kardosdrur/scandi-wiki huggingface dataset:
Wernher von Braun

Dr. Wernher Magnus Maximilian Freiherr von Braun () var ein tysk rakettforskar og romfartspioner. Han var ein av dei leiande forskarane i både det tyske rakettprogrammet og seinare for USA. Under andre verdskrigen arbeidde han med dei tyske V2-rakettane, verdas første ballistiske missil. Etter krigen vart han teken til fange og frakta til USA der han jobba med det amerikanske romfartsprogrammet Braun vart amerikansk statsborgar i 1955.

Wernher von Braun arbeidde som leiar for Redstone-programmet i Huntsville frå 1950. I 1960 vart han direktør for Marshall Space Flight Center i Alabama, og leidde utviklinga av Saturn V-raketten. Frå 1970 til 1972 var han vise-direktør i NASA. Etter at den amerikanske kongressen vedtok omfattande budsjettkutt for organisasjonen, bestemde han seg for å forlate jobben. Braun vart så visepresident for Fairchild, eit luft- og romfartskonsern.

Den 16. juni 1977 døydde Wernher von Braun av kreft.

Pionerar
Tyske vitskapsfolk
Amerikansk romfart
Andre verdskrigen
Norsk Slektshistorisk Forening

Norsk Slektshistorisk Foreining (NSF) vart stifta 22. oktober 1926. Tidlegare hadde norske slektsforskarar og genealogar hatt felles organisasjon med dei danske gjennom Dansk-norsk Samfund for Genealogi og Personalhistorie (stifta 1879).

Foreininga skulle ha som hovudmål å gje ut publikasjonar til å fremje kunnskapen om slekter og slektsforsking i Noreg. Foreininga gjev ut fagtidsskriftet Norsk Slektshistorisk Tidsskrift og medlemsbladet Genealogen, begge med to nummer i året.

I 1906 kom det første tidsskriftet for norsk slektsforsking. Norsk tidsskrift for genealogi, personalhistorie, biografi og litteraturhistorie kom ut med til saman 16 hefte (fordelt på 3 band) fram til 1926. Tidsskriftet var redigert av Erik Andreas Thomle, Stian Herlofsen Finne-Grønn og Christoffer Morgenstierne Munthe. I 1927 vart denne publikasjonen erstatta av Norsk slektshistorisk tidsskrift som tidsskrift for slekts- og personalhistorie i Noreg.

Norsk Slektshistorisk Foreining har i dag rundt 2.100 medlemmar i inn- og utland og driv eit fagbibliotek i Oslo. Rune Nedrud er formann (2015).

Bakgrunnsstoff 
 

Slektsforsking
Norske organisasjonar
Skipingar i 1926
Ålforo

Ålforo er ei øy i Fitjarøyane i Fitjar kommune. Ho er den klart største av Fitjarøyane og ligg midt i den gamle skipsleia mellom øya Stord og Bømlo. Folketalet i 2023 er to personar.

Ålforo er langstrekt, om lag 6,5 km lang og opp mot 1,5 km på det breiaste. I vest ligg dei mindre øyane Tranøy, Agasyster og Aga, og i aust ligg Hjelmen, Straumøy, Ivarsøy og Avløypet. 

Det ligg fleire gardar på Ålforo. Desse er Dalen, Hatlevikjo, Sætravikjo, Kuvikjo, Tongjo og Fattigmannshavn.

Folketalsutvikling

Kjelder 

 

Fitjarøyane
Øyar i Fitjar
Ullmyrklegg

Ullmyrklegg (Pedicularis dasyantha) er ein plante i snylterotfamilien. Plantane i myrkleggslekta er to- eller fleirårige halvparasittar som snyltar på andre plantar,

Utsjånad 
Planten vert 5-20 cm høg, med tjukke, gule rotgreiner. Stengelen er stiv og tett ullhåra. Blomsterkrona er raudfiolett.

Utbreiing 
Ullmyrklegg er heimleg og vanleg på vestkysten av Svalbard, elles veks han på Novaja Semlja og i Nord-Ural, helst på rabbar og tørr tundra.

Kjelder 

 Olav Gjærevoll and Olaf I. Rønning 1980: Flowers of Svalbard ISBN 82-00-05398-9
 Botanisk museum 

Myrkleggslekta
Arktisk flora
Polarsoleie

Polarsoleie (Ranunculus sulphureus) er ein fleirårig plante i soleiefamilien. Han har sirkumpolar utbreiing med store delar av den naturlege utbreiinga si i Noreg.

Utsjånad 
Planten har tjukke og kjøttfulle blad med kileforma grunn. Blada er håra på undersida. Blomeblada er tett brunhåra, honningblada er glinsande gule

Utbreiing 
Polarsoleie finst i Canada, USA og på Grønland og Svalbard, nord i Noreg, Sverige og Finland og i Russland. Planten veks spreidd lengst nord på fastlandet i Noreg, og er utbreidd over heile Svalbard.

Kjelder: 

 Johannes Lid Norsk flora Det Norske Samlaget 2005 ISBN 82-521-6029-8
 Olav Gjærevoll og Olaf I. Rønning 1980: Flowers of Svalbard ISBN 82-00-05398-9
 Botanisk museum

Bakgrunnsstoff 
 

Soleiefamilien
Plantar i Noreg
Plantar i Sverige
Plantar i Finland
Plantar i USA
Plantar i Canada
Plantar i Russland
Ole

Ole er eit opphavleg dansk mannsnamn avleidd av Olav/Oluf, som har norrønt opphav. Olav kjem frå det norrøne Óláfr, ei samantrekking av orda for 'stamfar' og 'etterkomar'. Namnedagen for Olav, Ole og nærskylde Ola er den 29. juli (olsok).

Bruk
Ole var det mest brukte (nedskrivne) førstenamnet på menn i Noreg på heile 1700-talet. I mange delar av landet har det heilt opp mot vår tid vore slik at om namnet vart skrive «Ole», vart namneberaren likevel kalla «Ola». Namnet har vore mykje brukt saman med eit andrenamn, og ein har fortsett å bruka det mykje også seinare. I 2005 var det rundt 33 000 nordmenn som hadde Ole som førstenamnet, og Ole var dermed det fjerde mest brukte mannsnamnet i Noreg, etter Jan, Per og Bjørn.

I Danmark var Ole særs mykje brukt midt på 1900-talet. I 1940-åra var Ole det tredje mest gjevne namnet, i 1950-åra det sjette og i 1960-åra det tiande mest gjevne.

I kulturen
Ole er namnet på barnefigurane Ole Lukkøye og Ole Brumm.

Ole Ivars er namnet på eit norsk danseband.

Namneberarar
 Ole Christensen Rømer (1644-1710), dansk astronom, ingeniør og politidirektør
 Ole Gabriel Ueland (1799-1870), norsk stortingsmann
 Ole Bornemann Bull (1810-1880), norsk fiolinist og komponist
 Ole Jørgensen Richter (1829–1888), norsk politikar og minister
 Ole Olsen (1850-1927), norsk komponist
 Ole Juul (1852-1927), norsk målar
 Ole Hallesby (1879-1961), norsk teologiprofessor
 Ole Singstad (1882-1969), norsk-amerikansk sivilingeniør
 Ole Berg (1890-1968) norsk oberstløytnant 
 Ole Kirk Christiansen (1891-1958), dansk oppfinnar og industrigrunnlegjar (LEGO)
 Ole Otto Paus (1910-2003), norsk generalmajor
 Ole Vig Jensen (f. 1936), dansk politikar og minister
 Ole Kopreitan (1937-2011), norsk freds- og miljøaktivist
 Ole Martin Ellefsæter (f. 1939), norsk idrettsutøvar
 Ole Danbolt Mjøs (f. 1939), norsk medisinprofessor
 Ole Ernst (f. 1940), dansk skodespelar
 Ole Lund Kirkegaard (1940-1979), dansk forfattar
 Ole D. Hagesæther (f. 1941), norsk biskop
 Ole Christian Paus (f. 1947), norsk forfattar og musikar
 Ole Christian Kvarme (f. 1948), norsk biskop
 Ole Edvard Antonsen (f. 1962), norsk musikar
 Ole Evenrud  (f. 1962), norsk musikar og musikkprodusent
 Ole Klemetsen (f. 1971), norsk proffboksar
 Ole Gunnar Solskjær (f. 1973), norsk fotballspelar
 Ole Einar Bjørndalen (f. 1974), norsk skiskyttar

Kjelder
Delar av denne artikkelen bygger på «Ole» frå ,  den 27. juli 2009.  

Mannsnamn
Kortnamn
Førenamn av norrønt opphav
Danske førenamn
Namn knytte til slektskap
Musikalen Trolldom

Trolldom er ein familiemusikal med originalmusikk og tekst skriven av Lars Sveinung Lid. Urpremieren var i 2006 og stykket har sidan vore spelt årleg på tunet til Osterøy museum.

Handling 
Hovudpersonen med familie og naboar lurar frå tid til anna bergensarar. Men denne dagen vert dei sjølve lurt av Ole Kleiven, ein omreisande lurendreiar.

Historisk bakgrunn 
Trolldom byggjer på ei sann historie frå Osterøy, der Ole Kleiven til slutt blei tiltalt. Men da bygdefolket ikkje torde vitne mot han gjekk han fri.

Bakgrunnsstoff 
 Osterøy museum
 Nettstaden til Lid lyd, Lars Sveinung Lid 
 Bilete frå førestillinga i 2008 

Musikalar
Kultur i Osterøy
Mercury-Atlas 9

Mercury-Atlas 9 var ei bemanna romferd i det amerikanske Mercury-programmet. Mercury-Atlas 9 vart skoten opp den 15. mai 1963 frå Launch Complex 14 ved Cape Canaveral i Florida og var den sjette amerikanske bemanna romferda, den einaste romferda i Mercury-programmet som varte i meir enn eit døger. Ombord romskipet gjennomføyrde atronauten Gordon Cooper 22 omløp rundt jorda, før han landa i Stillehavet.

Romkapselen, med namnet «Faith 7», er utstilt ved Space Center Houston i Houston i Texas.

Bakgrunnsistoff 
 Field Guide to American Spacecraft  Pictures of Faith 7 at the Johnson Space Center, TX museum.
 This New Ocean: A History of Project Mercury - NASA SP-4201 
 NASA NSSDC Master Catalog 
 Project Mercury - Results of the Fourth Manned Orbital Flight - NASA SP-45 - 1963

Mercury-programmet
Romutforskning i 1963
Windows 2.0

Windows 2.0 var eit operativmiljø utgjeve av Microsoft i 1987 som erstatta føregangaren Windows 1.0. Mindre enn eit år etter, kom Windows 2.1 i to utgåver som var spesialtilpassa prossesoren dei var meint å køyre på, anten Intel 80286 eller Intel 80386. I 1989 kom Windows 2.11 ut med mindre endringar i minnehandteringa.

I mai 1990 kom etterfylgjaren Windows 3.0.

Kjelder

Microsoft Windows
Mercury-Atlas 1

Mercury-Atlas 1 var ei ubemanna romferd i det amerikanske Mercury-programmet. Meininga var å teste  bereraketten med ein ekte romkapsel (Kapselen som vart nytta med Big Joe var berre ein modell) i ei ballistisk bane. Mercury-Atlas 1 vart skoten opp frå Cape Canaveral den 29. juli 1960. Eit minutt etter oppskytinga fekk bereraketten ein strukturell skade og eksploderte. Romkapselen var ikkje utstyrt med noko redningstårn som med ein liten rakett skulle kunne skyte romkapselen trygt vekk. Såleis gjekk både rakett og kapsel tapt i eksplosjonen og styrta i Stillehavet. Restane vart plukka opp og rekonstruert for å studere årsaka til hendinga.

Den delvis rekonstruerte romkapselen er utstilt ved Kansas Cosmosphere and Space Center i Hutchinson i Kansas.

Bakgrunnsstoff 

This New Ocean: A History of Project Mercury - NASA SP-4201 
NASA NSSDC Master Catalog 

Mercury-programmet
Hendingar i 1960
Helgatun fjellpensjonat

Helgatun fjellpensjonat er ein serverings- og overnattingsstad ved Riksveg 13 i Myrkdalen i Voss herad i Vestland. Staden vert driven som leirstad og fjellpensjonat og er eigd av Indremisjonssamskipnaden. 

Anlegget vart bygd i 1968. Eit rom i bygget er innreida og vigsla som kapell. Kapellet vart vigsla 12. august 1973.

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 Nettstaden til Helgatun fjellpensjonat

Kyrkjer i Hardanger og Voss prosti
Kyrkjer i Voss
Norske kyrkjer frå 1973
Reiseliv i Vestland
Skipingar i 1968
Sjokoladen Hobby

Hobby er ein sjokolade som Nidar AS lagar og distribuerer. Produktet vart introdusert i 1973.

Sjokoladen Hobby er ihopsett av eitt lag med gelé med banansmak og eitt lag med mjukt, søtt skum som blir pressa saman og dekt med mjølkesjokolade.

I tillegg til sjokoladen på 48 gram, kan ein finne Hobby i godteposane «Nidar Favorittar» og «Smågodt Favorittar».

Historia 
I 1973 var Hobby selt som ein sjokolade på 12 gram. I 1978 vart ein større variant på 30 gram introdusert og tok ein stor part av salet frå den førre, litle varianten. I 1980 lanserte Nidar endå ein variant; Hobby på 48 gram, som er den einaste typen av Hobby-sjokoladen som er i sal i dag. I 1989 og 1990 lanserte Nidar to nye smakar på Hobby-sjokoladen; Bringebær og tutti frutti. Desse to kom ikkje til å bli populære nok, og vart fort fjerna frå butikkhyllene.

Kjelder 

Produktsida for Hobby

Bakgrunnsstoff 
Produktsida for Hobby

Norske sjokoladeprodukt
Nidar-produkt
Edgard Varèse

Edgard Victor Achille Charles Varèse () ofte kjend som Edgar Varése, var ein fransk-amerikansk moderne komponist. Han etterlét seg eit mindre verk (til saman rundt tre timar), men er blitt rekna blant dei viktigaste komponistane frå 1900-talet, og er blitt rekna som ein opphavsmann til elektronisk musikk.

Varèse sin musikk vektlegg rytme og klangfarge. Han tok for alvor i bruk støylydar og gav dei ei sentral plassering i verka sine. På denne måten førebudde han bruken av dei nye elektroniske instrumenta i den klassiske musikken. Varese såg på musikk som organisert lyd, der alle lydar kunne nyttast i komposisjonsprosessen. Rytmikken blei det viktigaste elementet i musikken, og slagverksfamilien har ein sentral plass. Dette kjem særleg fram i det mest kjente verket hans, Ionisation (1931). Orkesteret han nyttar i denne komposisjonen, består av 13 musikarar som alle spelar ulike slagverksinstrument, til saman 37 instrument, i tillegg til to sirener.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Edgard Varèse» frå , den 5. august 2009. 
 
 Denne artikkelen bygger på «Edgard Varèse» frå , den 5. august 2009.

Bakgrunnsstoff 

Franske komponistar
Moderne komponistar
Pastillen Knott

Knott er ein pose med pastillar som Nidar AS lagar og distribuerer. Produktet vart introdusert i 1960.

I åra 1960-1975 var produksjonen og distribueringa gjort av Kielland A/S, men har blitt overteke av Nidar sidan den gongen føretaka fusjonerte.

Posen med Knott inneheld småe pastillar med tre ulike farger og smakar; brun (salmiakk), grå (lakris) og kvit (peparmynte).

Kjelder

Bakgrunnsstoff

Produktside ved nidar.no

Pastillar
Nidar-produkt
IFA

IFA er ein pastill som Nidar AS lagar og distribuerer. Produktet vart introdusert i 1930.

Soge 
Den første IFA-pastillen var introdusert av ASOLA, AS O. Larsen, og fanst då berre i smaken søt lakris i ei svart eske. Smaken med salt lakris i ei kvit eske kom seinare, og overtok til slutt for den opphavlege varianten IFA. Produksjonen av IFA vart overteke av Kiellands dropsfabrikk i 1968. I 1975 vart produksjonen flytta over til Nidar då Kielland vart kjøpt opp.

IFA-pastillen er døypt etter den norskfødde songaren Ivar Fridtjof Andresen. Han har tilrådd pastillen, og ein kan lesa eit sitat frå han på baksida av den originale pastilleska:

«Blandt dens fornemste egenskaper er først og fremst den, at den forebygger tørrhet i hals og svelg. Jeg kan paa det varmeste anbefale denne pastill til sangere, talere, røkere og sportsmenn.»  Ivar F. Andresen, Dresden N. 5-11-30.

Framstilling 
Pastillane blir laga med råvarer som blir blanda og kokte. Massen blir så støypt ut i mjøl. Pastilane blir tørka før dei blir skilte frå støypemjølet med børsting og blåsing, og til slutt glansa og pakka i esker.

IFA-variantar 
I dag finn ein IFA i fire variantar; den opphavlege pastilleska, og tre posar med større og mjukare pastillar i ymse farger og smakar.

IFA Original Salt lakris
IFA-pose: Søt lakris
IFA-pose: Jordbær lakris
IFA-pose: Appelsin lakris

Kjelder 
Produktsida for IFA 

Pastillar
Nidar-produkt
Sauebrevet

Sauebrevet (færøysk Seyðabrævið, dansk Fårebrevet) frå 24. juni 1298 er det eldste dokumentet til Færøyane. Dokumentet omhandlar reglar for landbruket på Færøyane. Brevet er skrive på norrønt, sannsynlegvis av biskop Erlendur av Færøyane.

Sauebrevet er eit supplement til den norske gulatingslova frå 1274. Det eksisterer i dag to avskrifter av Sauebrevet, den eine er i nasjonalarkivet i Tórshavn, og den andre på Universitetsbiblioteket i Lund i Sverige.
 
Sauebrevet er ei viktig kjelde for å forstå samfunnet på Færøyane i mellomalderen, spesielt betalingssystema. Mange av reglane i Sauebrevet har vore gjeldande heilt opp til moderne tid. I motsetning til Færingesoga som vart skriven på Island, er Sauebrevet sannsynlegvis skrive på Færøyane. Språket i brevet har særdrag som syner at det oldfærøyske språket alt i høgmellomalderen skilde seg litt frå det gammalnorske med særfærøyske omgrep.

Lovinnhaldet 
Paragrafane i Sauebrevet omhandlar
 Reglar om at saueeigaren skal prove eigarskapen før slakting 
 Om å gå på framand mark 
 Om ein sau er på framand mark 
 Om korleis ein tem ville sauer
 Om å merkje sauene. Presisering av at endring av den første merkinga er rekna som tjuveri.
 Om aggressive gjetarhundar, erstatningsplikt og om talet på sauer på ei mark 
 Om kor lang fristen er ved ei åtvaring frå styremaktene 
 Om plikta til å melde inntrenging på framand mark 
 Om å temje ville sauer – andre del 
 Om å forpakte land 
 Om uønskte gjester og fattiges rett
 Om vitne
 Om bevertningsutgifter 
 Om etablering og busetjingsrett 
 Om fordeling av kvalkjøtt
 Om drivgods

Kjelder
 Denne artikkelen bygger på «Fårebrevet» frå , den 10. august 2009.

Bakgrunnsstoff

Færøyane
Krisjna-djanmasjtami

Krisjna-djanmasjtami er ei hinduhøgtid der ein feirar på fødselsdagen til guden Krisjna, ein avatar av Visjnu. Feiringa fell på den 8. dagen i den mørke halvdelen av månaden sjravana. I den vestlege kalenderen vil dette som regel vera mellom midten av august og midten av september.

Feiring 
Ein kan innleia høgtida med ein faste den sjuande og ei nattevake til minne om den farefulle fødselen til Krisjna, som onkelen ville drepa, før han blei teken til tryggleik hjå ein fosterfamilie i Gokula. Ved midnatt kan ein ta helgenbildet til barnet Krisjna, vaska det og leggja det i ei vogge, og utføra árti, ei særskild tilbeding.

Om morgonen teiknar kvinner bakkemønster av barneføter som leier mot huset og tempelrommet der, for å visa Krisjna vegen inn. Teikningane kan òg vera eit symbol på at han kom inn i fosterheimen.

I Maharashtra er høgdepunktet for dagen at grupper av unggutar, kalla govinda, lager menneskepyramidar som prøver å slå sund ei høgthengande krukke fylt med flytande dravle. I følgje ei rekkje soger var Krisjna svært glad i som barn.

Namn 
Høgtida har ei rekkje namn som varierer mellom dei ulike regionane og kastene. Ho kan heita djanmasjtami, som tyder 'fødsel-åttande' eller variantar som krisjnadjanmasjtami eller govindasjtami. Sridjayanti eller srikrisjna djayanti, der siste ordet tyder 'årsdag', er også vanlege namn. 
Nemninga gokulasjtami viser til staden Krisjna blei fostra opp medan 'asjtami rohini', som viser til stjerna han blei fødd under (Aldebaran). I Nordvest-India kan ein kalla høgtida saatam aatham, 'sjuande åttande', fordi ein feirar begge desse datoane. I Maharashtra er ho kjend som dahi handi, 'dravle-krukke'.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Krishna Janmashtami» frå , den 12. august 2009. 
 

Hinduhøgtider
Indiske høgtider
Krisjna
Fødselsdagar
Visjnu-dyrking
August
September
Mennesketårn
Den spanske marinen

Den spanske marinen (spansk Armada Española) er den maritime delen av det spanske forsvaret og ein av dei eldste aktive marinestyrkane i verda. Armadaen har mellom anna utført bragder i verdshistoria som å oppdage Amerika, utføre den første jordomseglinga og oppdage sjøvegen frå Det fjerne austen til Amerika over Stillehavet (Urdaneta-ruta). I tre hundreår eskorterte den spanske marinen gallionkonvoiane i det omfattande handelsnettverket i Stillehavet frå Asia til Amerika og i Atlanterhavet frå Amerika til Europa. Den spanske marinen av den mektigaste styrken til sjøs i Europa frå tidleg på 1500-talet til midten av 1600-talet, og var ein av dei sterkaste i verda fram til tidleg på 1800-talet.

I 1987 bestod armadaen av 47 300 menneske, inkludert marinesoldatar, av desse om lag 34 000 vernepliktige. I 2002 vart alle greinene av det spanske forsvaret fullstendig omgjort til profesjonelle styrkar.. Dei største basane til den spanske marinen ligg i Rota, Ferrol, San Fernando og Cartagena.

Bakgrunnsstoff 

 Offisiell nettside (spansk)
 http://www.todoababor.es/ (Spansk marinehistorie)
 Historia til spanske marinefolk
 http://www.revistanaval.com/
 http://www.losbarcosdeeugenio.com/principal_es.html
 El Arma Submarina Española (uoffisiell nettside)
 http://www.fotosdebarcos.com/  (Den spanske marinen med bilete av spanske marinefartøy)
 Krigsskip i den spansk borgarkrigen
 BUQUESDEGUERRA.TK, spansk nettside om marinefartøy

Kjelder 

 Denne artikkelen bygger på «Spanish Navy» frå , den 13. august 2009. 
 oppgav desse kjeldene:
Kjell Olaf Jensen

Kjell Olaf Jensen () var ein norsk litteraturkritikar, essayist og omsetjar av skjønn- og faglitteratur frå fransk, tysk, engelsk og dei andre skandinaviske språka. Han var utdanna magister i litteraturvitskap. 

Frå 1997 til 2007 var Jensen leiar av Norsk PEN. I åra 1985 til 1990 var han formann i Norsk Litteraturkritikarlag, og frå 1989 til 1993 var han visepresident i Association Internationale des Critiques Littéraires. 

Kjell Olaf Jensenfekk Riksmålsprisen for omsetjingane sine i 1984 og vart årets kritikar i 2001.

Hoffet kunngjorde 22. april 2010 at kongen hadde utnemnt Jensen til riddar av 1. klasse av St. Olavs Orden «for hans bidrag for det frie ord.» Det vart samtidig sagt at det var lagt vesentleg vekt på det mangeårige arbeidet og engasjementet hans for ytringsfridommen.

Kjelder 

Norske litteraturhistorikarar og kritikarar
Norske omsetjarar
Norske essayistar
St. Olavs Orden
El Hierro

El Hierro, med kallenamnet Isla del Meridiano («Meridianøya»), er ei spansk øy. Ho er den minste, sørlegaste og vestlegaste øya i Kanariøyane i Atlanterhavet. Ho ligg akkurat på 18 grader vest.

Historie 

Namnet på øya kjem frå guanche og tyder «helt», men i løpet av åra har namnet endra seg til «Hierro», som tyder «jarn» på spansk. Derfor vert Ferro òg stundom nytta som eit alternativt namn på øya. 

Dei innfødde på øya, kalla bimbachar, vart erobra av Jean de Béthencourt, men det skjedde meir gjennom forhandlingar enn med militær makt. Béthencourt var alliert med Augeron, bror til monarken på øya. Han hadde i årevis vorte halde fange av europearane og var her ein meklar mellom europearane og guanchane. Mot at Béthencourt fekk kontroll over øya, lovde han fridom for dei innfødde, men han heldt ikkje lovnaden og selde seinare mange av dei som slavar. Mange franskmenn og spanjolar frå Galicia slo seg ned på øya.

Geografi og natur 
Som resten av øygrupper er øya fjellendt. Ho har eit areal på 278 km².
Det høgaste punktet ligg midt på øya og heiter Malpaso med ei høgd på 1502 meter over havet. Fleire unike artar finst på El Hierro, som ei kjempeøgle (Gallotia simonyi).

Øya er ein del av provinsen Santa Cruz de Tenerife og består av tre kommunar: 
 Frontera
 Valverde
 El Pinar

Valverde ligg nordaust på øya, medan Frontera ligg i sørvest. Begge inneheld fleire landsbyar. Setet på øya er Valverde. I 2003 budde litt over 10 000 innbyggjarar på øya.

Turisme 
Som alle av Kanariøyane er El Hierro ein turistdestinasjon. Ho har ein liten flyplass ved Valverde og ein ferjeterminal som begge har samband med Tenerife.

Kjelder 

 Denne artikkelen bygger på «El Hierro» frå , den 15. august 2009.

Bakgrunnsstoff 

 Plante- og dyreliv på El Hierro

Øyar i Kanariøyane
Vulkanar på Kanariøyane
Biosfærereservat i Spania
Mandola

Mandola er eit klimpreinstrument i mandolinfamilien og har sitt opphav i dei langhalsa luttane som kom til Europa med den arabiske ouden. Mandolaen har fire unisone strenger som er stemt i kvintar. 

Tenormandolaen, eller oktavmandolaen er den vanlegaste varianten, og er stemt ein oktav under mandolinen (G D A E). Altmandolinen er stemt som ein bratsj, altså ein kvint under mandolinen. Den sistnemnde varianten har vore brukt i mandolinorkestra for å fylle ei tilsvarande rolle som bratsjen i eit strykeorkester. Likevel er det tenormandolaen (eller oktavmandolaen) som har fått mest popularitet på grunn av at stemminga tillét at mandolinspelarar kan spele instrumentet utan å måtte endre toneart. 

Den tradisjonelle italienske varianten har rund botn, medan dei nyare og internasjonalt meir utbreidde variantane har flat botn.

Mandola i norsk folkemusikk 

Mandolaen og fleire andre 2-korige klimpreinstrument med flat botn, slik som bouzouki og cittern, vart introdusert i norsk folkemusikk på 70- og 80-talet og har sidan vorte stadig meir vanleg i samspel. Dette er i stor grad eit resultat av svensk påverknad, særleg frå musikarar som Ale Möller og Roger Tallroth. 

Den norske folkemusikaren og gitaristen Leiv Solberg har brukt mandola på ei rekkje plateinnspelingar, mellom anna med Ånon Egeland, Ragnhild Furholt og Laila Yrvum.

Bakgrunnsstoff

Klimpreinstrument
Folkemusikkinstrument
1000-talet fvt.

Hendingar på 1000-talet f.Kr.
 Rundt 1030 fvt: Kong Saul I av Israel blei innsett som Israels første konge.
 1004 fvt: Kong David I av Judea blei salva til konge over heile Israel i Hebron (uviss dato)
 1001 fvt: Zhou mo wang av Zhou-dynastiet blei konge i Kina.
 Rundt 1000 fvt: Latinarar kom til Italia frå Donau-området.
 Rundt 1000 fvt: Rigveda, det eldste hinduiske skriftverket, blei nedskrive
 Rundt 1000 fvt: Dei tidlegaste spora etter jordbruk i dei kenyanske høglanda er frå denne tida.

Døde 
 Rundt 1011 fvt.: Kong Saul I av Israel døydde under eit slag mellom israelittane og filistinarane på Jezreel-sletta.
 1002 fvt: Zhou zhao wang, kinesisk konge av Zhou-dynastiet.