Rosmersholm

Rosmersholm er eit skodespel av Henrik Ibsen. Det blei gitt ut i bokform av det danske forlaget Gyldendal i 1886, og hadde urpremiere på Den Nationale Scene i Bergen den 17. januar 1887. Rosmersholm er blitt skildra som eit av dei mørkaste, vakraste, mest samansette, subtile og mangetydige skodespela til Ibsen, og mange kritikarar reknar skodespelet som eit av meisterverka hans, ved sida av Vildanden. Det har ei handling som føregår på fleire plan, og utforskar spenninga mellom gammalt og nytt, mellom frigjering og underkasting. Det er eit psykologisk skjebnedrama som endar i undergang.

Roller 

 Johannes Rosmer, eigar av Rosmersholm, tidlegare sokneprest
 Rebekka West, i huset hos Rosmer
 Rektor Kroll, svoger av Rosmer
 Ulrik Brendel
 Peder Mortensgård
 Madam Helseth, hushaldar på Rosmersholm

Handling og tyding 

Skodespelet går føre seg på Rosmersholm, som blir skildra som «en gammel herregård i omegnen af en liden fjordby i det vestlige Norge». I skodespelet møter ein den aristokratiske eigaren av Rosmersholm, den tidlegare soknepresten Johannes Rosmer og sambuaren hans Rebekka West. Johannes Rosmer er den siste av ei gammal slekt av prestar og offiserar som nyt stor respekt i distriktet. Kona hans Beate har tatt livet av seg ved å kasta seg i ein foss like ved herregarden før stykket byrjar. Eit viktig tema er korleis liva til Johannes og Rebekka blei eit tomt skal etter dette.

Som formulert av protagonisten Rosmer er temaet i skodespelet sosiale og politiske endringar, som inneber at dei tradisjonelle herskande klassane gir avkall på å påtvinga resten av samfunnet sine ideal. Den umoralske, eller amoralske, «fritenkande» heltinna i stykket, Rebekka, set seg føre å underminera dei religiøse og politiske oppfatningane til Rosmer, fordi han er ein innverknadsrik person i samfunnet. Rebekka har ikkje berre gitt opp kristendommen, men også heile det etiske systemet i han. Rosmer sin konservative svoger Kroll ser den politiske omvendinga hans som eit svik, og byrjar å undergrava Rosmer og Rebekka. Han avslører for Rebekka at pleiefaren hennar dr. West truleg var den biologiske faren hennar; skodespelet antydar at Rebekka og dr. West hadde hatt eit seksuelt forhold.

Incestavsløringa knuser Rebekka sin evne til å godta eit frieri frå Rosmer, sjølv etter at ho har manipulert Beate til å ta livet sitt. Stykket endar med at Rosmer og Rebekka kastar seg i fossen frå same staden som Beate gjorde det.

Rosmersholm inneheld sterkare drag av mystikk enn noko Ibsenstykke sidan Kejser og Galilæer. Frå Samfundets Støtter hadde Ibsen lagt det overnaturlege på hylla, no tok han det fram igjen. Det bidrog til å skapa ein naturmystikk, noko nærast folkeviseaktig rundt tragedien, som gjer Rosmersholm til eit av dei vakraste og mest særeigne stykka til Ibsen.

Bakgrunn 
Ibsen brukte ofte barndomsmiljøet sitt og slektningane sine som modellar for personar, miljø, motiv og hendingar i skodespela sine, og dette gjaldt òg Rosmersholm. Jon Nygaard skriv at tapet av livsgleda er eit underliggande tema for fleire av skodespela til Ibsen, mellom anna Rosmersholm, der «de dødes og embetsaristokratiets ånd [hviler] over prestegården [og] det rosmerske livssyn adler – men det dreper lykken». Eit hovudtema i Rosmersholm og andre skodespel var ifølgje Nygaard «livsgleden som gikk tapt – og den nye puritanske embetsmannsstaten som kom. Det var embetsmanns- og forvalterånden fra Øvre Telemark, familien Paus».

Fleire stor- og herregardar er sagt å ha inspirert Ibsen sitt Rosmersholm. Storgarden Solnør i Skodje kan ha vore ein av fleire inspirasjonar til Rosmersholm. Solnør tilhøyrde Ludvig Daae, eit syskenbarn av Suzannah Ibsen, som Ibsen sjølv vitja på ei reise sommaren 1862 (Ivar Aasen hadde 20 år tidlegare hatt formative år som privatlærar hjå Daae-familien på Solnør). Ein annan gard som blir sagt å vera forbilde for Rosmersholm er Moldegård i Molde. Ibsen oppheldt seg ein periode i Molde på reise med Suzannah sommaren 1885. Dei budde på Alexandra hotel. Innehavaren av Moldegård, Hans Thiis Møller, var ein venn av Ibsen og Bjørnstjerne Bjørnson. Sceneanvisninga for dramaet er tydeleg inspirert av Moldegård og landskapet. Bjørnson budde ofte på Moldegård, medan Ibsen ikkje hadde noka spesiell tilknyting til staden. I innleiinga til dramaet er det oppgitt at handlinga føregår på Rosmersholm, «en gammel herregård i omegnen av en liten fjordby». Nationaltheateret brukte opplysningar om interiøret på Moldegård som grunnlag for ei oppføring av Rosmersholm.

Framsyningshistorie 
Rosmersholm hadde urpremiere på Den Nationale Scene i Bergen 17. januar 1887 To månader seinare fann fyrste oppsetjing i utlandet stad – ved Stora Teatern i Göteborg – og før utgangen av året var stykket blitt oppført i Sverige, Danmark, Finland og Tyskland. Repertoardatabasen på ibsen.net hadde per 15.10 2006 registrert til saman 179 oppsetjingar av Rosmersholm.

TV-versjonar 
Stykket er blitt dramatisert tre gongar for NRK:

 1966: Rosmersholm (NRK TV)
 1978: Rosmersholm NRK TV
 2001: Rosmersholm

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Rosmersholm» frå ,  den 6. oktober 2023.

Bakgrunnsstoff

 Utgåva frå 1997 hos Nasjonalbiblioteket
  (engelsk)
  (finsk)

 
 Rosmersholm (førsteutgåve, 1886, Gyldendalske Boghandels Forlag)

 NRK Nett-TV: Rosmersholm Fjernsynsteatret (versjon 1978)
 NRK Nett-TV: Rosmersholm Fjernsynsteatret (versjon 1966)

Skodespel av Henrik Ibsen
Kultur i 1886