kardosdrur/scandi-wiki huggingface dataset:
Partido Obrero de Unificación Marxista

Partido Obrero de Unificación Marxista (POUM, katalansk: Partit Obrer d'Unificació Marxista) var eit politisk parti i Spania i tida rundt den spanske borgarkrigen. Namnet betyr «Arbeidarpartiet for marxistisk sameining», og partiet blei danna ved ei samanslåing av organisasjonane «Kommunistisk venstre» og «Arbeidar- og bondeblokka». Kommunistisk venstre hadde vore rekna som «trotskistane» i Spania, men Lev Trotskij var imot denne samanslåinga. POUM stod i sterk opposisjon til stalinismen. Leiarane for POUM var Andres Nin og Joaquin Maurin. 

POUM var større enn Det spanske kommunistpartiet PCE i Catalunya, og var svært kritisk til folkefrontstrategien. Denne strategien innebar ein allianse med borgarlege krefter, og det måtte etter POUM si meining nødvendigvis underordne arbeidarklassen sin kamp under borgarskapet og dermed hindre utviklinga av den sosiale revolusjonen. POUM gav likevel kritisk støtte til folkefrontregjeringa som blei skipa etter at folkefronten vann valet i 1936, og deltok sjølv i delstatsregjeringa (la Generalidad) i Catalunya etter at general Franco hadde starta borgarkrigen.

Under borgarkrigen fekk POUM sterkt auka tilslutning, og saman med anarkosyndikalistane i CNT (Confederación Nacional del Trabajo) hadde dei støtte av fleirtalet i arbeidarklassen i delar av landet. Militsane til POUM og anarkosyndikalistane var ryggraden i både den sosiale omdanninga og forsvaret mot Franco-fascistane i desse områda. 

Den britiske forfattaren George Orwell, som var medlem i det venstresosialistiske Independent Labour Party (ILP), kjempa i POUM-militsen under borgarkrigen, noko han har skrive levande om i boka Hyllest til Catalonia (Homage to Catalonia), som er gitt ut på norsk.

Spelefilmen Land and Freedom («Land og fridom») av Ken Loach handlar også om ein britisk friviljug som tilfeldigvis hamnar i POUM-militsen, og der opplever både krigen mot Franco-fascistane og korleis POUM våren 1937 blei undertrykt av stalinistane, som ilag med dei borgarlege ville stanse utviklinga av den sosiale revolusjonen.

Sovjetunionen si rolle i den spanske borgarkrigen var ikkje berre den at landet som einaste stormakt støtta den lovlege regjeringa i Spania, men også at Josef Stalin gjennom sine agentar blanda seg inn i forholda bak fronten for å hindre ei sosialistisk utvikling. Dette hang blant anna ihop med hans strev for ein stormaktsallianse med den konservative regjeringa i Storbritannia mot Hitler-Tyskland. Verknaden i Spania var at håpet i arbeidarklassen om verkeleg sosial endring minka, apatien breidde seg, og den spontane kampviljen som hadde stansa Franco sitt kuppforsøk i 1936 blei undergravd i store delar av folket.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Engelsk utgåve av Homage to Catalonia

Spansk historie
Spanske politiske parti
Sosialistiske parti
Venstresosialistar og reformkommunistar
Spanske borgarkrigen
Skipingar i 1935
Sosialistpartiet i Nederland

Sosialistpartiet (på nederlandsk Socialistische Partij, SP) er eit sosialistisk parti i Nederland. Det blei danna i 1972 som eit maoistisk parti, men forlet i 1991 formelt «marxismen-leninismen» som grunnlag, etter i praksis å ha gått bort frå desse dogmene lenge før. I 1994 fekk partiet sine første parlamentsmedlemmer, og i 1999 fekk det valt sin første medlem i EU-parlamentet, der det no har to. Der høyrer til dei venstregruppa GUE-NGL, Det sameinte europeiske venstre-Nordiske grøne venstre. Etter parlamentsvalet i 2010 var det det femte største partiet i Nederland, med 15 representantar i det nederlandske parlamentet. Leiar er Jan Marijnissen.

Oppslutning ved parlamentsval 1994-2010

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Engelskspråklege nettsider 

Sosialistiske parti
Nederlandske politiske parti
Venstresosialistar og reformkommunistar
Skipingar i 1972
Maurarar

Maurarane var i oldtida namnet på dei berbiske stammane i Mauretania, som no er Marokko. Seinare vart det namn på arabarane som styrte i Spania og Portugal, og er tydinga ordet gjerne har i dag.

Historie 

Maurarar invaderte først dei visigotiske landa på Iberiahalvøya i 711. Dei fekk herredøme over det meste av landet, men blei stoppa av Karl Martell i 732 då dei prøvde å ta seg over Pyreneane. I 1212 byrja den europeiske gjenerobringa av området, sjølv om det muslimske kongedømet Granada skulle vara to hundreår til, og skapa meisterverk i byggjekunst som Alhambra. Den 2. januar 1492 måtte den siste muslimske leiaren, Boabdil, gje opp Granada til hæren frå det nyleg sameinte spanske kongedømet. Dei gjenverande muslimane måtte konvertera til kristendommen eller forlata riket.

Dei utviste maurarane drog i hovudregel til Marokko, Algerie eller Tunisia, og sette sitt preg på kulturen der. Dei som blei igjen, såkalla moriscos, heldt særleg til i Aragon, Valencia og Andalusia. Desse blei systematisk utviste frå landet på 1610-talet.

Anna 
Den spanske forma av ordet, moros, fekk seinare tydinga afrikanar, det vil seia neger.

Spansk historie
Islamsk historie
Scottish Socialist Party

Det skotske sosialistpartiet, Scottish Socialist Party (SSP), er eit venstreparti i Skottland som står på ein marxistisk økonomisk plattform og arbeider for skotsk sjølvstende. 

SSP blei danna i 1998, med utgangspunkt i Scottish Socialist Alliance, som namnet seier ein allianse av skotske venstregrupper, mellom dei «trotskistiske» Scottish Militant Labour (Militant Tendency), Scottish Republican Socialist Party, og Communist Party of Scotland. Dei viktigaste personane ved danninga av SSP var Tommy Sheridan og Alan McCombes. 

I 1999 gjorde SSP det ganske godt i det første valet dei deltok i, og fekk inn Sheridan som parlamentsmedlem for Glasgow. Perioden sidan har vore ein vekstperiode for partiet, og det fekk ein betydeleg medlemstilvekst da Socialist Workers Party i Skottland bestemte seg for å bli ein del av SSP. Mange medlemmer er også komne frå Labour Party og Scottish National Party (SNP). Avgjerda til Rail, Maritime and Transport workers union RMT i 2003 om å la lokalavdelingane deira slutte seg til SSP om dei vil, førte til at heile forbundet blei ekskludert (utestengt) frå Labour Party i januar 2004. 

SSP har opplevd ein del interne usemjer. Fraksjonar, det vil seie organiserte tendensar som i SSP blir kalla plattformer, er fullt ut tillatte i SSP. Nokre hevdar dette bidrar til indre strid, men andre vil hevde det burde vere ein sjølvsagd demokratisk rett å organisere tendensar i alle politiske parti, slik det er i SSP. 

Partiet har blitt den fremste krafta på ytre venstre i Skottland, og skåra mykje betre enn den fremste konkurrenten på den sosialistiske venstresida, allbritiske Socialist Labour Party (SLP), ved det skotske parlamentsvalet i 2003. SSP fekk da 6 medlemmer i parlamentet i Edinburgh, og sidan har ein tidlegare SNP-medlem gått over i SSP-gruppa, så dei er 7. 

SSP ønskjer først og fremst å utfordre Tony Blairs Labour Party, men valresultata tyder visstnok så langt på at det er det politisk sentrumsorienterte skotske sjølvstendepartiet SNP som har tapt flest stemmer til SSP. 

Den populære partileiaren Tommy Sheridan har nyleg gått av etter eige ønske. Colin Fox er vald til ny leiar for SSP. 

Ungdomsorganisasjonen til SSP heiter Scottish Socialist Youth.

SSP gir ut ei vekeavis kalla Scottish Socialist Voice.

Kjelder

Bakgrunnsstoff
 

Britiske politiske parti
Sosialistiske parti
Venstresosialistar og reformkommunistar
Skipingar i 1998
New Democratic Party

New Democratic Party NDP er eit politisk parti i Canada med sosialdemokratiske og demokratisk-sosialistiske tendensar. Den demokratisk-sosialistiske venstresida i partiet er organisert i NDP Socialist Caucus. 

NDP blei danna i 1961 av Cooperative Commonwealth Federation CCF og Canadian Labour Congress CLC. NDP representerer venstresida i kanadisk politikk, mens Det liberale partiet representerer sentrum og Det konservative partiet høgresida. 

NDP har røter i både bondepopulisme og sosialisme, er nært knytt til fagrørsla, og sjølv om partiet er sekulært, er det kjent for sitt langvarige tilhøve til kristne venstrekrefter. Føderal leiar for NDP er for tida Nycole Turmel etter at den førre leiaren Jack Layton frå Toronto døydde av kreft. Turmel er mellombels leiar, fram til nytt val i mars 2012.

Partiet har aldri hatt føderal regjeringsmakt, men har hatt innverknad på liberale mindretalsregjeringar, og har fått gjennom slike ting som rett til offentleg helsestell for alle, utvida arbeidsløysetrygd og indeksregulering av pensjonsutbetalingar.

NDP har derimot styrt fleire provinsar. Medlemmer av NDP er også aktive lokalt, og er blitt valde til ordførarar og allslags andre lokale verv. Eit døme er ordføraren i Toronto, David Miller. 

Ved parlamentsvalet i 2004 fekk NDP tredje flest stemmer, etter dei konservative og dei liberale. Men partiet lir under valsystemet, som liknar på det britiske og dermed diskriminerer det tredje (eller fjerde) partiet, særleg viss stemmene deira er fordelte utover landet. Kampen for proporsjonal representasjon er eit viktig spørsmål for partiet.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Dei offisielle heimesidene til NDP
 NDP Socialist Caucus

Kanadiske politiske parti
Sosialistiske parti
Sosialdemokratiske parti
Skipingar i 1961
Pensjonistpartiet

Pensjonistpartiet vart danna i 1985 som ein protest mot at saker som var viktige for pensjonistar og eldre ikkje var dominerande nok i samfunnsdebatten og at det var for få eldre i avgjerande politiske stillingar.

Partiet byggjer på eit kristent grunnlag og fokuserer sterkt på å betre livssituasjonen til eldre og andre svake grupper i samfunnet.

Partiet har per mars 2023, 14 fylkeslag og 52 lokallag spreidde omkring i landet. Pensjonistpartiets Ungdom starta i 2009, med eit lokallag i Vest-Agder.

Pensjonistpartiet var det første norske politiske partiet som sende politisk reklame på fjernsyn, sjølv om dette er ulovleg i Noreg.

Representantar frå pensjonistpartiet har aldri blitt valde inn til Stortinget, men dåverande stortingsrepresentant Arne Haukvik melde overgang til Pensjonistpartiet då han ikkje blei renominert for Senterpartiet i 1997.

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 Offisiell nettstad

Norske politiske parti
Skipingar i 1985
Pensjonering i Noreg
Side Brok

Side Brok er ei hip-hop-gruppe frå Hovdebygda i Ørsta kommune på Sunnmøre. Namnet Side Brok, ‘sid brok’, spelar på den vide «saggebuksa» som vert nytta i hip-hop-kulturen.

I bandet spelar Runar Gudnason (elles kjent som «Sjef R» eller «Thorstein Hyl III»), Bård Aasen Lødemel («Skatebård» eller «Sirkel sag») og Oddgeir Kristensen («Odd G»). 

I 2003 blei gruppa kåra til Årets Urørt av NRK P3.

Gruppa fekk prisen Årets nynorskbrukar frå Nynorsk kultursentrum i 2004.

Side brok fekk Storegutprisen saman med Runar Gudnason i 2021.

Diskografi 
 2002 - Side Brok EP
 2004 - Høge Brelle
 2005 - Side Brooklyn EP
 2006 - Kar Me Kjøme Frå
 2009 - Ekte Menn
 2013 - H.O.V.D.E.B.Y.G.D.A.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 

Nynorskmusikk
Ørsta kommune
Norske hiphopgrupper
Musikkgrupper skipa i 1999
Vinnarar av Storegutprisen
Skorpa

Skorpa er namnet på fleire stadar i Noreg.

 Store Skorpa er ei øy i Austevoll kommune i Vestland fylke.
 Skorpa er ei øy i Gulen kommune i Vestland fylke.
 Skorpa er ei øy i Hyllestad kommune i Vestland fylke.
 Skorpa er ei øy i Herøy kommune i Møre og Romsdal.
 Skorpa er ei øy i Kinn kommune i Vestland fylke.
 Skorpa er ei øy i Kristiansund kommune i Møre og Romsdal.
 Skorpa er ei øy i Dønna kommune på Helgeland i Nordland.
 Skorpa er ei øy i Steigen kommune i Nordland.
 Skorpa er ei øy i Kvænangen kommune i Troms.
 Skorpa er eit fjell i Bykle kommune i Agder.
 Skorpa er eit fjell i Suldal kommune i Rogaland.
 Skorpa er eit fjell i Hol kommune i Buskerud.
 Skorpa fuglereservat er eit naturreservat som omfattar holmane vest for Harpunodden på Danskøya nordvest på Svalbard. 

Skorpa òg namn på fleire gardar og på fleire holmar.

Tyding av namnet 
Skorpa finst som øynamn mange stader langs kysten, i nokre tilfelle også som fjellnamn inne i landet. I nokre tilfelle går namnet attende til mellomalderen, det er nemnt av Snorre i Soga om Magnus Erlingsson, i Aslak Bolt si jordebok og i skattelistene for tiendpengeskatten. Namnet kan opphavleg ha vore Skarpa og ha samanheng med adjektivet skarp.

Etter Norsk Ordbog av Hans Ross 1895 tyder ei skorpa ei skarp arrig og vrangvillig kvinne.

Skorpa som slektsnamn 
Skorpa er eit slektsnamn som 21 hadde per mars 2005.

Sjå òg 
 Skorpen
 Skorpo

Bakgrunnsstoff 

 Forklaring til namnet Skorpen i Kinn etter O. Rygh Norske Gaardnavne

Norske stadnamn
Norske slektsnamn
Nei til EU

Nei til EU er ein organisasjon mot norsk medlemskap i Den europeiske unionen (EU). Organisasjonen har medlemsorganisasjonar og medlemmer frå heile den politiske landskapen. Organisasjonen er ei vidareføring av Folkerørsla mot EEC. Nei til EU sitt arbeidsutval er sett saman av Einar Frogner som leiar, Heidi Larsen og Erlend Kvittum Nytrøen, som nestleiarar og Sofie Axelsen Osland som medlem. Nei til EU har fylkeslag i alle fylka, i tillegg til dei mange lokallaga.

Historie 
I 1988 blei Opplysningsutvalet om Noreg og EF oppretta som ein formell medlemsorganisasjon med lokal- og fylkeslag, ein fastsett struktur og årsmøte. 

Framfor EU-valet i 1994 samla organisasjonen mange medlemmer og stod sentralt i grasrotopprøret mot innmelding i unionen.

Etter EU-valet i 1994 blei organisasjonen oppretthalden, av di ein såg det som mogleg at diskusjonen rundt norsk medlemskap på nytt kunne koma opp att. Hovudoppgåva til Nei til EU i ei tid der medlemskap er lagd på is, er å samle ressursar mot norsk medlemskap i unionen og den europeiske unionen generelt. Nei til EU har ved fleire høve kome med tilleggsmeldingar i samband med handsamingar i Stortinget, mellom anna eit tillegg til EØS - pluss.

Hovudmotstandaren til Nei til EU er Europarørsla, som står sentralt i kampen for norsk innmelding i EU.

Leiarar av Nei til EU 
 1990–1995 Kristen Nygaard
 1995–1997 Stein Ørnhøi
 1997–1999 Lisbeth Holand
 1999–2004 Sigbjørn Gjelsvik
 2004–2014 Heming Olaussen
 2014–2020 Kathrine Kleveland
 2020–2022 Roy Pedersen
 2022– Einar Frogner

Sjå òg 
 Ungdom mot EU
 Europarørsla
 Ja til EF
 Europeisk Ungdom

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 
 Nei til EU på Twitter

Noreg og EU
Norske organisasjonar
Nei til EU
Skipingar i 1988
Kyrkja i Wales

Kyrkja i Wales er den anglikanske kyrkja i Wales.

Frå Reformasjonen til 1920 var den anglikanske kyrkja i Wales del av Den engelske kyrkja, og statskyrkja i Wales var Den engelske kyrkja. Tidleg på 1900-talet, under press frå frikyrkjelege politikarar, vedtok det britiske parlamentet å skilje den anglikanske kyrkja i Wales frå Den engelske kyrkja gjennom Welsh Church Act 1914. I 1920 vart Kyrkja i Wales fristilt. Dette førte til at Wales, i motsetnad til England, ikkje lenger hadde noka statskyrkje.

Kyrkja i Wales er derfor fullstendig uavhengig av både staten og Den engelske kyrkja. Kyrkja i Wales anerkjenner likevel erkebiskopen av Canterbury som titulær andeleg leiar av Den anglikanske kommunionen, sjølv om han ikkje har formell myndigheit over Kyrkja i Wales.

Kyrkja i Wales er medlem av Porvoo-fellesskapet.

Kyrkja tillét prestevigsel av kvinner i 1996, og den første kvinnelege presten blei verksam i januar 1997. I 2008 var meir enn 20 % av prestane i kyrkja kvinner. I 2013 godkjende kyrkja at kvinner kunne bli biskopar.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Offisiell nettstad

Den anglikanske kyrkja
Wales
Statskyrkjer
Kjøpstad

Kjøpstad (frå norrønt kaupstaðr, marknadsplass) var ei nemning for bysamfunn med privilegium for å driva handel. Borgarar i kjøpstader hadde einerett på å kjøpa og selja varer og driva anna næringsverksemd.

Kjøpstadsomgrepet kom til på 1100-talet, då handelen som regel var samla rundt byområde. Styresmaktene innførte så dei formelle privilegia slik at dei kunne halda oversyn og enkelt krevja inn skattar og avgifter. 

Etter kvart som frihandelen blei innført på 1800-talet fall kjøpstadsprivilegia bort.

Norske kjøpstader etter oppretting
 Ukjent tidspunkt: Borg (Sarpsborg)
 1276: Bylover for Bergen, Oslo, Trondheim og Tønsberg
 1358: Skien, eldste bevarte privilegiebrev
 1425: Stavanger. Mista privilegiet 1686-1690.
 1569: Fredrikstad
 1641: Kristiansand
 1665: Fredrikshald
 1666: Kragerø
 1671: Larvik
 1715: Bragernes og Strømsø
 1720: Moss
 1723: Arendal og Risør
 1742: Molde og Kristiansund
 1752: Holmestrand
 1789: Vardø og Hammerfest
 1794: Tromsø
 1802: Kongsberg
 1816: Bodø og Grimstad
 1833: Vadsø
 1836: Levanger
 1842: Drøbak, Lillehammer, Porsgrunn og Flekkefjord
 1845: Sandefjord og Brevik
 1848: Hamar og Ålesund
 1851: Hønefoss
 1854: Kongsvinger
 1860: Gjøvik
 1866: Haugesund
 1902: Narvik
 1907: Horten
 1913: Notodden
 1921: Mandal
 1942: Stavern

I tillegg har Konghelle og Marstrand vore kjøpstader.

Kjelder

Delar av denne artikkelen bygger på «Kjøpstad» frå ,  den 1. august 2020.  

Administrative område
Handelsstader
Byar
Ord frå norrønt
Samfunnspartiet

Samfunnspartiet er namn på eit mindre politisk parti i Noreg. Partiet vart grunnlagt i 1985 av Øystein Meyer Johannessen. Det er registrert i Partiregisteret.

Partiet har skildra seg sjølv som anarkistisk og bygd på bodskapen om nestekjærleik frå Det Nye Testamentet og humanistisk respekt for menneskeverdet.

Partiet har mellom anna hatt kjendisadvokaten Tor Erling Staff som kandidat. I 1995 stilte kunstnaren Ludvig Eikaas til val som ordførarkandidat for partiet i Oslo. Andre partinominasjonar skal ha blitt gjort utan at dei nominerte visste om det; mellom anna blei biskop Øystein I. Larsen, tidlegare medlemmer av Kystpartiet og redaktørar i fleire aviser nominert til valet i Nordland i 2005 mot sin vilje.

Johannesen og Samfunnspartiet har i samband med særleg stortingsval nytta utradisjonelle metodar for å få merksemd. Særleg i 2005 fekk partiet stor merksemd etter at det vart parkert ein imitert bombebil med krigstrugsmål skrivne med arabisk skrift på sidene. Under stortingsvalet same året fekk partiet desidert minst oppslutnad, med til saman 42 stemmer på landsplan.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 NRK: Politiutrykning til NRK (5. september 2005)
 NRK: NRK-trussel var politisk stunt (6. september 2005)
 Dagbladet: Derfor parkerte de «bombebilen» (6. september 2005)
 TV2 Nettavisen: Her er Norges minste parti (13. september 2005)

Norske politiske parti
Skipingar i 1985
Oregano

Oregano er handelsnamnet på krydder av ulike underartar og kultivarar av bergmynte i slekta Origanum i leppeblomfamilien. Oregano er det engelske namnet på bergmynte.

Dei er alle aromatiske urter, og mange blir brukt som smakstilsetning i matrettar. Det krydderet som i Noreg og Sverige blir seld som oregano er ofte ei blanding av tørka blad frå underarten gresk oregano og sorten Compactum.

Det er òg andre artar i slekta Origanum som blir nytta som krydder, mellom desse merian (Origanum majorana), men dei blir ikkje rekna som oregano-krydder.

Etymologi
Oregano er den anglifiserte forma av det italienske ordet origano, eller mogleg frå mellomalder-latin organum. Det siste er nytta i minst eitt gammalengelsk skrift. Begge kjem frå klassisk latin origanum, som truleg refererer til merian (Origanum majorana), og var sjølv ei avleiing frå det greske  (origanon), som viste til ei plante med sterk lukt og smak. Etymologien av det greske ordet er ofte oppgitt som oros  'fjell' + verbet ganousthai  'glede seg over', men Oxford English Dictionary gjer merksam på at det mest truleg er eit lånord frå eit ukjent nordafrikansk språk.

Referansar

Urter
Krydder
Bergmynteslekta
Humboldt-Universität zu Berlin

Humboldt-universitetet i Berlin er det eldste universitetet i Berlin. Det vart grunnlagt 16. august 1809 etter opptak frå den liberale prøyssiske utdanningsreformatoren og språkvitaren Wilhelm von Humboldt, og byrja verksemda i 1810.

Mange av dei største tenkjarane i Tyskland har undervist på universitetet, mellom anna filosofane Johann Gottlieb Fichte og Friedrich Schelling, teologen Friedrich Schleiermacher, filosofen Georg W. F. Hegel, rettsteoretikaren Friedrich Carl von Savigny, filosofen Arthur Schopenhauer og fysikarane Albert Einstein og Max Planck. Universitetet vart òg vitja av grunnleggjarane av den marxistiske teorien Karl Marx og Friedrich Engels. (Den ellevte Feuerbachtesen til Karl Marx pryder i dag den verna inngangshallen: «Filosofane har til i dag berre tolka verda ulikt, men det det kjem an på er å forandre ho.») Andre kjende personar som har studert der er diktaren Heinrich Heine, den seinare rikskanslaren Otto von Bismarck og den tyskfødde franske politikaren Robert Schumann, som var utanriksminister i Frankrike og president for Europaparlamentet. Totalt 29 nobelprisvinnarar har studert ved universitetet.

Hovudbygningen ligg i sentrum av Berlin, i paradegata Unter den Linden. Dei fleste institutta ligg i nærleiken av hovudbygningen, men bygningane for naturvitskap ligg ved Adlershof, sør i Berlin.

Bakgrunnsstoff

Byggverk i Berlin
Universitet i Tyskland
Skipingar i 1809
Flatbrød

Flatbrød er tynne leivar av brød steikt av ein usyra deig av mjøl og væske. 
Flatbrød er eit spesielt norsk produkt som elles berre finst i Nord-Sverige og Nord-Skottland.

Alle slag mjøl kan brukast til å laga flatbrød, men havre og bygg er vanlegast. Dette er ofte blanda med rug, potet eller ertemjøl. Væska er oftast vatn, men mjølk kan òg stundom brukast.

Flatbrød er kjent sidan slutten av 1000-talet. Det blei tradisjonelt bakt på gardane, før fabrikkproduksjon gradvis tok over på 1900-talet.

Bruk 
Flatbrødet kan etast tørt saman med middagsmaten eller knusast og lagast til soll. 
I tradisjonelt norsk kosthald blir flatbrødet gjerne bruka som tilhøyr til middagen — til dømes saman med spekemat, kjøtsuppe eller saltfisk.

Tradisjonell baking 
For å baka flatbrød kjevler ein deigen tynt ut og steiker han på takke. Tjukkleiken skal vera nokre millimeter og diameteren på dei runde leivane er typisk rundt 60 cm. Flatbrødutkjevling var inga enkel sak og gjorde bakstekjerringa populær og etterspurd.

Flatbrød vart bakt på gardane i samband med lefsebaksten. Oppskrifta kunne variere lokalt når det gjaldt tilhøvet mellom dei ulike mjølsortane, men det måtte vere ei viss mengd kveitemjøl i for å halde blandinga saman.

Lagring 
Tradisjonelt vart dei lagra i stablar på stabbur eller loft.
Det var haldbart i minst eit år, om ikkje lengre, og det vart ikkje så lett skjemt som mjøl kunne bli.

Dersom flatbrødet hadde trekt til seg fukt under lagring kunne det strøast opp eller skjerpast.

Industriell produksjon 
Flatbrød vart frå tidleg på 1900-talet òg framstilt industrielt og selt pakkevis. Dette inneheld ofte litt meir grovfiber enn det heimebakte. Ein av dei kjente flatbrødfabrikkane i Noreg er Vestfold Flatbrødfabrikk som låg på stasjonsbyen Barkåker i Tønsberg. Eit av dei mest selde flatbrøda er Mors flatbrød frå Stabburet.

Liknande bakverk

Lefse 
Lefse vart bakt og lagra på same viset som flatbrød, men i motsetnad til flatbrødet blir fukta like før bruk slik at det blir mjukt.

Ertebrød 
På austlandet har òg ertebrød eller erterbrød bakt med ei tilsetjing av mjøl male av gule erter vore populært. Erterbrød blir produsert kommersielt av Holmen Crisp i Noreg.

Potetflatbrød 
I potetflatbrødet er hovudingrediensen potet med litt mjøl.

Tunnbrød 
Norske flatbrød inneheld i utgangspunktet ikkje gjær eller bakepulver — i motsetnad til dei fleste variantane av svenske tunnbröd.

Knekkebrød 
Knekkebrød er grovare og tjukkare enn flatbrød. Svenske og finske fabrikantar leverer mange variantar av desse, men ein kan framleis finne norsk flatbrød i butikkhyllene.

Sjå òg 
 Knekkebrød
 Lefse
 Massá
 Tunnbrød

Kjelder

Bakgrunnsstoff

Flatbrødmerke 
 Erterbrød & Potetflatbrød fra Holmen Crisp
 Mors flatbrød 
 Korni flatbrød
 Ideal flatbrød 
 Rørosflatbrød 

Norsk mat
Flate brød
Bakverk
Norsk tradisjonsmat
Landbrukshistorie