Kvalsafari

Kvalsafari er ein praksis som går ut på å observera kvalar og delfinar i det naturlege habitatet deira. Observering av kval er for det meste ein fritidsaktivitet, men kan òg ha vitskaplege og/eller pedagogiske føremål. I ein studie laga for International Fund for Animal Welfare i 2009 blei det anslått at 13 millionar menneske drog på kvalsafari globalt i 2008. Kvalsafari genererer 2,1 milliard dollar i inntekter frå turisme over heile verda, og rundt 13 000 har det som levebrød. Storleiken og den raske veksten i næringa har ført til komplekse og tilbakevendande debattar med kvalfangstindustrien om den beste bruken av kvalar som naturressurs.

Historie 
Organiserte kvalsafariar byrja i USA, då Cabrillo National Monument i San Diego blei erklært ein offentleg stad for å observera migrasjonen til gråkvalar. Skodet tiltrekte seg 10 000 vitjande det fyrste året, 1950. I 1955 byrja dei første turane på havet i same område, med ein pris på ein dollar per tur for å sjå kvalane på nærare hald. Denne næringa spreidde seg over heile vestkysten av USA i løpet av det neste tiåret.

I 1971 byrja Montreal Zoological Society den fyrste kommersielle kvalsafariaktiviteten på austsida av Nord-Amerika, med tilbod om reiser i St. Lawrence-elva for å sjå på finn- og kvitvalar. På midten av 1970-talet hadde fangst av levande dyr til akvarium redusert talet på spekkhoggarar i kystfarvatna i British Columbia og Washington, særleg den sørlege populasjonen. Ifølgje moderne vitskaplege omtalar byrja byrja kommersielle kvalsafariar å bli ein alternativ måte å sjå og verdsetja spekkhoggarar på frå 1980-talet. I 1984 gav Erich Hoyt, som hadde brukt mykje tid kring spekkhoggarar i British Columbia, ut den fyrste omfattande boka om kvalkikking, The Whale Watcher's Handbook. Mark Carwardine kalla boka ein «naturleg klassikar» i bladet BBC Wildlife.

I 1985 hadde fleire vitjande sett på kvalar frå New England enn i California. Den raske veksten i dette området er blitt tilskriven den relativt tette populasjonen av knølkvalar, med sine akrobatiske oppførslar som å hoppa ut av vatnet og slå vassoverflata med halen som begeistra tilskodarar, og nærleiken til kvalpopulasjonane til dei store byane der.

Turismen kring kvalsafari har auka markant sidan midten av 1980-talet. Den fyrste oversikta frå heile verda som har teke for seg næringa  blei utført av Hoyt for Whale and Dolphin Conservation Society (WDCS) i 1992. Denne blei oppdatert i 1995 og gjeven til dei britiske styresmaktene til møta til den internasjonale kvalfangstkommisjonen (IWC) som ein demonstrasjon av verdien av levande kvalar. I 1999 bad International Fund for Animal Welfare (IFAW) Hoyt om eit nytt oversyn, som kom ut i 2001. I 2009 blei undersøkinga gjennomført av eit lag av økonomar, og deira rapporten estmierte at i 2008 var 13 millionar menneske på kvalsafari, opp frå 9 millionar ti år tidlegare. Det finst kommersielle kvalsafariverksemder i 119 land. Direkte inntekter av frå denne verksemda blei estimert til 872,7 millionar dollar og indirekte inntekter i turismerelaterte verksemder  til 2,113,1 millionar dollar.

Kvalsafari er særleg viktig for utviklingsland. Kystland har byrja å dra nytte av nærværet til kvalane, og dette har auka støtta blant folk om  å verna desse dyra mot kommersiell kvalfangst og andre trugsmål, som bifangst eller skipskollisjonar, ved hjelp av marine verneområde og fristadar. I 2007 støtta Humane Society International ei rekkje treff for å introdusere kvalkikking til kystområde i Peru, og gav Hoyt i oppdrag til å skriva eit utkast for høgkvalitets- og berekraftig kvalkikking. Denne handboka, som seinare blei omsett til spansk, fransk, indonesisk, japansk, kinesisk og nederlandsk, med tilleggsstøtte frå WDCS, IFAW og Global Ocean, blei oppdatert på engelsk i 2012 i ebokform.

Vern 

Den raske veksten i talet på kvalsafariar og storleiken på fartøya ein nytter til desse turane kan påverka kvalar, migrasjonssyklus og paringssyklusar. Det er no sterke bevis for at kvalturisme kan påverka biologien og økologien til kvalar og delfinar.

Miljøvernaktivistar som er uroa for det dei reknar som den korttenkte vinninigsmentaliteten til nokre båteigarar, har halde fram med å be alle kvalsafarioperatørar om å retta seg etter lokale forskrifter som styrer kvalsafari. Det finst ikkje noko internasjonalt standardsett av forskrifter på grunn av den store variasjonen i artar og populasjonar. Dei felles reglane er:

 Minimer fart
 Unngå plutseleg svinging
 Minimer støy
 Ikkje forfølg, omringa eller kom mellom kvalar
 Nærm deg mot dyra frå ein vinkel der dei ikkje blir overraska
 Kom i hug den kumulative effekten - minimer talet på båtar til eikvar tid
 Ikkje tving delfinar til å symja langsmed baugen
 Ikkje sym med delfinar. (Denne siste regelen er meir kontroversiell og blir ofte oversett i, til dømes, Karibia.) I New Zealand tillet reglane i Marine Mammals Protection Act at ein sym med delfinar og selar, men ikkje med unge delfinar eller ei gruppe delfinar som inkluderer unge delfinar.

(Kjelde: WDCS)

I Uruguay, der ein kan sjå kvalane frå land, har lovgjevarane utnemnd territorialfarvatna i landet som ein fristad for kvalar og delfinar. Det er ulovleg å vera mindre enn 300 meter frå ein kval.

Stader 
Kvalsafariar blir haldne i mange ulike stader og klima. Etter område er dei:

Atlanterhavet og Indiahav

Sør-Afrika 

I Sør-Afrika er byen Hermanus eit av dei største sentra for kvalkikking. Mellom mai og desember kjem sørkaperar så nær Cape-kysten at vitjande kan sjå kvalar frå hotella sine. Byen har ein «kvalutropar» som går gjennom byen og fortel at det er sett kval.

Ein kan sjå kvalar i Hermanus frå klippene, frå ein båt eller frå lufta. Ein kan ta båtturar på kvalsafari frå  hamn i Hermanus frå juni til midten av desember. Port Elizabeth har båtbaserte kvalsafariar ut av hamna som gjer at ein kan sørkaperar frå juli til november, knølkval frå juni til august og november til januar, og brydekval heile året, på nært hald. Ein kan òg sjå knølkvalar frå fyrtårnet ved kapp Recife (vestpunktet til Algoabukta), og sørkaperar frå utsiktspunkt langs kysten. Kvalsafari med båt (og delfinsafari) er òg ein populær turistattraksjon i fleire andre kystbyar i Sør-Afrika, som Plettenbergbukta, der industrien er knytt til naturvern og utdanning gjennom frivillige grupper. Plettenbergbukta blir vitja av sørkaprar i vintermånadene og knølkval i sommarmånadene. Brydekvalar er her heile året. Det andre kjente senteret for kvalkikking er False Bay. Turar forlatar Gordon's Bay og følgjer kysten rundt bukta. Her kan ein også sjå spekkhoggar i vintermånadene. Grindkval og dvergspermkva kan også vitja staden. Det finst fleire delfinarter her, som Cephalorhynchus heavisidii. Dei same turene omfattar også kvithai på Seal Island og kappingvinkolonien i Simon's Town.

Sørvest-Atlanteren - Argentina, Brasil og Uruguay 

I Brasil kan ein sjå knølkvalar ved Salvador i Bahia-staten og i Abrolhos nasjonale marinepark under paringsperioden i den australske vinteren og våren. Ein kan også sjå sørkaperar frå kysten i Santa Catarina-staten og Espírito Santo i same sesongen. Møderer med kalvar kan koma så nær som 30 meter frå land. Inntektar frå kvalkikking styrkar kystsamfunnet og har gjort byen Imbituba til den brasilianske «kvalhovedstaden».

I Argentina finn ein den største paringspopulasjonen av sørkaperar ved Valdéshalvøya i Patagonia om vinteren, med over 2000 katalogisert av Whale Conservation Institute og Ocean Alliance. Regionen omfattar seks naturreservat, og er rekna som ein av dei fremste kvalkikkarstadane i verda, særleg rundt byane Puerto Pirámides og byen Puerto Madryn, ettersom kvalane kan koma så nært som 200 meter frå hovudstrendene der, og spelar ei stor rolle i den store økoturismen i regionen.

I Uruguay kan ein sjå sørkaperer frå stranda i to kystdepartement - Maldonado og Rocha - frå juni til november. Stadene ein ser flest kvalar frå er Punta Colorada, Punta Negra, Playa Mansa og Punta Salinas i Punta del Este, og strendene ved i Rocha ved La Paloma og La Pedrera.

Nordaust-Atlanteren 

Tidvassund, innsjøar, laguner og varierande temperaturar av vatnet gjev ulike habitat for fleire kvalartar. Det finst større tal langs kystane av Storbritannia, Irland, Island, Skandinavia, Portugal, Spania og Frankrike. Ferje som kryssar Biscayabukta frå Storbritannia og Irland på veg til Spania og Frankrike, går ofte forbi enorme blåkvalar og mykje mindre niser. Landbaserte turar kan ofte også sjå desse dyra.

Utanfor sørkysten av Irland kan ein jamleg sjå knølkval og finnkval på organiserte turar mellom juli og februar. Artar ein kan sjå heile året inkluderer vågekval, spekkhoggar, niser, gulflankedelfin, tumlarar og arrdelfin. Det bur òg ei gruppe tumlarar i Shannonestuaret som trekk til seg turistar året rundt. Chanonry Point er ein av dei beste stadane i Storbritannia til å sjå tumlarar. Delfinane er synlege frå stranda, særleg når tidvatnet kjem inn og dei leikar og fiskar i dei sterke straumane. 

I Nord-Noreg (Nordland og Troms) er spekkhoggarar å sjå i Vestfjorden, Tysfjorden, Ofotfjorden og Andfjorden når silda samlar seg i fjordane om vinteren, og utanfor Lofoten om sommaren. På Andenes på Andøya i Vesterålen og rundt Krøttøya i Troms kan ein observera spermkval året rundt. Det blir halde sommarturar frå mai til september og vinterturar for å sjå spekkhoggar og knølkval frå oktober til april. Tromsø tilbyr òg kvalsafari etter spermkval og andre kvalar. Kontinentalhylla Eggakanten og djupvatnet der spermkvalar samlar seg, er svært nær kysten, byrja berre 7000 meter frå Andenes hamn.

I Portugal er det mogleg å sjå kval i Algarve. Lagos og Portimão er dei viktigaste stadene å sjå kval frå. Artar ein kan sjå i dette området er finnkval, spekkhoggar og grindkval, og tumlar, gulflankedelfin og stripedelfin.
I midten av Nordaustatlanteren, kring Madeira, Asorane og Kapp Verde, har kvalsafari vore i vekst på grunn av auka vern og informasjon. Ein av dei vanlegaste kvalane i desse områda er spermkval, særleg i grupper av fødande hoer.

I Spania kan ein sjå kvalar langs Gibraltarsundet, Biscayabukta og frå Kanariøyane. Tarifa er den viktigaste byen å sjå kval frå ved Gibraltarsundet. Denne inngangen til Middelhavet er også eit møtepunkt mellom kaldt vatn frå nord og tropisk, varmare vatn frå Africa, og er ei god rute for migrerande kvalar. Artar ein kan sjå i dette området er tumlar, gulflankedelfin og stripedelfin, og grindkval, spermkval, finnkval og spekkhoggar.
Ved Kanariøyane er det mogleg å sjå desse og andre artar, som blåkval, nebbkvalar, halvspekkhoggar og brydekval, i tillegg til flekkdelfin (Stenella frontalis), nebbdelfin (Steno bredanensis) og arrdelfin (Grampus griseus).

På Island er det mogleg å sjå kvalar i Eyjafjörður, Breiðafjörður, Skjálfandi og Faxaflói. Byar som tilbyr kvalsafari er Dalvík, Hauganes, Húsavík, Akureyri, Hólmavík, Grundarfjörður og Reykjavík. Dei vanlegaste kvalane er vågekval, knølkval, blåkval, spermkval og spekkhoggar, i tillegg til kvitnos og nise.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Whale watching» frå ,  den 6. oktober 2023.

Bakgrunnsstoff

 
Safari