Noregs Mållag

Noregs Mållag er ein norsk organisasjon som vart stifta i 1906 for å fremja landsmål (nynorsk). Organisasjonen gjev ut medlemsbladet Norsk Tidend. Noregs Mållag deler kvart år ut Målprisen,  Nynorsk litteraturpris, Nynorsk barnelitteraturpris og (frå 2006) Nynorsk næringslivspris. Føremålet til Noregs Mållag er å arbeida for å gjera den norske målreisingstanken til røyndom. 

Noregs Mållag vart skipa på eit målstemne 4.–5. februar 1906, samstundes som partiet Venstre hadde landsmøte.  Fram til 1922 var namnet Norigs Maallag.  Fyrste formann vart Marius Hægstad.  Leiar frå 2020 er Peder Lofnes Hauge. Noregs Mållag har saman med ungdomsorganisasjonen Norsk Målungdom drygt 13 000 medlemer.

Historie

Tida før skipinga i 1906 
Før skipinga av Noregs Mållag fylte andre organisasjonar og institusjonar rolla som hovudorgan for den nynorske målreisinga. Det Norske Samlaget (skipa 1868) hadde som føremål å fremja bokutgjeving på nynorsk og dialekt og fungerte dessutan frå 1870-åra som politisk hovudorganisasjon for målreisinga. Ei særleg viktig rolle fekk Samlaget som kontaktorgan mellom staten og målrørsla, og løyvingane til nynorske føremål frå 1881 (til publisering og nynorskkurs for lærarar) vart kanaliserte gjennom Samlaget. 

Medan Samlaget heldt på denne rolla som kontaktorgan, kom det frå midten av 1890-åra til tre andre nynorsktiltak som tok over andre sentralfunksjonar for målrørsla. Med målavisa Den 17de Mai (1894) vart det etablert eit nytt tyngdepunkt for agitasjon og politisk strategiutvikling i hovudstaden. Redaktør Rasmus Steinsvik (1894–1913) vart den sterke mannen og den leiande strategen i målrørsla, iallfall fram til 1906. Finansieringslaget Maalkassa (1895–ca. 1910) sprang ut av miljøet kring Den 17de Mai og vart etablert og drive av framståande målfolk. 

Attåt å reisa pengar til måltiltak, fekk Maalkassa òg raskt ein posisjon som uformelt landslag for målreisinga. Særleg viktig vart Norsk maalkontor (1900–1915) som Maalkassa og Samlaget etablerte i lag og som Maalkassa finansierte. No fekk målrørsla ein fast distribusjonssentral for nynorske skrifter og ein agitasjonssentral. Med Noregs Ungdomslag (skipa 1896) fekk målrørsla òg ein brei landsorganisasjon med fleire hundre lokallag og mange tusen medlemer. Alt frå skipinga gjorde samskipnaden målsaka til fremste arbeidsoppgåve. Ideen om å etablera eit eige landslag for målsaka vart fyrst reist alt kring 1870 i Vestmannalaget (skipa 1868), og diskusjonen kom jamt opp gjennom 1880- og 90-åra, særleg i målmiljøet i hovudstaden. 

Grunnleggjaren av Samlaget, H. E. Berner, tok i 1883 initiativet til eit landslag for målsaka, men dei dominerande kreftene i målmiljøet i hovudstaden valde heller å satsa på Samlaget og på arbeid innanfor partiet Venstre, som historikaren Leiv Mjeldheim har karakterisert som den politiske verneengelen til målrørsla. Diskusjonen om eit landslag vart reist med ny kraft i samband med organiseringa av fylkesmållaga 1899–1901, og krava kom no i aukande grad frå det lokale og regionale tillitsmannsapparatet. Der vart det argumentert med at det trongst eit landslag for å yta hjelp til lokale mållag i det arbeidet ein no stod framfor med å føra inn nynorsk i lokalsamfunna. Men målmiljøet i hovudstaden, og særleg redaktør Rasmus Steinsvik, var kraftig imot ideen om eit landslag og argumenterte med at grunnorganisasjonen framleis ikkje var sterk nok til å bera og finansiera eit landslag. Steinsvik la til ein viss grad òg lok på debatten om spørsmålet. 

Då målmiljøet i hovudstaden (Samlaget, Maalkassa, Den 17de Mai og Noregs Ungdomslag) tok initiativet til målstemnet i februar 1906, stod skipinga av eit landslag såleis heller ikkje på saklista. Føremålet var å forma ut eit samla krav frå målrørsla til partia framfor stortingsvalet hausten 1906 — difor vart òg målstemnet i Oslo halde dagen før Venstre skulle ha landsmøte same stad. Initiativet til eit landslag kom på slutten av møtet som eit benkeframlegg frå Johannes Lavik, bladstyrar i Gula Tidend og leiar for målfolket vestafjells. Både framlegget om å skipa eit landslag og førebelslovene for ’Norigs maallag’ gjekk då samrøystes gjennom mellom 1 og 2 natt til 5. februar.

Tida fram til andre verdskrigen 
Frå førstninga arbeidde mållaget politisk. Det hadde landsmøte kvart tredje år, i samband med stortingsvala. Frå 1910-åra tok mållaget under Edvard Os til med å byggja opp både hovudorganisasjonen og lokallag, som det etter kvart blei fleire av. 

Medan laget først hadde hatt som mål å styrka landsmålet og målrørsla, la det seg etter kvart på ei sterkare line. I arbeidsprogrammet frå 1921 blei det slått fast at «Det norske målet skal verta atterreist til einaste riksmål i landet.»

Målsak under andre verdskrigen 
Mållaget blei oppløyst av varaformann Gustav Indrebø (formannen Knut Markhus var fengsla) i mars 1942, då nazistane ville ha makta der. Fleire lokallag blei lagde ned under krigen, og medlemstalet sokk.

Noregs Mållag i etterkrigstida 
Etterkrigstida var prega av tilbakeslag for den tidlegare så framgangsrike nynorsken. Frå 1944 var det nedgang i talet på skulekrinsar som hadde nynorsk som hovudmål. Samstundes var mållaget plaga av indre strid, der ulike retningar ønska å halda på tradisjonelle former eller la skriftspråket nærma seg bokmål. Striden førte til at Vestmannalaget melde seg ut av Noregs Mållag i 1962, medan Vestlandske Mållag braut ut under landsmøtet i 1970. 

Mållaget tona ned tanken om at nynorsk skulle vera einaste skriftspråket i landet, og markerte seg i kampen for dialektbruk. I det nye prinsipprogrammet frå 1976 heitte det at «Noregs Mållag arbeider for at alle fritt skal kunna nytta dialekten sin, og for at folket etter kvart samlar seg om og tek i bruk det nynorske skriftmålet». Frå denne tida kom òg slagordet «Snakk dialekt, skriv nynorsk».

I dei seinare åra har Noregs Mållag lagt vekt på å sjå nynorsken som del av det språklege mangfaldet i landet. Det kjem til uttrykk bl.a. i det internasjonale programmet frå 2005, likeins i slagordet for jubileumsfeiringa i 2006: "Mange røyster – felles mål".

Organisasjonen

Fylkeslag 

 Aust-Agder Mållag
 Austmannalaget (Hedmark og Oppland utanom Valdres)
 Buskerud Mållag 
 Fylkesmållaget Vikværingen (Oslo, Akershus og Vestfold)
 Hordaland Mållag
 Karmsund Mållag (delar av Rogaland og Hordaland)
 Naumdøla Mållag
 Nordland Mållag 
 Nordmøre Mållag
 Rogaland Mållag
 Romsdal Mållag
 Sogn og Fjordane Mållag
 Sunnmøre Mållag
 Telemark Mållag
 Troms og Finnmark Mållag
 Trønderlaget (Nord-Trøndelag og Sør-Trøndelag, utanom Namdalen)
 Valdres Mållag
 Vest-Agder Mållag 
 Yrkesmållaga
 Østfold Mållag
 Direkte innmelde lag

Direkte innmelde lag, eller beinveges innmelde lag, er lag som er med i Noregs Mållag utan å vera med i eit fylkesmållag. Dei direkte innmelde laga  er Kvinnherad Mållag, Skedsmo Mållag og Vefsn Mållag. I 2004 hadde desse laga 103 medlemer.

Norsk Målungdom har rettar som eit fylkeslag.

Yrkesmållag 
 Juristmållaget
 Landbruksmållaget
 Løvebakken Mållag
 Mediemållaget
 Medisinsk Mållag
 Noregs Lærarmållag
 Trafikklærarmållaget

Leiarar i Noregs Mållag 
Tittelen vart endra frå formann til leiar i 1982. Leiaren er på val på alle ordinære landsmøte. I 2014 gjekk leiarperioden frå å vere eitt til to år.

 1906–1909: Marius Hægstad
 1909–1912: Jørgen Løvland
 1912–1915: Nikolaus Gjelsvik
 1915–1917: Fredrik Voss
 1917–1921: Olaus Islandsmoen
 1921–1925: Halvdan Koht
 1925–1926: Knut Liestøl
 1926–1929: Torleiv Hannaas
 1930–1932: Gustav Indrebø
 1932–1936: Anders Todal
 1936–1942: Knut Markhus(verksemda var nedlagd i tida 1942–1945)
 1946–1949: Hans Eidnes
 1949–1952: Asbjørn Øverås
 1952–1957: Knut Robberstad
 1957–1958: Hartvig Kiran
 1958–1960: Magne Skodvin
 1960–1963: Ivar Eskeland
 1963–1965: Trygve Bjørgo
 1965–1970: Hans Olav Tungesvik
 1970–1971: Bjarne Slapgard
 1971–1973: Steinar Lægreid
 1973–1975: Johan Krogsæter
 1975–1977: Ola Breivega
 1977–1979: Kjell Snerte
 1979–1980: Dagfinn Hjellbrekke
 1981–1984: Maria Høgetveit Berg
 1984–1987: Ola E. Bø
 1987–1989: Jon Låte
 1989–1991: Marta Østerås Falch
 1991–1993: Kristian Ihle Hanto
 1993–1994: Jan Olav Fretland
 1994–1997: Olav Randen
 1997–1999: Liv Ingebrigtsen
 1999–2002: Oddmund Løkensgard Hoel
 2002–2002: Vidar Lund
 2002–2003: Håvard Teigen
 2003–2005: Endre Brunstad
 2005–2005: Steinulf Tungesvik
 2005–2006: Nils Ulvund
 2006–2009: Hege Myklebust
 2009–2013: Håvard B. Øvregård
 2013–2016: Marit Aakre Tennø 
 2016–2020: Magne Aasbrenn
 2020– : Peder Lofnes Hauge

Skrivarar og daglege leiarar 

Tittelen vart endra frå skrivar til dagleg leiar i 1987. Ikkje alle vikarar er med. 

Saman med Noregs Ungdomslag
1913–1926: Edvard Os
1927–1935: Aslak Torjusson
1936–1947: Kristoffer Sælid (verksemda nedlagt 1942–1945)
1947–1948: Reidar Hernes (vikar)
1945-1955: Knut Fortun

Eiga skrivarstove for Noregs Mållag frå 1. januar 1956
1956–1957: Ivar Eskeland
1957–1958: Olav Færøyvik
1958–1959: Hogne Skeidsvoll
1959–1963: Olav Engan
1963–1964: Ola Breivega
1964–1969: Helge Eide
1969–1971: Kjell Hellesnes
1971–1973: Jahn-Arill Skogholt
1973–1976: Jarle Varpe
1976–1986: Olaf Almenningen
1980: Bodil Røyset (vikar)
1982: Oddrun Molvik (vikar)
1984: Kristian Ihle Hanto (vikar)
1987: Margunn Drivenes (vikar)
1987–1991: Roger Lockertsen
1991: Lars Svarstad
1992: Aagot Jordstøyl (vikar)
1992–1998: Atle Faye
1998: Ottar Grepstad (vikar)
1998–2000: Grete Riise
2001: Hege Myklebust (vikar)
2001– : Gro Morken Endresen

Landsmøte 
Mållaget har lagt vekt på å halda landsmøte på ulike stader i Noreg, sjå eigen artikkel om landsmøte i Noregs Mållag.

Heidersmedlemer i Noregs Mållag

Desse er utnemnde til heidersmedlemer i Noregs Mållag. Utnemningsåret står i parentes.

Audun Heskestad (2006)
Marie Lovise Widnes (2006)
Guri Vesaas (2010)
Olaf Almenningen (2018)
Oddny Miljeteig (2018)

Kjelder

Bakgrunnsstoff
 

Litteratur
 
 Eskeland, Ivar: I strid for norsk mål. Noregs Mållag 1906-1956, Oslo 1956.
 

 
Norsk språk
Nynorskorganisasjonar
Målrørsla
Skipingar i 1906