Skogmarihand

Skogmarihand (Dactylorhiza maculata ssp. fuchsii) er ei fleirårig plante i marihandslekta Dactylorhiza i orkidéfamilien (marihandfamilien) Orchidaceae.

Utsjånad og habitat 
Blomane er fiolette med mørkare teikningar, ofte noko mørkere og meir raudlege enn hjå flekkmarihand. I Nord-Noreg er fargen ofte monaleg mørkare. På det nedste kronbladet er spissen tredelt med noko lengre midtspiss. Blada er oftast flekkete, og det nedste bladet blir gjerne breiare utover mot ein avrunda spiss. Skogmarihand kan bli godt over ein halv meter høg og blømer frå månadsskiftet juni–juli.

Skogmarihand er noko meir kalkkrevjande enn flekkmarihand. Planta trivst godt i skog, men kan òg ofte vere å sjå i vegkantar. Ho er ganske vanleg over det meste av landet, men er noko mindre vanleg på Sørvestlandet og i Finnmark.

Systematikk 
Skogmarihand vart tidlegare rekna som eigen art Dactylorhiza fuchsii, men blir no rekna som ein underart av bleikmarihand ved sidan av nominatunderarten flekkmarihand. Dei to underartane er vanskelege å skilje frå kvarandre, og det finst mange mellomformer med andre planter i marihandslekta.

Skogmarihand, som på Dei britiske øyane er rekna som ein art, er ut frå den britiske klassifiseringa somme tider delt inn i underartane D. fuchsii ssp. fuchsii (engelsk namn common spotted orchid) og D. fuchsii ssp. hebridensis (engelsk namn hebridean spotted orchid). Somme klassifiseringer tek og med underarten D. fuchsii ssp. okellyi. Andre stader er desse rekna som varietetar, var. hebridensis og var. okellyi.

Utbreiing 
I Norsk raudliste for artar (2021) er skogmarihand vurdert som livskraftig (LC).

Underarten finst òg i Sverige (status LC, svensk namn skogsnycklar), og i Danmark (LC, dansk namn skov-gøgeurt). Funn på Island er usikre (islandsk namn ástagrös). I Finland er skogmarihand rekna som ein eigen art (NT, finsk namn kielikämmekkä).

På Dei britiske øyane er skogmarihand rekna som livskraftig (LC) både i den britiske og den irske raudlistevurderinga, på same måte som lokalt i England og Wales, og er ikkje nemnd for tiltak i Skottland. I den siste raudlistevurderinga (2021) er ssp. hebridensis og ssp. okellyi plasserte på venteliste (WL) og vurderte som truleg ikkje verdige underartsstatus.

I Estland (estisk namn vööthuul-sõrmkäpp) er skogmarihand vanleg over heile landet og er rekna som livskraftig (LC). I Latvia (latvisk namn fuksa dzegužpirkstīte) er arten vanleg over heile landet og står ikkje som truga på den latviske raudlista. I Litauen (litauisk namn aukštoji gegūnė) veks arten over heile landet og er rekna som livskraftig.

WFO – The World Flora Online reknar skogmarihand som ein art med desse underartane:
 Dactylorhiza fuchsii subsp. carpatica (Batoušek & Kreutz) Kreutz – Slovakia
 Dactylorhiza fuchsii subsp. fuchsii (Druce) Soó – i det meste av utbreiingsområdet
 Dactylorhiza fuchsii subsp. hebridensis (Wilmott) Soó – Dei britiske øyane
 Dactylorhiza fuchsii subsp. okellyi (Druce) Soó – Dei britiske øyane
 Dactylorhiza fuchsii subsp. psychrophila (Schltr.) Holub – nordlege og sentrale Europa til vestlege Sibir
 Dactylorhiza fuchsii subsp. sooana (Borsos) Borsos – Slovakia, Ungarn

Hybridar 
Skogmarihand dannar ofte hybridar med flekkmarihand (Dactylorhiza maculata ssp. fuchsii × maculata ssp. maculata), og mellomformer er nokså vanlege. Hybridar mellom underartane vil ha lett for å krysse seg attende med foreldreartane og slik skape hybridsvermar der det er særs vanskeleg å skilje mellom typane.

Ein hybrid mellom skogmarihand og systermarihand (Dactylorhiza maculata ssp. fuchsii × sambucina eller Dactylorhiza ×influenza) er registrert i Uppland i Sverige og i eldre funn på Åland, men funna er ikkje verifiserte.

Hybridar med grasmarihand (Dactylorhiza incarnata ssp. incarnata × maculata ssp. fuchsii eller Dactylorhiza ×kerneriorum nothossp. kerneriorum) er funne i Noreg på fleire stader, og han er registrert i Sverige (svensk namn hybridnycklar), Danmark og Finland. Han veks og spreidd i Storbritannia og Irland, og han er registrert i Estland. I Sverige er det òg registrert hybridar med blodmarihand (Dactylorhiza incarnata var. cruenta × maculata ssp. fuchsii eller Dactylorhiza ×kerneriorum nothossp. ampolai).

Hybridar med smalmarihand (Dactylorhiza maculata ssp. fuchsii × majalis ssp. sphagnicola) er funne spreidde stader på Austlandet i Noreg. Hybridar mellom skogmarihand og lappmarihand (Dactylorhiza maculata ssp. fuchsii × majalis ssp. lapponica eller Dactylorhiza ×estonica) veks spreidde stader i Noreg frå Dovre til Troms, i nordlege Sverige og i nordlege Finland. Det er ikkje funne hybridar med purpurmarihand (Dactylorhiza maculata ssp. fuchsii × majalis ssp. purpurella eller Dactylorhiza ×venusta) i Norden, men han er ganske vanleg på Dei britiske øyane.

Hybridar mellom skogmarihand og nominatunderarten Dactylorhiza majalis ssp. majalis av kongsmarihand (Dactylorhiza maculata ssp. fuchsii × majalis ssp. majalis eller Dactylorhiza ×braunii nothossp. braunii) er registrert i Sverige og i Danmark. Hybridar med Dactylorhiza majalis ssp. elatior (Dactylorhiza maculata ssp. fuchsii × majalis ssp. elatior eller Dactylorhiza ×grandis nothossp. robustior) er registrert på Gotland i Sverige. På Dei britiske øyane er det registrert hybridar med Dactylorhiza majalis ssp. occidentalis (Dactylorhiza maculata ssp. fuchsii × majalis ssp. occidentalis) i Irland, Dactylorhiza majalis ssp. traunsteineroidis (Dactylorhiza maculata ssp. fuchsii × majalis ssp. traunsteineroidis) i Yorkshire, Nordvest-Wales og Irland og Dactylorhiza majalis ssp. praetermissa (Dactylorhiza maculata ssp. fuchsii × majalis ssp. praetermissa). Den siste er truleg den vanlegaste orkidéhybriden i det sørlege England. I Estland er det registrert hybridar mellom skogmarihand og austersjømarihand (Dactylorhiza maculata ssp. fuchsii × majalis ssp. baltica.

Hybridar mellom båe underartane av bleikmarihand og smågrønkurle er funne fleire stader i Noreg. Hybriden mellom skogmarihand og smågrønkurle (Dactylorhiza maculata ssp. fuchsii × viridis ssp. viridis eller Dactylorhiza ×mixta) er registrert i Sverige og spreidd på Dei britiske øyane.

Skogmarihand kan òg danne ein intergenerisk hybrid (hybrid mellom ulike slekter) med brudespore (Dactylorhiza maculata ssp. fuchsii × Gymnadenia conopsea eller ×Dactylodenia heinzeliana). Han er funnen på Austlandet, i Trøndelag og nord til Troms, spreidde stader i Sverige, på Dei britiske øyane, i Estland og i Litauen. På dei britiske øyane kan det òg finnast hybridar med praktbrudespore (Dactylorhiza maculata ssp. fuchsii × Gymnadenia densiflora) og med grannbrudespore (Dactylorhiza maculata ssp. fuchsii × Gymnadenia borealis). I Sverige er det òg registrert ein intergenerisk hybrid med duftspore (Dactylorhiza maculata ssp. fuchsii × Gymnadenia odoratissima).

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 

Orkidear i Noreg
Orkidear i Sverige
Orkidear i Danmark
Orkidear i Finland
Orkidear på Island
Orkidear i Storbritannia
Orkidear i Irland
Orkidear i Estland
Orkidear i Latvia
Orkidear i Litauen
Marihandslekta