kardosdrur/scandi-wiki huggingface dataset:
Vasspest

Vasspest (Elodea canadensis) er ein fleirårig vassplante i froskebitfamilien. Han er opphavleg utbreidd i mesteparten av Nord-Amerika, men har òg vorte særs vanleg i Europa. Den norske Framandartslista reknar han som ein framand art med svært høg risiko (SE) for økologiske skadeverknader.

Kjenneteikn 
Vasspesten veks under vatn og står oppreist. Blada er om lag 1 cm lange og 2 mm breie, er mørkt grøne på farge og sit motsett eller i tretalskransar langsetter den lange og slakke stengelen. Ho-blomen har raude begerblad og kvite kronblad, og er om lag 4 mm brei. Han vert pollinert av vatnet, men det er ikkje kjend seksuell reproduksjon frå Norden. Vegetativ spreiing – avleggarar og liknande – er derimot eit stort problem; små plantedelar spreiar seg via vatn, båtar, fugl, fiskeutstyr og utslepp frå akvarium.

Vasspest i Noreg 
Vasspesten vart først funnen i Europa i 1817, då han vart innført til Irland. I Noreg vart han innført i 1925 i Østensjøvannet i Oslo. Sidan då har han spreidd seg langs kysten til Rogaland og nordover til mjøsområdet.

Ein finn vasspesten helst i næringsrike vatn og dammar. Han er ein god konkurrent om ressursane, og utkonkurrerar lett mange andre vassplantar. Det er registrert store kortsiktige skadeverknadar på det biologiske mangfaldet i økosystema han har trengd seg inn i. Forskarar trur likevel at økosystema vil stabilisera seg til slutt

Det er forbod mot import, omsetjing, hald og utsetjing av vasspest i Noreg. Forbodet gjeld òg den skylde arten smal vasspest.

Kjelder

Bakgrunnsstoff

Vasspestslekta
Vassplantar
Sik

Sik (Coregonus lavaretus) er ein ferskvassfisk i laksefamilien. Han finst i innsjøar og store elvar over nesten heile den nordlege halvkula frå Sentral-Europa og nordover. I Noreg finst arten på Austlandet, langs sørlandskysten, på Jæren og i Nord-Noreg.

Kjenneteikn 
Siken er slank med sølvblanke sider, mørk rygg og kvit buk. Halefinnen er djupt kløfta, og skjela ganske store. Munnen sit ytst på snuta, og er svakt overbitt. Hannen har vorter på hovudet og ryggen i gytetida.

Vanlegvis har siken færre enn 40 gjellestavar. Han kan bli opp til 70 cm lang og 8-10 kg tung, men vert sjeldan meir enn 1 kg. Dei ulike bestandane varierer sterkt i storleik, ofte kan òg ulike variantar opptre innanfor same bestand.

Levesett 
Sik lever i innsjøar og store elvar, somme av dei kan òg gjennomføra næringsvandringar ut i brakkvatn. I store innsjøar er det ofte fleire gytebestandar av sik som har liten eller ingen omgang med kvarandre. Dei lever på ulike måtar; såkalla siksild sym til dømes i dei frie vassmassane og beitar på krepsdyrplankton medan botnsik er botnlevande og et ymse bentiske virvellause dyr. Stor sik tek òg fiskeyngel.

Gytetida er om hausten og vinteren, over fast botn. Dei kan gyta både i elvar og innsjøar, frå strandsona og ned til nærare 50 m. Yngelen klekker om våren og er då om lag 15 mm lang. Korleis livet går vidare varierer frå bestand til bestand, men vanleg storleik ved kjønnsmodning er mellom 15 og 40 cm. Når dei er så store er dei 2-10 år gamle.

Kjelder 
 Sandlund, Odd Terje: «Sik» i Norges dyr - Fiskene 1 Cappelen 1992
 Sandlund, Odd Terje & Næsje, Tor F.: «Komplekse, laksefisk-dominerte fiskesamfunn på Østlandet» i Borgstrøm, Reidar & Hansen, Lars Petter (red): Fisk i ferskvann - et samspill mellom bestander, miljø og forvaltning Landbruksforlaget 2000
 FishBase

Bakgrunnsstoff 
 

Laksefiskar
Ferskvassfisk
Romssa Arena

Romssa Arena, tidlegare kjend som Alfheim stadion, er eit fotballstadion i Tromsø og heimebana til fotballaget Tromsø IL. Arenaen ligg på sjølve Tromsøya.

Fotballbana måler 110 x 70 meter, og var rekna som den største grasbana i Noreg. Det var òg innsydd kunstgras i sjølve grasmatta for å forsterke underlaget. I midten av 2006 blei det lagt kunstgras på heile Alfheim stadion.

På austsida av arenaen er det oppført eit nytt forretningsbygg som blant anna inneheld klubbhus, møterom og kurs- og konferanselokale. Publikumsrekorden er 10 225 frå ein kamp mot Rosenborg i 1990. Det er vurdert å bygge ut kortsidene på Romssa, ettersom dei for augneblinken ligg under standarden i tilhøve til resten av anlegget.

Arenaen hadde til 29. mars 2023 namnet Alfheim Stadion før namnet blei endra til Romssa Arena. Romssa er nordsamisk for Tromsø.

Kjelder

Idrett i Tromsø
Byggverk i Tromsø
Fotballstadion i Troms og Finnmark
Tromsø Idrettslag
Capo Palinuro

Capo Palinuro er eit nes søraust i Italia, om lag 65 km sørvest for Salerno, i den sørlege delen av av regionen Cilento. Det er visstnok kalla opp etter Palinurus, rorsmannen på Aeneas sitt skip i Aeneiden av Vergil.

På nordsida av neset ligg Palinuro, eit turiststad ved Centola. Sørsida vender ut mot Policastrobukta og strekker seg 6 km frå Marina di Camerota.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Capo Palinuro» frå ,  den 30. oktober 2007.

Bakgrunnsstoff 
 Bilete av Palinuro 
 Informasjon om Palinuro

Nes i Italia
Capo Vaticano

Capo Vaticano er eit nes i kommunen Ricadi i Calabria i Italia. Neset er danna av kvitgrå granitt og er 124 meter høgt på det høgaste. 

Kysten av Capo Vaticano byrjar ved Tonobukta og endar ved Jomfru Maria-bukta. 

Den kjende ventianske forfattaren Giuseppe Berto slo seg ned på Capo Vaticano etter å ha reist gjennom Italia.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Capo Vaticano» frå ,  den 30. oktober 2007.

Bakgrunnsstoff 
 Turistportal for Tropea og Capo Vaticano  
 Capo Vaticano på vivicapovaticano.it

Nes i Italia
Esquilinhøgda

Esquilinhøgda er ei av dei sju høgdene i Roma. Den sørlegaste toppen heiter Oppius.

Etymologi 
Opphavet til namnet Esquilino vert framleis mykje debattert. Ein teori er at åsen vart kalla opp etter dei mange steineikene, exculi, som stod her. Ein annan teori er at like etter Roma vart grunnlagd så var Kapitol, Palatinerhøgda og dei nordlege delane av Celio som var busett. Desse innbyggjarane vart rekna som inquilini, 'innanbys', medan innbyggjarane utanfor desse områda vart rekna som exquilini, 'utanbys'.

Historie 
Åsen stig opp frå dalen der Colosseum seinare vart bygd og var eit fasjonabelt bustadområde. Ved åsen Oppius konfiskerte keisar Nero ein eigedom for å bygge sitt ekstravagante, kilometerlange Domus Aurea, og seinare bygde Trajan badet sitt her. Restane av begge er framleis synleg i dag. Lenger nordaust, ved toppen Cispius ligg Basilikaen Santa Maria Maggiore.

I 1781 vart marmorstatuen av ein diskoskastar, den såkalla Discobolus av Myron, oppdaga.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Esquiline Hill» frå ,  den 30. oktober 2007.  

Åsar i Italia
Roma
Ass-dur

Ass-dur er ein durskala (jonisk) som byrjar og sluttar på Ass (A♭). Tonerekka er A♭-B-C-D♭-E♭-F-G.

Ass-dur på noteark har fire faste forteikn:

Ass-durskala:

Bruk

Beethoven nytta ass-dur i den sakte satsen av dei fleste verka sine i c-moll. Anton Bruckner gjorde det same i dei fyrste c-moll-symfoniane sine, og Antonín Dvořák i sin einaste c-moll-symfoni (Symfoni nr. 1, Zlonické zvony). Frédéric Chopin nytta tonearten i fleire verk, særleg i valsane sine.

Felix Mendelssohn, Johann Nepomuk Hummel, John Field og Friedrich Kalkbrenner skreiv kvar ein  pianokonsert i ass-dur (Mendelssohn sin er for to klvaer); dei har horn og trompetar stemt i e-moll.

Kjelder

Delar av denne artikkelen bygger på «A-flat major» frå ,  den 22. oktober 2023.

Bakgrunnsstoff

Musikkskalaer
Isola Sacra

Isola Sacra («Den heilage øya») er ei øy i Tiber i regionen Lazio i Italia, sør for Roma.

Området mellom Portus og Ostia Antica vart omforma til ei kunstig øy av keisar Trajan, som danna ein kanal som knytte Tiber til sjøen (Fossa Traiana, i dag Fiumicinokanalen). Handelsskip frå Egypt og Afrika kunne då nå Ostia ved hjelp av kanalen. Øya var opphavleg mykje mindre, men på grunn av konstant avleiring frå Tiber veks ho gradvis. Arealet til øya har vorte femdobla sidan antikken.

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Isola Sacra» frå ,  den 5. november 2007.

Bakgrunnsstoff

Sacra
Monte Isola

Monte Isola er ein kommune i provinsen Brescia i Lombardia i Italia. Kommunen ligg på ei øy med same namn i Iseosjøen. Øya har eit areal 4,5 km² og kommunen har 1 768 innbyggjarar.

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Monte Isola» frå ,  den 5. november 2007.

Bakgrunnsstoff

Byar i Lombardia
Øyar i Italia
Agnano

Agnano (italiensk Lago Di Agnano) var ein sirkelforma innsjø som ligg 7 km vest for Napoli i Italia. Han vart truleg først danna i mellomalderen, sidan han ikkje er nemnd av forfattarar frå antikken. Agnano vart tømd for vatn i 1870. Innsjøen låg i krateret til ein utdøydd vulkan med ein omkrins på 6 km. På sørsida ligg Stufe di San Germano med naturlege svovelbad og like ved ligg Grotta del Cane.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Lake Agnano» frå ,  den 6. november 2007.  

Innsjøar i Italia
Tidlegare innsjøar
Avernosjøen

Avernosjøen er ein kratersjø i regionen Campania sør i Italia, om lag 4 km nordvest for Pozzuoli. Han ligg nær vulkanfeltet Campi Flegrei og utgjer ein del av Den campanianske vulkanbogen. Innsjøen er om lag sirkelforma og har ein omkrins på 2 km og er 60 meter djup.

Averno var viktig for romarane som rekna innsjøen for inngangen til Hades. Ho har fått namnet sitt etter det greske ordet αορνος, som tyder «utan fuglar». Dette kjem av at ein trudde fuglar som fauk over innsjøen ville falle død til bakken på grunn av dei giftige gassane som strøymde opp av innsjøen. Namnet Averno eller Avernus vart ofte nytta av romerske forfattarar som eit synonym for underverda. I Vergil sitt verk Aineiden går Aineas ned i underverda gjennom ei grotte nær innsjøen.

Det er uklårt om innsjøen faktisk var så dødeleg som rykte skal ha det til, men det er mogeleg at vulkansk aktivitet kan ha produsert dødelege gassar. Kratersjøar ved aktive vulkanar kan vere særs farlege, som Nyossjøen i Kamerun er eit tragisk døme på.

Trass i at innsjøen skal ha vore farleg slo mange romarar seg ned ved breidda og det vart bygd villaer og vingardar. Personifiseringa av innsjøen, deus Avernus, vart tilbedd i tempel ved innsjøen og eit stort bad vart bygd ved austsida av innsjøen.

I 37 f.Kr. gjorde den romerske generalen Marcus Vipsanius Agrippa innsjøen om til ein marinebase kalla Portus Julius etter Julius Cæsar. Det vart bygd ein kanal til ein nærliggande innsjø (Lucrinus Lacus) og frå her vidare til sjøen. Innsjøen hadde òg tilknyting til den greske kolonien Cumae via ein undergrunnspassasje kalla Grotta di Cocceio, som var 1 km lang og brei nok til han kunne nyttast stridsvogner. Dette var den første store vegtunnelen i verda og kunne brukast heilt til 1940-åra.

Innsjøen vart òg kalla Lago di Tripergola av italienske geografar.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Lake Avernus» frå ,  den 6. november 2007.  

Innsjøar i Italia
Kratersjøar
Den campanianske vulkanbogen
Campotostosjøen

Campotostosjøen er eit vassreservoar i Abruzzo i Italia. Reservoaret ligg i ei høgd på 1 313 meter over havet og dekkjer eit område på 14 km². 

Området var opphavleg ei stor torvmyr, som vart nytta som energikjelde for lokal småindustri fram til byrjinga av 1900-talet. Capotostosjøen vart danna i 1930-åra då det vart bygd tre demningar på elva Fucino. Reservoaret gjev vatn til vasskraftverket i Vomanodalen. 

Om vinteren frys innsjøen til og om hausten kjem mange til område for å nyte dei vakre fargane i den omliggande skogen. 

Området rundt Campotostosjøen er ein del av eit naturreservat med lokale artar av bøk og piletre. Av dyreliv finn ein grevling, fasan og rev.

Byar ved innsjøen 
 Campotosto
 Mascioni
 Poggio Cancelli

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Lake Campotosto» frå ,  den 19. november 2007.  

Innsjøar i Italia
Fusarosjøen

Fusarosjøen er ein liten innsjø nord for Napoli i Italia ved Bacoli. Berre ei smal landstripe ligg mellom innsjøen og sjøen og han har eit unikt økosystem. 

På grunn av dei nærliggande ferskvasskjeldene har Fusarosjøen lenge vore kjend for østersane som veks her. Det vert òg fiska mykje muslingar i innsjøen. 

Det ligg mange bygningar rundt innsjøen, som restaurantar og paviljongar og Den grøne parken. I dag er bygningane hovudsakleg turistattraksjonar.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Fusaro Lake» frå ,  den 7. november 2007.

Bakgrunnsstoff 
 Bilete

Innsjøar i Italia
Luganosjøen

Luganosjøen (italiensk Lago di Lugano or Ceresio, tysk Luganersee) er ein innsjø søraust i Sveits, på grensa til Italia. Innsjøen er kalla opp etter byen Lugano og ligg mellom Lago Maggiore og Comosjøen.

I 1848 vart Melidedemninga bygd på ei morene mellom Melide og Bissone. Motorvegen A2 og Gotthardbanen kryssar innsjøen der og knyter Lugano til Chiasso. Demninga ligg om lag midt i innsjøen. Opphaldstida til vatnet i innsjøen er 11,9 år i nord og 8,2 år i den sørlege delen.

Kjende fjell og turistdestinasjonar rundt innsjøen er Monte Brè (925 m) i aust, Monte San Salvatore (912 m) vest for Lugano og Monte Generoso (1 701 m) på søraustsida av innsjøen. Verdsarvstaden Monte San Giorgio (1 097 m) ligg sør for innsjøen.

Campione d'Italia er ein enklave i Ticino og høge fjell ligg mellom innsjøen og resten av Italia.

Fiske i innsjøen (og Lago Maggiore) har vorte regulert som ein avtale mellom Sveits og Italia frå 1986. Den noverande avtalen om ferdsel på innsjøen er frå 1992.

Stader ved innsjøen i Sveits (CH) og Italia (I) er mellom anna (frå Lugano og med klokka):

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Lake Lugano» frå ,  den 8. november 2007.  

Innsjøar i Italia
Innsjøar i Sveits
Geografi i Ticino
Lombardia
Internasjonale innsjøar i Europa
Romsonden Phoenix

Phoenix var ein romsonde og del av Mars Scout-programmet til NASA. Han vart skoten opp den 4. august 2007, og landinga nær polområdet i Vastitas Borealis på Mars vart stadfest vellukka den 26. mai 2008. Siste signalet frå Phoenix vart motteke 2. november 2008, og åtte dagar seinare, 10. november, vart sonden erklært tapt av NASA. Då hadde sonden vore operativ på Mars i meir enn fem månader.

Landinga til Phoenix er den sjette vellukka landinga på Mars og var den fyrste marssonden som nytta motorisert nedstiging sidan Viking-sondane tidleg på 1970-talet.

Prosjektet var leitt av Lunar and Planetary Laboratory ved Universitetet i Arizona under styring av NASA. Alt i alt var prosjektet eit samarbeid av universitet frå USA, Canada, Sveits, Danmark og Tyskland, NASA, Den kanadiske romfartsorganisasjonen og private selskap frå luftfartsindustrien.

Vitskaplege mål 

Ferda hadde to mål: 
 studera den geologiske historia til vatnet i området, slik at ein kan få informasjon om tidlegare klimaforandringar på Mars
 finna prov for ei eventuell leveleg sone i grensa mellom jord og is der mikrobar kan eksistera.

Instrumentpakka på Phoenix var i stand til å avdekkja informasjon om den geologiske historia til nordpolregionen på Mars, og ei eventuell biologisk historie.
Sidan Phoenix var den første ferda til å returnera data frå overflata i polarområda kom Phoenix med eit sterkt bidrag til Mars-strategien hjå NASA: «Fylg vatnet». Marspolane inneheld store mengder vassis.

Landar 

Ein valde ein landar i staden for ein marsrover, av di:

 Kostnadene vart reduserte når ein kunne bruka utstyr frå ein romsondeferd som vart avlyst
 Ein trur at området der Phoenix landa er lite variert, difor er det av liten verdi å ha eit mobilt laboratorium.
 Utstyrsvekta som trengst for å gjera Phoenix mobil kan i staden brukast på fleire og betre vitskaplege instrument

Bilete

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Phoenix' heimeside
 Oppsumering av prosjektet  hos JPL
 Phoenix sin profil  hos NASAs Solar System Exploration
 Universitetet i Oslo (UiO) si side om Phoenix

Phoenix
Fiemme-alpane

Fiemme-alpane (tysk Fleimstaler Alpen) er ei fjellkjede i Dei italienske Alpane og ein del av Dei sørlege kalksteinsalpane.  

Fiemme-alpane grensar til Dolomittane i aust, Vizentine-alpane i sør, Brenta-massivet og Nonsberg-alpane i vest og Sarntaleralpane i nord.

Fjelltoppar 
Dei høgaste fjelltoppane i Fiemme-Alpane er: 
 Cima d'Asta, 2847 m
 Torri di Latemar, 2814 m
 Cimon del Latemar, 2812 m
 Paion, 2800 m
 Torre Christomannos, 2800 m
 Schenon, 2800 m
 Cornon, 2781 m
 Cima Valsorda, 2762 m
 Cima di Cece, 2754 m
 Cima del Forcellone, 2719 m
 Corno Val d'Ega, 2713 m
 Cima Feudo, 2670 m
 Cima di Valbona, 2663 m
 Monte Colbricon, 2602 m
 Cima Lastè, 2682 m
 Cima del Pascolo, 2646 m
 Monte Stelle delle Sute, 2615 m
 Monte Cauriol, 2494 m
 Monte Croce, 2488 m
 Cima Scanaiol, 2467 m
 Cimon Rava, 2434 m
 Cima di Sette Selle, 2396 m
 Gronlait, 2381 m

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Alpes de Fiemme» frå ,  den 11. november 2007.  

Fjellkjeder i Alpane
Fjellkjeder i Italia
Aiguille Blanche de Peuterey

Aiguille Blanche de Peuterey er eit fjell i Mont Blanc-massivet i Italia med ei høgd på 4 112 meter over havet. 

Det er tre toppar på fjellet: 
 Pointe Güssfeldt (4 112 m)
 Pointe Seymour King (4 107 m)
 Pointe Jones (4 104 m)

I lag med nabofjellet, Aiguille Noire de Peuterey (3 773 m), dannar Aiguille Blanche ein del av Peuterey-ryggen (Intégrale). Detter er ein av dei tre store ryggane (dei andre er Innominata og Brouillard ridges) til toppen Mont Blanc. Denne vart først klatra via ei fjellkløft på Brenvasida av Paul Güssfeldt med Emile Rey, Christian Klucker og César Ollier 15–19. august 1893. Den første klatringa av heile ryggen inkludert Aiguille Noire de Peuterey (Intégrale) vart gjort 28–31. juli 1934 av Adolf Göttner, Ludwig Schmaderer og Ferdinand Krobath.

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Aiguille Blanche de Peuterey» frå ,  den 11. november 2007. 
 oppgav desse kjeldene:
 Dumler, Helmut and Willi P. Burkhardt, The High Mountains of the Alps, London: Diadem, 1994

Bakgrunnsstoff 
Aiguille Blanche de Peuterey på SummitPost

Fjell i Alpane
Fjell i Italia
Khan

Khan, også stava Xan, Han, Ke-Han, er ein tittel på ein herskar eller ein militær leiar i altaiske språk. Dei kvinnelege variantane er khatun, khatan og khanum. 

«Khan» var opphavleg berre ein tittel på tyrkisk for ein leiar av ein stamme. Mongolar og tyrkarar tok han med til større delar av Asia, og tittelen har no fleire tydingar, som kommandør, leiar eller herskar. Ein finn for det meste khanar i Sør-Asia, Sentral-Asia og Iran. 

Forskjellige mongolske, tyrkiske og hunarfolk frå Sentral-Asia tok med seg tittelen til Afghanistan og nordre India der han seinare vart teken i bruk av lokalbefolkninga som eit namn. Khagan (Khan av Khanar) eller Stor-Khan, var tittelen til Dsjengis Khan og hans etterkomarar.

Sjå og 
 Aga Khan

Titlar
Kongelege titlar
Altaiske språk
Hell

Hell er ein tettstad i bygda Lånke i Stjørdal kommune i Trøndelag fylke, med . Her er ein gamal jarnbanestasjon på Meråkerbanen og Nordlandsbanen.

Namnet «Hell» på denne staden har opphav i det same namnet på ein gard i området, og kjem frå det gamalnorske ordet hellir, som tyder overheng, heller. Garden ligg i nærleiken av ein overhangande fjellknaus der det òg er helleristingar frå steinalderen.

For eit par hundre år sidan vart staden kalla Helle.

Hell ligg sørom Værnes lufthamn og Stjørdalselva. Fram til 1. januar 1962 var Hell administrasjonssentrum i Lånke kommune, som på denne datoen vart innlemma i det som då vart den nye Stjørdal kommune.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Historiske bilete frå Hell

Geografi i Stjørdal
Tettstader i Trøndelag
Piz Cengalo

Piz Cengalo er eit fjell i Bregagliafjella på grensa mellom Italia og Sveits med ei høgd på 3 367 meter over havet. Fjellet ligg like ved det meir kjende Piz Badile. 

Fjellet vart først klatra av D. W. Freshfield og C. Comyns Tucker med guiden F. Dévouassoud den 25. juli 1866.

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Piz Cengalo» frå ,  den 14. november 2007. 
 oppgav desse kjeldene:
 Collomb, Robin G., Bregaglia West, Goring: West Col Productions, 1984

Bakgrunnsstoff 
 Piz Cengalo på SummitPost

Cengalo
Cengalo
Cengalo
Val Bregaglia
Internasjonale fjell i Europa
Fjell i Lombardia
Fjell i Graubünden
Piz Palü

Piz Palü er eit fjell i Berninafjella i Sveits og Italia med ei høgd på 3 901 meter over havet. Det er tre toppar på hovudryggen av fjellet, som går frå aust til vest. Namnet Palü kjem frå det latinske palus, som tyder sump og fjellet er truleg kalla opp etter Alpe Palü, ei høgtliggande eng om lag 4 km mot aust.

Fjell

Ein er usikker på når fjellet først vart klatra, men første gong den høgaste toppen vart nådd var truleg i 1866 av K.E. Digby med guiden Peter Jenny. 

Den austlegaste toppen (3 882 moh.) vart klatra av Oswald Heer, og P. og M. Flury, med guidane Johann Madutz og Gian Marchet Colani («Kongen av Bernina») den 12. august 1835. Alle tre toppane vart først kryssa av Wachler, Wallner, George, Hans Gross og Christian Gross den 22. juli 1868. 

Fjellet har vorte noko kjend gjennom filmen Die weiße Hölle vom Piz Palü ('Det kvite helvete på Piz Palü', 1929), som var regissert av Arnold Fanck og Georg Wilhelm Pabst med ein ung Leni Riefenstahl i hovudrolla.

Panorama

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Piz Palü» frå ,  den 14. november 2007. 
 oppgav desse kjeldene:
 Collomb, Robin, Bernina Alps, Goring: West Col Productions, 1988

Bakgrunnsstoff 
 Piz Palü på SummitPost
 Synopsis, production credits and cast of The White Hell of Pitz Palu (in English)

Fjell i Alpane
Fjell i Italia
Fjell i Sveits
Fjell i Graubünden
Engadin
Palu
Engadin
Internasjonale fjell i Europa
Piz Scerscen

Piz Scerscen er eit fjell i Berninafjella i Italia og Sveits med ei høgd på 3 971 meter over havet. Fjellet ligg mellom Piz Bernina i nordaust på andre sida av eit 3 895 meter høgt pass og Piz Roseg i sørvest. Namnet tyder «det sirkulære fjellet».

Piz Scerscen har òg ein sekundær topp kalla Schneehaube (3 875 m).

Toppen av Piz Scerscen vart først nådd av Paul Güssfeldt, Hans Grass og Caspar Capat den 13. september 1877 frå nordvest. Denne ruta vert i dag kalla Eisnase og inneheld ein 100 meter lang isvegg på 60–70°.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Piz Scerscen» frå ,  den 14. november 2007.

Bakgrunnsstoff 
Piz Scerscen på SummitPost

Fjell i Alpane
Fjell i Italia
Fjell i Sveits
Fjell i Graubünden
Engadin
Monte Rosa

Monte Rosa er eit fjellmassiv i Wallis-Alpane i Italia (Piemonte og Aostadalen) og Sveits (Valais). Dufourspitze er den høgaste toppen i Monte Rosa-massivet og det høgaste fjellet i Sveits med ei høgd på 4 634 meter over havet.

Namnet kjem ikkje frå det italienske ordet «rosa» (som har same tyding på norsk) som mange trur, men frå det frankoprovsensalske ordet roisa som tyder «isbre». 

På klåre dagar, som ein ofte har her, er Monte Rosa-massivet eit flott syn frå Posletta, særleg i dei øvre områda vest i Lombardia og aust i Piemonte. Det dominerer horisonten og tårnar opp omkring dei mindre alpetoppane i nærleiken. Utsikta er særleg vakker frå Malpensa internasjonale flyplass. 

Det ligg fleire skistader rundt Monte Rosa-massivet. Plateau Rosa i ei høgd på om lag 3 500 meter er eit kjent sommerskisenter med permanent snødekke året rundt på grunn av høgda. Ein kan nå skisenteret med taubane frå Cervinia. Andre skisenter i omegnen er Zermatt, Gressoney, Champoluc, Alagna Valsesia og Macugnaga. Monte Rosa er ikkje vanskeleg å nå toppen av, men kan vere utfordrande nok og farlege for uerfarne folk, særleg på grunn av brå vêrendringar og bresprekker.

Fjelltoppar 
 Dufourspitze (4 634 m)
 Ostspitze (4 632 m)
 Grenzgipfel (4 618 m)
 Nordend (4 609 m)
 Zumsteinspitze (4 563 m)
 Signalkuppe (Punta Gnifetti) (4 554 m)
 Silbersattel (4 515 m)
 Grenzsattel (4 453 m)
 Parrotspitze (4 432 m)
 Ludwigshöhe (4 341 m)
 Schwarzhorn (4 322 m)
 Vincent-Pyramide (4 215 m)
 Balmenhorn (4 167 m)
 Punta Giordani (4 046 m)

Isbrear 

 Gornerbreen
 Findelbreen
 Ghiacciaio del Belvedere

Kjelder 
<div class="references-small">
 Denne artikkelen bygger på «Monte Rosa Massif» frå , den 14. november 2007. 
  oppgav desse kjeldene:

Bakgrunnsstoff 

 Bilete av Monte Rosa frå den italienske sida
 Bilete, inkludert panorama, av Monte Rosa frå den sveitsiske sida
 Rundt Monte Rosa
 Freeride route from Monte Rosa med kart og bilete 
 Monte Rosa på Flickr

Fjellkjeder i Alpane
Fjellkjeder i Sveits
Fjellkjeder i Italia
Fjell i Valais
Fjell i Piemonte
Aostadalen