kardosdrur/scandi-wiki huggingface dataset:
Lexus

Lexus er eit bilmerke som vert produsert av den japanske bilfabrikanten Toyota. Lexus har seld luksusbilar sidan starten i 1989.

Ideen bak Lexus kom alt i 1983, då Toyota-sjefen Eiji Toyoda tykte det var på tide å lage ein luksusbil som kunne konkurrere med verdas beste. Svaret kom i det topphemmelege prosjektet F1 (Flagship No. 1). F1 vart seinare kjend som Lexus LS400. Det var Honda si vellykka lansering av luksusmerket Acura som inspirerte Toyota-leiinga. Dei konkluderte med at dersom merket skulle bli ein suksess, måtte dei ha ein separat salskanal.

Året etter fekk Toyota sitt faste reklamebyrå Saatchi & Saatchi i oppgåve å gje namn til det nye bilmerket. Alexis vart nemnd, og etter ei omrokering av bokstavane vart det Lexus.

Lexus i Noreg 

Lexus vart først ordentleg introdusert i Noreg hausten 1999 med blant anna eigen forhandlar på Skøyen i Oslo. Ved introduksjonen var tilbodet for det norske marknaden IS 200, GS 300 og LS 400. I dag vert Lexus seld gjennom Lexus Oslo.

I august 2007 fekk Lexus separat forhandlaranlegg i Oslo, deretter fylgde Tromsø, Bergen, Stavanger og Trondheim. Dette var ein del av ein offensiv strategi for Europa som hadde som mål å auke talet forhandlarar frå 260 til 330 innan år 2010.

I 2006 vart det seld 137 bilar av merket Lexus i Noreg. Salsmålet for 2007 var 230 bilar, 300 i 2010 og 700 i 2012.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Den norske importøren av Lexus

Japanske bilmerke
Skipingar i 1989
Inoússes

Inoússes (gresk Οινούσσες), òg kalla Oinousses eller Aignoussa, er ei berr, lita øy i Hellas som høyrer til Dei nordegeiske øyane i Egearhavet. Øya ligg om lag 5 km frå Khíos og like vest for Tyrkia og har rundt tusen innbyggjarar.

Inoússes er eigen kommune, og frå 2011 høyrer øya administrativt til under periferieininga Khíos i periferien Dei nordlege egeiske øyane.

Ved folketeljinga i 2011 hadde kommunen Inoússes 826 innbyggjarar, medan tettstaden med same namn hadde 792 innbyggjarar.

Inoússes har ein skule, ei kyrkje, ein landsby og ei lita hamn. Øya er heimstad til rike familiar som Constantine Lemos.

Byar og tettstader
Byane og tettstadene i kommunen er:

Småøyar i kommunen:
 Ájos Pandelímonas (0)
 Arkhondóniso (0)
 Vátos (0)
 Gádros (0)
 Gaidourónisos (0)
 Malliarópetra (0)
 Monáftis (0)
 Nisí Panajás (0)
 Nisí Píttas (0)
 Papapondikádiko (0)
 Pateróniso (0)
 Pondikonísi (0)
 Prasonísia (0)
 Sánda Panajá (0)

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Oinousses» frå ,  den 8. august 2007.  

Inousses
Inousses
Inousses
Inousses
Ájos Evstrátios

Ájos Evstrátios (gresk Άγιος Ευστράτιος) eller St. Efstratios er ei lita øy i Hellas som høyrer til Dei nordegeiske øyane i Egearhavet. Øya ligg 30 km sørvest for Límnos og 80 km nordvest for Lésvos.

Ájos Evstrátios er eigen kommune, og frå 2011 høyrer øya administrativt til under periferieininga Límnos i periferien Dei nordlege egeiske øyane.

Ved folketeljinga i 2011 hadde kommunen Ájos Evstrátios 270 innbyggjarar, som alle budde i tettstaden med same namn.

Ájos Evstrátios er ei roleg og isolert øy. Klimaet er tørt med lite nedbør om vinteren og lange, varme somrar. Landskapet er hovudsakleg steinete med lite og låg vegetasjon. Havet omkring er derimot rik på fisk og fiske er hovudnæringa her. Det er fleire flotte strender rundt øya som Ájos Antonios, Lemonies, Avlakia og andre, som ein kan nå med kaik. Øya har båtsamband til Límnos, Ájos Konstandínos, Kými og Kavála.

Øya er kalla opp etter St. Efstratios, som levde i eksil på øya på 800-talet fordi han stod imot den biletstormande politikken til den austromerske keisaren Leon Armenaren.

Øya vart nytta til å huse politiske fangar i eksil på 1930-talet. I 1968 vart øya råka av eit jordskjelv som øydela dei fleste bygningane, og desse vart erstatta av betongbygningar som planmessig vart bygd i ein militærleirliknande stil. Øya har likevel ein tiltalande hovudby, òg kalla Ájos Evstrátios. På 1970-talet vart øya igjen nytta til å halde politiske fangar. Den mest kjende av desse var musikaren Mikis Theodorakis.

Byar og tettstader
Den einaste tettstaden i kommunen er:

Småøyar i kommunen:
 Áji Apóstoli (0)
 Roúmbos (0)

Referansar 

Denne artikkelen bygger på «Saint Eustratius (Island)» frå ,  den 8. august 2007.  

Dei nordegeiske øyane
Periferieininga Límnos
Kommunar i periferien Dei nordlege egeiske øyane
Byar og tettstader i periferieininga Límnos
Spøkjelseskrabbe

Spøkelseskrabber (Ocypode) er ei gruppe tropiske krabbar som lever langs tropiske strender over heile verda. Namnet sitt har dei fått fordi dei er så flinke til både å springa fort (maksfarten er heile 4,5 m/s!) så vel som å gøyma seg, noko som har ført til at dei ofte kan sjå ut til å forsvinna sporlaust.

Kjenneteikn 
Spøkelseskrabbar er kamuflasjefarga til strendene dei lever på, og er såleis vanlegvis gulbrune. Ryggskjoldet er som regel mellom 4 og 6 cm breitt, og den eine kloa er litt mindre enn den andre. Dette er likevel ikkje like sterkt utvikla som hjå dei nære slektningane, vinkekrabbane.

Augo til spøkelseskrabben er fasetterte og står på lange stilkar. Dei er større enn hjå dei fleste andre krabbar, og gjer dei eit skarpt syn med utsikt i alle retningar. På grunn av dette kan somme artar fanga flygande insekt rett frå lufta.

Levesett 
Spøkelseskrabbar er nattaktive altetarar som hovudsakleg et åtsel dei finn på stranda. Munndelane er kraftige og skarpe, for at dei skal kunne utnytta hardare byttedyr som skjelpaddeungar.

Sjølv om spøkelseskrabbane pustar med gjeller, lever dei helst i luft. Dei er difor berre aktive ved lågvatn. Når det flør, kryp dei ned i holene sine og stenger att opninga så det ikkje kjem vatn inn. Desse vanane inneber at dei heldt gjellene sine fuktige med vatn dei ber med seg i gjellekamra. Som regel finn ein dei nedst på stranda, nærast sjøen: Det er her dei finn mest føde.

Forplanting 
Der hannar hjå dei fleste andre krabbeartar kurtiserar hoer ved å visa styrke, har spøkelseskrabbane ein annan strategi: Hannane grev djupe hol, og stablar sanda i ei pyramideform rundt opninga. Dette er ei territorialmarkering som både heldt unna andre hannar og trekkjer til seg hoer. Paringa skjer via det første paret symjebein, som avleverar spermpakker til hoa.

Egga vert lagde i sjøen, og larvane lever planktonisk.

Bakgrunnsstoff 
 

Krabbar
Honda

Honda Motor Co., Ltd. er eit japansk føretak som produserer motorar, generatorar, bilar, lastebilar, motorsyklar, skuterar, firhjulingar, snøfresarar, hagebruksreiskap, robotar, osv. I tal på einingar er Honda den største produsenten av motorar i verda.

Historie 
Honda vart stifta i 1948 av Soichiro Honda, og har hovudkvarteret sitt i Tokyo. Soichiro Honda hadde tidlegare produsert stempelringar for den japanske marknaden.

I 1981 opna Honda produksjonsanlegg utanfor Japan. I USA produserte og selde dei dyrare modellar under namnet Acura frå 1986. I Storbritannia gjekk bilane først under Triumph-merket, sidan som Rover. Samarbeidet med Rover førte også til at Land Rover Discovery i ei periode vart seld i Japan som Honda Crossroad.

Motorsport 

Honda har i mange år levert motorar til Formel 1, blant anna til Williams, McLaren og BAR-laget i 2000. I 2005 kjøpte Honda opp BAR-laget 100% og som Honda Racing F1 driv no Honda formel 1 også som konstruktør, noko bilprodusenten og gjorde ei kort tid mellom åra 1964–1968.

Honda driv og med sykkelsport som MotoGP og motocross.

I Noreg 
Hanne Skotvedt, som er dotter av bilimportøren Oscar Skotvedt, starta firmaet Hasco (seinare Hasco Norge AS) i april 1970 for å ta inn Honda N600.

På slutten av 1990 talet skifta Hasco Norge namn til Skotvedt AS og beheldt Honda-importen ut 2000. Då tok Honda Motor Europe Ltd. Norge over, eit dotterselskap av Honda.

Sjå og 
 Acura
 Honda Racing F1

Kjelder

Bakgrunnsstoff 

 Offisiell nettstad til den norske importøren
 Bilnorge.no si historie om merket
 Club Honda 
 Biltesten.no sine testar av Honda 

Japanske bilmerke
Japanske bilprodusentar
Skipingar i 1948
Spøkjelseskrabbefamilien

Spøkelseskrabbefamilien (Ocypodidae) er ein familie krabbar som mellom anna omfattar vinkekrabbar og spøkelseskrabbar.

Underfamilier og slekter 
Dotillinae
Dotilla
Dotilloplax
Dotillopsis
Ilyoplax
Potamocypoda
Pseudogelasimus
Scopimera
Shenius
Tmethypocoelis
Heloeciinae
Heloecius
Macrophthalminae
Australoplax
Enigmaplax
Macrophthalmus
Ocypodinae
Ocypode
Uca
Ucides

Bakgrunnsstoff 
 

Krabbar
Boksarreke

Boksarreka eller korallreka er ein pusserekeart som lever på tropiske korallrev overalt der dei finst. Namnet sitt har ho fått fordi ho vaggar frå side til side som ein boksar som prøver å unngå å bli treft. Ho er den mest kjende arten, og den som er mest brukt i akvarium.

Kjenneteikn 
Boksarreka er opptil 6 cm lang, er dekt av raude og kvite stripar og har lange, kvite antenner. Kroppen er dekt av korte piggar, som vert nytta i forsvar. Det tredje (av fem) beinparet er utvikla til relativt store klør, noko som røper at han faktisk er nærare skyld med krabbe og hummar enn med dei fleste reker. Halen peikar nedover, og kan nyttast til å symje kjapt baklengs.

Åtferd 
Unge boksarreker (under eit år) lever åleine, men hjå eldre eksemplar er det vanleg å finna hoer og hannar i par. Hannen er mindre, og klynger seg til hoa når ho flytter seg over revet. Para er likevel særs territoriale, og forsvarar revira sine iherdig mot andre reker og små krabbar.

Boksarreka er nattaktiv.

Pussing 
Boksarreker er pussarar, det vil seie at dei lever i mutualistiske tilhøve med visse artar fisk. Sjølv om rekene teknisk sett er passande mat for fisken let denne vera å eta dei, sidan rekene plukkar parasittar og daud vev frå huda deira og såleis er med på å halda dei sunne og friske. Reka på si side får mat.

Formeiring 
Me veit lite om korleis boksarrekene formeirar seg. Det me veit er at hoa legg fleire tusen egg, som ho ber under bakkroppen medan dei utviklar seg, og at larvane lever planktonisk.

Boksarreke i akvarium 
Boksarreka er populær i saltvassakvarium, der ho kan leva i lag med mange korallrevsartar. Ho går derimot ikkje så godt saman med korkje andre små krepsdyr (som dei vil kjempa harde territorialkampar til dauden mot) eller med særleg aggressive fisk.

Kjelder 
Vår fantastiske verden, Skandinavisk Presse AS 1992
Side om boksarreke i akvarium
Engelsk wikipedia

Bakgrunnsstoff 
 

Krepsdyr
Qt

Qt eit portabelt grafisk programvarebibliotek for utvikling av program med grafisk brukargrensesnitt. Qt vert mellom anna nytta i skrivebordsmiljøet KDE og nettlesaren Opera. Bilindustrien nyttar i stor grad Qt. Det er utvikla av det opphavleg norske føretaket Qt Software.

Kjernen i Qt er skriven i C++, men det finst bindingar til fleire programmeringsspråk, som Python. Qt køyrer på alle store operativsystem og har utvida internasjonal støtte. Det inkluderer òg bibliotek for oppkopling til SQL-databaser, multimedia, XML og eit kryss-plattform API for filhandsaming. Set finst òg ein versjon kalla Qt Quick, med eit deklarativt skriptspråkkalla QML, med støtte for JavaScript.

Operativsystem 
Qt er multiplattform og fungeret for
 Linux/X11
 macOS
 Windows
 Android
 iOS/tvOS/watchOS

Qt er òg tilgjengeleg for innbaka system:
 Innbaka Linux
 INTEGRITY
 QNX
 VxWorks

Utviklingsverktøy 

Qt har òg eit integrert utviklingsmiljø, kalla Qt Creator, som gjer det lettare å koma i gang. Men ein treng ikkje å nytta Qt Creator for å bryka klassebiblioteket til Qt; ein kan i staden nytta andre utviklingssystem, som til dømes KDevelop eller Visual Studio.

Kjelder

Bibliografi 
 Blanchette, J. og Summerfield, M., C++ GUI Programming with Qt 4, Prentice Hall PTR, 2006.
 Ezust, A., Ezust, P., An Introduction to Design Patterns in C++ with Qt 4, Prentice Hall PTR, 2006.
 Heni, M., Open Source Game Programming: Qt Games for KDE, PDA's, and Windows, Charles River Media, 2005.
 Summerfield , M., Rapid GUI Programming with Python and QT: The Definitive Guide to PyQt Programming, Prentice Hall, 2007.
 Thelin , J., Foundations of Qt Development , Apress, 2007.

Programmering
Norsk programvare
Tobokstavsord
Programvarebibliotek
Gjedde

Gjedde (Esox lucius) er ein stor rovfisk som lever i ferskvatn og brakkvatn i kalde og tempererte strok over heile den nordlege halvkula. I Noreg er han vanlegast på Austlandet og i Finnmark, som regel på stadar med tett vegetasjon.

Kjenneteikn 

Gjedda er ein særs avlang fisk med finnane plassert langt bak på kroppen for akselerasjonen si skuld. Fargen varierer frå vatn til vatn, men skal fungera som kamuflasje. Gjedda er underbitt, og har særs kraftige kjevar. Alt dette er gode tilpassingar til livet som snikjeger.

Dei største gjeddene kan bli opptil 35 kg tunge og 1,5 m lange. Dei største eksemplara frå Noreg har «berre» vege 18 kg. Det er stor skilnad på ho og hann, hoa er opp til fem gonger så stor. Hannen har maksvekt på 8 kg (I Noreg 3,5 kg) og maksimallengd på ein meter.

Levesett 
Gjedda lever åleine i vatn med mykje vegetasjon. Ho er ein effektiv jeger, med bakhaldsangrep som den viktigaste jaktteknikken. Som regel står fisken stille i sivet og ventar på at eit passande byttedyr skal koma nær nok til at han kan hogga til. Føda til gjedda omfattar dei fleste fisk som er mindre enn gjedda sjølv, men på grunn av piggane lærar dei fort å unngå stingsild. Dei et òg frosk, symjande smågnagarar og ungar av symjefugl.

Formeiring 
Gjedda gyter i tett vegetasjon på grunt vatn tidleg på våren. Talet på egg er avhengig av storleiken på hoa; ei ho på 10 kg legg opp til 300 000. Ofte vert hoa følgd av to hannar under gytinga.

Egga klistrar seg til botnen eller vegetasjonen og klekkast etter 2-3 veker. Dei første to vekene lever larvane av plommesekken sin, før dei får munn og går over til å jakta på dyreplankton og insektlarvar. Yngelen er sjølv bytte for dei fleste større fisk, òg vaksne gjedder.

Kjelder

Bakgrunnsstoff

  

Gjeddefiskar
Ferskvassfisk
Matfisk
Fisk i Noreg
Hammarhai

Hammarhaiar eller hamarhaiar (slekt Sphyrna) er ei gruppe haiar med karakteristiske hovudformar. Det finst hammarhai i dei fleste hav, men dei går sjeldan inn i område med vasstemperatur under 20 °C. Dei nordlegaste observasjonane er frå den engelske kanalen.

Det finst 9 artar hammarhai, 3 av desse kan vera farlege for menneske. Hammarhaiar utgjer dei fleste artane i familien Sphyrnidae, men Eusphyra blochii (eng. Winghead shark) blir ofte plassert i ei eiga slekt.

Kjenneteikn 
Hammarhaiane har fått namnet sitt etter den karakteristiske hovudfasongen dei har, som kan likna på ein hammar med t-forma si. Augo og nasebora sit ytst på kantane. Grunnen til at dette hovudet ser ut som det gjer er omstridt. Munnane er særs små i høve til resten av storleiken.

I gjennomsnitt er ein hammarhai opptil 4 m lang, men nokre artar kan bli heile seks meter lange og vege 900 kg.

Levesett 

Hammarhaien er ein aggressiv predator som et fisk, blekksprut og krepsdyr. Ein finn dei som regel i varmt vatn langsmed kystlinjer og på kontinentalsokkelen. Dei jaktar som regel om natta, åleine og for ein stor del langs botnen. Om dagen sym dei i stim.

Hammarhaiar parrar seg om sommaren og har indre befruktning. Hoa slepp ikkje ut egga som andre haiar, men ber dei inne i kroppen. Larvane får næring frå plommesekken, som på same måte som ei morkake er forbunden med mora sitt blodsystem. Eit kull haiungar kan bestå av opptil 55 fisk, avhengig av kor stor mora er. Dei vert fødd levande med hovudet bøygd bakover, og får eit arr på buken frå der plommesekken var festa. Dette er analogt med navlen hjå pattedyr. Ungdyra lever på grunt vatn

Det har òg vorte rapportert jomfrufødslar hjå hammerhai.

Artar 
 Slekt Sphyrna
 Underslekt Sphyrna
 Sphyrna (Sphyrna) lewini (Griffith & Smith, 1834) (mogleg to artar.)
 Stor hammarhai, Sphyrna (Sphyrna) mokarran (Rüppell, 1837)
 Glatt hammarhai, Sphyrna (Sphyrna) zygaena (Linnaeus, 1758)
 Kvitfinne-hammarhai, Sphyrna (Sphyrna) couardi Cadenat, 1951
 Underslekt Mesozygaena
 Sphyrna (Mesozygaena) corona Springer, 1940
 Underslekt Platysqualus
 Sphyrna (Platysqualus) media Springer, 1940
 Sphyrna (Platysqualus) tiburo (Linnaeus, 1758)
 Sphyrna (Platysqualus) tudes (Valenciennes, 1822)

Bakgrunnsstoff 
 

Haiar
Ørekyt

Ørekyt eller ørekyte (Phoxinus phoxinus) er ein liten karpefisk med stor utbreiing i ferskvatn over heile Eurasia. I Noreg finst han naturleg på Austlandet og i indre delar av Nord-Noreg, men han er i ferd med å spreia seg til Vestlandet. Norsk svarteliste 2007 reknar han som ein høgrisikoart, og det vert satsa mykje på å hindra spreiing.

Kjenneteikn 
Ørekyta er ein liten fisk, som regel under 8 cm. Dei største eksemplara kan likevel verta så lange som 14 cm. Hoa er større enn hannen.

Vanlegvis er fargen diskret, med brun til olivengrøn rygg med flekkar og ein sølvkvit buk. I gytetida har derimot hannane djupt raude undersider.

Levesett  	
Ørekyta lever i stim i kaldt vatn med høgt oksygeninnhald. Om sommaren kan det vera opptil 100 fisk i ein ørekytstim, dei lever då i vassflata og er relativt pelagiske. Om vinteren er fisken ein mindre sosial botnfisk.

Dei et algar, planteavfall (i elvar), blautdyr, krepsdyr og insekt. Som andre karpefiskar manglar dei tenner, men har i staden såkalla svelgtenner bak i svelget som mel opp maten før han kjem ned i magen.

Formeiring 
Paringstida er frå juni til juli. Då blandar dei djupt raude hannane seg med rognfulle hoer i små stimar. Her dannar det seg par, som etter kvart sym i lag ned i botnen for å gyta. Egga er hylla inn i ein geleaktig masse og vert lagde i klumpar mellom steinar på botnen. Hannen sym over dei og befruktar dei. Som regel klekker egga etter ca. to veker, men dette er avhengig av vasstemperatur.

Yngelen held seg i nærleiken av klekkestaden den første tida. Når plommesekken er brukt opp, sym dei ut i vatnet og leitar etter smådyr og algar dei kan eta. Om tilhøva er gode, veks dei raskt og vert kjønnsmogne etter berre eit år.

Ørekyta som framand art 
Ørekyt har vorte spreidd aktivt som agnfisk og kosttilskot til fisk av menneske sidan 1800-talet, og er såleis vorte ein framand art mange stader. Undersøkingar tyder på at ørekyta kan vera ein viktig konkurrent til aureyngel der dei finst i tette bestandar, noko dei ofte gjer i vatn der auren er den einaste andre fisken. Vaksen aure et lite ørekyt, både fordi ørekyt lever i stim og fordi dei sjeldan held seg på same staden i vatnet som aure som er stor nok (20 cm eller meir) til å eta ørekyt. Det er òg observert at ørekyt et aureyngel.

Det er sett inn tiltak for å hindra ytterlegare spreiing av ørekyt, til dømes bygging av jordvollar, rotenonbehandling og oppgangssperrer i vatn.

Bakgrunnsstoff 
 Ørekyt på Artsdatabanken.no
 Ørekyt på Fishbase.org
 

Ferskvassfisk
Norsk svarteliste 2007
Karpefisk
Makrónisos

Makrónisos (gresk skrift Μακρόνησος) er ei øy i Hellas i Egearhavet. Øya ligg nær kysten til Attikí utanfor hamna Lávrio. Ho er 3 km lang frå nord til sør og om lag 500 meter brei frå aust til vest. Terrenget er tørt og steinete. I antikken vart øya kalla Helena.

Øya er ein del av kommunen Kéa, som høyrer til periferieininga Kéa-Kýthnos i periferien Dei sørlege egeiske øyane, sjølv om Makrónisos tradisjonelt ikkje blir rekna til øygruppa Kykladane.

I dag bur det berre 9 på øya. Frå den greske borgarkrigen til gjenopprettinga av demokratiet etter at det greske militærregimet braut saman, vart ho nytta som fengsel for greske kommunistar. Nokre fangar på Makrónisos var Apostolos Santas, Nikos Koundouros, Mikis Theodorakis, Leonidas Kyrkos og Thanasis Vengos. På grunn av historia si vert øya rekna som eit monument for borgarkrigsperioden, og ho er derfor verna for vidare utvikling.

Det var i sundet mellom Makrónisos og Kéa at HMHS «Britannic», søsterskipet til RMS «Titanic», sokk i 1916.

Referansar

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Makronisos» frå ,  den 10. august 2007. 
 oppgav desse kjeldene:
 Hamilakis, Yannis, «The Other 'Parthenon': Antiquity and National Memory at Makronisos», Journal of Modern Greek Studies 20:2 (Okt 2002), s. 307-338.

Makronisos
Makronisos
Fangeøyar
Interneringsleirar
Malle

Malle er ein stor mallefisk som lever i ferskvatn i Aust- og Sentral-Europa. I Noreg finst han ikkje, men Sverige har ein liten bestand som er sterkt truga av utrydding.

Kjenneteikn 
Den europeiske mallen kan bli opp til 5 meter lang og vega 300 kg, men vanlegvis er dei ikkje større enn 1,5 med ei vekt på 100 kg. Den største mallen som er teken i skandinaviske vatn vart teken i Båven i Sverige, var 3,6 m lang og vog 180 kg.

Europeisk malle manglar skjel og er ofte flekkete på overflata. Ryggfinnen er lita og inneheldt berre fire eller fem finnestrålar. Han har eit breitt, flatt hovud med brei munn og mange små tenner. På haken har han to lange og fire korte skjeggtrådar som vert nytta som lukteorgan under søk etter føde.

Levesett 
Europeisk malle lever åleine i stilleståande vatn på 0-30 m djupn. Han trivst best på mudderbotn i grumsete, næringsrike sjøar, og er nattaktiv. Om dagen heldt dei seg i skuggen nede på botnen eller i skuggen av overgrodde elvebreidder. Mallen er territorial og hevdar revir.

På jaktturane sine fangar vaksne mallar stort sett fisk, men dei kan òg ta fuglar og symjande pattedyr. I tillegg er krepsdyr og frosk vanlege innslag i kosten deira. Dersom dei får sjansen, et dei dessutan gjerne åtsel.

Paringstida er frå mai til juli. Hannen brukar snuten til å grava ei grop som hoa legg dei 100 000-370 000 egga sine i. Hannen befruktar dei og passar på dei i 2-4 dagar før yngelen klekker ut. Desse må likevel greia seg sjølv heilt frå starten.

Bakgrunnsstoff 
 FishBase
 

Ferskvassfisk
Mallefisk
Karpe

Karpe er ein ferskvassfisk i karpefamilien. Ho kjem opphavleg frå Sentral-Asia, men har vorte innført til nesten heile verda. I nyare tid er den japanske varianten koi vorte populær som hagefisk.

Kjenneteikn 
Karpa er vanlegvis 75-80 cm lang med ei vekt på 8-10 kg, men eksemplar på 120 cm med ei vekt på nesten 40 kg har førekome. Ho har store skjel og er som regel blågrå langs ryggen, brun til grøn på sidene og gul på buken. I munnvikene har ho store skjeggtråder som vert nytta ved matsøk.

Sidan karpene har vore objekt for avl og oppdrett så lenge, veit me lite om korleis dei opphavleg såg ut. Me veit likevel at dei ville eksemplara er mindre, vanlegvis om lag 20-30 % av storleiken til dei framedla slektningane sine.

Karpa kan bli 20-25 år i vill tilstand. Alderen kan bestemmast ut frå skjela; som får ein ring for kvart gyteår.

Levesett

Miljø 
Karpene likar seg best i små grupper på grunt, stilleståande vatn med mudder- eller gjørmebotn og mykje plantevekst, men dei finst òg i djupe elver med mykje straum. Karpa tolar temperaturar frå 3 til 35 °C, og er såleis ein særs tilpassingsdyktig og hardfør art. Ho har difor vore mellom dei første fiskane det vart drive oppdrett av.

Maten sin finn karpa på botnen med skjeggtrådene sine. Ho et særleg makk, insektlarver og krepsdyr som ho finn i mudderet, men òg sniglar, ferskvassmuslingar, symjande insekt og nokre planteartar går ned. Stundom leitar ho i tillegg etter mat i overflateområdet. Her et ho som regel insekt, men òg mat menneske kastar ut til ho.

Formeiring 
Karpa gyt om forsommaren, helst på oversymd grasmark. Egga vert klistra til vegetasjonen i klumpar, og vert klekte etter 3-4 døger ved 18 °C. Ei stor ho kan produsera opp til 2 millionar egg.

Yngelen lever på grunnare vatn enn dei vaksne fiskane. Dette kan koma godt med, sidan vaksne karper gjerne kan finna på å eta sine eigne ungar.

Karpa og mennesket 

Karpa er sannsynlegvis den eldste oppdrettsfisken menneske har avla fram. Ho høyrer naturleg heime i Kina og Japan, men allereie i år 500 fvt. vert ho omtalt av Aristoteles. Karpefisk vart derimot ikkje vanleg i Europa før i mellomalderen, då dei vart innførte i store mengder.

Særleg i Japan har karpa vorte avla målretta som prydfisk lenge. Den vanlegaste fargevarianten i handelen vert kalla koi, og er m.a. populær i hagedammar.

Bakgrunnsstoff 
 FishBase
 Koi.no Norsk side om karpe som prydfisk
 

Karpefisk
Ferskvassfisk