Purpurmarihand

Purpurmarihand (Dactylorhiza majalis ssp. purpurella) er ei plante i marihandslekta Dactylorhiza i orkidéfamilien (marihandfamilien) Orchidaceae.

Systematikk 
Purpurmarihand blei tidlegare ofte rekna som ein eigen art, D. purpurella, men blir no rekna til kongsmarihand-gruppa D. majalis, og har status som underart. Heile gruppa er tetraploid og har truleg kome til ved hybridisering mellom dei to diploide plantene engmarihand (D. incarnata) og skogmarihand (D. maculata ssp. fuchsii), kopla med dobling av kromosomtalet.

Andre underartar av kongsmarihand i Noreg er smalmarihand (ssp. sphagnicola) og lappmarihand (ssp. lapponica). I Sør-Sverige og Danmark veks nominatunderarten (ssp. majalis).

I WFO – The World Flora Online er purpurmarihand rekna som ein eigen art med det vitskapelege namnet D. purpurella.

Utbreiing
Purpurmarihand er bunden til kalkrikt sanddynelandskap nær sjøen i Rogaland, Sogn og Fjordane og Møre og Romsdal. Planta har òg vore funne i Ørland i Trøndelag, men kan vere utgått der. Purpurmarihand er freda, men er truga av både redusert beite og nedbygging av lokalitetar. Purpurmarihand er derfor på Norsk raudliste for artar (2021) med statusen sterkt truga (EN).

Arten finst òg i Danmark (status LC, dansk namn purpur-gøgeurt) og på Færøyane (VU, sera sjáldsom, færøysk namn reyður børkubóndi). I den danske Naturbasen er det oppgitt to varietetar:
D. majalis ssp. purpurella var. purpurella (LC, dansk namn purpur-gøgeurt)
D. majalis ssp. purpurella var. cambrensis (LC, dansk namn vendsyssel-gøgeurt)

På Dei britiske øyane er purpurmarihand (engelsk namn northern marsh orchid) rekna som ein art D. purpurella og er rekna som livskraftig (LC) i både den britiske og den irske raudlista, på same måte som lokalt i England og Wales, og han er ikkje nemnd for tiltak i Skottland. Ein har tidlegare rekna med to underartar (ssp. purpurella og ssp. cambrensis), som no blir rekna som varietetar. Underarten ssp. cambrensis (engelsk namn Welsh marsh orchid) har vore verna gjennom den britiske Handlingsplan for biodiversitet  og er rekna som sårbar (VU) i Wales og Skottland.

Hybridar 
Hybridar mellom purpurmarihand og grasmarihand (Dactylorhiza incarnata ssp. incarnata × majalis ssp. purpurella) er funne på det nordlege Vestlandet i Noreg, i Danmark og i dei nordlege delane av Dei britiske øyane. I Danmark er det òg registrert hybridar mellom purpurmarihand og dynemarihand (Dactylorhiza incarnata ssp. coccinea × majalis ssp. purpurella), som òg er registrert i dei nordlege delane av Dei britiske øyane.

Hybridar med flekkmarihand (Dactylorhiza maculata ssp. maculata × majalis ssp. purpurella eller Dactylorhiza ×formosa nothovar. formosa) er i Noreg registrert i Rogaland og Sogn og Fjordane, han finst òg i Danmark, og på Dei britiske øyane er han rekna som den vanlegaste orkidéhybriden i den nordlege deen av Storbritannia og i Irland. Ganske vanleg på Dei britiske øyane er òg hybriden mellom purpurmarihand og skogmarihand (Dactylorhiza maculata ssp. fuchsii × majalis ssp. purpurella eller Dactylorhiza ×venusta), og det er funne hybridar med stormarihand (Dactylorhiza majalis ssp. praetermissa × majalis ssp. purpurella eller Dactylorhiza ×salteri).

På dei britiske øyane er det òg funne hybridar med grønkurle (Dactylorhiza majalis ssp. purpurella × viridis eller Dactylorhiza ×viridella).

Purpurmarihand kan òg danne ein intergenerisk hybrid (hybrid mellom ulike slekter) med grannbrudespore (Dactylorhiza majalis ssp. purpurella × Gymnadenia borealis eller ×Dactylodenia varia). Han er funnen i Nord-England, Skottland og Irland.

Vernetiltak 
I samband med Ryfast-utbygginga blei Vegvesenet i mars 2015 pålagt å flytte ein forekomst av purpurmarihand frå midtrabatten på motorvegen til Mostun ved Mosvatnet i Stavanger.

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 

Orkidear i Noreg
Orkidear i Danmark
Orkidear på Færøyane
Marihandslekta