kardosdrur/scandi-wiki huggingface dataset:
Stopp Innvandringen

Stopp Innvandringen er eit tidlegare norsk politisk parti som var leia av Jack Erik Kjuus. Partiet stilte til val første gong i 1989. Det hadde som hovudmål å stoppa innvandring til Noreg. 
Til kommunestyrevalet i 1993 stilte partiet felles liste med Fedrelandspartiet, men fekk ingen mandat. Til stortingsvalet i 1997 slo partiet seg saman med Hjelp fremmede hjem til Hvit Valgallianse.

Då Kjuus trekte seg frå politikken i 1999 skifta partiet namn til Nasjonalalliansen.

Kjelder 

Tidlegare norske politiske parti
Innvandringskritiske parti
Sikahjort

Sikahjort (Cervus nippon) er eit dyr i hjortefamilien (Cervidae).   Han har kastanjebrunt skinn med små, kvite flekkar om sommaren, og gråbrunt skinn om vinteren.  Arten kjem opphavleg frå Aust-Asia, men han er òg innført i delar av Europa, New Zealand og Nord-Amerika, der bestanden no tek seg opp.

Bakgrunnsstoff

Hjortedyr
Christlich-Soziale Union in Bayern

Christlich-Soziale Union in Bayern (CSU) () er eit konservativt politisk parti i Tyskland som saman med systerpartiet CDU utgjer den såkalla unionsfraksjonen i den tyske riksdagen. Partileiar er Erwin Huber. CSU er berre representert i den sørlegaste av dei tyske delstatane, Bayern. 

Partiet blei grunnlagt i 1946 som etterfølgjar til Bayerische Volkspartei, som blei oppløyst i 1933. Av historiske grunnar er den bayerske utgåva av unionen teken vare på som eit eige parti, og CDU driv inga politisk verksemd her. Det tyder ikkje at samarbeidet mellom dei to er utan problem, og CSU har stått for ein meir sjåvinistisk og høgreorientert politikk enn systerpartiet sitt. 

Den mest markante personen i partiet si historie er Franz Josef Strauss, som var ministerpresident (statsminister) i Bayern i ei årrekkje på 1970- og 80-talet. Strauss var òg kandidaten for unionen som forbundskanslar, men var for omstridd, både i CDU og blant vesttyskarar, til å bli vald. 

Edmund Stoiber har leidd CSU sidan 1999. I 2002 var han kanslarkandidat for unionen, men tapte på målstreken for Gerhard Schröder. Ved riksdagsvalet i Bayern i september 2003 fekk CSU heile 60,7 % av stemmene. Stoiber valde å trekkje seg som leiar i 2007 etter at det blei kjent at han hadde late medarbeidarane sine spionere på Gabriele Pauli etter at ho hadde kritisert Stoiber.

Bakgrunnsstoff 

Konservative parti
Kristeleg-demokratiske parti
Tyske politiske parti
Bayern
Skipingar i 1946
Roman Šebrle

Roman Šebrle () er ein tsjekkisk friidrettsutøvar. Han har verdensrekorden i tikamp med 9026 poeng.

Han fekk sølv under VM i friidrett 2003, men gjekk heilt til topps under OL 2004 i Athen. Under VM i friidrett 2005 vart det ein ny sølvmedalje.

Bakgrunnsstoff 
 

Tsjekkiske friidrettsutøvarar
Mangekjemparar
Olympiske meistrar for Tsjekkia
Olympiske sølvmedaljevinnarar for Tsjekkia
Medaljevinnarar under sommar-OL 2000
Tsjekkiske deltakarar under sommar-OL 2000
Friidrettsutøvarar under sommar-OL 2000
Medaljevinnarar under sommar-OL 2004
Tsjekkiske deltakarar under sommar-OL 2004
Friidrettsutøvarar under sommar-OL 2004
Tsjekkiske deltakarar under sommar-OL 2008
Friidrettsutøvarar under sommar-OL 2008
Tsjekkiske deltakarar under sommar-OL 2012
Friidrettsutøvarar under sommar-OL 2012
Erik Solheim

Erik Solheim () er ein norsk diplomat og tidlegare politikar for SV. Han er leiar for miljøprogrammet til SN og assisterande generalsekretær i SN frå 2016.

Liv og virke

Utdanning
Solheim er utdanna cand.mag. med faga historie og sosiologi.

Valobservatør
Solheim har vore valobservatør i Russland, Georgia, Kviterussland og Ukraina. I tillegg til engasjement for fred og konfliktløysing har Solheim alltid vore svært oppteken av miljøspørsmål, og han var mellom anna med på SN sin miljøkonferanse i Rio i 1992. I utviklingspolitikken har han, i tillegg til fred og miljø, vore oppteken av kvinner og likestilling, samt olje- og energispørsmål.

Politisk karriere
Solheim var leiar i Sosialistisk Ungdom i åra 1977–1980, partisekretær i SV frå 1981 til 1985, og leiar for SV i perioden mellom 1987 og 1997. Han var stortingsrepresentant frå Sør-Trøndelag i perioden 1989–1993, og frå Oslo i perioden 1993–2001. Den personlege rådgjevaren til Solheim då han var SV-leiar og stortingsrepresentant var i fleire år Thor Gjermund Eriksen, som seinare vart redaktør i Dagbladet. Som SV-leiar etterfølgde han Theo  Koritzinsky, og vart sjølv etterfølgd av Kristin Halvorsen.

Frå våren 2000 hadde han permisjon frå Stortinget for å vere spesialrådgjevar for det norske Utanriksdepartementet på Sri Lanka. Målet var å arbeide fram ein fredsavtale mellom styresmaktene i landet og LTTE. Vararepresentanten hans i utanrikskomitéen på Stortinget var i denne perioden Lisbet Rugtvedt.

Den 17. oktober 2005 vart han utnemnd til statsråd i Regjeringa Stoltenberg II med ansvar for utviklingssaker (utviklingsminister). Hausten 2007 fekk han òg ansvaret for Miljøverndepartementet. Han gjekk av som minister i 2012.

Kjelder 
 

Denne artikkelen bygger på «Erik Solheim» frå ,  den 14. april 2010.  

Referansar

Bakgrunnsstoff

Norske utviklingsministrar
Norske miljøvernministrar
Statsrådar i Regjeringa Stoltenberg II
SV-statsrådar
Norske diplomatar
Stortingsrepresentantar 1989-1993
Stortingsrepresentantar 1993-1997
Stortingsrepresentantar 1997-2001
Stortingsrepresentantar frå SV
Stortingsrepresentantar for Sør-Trøndelag
Stortingsrepresentantar for Oslo
Leiarar for Sosialistisk Venstreparti
Norske forfattarar av erindringsbøker
Politikarar frå Oslo
Leiarar i Sosialistisk Ungdom
Huftarøy

Huftarøy er den største øya i Austevoll kommune rekna etter både areal og innbyggjartal. Arealet er 50,4 kvadratkilometer og det bur ca. 3000 personar her.

Øya ligg mellom Møkstrafjorden i vest, Bjørnafjorden i aust, Langenuen og Selbjørnsfjorden i sør og Korsfjorden i nord.

Nord på Huftarøy ligg kommunesenteret Storebø, med 1658 innbyggjarar (2023). Bygdene Kolbeinsvik og Vik ligg òg på Huftarøy.

Kommunikasjon 
Det går ferje frå Hufthamar nord på Huftarøy til Krokeide i Fana bydel i Bergen kommune, og til Hundvåkøy. Dette ferjesambandet vert trafikkert av to ferjer. Søraust på Huftarøy, i Husavik, går det ferje til Sandvikvåg i Fitjar kommune på øya Stord.

HSD sine hurtigbåtar og Flaggruten går innom transportknutepunktet Hufthamar nord på Huftarøy.

På sørspissen av Huftarøy går Selbjørnsbrua over til Selbjørn, som er den nest største øya i Austevoll. Hausten 2005 vart bruprosjektet Austevollsbrua sett i gang, og i 2008 stod bruprosjektet som skal binde Huftarøy saman med Hundvåkøy ferdig.

Folketalsutvikling:

1 Med Drøna, Rostøya og mindre holmar.

Kjelder

Øyar i Austevoll
Haukedalsvatnet

Haukedalsvatnet er ein innsjø i Sunnfjord kommune i Vestland. Innsjøen har eit areal på 10,24 km².

Innsjøar i Sunnfjord
Odd Eriksen

Odd Eriksen () var ein norsk politikar frå Arbeidarpartiet. Han vart den 17. oktober 2005 utnemnd til statsråd for Nærings- og handelsdepartementet i regjeringa Stoltenberg II. Den 29. september 2006 vart det kunngjort at han gjekk av som statsråd. Dag Terje Andersen tok over, og Eriksen vart fylkesrådsleiar i Nordland fylke i desember same år.

Karriere
Eriksen budde lenge i Dønna. Han starta arbeidskarrieren sin i elektrolysen ved Elkem Aluminium i Mosjøen. I åra mellom 1986 og 1990 var han fagforeiningsleiar i MKAF (Mosjøen kjemiske arbeiderforening), som er den lokale foreininga av NKIF. Mellom anna leia han streiken under lockouten i 1986. Han var vararepresentant for Bjarne Mørk Eidem til Stortinget i åra 1989–1993, han sat då i justiskomiteen i Stortinget. Han var fast stortingsrepresentant i åra mellom 1993 og 2001. I tida frå 1993 til 1997 var han òg nestleiar i forsvarskomiteen i Stortinget. Frå 2003 og fram til utnemninga som statsråd, var han fylkesråd for samferdsle og leiar for Arbeidarpartiet i Nordland.

Eriksen vart landskjend då han var med på å overmanna kapraren på eit fly frå Kato Air i 2004. Dermed hindra han at flyet styrta. Han fekk Carnegies heltemedalje i gull i 2005 for innsatsa.

Kjelder

Bakgrunsstoff
 

Norske nærings- og handelsministrar
Statsrådar i Regjeringa Stoltenberg II
Ap-statsrådar
Stortingsrepresentantar 1993-1997
Stortingsrepresentantar 1997-2001
Stortingsrepresentantar frå Ap
Stortingsrepresentantar for Nordland
Vararepresentantar til Stortinget
Fylkesrådar i Nordland
Ap-politikarar i Nordland
Norske fagforeiningsleiarar
Folk frå Alstahaug
Folk frå Dønna
Stephen Hawking

Stephen William Hawking () var ein engelsk teoretisk fysikar, astrofysikar og matematikar.

Bakgrunn 
Hawking har vore professor i matematikk ved Cambridge University sidan 1980.  Hawking vart 20 år gamal råka av ein ulækjeleg og progressiv nevromotorisk sjukdom, som òg påverka hjernefunksjonane. Men han fullførte studia, og med hjelp frå kona, medarbeidarar og studentar har han likevel klart å formidle verdfulle idear og utforme nye teoriar av stort verd innan sine felt.

Arbeidsområda hans har vore romtid-teorien og særskild dei anomaliane i romtida kalla singularitetar. Sidan 1970 har dei viktigaste undersøkingane hans omfatta gravitasjonskollaps og eigenskapane ved svarte hòl. Seinare har han arbeidd med å formulere ein einskapleg teori for gravitasjonsteori og kvanteteori. Forskinga hans indikerer at svarte hòl ikkje eksisterer æveleg, men snarare «eimar» langsamt bort.

Verk 
Hawking har skrive fleire populærvitskaplege bøker, mellom anna The Very Early Universe (1983), A Brief Historie of Time. From Big Bang to Black Holes (1988, norsk omsetjing Univers uten grenser, 1988), Black Holes and Baby Universes (1993, norsk omsetjing Svarte hull, baby-universer og andre essays, 1993), The Nature of Space and Time (1996) og The Universe in a Nutshell (2001).

Prisar 
Hawking har fått mange prisar og utmerkingar, mellom anna Einsteinmedaljen 1979, Royal Astronomical Society sin gullmedalje i 1985, Copleymedaljen i 2006 og Presidentens fridomsmedalje frå USA i 2009.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 

 Stephen Hawkings nettstad
 Stjerneprofessorens teori om Gud og evigheten - intervju i Aftenposten 26. februar 2006. Arkivert

Folk frå Oxford
Folk frå St. Albans
Engelske fysikarar
Engelske astronomar
Kosmologar
Relativistar
Teoretiske fysikarar
Engelske sakprosaforfattarar
Elevar ved University College, Oxford
Elevar ved Trinity Hall, Cambridge
Medlemmar av Royal Society
Medlemmar av American Philosophical Society
Medlemmar av Det pavelege vitskapsakademiet
Medlemmar av United States National Academy of Sciences
Albert Einstein-medaljen
Maxwell Medal and Prize
Copleymedaljen
Royal Astronomical Society sin gullmedalje
Wolfprisen i fysikk
Order of the British Empire
Døde av motonevronsjukdom
Norsk Telegrambyrå

Norsk Telegrambyrå (NTB) er eit norsk nyhendebyrå som vart etablert i 1867. Byrået vert eigd av norske mediebedrifter i fellesskap, med Orkla Media som største eigar. 
NTB er deleigar i biletbyrået Scanpix Norge.

NTB har om lag 100 tilsette. Byrået er delt opp i fem redaksjonar; nyheits-, samfunns-, kultur-, utanriks- og sportsredaksjonen. I tillegg kjem lokalkontor i Bergen, Stavanger, Molde, Trondheim, Bodø og Tromsø. Byrået har også ein fast korrespondent i Brussel.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 

Nyhendebyrå
Norske føretak
Skipingar i 1867
Jahn-Arill Skogholt

Jahn-Arill Skogholt () var ein norsk forfattar frå Storfjell i Vågan kommune. Han er mest kjend for visa «Bygdevisa» betre kjent som «Kor e hammaren, Edvard». Han skreiv alt frå viser og dikt til biografiar og fantasyromanar. 

Skogholt var utdanna cand.mag. med faga statsvitskap, offentleg rett og offentleg administrasjon. Han var skrivar i Noregs Mållag i 1971-1973, og arbeidde elles mellom anna som kultursekretær i Vestvågøy kommune. 

Han fekk Blix-prisen i 1987.

Bibliografi

Sakprosa
Ein skolemålsstrid i Bygde-Norge saman med Andreas Hompland (1974)
Kvinnfolk i Lofoten saman med Liv Marie Austrem(1987)
Eivind Bolle : lofotfiskar ved kongens bord (1993)

Skjønnlitteratur
Kor er hammaren, Edvard? : ein distriktspolitisk pamflett (viser og songar, 1977)	
I havherrens land (roman, 1987)	
Grågud og Kvitekrist (roman, 1999)

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 Bøker av Jahn-Arill Skogholt  digitalisert hjå Nasjonalbiblioteket
 Utgjevingar av Jahn-Arill Skogholt i BIBSYS Ask

norske romanforfattarar
Forfattarar frå Nordland
Norske visediktarar
Norske sakprosaforfattarar
Norske lyrikarar
Nynorskforfattarar
Målfolk
Folk frå Vågan
Nordnorske målfolk
Vinnarar av Blixprisen
Nynorsk i Nord-Noreg
Majavatnet

Majavatnet (sørsamisk: Maajehjaevrie) er to vatn, Store Majavatnet og Litl-Majavatnet, som ligg i Grane kommune i Nordland fylke. Vatna ligg øvst i Svenningdals-/Vefsnavassdraget, og har tilsig frå Tomasvatnet i aust og Steinvatna i sørvest. Avløpet er mot nord via Flya, Litl-Majavatnet, Sefrivatnet, Kjerringvatnet og Store Svenningsvatnet til Svenningdalselva.

Det store Majavatnet er 16 km², Litl-Majavatnet (Ohtje Maajehjaevrie) er 3 km². Vasskiljet mot Namdalen og Namsen er like sør for Majavatnet, der det berre er 100 meter til første bekken som renn sørover. På austsida av innsjøen går både E 6 og Nordlandsbanen, med stasjon i tettstaden Majavatn.

Ved Majavatn-tragedien under andre verdskrigen i oktober 1942 fall 34 nordmenn, fleire vart arresterte, andre måtte forlate landet.

Majavatnet ligg i sørsamisk område, og sørsamisk språk har stått sterkt blant sørsamane som bur her.

Kjelder 

Geografi i Grane
Innsjøar i Nordland
Hǿnsa-Þóris saga

Hǿnsa-Þóris saga er ei av islendingesogene. Hovudpersonen i soga er Tungu-Oddr. Hǿnsa-Þórir (eller Hænsa-Þórir) var skurken.

Bakgrunnsstoff 
 Hænsa-Þóris saga i heimskringla.no

Islendingesoger
Grǿnlendinga saga

Grǿnlendinga saga (norsk 'Grønlendingesoga' eller 'Soga om grønlendingane') er ei av islendingesogene. Ho fortel om korleis Eirik Raude og sonen Leif Eiriksson grunnla koloniar på Grønland og i Vinland, altså Amerika. Soga er ein viktig historisk kjelde til desse busetnadane.

Bakgrunnsstoff 

 Grænlendinga saga i heimskringla.no

Islendingesoger
Grønlandsk historie
Islandsk historie
Kanadisk historie
Oppdaginga av Nord-Amerika
Valkyrjer

Valkyrjer er i norrøn gudetru kvinnelege dødsvetter som hentar falne krigarar til Åsgard. Etter kvar kamp vitjar dei slagmarka og tek med seg dei tapraste falne til Odin og Frøya, som husar dei i Valhall og Folkvang. Desse krigarane er kalla einherjar.

Valkyriene er kledde i rustning og ber våpen. Dei kan ri gjennom luft og vatn, over heile verda, og reiser alltid i flokk. I Åsgard serverer dei mjød og kjøt frå grisen Særimne, og underheld både æsene og einherjane.

Skapningar i norrøn mytologi
Mari Boine

Mari Boine, tidlegare Mari Boine Persen, (), er ein samisk songartist. Mari Boine er sannsynlegvis den internasjonalt mest kjende representanten for det samiske folket. Ho syng tradisjonell joik, men har også fornya den med element frå jazz, rock og folkemusikk frå mange ulika kulturar. 

Til Vinter-OL på Lillehammer i 1994 takka ho nei til å opptre, fordi ho såg invitasjonen som eit forsøk på å få henne til å tene som kulturelt alibi for det norske storsamfunnet.

Prisar og utmerkingar 

 Spellemannprisen 1989 i open klasse for Gula gula - hør stammemødrenes stemme.
 Ole Vig-prisen i 1992.
 Gammleng-prisen 1993 i open klasse.
 Áillohaš musikkpris i 1993
 Spellemannprisen 1993 i open klasse for Goaskinviellja.
 Nordlysprisen i 1994.
 Spellemannprisen 1996 i open klasse for Eallin.
 Petter Dass-medaljen 1998 for aktiv innsats for samisk kultur og identitet.
 I 2008 vann ho Amandaprisen for filmmusikken til Kautokeino-opprøret saman med Sven Schultz og Herman Rundberg. 
 Det kongelege hoff kunngjorde 18. september 2009 at kongen har utnemnt Boine til ridder av 1. klasse av St. Olavs Orden for hennar allsidige kunstnariske verksemd.
 Norsk kulturråds ærespris i 2009.
 Anders Jahres kulturpris i 2009.
 Statsstipendiat frå 2013.

Diskografi 
 Jaskatvuođa maŋŋá (1985)
 Gula Gula (1989) Boine vann open klasse under Spellemannprisen 1989 for denne plata.
 Goaskinviellja (1993) Boine vann open klasse under Spellemannprisen 1993 for denne.
 Leahkastin (1994)
 Eallin (1996) Boine vann open klasse under Spellemannprisen 1996 for denne.
 Bálvvoslatjna (1998)
 Gávcci Jahkejuogu (2001)
 Mari Boine Remixed (2001)
 Winter in Moscow (2001, teke opp 1992)
 Idjagieđas (2006)
 Čuovgga Áirras (2009)
 Áiggi Askkis, 2011
 Gilvve Gollát, 2013
 See the Woman, 2017

Mari Boine har også vore med på plater for andre artistar, t.d. Jan Garbarek.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Intervju med Mari Boine (engelsk) 
 Offisiell side

Norske musikarar
Samiske musikarar
Norske songarar
Vinnarar av Amandaprisen
Folk frå Karasjok
St. Olavs Orden
Vinnarar av Norsk kulturråds ærespris
Vinnarar av Spellemannprisen
Nordsamar
Statsstipendiatar
Flåklypa Grand Prix

Flåklypa Grand Prix er ein norsk familie- og dokkefilm frå 1975. Filmen er laga av Ivo Caprino. Handlinga i filmen er bygd på diktverka til forfattaren Kjell Aukrust, som skapte bygda Flåklypa og dei leiande figurane. I Aukrust-verda har nokre av figurane andre roller enn i filmen.

Handling 
Sykkelreparatøren Reodor Felgen bur i lag med skjora Solan Gundersen og piggsvinet Ludvig øvst på Flåklypatoppen. Her driv Felgen med reparasjon av syklar, og eigne oppfinningar. Ein dag kjem disponent Rudolf Blostrupmoen på lokalt fjernsyn og syner fram den nye racerbilen sin, bygd på teikningar han har stole frå verkstaden hjå Felgen, der han var læregut. Solan oppmodar Felgen til å kappkøyre med Blostrupmoen, men han har ikkje pengar til å byggje den planlagde bilen sin, Il Tempo Gigante. 

Dagen etter ser Solan at ein arabisk oljesjeik er komen til bygda, og avgjer at han skal syne teikningane til sjeiken. Sjeiken finn ut at bilen er genial, og vil leggje pengar i. Il Tempo Gigante vert bygd, og sjølv om bilen mest vert sabotert av Blodstrupmoen og hjelparen hans, Mysil Bergsprekken, køyrer Felgen i billøp mot Blodstrupmoen og andre, og vinn.

Skodespelarar 

Den norske versjonen har følgjande stemmer (mellom andre):

 Forteljar: Leif Juster
 Solan Gundersen: Kari Simonsen
 Ludvig: Toralv Maurstad
 Emanuel Desperados: Harald Heide-Steen jr.
 Jostein Kroksleiven: Rolf Just Nilsen.

Miljø 

Miljøet er skapt av Kjell Aukrust, og var opphavleg nytta i føljetongserien Flåklypa tidende, der mange av rollene medverka. Fleire av figurane har og fått eigne bøker frå Aukrust si hand. Solan og Ludvig høyrer ikkje opphavleg til i Flåklypa, men er rekna som to sider av forfattaren sjølv (i filmen er dei handlangarar for Reodor Felgen). Bilen Il Tempo Gigante vart omtala i Flåklypa tidende i 1972-nummeret, der Felgen prøvekjørde bilen nedetter Gudbrandsdalen og øydela atten sauer og fire mjølkeramper.

Detaljar 

Om ein ser godt etter, vil ein sjå fleire figurar frå andre Caprino-filmar i racerløp-delen av filmen. I publikum sit fleire av dokkene frå filmen Papirdraken, og nokre av dei frå eventyrfilmane, mellom dei Per og kongen frå Askeladden og dei gode hjelparane, sistnemnde i strikkegenser.

Kjelder

Familiefilmar
Filmar frå 1975
Norske filmar
Julefilmar
Ivo Caprino
Kål

Kål er eit mangetydig omgrep som blir brukt om ei slekt av grønsaker (kålslekta, sjå Brassica). Det kan òg brukast som del av namnet til grøne plantar som ikkje er i slekt med, men som minner om, kål. Omgrepet blir likevel mest brukt om store og små grønsaker som stammar frå villkål, og som alle høyrer til arten Brassica oleracea. Dei ulike kålslaga har lite til felles når det gjeld utsjånad, men dei har så godt som alle kål i namnet: hovudkål, kvitkål, grønkål, raudkål, rosenkål, savoikål, blomkål, brokkoli, knutekål og kålrot.

Bruk 

Ulike plantedelar frå ulike kålplantar blir brukte til mat. Ein et stilken av knutekål og brokkoli, blomen av blomkål og romanesco, og blada til hovudkål.

Kålplantar kan etast rå, men er vanlegvis varmebehandla. Dei kan kokast lenge, som i matretten fårikål, eller kort, som i wokrettar. 

Nokre artar med kvite eller lilla blad eller blomar kan òg dyrkast som prydplantar.

Opphav 
Villkål, den opphavlege Brassica oleracea som alle kultivarane stammar frå, er ein toårig plante som i dag veks ved kysten sør og vest i Europa. Planten klarer seg godt i salt- og kalkhaldig jord, men trivst ikkje med konkurranse. Derfor veks han helst på ugjestfrie sjøklipper.

Dyrking 

Menneske tok til å dyrka villkålen, og fann fort ut at det var ei næringsrik grønsak som heldt seg lenge. Det blei ei viktig vintergrønsak, som etter kvart blei foredla til mange variantar med ulik smak, storleik, farge og veksemåte.

Kål blir helst dyrka tidleg og seint på året, ettersom det ikkje trivst med for mykje varme. Det finst tidlegkål, som blir mogne på rundt femti dagar og må etast raskt. Seinare kål bruker rundt åtti dagar på å veksa, og kan lagrast lenger.

Ordsoge 

Ordet «kål» kjem opphavleg frå gresk kaulos, som tyder 'stilk'. I tillegg til at ein bruker ordet for grønsaker, særleg hovudkål, og rettar laga av dei, som surkål og fårikål, finst ordet òg i namn på plantar som ikkje blir nytta til matlaging. Nokre av desse er vårkål og skvallerkål.

Bakgrunnsstoff

Grønsaker
Kålslekta
 
Ord av gresk opphav
Cuenca

Cuenca (Santa Ana de los Cuatro Ríos de Cuenca) er den tredje største byen i Ecuador og hovudstaden i Azuayprovinsen. Han ligg i høglandet på 2800 moh ved den panamerikanske hovudvegen. Folkesetnaden var om lag 280 000 i 2001.

Byen vart skipa i 1557 av den spanske historikaren Diego Hurtado de Mendoza på staden der den historiske byen Guapondeleg til Cañarifolket låg, («landet så stort som himmelen», 500 e.Kr.), seinare også kjent som Tomebamba etter at han var erobra av inkaene.

Cuenca er eit senter for produksjon av panamahattar for eksport. Hattane er gjort med handarbeid og er høgt prissette. Sjølve flettearbeidet vert ofte utført heime av kvinner i byen for å skaffe ekstrainntekter til familien, medan ferdigstillinga gjerast med hjelp av maskinar på fabrikkar.

Byen ligg berre 30 kilometer aust for nasjonalparken Cajas og 67 kilometer sør for den viktigaste inkaruinen i landet, Ingapirca.

Det historiske senter i Cuenca er eit kulturminnet som blei sett på UNESCO si verdsarvliste i 1999.

Kjelder 
 Tilsvaranda Wikipedia-artikkel på engelsk
 Rachowiecki, Rob, Ecuador, 5. opplag, Lonely Planet (2001)

Bakgrunnsstoff 
 Framstilling av panamahattar
 Artikkel hos ecuadorexplorer.com
 Bilete frå Cuenca
 Cuenca Ecuador 

Cuenca
Cuenca
Nitinol

Nitinol er ei gruppe metall-legeringar av nikkel og titan. Dei er super-elastiske og har ei temperaturavhengig evne til å vende attende til si opphavleg form etter deformasjon. Metalla er mellom anna bruka i medisinske reiskaper og implantater.

Kjelder 
 Produktark frå produsenten 
 Produsentens heimeside

Bakgrunnsstoff 

Nikkel-titanlegeringar
Tannpleiemateriale
Biomateriale
Tholos

Tholos (frå gresk θολωτός τάφος, θολωτοί τάφοι, ‘graver med kuplar’) er bikube- eller kuppelforma steinbygg som ein finn i middelhavslanda. Dei blei bygde frå Antikken og husa hovudsakleg eit tempel eller ei grav.

Tid og stad 
Dei første tholosane i Hellas blei til rundt 1500 f.Kr., i den greske bronsealderen, og trengde gradvis vekk dei eldre sjaktgravene. Dei største og best kjende bygga er frå Mykene. Ein finn òg restane av ein kjend tholos i Atene-tempelet i Delfi og Asklepios-heilagdomen i Epídavros.

Bygging 
Tholosane blei bygde av steinblokker som møttest i ein avrunda, men òg noko spiss kvelving på toppen. Døropningen blei markert med monolittar på kvar side eller ein rett søyle laga av fleire steinar. Ein kunne så dekka bygget med jord slik at det fekk ein liten haug rundt seg, med ein lang gang ned frå overflata. Ofte bygde ein tholosane i bakkar eller åssider.

Bruk 
I kvar av gravbygga gravla ein fleire døde på ulike stader, anten rett på golvet i gravkammeret eller i uthogde rom i golvet. Ein reknar med at større graver, med ein diameter på 10 til 15 meter, blei brukte til å gravleggja kongelege, men fordi kvar mykenske busetjing hadde meir enn éi slik grav blei truleg òg andre, lågareståande samfunnsmedlemmer gravlagde her. Mange av tholosgravene er blitt plyndra for lenge sidan, og me veit ikkje kva gravgods dei inneheldt.

Liknande bygg, med pynta innerveggar, blei òg laga av etruskarar.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Tholos» frå , og «Tholos» frå  den 25. oktober 2005.

Bakgrunnsstoff 

Antikk arkitektur
Gresk bronsealder
Bygningar
Gravstader
Greske ord og uttrykk