ဝဋ်

ဝဋ် ဆိုသည်မှာ ပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် သက္ကာယဒိဋ္ဌိ, ဝိစိကိစ္ဆာသည် ရှိနေ၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အထက်ဆုံးဖြစ်သော ဘဝဂ်ဘုံ၌ ဘဝပေါင်း အသင်္ချေ အနန္တတိုင်အောင် အဖန်ဖန် ရောက်ကြကုန်သော်လည်း တံငါ, မုဆိုး, သူခိုး, ဓားပြစသော အကုသိုလ်ကမ္မပထတွင်းသို့ တလဲလဲရောက်လာကြရကုန်၏။ အဝီစိ အစရှိသော အပါယ်ခန္ဓာအတွင်းသို့လျှင် တလဲလဲ ကျရောက်လာကြရကုန်၏။ ဤသို့လျှင် မကျွတ်နိုင်ဘဲ တဝဲလည်လည် ပြန်လှန်၍နေသည်ကို ဝဋ်ဟူ၍ ဆိုလိုသည်။ တိပိဋကအဘိဓာန်၌ ပါသော ဝဋ္ဋ (ဝဋ်) အဓိပ္ပါယ်များ ဝဋ္ဋ (ပု၊ န) [ဝဋ္ဋ+အ။ ဝတု+ထ။ တ-ကို ဋ-ပြု။ မဏိမဉ္ဇူ၊၂၊၃၂၃။ အပရာပရံ ဝဋ္ဋနဋ္ဌေန ဝဋ္ဋံ။ ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၂၊၃၈၀။ ဝတ္တတိ ဧတ္ထ ကမ္မံ တဗ္ဗိပါကောစာတိ ဝဋ္ဋံ။ ဝိဘာဝိနီ၊၂၃၂။] (၁) ဝဋ်၊ ဝဋ်ဆင်းရဲ၊ ဝဋ်တရား။ (က) သံသရာဝဋ်။ (က) သံသရာဝဋ်။ ကုတော သရာ နိဝတ္တန္တိ၊ ကတ္ထ ဝဋ္ဋံ န ဝတ္တတိ။ သံ၊၁၊၁၅။ ကုတော သရာ နိဝတ္တန္တီတိ ဣမေ သံသာရသရာ ကုတော နိဝတ္တန္တိ။ သံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၅၁။ ဝဋ္ဋေ အနပေက္ခာ (စရိယာ၊၄၀၁)တိ သံသာရေ နိရာလယာ၊ စရိယာ၊ဋ္ဌ၊၁၃၁။ တတ္ထ ဝဋ္ဋံ နာမ သံသာရော။ နေတ္တိ၊၉၄။ ဝဋ္ဋံ ဝတ္တီ (စူဠနိ၊၁၃၅) တိ သံဃာရပဝတ္တိ။ စူဠနိ၊ဋ္ဌ၊၃၃။ ဝဋ္ဋံ ဝတ္တိဿတီ (စူဠနိ၊ ၁၃၆)တိ သံသာရပဝတ္တံ ။ စူဠနိ၊ဋ္ဌ၊၃၃။ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၊ ၃၃၁)။ (ခ) တေဘူမကဝဋ်။ (ခ)တေဘူမကဝဋ်။ ဝဋ္ဋံ နာမ တေဘူမကဝဋံ။ အံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၄၀။ ဝဋ္ဋံ ဝါ (မဟာနိ၊၄၆)တိ တေဘူမကဝဋ္ဋံ။ မဟာနိဋ္ဋံ၊၁၆၄။ (မဟာနိ၊၇၆။ မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၇၅။ မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၉။ သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၆၈။ မဟာနိ၊ဋ္ဌ၊၂၀၄။ သာရတ္ထ၊၂၊၂၉၇။ မ၊ဋီ၊၂၊၁၀၇)။ (ဂ) ကမ္မဝဋ်၊ (ဂ) ကမ္မဝဋ်။ (ဃ) ဝိပါကဝဋ်။ (င) ကိလေသဝဋ်။ ဝဋ္ဋံ တေသံ နတ္ထိ ပညာ-ပနာယာ (ဥဒါန၊၁၆၇)တိ... တိဝိဓမ္ပိ ဝဋ္ဋံ နတ္ထိ ပညာပနာယ။ ဥဒါန၊ဋ္ဌ၊၃၂၁။ အစ္ဆေစ္ဆိ ဝဋ္ဋံ ဗျဂါ နိရာသံ...ဆိန္နံ ဝဋ္ဋံ န တတ္တတိ။ ဥဒါန၊၁၇၁။ လောကိယဉှိ ကုသလံ ...ဝဋ္ဋဉ္စ အာစိနန္တံ ဂစ္ဆတိ။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၀၃။ ဝဋ္ဋန္တိ ကမ္မဝဋ္ဋံ။ မူလဋီ၊၃၊၈၇။ အစ္ဆေစ္ဆိ ဝဋ္ဋန္တိ အနဝသေသတော ကိလေသဝဋ္ဋံ သမုစ္ဆိန္ဒိ... ဆိန္နံ ဝဋ္ဋံ န ဝတ္တတီတိ...ဥပစ္ဆိန္နံ ကမ္မဝဋ္ဋံ န ဝတ္တတိ န ပဝတ္တတိ။ ဥဒါန၊၃၃၀။ ဝဋ္ဋဝသေနာ(အံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၄၀)တိဝိပါကဝဋ္ဋဝသေန။ အံ၊ဋီ၊၁၊၈၈။ (မ၊၁၊၁၉၄။ သံ၊၂၊၄၈။ နေတ္တိ၊၇၉၊ ၁၅၀။ မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၅။ သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၅၅။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၉၁။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၉။ ဇာ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၃၄။ နေတ္တိ၊ဋ္ဌ၊၂၅၈)။ (ဃ) ဝိပါကဝဋ်။ (င) ကိလေသဝဋ်။ (ခ) (ဂ) (ဃ) (င) ဝဋ္ဋသ္မိံ (ဝိဘာဝိနီ၊၂၁၉)န္တိ တေဘူမကဝဋ္ဋသ္မိံ ကိလေသကမ္မ ဝိပါကဝဋ္ဋဝသေန ဝါ တိဝိဓ ဝ‌ဋ္ဋေ။ မဏိမဉ္ဇူ၊၂၊၂၃၃။ (စ) ဒုက္ခသစ္စာ, သမုဒယသစ္စာ ၂-ပါး။(စ) ဒုက္ခသစ္စာ, သမုဒယသစ္စာ ၂-ပါး။ တတ္ထ ဒေသစ္စာနိ ဝဋ္ဋံ။ ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၉၁။ ဒီ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၀၃။ ပုရိမာနိ ဒွေ သစ္စာနိ ဝဋ္ဋံ ပဝတ္တိ ဟေတုဘာဝတော။ ဒီ၊ဋီ၊၂၊၃၄၂–၃။ ဒီ၊ဋီ၊၃၊၂၃၅။ (၂) ရိက္ခာ၊ လှူဖွယ်ဝတ္ထု။ (၂) ရိက္ခာ၊ လှူဖွယ်ဝတ္ထု။ လှူဖွယ်ဝတ္ထု။ တတော ဟတ္ထိ အဿ ဗလ ကာယဩရောဓာဒယော ယထာနိဗဒ္ဓံ ဝဋ္ဋံ အလဘမာနာ ထာ‌‌‌မေန ဗလေန ပရိဟာယန္တိ။ ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၀၈။ (သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၆၆။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၄၂၆)။ (၃) ငုံးငှက်။ (၃) ငုံးငှက်။ ဝဋ္ဋပေါတက–ကြည့်။ (၄) ကျင် (ဂျင်) ကစားစရာ ဘောလုံး။ (၄) ကျင် (= ဂျင်) ကစားစရာဘောလုံး။ ဝဋ္ဋမနုက္ခိပ (စရိယာ၊၄၁၆) န္တိ ခိပနဝဋ္ဋသဏ္ဌာနတာယ ဝ ဝဋ္ဋန္တိ လဒ္ဓနာမံ ဂေဏ္ဍုကံ အနုက္ခိ ပေန္တော။ စရိယာ၊ဋ္ဌ၊၂၃၇။ (၅) အကြောင်း။ (၅) အကြောင်း။ ဝဋ္ဋံ တေသံ နတ္ထိ ပညာပနာယ။ သံ၊၂၊၄၈။ အထဝါ ဝဋ္ဋန္တိ ကာရဏံ။ သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၅၅။ (၆) ကြေးပုပ် (ခဲပုပ်နှင့် ကြေးနီရောစပ်ထားသော အထူး)။ (၆) ကြေးပုပ် (= ခဲပုပ်နှင့် ကြေးနီရောစပ်ထားသော သတ္တုအထူး)။ ဝဋ္ဋကာရ, ဝဋ္ဋလောဟ-တို့ကြည့်။ (၇) ဟင်းလင်းပွင့်ခြင်း။ (၇) ဟင်းလင်းပွင့်ခြင်း။ ဝူဋ္ဋကတ-ကြည့်။ (၈) ဝဋ္ဋကဇာတ်။ (၈) ဝဋ္ဋကဇာတ်။ အထ ဝဋ္ဋကပေါတဝရေန ဒသာတိ။ ဇာ၊၁၊၁၅၄။ တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၁၈ ဝဋ် အမျိုးမျိုး အဖန်ဖန်လည်တတ်သောကြောင့် ဝဋ်မည်၏။ တစ်နည်း ကံနှင့်အကျိုး ဝိပါက်တို့၏ ဖြစ်ရာဖြစ်သောကြောင့် ဝဋ်မည်၏။ ယင်း ဝဋ်သည် ကိလေသဝဋ်, ကမ္မဝဋ်, ဝိပါကဝဋ်-ဟူ၍ ၃-မျိုးရှိရာ အဝိဇ္ဇာ, တဏှာ, ဥပါဒါန်တို့သည် ကိလေသဝဋ်မည်၍ ကမ္မတို့သည် ကမ္မဝဋ်မည်ပြီး ဥပပတ္တိဘဝ, ဝိညာဏ် နာမ်ရုပ်, သဠာယတန, ဖဿ, ဝေဒနာ, ဇာတိ, ဇရာ, မရဏတို့သည် ဝိပါကဝဋ်မည်သည်။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၈၄။ ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၂၃၇။ သင်္ဂဟ၊၁၃၃။ မူလဋီ၊၂၊၁၂၆။ ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၂၊၃၈၀။ ဝိဘာဝိနီ၊၂၄၀)။ ယင်း ဝဋ် ၃-ပါးကို ကာမ, ရူပ, အရူပ ဟုဆိုအပ်သော ဘုံ ၃-ပါး၌ ဖြစ်တတ် လည်တတ်သောကြောင့် တေဘူမကဝဋ်ဟူ၍ လည်းခေါ်သည်။ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၈၃။ သာရတ္ထ၊၂၊၁၇။ ဝိမတိ၊၁၊၁၀၃။) ခန္ဓာ, အာယတန, ဓာတ်တို့၏ မပြတ်ဖြစ်သော အစဉ်သည် သံသရာဝဋ်မည်သည် (အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၈၆။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၁။ ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၁၇၆။ စူဠနိ၊ဋ္ဌ၊၂၃။) ဘဝသိန်းပေါင်းများစွာသည် (ဝါ) ဘဝ သိန်းပေါင်းများစွာ အရေအတွက်ရှိသော ဝဋ်ဆင်းရဲသည် သံသရာဝဋ်မည်သည်။ (ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၈၁။ ထေရ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၁၇။ သာရတ္ထ၊၁၊၆၅။ ဝိမတိ၊၁၊၁၇။ အကျယ်ကို ဆိုင်ရာပုဒ်များ ကြည့်) ဝဋ် (၃) ပါး မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးကို ပွားများအားထုတ်ပါက အကြင်ဝဋ်ဒုက္ခတရားတို့မှ လွတ်ငြိမ်းခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏။ ထိုဝဋ်ဒုက္ခတရားတို့သည် သုံးပါး ရှိ၏။ ဝဋ်ဒုက္ခသုံးပါးတွင် - (က) အပါယ်သံသရာ၏ ဆိုင်ရာဖြစ်သော ဝဋ်သုံးပါး၊ (ခ) ကာမသုဂတိသံသရာ၏ ဆိုင်ရာဖြစ်သော ဝဋ်သုံးပါး၊ (ဂ) ရူပသံသရာ၏ ဆိုင်ရာဖြစ်သော ဝဋ်သုံးပါး၊ (ဃ) အရူပသံသရာဆိုင်ရာဖြစ်သော ဝဋ်သုံးပါး ဟူ၍ ၃-ပါး ၄-လီ ရှိ၏။ (က) အပါယ်သံသရာ၏ ဆိုင်ရာဖြစ်သော ဝဋ်သုံးပါး ၁။ သက္ကာယဒိဋ္ဌိတစ်ပါး, ဝိစိကိစ္ဆာတစ်ပါး ဤကိလေသာ ၂-ပါးသည် ကိလေသဝဋ် မည်၏။ ၂။ ပါဏာတိပါတ,အဒိန္နာဒါန, ကာမေသုမိစ္ဆာစာရ, မုသာဝါဒ, ပိသုဏဝါစာ, ဖရုသဝါစာ, သမ္ဖပ္ပလာပ, အဘိဇ္ဈာ, ဗျာပါဒ, မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဟူသော အကုသလကမ္မပထတရား ဆယ်ပါးတို့သည် ကမ္မဝဋ် မည်၏။ ၃။ ငရဲသတ္တဝါ, တိရစ္ဆာန်သတ္တဝါ, ပြိတ္တာသတ္တဝါ, အသုရကာယ်သတ္တဝါ ဟုဆိုအပ်သော ဝိပါက်ကဋတ္တာ ခန္ဓာငါးပါးသည် ဝိပါကဝဋ် မည်၏။ (ခ) ကာမသုဂတိသံသရာ၏ ဆိုင်ရာဖြစ်သော ဝဋ်သုံးပါး ၁။ ကောင်းသော အဆင်းမျိုး , အသံမျိုး, အနံ့မျိုး, အရသာမျိုး, အတွေ့အထိမျိုးတို့၌ သာယာခင်မက် နှစ်သက်တွယ်တာသော ကာမတဏှာသည် ကိလေသဝဋ် မည်၏။ ၂။ ဒါန သီလ ဘာဝနာ စသော ကာမာဝစရပုညကိရိယဝတ္ထုဆယ်ပါးသည် ကမ္မဝဋ်မည်၏။ ၃။ လူသတ္တဝါ၊ နတ်ပြည်ခြောက်ထပ် နတ်သတ္တဝါဟု ဆိုအပ်သော ဝိပါက်ကဋတ္တာ ခန္ဓာငါးပါးသည် ဝိပါကဝဋ် မည်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် ကာမတဏှာသည် ရှိနေ၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အထက်ဖြစ်သော ဘဝဂ်ဘုံသို့ အဖန်ဖန် ရောက်ကုန်ငြားသော်လည်း ကာမတဏှာ၏ ကျွန်အဖြစ်သို့ တလဲလဲ ကျရောက်ကြကုန်၏။ (ဂ-ဃ) ရူပ, အရူပသံသရာ၏ ဆိုင်ရာဝဋ်သုံးပါး ၁။ ရူပဘဝ, အရူပဘဝတို့၌ သာယာတွယ်တာသော ရူပတဏှာ, အရူပတဏှာများသည် ကိလေသဝဋ် မည်၏။ ၂။ ရူပကုသိုလ်, အရူပကုသိုလ်များသည် ကမ္မဝဋ် မည်၏။ ၃။ ရူပဗြဟ္မာဟု ဆိုအပ်သော ဝိပါက်ကဋတ္တာခန္ဓာငါးပါး၊ အရူပဗြဟ္မာဟုဆိုအပ်သော ဝိပါက်နာမက္ခန္ဓာလေးပါးသည် ဝိပါကဝဋ် မည်၏။ ရူပတဏှာ, ရူပကုသိုလ်, ရူပဗြဟ္မာ့ခန္ဓာ,အရူပတဏှာ, အရူပကုသိုလ်, အရူပဗြဟ္မာ့ခန္ဓာဟူ၍ ဝဋ်သုံးပါးနှစ်လီ ဖြစ်သည်။ မဂ္ဂင်နှင့် ဝဋ် မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးသည် သောတာပတ္တိမဂ္ဂင်ရှစ်ပါး၊ သကဒါမိမဂ္ဂင်ရှစ်ပါး, အနာဂါမိမဂ္ဂင်ရှစ်ပါး, အရဟတ္တမဂ္ဂင်ရှစ်ပါးဟူ၍ ရှစ်ပါးလေးရှိ၏။ ထိုရှစ်ပါးလေးလီတွင် - ၁။ သောတာပတ္တိမဂ္ဂင်ရှစ်ပါးသည် အပါယ်သံသရာဆိုင်ရာဖြစ်သော ဝဋ် ၃-ပါးကို အကြွင်းမဲ့ ချုပ်ငြိမ်းစေ၏။ ကာမသုဂတိ၏ ဆိုင်ရာဖြစ်သော ဝဋ် ၃-ပါးကိုမူကား နောက် ၇-ဘဝကို ချန်လှပ်၍ ၇-ဘဝမှ အထက်ဖြစ်လတ္တံ့သော ကာမသုဂတိ၏ ဆိုင်ရာဝဋ် ၃-ပါးကိုလည်း သောတာပတ္တိမဂ္ဂင်ရှစ်ပါးသည် အကြွင်းမဲ့ ချုပ်ငြိမ်းစေ၏။ ၂။ သကဒါမိမဂ္ဂင်ရှစ်ပါးသည် အကျန် ၇-ဘဝတို့တွင် ၂-ဘဝကို ချန်လှပ်၍ ၂-ဘဝအထက်၌ ဖြစ်လတ္တံ့သော ၅-ဘဝတို့၌ ကာမသုဂတိ၏ ဆိုင်ရာဝဋ် ၂-ပါးကို အကြွင်းမဲ့ ချုပ်ငြိမ်းစေ၏။ ၃။ အနာဂါမိမဂ္ဂင်ရှစ်ပါးသည် ရူပသံသရာ, အရူပသံသရာတို့၏ ဆိုင်ရာဖြစ်ကုန်သော ဝဋ်သုံးပါးတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ချုပ်ငြိမ်းစေ၏၊ အလုံးစုံသော ကိလေသာတို့သည် ချုပ်ငြိမ်းကုန်၏။ ၄။ အရဟတ္တမဂ္ဂင်ရှစ်ပါးသည် ရူပသံသရာ အရူပသံသရာတို့၏ ဆိုင်ရာဖြစ်ကုန်သော ဝဋ်သုံးပါးတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ချုပ်ငြိမ်းစေ၏၊ အလုံးစုံသော ကိလေသာတို့သည် ချုပ်ငြိမ်းကုန်၏။ ဝဋ်မှာအမြဲ ငရဲမှာ အပကို ကြည့်ရန်။ ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ