Flekkmarihand

Flekkmarihand (Dactylorhiza maculata ssp. maculata) er ei fleirårig plante i marihandslekta Dactylorhiza i orkidéfamilien (marihandfamilien) Orchidaceae. Ho veks i Europa, Vest-Asia og Nordvest-Afrika. Planta blømer på forsommaren og til midtsommaren, frå midten av mai til juli.

Utsjånad og habitat 

Flekkmarihand vert 10–40 centimeter høg. Planta har rotknoll, grann stengel og grøne blad, oftast med mørke flekkar. Kvar plante har to rotknollar, ein av dei innskrumpa og mørk på farge, som gjev årets plante næring, den andre fast og lysfarga, med opplagsnæring til neste vekstsesong. Planta har ein sylindrisk eller svakt smalnande blomsterstand der det sit mellom 10 og 30 blomstrar. Blomsteren er fiolett, frå bleik til kraftig farga. 

Ho finst over heile Noreg, frå kysten til over tregrensa, mest på kalkfattig jord og helst i myr og på fuktig mark.

Systematikk 
Slektsnamnet «Dactylorhiza» er danna av dei grekse orda daktylos (δάκτυλος), 'finger', og ridza ( ρίζα), 'rot'. Det viser til rotknollane på desse plantene, som deler seg opp i fingerliknande mindre knollar. Artsnamnet «maculata» tyder 'flekkete', og viser til flekkane på blada. Det opphavlege artsnamnet føreslått av Linné i 1753 var Orchis maculata. Det blei endra til Dactylorhiza maculata etter forslag frå den ungarske botanikaren Károly Rezső Soó i 1962.

Namnet «flekkmarihand» vart tidlegare brukt om arten Dactylorhiza maculata, men ein har no gitt dette namnet til nominatunderarten ssp. maculata. Som ein konsekvens av at Artsdatabanken prinsipielt bruker separate namn på ulike taksonomiske nivå, har arten fått namnet bleikmarihand, eit namn som er lite innarbeidd. Det kan vere vanskeleg å skilja flekkmarihand frå den andre underarten skogmarihand, og det finst òg mellomformer med andre planter i marihandslekta.

Flekkmarihand, som på Dei britiske øyane er rekna som ein art, er ut frå den britiske klassifiseringa delt inn i underartane D. maculata ssp. maculata og D. maculata ssp. ericetorum, der somme klassifiseringar reknar at båe er å finne i Storbritannia, medan andre fører alle til ericetorum. I Irland er alle rekna å høyre til ssp. ericetorum. I somme klassifiseringer er òg D. maculata ssp. elodes brukt om alle eller somme av populasjonane. Dessutan er planter frå øya Rùm i Hebridane òg skildra i somme kjelder som ein underart D. maculata ssp. rhoumensis.

Både i Estland og i Litauen er flekkmarihand rekna som art og er delt inn i underartane D. maculata ssp. maculata og D. maculata ssp. elodes.

Utbreiing 
I Norsk raudliste for artar (2021) er flekkmarihand vurdert som livskraftig (LC).

Underarten finst òg i Sverige (status LC, svensk namn Jungfru Marie nycklar), i Danmark (LC, dansk namn plettet gøgeurt), på Færøyane (vanligt, færøysk namn tjaldursbørkubóndi) og på Island (LC, islandsk namn brönugrös). I Finland er flekkmarihand rekna som ein eigen art (LC, finsk namn maariankämmekkä). 

På Dei britiske øyane er flekkmarihand (engelsk namn heath spotted orchid) og underarten ssp. ericetorum rekna som livskraftige (LC) både i den britiske og den irske raudlistevurderinga, på same måte som lokalt i England og Wales, og dei er ikkje nemnde for tiltak i Skottland. I den siste raudlistevurderinga (2021) er ssp. maculata/elodes og ssp. rhoumensis sett på venteliste (WL) i påvente av meir forsking.

I Estland (estisk namn kuradi-sõrmkäpp) veks flekkmarihand spreidd over det meste av landet. Han er rekna som nær truga (NT). I Latvia (latvisk namn plankumainā dzegužpirkstīte) er arten vanleg over heile landet og står ikkje som truga på den latviske raudlista I Litauen (litauisk namn dėmėtoji gegūnė) veks arten spreidd over det meste av landet, men er i tilbakegang og er rekna som sårbar (VU).

WFO – The World Flora Online reknar flekkmarihand som ein art med desse underartane:
 Dactylorhiza maculata subsp. maculata (L.) Soó – i det meste av utbreiingsområdet
 Dactylorhiza maculata subsp. battandieri (Raynaud) H.Baumann & Künkele (1988) – Algerie
 Dactylorhiza maculata subsp. caramulensis Verm. (1970)  – Frankrike, Spania, Portugal
 Dactylorhiza maculata subsp. elodes (Griseb.) Soó (1962) – mykje av Europa, frå Portugal og Island aust til europisk Russland
 Dactylorhiza maculata subsp. ericetorum (E.F.Linton) P.F.Hunt & Summerh. (1965) – Dei britiske øyane, Sverige, Tyskland, Frankrike, Nederland, Belgia, Spania
 Dactylorhiza maculata subsp. islandica (Á.Löve & D.Löve) Soó (1962)  – Island
 Dactylorhiza maculata subsp. podesta (Landwehr) Kreutz in C.A.J.Kreutz & H.Dekker (2000)  – Nederland
 Dactylorhiza maculata subsp. savogiensis (D.Tyteca & Gathoye) Kreutz (2004) – Frankrike, Spania, Italia
 Dactylorhiza maculata subsp. schurii (Klinge) Soó (1967) – Romania, Ukraina
 Dactylorhiza maculata subsp. transsilvanica (Schur) Soó (1962) – Ungarn, Bulgaria, Romania, tidlegare Jugoslavia, Ukraina, Tsjekkia

Hybridar 

Flekkmarihand dannar ofte hybridar med skogmarihand (Dactylorhiza maculata ssp. fuchsii × maculata ssp. maculata), og mellomformer er nokså vanlege. Hybridar mellom underartane vil ha lett for å krysse seg attende med foreldreartane og slik skape hybridsvermar der det er særs vanskeleg å skilje mellom typane.

Hybriden mellom flekkmarihand og grasmarihand (Dactylorhiza incarnata ssp. incarnata × maculata ssp. maculata eller Dactylorhiza ×claudiopolitana nothossp. carnea) er ikkje registrert i Noreg, men han finst i Sverige, Danmark og Finland. Han er òg registrert i Storbritannia og Irland, men er sjeldan. I Sverige er det registrert hybridar med blodmarihand (Dactylorhiza incarnata var. cruenta × maculata ssp. maculata).

På Austlandet og sørvest til Vest-Agder er det funne hybridar med smalmarihand (Dactylorhiza maculata ssp. maculata × majalis ssp. sphagnicola eller Dactylorhiza ×senayi nothossp. wiefelspuetziana), som òg er funne spreidd i Sverige og i Danmark. Hybridar med lappmarihand (Dactylorhiza maculata ssp. maculata × majalis ssp. lapponica) veks spreidde stader i Noreg frå Hedmark og Oppland til Troms, i nordlege Sverige og i nordlege Finland. Hybridar med purpurmarihand (Dactylorhiza maculata ssp. maculata × majalis ssp. purpurella eller Dactylorhiza ×formosa nothovar. formosa) er i Noreg registrert i Rogaland og Sogn og Fjordane, han finst òg i Danmark, og på Dei britiske øyane er han rekna som den vanlegaste orkidéhybriden i den nordlege delen av Storbritannia og i Irland.

Hybridar mellom flekkmarihand og nominatunderarten Dactylorhiza majalis ssp. majalis av kongsmarihand (Dactylorhiza maculata ssp. maculata × majalis ssp. majalis eller Dactylorhiza ×senayi nothossp. senayi) er funne både i Sverige og Danmark. I Danmark er det òg registrert hybridar med Dactylorhiza majalis ssp. calcifugiens (Dactylorhiza maculata ssp. maculata × majalis ssp. calcifugiens). På Dei britiske øyane er det registrert hybridar med Dactylorhiza majalis ssp. occidentalis (Dactylorhiza maculata ssp. maculata × majalis ssp. occidentalis) i Irland, Dactylorhiza majalis ssp. traunsteineroidis (Dactylorhiza maculata ssp. maculata × majalis ssp. traunsteineroidis) i Yorkshire, Nordvest-Wales og Irland og Dactylorhiza majalis ssp. praetermissa (Dactylorhiza maculata ssp. maculata × majalis ssp. praetermissa) i det sørlege England.

Hybridar mellom båe underartane av bleikmarihand og smågrønkurle er funne fleire stader i Noreg. Hybriden mellom flekkmarihand og smågrønkurle (Dactylorhiza maculata ssp. maculata × viridis ssp. viridis eller Dactylorhiza ×conigera) er òg funne både i Sverige og på Dei britiske øyane.

Flekkmarihand kan òg danne ein intergenerisk hybrid (hybrid mellom ulike slekter) med brudespore (Dactylorhiza maculata ssp. maculata × Gymnadenia conopsea). Han er funnen på Austlandet, i Trøndelag og nord til Troms og spreidde stader i Sverige. På Dei britiske øyane finst det hybridar med grannbrudespore (Dactylorhiza maculata ssp. maculata × Gymnadenia borealis eller ×Dactylodenia evansii). På Orknøyane er det òg registrert ein intergenerisk hybrid med kvitkurle (Dactylorhiza maculata ssp. maculata × Pseudorchis albida eller ×Pseudorhiza bruniana).

I kulturen
Flekkmarihand har namn etter Jomfru Maria, med andre norske variantar som jomfrumariakujura og jomfrumarias geitjur.
Ein har også knytt planta til både Vårherre, Jesus og djevelen, som «vårherres hånd», «herrens hånd» og «jesuhånd», og «gammelerikklo», «djevelens klør» og «styggemannshand». Dei to rotknollane har gjeve opphav til samanlikning med jur, med namn som «kujurgras», «kujur» og «geitjur».

Ein har også brukt planta til lækjing og magi. Ho skulle bidra til god helse og mykje mjølk hjå kyr. Ho skulle også fungera som afrodisiakum, og kunne brukast til å gjera nokon forelska ved å leggja henne under ei hovudpute.

Flekkmarihand er ein vanleg blome på Hitra, og Hitra kommunestyre vedtok at han skulle vera kommuneblome i 1999. I 2021 vart blomen bekrefta som kommuneblome etter at kommunen vart utvida.

Galleri

Kjelder 

 Johannes Lid: Norsk og svensk flora. Oslo, 1974.

Referansar

Bakgrunnsstoff 

 

Orkidear i Noreg
Orkidear i Sverige
Orkidear i Danmark
Orkidear i Finland
Orkidear på Færøyane
Orkidear på Island
Orkidear i Storbritannia
Orkidear i Irland
Orkidear i Estland
Orkidear i Latvia
Orkidear i Litauen
Marihandslekta
Utvalde artiklar 2023