Kongsmarihand

Kongsmarihand (Dactylorhiza majalis) er ei plante i marihandslekta Dactylorhiza i orkidéfamilien (marihandfamilien). I Norsk raudliste for artar (2021) er ho vurdert som livskraftig (LC) på grunnlag av den vanlegaste underarten i Noreg.

Systematikk og utbreiing 
Artsdatabanken bruker prinsipielt separate navn på ulike taksonomiske nivå. Denne arten har tidlegare ikkje hatt noko norsk namn i Artsdatabanken, men har fått namnet kongsmarihand, eit namn som tidlegare var brukt om nominatunderarten Dactylorhiza majalis ssp. majalis, som ikkje veks i Noreg.

Kongsmarihand er ikkje monofyletisk, men polyfyletisk. Det vil seie at dei ulike orkideane som er klassifiserte her, ikkje er direkte i slekt med kvarandre. Alle er oppstått på same måte, gjennom hybridisering mellom bleikmarihand og engmarihand, men til ulike tider og på ulike stader. Dei har genetiske likskapar, men klassifiseringa er alt anna enn enkel. Orkidear som av somme blir rekna som underartar eller til og med eigne artar, kan av andre bli avfeide som lokale, tilfeldige variantar. Somme forfattarar avviser heile arten majalis og omtalar dei som separate artar.

Underartane i Noreg er:
smalmarihand (D. majalis ssp. sphagnicola)
lappmarihand (D. majalis ssp. lapponica)
purpurmarihand (D. majalis ssp. purpurella)

I Norden finn vi elles:
D. majalis ssp. majalis (nominatunderarten), i Sverige (NT) og Danmark (LC)
austersjømarihand (D. majalis ssp. baltica), i Sverige (EN) og Finland (EN, der rekna som eigen art D. baltica)
D. majalis ssp. calcifugiens, endemisk for Danmark («sjælden»)
D. majalis ssp. elatior, i Sverige (EN)
D. majalis ssp. integrata, i Sverige (VU) og Danmark (LC)

På Dei britiske øyane finst òg underartane (der rekna som eigne artar):
D. majalis ssp. occidentalis, i Irland med namnet D. kerryensis
D. majalis ssp. traunsteineroidis, i England, Wales, Skottland og Irland med namnet D. traunsteineroidis

I Finland er underartane rekna som separate artar som samla blir omtalt som toukokämmekkäryhmä («kongsmarihandgruppa»).

I Field Guide to the Orchids of Europe and the Mediterranean (2019) har ein definert heile 17 underartar i Europa, mellom dei alle dei før nemnde, og med eit par små avvik er dei same underartane nemnde i Plants of the World Online. WFO – The World Flora Online reknar fleire av underartane som separate artar og avviser somme underartar som synonym, men held fast ved desse tre underartane:
Dactylorhiza majalis subsp. baltica (Klinge) H.Sund.
Dactylorhiza majalis subsp. majalis
Dactylorhiza majalis subsp. sphagnicola (Höppner) H.A.Pedersen & Hedrén

I ei særleg uklar stilling står stormarihand, som er rekna som arten D. praetermissa i den norske Artsdatabanken, i Storbritannia og i WFO – The World Flora Online (der som D. praetermissa ssp. praetermissa). I Plants of the World Online er han handsama som underarten D. majalis ssp. praetermissa, men elles rekna inn i D. majalis ssp. integrata som til dømes i Field Guide to the Orchids of Europe and the Mediterranean.

Artsnamn knytte til majalis-gruppa i Nord-Europa 
Ei lang rekkje namn har vore foreslått for svært mange av taksona i denne gruppa, og mange av plantane har vore gitt status som art. Dei fleste av desse artsnamna er no rekna som ugyldige, men somme av dei er framleis i bruk i nasjonal terminologi. Mellom artsnamn som er eller har vore i bruk i Nord-Europa finn vi:
D. baltica, i Finland og Baltikum framleis i bruk, elles rekna til D. majalis ssp. baltica, austersjømarihand
D. curvifolia, no rekna inn i lappmarihand
D. kerryensis, i bruk på Dei britiske øyane, elles rekna inn i D. majalis ssp. occidentalis
D. lapponica, no D. majalis ssp. lapponica, lappmarihand
D. majalis, no helst D. majalis ssp. majalis
D. occidentalis, no D. majalis ssp. occidentalis
D. osiliensis, i Estland framleis i bruk, elles rekna inn i  D. majalis ssp. elatior
D. praetermissa, i Noreg (som stormarihand) og i Storbritannia framleis i bruk, elles rekna inn i D. majalis ssp. integrata
D. purpurella, no D. majalis ssp. purpurella, purpurmarihand
D. russowi, i Baltikum framleis i bruk, uviss status
D. ruthei, i Estland framleis i bruk, uviss status
D. sphagnicola, i Finland framleis i bruk, elles rekna som D. majalis ssp. sphagnicola, smalmarihand
D. traunsteineri, i Finland framleis i bruk, elles rekna inn i lappmarihand
D. traunsteineroidis, i bruk på Dei britiske øyane, elles D. majalis ssp. traunsteineroidis

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 

Orkidear i Noreg
Orkidear i Sverige
Orkidear i Danmark
Orkidear i Finland
Orkidear på Færøyane
Orkidear i Storbritannia
Orkidear i Irland
Orkidear i Estland
Orkidear i Latvia
Orkidear i Litauen
Marihandslekta