kardosdrur/scandi-wiki huggingface dataset:
Det internasjonale krigsforbrytartribunalet for det tidlegare Jugoslavia

Det internasjonale krigsforbrytartribunalet for det tidlegare Jugoslavia (eigentleg Det internasjonale tribunalet for straffeforfylging av personar ansvarlege for alvorlege brot på internasjonal humanitær lov gjorde på territoriet til det tidlegare Jugoslavia sidan 1991) (eng. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, ICTY) er eit tribunal underlagt SN som har som ansvar å etterforske krigsforbrytingar i det tidlegare Jugoslavia og forfylgje jugoslaviske krigsforbrytarar. Tribunalet er ein ad hoc-domstol, og har sete i Haag.

Soge
Det vart oppretta gjennom Tryggingsrådet sin resolusjon 827 av 25. mai 1993. Det har jurisdiksjon over visse typar brotsverk gjorde i det tidlegare Jugoslavia sidan 1991; grove brot på Genève-konvensjonen av 1949, brot på folkeretten i krigen, folkemord og brotsverk mot menneska. Det kan berre forfylgje enkeltpersonar, ikkje organisasjonar eller regjeringar. Maksstraffa det kan dømme folk til er livsvarig fengsel. Ulike land har gått med på å fullbyrde straffene som tribunalet dømer til.

Tribunalet har 1 200 tilsette.

Bakgrunnsstoff

Jugoslavia
Dei sameinte nasjonane
Skipingar i 1993
Organisasjonar i Haag
Douglas Adams

Douglas Noël Adams () var ein engelsk science fiction-forfattar, best kjend for sitt arbeid med radioserien Doctor Who, bokserien The Hitchhiker's Guide to the Galaxy (Haikerens guide til galaksen) og romanane om den holistiske detektiven Dirk Gently. Samtlege bøker er gjennomsyra av ordspel, talentfull leik med språket og ein til tider obskur humor.

Adams har òg produsert ei rekkje teksteventyrspel.

Bibliografi

The Hitchhiker's Guide to the Galaxy 
 The Hitchhiker's Guide to the Galaxy, 1979 (norsk tittel: Haikerens guide til galaksen)
 The Restaurant at the End of the Universe, 1980 (norsk tittel: Restauranten der universet slutter)
 Life, the Universe and Everything, 1982 (norsk tittel: Livet, universet, og alt mulig)
 So Long, and Thanks for All the Fish, 1984 (norsk tittel: Ha det, og takk for all fisken)
 Mostly Harmless, 1992 (norsk tittel: Stort sett harmløs)

Trilogien (som ironisk nok består av 5 bøker) vart opphavleg skriven som eit radiomanus for BBC, og finst òg som fjernsynsserie. Eit kjenneteikn ved dei ulike versjonane er at innhaldet varierer sterkt frå format til format. Ein spelefilm er òg produsert.

Dirk Gently 
 Dirk Gently's Holistic Detective Agency (1987)
 The Long Dark Teatime of the Soul (1988)

Andre bøker 
 The Meaning of Liff (1983), kreativ stadnamntolkning (saman med John Lloyd)
 Last Chance to See (1991), om truga dyreartar
 The Salmon of Doubt (2002, på norsk 2003: En bedrøvet laks), tekstsamling, inkludert eit utkast til ein ufullendt Dirk Gently-roman

Douglas Adams og astronomi 

Handlinga i The Hitchhiker's Guide to the Galaxy finn stad rundt omkring i universet og er difor naturlegvis gjennomsyra av astronomi. Den 10. mai 2001, dagen før Douglas Adams brått og uventa døydde, fekk ein ekte asteroide i solsystemet det offisielle namnet (18610) Arthurdent, oppkalla etter hovudpersonen i trilogien. Seinare er ein annan asteroide blitt døypt (25924) Douglasadams.

Britiske forfattarar
Science fiction-forfattarar
Toppmeis

Toppmeis (Lophophanes cristatus, tidlegare Parus cristatus) er ein fugl i meisefamilien. Lengda er om lag 12 cm, og vekta er 11 gram. 

Toppmeisa har ein karakteristisk fjørtopp på hovudet. Elles har den ei markert svart og kvit hovudteikning. På oversida er den gråbrun, medan på undersida meir lysegrå.

Utbreiing
Arten er utbreidd i vestlege delar av Palearktis frå Skottland i vest og austover til Ural. Innanfor dette området manglar fuglen i dei nordlege delane av Fennoskandia, og i Nord-Afrika og delar av Middelhavsområdet.

Levesett
I Noreg hekkar fuglen i barskogsområda over heile Sør-Noreg, men tettleiken avtek sterkt nord for Trondheimsfjorden. Nordlegaste hekkeområda er i nedre del av Namdalen. Toppmeisa er ein utprega barskogsfugl som best likar furuskog og barblandingsskog. Ho kan også hekke i rein granskog, men ikkje i tette plantingar på Vestlandet. Mangel på aktuelle næringsdyr er truleg den viktigaste årsaka til at toppmeisa ikkje hekkar i slike biotopar. I denne samanhengen er skogen sin struktur, lystilhøve og førekost av mose og lav på trea viktigare enn sjølve treslaget. Fuglen vil helst ha gammal lavrik skog og skog med open struktur. I kyststrok på Vestlandet hekkar fuglen også i relativt unge plantingar av furu og buskfuru berre der er tilgang på hekkeplassar i form av morkne tre eller fuglekasser. Ein reknar med at meir enn 50 000 par hekkar i Noreg.

Toppmeisa er ein sosial fugl som gjerne held seg saman med andre fuglar om vinteren. Ofte kan ein sjå henne i flokkar saman med granmeis, svartmeis og fuglekongar.

Fuglen hekkar frå april til juli. Toppmeisa får 4-8 egg, og rugetida er 13-15 dagar. Ungane forlét reiret etter 17-21 dagar. I blant legg paret to kull. Toppmeisa byggjer reir i uthakka trehòl. Ofte hakkar fuglane ut holet sjølve dersom trea eller stubbane er morkne nok. Dei nyttar seg også av fuglekasser.

Toppmeisa er utprega standfugl. Ungfuglar kan streife ein del, spesielt seint på sommaren og om hausten.

Toppmeis er den utvalde fuglen til det svenske landskapet Västmanland.

Bakgrunnsstoff

meisefamilien
fuglar i Noreg
The Meaning of Liff

The Meaning of Liff (1983) er ei humoristisk ordbok skriven av Douglas Adams og John Lloyd. Ei revidert og utvida utgåve, The Deeper Meaning of Liff kom i 1990. Boka er ei «ordbok for ting det ikkje finst ord for endå»; alle orda er stadnamn som skildrar ting det ikkje finst engelske ord for endå. Boka har namn etter Liff i Skottland.

Meaning of Liff, The
Douglas Adams
Trilogi

Ein trilogi er ei samling av tre kunstnariske verk, vanlegvis innan litteratur eller film. Avsnitta i trilogien har noko til felles, vanlegvis ei handling som føregår over dei tre delane, men det finst òg trilogiar med ein tematisk eller meir abstrakt samanheng.

Kultur
Bokseriar
Film
Talet 3
Basjkirsk

Basjkirsk er eit språk i den tyrkisk språkfamilien. Det er i svært nær slekt med tatarsk, og det er dei som meiner det er ein tatarsk dialekt. Dei fleste talarane av basjkirsk bur i Basjkortostan og andre stader i Volga-Uralområdet: I Tatarstan, Udmurtia, Mari El, Tsjeljabinsk oblast, Orenburg oblast, Sverdlovsk oblast og Kurgan oblast, og i Perm kraj. Det finst også små basjkirske minoritetar i Kasakhstan (41 847) og Usbekistan (34 771). Ved folketeljinga i 2010 var det 1 152 000 menneske som snakka basjkirsk i Russland. Tilsvarande tal frå 1989 var i Sovjetunionen 1 047 000 basjkirspråklege menneske. I tillegg var det då 26 737 som oppgav basjkirsk som andrespråk, og omtrent 300 000 basjkirar som oppgav tatarsk som førstespråk.

Alfabet 
Basjkirane brukte tatarsk, skrive med det arabiske alfabetet som skriftspråk fram til 1923, då vart det, som resultat av oktoberrevolusjonen, skapt eit baskirsk skriftspråk. Det vart i byrjinga skrive med det arabiske alfabetet, men i 1930 gjekk dei over til det latinske alfabetet, som vart erstatta med det kyrilliske alfabetet i 1938. Det basjkirske alfabetet består av det grunnleggjande kyrilliske alfabetet, med desse ni tilleggsbokstavane: (). Etter at Sovjetunionen fall saman er det utvikla eit nytt latinsk alfabet for basjkirsk, og Basjkortostan vedtok i 2002 at dette nye alfabetet skulle erstatte det kyrilliske i 2010.

Fotnotar

Kjelder 
 Finsk wikipedia

Bakgrunnsstoff 
 Det basjkirske alfabetet 

Tyrkiske språk
Språk i Russland
Språk i Tatarstan
Einskildspråk
Lunge

Lungene er det viktigaste organet for respirasjon hos luftpustande virveldyr.
Den fremste funksjonen er å få oksygen frå jordatmosfæren inn i kretsløpssystemet og få karbondioksid frå blodet til atmosfæren. Dette skjer med millionar av små luftsekkar med tynne veggar og små blodårer på utsida, der sjølve gassutvekslinga skjer. Lungene har òg funksjonar i tillegg til respirasjonen.

Medisinske omgrep som gjeld lungene startar ofte med pulmo-, frå det latinske pulmonarius ('som gjeld lungene'), eller pleur- gresk pleumon ('lunge').

Kjelder

Bakgrunnsstoff

 
Andedragssystemet
Arne fabrikker

Arne fabrikker var ein tekstilfabrikk i Ytre Arna ved Bergen. Fabrikken vart starta i 1846 av Peter Jebsen. Allereie i 1844 kjøpte han opp rettane til Blindheimselva i Arna for å nytta vasskrafta til industriell bruk. I 1960-åra var bedrifta ein av dei største tekstilprodusentane i Noreg, og produserte blant anna sengetøy, garn, soveposar og vatterte teppe.

I 1845 underteikna Peter Jebsen kjøpekontrakt på Blindheimselven («Elvæ») frå Gaupås som renn ut i Ytre Arna, og grunnla det som blei landets første mekaniserte bomullsveveri. Han brukte halve formua si, 200 spesiedalar, på å kjøpe elva. Verksemda vaks raskt, og etter kvart blei det bygd både bomullsspinneri, fargeri og bleikeri på staden. Dette blei starten på Arne Fabrikker, ein av dei største og viktigaste tekstilfabrikkane i landet. Verksemda Arne Fabrikker romma to større fabrikkar: bomullsvarefabrikken og ullvarefabrikken. Bygda Ytre Arna ble bygd opp rundt fabrikkane, og utvikla seg til eit industrisamfunn som trakk til seg arbeidarar frå heile Vestlandet. Fabrikken var også i stor grad samfunnsorganisator, og i tillegg til arbeidsplassar sytte den for bustadar, skule, idrettsanlegg, fattigvesen, vegbygging, brannkorps, lege, samfunnshus med kino og kyrkje – eit komplett lite samfunn.

Fabrikkane i nyare tid 
Fabrikkanlegget (Bomullsvarefabrikken) er på 20 000 kvm og ligg nedst ved Sørfjorden. I dag er dette Arna Næringspark. Her held også tekstilbedrifta Oleana og Ytre Arna Historielag til.

Fabrikkanlegget (Ullvarefabrikken) ligg ved Blindheimselven (Elvæ) øvst i Ytre Arna. I dag er dette Arna Industrihus.

Galleri

Kjelder

Bakgrunnsstoff

 Arne Fabrikker i museumsportalen DigitaltMuseum
 Stoffprøver frå ullvarefabrikken ved Arne Fabrikker i museumsportalen DigitaltMuseum
Ytre Arna Museum
 Samvirkemuseet, tidlegare Arne Forbrugsforening
 Trikotasjeindustri i området ved Bergen 

Tidlegare norske tekstilverksemder
Arna
Næringsliv i Bergen
Føretak skipa i 1846
1846 i Noreg
Protestantisme

Protestantisme er nemninga på den forma for kristendommen som voks fram i tida kring reformasjonen på 1500-talet. Det finst mange under-retningar av protestantisk kristendom med tildels store skilnader. Av desse kan nemnast evangelisk-luthersk kristendom, reformert kristendom, metodisme, baptisme, anabaptisme, presbyteriansk kristendom og sjuandedagsadventisme.

Nemninga «protestantisk» stammar frå riksdagen i Speyer som fann stad i 1529. Tilhengjarane av reformasjonen til Martin Luther protesterte mot eit forbod mot vidare utbreiing av rørsla. Protestantane sjølv brukte gjerne neminga «evangelisk» om seg sjølve, med vekt på evangeliet med bodskapen om syndsforlating og rettferdiggjering ved tru åleine.

Sjå òg 
 Den norske kyrkja

Kjelder

Kristendom
Slottet i Versailles

Slottet i Versailles (fransk Château de Versailles), ofte berre kalla Versailles, er eit kongeleg slott i Versailles vest for Paris sentrum.

Det majestetiske slottet og parken rundt blei oppført av Ludvig XIV, kjend som Solkongen, for å visa fram makta si og for å flytta frå opprørske Paris.

Slottet er kjend for ei rekke historiske hendingar, som utropinga av Det tyske keisarriket i 1871 etter at Frankrike tapte den fransk-prøyssiske krigen, og Versaillestraktaten som blei utforma og underskriven her etter første verdskrigen.

Det barokke slottet i Versailles inspirerte monarkar og andre byggherrar rundt om i Europa til å oppføra liknande bygg. Det står i dag på UNESCO-lista over verdsarva.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 

Verdsarv i Frankrike
Barokkbygg i Frankrike
Slott i Île-de-France
Museum i Île-de-France
Niccolò Machiavelli

Niccolò Machiavelli () var ein italiensk forfattar, statsmann, diplomat og filosof. Han levde i Firenze i renessansen. Hovudverka er Fyrsten (1513) og Drøftingar av dei første ti bøkene hjå Titus Livius (1513–21). 

I dag er kanskje Machiavelli mest kjend for si tilnærming til omgrepet makt. Temaet vart teke opp i boka Fyrsten. Boka er like mykje ei praktisk handbok for leiarar i maktbruk, som ei filosofisk drøfting av omgrepet makt. Machiavelli si tilnærming til makt er like aktuell i dag som på 1500-talet. Enkelte kritiserer tankane hans om makt for å vera utslag av kynisme.

Hans E. Kinck skreiv ei lengre utgreiing om Machiavelli og samtida hans, og eit skodespel om mannen, Mot Karneval. Kinck meinte Machiavelli skreiv Fyrsten som han gjorde av di han hadde mist alle illusjonar om ein god leiar for Italia. Alle fyrstane han opplevde i samtida mangla det han meinte skulle til for å nå dei måla som var naudsynte. Kinck nytta og Machiavelli for å åtvara mot fascismen som voks fram i Italia på den tida skodespelet Mot Karneval vart til. 

Musikk til verka Mandragola og Clizia vart skrive av den samtidige komponisten Philippe Verdelot.

Nokre verk 
 Discorso sopra le cose di Pisa, 1499
 Del modo di trattare i popoli della Valdichiana ribellati, 1502
 Del modo tenuto dal duca Valentino nell' ammazzare Vitellozzo Vitelli, Oliverotto da Fermo, etc., 1502
 Discorso sopra la provisione del danaro, 1502
 Decennale primo, 1506
 Ritratti delle cose dell'Alemagna, 1508-1512
 Decennale secondo, 1509
 Ritratti delle cose di Francia, 1510
 Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio, 3 vol., 1512-1517
 Il Principe, 1513 (Fyrsten)
 Andria, 1513 (?)
 Mandragola,
 Della lingua (dialog), 1514
 Clizia, 1515 (?)
 Belfagor arcidiavolo, 1515
 Asino d'oro, 1517
 Dell'arte della guerra, 1519-1520 
 Discorso sopra il riformare lo stato di Firenze, 1520
 Sommario delle cose della citta di Lucca, 1520
 Vita di Castruccio Castracani da Lucca, 1520
 Istorie fiorentine, 8 bøker, 1521-1525
 Frammenti storici, 1525.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 

 Detaljert biografi 
 Alrunen. Komedie i fem akter (1971) Magnus Ulleland si omsetjing av Mandragola 

Italienske filosofar
Italienske forfattarar
Renessanseforfattarar
Notre-Dame de Paris

Sjå Notre-Dame og Vår Frue for andre kyrkjer med same namnet.

Notre-Dame de Paris, eller berre Notre-Dame (som tyder Vår frue, altså Jomfru Maria), er ein katedral i Paris bygd i tida 1163–1345. Katedralen, som er hovudsetet for det romersk-katolske erkebispedømet Paris, ligg på øya Île de la Cité i elva Seinen, og er ein stor turistattraksjon.

Historie
Planlegging av kyrkja vart sett i gang i 1159 av biskop de Sully. Den første steinen vart lagd i 1163 og markerte byrjinga på slit i to hundre år for mange arkitektar og handverkarar. Kyrkja er bygd som ein basilika i gotisk stil, med fem kyrkjeskip, tverrskip og kyrkjekor med utvendige kapell og gravmæle. I vest er det to 69 meter høge tårn og ei fasade rikt dekorert med skulpturar og relieff. Over Dommedagsportalen er eit av rosevindauga, med glasmåleri frå 1200-talet. Kyrkja vart restaurert i 1845-64 under leiing av Eugène Viollet-le-Duc. Vidare restaurering og vedlikehald byrja i 1991.

Napoleon Bonaparte lét seg krona til keisar av Frankrike i Notre-Dame den 2. desember 1804.

Katedralen har vorte klassifisert som eit verdshistorisk monument av Dei sameinte nasjonane.

Brann i 2019

Notre-Dame kom i brann 15. april 2019, under eit restaureringsarbeid. Spiret til bygningen tok fyr først. Det fall saman på grunn av brannen, og større delar av taket fall også ned. Seinare oppstod det også brann i eit av dei to tårna.

Kyrkja i skjønlitteraturen 
Ringaren i Notre Dame er ein roman av Victor Hugo som har mykje av handlinga si lagt til kyrkja.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 

 
 Notre-Dame på øya
 Bilete av katedralen

Domkyrkjer i Frankrike
Byggverk i Paris
Katolisisme
Guns N’ Roses

Guns N’ Roses (G N' R eller GnR) er eit hardrock-band frå Los Angeles i USA som vart danna i 1985 og gjorde comeback i 2006. Bandet har hatt mange ulike medlemmer, men dei opphavlege vert rekna som Axl Rose (vokal), Slash (gitar), Izzy Stradlin (gitar), Duff McKagan (bass) og Steven Adler (trommer). No er det berre Axl Rose av desse som framleis speler i Guns N’ Roses, men Slash, Duff og ein annan GN’R-trommis, Matt Sorum, speler i bandet Velvet Revolver.

Utgjevingar

Studioalbum 
 1987: Appetite for Destruction
 1988: G N' R Lies
 1991: Use Your Illusion I
 1991: Use Your Illusion II
 1993: The Spaghetti Incident?
 2004: Greatest Hits
 2008: Chinese Democracy

Konsertalbum 
 1999: Live Era: '87-'93

Studio extended plays 
 1986: Live ?!*@ Like a Suicide

Bakgrunnsstoff 

USA-amerikanske rockegrupper
Musikkgrupper skipa i 1985
Guns N' Roses
Ekorn

Raudt ekorn, eller berre ekorn, ikorn eller trebjørn, er ein gnagar i ekornfamilien, og er eit trelevande dyr med stor hårete hale. Det lever på nøtter, røter, frø og knoppar, men kan òg ta egg og fugleungar i hekkesesongen. Mellom dei naturlege fiendane til ekornet kan me nemna måren.

Skildring 
Ekornet kan variere i vekt frå 200 til 400 gram. Totallengda er 39–43 cm. Halen er 17–19 cm lang og buskete. Framføtene på ekornet er om lag 3,5 cm lange og om lag 1–1,5 cm breie, bakføtene er om lag 5,5 cm lange og om lag 2–2,5 cm breie.

Ekorn kan bli 10 til 15 år gamle. Dei er utbreidde i alle skogstrøk i landet.

Vinterpels 

Vinterpelsen er meir gråaktig. Denne har vore nytta som pelsverk under namnet «gråverk». Pelsskiftet om våren tek til i april, først på buken, så over sidene og opp på ryggen. I mai er sommarpelsen ferdig, men hårduskane på øyra og pelsen på halsen blir ikkje skift før i juni.

Forplanting 

Etter paringa ber ekornet foster i fire–fem veker. Vanleg fødetid er februar–mai. Av og til kan ekornet få to kull. Det andre kullet kjem oftast i juli–august.
Ekornet får tre–sju ungar i kullet. Ungane er utan hår, og auga opna seg ikkje før det er gått ti døgn.

Ungane syg mora i 27–32 døgn. Blir mora forstyrra når ho har ungar i reiret, flytter ho dei med ein gong til eit av reservereira.

Utbreiing 
Ekornet trivst best i granskog og er eit typisk dagdyr. Her finn det nøtter, frø og røter som er den vanlegaste maten. Om sommaren kan ekornet ta både fugleegg og ungar. Sjølv kan det lett bli eit bytte for måren.

Om vinteren ligg det ofte i ro døgnet rundt, men om våren vaknar det til liv og hoppar frå tre til tre på jakt etter mat.

Artsstatus 
Det raude ekornet er verna i store delar av Europa, og var klassifisert som Near Threatened, nesten truga, på den internasjonale raudlista, i 2002, men vert per 2010 ikkje lenger rekna som truga i global målestokk. Nokre stader finst det store bestandar som ein kan driva jakt på for skinnet. Andre stader er dyret i sterk tilbakegang. Dette gjeld særleg Storbritannia, der det raude ekornet forsvinn til fordel for det innførte gråekornet frå Nord-Amerika. Gråekornet utkonkurrerer det raude ekornet av ulike grunnar, mellom anna ved at det er betre tilpassa naturmiljøet i England og ved at det ber eit parapoxvirus som ikkje skadar det, men som drep raude ekorn. 

Det er i dag under 200 000 individ av raudekorn igjen i Storbritannia, og opptil 3/4 av desse held til i Skottland, der barskogen gjev dei betre livsgrunnlag. Ein fryktar at det same kan skje i fastlandseuropa om gråekorna spreier seg dit. To par gråekorn som rømde i italienske Piemonte i 1948 har allereie ført til nedgang av raude ekorn i dette området.

Sjå au 

 Ratatosk, eit ekorn frå norrøn mytologi

Kjelder 
 Saving the red squirrel  i The Independent, 20. april 2006
Denne artikkelen bygger på «Red Squirrel» frå ,  den 20. april 2006.  
Referansar

Ekornfamilien
Pattedyr i Noreg
Nilen

Nilen er den lengste elva på jorda. Elva er rekna å vera mellom 6300 og 7200 km lang. Elva Kagera, som renn ut i Victoriasjøen i Uganda, vert rekna for å vera kjelda til Nilen. Derifrå flyt den mektige elva gjennom Uganda, Sør-Sudan, Sudan og Egypt før ho munnar ut i Middelhavet. På ferda nordover får elva tilsig frå ei rad bielver. Den viktigaste av desse er den såkalla «Blå Nilen», som har sitt utspring i Etiopia. Dei sameiner seg i («Den kvite nilen») nær Sudan sin hovudstad Khartoum. Vantnet brukar fire månadar på vegen frå kjeldene i det indre av Afrika til Middelhavet.
Aswandammen er del av eit stort vasskraftverk som Egypt har bygd med utgangspunkt i Nilen.

Historie
I det gamle Egypt vart vasstanden i Nilen grundig dokumentert, nettopp fordi den danna grunnlaget for all økonomisk vekst og nedgang i området. Gjekk vasstanden opp, kunne farao krevja høg skatt og omvendt.

Frå kolonitida finst det andre, store dokumentasjonskjelder som vart oppretta av kolonistyret til Storbritannia. Der er mellom anna koplinga mellom klima og sjukdomar i området dokumentert i detalj, sidan malaria og andre tropesjukdomar førte til store effektivitetsproblem for kolonistyret.
Egypt vert i hovudsak utgjort av ei tynn stripe land kring Nilen, der bur nesten heile folkesetnaden. Såleis er vassressursane i Nilen særs viktig for Egypt. Viss eit naboland av Egypt kunne stoppa vasstilførselen til landet, til dømes gjennom storstilt irrigrering av jordbruksland, ville det føra til stor utryggleik i Egypt og i regionen.

Galleri

Sjå òg 
 Nile Basin Research Programme

Merknader

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Nilen» frå ,  den 16. mars 2006.  

 Universitetet i Bergen satsar på forsking i Nil-regionen

Bakgrunnsstoff

Elvar i Afrika
Elvar i Uganda
Elvar i Sudan
Elvar i Egypt
Nilen
Geografi i Det gamle Egypt
Elvar i Bibelen
Advanced Linux Sound Architecture

Advanced Linux Sound Architecture (ALSA) er ein modul i Linux-kjernen, der lydkortdrivarar, bufferar, og anna lågnivå infrastruktur for lydhandsaming er plasserte. ALSA kan styra opp til 8 full duplex lydkort og har støtte for automatisk konfigurasjon av lydkort og drivarar. ALSA har svært låg forseinking (nokre få millisekund), noko som er viktig i samband med profesjonelt arbeid i lydstudio. ALSA har innebygd OSS-emulering, slik at eldre program skrivne for OSS kan nyttast.

Oppbygging 

Ein del av ALSA, som kontrollerer drivarar køyrer i kjernemodus, medan libasound, som ligg på eit høgare nivå, køyrer i brukarmodus. 

Biblioteket libasound har eit programmeringsgrensesnitt som brukarprogram, eller miksar/tenarar kommuniserer med. Det blir også nytta av mange små tilleggsprogram, som alsaconf, alsactl, arecord, etc. 

Brukarprogram kan kommunisera direkte med ALSA, men ofte kommuniserer dei med JACK, som er ein miksar/lydtenar plassert mellom eit brukarprogram og ALSA, som køyrer i brukarmodus. JACK er eit separat prosjekt og er ikkje ein del av ALSA, men dei to modulane er godt tilpassa kvarandre.

Hjelpeprogram 
 Alsactl Alsa Control er eit grensesnitt som vert nytta for avanserte konfigurasjon av lydkort. Alsactl gjer det mogleg å lagra/lasta konfigurasjonar for fleire lydkort. 
 Alsaconf er eit enkelt kommandolinjeskript som har som oppgåve å detektera lydkort og generera konfigurasjonsfiler for ALSA. Skriptet vil freista å oppdaga kva for Linux-distribusjon som er i bruk, for å kunna tilpassa konfigurasjonsfilene til distribusjonen. 
 Alsamixer eit tekstmodus (ncurses) script som kan nyttast for å justera volumkontrollane for dei ulike lydkorta. 
 Arecord eit kommandolinjeprogram som lagrar lyd frå fleire lydkort til fil. Arecord støttar fleire filformat.
 Aplay eit kommandolinjeprogram som spelar av lydfiler. Aplay støttar fleire filformat.
 Aconnect eit program som vart nytta for å oppretta eller avbryta samband mellom to portar for ALSA sekvensarar.

Sjå òg 
 Lydkort

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 Advanced Linux Sound Architecture (ALSA) project homepage
 Soundcard Matrix

Lydsystemlågnivågrensesnitt
Lydprogrammeringsgrensesnitt
Scilab

Scilab er eit omfattande simulering- og visualiserings-verktøy, med sitt eige, så godt som MATLAB-kompatibelt skriptspråk. Scilab vert distribuert gratis under ein open kjeldekodelisens. Scilab har vore under utvikling sidan 1990 ved Institut National de Recherche en Informatique et en Automatique (INRIA) og École nationale des ponts et chaussées.

Sidan juli 2012 er Scilab utvikla av Scilab Enterprises.

Sjå òg 
 Octave
 MATLAB
 Ptolemy

Kjelder

Bakgrunnsstoff
Scilab Enterprises

Vitskapleg programvare
Matematisk programvare