Donau

Donau er den nest lengste elva i Europa (etter Volga) med ei lengd på 2 888 kilometer. Ho har sitt utspring i Schwarzwald sør i Tyskland der dei to elvane Brigach og Breg renn i hop, og på vegen ned til Svartehavet renn ho gjennom hovudstadene Wien, Bratislava, Budapest og Beograd. Elva renn gjennom, eller grensar til, ti land: Tyskland, Austerrike, Slovakia, Ungarn, Kroatia, Serbia, Bulgaria, Romania, Moldova og Ukraina. I tillegg omfattar nedslagsfeltet til elva desse landa: Italia, Polen, Sveits, Tsjekkia, Slovakia, Slovenia, Bosnia-Hercegovina, Montenegro, Republikken Makedonia, Moldova og Albania.

Donaudeltaet, der Donau renn ut i Svartehavet, er det største og best bevarte elvedeltaet i Europa.

Donau har i fleire hundreår vore ei viktig transportåre, og er det framleis i dag, og ho var lenge ei av grensene til Romarriket. Den tidlegare statsdanninga Austerrike-Ungarn omfatta store delar av dei landa Donau renn gjennom. Difor vert Austerrike-Ungarn ofte kalla Donau-monarkiet.

I antikken var elva kjend som Danuvius, gresk Ἴστρος eller Istros. I dag har ho ulike namn som slovakisk Dunaj, ungarsk Duna, kroatisk Dunav, serbisk og bulgarsk Дунав/Dunav, rumensk Dunărea, engelsk og fransk Danube og tysk Donau. Dei ulike namna til elva kjem av det urindoeuropeiske ordet *dānu, som tyder «elv». Andre store europeiske elvar med same rot er mellom annan Donets, Dnepr, Dnestr, Don i Russland og Don i England.

Geografi

Sideelvar 

Sideelvane til Donau greiner seg inn i ti andre land, og somme av desse er igjen viktige i seg sjølve. Frå kjelda til munningen er dei viktigaste sideelvane: 
Iller - Lech - Regen (renn i hop ved Regensburg) - Isar (like nedanfor Deggendorf) - Inn (ved Passau) - Enns - Morava - Leitha - Váh (ved Komárno) - Hron - Ipel - Sió - Drava - Vuka - Tisza - Sava (ved Beograd) - Timiş - Velika Morava - Caraş - Jiu - Iskar - Olt - Vedea - Argeş - Ialomiţa - Siret - Prut

Byar 

Donau renn gjennom fylgjande byar:
 Ulm - Tyskland
 Ingolstadt - Tyskland
 Regensburg - Tyskland
 Deggendorf - Tyskland
 Passau - Tyskland
 Linz - Austerrike
 Mauthausen - Austerrike
 Enns - Austerrike
 Grein - Austerrike
 Melk - Austerrike
 Dürnstein - Austerrike
 Krems - Austerrike
 Tulln - Austerrike

 Wien - hovudstad i Austerrike
 Bratislava (Pressburg) - hovudstad i Slovakia
 Komárno - Slovakia
 Komárom - Ungarn
 Esztergom - Ungarn
 Visegrád - Ungarn
 Budapest - hovudstad i Ungarn
 Baja - Ungarn
 Vukovar - Kroatia
 Ilok - Kroatia
 Bačka Palanka - Serbia
 Bezdan - Serbia
 Sombor - Serbia
 Novi Sad - Serbia
 Beograd - hovudstad i Serbia
 Smederevo - Serbia
 Drobeta-Turnu Severin - Romania
 Moldova Nouă - Romania
 Orşova - Romania
 Vidin - Bulgaria
 Lom - Bulgaria
 Oryahovo - Bulgaria
 Nikopol - Bulgaria
 Svisjtov - Bulgaria
 Ruse - Bulgaria
 Silistra - Bulgaria
 Calafat - Romania
 Corabia - Romania
 Turnu Măgurele - Romania
 Zimnicea - Romania
 Giurgiu - Romania
 Olteniţa - Romania
 Călăraşi - Romania
 Feteşti - Romania
 Cernavodă - Romania
 Hârşova - Romania
 Brăila - Romania
 Galaţi - Romania
 Tulcea - Romania
 Sulina - Romania
 Izmail - Ukraina

Inndeling 

 Øvre del: Frå kjelda til Devínporten. Donau er ei fjellelv før ho renn gjennom Passau, og har før dette ei gjennomsnittleg helling på 0,0012 %, og frå Passau til Devínporten minkar hellinga til 0,0006 %.
 Midtre del: Frå Devínporten til Jernporten. Elva vert breiare og den gjennomsnittlege hellinga vert berre 0,00006 %.
 Nedre del: Frå Jernporten til Sulina, med ei gjennomsnittleg helling på berre 0,00003 %.

Moderne skipsfart 
Havgåande skip kan sigle opp Donau frå Svartehavet til Brăila i Romania og elveskip kan gå vidare til Kelheim i Bayern i Tyskland; mindre fartøy kan så gå vidare oppover elva til Ulm i Tyskland. Om lag 60 av sideelvane er òg framkommelege for ulike fartøy.

Etter at Rhinen-Main-Donau-kanalen vart opna i Tyskland i 1992, har elva vore ein del av vassvegen over kontinentet frå Rotterdam ved Nordsjøen til Sulina i Svartehavet (3 500 km). I 1994 vart Donau ein del av dei alleuropeiske korridorane, vassvegar i Sentral- og Aust-Europa som kravde store investeringar dei neste ti til femten åra. Om lag 100 millionar tonn varer vart transporterte på Donau i 1987. I 1999 vart det derimot vanskeleg med transport på elva etter at NATO bomba tre bruer i Serbia. Oppryddinga vart ferdiggjort i 2002. Den mellombelse pontongbrua som hemma skipsfarten vart til slutt fjerna i 2005.

Ved Jernporten renn Donau gjennom eit juv som dannar grensa mellom Serbia og Romania. Her er det bygd to vasskraftverk, eit i juvet, og eit 60 km nedanfor. I juni 2006 var det rekordstor vassføring ut frå desse demningane med 15 400 m³/s.

Det er bygd tre kanalar frå Donau: Donau-Tisa-Donau-kanalen (DTD) i regionane Banat og Bačka (Vojvodina, nord i Serbia); den 64 km lange Donau-Svartehav-kanalen, mellom Cernavodă og Constanţa (Romania) stod ferdig i 1984, og korta ned avstanden til Svartehavet med 400 km. Rhinen-Main-Donau-kanalen (rundt 171 km) stod ferdig i 1992, og knytte Nordsjøen til Svartehavet.

Donaudeltaet 
Donaudeltaet har stått på UNESCO si verdsarvliste sidan 1991. Våtmarksområdet (som òg står på Ramsar si liste) inneheld store flokkar med trekkfuglar, inkludert den utryddingstrua dvergskarven (Phalacrocorax pygmaeus). Fleire kanalar og endringar av elvefaret trugar deltaet.

Geologi 
Sjølv om kjeldeelvane til Donau i dag er relativt små, er Donau geologisk sett ei mykje eldre elv enn Rhinen, som òg har nedslagsfelt i sørlege delar av Tyskland. Sidan Rhinen er den einaste elva med utspring i Alpane som renn nordover mot Nordsjøen finst dei ei usynleg line som deler store delar av Sør-Tyskland. Denne lina vert stundom kalla Det europeiske vasskiljet.

Før den siste istida i pleistocenperioden, starta Rhinen ved den sørvestlege enden av Schwarzwald, medan vatnet frå Alpane som i dag renn ut i Rhinen, rann austover i den såkalla Urdonau. Delar av dette gamle elvefaret, som var mykje større enn dagens Donau, kan ein framleis sjå (no utan vatn) som djupe dalar i Dei schwabiske Alpane. Etter at den Øvre Rhindalen var erodert endra vassvegane i Alpane retning, og rann ut i Rhinen.

Sidan Dei schwabiske Alpane stort sett består av porøs kalkstein (karst), og sidan Rhinen ligg lågare i terrenget enn Donau, så fører undergrunnselvar mykje vatn frå Donau til Rhinen. Om sumaren, når Donau ofte har lita vassføring, kan ho forsvinne heilt gjennom desse undergrunnselvane ved to stader i Dei schwabiske Alpane, kalla Donauversickerung (Donausluket). Det meste av dette vatnet kjem opp att berre 12 km lenger sør ved Aachtopf i Tyskland, og her renn det om lag ut 8 500 liter per sekund. Dette vatnet renn ut i Bodensjøen, og dimed vidare med Rhinen. Det europeiske vasskiljet gjeld då altså berre for vatnet som renn vidare frå dette punktet, og berre dei dagane av året då Donau har nok vatn til å kome seg forbi sluka i Donauversickerung.

Sidan desse store undergrunnselvane eroderer mykje av den omliggande kalksteinen, reknar ein med at det øvre leiet av Donau ein dag vil forsvinne heilt, og etter kvart verte ein fullstendig del av Rhinen, eit fenomen kalla elvetjuveri.

Menneske 

Området rundt Donau inneheld spor av nokre av dei tidlegaste menneskekulturane, den donausk-neolittiske kulturen, som inkluderer den bandkermaiske kulturen. Frå åra 2000-5000 fvt. finn ein spor av Vučedol-kulturen, kjend for keramikken sin, og Vinča-kulturen langs Donau. Elva var ein del av Limes Germanicus (grensa mot Germania) for Romarriket.

I 1998 vart Den internasjonale kommisjonen for vern av Donau (International Commission for the Protection of the Danube River) (ICPDR) oppretta. ICPDR består av 13 medlemsland (Tyskland, Austerrike, Tsjekkia, Slovakia, Slovenia, Ungarn, Kroatia, Bosnia-Hercegovina, Serbia, Bulgaria, Romaina, Moldova og Ukraina) og EU. ICPDR vernar ikkje berre sjølve elva, men heile nedslagsfeltet, som inkluderer sideelvane hennar og grunnvasskjelder. Målet til ICPDR er å sørgje for berekraftig bruk av vatnet, inkludert konservering, betring, og rasjonell utnytting av vatnet til føremon for landa og folka i Donauområdet.

Kulturell påverknad 

Donau er nemnd i tittelen til den vidkjende valsen til den austerrikske komponisten Johann Strauss, An der schönen, blauen Donau (Ved den vakre, blå Donau). Valsen vart komponert då Strauss reiste nedover Donau, og er i dag kjend over heile verda og mykje brukt som ein voggesong.

Ein annan kjend vals om Donau er Valurile Dunărij av den rumenske komponisten Ion Ivanovici (1845–1902), som tok publikum med storm då han vart framført ved Verdsutstillinga i Paris i 1889.

Den tyske tradisjonen for landskapsmåling, Donauskulen, vart utvikla i Donaudalen på 1500-talet.

Den mest kjende boka som skildrar Donau er kanskje meisterverket Donau av Claudio Magris (ISBN 1-86046-823-3).

Økonomi

Drikkevatn 
Donau er drikkevasskjelda til om lag ti millionar menneske. I Baden-Württemberg i Tyskland kjem om lag 30 % (i 2004) av drikkevatnet til området mellom Stuttgart, Bad Mergentheim, Aalen og distriktet Alb-Donau i reinsa form frå Donau.

I Austerrike og Ungarn kjem det meste av vatnet frå andre kjelder, og berre i visse tilfelle vert Donau brukt. Dei fleste land brukar derimot lite av vatnet frå den særs ureina elva, på grunn av vanskar med å reinse vatnet. Berre delar av Romania, der vatnet framleis er reinare, bruker mykje drikkevatn frå Donau.

Transport 
Som «Korridor VII» i EU er Donau ei viktig transportåre. Etter opninga av Rhinen-Main-Donau-kanalen knyter elva Svartehavet saman med industrisentera i Vest-Europa og hamna i Rotterdam. Vassvegen er konstruert for å ta store innlandsfartøy (110x11,45 m), men mykje større fartøy kan sigle langs store delar av elva. Donau er delvis kanalisert i Tyskland (5 sluser) og Austerrike (10 sluser). Ein har kome med framlegg om å byggje fleire sluser for å ta unna meir transport, men dette er førebels ikkje gjort noko meir med på grunn av miljømessige omsyn.

Nedanfor Freudenau-slusa i Wien, er Donau berre kanalisert ved Gabčíkovo-demninga, nær Bratislava og ved dei to vasskraftverka ved Jernporten. Desse slusene har større dimensjonar (til liks med slusene i den russiske elva Volga med 300x30 meter). Frå Jernporten og nedover renn elva fritt mot Svartehavet, ein avstand på rundt 860 km.

Donau er knytt saman med Rhinen-Main-Donau-kanalen ved Kelheim, og med Wiener-Donaukanal i Wien. Bortsett frå somme andre sideelvar er dei største framkomelege sideelvane Drava, Sava og Tisza. I Serbia er òg eit kanalnettverk knytt til elva, kalla Dunav-Tisa-Dunav-kanalane.

Fiske 
Fiske i Donau, som var svært viktig i mellomalderen, har gått kraftig attende dei siste åra. Somme fiskarar er framleis aktive visse stader langs elva, og i Donaudeltaet er fiske framleis ein viktig industri.

Turisme 
Av viktige turiststader langs Donau finn ein mellom anna Wachaudalen, nasjonalparken Donau-Auen i Austerrike, naturparken Obere Donau i Tyskland, Kopački rit i Kroatia, Jernporten og Donaudeltaet i Romania.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «en:» frå ,  den 6. mars 2007.

Bakgrunnsstoff 

 Bibliografi om vassressursar og internasjonale lover 
 Dun.AV — Donaupanorama-prosjektet
 Donausluket
 Aachtopfkjelda
 Donaudeltaet 
 Kart over nedslagsfeltet til Donau(GIF - 257 KB), Kart+info, PDF
 ICPDR.org
 'The Ister': Dokumentarfilm om ei reise langs Donaun
 Transport på Donau 
 Donau regionsprosjekt 
 danube-river.org 
 Bruer over Donau | Ungarsk
 Kart over vassvegar mellom Rhinen og Donau 
 Elvecruise på Donau 
 Kart over Donau

Elvar i Tyskland
Elvar i Austerrike
Elvar i Slovakia
Elvar i Ungarn
Elvar i Kroatia
Elvar i Serbia
Elvar i Bulgaria
Elvar i Romania
Elvar i Ukraina
Donau
Internasjonale elvar i Europa
Den bulgarsk-rumenske grensa
Den kroatisk-serbiske grensa
Den slovakisk-ungarske grensa
Den rumensk-ukrainske grensa
Den rumensk-serbiske grensa
Grenseelvar
Utvalde artiklar 2017