သန္တီရဏ

သန္တီရဏ ဟူသော ပါဠိဝေါဟာရသည် "သံ+တီရ+ယု" မှ ဆင်းသက်လာပြီး "စူးစမ်းခြင်း၊ စစ်ဆေးခြင်း၊ စိစစ်နှိုင်းချိန်ခြင်း" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အဘိဓမ္မာ၌ သန္တီရဏစိတ်ဆိုသည်မှာ ပဉ္စဒွါရဝီထိ (အာရုံတံခါးငါးပေါက်၌ဖြစ်သော စိတ်အစဉ်) တွင် သမ္ပဋိစ္ဆိုင်းစိတ်က လက်ခံရယူလိုက်သော အာရုံကို ဆက်လက်၍ စူးစမ်းစစ်ဆေးတတ်သော စိတ်ဖြစ်သည်။သန္တီရဏ (ထီ၊ န) သံ+တီရ+ယု။ နီတိ၊ ဓာတု။ ၃၃၆။ သမ်တီရဏ-သက္ကတပိဋက။] (၁) သန္တီရဏစိတ်၊ ရူပါရုံအစရှိသော အာရုံ ကို-စူးစမ်း-စစ်ဆေး-တတ်သော တရား။ (သန္တီရဏစိတ်သည်— (၁) အကုသလဝိပါက် ဥပေက္ခာသဟဂုတ် သန္တီရဏ၊ (၂) ကုသလ ဝိပါက် သောမနဿသဟဂုတ် သန္တီရဏ၊ (၃) ကုသလဝိပါက် ဥပေက္ခာသဟဂုတ် သန္တီရဏ-ဟူ၍ (၃) ခုရှိ၏။ သင်္ဂဟ၊၄၊၅။) (၂) စူးစမ်း-စစ်ဆေး-စိစစ်-နှိုင်းချိန်-ခြင်း။ (၃) စူးစမ်း-ဆင်ခြင်-သုံးသပ်တတ်သော (ပညာ)။ (၁) တွံ သန္တီရဏံ နာမ တွံ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ နာမ။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၁၂။ သမ္ပဋိစ္ဆန သန္တီရဏံ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ။ ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၁၈၂။ (မူလဋီ၊၁၊၁၂၆။ အနုဋီ၊၂၊၂၅၊ ၁၁၂)။ ဒွေ ပဉ္စဝိညာဏာနိ ဒွေ သမ္ပဋိစ္ဆနာနိ တီဏိ သန္တီရဏာနိ ဧကံ ဟသိတုပ္ပါဒစိတ္တံ။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၆၅။ ဝိဘာဝိနီ၊၈၃။ (၂) သန္တီရဏံ ဌာနာဌာနဂမနတ္ထာယ။ ဝိ၊၅၊၂၈၈။ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၄၊၂၀၇)။ (၃) ဉာဏံ, သမ္မာဒိဋ္ဌိ, တီရဏာ, သန္တီရဏာ။ နေတ္တိ၊၆၉။ (၁၆၅)။ သန္တီရဏစိတ်၏ အမျိုးအစား သန္တီရဏစိတ်သည် ၎င်း၏ သဘာဝအရ အဟိတ်ဝိပါက် မနောဝိညာဏဓာတ် ဟိတ်မပါသော အကျိုးစိတ်ဖြစ်သော မနောဝိညာဏဓာတ်အုပ်စုဝင် ဖြစ်သည်။ သင်္ဂြိုဟ်ကျမ်း (သင်္ဂဟ၊၄၊၅) အရ သန္တီရဏစိတ် (၃) မျိုးရှိပါသည်- အကုသလဝိပါက် ဥပေက္ခာသဟဂုတ် သန္တီရဏစိတ်: အကုသိုလ်ကံ၏အကျိုးဖြစ်၍ ဥပေက္ခာဝေဒနာ (လျစ်လျူရှုသောခံစားမှု) နှင့်အတူဖြစ်သော စူးစမ်းမှုစိတ်။ ကုသလဝိပါက် သောမနဿသဟဂုတ် သန္တီရဏစိတ်: ကုသိုလ်ကံ၏အကျိုးဖြစ်၍ သောမနဿဝေဒနာ (ဝမ်းမြောက်သောခံစားမှု) နှင့်အတူဖြစ်သော စူးစမ်းမှုစိတ်။ ကုသလဝိပါက် ဥပေက္ခာသဟဂုတ် သန္တီရဏစိတ်: ကုသိုလ်ကံ၏အကျိုးဖြစ်၍ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့်အတူဖြစ်သော စူးစမ်းမှုစိတ်။ ယေဘုယျ လက္ခဏာ၊ ရသ၊ ပစ္စုပဋ္ဌာန်၊ ပဒဋ္ဌာန် (လက္ခဏာဒိစတုက္က) (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၀၅။ ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၈၅ အရ အဟိတ်ဝိပါက် မနောဝိညာဏဓာတ်၏ သန္တီရဏစသော ကိစ္စများအတွက်) လက္ခဏာ: အဟိတ်ဝိပါက်ဖြစ်၍ အာရုံ (၆)ပါး (သဠာရမ္မဏ) ကို သိခြင်း၊ ရယူခြင်းသဘော။ ရသ: အာရုံကို စူးစမ်းခြင်း (သန္တီရဏ) စသော (တဒါရုံ၊ ပဋိသန္ဓေ၊ ဘဝင်၊ စုတိ) ကိစ္စတို့ကို ဆောင်ရွက်ခြင်း။ ပစ္စုပဋ္ဌာန်: အာရုံကို စူးစမ်းတတ်သော သဘောတရား စသည်ဖြင့် (ယောဂီ၏ဉာဏ်၌) ရှေးရှုထင်လာခြင်း။ ပဒဋ္ဌာန်: မှီရာ ဟဒယဝတ္ထုရုပ်။ သန္တီရဏစိတ်အသီးသီး၏ ကိစ္စများ "သန္တီရဏစိတ်" ဟုခေါ်သော်လည်း စူးစမ်းသည့်အလုပ် (သန္တီရဏကိစ္စ) တစ်ခုတည်းကိုသာ ပြုလုပ်သည်မဟုတ်ဘဲ အခြားကိစ္စများကိုလည်း ဆောင်ရွက်ပါသည်- သောမနဿသန္တီရဏစိတ် (ကုသလဝိပါက်): သောမနဿဝေဒနာနှင့် ယှဉ်သည်။ အလွန်ကောင်းသော (အတိဣဋ္ဌ) အာရုံ၌သာ ပဉ္စဒွါရဝီထိတွင် ဖြစ်သည်။ ကိစ္စ (၂) မျိုး: သန္တီရဏကိစ္စ (စူးစမ်းခြင်း) နှင့် ဇော၏နောက်၌ဖြစ်သော တဒါရုံကိစ္စ (အာရုံကို မှတ်သားခြင်း)။ ဥပေက္ခာသန္တီရဏစိတ် (ကုသလဝိပါက်): ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် ယှဉ်သည်။ ကောင်းမြတ်သော (ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တ) အာရုံ၌ ပဉ္စဒွါရဝီထိတွင် ဖြစ်သည်။ ကိစ္စ (၅) မျိုး: သန္တီရဏကိစ္စ၊ တဒါရုံကိစ္စ၊ ထို့အပြင် လူ့ဘုံ၌ အချို့သော ပဋိသန္ဓေအားနည်းသူများ၊ အချို့နတ်များအတွက် ပဋိသန္ဓေကိစ္စ (ဘဝသစ်ဆက်စပ်ခြင်း)၊ ဘဝင်ကိစ္စ (ဘဝအစဉ်ကိုထိန်းထားခြင်း)၊ စုတိကိစ္စ (သေဆုံးခြင်း) တို့ကို ဆောင်ရွက်သည်။ ဥပေက္ခာသန္တီရဏစိတ် (အကုသလဝိပါက်): ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် ယှဉ်သည်။ မကောင်းသော (အနိဋ္ဌ) အာရုံနှင့် ကာမ (၁၁) ဘုံ၌ တွေ့ကြုံသည့်အခါ သန္တီရဏကိစ္စ နှင့် တဒါရုံကိစ္စ တို့ကို ဆောင်ရွက်သည်။ အပါယ်လေးဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေကိစ္စ၊ ဘဝင်ကိစ္စ၊ စုတိကိစ္စ တို့ကို ဆောင်ရွက်သည်။ သန္တီရဏကိစ္စ ဆောင်ရွက်စဉ် ရှုကွက် (ရူပါရုံကို ပုံစံထား၍) လက်တွေ့ရှုမှတ်ရာ၌ အာရုံအလိုက် ခွဲ၍ရှုရမည်။ ကုသလဝိပါက် သန္တီရဏသည် ဣဋ္ဌာရုံ (ကောင်းသောအာရုံ) ကို အာရုံပြုပြီး၊ အကုသလဝိပါက် သန္တီရဏသည် အနိဋ္ဌာရုံ (မကောင်းသောအာရုံ) ကို အာရုံပြုသည်။ အဟိတ်ဝိပါက် သန္တီရဏကိစ္စကိုဆောင်ရွက်သော မနောဝိညာဏဓာတ် (ရူပါရုံကို အာရုံပြုစဉ်)- လက္ခဏာ: ရူပါရုံကို သိခြင်း၊ ရယူခြင်းသဘော။ ရသ: ရူပါရုံကို စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်း။ ပစ္စုပဋ္ဌာန်: ရူပါရုံကို စူးစမ်းဆင်ခြင်တတ်သော သဘောတရား။ ပဒဋ္ဌာန်: မိမိ၏ မှီ၍ ဖြစ်ရာ ဟဒယဝတ္ထု။ (သဒ္ဒါရုံ စသည်ကို အာရုံပြုလျှင်လည်း ဤနည်းအတိုင်း မှတ်ယူပါ။) အာရုံနှင့် ယှဉ်ဖက်စေတသိက်များ သန္တီရဏစိတ် (၃) မျိုးလုံးသည် သန္တီရဏကိစ္စ၌ ရူပါရုံမှ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံအထိ အာရုံ (၅) ပါးကို အာရုံပြုသည်။ တဒါရုံကိစ္စ၌မူ အာရုံ (၆) ပါးလုံးကို အာရုံပြုနိုင်သည်။ သောမနဿသန္တီရဏစိတ်၌ ပီတိယှဉ်၍ စေတသိက် (၁၂) လုံး ရှိသည်။ ဥပေက္ခာသန္တီရဏစိတ်၌ ပီတိမယှဉ်၍ စေတသိက် (၁၁) လုံး ရှိသည်။ နိဂုံး သန္တီရဏစိတ်သည် အဟိတ်ဝိပါက်စိတ်အမျိုးအစားဖြစ်ပြီး ပဉ္စဒွါရဝီထိတွင် သမ္ပဋိစ္ဆိုင်းစိတ်မှ လက်ခံရယူလိုက်သော အာရုံ၏ ကောင်းမကောင်း၊ နှစ်သက်ဖွယ် မနှစ်သက်ဖွယ်ကို စူးစမ်းစစ်ဆေးသည့် အရေးပါသော အဆင့်ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ အဓိကတာဝန်မှာ စူးစမ်းခြင်းဖြစ်သော်လည်း အခြေအနေ၊ ဘုံဘဝ၊ အာရုံအလိုက် တဒါရုံ၊ ပဋိသန္ဓေ၊ ဘဝင်၊ စုတိ စသည့် အခြားအရေးကြီးသော ကိစ္စများကိုလည်း ဆောင်ရွက်တတ်သော စိတ်အမျိုးအစား ဖြစ်ပါသည်။နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ - စတုတ္ထတွဲ - ဖားအောက်တောရဆရာတော် ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ Category:ဝိပဿနာ ပြင်ပလင့်များ သန္တီရဏ (= အဟိတ်ဝိပါက် မနောဝိညာဏဓာတ်)