အတိမဟန္တာရုံဝီထိ

အတိမဟန္တာရုံဝီထိ ဆိုသည်မှာ ပဉ္စဒွါရ (မျက်စိ၊ နား၊ နှာ၊ လျှာ၊ ကိုယ် တံခါးငါးပေါက်) တွင် အာရုံ (ရူပါရုံ၊ သဒ္ဒါရုံ၊ ဂန္ဓာရုံ၊ ရသာရုံ၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ) တို့ အလွန်ထင်ရှားစွာ (အတိမဟန္တ) ထင်ပေါ်လာသည့်အခါ ဖြစ်ပေါ်သော စိတ်အစဉ် (ဝီထိ) ကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘိဓမ္မာကျမ်းဂန်များနှင့် အဋ္ဌကထာများတွင် ဤဝီထိ ဖြစ်ပေါ်ပုံကို အောက်ပါအတိုင်း ရှင်းလင်းထားပါသည်- အာရုံထင်ပေါ်မှုနှင့် လိုအပ်သောအခြေအနေများ အာရုံ၏ သက်တမ်းနှင့် ထင်ပေါ်ချိန်: ရုပ်တရားဖြစ်သော အာရုံများသည် ဖြစ်မှု (ဥပါဒ်)၊ တည်မှု (ဌီ)၊ ပျက်မှု (ဘင်) ဟူ၍ ရှိရာ၊ အလွန် လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပျက်နေသောကြောင့် ဖြစ်ဆဲ (ဥပါဒ်) ခဏ၌ ဒွါရတွင် မထင်နိုင်သေးဘဲ၊ တည်ဆဲ (ဌီ) ကာလသို့ ရောက်မှသာ ထင်ရှားလာနိုင်သည်။ (ဝိပဿနာရှုသော ယောဂီ၏ မနောဒွါရ၌မူ ဥပါဒ်-ဌီ-ဘင် သုံးပါးလုံး ထင်နိုင်ပါသည်။) ထင်ရှားရန် လိုအပ်သော အကြောင်းတရားများ: စက္ခုဒွါရ (မျက်စိ): ရူပါရုံထင်ရန် အလင်းရောင် (အာလောက) လိုအပ်သည်။ သောတဒွါရ (နား): သဒ္ဒါရုံထင်ရန် ဒွါရနှင့် အာရုံကြားတွင် လေဟာနယ် (အာကာသ) ရှိရန် လိုအပ်သည်။ ဃာနဒွါရ (နှာခေါင်း): ဂန္ဓာရုံထင်ရန် လေ (ဝါယောဓာတ်) ၏ သယ်ဆောင်မှု လိုအပ်သည်။ ဇိဝှါဒွါရ (လျှာ): ရသာရုံထင်ရန် အရည် (အာပေါဓာတ်) လိုအပ်သည်။ ကာယဒွါရ (ကိုယ်): ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံထင်ရန် ထိခိုက်မှု၌ အမာခံဖြစ်သော ပထဝီဓာတ်၏ အထောက်အပံ့ လိုအပ်သည်။ နာမ်နှင့်ရုပ် သက်တမ်းကွာခြားပုံ နာမ် (စိတ်၊ စေတသိက်): အလွန်သက်တမ်းတိုသည်။ ဥပါဒ်၊ ဌီ၊ ဘင် ဟူသော ခဏငယ်သုံးချက်ပေါင်းကို စိတ္တက္ခဏတစ်ချက်ဟု ခေါ်သည်။ အာရုံကို သိသည့်ကိစ္စပြီးလျှင် ချက်ချင်း ချုပ်ပျောက်သည်။ ရုပ်: စိတ် (၁၇) ချက် သက်တမ်းရှိသည် (ခဏငယ် ၅၁ ချက်)။ နာမ်နှင့်အတူတူ ဖြစ်၊ အတူတူ ပျက်သော်လည်း၊ တည်မြဲချိန် (ဌီကာလ) သည် နာမ်ထက် များစွာ ပိုရှည်သည် (စိတ်ခဏငယ် ၄၉ ချက်ခန့်)။ အတိမဟန္တာရုံဝီထိ စိတ်အစဉ် (၁၇) ချက် ရူပါရုံတစ်ခုသည် ၎င်း၏ ဌီကာလအတွင်း၊ ဖြစ်ပြီးနောက် စိတ္တက္ခဏ (၁) ချက် အလွန်တွင် (အာရုံ၊ ဒွါရ၊ အလင်းရောင် စသည့် အကြောင်းများ အလွန်အားကောင်းလျှင်) စက္ခုဒွါရနှင့် မနောဒွါရ၌ ပြိုင်တူ ထင်ရှားလာသည့်အခါ အောက်ပါ စိတ်အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ပေါ်သည်- အတီတဘဝင် (တီ): အာရုံသည် ဒွါရ၌ မထင်သေးမီ ဖြစ်ပြီး လွန်သွားသော ဘဝင်စိတ် (၁) ချက်။ (ဤဘဝင်၏ ဥပါဒ်နှင့်ပြိုင်၍ အာရုံရုပ် စတင်ဖြစ်သည်)။ ဘဝင်္ဂစလန (န): အာရုံကြောင့် ဘဝင်စိတ် လှုပ်ရှားခြင်း (၁) ချက်။ ဘဝင်္ဂုပစ္ဆေဒ (ဒ): ဘဝင်အယဉ် ပြတ်တောက်ခြင်း (၁) ချက်။ ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်း (ပ): ထိုအာရုံသို့ ရှေးရှု ဆင်ခြင်သောစိတ် (၁) ချက်။ စက္ခုဝိညာဏ် (စ): ထိုရူပါရုံကို မြင်သိသောစိတ် (၁) ချက်။ (သောတဝိညာဏ်၊ ဃာနဝိညာဏ် စသည်ဖြင့် ဒွါရအလိုက် ပြောင်းလဲမည်)။ သမ္ပဋိစ္ဆိုင်း (သံ): မြင်သိပြီးအာရုံကို လက်ခံသောစိတ် (၁) ချက်။ သန္တီရဏ (ဏ): လက်ခံထားသော အာရုံကို ကောင်း/မကောင်း စုံစမ်းသောစိတ် (၁) ချက်။ ဝုဋ္ဌော (ဝု): အာရုံကို ကောင်း/မကောင်း ပိုင်းခြားဆုံးဖြတ်သောစိတ် (မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းပင် ဖြစ်သည်) (၁) ချက်။ ဇော (ဇ) (၇ ချက်): အာရုံ၏ အရသာကို အဓိက ခံစားသောစိတ်။ အဟုန်ပြင်းစွာ ဖြစ်ပေါ်၍ "ဇော" ဟုခေါ်သည်။ ကာမအာရုံ၌ ကာမဇော (ကုသိုလ် သို့မဟုတ် အကုသိုလ်) သည် များသောအားဖြင့် (၇) ကြိမ် ဖြစ်ပေါ်သည်။ (အခြေအနေအရ ၆ ကြိမ်၊ သေခါနီး/မေ့မျော/အိပ်ပျော်ချိန်တွင် ၅ ကြိမ် ဖြစ်နိုင်သည်)။ တဒါရုံ (တ) (၂ ချက်): ဇော၏ အာရုံကိုပင် ဆက်လက် အာရုံယူသော ဝိပါက်စိတ်။ အဟုန်ပြင်းသော ဇောနောက်သို့ ခေတ္တလိုက်ပါခြင်း ဖြစ်သည်။ စုစုပေါင်း စိတ္တက္ခဏ = ၁ + ၂ + ၁ + ၁ + ၁ + ၁ + ၇ + ၂ = ၁၇ ချက်။ အတိမဟန္တာရုံ အဓိပ္ပာယ် အတီတဘဝင်၏ ဥပါဒ်နှင့်အတူ ဖြစ်သော အာရုံရုပ်သည် ဒုတိယတဒါရုံ၏ ဘင်နှင့် အတူ ချုပ်ပျောက်သွားသောအခါ၊ ထို စိတ် (၁၇) ချက်နှင့် သက်တမ်း အတိအကျ ကိုက်ညီသော အာရုံကို အတိမဟန္တာရုံ ဟု ခေါ်သည်။ ထိုသို့သော အာရုံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော ဝီထိစိတ်အစဉ်ကို အတိမဟန္တာရုံဝီထိ ဟု ခေါ်သည်။ ဤဝီထိအမျိုးအစားကို တဒါရမ္မဏဝါရ ဟုလည်း ခေါ်သည်။ ဇော နှင့် တဒါရုံ အကြောင်း အကျယ် ဇော: အဟုန်ပြင်းစွာ ဖြစ်ခြင်း၊ အာရုံ၏ အရသာကို ပိုင်နိုင်စွာ ခံစားခြင်း ကိစ္စရှိသည်။ တဒါရုံ: "တဿ အာရမ္မဏံ = ထိုဇော၏ အာရုံကို ယူတတ်သောစိတ်"။ ဇော၏ အဟုန်ကြောင့် ဘဝင်ပြန်မကျသေးမီ ဇောအာရုံကို လိုက်ပါ အာရုံယူသော ဝိပါက်စိတ် ဖြစ်သည်။ တဒါရုံ ဖြစ်ရန် အကြောင်း (၃) ရပ် လိုအပ်သည်- ရှေးက ဇောသည် ကာမဇော ဖြစ်ခြင်း။ သတ္တဝါသည် ကာမဘုံသား ဖြစ်ခြင်း။ အာရုံသည် ကာမအာရုံ (အတိမဟန္တာရုံ/ဝိဘူတာရုံ) ဖြစ်ခြင်း။ တဒါရုံသည် များသောအားဖြင့် (၂) ကြိမ် ဖြစ်သည်။ ယောနိသောမနသိကာရ နှင့် အယောနိသောမနသိကာရ ဇော (၇) ကြိမ်သည် ကုသိုလ်ဇော သို့မဟုတ် အကုသိုလ်ဇော ဖြစ်ခြင်းမှာ မနသိကာရ (နှလုံးသွင်းမှု) ပေါ်တွင် အဓိက မူတည်သည်။ ယောနိသောမနသိကာရ (နှလုံးသွင်းမှန်ကန်မှု): အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ၊ အသုဘဟု မှန်ကန်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်း၊ အကြောင်းတရားနှင့်တကွ ရုပ်နာမ်တရားတို့၏ သဘောမှန်ကို သိမြင်ခြင်း။ ဤသို့ နှလုံးသွင်းမှန်လျှင် ကုသိုလ်ဇော ဖြစ်ပေါ်သည်။ အာဝဇ္ဇန်း (ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်း) နှင့် ဝုဋ္ဌော (မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်း) တို့၏ အာရုံကို ဆင်ခြင် ဆုံးဖြတ်ပုံသည် ဇောအမျိုးအစားကို ဖြစ်စေသော အဓိက အကြောင်းရင်း ဖြစ်သည်။ အယောနိသောမနသိကာရ (နှလုံးသွင်းမှားယွင်းမှု): အနိစ္စကို နိစ္စဟု၊ ဒုက္ခကို သုခဟု၊ အနတ္တကို အတ္တဟု၊ အသုဘကို သုဘဟု မှားယွင်းစွာ နှလုံးသွင်းမှု။ ဤသို့ နှလုံးသွင်းမှားလျှင် အကုသိုလ်ဇော ဖြစ်ပေါ်သည်။ ယောနိသောမနသိကာရ ဖြစ်ပေါ်ရန် အကြောင်းများ (သမ္ပတ္တိစက်): ရှေးဘဝက ပြုခဲ့သော ကုသိုလ်ကံ ပါရမီ (ပုဗ္ဗေ စ ကတပုညတာ)၊ သင့်လျော်သော အရပ်ဒေသ (ပဋိရူပဒေသဝါသ)၊ သူတော်ကောင်းတို့နှင့် ပေါင်းသင်းရခြင်း (သပ္ပုရိသူပနိဿယ)၊ သူတော်ကောင်းတရား နာကြားရခြင်း (သဒ္ဓမ္မဿဝန)၊ မိမိကိုယ်ကို ကောင်းစွာ စောင့်စည်းတည်ဆောက်ခြင်း (အတ္တသမ္မာပဏိဓိ) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ စိတ်ဖြစ်ပေါ်လာပုံ စိတ်များသည် တစ်နေရာတွင် စုပုံ သိမ်းဆည်းထားခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ မှီရာဝတ္ထု၊ အာရုံ၊ နှလုံးသွင်းမှု စသော အကြောင်းတရားများ ဆုံစည်းသည့်အခါမှသာ ရုတ်ခြည်း ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤ အတိမဟန္တာရုံဝီထိ ဖြစ်စဉ်သည် အခြားသော ဒွါရများ (နား၊ နှာ၊ လျှာ၊ ကိုယ်) ၌ သက်ဆိုင်ရာ အာရုံများ အလွန်ထင်ရှားသည့်အခါတွင်လည်း အလားတူပင် ဖြစ်ပေါ်ပါသည်။ နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ - ဒုတိယတွဲ - ဖားအောက်တောရဆရာတော် ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် အတိမဟန္တာရုံ ဝီထိ ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ဝိပဿနာ