ယထာဘူတဉာဏ်

ယထာဘူတဉာဏ် ဆိုသည်မှာ သင်္ခါရတရား (ရုပ်နာမ်တရား) တို့၏ အနိစ္စ (မမြဲခြင်း)၊ ဒုက္ခ (ဆင်းရဲခြင်း)၊ အနတ္တ (အစိုးမရခြင်း) စသော မဖောက်မပြန် ဟုတ်မှန်သော သဘော (`ယထာဘူတ`) ကို ထိုးထွင်းသိမြင်သော ဉာဏ်ပညာ ဖြစ်သည် (မဟာဋီ၊၂၊၃၈၄)။ သမ္မာဒဿနဉာဏ် နှင့် အတူတူဖြစ်ခြင်း ဤ ယထာဘူတဉာဏ်သည် သင်္ခါရတရားတို့၏ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ အခြင်းအရာကို ကောင်းစွာ (`သမ္မာ`) သိမြင်တတ်သောကြောင့် (`ပဿတိ`) သမ္မာဒဿနဉာဏ် (မှန်ကန်သော အမြင်) ဟူ၍လည်း ခေါ်ဆိုသည် ။ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ်/ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ် နှင့် ဆက်စပ်မှု ယထာဘူတဉာဏ်သည် အကြောင်းတရားနှင့် အကျိုးတရားတို့၏ ဆက်နွယ်မှုကို သိသော ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ် သို့မဟုတ် ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ်နှင့်လည်း ဆက်စပ်နေသည်။ ဥပမာ- "အဝိဇ္ဇာသည် အကြောင်းတရား (`ပစ္စယော`)၊ သင်္ခါရတို့သည် အဝိဇ္ဇာကြောင့်ဖြစ်သော အကျိုးတရား (`ပစ္စယသမုပ္ပန္နာ`) ဖြစ်ကြသည်။ သို့သော် အဝိဇ္ဇာ ကိုယ်တိုင်ကလည်း အာသဝေါ စသော အခြားအကြောင်းတရားများကြောင့် ဖြစ်ရသော အကျိုးတရား (`ပစ္စယသမုပ္ပန္နာ`) ပင် ဖြစ်သည်။ ဤသို့ အကြောင်းနှင့်အကျိုး နှစ်မျိုးလုံးသည်ပင် အကြောင်းတရားကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရသော ပစ္စယသမုပ္ပန္နတရားများသာ ဖြစ်သည်" ဟု အကြောင်းတရားကို ပိုင်းခြားသိသော ပညာသည် ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ် မည်၏ (ပဋိသံ၊၅၀)။ ဤအသိသည် ယထာဘူတကျသော အသိပင် ဖြစ်သည်။ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ ကို ရှုမြင်ခြင်းဖြင့် ယထာဘူတဉာဏ် ဖြစ်ပေါ်ပုံ အနိစ္စအားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်း: သင်္ခါရနိမိတ် (အကြောင်းနှင့်တကွသော ခန္ဓာငါးပါး) ကို အနိစ္စဟု နှလုံးသွင်းသောအခါ ထိုသင်္ခါရတို့၏ မမြဲသောသဘောကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိမြင်၏။ ဤအသိသည် သမ္မာဒဿန မည်၏။ ဤသို့မြင်လျှင် သင်္ခါရတို့၌ နိစ္စ၊ အနိစ္စဟူသော ယုံမှားခြင်း (`ကင်္ခါ`) ကင်းသွားသည်။ မဟာဋီကာ ရှင်းလင်းချက်: `နိမိတ္တ` ဆိုသည်မှာ ဃနသညာ (အတုံးအခဲဟု မှတ်ခြင်း) ၏ အကြောင်းဖြစ်သော ခန္ဓာငါးပါး ဖြစ်သည်။ သင်္ခါရ၌ နိစ္စအဖြစ် အရိပ်အမြွက်မျှမရှိ၍ အနိစ္စဟု မြင်ခြင်းသည် ယထာဘူတ မြင်ခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုအသိသည် သမ္မာဒဿန မည်၏။ ဤအသိကို အတိတ်၊ အနာဂတ် တရားများအထိ ဆက်လက်သိမြင်နိုင်သည်။ ဒုက္ခအားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်း: ပဝတ္တ (ကိလေသာ၊ ကံတို့ကြောင့် အဆင့်ဆင့်ဖြစ်သော ဥပါဒိန္နက္ခန္ဓာ) ကို ဒုက္ခဟု နှလုံးသွင်းသောအခါ ၎င်း၏ ဆင်းရဲခြင်းသဘောကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိမြင်၏။ မဟာဋီကာ ရှင်းလင်းချက်: `ပဝတ္တ` ဆိုသည်မှာ ကံကိလေသာကြောင့် ဖြစ်သော ဝိပါက်နာမ်ရုပ်ခန္ဓာအစဉ် ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းသည် ဒုက္ခအဖြစ် ထင်ရှားစွာ ထင်လာသည်။ အနတ္တအားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်း: နိမိတ္တ (အကြောင်းခန္ဓာ) နှင့် ပဝတ္တ (အကျိုးခန္ဓာ) နှစ်မျိုးလုံးကို အနတ္တဟု နှလုံးသွင်းသောအခါ ၎င်းတို့၏ အစိုးမရသော သဘောကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိမြင်၏။ ဤအသိသည် သမ္မာဒဿန မည်၏။ ဤသို့မြင်လျှင် ခပ်သိမ်းသောတရားတို့၌ အတ္တ ရှိ၊ မရှိ ဟူသော ယုံမှားခြင်း (`ကင်္ခါ`) ကင်းသွားသည်။ ယထာဘူတဉာဏ်၊ သမ္မာဒဿန၊ ကင်္ခါဝိတရဏ တို့၏ တူညီမှု ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်၌ "ယထာဘူတဉာဏ်၊ သမ္မာဒဿန၊ ကင်္ခါဝိတရဏ (ယုံမှားမှုမှ ကူးမြောက်ခြင်း) – ဤတရားသုံးပါးသည် အနက်အားဖြင့် တူ၍ သဒ္ဒါအသုံးအနှုန်းသာ ကွဲပြားသည်" (`ဣမေ ဓမ္မာ ဧကတ္ထာ၊ ဗျဉ္ဇနမေဝ နာနံ`) ဟု ဆိုထားသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ အကြောင်းနှင့်တကွသော နာမ်ရုပ်တရား (နိမိတ္တ၊ ပဝတ္တ) တို့ကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိသော တစ်ခုတည်းသော ပညာကိုပင် သိပုံအခြင်းအရာကိုလိုက်၍ ယထာဘူတဉာဏ်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မြင်ပုံအခြင်းအရာကိုလိုက်၍ သမ္မာဒဿနဟူ၍လည်းကောင်း၊ ယုံမှားမှုကင်းစင်စေသော အစွမ်းကိုလိုက်၍ ကင်္ခါဝိတရဏဉာဏ်ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ (သစ်ပင်တစ်ပင်ကို ရုက္ခ၊ ပါဒပ၊ တရု ဟု အမည်အမျိုးမျိုး ခေါ်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။) စူဠသောတာပန် အဆင့် ဤယထာဘူတဉာဏ် (ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိ) နှင့် ပြည့်စုံသော ဝိပဿကပုဂ္ဂိုလ်သည် ဘုရားရှင်သာသနာတော်၌ သက်သာရာရသူ (`လဒ္ဓဿာသော`)၊ ထောက်တည်ရာရသူ (`လဒ္ဓပတိဋ္ဌော`)၊ သုဂတိဘဝ လားရာမြဲသူ (`နိယတဂတိကော`) ဖြစ်၍ စူဠသောတာပန် (သောတာပန်အငယ်စား) မည်၏။ မဟာဋီကာ ရှင်းလင်းချက်: လဒ္ဓဿာသ (သက်သာရာရသူ): နာမ်ရုပ်ကို လက္ခဏ-ရသ-ပစ္စုပဋ္ဌာန်-ပဒဋ္ဌာန်အားဖြင့် ပိုင်းခြားသိသော ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိဉာဏ်ကြောင့် တရား၌ နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်မှု ပီတိပါမောဇ္ဇကို ရရှိသဖြင့် သက်သာရာရသည် မည်၏။ လဒ္ဓပတိဋ္ဌ (ထောက်တည်ရာရသူ): အကြောင်းနှင့်တကွသော နာမ်ရုပ်ကိုသိသော ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိဉာဏ်ကြောင့် သဿတဒိဋ္ဌိ၊ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ၊ အဟေတုကဒိဋ္ဌိ၊ ဝိသမဟေတုကဒိဋ္ဌိ စသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိများ ကင်းစင်၍ သာသနာတော်၌ အမြစ်တွယ်သော သဒ္ဓါတရားရှိသူ ဖြစ်သောကြောင့် ထောက်တည်ရာရသည် မည်၏။ ဤဉာဏ်အဆင့်တွင် လောကီဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့်ပင် သစ္စာလေးပါးကို သဘောအားဖြင့် သိမြင်ပြီးဖြစ်၍ အပါယ်လေးဘုံသို့ မကျရောက်တော့ဘဲ သောတာပန်အဆင့်သို့ ရောက်ရန် လမ်းကြောင်းပေါ်၌ တည်နေသူ ဖြစ်သည်။နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ - တတိယတွဲ - ဖားအောက်တောရဆရာတော် ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် ယထာဘူတဉာဏ် တိပိဋကအဘိဓာန်မှ ယထာဘူတဉာဏ [ယထာဘူတ+ဉာဏ] သင်္ခါရာနံ ယံ ယံ ဘူတံ အနိစ္စဘာဝါဒိ ယထာဘူတံ၊ တတ္ထ ဉာဏန္တိ ယထာဘူတဉာဏံ။ ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၂၊၃၈၄။] (၁) သဘောအားလျော်စွာ သိအပ်သော နေယျာရုံ၌ ဖြစ်သော ဝိပဿနာဉာဏ်။ (၂) ယထာဘူတဉာဏ်၊ ယထာဘူတကျကျ-မဖောက်မပြန်-ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း-ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ-မှန်မှန်ကန်ကန်-သဘောအားလျော်စွာ-သိတတ်သောဉာဏ်၊ (ရုပ်နာမ်တရားတို့၏ သာမည သဘောလက္ခဏာ, ဝိသေသသဘောလက္ခဏာကို သိတတ်သောဉာဏ်၊ သင်္ခါရတရားတို့၏ အကြင်အကြင်ဟုတ်မှန်သော အနိစ္စတာ အစရှိသော သဘောလက္ခဏာကို သိတတ်သောဉာဏ်)။(၁) (၂) ယထာဘူတံ ဝါ ဉာဏံ (ပဋိသံ၊၁၁၈) န္တိ ယထာဘူတံ ယထာသဘာဝံ နေယျံ။ တတ္ထ ပဝတ္တဉာဏမ္ပိ ဝိသယဝေါဟာရေန “ယထာဘူတဉာဏ”န္တိ ဝုတ္တံ။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၇။ ယထာဘူတံ ဉာဏာယ (သုတ္တနိ၊၃၉၁)တိ အဝိပရိတဉာဏာယ။ သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၂၀။ တတ္ထ တတ္ထ ယထာဘူတဉာဏံ (အံ၊၃၊၂၁၆)န္တိ တေသု တေသု ဓမ္မေသု ယထာသဘာဝဉာဏံ။ အံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၉၉။ ယထာဘူတဉာဏံ (ပဋိသံ၊၂၃၉) န္တိ ဉာဏတ္ထော ဝုတ္တော။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၅၈။ (သံ၊၁၊၂၆၈။ ပဋိသံ၊၂၅၇။ သံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၃၃။ သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၅၀။ ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၂၃၉–၄၀။ သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၃၃။ ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၂၊၃၈၄။) ယထာဘူတဉာဏ်၏ အမည်များ ယထာဘူတဉာဏ်၏ အမည်တို့သည်- (၁) သမ္မသနဉာဏ်။ (၂) ဥဒယဗ္ဗယဉာဏ်။ (၃) ဘင်္ဂဉာဏ်။ (၄) ဘယဉာဏ်။ (၅) အာဒီနဝဉာဏ်။ (၆) နိဗ္ဗိဒါဉာဏ်။ (၇) မုစ္စိတုကမျတာဉာဏ်။ (၈) ပဋိသင်္ခါဉာဏ်။ (၉) သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်။ (၁၀) ကမ္မဿကတာဉာဏ်။ (၁၁) အနိစ္စာနုပဿနာဉာဏ်။ (၁၂) ဒုက္ခာနုပဿနာဉာဏ်။ (၁၃) အနတ္တာနုပဿနာဉာဏ်။ (၁၄) နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာဉာဏ်။ (၁၅) ဝိရာဂါနုပဿနာဉာဏ်။ (၁၆) နိရောဓာနုပဿနာဉာဏ်။ (၁၇) ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာဉာဏ်။ (၁၈) အနိမိတ္တာနုပဿနာဉာဏ်။ (၁၉) အပ္ပဏိဟိတာနုပဿနာဉာဏ်။ (၂၀) သုညတာနုပဿနာဉာဏ်။ (၂၁) နာမရူပပရိစ္ဆေဒဉာဏ်။ (၂၂) သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်။ (၂၃) သကဒါဂါမိမဂ်ဉာဏ်။ (၂၄) အနာဂါမိမဂ်ဉာဏ်။ (၂၅) အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်။ (၂၆) သဗ္ဗညုတဉာဏ်။ (၂၇) ဌာနာဌာနဉာဏ် = အကြောင်းဟုတ်သည် မဟုတ်သည်ကို သိ-တတ်-ကြောင်းဖြစ်-သောဉာဏ်။ (၂၈) ဝိပါကဉာဏ် = ဆောက်တည်အပ်သော ကုသိုလ်ကံ, အကုသိုလ်ကံတို့၏ အကျိုးကို သိ-တတ်-ကြောင်း ဖြစ်-သောဉာဏ်။ (၂၉) ပဋိပဒါဉာဏ် = သုဂတိဘုံ ဒုဂ္ဂတိဘုံ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော ကုသိုလ်ကံ, အကုသိုလ်ကံဟု ဆိုအပ်သော အကျင့်ကို သိတတ်-ကြောင်းဖြစ်-သောဉာဏ်။ (၃၀) အနေကဓာတုနာနာဓာတုလောကဉာဏ် = များစွာသော ဓာတ်တို့၏ အထူးထူးသော သဘောရှိသော ခန္ဓာစသော သင်္ခါရလောကကို သိ-တတ်-ကြောင်းဖြစ်-သောဉာဏ်။ (၃၁) သတ္တာနံနာနာဓိမုတ္တိကဉာဏ် = သတ္တဝါတို့၏ အထူးထူးသော အလိုနှလုံးသွင်းရှိသည်၏ အဖြစ်ကို သိ-တတ်-ကြောင်းဖြစ်-သောဉာဏ်။ (၃၂) ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တိဉာဏ် = တစ်ပါးသောသတ္တဝါတို့၏ သဒ္ဓါအစရှိသော ဣန္ဒြေတို့၏ ရင့်သည်၏အဖြစ် နုသည်၏ အဖြစ်ကို သိ-တတ်-ကြောင်းဖြစ်-သောဉာဏ်။ (၃၃) ဈာနဝိမောက္ခသမာဓိသမာပတ္တီနံ သံကိလေသဝေါဒါနဝုဋ္ဌာနဉာဏ် = ဈာန် ဝိမောက္ခ သမာဓိ သမာပတ်တို့၏ ညစ်ညူးခြင်း ဖြူစင်ခြင်း ထခြင်းကို သိ-တတ်-ကြောင်းဖြစ်-သောဉာဏ်။ (၃၄) ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ် = ရှေး၌နေဘူးသော ခန္ဓာအစဉ်ကို အောက်မေ့-တတ်-ကြောင်းဖြစ်-သောဉာဏ်။ (၃၅) ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ် = နတ်တို့၏မျက်စိကဲ့သို့ အဝေးမှအဆင်းကို မြင်စွမ်းနိုင်သောဉာဏ်။ (၃၆) အာသဝက္ခယဉာဏ် = အရဟတ္တဖိုလ်သို့ကပ်၍ နေကြောင်းဖြစ်သော အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်။ (၃၇) မဟာဝဇီရဉာဏ်။ (၃၈) တရုဏဝိပဿနာဉာဏ်။ (၃၉) သင်္ခါရပရိစ္ဆေဒဉာဏ်။ (၄၀) မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏ်။ (၄၁) ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ်။ (၄၂) သမ္မာဒဿန = ဟုတ်မှန်သောဉာဏ် အမြင်ဟူ၍ အရာဌာနအားလျော်စွာ အမျိုးမျိုး ရှိပေသည်။ အမည်များ ခွဲခြားဖော်ပြချက် ထိုတွင် (၁) (ပဋိသံ၊၁၁၈။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၇) တို့၌ သမ္မသနဉာဏ်, ဥဒယဗ္ဗယဉာဏ်, ဘင်္ဂဉာဏ်, ဘယဉာဏ်, အာဒီနဝဉာဏ်, နိဗ္ဗိဒါဉာဏ်, မုစ္စိတုကမျတာဉာဏ်, ပဋိသင်္ခါဉာဏ်, သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်ဟု ဆိုအပ်သော ဝိပဿနာဉာဏ် (၉)ပါးကို ယထာဘူတဉာဏ်ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထို့ပြင်- (၂) (ပဋိသံ၊၂၃၉။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၅၈) တို့၌ အနိစ္စာနုပဿနာဉာဏ်, ဒုက္ခာနုပဿနာဉာဏ်, အနတ္တာနုပဿနာဉာဏ်, နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာဉာဏ်, ဝိရာဂါနုပဿနာဉာဏ်, နိရောဓာနုပဿနာဉာဏ်, ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာဉာဏ်, အနိမိတ္တာနုပဿနာဉာဏ်, အပ္ပဏိဟိတာနုပဿနာဉာဏ်, သုညတာနုပဿနာဉာဏ်ဟုဆိုအပ်သော အနုပဿနာဉာဏ် (၁၀)ပါး။ (၃) (အဘိ၊ဝိ၊၃၅၃။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၄၄။ သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၂၈။ သံ၊ဋီ၊၂၊၅၄၁။ ပဋိသံ၊၁၁၈။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၇) တို့၌ မဂ်ဉာဏ်(၄)ပါး။ (၄) (အံ၊၃၊၂၈၆။ အံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၉) တို့၌ သဗ္ဗညုတဉာဏ်။ (၅) (အံ၊၃၊၂၈၆-၇။ အံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၉၉။ ပဋိသံ၊၃၅၆-၈။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၃၁-၆) တို့၌ ဒသဗလဉာဏ်ဟုဆိုအပ်သော- (က) ဌာနာဌာနဉာဏ် = အကြောင်းဟုတ်သည် မဟုတ်သည်ကို သိ-တတ်-ကြောင်းဖြစ်-သောဉာဏ်။ (ခ) ဝိပါကဉာဏ် = ဆောက်တည်အပ်သော ကုသိုလ်ကံ, အကုသိုလ်ကံတို့၏ အကျိုးကို သိ-တတ်-ကြောင်းဖြစ်-သောဉာဏ်။ (ဂ) ပဋိပဒါဉာဏ် = သုဂတိဘုံ, ဒုဂ္ဂတိဘုံ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော ကုသိုလ်ကံ, အကုသိုလ်ကံတည်းဟူသော အကျင့်ကို သိ-တတ်-ကြောင်းဖြစ်-သောဉာဏ်။ (ဃ) အနေကဓာတုနာနာဓာတုလောကဉာဏ် = များစွာသောဓာတ်တို့၏ အထူးထူးသော သဘောရှိသော ခန္ဓာစသော သင်္ခါရလောကကို သိ-တတ်-ကြောင်းဖြစ်-သောဉာဏ်။ (င) သတ္တာနံနာနာဓိမုတ္တိကဉာဏ် = သတ္တဝါတို့၏ အထူးထူးသော အလိုနှလုံးသွင်းခြင်းရှိသည်၏အဖြစ်ကို သိ-တတ်-ကြောင်းဖြစ်-သောဉာဏ်။ (စ) ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တိဉာဏ် = တစ်ပါးသောသတ္တဝါတို့၏ သဒ္ဓါအစရှိသော ဣန္ဒြေတို့၏ ရင့်သည်အဖြစ်, နုသည်အဖြစ်ကို သိ-တတ်-ကြောင်းဖြစ်-သောဉာဏ်။ (ဆ) ဈာနဝိမောက္ခသမာဓိသမာပတ္တီနံ သံကိလေသဝေါဒါနဝုဋ္ဌာနဉာဏ် = ဈာန်, ဝိမောက္ခ, သမာဓိ, သမာပတ်တို့၏ ညစ်ညူးခြင်း, ဖြူစင်ခြင်း, ထခြင်းကို သိ-တတ်-ကြောင်းဖြစ်-သောဉာဏ်။ (ဇ) ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ် = ရှေး၌နေဖူးသော ခန္ဓာအစဉ်ကို အောက်မေ့-တတ်-ကြောင်းဖြစ်-သောဉာဏ်။ (ဈ) ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ် = နတ်တို့၏ မျက်စိကဲ့သို့ အဝေးမှအဆင်းကို မြင်စွမ်းနိုင်သောဉာဏ်။ (ည) အာသဝက္ခယဉာဏ် = အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ကပ်၍ နေကြောင်းဖြစ်သော အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်။ (၆) (ဝိ၊၅၊၂၈၀။ ဝိ၊ဋ္ဌ၊၄၊၂၁၈) တို့၌ တရုဏဝိပဿနာဉာဏ်ဟု ဆိုအပ်သော ဥဒယဗ္ဗယဉာဏ်။ (၇) (သံ၊၁၊၂၆၈။ သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၅၀) တို့၌ တရုဏဝိပဿနာဉာဏ်ဟု ဆိုအပ်သော သင်္ခါရပရိစ္ဆေဒဉာဏ် (= နာမရူပပရိဂ္ဂဟိတဉာဏ်), ကင်္ခါဝိတရဏဉာဏ်, သမ္မနဉာဏ်, မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏ်။ (၈) (ပဋိသံ၊၂၁။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၉၇) တို့၌ ဘယတူပဋ္ဌာနဉာဏ် = ဘယဉာဏ်။ (၉) (ပဋိသံ၊၂၅၈။ ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၂၃၉) တို့၌ ကင်္ခါဝိတရဏဉာဏ်၊ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ်၊ သမ္မာဒဿနဉာဏ် = ဟုတ်မှန်သောဉာဏ် အမြင်။ (၁၀) (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၈၆။ ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၁၉၄။ သာရတ္ထ၊၁၊၂၂၄။ ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၁၊၂၂၄) တို့၌ မဟာဝဇီရဉာဏ် (= အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်)။ (၁၁) (သံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၃၃။ ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၃၃၆-၇။ သံ၊ဋီ၊၁၊၂၇၃) တို့၌ နာမရူပပရိစ္ဆေဒဉာဏ်။ (၁၂) (သာရတ္ထ၊၁၊၇၅။ ဝိမတိ၊၁၊၅၄။ ဒီ၊ဋီ၊၁၊၂၈။ သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၉၉) တို့၌ ကမ္မဿကတာဉာဏ်။ (၁၃) (သံ၊ဋီ၊၂၊၄၆၉)၌ သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်-ကို ယထာဘူတဉာဏ်ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ယထာဘူတဉာဏ်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ် အနုလောမိကဉာဏ်ရှိသောပုဂ္ဂိုလ်, ယထာဘူတဉာဏ်ရှိသောပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် မိမိတို့ဉာဏ်၌ သာလျှင် သက်ဝင်တည်နေကြသောကြောင့် ယင်းဉာဏ် ၂-ပါးကို ဝိဝဋ္ဋနိဿိတသုဒ္ဓသတ္တဝါ (အရိယာပုဂ္ဂိုလ်)တို့၏တည်နေရာ “အာသယ” ဟူ၍ ခေါ်ဆိုရလေသည်။ ပဋိသံ၊၁၁၈။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၇။ သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၉၉။ ဤယထာဘူတ ဉာဏ်နှင့်ပြည့်စုံသော ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာန်းကို အားထုတ်သော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်ကို မြတ်စွာဘုရားသာသနာတော်၌ ဂတိမြဲသော စူဠသောတာပန် = သောတာပန်အငယ်စားလေးဟု ခေါ်ဆိုလေသည်။ (ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၂၄၀။) ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ဝိပဿနာ