သမဏ

သမဏ ဟူသည် ပါဠိဘာသာစကားမှ ဆင်းသက်လာသော ဝေါဟာရတစ်ခုဖြစ်ပြီး မြန်မာဘာသာသို့ "ရဟန်း"၊ "ဘုန်းကြီး" သို့မဟုတ် "ရသေ့" ဟု အများအားဖြင့် ပြန်ဆိုလေ့ရှိသည်။ သို့သော် ၎င်း၏ မူရင်းအဓိပ္ပာယ်မှာ ပိုမိုနက်ရှိုင်းပြီး ဘာသာရေးကျင့်စဉ်များကို လိုက်နာကျင့်သုံးသူ၊ အထူးသဖြင့် ကိလေသာတို့ကို ပယ်သတ်ရန် ကြိုးပမ်းသူများကို ရည်ညွှန်းသည်။ သမဏ၏ မူရင်းအဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် "သမဏ" ဟူသော ဝေါဟာရသည် ပါဠိသဒ္ဒါအရ "သမု" (Śrama) ဟူသော ဓာတ်ရင်းမှ ဆင်းသက်လာသည်။ ၎င်း၏ အဓိကအနက်မှာ- ကိလေသာတို့ကို ငြိမ်းအေးစေသူ သို့မဟုတ် ပယ်သတ်သူ စိတ်တည်ငြိမ်အေးချမ်းသူ သမဏ (ပု) [သမု+(ဏေ)+ယု။ သမ္မုတိ သန္တစိတ္တော ဘဝတီတိ သမဏော (ပ) ကိလေသေ သမေတိ ဥပသမေတီတိ သမဏော။ နီတိ၊ ဓာတု။ ၂၃၆။ ၐြမန-သံ။ သမဏ-ပြာ၊ အဒ္ဓမာဂဓီ] ထို့ကြောင့် စစ်မှန်သော သမဏဆိုသည်မှာ မိမိစိတ်ကို ငြိမ်သက်အေးချမ်းအောင် ထိန်းသိမ်းကာ ကိလေသာအညစ်အကြေးတို့ကို ပယ်သတ်နိုင်ရန် တစိုက်မတ်မတ် ကျင့်ကြံအားထုတ်နေသူကို ဆိုလိုသည်။ သမဏ အမျိုးအစားများ "သမဏ" ဟူသော ဝေါဟာရကို မြတ်စွာဘုရားလက်ထက်တော်အခါကတည်းက အခြေအနေနှင့် ရည်ညွှန်းချက်အလိုက် အမျိုးမျိုး အသုံးပြုခဲ့သည်ကို တွေ့ရသည်။ ၁။ သာသနာပ ရသေ့၊ ရဟန်း-ပရိဗိုဇ်များ မြတ်စွာဘုရားသာသနာ မပေါ်ထွန်းမီကာလ သို့မဟုတ် သာသနာပြင်ပတွင် ကျင့်ကြံအားထုတ်နေသော အခြားဘာသာဝင် ရသေ့၊ ရဟန်း၊ ပရိဗိုဇ် (လူ့ဘောင်ကိုစွန့်၍ တောထွက်ကျင့်ကြံသူ) များကိုလည်း "သမဏ" ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ဤသမဏအမျိုးအစားတွင် ပါဝင်သူများသည် စစ်မှန်သော ကိလေသာကုန်ဆုံးခြင်းကို မရသေးသူများ ဖြစ်နိုင်သည်။(၁) (သာသနာမှ အပ) ရသေ့ ရဟန်း-ပရိဗိုဇ်။ (၁) သမဏာတိ ယေ ကေစိ ဣတော ဗဟိဒ္ဓါ ပရိဗ္ဗဇူပဂတာ ပရိဗ္ဗဇသမာပန္နာ။ မဟာနိ၊၁၉၂။ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၉၈)။ သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ (အံ၊၂၊၄၃၈) တိ ပဗ္ဗဇ္ဇာမတ္တေန သမဏော ဝါ ---။ အံ၊ဋီ၊၃၊၁၇၃။ ၂။ သာသနာတွင်း ရဟန်းများ (အထူးသဖြင့် အရိယာပုဂ္ဂိုလ်များ) ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် "သမဏ" ဆိုသည်မှာ ကိလေသာတို့ကို ပယ်သတ်နိုင်သူ သို့မဟုတ် ပယ်သတ်ရန် ကြိုးစားနေသူကို ရည်ညွှန်းပြီး၊ အထူးသဖြင့် အရိယာပုဂ္ဂိုလ်များကို "သမဏ" ဟု ဂုဏ်တင်ခေါ်ဝေါ်သည်။ (က) ဘုရား: မြတ်စွာဘုရားကိုယ်တော်တိုင်သည် ကိလေသာအားလုံးကို အကြွင်းမဲ့ပယ်သတ်တော်မူပြီးဖြစ်၍ "သမဏ" ဟူသော ဝေါဟာရ၏ အမြင့်ဆုံးအဓိပ္ပာယ်ကို ဆောင်သည်။(၂) ပါပဓမ္မေ သမေတိ ဝိနာသေတီတိ သမဏော၊ သမဏဿ ဘာဝေါ သာမညံ။ စတုန္နံ အရိယမဂ္ဂါနမေတံ နာမံ။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၂၆။ (က) နိသိန္နံ သမဏံ ဒိသွာ (အပ၊၁၊၁၄၀) တိ သမိတပါပတ္တာ သောသိတပါပတ္တာ သမဏသင်္ခါတံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ ဒိသွာတိ အတ္ထော။ အပ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၀၆။ (ခ) ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၊ အရိယာလေးမျိုး: ပစ္စေကဗုဒ္ဓါများနှင့် အရိယာပုဂ္ဂိုလ်လေးမျိုး (သောတာပန်၊ သကဒါဂါမ်၊ အနာဂါမ်၊ ရဟန္တာ) တို့ကိုလည်း "သမဏ" ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ၎င်းတို့သည် ကိလေသာတို့ကို အဆင့်အလိုက် ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်၍ စစ်မှန်သော သမဏများ ဖြစ်ကြသည်။ (ခ) သမဏေ မယံ ဗြာဟ္မဏေ (ဇာ၊၁၊၂၁၄) တိ မယံ သမိတပါပေ ဗာဟိတပါပေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓသမဏဗြာဟ္မဏေပိ အဝသေသဓမ္မိကသမဏဗြာဟ္မဏေပိ ---။ ဇာ၊ဋ္ဌ၊၄၊၅၄။ သမဏော (မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၁) တိ သောတာပန္နော၊ ဒုတိယော သမဏောတိ သကဒါဂါမီ။ မ၊ဋီ၊၁၊၅၉။ (ဒီ၊ဋီ၊၁၊၂၆၉)။ (ဂ) ပုထုဇဉ်ရဟန်းများ: သာသနာတွင်း၌ ပုထုဇဉ်အဖြစ် ရှိနေသေးသော်လည်း ရဟန်းဝတ်ကာ ကိလေသာတို့ကို ပယ်သတ်ရန် ကြိုးစားအားထုတ်နေသူများကိုလည်း "သမဏ" ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်သည်။(ဂ) သမဏာနဂ္ဂံ သမဏာနံ ဘိက္ခူနံ အဂ္ဂံ သေဋ္ဌံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ အဒ္ဒသန္တိ သမ္ဗန္ဓော။ အပ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၉၀။ (ဃ) လူပုဂ္ဂိုလ်: တစ်ခါတစ်ရံတွင် ကိလေသာကို လျှော့ချပယ်သတ်ရန် ကြိုးစားနေသူ သို့မဟုတ် ကောင်းမွန်သော အကျင့်သီလရှိသော လူပုဂ္ဂိုလ်များကိုလည်း ရည်ညွှန်းသုံးစွဲနိုင်သည်။ (ဃ) တံ ဝေ နရံ သမဏမာဟု လောကေ။ ဇာ၊၁၊၂၀၃။ ဇာ၊ဋ္ဌ၊၇၊၁၅၄-၅။ သမဏသုတ်များ ပါဠိပိဋကတ်တော်များတွင် "သမဏ" ဟူသော ဝေါဟာရဖြင့် အမည်တပ်ထားသော သုတ်တော်များလည်း ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် သံယုတ္တနိကာယ်တွင် "ပရိညေယျာ သမဏာ ဒုဝေ" (သိအပ်သော သမဏနှစ်မျိုး) စသည်ဖြင့် သမဏသုတ် လေးသုတ်ခန့် ရှိသည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။(၃) သမဏသုတ် ၄-သုတ်။ (၃) ပရိညေယျာ သမဏာ ဒုဝေ။ သံ၊၂၊၁၃၂။ (၂-သုတ်)။ ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ