kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
အခန်း(၁) အမည်နှင့် အဓိပ္ပာယ်ဖော်ပြချက်၊ အခန်း(၂) ရည်ရွယ်ချက်များ၊ အခန်း(၃) အထူးစီးပွားရေးဇုန်၊ အခန်း(၄) မြန်မာအထူးစီးပွားရေးဇုန်ဆိုင်ရာ ဗဟိုအဖွဲ့၊ ဗဟိုလုပ်ငန်းအဖွဲ့နှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုကော်မတီများ ဖွဲ့စည်း ခြင်းနှင့် လုပ်ငန်းတာဝန်များ၊ အခန်း(၅) ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူ၏ အခွင့်အရေးများ၊ အခန်း(၆) ရင်းနှီးတည်ဆောက်သူ သို့မဟုတ် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူ၏သီးခြားတာဝန်များ၊ အခန်း (၇) မြေအသုံးပြုခြင်း၊ အခန်း(၈) ဘဏ်နှင့်ငွေရေးကြေး ရေး စီမံခန့်ခွဲခြင်းနှင့် အာမခံလုပ်ငန်း၊ အခန်း(၉) အကောက်ခွန်ဦးစီးဌာနက စီမံခန့်ခွဲခြင်းနှင့် ကုန်ပစ္စည်း များစစ်ဆေးခြင်း၊ အခန်း(၁၀) ကူးစက်ရောဂါရှိမရှိစစ် ဆေးခြင်းနှင့် ကူးစက်ရောဂါပြန့်ပွားမှုမရှိစေရန် သီးသန့် ထားခြင်း၊ အခန်း(၁၁) အလုပ်သမားရေးရာကိစ္စရပ်များ၊ အခန်း(၁၂) အထွေထွေ တို့ဖြစ်သည်။
အထူးစီးပွားရေးဇုန် အကောင်အထည်ဖော်ရေး ကော်မတီဥက္ကဋ္ဌမှာ အမျိုးသားစီမံကိန်းနှင့် စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုး တိုးတက်မှုဝန်ကြီးဌာနဝန်ကြီး ဖြစ်ပြီး အတွင်းရေးမှူးမှာ အမျိုးသားစီမံကိန်း နှင့် စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုဝန်ကြီး ဌာန ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုနှင့်ကုမ္ပဏီများ ညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာနမှ ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် ဖြစ်ကာ တွဲဖက်အတွင်း ရေးမှူးမှာ ဆောက်လုပ်ရေး ဝန်ကြီး ဌာန မြို့ရွာနှင့်အိုးအိမ်ဖွံ့ဖြိုးရေး ဦးစီးဌာနဒုတိယညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။
အဖွဲ့ဝင် ၁၉ ဦးထဲတွင်ပါဝင်သူ များမှာ အမှတ်(၂)စက်မှုဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး၊ စီးပွားရေးနှင့်ကူးသန်း ရောင်းဝယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး၊ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး၊ ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး၊ အမှတ်(၁)လျှပ်စစ်စွမ်းအားဝန်ကြီး ဌာန ဝန်ကြီး၊ အမှတ်(၂)လျှပ်စစ် စွမ်းအားဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး၊ ဆောက်လုပ်ရေးဝန်ကြီးဌာနဝန်ကြီး၊ ဆက်သွယ်ရေး၊ စာတိုက်နှင့်ကြေး နန်းဝန်ကြီးဌာနဝန်ကြီး၊ စွမ်းအင် ဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး၊ ဘဏ္ဍာရေး နှင့်အခွန်ဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး၊ ရှေ့ နေချုပ်(ရှေ့နေချုပ်ရုံး)၊ တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး အေးချမ်းသာယာရေး နှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ၊ ရခိုင်ပြည်နယ် အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ၊ ကြေးတိုင် နှင့်မြေစာရင်းဦးစီးဌာန ညွှန်ကြား ရေးမှူးချုပ်၊ စက်မှုညွှန်ကြားရေး ဦးစီးဌာန ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။
ထို့ပြင် အဖွဲ့ဝင်များထဲတွင် စက်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် စစ်ဆေးရေး ဦးစီးဌာန ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ်၊ နိုင်ငံခြားစီးပွားဆက်သွယ်ရေးဦးစီး ဌာန ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ်၊ မြန်မာ့ ဆိပ်ကမ်းအာဏာပိုင် (ပို့ဆောင်ရေး ဝန်ကြီးဌာန) ဦးဆောင်ညွှန်ကြား ရေးမှူး၊ မြို့ရွာနှင့်အိုးအိမ်ဖွံ့ဖြိုးရေး ဦးစီးဌာနညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ်တို့လည်း ပါဝင်ကြောင်း သည်။
အထူးစီးပွားရေးဇုန် အကောင်အထည်ဖော်ရေး ကော်မတီ၏ လုပ်ငန်းတာဝန်များထဲတွင် အထူးစီးပွားရေးဇုန် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးနှင့် စီမံခန့်ခွဲရေးတို့အတွက် စီမံကိန်းနှင့်အစီအစဉ်များ ချမှတ်ခြင်း၊ အထူးစီးပွားရေး ဇုန် တည်ထောင်ရေးအတွက် အဆိုပြုချက်အပေါ် သက်ဆိုင်ရာအစိုးရ ဌာနအဖွဲ့အစည်းများ၏သဘောထား ရယူ၍စိစစ်ပြီး ပြည်ထောင်စုမြန်မာ နိုင်ငံတော်အစိုးရအဖွဲ့သို့တင်ပြခြင်း၊ အထူးစီးပွားရေးဇုန်တွင် လမ်း၊ တံတား၊ လေဆိပ်၊ ဆိပ်ကမ်း၊ ရေ ပေးဝေရေး၊ လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးရေးနှင့် စည်ပင်သာယာရေးလုပ်ငန်းများ၊ သင်တန်းဌာန၊ တက္ကသိုလ်ကောလိပ် သိပ္ပံနှင့်စာသင်ကျောင်း၊ မူလတန်း ကြိုကျောင်း၊ နေ့ကလေးထိန်းကျောင်း၊ ပြုစုစောင့်ရှောက်ရေးဂေဟာ၊ ဆေး ရုံ၊ အုပ်ချုပ်ရေး အဆောက်အအုံ စသည့်အများသုံးအခြေခံအဆောက် အအုံများ တည်ဆောက်လာစေခြင်း၊ အခြေခံအဆောက်အအုံများဆောက် လုပ်ထိန်းသိမ်းရာတွင် ရင်းနှီးတည် ဆောက်သူကစိုက်ထုတ်ကုန်ကျသည့် အသုံးစရိတ်များအား ပေးချေနိုင်ရေးအတွက် သတ်မှတ်ထားသည့်ကာလ အတွင်း ယင်းဇုန်မှကောက်ခံရရှိသော အခွန်အခများကိုသီးခြားရန်ပုံငွေဖြင့် ထိန်းသိမ်းထားရှိပြီး ထိုအသုံးစရိတ် များပေးချေခြင်း စသည့်အချက်တို့ ပါဝင်သည်။
ထို့ပြင် အထူးစီးပွားရေးဇုန် တည်ထောင်ရေးနှင့် စီမံခန့်ခွဲရေးဆိုင်ရာ အဓိကပြဿနာများ ပြေလည်စေရန် သက်ဆိုင်ရာအစိုးရဌာန၊ အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ဆက်သွယ်ညှိ နှိုင်းဖြေရှင်းပေးခြင်း၊ အထူးစီးပွား ရေးဇုန်အလိုက် လုပ်ကိုင်ခွင့်ရှိသည့် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုလုပ်ငန်းများသတ်မှတ် ပေးခြင်း၊ ဥပဒေအရ စည်းကြပ် ကောက်ခံရမည့် အခွန်အခနှင့်မြေ အသုံးပြုခများကိုပြည်ထောင်စုမြန်မာ နိုင်ငံတော်အစိုးရအဖွဲ့၏ သဘော တူညီချက်ဖြင့် ကင်းလွတ်ခွင့်နှင့် သက်သာခွင့်များပေးခြင်းနှင့် ကင်းလွတ်ခွင့်ကာလနှင့် သက်သာခွင့် ကာလများ တိုးမြှင့်ပေးခြင်း၊ အထူး စီးပွားရေးဇုန်များနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အကောင်အထည်ဖော်ဆောင်ရွက်မှု အခြေအနေကို ပြည်ထောင်စုမြန်မာ နိုင်ငံတော်အစိုးရအဖွဲ့သို့ အစီရင်ခံ တင်ပြခြင်း၊ အထူးစီးပွားရေးဇုန် နှင့် စပ်လျဉ်း၍ နိုင်ငံတော်အစိုးရမှ အခါ အားလျော်စွာပေးအပ်သည့် အခြား လုပ်ငန်းတာဝန်များကို အကောင်အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်ခြင်းတို့လည်း ပါဝင်သည်။
၁၈၃၆ ခုနှစ်ကတည်းက မြန်မာဘာသာဖြင့်ထုတ်ဝေသော အပတ်စဉ်စာစောင်နှင့် အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့်ထုတ်ဝေသော အပတ် စဉ်သတင်းစာများ ထုတ်ခဲ့ကြောင်း မှတ်တမ်းများရှိသည်။
မြန်မာ နိုင်ငံတွင် အင်္ဂလိပ် ဘာသာဖြင့် ထုတ်ဝေခဲ့သော ပထမဦးဆုံး သတင်းစာမှာ မော်လမြိုင် ခရော်နီ ကယ် (The Maulmain Chronicle) ဖြစ်သည်။
၁၈၃၆ ခုနှစ် မေလ ၃ ရက်နေ့တွင် မော်လမြိုင်မြို့၌ စတင်ထုတ်ဝေခဲ့သည်။
အပတ်စဉ် ဗုဒ္ဓဟူးနေ့တိုင်းထုတ်ဝေသည့် သတင်းစာအမျိုးအစားဖြစ်သည်။
မော်လမြိုင် ခရော်နီကယ်သတင်းစာကို နာမည်ကျော်ရှေ့နေ ကြီးတစ်ဦးဖြစ်သည့် H.W.Lewis က အပြီးအပိုင်ဝယ်ယူကာ ဒုတိယ အင်္ဂလိပ် မြန်မာစစ်ပွဲပြီးချိန်အထိ ထုတ်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် လူးဝစ်သည် ရန်ကုန်သို့ ပြောင်းရွှေ့လာခဲ့သည်။
ရန်ကုန်တွင် ရန်ကုန်ခရော်နီကယ် (The Rangoon Chronicle) သတင်းစာအမည် ပြောင်းပြီး ဆက်လက်ထုတ်ဝေခဲ့သည်။
၁၈၅၃ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၅ ရက်နေ့ ဗုဒ္ဓဟူးနေ့တွင် စတင်ထုတ်ဝေခဲ့ပြီး အင်္ဂလိပ် ဘာသာဖြင့် ပင်ထုတ်ဝေခဲ့သည်။
ရန်ကုန်မြို့တွင် ပထမဦးဆုံးထုတ်ဝေသည့် သတင်းစာဖြစ်သည်။
ဗုဒ္ဓဟူးနှင့် စနေ တစ်ပတ်နှစ်ကြိမ်ထုတ်ပြီး ၊ စာမျက်နှာ လေးမျက်နှာပါကာ တန်ဖိုးမှာ တစ်လ ၃ ကျပ်ဖြစ် သည်။
သက္ကရာဇ် ၁၂၃၆ ခုနှစ် တပေါင်းလဆန်း ၁၃ ရက် (၁၈၇၅ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၉ ရက်) နေ့တွင် မင်းတုန်းမင်းကြီးသည် ရတနာပုံ နေပြည်တော်သတင်းစာကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။
ထို့ပြင် မင်းတုန်း မင်းကြီးက အမိန့်တော်တစ်ရပ်ကိုလည်း ဤသို့ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။
‘‘ငါမကောင်းလျှင် ငါ့ကိုရေး၊ ငါ့မိဘုရားမကောင်းလျှင် ငါ့မိဘုရားကိုရေး၊ ငါ့သားသမီးမကောင်းလျှင် ငါ့သားသမီးကိုရေး၊ လွှတ်တရားသူကြီးမကောင်းလျှင် လွှတ်တရားသူကြီးကိုရေး၊ မြို့ဝန် မကောင်းလျှင် မြို့ဝန်ကိုရေး၊ မင်းတို့သတင်းစာတိုက်၌ အပြစ်မရှိစေရ။
နန်းတော်တွင်းသို့ သတင်းစာတိုက်မည်သူမဆို အဆီးအတားမရှိ ဝင်ထွက်စေ’’ ဟူ၍ဖြစ်သည်။
ပဒေသရာဇ်ခေတ် မှာပင် မြန်မာနိုင်ငံ၌ သတင်းမီဒီယာလွတ်လပ်ခွင့်အကြောင်း ဘုရင် ကိုယ်တိုင် ကောင်းစွာနားလည်သဘောပေါက်ထားသည်ကို သိနိုင်သည်။
၁၉၄ရ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁ရ ရက်နေ့ညတွင် မြန်မာ့နှစ်သစ်ကူး မိန့်ခွန်းအဖြစ် အသံလွှင့်ရုံမှ ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းက တိုင်းပြည်သို့ အသံလွှင့်မိန့်ခွန်းပြောကြားခဲ့သည်။
ထိုမိန့်ခွန်းတွင် သတင်းမီဒီယာ နှင့်ပတ်သက်ပြီး ဤသို့ပြောကြားခဲ့ဖူးသည်။
‘‘နောက်ပြီး သတင်းစာတွေကို ကျွန်တော်ပြောချင်တယ်။
သတင်းစာတွေဟာ ဒီအစိုးရလက်ထက်နဲ့ အရင်တုန်းက တခြား အစိုးရလက်ထက်နဲ့ သေသေချာချာနှိုင်းယှဉ်ကြည့်စေချင်တယ်။
ကျွန်တော်တို့ဟာ ဘယ်လိုအစိုးရဆိုတာလဲ၊ ဘာမှ အထူးပြောနေ စရာမလိုဘူး။
အဲဒီတော့ကာ ကျွန်တော်တို့ကို ထောက်ခံအားပေး နေတဲ့ သတင်းစာတွေလဲ အားပေးချင်ပေးကြ၊ ဒီလိုမှမဟုတ်လို့ ကျွန်တော်တို့ကို ဝေဖန်ပြီးတော့ အတိုက်အခံ လုပ်ချင်ကြတဲ့ သတင်းစာတွေဆိုရင်လဲ သဘောအတိုင်းဘဲ။
ဒီလိုမှ မဟုတ်လို့ ကျွန်တော်တခါတုန်းကပြောလို့ အင်မတန်ဘဲ မကျေမနပ်ဖြစ်တာ လိုဘဲ ‘‘ဆိတ်လစိ’’ လုပ်ချင်ကြတဲ့ သတင်းစာတွေလဲ လုပ်ချင်လုပ် ကြပါ။
သို့ပေမဲ့ အကြည်အညို တစ်ဦးနဲ့တစ်ဦး ပျက်စေတဲ့စကား မျိုး၊ တိုင်းပြည်ဆူပူလှုပ်ရှားအောင် လှုံ့ဆော်တဲ့ စကားမျိုး၊ ဖက်စစ် အစီအမံလို လုံးဝတခါတည်း လိမ်လည်လှည့်ဖြားပြီး ရေးသားတဲ့ အရေးအသားမျိုးဆိုရင် ကျွန်တော်တို့ သည်းခံမှာမဟုတ်ဘူးဆိုတာ တိတိလင်းလင်းဘဲ သတိပေးပါရစေ’’ ဟုမိန့်ကြားခဲ့သည်။
ဗိုလ်ချုပ်ဆိုလိုသည်မှာ သတင်းစာသည် အစိုးရအပေါ် ထောက်ခံနိုင်သလို၊ မထောက်ခံဘဲလည်းနေနိုင်သည်။
သို့သော် အစိုးရကို အကြည်အညိုပျက်စေရန်နှင့် တိုင်းပြည်ဆူပူလှုပ်ရှား စေရန်ရေးသားခွင့်မရှိဟူ၍ဖြစ်သည်။
သတင်းစာ၊ ဂျာနယ်၊ မဂ္ဂဇင်းသုံးမျိုးပေါင်းထားသည့် ‘‘စာနယ်ဇင်း’’ ဆိုသော ဝေါဟာရကို တိုးတက်ရေးမဂ္ဂဇင်းအားထုတ် ဝေခဲ့သည့် စာရေးဆရာကြီး ‘‘ပဂျီငို’’ အမည်ခံ တိုးတက်ရေးဦးစိန်က ၁၉၃၅ ခုနှစ်တွင် စတင်တီထွင်သုံးစွဲခဲ့သည်။
‘‘ဂျာနယ်’’ ဆိုသော ဝေါဟာရကို ၁၉၁၉ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေခဲ့သည့် ‘‘မြန်မာ့ဗျူဟာ ဂျာနယ်’’ တွင်စတင်သုံးစွဲခဲ့သည်။
ထုတ်ဝေခဲ့သူမှာ ဆရာကြီး ရွှေဥဒေါင်းဖြစ်သည်။
ဆရာကြီးရွှေဥဒေါင်းအုပ်စုမှ တစ်ပတ် အတွင်း အရေးကြီးသည့် သတင်းများ၊ သတင်းဝေဖန်ချက်များ ဝတ္ထုတို၊ ရုပ်ပြောင်စသည်တို့ပါဝင်သော ဂျာနယ်ပုံစံကို စတင်ထုတ် ဝေခဲ့ပြီး ဂျာနယ်ဆိုသည့် ဝေါဟာရကို ရဲဝံ့စွာစတင်သုံးစွဲလာခဲ့ သည်။
ထိုခေတ်ကဂျာနယ်များ အပြိုင်အဆိုင်ထွက်ပေါ်လာရာတွင် ပါတီနိုင်ငံရေား ကျောထောက်နောက်ခံဖြင့် ရပ်တည်ပြီး ထုတ်ဝေ ကြသည်ကများသည်။
ပါတီနိုင်ငံရေးကျောထောက်နောက်ခံမယူဘဲ သတင်းသန့်သန့်၊ ဝေဖန်ရေးသန့်သန့်ထုတ်ဝေသောဂျာနယ်များ တွင် ‘‘မြန်မာ့ဗျူဟာဂျာနယ်’’၊ သူရိယရုပ်စုံဂျာနယ်’’နှင့် ‘‘ဇေယျ ဂျာနယ်’’ တို့လောက်သာရှိသည်။
မဂ္ဂဇင်းကို ခေတ်ဦးပိုင်းတွင် ‘‘မဂ္ဂဇိန်’’ ဟူသောအမည်ဖြင့် ၁၉၁၁ ခုနှစ်မတိုင်မီတွင်ထုတ်ဝေခဲ့ကြကြောင်းတွေ့ရသည်။
မြန်မာ ပညာရှိများက အင်္ဂလိပ်ဝေါဟာရ Magazine ကို ပါဠိသက်ဝေါဟာရ အဖြစ် မဂ္ဂဇည၊ မဂ္ဂဇိန၊ မဂ္ဂဇာနဟူ၍ ပါဠိပုဒ်ဖြင့် ဝိဂြိုဟ်ပြုကြ သည်။
အဓိပ္ဋာယ်မှာ ‘‘ပညာရကြောင်း လမ်းခရီးကိုပြသော စာစောင်၊ စာအုပ်’’ ဟူ၍ဖြစ်သည်။
၁၉၁၁ ခုနှစ်မတိုင်မီက မဂ္ဂဇင်းများပေါ် ထွက်ခဲ့စေကာမူ မဂ္ဂဇင်းလောကတွင် နာမည်ရပြီး အရေးအပါဆုံး ဖြစ်ခဲ့ရသည်မှာ ‘‘သူရိယမဂ္ဂဇင်း’’ ဖြစ်ပြီး ၁၉၁ရ ခုနှစ် မတ်လတွင် စတင်ထုတ်ဝေခဲ့သည်။
၁၉ဝဝ ပြည့်နှစ်မှ ၁၉၄၅ ခုနှစ်အတွင်း မြန်မာနိုင်ငံတွင် မဂ္ဂဇင်းစာစောင် ၁ဝဝ ခန့်ထုတ်ဝေခဲ့သည်။
သတင်းပညာနှင့် သတင်းစာ သတင်းပညာ (Journalism) ဆိုသည်မှာ ခေတ်စနစ်တို့၏ အဖြစ်အပျက် အကြောင်းချင်းရာများကို ပြည်သူများ သိရှိနားလည် စေရန် ကျယ်ပြန့်သောရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် စူစမ်းရှာဖွေလေ့လာ ဖော်ထုတ်ခြင်း၊ တစ်ဆင့်ပြန်ရေးသားတင်ပြခြင်းပညာကို ခေါ်ဆို သည်။
သတင်းပညာနှင့်ပတ်သက်ပြီး ဖွင့်ဆိုချက်အမျိုးမျိုးရှိနိုင်သည်။
သို့သော် အားလုံးလက်ခံထားကြသည့် စံတစ်ခုမှာ ပြည်သူ ကို အသိပေးရန်ဖြစ်သည်။
ယခုခေတ်တွင် တိုးချဲ့ပြီး ပြန်ကြား ပေးရန်၊ ဖျော်ဖြေပေးရန်၊ ပညာပေးရန်ဟူ၍ ဖွင့်ဆိုလာကြသည်။
သတင်းပညာလုပ်ငန်းတွင် သတင်းတည်းဖြတ်ခြင်းပညာ (editing) ၊ သတင်းဓာတ်ပုံပညာ (photojournalism) နှင့် ဖြစ်ရပ်မှန် သတင်းရေးသားခြင်းပညာ (documentary) တို့လည်းပါဝင်သည်။
ကမ္ဘာ့ပထမဦးဆုံးသတင်းစာအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုထားကြ သည်မှာ Johann Carolus's Relation aller Fürnemmen und gedenckwürdigen Historien သတင်းစာဖြစ်ပြီး ၁၆ဝ၅ ခုနှစ်တွင် Strassburg မြို့တွင်ထုတ်ဝေခဲ့သည်။
ပထမဦးဆုံးအောင်မြင်သည့် နေ့စဉ်သတင်းစာအဖြစ်ထုတ်ဝေခဲ့သော အင်္ဂလိပ် သတင်းစာမှာ Daily Courant သတင်းစာဖြစ်ပြီး ၁၇ဝ၂ ခုနှစ်မှ ၁၇၃၅ ခုနှစ် အတွင်းထုတ်ဝေခဲ့သည်။
ခေတ်သစ်လူ့ဘောင်တွင် သတင်းမီဒီယာ၏အခန်းကဏ္ဍသည် ပြည်သူ့ရေးရာများနှင့်ပတ်သက်ပြီး သိသင့်သိထိုက်သည် များ၊ ပြောသင့်ပြောထိုက်သည်များကို အကောင်းဆုံးနှင့် အထိ ရောက်ဆုံးပြောနိုင် ပြနိုင် ဖော်ထုတ်နိုင်သည့် အရေးအပါဆုံးသော လုပ်ငန်းကြီးတစ်ခုဖြစ်လာသည်။
သို့သော် သတင်းမီဒီယာခေတ် တွင် အခြားအပြိုင်အဆိုင် လူထုဆက်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းသစ် များပေါ်ထွန်းလာခြင်းကြောင့် ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေရေးလောကတွင် ထိခိုက်မှုများကြုံတွေ့လာရသည်။
ဥပမာ Internet နှင့် Web 2.0 တို့သည် ခေတ်သစ်မီဒီယာလောကသစ်အတွက် စိန်ခေါ်ချက်များ ဖြစ်သည်။
သတင်းစာဆိုသည်မှာ သတင်းစာဆိုသည်မှာ သတင်းများ၊ အယ်ဒီတာအာဘော်၊ ရုပ်ပုံများ၊ အားကစားသတင်း၊ ရုပ်ပြောင်၊ အထူးသတင်း ဆောင်းပါးများစသည်တို့ပါဝင်သည့် ပုံနှိပ်မီဒီယာကိုခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ် သည်။
ထိုသတင်းနှင့်ဆောင်းပါးများအား နာမည်ကြီး သတင်း သမားများက ဝေဖန်ရေးသားချက်များနှင့် သတင်းထောက်များ၏ သတင်းများနှင့် ဝေဆာစုံလင်စွာဖော်ပြထားသည့် စာစောင်ကို သတင်းစာဟုခေါ်သည်။
သတင်းစာတွင် အားလုံးသောအခန်း ကဏ္ဍများကို လူတိုင်းကဖတ်လိမ့်မည်ဟု ယူဆ၍မဖြစ်ပေ။
ကိုယ်ကြိုက်ရာကဏ္ဍကို ရွေးဖတ်ကြသည့်အလေ့အထများလည်းရှိ နိုင်ပေသည်။
နေ့စဉ်ထုတ်သတင်းစာများတွင် သတင်းတူနိုင် သော်လည်း ရေးသားတင်ပြပုံချင်းမတူနိုင်သဖြင့် သတင်းစာ အစောင်စောင်ဝယ်ကာဖတ် သတင်းသုံးသပ်ချက်များကို မြိန်ရည် ရှက်ရည်အရသာခံသူများလည်းရှိတတ်သည်။
သတင်းစာဆိုသည် မှာ ‘‘အတူလည်းမရှိ၊ အတုလည်းမရှိ’’ ဟူ၍ဆိုရိုးစကားတစ်ခုကို ပြောလေ့ရှိသည်။
သတင်းစာဆိုသည်မှာ ကိုယ့်တိုင်းပြည်ဘာဖြစ်နေကြောင်း ပြောသလို၊ အခြားတိုင်းပြည်များတွင် ဘာဖြစ်နေကြောင်းလည်း ပြောပြကြရသည်။
သတင်းစာတွင် လူတိုင်းနှင့်မဆိုင်သော်လည်း လူတိုင်းစိတ်ဝင်စားလေ့ရှိသည့် မွေးဖွားသတင်း၊ သေဆုံးသတင်း၊ လက်ထပ်သတင်း၊ လူပျောက်သတင်း၊ ရုပ်သံအစီအစဉ်သတင်း၊ အမွေပြတ်သတင်း၊ အသိပေးသတင်း၊ ကွာရှင်းပြတ်ဆဲသတင်း၊ မိုးလေဝသသတင်း၊ မြစ်ရေကြီးခြင်းသတိပေးချက်စသည်တို့လည်း ထူးခြားဖြစ်စဉ်များအနေဖြင့် ဖော်ပြပေးလေ့ရှိသည်။
သတင်းစာသည် လူအမျိုးမျိုး၊ စိတ်အထွေထွေ၊ ဘဝအမျိုးမျိုး၊ အလွှာအစုံစုံ အဖြစ်သနစ်တို့ကိုလည်းဖော်ပြကြရသည်။
ထို့ပြင် အမျိုးသမီးများအတွက် သီးသန့်ရည်ရွယ်သည့် အမျိုးသမီးကဏ္ဍ၊ အားကစားဝါသနာရှင်များကို ရည်ရွယ်သည့် အားကစားကဏ္ဍများ ကိုလည်း ထည့်ပေးရသည်။
အချို့သောသတင်းစာများတွင် ကလေးများအတွက် အထူးကဏ္ဍများကိုပါ ထည့်သွင်းဖော်ပြပေး သည်။
သတင်းခေါင်းကြီးပိုင်း သို့မဟုတ် အယ်ဒီတာ့အာဘော်ဆို သည်မှာ သတင်းစာတစ်စောင်၏ ဝိညာဉ်လိုဖြစ်သည်။
ထိုကဏ္ဍ သည် သတင်းစာထုတ်ဝေသူ၏အာဘော်ဖြစ်နိုင်သလို၊ သတင်း အယ်ဒီတာချုပ်အဖြစ် တာဝန်ပေးခြင်းခံထားရသူ၏ အာဘော် လည်းဖြစ်နိုင်သည်။
အချို့သောသတင်းစာများတွင် အယ်ဒီတာ့အာဘော်ကို သတင်းအယ်ဒီတာအဖွဲ့ဝင်များမှ ရေးသားသည်လည်းရှိတတ်သည်။
အယ်ဒီတာ့အာဘော်ကို အချို့သောနိုင်ငံများတွင် အခြားသော သတင်းအဖွဲ့အစည်းများမှ တစ်ဆင့်ပြန်လည်ဝယ်ယူဖော်ပြကြ သည်။
မိမိတို့သတင်းစာထက် အခြားဩဇာရှိသော အယ်ဒီတာများ၏ ခေါင်းကြီးပိုင်းကို အသားပေးလိုသောကြောင့် သို့မဟုတ် ဈေးကွက်အရတောင်းဆိုသောကြောင့်လည်း ဖြစ်နိုင်သည်။
အယ်ဒီတာ့အာဘော်များသည် ခေတ်အခြေအနေ၊ ဒေသဆိုင်ရာ ပြဿနာ၊ နိုင်ငံရေးအနေအထားတို့ကိုဖော်ကျူးကြသည်ကများ သည်။
အယ်ဒီတာ့အာဘော်ဆိုသည်မှာ သတင်းစာတစ်စောင် အတွက် မိတ်ဆွေပေါစေသလို၊ ရန်ဘက်လည်းပွားစေသည့် အခန်း ကဏ္ဍဖြစ်သည်။
မည်သို့ဆိုစေ ရိုးသားမှု၊ ပွင့်လင်းမှု၊ စေတနာပါမှု၊ အတွေးအခေါ်ကောင်းမှု၊ တရားမျှတမှုတို့ကို အယ်ဒီတာ့ အာဘော်ကဖော်ကျူးပုံဖော်နိုင်သဖြင့် သတင်းစာတစ်စောင်ကို ခေါင်းကြီးပိုင်းဖြင့်လည်း သုံးသပ်ကာတန်ဖိုးဖြတ်နိုင်သည်။
သတင်းစာဖတ်သူတို့တွင် အကောင်းဆုံးရရှိနိုင်သည့် အခွင့် အရေးတစ်ခုမှာ အယ်ဒီတာ့ထံပေးစာကဏ္ဍဖြစ်သည်။
ထိုကဏ္ဍကို သတင်းစာကြီးများတွင် အယ်ဒီတာ့အာဘော်စာမျက်နှာတွင် ခမ်းနားစွာဖော်ပြလေ့ရှိကြသည်။
အယ်ဒီတာ့ထံပေးစာတွင် သတင်း စာဖတ်ပရိသတ်သည် သတင်းစာနှင့်ပတ်သက်ပြီး ထင်မြင်ယူဆ ချက်၊ အယ်ဒီတာ့အာဘော်နှင့်ပတ်သက်ပြီး သဘောတူမှု၊ မတူမှု၊ အခြားသတင်းဆောင်းပါးများအပေါ် ထောက်ပြဝေဖန်မှုတို့သည် ထိုသတင်းစာအပေါ် ပြည်သူတို့၏စိတ်ဝင်စားမှုအတိုင်းအတာနှင့် ထင်ဟပ်ချက်များဖြစ်သည်။
သတင်းစာများတွင် နိုင်ငံရေးအကြောင်း ဆောင်းပါးများနှင့် ဝေဖန်ချက်များကိုလည်း ထည့်သွင်းဖော်ပြလေ့ရှိသည်။
ထိုကဏ္ဍ သည် အယ်ဒီတာ့အာဘော်ပါ အယူအဆများနှင့် ထပ်တူထပ်မျှ ဖြစ်နိုင်သလို၊ အယ်ဒီတာများနှင့် အမြင်ချင်းမတူသည့် ကွဲလွဲသော သဘောထားများလည်းဖြစ်နိုင်သည်။
အချို့သောသတင်းစာများ ကမူ မိမိတို့နှင့် သဘောထားအမြင်ချင်းတူညီသည့် နိုင်ငံရေး ဆောင်းပါးများကိုသာ ဖော်ပြပေးလေ့ရှိသည်။
သတင်းစာကောင်း တို့မည်သည် မိမိတို့နှင့် အမြင်သဘောထား တူသည်ဖြစ်စေ၊ မတူ သည်ဖြစ်စေ အလေးထားကာ အယ်ဒီတာ့ထံပေးစာများကို လည်းကောင်း၊ နိုင်ငံရေးဆောင်းပါးများကိုလည်းကောင်း ဖော်ပြ ပေးလေ့ရှိကြသည်။
ပြည်သူတိုင်း ကိုယ့်အမြင်ကို ဖော်ထုတ်ခွင့်အား ကြားခံအဖြစ် ဆောင်ရွက်မှုအပေးနိုင်ဆုံးမီဒီယာသည် အအောင်မြင် ဆုံးဖြစ်သွားတတ်သည်။
သတင်းစာတွင် သတင်းထုတ်ဝေသူအတွက်ရော၊ ပြည်သူ အတွက်ပါ အရေးပါသည့်အခြားကဏ္ဍမှာ ကြော်ငြာကဏ္ဍဖြစ် သည်။
အချို့သောသူများအတွက် ကြော်ငြာသည် သတင်းထက် အလေးထားစရာ ဖြစ်ကောင်းဖြစ်နေတတ်သည်။
ကြော်ငြာက ကုန်ပစ္စည်းကို မည်သည့်နေရာတွင်ဝယ်နိုင်သည်၊ သာမန်ထက် ဈေးမည်မျှသက်သာနိုင်ကြောင်းပြောပြီး လျှော့ဈေးနှင့် အထူးဈေး တို့သည် လူထုစိတ်အဝင်စားဆုံးဖြစ်သည်။
အလုပ်ရှာသူများ၊ အလုပ်ပေးချင်သူများအတွက် အလုပ်ကြော်ငြာကဏ္ဍသည်လည်း လူတိုင်းအတွက် မရှိမဖြစ် အရေးပါသည့်အခန်းကဏ္ဍများဖြစ်နေ တတ်သည်။
အမေရိကန်နိုင်ငံသတင်းစာကြီးများတွင် အမေရိကန်တို့၏ ဘဝကိုထင်ဟပ်စေသည့် ကာတွန်းများကို ထည့်သွင်းဖော်ပြလေ့ရှိ ကြသည်။
ထိုကာတွန်းများသည် ကလေးကြိုက်သာမက လူကြီး ကြိုက်ကာတွန်းများအဖြစ် နာမည်ရနေတတ်သည်။
သတင်းစာဆိုသည်မှာ တစ်ဦးတစ်ယောက်ကောင်း ဖော်ထုတ် ရနိုင်သည့်မီဒီယာမဟုတ်။
ကိုယ့်ကဏ္ဍနှင့်ကိုယ် ကျရာတာဝန်ကို မခိုမကပ်အကောင်အထည်ဖော်ပြီး ကြိုးစားမှုမှပေါ်ထွက်လာရ သဖြင့် ရလဒ်ကောင်းစေရန် လူကောင်းသူကောင်း၊ စေတနာကောင်း များဖြင့် ဖော်ထုတ်ရသည့် မီဒီယာတစ်ခုဖြစ်သည်။
သတင်းသမားကိုယ်ကျင့်တရားနှင့် သတင်းစံများ သတင်းပညာတွင် ကိုယ်ကျင့်တရားနှင့် စံများရှိသည်။
သတင်းသမားတိုင်း၊ သတင်းပညာဖြင့် အသက်မွေးသူတိုင်း စိန်ခေါ် ခံနေရသည့် ပြဿနာလည်းဖြစ်သည်။
မီဒီယာကိုယ်ကျင့်တရား (Media Ethics) ဆိုသည်မှာ မီဒီယာသမားတိုင်း လိုက်နာစောင့်ထိန်း ကြရမည့် ဥပဒေ (code of ethics) ဖြစ်သလို၊ စည်းမျဉ်း (canons of journalism) ဟူ၍လည်းဆိုနိုင်သည်။
ထိုဥပဒေများ၊ စည်းမျဉ်းများ အားလုံးကို သတင်းဖြင့်အသက်မွေး နေသူအားလုံး (ပုံနှိပ်မီဒီယာ၊ ရုပ်သံလွှင့်မီဒီယာ၊ အွန်လိုင်းမီဒီယာ) အားလုံး အဖွဲ့အစည်းနှင့် ဖြစ်စေ တစ်ဦးချင်းဖြစ်စေ လိုက်နာစောင့်ထိန်းကြရမည့်တာဝန် လည်းရှိသည်။
‘‘သတင်းမီဒီယာတိုင်း အများယုံကြည်လက်ခံနိုင်မှုရှိရမည်။
နာမည်နှင့်ဂုဏ်ကို ထိန်းသိမ်းနိုင်စွမ်းရှိရမည်’’ ဟူ၍ CBC News မှ အယ်ဒီတာချုပ် တိုနီဘားမန်းကဖွင့်ဆိုခဲ့ဖူးပါသည်။
မြန်မာနိုင်ငံတွင် ၁၉၆၂ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁ရ ရက်နေ့၌ ကျင်းပခဲ့ သည့် သတင်းစာဆရာများအသင်းညီလာခံတွင် စာနယ်ဇင်း ကျင့်ဝတ် ၁၁ ချက်ကို ချမှတ်ခဲ့သည်။
ထိုကျင့်ဝတ်များမှာ ၁။
စာနယ်ဇင်းတို့သည် အများပြည်သူတို့ သိရှိရန်အလို့ငှာ ထုတ် ပြန်သော သတင်းတိုင်း၌ အချက်အလက် တိကျမှန်ကန်စေ ရန် အစွမ်းကုန် စိစစ်ရမည်။
ပုံနှိပ်ဖော်ပြခြင်းမပြုမီ သတင်း အားလုံးကို တတ်စွမ်းနိုင်သမျှ စစ်ဆေးရမည်။
မည်သည့် သတင်းအချက် အလက်ကိုမျှ မိမိတို့လိုရာသို့ဆွဲမရေးရ။
သို့တည်းမဟုတ် လိုရင်းအချက်အလက်များကို တမင် သက်သက် ထိန်ချန်ခြင်းမပြုရ။
ပုဂ္ဂိုလ်မှန်သမျှ၌ မိမိ၏ဂုဏ်သိက္ခာမပျက်စေအောင် ကာကွယ် ပိုင်ခွင့်ရှိသည်ဟူသော အချက်ကို ရိုသေလေးစားရမည်။
ပြည်သူလူထု အကျိုးအတွက် ရှေ့ရှုရသည့်အခါမှတစ်ပါး သူတစ်ပါး၏ ပုဂ္ဂလိကအခွင့်အရေးကို ထိပါးနှောင့်ယှက် ရေးသားဖော်ပြခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ရမည်။
မတိကျ မမှန်ကန်သောသတင်းကို ရေးသားဖော်ပြခြင်းပြု မိလျှင် ဆိုင်ရာ စာနယ်ဇင်းသည် ထိုသတင်းကို ဆောလျင်စွာ ပြန်လည်ဖြေရှင်းပေးရမည်။
သတင်းမှန် ဖြေရှင်းချက်ကို လည်း သတင်းမှားဖော်ပြခဲ့သည့်နည်းတူ ထင်ရှားပေါ်လွင် အောင် ဖော်ပြပေးရမည်။
သတင်းရေးသားရာ၌ ရေးသားသူ၏အာဘော် လုံးဝမပါစေရ။
ရေးသူ၏အမည်နှင့် ရေးသားသော သတင်းဆောင်းပါးတို့၌ သာလျှင် သတင်းရေးသားသူသည် ၎င်း၏အာဘော်ကို သတင်းဆောင်းပါးတွင် ထည့်သွင်းရေးသားနိုင်ခွင့်ရှိသည်။
သတင်းပေးသူ သို့မဟုတ် သတင်းရရှိရာဌာနနှင့် စပ်လျဉ်း၍ နှုတ်လုံရန် တင်းတင်းကြပ်ကြပ်ထိန်းသိမ်းဆင်ခြင်ရမည်။
ယုံကြည်၍ ထုတ်ဖော်အသိပေးလိုက်သည့် အကြောင်းချင်းရာ များနှင့် စပ်လျဉ်း၍ သတင်းစာဝတ္တရားအတိုင်း သိပ်သည်း လျှို့ဝှက်ရမည်။
ရာဇဝတ်မှုခင်းသတင်းများ ရေးသားဖော်ပြရာတွင် စီရင် ပိုင်ခွင့်ရှိသော တရားရုံးတော်က ပြစ်မှုထင်ရှား စီရင်ခြင်း မပြုသေးသမျှ ကာလပတ်လုံး တရားခံအား အပြစ်ကင်း စင်သူတစ်ဦးဖြစ်သည်ဟု သဘောပိုက်ရမည်။
စာနယ်ဇင်းဆရာများသည် မည်ကဲ့သို့သော တံစိုး လက်ဆောင်မျိုးကိုမျှ ခံယူခြင်းမပြုရ။
ကိုယ်ကျိုးငဲ့ကွက်ခြင်း အားဖြင့်လည်း မိမိ၏ တရားမျှတမှုနှင့် ဘက်မလိုက်မှုကို မထိခိုက်စေရ။
စာနယ်ဇင်းများသည် တမင်ကြံရွယ်တွက်ဆလျက် ဘာသာရေး၊ လူမျိုးရေးမုန်းတီးမှုများကို လှုံ့ဆော်ခြင်းမပြုရ။
ဇာတိကို သော်လည်းကောင်း၊ ကိုးကွယ်ရာဘာသာကို၎င်း အကြောင်းပြု၍ မတရား ဝေဖန်ရေးသားခြင်းမပြုရ။
ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော် ပြိုကွဲစေခြင်း၊ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ နယ်နိမိတ်နှင့် အချုပ်အခြာအာဏာကို ထိပါးခြင်းဟူသည်တို့၌ အကျုံးဝင်သော နိုင်ငံတော်လုံခြုံမှုကို ထိခိုက်စေမည့် သတင်းဆောင်းပါးများကို လုံးဝရေးသား ဖော်ပြခြင်းမပြုရ။
၁ဝ။
သတင်း၊ ဓာတ်ပုံ၊ ဆောင်းပါးအသွင်ဖြင့် ထည့်သွင်းသော ကုန်သွယ်ကြော်ငြာများကို ပုံနှိပ်ဖော်ပြရာတွင် (ကြော်ငြာ) ဖြစ် ကြောင်း သိသာထင်ရှားအောင် ဖော်ပြရမည်။
အောက်ပါအချက်များနှင့် ငြိစွန်းသော သတင်းဖြစ်စေ၊ ဆောင်းပါးဖြစ်စေ၊ မည်သည့် အကြောင်းအရာကိုမဆို ပုံနှိပ် ထုတ်ဝေခြင်းမပြုရ။
(က) အကျင့်သိက္ခာ ပျက်ပြားစေမည့် ရေးသားမှုများ၊ ညစ်ညမ်းမှုများ (ခ) သိမ်ဖျင်း ရုန့်ရင်းသော စကားအသုံးအနှုန်းများ (ဂ) မနာလို မစ္ဆရိယစိတ်ဖြင့် စွပ်စွဲချက်များ (ဃ) မမှန်ကန်သော အသရေပျက်စေသော ကြေညာချက်များ သတင်းမီဒီယာနှင့် သတင်းပညာအခြေခံသဘောတရားများ ဘီလ် ကိုးဗာ့ချ်နှင့် တောမ် ရိုဆင်တိုင်းလ်တို့က "The Elements of Journalism" ဆိုသည့်စာအုပ်တွင် သတင်းသမားတို့ အတွက် အခြေခံလိုအပ်ချက် ၁ဝ ချက်ကို (လိုက်နာရမည့် တာဝန် များအနေဖြင့်) အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်ခဲ့သည်။
သတင်းပညာ၏ ပထမတာဝန်ဝတ္တရားမှာ ‘‘အမှန်တရား’’ ဖြစ် သည် ၂။
သတင်းသမား၏ ပထမဦးဆုံး သစ္စာစောင့်သိရမည့်သူမှာ ပြည်သူသာဖြစ်သည် ၃။
သတင်းသမား အဓိကထားရမည်မှာ မိမိတင်ပြသောသတင်း မှန်ကန်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်ရေးသာဖြစ်သည် ၄။
သတင်းဖြင့်အသက်မွေးသူသည် နှောင်ကြိုးမဲ့ လွတ်လပ်သူ ဖြစ်ရမည် ၅။
သတင်းရရေးအတွက် မည်သူ၏ အထိန်းအချုပ်မျှမခံ၊ လွတ်လပ်စွာစောင့်ကြည့်ဝေဖန်ရေးသားနိုင်စွမ်းရှိရမည် ၆။
ပြည်သူ့ထံမှအသံများကို တစ်ဆင့်ခံပြန်လည်ပြောကြား ပေးသူ၊ ဝေဖန်ထောက်ပြ ပြည်သူနှင့်အစိုးရအကြား အပေး အယူလုပ်နိုင်သူများဖြစ်ရမည် ၇။
မိမိတင်ပြသောသတင်းသည် စိတ်ဝင်စားမှုရှိစေရန်၊ ကျိုး ကြောင်းခိုင်လုံမှုရှိစေရန် အားထုတ်ရမည် ၈။
မိမိတင်ပြသောသတင်းသည် ကျယ်ပြန့်ရမည်၊ ဘက်မလိုက် မျှတမှုရှိရမည် ၉။
သတင်းဖြင့်အသက်မွေးသူသည် စိတ်ဓာတ်ခိုင်မာ၊ ကိုယ့် လိပ်ပြာကိုယ်လုံနေသူမျိုးသာဖြစ်သင့်သည် ၁ဝ။
ပြည်သူ့အခွင့်အရေး တာဝန်သိသိ သစ္စာရှိရှိ ကာကွယ်စောင့် ရှောက်ပေးနေသူများဖြစ်ရမည် ဟူ၍ဖြစ်သည်။
သတင်းမီဒီယာ ဘက်လိုက်မှုများ သတင်းမီဒီယာဘက်လိုက်မှု (Media Bias) သည် သတင်း ရေးသားသူ ဂျာနယ်လစ်များနှင့် သတင်းထုတ်ဝေသူတို့ လူထု မီဒီယာကို အသုံးချပြီး ပကတိတရားကို ဖုံးကွယ်ကာ ဘက်လိုက် တင်ပြမှုမျိုးကိုခေါ်ဆိုသည်။
ဘက်လိုက်မှုဆိုသည်မှာ သတ်မှတ် ချက်တစ်ခုခုကို သွေဖည်ပြီး လမ်းကြောင်းပြောင်းသွားခြင်းဖြစ် သည်။
မီဒီယာဘက်လိုက်မှုဆိုသည်မှာ သတင်းသမားတို့လိုက်နာ စောင့်ထိန်းအပ်သည့် ကိုယ်ကျင့်တရားနှင့် စံသတ်မှတ်ချက်များကို ချိုးဖောက်ပြီး လူပုဂ္ဂိုလ်အရသော်လည်းကောင်း၊ ရေးသားသည့် သတင်းဆောင်းပါးများဖြင့်လည်းကောင်း ဘက်လိုက်ခြင်းကို ခေါ်ဆိုသည်။
သတင်းဘက်လိုက်မှုတွင် သတင်းထိန်ချန်မှုလည်းပါဝင် သည်။
သတင်းဆိုသည်မှာ အားလုံးဖော်ပြရန်မဟုတ်သော်လည်း အချို့သောတိုင်းပြည်များတွင် အစိုးရလွှမ်းမိုးမှုကြောင့် သတင်း အမှန်ကို အပြည့်အစုံတင်ပြ၍ မရနိုင်သည်များလည်း ရှိနိုင်သည်။
တစ်ခါတစ်ရံတွင် ဈေးကွက်အနေအထားအရလည်း သတင်း ဘက်လိုက်မှုများရှိနိုင်သည်။
ဥပမာ သတင်းမီဒီယာကို ပိုင်ဆိုင်သူ ကြောင့်၊ သတင်းပိုင်ဆိုင်သူနှင့် ပတ်သက်မှုအနေအထားကြောင့်၊ သတင်းဖတ်သူအနေအထားကြောင့်၊ ကြော်ငြာသူဖိအားများကြောင့် လည်း သတင်းဘက်လိုက်မှုရှိနိုင်သည်။
သတင်းမီဒီယာဘက်လိုက်မှုနှင့်ပတ်သက်ပြီး သတင်းမီဒီယာ စောင့်ကြည့်ရေးအဖွဲ့ (Watchdog groups) များသည် နိုင်ငံတကာ တွင် ခေတ်စားလာသည်။
ထိုအဖွဲ့သည် သတင်း မီဒီယာလောက၏ ဘက်လက်ပြီးရေးသားဖော်ပြချက်များကို ပြန်လည်ဖော်ထုတ် တင်ပြပေးနေသည့် အဖွဲ့အစည်းဖြစ်သည်။
ဘက်လိုက်မှုအမျိုးအစားများ သတင်းဘက်ဘက်မှုသည် များသောအားဖြင့် နိုင်ငံရေးပါတီ များ၊ ပြည်သူ့ကိုယ်စားလှယ်လောင်းများ၊ နိုင်ငံရေးဝါဒသဘော တရားများတွင် သိသာမြင်သာ ပေါ်ထွက်လာတတ်သည်။
အခြား မီဒီယာဘက်လိုက်မှုများအနေဖြင့် ကြော်ငြာဘက်လိုက်မှု ကြော်ငြာရှင် ကျေနပ်နှစ်သက်မှုရစေရန် သတင်းဆောင်းပါး ကို သာသာထိုးထိုး မြှောက်ပင့်ရေးသားခြင်းမျိုးဖြစ်သည်။
ကုမ္ပဏီအသင်းအဖွဲ့ဘက်လိုက်မှု ကုမ္ပဏီပိုင်ရှင် ကျေနပ်စေရန် သတင်းဆောင်းပါးကို မြှောက် ထိုးပင့်ကော်ရေးသားခြင်း ခေတ်ရေစီးကြောင်းအတိုင်းဘက်လိုက်မှု မင်းသား မင်းသမီး နာမည်ကြီးသူများ သို့မဟုတ် နာမည်မရ သေးသူများကို မသိမသာထိုးတင်ပေးခြင်းမျိုး လူပြိန်းကြိုက်ဘက်လိုက်မှု ကြုံတောင့်ကြုံခဲသတင်းများ ဥပမာ လေယာဉ်ပျက်ကျသည့် သတင်းနှင့် သာမန်သတင်းများ ဥပမာ ကားတိုက်သည့် သတင်း များတွင် သာမန်အဖြစ်အပျက်ထက် ထူးကဲစွာစိတ်ခံစားမှုများ ထည့်သွင်းရေးသားခြင်းမျိုးများဖြစ်သည်။
အခြားဘက်လိုက်မှုများတွင် လူမျိုးရေး၊ အသားအရောင်၊ ဘာသာရေး၊ လိင်ခွဲခြားမှု၊ အသက်အရွယ်၊ ပတ်ဝန်းကျင်၊ လူမျိုးစု များလည်း ပါဝင်ပတ်သက်နိုင်သည်။
သတင်းဘက်လိုက်မှုရှိ မရှိ တိုင်းတာခြင်းနှင့် ပိုင်းဖြတ်ခြင်း ရစ်ချတ် အယ်လင် နယ်ဆန်ဆိုသူက ၂ဝဝ၄ ခုနှစ်တွင် Tracking Propaganda to the Source: Tools for Analyzing Media Bias ဆိုသည့် စာအုပ်တစ်အုပ်ရေးခဲ့သည်။
သူက သတင်းမီဒီယာ ဘက်လိုက်မှုရှိ မရှိကို အချက် ၁၂ ချက်ဖြင့်တိုင်းတာနိုင်ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။
ထိုသတင်းသမား (ဂျာနယ်လစ်) ၏ နိုင်ငံရေးရာ၊ ယဉ်ကျေးမှု ဆိုင်ရာ အမြင်သဘောထား၊ အထူးသဖြင့် ထိုသူသည် မီဒီယာလောကတွင် အခြေကျနေသည့် လူ့မလိုင်လူတန်းစား၊ အကြံပြုနိုင်သည့် ဝါရင့်သမ္ဘာရင့်လား၊ သတင်းသမားပေါက်စ အလုပ်သင်ကျောင်းသားလေးလား ၂။
ထိုသတင်းသမား၏ ယခင်အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း အလုပ် နှင့် ဆက်နွှယ်ခဲ့မှုများ ၃။
နိုင်ငံရေးနှင့်ပတ်သက်၍ဖြစ်စေ၊ လုပ်ငန်းနှင့်ပတ်သက်၍ ဖြစ်စေ သူ့အမြင် သူ့အတွေးထုတ်ဖော်ချက်များ၊ ထိုသူ၏ ရပ်တည်ချက်သဘောထားအမြင် ၄။
ထိုသူ၏လေ့လာမှုအား၊ စာဖတ်အား၊ ကောက်ချက်ချနိုင်မှု ၅။
သတင်းဇာတ်လမ်းတစ်ခုအပေါ် သုံးသပ်အား၊ အကြံပြု နိုင်စွမ်း ၆။
သတင်းဖြစ်စဉ်တစ်ခုအပေါ်တွင် နှိုင်းယှဉ် သုံးသပ်နိုင်စွမ်း ၇။
အကောင်းမြင် သို့မဟုတ် အဆိုးမြင် ဘက်နှစ်ဘက် ပိုင်းဖြတ် သုံးသပ်နိုင်စွမ်း ၈။
မီဒီယာတွင် ဆုံးဖြတ်သုံးသပ်နိုင်သူတစ်ယောက်အနေဖြင့် အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ သတ်မှတ်နိုင်စွမ်း ၉။
သတင်းလား ကြော်ငြာလား၊ အတင်းလား သတင်းလား ပိုင်းဖြတ်နိုင်စွမ်း ၁ဝ။
ဝါဒဖြန့်တာလား သတင်းလား၊ ပြည်သူအတွက်လား အစိုးရ အတွက်လား ခွဲခြားပိုင်းဖြတ်နိုင်စွမ်း ၁၁။
ကျွမ်းကျင်ပညာရှင်၊ ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိပုဂ္ဂိုလ် စသူတို့၏ ပြောဆိုရေးသားချက်များကို အဆိုးအကောင်း၊ အကျိုး အကြောင်း ကောင်းစွာယှဉ်ပြဖော်ထုတ်နိုင်စွမ်း ၁၂။
သူရရှိထားသည့် ခံစားခွင့်၊ လစာများ၊ သူနှင့် နောက်ကွယ် အဖွဲ့အစည်းများပတ်သက်မှု၊ အထောက်အပံ့ခံဟုတ်မဟုတ် စသည်များသည် သတင်းမီဒီယားသမားတစ်ယောက်အပေါ် တွင် ဘက်လိုက်မှုရှိ မရှိ ကောက်ချက်ချနိုင်သည့် အဓိက အချက်များဖြစ်သည်။
ဒီမိုကရေစီအစိုးရသည် သတင်းမီဒီယာကို ကာကွယ်သူလော ဥရောပဒီမိုကရေစီတွင် သတင်းမီဒီယာလုပ်ငန်းကို လွတ်လပ် စွာလုပ်ပိုင်ခွင့်အတွက် အကာအကွယ်ပေးရန်ဥပဒေများ ပြဋ္ဌာန်းပေး ထားသည်။
ဥပမာ ရုရှားဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေတွင် ‘‘ပြည်သူ့ ဆက်ဆံရေးနှင့် သတင်းလွတ်လပ်ခွင့်အတွက်အာမခံချက်အပြည့် ပေးသည်။
သတင်းဆင်ဆာလုပ်မှုကို တားမြစ်သည်’’ ဟုအတိ အလင်း ဆိုထားသည်။
သို့ရာတွင် သတင်းအချက်အလက်ဒေတာ များကို နိုင်ငံတော်၏ လျှို့ဝှက်ချက်အဖြစ် စောင့်ထိန်းရမည်ဟုဆို ထားသည်။
အမေရိကန်နိုင်ငံတွင်လည်း သတင်းမီဒီယာလွတ်လပ် ခွင့်နှင့်ပတ်သက်ပြီး နိုင်ငံတော်တရားရုံးချုပ်၏ ဆုံးဖြတ်ချက် အတိုင်းသာရှိစေရမည်ဟုဆိုထားသည်။
အမေရိကန်ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေပြင်ဆင်ချက်တွင် ‘‘လွှတ်တော်သည် လွတ်လပ်စွာ ပြောဆိုခွင့်၊ လွတ်လပ်စွာပုံနှိပ်ထုတ်ဝေခွင့်နှင့် ပတ်သက်ပြီး ပိတ်ပင်သည့် ဥပဒေကို မပြဋ္ဌာန်းရ’’ ဟုဖွင့်ဆိုထားသည်။
အမေရိကန်သမိုင်းတွင် အစိုးရသည် သတင်းလွတ်လပ်ခွင့်နှင့်ပတ် သက်ပြီး နည်းမျိုးစုံဖြင့် ပိတ်ပင်နိုင်ရန် ကြိုးစားခဲ့ကြသည်။
အမျိုးသားလုံခြုံရေးနှင့် စစ်ရေးကျူးကျော်မှုကိစ္စများတွင် သတင်း မီဒီယာ၏အခန်းကဏ္ဍကို လုံးဝကန့်သတ်နိုင်ရန် ကြိုးစားခဲ့ကြ သည်။
ရုပ်သံမီဒီယာလွတ်လပ်ခွင့်နှင့် စပွန်ဆာ အမေရိကန်ဂျာနယ်လစ် အေဂျေ လိုင်းဘလင်းက ‘‘သတင်း မီဒီယာလွတ်လပ်မှုဆိုသည်မှာ ပိုင်ဆိုင်သူကသာ အာမခံချက်ပေးနိုင် သည်’’ ‘ဟုဆိုသည်။
ဥပဒေက သတင်းမီဒီယာကို မည်မျှအကာ အကွယ်ပေးသည်ဆိုစေ မီဒီယာကို အသုံးပြုနိုင်ရန် ထွက်ပေါက်မှာ ငွေသာအဓိကဖြစ်နေသည်။
သတင်းမီဒီယာလွတ်လပ်စွာလုပ်ပိုင်ခွင့်၊ ရှင်သန်ပိုင်ခွင့်အတွက် အရေးအကြီးဆုံးမှာ ငွေသာဖြစ်နေသည်။
သတင်းမီဒီယာရပ်တည်ပိုင်ခွင့်သည့် ကြော်ငြာရှင်များနှင့် များစွာဆက်စပ်နေရသည်။
ရုပ်သံလွှင့်မီဒီယာတွင် ကြော်ငြာရှင်များ က သူတို့ထုတ်ကုန်များနှင့် ဝန်ဆောင်မှုအတွင် အချိန်နှင့်ထုတ်လွှင့် ပြသခွင့်များကို ဝယ်ကြရသည်။
အားကစားပြိုင်ပွဲများကိုလည်း စပွန်ဆာတွေပေးကြရသည်။
McDonald, Samsung နှင့် Visa တို့ သည် ၂ဝဝ၈ ဘေကျင်းအိုလံပစ်အားကစားပွဲအတွက် စပွန်ဆာများ ဖြစ်ကြသည်။
ထိုအားကစားပြိုင်ပွဲစဉ်ကာလတစ်လျှောက် မိမိတို့က စပွန်ဆာပေးထားသဖြင့် မိမိတို့မှလွဲပြီး အခြား ကုမ္ပဏီ များ ဝင်ရောက်ကြော်ငြာခြင်းမပြုနိုင်စေရန် ထိန်းချုပ်တောင်းဆိုပိုင်ခွင့် များရှိသည်။
ဥပမာ Coca Cola အချိုရည်သည် အိုလံပစ်ပွဲကို စပွန်ဆာပေးလျှင် Pepsi Cola အချိုရည်က ထိုအားကစားပွဲတွင် ကြော်ငြာခွင့် ဝင်ရောက်ရောင်းချခွင့်မရှိသည့်သဘောဖြစ်သည်။
ရုပ်သံမီဒီယာသို့ လုံလောက်သည့်ငွေကြေးထောက်ပံ့နိုင်ရေးမှာ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ မီဒီယာတိုင်းကြုံတွေ့နေရသည့် ပြဿနာတစ်ရပ် ဖြစ်လာသည်။