ဘာဝ

ဘာဝ ဆိုသည်မှာ ပါဠိဘာသာစကားမှ ဆင်းသက်လာသော ဝေါဟာရတစ်ခုဖြစ်ပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာကျမ်းစာများ၊ အထူးသဖြင့် အဘိဓမ္မာနှင့် အလင်္ကာ (စာပေအလှအပပညာ) ဘာသာရပ်တို့တွင် အသုံးများသည်။ မူရင်းအဓိပ္ပာယ်အရ "ဖြစ်ခြင်း" ဟုဆိုသော်လည်း အကြောင်းအရာအလိုက် အမျိုးမျိုး အနက်ကောက်နိုင်သည်။ဘာဝ (ပု) [ဘူ+ဏ။ တထေဝ ဘဝတီတိ ဘာဝေါ။ ဘူ-သတ္တာယံ ဏော။ ဘဝတိ စိတ္တေတိ ဝေါ ဓာန်၊ဋီ၊၁၇၈။ သူစိ။] (၁) (က) ဖြစ်ခြင်း၊ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း။ (ခ) (သွားခြင်း၊ ချက်ခြင်းစသော) ကြိယာ၊ ဘော။ (၂) အလို၊ အလိုဆန္ဒ၊ အဇ္ဈာသယ၊ အဓိပ္ပါယ်။ (၃) သဘော၊ သဘာဝ၊ ဓမ္မတာ။ (၄) ချစ်ခြင်း။ (၅) ဘာဝရုပ်။ (၆) အသိဉာဏ်နှင့် သဒ္ဒါဖြစ်ပေါ်ကြောင်း၊ အနက်။ (သဒ္ဒပဝတ္တနိမိတ်။) (၇) (က) စိတ်။ (ခ) စိတ်ဖြစ်ပုံအထူး။ (၈) ကိုယ်၊ ခန္ဓာကိုယ်။ (၉) ရှိခြင်း။ (မဂဓအဘိဓာန်။ ဂဝ၇-၌ (၁) ပုဒ်အနက်။ (၂) ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း။ (၃) အလို။ (၄) ကြိယာ။ (၅) သဘော။ (၆) စမ္ပခြင်း။ (၇) ဣတ္ထိန္ဒြေ၊ ပုရိသိန္ဒြေ-အားဖြင့် ၇-နက်လာသည်။) ဘာဝ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်များ အောက်ပါတို့သည် ဘာဝ၏ အဓိပ္ပာယ်အမျိုးမျိုးကို ဖော်ပြထားခြင်း ဖြစ်သည်- ၁။ ဖြစ်ခြင်း၊ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း (သို့မဟုတ်) ကြိယာ: ကာယိကကိရိယာ (ကိုယ်အမူအရာ) တစ်ခုခု ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း သို့မဟုတ် ထင်ရှားလာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "သွားခြင်း၊ ချက်ခြင်း" စသည့် အပြုအမူ၊ လုပ်ဆောင်မှုများကိုလည်း "ဘာဝ" ဟု သုံးနှုန်းသည်။(၁) (က) ဖြစ်ခြင်း၊ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း။ ဘာဝေါ (ဝိဘာဝိနီ၊၂၃၄) ကိ ဥပ္ပဇ္ဇနံ။ မဏိမဉ္ဇူ၊၂၊၃၃၂။ (ခ) (သွားခြင်း၊ ချက်ခြင်း စသော) ကြိယာ၊ ဘော။ ဘာဝေန ဘဝလက္ခဏတ္ထ-ကြည့်။ ၂။ အလို၊ အလိုဆန္ဒ၊ အဇ္ဈာသယ၊ အဓိပ္ပာယ်: လူတစ်ဦး၏ အတွင်းစိတ်ဆန္ဒ၊ ရည်ရွယ်ချက် သို့မဟုတ် သဘောထားကို ဖော်ပြရာတွင်လည်း သုံးသည်။(၂) အလို၊ အလိုဆန္ဒ၊ အာသယ၊ အဓိပ္ပါယ်။ ဝိနိဓာယ ရုစိံ၊ ဝိနိဓာယဘာဝံ။ ဝိ၊၁၊၁၂၀။ ဝိ၊၂၊၃။ (ဇာ၊၂၊၁၂၁၊ ၂၉၀။) ဘာဝန္တိ ဝိဿာသဝသေန အဓိပ္ပါယံ။ ဇာ၊ဋ္ဌ၊၇၊၁၉၇။ (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၅၊၄၈၉။) ၃။ သဘော၊ သဘာဝ၊ ဓမ္မတာ: အရာဝတ္ထု သို့မဟုတ် တရားဓမ္မတို့၏ မူလသဘာဝ၊ ပကတိအခြေအနေကို ဆိုလိုသည်။ ဥပမာ- ဆူး၏ ချွန်ထက်သော သဘာဝ၊ ကပိတ္ထသီး၏ လုံးဝန်းသော သဘာဝ၊ သမင်မျက်လုံး၏ အရောင်အသွေးမျိုးစုံရှိသော သဘာဝတို့ကဲ့သို့ပင် ဖြစ်သည်။(၃) သဘော၊ သဘာဝ၊ ဓမ္မတာ။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၈၂ ၌ “သရုပ်အားဖြင့် ထင်ရှားရှိသော ပရမတ်တရား” ဟု နေရာဌာနအားလျော်စွာ အနက်ပေးသည်။) နိယတိသင်္ဂတိ ဘာဝပရိဏတာ ဆ‌‌သွေဝါဘိဇာတီသု။ သံ၊၂၊၁၇၂။ မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၄။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၈၂။) ဘာဝေါတိ သဘောပေါယေဝ။ သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၁၃။ သဘာဝါယေဝါတိ ယထာ ကဏ္ဍကသာတိက္ခတာ, ကပိတ္ထဖလာနံ ပရိမဏ္ဍလတာ မိဂက္ခီနံ ဝိစိတ္တာကာရတာ။ သံ၊ဋီ၊၂၊၂၆၈။ (မ၊ဋီ၊၁၊၈၂။ မူလဋီ၊၁၊၃၄။ ဘာဝသင်္ကန္တိဂမန-လည်းကြည့်။) ၄။ ချစ်ခြင်း: ချစ်ခင်စုံမက်ခြင်း၊ သံယောဇဉ်ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။(၄) ချစ်ခြင်း။ ဘာဝ (ဇာ၊၂၊၁၂၆) န္တိ ဧဝရူပါသူ သိနေဟ မာကရေ။ ဇာ၊ဋ္ဌ၊၅၊၄၀၆။ ၅။ ဘာဝရုပ်: အဘိဓမ္မာတွင် ဖော်ပြသော ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာတရားများထဲမှ တစ်မျိုးဖြစ်သည်။ ဇီဝိတရုပ်၊ ဘာဝရုပ်၊ စက္ခုပသာဒရုပ် (မျက်စိအကြည်ဓာတ်)၊ ကာယပ္ပသာဒရုပ် (ကိုယ်အကြည်ဓာတ်) စသည်တို့သည် ကံကြောင့်ဖြစ်သော "ကမ္မဇရုပ်" များဖြစ်သည်။(၅) ဘာဝရုပ်။ ဇီဝိတံ ဘာဝေါ စက္ခုပသာဒေါ ကာယပ္ပသာဒေါတိ ဣမေ ကမ္မသမုဋ္ဌာနာ သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂။ (—အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၄၅။) ၆။ အသိဉာဏ်နှင့် သဒ္ဒါဖြစ်ပေါ်ကြောင်း၊ အနက် (သဒ္ဒပဝတ္တနိမိတ်): စကားလုံးတစ်လုံး၏ အဓိပ္ပာယ်ကို နားလည်စေနိုင်သော အသိဉာဏ်နှင့် သဒ္ဒါစည်းမျဉ်းများကို ဆိုလိုသည်။(၆) အသိဉာဏ်နှင့် သဒ္ဒါဖြစ်ပေါ်ကြောင်း၊ အနက်။ (သဒ္ဒပဝတ္တနိမိတ်။) ဏျတ္တတာ ဘာဝေတု။ ကစ္စည်း။ ၃၀၇။ ဘဝန္တိ ဧတသ္မာ ဗုဒ္ဓိ သဒ္ဒါ ဣတိ ဘာဝေါ၊ ပဝတ္တနိမိတ္တံ ဝုစ္စတိ။ ရူ၊နှာ၊ ၂၃၆။ (နိရုတ္တိ၊ နှာ။ ၃၁၃။ ရူ၊ဋီ၊နှာ၊ ၁၇၀။) ၇။ စိတ် (သို့မဟုတ်) စိတ်ဖြစ်ပုံအထူး: စိတ်: အတွေး၊ အာရုံခံစားမှု စသည်တို့ကို ခြုံငုံ၍ ဆိုလိုသည်။ စိတ်ဖြစ်ပုံအထူး: အလင်္ကာ (Rhetoric) ဘာသာရပ်တွင် လူတို့၏ စိတ်ခံစားမှု၊ စိတ်အခြေအနေများကို ဖော်ပြရာ၌ အသုံးပြုသည်။ ၎င်းကို ပုံစံ (၃) မျိုး ခွဲခြားထားသည်။ ဌာယီဘာဝ: အမြဲတည်မြဲသော စိတ်ခံစားချက်များ (ဥပမာ- ချစ်ခြင်း၊ ရယ်မောခြင်း၊ ဝမ်းနည်းခြင်း၊ အမျက်ဒေါသ၊ ကြောက်ရွံ့ခြင်း၊ ရွံရှာခြင်း၊ အံ့ဩခြင်း၊ ငြိမ်သက်ခြင်း စသည်) ၉ မျိုးရှိသည်။ ဗျဘိစာရီဘာဝ: ခဏတာ ဖြစ်ပေါ်ပြီး ပျောက်ကွယ်တတ်သော စိတ်ခံစားချက်များ (ဥပမာ- ငြီးငွေ့ခြင်း၊ ကြံစည်ခြင်း စသည်) ၃၃ ပါးရှိသည်။ သာတ္တိကာဘာဝ: တည်ကြည်သောစိတ်ကြောင့် ကိုယ်ခန္ဓာတွင် ဖြစ်ပေါ်လာသော အကျိုးတရားများ (ဥပမာ- ကိုယ်လက်တောင့်တင်းခြင်း၊ ချွေးထွက်ခြင်း၊ မျက်ရည်ကျခြင်း၊ တုန်လှုပ်ခြင်း စသည်) ၈ ပါးရှိသည်။(၇) (က) စိတ်။ ဘာဝဒေါသ-ကြည့်။ (ခ) စိတ်ဖြစ်ပုံအထူး။ (စိတ်ဖြစ်ပုံအထူးတို့သည် သိင်္ဂါရရသ စသော ရသတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သောကြောင့် “ဘာဝ” မည်၏။ ထိုဘာဝသည် ဌာယီဘာဝ၊ ဗျဘိစာရီဘာဝ၊ သာတ္တိကာဘာဝ ဟု ၃-မျိုးရှိ၏။ ထို၃-မျိုးတို့တွင် — ဆန့်ကျင်ဘက် ဘာဝတို့က မဖုံးလွှမ်း၊ မပိတ်ပင်အပ်သည်ဖြစ်၍ အမြဲတည်သောဘာဝသည် “ဌာယီဘာဝ”မည်၏။ ထိုဌာယီဘာဝသည်— ချစ်ခင်စုံမက် နှစ်သက်ခြင်း = ရတိ၊ ရွှင်လန်း ဝမ်းမြောက်ခြင်း = ဟာသ၊ စိုးရိမ်ပူဆွေးခြင်း = သောက၊ စိတ်ဆိုးခြင်း၊ အမျက်ထွက်ခြင်း = ကောဓ၊ အားထုတ်ခြင်း = ဥဿာဟ၊ ထိတ်လန့် ကြောက်ရွံ့ခြင်း = ဘယ၊ စက်ဆုပ်ရွံရှာခြင်း = ဇိဂုစ္ဆာ၊ အံ့ဩခြင်း = ဝိမှယ၊ ငြိမ်သက်ခြင်း = သမ ဟူ၍ စိတ်ဖြစ်ပုံ ကွဲပြားခြားနားချက် အလိုက် ၉-မျိုးရှိသည်။ ငုပ်ချည်ပေါ်ချည် အမြဲမတည်ပဲ ရံခါဖြစ်၍ ရံခါပျောက်ကွယ်တတ်သော ဘာဝသည် “ဗျတိစာရီဘာဝ” မည်၏။ ထိုဗျဘိစာရီဘာဝသည်— ငြီးငွေ့ခြင်း = နိဗ္ဗေဓ၊ ကြံစည်စဉ်းစားခြင်း = တက္က စသောအားဖြင့် ၃၃-ပါး ရှိသည်။ တည်ကြည်သော စိတ်(ဧကဂ္ဂတာ)ကြောင့် ဖြစ်သော သဘောသည် ဖြစ်စေအပ်သော ကိုယ်လက် တောင့်တင်း ခိုင်မာခြင်း = ထမ္ဘ၊ အိပ်မောကျခြင်း၊ မိန်းမောတွေဝေခြင်း = ပလယ၊ ကြက်သီးမွေးညှင်း ထခြင်း = ရောမဉ္စ၊ ချွေးထွက်ခြင်း = သေဒ၊ မျက်ရည်ယိုခြင်း = အဿု၊ တုန်လှုပ်ခြင်း = ဝေပထု၊ အဆင်းဖောက်ပြန်ပျက်ယွင်းခြင်း = ဝေဝဏ္ဏိယ၊ အသံ ဖောက်ပြန်ပျက်ယွင်းခြင်း = ဝိသရတာ တို့သည် “သာတ္တိကာဘာဝ” မည်၏။ ဤသာတ္တိကာဘာဝ ၈-ပါးသည် စိတ်ဖြစ်ပုံ အလိုက် အကျိုးတရားများသာ ဖြစ်သော်လည်း ဥပစာအားဖြင့် ယင်းကို ဘာဝဟုဆိုသည်။ အလင်္ကာ။ ၃၄၀-၃၄၆။) ဌာယီသန္ဓေနေ ဘာဝ၊ ဝိဘာဝါ သာနုဘာဝကာ။ အလင်္ကာ။ ၃၃၉။ ၈။ ကိုယ်၊ ခန္ဓာကိုယ်: "ဘာဝ" ကို ကိုယ်ခန္ဓာကိုယ်၏ အဓိပ္ပာယ်ဖြင့်လည်း သုံးနှုန်းလေ့ရှိသည်။(၈) ကိုယ်၊ ခန္ဓာကိုယ်။ ဘာဝသဒ္ဓေါပိ အတ္တပရိယာယောတိ အာဟ “ဘာဝပေါသ ပုဂ္ဂလာ-ဒိသင်္ခါတနာ” (မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၅၂)တိ။ ဋီ၊၂၊၂၇၇။ ၉။ ရှိခြင်း: တစ်စုံတစ်ခု ရှိနေခြင်း သို့မဟုတ် ဖြစ်တည်နေခြင်းကိုလည်း "ဘာဝ" ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ (၉) ရှိခြင်း။ အဘာဝ- ကြည့်။ ဤသို့ဖြင့် "ဘာဝ" ဟူသော ဝေါဟာရသည် ပါဠိစာပေ၌ အကြောင်းအရာ၊ အခြေအနေနှင့် ဘာသာရပ်အလိုက် ကွဲပြားသော အဓိပ္ပာယ်များကို ဆောင်လျက်ရှိပါသည်။ ကိုးကား ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ