kardosdrur/scandi-wiki huggingface dataset:
Selje

Selje (latin Salix caprea) er namnet på eit treslag av vierslekta i vierfamilien. Seljer skil seg ut frå dei fleste andre pilslaga ved at blada er breiare enn dei utprega langsmale pilblada.

Utsjånad

Vekstform 
Seljer veks oftast i buskform med fleire stammar som blir kring 2–3 meter høge. Ved einstammig form i godt lys kan selja vakse til tre på 6–14 meters høgd – og unntaksvis opp til 20 m.

Blad 
Seljeblada er 5–12 cm lange, og grøne på oversida, men gråkvite på undersida. Her er dei kledde med filtaktige hår som truleg har som oppgåve å verna blada mot væsketap.

Blomster 
Selja blomstrar tidleg og på berr kvist. Knoppane er verna av eit brunt, blankt skal, medan blomeorgana er verna av grå dun eller pels som gjev dei ein særprega utsjånad. Dei mjuke, avrunda blomane blir gjerne kalla gåsungar.

Bruk

Dyrefôr 
Lauv og greiner av selje blir tradisjonelt bruka til husdyrfôr i norsk landbruk – særleg for sauer og geiter.

Seljefløyte 
Når selja er særleg sevjerik kring slutten av mai og utover juni, har det vore vanleg å laga seljefløyter. Desse lagar ein ved å kappe seg eit fingertjukt emne av rett ved utan kvist. Ein kakkar på borken med knivskaftet til borken løysnar frå veden og ein kan vri borken forsiktig laus frå greina utan at han sprekk eller rivnar. Ein følgjer så ein av fleire metodar som alle har til felles at ein brukar ein del av ved-delen av emnet til å laga ein blokk med ein spalte i og eit vinkla dobbeltsnitt i borken slik at fløyta kan blåsast på som ei blokkfløyte. Korte seljefløyter kan vera korte piper med éin tone, dei kan vera stempelpiper med glissandotonar. Dei mest brukande instrumenta er fløyter som er lange nok til at ein kan få fram fleire overtonar på dei ved overblåsing.

Høgtidsbruk 

Det er vanleg å taka inn seljegreiner med gåsungar (lodne blomar) på til palmesøndag i mange norske familiar. Nokre stader blir den blomande selja endatil kalla palme i denne samanhengen.

Sjå òg 
 Gråselje
 Selje kommune

Kjelder

Bakgrunnsstoff 

 Bilete av selje 
 Den virtuella floran

Vierfamilien
Husdyrfôr
Tre
Lauvtre
Nytteplantar
Østfold fylke

Østfold fylke, stundom kalla Austfold, er eit tidlegare fylke i Noreg. Fylket var det søraustlegaste i landet og låg på den austre sida av Oslofjorden, med grense til Akershus i nord og vest og til Sverige og dei svenske fylka Värmlands län og Västra Götalands län i aust. Østfold blei del av nye Viken fylke den 1. januar 2020.

Østfold hadde seks byar: Askim, Mysen, Fredrikstad, Halden, Moss og Sarpsborg.

Historie 
I vikingtida var området ein del av Vingulmark, som i sin tur var ein del av Viken og inkluderte Båhuslen. Det var delvis under svensk styre fram til Harald Hårfagre si tid. 

Seinare, då Noreg var under dansk styre, delte den danske kongen området inn i mange len.

Namn 
Det gamle namnet til Oslofjorden var Fold, og tydinga til Østfold vert då 'fylket aust for Oslofjorden'. Dette namnet har røter attende til 1543. I mellomalderen var namnet på fylket Borgarsysla 'fylket til byen Borg (i dag Sarpsborg)'.

Seinare (under dansk styre) vart fylket kalla Smaalenenes Amt.

Klima 
Vêret i Østfold er prega av ei viss terrengskjerming mot aust og at det ligg ope til mot Skagerrak og Oslofjorden i sør og vest. Den herskande vinden er frå nord til nordaust om vinteren og frå sør til sørvest om sommaren. 

Middeltemperaturen varierer frå -3 til -5 °C i januar til 16–17 °C i juli. Om vinteren vil temperaturen ved kysten som regel kome opp kring –1 °C. 

Årsnedbøren er stort sett 700–800 mm, med seinsommaren og hausten som den våtaste tida. På grunn av det høgareliggande terrenget i aust, fell det lite snø om vinteren, i tillegg til at mild luft frå sjøen ofte fører til smelting. 

Fylket har ein god del tåke, særleg på hausten og vinteren, på grunn av nærleiken til sjøen.

Kommunar

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Østfold fylkeskommune internettportal 
 Fylkesmannen i Østfold
 Kulturnett Østfold 
 

 
Tidlegare norske fylke
Nedleggingar i 2020
Stille

Stille er eit fullstendig eller relativt fråvære av lyd eller rørsle. Omgrepet vert ofte brukt for å skildra det motsette av bråk. Stille kan òg brukast i samband med manglande rørsler i luft eller vatn, som i «vindstille» eller «å ro ut på stilla». Som adjektiv kan stille vise til alle typar fråvære av lyd eller rørsler.

Stille og symbol 

Symbol for det å vera stille kan vera at ein held ein eller to fingrar loddrett framfor munnen, eller at ein dreg dei vassrett over som om ein lukker han. Ein kan også symbolisera tvungen stille gjennom ein knebel eller ei hand halden framfor munnen.

Det er òg vanleg å bruka stiller for å markera sorg eller medkjensle etter dramatiske dødsfall, til dømes rundt offer for ulukker eller krigar. Dette kan vera ei stor markering som skjer i eit heilt eller fleire land, til dømes på minnedagen om den første verdskrigen, eller det kan vera ei lokal markering frå ei einsleg gruppe.

Stille i samfunnet 

Stille vert sett opp som ein motsats til bråk, og er i moderne tenking ofte rekna som noko positivt, som i uttrykket «fred og ro». Ein seier mellom anna at stader med lite menneske og maskinar er stille, fordi lydane som finst der ikkje trengjer seg på.

Stille mellom menneske kan bli oppfatta på ulike måtar. Å vera taus kan bety at ein ikkje fer med sladder eller spreier informasjon til fienden i krigstid. Men ein som er stum kan også oppfattast som uvennleg, fråverande eller dum. Å vera stille om ei sak kan tyda at ein ønskjer å forteie han, og protestar kan ofte gå ut på at ein ikkje lenger vil vera stille.

Tysne når fleire menneske er samla kan i mange høve oppfattast som rart eller pinleg, men kan også vera del av ein veremåte eller eit rituale der det er meininga at ein skal vera stille ei viss stund. Innan fleire religiøse retningar bruker ein stille for å nærma seg det guddommelege, til dømes i austleg meditasjon, innan klostervesen og i kvekarsamlingar.

Stille innan kunst 
Kunst handlar ofte om å uttrykka seg gjennom utsegner, former eller lyd. Innan musikk er likevel pausen mellom framføringar og noter svært viktige for uttrykket. 

Det eksperimentelle verket 4'33" frå 1952 av komponisten John Cage er kjend for sine 4 minutt og 33 sekund der musikarane ikkje lager lyd. Likevel er det ikkje heilt stille under framføringar, ettersom ein stadig høyrer lydar frå publikum og utsida av konsertsalen.

Stille i meteorologien 

Vindstille vil seia at ingen vind bles — røyk stig rett opp og vatn er spegelblankt. Dette fenomenet har namnet stille og talverdien 0 på beaufortskalaen.

Bakgrunnsstoff 

 Kathryn Damiano: Some Thoughts on Silence om stille kvekersamanheng
 Aldous Huxley: On Silence
 Stuart Sim: Manifesto for silence, 2007. ISBN 978-0-7486-2591-8

Lyd
Suldal kommune

Suldal kommune er ein kommune nordaust i Rogaland fylke. Kommunen er den største i Rogaland etter areal, og grensar i nord til kommunane Etne, Sauda, Ullensvang og Vinje, i aust til Bykle, i sør til Hjelmeland og Finnøy, i vest til Vindafjord og i nordvest til Tysvær kommune.

Geografi 
Suldal kommune ligg i distriktet Ryfylke og omfattar i tillegg til det eigentlege Suldal med sidedalar og omliggjande fjelltrakter, også landet omkring Sandsfjorden og Hylsfjorden, og ytre del av Saudafjorden. Landskapet i kommunen strekkjer seg frå kyst- og fjordlandskap til dalføre, skogar og urørte fjellområde.

Frå kommuneseneret Sand går dalføret mot aust til Suldalsosen, og lenger mot nordaust ligg Suldalsvatnet, med stadane Nesflaten og Bråtveit. Nord for Sand går Hylsfjorden inn mot aust, med Vanvik på nordsida. Over Sandsfjorden mot vest ligg Ropeid, og Ropeidhalvøya mot sørvest. Her er det båtanløp på Marvik og Hebnes. Sør for Hebnes ligg Foldøy, og over Sandsfjorden mot aust ligg Jelsa. Vestover via Jelsafjorden og Erfjorden ligg bygda Erfjord. Lenger austover finn ein mellom anna Ulladalen, Gullingen og Sandsavatnet. 

Suldal kommune fekk sine nåverande grenser i 1965 då dei tidlegare kommunane Suldal, Sand og Erfjord og Jelsa vart slått saman.

Næringsliv og utdanning
Kommunesenteret Sand er eit trafikk-knutepunkt, handels- og skulesenter. Der kan ein mellom anna finna spesialbutikkar, legekontor, apotek og tannlækjar. 

Omtrent 8 % av den samla vasskraftproduksjonen i Noreg skjer i Suldal kommune. Utbygginga byrja på 1960-talet med omfattande reguleringar. Fyrst kom Røldal-Suldal og seinare Ulla-Førre. Reguleringa har ført til inngrep i naturen, men òg til stor økonomisk gevinst for kommunen, som får mykje av sine inntekter frå kraftproduksjonen.

I kommunen ligg Sand skule, ein kombinrt barne- og ungdomsskule, Sauda vidaregåande skule avd. Sand, og ein idrettshall. I Sand ligg òg Topp Volley Norge som har som mål å utdanne topp volleyballspelarar.

Samferdsel 
Suldal har to primære vegsamband, riksveg 13, Ryfylkevegen (Sandnes–Røldal), og fylkesveg 46 (Sand–Knapphus med samband til E 134 vidare til Haugesund). Desse kryssar i Sand, og fylkesveg 46 går via bilferje til Ropeid på vestsida av Sandsfjorden. Elles fører fylkesveg 517 frå Lovreidet sør for Sand på austsida av Sandsfjorden til Jelsa ved munningen til Sandsfjorden.

Bilde

Kjelder
Fotnotar

Bakgrunnsstoff 
 Nettsidene til Suldal kommune
 Suldal Turistkontor 

 
Kommunar i Rogaland
Forsand kommune

Forsand er ein tidlegare kommune i Rogaland fylke. Kommunen vart slått saman med Sandnes kommune 1. januar 2020. Det meste av arealet gjekk til Sandnes, men eit mindre område rundt Preikestolen blei overført til Strand kommune, ca. sju prosent av totalarealet.

Folketalet per 1. januar 2018 var 1 246, landarealet var 780 km² og siste ordførar var Bjarte S. Dagestad.

Kommunesenteret var Forsand, der dei fleste innbyggjarane bur. Jordbruk og vasskraftproduksjon er viktigaste næringsvegar. 

Av ting som er verdt å sjå i området for tidlegare Forsand kommune er Preikestolen, som er eit fjellplatå om lag 600 m over Lysefjorden. Det lokale namnet er Hyvlatånnå. 

Lysefjorden er lang og smal med steile sider, og vart i si tid skildra av Jules Verne som særleg fryktinngytande. Namnet har fjorden etter den lyse granitten i fjellsidene. Elles er fjellmassivet Kjerag nær Lysebotn ein populær stad for basehopparar og fjellklatrarar frå mange land,  med sine 1000 meter nesten loddrett ned i Lysefjorden. Her ligg Kjeragbolten, ein rund stein 3-4 meter stor, som er kilt i ein fjellsprekk ytst på Kjeragplatået. 

På Forsandmoen er det funne restar etter ein landsby frå slutten av eldre jernalder, og det er bygd eit besøkssenter, kalla Landa. Her finst kopiar av hus frå jernalderen og bronsealderen. Ein meiner det har budd folk her frå om lag 1500 fvt. til om lag år 600. Eit par kilometer frå Landa ligg ei endemorene i sørenden av Haukalivatnet. Det var denne morenen som om lag 1823 fekk professor Jens Esmark til å setja fram teorien om at heile Skandinavia hadde vore dekt av is.

Folk frå Forsand
Pilt-Ola (1779-1858), mangesyslar
Inge M. Lyse (1898-1990), bygningsingeniør
Ole Tom Guse f. 1968, ordførar 2007-15

Kjelder  
Referansar

Bakgrunnsstoff  
 Forsand kommune 

Tidlegare kommunar i Rogaland
Norske kommunar nedlagde i 2020
 
Norske kommunar skipa i 1838
Ryfylke
Snåsa kommune

Snåsa (sørsamisk: Snåase) er ein kommune i Trøndelag fylke som grensar til Steikjer, Verdal, Lierne, Grong og Overhalla. Han ligg nær det geografiske midtpunktet i Noreg. 

Han er eit kjerneområde for sørsamisk, og 3-4 % av innbyggjarane står i Samemanntalet. Snåsa vedtok i september 2004 å ha både norsk og sørsamisk som administrasjonsspråk, og 1. januar 2008 vart kommunen, som den første i sørsamisk område, innlemma i Samisk språkforvaltingsområde, og dermed offisielt tospråkleg.

Natur 
Sentrum ligg ved den nordaustre enden av Snåsavatnet, som er den sjette største innsjøen i Noreg. Det er eit av over 2 500 fiskevatn som finst i kommunen. Nesten halvparten av kommunen er lagt ut som nasjonalpark. Snåsa er den nordlegaste staden i Noreg for fleire planteartar, som svart-or, fruesko og myrkongle.

Orkideen marisko er avbilda i kommunevåpenet.

Næring 
Næringslivet i Snåsa er i stor grad landbruk, med industri utvikla med utgangspunkt i naturprodukt i kommunen, som tømmer og stein. 

Kommunen er eit trafikknutepunkt som både Europaveg 6 og Nordlandsbanen går gjennom.

Verd å vitja 
Bergsåsen naturreservat på ein kalkrygg sentralt i Snåsa
Blåfjella-Skjækerfjella Nasjonalpark
Gaundalen og Gjefsjø, to av tre norske fjellgardar som framleis er i drift
Finsås, skogmuseum 
Megard kyrkestad, som har ei kjelde som skal vera signa av Heilag-Olav
Saemien Sijte, kultursenter for den sørsamiske kulturen
Snåsa Bygdemuseum i Viosen
Snåsa kyrkje, ei steinkyrkje der dei eldste delane er frå det 13. hundreåret

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 Snåsa kommune sine heimesider

 
Kommunar i Trøndelag
Samiske kommunar
Juss

Rettsvitskap, lovkunne eller jus(s) er studiet av lov og rett. Rettsvitskap ser på korleis lovar vert og har vorte brukte, korleis dei bør skrivast og brukast, og diskuterer rettslege omgrep.

Inndeling i rettsområde 

 Privatrett
 Formuerett
 Avtalerett
 Familierett
 Arverett

 Offentleg rett
 Statsrett
 Valrett
 Forvaltingsrett
 Strafferett
 Tingsrett
 Friluftsloven

Andre land sine rettssystem 

 Det engelske rettssystemet
 Det danske rettssystemet
 Dei Sameinte Statane sitt rettssystem
 Det tyske rettssystemet

Sjå òg 
 Rettsfilosofi
 Domstol
 Rettsvitskaplege omgrep på latin

Bakgrunnsstoff 
 Juridisk ordliste
Isadora Duncan

Isadora Duncan () var ein amerikansk dansar, rekna som ein av skaparane av moderne dans. Duncan var lite kjend i USA bortsett frå i New York, men blei svært populær i Europa.

Isadora Duncan var fødd som Angela Duncan i San Francisco. Ho var den yngste av dei fire barna til bankmannen, ingeniøren og kunstkjennaren Joseph Charles Duncan (1819–1898) og Mary Isadora Gray (1849–1922), ei dotter av statssenatoren Thomas Gray. Foreldra skilde seg i 1880, og mora flytta med barna til Oakland, der ho livnærte seg som musikklærar.

Duncan blei medlem av teaterkompaniet til Augustin Daly i New York i 1895. She soon became disillusioned with the form. I 1899 forlét ho kompaniet og flytta til Europa, først til London og eit år seinare til Paris.

I løpet av dei neste to åra blei Duncan vidkjend for si nye danseform som la vekt på improvisasjon, kjensler og menneskekroppen og forkasta dei «stygge og unaturlege» rørslene i klassisk ballett. Ho fekk mange tilhengjarar og opna ein skule i Grunewald ved Berlin for å læra vekk sin moderne dans. Elevane hennar her blei kalla «Isadorables». Ho adopterte seks av dei, som alle fekk etternamnet Duncan. Tre av dei, Irma, Anna og Maria Theresa fortsette å dansa og undervisa i USA i fleire år.

I 1916 reiste Duncan til Brasil der ho hadde opptredenar i Rio de Janeiro og São Paulo. I 1922, inspirert av den russiske revolusjonen, busette ho seg i Moskva. Her grunnla ho endå ein skule, men vanskelege levekår og mangel på arbeid gjorde at ho vende attende til vesten to år etter.

Duncan blei kjend for eit skandaleprega privatliv. Ho fekk to barn, Deirdre (f. 1906) og Patrick (f. 1910) utanfor ekteskap. Begge barna døydde i 1913 då bilen dei sat i ved eit uhell rulla ut i Seinen. Duncan prøvde koma seg etter sorga gjennom opphald på Kérkyra (Korfu) med syskena sine og i Viareggio med den italienske skodespelaren Eleonora Duse, og gjennom eit nytt svangerskap. Den tredje sonen hennar døydde berre nokre timar etter fødselen.

I 1922 gifta Duncan seg med den 18 år yngre diktaren Sergej Jesenin, som leid av alkholisme og var psykisk ustabil. Han tok livet av seg i 1925.

Isadora Duncan hadde også eit langvarig tilhøve til den amerikanske diktaren Mercedes de Acosta.

Dødsfallet til dansarinna er òg svært berømt. Under ein biltur i Nice sette ein bit av det lange sjalet hennar seg fast i eikene på den opne sportsbilen ho sat i, og ho braut nakken.

Bakgrunnsstoff 
 Fakta og bøker om Isadora Duncan  (engelsk)

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Isadora Duncan» frå , den 16. mars 2011. 
 
 Isadora Duncan Biography ved www.dancewriting.org

USA-amerikanske dansarar
 
Gravlagde ved Père Lachaise
1115

1115 (romartal MCXV) var eit normalår som byrja på ein fredag i den julianske kalenderen.

Hendingar

Utlandet 
Jin-dynastiet blei grunnlagt.

Noreg

Fødde 
 Erling Skakke, norsk stormann

Døde 

 16. april: Magnus Erlendsson (Magnus den heilage), jarl av Orknøyane
 8. juli: Peter Eremitten, fransk predikant og krosstogleiar
 24. juli: Matilda, markgrevinne av Toscana
 22. desember Olav Magnusson, konge av Noreg
 Adele av Flandern, dronning av Danmark gift med Knut den heliage
Hurva-synagogen

Hurva-synagogen var hovudsynagogen i Jerusalem på 1500-talet, og kanskje tidlegare. Han var bygd nærme ruinane av ein tidlegare synagoge tradisjonelt tillagt den rabbinske autoriteten Moses ben Nahman (Nahmanides, haRamban).

Historie
Hurva-synagogen vart stengd av dei daverande osmanske styresmaktene i 1589 etter muslimsk press. I 1700 vart eigedommen kjøpt av rebbi Yehuda Chasid og dei par hundre tilhengarane hans. Dei byrja på nybyggjinga av synagogen ein del år seinare, men kom i økonomisk uføre, og synagogen med sine 40 torárullar vart brunnen ned av muslimske kreditorar i 1721 – derav namnet «hurva», som tyder ‘øydelegging’ på hebraisk. Synagogen vart seinare atteroppbygd att av askenasiske sionistar på 1830-talet og atterinnvigd i 1864 som den mest høgprofilerte synagogen i Jerusalem. Da synagogen vart teken av Den arabiske legionen frå Jordan under slaget om Gamlebyen i Jerusalem i 1948, sprengde dei han i lufta med dynamitt for å vise at dei kontrollerte Det jødiske kvarteret.

Bakgrunnsstoff 

 Nadav Shragai and Gideon Alon: “Israeli Govt to Rebuild Hurva Synagogue in the Old City”

Synagogar
Jerusalem
Lokøyna

Lokøyna er ei øy vest for Bergen i Vestland fylke. Øya ligg vest av øya Sotra, og høyrer til Øygarden kommune. Lokøyna ligg sør for Algrøyna, og nord for Hissøyna. 

I 1677 vart Lokøyna angripe og plyndra av eit fransk kaperskip.

Seint på 1800-talet og tidleg på 1900-talet vart det vunne ut feltspat for eksport på øya.

I 1982 skal det ha vore berre 40 fastbuande på øya, men etter at vegsambandet kom, har folketalet auka att.

Folketalsutvikling:

1Med Flògo og Risholmen

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Flyfoto Lokøy 1961  
 Flyfoto Lokøy 1968 

Øyar i Øygarden
Celsius

Celsius eller grad Celsius (°C) er ei måleining for temperatur, delt inn slik at frysepunktet til vatn er 0-punkt, og kokepunktet 100 ºC.

Eininga vert nytta for å uttrykke temperatur på celsiusskalaen, og er kalla opp etter den svenske forskaren Anders Celsius (1701–44), som i 1742 fastsette skalaen etter smeltepunktet og kokepunktet til vatn under normalt trykk ved havoverflata. Han sette kokepunktet til 0 °C og smeltepunktet til 100 °C. I 1747 kalla Carl von Linné skalaen opp etter Celsius og bytta samstundes om punkta, slik at smeltepunktet no er 0 °C og kokepunktet er 100 °C.

I fysikken er temperaturskalaen no definert i høve til det absolutte nullpunktet, der all termisk aktivitet har tatt slutt og alt som finst av uro er dei små feila i krystallstruktur som kan oppstå under frysing. Eininga på temperaturskalaen er kelvin (K). Storleiken av trinna på skalaen er den same som Celsius brukte — 1/100 av avstanden mellom smeltepunktet og kokepunktet til vatn — men nullpunktet er definert som fråveret av termisk aktivitet, som inntreff ved −273,15 °C eller 0 K. Smeltepunktet for vatn er dermed +273,15 K, og kokepunktet er +373,15 K.

Skrivemåte 
Som med dei fleste andre måleiningar, skal det vere mellomrom mellom verdien og eininga: 200 °C. Viss det framstår frå konteksten at det er snakk om grader Celsius, er det òg mogeleg å skrive kortforma 200º, og i såfall skal det ikkje vere mellomrom føre gradsymbolet.

Det er vanleg å skrive eininga som to teikn: gradsymbolet (Unicode: U+00B0, HTML: &deg;) følgd av ein vanleg C. I Unicode finst det òg eit eige teikn for «grader celsius»: U+2103 (DEGREE CELSIUS), som ser slik ut: ℃.

Omrekningstabell mellom dei forskjellige einingane

Sjå òg 
 Fahrenheit
 Kelvin
 Formlar for temperaturomrekning

Kjelder 
<div class="references-small">
 Delar av denne artikkelen bygger på «Grad Celsius» frå , den 15. februar 2012. 
  oppgav desse kjeldene:  

SI-avleia einingar
Temperatureiningar
Ingrid Alexandra av Noreg

Prinsesse Ingrid Alexandra av Noreg () er prinsesse av Noreg og dotter av kronprins Haakon og kronprinsesse Mette-Marit. Ho er kronprinsparet sitt fyrste barn saman. 

Prinsesse Ingrid Alexandra vart fødd 21. januar 2004, kl. 09.14, på Rikshospitalet i Oslo. Ho er nr. to til den norske trona etter far sin og er den fyrste kvinna som er fødd med arverett til trona. Prinsessa blir ein gong regjerande dronning av Noreg.

I 1990 vart den norske grunnlova endra. Endringa inneber at eldste barnet til kongen eller ein tronfylgjar går inn i tronfylgjerekkja. Tidlegare gjekk berre guteborn inn i arverekkja. I §41 vart ordet Prinds bytta ut med tronarving.  

Slik som faren stammar ho direkte ned frå dronning Victoria av Storbritannia. Ho står difor på lista over engelske tronfylgjarar.

Titlar
Hennar Kongelege Høyhet Prinsesse Ingrid Alexandra av Noreg

Galleri
Ingrid Alexandra av Noreg

Norske prinsesser
Kongelege frå Oslo
Huset Glücksburg
Linda B. Buck

Dr. Linda B. Buck () er ein amerikansk biolog. Ho vart tildelt Nobelprisen i medisin for 2004 saman med Richard Axel for studiane sine av luktreseptorar.

Buck og Axel skreiv først om det banebrytande arbeidet sitt, som opna vegen for å analysera luktemekanismane på genetisk og molekylært nivå, i 1991. Dei påviste at luktreseptorar høyrde til var G-proteinkobla reseptorar. Ved å analysera rotte-DNA slo dei fast at det finst rundt tusen ulike genar for luktreseporar i genomet til pattedyra.

Linda Buck vart fødd i Seattle i den amerikanske delstaten Washington. Ho tok bachelorgrad i psykologi og mikrobiologi i 1975 ved universitetet i byen, og tok doktorgrad i mikrobiologi ved University of Texas i Dallas i 198. Deretter arbeidde ho for Richard Axel ved Columbia University i New York. Ho arbeider no ved Fred Hutchinson Cancer Research Center med tilknyting til University of Washington og Howard Hughes Medical Institute.

Hovudinteressa til Buck er korleis nasen oppfattar lukter og feromonar, og korleis hjernen tolkar dei. Ho ser òg på mekanismane bak aldring gjennom å studera puberteten til mus og livsløpet til nematoden Caenorhabditis elegans.

Bakgrunnsstoff 
 Profil av forskingsinteresser og verkliste  (engelsk)
 Kort biografi på Howard Hughes Medical Institute (engelsk)
 Presentasjon av nobelprisvinnarane Axel og Buck (engelsk)

Buck, Linda
Buck, Linda
Buck, Linda
Folk frå Washington
USA-amerikanske legar
Leiv Eiriksson

Leiv Eiriksson eller Leiv den hepne (islandsk Leifur Eiríksson) var ein norrøn oppdagar fødd om lag 975 på Island, og døydde om lag 1020.

Bakgrunn
Leiv var ein viking, oppvaksen på garden Brattalid i Eiriksfjord på Grønland. Han var son av Eirik Raude, som var son av Thorvald Asvaldsson. Mora var Thjodhild. Eirik Raude er rekna å koma frå Jæren i Rogaland fylke. 

Frå Brattalid reiste Leiv sørover til nordspissen av Newfoundland som han kalla Vinland. Ein reknar 9. oktober 1000 som tidspunktet for denne oppdaginga. Der bygde han hus (Leivsbuene) og overvintra. Han reiste fleire gonger nedover for å overvintra. 

Bjarne Herjolvsson skal ha oppdaga og gjeve namn til Markland, Vinland, og Helluland allereie om lag 986. 

I alle høve kom båe to mykje før Christopher Columbus til den verdsdelen som seinare vart kalla Amerika. 

I 1960 fann Helge Ingstad att Leivsbuene på L'Anse aux Meadows i Canada.

Bakgrunnsstoff 

 Eiríks saga rauða frå www.heimskringla.no
 Grænlendinga saga frå www.heimskringla.no
 Reportret: Leif Ericsson. Eit «rekonstruert portrett» av Leiv Eiriksson av Marco Bakker.

Islendingar frå norrøn tid
Fødde i 970-åra
Folk frå vikingtida
Døde i 1020
Islandske oppdagarar