ဝိညာဏက္ခန္ဓာ

ခန္ဓာငါးပါးတွင် ရုပ်ခန္ဓာမှတစ်ပါး နာမ်ခန္ဓာလေးပါး ရှိသည့်အနက် ဝိညာဏက္ခန္ဓာသည် အာရုံကို သိခြင်းသဘော ဖြစ်သည်။ ကျန်နာမ်ခန္ဓာသုံးပါးမှာ- ဝေဒနာက္ခန္ဓာ: အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန် စသော (၁၁) မျိုးသော အာရုံတို့၏ အရသာကို ခံစားခြင်း သဘောလက္ခဏာရှိသော တရားအစု။ သညာက္ခန္ဓာ: အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန် စသော (၁၁) မျိုးသော အာရုံတို့ကို အမှတ်ပြု၍ သိခြင်း၊ အာရုံကို မှတ်သားခြင်း သဘောလက္ခဏာရှိသော တရားအစု။ သင်္ခါရက္ခန္ဓာ: အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန် စသော (၁၁) မျိုးသော အာရုံတို့၌ ပြုပြင်ခြင်း၊ အားထုတ်ခြင်း၊ ကြောင့်ကြဗျာပါရသို့ ရောက်ခြင်း သဘောလက္ခဏာရှိသော စေတသိက်အစု။ ဤနာမ်ခန္ဓာလေးပါးတွင် ဝိညာဏက္ခန္ဓာကို ဦးစွာသိမြင်ပြီးပါက ကျန်နာမ်ခန္ဓာသုံးပါးကို သိမြင်ရန် လွယ်ကူသောကြောင့် ဝိညာဏက္ခန္ဓာကို ဦးစားပေး၍ ဖွင့်ဆိုလေ့ရှိပါသည်။ ဝိညာဏက္ခန္ဓာ၏ အဓိပ္ပာယ်နှင့် လက္ခဏာ (ဝိဇာနနလက္ခဏ) အရှင်သာရိပုတ္တရာ မထေရ်မြတ်က မဟာဝေဒလ္လသုတ္တန် (မ၊၁၊၃၆၆) ၌ အရှင်မဟာကောဋ္ဌိက မထေရ်မြတ်အား ဤသို့ ဖြေကြားတော်မူခဲ့သည်- "ငါ့ရှင် ကောဋ္ဌိက... အာရုံကို သိတတ်၏၊ အာရုံကို (အထူး) ရယူတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝိညာဏ်ဟု ဆိုအပ်၏။" (ဝိဇာနာတိ ဝိဇာနာတီတိ ခေါ အာဝုသော တသ္မာ ဝိညာဏန္တိ ဝုစ္စတိ။) ဝိသုဒ္ဓိမဂ် (ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၈၂) အရ- ဝိညာဏ: ဝိညာဏ် စိတ္တ: စိတ် မန: မနော၊ စိတ် ဤအသုံးအနှုန်းသုံးမျိုးသည် တရားကိုယ် အနက်သဘောအားဖြင့် အတူတူပင် ဖြစ်သည်။ အာရုံကို သိခြင်း (ဝိဇာနန)၊ အာရုံကို ကြံစည်ခြင်း (စိန္တန)၊ အာရုံကို သိခြင်း (မနန) ဟူသော အနက်သဘောတို့ဖြင့် ဝိညာဏ်၊ စိတ်၊ မနော ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ပရမတ္ထသဘောအရ ဓမ္မသဘာဝမှလွတ်သော သိတတ်သည့် ကတ္တား (ပြုလုပ်သူ) မရှိဘဲ၊ အာရုံကိုသိခြင်းဟူသော ဓမ္မသဘာဝကိုသာ ဝိညာဏ်ဟု ဘာဝသာဓနအားဖြင့် ဆိုလိုသည်။ ဝိဂြိုဟ် (၃) မျိုး ပရမတ္ထတရားတို့ကို ညွှန်းဆိုသော ဖဿ၊ ဝေဒနာ၊ သညာ၊ စေတနာ၊ ဝိညာဏ စသော သဒ္ဒါတို့ကို သဒ္ဒါနည်းအရ ရှင်းလင်းရာ၌ ကတ္တုသာဓန၊ ကရဏသာဓန၊ ဘာဝသာဓန ဟု ဝိဂြိုဟ်သုံးမျိုးဖြင့် ဖွင့်ဆိုနိုင်သော်လည်း- ကတ္တုသာဓန ("ဝိဇာနာတီတိ ဝိညာဏံ" = အာရုံကိုသိတတ်သောကြောင့် ဝိညာဏ်မည်၏) နှင့် ကရဏသာဓန ("ဝိဇာနာတိ ဧတေနာတိ ဝိညာဏံ" = ဤစိတ်ဖြင့် အာရုံကိုသိတတ်သောကြောင့် ဝိညာဏ်မည်၏) တို့သည် အတ္တစွဲကို ပယ်ဖျက်ရန် ဥပစာတင်၍ ဖွင့်ဆိုခြင်းဖြစ်ပြီး ပရမတ္ထသဘောကို တိုက်ရိုက်မထိမိပေ။ အတ္တကသိသည်မဟုတ်၊ စိတ်ကသာသိသည်၊ စိတ်မှတစ်ပါး အခြားသိတတ်သူမရှိဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်သည်။ ဘာဝသာဓန ("ဝိဇာနနံ ဝိညာဏံ" = အာရုံကိုသိခြင်းသဘောသည် ဝိညာဏ်မည်၏) သည်သာ ပရမတ္ထတရားကိုယ်ကို ထိမိသော ဝိဂြိုဟ်ဖြစ်ပြီး၊ စိတ်သည် အာရုံကိုသိခြင်း အမူအရာမျှသာဖြစ်ကြောင်း၊ ဗျာပါရကင်းမဲ့ကြောင်းကို ပြသည်။ ဝိညာဏ်အပြား ဝိညာဏ်သည် အာရုံကိုသိခြင်း (ဝိဇာနနလက္ခဏာ) အားဖြင့် တစ်မျိုးတည်းဖြစ်သော်လည်း၊ ဇာတ် ၏အစွမ်းဖြင့် ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်၊ အဗျာကတ ဟု သုံးမျိုး ကွဲပြားသည်။ ကုသိုလ်ဝိညာဏ် (၂၁) မျိုး ဘုံအပြားအားဖြင့် (၄) မျိုး ရှိသည်- ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ် (မဟာကုသိုလ်စိတ် ၈ ပါး): သောမနဿသဟဂုတ် ဉာဏသမ္ပယုတ် အသင်္ခါရိက (၁)၊ သသင်္ခါရိက (၁) သောမနဿသဟဂုတ် ဉာဏဝိပ္ပယုတ် အသင်္ခါရိက (၁)၊ သသင်္ခါရိက (၁) ဥပေက္ခာသဟဂုတ် ဉာဏသမ္ပယုတ် အသင်္ခါရိက (၁)၊ သသင်္ခါရိက (၁) ဥပေက္ခာသဟဂုတ် ဉာဏဝိပ္ပယုတ် အသင်္ခါရိက (၁)၊ သသင်္ခါရိက (၁) (အသင်္ခါရိက = မိမိကိုယ်တိုင် သို့မဟုတ် သူတစ်ပါးက မတိုက်တွန်းဘဲ အလိုအလျောက်ဖြစ်ခြင်း။ သသင်္ခါရိက = တိုက်တွန်းနှိုးဆော်မှုကြောင့်ဖြစ်ခြင်း။ ဤ၌ "သင်္ခါရ" သည် ရှေးဦးစွာပြုပြင်ပေးသော ပုဗ္ဗပယောဂကို ဆိုလိုသည်။) ဥပမာ- လှူဖွယ်ဝတ္ထု၊ အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်ပြည့်စုံမှု၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိဉာဏ်ရှေ့သွားရှိမှု စသည့်အကြောင်းများကြောင့် ရွှင်လန်းစွာ အလိုအလျောက် ဒါန၊ သီလ၊ ဘာဝနာပြုလျှင် ပထမမဟာကုသိုလ်စိတ် ဖြစ်၏။ သူတစ်ပါးတိုက်တွန်းမှပြုလျှင် ဒုတိယစိတ်ဖြစ်၏။ ကလေးသူငယ်တို့ မိဘကိုအတုယူ၍ အလိုအလျောက်ပြုသော (ဉာဏ်မယှဉ်သည့်) ကုသိုလ်သည် တတိယစိတ်၊ တိုက်တွန်း၍ပြုလျှင် စတုတ္ထစိတ် စသည်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သည်။ ရူပါဝစရကုသိုလ်စိတ် (၅ ပါး): ပထမဈာန်၊ ဒုတိယဈာန်၊ တတိယဈာန်၊ စတုတ္ထဈာန်၊ ပဉ္စမဈာန်ဟူသော ရူပဈာန် (၅) ပါးနှင့် ယှဉ်သောစိတ်များ။ အရူပါဝစရကုသိုလ်စိတ် (၄ ပါး): အာကာသာနဉ္စာယတန၊ ဝိညာဏဉ္စာယတန၊ အာကိဉ္စညာယတန၊ နေဝသညာနာသညာယတန ဟူသော အရူပဈာန် (၄) ပါးနှင့် ယှဉ်သောစိတ်များ။ လောကုတ္တရာကုသိုလ်စိတ် (၄ ပါး): သောတာပတ္တိမဂ်၊ သကဒါဂါမိမဂ်၊ အနာဂါမိမဂ်၊ အရဟတ္တမဂ် ဟူသော မဂ်စိတ် (၄) ပါး။ အကုသိုလ်ဝိညာဏ် (၁၂) မျိုး အကုသိုလ်စိတ်အားလုံးသည် ကာမာဝစရတရားချည်းသာ ဖြစ်သည်။ မူလအားဖြင့် (၃) မျိုးရှိသည်- လောဘမူစိတ် (၈ ပါး): သောမနဿသဟဂုတ် ဒိဋ္ဌိဂတသမ္ပယုတ် အသင်္ခါရိက (၁)၊ သသင်္ခါရိက (၁) သောမနဿသဟဂုတ် ဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ် အသင်္ခါရိက (၁)၊ သသင်္ခါရိက (၁) ဥပေက္ခာသဟဂုတ် ဒိဋ္ဌိဂတသမ္ပယုတ် အသင်္ခါရိက (၁)၊ သသင်္ခါရိက (၁) ဥပေက္ခာသဟဂုတ် ဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ် အသင်္ခါရိက (၁)၊ သသင်္ခါရိက (၁) ဥပမာ- ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ စသော မိစ္ဆာအယူဖြင့် ကာမဂုဏ်ခံစားခြင်း၊ လောကီမင်္ဂလာ၊ ဗေဒင်ယတြာယုံကြည်ခြင်းတို့၌ ပထမလောဘမူစိတ်ဖြစ်၏။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိမပါဘဲ မေထုန်မှီဝဲခြင်း၊ သူ့ဥစ္စာခိုးယူလုယက်ခြင်းတို့၌ တတိယလောဘမူစိတ် ဖြစ်၏။ ဒေါသမူစိတ် (၂ ပါး): ဒေါမနဿသဟဂုတ် ပဋိဃသမ္ပယုတ် အသင်္ခါရိက (၁) ဒေါမနဿသဟဂုတ် ပဋိဃသမ္ပယုတ် သသင်္ခါရိက (၁) သူ့အသက်သတ်ခြင်း၊ သူ့ဥစ္စာခိုးခြင်း၊ မုသားပြောခြင်း၊ ကုန်းချောခြင်း၊ ကြမ်းတမ်းစွာပြောခြင်း စသည်တို့ကို ပြုရာ၌ ဖြစ်သောစိတ်များ။ မောဟမူစိတ် (၂ ပါး): ဥပေက္ခာသဟဂုတ် ဝိစိကိစ္ဆာသမ္ပယုတ် (၁) (ရတနာသုံးပါး၊ ကံ၊ ကံ၏အကျိုး၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်တို့၌ ယုံမှားခြင်း) ဥပေက္ခာသဟဂုတ် ဥဒ္ဓစ္စသမ္ပယုတ် (၁) (စိတ်ပျံ့လွင့်ခြင်း) ဤမောဟမူစိတ်တို့သည် အလွန်တွေဝေ၍ လှုပ်ရှားသောကြောင့် သောမနဿနှင့်မယှဉ်၊ ဥပေက္ခာနှင့်သာ ယှဉ်သည်။ ပင်ကိုယ်သဘောအားဖြင့် မထက်မြက်၍ အသင်္ခါရိက/သသင်္ခါရိက ခွဲခြားမှုမရှိ။ ဥဒ္ဓစ္စသည် အကုသိုလ်စိတ်အားလုံး၌ ယှဉ်သော်လည်း ဤမောဟမူ ဥဒ္ဓစ္စသမ္ပယုတ်စိတ်၌ အထူးအင်အားကြီးမားသည်။ အကုသိုလ်စိတ် (၁၂) ပါးသည် ဒွါရသုံးပါး၊ ကမ္မပထမြောက်/မမြောက်သော ကံတို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သည်။ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂုတ်စိတ်မှတစ်ပါး (၁၁) ပါးသည် အပါယ်ဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေကျိုး၊ သုဂတိဘုံ၌ ပဝတ္တိကျိုးပေးနိုင်သည်။ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂုတ်စိတ်သည် ဒုဂ္ဂတိ၊ သုဂတိ၌ ပဝတ္တိကျိုးသာ ပေးနိုင်သည်။ ဝိပါက်အဗျာကတဝိညာဏ် (၃၆) မျိုး ဇာတ်အားဖြင့် ဝိပါက်အဗျာကတ နှင့် ကိရိယာအဗျာကတ ဟု နှစ်မျိုးရှိရာ၊ ဝိပါက်အဗျာကတသည် ဘုံအပြားဖြင့် (၄) မျိုး ရှိသည်- ကာမာဝစရဝိပါက်စိတ် (၂၃ ပါး): အကုသလဝိပါက် အဟိတ်စိတ် (၇) ပါး ကုသလဝိပါက် အဟိတ်စိတ် (၈) ပါး ကုသလဝိပါက် သဟိတ်စိတ် (မဟာဝိပါက် ၈ ပါး) (ကုသိုလ်သည် ဥဿာဟ = အကျိုးပေးရန်အားထုတ်မှု ရှိပြီး၊ ဝိပါက်သည် နိရုဿာဟ = အားထုတ်မှုကင်းသည်၊ မှန်၌ထင်သော အရိပ်ကဲ့သို့ဖြစ်သည်။) ရူပါဝစရဝိပါက်စိတ် (၅ ပါး): ရူပဈာန်ကုသိုလ်တို့၏ အကျိုး။ ရူပဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေ၊ ဘဝင်၊ စုတိကိစ္စဖြင့် ဖြစ်သည်။ အရူပါဝစရဝိပါက်စိတ် (၄ ပါး): အရူပဈာန်ကုသိုလ်တို့၏ အကျိုး။ အရူပဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေ၊ ဘဝင်၊ စုတိကိစ္စဖြင့် ဖြစ်သည်။ လောကုတ္တရာဝိပါက်စိတ် (ဖိုလ်စိတ် ၄ ပါး): မဂ်ကုသိုလ်လေးပါး၏ အကျိုး။ မဂ္ဂဝီထိ၊ ဖလသမာပတ္တိဝီထိတို့၌ ဖြစ်သည်။ (လူသားယောဂီအဖို့ ရူပ၊ အရူပ၊ လောကုတ္တရာဝိပါက်တို့သည် တိုက်ရိုက် ဝိပဿနာရှုရန် အာရုံမဟုတ်ပေ။ မဟဂ္ဂုတ်စိတ်တို့သည် ရရှိသူသန္တာန်၌သာ ထင်ရှားသည်။) ကိရိယာအဗျာကတဝိညာဏ် (၂၀) မျိုး ဘုံအပြားဖြင့် (၃) မျိုး ရှိသည်- ကာမာဝစရကိရိယာစိတ်: အဟိတ်ကိရိယာ (၃) ပါး (ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်း၊ မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်း၊ ဟသိတုပ္ပါဒ်) မဟာကိရိယာ (၈) ပါး ရူပါဝစရကိရိယာစိတ် (၅ ပါး) အရူပါဝစရကိရိယာစိတ် (၄ ပါး) (ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်း၊ မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းမှတစ်ပါး ကျန်ကိရိယာစိတ် (၁၈) ပါးသည် ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့ သန္တာန်၌သာ ဖြစ်သည်။) စိတ်အကျဉ်းချုပ် (၈၉) ပါး ကုသိုလ်စိတ် (၂၁) ပါး အကုသိုလ်စိတ် (၁၂) ပါး ဝိပါက်စိတ် (၃၆) ပါး ကိရိယာစိတ် (၂၀) ပါး စုစုပေါင်း ဝိညာဏ် (စိတ်) (၈၉) ပါး ဖြစ်သည်။ ဝိညာဏ်တို့၏ လုပ်ငန်းကိစ္စ (၁၄) မျိုး ပဋိသန္ဓေ (ဘဝသစ်ဆက်စပ်ခြင်း)၊ ဘဝင် (ဘဝအစဉ်ကိုထိန်းထားခြင်း)၊ အာဝဇ္ဇန်း (အာရုံသို့ညွှတ်ခြင်း)၊ ဒဿန (မြင်ခြင်း)၊ သဝန (ကြားခြင်း)၊ ဃာယန (နမ်းရှူခြင်း)၊ သာယန (အရသာခံခြင်း)၊ ဖုသန (တွေ့ထိခြင်း)၊ သမ္ပဋိစ္ဆန (အာရုံကိုလက်ခံခြင်း)၊ သန္တီရဏ (အာရုံကိုစုံစမ်းခြင်း)၊ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗန (အာရုံကိုဆုံးဖြတ်ခြင်း)၊ ဇဝန (ကုသိုလ်အကုသိုလ်အကျိုးကို စောခြင်း)၊ တဒါရမ္မဏ (ဇော၏အာရုံကို မှတ်သားခြင်း)၊ စုတိ (သေခြင်း) ဟူ၍ (၁၄) မျိုး ရှိသည်။ ဤသည်မှာ ဝိညာဏက္ခန္ဓာ အကြောင်း အကျဉ်းချုပ် ရှင်းလင်းချက် ဖြစ်ပါသည်။နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ - စတုတ္ထတွဲ - ဖားအောက်တောရဆရာတော် တိပိဋကအဘိဓာန်မှ ဝိညာဏက္ခန္ဓ (ပု) [ဝိညာဏ + ခန္ဓ။ ဝိဇာနသ္ကန္ဓ-သံ။] ဝိညာဏက္ခန္ဓာ — (က) ဝိညာဉ်-စိတ်-ဟူသော-အဖို့-အစု-အပုံ-၃ အပေါင်း။ (ခ) ဝိညာဉ်-စိတ်-တို့၏-အဖို့-အစု-အပုံ-အပေါင်း။ (က) (ခ) ယံ တသ္မိံ သမယေ စိတ္တံ မနော ဝိညာဏံ ဝိညာဏက္ခန္ဓာ။ အဘိ၊ဓ၊၁၈။ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ရူပက္ခန္ဓာ ဝေဒနာက္ခန္ဓာ.. . ဝိညာဏက္ခန္ဓာ။ အဘိ၊ဝိ၊၁။ သင်္ဂဟ၊ သမုစ္စည်းပိုင်း။ ဝိဇာနာတီတိ ဝိညာဏံ၊ ဝိညာဏမေဝ ခန္ဓာ ဝိညာဏက္ခန္ဓာ။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၈၅။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၁၈။ မဟာနိ၊ဋ္ဌ၊၂၀၊ ၂၅၂။ တတ္ထ ကတမော ဝိညာဏက္ခန္ဓော၊ ယံ ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နေ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ၊ တဒေကဇ္ဈံ အဘိသညူဟိတွာ အဘိသင်္ခိပိတွာ အယံ ဝုစ္စတိ ဝိညာဏက္ခန္ဓာ။ အဘိ၊ဝိ၊၁၀။ ဝေဒနာက္ခန္ဓာတိ ဝေဒနာရာသိ ဝေဒနာကောဋ္ဌာသောတိ ဣမိနာ နယေန သညာက္ခန္ဓာဒီနံ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂။ ယသ္မာ ပန ရာသဋ္ဌောယေဝ ခန္ဓဋ္ဌော န ဟောတိ။ ကောဋ္ဌာသောပိ ခန္ဓဋ္ဌောယေဝ၊ တသ္မာ ကောဋ္ဌာသဋ္ဌေန ဝိညာဏကောဋ္ဌာသောတိပိ အတ္ထော။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၁၈။ (မ၊၃၊၆၇။ သံ၊၂၊၃၉၊ ၈၃။ အဘိ၊ဓ၊၂၀၊ ၂၆၊ ၃၄-၇။ အဘိ၊ဝိ၊၁၃၊ ၄၉၊ ၁၅၀-၂။ အဘိ၊ပု၊၃၅။ အဘိ၊က၊၂၅၂-၃။ ယမက၊၁၊၁၇-၉။ မ၊ဋ္ဌ၊၄၊၅၂။ သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၆။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၊၃။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၅)။ ရူပက္ခန္ဓ (ပရမတ္ထဒီပနီ၊ဋီ၊၃၁၈) လည်းကြည့်။ အတိတ်, အနာဂတ်, ပစ္စုပ္ပန်စသော-ဝိညာဉ်-စိတ်-အစုကို “ဝိညာဏက္ခန္ဓာ” ဟုခေါ်ဆိုသည်။ (အဘိ၊ဝိ၊၁၀။ မ၊၃၊၆၇။ သံ၊၂၊၃၉၊ ၈၃။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၀)။ စိတ် ၈၉-ပါးမှ လွတ်သော ဝိညာဏက္ခန္ဓာမည်သည် မရှိ။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၆)။ တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၁၉ ဝိညာဏက္ခန္ဓာ၏ ဖြစ်ရာသည်-- (၁) ပုဂ္ဂိုလ်၊ (၂)ဘုံ ဟူ၍ ၂-ပါးအပြားရှိ၏။ ဝိညာဏက္ခန္ဓာ၏ ဖြစ်ရာ ပုဂ္ဂိုလ် ထိုတွင် ပုဂ္ဂိုလ်သည် (၁) ဝိညာဏက္ခန္ဓာ ဖြစ်ဆဲပုဂ္ဂိုလ်၊ (၂) ဝိညာဏက္ခန္ဓာဖြစ်ပြီး ပုဂ္ဂိုလ်၊ (၃) ဝိညာဏက္ခန္ဓာဖြစ်လတ္တံ ပုဂ္ဂိုလ် ဟူ၍ ၃-ပါး အပြားရှိ၏။ ထိုတွင် (၁) ဝိညာဏက္ခန္ဓာ ဖြစ်ဆဲ ပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည် စတုဝေါကာရ ဥပပဇ္ဇန္တဖြစ်သော တိဟိတ်ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်, အောက် ဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် ၃-ယောက်, ပဉ္စဝေါကာရ ဥပပဇ္ဇန္တဖြစ်သော ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက် အောက်ဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် ၃-ယောက်တို့တည်း။ (၂) ဝိညာဏက္ခန္ဓာဖြစ်ပြီးပုဂ္ဂိုလ် ဟူသည်— ခပ်သိမ်းသော ဥပပဇ္ဇန္တ, စဝန္တဖြစ်သော ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက်, ဖလဋ္ဌာန် ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက်တို့တည်း။ (၃) ဝိညာဏက္ခန္ဓာ ဖြစ်လတ္တံ့ ပုဂ္ဂိုလ် ဟူသည်— ပစ္ဆိမဘဝိကမှတစ်ပါး ခပ်သိမ်းသော ဥပပဇ္ဇန္တ, စဝန္တဖြစ်သော ပုထုဇဉ် ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက်, အောက်ဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် ၃-ယောက်တို့တည်း။ ဝိညာဏက္ခန္ဓာ၏ဖြစ်ရာဘုံဟူသည်—— ကာမ ၁၁-ဘုံ, အသညသတ်ကြဉ်သော ရူပ ၁၅-ဘုံ, အရူပ ၄-ဘုံအားဖြင့် ၃၀-သော ဘုံတို့တည်း။ ထို့အတူ ဝိညာဏက္ခန္ဓာ၏ ချုပ်ရာသည်လည်း— (၁) ပုဂ္ဂိုလ် (၂)ဘုံ ဟူ၍ ၂-ပါးအပြားရှိ၏။ ဝိညာဏက္ခန္ဓာ၏ ချုပ်ရာ ပုဂ္ဂိုလ် ထိုတွင် ပုဂ္ဂိုလ်သည်—(၁) ဝိညာဏက္ခန္ဓာ ချုပ်ဆဲပုဂ္ဂိုလ်၊ (၂) ဝိညာဏက္ခန္ဓာချုပ်ပြီး ပုဂ္ဂိုလ်၊ (၃) ဝိညာဏက္ခန္ဓာချုပ်လတ္တံ့ ပုဂ္ဂိုလ် ဟူ၍ ၃-ပါးအပြားရှိ၏။ ထိုတွင် (၁) ဝိညာဏက္ခန္ဓာချုပ်ဆဲပုဂ္ဂိုလ် ဟူသည်— စတုဝေါကာရစဝန္တဖြစ်သော တိဟိတ်ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်, ဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက်, ပဉ္စဝေါကာရစဝန္တဖြစ်သော ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက်, ဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက်တို့တည်း။ (၂) ဝိညာဏက္ခန္ဓာ ချုပ်ပြီးပုဂ္ဂိုလ်ဟူ သည်— ခပ်သိမ်းသောဥပပဇ္ဇန္တ, စဝန္တဖြစ်သော ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက်, ဖလဋ္ဌာန် ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက်တို့တည်း။ (၃) ဝိညာဏက္ခန္ဓာ ချုပ်လတ္တံ့ပုဂ္ဂိုလ် ဟူသည်— ပရိနိဗ္ဗန္တမှတစ်ပါး ခပ်သိမ်းသော ဥပပဇ္ဇန္တ, စဝန္တဖြစ်သော ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက်, အောက်ဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် ၃-ယောက် တို့တည်း။ ဝိညာဏက္ခန္ဓာ၏ ချုပ်ရာဘုံဟူသည်— ကာမ ၁၁-ဘုံ, အသညသတ်ကြဉ်သော ရူပ ၁၅-ဘုံ, အရူပ ၄-ဘုံအားဖြင့် ၃၀-သော ဘုံတို့တည်း။ ဝိညာဏက္ခန္ဓာကို ပိုင်းခြား၍ သိသော ပုဂ္ဂိုလ် ဝိညာဏက္ခန္ဓာကို ပိုင်းခြား၍ သိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည်— (၁) ဝိညာဏက္ခန္ဓာကို ပိုင်းခြား၍သိဆဲပုဂ္ဂိုလ်၊ (၂) ဝိညာဏက္ခန္ဓာကို ပိုင်းခြား၍ သိပြီးပုဂ္ဂိုလ် (၃) ဝိညာဏက္ခန္ဓာကို ပိုင်းခြား၍ သိလတ္တံ့ ပုဂ္ဂိုလ် ဟူ၍ ၃-ပါး အပြားရှိ၏။ ထိုတွင် (၁) ဝိညာဏက္ခန္ဓာကို ပိုင်းခြား၍ သိဆဲပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည်— အရဟတ္တ မဂ္ဂဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ်တည်း။ (၂) ဝိညာဏက္ခန္ဓာကို ပိုင်းခြား၍ သိပြီးပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည် အရဟတ္တ ဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ်တည်း။ (၃) ဝိညာဏက္ခန္ဓာကို ပိုင်းခြား၍ သိလတ္တံ့ပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည် ကျွတ်ထိုက်သော ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်, အောက် မဂ္ဂဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် ၃-ယောက်, အောက်ဖလဋ္ဌာန် ပုဂ္ဂိုလ် ၃-ယောက်တို့တည်း။ (ယမက၊၁၊၃၁-၅၊ ၄၄-၈၊ ၆၈-၉။ ယမိုက်အရကောက်)။ ဝိညာဏက္ခန္ဓာ၏ အကျယ်ကို အဘိ၊ဝိ၊ ၁၀-၃၊ ၄၉၊ ၅၉။ ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၈၂-၉၀။တို့၌ ကြည့်)။ ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် ဝိညာဏက္ခန္ဓကထာ အခန်း ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ Category:ဝိပဿနာ