kardosdrur/scandi-wiki huggingface dataset:
Småsalamander

Småsalamander eller liten salamander (Lissotriton vulgaris, tidlegare Triturus vulgaris) er eit amfibium som finst i Noreg frå rundt Oslofjorden og langs kysten til Stavanger. I tillegg finst han i Trøndelag og på Helgeland nord til Vefsn.

Småsalamander kan bli 7–11 cm lang. Dyret er brunt, grått eller svart. Det har mørk strek gjennom auget og raudoransje buk med mørke flekkar. 

Salamanderen lever i og ved dammar og tjørn. Liten salamander er ikkje like sterkt knytt til vatn som storsalamander.

Raudlistevurdering 
Det finst mange livskraftige bestandar av småsalamander på Austlandet, Sørlandet og i Midt-Noreg, truleg meir enn 3500. Bestandane går tilbake blant anna som følgje av igjenfylling og drenering av yngledammane, forureining, fiskeutsetjing og endra arealbruk nær ynglelokalitetane. Spesielt i Rogaland og delar av Viken er det mange bestandar som har gått tapt, vidare blir nye bestandar trua av nye utbyggingar. Med bakgrunn i gjennomgang av Norge i Bilder er anslått tap av ynglelokalitetar litt mindre enn for storsalamanderen som ligg på ca. 0,5–0,7% per år (2016).

Småsalamanderen greier seg lengre i dammar som får redusert storleik på grunn av igjengroing, drenering eller delvis utfylling, enn storsalamanderen. Som følgje av kortare generasjonslengde og fleire bestandar enn storsalamander, blir bestandane vurderte av småsalamanderen derfor å vera livskraftige (LC).

Bestandane er likevel i tilbakegang og bør følgjast nøye.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Norsk zoologisk forening om småsalamander 

Salamandrar
Dyr i Noreg
Bambus

Bambus vert brukt om ein stad mellom nokre hundre og eitt tusen artar i fleire planteslekter i grasfamilien. Dei fleste artane er treaktige, nokre kan bli høge som tre. Bambus veks i Asia, Mellom-Amerika og Sør-Amerika. Nokre artar veks i delar av Afrika og Australia.

I Noreg vert bambus òg brukt som namn på planteslekta Bambusa, med over 70 artar. Bambusen er spesiell fordi han kan bli opptil 15 meter på berre 6 månadar. Han krympar og svell heller ikkje så mykje som anna treverk. 

Bambusskot er ein vanleg ingrediens i asiatisk mat. 

Bambus kan danna store skogar.

Galleri

Bakgrunnsstoff 
 

Grasfamilien
Medisinplantar
Klima i Sør-Stillehavet

Klimaet i Sør-Stillehavet er for det meste tropisk for dei fleste av dei mange øyane som ligg i dette store havområdet. Det einaste uvêret ein treng å uroe seg for i dette området er tropiske syklonar. Hovudsakleg er det dei vestlege områda som er mest utsett, nær Salomonøyane, Tuvalu og Vanuatu. Under El Niño-episodar flyttar som regel syklonaktiviteten seg lenger austover mot øyar som Fiji, Samoa og Tahiti. Under La Niña vert derimot aktiviteten ført enno lenger vestover enn vanleg. Dei fleste syklonane går vest- eller sørvestover, og snur så austover igjen når dei har flytta seg sør for 20 ºS og bort frå dei fleste øyane i området. 

Bortsett frå dei tropiske syklonane er klimaet hovudsakleg vått. Temperaturane er forholdsvis høge, men litt lågare på vinterstid. Den søraustlege passatvinden bles nesten konstant og fører med seg regnbyger. I det store og heile er det ein god del våtare her enn i Karibia, særleg jo lenger vest ein kjem. Søraustsida av øyane, som møter den søraustlege passatvinden, får som regel litt meir nedbør enn dei nordvestlege områda. Nokre gongar i månaden kan det regne jamt i eit par dagar, men enkelte år kan ein òg ha opphaldsvêr i fleire veker.

Miljø etter region
Stillehavet
Sør-Stillehavet
Klima i Antarktis

Klimaet i Antarktis er prega av kulde meir enn nokon annan stad i verda. Alt bortsett frå 2 % av landmassen på Antarktis er dekt av is, som er opp til 4,8 km tjukk på det meste. Det er så mykje is her at om all isen hadde smelta ville havnivået ha stige med 70 m over heile jorda. Pakkisen doblar om lag breidda av Antarktis om vinteren og våren. 

Nesten heile kontinentet ligg sør for den sørlege polarsirkelen, men er langt frå eit symmetrisk landområde. Dei fleste turistane kjem seg berre til Den antarktiske halvøya, eit smalt og vulkansk landområde som strekkjer seg mot Sør-Amerika. Midt på sommaren er temperaturen sjeldan langt frå 0 °C på halvøya, og ein kan ha både episodar med regn og snø. I Drakesundet mellom Antarktis og Sør-Amerika er vêret ustabilt, og ein kan ofte ha både tåke og stormar. Lufta som roterer i høgda over Antarktis, og som er med på å skape ozonholet her, styrer òg lågtrykka som krinsar rundt området der sjø møter is. Særleg om våren og hausten kan kaldluft strøyme frå det indre platået og ut mot lågtrykka til havs. Vinden kan lett nå orkan styrke, og i område der vinden strøymer gjennom smale dalar kan vindstyrken kome opp mot 90 m/s (325 km/t). Uvêr på kysten kan danne kraftige snøstormar med vind av orkan styrke og tornadoliknande kvervlar, som spinn opp i den ustabile lufta under ei kald kjerne i høgda. Luftstraumen ut frå land er òg med på å føre drivisen til sjøs. Dette er med på å føre vekk noko av den lette snøen som fell over innlandet, men som aldri smeltar. 

På ei øy utanfor Scottkysten ligg McMurdo- og Scottbasen (Amundsen-Scottbasen ligg på Sørpolen). Her kjem om lag tusen forskarar og andre vitjande kvar sommar, og eit par overvintrar. Basen ligg nær 78 °S, og er den næraste busetjinga til Sørpolen. Sommardagane kan få temperaturar over frysepunktet, men om vinteren er det nesten like kaldt som i indre område. 

Det meste av Antarktis ligg på den austlege halvkula, og dannar eit platå der om lag berre forskarar har vore. Sjølv med midnattssol kjem temperaturen her ofte ikkje ein gong i nærleiken av 0 °C. Vostok-stasjonen som ligg her har målt den lågaste temperaturen på jorda nokon sinne med -89,2 °C. Vintertemperaturane svingar ein del, men er sjeldan over -30 °C på det beste, og går under -70 °C på det verste. Det er ikkje nødvendigvis slik at det er kaldast midt på vinteren, og temperaturane forandrar seg lite frå april til september. Klårt og roleg vêr fører som regel til dei lågaste temperaturane. Det skal ofte ikkje mykje vind til for å bryte det tynne inversjonslaget og føre ned luft som er 25 °C varmare. Iskrystallar oppstår stundom i sjølve lufta, i staden for å falle frå himmelen, men sjølv om Antarktis er dekt av snø og is, er kontinentet i praksis ein ørken og somme område har kanskje ikkje hatt nedbør på fleire tusen år.

Kjelder 

 Henson, Robert: The Rough Guide to Weather (2002) - Penguin Group ISBN 1-85828-827-4

Bakgrunnsstoff

Klima i Antarktis
Miljø i Antarktis
Antarktis
Luciadagen

Luciadagen 13. desember er ein minnedag for den sicilianske martyren heilage (sankta) Lucia i den liturgiske kalenderen både hjå den katolske kyrkja og den ortodokse kyrkja. Dagen vert også feira utanfor kyrkja, og i dei skandinaviske landa har denne dagen vorte ein viktig adventstradisjon som vert feira med levande lys, opptog og mat.

Heilage Lucia 
Den heilage Lucia av Siracusa var fødd på 280-talet på Sicilia. Det er fleire ulike legender som fortel hennar historie, men dei fortel alle at ho leid martyrdøden rundt år 300 under keisar Diokletian. Ho vart forsøkt drepen fleire gonger før dei lukkast, og i prosessen fekk ho blant anna stukke ut augene. Sankta Lucia vart helgen og skytshelgen for Siracusa og for blinde etter sin død.

Eldre Luciafeiring i Skandinavia 

Då kristendomen kom til Skandinavia vart Luciadagen ein merkedag på primstaven. Den katolske merkedagen vart blanda med eldre tradisjonar. Det at dagen fall på 13. desember som var vintersolkverv, altså den lengste natta i året, i den julianske kalenderen var med å påverke korleis dagen vart markert. Det at namnet Lucia kjem frå det latinske ordet lux, som betyr lys, passa også godt inn i denne tradisjonen. Folk i eldre tid meinte blant anna at mørket råda denne natta, og at ein måtte passe seg for dei underjordiske og troll i tida frå luciadagen og fram til jul.  

I Sverige på slutten av 1700-talet kjem dei første omtalane av kvinnene si deltaking i denne tidlegare mannsdominerte feiringa, og då med kvite kjolar og lys i håret. 

I 1700 gjekk Danmark-Noreg over frå den julianske til den gregorianske kalenderen, slik at vintersolkverv fann stad på ein seinare dato (21. desember).

Moderne Luciafeiring 

Feiringa slik vi kjenner den i Skandinavia i dag, med lys og kvite kjolar, har kome gradvis, men tradisjonen skaut fart i Sverige på 1920-talet etter at ei avis i Stockholm utlyste ein konkurranse om kven som skulle verte Stockholm si Lucia. Denne vart krona etter eit luciatog gjennom byen. 

Luciasongen er ein viktig del av luciafeiringa. Melodien og tittelen frå denne stammar frå ein italiensk folketone om bydelen Santa Lucia ved hamna i Napoli. Den svenske «Natten går tunga fjät» av  Arvid Rosén kom i 1928. Denne har også vorte oversatt til norsk: «Svart senker natten seg». Innhaldet i desse tekstane har ingenting med den opphavlege italienske teksten å gjere. 

Lussekattar er bakverk med safran som er spesielt knytt til luciadagen.

Bakgrunnsstoff

Digitalt Fortalt: Lucia - Desembervandring

Sjå òg
Lossi

Kjelder

 Den hellige Lucia av Siracusa (~286-~304?), Den katolske kirke.
 Santa Lucia, skytshelgen for blinde og svaksynte, Norges Blindeforbund
 Lucia på Skansen, Skansen 
 Varför firar vi Lucia?, Skansen 
 Luciadagen på Universitetsbiblioteket i Trondheim 
 Delvis omsett frå wikipedia på Bokmål/Riksmål

Desember
Juletradisjonar
Kristne høgtider
Svensk kultur
Dansk kultur
Norske tradisjonar
Finsk kultur
Gregor Schlierenzauer

Gregor Schlierenzauer () er ein skihoppar frå Fulpmes i Austerrike. Han har mellom anna vunne VM-gull i laghopp stor bakke under Ski-VM 2007, i tillegg har han vunne ei rekkje verdscuprenn.

Merittar 

Ski-VM
 Sølv i normalbakke under Ski-VM 2009
 Gull i laghopp, stor bakke under Ski-VM 2007

VM i Skiflyging
 Gull i laghopp under Skiflyging-VM 2008
 Gull i skiflyging under Skiflyging-VM 2008

Bakgrunnsstoff 
 
 
 Offisiell heimeside

Austerrikske skihopparar
Verdsmeistrar i skiflyging
Verdsmeistrar i skihopping
Olympiske meistrar for Austerrike
Olympiske sølvmedaljevinnarar for Austerrike
Olympiske bronsemedaljevinnarar for Austerrike
Olympiske medaljevinnarar i skihopping
Vinnarar av Holmenkollmedaljen
Medaljevinnarar under vinter-OL 2010
Austerrikske deltakarar under vinter-OL 2010
Skihopparar under vinter-OL 2010
Medaljevinnarar under vinter-OL 2014
Austerrikske deltakarar under vinter-OL 2014
Skihopparar under vinter-OL 2014
Austerrikske deltakarar under vinter-OL 2018
Skihopparar under vinter-OL 2018
Deltakarar under Ski-VM 2007
Deltakarar under Ski-VM 2009
Deltakarar under Ski-VM 2011
Deltakarar under Ski-VM 2013
Deltakarar under Ski-VM 2015
Deltakarar under Ski-VM 2017
Klima i Argentina

Klimaet i Argentina er kanskje det einaste klimaet i Sør-Amerika som kan likne det ein har i Nord-Amerika og Europa med fire årstider i enkelte område. Det meste av landet er varmt om sommaren og kjølig om vinteren, men klare overgangsperiodar i mellom. Store delar av Argentina har mykje sol, utan at områda vert ørken, enkelte område har meir enn 100 skyfrie dagar i året. Når det regnar er det ofte i form av regn- eller torebyer som passerer raskt forbi. 

Det meste av folkesetnaden i Argentina bur langs Paranáelva eller på Rio de la Plata, som vrir seg austover mot Atlanterhavet like aust for Buenos Aires. Desse elvene kan ein bruke som meteorologiske grenser. Austover mot Uruguay og Paraguay aukar nedbørsmengdene og fukta. Buenos Aires er ganske lummer om sommaren, men det er ikkje så trykkande som i Rio de Janeiro lenger nord. I nord ligg låglandet Gran Chaco som strekkjer seg nordvestover og inn i Paraguay. Dette er det varmaste området i heile Sør-Amerika, og kvar sommar kan ein få dagar med temperaturar over 45 °C. Vinteren er derimot forholdsvis kald.

Vest og sør for Paraná ligg det store pampasområdet med endelause vidder utan tre. Her er det rikeleg med sol, og stundom svært varmt på sommaren med milde netter. Mange ettermiddagar oppstår det torevêr nær Andesfjella som flyttar seg austover. Desse kan bli ganske intense, og store hagl er alltid ein trugsel, særleg i og rundt Sierras de Córdoba, men det kjem sjeldan ekstreme regnmengder. Særleg om våren kan ein få svært høge temperaturar i dette området i samband med vindfenomenet zonda. Dette er ein støvete fønvind som bles ned Andesfjella. Vinteren er stort sett kjølig, men temperaturane kan variere frå godt under 0 °C til over 25 °C. Høglandet Puna de Atacama har like store temperatursvingingar, men med ein god del lågare temperaturar. I høgder over 4000 m kjem temperaturen så godt som aldri over 20 °C sjølv på sommaren. Ein har ofte torevêr i dette området om sommaren, men dei vert meir sjeldan når ein kjem lenger sørover langs dei austlege områda av Andes. 

Ettermiddagane om sommaren vert ganske varme i låglandet så langt sør som til Rio Negro-provinsen, men når ein kjem inn i Patagonia lengst sør, vert temperaturane lågare, skyene fleire og vinden kraftigare. Om vinteren er det stort sett skya i Patagonia. Om sommaren har ein periodar med sol lengst nord, medan sommaren i dei sørlegaste områda faktisk er den mest skya og vindfulle tida på året. Den argentinske delen av Patagonia er mykje tørrare enn den chilenske delen, og mange område kan klassifiserast som ørkenområde med mindre enn 200 mm nedbør i året. Sjølv om det kjem mest nedbør om sommaren, er nedbøren ganske jamt fordelt gjennom året. Temperaturane varierer i tillegg litt meir på den argentinske sida av området. Så langt sør som Sarimiento kan temperaturane kome over 25 °C om sommaren, medan dei fleste vinternettene får frost. Det vert kaldare lenger sør eller i høgda, og enkelte lukka dalar i høgder over 4000 m kan få temperaturar under -20 °C.

 
Argentina
Klima i Chile

Klimaet i Chile er på mange måtar like unikt som den geografiske forma på landet. Chile dekkjer over 38 breiddegrader, men berre 2 lengdegrader på det smalaste. Langs heile landet ligg Stillehavet i vest og Andesfjella i aust. Klimaet går frå subtropisk til subarktisk i sør, medan høgdeskilnadane òg spelar ei rolle på dei klimatiske tilhøva.

Dei tørre kystområda som startar i Ecuador og går langs Peru endar opp i Atacamaørkenen i det nordlege Chile. Kystlinja og åssidene i nærleiken av Antofagasta og Taropacá får ikkje ein gong yret dei har lenger nord og sør, og det kan år mellom kvar gong det kjem nedbør. Arica har ein årleg nedbørsnormal på 0,8 mm i året, og er kjend som den tørraste folkesette staden i verda. Om vinteren kan ofte sola bryte gjennom det låge skydekket, men ettermiddagane er likevel kjølige. Dei fleste sommardagane er krystallklåre og er akkurat varm nok til at dei kjennest fuktige. Like innanfor kysten kan det derimot bli mykje varmare. Dei høge Andesfjella nord i Chile har store døgnlege temperaturvariasjonar heile året, og om sommaren har ein ofte torevêr som ofte berre fører med seg lyn og tore, og lite nedbør. Det er så tørt i dette området at sjølv om fjelltoppane er opp til 6700 m høge har dei ikkje isbrear. 

Sentrale område av Chile er ei overgangssone. Om vinteren byrjar ein og få regn og tåke på kysten sør for La Serena (rundt 30 ºS). Ved Concepción (rundt 37 ºS) får ein ei regnbye om lag ein gong i veka om sommaren. Ved Valdivia (40 ºS) får ein regnbyer om lag kvar andre eller tredje dag på sommarstid, og om vinteren kan det regne nesten kvar dag med opp til 300 mm i månaden. Like innanfor, går den høge dalen rundt Santiago gradvis over i den sentrale jordbruksdalen i sør. Dette beltet er mykje meir kontinentalt enn kystområda, og temperatursvingingane er store (men mindre jo lenger sør ein kjem). Ettermiddagen om sommaren her er varm med lite regn eller torevêr, medan vintrane er kjølige med lett regn mange av dagane. Sjølv om det sjeldan kjem store nedbørsmengder kan ein innimellom få flaum. Om våren kan ein fønvind strøyme ned dei vestlege fjellsidene og gje høge temperaturar som raskt fjernar snøen i dei vestlege Andesfjella.

Den vedvarande vestavinden påverkar klimaet i dei sørlege fjellområda og øyane i Chile. Patagonia er eit område som er kjend for mykje vind. Magellanøyane får vind opp i stiv kuling nesten kvar ettermiddag, og i høgda er det ikkje uvanleg med vind av orkan styrke. Sommaren er faktisk den mest vindfulle tida på året i denne delen av landet, og temperaturane kan ofte går ned mot frysepunktet, så denne årstida har ofte sure vêrforhold. Dei vestlege fjellsidene i dette området er blant dei våtaste på jorda på så høge breiddegrader, og enkelte område kan få så mykje som 6000 mm på eit år. Sør for 52 ºS er nedbørsmengdene mindre. Områda lenger aust, som Punta Arenas, har steppeliknande klima med lite nedbør. Området er derimot stort sett skya, og ein kan ofte få lette mengder med regn og snø.

Kjelder

 
Chile
Chile
George Hadley

George Hadley () var ein engelsk advokat og amatørmeteorolog, og var den første som oppdaga den atmosfæriske dynamikken som driv passatvindane. På tida då Hadley levde var det å forstå passatvinden svært viktig for reiser mellom Europa og Nord-Amerika. Hadley undra seg over kvifor vindar som i utgangspunktet burde bles rett nordover, istaden bles vestover og det var dette mysteriet han prøvde å forklare.

Hadley vart fødd i London i England av Katherine FitzJames og George Hadley. Bror til den yngre George Hadley, John Hadley, fann opp spegelteleskopet og oktanten (ein forgjengar til sekstanten).

I 1686 sette Edmond Halley fram sin teori om passatvindane. Halley klarte å skildre sirkulasjonsmønsteret rundt ekvator, men klarte ikkje å forklare kvifor passatvinden har ein vestleg komponent. Hadde han klart det ville sannsynlegvis Hadley aldri blitt nemnd i historiebøkene. Hadley forstod derimot at jordrotasjonen spela ei viktig rolle i kva retning luftmassar flyttar seg i, og vart på den måten berømt.

Hadley vart vald inn i Royal Fellow i 1745 og døydde i 1768. I dag er Hadley Centre for Climate Prediction and Research, som er styrt av det britiske Met Office kalla opp etter George Hadley. I tillegg er sirkulasjonscella rundt ekvator og eit krater på planeten Mars òg kalla opp etter han.

Sjå òg 
 Hadleycelle
 Krateret Hadley

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «George Hadley» frå ,  den 20. desember 2006.  

Britiske meteorologar
Britiske advokatar
Medlemmar av Royal Society
Folk frå London
Vikinghamna på Fånestangen

Vikinghavna på Fånestangen, frå rundt år 1000 eller noko seinare, vart funnen i Frosta kommune i 2003 under bygging av hamn til fritidsbåtar. Det som var igjen av anlegget var 12 til 14 trestokkar som kan ha vore ein kassekonstruksjon fylt med stein. Denne kunne ha vore både kai og molo. Delar av hamneanlegget er no på Vitskapsmuseet i Trondheim.
Mogleg brukar kan ha vore Olav Vigdeild, som på fyrst på 1200-talet hadde sete på garden Viktil om lag 2 km sørvest for hamna. Seinare, mellom 1428 og 1450, brukte erkebiskop Aslak Bolt området ved hamna på reisene sine til Ytterøy. Om vikinghamna då var i bruk er det ingen som kan seia sikkert.

Liknande funn i mellomalderbyar 
 Oslo
 Skien
 Stavanger
 Bergen
 Trondheim
 Kaupang i Skiringssal ved Larvik

Liknande funn utanfor mellomalderbyar 
 Kong Øystein si hamn ytst i Trondheimsfjorden ved Agdenes

Bakgrunnsstoff 
 Fånestangen 
 Verd å vite 

Historie i Frosta
Geografi i Frosta
Vikingtida
Arkeologiske stader i Noreg
Karelarar

Karelarar er namnet på ei finsk-ugrisk folkegruppe som bur hovudsakleg i republikken Karelen i Russland og dessutan i Finland. Dei talar frå gamalt av karelsk, sjølv om stadig fleire no nyttar russisk. Ved folketeljinga i Russland i 2010 vart det registrert 61 000 karelarar der, 46 000 av dei i republikken Karelen. 26 000 oppgav at dei meistra karelsk språk.

Fotnotar 

Karelia
Folkegrupper i Russland
Folkegrupper i Finland
Austersjøfinske folk
Tsjeljabinsk

Tsjeljabinsk (russisk Челя́бинск) er den niande største byen i Russland og hovudstad i Tsjeljabinsk oblast. Han har like over 1 millionar innbyggjarar og i storbyområdet bur det over 1,3 millionar menneske. 

Tsjeljabinsk ligg på austsida av Uralfjella, om lag 200 meter over havet. Byen ligg 210 km sør for Jekaterinburg ved elva Miass. Byen er eit viktig transportknutepunkt. Mellom anna går den transsibirske jernbanen gjennom byen. Flyplassen heiter Balandino. Byen er eit senter for metallurgi, maskinindustri og lett industri.

Historie 
Festinga Tsjeljaba, som byen er kalla opp etter, vart bygd på staden i 1736, som fekk bystatus i 1781. Rundt 1900 var han eit senter for bygginga av den transsibirske jernbanen.

Under den sovjetiske industrialiseringa i 1930-åra opplevde Tsjeljabinsk raskt vekst. Fleire industriføretak, mellom anna Tsjeljabinsk traktorfabrikk og Tsjeljabinsk metallurgiske fabrikk, vart bygd på denne tida. Under den andre verdskrigen valde Josef Stalin å flytte store sovjetiske fabrikkar til staden og bort frå dei framrykkande tyske styrkane seint i 1941. Dette førte ny industri og tusenvis av arbeidarar til Tsjeljabinsk, som på tida framleis var ein liten by. Fleire enorme anlegg for produksjon av stridsvogner av typen T-34 og rakettkastarane Katjusja låg i Tsjeljabink, som av den grunn vart «Tankograd» («Stridsvognbyen»). Tsjeljabinsk vart i røynda bygd frå grunnen av, men i sentrum av byen kan ein framleis ane konturane av den vesle byen som låg her før den tid. Stridsvognfabrikken vart flytta til Omsk i 1962. 

Ei alvorleg nukleær ulukke i 1957 ved Majak kjernebrenselsprosesseringsanlegg 150 km nordvest for byen førte til dødsfall i Tsjeljabinsk oblast, men ikkje i sjølve byen. Provinsen vart lukka for utlendingar fram til 1992.

Bakgrunnsstoff 

Busetnader grunnlagde i 1736
Sei

Sei (Pollachius virens, på Vestlandet ofte pale) er ein fisk i torskefamilien. Han kan bli opptil 120 cm lang og vega over 20 kg. Buken og sidene er sølvgråe, mens ryggen er mørkare. Berre ungfiskane har ein kort skjeggtråd.

Seien er ein populær sportsfisk og ein av dei viktigaste matfiskane i Noreg. På Sørlandet og i Vest-Noreg er mort ei vanleg nemning på småsei, det vil seie sei som er under 20-25 cm.

Bakgrunnsstoff 
 

torskefamilien
matfisk
fisk i Nordsjøen
Hyse

Hyse eller kolje er ein fisk i torskefamilien. Han er lett kjenneleg på den svarte flekken under den fremste ryggfinnen. 

Hysa, som er ein av dei viktigaste matfiskane våre, er ein botnfisk som i hovudsak et rogn, små blekksprutar og ymse botndyr. Hyser, særleg yngre, er byttedyr for mellom anna  torsk, grønlandssel og vågekval. 

Det er fleire bestandar av hyse i norske farvatn. Den nordaustarktisk hysa er den største. Ho kan bli kring ein meter lang, med ei vekt på kring 14 kg. Ein reknar at all hyse langs norskekysten nord for Stad, i Barentshavet og på vestsida av Svalbard tilhøyrer denne bestanden

Hysa gyt på djupt vatn. Hovudgyteområdet er på vestsiden av Tromsøflaket. Gytinga foregår om våren.  Ho vert kjønnsmoda når ho er 4–7 år gammal og omlag  40–60 cm lang.

I 2022 var det lov å fiske  178 532 tonn av nordaustarktisk hyse.

I hysebestanden vi finn i Nordsjøen, Skagerrak og vest av Skottland er fiskane mindre,  berre opp til 60 cm og 4 kg. Dei gyt sentralt i Nordsjøen i mars – mai.
Dei siste 50 åra har denne hysebestanden trekt nordover i Nordsjøen.
Hyse vert hovudsakeleg fanga med botntrål, og i mindre grad og med snurrevad.

Av hyse i Nordsjøen, Skagerrak og vest av Skottland kunne det i 2022 fiskast 52 691 tonn.

Kjelder
Fotnotar

Bakgrunnsstoff
 

Torskefamilien
Matfisk
Fisk i Nordsjøen