kardosdrur/scandi-wiki huggingface dataset:
Rita Levi-Montalcini

Rita Levi-Montalcini () var ein italiensk nevrobiolog og nobelprisvinnar. Ho vart tildelt Nobelprisen i fysiologi eller medisin saman med Stanley Cohen i 1986 for oppdaginga deira av tilvekstfaktorar som epiderm vekstfaktor og nervevekstfaktor.

Levi-Montalcini vart også tildelt Albert Lasker Basic Medical Research Award same år. Den 8. januar 1987 fekk ho storkrossen av Republikken Italias fortenestorden.

I 2001 vart Levi-Montalcini livstidssenator i det italienske senatet.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Rita Levi-Montalcini» frå , den 15. mars 2023.

Bakgrunnsstoff

 Rita Levi-Montalcini – biografi i Nobelprize.org
 Rita Levi-Montalcini hos Internet Movie Database
 Rita Levi-Montalcini hos The Movie Database
 Rita Levi-Montalcini hos American National Biography

Italienske legar
Italienske biologar
Italienske nobelprisvinnarar
Nobelprisvinnarar
Medlemmar av Det franske vitskapsakademiet
Italienske tvillingar
Italienske livstidssenatorar
Hundreåringar
Verdscupen i skiskyting 2017

Verdscupen i skiskyting 2017 tok til 27. november 2016 og vart avslutta 19. mars 2017. Turneringa omfatta 26 individuelle tevlingar for begge kjønn. Renna fann stad i Östersund i Sverige,Pokljuka i Slovenia, Nové Město na Moravě i Tsjekkia, Oberhof og Ruhpolding i Tyskland, Antholz i Italia, Hochfilzen i Austerrike, Pyeongchang i Sør-Korea, Kontiolahti i Finland og Oslo i Noreg.

Dei mannlege utøvarane tevla i tre 20 km normalprogram, ni stk 10-kilometer sprint og like mange jaktstartar à 12,5 km, samt fem 15 km-lange fellesstartar. I tillegg vart det arrangert fem stafettar over 4 x 7,5 km. Martin Fourcade frå Frankrike triumferte for sjette året i rad. Anton Sjipulin frå Russland sikra seg andreplassen i turneringa, medan norske Johannes Thingnes Bø vart nummer 3.

Dei kvinnelege utøvarane tevla i tre 15 km normalprogram, ni stk 7,5 km sprint-tevlingar og like mange jaktstartar à 10 km, samt fem fellesstartar à 12,5 kilometer. I tillegg vart det arrangert fem stafettar over 4 x 6 km. Tyske Laura Dahlmeier vann verdscupen for fyrste og einaste gong. Fjorårsvinnar Gabriela Soukalová frå Tsjekkia kom på andre- og Finlands Kaisa Mäkäräinen på tredjeplass i turneringa.

Menn

Individuelt

Kvinner

Individuelt

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Biathlon-Weltcup 2016/17» frå ,  den 15. mars 2023.  

Skiskyting i 2017
2017
Jane Mykle

Jane Mykle () var ein norsk dokketeaterskapar og lokalpolitikar. Ho var gift med forfattaren Agnar Mykle frå 1942 til 1957.

Liv og arbeid
Mykle hadde artium, kveldsskule frå BHKS og eit år ved SHKS. Ho studerte vidare i London og Paris og arbeidde som blomedekoratør, hanskemakar m.m. Ho traff Agnar Mykle i 1939, og gifta seg med han i 1942. Etter skilsmissa i 1957 var han leigebuar hos ho frå 1963, og dei tidlegare ektefellane opprettheldt tett kontakt resten av livet.

Jane og Agnar Mykle var pionerar innan norsk dokketeater, med utdanning frå Marcel Temporal sitt Temporals institutt for dukketeater i Paris. Ekteparet Mykle skipa Norsk Dukketeater i 1949, og dei to skreiv ei lærebok i dette emnet. Norsk Dukketeater inngjekk sidan samarbeid med Folketeatret.

Mykle sat i Asker kommunestyre for SF/SV frå 1968 til 1983, og seinare i fylkestinget i Akershus.

Sonen til Agnar Mykle frå fyrste ekteskap, Arne Bust Mykle (1937–2015), arbeidde også med dokketeater, og overtok etter kvart Norsk Dukketeater saman med den dåverande kona si Bjørg Mykle. Dei utvikla blant anna barne-TV-serien om Pompel og Pilt frå 1969.

Prisar og utmerkingar 
 Kirke- og undervisningsdepartementets premiering for Dukketeater i 1954, saman med Agnar Mykle

Bibliografi 
 Dukketeater! (lærebok, saman med Agnar Mykle), 1954; gjeven ut på ny i 1967 og 1995

Litteratur 
 Alf van der Hagen. En annen Mykle : møter med Jane Mykle. 1994 ISBN 82-7094-695-8 
 Dukketeater underveis : familien Mykle og Norsk dukketeater. Ved Arne Bust Mykle, Tone Sinding Steinsvik og Sverre Følstad. Stiftelsen Modums blaafarveværk , 2006. ISBN 978-82-90734-36-2

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Jane Mykle» frå , den 15. mars 2023.

Bakgrunnsstoff 

 Jane Mykle hos Sceneweb

Vinnarar av kulturdepartementet sine barnebokprisar
Lokalpolitikarar i Asker
SV-politikarar i Akershus
Norske forfattarar
Folk frå Bergen
Norske dokkemakarar
Gudrun Egemar

Gudrun Johanne Egemar () var ein norsk reklameteiknar og dokkemakar.

Familie 
Egemar var dotter av veterinæren Sigurd Bili og læraren Reidun Eriksen. Ho var gift med scenografen Christian Egemar, som opphavleg var frå Danmark.

Kunstnarisk virke 
I 1961 hadde NRK Fjernsynet premiere på serien Pernille og Mr. Nelson. Dette var ein dokketeater-produksjon for barn som var skriven av Ragne Tangen. Dokkene var laga av Gudrun Egemar.

I 1961 var Egemar også ansvarleg for dokkene til førestillinga Tryllekvisten på Oslo Nye Teater. Stykket var opphavleg eit rumensk eventyr, og den norske omsetjinga var ved Per Bronken.

Saman med Willie Nordrå laga Egemar dokkene som vart nytta i programserien til NRK Fjernsynet Julian Strøms dukketeater (1964).

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Gudrun Egemar» frå , den 15. mars 2023.  

Norske dokkemakarar
Norske reklamefolk
Tiina Suhonen

Tiina Tuulia Katariina Suhonen () er ein finsk-norsk biletkunstnar og dokkemakar. Ho er utdanna som biletkunstnar ved Lahti Institute of Design, med vidareutdanning frå Statens kunstakademi i Oslo.

Som dokkemakar har Suhonen spesialisert seg på å lage figurar for film og fjernsyn.

Dokkemakar 
For NRK har Suhonen utvikla tredimensjonale dokker av skisser som førestilte Fantorangen og Kuraffen. Ifølgje medieoppslag frå 2017 meinte Suhonen at NRK fekk ho til å utvikle Fantorangen på falske premissar, og at kontrakten hennar med NRK på papiret gjaldt eit dokkemakarkurs, men i realiteten førte til at ho framstilte den dokka som seinare vart ein stor suksess for NRK Barne-TV.

Suhonen samarbeidar med dokkemakaren Sean Morrissey i firmaet Puppets.no, som held til i Oslo.

Suhonen og Morrissey har blant anna laga figuren Garjá til den samiske barne-tv-serien Ruskekongen (nordsamisk Ruskagonagas), som hadde premiere på NRK 7. januar 2013. Namnet «Garjá» betyr kråke på nordsamisk, og figuren er ei kråkejente.

Dei har også utvikla barne-tv-figuren Brillebjørn i samarbeid med produksjonsselskapet Spark AS. Figuren har hovudrolla i tv-serien med same navn. Den 23. mars 2018 hadde ein spelefilm med same figur premiere på norske kinoar. Filmen har tittelen Brillebjørn på bondegården, og var regissert av Maiken Marstrander.

I 2018 hadde programserien til Ylvis-brørne Stories from Norway premiere på TVNorge. I ein episode som handla om Petter Northug var ei av rollene tildelt ei dokke laga av Tiina Suhonen. Dokka vart kalla «Kriserådgiveren» og skulle hjelpe Northug til å overvinne motgang.

Verv 
Den 14. oktober 2017 vart Suhonen vald inn som medlem av styret i Norsk Filmforbund. Ho er også styremedlem i Sørnorsk filmsenter.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Tiina Suhonen» frå , den 15. mars 2023.

Bakgrunnsstoff 
 Nettsida til firmaet Puppets.no 

Figurteater i Noreg
Finske biletkunstnarar
Norske dokkemakarar
Shirley Temple

Shirley Temple Black () var ein amerikansk skodespelar og diplomat. Ho vert rekna som tidenes største barneskodespelar.

Liv og virke

Bakgrunn
Shirley Temple var dotter av George Francis Temple (1888–1980) og kona hans Gertrude Amelia Krieger (1893–1977). Allereie som treåring byrja ho på danseskule i Los Angeles. Der vart ho oppdaga av Charles Lamont, og vart ei såkalla barnestjerne.

Karriere
Ein av dei fyrste filmrollene til Temple var i musikalen Bright Eyes (1934), som ho vann ein Oscar for. Ho medverka i eit stort tal filmar i 1930-åra, og var ei av dei største filmstjernene på den tida. Temple trekte seg tilbake frå rampelyset i byrjinga av tjueårsalderen.

Då Temple var 16 år gammal gifta ho seg med skodespelaren John Agar, og dei fekk ei dotter. Dei skilde seg ganske snart, og i 1950 gifta ho seg med forretningsmannen Charles Alden Black som ho fekk to barn saman med.

Temple vart seinare politisk interessert og vart medlem av Det republikanske partiet. I 1967 prøvde ho å verte vald inn i Kongressen, utan å lukkast. Ho fekk i staden fleire diplomat-oppdrag, då ho blant anna deltok ved fleire internasjonale konferansar og møter som delegat frå USA. Ho var ambassadør i Ghana, og seinare i Tsjekkoslovakia. I 1976 vart ho protokollsjef for USA, og var i denne stillinga ansvarleg for alle USA sine seremoniar, besøk og gåver til utanlandske dignitærar. Temple var også styremedlem i fleire større føretak, som The Walt Disney Company og Del Monte Foods.

Shirley Temple har fått ei stjerne på Hollywood Walk of Fame. I 1998 vart ho tildelt Kennedy Center Honors. I 1999 vart Temple kåra til tidenes 18. største kvinnelege filmlegende av Det amerikanske filminstituttet.

Filmografi 
Temple var ein skodespelar som var aktiv i filmindustrien frå 1932 til 1949. Ho var med i fleire kortfilmar om livet hennar og til andre skodespelarar som ho arbeidde med i løpet av karrieren sin.

Spelefilmar

Kortfilmar 
Dei fleste filmane i perioden frå 1933 til 1934 vart produserte som ein del av serien Baby Burlesks.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Shirley Temple» frå , den 15. mars 2023.

Bakgrunnsstoff 

 
 Shirley Temple hos Internet Movie Database
 Shirley Temple hos Svensk Filmdatabas
 Shirley Temple hos Filmdatabasen
 Shirley Temple hos Scope
 Shirley Temple hos Rotten Tomatoes
 Shirley Temple hos The Movie Database
 Shirley Temple  hos Turner Classic Movie Database
 Liste over filmar med Shirley Temple

USA-amerikanske skodespelarar
USA-amerikanske politikarar
USA-amerikanske ambassadørar
Oscarvinnarar
Hollywood Walk of Fame
Folk frå Los Angeles
Masatierrapetrell

Masatierrapetrell (Pterodroma defilippiana) er ein sjøfuglart i stormfuglfamilien Procellariidae. Han er hekkeendemisk til Chile der han hekkar på Santa Clara-øya i Juan Fernández-øygruppa og på Desventuradas-øyane.

Skildring 

Masatierrapetrellen er ein liten Pterodroma-petrell med relativt korte venger og lang hale, og med ei kroppslengd på omtrent 26 centimeter. Hetta og maska er mørkegrå medan panna er kvit. Han er mørkegrå på oversida med eit mørkt «M»-mønster karakteristisk for mange i slekta, og ein lysare grå halvkrage. Undersida vengene og kroppen frå strupe til stjert er kvit. Sett nedanfrå har vengene svarte spissar og svarte bakkantar. Eit kjenneteikn brukt til identifisering er at oversida av halen er einsfarga grå utan den mørke tuppen til dei næraste slektingane i Pterodroma.

Han hekkar i to øygrupper utanfor kysten av Chile, Juan Fernández-øygruppa og på Desventuradas-øyane. Lite er kjent om rørslene til masatierrapetrellane utanom hekketida, dei spreier truleg i mindre grad enn andre petrellar som hekkar i området, truleg held deg seg på havet i det austlege Stillehavet sør for ekvator der Perustraumen årsakar eit stort oppstraumdrag av næringsrikt kaldt vatn. Her beitar fuglen på småfisk og små blekksprutar. I perioden frå mars til juni er dei ikkje nær øygruppane der dei hekkar.

Eit samla estimat for hekkepopulasjonen på Desventuradas-øyane frå 1970 var meir enn 10 000 fuglar. Estimat for Juan Fernández-øyane i 1991 var nokre hundre fuglar.

Storleiken på den totale populasjonen per 2018 er trudd å vere færre enn 10 000. Arten er kategorisert som sårbar (VU) av Verdas naturvernunion IUCN. Dette er på grunn av liten populasjon og avgrensa hekkeområde, og det faktumet at landbaserte rovdyr som villkatter og søramerikanske nasebjørnar (Nasua nasua) et egg og ungar, og blir trudd å ha årsaka utryddinga av hekkepopulasjonen på Robinson Crusoe-øya. Rotter blir også trudd å vere predatorar.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Masatierra petrel» frå , den 15. mars 2023

Referansar

Bakgrunnsstoff 

stormfuglfamilien
Laura Farnsworth Dogu

Laura Farnsworth Dogu () er ein amerikansk forfattar og diplomat som er ambassadør for USA i Honduras. Ho har tidlegare vore ambassadør for USA i Nicaragua under Obama-administrasjonen.

Liv og virke

Bakgrunn
Dogu er dotter av ein sjøoffiser. Ho tok B.A., B.B.A. (1985) og M.B.A. (1989) frå Southern Methodist University i Dallas. Ho tok seinare ein M.S. frå Dwight D. Eisenhower School for National Security and Resource Strategy i 2007.

Karriere
Dogu byrja karrieren som marknadsrepresentant for IBM, der ho arbeidde i fem år.

Etter at Dogu byrja i utanrikstenesta, vart ho konsulæroffiser ved ambassaden i San Salvador i 1991. Ho gjorde deretter teneste som konsulær og politisk offiser ved den amerikanske ambassaden i Tyrkia. Tilbake i Washington, D.C. i 1996 vart ho tildelt operasjonssentralen i utanriksdepartementet. Eit år etter vart ho stabsassistent i Bureau of Consular Affairs. Internasjonale oppdrag følgde i Egypt, Tyrkia og Mexico. Då ho vart nominert av president Obama til å bli ambassadør i Nicaragua, var ho chargé d'affaires ved ambassaden i Mexico by.

Dogu er også forfattar. Saman med Taylor Larimore, Mel Lindauer og Richard Ferri er Dogu medforfattar av The Bogleheads' Guide to Retirement Planning. Ho er ein av leiarane for nettbaserte Bogleheads (www.bogleheads.org).

Ambassadør til Nicaragua
Den 13. mai 2015 nominerte president Barack Obama Dogu til ambassadør til Nicaragua. Det vart hlade høyringar for utanrikskomitéen i Senatet om nominasjonen hennar 15. juli 2015. Den 29. juli 2015 rapporterte komiteen positivt om nominasjonen til Senatet. Dogu vart stadfesta av heile Senatet ved munnleg akklamasjon 5. august 2015.

Ambassadør i Honduras
Den 5. november 2021 nominerte president Joe Biden Dogu til ambassadør til Honduras. Det vart halde høyringar for Foreign Relations Committee den 8. februar 2022. Komiteen rapporterte positivt om nominasjonen hennar til Senatet 8. mars 2022. Heile Senatet stadfesta Dogu ved munnleg akklamasjon 10. mars 2022. Ho kom til Honduras 6. april 2022, og presenterte sine akkreditiv til den honduranske presidenten Xiomara Castro de Zelaya den 12. april.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Laura Farnsworth Dogu» frå , den 16. mars 2023.

Bakgrunnsstoff

USA-amerikanske ambassadørar
USA-amerikanske forfattarar
Amerikanske diplomatar
Folk frå Texas
Tidvasspytt

Tidvasspytt eller strandpytt er ein pytt danna av havvatn ved klipperike kystar der vatnet samlar seg i holrom i klippene. Mange av desse pyttane finst berre som separate vassmassar ved lågvatn.

I tidvasspyttar kan ein finna hardføre organismar som sjøstjerner, sjøroser og muslingar. Desse må tola endringar i vasstand, temperatur og salt- og oksygeninnhald. Vind, havstraumar, solstråling og predatorar kan alle utgjera farar.

Galleri

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Tidevandspyt» frå  og  «Tide pool» frå , den 16. mars 2023.  

Vassmassar
Kyst- og havlandformer
Stryk

Stryk er ein del av ei elv der vatnet renn raskare på grunn fall og/eller innsnevring i terrenget. Eit stryk er kjenneteikna av at vasstraumen blir striare og vatnet bølgjande og kvervlande, av og til også skummande lvitt. Om stryket er gjennomgåeade kvitskummande kallar ein det ofte eit fossestryk. Motsatsen til eit stryk er ei stille.

Det kan vera ein glidande overgang frå det ein vil kalla ein foss, der vatn passerer over ein terskel og meir eller mindre kjem i fritt fall, via fossestryk til stryk.

Sjå òg 
 Rafting
 Hydrodynamikk

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Stryk» frå ,  den 16. mars 2023.  

Vassdrag
Reidun Aune

Reidun Aune () var ei norsk motstandskvinne, musikkpedagog, dokketeaterarbeidar, brukskunstnar, kulturarbeidar og freds- og miljøaktivist frå Trondheim. Ho arbeidde som musikklærar ved Norges lærerhøgskole.

Motstandskvinne 
Under andre verdskrig var Aune knytta til gruppa til kompani Linge Lark, som via radio gav London etterretningar frå Trondheim. Ho opererte som kurér, og mottok deltakarmedaljen i 2000.

Aune var aktiv motstandar av atomvåpen, og deltok i fredsmarsjen til Paris i 1981. Ho deltok òg i demonstrasjonane i Stilla under Alta-konflikten i 1981. For det siste vart ho dømd til ei fengselsstraff på 60 dagar.

Dokketeater 
I 1968 skipa Aune eit dokketeater i Trondheim saman med Vibeke Helgesen. I byrjinga måtte dei fleire gongar flytte til nye lokale, inntil dåverande teatersjef ved Trøndelag Teater, Arne Aas, let dei få tilhald på biscena til Trøndelag Teater. Dokketeaterførestillingane vart spela som såkalla «morgonteater», for eit publikum som gjerne bestod av barn frå barnehagane og småskuleklassene rundt om i byen. Førestillingar på repertoaret var blant anna det grønlandske eventyret Nuniak og den store hvalen, som også vart vist på NRK barne-tv.

Hausten 1971 arrangerte Nordenfjeldske Kunstindustrimuseum ei utstilling av samisk brukskunst (duodji). I samband med utstillinga oppførte Aune dokketeater basert på ei samisk forteljing. Førestillinga vart svært godt motteken.

I Trondheim var Aune også kjend for det årlege julespelet med dokker, som i hennar tid vart framført i meir enn femti år. «Det gamle Christi Fødselsspill» har opphav frå Tyskland på 1500-talet, og er omarbeidd scenisk og dramaturgisk av Aune. Versjonen til Aune vart fyrst oppført i Oppdal i 1948, med levande skodespelarar og periodemusikk. Noko seinare laga Aune dokker til stykket, og var ansvarleg for årlege oppføringar i Trondheim. Aune dreiv også barneorkester, var danseinstruktør ved Spelet om Heilag Olav og engasjert på vegner av Nordenfjeldske Kunstindustrimuseum og Trøndelag Folkemuseum.

Prisar og utmerkingar 
Aune var æresmedlem av Studentersamfundet i Trondheim, og mottok Teskjekjerringprisen i 1978.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Reidun Aune» frå , den 16. mars 2023.

Bakgrunnsstoff 
 Reidun Aune hos Sceneweb
  Christi Fødselsspill med Reidun Aunes Dokketeater og Lita Gjerdings Englekor – gudsteneste frå Nidarosdomen, sendt av NRK Fjernsynet 27. desember 1989

Norske musikkpedagogar
Norske dokkemakarar
Norske dokkespelarar
Norske motstandsfolk
Folk frå Trondheim
Deltakarmedaljen
Vinnarar av Teskjekjerringprisen
Verdscupen i skiskyting 2018

Verdscupen i skiskyting 2018 tok til 26. november 2017 og vart avslutta 25. mars 2018. Turneringa omfatta 22 individuelle tevlingar for kvar av dei to kjønna. Renna fann stad i Östersund i Sverige, Hochfilzen i Austerrike, Le Grand-Bornand i Frankrike, Oberhof og Ruhpolding i Tyskland, Antholz i Italia, Kontiolahti i Finland, Oslo i Noreg samt Tjumen i Russland.

Dei mannlege utøvarane tevla i to 20 km normalprogram, åtte stk 10-kilometer sprint, sju jaktstartar à 12,5 km og fem 15 km-lange fellesstartar. I tillegg vart det arrangert fire stafettar over 4 x 7,5 km. Martin Fourcade frå Frankrike gjekk til topps i turneringa for sjuande året i rad. Norske Johannes Thingnes Bø vart andremann, medan russaren Anton Sjipulin la beslag på tredjeplassen, langt bakom dei to andre utøvarane.

Kvinnene tevla i to 15 km normalprogram, åtte stk 7,5 km sprint-tevlingar og sju jaktstartar à 10 km, samt fem fellesstartar à 12,5 kilometer. I tillegg vart det arrangert fire stafettar over 4 x 6 km. Kaisa Mäkäräinen frå Finland vann verdscupen for andre gong, einast 3 poeng framom Anastasija Kuzmina som representerte Slovakia. Også tredjeplasserte Darja Domratsjeva frå Belarus kjempa om IBU-trofeet til siste slutt.

Menn

Individuelt

Kvinner

Individuelt

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Biathlon-Weltcup 2017/18» frå ,  den 16. mars 2023.  

Skiskyting i 2018
2018
Privatdetektiv

Privatetterforsker eller privatdetektiv er ein person som tar på seg å etterforska saker for private, uavhengig av politiet. Dette kan vera fordi saka ikkje har interesse for politiet, fordi dei ikkje har funne svar eller fordi oppdragsgjevaren ikkje er nøgd med konklusjonen deira. 

Saker av meir triviell karakter som nokre privatetterforskarar tar på seg, er saker der ein ektefelle ønsker å finna bevis på utruskap hjå den andre ektefellen.

Privatetterforskaren er ein kjend figur innan detektivforteljinga, frå Sherlock Holmes til Varg Veum.

Historie

I 1833  skipa Eugène François Vidocq, ein fransk soldat, kriminell og kaper, det fyrste kjende privatdetektivbyrået, Le Bureau des Renseignements Universels pour le commerce et l'Industrie. Han hyra folk som tidlegare var blitt straffa, og tok saker som folk meinte politiet ikkje kunne eller ville handsama.

I Storbritannia skipa Charles Frederick Field eit etterforskingsbyrå etter at han var pensjonert frå Metropolitan Police i 1852. Field blei ein venn av Charles Dickens, som skreiv artiklar om han.

I USA skipa Allan Pinkerton sitt kjende Pinkerton National Detective Agency i 1850. Pinkerton blei kjend for å ha avverja det såkalla Baltimore Plot, ein plan om å snikmyrda Abraham Lincoln, som nett var vald til president, i 1861.

Noreg
Tittelen er ikkje verna i Noreg, og kven som helst kan etablera seg som privatetterforskar. Dei fleste norske privatetterforskarar har likevel bakgrunn frå politiet eller eit anna relevant yrke, slik som Ola Thune. Det er også utarbeidd eit etisk regelverk for medlemmer av Norsk Forening for Etterforsking og Sikkerhet og Norske Privatetterforskeres Forbund.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Privatetterforsker» frå ,  den 16. mars 2023.  

Denne artikkelen bygger på «Private investigator» frå ,  den 20. april 2023.  

Yrke
Huilliche

Huilliche [wi.ˈʝi.tʃe], huiliche eller huilliche-mapuche er ei amerikansk urfolksgruppe rekna som den sørlege delen av den makroetniske mapuche-folkegruppa i Chile og Argentina. Dei lever både i Futahuillimapu («det store landet i sør») og, som undergruppa cunco eller veliche, på den nordlege halvleiken av Chiloé-øya. 

Huilliche er den viktigaste urfolksgruppa i desse regionane. Omgrepet huilliche tok til å bli brukt på spansk etter den andre grunnlegginga av Valdivia i 1645, og tilpassa bruken av mapuche frå Araucanía for dei sørlege mapuche-stammane. 

Huilliche betyr 'sørlendingar' (mapudungun willi 'sør' og che 'menneske'.) Ein genetisk studie viste store tilknytingar mellom huilliches og urfolk aust for Andesfjella, noko som ymtar om, men ikkje beviser, eit delvis opphav i dagens Argentina.

I løpet av 1500-, 1600- og 1700-talet lykkast fastlandets-huilliche generelt med å motstå spanske inngrep. Etter at huilliche-opprøret i 1792 vart avgjerande overvunne, vart territoriet deira gradvis opna for europeisk busetjing. I dag snakkar dei fleste huilliche-folk spansk, men nokon, spesielt eldre vaksne, snakkar huilliche-språket. Laurelia sempervirens, kjent på huilliche som triwe og på spansk som laurbær, er det rituelle treet til huilliche i Futahuillimapu.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Huilliche people» frå , den 16. mars 2023

Følgjande online kjelder var gjevne:

Bakgrunnsstoff 

Søramerikanske urfolk
Argentinarar
Chilenarar
Steinsirklane i Senegambia

Steinsirklane i Senegambia er fleire grupper av steinsirklar i Gambia nord for Janjanbureh og i sentrale Senegal. Området der ein finn dei er kring 39 000 km² stort. Det omfattar over 1000 steinsirklar og gravhaugar, og er den største konsentrasjonen av steinsirklar nokon stad i verda. Det er eit heilage område som blei brukt samanhengjande i over 1500 år. 21. juli 2006 blei steinsirklane erklærte som verdsarv.

Nokre av steinane blei reiste på 700-talet oppå eldre gravsetjingar. Dei ti til tjuefire kampesteinane i kvar sirkel varierer i storleik og er opptil 10 tonn tunge. Dei er mellom 1 og 2,5 meter høge og består hovudsakleg av lateritt. Steinane markerer gravleggingar og blei reist før 1100-talet. Det finst kring eit tusentals steinsirklar. Dei største konsentrasjonane omfattar meir enn 1000 steinar i 52 sirklar ved Djalloumbéré og kring byen Wassu der det òg finst eit museum om desse.

Ein oppsiktsvekkande steinsirkel er faktisk eigentleg ikkje ein sirkel, men har ei V-form. Tradisjonelt legg folk små steinar oppå kampesteinane, av ukjende grunnar. Kvifor ein har sett opp kampesteinane er ikkje heilt klarlagt, men ein utgraving frå 2006, rapportert av National Geographic Society, tyder på eit opphavleg gravleggingsformål, ettersom det er funne eit stort tal menneskelege leivningar på stadanee.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Stencirklarna i Senegambia» frå ,  den 17. mars 2023.

Bakgrunnsstoff 

 UNESCO/UNESCO World Heritage Centre - Stone Circles of Senegambia
Verdsarv i Gambia
Minnesmerke
Verdsarv i Senegal