ဥပစယရုပ်

ရူပဿ ဥပစယ (ရုပ်တရားတို့၏ တိုးပွားစုပုံခြင်း) ဥပစယရုပ်အကြောင်းကို အဘိဓမ္မာ ရှုထောင့်မှ အောက်ပါအတိုင်း ရှင်းလင်းတင်ပြနိုင်ပါသည်။ သန္တတိရုပ်လည်း ကြည့်။ ဥပစယ၏ လက္ခဏာစသည် လေးမျိုး (လက္ခဏာဒိ စတုက္က) ၁။ လက္ခဏာ (သဘာဝ အမှတ်အသား): ဤ၌ အဓိပ္ပာယ် နှစ်မျိုး ရှိသည်- (က) အာစယ လက္ခဏာ: ဘဝတစ်ခု၏ အစ ပဋိသန္ဓေအခါ၌ ရုပ်တရားတို့ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ခြင်း သဘော။ (ခ) ဝဍ္ဎိ လက္ခဏာ: ထိုသို့ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပြီးနောက် ဣန္ဒြေများ (ဥပမာ- စက္ခုပသာဒ စသည်) ပြည့်စုံသည့်တိုင်အောင် ရုပ်တရားတို့ အထက်အထက်၌ တိုးပွား၍ ဖြစ်ခြင်း သဘော။ ၂။ ရသ (ကိစ္စ၊ အလုပ်): မဖြစ်သေးသော အနာဂတ် အစွန်းမှ ရုပ်တရားတို့ကို (ယခု ပစ္စုပ္ပန်၌) ပေါ်ပေါက် လာစေသကဲ့သို့ ဖြစ်စေခြင်း ကိစ္စ။ ၃။ ပစ္စုပဋ္ဌာန် (ထင်ရှားလာပုံ၊ အကျိုး): ဤ၌လည်း အဓိပ္ပာယ် နှစ်မျိုး ရှိသည်- (က) နိယျာတန ပစ္စုပဋ္ဌာန: "ဤသည်တို့ကား ရုပ်တရားတို့တည်း" ဟု (ဉာဏ်၌) ဆောင်နှင်း အပ်နှင်း ပြသကဲ့သို့ ထင်ရှားလာခြင်း။ (ခ) ပရိပုဏ္ဏဘာဝ ပစ္စုပဋ္ဌာန: ရုပ်တရားတို့ ပြည့်စုံခြင်း သဘော ထင်ရှားလာခြင်း။ ၄။ ပဒဋ္ဌာန် (နီးသော အကြောင်း): ဥပစယ ဖြစ်ဆဲ ရုပ်တရားများ။ အာစယ၊ ဥပစယ၊ သန္တတိ ဆက်စပ်မှု မူလအခြေခံ: ဤ ဥပစယ နှင့် သန္တတိ ဟူသော အခေါ်အဝေါ် နှစ်မျိုး (အချို့အဖွင့်အရ အာစယ အပါအဝင် သုံးမျိုး) သည် အခြေခံအားဖြင့် ရုပ်တရားတို့၏ ဖြစ်ခြင်း (ဇာတိရုပ်၏ ဥပါဒ်ခဏ) ကိုပင် မတူညီသော ရှုထောင့်မှ ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ပရမတ်သဘောအရ တရားကိုယ် ကွဲပြားမှု မရှိ၊ ဖြစ်ခြင်း သဘောပင် ဖြစ်သည်။ ဖြစ်ပုံ အခြင်းအရာ ကွဲပြားမှု၊ ဟောကြားခံ ပုဂ္ဂိုလ်၏ အလိုကို လိုက်၍ ခွဲခြား ဟောကြားခြင်း ဖြစ်သည်။ ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိတော်: "ယော အာယတနာနံ အာစယော၊ သော ရူပဿ ဥပစယော။ ယော ရူပဿ ဥပစယော၊ သာ ရူပဿ သန္တတိ။" ဟု ဟောတော်မူသည်။ အဖွင့်: ပထမဝါကျ - အာယတန (=ပရမတ်ရုပ်) တို့၏ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ခြင်း (အာစယ) သည် ရုပ်၏ ဥပစယ မည်၏။ (ဤ၌ 'ဥပ' သဒ္ဒါသည် ပဌမ = အစ အနက်ကို ဟောသည်။) ဒုတိယဝါကျ - ရုပ်၏ (အထက်အထက်၌ တိုးပွား၍) ဖြစ်ခြင်း (ဥပစယ) သည် ရုပ်၏ သန္တတိ (အစဉ်ဆက်ဖြစ်ခြင်း) မည်၏။ (ဤ၌ 'ဥပ' သဒ္ဒါသည် ဥပရိ = အထက်/နောက်ထပ် အနက်ကို ဟောသည်။) အဋ္ဌကထာ ဥပမာ: မြစ်ကမ်းပါးရှိ လက်ယက်တွင်း ဥပမာဖြင့် - ရေစတင် ထွက်ခြင်း = အာစယ (ရှေးဦးဖြစ်ခြင်း) ရေ တဖြည်းဖြည်း ပြည့်လာခြင်း = ဥပစယ (တိုးပွား၍ ဖြစ်ခြင်း) ရေလျှံ၍ စီးသွားခြင်း = သန္တတိ (အစဉ်ဆက်၍ ဖြစ်ခြင်း) သုံးမျိုး ခွဲခြားပုံ (ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၊ မူလဋီကာ အလို): အာစယ: ဘဝတစ်ခု၌ ရုပ်တရားတို့ ရှေးဦးအစ ပထမဆုံး ဖြစ်ခြင်း (ပဋိသန္ဓေခဏ စသည်)။ ဥပစယ: ထို ပထမ ဖြစ်ပြီးနောက် ရုပ်များ ပြည့်စုံသည့်တိုင်အောင် (ဥပမာ- ဂဗ္ဘသေယျက သတ္တဝါ၌ စက္ခုဒသက စသည် ဖြစ်သည်အထိ) အထက်အထက်၌ တိုးပွား၍ ဖြစ်ခြင်း။ သန္တတိ: ရုပ်များ ပြည့်စုံပြီးနောက် စုတိစိတ် မတိုင်မီအထိ အဆက်မပြတ် အထပ်ထပ် ဖြစ်ပွားနေခြင်း။ ဥပစယ၏ အဓိပ္ပာယ် နှစ်ခွ နှင့် ရှုကွက် ဥပစယ ဟူသော ပုဒ်၌ 'ဥပ' သဒ္ဒါသည် "ပထမ/အစ" ဟူသော အနက် နှင့် "ဥပရိ/အထက်/နောက်ထပ်" ဟူသော အနက် နှစ်မျိုးလုံးကို ဟောနိုင်သောကြောင့် ၎င်းတွင် အာစယ (အစဖြစ်ခြင်း) နှင့် ဥပစယ (တိုးပွားဖြစ်ခြင်း) နှစ်မျိုးလုံး၏ သဘော ပါဝင်နေသည်။ ထို့ကြောင့် ဥပစယကို ရှုမှတ်လိုပါက- (က) မိမိရှုလိုသော ရုပ်တရား၏ ဘဝတစ်ခုအတွင်း ပထမဆုံး ဖြစ်ခြင်း (ဥပါဒ်) ကို အာရုံယူ၍ ရှုမှတ်နိုင်သည်။ (၎င်း၏ ပစ္စုပဋ္ဌာန်မှာ နိယျာတန - ရုပ်ဟု သိစေခြင်း ဖြစ်သည်)။ (ခ) ထိုရုပ်တရားများ ပြည့်စုံသည့်တိုင်အောင် တိုးပွား၍ ဖြစ်ခြင်း (ဥပါဒ်) ကို အာရုံယူ၍ ရှုမှတ်နိုင်သည်။ (၎င်း၏ ပစ္စုပဋ္ဌာန်မှာ ပရိပုဏ္ဏဘာဝ - ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်)။ နိဂုံးချုပ် ရူပဿ ဥပစယ ဆိုသည်မှာ အခြေခံအားဖြင့် ရုပ်တရားတို့၏ ဖြစ်ခြင်း (ဥပါဒ်ခဏ) ကိုပင် ဆိုလိုသည်။ သို့သော် ဘဝတစ်ခုအတွင်း ဖြစ်စဉ်ကို လိုက်၍ (၁) ပထမဆုံး အစဖြစ်ခြင်း နှင့် (၂) ရုပ်အင်္ဂါ ပြည့်စုံသည်အထိ တိုးပွား၍ ဖြစ်ခြင်း ဟူသော အဆင့်နှစ်ဆင့်ကို ညွှန်းဆိုနိုင်သော ဝေါဟာရ ဖြစ်သည်။ နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ - စတုတ္ထတွဲ - ဖားအောက်တောရဆရာတော် ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် ၂၅။ ရူပဿ ဥပစယ ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ဝိပဿနာ