kjelder

Bakgrunnsstoff 

 

Fjord1
Samferdsle i Vestland
Kollektivtransport i Noreg
Skipingar i 2001
Helsingin Sanomat

Helsingin Sanomat (namnet tyder Helsingfors si avis) er Finlands og Nordens største abonnementsavis. I 2003 var kvardagsopplaget på 429 244 søndagsopplaget på 500 269. I 2004 var kvardagspplaget på 434 472. I eit land på 5 millionar innbyggjarar inneber det at avisa har ein posisjon meir dominerande enn det vi finn i dei fleste andre europeiske land.

Historie 
Helsingin Sanomat vart grunnlagt under namnet Päivälehti (namnet tyder «Dagsavisa») i 1889 som talerør for det politiske partiet Ungfinnane. Blant grunnleggjarane var Eero Erkko, forfattaren Juhani Aho og målaren Arvid Järnefelt. Det første nummeret vart publisert 16. november 1889, regelmessige utgåver seks dagar i veka kom først i 1890.

Päivälehti vart stoppa av styresmaktene i juni 1904 fordi ho omtalte mordet på generalguvernør Bobrikov i positive ordelag. I staden grunnla utgjevarane Helsingin Sanomat, det første nummeret kom ut 7. juli 1904. Samtidig vart også utgjevarlutlaget Sanoma Osakeyhtiö, grunnlagt.

Posisjon i den finske marknaden 
Helsingin Sanomat har vorte kritisert for avisa si dominerande posisjon på den finske avismarknaden, særleg etter at den einaste riksdekkjande konkurrenten, Uusi Suomi gjekk inn i 1991. Internett, gratisaviser og tabloidavisene Ilta-Sanomat ogt Iltalehti har likevel svekka monopolet til Helsingin Sanomat det siste tiåret.

Bakgrunnsstoff 

 Helsingin Sanomat på engelsk.
 Digital utgåver av årgangane 1889 og 1890.

Finske aviser
Helsingfors
Aviser skipa i 1889
1889 i Finland
Avisa Metro

Metro er ein internasjonal, politisk uavhengig gratisavis som kjem ut i mange ulike land. Avisa vart grunnlagt i Stockholm i 1995. Hovudkontoret vart flytta til London i 1998.

Metro blir finansiert med hjelp av annonseinntekter.

Metro i ulike byar 

Byar der Metro kjem ut:

 Canada: Montreal, Toronto 
 Chile: Santiago 
 Danmark: København, Århus
 Finland: Helsingfors, Esbo, Vanda, Lahti, Tammerfors, Åbo
 Frankrike: Bordeaux, Lille, Lyon, Paris, Marseille, Toulouse
 Hellas: Aten
 Italia: Firenze, Milano, Roma
 Kina: Hong Kong
 Nederland: Amsterdam
 Polen: Warsawa
 Spania: A Coruña, Alicante, Barcelona, Madrid, Sevilla , Valencia, Zaragoza
 Sverige: Göteborg, Skåne, Stockholm
 Sør-Korea: Seoul
 Tsjekkia: Praha
 Ungarn: Budapest
 USA: Boston, New York, Philadelphia

Bakgrunnsstoff 

 Metro-lehti  - Finsk Metro

Metro
Metro
Metro
Metro
Metro
Metro
Metro
Metro
Metro
Metro
Metro
Metro
Metro
Metro
Skipingar i 1995
Stjertand

Stjertand (Anas acuta) er ei grasand som er utbreidd i den palearktiske regionen. Ho lever vanlegvis som trekkfugl, men nokre populasjonar på den sørlege halvkula trekk ikkje.

Utbreiing 
Stjertanda er utbreidd i dei fleste landa i Europa og Nord-Amerika. Ho er eit sjeldan syn i Noreg og finst spreidd over heile landet. Det er ikkje lov å jakta på arten, og i 2015 blei arten oppgradert frå nær truga til sårbar (VU) på den norske raudlista for artar.

Galleri

Kjelder

Bakgrunnsstoff

Andefamilien
Fuglar i Noreg
Fuglar i den palearktiske regionen
Brunnakke

Brunnakke (Mareca penelope‎, tidlegare Anas penelope) er blant grasendene våre og vert ofte kalla pipand.

Kjenneteikn 

Ein vaksen brunnakke vert 0,4–1,1 kg og om lag 46 cm. Hovudet er brunt og nebbet kort. Ho har bratt panne, som gjer at hovudet vert rundt. Båe kjønn har grønt vengespegl. På framdelen av vingen har hannen eit kvitt felt, dette er meir flekkete hjå hoa. Under flukt støter anda ut ein fløytande lyd som har gjeve henne namnet pipand.

Forvekslingsart

Utbreiing 
Brunnakka er mest vanleg langs kysten. Ho er på linje med stokkanda lite knytt til ein særskild biotop, so ho er ogso i innlandet.

Kjelder 
Referansar

Bakgrunnsstoff

Andefamilien
Fuglar i Noreg
Svartbak

Svartbak (Larus marinus) er ein fugl frå måsefamilien. Han vert ogso kalla for havmåse; i Nord-Noreg vert han gjerne kalla stormåse, eit namn som òg kan omfatte gråmåsen.

Skildring 
Svartbaken er den største av måsane med si lengd på 70 cm og vekt på om lag 1,5 kg. Både hann- og hofuglen er svært like. Dei vaksne fuglane har gråsvart/svart overside, medan resten av kroppen er kvit. Ungfugl har ein meir brunspetta fjørdrakt.

Viktige fluktkjenneteikn er dei kvite vengespissande. I flukt virker dei svarte vengene breiare og ikkje så spisse.

I vinterdrakt har hovud og hals brune strekflekker. Ungfuglane kan likne på gråmåsa, men den kvite undersida er mindre flekkete hjå svartbaken. Den brunspraglete oversida er meir kontrastrik.

Forvekslingsart 
Fuglen liknar mykje på sildemåse, men er mykje større, medan beina er gråaktige og kjøttfarga, ikkje gule. Ungfuglar er vanskelege å sjå forskjell på.

Hekking 

Svartbaken rugar langs det meste av norskekysten. Han rugar i spreidde par eller i koloniar, som regel på små eller store holmar, og har nokså stort reir av strå, tang og mose. Svartbaken legg 3–4 egg i april til mai. Egga er mykje større enn eit vanleg måseegg. Dei er lys gråbrune med svakt grønaktig skjær og med mørkebrune og gråfiolette flekkar.

Ungane er flygedyktige 45–50 dagar gamle, men dei forlet reiret rett etter dei kjem ut av egget. Han er vaksen etter fire år. Stemma er mørk og grov.

Levevis 
Svartbaken er ofte på tokt der han tek både egg og fugleungar.
Dei et og mindre sjødyr, smågnagarar, åtsel og avfall. Mange overvintrar, andre reiser i august til vest-Europa.

Som vaksen har ikkje fuglen noko særleg til fiendar, men ungane kan takast av både rev og rovfugl.

Ein finn han ofte ilag med flokkar av storskarv. Han et ein del av det skarven gulpar opp.

Utbreiing 
Svartbaken held til langs kysten av Nord-Atlanteren, og hekkar frå austkysten av Nord-Amerika over Grønland og Island til dei europeiske kystane frå det nordlege Frankrike i sør til omkring Murmansk i nordaust. Han finst langs heile norskekysten og noko meir sjeldan ved ferskvatn i innlandet. Vanlegast er han frå Vestlandet og nordover. Han har den mest maritime tilknytinga av dei norske måseartane.

Kjelder 
Referansar

Bakgrunnsstoff 

Måsefamilien
Fuglar i Noreg