kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
အရည်မှာ ပျစ်နှစ်နေပါတော့သည်။
ပျစ်နှစ်လာပြီဆိုလျှင် မုန့်ဟင်းခါးရည် တမျိုး ရရှိပြီဖြစ်သည်။
မုန့်လက်သုပ် ဟင်းရည်ချက်နည်း ချိုသည့်ပင်လယ်ငါးကို သုံးကြသည်။
ငါးကွမ်းညှပ်၊ ငါးမု၊ ငါးရွှေ၊ ငါးမန်း စသည့် ပင်လယ်ငါးများကို အသုံးပြုကြသည်။
ချက်ပြုတ်မည့်ငါးကို အတုံးကြီးကြီးတုံးရသည်၊ သန့်စင်အောင် ရေဆေးရမည်၊ ငါးတုံးများကို ဆားနယ်ပြီး အုန်းရည်(ပုန်းရည်) ထားဝယ်စကားဖြင့် (အောင်းရယ်)နှင့် ထည့်ပြုတ်ရသည်။
ကျက်ပြီဆိုလျှင် အအေးခံရသည်၊ ငါးများကိုအရိုးနွှာရသည်။
ကြက်သွန်ဖြူ၊ စပါးလင် ဂျင်းများကို ဆီသတ်ပြီး ပြန်ချက်ရသည်။
ကြက်သွန်နီဥများကို ကြီးလျှင် နှစ်ခြမ်းခွဲကာ သေးလျှင်အလုံးလိုက်ထည့်ပြီး ချက်ရသည်၊ ထို့နောက် ပအုန်းရည်(အောင်းရယ်)အားထည့်ရသည်။
ပွက်ပွက်ဆူလာပြီလျှင် မုန့်လက်သုပ် ဟင်းရည် တစ်မျိုးရရှိပါပြီ။
ဟင်းရည်နှစ်မျိုးတည်းဖြင့် မပြီးသေးပါ၊ အကြော်၊ မကျည်းသီးချဉ်ရည်၊ ငံပြာရည်၊ ငရုတ်သီးမှုန့်၊ ဆီကျက် (ကြက်သွန်ဖြူဥတုံးကလေးများကို ဆီသတ်ထားသည်) ပဲမှုန့် စသည်တို့ဖြင့် ရောစပ်ပြီး ဟင်းရည်နှစ်မျိုးဖြင့် စားရသည်။
တမူထူးခြားနေသည့် ထားဝယ်မုန့်ဟင်းခါးကို ထားဝယ်သို့ရောက်လျှင် မည်သည့်ရပ်ရွာတွင်မဆို ရရှိနိုင်သည်။
ထားဝယ်လူမျိုးများ၏ ရိုးရာ စားစရာတခုလည်း ဖြစ်သည်။
မုန့်လက်သုပ်ထဲသို့ စာကလေးခွေ ထည့်၍လည်းစားသုံးနိင်ပါသည်။
မုန့်လက်သုပ်ဟူသည်မှာ ထားဝယ်လူမျိုးတို့ အင်မတန်နှစ်သက်စွာ စားသုံးသော စားစရာတမျိုးပင်ဖြစ်သည်။
ထားဝယ်မုန့်ဟင်းခါးမှ မုန့်ဟင်းခါးရည်ကို မသုံးပဲ မုန့်လက်သုပ်ရည်ကိုသာ ထည့်၍ စားသုံးသည်ကို မုန့်လက်သုပ်ဟုခေါ်သည်။
မုန့်လက်သုပ်မှာ အုန်းရည်ပါသဖြင့် ချဉ်ပြုံးပြုံးဖြင့် အရသာရှိလှသည်။
အဆာပြေစားသုံးသော သရေစာ တမျိုးလည်းဖြစ်သည်။
မုန့်လက်သုပ်ရည် ချက်ပုံ ချိုသည့်ပင်လယ်ငါးကို သုံးကြသည်။
ငါးကွမ်းညှပ်၊ ငါးမု၊ ငါးရွှေ၊ ငါးမာန်း စသည့် ပင်လယ်ငါးများကို သုံးပြုကြသည်။
ချက်ပြုတ်မည့်ငါးကို တုံးကြီးကြီးတုံးရသည်၊ သန့်စင်အောင် ရေဆေးရမည်၊ ငါးတုံးများကို ဆားနယ်ပြီး အုန်းရည်(ပုန်းရည်) ထားဝယ်စကားဖြင့် (အောင်းရယ်)နှင့် ထည့်ပြုတ်ရသည်။
ကျက်ပြီဆိုလျှင် အအေးခံရသည်၊ ငါးများကိုအရိုးနွာရသည်။
ကြက်သွန်နီဥများကို ကြီးလျှင် နှစ်ခြမ်းခွဲကာ သေးလျှင်အလုံးလိုက်ထည့်ပြီး ချက်ရသည်၊ ပွက်ပွက်ဆူလာပြီလျှင် မုန့်လက်သုပ်ဟင်းရည် တမျိုးရရှိပါပြီ။
စားသောက်ပုံ ပုဂံလုံး ထားဝယ်အခေါ် (ဟင်းဇား) ထဲသို့ မုန့်တီပင်အတန်သင့်ထည့်ထာ အထက်ပါ မုန့်လက်သုပ်ရည်ကို မုန့်တီပင်များ အပေါ်သို့ရောက်အောင် ထည့်သည်။
အရန်ဆာပလာများမှာ ငရုတ်သီးအစိမ်း၊ ပဲပင်ပေါက်အစိမ်း၊ ငံပြာရည်၊ သံပရာရည်၊ အချိုမှုန့်၊ ဆားတို့ဖြင့် ရောနှောကာ စားသုံးကြသည်။
ထားဝယ်မုန့်ဟင်းခါး ရောင်းသည့်ဆိုင်းတိုင်းတွင် မုန့်လက်သုပ်ကို ရနိုင်သည်သာဖြစ်သည်။
တောင်ငူ မုန့်ဟင်းခါး ချက်ဖို့ ပါဝင်တဲ့ပစ္စည်းတွေကတော့ ဆန်လှော်မှုန့်၊ ပဲသီး၊ နံနံပင်၊ ခရမ်းချဉ်သီး၊ ငါးခူ၊ စပါးလင်၊ ဂျင်း၊ ကြက်သွန်ဖြူနီ၊ မုန့်ဟင်းခါးဖတ်၊ ပြီးတော့ မုန့်ဟင်းခါးနဲ့တွဲစားဖို့ အကြော်ပါရင် ပိုစားကောင်းပါတယ်။
မုန့်ဟင်းခါး ဟင်းရည်ချက်ဖို့အတွက် ပထမဆုံး ငါးခူကို ငံပြာရည် နည်းနည်းထည့်ပြီး ပြုတ်ပါတယ်။
ငါးခူမရလည်း ငါးကျီးပေါ့။
ငါးက လတ်ဆတ်ရင် ဟင်းရည် ပိုချိုပါတယ်။
ငါးပြုတ်ထားတုန်း ကြက်သွန်ဖြူကို ဆီချက် ချက်ထားပါတယ်။
ငါးနူးပြီဆို အသားနွှင်ထားပါတယ်။
တလက်စတည်း ငါးအရိုးတွေကိုပါ ထောင်း၊ ထွက်လာတဲ့အရည်ကို ငါးပြုတ်ရည်ထဲကို အရိုးမပါအောင် ဇကာနဲ့စစ်ပြီး ရောထည့်လိုက်တယ်။
ပြီးမှ အနံ့မွှေးအောင် စပါးလင်အရိုးထောင်းထားတာ ထည့်ပြီး ဆူအောင် တည်ထားလိုက်ပါတယ်။
ငါးဆီသတ်ဖို့အတွက်ကတော့ ဆီဆူရင် ဆနွင်းနည်းနည်းထည့်ပြီးမှ ကြက်သွန်အဖြူ၊ဂျင်း၊ စပါးလင်ထောင်းထားတာနဲ့ ရိုးရိုးမုန့်ဟင်းခါး ချက်သလိုပဲ ဆီသတ်ပါတယ်။
ငရုတ်သီး အရောင်တင်မှုန့် မသုံးပါဘူး။
ဟင်းရည်ဆူပြီဆို ငါးဆီသတ်ထားတာရယ် ကြက်သွန်နီ များများကို ပါးပါးလှီးထည့်ပြီး မီးအေးအေးနဲ့ ဆူအောင် တည်ထားလိုက်တာပေါ့။
ငှက်ပျောအူရှိရင်လည်း ထည့်လို့ရပါတယ်။
ဟင်းရည်ဆူပြီး အပေ့ါအငန်လိုသလောက်မြည်းပြီးရင် မုန့်ဟင်းခါး ဟင်းရည်ကျဲ ရပါပြီ။
ဟင်းရည်ပြီးတာနဲ့ ခရမ်းချဉ်သီး၊ ပဲသီး၊ နံနံပင်၊ သံပရာသီးကို လှီးပြီး ပြင်ထားပါတယ်။
ဆန်လှော်မှုန့်၊ ပဲကြော်၊ ငံပြာရည် စတာတွေကိုလည်း အရံသင့်ပြင် ထားပါတယ်။
အသုပ် ကြိုက်တတ်တဲ့ သူအတွက် မုန့်ဖတ်ရယ်၊ ဆီချက်ချက်ထားတာရယ်၊ ဆန်လှော်မှုန့်ရယ်၊ ငရုတ်သီးအကျက်မှုန့်၊ နံနံပင်၊ ပဲသီး၊ ခရမ်းချဉ်သီး နဲ့ နောက်ဆုံး နယ်လို့ ကောင်းယုံ မုန့်ဟင်းရည် ထည့်ပြီး နယ်ပေးပါတယ်။
အချဉ်ကြိုက်ရင် သံပရာရည်ညစ်ထည့်ပေါ့။
အပေါ့အငန် စိတ်ကြိုက်ဖြစ်ပြီ ဆိုရင် ပဲကြော်ထည့်ပြီး စားလို့ရပါပြီ။
အသုပ်မကြိုက်တဲ့ သူတွေကတော့ မုန့်ဟင်းခါးဖတ်၊ ဟင်းရည်ကျဲ များများဆမ်းပြီး ဆန်လှော်မှုန့်၊ နံနံပင်၊ ပဲသီး၊ ခရမ်းချဉ်သီးနဲ့ အချဉ်ညစ်ပြီး စားလို့ရပါတယ်။
ရုပ်ဝတ္ထုတစ်ခု၌ ဆဲလ်အချက်ပြခြင်းနှင့် ကိုယ်အားကိုယ်ကိုး ရှင်သန်ရပ်တည်နိုင်ခြင်းစသည့် ဇီဝဖြစ်စဉ်များ ပါရှိခြင်းသည် "သက်ရှိ"(ဖြစ်ခြင်း)၏ ဝိသေသလက္ခဏာဖြစ်သည်။
နှိုင်းယှဉ်ကြည့်လျှင် (သေဆုံးသွားသဖြင့်) ဤသို့သော ဇီဝဖြစ်စဉ်များ ရပ်တန့်သွားသောကြောင့်ဖြစ်စေ၊ ဤသို့သော ဇီဝဖြစ်စဉ်များသည် ကနဦးကတည်းက လုံးဝကင်းမဲ့သောကြောင့်ဖြစ်စေ ၎င်း ရုပ်ဝတ္ထုများကို "သက်မဲ့"ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်သည်။
အပင်များ၊ တိရစ္ဆာန်များ၊ မှိုများ၊ ပရုတ်တင့်စ်များ(protists)၊ အာခိယာ(archea)၊ ဘက်တီးရီးယားအစရှိသဖြင့် သက်ရှိပုံစံအမျိုးမျိုး တည်ရှိသည်။
ဤသို့သော သက်ရှိများကို လေ့လာသည့် သိပ္ပံပညာရပ်ကို ဇီဝဗေဒဟု ခေါ်သည်။
အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များ သက်ရှိ(ဖြစ်ခြင်း)၏ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်သည် သိပ္ပံပညာရှင်များနှင့် အတွေးအခေါ်ပညာရှင်များကို ကာလကြာရှည်စွာ စိန်ခေါ်နေသော အကြောင်းအရာတစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ ကွဲပြားခြားနားသော အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်မျိုးစုံကို တွေ့ရှိနိုင်သည်။
ဤသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ "သက်ရှိခြင်း"သည် ရုပ်ဝတ္ထုတစ်ခုမဟုတ်ပဲ၊ ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြစ်နေသောကြောင့်လည်း တစ်ပိုင်းဖြစ်သည်။
ကမ္ဘာအပြင်ဘက်၌ရှိနေနိုင်သော သက်ရှိဝတ္ထုများ၏ ဝိသေသလက္ခဏာများအကြောင်းကို မသိရှိနိုင်သေးခြင်းကလည်း ဤအဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်ပြုရာ၌ ပိုမိုရှုပ်ထွေးလာစေသည်။
ဒဿနိကဗေဒအားဖြင့် "သက်ရှိ"(ဖြစ်ခြင်း)၏ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များကို ထုတ်ဖော်ဖွင့်ဆိုကြရာ၌လည်း၊ အရာဝတ္ထုများကို သက်ရှိသက်မဲ့ခွဲခြားရာတွင် တခြားဗေဒများကဲ့သို့ပင် အခက်အခဲများတွေ့ကြသည်။
တရားဥပဒေအားဖြင့် "သက်ရှိ"(ဖြစ်ခြင်း)၏ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များတွင် ယေဘုယျအားဖြင့် လူတစ်ယောက်ကို မည်သည့်အချိန်တွင် သေဆုံးသည်ဟု ကြေညာမည်ဟူသော ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့် ဤဆုံးဖြတ်ချက်၏ ဥပဒေအကြောင်းအရ အကျိုးဆက်များကို အဓိကအာရုံထားကာ ဖော်ပြကြပြီး၊ ဤအဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များအပေါ် အချေအတင်ဝေဖန်ဆွေးနွေးကြသည်။
ဇီဝဗေဒ "သက်ရှိ"၏ အများစုသဘောတူသော အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် အတိအကျမရှိသောကြောင့်၊ ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ သက်ရှိ၏ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်အများစုမှာ "သရုပ်ဖော်"(descriptive) ဖွင့်ဆိုချက်များသာ ဖြစ်သည်။
သက်ရှိသည် ၎င်းနေထိုင်သော သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်တစ်ခုအတွင်း၌ ၎င်း၏ ဖြစ်တည်မှုကို ထိန်းသိမ်းခြင်း၊ တိုးမြှင့်ခြင်း သို့မဟုတ် ပိုမိုခိုင်မာစေသောဟူသော ဝိသေသလက္ခဏာကို ပြသနိုင်မှုရှိသူ ဖြစ်သည်။
ဤဝိသေသလက္ခဏာ၌ အောက်ပါစရိုက်များအားလုံး သို့မဟုတ် အများစုကို မြင်နိုင်သည်။
ဟိုမီယာစတေးစစ် (Homeostasis) = အမြဲတမ်း အတွင်းပတ်ဝန်းကျင် အခြေအနေကို ပုံသေဖြစ်နေရန် ထိန်းသိမ်းခြင်း၊ ဥပမာ - ပူအိုက်ချိန်တွင် ချွေးများထွက်ခြင်းဖြင့် ကိုယ်တွင်းအပူချိန်ကို သဘာဝအတိုင်း လျှော့ချခြင်း ရုပ်ဖွဲ့စည်းမှု (Organization) = ဆဲလ်တစ်ခု (သို့) တစ်ခုထက်ပိုသော သက်ရှိ၏ အခြေခံယူနစ်များဖြင့် ရုပ်ဖွဲ့စည်းမှု ရှိခြင်း ဇီဝဖြစ်စဉ် (Metabolism) = အဲန်နာဘော်လစ်စင်မ် (anabolism)ဟုခေါ်သော ဓာတုပစ္စည်းများကို စွမ်းအင်သုံး၍ ဆယ်လူလာ အစိတ်အပိုင်းများအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲခြင်းဟူသည့် ဇီဝဝတ္ထုပြုလုပ်ခြင်းဖြစ်စဉ်နှင့် ကက်တာဘော်လစ်စင်မ် (catabolism)ဟုခေါ်သော အော်ဂဲနစ်ပစ္စည်းများကို ဖြိုခွဲကာ စွမ်းအင်ထုတ်လုပ်ခြင်းဟူသည့် ဇီဝဝတ္ထုဖြိုခွဲခြင်းဖြစ်စဉ်။
သက်ရှိအရာများသည် ဟိုမီယာစတေးစစ် (homeostasis)ဟုခေါ်သည့် အတွင်းပတ်ဝန်းကျင် ဟန်ချက်ညီမှုကို ထိန်းသိမ်းရန်နှင့် အသက်ရှင်ခြင်းနှင့်ဆက်စပ်သော အခြားဖြစ်ရပ်များကို ပြုလုပ်ရန် စွမ်းအင် လိုအပ်သည်။
ကြီးထွားလာမှု (Growth) = ဇီဝဝတ္ထုပြုလုပ်ခြင်းဖြစ်စဉ် (anabolism)ကို ဇီဝဝတ္ထုဖြိုခွဲခြင်းဖြစ်စဉ် (catabolism)ထက် ပိုမြန်သောနှုန်းရှိရန် ထိန်းသိမ်းခြင်း။
လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင်ပြုပြင်ခြင်း (Adaptation) = မိမိသဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ပြောင်းလဲမှုအပေါ် တုံ့ပြန်မှုသည် တသမတ်တည်းမဟုတ်ပဲ လိုက်လျောညီထွေ ပြောင်းလဲနိုင်ခြင်း။
ဤစွမ်းရည်သည် ဆင့်ကဲတိုးတက် ပြောင်းလဲလာမှုရှိခြင်း ဖြစ်စဉ်(evolution)၏ ပဓာနအခြေခံ ဖြစ်ပြီး၊ သက်ရှိများ၏ မျိုးရိုးလိုက်မှု (heredity)၊ အစားအစာနှင့် ပြင်ပအချက်များကလည်း ၎င်းစွမ်းရည်အပေါ် သက်ရောက်ဆုံးဖြတ်မှု ရှိသည်။
လှုံ့ဆော်မှုများကိုတုံ့ပြန်ခြင်း (Stimuli) = တုံ့ပြန်မှုဆိုသည်မှာ ဆဲလ်တစ်ခုတည်းရှိ သက်ရှိရုပ်စု (unicellular organism)တစ်ကောင်၏ ပြင်ပဓာတုပစ္စည်းများ လာရောက်ထိတွေ့သည့်အခါ၌ ကျုံ့ခြင်းမှအစ၊ ဆဲလ်များစွာဖြင့်ဖွဲ့စည်းထားသော သက်ရှိရုပ်စုများ (multicellular organisms) ၏ အာယတန (senses) အားလုံးပါဝင်သော ရှုပ်ထွေးသော တုံ့ပြန်မှုများအထိ ပါဝင်သည်။
အဆိုပါတုံ့ပြန်မှုတို့ကို ရွေ့လျားမှုအားအနေဖြင့် မကြာခဏ တွေ့ရတတ်သည်။
ဥပမာ၊ အပင်တစ်ပင်၏ အရွက်များသည် နေရောင်ခြည်ရှိရာသို့ ဦတည့်ခြင်းစသည့် အပင်အလင်းတုံ့ပြန်မှု သို့မဟုတ် ဖိုတိုတျိုပစ်စင်မ်(phototropism)၊ သက်ရှိရုပ်စုများ၏ ဓာတုပစ္စည်းများအပေါ်တုံ့ပြန်မှု သို့မဟုတ် ကီမိုတပ်က်စစ် (chemotaxis)။
မျိုးပွားခြင်း (Reproduction) = တစ်ဦးတည်း သက်ရှိအသစ်များကို ထုတ်လုပ်နိုင်ခြင်း (asexual reproduction)၊ သို့မဟုတ် မိဘနှစ်ဦးမှ လိင်မှုပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် သက်ရှိအသစ်များကို ထုတ်လုပ်နိုင်ခြင်း (sexual reproduction)ဟူသော သက်ရှိအသစ်များ မျိုးပွားလာစေနိုင်မှု ဇီဝကမ္မဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်မှုများ (physiological functions) ဟုခေါ်သော ဤရှုပ်ထွေးသော ဖြစ်စဉ်များတွင် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် ဓာတုဗေဒဆိုင်ရာဖြစ်စဉ်များအပေါ် အခြေခံပြီး၊ သက်ရှိဖြစ်တည်မှုကို ထိန်းသိမ်းရန် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော အချက်ပြခြင်းနှင့် ထိန်းချုပ်ခြင်း ယန္တရားများ (signaling and control mechanisms) ပါဝင်သည်။
thumb|သက်ရှိ၏ ဝိသေသလက္ခဏာများ ဗိုင်းရပ်စ် ဗိုင်းရပ်စ်များကို သက်ရှိဟု မှတ်ယူသင့်မသင့်မှာ အငြင်းပွားဖွယ် ဖြစ်သည်။
၎င်းတို့ကို သက်ရှိပုံစံများ (forms of life)ဟု မှတ်ယူမည့်အစား ပုံတူပွားသူများ (replicators) အဖြစ် အများအားဖြင့် ယူမှတ်ကြသည်။
၎င်းတို့သည် မျိုးရိုးဗီဇရုပ်များ (genes)ကို ပိုင်ဆိုင်ထားခြင်း၊ သဘာဝရွေးချယ်ခြင်း (Natural selection)ဖြင့် တဖြည်းဖြည်း တိုးတက်ပြောင်းလဲလာမှုရှိခြင်းတို့ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်တိုင် ပုံစံတူကောင်များပွားခြင်း (self-assembly) ပုံစံတူကောင်များ ဖန်တီးလေ့ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ "သက်ရှိအုပ်စု အစွန်းပိုင်းရှိ သက်ရှိရုပ်စုများ" (organisms at the edge of life) အဖြစ်လည်း ဖော်ပြကြသည်။
သို့သော် ဗိုင်းရပ်စ်များသည် ဇီဝဖြစ်စဉ်များကို ကိုယ်တိုင်မဆောင်ရွက်နိုင်သဖြင့် ရှင်သန်ပွားများရန် အိမ်ရှင်ဆဲလ် လိုအပ်သည်။
အိမ်ရှင်ဆဲလ်များအတွင်းရှိ ဗိုင်းရပ်စ်တို့၏ မိမိကိုယ်တိုင် ပုံစံတူကောင်များပွားခြင်း (self-assembly)သည် သက်ရှိများ၏ မူလအစ (origin of life) ကိုလေ့လာမှုအပေါ် သက်ရောက်မှုရှိနေသည်။
အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သက်ရှိများသည် ကိုယ်တိုင် မျိုးပွားနိုင်သော အော်ဂဲနစ်မော်လီကျူးများ (organic molecules) အနေနှင့် စတင်ခဲ့သည်ဟူသော အယူအဆကို အထောက်အကူပြုနိုင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။
အက်ဒနိုဗိုင်းရပ်စ်ကို အီလက်ထရွန် အဏုကြည့်မှန်ပြောင်းအောက်တွင် မြင်ရပုံ သိပ္ပံနည်းကျ မျိုးရိုးအုပ်စုခွဲခြားခြင်း မှတ်စုများ ကိုးကား ကဏ္ဍ:အသက် ကဏ္ဍ:ပင်မ အကြောင်းအရာ ဆောင်းပါးများ။
ပါပဂြိုဟ် ၄-လုံး ဆိုးသွမ်း ယုတ်မာသော ဂြိုဟ်၊ သို့မဟုတ် နေမှပေါ်ထွက်လာသောကြောင့် အရှိန်အခိုး ပူပြင်းသော သဘောရှိသည့် ဂြိုဟ်ဟု ဗေဒင်ကျမ်းများ၌ ဆိုကြကုန်၏၊ လောကဒီပသာရကျမ်းတွင် ပါပလေးချက်၊ နေကထွက်၍၊ ရှိန်စက် ပူခြင်း၊ အခိုးပြင်း၏ ဟုဆိုထားလေပြီ။
တင်စားပြောဆိုမှု လူတစ်ယောက် ဆိုးသွမ်း ယုတ်မာသော သဘောရှိနေလျှင် ထိုသူကို ပါပဂြိုဟ်နှင့် တင်စား၍ ခေါ်ဝေါ်လေ့သည်။
ဆရာကြီး ဦးလုံးသည် တိမ်မြုပ်နေသော ရခိုင်ရိုးရာ ယဉ်ကျေးမှု များကို စတင် ဖော်ထုတ်ပေးခဲ့သူ တစ်ဦး ဖြစ်သည်။
၁၉၆၈ မှ ၁၉၈၆ အထိ ပြည်ထောင်စုနေ့ အခမ်းအနား ယဉ်ကျေးမှု ကပွဲများတွင် တင်ဆက်ခဲ့သော ရခိုင်ပြည်နယ် ကိုယ်စားပြု တေးသီချင်းများမှာ ဆရာကြီး ဦးလုံး၏ လက်ရာများပင် ဖြစ်သည်။
ကျောက်ဖြူမြို့ မှ ဆရာကြီး ဦးလုံး ဟု လူသိများသည်။
ဆရာကြီးဦးလုံးကို ၁၉၂ဝ ခုနှစ်တွင် ရခိုင်ပြည်နယ်၊ မာန်အောင်မြို့၊ ကုန်းတန်းရွာတွင် အဖ ဦးစိန်လုံး၊ အမိ ဒေါ်ဝါနုတို့မှ မွေးဖွားသည်။
သံတွဲမြို့ ဆရာကြီး ဦးရွှေကြိုင် အလွတ်ပညာသင် ကျောင်းမှ ဆယ်တန်း (ဟိုက်ယား ဂရိတ်) နှင့် မက်ထရစ် စာမေးပွဲများကို အောင်မြင်ပြီး၊ စစ်တွေမြို့ ဆရာဖြစ်သင် နော်မန်ကျောင်းမှ အထက်တန်းပြ ဆရာဖြစ် လက်မှတ်ရရှိခဲ့သည်။
မာန်အောင်မြို့နှင့် ကျောက်ဖြူမြို့တို့တွင် ပညာရေး ဝန်ထမ်းအဖြစ် တာဝန် ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီး၊ အလယ်တန်းကျောင်းအုပ် ဆရာကြီး အဖြစ်မှ အငြိမ်းစား ယူခဲ့သည်။
ရခိုင် စာပေ၊ အနုပညာ များကို ငယ်စဉ်ကပင် ဝါသနာပါခဲ့ပြီး ရခိုင်စာပေ၊ ယဉ်ကျေးမှုရေးရာ ဆောင်းပါး၊ စာတမ်း များစွာကို ရေးသားခဲ့သည်။
ဆရာကြီး၏ ပြည်ထောင်စုပွဲဝင် ဂန္ထဝင်မြောက် ပထမဆုံး ရိုးရာ ရခိုင် တေးသီချင်းမှာ ရထားပန်းယိုင် ယိမ်း (ပန်းရထားဆွဲပွဲ- ရှု) ဖြစ်ပြီး၊ ၁၉၆၈ ခုနှစ် ပြည်ထောင်စုနေ့ တွင် ရခိုင်ပြည်နယ် ကိုယ်စားပြု တင်ဆက်ခဲ့သည်။
ဆရာကြီး၏ ပြည်ထောင်စုပွဲဝင် နောက်ဆုံး လက်ရာ ရိုးရာ ရခိုင်သီချင်းမှာ စည်ကြီးဗြိန်းစောင် (၁၉၈၆) ဖြစ်သည်။
ဆရာကြီး ဦးလုံးသည် ပထမဆုံးသော ရခိုင်ပြည်နယ်နေ့ အခမ်းအနား အဖွင့်သီချင်းဖြစ်သည့် မိုးယံလွင့်ပျံ ရခိုင့်အလံ သီချင်း ကို ရေးစပ်ခဲ့သည်။
ထိုသီချင်းသည် ရခိုင်ပြည်နယ်၊ မြို့နယ် အသီးသီးတွင် နှစ်စဉ် ကျင်းပသော ရခိုင်ပြည်နယ်နေ့ အခမ်းအနားများ၏ အဖွင့် တေးသီချင်း ဖြစ်ခဲ့သည်။
ဆရာကြီး၏ ထင်ရှားသော လက်ရာ အချို့မှာ အောက်ပါ အတိုင်းဖြစ်သည်။
ရထားပန်းယိုင် (၁၉၆၈) ကင်းယိမ်း (၁၉၆၉) ဇမ်းယိမ်း (၁၉၆၉) ရခိုင်ကျင် ယိမ်း (၁၉၇၉) (ရခိုင် ကျင် - ရှု) ဇီသျှင် (၁၉၇၉) အခါတော် (၁၉၈၀) ရခိုင်မြေမှ ကဿက (၁၉၈၁) စက္ကရေကိုင် ရခိုင် လယ်သမား (၁၉၈၂) ရခိုင့်တန်ဆောင် (၁၉၈၃) ရိုးရာထုံးဖွဲ့မှု (၁၉၈၄) ရွေ့ခြင်းသံသာ (၁၉၈၅) နန်းတွင်းမိညို (၁၉၈၅) စည်ကြီးဗြိန်းစောင် (၁၉၈၆) ပတ္တမြားဒေဝီ စောမဲကျီ (၁၉၈၆) ဆရာကြီးသည် ရခိုင်ပြည်နယ် ယဉ်ကျေးမှု ရေးရာ လုပ်ငန်း ကော်မတီ ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ် နှစ်ပေါင်းများစွာ ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး၊ ရခိုင် ဝေါဟာရ အဘိဓာန် ပြုစုရေး အဖွဲ့ဝင် အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ရခိုင့်ယဉ်ကျေးမှု မဂ္ဂဇင်း အတိုင်ပင်ခံစာတည်း အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ရခိုင်ပြည်နယ် ဖြစ်စဉ် သမိုင်း- ငါးတွဲ (သမိုင်းကဏ္ဍ၊ ယဉ်ကျေးမှုှု ကဏ္ဍ၊ စီးပွားရေး ကဏ္ဍ၊ နိုင်ငံရေး ကဏ္ဍ၊ လူမှုရေး ကဏ္ဍ) ပြုစု တည်းဖြတ်ရေး အဖွဲ့ဝင် အဖြစ်လည်းကောင်း၊ တာဝန်ယူခဲ့သည်။
မြန်မာစာအဖွဲ့မှ မြန်မာအဘိဓာန် ပြုစု ရာတွင်လည်း ရခိုင်ဝေါဟာရများအတွက် ကူညီပံ့ပိုးခဲ့သည်။
ထို့ပြင် ယဉ်ကျေးမှု ဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုများ၏ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဖော်ထုတ်ရေး ဗဟို ကော်မတီဝင် အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ရခိုင်ပြည်နယ် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုများ၏ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဖော်ထုတ်ရေးအဖွဲ့ ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ်လည်းကောင်း၊ တာဝန်ယူခဲ့ပြီး၊ ရခိုင်ပြည်နယ် အတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသား လူနည်းစုများဖြစ်ကြသော သက်၊ ဒိုင်းနက်၊ မြို၊ ခမီး၊ ချောင်းသား၊ ကောက်ကတန်း စသည့် တိမ်မြုပ်နေသော တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စုများ၏ သမိုင်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှုများကို ဖော်ထုတ် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။
၁၉၈၆ တွင် နိုင်ငံတော်မှ ချီးမြှင့်သည့် လူမှုထူးချွန် ဆုတံဆိပ်ကို ရရှိခဲ့သည်။
ဆရာကြီးသည် ၁၉၉၈ တွင် ကျောက်ဖြူမြို့ ၌ ကွယ်လွန်သည်။
ကွန်လွန်ချိန်တွင် သမီးနှစ်ယောက် ကျန်ရစ်သည်။
စာတည်းအဖွဲ့ဝင် တစ်ဦး၊ ဦးလုံး သို့မဟုတ် ရိုးရာတေးဖြင့် ပြည်ထောင်စုကို အလှဆင်သူ၊ သန္တာမြေ မဂ္ဂဇင်း၊ ၁၉၉၃ ၂။
အမ်တီတီ၊ ကြိုးပြတ်သွားသော ရထားပန်းယိုင်၊ ရွှေကျွန်သန္တာ မဂ္ဂဇင်း၊ ၂၀၀၁ Category:ရခိုင် တိုင်းရင်းသားများ ကဏ္ဍ:၁၉၂၀ မွေးဖွားသူများ ကဏ္ဍ:၁၉၉၈ ကွယ်လွန်သူများ ကဏ္ဍ:မြန်မာ အမျိုးသား စာရေးဆရာများ။
ရခိုင်ပြည်နယ်၊ ကျောက်ဖြူမြို့တွင် ၁၉၅၄ ခုနှစ်က ဖွင့်လှစ်ခဲ့သော ကောလိပ်ဖြစ်သည်။
ဆာဗူးသီးသည် ချင်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ရိုးရာ အစားအစာ တစ်ခုဖြစ်သည်။
ဆာဗူးသီးသည် ချင်းလူမျိုးတို့၏ အဓိကဟင်းလျာအဖြစ် စားသုံးသော အစားအစာ မဟုတ်ပဲ အစာပြေစားသုံးသော အစားအစာ(Snack) အမျိုးအစား တစ်မျိုးဖြစ်သည်။
ဆာဗူးသီးဟူသော ချင်းဝေါဟာရမှာ ချင်းပြည်နယ်၊ ဟားခါး စကားဖြစ်သည်။
ဆာသည် အသားဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး ဗူးသီးမှာ ပြောင်းဖူးပြုတ်ရည်ဟု အဓိပ္ပာယ် ထွက်သည်။
ထို့ကြောင့် ဆာဗူးသီး၏ မြန်မာလို အဓိပ္ပာယ်မှာ အသားနှင့် ပြောင်းဖူးပြုတ်ရည် ဖြစ်သည်။
ဆာဗူးသီး အစားအစာသည် မည်သည့် အချိန်က စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်ကို မှတ်တမ်းတင်ထားသော အထောက်အထားများ ရှာမတွေ့သေးပါ။
သို့သော်လည်း ရှေးနှစ်ပေါင်းများစွာကတည်းက ပေါ်ပေါက်ခဲ့ပြီး မြန်မာဘုရင်များလက်ထက် ချင်းစော်ဘွားများ ခေတ်ကတည်းက စော်ဘွားများမှစ၍ သာမန်ပြည်သူများအထိ နှစ်သက်ခုံမင်စွာ စားသုံးခဲ့ကြသည်ဟု ချင်းလူကြီးသူမများက ပြောကြပေသည်။
ပထဝီအနေအထားအရ ချင်းတောင်တန်းဒေသတွင် ရှေးအခါက ဆန်စပါးထက် ပြောင်းဖူးကို ပိုမိုစိုက်ပျိုးကြသည်။
ထို့ကြောင့်ပြောင်းဖူးနှင့် ဆက်နွယ်သော ချင်းရိုးရာ အစားအသောက် ပေါ်ပေါက်လာခြင်းပင် ဖြစ်သည်ဟု ယူဆသည်။
ဆာဗူးသီး အစားအစာ ချက်ပြုတ်ရန် ပါဝင်သော အရာများမှာ သစ်သားဆုံဖြင့် ထောင်းထားသော အခွံချွတ် ပြောင်းဖူးကြမ်းအဆန်၊ အသားနှင့် ရေတို့ပင်ဖြစ်သည်။
ဟင်းခတ်မှုန့် မပါသော်လည်း အသား၏ အချိုဓာတ်နှင့် ပြောင်းဖူး၏ ချိုဆိမ့်သော အရသာ ပေါင်းစပ်ကာ ချိုဆိမ့်အိနေသော အရသာပင် ဖြစ်သည်။
ဆာဗူးသီး တစ်ခွက်စားပြီးပါက တောင်ယာလုပ်ငန်းကို တစ်နေကုန် မမောမပန်းဘဲ အလုပ်လုပ်နိုင်လောက်အောင် အာဟာရရှိသည်ဟု ချင်းရှေးလူကြီးများ၏ ဆိုရိုးစကား ရှိသည်။
အသားမှာ ရှေးအခါက နွားနောက်ဝမ်းတွင်းသား (နွားနောက် အူကို အများဆုံးသုံးသည်။
)ကို အခွံချွတ် ပြောင်းဖူးကြမ်းဆန်ဖြင့် ရော၍ပြုတ်သည်။
ရရှိသည့် ပြုတ်ရည်ပျစ်ပျစ်ကို ပန်းကန်လုံးတွင်ထည့်၍ နွားနောက်ခြောက်ဖုတ်နှင့် တွဲ၍ စားသုံးသည်။
အပေါ့အငံကို လိုသလို ဆား၊ ဟင်းခတ်မှုန့်များ ထည့်စားကြသည်။
အစပ်ကြိုက်သူများ ငြုပ်သီးထည့်စားသည်။
ကိုးကား ကဏ္ဍ:ချင်း အစားအသောက်များ ကဏ္ဍ:ချင်းပြည်နယ်။
ဟားခါးမြို့ သည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ ချင်းပြည်နယ်၊ မြောက်ပိုင်းတွင် တည်ပြီး ဟားခါးခရိုင်နှင့် ဟားခါးမြို့နယ်တို့၏ ရုံးစိုက်မြို့ဖြစ်သည်။
ထို့ပြင် ချင်းပြည်နယ်၏ ဦးစီးအဖွဲ့ရုံးစိုက်ရာ မြို့တော်လည်းဖြစ်သည်။
ထိုမြို့သည် ဖလမ်းမြို့နှင့်မတူပီမြို့တို့အကြား၌တည်ရှိရာ ဖလမ်းမှ ၄၃ မိုင် ဝေးကွာပြီးလျှင် မတူပီမြို့မှ ၁ဝ၈ မိုင်ဝေးကွာသည်။
ပင်လယ် ရေမျက်နှာပြင် အထက် ပေ ၆၀၀ဝ ကျော် (၁၈၃ဝ မီတာ) အမြင့်တွင် တည်ရှိပြီး မြန်မာနိုင်ငံတွင် အမြင့်ဆုံး အရပ်၌ တည်ရှိသော မြို့တော် ဖြစ်သည်။
ဟားခါးမြို့ အဝင်လမ်းမကြီးသည် တောင်ကြော တစ်နေရာမှ အခြားတောင်တန်းကြီးဆီသို့ သွယ်တန်းလျက်ရှိသည်။
တောင်ကြောပေါ်တွင် ဟားခါးမြို့သည် ကင်းမြီးကောင် အမြီးတောင်နေသကဲ့သို့ အလားသဏ္ဌာန်တူလေသည်။
မြို့တွင်းရှိ နေအိမ်များမှာ တောင်ပတ်လမ်းများကို ကပ်လျက် တည်ဆောက်ထားကြသည်။
အချို့သော နေအိမ်များသည် တိုက်တာ ဖြစ်ကြ၍ အများစုမှာ သွပ်မိုး၊ ပျဉ်ထောင်၊ ပျဉ်ကာ အိမ်များ ဖြစ်ကြသည်။
အရစ်လိုက် အရစ်လိုက် တည်ရှိနေသော တောင်ပတ်လမ်းများကို နေအိမ်များ ကပ်၍ တည်ဆောက်ထားသဖြင့် အဝေးမှ ကြည့်လျှင် အစီအရီ အထပ်ထပ် တွေ့ရသည်။
ချင်းတိုင်းရင်းသားတို့သည် သူတို့၏ အိမ်အနီးဝန်းကျင်နှင့် ရှေ့မျက်နှာစာတို့တွင် ဖြူနီဝါပြာ ပန်းအလှပင်များနှင့် ဟင်းသီးဟင်းရွက်ပင်များ စိုက်ပျိုးထားတတ်ကြသည်။
သမိုင်းကြောင်း ဟားခါးမြို့သည် ခရစ်နှစ် ၁၄ဝဝခန့်က စတင် တည်ထောင်ခဲ့သော ရွာကလေးတစ်ရွာမှမြို့အဖြစ် တိုးတတ်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
ထိုအချိန်အခါက ယခု ဖလမ်းမြို့နယ် ခွါရိုဟုခေါ်သော ရွာအနီး၌ ဇိုတလန်း အမည်တွင်သော ရွာကြီးတစ်ရွာရှိသည်။
ထိုရွာကြီးမှ ခင်လောက်နှင့် ဇာထန်ဆွေမျိုးစုတို့သည် အပေါင်းအပါ အခြွေအရံများနှင့် တောင်ဘက်သို့ဆင်းလာကြပြီးလျှင် ယခုဟားခါး-ဖလမ်း ကားလမ်း၏ အောက်ဘက် ဟားခါးမြို့မှ သုံးမိုင်ခန့်အကွာတွင် ရွာတစ်ရွာကိုတည်ထောင်ခဲ့ကြရာ ခိုင်လင်းဇောလ်ရွာ ဟုအမည်တွင်ခဲ့သည်။
ထိုရွာမှတစ်ဖန် ရွှေ့ပြောင်းကြပြန်ပြီးလျှင် မွာလ်ဇုန်ခေါ်ရွာကို တည်ထောင်ကြ ပြန်သည်။
ထိုရွာ၌လည်း ကြာရှည်စွာမနေကြဘဲ ယခုဟားခါးမြို့တည်ရာအရပ်သို့ ရွှေ့ကြပြန်သည်။
ထိုနေရာ၌ကား နှစ်ပေါင်းအတန်ကြာအောင် နေထိုင်ကြရာ လူဦးရေလည်း တိုးပွားလာလေသည်။
လူဦးရေတိုးပွားလာလေသော် အချို့လူစုတို့သည် ထိုအရပ်မှခွဲထွက်၍ အခြားရေကြည်ရာမြက်နုရာဒေသများ၌ ရွာတည်ကြပြန်သည်။
သို့သော်ဟားခါးရွာကို တည်ထောင်သူ ဆွေမျိုးစုတို့သည် ဩဇာအာဏာကြီးမားသူများဖြစ်ကြသဖြင့် ဟားခါးရွာမှခွဲထွက်၍ သီးခြားရွာတည်ကြသူများသည် ဟားခါးရွာတည်သူ ဆွေစဉ်မျိုးဆက်တို့အား အခွန်ပဏာ ပေးကြရသည်။
ဟားခါးရွာတည်ခဲ့သူများသည် သက်ညှာထောက်ထားခြင်းမရှိဘဲ အခွန်အကောက်များကို တောင်းခံခဲ့ကြသည်ဟုဆို၏။
ထို့ကြောင့် အတောင်းအခံ ရက်စက်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသောအမည်ဖြင့် ထိုဆွေစဉ်မျိုးဆက်တို့ နေထိုင်ရာရွာကို ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသဖြင့် ဟားခါးဟု အမည်တွင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
ထိုလူမျိုးတို့၏ဘာသာစကားဖြင့် ဟား(လ်)သည် တောင်းခံသည့်အဓိပ္ပာယ်ရ၍ ခါးသည် မြန်မာစကားအဓိပ္ပာယ် ကဲ့သို့ပင် ချိုသာခြင်းကင်း၍ ရက်စက်ခြင်းအဓိပ္ပာယ်ရှိပေသည်။
ထိုကြောင့် ဟား(လ်)ခါးဟု ခေါ်တွင်ရာမှ နောင်အခါ ဟားခါးဟူ၍ ပြောင်းလာသည်ဟုဆိုကြလေသည်။
ဟားခါးရွာတည်သောဆွေမျိုးစုတို့၏ ဩဇာ အာဏာအရှိန်အဝါသည် ချင်းတောင်ဒေသ၌အတော်ပင် ကျယ်ပြန့်စွာ ပျံ့နှံ့ခဲ့သည်။
ခရစ် ၁၈၈၉-၉ဝ ပြည့်နှစ်၊ ဗြိတိသျှတို့က ချင်းတောင်တန်း ဒေသကိုသိမ်းပိုက်သည်အထိ ထိုဆွေမျိုးစုတို့၏ဩဇာသည် အရှေ့ဘက်သို့ယောနယ်၊ အနောက်ဘက်တွင် တောင်တန်းပြာဟုခေါ်သော ယခုအိန္ဒိယနိုင်ငံ လူရှေ(လူရိုင်း)တောင်တန်းဒေသ၊ တောင်ဘက် တွင်ရခိုင်တောင်တန်းဒေသအထိ အရှိန်အဝါရှိနေခဲ့သေးသည်။
ဗိုလ်ချုပ်ဆိုင်မွန်ခေါင်းဆောင်သော ဗြိတိသျှဝန်ထမ်းတပ်သည် ယောနယ်၊ ကံရွာမှဟားခါးသို့ ချီတက်လာပြီးလျှင် ၁၈၉ဝ ပြည့်နှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၉ရက်နေ့တွင် မြို့ကို သိမ်းပိုက်လိုက်သည်။
ယင်းသို့ချီတက်လာရင်း (၇၇) ရက်အတွင်း၌ ထိုဝန်ထမ်းတပ်သည် ၆၄ မိုင်ရှည်လျားသော မြည်းဝန်တင်လမ်းကို ဖောက်လုပ်ခဲ့ကြလေသည်။
ဟားခါးမြို့ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက်တွင် ဂေါ်ရခါးတပ်ရင်း တစ်ရင်းမှတပ်ဖွဲ့တစ်ဖွဲ့ကို မြို့စောင့်ထား၍ ဝန်ထမ်းတပ်သည် အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံများ၊ ဆေးရုံနှင့်အခြား အစိုးရအဆောက်အအုံများကိုဆောက်လုပ်၍ ထိုဒေသတစ်ဝိုက်၌ အုပ်ချုပ်ရေးယန္တယားကို တဖြည်းဖြည်း တပ်ဆင်ခဲ့ကြလေသည်။
ယင်းသို့ တည်ထောင်ဆောက်လုပ်ခဲ့သဖြင့် ဗြိတိသျှခေတ်က ဟားခါးမြို့တွင်နယ်ပိုင်ဝန်ထောက်ရုံး၊ စစ်တန်းလျား၊ စစ်ဆေးရုံ၊ ငွေတိုက်ခွဲနှင့် စာတိုက် စသည်တို့သာရှိသည်။
ယခုအခါတွင်မူ ဆိုခဲ့သော အစိုးရအဆောက်အအုံများအပြင် ဟားခါးမြို့သည် ချင်းပြည်နယ်၏မြို့တော်ဖြစ်လာသည် နှင့်အညီ အစိုးရဌာနပေါင်းစုံမှ တိုင်းအထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာနမှူးရုံး အစရှိသော တိုင်းအဆင့်နှင့် မြို့နယ်အဆင့်ဦးစီးဌာနရုံးများ၊ ကော်ပိုရေးရှင်းများကိုလည်းကောင်း၊ တိုင်းဦးစီးအဖွဲ့ရုံးများ ကိုလည်းကောင်း ဖွင့်လှစ်ထားပြီးဖြစ်သည့်အပြင် အစိုးရတန်းမြင့်ကျောင်းတစ်ကျောင်းလည်းရှိသည်။
လမ်းပန်းနှင့် ဆက်သွယ်ရေး စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး ကလေးမြို့သို့ လေကြောင်းဖြင့် လည်းကောင်း၊ ကားလမ်းဖြင့် လည်းကောင်း၊ ရထားလမ်းဖြင့်လည်းကောင်း လာရောက်နိုင်ပြီး ကလေးမြို့မှ ကားလမ်းဖြင့် ဖလမ်းမြို့၊ ထိုမှတဆင့် ဟားခါးမြို့သို့ သွားရောက်နိုင်သည်။
ထို့အတူ မကွေးတိုင်း ဂန့်ဂေါမြို့သို့လည်း လေကြောင်းလမ်း၊ ကားလမ်း၊ ရထားလမ်း တို့ဖြင့် လာရောက်နိုင်ပြီး ဂန့်ဂေါမြို့မှတဆင့် ဟားခါးမြို့သို့ ကားလမ်းဖြင့် သွားရောက်နိုင်သည်။
ချင်းပြည်နယ်၏ အချက်အချာကျသော နေရာတွင် တည်ရှိပြီး ချင်းပြည်နယ် မြောက်ပိုင်းရှိ ဖလမ်း၊ တီးတိန်၊ တွန်းဇံ မြို့များသို့ လည်းကောင်း၊ တောင်ပိုင်းရှိ မတူပီ၊ ပလက်ဝ မြို့များသို့ လည်းကောင်း၊ အနောက်ပိုင်းရှိ ထန်တလန်၊ ရိခေါ်ဒါရ် မြို့များသို့ လည်းကောင်း ကားလမ်းများဖြင့် ဆက်သွယ်ထားသည်။
ချင်းပြည်နယ်အတွင်း ၁၉၈၈ ခုနှစ် မတိုင်မီက စာတိုက်လုပ်ငန်း ၂၈ ခု၊ ကြေးနန်း ၁၁ခု၊ တယ်လီဖုန်းအိတ်ချိန်း တပ်ဆင်သူဦးရေ ၂၄၂ ခုသာ ရှိခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် စာတိုက်လုပ်ငန်းအနေဖြင့် ၅၁ ခုထိ၊ ကြေးနန်း ၂၄ ခု၊ တယ်လီဖုန်း အိတ်ချိန်း တပ်ဆင်သူဦးရေ ၄၄၃၆ ဦးအထိ ရှိလာပြီ ဖြစ်သည်။
ထို့အပြင် မိုက္ကရိုဝေ့ဗ် ဆက်ကြောင်း စခန်း ၆ ခု၊ GSM စခန်းတစ်ခု၊ CDMA စခန်း သုံးခုတို့ကို တည်ဆောက်ထားနိုင်ပြီး၊ GSM ဖုန်း ၁၀၆၃ လုံးနှင့် CDMA ဖုန်း ၃၄၆ လုံး တပ်ဆင်အသုံးပြုနေကြပြီး ဖြစ်သည်။
ထို့ပြင် လူဦးရေအချို့သည် အင်တာနက်ကို အသုံးပြုကြ၍ မြို့ပေါ်တွင် အင်တာနက်ဆိုင် (၁၀)ဆိုင်မျှ ရှိသည်။
ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု ဟားခါးမြို့ရှိ ချင်းလူမျိုးအများစုသည် ခရစ်ယာန်ဘာသာကို ကိုးကွယ်ကြသည်။
ထို့ကြောင့် တနင်္ဂနွေနေ့၌ မည်သည့် အလုပ်မျှ မလုပ်ပဲ ဝတ်ကောင်းစားလှ ဝတ်၍ ဘုရားကျောင်း တက်လေ့ရှိသည်။
ခရစ်ယာန် ဘုရားကျောင်းများ အများအပြားရှိသည်။
စီးပွားရေး စိုက်ပျိုးရေးကို အဓိက လုပ်ကိုင်ပြီး လက်ဖက်ပင်များ အဓိက စိုက်ပျိုးသည်။
ဟားခါးမြို့၏ အနီးပတ်ဝန်းကျင်တွင် လှေကားထစ် စိုက်ခင်းများဖြင့် စပါးစိုက်ပျိုးကြသည်။
အားလူး၊ ကြက်သွန်နှင့် ဟင်းသီးဟင်းရွက်များ အဓိက ထွက်ရှိသည်။
ဒေသဝမ်းစာ ဖူလုံရေးအတွက် ကလေးမြို့မှ ဆန်များ တင်ယူနေရဆဲဖြစ်သည်။
၂၀၀၉-၂၀၁၀ ခုနှစ်မှစ၍ လှေကားထစ် စိုက်ခင်းများတွင် အထက်နှုန်းကောင်း စပါးမျိုးများ ပြောင်းလဲစိုက်ပျိုးပြီး တစ်ဧက တင်း ၄၀ ထွက်ရှိရန် ကြိုးပမ်းလျက် ရှိသည်။
ချင်းပြည်နယ်အတွင်း လက်ဖက်နှင့် ရော်ဘာတို့ကိုလည်း စိုက်ပျိုးနေပြီ ဖြစ်သည်။
ထို့အပြင် နှစ်ရှည်စားသုံး သီးနှံပင်များ အဖြစ် ပန်းသီး၊ သစ်တော်၊ လိမ္မော်၊ ထောပတ်၊ စပျစ်၊ သစ်အယ်နှင့် ကော်ဖီတို့ကိုလည်း စိုက်ပျိုးလျက် ရှိသည်။
အနောက်ဘက် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် ကုန်သွယ်ရေး ဖွံဖြိုးလာပါက စီးပွားရေးပိုမိုဖွံ့ဖြိုး လာဖွယ်ရှိသည်။
ဟားခါးမြို့တွင် ထင်းရှူးဆီထုတ် စက်ရုံတည်ရှိသည်။
ပုဂ္ဂလိက အသေးစား စက်မှုလုပ်ငန်း အနည်းငယ် ရှိသည်။
ဟားခါးမြို့သည် ပြည်နယ်မြို့တော်ဖြစ်ပြီး အစိုးရဌာနများ တည်ရှိသဖြင့် ဝန်ထမ်းဦးရေ များသည်။
ဒေသထွက်ကုန် အနည်းငယ်သာ ရှိပြီး လူသုံးကုန်များကို ပြည်မဒေသမှ မှာယူရသဖြင့် ပစ္စည်းတန်ဘိုးများ မြင့်၏။
စားသောက်စရိတ် ဈေးကြီး၏။
ထို့ကြောင့် ချင်းတိုင်းရင်းသား အများစုသည် နိုင်ငံရပ်ခြားသို့ ပြောင်းရွေ့အလုပ် လုပ်ကိုင်ကြသည်။
ဟားခါးရှိ မိသားစု တစ်စုတွင် အနည်းဆုံး တစ်ဦး၊ နှစ်ဦးမျှ နိုင်ငံခြားတွင် ရှိကြသည်။
ပညာရေးနှင့် ကျန်းမာရေး ပညာရေး ဟားခါးမြို့အတွင်း ပညာရေး တိုးတက်မှု အနေဖြင့် အခြေခံပညာ အထက်တန်းကျောင်း လေးကျောင်း၊ အလယ်တန်းကျောင်း ရှစ်ကျောင်းနှင့် မူလတန်းကျောင်း ၇၇ ကျောင်းတို့ ရှိသည်။
ထို့အပြင် အထက်တန်းကျောင်းခွဲ တစ်ကျောင်းနှင့် အလယ်တန်းကျောင်းခွဲ သုံးကျောင်း ရှိသည်။
ဟားခါးမြို့ အဝင်တွင် အစိုးရ စက်မှုလက်မှု သိပ္ပံကျောင်းကိုလည်း ဖွင့်လှစ်ထားသည်ကို လည်း တွေ့ရသည်။
ထို့ပြင် ချင်းခရစ်ယာန်ကောလိပ် လည်းတည်ရှိပြီး ဟားခါးတက္ကသိုလ်ကိုလည်းဖွင့်လှစ်လိုက်ပြီဖြစ်သည်။
ကျန်းမာရေး ဟားခါးမြို့ ပြည်နယ်ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး ပင်မဆောင်ကြီးကို ၂၀၀၄-၂၀၀၅ ဘဏ္ဍာနှစ်မှ စတင်တည်ဆောက်ခဲ့သည်။
၎င်းဆေးရုံကြီးမှာ ခုတင်-၂၀၀ ဆံ့ ဆေးရုံကြီး ဖြစ်သည်။
ချင်းပြည်နယ်၏ အဓိက အားထားရသော ဆေးရုံကြီး ဖြစ်သည်။
မြန်မာ့အလင်းသတင်းစာ၊ နိုဝင်ဘာလ-၂၁ရက်နေ့ ထုတ် လူဦးရေ ဟားခါးမြို့တွင် မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်ကြီး (၆)ရပ်ကွက်ရှိပြီး အိမ်ထောင်စုပေါင်း တစ်သောင်းကျော်၊ လူဦးရေ ၂၄,၉၂၆ ဦး ရှိသည်။
ထင်ရှားသည့်နေ့ရာများ မြို့နယ်အတွင်းထင်ရှားသော တောင်ရိုးတောင်တန်းများမှာ ရွန်းတောင်ထိပ်(ပေ ၇၄၉ဝ)နှင့် ဟိုင်ထလန်း တောင်ထိပ် တို့ဖြစ်ကြသည်။
ရွန်းတောင်ခြေတွင် ဟားခါးမြို့တည်ရှိ၍ ထိုတောင်ထိပ် ပေါ်မှကြည့်လျှင် တောင်ခြေမှ ဟားခါးမြို့၏ရှုခင်းကိုသာမက အနီးအနားရှိ ကျေးရွာများ၏သဘာဝအလှကိုလည်း တွေ့မြင်ရသည့်ပြင် ဖလမ်းမြို့၏ရီဝေမှိုင်းမှုန်၍ ရှုမငြီးဖွယ်ရာ မြို့ခင်းမြို့ကွက်ကို လည်း တစ်စိတ်တစ်ဒေသ လှမ်းမျှော်၍ တွေ့မြင်နိုင်ပေသည်။
ဟိုင်ထလန်းခေါ်ဒေသသည် ဟားခါးမြို့၏ အောက်ဘက်တွင် တည်ရှိ၍ သစ်သီးဝလံပင်များ ပေါများသည်။
ထိုသစ်သီးဝလံများ သီးချိန်တွင် မြို့သူမြို့သား လူငယ်လူရွယ်များသည် တပျော်တပါးသစ်သီးခူးထွက်ကြသော အစဉ်အလာရှိပေသည်။
ပွဲတော်များ ဟားခါးမြို့နယ်အတွင်း ရှေးထုံးစဉ်လာ ကျင်းပမြဲဖြစ်သော ပွဲတော်များမှာ ထော်ပွဲတော်နှင့်လှုံ့လှာ ပွဲတော်တို့ဖြစ်ကြသည်။
လှုံ့လှာပွဲတော်သည် မိုးမကျမီ မေလလောက်၌ ကျင်းပသည်။
ထော်ပွဲတော်သည် ကောက်ပဲသီးနှံများ ဖူလုံစွာရရှိသည်ကို အကြောင်းပြု၍ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာအထိမ်းအမှတ်ဖြင့် ကျင်းပသော ပွဲတော်ဖြစ်သည်။
ထိုပွဲတော်ကိုသီးနှံများရိတ်သိမ်းပြီးစအချိန် နိုဝင်ဘာ၊ ဒီဇင်္ဘာလများ တွင်ကျင်းပလေ့ရှိသည်။
ထိုပွဲတော်ကိုသုံးရက်တိုင်တိုင်ကျင်းပ၍ ကွယ်လွန်ပြီးသော မိဘဆွေမျိုးများကိုလည်း ပွဲတော်ရက်အတွင်း၌ ပူဇော်ပသကြသည်။
အထက်ပါပွဲတော်များအပြင် လူကုံထံများကအခါမရွေး ကျင်းပလေ့ရှိသော ဘွေပွဲနှင့်ခေါင်ကျွဲပွဲ တို့လည်းရှိသေးသည်။
ထိုပွဲများမှာကျင်းပသူများ၏ အင်အားအလိုက် တိရစ္ဆာန်များကိုသတ်ဖြတ်၍ မိမိတို့၏ရွာသူရွာသားများအပြင် အခြားရွာသူရွာသားများကိုပါ ဖိတ်ခေါ်ကျွေးမွေးဧည့်ခံကာ ဂုဏ်ယူသောပွဲများဖြစ်ကြလေသည်။
ဗန်းမောက်မြို့သည် စစ်ကိုင်းတိုင်း အထက်ပိုင်းတွင်ရှိသည်။
၎င်းဒေသတွင် တိုင်းလျှမ်(ခေါ်)ရှမ်းနီ လူမျိုး၊ ကနန်းလူမျိုး၊ ကဒူးလူမျိုးများ နေထိုင်ကြသည်။
မိရိုးဖလာအားဖြင့် တောင်သူလုပ်ငန်းကို လုပ်ကိုင်ကြပြီး၊ ၁၉၇၅ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် ရွှေတူးဖော်ရေးလုပ်ငန်းကို တဖြည်းဖြည်းလုပ်ကိုင် လာကြသည်။
သတ္ထုရိုင်းပေါများစွာ ထွက်သောဒေသ ဖြစ်သည်။
သံရိုင်းများ၊ ခဲတွင်များ၊ ဘော်တွင်းများ၊ ကြေးတွင်များရှိသည်။
ရွှေဖြူလည်းထွက်သည်။