ဒိဋ္ဌိ

ဒိဋ္ဌိ တိတ္ထိကို ယေဘုယျအားဖြင့် ဒိတ်ထိဟု အသံထွက်၍ ဆိုကြသည်။ ပါဠိတတ်ကျွမ်းသူထဲ၌ကား တိတ်ထိဟုသာ အသံထွက်သူ များလေသည်။ ဒိတ်ထိဟု အသံထွက်၍ ဆိုခြင်းဖြင့် ဒိဋ္ဌိနှင့် ရောနှောသွား၏။ မှာ အယူ၊ အမြင်၊ ဉာဏ်အမြင် ဖြစ်သည်။ အသုံးများသော အဓိပ္ပာယ်မှာမူ ဒိဋ္ဌိသည် မှားသောအယူဝါဒ ဖြစ်သည်။ သမ္မာဒိဋ္ဌိ= မှန်သောအမြင်အယူ၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ= မှားသောအမြင်အယူဟူ၍ သမ္မာနှင့် မိစ္ဆာ ပုဒ်ထူးများ ဆက်ထားသည့် စကားလုံးတို့ သီးခြားရှိစေကာမူ ဒိဋ္ဌိဟုဆိုလျှင် အယူမှန် ဝါဒမှန်ကို ဆိုလိုခြင်း မဟုတ်ပေ။ အယူမှား ဝါဒမှားကိုသာ ရည်ညွန်းသည်က များသည်။ တစ်ခါတစ်ရံ သာမန်အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် အယူအမြင်ဝါဒဟု သုံးတတ်၏။ သို့သော် မှန်သောဝါဒကို ဆိုလိုလျှင်ကား သမ္မာ ပုဒ်ထူးဆက်၍သာ ပြတတ်ပေသည်။ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ ဒိဋ္ဌိမှာ အယူဝါဒ၊ အယူမှားဟူ၍ ဝါဒကိုသာ ပြဆိုသောစကားဖြစ်သည်။ တိတ္ထိမှာ သာသနာမှတစ်ပါးသော အယူရှိသူ လူနတ် စသူတို့အား ရည်ညွန်းသည်။ ဒိဋ္ဌိက သက်မဲ့ကို ပြသည်။ တိတ္ထိက သက်ရှိကို ဆိုလိုသည်။ဦးစံမြင့်အောင်(ဘီအေ)၏ ဗုဒ္ဓခေတ် တိတ္ထိကြီးများ တိပိဋကအဘိဓာန်၌ ပါသော အဓိပ္ပါယ်များ ဒိဋ္ဌိ (ထီ)[ဒိသ+တိ။ ပဿန္တိ ဧတာယ, သယံ ဝါ ပဿတိ, တထာဒဿနမတ္တမေဝ ဝါတိ ဒိဋ္ဌိ၊ မိစ္ဆာဘိနိဝေသဿေတံ အဓိဝစနံ။ ဥဒါန၊ဋ္ဌ။၃ဝ၇။ ပဿီယတိတိ ဒိဋ္ဌိ။ သမ္မော၊ ယော။၁၉၄။ ဒဿနံ ဒိဋ္ဌိ။ ဓာန်၊ဋီ။၁၆၁။ ရူ၊၆၂၅။ နိရုတ္တိ၊၇၄၁။](၁) (သာမန်) အယူ၊ (၁) (သာမန်)အယူ။ တဿ ဒိဋ္ဌိယာ(ဝိ၊၃၊၁၀၀)တိ တဿ သန္တကာယ လဒ္ဓိယာ။ ဝိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၇၅။ သကံ ဒိဋ္ဌိ (အပ၊၁၊၇၀) အတ္တနော လဒ္ဓိံ။ အပ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၇။ ဒိဋ္ဌိ(ဇာ၊၂၊၁၁၂) န္တိ “ဟိရီ နာမ မဟာဂုဏာ အရိယပူဇိတာ”တိ လဒ္ဓိံ။ ဇာ၊ဋ္ဌ၊၅၊၄၃၉။ ဒဿနံ ဒိဋ္ဌိ လဒ္ဓိတ္ထီ၊ သိဒ္ဓန္တော သမယော ဘဝေ။ ဓာန်၊၁၆၁။ (ဝိ၊၁၊၁၁၉၊ ၁၃၈။ ဝိ၊၂၊၃။ အပ၊၁၊၄၀။ စူဠနိ၊၁၁၆။ အပ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၇၄။ ဝဇိရ၊၅၆၁။) (၅) (က) အနက်လည်း ကြည့်။ (က) မိစ္ဆာအယူ၊ ဖောက်ပြန်-မှားယွင်း-သော အယူ၊ အယူမှား၊ အမြင်မှား (ဘုရားရှင်အယူမှ တပါးသော အယူ= ဘုရားမကြိုက်သော အယူ)။ (က) မိစ္ဆာအယူ၊ ဖောက်ပြန်-မှား ယွင်း-သော-သော အယူ၊ အယူမှား၊ အမြင်မှား (ဘုရားရှင်အယူမှ တစ်ပါးသောအယူ = ဘုရား မကြိုက်သောအယူ)။ ယာဝတာ အာဝုသော ဒိဋ္ဌီ(အံ၊၃၊၄၁၇)တိ ယတ္တိကာ ဒွါသဋ္ဌိဝိဓာပိ နာမ အတ္ထိ။ အံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၃၂။ ပါပိကာယ ဒိဋ္ဌိယာ(ဣတိဝုတ်၊၂၁၃)တိ သဗ္ဗာပိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယော ပါပိကာဝ။ ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၉၉။ ဝိပရီတဒဿနဝသေန ဒိဋ္ဌိ။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၆၆။ မိစ္ဆာ ပဿတီတိ ဒိဋ္ဌိ။ သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၃၉၃။ ဒိဋ္ဌိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ။ ဓာန်၊ဋီ၊၈ဝဝ။ ဒိဋ္ဌိ ဗုဒ္ဓဒဿနာ အညဒဿနံ။ ယင်း-၈၈၄။ (ဒီ၊၂၊၅၈။ ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၈။ မ၊ဋီ၊၂၊၉။) ဒိဋ္ဌိပဋိသေဓက နှင့် ဒိဋ္ဌိဝိပန္န (၂)-လည်း ကြည့်။ (ခ) သမ္မာအယူ၊ မဖောက်ပြန်- မှန်ကန်-သော အယူ၊ အယူမှန်၊ အမြင်မှန် (ဉာဏ်-ပညာ)။(ခ) သမ္မာအယူ၊ မဖောက်ပြန်-မှန်ကန်-သော အယူ၊ အယူမှန်၊ အမြင်မှန် (ဉာဏ် ပညာ)။ ဒိဋ္ဌိယာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါ (ဝိ၊၂၊၇၄။ မ၊၁၊၂၇၄)တိ အတ္ထတော စ ကာရဏတော စ ပညာယ သုဋ္ဌု ပဋိဝိဒ္ဓါ(သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါ)။ ဝိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၅၄။ မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၅၄။ ဥဇုကာ ဒိဋ္ဌီတိ ဟိ သမ္မာဒိဋ္ဌိသင်္ခါတံ ဉာဏံ ဝုတ္တံ။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၉။ ဒိဋ္ဌိယာ (ဝိဘာဝိနီ၊၁၇၆) တိ သမ္မာဒဿနဿ။ မဏိမဉ္ဇူ၊၂၊၅၀။ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၉၈။ ဒီ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၈၄။ အံ၊ဋီ၊၁၊၄၉။) ဒိဋ္ဌိပဋိဝေဓ-လည်း ကြည့်။ (က) (ခ) သဗ္ဗမတ္ထီတိ ယာ ဒိဋ္ဌိ သာ ဒိဋ္ဌိ၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီတိ ယာဒိဋ္ဌိသာ ဒိဋ္ဌိ သမ္မာဒိဋ္ဌီတိ ဟေဝမတ္ထီ (အဘိ၊က၊၉၆)တိ...ယာ တေ ဧသာ သဗ္ဗမတ္ထီတိ ဒိဋ္ဌိ၊သာ ဒိဋ္ဌိ အယာထာ၀ ကတ္တာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီတိ ဧဝံ ယာ အမှာကံ ဒိဋ္ဌိ၊ သာ ဒိဋ္ဌိ ယာထာဝကတ္တာ သမ္မာဒိဋ္ဌီတိ ဧဝံ တဝ သမယေ အတ္တီတိ ပုစ္ဆတိ။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၅၀။ (၂) ဒိဋ္ဌိစေတသိက်။ (၂) ဒိဋ္ဌိစေတသိက်။ ဒိဋ္ဌိ စတူသု ဒိဋ္ဌိဂတသမ္ပယုတ္တေသု။ သင်္ဂဟ၊၁၀။ မာနော စ သံသယော။ အဘိ၊ဝတာရ၊၁၀၈။ ပရမတ္ထ၊ ဝိနိစ္ဆယ၊၂၉၅။ (နာမရူပ။ ၁၁၁။) (၃) မှားယွင်းစွာ-မှားမှားယွင်းယွင်း-နှလုံးသွင်းခြင်း။ (၃) မှားယွင်းစွာ-မှားမှားယွင်းယွင်း နှလုံးသွင်းခြင်း။ “ဧဝ”မေတ” န္တိ ဒဿနံ အဘိနိဝိသသံ ဒိဋ္ဌိ။ ဒီ၊ဋီ၊၁၊၃၇၅။ သီ၊ဋီ၊သစ်၊၂၊၃၈၈။ ဒေါင့်ကွင်းလည်း ပြန်ကြည့်။ (၄) ရှု-သိ-မြင်ခြင်း၊ အထင်အမြင်။ (၄) ရှူ-သိ–မြင်ခြင်း၊ အထင်အမြင်။ ကုသလပညာဝိညာဏာနံ ဝါ ပဇာနနဝိဇာနနဝသေန ဒဿနံ ဒိဋ္ဌိ။ အနုဋီ၊၂၊၁၇၇။ (၅) (က) အနက်လည်း ဆက်ကြည့်။ ဒိဋ္ဌိ ခန္တိရုစိဂ္ဂဟဏ-လည်း ကြည့်။ (၅) ရှု-သိ-မြင်-တတ်-ကြောင်း-ဖြစ်သော၊ (က) မျက်စိ၊ မျက်လုံး။ (၅) ရှု-သိ-မြင်-တတ်–ကြောင်း ဖြစ်-သော၊ (က) မျက်စိ၊ မျက်လုံး။ စက္ခု ဟိ ပဿန္တိ ဧတာယာတိ ဒိဋ္ဌီတိ ဝုစ္စတိ။ နီတိဓာ။ ၃၂၀။ လဒ္ဓိယံ ဒဿနေ ဒိဋ္ဌိ၊ စက္ခုမှိ သာ ပဝတ္တတိ။ တောင်ပေါက်၊ ဓာန်၊ သျ။ ၁၆၁။ ဒိဋ္ဌိမဏ္ဍလ, ဒိဋ္ဌပသံဟာရ တို့လည်း ကြည့်။ (ခ) ကမ္မဿကတာ (သမ္မာ) ဒိဋ္ဌိ (ကံသာလျှင် ကိုယ်ပိုင်ဥစ္စာရှိ၏-ဟု ကောင်းစွာသိသော ဉာဏ်)။ (ခ) ကမ္မဿကတာ (သမ္မာ) ဒိဋ္ဌိ (ကံ သာလျှင် ကိုယ်ပိုင်ဥစ္စာရှိ၏-ဟု ကောင်းစွာ သိသော ဉာဏ်)။ ဒိဋ္ဌိ(သံ၊၃၊၁၂၄)တိ ကမ္မဿကတာဒိဋ္ဌိ။ သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၃၄။ (–သံ၊၃၊၉၊ ၄၅။ သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၆၄။) (ဂ) အနက်လည်း ဆက်ကြည့်။ (ဂ) ကမ္မပထသမ္မာဒိဋ္ဌိ (အကြောင်းကံကို ကောင်းစွာသိသော ဉာဏ်)။ (ဂ) ကမ္မပထသမ္မာဒိဋ္ဌိ (အကြောင်းကံကို ကောင်းစွာသိသောဉာဏ်)။ ဘဒ္ဒိကာယစ ဒိဋ္ဌိယာ (ဣတိဝုတ်၊၂၁၃)တိ ကမ္မဿကတာဉာဏေန စေဝ ကမ္မပထသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ စ။ ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၉၉။ (ဃ) ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိ (အထူးရှုကာ ကောင်းစွာသိသော ဉာဏ်)။ (ဃ) ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိ (အထူးရှုကာ ကောင်းစွာသိသော ဉာဏ်)။ ဒိဋ္ဌိ (မ၊၁၊၃၂၇)န္တိ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိ။ မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၀၇, ၈။ ဒိဋ္ဌိသမ္ပဒါ (င)-လည်း ကြည့်။ (င) မဂ္ဂ(သမ္ပယုတ္တ) သမ္မာဒိဋ္ဌိ (မဂ်နှင့် ယှဉ်သော သမ္မာဉာဏ်)။ (င) မဂ္ဂ (သမ္ပယုတ္တ) သမ္မာဒိဋ္ဌိ (မဂ်နှင့် ယှဉ်သော သမ္မာဉာဏ်)။ ယာ ယံ ဒိဋ္ဌိ (ဒီ၊၂၊၆၈။ မ၊၁၊၃၉၇-၈)တိ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ။ ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၂၇။ မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၉၈။ (၂၉၉) ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ (၄)-လည်း ကြည့်။ (စ) မဂ္ဂဖလ(သမ္မာ)ဒိဋ္ဌိ (မဂ်,ဖိုလ်နှင့် ယှဉ်သော သမ္မာဉာဏ်။ (စ) မဂ္ဂဖလ(သမ္မာ)ဒိဋ္ဌိ (မဂ်, ဖိုလ်နှင့် ယှဉ်သော သမ္မာဉာဏ်)။ ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္န (ဂ) ကြည့်။ (ဆ) မဂ်၊ မဂ်ဉာဏ်။ (ဇ) ဖိုလ်၊ ဖိုလ်ဉာဏ်။ (ဇ) ဖိုလ်၊ ဖိုလ် ဉာဏ်။ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တ-နှင့် ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ (၁) ကြည့်။ (ဈ) သဗ္ဗညုတဉာဏ် (သိဖွယ်အားလုံးကို သိသော ဉာဏ်)။ (ဈ) သဗ္ဗညုတဉာဏ်(သိဖွယ်အားလုံးကို သိသောဉာဏ်)။ အတ္တနော ဒိဋ္ဌေန ကထေသီ(သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၃၂)တိ အတ္တနော သဗ္ဗညုတညာဏေန ပစ္စက္ခတော ဥပလက္ခိတေန အတ္ထေန ကထေသိ။ သံ၊ဋီ၊၂၊၃၇၂။ (ည) သစ္စာနုလောမိကဉာဏ် (သစ္စာ ၄-ပါးအား လျော်စွာသိသော ဉာဏ်)။ (ည) သစ္စာနုလောမိကဉာဏ် (သစ္စာ ၄-ပါးအားလျော်စွာ သိသောဉာဏ်)။ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ (၁)-ကြည့်။ အာသယ (သာရတ္ထ၊၁၊၇၅)-လည်း ကြည့်။ (ဋ) သပ္ပစ္စယနာမရူပပရိစ္ဆေဒဉာဏ် (အကြောင်းနှင့် တကွဖြစ်သော နာမ်, ရုပ် အပိုင်းအခြားကို သိသော ဉာဏ်)။ (ဋ) သပ္ပစ္စယ နာမရူပပရိစ္ဆေဒဉာဏ် (အကြောင်းနှင့် တကွဖြစ်သော နာမ်, ရုပ် အပိုင်းအခြားကို သိသောဉာဏ်)။ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ (၃)-ကြည့်။ (ဌ) နိဇ္ဈာနက္ခန္တိဉာဏ် (စူးစိုက်တွေးကြံ လက်ခံနှစ်သိမ့်သော အသိဉာဏ်)။ (ဌ) နိဇ္ဈာနက္ခန္တိဉာဏ် (စူးစိုက်တွေးကြံ လက်ခံ နှစ်သိမ့်သော အသိဉာဏ်)။ (ဍ) ဉာတပရိညာ (သိ-သင့်-ထိုက်-သည်ကို ပိုင်းခြားသိသော ဉာဏ်)။(ဍ) ဉာတပရိညာဉ် (သိ-သင့်-ထိုက်–သည်ကို ပိုင်းခြားသိသောဉာဏ်)။ ဒိဋ္ဌိယာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါ(ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၁။ မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၈။ သံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၈။ အံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၇)တိ နိဇ္ဈာနက္ခန္တိ ဘူတာယ, ဉာတပရိညာသင်္ခါတာယ ဝါ ဒိဋ္ဌိယာ ပဋိဝိဒ္ဓါ။ ဒီ၊ဋီ၊၁၊၄၃။ သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၁၆၂။ မ၊ဋီ၊၁၊၃၃။ သံ၊ဋီ၊၁၊၂၉။ အံ၊ဋီ၊၁၊၃၂။ (၆) (သယမ္ဘူဉာဏ်ဖြင့်)-သိမြင်-မျက်မှောက်ပြု-အပ်သော ဘုရားသာသနာ။(၆) (သယမ္ဘူဉာဏ်ဖြင့်)-သိမြင်အပ်–မျက်မှောက်ပြုအပ်သော ဘုရားသာသနာ။ ဣမိဿာ ဒိဋ္ဌိယာ(အဘိ၊ဝိ၊၂၅၄။ မဟာနိ၊၃၁)တိ အာဒီဟိ ဒသဟိ ပဒေဟိ သိက္ခတ္တယသင်္ခါတံ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓသာသနမေဝ ကထိတံ။ တဉှိ ဗုဒ္ဓေန ဘဂဝတာ ဒိဋ္ဌတ္တာဒိဋ္ဌီတိ ဝုစ္စတိ။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၁၁။ မဟာနိ၊ဋ္ဌ၊၁၂၆။ ကမ္မတ္ထေဟိ ဒိဋ္ဌိသဒ္ဒါဒီဟိ သာသနံ ဝုတ္တန္တိ “ဒိဋ္ဌတ္တာ ဒိဋ္ဌီ”တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ မူလဋီ၊၂၊၁၇၆။ ဒိဋ္ဌတ္တာတိ သယမ္ဘူဉာဏေန သစ္ဆိကတတ္တာ။ အနုဋီ၊၂၊၁၇၆။ (မ၊ဋီ၊၁၊၂၀၈။) (၇) (ဖလူပစာအားဖြင့်) သမ္မာဒိဋ္ဌိ၏အကြောင်းဖြစ်သော ဘုရားသာသနာ။(၇) (ဖလူပစာအားဖြင့်) သမ္မာဒိဋ္ဌိ၏ အကြောင်းဖြစ်သော ဘုရားသာသနာ။ (၈) (ကာရဏူပစာအားဖြင့်) သမ္မာဒိဋ္ဌိ၏ ရှေ့သွားဖြစ်သော ဘုရားသာသနာ။(၈) (ကာရဏူပစာအားဖြင့်)သမ္မာဒိဋ္ဌိ၏ရှေ့သွား ဖြစ်သော ဘုရားသာသနာ။ အပိစေတီ သိက္ခတ္တယသင်္ခါတံ သကလံ သာသနံ ဘဂဝတာ ဒိဋ္ဌတ္တာ သမ္မာဒိဋ္ဌိပစ္စယတ္တာ သမ္မာဒိဋ္ဌိပုဗ္ဗင်္ဂမတ္တာ စ ဒိဋ္ဌိ။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၁၂။ မဟာနိ၊ဋ္ဌ၊၁၂၆။ ဧတေသ္မိဉ္စ အတ္ထဒွယေ ဖလကာရဏောပစာရေဟိ သိက္ခတ္တယံ “ဒိဋ္ဌီ”တိ ဝုတ္တံ။ မူလဋီ၊၂၊၁၇၇။ (အနုဋီ၊၂၊၁၇၇-လည်း ကြည့်။) (၉) ဒိဋ္ဌိသဒ္ဒါ။ (၉) ဒိဋ္ဌိ-သဒ္ဒါ။ (၆) အနက်ပြန် ကြည့်။ (၁ဝ) မိစ္ဆာအယူနှင့် တူသော။ ဒိဋ္ဌိဂတ-(၅, ၆)-ကြည့်။ (မျက်စိ၊ မြင်ခြင်း၊ ကြည့်ရှုခြင်း၊ သိခြင်း၊ စိစစ်ခြင်း။ ပြာ၊ဓာန်)။(၁၀) မိစ္ဆာအယူနှင့်တူသော၊ ဒိဋ္ဌိဂတ(တိ) (၅) , (၆)-ကြည့်။ မိစ္ဆာအယူများ သဿတဒိဋ္ဌိ, ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ, မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ, နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ, ဒိဋ္ဌိအပြား, မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ၆၂-ပါး, အဿာဒဒိဋ္ဌိ, အန္တဂ္ဂါဟိကဒိဋ္ဌိ, သက္ကာယဒိဋ္ဌိ များကို ကြည့်ပါ။ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပြစ်ဒဏ်များ ယင်း-အယူကို အစစွာ တည်ထွင်ဖြစ်စေ သူတို့မှာ–(၁) နန္ဒ, (၂) ဝစ္ဆ, (၃) ကိသ, (၄) သံကိစ္စ(သံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၉၉), သို့မဟုတ် ကိသမှ တစ်ပါး အခြား ၃-ယောက် (သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၀၂)တို့ဖြစ်၏။ ယင်း-တို့၏ တပည့် မိစ္ဆာဝါဒီ ဂိုဏ်းဆရာတို့မှာ— (၁) ပူရဏကဿပ, (၂) မက္ခလိဂေါသာလ, (၃) အဇိတကေသကမ္ဗလ, (၄) ပကုဓကစ္စာယန, (၅) နိဂဏ္ဌနာဋပုတ္တ, (၆) သဉ္စယဗေလဋ္ဌပုတ္တ-တို့ ဖြစ်သည် (ဒီ၊၁၊၄၄-၅၅။ မ၊၁၊၂၅၈။ သံ၊၁၊၆၈။ သုတ္တနိ၊၃၅၅-၆။ ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၃၀-၂။ မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၃၆-၇။ သံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၉၉၊ ၁၂၀။ သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၄၈)။ ယင်း ၆-ယောက်တို့၏ အယူ “ဝါဒ”ကို (ဒီ၊၁၊၄၈-၅၅။ ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၄၄-၁၅၁။ မ၊ဋ္ဌ၊၃၊၈၅။ ဒီ၊ဋီ၊၁၊၂၂၆-၇။ သီ၊ဋီ၊သစ်၊၂၊၄၇။ မ၊ဋီ၊၃၊၅၅)-ကြည့်။ မိလိန္ဒမင်းကြီး လက်ထက်တွင်လည်း ယင်း-တို့နှင့် နာမည်တူ ဂိုဏ်းဆရာ ၆-ယောက် ပေါ်ပေါက်ဘူးသေး၏ (မိလိန္ဒ၊၄)။ ယင်း-အယူထက် ကြီးလေးသော အကုသိုလ် အပြစ်မရှိ (အံ၊၁၊၃၅။ ဝိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၃၅။ မ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၈။ အံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၇၁။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၃၈။ ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၂၀၈။ မဟာနိ၊ဋ္ဌ၊၃၃၄-၅။ နေတ္တိ၊ဋ္ဌ၊၁၇၃)။ ယင်း-အယူသည် အာနန္ဒရိယကံ ၅-ပါးထက်ပင် အပြစ်ကြီးလေး၏ (အံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၇၁)။ နိယတမိစ္ဆာအယူ ဖြစ်ခဲ့သော် စင်စစ်မုချ ငရဲ၌ဖြစ်ရ၏။ ယင်း-အယူ မဟုတ်ခဲ့လျှင် တိရစ္ဆာန်ဘုံ၌ ဖြစ်ရ၏ (ဒီ၊၁၊၂၁၇။ ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၂၈)။ ယင်း-အယူရှိသူသည် သေသည်၏ အခြားမဲ့၌ အပါယ် ၄-ပါး လားရ၏ (ဝိ၊၁၊၆။ ဒီ၊၃၊၇၉။ အံ၊၁၊၃၃။ ဓမ္မ၊၅၈။ ဣတိဝုတ်၊၂၃၆။ ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၀၅-၇)။ (ကာလကဉ္စိက) အသုရကာယ်ဘုံ၌ ဖြစ်ရ၏ (ဒီ၊၃၊၅၊၆။ ဒီ၊ဋ္ဌ၊၃၊၇)။ ငရဲတိရစ္ဆာန်ဘုံတို့၌ ဖြစ်ရ၏ (မ၊၂၊၅၀-၁။ သံ၊၂၊၄၉၅။ ပဋိသံ၊၁၃၄။ မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၂၀။ မ၊ဋ္ဌ၊၃၊၇၂။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၄၈။ ထေရ၊ဋ္ဌ၊၂၊၄၅၇။ မဟာနိ၊ဋ္ဌ၊၁၇၆၊ ၁၈၉)။ (အဝီစိ) ငရဲ၌ ဖြစ်ရ၏ (ဣတိဝုတ်၊၂၁၃။ ဒီ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၀။ ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၉၉)။ ငရဲ, တိရစ္ဆာန်, ပြိတ္တာဘုံတို့၌ ဖြစ်ရ၏ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၀၀)။ ပါယာသိမြို့စား၏ နတ္ထိကအယူကို အရှင်ကုမာရကဿပ-က ဥပမာ ၁၄-မျိုးဖြင့် တန်ဆာဆင်ကာ ဖြေရှင်း ဟောပြပုံ (ဒီ၊၂၊၂၅၃-၂၇၉။ ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၉၆-၄၀၃), “တမလွန်လောက မရှိ” ဟူသော မိစ္ဆာအယူကို အလောင်းတော် ဥဒေါင်းမင်း-က မုဆိုးအား ရှင်းလင်းဟော ပြပုံ (ဇာ၊၁၊၂၉၅။ ဇာ၊ဋ္ဌ၊၄၊၃၃၈), နတ္ထိက အယူရှိကြသော ဓနပါလ(က) သူဌေးနှင့် နန္ဒကစစ်သူကြီးတို့ ပြိတ္တာဖြစ်ကြပုံ (ပေတ၊၁၅၁။ ပေတ၊ဋ္ဌ၊၉၄၊ ၂၂၇), ကာဏာရိဋ္ဌနဂါးမင်း၏ မိစ္ဆာအယူကို အလောင်းတော် ဘူရိဒတ္တနဂါးမင်းက ဖြေရှင်းဟောပြပုံ (ဇာ၊၂၊၂၃၁-၃။ ဇာ၊ဋ္ဌ၊၇၊၄၇-၅၃), မိစ္ဆာဝါဒီပုဏ္ဏား ၅-ယောက်အား အလောင်းတော် ဗောဓိမင်းသားက ချွေချွတ် ဟောကြားပုံ (ဇာ၊၂၊၄၂၊ ၄၇-၈။ ဇာ၊ဋ္ဌ၊၅၊၂၄၀-၉), သဿတအယူရှိသော ဗကဗြဟ္မာအမှူးရှိသည့် ဗြဟ္မာ ၁-သောင်းကို ယင်း-အယူမှ ကင်းပျောက်စေ၍ အရိယာအဆင့်ရောက်အောင် ဘုရားရှင်က ဟောပြောပုံ (မ၊၁၊၄၀၁-၇။ သံ၊၁၊၁၄၄-၆။ မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၀၂-၃၁၂။ သံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၉၀-၄။ မ၊ဋီ၊၂၊၃၁၉), သဿတ, ဥစ္ဆေဒ အယူ ၂-မျိုးရှိကြသော ဇာဏုဿောဏိပုဏ္ဏားနှင့် လောကာယတိကပုဏ္ဏားတို့အား ယင်း-အယူတို့မှ ကင်းပျောက်စေ၍ သရဏဂုံတည် အဆင့်ရောက်အောင် ဟောပြောပုံ (သံ၊၁၊၃၀၄-၅။ သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၇၀), လဒ္ဓိ, သဿတ အယူ ၂-မျိုးရှိသော အညတရဗြဟ္မာကို အရှင်မဟာမောဂ္ဂလ္လာန်-က ယင်း-အယူမှ ကင်းပျောက်စေ၍ သောတာပန်အဆင့် ရောက်အောင် ဟော ပြောပုံ (သံ၊၁၊၁၄၆-၈။ သံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၉၄-၅), သဿတအယူရှိသော တံငါသည်၏ သား သာတိရဟန်းကို ယင်း-အယူမှ ကင်းဆိတ်စေရန် ဘုရားရှင်-က ဟောတော်မူပုံ(မ၊၁၊၃၂၃-၃၃၈။ မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၀၅-၂၁၁), မိစ္ဆာအယူရှိကြသော အရိဋ္ဌရဟန်းနှင့် ကဏ္ဍကသာမဏေတို့ကို ယင်း-အယူမှ ကင်းဆိတ်စေရန် ဘုရားရှင်က မိန့်တော်မူပုံ (ဝိ၊၂၊၁၇၅-၁၈၂), မိစ္ဆာ အယူရှိသော်လည်းကောင်းမှုကုသိုလ် ပြုပါက နတ်ရွာသုဂတိသို့ လားရောက်နိုင်ပုံ (သံ၊၁၊၄၆။ သံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၉၉)-ကြည့်။ ၎င်းပြင်—နွားကျင့်ကျင့်သော ကောလိယ-၏သား ပုဏ္ဏနှင့် ခွေးကျင့်ကျင့်သော သေနိယတက္ကတွန်းတို့ မိမိအကျင့်အကြောင်းကို ဘုရားထံသွား၍ လေ့လာဆွေးနွေးကြရာ ဘုရားရှင်-က ၃-ကြိမ်တိုင်အောင် တားမြစ်သော်လည်း မရသဖြင့် ယင်း-တို့၏ အကျင့် အပြစ်ပြကာ မိန့်တော်မူလိုက်ခြင်းကြောင့် အမြင်မှန်ရ၍ ကောလိယ၏သား ပုဏ္ဏမှာ သရဏဂုံ တည်၍ သေနိယတက္ကတွန်းမှာ ရဟန္တာဖြစ်သွားပုံ (မ၊၂၊၅၀-၄။ မ၊ဋ္ဌ၊၃၊၇၁-၂), မိစ္ဆာအယူရှိသော သုဘဒ္ဒပရိဗိုဇ်ကို ယင်း-အယူမှ ကင်းပျောက်စေ၍ ပစ္ဆိမသက္ခိသာဝက (နောက်ဆုံး မျက်မှောက်တပည့်) ရဟန္တာအဆင့်ရောက်အောင် ဘုရားရှင်-က ဟောပြပုံ (ဒီ၊၂၊၁၂၃-၆။ ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၇၉၊ ၁၈၀-၂), မိစ္ဆာအယူရှိသော မယ်တော် ရူပသာရီ ပုဏ္ဏေးမကို သားတော် အရှင်သာရိပုတြာ-က မိမိမွေးဖွားရာ တိုက်ခန်းတွင်း၌ မွေးကျေးဇူး ဆပ်သောအားဖြင့် သောတာပန် အဆင့်ရောက်အောင် ချွေချွတ်ဟောပြပုံ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၄၃။ သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၅၁), သမ္မာအယူ ရှိသူ ကလေးသူငယ်တို့နှင့် အတူ ကစား ပျော် မြူးကြသော မိစ္ဆာအယူရှိသူ ကလေးသူငယ်တို့ကို အကြောင်းပြု၍ ယင်း-အယူရှိသူ တစ်မျိုး တဆွေလုံးသောတာပန်ဖြစ်ကြပုံ (ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၀၆-၇), ပြုသူနှင့် ခံစားသူ တန်းတူထား၍ ၎င်း, တခြားစီထား၍၎င်း မှားယွင်းစွာ ယူဆ ပြောဆိုသော အညတရ ပုဏ္ဏားကို ယင်း အယူမှ ကင်းဆိတ်စေ၍ သရဏဂုံတည် အဆင့် ရောက်အောင် ဘုရားရှင်-က ဟောပြပုံ (သံ၊၁၊၃၀၃-၄)-ကြည့်။ မိစ္ဆာအယူဖြစ်ခြင်း၏အကြောင်း မသင့် မတင့် နှလုံးသွင်းမှုပင် ဖြစ်၏ (အံ၊၁၊၃၃)။ (၁) သူတစ်ပါးအထံမှ မိစ္ဆာတရားသံကို ကြား နာရခြင်း, (၂) မသင့်မတင့် နှလုံးသွင်းခြင်းအားဖြင့် ၂-ပါး (အံ၊၁၊၈၆။ အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၅၈။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၄၅။ သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၄၀၄)။ (၁) ပျက်သော အယူရှိသူကို မှီဝဲဆည်းကပ်ခြင်း, (၂) သဿတ, ဥစ္ဆေဒ အယူဟူသော မှီရာ ဖြစ်ရာ ရှိခြင်းအားဖြင့် ၂-ပါး (ဝိဘာဝိနီ၊၇၉။ မဏိမဉ္ဇူ၊၁၊၁၆၅.၆)။ (၁) သဿတ, ဥစ္ဆေဒ အယူဟူသော “အဇ္ဈာသယ” ရှိခြင်း, (၂) အယူပျက်သူကို မှီဝဲဆည်းကပ်ခြင်း, (၃) သူတော်ကောင်း တရားနှင့် ကွေကွင်းနေခြင်း, (၄) မိစ္ဆာဝိတက် အကြံများခြင်း, (၅) မသင့်တင့်သောအားဖြင့် ပေါ်ထင်လာခြင်းအားဖြင့် ၅-ပါး (ပရမတ္ထဒီပနီ ၃၅)။ (၁) ရူပက္ခန္ဓာကို “ဧတံ မမ၊ ဧသောဟ-မသ္မိ၊ ဧသော မေ အတ္တာ”ဟု တဏှာ, မာန, ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် ရှုခြင်း, (၂) ဝေဒနာက္ခန္ဓာကို ... (၃) သညာက္ခန္ဓာကို... (၄) သင်္ခါရက္ခန္ဓာကို..., (၅) အာရုံ ၆-ပါးကို... (၆) “လောက အတ္တ ၂-မည်ရသော ငါသည် တမလွန်ဘဝသို့ ရောက်လျှင် မဖောက်မလွဲ အမြဲတည်လိမ့်အံ့ ဟု ယူသော အယူကို ယင်းနည်းတူ ရှုခြင်းအားဖြင့် ၆-ပါး (မ၊၁၊၁၈၈-၉။ မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၆-၇)။ (၁) မသူတော်တို့၏ တရားကို ကြားနာခြင်း, (၂) မိတ်ကောင်း ဆွေကောင်း မရှိခြင်း, (၃) ဘုရား ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ, အရိယာ သူတော်ကောင်းတို့ကို မကြည့်ရှု မဖူးမြော်လိုခြင်း, (၄) အရိယာတို့၏ (၃၇-ပါးသော ဗောဓိပက္ခိယ) တရား၌ မကျွမ်းကျင် မလိမ္မာခြင်း, (၅) အရိယာသူတော်ကောင်းတို့၏ သံဝရတရား ၅-ပါး၌ ဝိနည်း၏ ဆန့်ကျင်ဖက် သံဝရပျက်ခြင်း, (၆) ယင်း-အကြောင်း ၅-မျိုးတို့ဖြင့် ထုံမွှမ်းအပ်သော မသင့်မတင့် နှလုံးသွင်းခြင်း, (၇) ကောတူဟလ မင်္ဂလာ-စသည်၌ အလေ့အလာများခြင်းအားဖြင့် ၇-ပါး (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၉၀)။ (၁) ခန္ဓာ ၅-ပါး, (၂) မသိမှု “အဝိဇ္ဇာ”, (၃) တွေ့ထိမှု “ဖဿ”, (၄) မှတ်သားမှု “သညာ”, (၅) ကြံစည်မှု “ဝိတက်”, (၆) မသင့်မတင့် နှလုံးသွင်းမှု “အယောနိသော မနသိကာရ”, (၇) မိတ်ယုတ် ဆွေယုတ် “ပါပမိတ္တ”, (၈) သူတစ်ပါးအထံမှ ကြားနာအပ်သော မိစ္ဆာတရားသံ “ပရတောဃောသ”အားဖြင့် ၈-ပါး (ပဋိသံ၊၁၃၂။ ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၉၉။ မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၁၇။ အံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၃၂။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၄၃-၅။ ဒီ၊ဋီ၊၁၊၁၄၈။ သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၄၀၃-၄။ မ၊ဋီ၊၂၊၈၉)။ ယင်း-၈-ပါးတွင် ခန္ဓာ ၅-ပါးကို အာရုံပြု၍ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဖြစ်၏။ အဝိဇ္ဇာ-မှစ၍ အယောနိသောမနသိကာရတိုင်အောင် ၅-ပါးကို မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်စေခြင်းကြောင့်၎င်း ပါပမိတ္တ-ကို မှီဝဲခြင်း ပရတော‌ဃောသ-ကို နာကြားခြင်းကြောင့်၎င်း မိစ္ဆာအယူ ဖြစ်၏ (ဒီ၊ဋီ၊၁၊၁၄၉။ သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၄၀၄)။ ၆၂-ပါးသောမိစ္ဆာနှင့် ပယ်ပုံများ ၆၂-ပါးသောမိစ္ဆာအယူရှိသူဟူသမျှသည် ယင်း-အယူ၏ ဖြစ်ကြောင်း ဝတ္ထုအားလုံးဖြင့် ဖြစ်စေ, ၁-ခုခုဖြင့်ဖြစ်စေ မှားယွင်းစွာ ပြောဆိုတတ်ကြ၏။ ၆၂-ပါးထက် ပိုလွန်၍ ပြောဆိုသူ မရှိနိုင် (ဒီ၊၁၊၃၅)-ဟု ဟောတော်မူသောကြောင့် ယင်း-အယူသည် မည်မျှပင် ကျယ်ဝန်းများပြားစေကာမူ ၆၂-ပါး၌ သိမ်းသွင်းယူက ပါဝင်နိုင်သည်သာဖြစ်၏။ သိမ်းသွင်းယူပုံကို (ဒီ၊ဋီ၊၁၊၁၇၈-၉။ သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၄၅၄)-ကြည့်။ အခြား ဣဿရ, ပဓာန-စသော အယူ (သမယန္တရ)များကိုလည်း (မူလဋီ၊၂၊၅၆။ အနုဋီ၊၂၊၆၅။ အနုဋီ၊၃၊၆၅။ ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၂၊၂၁၇-၈။ ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၄၊သျ။ ၂၁၀-၂၃၈။ ပရမတ္ထသရူပဘေဒနီ၊၁၊၃၄၂-၃၊ ၄၅၈။ အဘယာ၊ ဓာန်၊ သျ။ ၉၂)-ကြည့်။ ယင်း-ဒိဋ္ဌိကို သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်ရ၏ (အံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၃၂။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၈၃)။ သမုစ္ဆေဒပဟာန်ဖြင့် ပယ်ရ၏ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၅၉)။ ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် ပယ်ရ၏ (သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၄)။ ယင်း-ဒိဋ္ဌိတွင် အဟေတုဒိဋ္ဌိ, ဝိသမဟေတုဒိဋ္ဌိ ၂-ပါးကို ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ်ဖြင့် ပယ်ရ၏။ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိကို မဂ္ဂါမဂ္ဂဝဝတ္ထာနဉာဏ်, အမဂ္ဂေ မဂ္ဂသညာယ ဥဒယဉာဏ်ဖြင့် ပယ်ရ၏။ သဿတဒိဋ္ဌိကို ဝယဉာဏ်ဖြင့် ပယ်ရ၏။ (ဓမ္မ၊ဋီ၊၂၃၀)။ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ-လည်း ကြည့်။ ယင်း-အယူကြောင့် မဖြစ်သေးသော အကုသိုလ်တရားတို့ ဖြစ်လာနိုင်၍ ဖြစ်ပြီးသော အကုသိုလ်တရားတို့ လွန်စွာတိုးပွါးအား ကောင်း လာနိုင်သည်။ ထို့ပြင်—မဖြစ်သေးသော ကုသိုလ်တရားတို့ ဖြစ်မလာတော့ပဲ ဖြစ်ပြီးသော ကုသိုလ်တရားတို့မှာ တစ်နေ့တခြား ပျက်ပြား ဆုတ်ယုတ်သွားနိုင်သည် (အံ၊၁၊၃၂)။ သို့ဖြစ်၍ ယင်း-အယူသည် ဝဋ်ဆင်းရဲ အမျိုးမျိုးမှ လွတ်မြောက်အောင် မဆောင် စွမ်းနိုင်ရုံသာမက အယူရှင်ကို အပါယ်သို့ ပို့ဆောင်တတ်လေသောကြောင့် ယင်း-အယူ မှ ဝေးစွာရှောင်ရှားရာ၏ (မ၊၁၊၁၁။ အံ၊၂၊၄၄၈။ မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၄၄)။ သမ္မာအယူ (၂) သမ္မာအယူဟူသည်– မဖောက်မပြန် မှန်ကန်သော ဉာဏ်အမြင်, ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ရာ နိဗ္ဗာန်သို့ ပို့ဆောင်တတ်သော ဉာဏ်အမြင်ပင်ဖြစ်၏ (သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၅၄။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၉၃။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၄၄)။ သင်္ခါရလောက၌ “မရှိ”ဟူသော ဥစ္ဆေဒအယူ, “ရှိ၏” ဟူသော သဿတအယူ, အကုသိုလ်စိတ်၏ တည်နေရာ နစ်မြုပ်စူးဝင် ကိန်းအောင်းရာ ဖြစ်သော ကပ်ရောက်မှု “ဥပယ”, ပြင်းစွာစွဲ လမ်းမှု ဥပါဒါန်ကို “ငါ့အတ္တ”ဟု စွဲလမ်းမှု (အတ္တသညာ) မရှိမူ၍ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ၅-ပါး၏ ဖြစ်, ချုပ်မှု၌ ယုံမှား “သံသယ” မရှိသော အရိယသာဝက၏ သန္တာန်၌ဖြစ်သော လောကီ လောကုတ္တရာ ဉာဏ်အမြင်ပင် ဖြစ်သည် (သံ၊၁၊၂၅၇-၈။ သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၁-၂။ သံ၊ဋီ၊၂၊၃၆-၈)။ ကောင်းစွာ သိမြင်တတ်သော ဉာဏ်အမြင်, တင့်တယ်ကောင်းမြတ်သော ဉာဏ်အမြင်, ပညာရှိတို့ ချီးမွမ်းအပ်သော ဉာဏ်အမြင်, ကမ္မပထ၌ပါဝင်သော ကမ္မဿကတာ ဉာဏ်အမြင်, သမ္မတ္တတရား၌ ပါဝင်သော မဂ်ဉာဏ်အမြင်ပင်ဖြစ်သည်(မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၉၂၊ ၂၀၀။ မ၊ဋ္ဌ၊၄၊၉၃။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၇၃။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၉၀။ စူဠနိ၊ဋ္ဌ၊၉၂။ နေတ္တိ၊ဋ္ဌ၊၁၁၅။ မ၊ဋီ၊၁၊၂၉၀၊ ၂၉၆။ နေတ္တိ၊ဝိ၊၁၈၀)။ မဖောက်မပြန် ဟုတ်မှန်သောအားဖြင့် သစ္စာ ၄-ပါး, နိဗ္ဗာန် တရား (လောကုတ္တရာဖို့), တေဘူမကသင်္ခါရ (လောကီဖို့)တို့ကို ရှုမြင်တတ်သော ဉာဏ်အမြင်ပင် ဖြစ်သည် (ဝိဘာဝိနီ၊၂၂၂။ မဏိမဉ္ဇူ၊၂၊၂၅၄)။ စွတ်စိုသောမြေ၌ စိုက်ပျိုးထားသော ကြံ, သလေး, သပြက် မျိုးစေ့သည် မိမိကိုယ်တိုင် (ဗီဇ)က ကောင်းမွန် မညံ့ဖျင်းသောကြောင့် မိမိအမှီပြုရာ မြေဆီ မြေဩဇာ, ရေဆီ ရေဩဇာတို့ အရသာ ပိုဆိမ့်ချိုဖို့ရန် အကြောင်း ဖြစ်သကဲ့သို့ ယင်း-အယူသည် မိမိကိုယ်တိုင် (ဒိဋ္ဌိ)က ကောင်းမွန် မှန်ကန်သောကြောင့် ယင်း-အယူရှင်၏ ကာယကံမှု, ဝစီကံမှု, မနောကံမှု, စေ့ဆော်မှု, တောင့်တမှု, ဆောက်တည်မှု, ပြုပြင်စီရင်မှု အားလုံးသည်လည်း လိုလား နှစ်သက် စီးပွားချမ်းသာ တိုးတက်ဖို့ရန် အကြောင်းဖြစ်တော့သည် (အံ၊၁၊၃၄။ အံ၊၃၊၄၂၈။ ပဋိသံ၊၁၃၅)။ အရုဏ်တက်ခြင်းသည် ထွက်ပေါ်လာမည့် နေလုလင်၏ ရှေ့သွားရှေ့ပြေး ဖြစ်သကဲ့သို့ ယင်း-အယူသည် စတူဘူမက ကုသိုလ်တရားတို့၏ ရှေ့သွားရှေ့ပြေးဖြစ်၏ (အံ၊၃၊၄၄၉)။ စတူမက ကုသိုလ်တရားတို့၏ အဦးအစ ပဌမဖြစ်၏(သံ၊၃၊၁၂၄၊ ၁၄၃။ ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၅၉။ မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၀၇။ သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၅။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၉။) ယင်းသည်—မဂ္ဂင် ၈-ပါးတွင် အစဆုံး မဂ္ဂင်ဖြစ်၏ (မ၊၁၊၅၉။ အံ၊၃၊၄၅၀။ ပဋိသံ၊၄၀။ အံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၄၀၃)။ ဘုရားရှင်သည် နိဗ္ဗာန် ရဖို့ရန် ကျင့်ကြံအားထုတ်သော ယောဂီသူ မွန်အား ကျေးဇူးများလွန်းသည့် အတွက် မဂ္ဂင် ၈-ပါးတွင် ယင်း-မဂ္ဂင်ကို အစစွာ ဟောတော်မူသည်။ ယောဂီသူမွန်သည် မဂ်မဖြစ်မီ ရှေးကာလ၌ ဝိပဿနာဉာဏ် ခေါ်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိဖြင့် အဝိဇ္ဇာအမိုက်တိုက်ကို ပယ်ဖျောက်၍ ကိလေသာ ခိုးသူတို့ကို သတ်ဖြတ်ကာ ဘေးမဲ့အနေအားဖြင့် နိဗ္ဗာန်သို့ ဝင်စံ ရသည် (ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၅၀)။ သမ္မာအယူ ဖြစ်ကြောင်း အသင့်အတင့် နှလုံးသွင်းမှုသည် ယင်း-အယူဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်၏ (အံ၊၁၊၃၃)။ သို့မဟုတ်— (၁) သူတစ်ပါးအထံမှ လျောက်ပတ်သော တရားသံကို ကြားနာရခြင်း, (၂) အသင့်အတင့် နှလုံးသွင်းခြင်း ၂-ပါးသည် ယင်း-အယူဖြစ်ဖို့ရန် အကြောင်များ ဖြစ်သည် (မ၊၁၊၃၆၈။ အံ၊၁၊၈၇။ ပေဋကော၊၁၆၇။ မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၄၆။ အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၅၈)။ ယင်းသည် မဂ်တရားလည်းဖြစ်၏၊ မိမိမှ ကြွင်းသော မဂ္ဂင်တို့၏ ဟိတ်တရားလည်းဖြစ်သည် (အဘိ၊ဓ၊၂၁၂။ မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၀၉။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၉၂)။ သောတာပတ္တိမဂ်တရား ဖြစ်၏ (မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၀၉။ သာရတ္ထ၊၃၊၁၇၀)။ သစ္စာ ၄-ပါကို ကောင်းစွာသိမြင်ခြင်း ဟူသော မှတ်ကြောင်း “လက္ခဏာ”ရှိ၏ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၈၀။ မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၀၉။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၀၇။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၄၉။ ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၁၂၅။ မ၊ဋီ၊၁၊၁၉၇)။ ကမ္မဿကတာဉာဏ်ဟူသော မှတ်ကြောင်း “လက္ခဏာ” ရှိ၏၊ သို့မဟုတ် ယထာဘူတဉာဏ်ဟူသော မှတ်ကြောင်း “လက္ခဏာ” ရှိ၏ (ဥဒါန၊ဋ္ဌ၊၂၁၈။ နေတ္တိ၊ဋ္ဌ၊၁၄၆)။ လောကီသမ္မာဒိဋ္ဌိ, လောကုတ္တရာသမ္မာဒိဋ္ဌိ ယင်း ဒိဋ္ဌိသည်–(၁) လောကီသမ္မာဒိဋ္ဌိ, (၂) လောကုတ္တရာသမ္မာဒိဋ္ဌိ-ဟု ၂-မျိုး ရှိ၏။ ထိုတွင်— ကမ္မဿကတာဉာဏ်, သစ္စာနုလောမိကဉာဏ် ၂-ပါးသည် လောကီသမ္မာဒိဋ္ဌိ မည်၏။ သို့မဟုတ်-အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် အာသဝနှင့် တကွဖြစ်သော ဉာဏ်ပညာအားလုံးပင် ဖြစ်သည်။ အရိယမဂ်, ဖိုလ်နှင့် ယှဉ်သော ဉာဏ်ပညာသည် လောကုတ္တရာသမ္မာဒိဋ္ဌိ မည်၏ (မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၀၀)။ လောကီသမ္မာဒိဋ္ဌိ ၁၀-ပါး (၁) ပေးလှူမှုအကျိုး ရှိ၏-ဟု သိသော အသိဉာဏ်, (၂) ယဇ်ကြီးပူဇော်မှု ရှိ၏-ဟု သိသော အသိဉာဏ်, (၃) ယဇ်ငယ်ပူဇော်မူ ရှိ၏ဟု..., (၄) ကုသိုလ်ကံ, အကုသိုလ်ကံတို့၏ အကျိုးဆက် အကျိုးရင်း ရှိ၏-ဟု..., (၅) ဤပစ္စုပ္ပန်လောက ရှိ၏-ဟု... (၆) တမလွန်လောက ရှိ၏-ဟု..., (၇) အမိ၌ ပြုကျင့်အပ်သော ကောင်းမှု မကောင်းမှု ရှိ၏-ဟု, (၈) အဘ၌ ပြုကျင့်အပ်သော ကောင်းမှု မကောင်းမှုရှိ၏-ဟု..., (၉) ဥပပတ် ပဋိသန္ဓေနေသူတို့ ရှိ၏..., (၁၀) ပစ္စုပ္ပန်, တမလွန် ၂-တန်သော လောကကို သိသော ရဟန်း ပုဏ္ဏားတို့ ရှိ၏-ဟု သိသော အသိဉာဏ်အားဖြင့် လောကီသမ္မာဒိဋ္ဌိ ၁၀-ပါး, သစ္စာလေးပါးကို သိခြင်းသည် သမ္မာဒိဋ္ဌိ (၁) ဒုက္ခသစ္စာကို ပိုင်းခြား၍ သိခြင်း, (၂) သမုဒယသစ္စာကို ပယ်ခြင်း, (၃) နိရောဓသစ္စာကို မျက်မှောက်ပြုခြင်း, (၄) မဂ္ဂသစ္စာကို ပွါးစေခြင်း ကိစ္စအားဖြင့် လောကုတ္တရာ-၄-ပါး (မဏိမဉ္ဇူ၊၂၊၂၅၄)။ ထို့ပြင်–ယင်း သစ္စာ ၄-ပါး၌ သိသော ဉာဏ် ၄-ပါး (ပဋိသံ၊၄၀။ ပရမတ္ထဒီပနီ၊၃၅၇-၈)။ (၅) အနက်လည်း ပြန်ကြည့်။ သမ္မာဒိဋ္ဌိ-လည်း ကြည့်။ ယင်း-အယူရှိသူသည် သေသည်၏ အခြားမဲ့၌ နတ်ပြည်, သို့မဟုတ် လူ့ပြည် နတ်ပြည်သို့ လားရောက်ရ၏ (ဝိ၊၁၊၆။ ဒီ၊၁၊၇၈။ ဣတိဝုတ်၊၂၃၇။ ဝိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၃၆)။ ၆၄-ပါးသော ဣန္ဒြေတရား ယင်း-အယူကြောင့်— သောတာပတ္တိမဂ် သမ္မာဒိဋ္ဌိ ခဏ၌— (၁) အာရုံသို့သက်ဝင်ဆုံးဖြတ်ခြင်း (အဓိမောက္ခ) သဘောအားဖြင့် သဒ္ဓိန္ဒြေကို ပြည့်စေနိုင်ခြင်း, (၂) သမ္ပယုတ် တရားတို့ကို ချီးမြှောက်ခြင်း (ပဂ္ဂဟ) သဘောအားဖြင့် ဝီရိယိန္ဒြေကို ပြည့်စေနိုင်ခြင်း, (၃) အဖန်ဖန် အောက်မေ့ခြင်း (အနုဿရဏ) သဘောအားဖြင့် သတိန္ဒြေကို ပြည့်စေနိုင်ခြင်း, (၄) မပျံ့လွင့်ခြင်း (အဝိက္ခေပ) သဘောအားဖြင့် သမာဓိန္ဒြေကို ပြည့်စေနိုင်ခြင်း, (၅) သစ္စာ ၄-ပါးကို သိမြင်ခြင်း (ဒဿန) သဘောအားဖြင့် ပညိန္ဒြေကို ပြည့်စေနိုင်ခြင်း, (၆) အာရုံကို အထူးသိခြင်း (ဝိဇာနန) သဘောအားဖြင့် မနိန္ဒြေကို ပြည့်စေနိုင်ခြင်း, (၇) အလွန် အကဲ နှစ်သက်ခြင်း (အဘိနန္ဒန) သဘောအားဖြင့် သောမနဿိန္ဒြေကို ပြည့်စေနိုင်ခြင်း, (၈) ဖြစ်တည်နေသော ဝိပါက်အစဉ်၏ တည်နေခြင်း၌ အစိုးရခြင်း (ပဝတ္တသန္တတိ အာဓိ ပတေယျ) သဘောအားဖြင့် ဇီဝိတိန္ဒြေကို ပြည့်စေနိုင်ခြင်းအားဖြင့် ၈-ပါး၊ ယင်း-အတူ ကြွင်းသော မဂ်, ဖိုလ်ခဏတို့၌ ၈-ပါးစီ ၈-ပါးစီ ဖြစ်၍ ၆၄-ပါးသော ဣန္ဒြေတရားတို့ ဘာဝနာ ပြည့်စုံမှု အဆင့်အတန်းသို့ ရောက်ကြရသည် (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၄၈-၉)။ သမ္မာဒိဋ္ဌိ၏ စွမ်းအား ယင်း-အယူ ဖြစ်ပေါ်သောအခါ မိမိ၏ ဆန့်ကျင်ဖက် ကိလေသာတို့နှင့်တကွ မိစ္ဆာအယူကို စွန့်ပယ်၍ နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၏၊ မိမိကို ဖုံးလွှမ်းထားသော မောဟကို တွန်းဖယ်ကာ တွေဝေမှုမရှိပဲ သမ္ပယုတ်တရားတို့ကို သိမြင်နိုင်သည် (မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၀၉။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၅၀။ ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၁၂၆)။ ဆီမီးသည် မီးစာကိုလောင်ကျွမ်းခြင်း, ဆီကိုကုန်ခန်းစေခြင်း, အမိုက်မှောင်ကို ပယ်ဖျောက်ခြင်း, အလင်းရောင်ကို ထွန်းပြခြင်း ကိစ္စ ၄-ချက်ကို တပြိုင်နက်ချင်းပြီးစေသကဲ့သို့ သမ္မာဒိဋ္ဌိခေါ်သော ယင်း-ဉာဏ်သည် ဒုက္ခသစ္စာကို ပိုင်းခြားကာ သိခြင်း, သမုဒယသစ္စာကို ပယ်စွန့်ခြင်း, နိရောဓသစ္စာကို မျက်မှောက်ပြုခြင်း, မဂ္ဂသစ္စာကို ပွါးစေခြင်း ကိစ္စ ၄-ချက်ကို တပြိုင်နက်ချင်း ပြီးစေနိုင်သည် (မ၊ဋီ၊၁၊၁၉၈)။ ယင်း-အယူကြောင့် မဖြစ်ပေါ်သေးသော ကုသိုလ်တရားတို့ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်၍ ဖြစ်ပေါ် ပြီးသော ကုသိုလ်တရားတို့ တစ်နေ့တခြား လွန်စွာတိုးပွါး အားကောင်း လာနိုင်သည်။ ၎င်းပြင်— မဖြစ်ပေါ်သေးသော အကုသိုလ် တရားတို့ မဖြစ်ပေါ်လာနိုင်တော့ပဲ ဖြစ်ပေါ် ပြီးသောအကုသိုလ်တရားတို့မှာ တစ်နေ့တခြား ပျက်ပြား ဆုတ်ယုတ်သွားရတော့သည် (အံ၊၁၊၃၂-၃)။ သို့ဖြစ်၍ ယင်း-အယူသည် ဝဋ်ဆင်းရဲဟူသမျှမှ ကင်းလွတ်အောင် ဆောင် စွမ်းနိုင်ရုံသာ မကပဲ အယူရှင်အား လူ, နတ် နိဗ္ဗာန် ၃-တန်သော ချမ်းသာကို ပေးစွမ်းနိုင်သောကြောင့် ယင်း-အယူနှင့် ပြည့်စုံအောင် ဆည်းပူး အားထုတ်ကြရာ၏ (အံ၊၂၊၄၄၈)။ တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၁၀ မှတ်စုများ ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ Category:ဝိပဿနာ