kardosdrur/scandi-wiki huggingface dataset:
Jordskjelvet og tsunamien i Indiahavet i 2004

Jordskjelvet i Indiahavet 2004 eller Sumatra-Andaman-skjelvet var eit undersjøisk megathrust-jordskjelv som fann stad den 26. desember 2004 utanfor Sumatra i Indonesia. Skjelvet førte til ein tsunami som råka landa i og rundt Indiahavet, frå Indonesia i aust til Somalia i vest.

Skjelvet blei målt til 6,5 på Richterskalaen og hadde ein momentmagnitude på mellom 9,1 og 9,3. Det var det største jordskjelvet sidan 1960-talet, og det andre eller tredje største som er blitt registrert med ein seismograf. Det var det største skjelvet i Indiahavet på om lag 600 år.

Hyposentereit var 160 km vest for Sumatra, tett ved øya Simeulue, og 30 km djupt. Det største undersjøiske jordskjelvet fann stad kl. 07.58.50 lokal tid (Sumatra, Thailand), rundt to timar etter soloppgang ved Sumatra (00.58.50 UTC eller kl. 01.58.50 norsk tid). Flodbølgjene som blei utløyste, trefte Sumatra kort tid etter og dei andre ramma kystane nokre timar seinare.

Kraftige etterskjelv gjekk føre seg i timevis, dei nordlegaste ved Andamanøyane i Bengalbukta; dei kraftigaste utløyste mindre flodbølgjer. Mindre kraftige etterskjelv heldt fram i dagevis.

Om lag 227 898 menneske døydde som følgje av skjelvet, dei fleste av flodbølgjene det utløyste. Bølgjene øydela også bygningar, som hus og hotell, og fiskereiskapar, og førte til store økonomiske tap og tilbakegang for fiske og turisme.

Sjå og 
 Langfredagsjordskjelvet i Alaska

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «2004 Indian Ocean earthquake» frå ,  den 30. mai 2010.  
 

Jordskjelv i 2004
Katastrofar i Sri Lanka
2004 i Sri Lanka
Jordskjelv i Indonesia
2004 i Indonesia
Katastrofar i Thailand
2004 i Thailand
Katastrofar i India
2004 i India
Katastrofar på Maldivane
2004 på Maldivane
Katastrofar i Somalia
2004 i Somalia
Tsunamiar på 2000-talet
Indiahavet
Katie Melua

Ketevan «Katie» Melua () er ein britisk-georgisk songar og musikar. Sidan ho var 9 år har ho budd i Nord-Irland og seinare England.

Det første albumet hennar, Call Off the Search, vart lansert i november 2003, og det andre, Piece by Piece, kom ut i september 2005. Begge vart svært godt mottekne.

Tidleg liv 
Ketevan Melua vart fødd i Kutaisi i Georgia i 1984 og budde som unge i byen Batumi i Adsjaria, der far hennar arbeidde som hjartespesialist. I 1993 flytta familien til Belfast i Nord-Irland, der faren fekk ei stilling ved det velsedde sjukehuset Royal Victoria Hospital, og Ketevan gjekk på St. Catherine's Primary School og katolske Dominican College i Fortwilliam. 

Familien flytta til det sørvestlege London i 1998. Som femtenåring vann Melua ein talentkonkurranse i den britiske fjernsynskanalen ITV med å synge Badfinger-songen «Without You». Ho studerte seinare utøvande kunst på BRIT School i Croydon, der ho fekk A-karakterar i musikk. Melua tok til å skrive songar i 2001 medan ho framleis gjekk på gymnaset. Her vart ho oppdaga av produsenten og låtskrivaren Mike Batt.

Diskografi 
 Call Off the Search (2003)
 Piece by Piece (2005)
 Pictures (2007)
 The House (2010)
 Secret Symphony (2012)
 Ketevan (2013)
 In Winter (2016)
Album No. 8 (2020)
Love & Money (2023)

Bakgrunnsstoff 

 Offisiell side
 Katie Melua All Music Guide page 
 Katie Melua interview
 Singer Melua made British citizen - BBC

Georgiske musikarar
Britiske songarar
Folk frå Kutaisi
Ulan Bator

Ulan Bator er hovudstaden i Mongolia. Byen ligg nordvest i landet, ved elva Tuul, i ein dal nær fjellet Bogdo Uul. Byen hadde 1 118 800 innbyggjarar i april 2010.

Ulan Bator blei grunnlagt i 1639 som ein buddhistisk klosterlandsby og var kjent under namnet Urga fram til 1924.

Kjelder

Bakgrunnsstoff

 
  «Urga or Da Khuree» fra A. M. Pozdnejevs «Mongolia and the Mongols»

Hovudstader i Asia
Byar i Mongolia
Skipingar i 1639
Hamlet

Hamlet er eit skodespel av dramatikaren og skodespelaren William Shakespeare. Det vart skrive mellom 1598 og 1602, og vart trykt fyrste gong i 1603. Hamlet er eit av Shakespeares mest vidgjetne og oppførte stykke. Det svært kjende sitatet «Vera hell ikkje vera – det er saki» ('To be, or not to be, that is the question') kjem herifrå. Sjølve kjernen i historia stammar frå Saxo Grammaticus. I verket Gesta danorum, skildra Saxo myten om prins Amletus, eller Amleth. Shakespeare la denne historia til Elsinore, dvs. Helsingør. Kronborg slott vert difor ofte av turistar kalla «Hamlet's Castle».

Handlingsreferat 
Dramaet handlar om den danske prinsen Hamlet som er komen heim frå eit opphald i Tyskland. Han kom for å sørgje over far sin, kongen av Danmark, som døydde brått. Vel heime blir Hamlet oppsøkt av eit skrømt som gjev seg ut for å vera nett kongen. Det fortel at kongen vart drepen av bror sin, Claudius, som gifta seg med Gertrude, mor åt Hamlet ikkje lengje etter kongen vart gravlagd. Motivet åt Claudius tykkjest å vera makt, og Hamlet sver å hemne far sin. Gjennom stykket viser det seg at Hamlet er ein reflekterande meir enn ein valdeleg person, og handlinga blir drive framover av hovudpersonen sin indre strid. Etter tallause moralske og vondskapsfulle forviklingar, endar dramaet med tragedie og død for dei fleste involverte.

Referansar 
 Shakespeare, William: Hamlet. Berkshire, Penguin Books 1994.

Bakgrunnsstoff 

HyperHamlet  - research project at the University of Basel (English)

William Shakespeare
Britiske skodespel
Aker Solutions

Aker Solutions (tidl. Aker Kværner) er eit norsk, multinasjonalt industri-konsern som vart til etter ei samanslåing av Aker Maritime og Kværner. Hovudaksjonær er Kjell Inge Røkke gjennom selskapet Aker ASA, som han kontrollerer. Selskapet har om lag 24 000 tilsette i 30 land og omsetnaden i 2004 var på 35,6 milliardar kroner. Fram til 3. april 2008 heitte konsernet Aker Kværner.

Forretningsområda i selskapet er innanfor petroleumsverksemd, raffinering og kjemikaliar, gruvedrift og metall, papirmasse og papir, kraftforsyning. I tillegg driv selskapet innan farmasi og bioteknologi.

I Noreg har Aker Solutions verksemd på desse stadene: Stord, Verdal, Ågotnes, Arendal, Kristiansund, Mongstad, Oslo (inkl. Lysaker), Stavanger (inkl. Hinna), Bergen (inkl. Sandsli), Stjørdal, Trondheim, Høyanger, Mosjøen, Odda, Kristiansand, Egersund, Lier og Moss.

I 2005 stilte Amnesty International spørsmål om Aker Solutions sitt engasjement i den omstridde amerikanske fangeleiren på Guantanamo. Ei rekkje andre aktørar, mellom andre OECD har òg kritisert Aker Solutions for innblandinga i denne basen.

Aker Solutions sin marknadsverdi på Oslo Børs var per 21. juli 2009 på 14,1 mrd NOK (ned frå toppen før finanskrisa hausten 2008 på om lag 33,5 mrd NOK).

Kjelder

 Nettstaden til Aker Solutions

Bakgrunnsstoff

Norske industriselskap
Skipingar i 2004
 
Aker-konsernet
1999-filmen Tarzan

Tarzan er ein amerikansk teiknefilm frå 1999, som vart produsert av Walt Disney Feature Animation, og utgjeven av Walt Disney Pictures og Buena Vista Distribution. Filmen er regissert av Chris Buck og Kevin Lima, og manuset er skrive av Tab Murphy. Han er basert på bokserien Tarzan of the Apes av Edgar Rice Burroughs. Filmen fekk Oscar for beste filmsong, You’ll Be in My Heart, sunge av Phil Collins i 1999. Dei originale stemmene i filmen har mellom andre Tony Goldwyn, Minnie Driver og Rosie O'Donnell, medan mellom andre Ove Christian Owe, Laila Goody og Linn Skåber har dei norske.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 

Animasjonsfilmar frå Disney
Disney-filmar
Eventyrfilmar
Familiefilmar
Filmkomediar
Filmar frå 1999
Filmar frå USA
Teiknefilmar
Oscarvinnarar
Den sosialistiske internasjonale

Den sosialistiske internasjonalen (SI) er ein internasjonal paraplyorganisasjon for sosialdemokratiske parti. Det norske Arbeidarpartiet er observatør, og tidlegare medlem. SI er delvis eit framhald av den Sosialistiske Arbeidarinternasjonalen (SAI) i mellomkrigstida, som sjølv var eit framhald av den Andre Internasjonalen frå før første verdskrigen.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 

Internasjonale politiske parti
Home Box Office

Home Box Office (HBO) er ein amerikansk kabelfjernsynskanal som sender kinofilmar, eigenproduserte fjernsynsseriar og diverse originalseriar.
Nokre av seriane som er produsert av HBO er: Oz, Sex and the City, The Sopranos, Curb Your Enthusiasm, Six Feet Under, Band of Brothers og Rome.

Bakgrunnsstoff 

Fjernsynskanalar frå USA
Skipingar i 1972
Stepmom

Stepmom, kalla Side ved side på norsk, er ein amerikansk film frå 1998. Filmen er ein dramakomedie regissert av Chris Columbus. Julia Roberts og Susan Sarandon har hovudrollene i filmen.

Handling 
Anna (Jena Malone) og Ben (Liam Aiken), dei to ungane til Jackie (Susan Sarandon) og Luke (Ed Harris), må leve med at foreldra er skilde og at det er ei ny dame i faren sitt liv, Isabel (Julia Roberts), ein populær fotograf.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 

Filmar frå 1998
Filmar frå USA
Filmen Pelle Politibil

Pelle Politibil er ein norsk film frå 2002, basert på karakterar skapt av Åge Magnussen. Filmen er regissert av Thomas Kaiser, og hovudrollene vert spelte av Gard B. Eidsvold og Hege-Elise Strømsnes.

Handling 
Filmen Pelle Politibil handlar om «vesle Maria» som vert fråstelt sykkelen sin av skumle tjuvar med skumle planar. Politimannen «Onkel Rikhard» (Gard B. Eidsvold) vil gjerne hjelpe henne med å finne både sykkel og tjuvar, men har ingen politibil. Ei stjerneklar natt ynskjer «Maria» seg eit mirakel, og same natt får ho ynsket oppfylt; i eit fargesprakande gneistregn vert «Pelle Politibil» fødd og jakta på tjuvane kan byrje.

Bakgrunnsstoff 
 
 Pelle Politibil i Norsk filmografi (Nasjonalbiblioteket)

Norske filmar
Barnefilmar
Filmar frå 2002
Kvinnens plass

Kvinnens plass er ein norsk dramafilm frå 1956. Filmen er regissert av Nils R. Müller og handlar om ein ung journalist som vert forelska i ein kvinneleg kollega. Denne kvinna har ei betre stilling enn han, og spørsmålet når dei får barn er då kven av dei som skal vere heime med det. Nokre av skodespelarane som er med, er Inger Marie Andersen, Lars Nordrum, Pål Bang-Hansen. Filmen varer i 1 t. og 39 min., og hadde premiere 8. mars 1956.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Kvinnens plass på Norsk Filminstitutt
 

Norske filmar
Dramafilmar
Filmar frå 1956
Lever

Levra er eit organ i virveldyr som spelar ei hovudrolle i stoffskiftet og som har som nokre av sine funksjonar å lagre glykogen, å syntetisere plasmaprotein og å reinse ut giftstoff frå blodet. Levra produserer òg galle, eit stoff som er viktig for matmeltinga. Medisinske faguttrykk som har med levra å gjera vil gjerne innehalde leddet hepa(t)-, frå det greske ordet for lever.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Liver» frå ,  den 2. mai 2006.  

 Liver Disease

Bakgrunnsstoff

Organ
Hepatologi
Lever
Vasskoppar

Vasskoppar (varicella simplex) er ein utbreidd smittsam barnesjukdom som dei fleste ungar får og overlever.

Sjukdommen er forårsaka av varicella-zoster-viruset (VZV), også kjent som humant herpesvirus 3 (HHV-3), som er eitt av åtte herpesvirus som råkar menneske. Smitten blir overført gjennom dropar eller kroppskontakt med ein smitteberar, og har ei inkubasjonstid på 2–3 veker. Ein er smittefarleg frå opptil ei veke før koppane utviklar seg og til den siste er uttørka.

Vasskoppar tek gjerne til med ein mild feber. Etter nokre dagar får ein raudt utslett, koppar, først på overkroppen, deretter i fjeset og til slutt på armar og bein. Koppane er først små raude prikkar som utviklar seg til kløande blemmer. Etter eit par dagar får desse skorper og tørkar ut. 

Sjukdommen gjev livslang immunitet, men hjå nokre personar kan viruset bli aktivt igjen og føra til helveteseld.

Barnesjukdommar
Virussjukdommar
Nettavisen

Nettavisen er ei norsk nettavis som starta opp 1. november 1996 av Odd Harald Hauge, Knut Ivar Skeid og Stig Eide Sivertsen. I 1998 kjøpte svenske Spray Nettavisen for 180 millionar kroner. TV 2 kjøpte Nettavisen i 2003 og døypte avisa om til TV 2 Nettavisen. I 2006 skifte avisa namn tilbake til Nettavisen.

Bakgrunnsstoff 
 

Norske aviser etter namn
Norske nettaviser
TV 2
Skipingar i 1996
Segmentering av tekst

Segmentering av tekst er prosessen med å dele skriftspråkstekst inn i ord eller andre tilsvarande einingar, som fleirordsuttrykk (som Ny Ålesund, Rådet for vidaregåande opplæring, osb) setningar, og avsnitt. Denne prosessen er ein sentral del av preprosesseringa av tekst før det er mogleg å analysere henne med språkteknologiske metodar.

For tekst skrive med t.d. det latinske eller kyrilliske alfabetet er mellomromteiknet (Unicode Ux0020) den viktigaste indikasjonen på at vi har eit nytt ord. I kinesisk er det langt verre, kinesisk blir ikkje skrive med mellomrom på same måten, og det er komplisert å skilje mellom ein- og fleirteiknsord.

For språk skrive med det arabiske alfabetet er bruken av ulike bokstavar i ordinitial og ordfinal posisjon med og gjer ordgrensebestemminga lettare.

For å finne setningsgrensar trengst det andre metodar.

Sjå og 
 Talesegmentering
 Avstaving
Drabantby

Drabantby eller satellittby er eit bustadområde som ligg utanfor kjernen av ein større by. Det fungerer som eit bi-sentrum med tilliggjande bustadstrøk, og skal ha samband med sentrum og komunikasjonsnettet til den nærliggjande storbyen. Drabantbyar skal ha lokale arbeidstilhøve og ha vanlege butikkar for daglegvarer, serviceføretak, skular og andre fellesinstitusjonar. Drabantbyar skil seg frå forstader, som er tettstader som ligg utanfor det eigentlege byområdet.

Nemninga drabantby vart nytta fyrst i dansk og i norsk frå 1960-åra. Ein av dei fyrste typiske drabantbyane vart bygd på Lambertseter i Oslo.

Kjelder 
 

Byplanlegging
Busetnad etter type
Linuxdistribusjonen Fedora

Fedora''' (tidlegare Fedora Core'') er ein RPM-basert linuxdistribusjon som er utvikla av Fedora-prosjektet og sponsa av Red Hat, som sjølv står bak Red Hat Enterprise Linux (RHEL), ein kommersiell linuxdistribusjon. Mykje av programvara i Fedora endar etter kvart opp i RHEL. På mange måtar kan ein difor hevda at brukarane av Fedora i grunn er betatestarar for Red Hat Enterprise Linux.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 

Fri programvare
Linuxdistribusjonar
skipingar i 2003
Gentoo

Gentoo er ein linuxdistribusjon mynta på vidarekomne brukarar. Ulikt andre Linux-variantar kompilerer han all kjeldekode under installeringa, slik at brukaren kan skreddarsy operativsystemet og programma til sin eigen datamaskin.
Namnet kjem frå Gentoo Penguin som er det engelske namnet på bøylepingvinen.

Gentoo er bygd rundt installerings- og oppdateringssystemet Portage. Ein installerer programvare ved å skrive emerge etterfølgt av namnet på programmet som skal installerast. Portage nyttar ikkje programpakker som rpm eller deb, men ebuild-filer som inneheld instruksjonar for kvar Portage skal laste ned kjeldekoda, korleis programmet skal kompilerast, samt filavhengigheiter. Ved å skrive emerge world, oppdateres ein heile systemet unntatt sjølve linuxkjernen. Ettersom Portage er det einaste som er standard i ein Gentoo-installasjon, må brukaren sjølv sette systemet saman med diverse komponentar.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Offisiell side
 Det skandinaviske Gentooforumet

Fri programvare
Linuxdistribusjonar
Havråtunet

Havrå eller Havråtunet (tidlegare kalla Havre og Havretunet) er ein gard som ligg lunt og sørvendt på Solstranda på Osterøy. Jorda er fruktbar og mange varmekjære plantearter veks i dei bratte liene. Ved Sørfjorden ligg garden Havrå midt i eit særprega kulturlandskap. 

På garden er klyngjetunet og den gamle teigdelinga framleis intakt slik det var på dei fleste vestlandsgardane for over 100 år sidan. Garden er eit unikt minne om gardsdrift, byggjeskikk og arbeidsliv på vestlandsgardane. Garden har ei lang historie, og er freda som kulturmiljø. I motsetnad til Henjatunet, er det ikkje lenger vanleg gardsdrift i Havråtunet, men Havrå vert driven og halden i hevd av stiftinga og Osterøy museum.

Biletgalleri

Bakgrunnsstoff 
 Nettside
Stiftinga Havråtunet 
 Video frå byrjinga av filmen: "Havretunet, ein dokumentarfilm"
 Olavsrosa.no om Havråtunet 
 Havråtunet- bebyggelse  på http://www.miljostatus.no

Kjelder 
 Søk etter Havrå i Norgeskart 
 Søk etter Havre i Norske Gaardnavne

Tun
Kulturminne i Osterøy
Giorgio Napolitano

Giorgio Napolitano () var ein italiensk politikar og president av Italia frå 2006 til 2015. Han var også livstidssenator i landet.

Karriere
Napolitano vart fødd i Napoli sør i Italia. Under andre verdskrigen var han med i ei partisangruppe som kjempa mot dei nazistiske okkupantstyrkane. Etter krigen vart han med i det Partito Comunista Italiano (Det italienske kommunistpartiet). Etter at det vart oppløyst i 1991 vart han medlem av Democratici di Sinistra (Venstredemokratane).

Napolitano var innanriksminister i Italia frå 1996 til 1998. Han vart vald til president i Italia 10. mai 2006 og vart sett inn i embetet 15. mai same år.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Giorgio Napolitano» frå ,  den 11. mai 2006.

Bakgrunnsstoff

Italienske politikarar
Italienske presidentar
Folk frå Napoli
Saving Silverman

Saving Silverman, kalla Evil Woman utanfor USA, er ein amerikansk romantisk komedie frå 2001. Filmen er regissert av Dennis Dugan og manuset er skrive av Hank Nelken og Greg DePaul. Rollene vert spelte av Jason Biggs, Steve Zahn, Jack Black, Amanda Peet, Amanda Detmer, Neil Diamond og R. Lee Ermey m.fl. Filmen handlar om Darren Silverman som vert saman med Judith, som vil at Darren skal slutte å vere med vennene sine, Wayne og J.D., som han har kjent heilt sidan high school. Dette likar ikkje venene hans, og ynskjer å få Judith ut av biletet.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 

Filmkomediar
Filmar frå 2001
Filmar frå USA
Palestinakomiteen

Palestinakomiteen er ein sjølvstendig og partipolitisk uavhengig organisasjon som driv solidaritetsarbeid med det palestinske folket. Hovudsakleg vert dette drive som opinionsarbeid i Noreg, men komiteen har òg drive mykje helsearbeid blant palestinarane, fyrst og fremst i flyktningleirane i Libanon.

Palestinakomiteen vart skipa 29. september 1970, og den fyrste leiaren var Finn Sjue. Leiar frå 2004 til 2008 var soknepresten Øyvind Sagedal. Palestinakomiteen driv ein eigen butikk, Al Quds Palestinabutikken, i Oslo. Organisasjonen er tilslutta paraplyen Fellesutvalget for Palestina, som har hovudkontor i Oslo.

Bakgrunnsstoff

Norske politiske organisasjonar
Palestina
Skipingar i 1970
Norges Kommunistiske Ungdomsforbund

Norges Kommunistiske Ungdomsforbund (NKU) er ungdomspartiet til Norges Kommunistiske Parti (NKP). Frå 2006 finst det og ein eigen organisasjon med same namn som ikkje er knytt til NKP.

Tidlegare leiarar
 1913–? : Kyrre Grepp
 1934–1942: Arne Gauslaa
 ?–2006:Tarald B. Ellingsen
 2006 –? : Kristin Dalehamn (leiar i NKPs ungdomsorganisasjon)
 2006 –? : Vegard Aamodt (leiar i det andre NKU)

Bakgrunnsstoff 
 Nettsida til NKU, ungdomsorganisasjonen til NKP 
 Nettsida til NKU, som no er ein sjølvstendig organisasjon 

Norske politiske ungdomsfylkingar
Skipingar i 1903
Oligarki

Oligarki (frå gresk ὀλιγαρχία oligarkhía «fåmannsvelde», av ὀλίγος olígos «få» og αρχία arkhía «styre») er eit styresett der den politiske makta er samla hjå ei lita gruppe, såkalla oligarkar. Makta ligg vanleg hjå den mektigaste, utifrå rikdom, familierelasjonar, militær styrke, politisk påverknad eller liknande.

Eit oligarki er ofte styrt av nokre få mektige familiar der borna vert oppseda til å arva makta. I motsetnad til aristokrati (”styrt av dei beste”) treng ikkje makta i eit oligarki å verta styrt offentleg – oligarkane kan like gjerne stå bak trona og trekkja i trådane. Mange europeiske kongedøme byrja som oligarki, der familiane med makta avgjorde kven som skulle innsetjast som kongar, biskopar og liknande.

Eit vanleg moderne døme på oligarki er når eit land vert styrt av ein militærjunta.

Russisk oligark tyder ein russisk forretningsmann som slo seg opp då Boris Jeltsin var president på 1990-talet. Ein russisk oligark høyrer til den økonomiske eliten. Den store formuen fekk dei etter oppløysinga av Sovjetunionen, der dei skaffa seg eigarskap i selskap og naturressursar som tidlegare hadde vore under statleg eige, men som vart privatisert på 1990-talet som følgje av oppløysinga. Korrupsjon var ofte inni bildet.

Kjelder

Styresett
Greske ord og uttrykk
Politisk kultur
Politisk filosofi
IOGT

International Organisation of Good Templars (IOGT) er ei internasjonal rørsle som arbeider for edruskap, brorskap og fred. Opphavleg var IOGT ein orden, men det er no ein organisasjon.

IOGT hadde sitt utspring i 1877 og er dermed ein av landets eldste rørsler på deira felt.

Frå 1909 og fram til 1992 hadde IOGT i Noreg si eiga ungdomsrørsle, Noregs Godttemplar Ungdomsforbund (NGU). NGU og Det Norske Totalavholdsselskaps Ungdomsforbund (DNTU) vart i 1992 slådd saman til ein felles ungdomsorganisasjon, Juvente.

Bakgrunnsstoff 

 IOGT i Noreg
 

Internasjonale organisasjonar
Rusgiftorganisasjonar
Fråhaldslag
Sørøya på New Zealand

Sørøya er ei av dei to hovudøyene på New Zealand, den andre er Nordøya. Namnet maoriane brukar om Sørøya er Te Wai Pounamu, som tyder ‘Grønsteinsvatnet’ (‘grønstein’ er jade og liknande), eller Te Waka a Māui, som tyder ‘båten til Māui’.

På 1800-talet vart Sørøya på somme kart kalla Middle Island eller New Ulster, og namnet Sørøya eller New Leinster vart bruka på øya som i dag heiter Stewart Island/Rakiura.

Sørøya har ei flatevidd på 151 215 km², dette gjer henne til den 12. største øya i verda. Langs vestkysten går fjellkjeda som er kalla Søralpane (Southern Alps). Aoraki/Mount Cook er det høgaste fjellet på New Zealand, 3 754 moh.

Sørøya vert ofte skjemtsamt kalla «fastlandet», fordi ho er større enn Nordøya, og fordi ho er den eldste øya i følgje mytologiske forteljingar til māoriane. Nordøya er den mest folkerike, tre av landet sine fire millionar innbyggjarar bur der, Sørøya hyser den fjerde millionen.

Regionar på Sørøya 

 Nelson
 Marlborough
 Tasman
 Otago
 Canterbury
 West Coast
 Southland

Større og mindre byar på Sørøya

Geografiske landemerke

Filminnspelingar 
Store delar av fleire kjende filmar er spelte inn på Sørøya, t.d. trilogien Ringenes herre (The Lord of the Rings) og i 2005 Legenden om Narnia: Løven, heksa og klesskapet (The Chronicles of Narnia: The Lion, the Witch and the Wardrobe).

New Zealand
Øyar på New Zealand
Øyar i Stillehavet
Maoriar

Maoriar () er det opphavlege folkeslaget på New Zealand (). Dei folkesette landet frå det austlege Polynesia i fleire bølgjer med mellom kring 1320 og 1350. Gjennom fleire hundreår i isolasjon utvikla desse busetjarane ein særeigen kultur med språk, mytologi, handverk og utøvande kunst som skil seg frå andre austpolynesiske kulturar. Nokre tidlege maoriar flytta til Chathamøyane, der etterkomarane deira danna den andre urfolksgruppa på New Zealand, moriori.

Ordsoge 
Ordet māori tyder 'normal' eller 'vanleg' på maori, men i segner eller andre muntlege overleveringar tener det til å skilja dødelege skapningar frå ånder eller guddomar. «Māori» tilsvarar uttrykk i somme andre polynesiske språk, til dømes hawaiispråk, der ordet maoli har om lag den same tydinga. Det er også namnet på menneska og språket på Cookøyane, Cook Islands Māori. Maori-nemninga for newzealandarar som ikkje er maoriar, særleg dei av europeisk avstamming, er pākehā.

Opphavet til maoriane 
New Zealand var eit av dei siste områda på jorda som vart busett. 

Der er ingen sikre prov på at menneske har vore busette på New Zealand tidlegare enn maoriane. Arkeologiske og lingvistiske undersøkingar tyder på at der truleg har vore fleire innvandringsbølgjer frå aust (Polynesia) til New Zealand i tida mellom åra 800 og 1300. Opphavet til maoriane kan derfor ikkje skiljast frå opphavet til dei polynesiske forfedrane deira. Muntlege overleveringar hos maoriane fortel at dei kom frå Hawaiki (eit mytisk land i den tropiske delen av Polynesia) i store, havgåande kanoar. Desse polynesarane, meiner ein, har så vorte til dei maoriske stammene på New Zealand.

Merknadar

Kjelder

New Zealand
Maoriar
Maori