kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
လက်ဗနွန်နိုင်ငံဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေအရ သမ္မတရာထူးကို မာရိုနိုက် ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင်များမှ ရွေးချယ်ရပြီး ဝန်ကြီးချုပ်ကို ဆွန်နီမူဆလင်များမှ ရွေးချယ်ရသောကြောင့် ၁၉၈၂ ခုနှစ်တွင် သက်တမ်းပြည့်မည့် သမ္မတအီလီယက်ဆာ ကစ်ကို ဆက်ခံရန် ဘရှီးယာ ဂါမေးကို တဦးတည်းသော သမ္မတလောင်းအဖြစ် လျာထားခဲ့သည်။
ဘရှီးယာ ဂါမေးကို ၁၉၈၂ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် အဖွဲ့ဝင် ၉၂ ဦးပါဝင်သော လွှတ်တော်က ထောက်ခံမဲ ၅၇ မဲဖြင့် သမ္မတအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်လိုက်သည်။
ဘရှီးယာသည် လက်ဗနွန်နိုင်ငံ တစ်မျိုးသားလုံး စည်းလုံးညီညွတ်ရေးအတွက် ပထမခြေလှမ်းအဖြစ် ပုဂ္ဂလိကပိုင် လက်နက်ကိုင် တပ်ဖွဲ့များ ဖျက်သိမ်းရေးကို စတင်လှုံဆော်သည်။
သို့သော် ၁၉၈၂ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၄ ရက်နေ့တွင် ဖလန်ဂေးပါတီဌာနချုပ်၌ ဗုံးပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ဘရှီးယာ ဂါမေးသည် သမ္မတအဖြစ် ကျမ်းသစ္စာကျိန်ဆိုခြင်း မပြုရသေးမီ ကိုးရက်အလိုတွင် ကွယ်လွန်သွားသည်။
အင်ဒိုယူရိုပီယန် ဘာသာမျိုးရင်း (ဝါ) အာရိယန် ဘာသာ မျိုးရင်းမှ ပေါက်ပွားခဲ့သော ဂျာမန်ဘာသာစာပေတွင် 'ဟစ်လ ဒဗရန်း' လင်္ကာကြီးခေတ်မှစ၍ အဆင့်ဆင့် တိုးတက်လာပုံကို ဤအကြောင်းရပ်၌ ဖော်ပြထားသည်။
လူသာ၊ ဂါတာ၊ ရှီးလား၊ လုဒဗစ် စသော ပုဂ္ဂိုလ်များမှာ ဂျာမန်စာပေသမိုင်း တွင် ထင်ရှားသူများ ဖြစ်ပေသည်။
ဘာသာစကားရပ် ပညာအလိုအားဖြင့် ဂျာမန်ဘာသာသည် အင်္ဂလိပ်ဘာသာ၊ စကန်ဒီနေဗေးယန်းဘာသာ၊ ဂရိဘာသာ၊ အိုင်ရေးနီယန်ဘာသာ၊ သက္ကဋဘာသာ စသည်တို့၏ အရင်းခံ ဖြစ်သော အင်ဒိုယူရိုပီယန် ဘာသာမျိုးရင်းတွင် အပါအဝင် ဖြစ်သည်။
အချို့ဘာသာ စကားရပ်ပညာရှင်တို့က အင်ဒိုယူရို ပီယန် ဘာသာမျိုးရင်းကိုပင် အာရိယန်ဘာသာမျိုးရင်းဟု ယနေ့ တိုင် ခေါ်ဆိုလျက် ရှိကြသည်။
ထိုဘာသာမျိုးရင်းမှခွဲလာသော ရှေးဟောင်းဂျာမန်ဘာသာကို လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂ဝဝဝ ခန့်က စကန်ဒီနေးဗီးယား တောင်ပိုင်းနှင့် ဒိန်းမတ်နယ်တို့တွင် ပြောဆိုကြသည်။
ထို့နောက်၌ကား ယင်းရှေးဟောင်း ဂျာမန် ဘာသာသည် ဒေသအလိုက် ကွဲပြားပြန်ရာ အထက်ပိုင်း ဂျာမန် ဘာသာနှင့် အောက်ပိုင်း ဂျာမန်ဘာသာဟူ၍ ဖြစ်လာပြန်သည်။
အထက်ပိုင်း ဂျာမန်ဘာသာကို ဂျာမနီအလယ်ပိုင်းနှင့် တောင် ပိုင်း ကုန်းမြင့်ဒေသများ၌ ပြောဆိုကြသည်။
အောက်ပိုင်းဂျာမန် ဘာသာကိုမူ ဂျာမနီမြောက်ပိုင်း အနိမ့်ဒေသများ၌ ပြောဆိုကြ သည်။
ယခုခေတ် ဂျာမနီနိုင်ငံ အနှံ့အပြား၌ အထက်ပိုင်း ဂျာမန်ဘာသာလျှင် လွှမ်းမိုး၍ နေလေသည်။
လူမျိုးတစ်မျိုး၏ စာပေကို မူလမှစ၍ စစ်ဆေးသုံးသပ် ကြည့်လျှင် မူလတွင် ပါးစပ်မှ ရွတ်ဖတ်သီဆိုသော ရာဇဝင် သမိုင်း မော်ကွန်းတို့မှ အစပြုသည်ကို တွေ့ကြရသည်။
ဤ ဓမ္မတာအတိုင်း ခရစ်ယာန် အယူဝါဒထွန်ကားလာသော ရှား လမိန်း ဧကရာဇ်ဘုရင်လက်ထက်မတိုင်မီ ဂျာမနစ်(ဝါ)ဂျာမန် နွယ်လူမျိုးစုတို့၏ စာပေမှာ နှုတ်ဖြင့် သီဆိုသော စာပေ ဖြစ် သည်။
ယင်းတို့ သီဆိုကြသော သမိုင်း၊ လင်္ကာ၊ မော်ကွန်း စသည်တို့မှာ နတ်များ၊ အာဇာနည်ပုဂ္ဂိုလ်များက ဘီလူး ကုမ္ဘဏ်၊ ရက္ခိုက်တို့ကို မည်သို့ နှိမ်နင်းကြောင်းကို ဖွဲ့နွဲ့၏။
ဤသို့နှုတ်ဖြင့်သီဆိုကြသော လင်္ကာမော်ကွန်းတို့သည် သားစဉ် မြေးဆက်အထိ ဆက်လက်တည်ရှိခဲ့ရာ အက္ခရာဖြင့် ရေးသား သောခေတ်ရောက်သော် ရေးသော စာပေအနေဖြင့် ထွန်းကား ၍ လာပြန်သည်။
ယင်းကဲ့သို့ နှုတ်ဖြင့် သီဆိုခဲ့သည်ကို စာဖြင့် မှတ်တမ်းတင်သော သာဓကတစ်ရပ်မှာ ခရစ်နှစ် ၈ဝဝ လောက် က ရေးသားသည်ဟု ယူဆရသည့် 'ဟစ်လဒဗရန်း' လင်္ကာကြီး ဖြစ်သည်။
ထိုလင်္ကာတွင် သားအဖနှစ်ဦးတို့ စစ်ထိုး၍ ကြေကွဲ ဖွယ် ဖြစ်ရသည်ကို ဖွဲ့နွဲ့ထား၏။
အက္ခရာပေါ်ပြီဟု ယူဆရသော ခရစ် ၇၅ဝ ခုနှစ်မှသည် ၁ဝ၅ဝ ပြည့်နှစ်အထိ ခေတ်မှာ ရှေးဟောင်းအထက်ပိုင်း ဂျာမန် စာပေခေတ်ဖြစ်လေသည်။
ထိုခေတ်အတွင်းတွင် ဘာသာရေး ဆိုင်ရာ စာပေများ ထွန်းကားခဲ့သည်။
နှိုင်းယှဉ်ပြရသော် မြန်မာ စာပေသမိုင်းတွင် ဘုရားဟောသုတ္တန်ဒေသနာတို့ကို ပါဠိမှ မြန်မာသို့ အနက်ပြန်၍ ပျို့အစောင်စောင် ဖွဲ့ဆိုသီကုံးကြသကဲ့ သို့ ဖြစ်သည်။
ထိုခေတ်၌ သမ္မာကျမ်းစာတို့ကို လက်တင် ဘာသာမှ ဂျာမန်ဘာသာသို့ ပြန်ဆိုကြသည်။
ခရစ် ၈၃ဝ ပြည့် နှစ်တွင် ဓမ္မသတ်ကျမ်းကို အလင်္ကာဖြင့် သီကုံးရေးဖွဲ့သည်။
ခရစ် ၁၁ဝဝ နှင့် ၁၂ဝဝ ခုနှစ်အတွင်းတွင် ဂျာမန်သူရဲ ကောင်းတို့ ထွန်းကား၍၊ တန်ခိုးအရှိန်အဝါကြီးလာကြသည်။
ထိုသူရဲကောင်းတို့သည် ကရူးဆိတ်ခေါ် အယူဝါဒနှင့် စပ်လျဉ်းသော စစ်ပွဲများ ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ဒေသအနှံ့အပြားသို့ ရောက်ပေါက်လာကြသည်။
ဤသို့ မိမိနိုင်ငံ၏ အပြင်ဘက်၌ ရှိသော အခြားနိုင်ငံသူရဲကောင်းများနှင့် တွေ့ဆုံ၍ နှီးနှောခွင့် ရလေသော် ဂျာမန်သူရဲကောင်းတို့သည် ပြင်သစ်၊ ရောမ၊ ဂရိ စာပေ အရသာတို့ကို မိမိနိုင်ငံတွင်း၌ ဖြန့်ချလာကြသည်။
ထိုကြောင့် ထရိုဂျန်စစ်ပွဲအကြောင်း၊ အယ်လက်ဇန္နားဘုရင်၏ စွန့်စားခြင်းအကြောင်း၊ အီးနီးယပ်၏ ခရီးလှည့်ခြင်းအကြောင်း စသည်တို့သည် ဂျာမန်စာပေ၌လည်း တွေ့ရှိလာရသည်။
အထူးသဖြင့် ထိုခေတ်က ပြင်သစ်နိုင်ငံတွင် အလင်္ကာနည်းသစ် တစ်ခုသည် ခေတ်စားခဲ့သည်။
ထိုအလင်္ကာနည်းသစ်သည် ဩကာသလောကအဝန်းနှင့် အချစ်ကို ဦးစားပြုကာ ဖွဲ့နွဲ့သော သဘော ရှိသည်။
ဤသည်ကို အတုယူ၍ ဂျာမန်စာပေ လောကတွင် အချစ်ကို ဖွဲ့နွဲ့သော မှာတမ်းရတုမျိုး ထွန်းကား လာခဲ့သည်။
ခရစ် ၁၈၈ဝ ပြည့်နှစ်တဝိုက်၌ ကျွန်ုပ်တို့၏ နန်းတွင်းဇာတ် တော်ကြီးများကဲ့သို့သော နန်းတွင်းအက်ပစ်ကဗျာများ ထွန်းကား လာပြန်လေသည်။
ဤခေတ်၌လည်း ပြင်သစ်စာပေ အရှိန်ဩဇာ သည် လွှမ်းမိုးလျက်ပင် ရှိခဲ့သည်။
ထိုနန်းတွင်းကဗျာတို့တွင် သူရဲကောင်းတို့ မြင်းစီးချင်းစစ်ထိုးသည့်ပွဲများအကြောင်း၊ အချစ် အကြောင်း၊ မှော်ဝိဇ္ဇာအကြောင်း စသည်တို့ကို ဖွဲ့နွဲ့ကြသည်။
ဂျာမန်စာပေတွင် ထင်ရှားခဲ့သည့်ဆီးဖရစ်သူရဲကောင်းအကြောင်း ကဗျာတို့မှာလည်း ခရစ် ၁၂ဝဝ ပြည့်နှစ် လောက်တွင် ခေတ် စားခဲ့သည်။
ဤခေတ်တွင် မှာတမ်းစပ်ဆိုနည်းများ တိုးတက်လာလေ သည်။
စည်းကမ်းလည်း ကြီးလာသည်။
မှာတမ်းနှင့် နန်းတွင်း ဇာတ်တော်များ ပေါ်ပေါက်နေသည့်အထဲဝယ် သာမန်အရပ်သူ အရပ်သားတို့၏ ရှေးရိုးသီချင်းများသည်လည်း တွင်ကျယ်လျက် ရှိပေသည်။
ခရစ်ယာန် သာသနာ့ အရေးတော်ပုံကြီးကို ဂျာမနီနိုင်ငံ၌ မာတင်လူသာက စတင်လုပ်ဆောင်သောအခါ သမ္မာကျမ်းစာကို မာတင်လူသာ ကိုယ်တိုင်ပင် ဂျာမန်ဘာသာပြန်ဆိုသည်။
သူ့ လက်ထက် မတိုင်မီက ဂျာမန်စာပေမှာ ဘာသန္တရအားဖြင့် အမျိုးမျိုး ကွဲပြားခြားနားနေခဲ့ရာ သမ္မာကျမ်းစာကို ဘာသာ ပြန်ပြီးသည့်နောက်၌ကား ဂျာမန်စာပေသည် မူတစ်မျိုးတည်း ဖြစ် လာသည်။
ဆိုလိုရင်းကား ဂျာမန်စကား၌ ဒေသန္တရမူ အမျိုးမျိုး ကွဲပြားခြားနားရာမှ မာတင်လူသာ၏ သမ္မာကျမ်းစာ ကြောင့် ဂျာမန်ဘာသာစကားရပ် အမျိုးမျိုးတို့သည် တစ်မျိုး တည်း ဖြစ်လာသော ဟူ၏။
ယခုဖော်ပြခဲ့သောခေတ်ကို အလယ်ခေတ်ဟု ခြုံ၍ခေါ်၏။
အလယ်ခေတ်၏ နောက်ပိုင်း၌ နှစ်သုံးဆယ်စစ်ပွဲကြီးသည် ဥရောပတစ်တိုက်လုံးကို တုန်လှုပ်ချောက်ချားစေခဲ့ရာ ဂျာမနီ နိုင်ငံသည် များစွာ ပျက်စီးခဲ့သည်။
သို့ရာတွင် ထိုပျက်စီးမှုများ အကြားမှ ဂျာမန်တို့၏ အလယ်ခေတ်ဝတ္ထုများ ပေါ်ပေါက် လာသည်။
ထိုခေတ်၏ ကြေးမုံပြင်နှင့်တူသော ဂရင်မဲရှောဆင် (ခရစ် ၁၆၂၅-၇၆) ရေးခဲ့သော 'ဆင်ပလစ္စစ္ဆိမပ်'ဝတ္ထုမှာ နှစ် သုံးဆယ်စစ်ပွဲကြီး၏ အဖျက်သဘောကို မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။
ထိုဝတ္ထုကြီးပေါ်ပေါက်ပြီး များမကြာမီတွင် အင်္ဂလန်ပြည်၌ ယင်းနှင့်အလားတူ 'ရော်ဘင်ဆန်ကရူးဆိုး'ဝတ္ထု ပေါ်ပေါက်လာ သည်။
အလယ်ခေတ်၏ နောက်ပိုင်းမှာကား ဂျာမန်စာပေ၏ ရီနေဆွန်းခေါ် ဉာဏ်သစ် အရေးတော်ပုံခေတ် ဖြစ်လေသည်။
၁၈ ရာစုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်ကဗျာဆရာ မီလတန်၏ 'ဆုံးခဲ့ ပေါ့ ပြည်နတ်ရွာ'ဟူသောကဗျာကို အတုယူ၍ 'မက်ဆီအတ်' ခေါ် ကဗျာကို ကလော့စတော့ (ခရစ်၁၇၂၄-၁၈ဝ၃)က ရေးခဲ့သည်။
ဤကဗျာ၏ အရေးပါပုံကား ဂျာမန်စာပေတွင် ပြင်သစ်နှင့် လက်တင်စာပေတို့၏ ဩဇာကို တွန်းလှန် ပယ်ဖျက်သည့်သဘောပါသည့်အတွက် ဖြစ်သည်။
ကလော့စတော့သည် ခေတ်သစ်ဂျာမန်စာပေကို ပထမဦးစွာ ပြုစုခဲ့သည်။
သို့ရာတွင် ဂျာမန်စာပေ၌ ခေတ်နှင့်မညီသော စာပေနည်းနိဿယတို့ကို ခေါင်းဆောင်ပြုကာ တော်လှန်သူကား ယိုဟန်းဟာဒါ(ခရစ် ၁၇၄၄-၁၈ဝ၃) ဖြစ်သည်။
ဟာဒါ၏ စာပေမှာ လူ့သမိုင်းဖြစ်စဉ် သင်္ခါရကို သုံးလိုသော သဘောပါ သည် ဖြစ်ရကား၊ ထိုခေတ်လူငယ်အများ၏ စိတ်နှလုံးကို သိမ်းကျုံးဆွဲဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။
ဟာဒါးအား ဆရာအမှတ်ဖြင့် ဆည်းကပ်သူမှာ ကမ္ဘာကျော် 'ဖော့'လင်္ကာကြီးကို ရေးသူ ယိုဟန်းဂါတာ (ခရစ် ၁၇၄၉-၁၈၃၂) ဖြစ်သည်။
ဂါတာ၏ သူငယ်ချင်းဖြစ်သူမှာ ပြဇာတ်ဆရာ ယိုဟန်းဖရီးဒရစ်ရှီးလား (ခရစ် ၁၇၅၉-၉၃) ဖြစ်သည်။
သူတို့နှစ်ဦးနှင့်ဟာဒါသည် ဂျာမန်စာပေ၌ ပြင်သစ်ဩဇာ လွှမ်းမိုးခြင်းအား တော်လှန်သော ခေတ်တစ်ခေတ်ကို ထူထောင်ခဲ့ကြလေသည်။
ခရစ်၁၈ဝဝပြည့်နှစ်မှလွန်လေသော် ဂျာမန်စာပေခေတ်မှာစိတ်ကူးယဉ်ခေတ်ဖြစ်လေသည်။
ထိုစိတ်ကူးယဉ်ခေတတ် အတွင်း၌ ဂရင်းညီနောင်တို့၏ ဒဏ္ဍာရီများ ထွန်းကားလာ သည်။
ထိုခေတ်ထဲတွင် ရှူးဗတ်၊ ရှူးမန်း၊ မင်ဒယ်ဇုန်၊ ဗရမ်း၊ ဝုနှင့် စထရောက်တည်းဟူသော ဂီတအနုပညာရှင်များ၏ တေးဂီတတို့မှာ အထက်ဖော်ပြပါ စိတ်ကူး ယဉ်ကဗျာများကို မှီ၍ စပ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။
ထို့ပြင် ထိုခေတ်အတွင်း၌ ကမ္ဘာကျော် ဗတ်ဂနာ၊ ရှိုပင်ဟော စသော ဂီတဆရာများအပြင်၊ နာဇီခေါ် နတ်ဆီဝါဒ၏ ရှေ့ဆောင်ရှေ့ပြေးဖြစ်သူ နီးချယ်တို့ လည်း ထွန်းကားလာခဲ့သည်။
၁၉ ရာစုနှစ်၏ အလယ်ပိုင်းခေတ်တွင် နိုင်ငံရေး လှုပ်ရှားမှု များ ရှိခဲ့သည်။
နိုင်ငံရေးအရ တော်လှန်ရေးများ ပေါ်ပေါက် နေစဉ် ထိုတော်လှန်ရေးတို့သည် စာပေ၌လာ၍ အရောင်ဟပ် လေသည်။
ထိုအခါ စာပေသမားတို့သည် သတင်းစာ၊ ဆောင်း ပါး၊ ဝတ္ထု အစရှိသည်တို့၌ စိုးမိုးသူတို့ကို ဝေဖန်ကြသည်။
ယင်းတို့အထဲတွင် ဟိုင်းနရစ်ဟိုင်းန (ခရစ် ၁၇၉၇-၁၈၅၆) သည် ရတုဆန်သော လစ်ရစ်ကဗျာများ၌ သူ၏ပြင်းပြသော နိုင်ငံရေးဝါဒစွဲတို့ကို ထည့်သွင်းစပ်ဆိုသည်။
ဟိုင်းနယ် နှောင်း ခေတ်ကို အတော်အတန် လွှမ်းမိုးနိုင်ခဲ့လေသည်။
၁၉ ရာစုနှစ်အတွင်း၌ ပေါ်ပေါက်လာသော ဂျာမန်သတ္ထုနှင့် ပြဇာတ်တို့သည် ဖြေဖျော်မှုကို အရေးထားသည်ထက် လူ့စရိုက် နှင့် လူ့ဘောင်အဖွဲ့အစည်းတို့မှ ပေါ်ပေါက်လာသော ပြဿနာ ရပ်တို့ကို ပိုမို၍ အရေးထားကြလေသည်။
ရာဇဝင်ဝတ္ထုဟု ခေါ်လေ့ရှိသော လူ့သမိုင်းနှင့်ဆိုင်သည့် ဝတ္ထုများလည်း ထွန်း ကားခဲ့သည်။
ထို့အပြင်ဝတ္ထုများတွင် ယထာဘူတပညာသဘော တို့ကို သွတ်သွင်းလာကြသည်။
ပြဇာတ်တို့တွင် ဘဝဒုက္ခသစ္စာ နှင့် ထိုဒုက္ခမှ လွတ်မြောက်စေရန် ဖြေရှင်းဖို့ရာ ပြဿနာများ ကို ဖော်ပြကြလေသည်။
ပထမကမ္ဘာစစ်အပြီးတွင် စစ်ဒဏ်ကြောင့် ပျက်စီးနေသော ဂျာမနီ၏သဘာဝကိုအဘက်ဘက်မှနေ၍ သရုပ်ဖော်ပြုကြသည်။
ဇနုပ္ပတ္တိခေါ် ပုဂ္ဂိုလ်ကျော်တို့၏ အတ္ထုပ္ပတ္တိကို ရေးသားရာ၌ ကမ္ဘာကျော်ခဲ့သော အေမီးလုဗစ်သည်လည်း ထိုခေတ်၏ စာပေခေါင်းဆောင်ကြီးတစ်ဦးပင် ဖြစ်လေသည်။
ထို့ပြင် ခေတ် ဝတ္ထုလောက၌လည်း တောမတ်မန်းသည် လောကသဘာဝ၊ လူ့သဘာဝအဖွဲ့အနွဲ့တို့၌ ကောင်းသည်ဟု ထင်ရှားကျော်စော ခဲ့လေသည်။
ထို့နောက် စာပေလောကကို ပါတီရေးဝါဒများ တဖြည်း ဖြည်း လွှမ်းမိုးခဲ့လေသည်။
ဂျာမနီနိုင်ငံတွင် အမျိုးသားဆိုရှယ် လစ်ပါတီ(နတ်ဆီ) တန်ခိုးတက်လာရာ သူတို့ပါတီ၏ ဝါဒနှင့် ကိုက်ညီသော စာရေးဆရာများကိုသာ မြှောက်စား၍ သူတို့ဝါဒ နှင့် ဆန့်ကျင်သူများအား တရားမဲ့နှိမ်လျက် ရှိလေရာ အထူး သဖြင့် ယဟူဒီလူမျိုး စာရေးဆရာများနှင့် နိုင်ငံရေးမျှတမှုကို လိုလားသော လက်ဝဲစာရေးဆရာကြီးများသည် အခြားနိုင်ငံသို့ တိမ်းရှောင်၍ နေကြရလေသည်။
ဂျာမန်ဝတ္ထုရေးဆရာကြီး နာမည်ကျော် တောမတ်မန်းမူကား ဂျာမနီနိုင်ငံကိုပင် စိတ်နာ ကာ ဂျာမနီနိုင်ငံမှ ထွက်ခွာ၍ ဂျာမန်နိုင်ငံသားအဖြစ်မှ စွန့် လွှတ်ပြီးလျှင် အမေရိကန်နိုင်ငံသားအဖြစ် ခံယူလိုက်လေသည်။
ယခုအခါ ကာလီဖိုးနီးယားနယ်တွင် နေထိုင်၍ အမေရိကန် စာရေးဆရာအဖြစ် စာပေများ ရေးသားလျက်ရှိသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၃) ကိုးကား Category:ဂျာမနီနိုင်ငံရှိ အနုပညာများ Category:ဂျာမန် ယဉ်ကျေးမှု Category:လူမျိုးအလိုက် စာပေ Category:ဘာသာစကားအလိုက် စာပေ‎။
ဂျာမန်ဒီမိုကရက်တစ်သမ္မတနိုင်ငံ (German Democratic Republic - GDR) ခေါ် အရှေ့ဂျာမနီနိုင်ငံ (East Germany) သည် ကမ္ဘာတွင် စက်မှုအထွန်းကားဆုံးသော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။
နိုင်ငံ၏ အကျယ်အဝန်းမှာ စတုရန်းမိုင် ၄၀,၆၄၆ ရှိ၍ ၁၉၇၆ ခုနှစ် ခန့်မှန်းခြေအရ လူဦးရေ ၁၆၈၅၀၀၀၀ ရှိလေသည်။
မြို့တော်မှာ အရှေ့ဘာလင်မြို့ ဖြစ်သည်။
၁၉၄၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ဗြိတိန်နိုင်ငံနှင့် ပြင်သစ်နိုင်ငံတို့က ဂျာမနီနိုင်ငံ၏ အနောက်ဘက် ဇုံနယ်ကြီးများကို စုပေါင်း၍ အနောက်ဂျာမနီနိုင်ငံဖြစ်သော ပြည်ထောင်စု သမ္မတ ဂျာမဏီနိုင်ငံ (ဂျာမနီ ဖက်ဒရယ် သမ္မတနိုင်ငံ)အဖြစ် တည်ထောင် လိုက်သောအခါ ရုရှကလည်း ထိုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၇ ရက်နေ့တွင် မိမိတို့ သိမ်းပိုက်ထားသော ဂျာမနီနိုင်ငံ၏ အရှေ့ဘက်ဇုံနယ်ကြီးများကို စုပေါင်း၍ ဂျာမန် ဒီမိုကရက်တစ် သမ္မတနိုင်ငံကို တည်ထောင်လိုက်လေသည်။
ထိုစဉ်က သမ္မတမှာ ဗီလဟင်းပက်ဖြစ်၍ ၁၉၅၃ ခုနှစ်နှင့် ၁၉၅၇ ခုနှစ်များတွင်လည်း သမ္မတအဖြစ် ပြန်လည် အရွေးခံ ရသည်။
ဝန်ကြီးချုပ်မှာ ဝီလီစတို့ဖြစ်၍ ကွန်မြူနစ်ပါတီ အတွင်းရေးမှူးမှာ ဝေါ်လတာအူးဗရစ် ဖြစ်သည်။
ဂျာမန်ဒီမိုကရက်တစ်သမ္မတနိုင်ငံ၌ ဗရန်ဒင်ဗတ်၊ မက္ကလင်ဗတ်၊ ဆက္ကဆွန်နီ၊ ဆက္ကဆွန်နီအန်ဟော့နှင့် သူရင်းဂျီယား ပြည်နယ်များ ပါဝင်ကြသည်။
ပြည်သူ့လွှတ်တော်က ၁၉၅၂ ခုနှစ်တွင် အဆိုပါ ပြည်နယ်ငါးခုကို ဖျက်သိမ်း၍ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်များအဖြစ် ဆက္ကဆွန်နီအန်ဟော့မှလွဲ၍ ပြည်နယ်တစ်ခုကို ခရိုင်သုံးခု ခွဲလိုက်သည်။
ဆက္ကဆွန်နီအန်ဟော့ကိုမူ ခရိုင်နှစ်ခု ခွဲလိုက်သည်။
သို့ဖြင့် အရှေ့ဂျာမနီနိုင်ငံတွင် ခရိုင် ၁၄ ခုနှင့် ကောင်တီ ၂၁၇ ခုပါဝင်သည်။
၁၉၅၄ ခုနှစ် မတ်လ ၂၅ ရက်နေ့တွင် အရှေ့ဂျာမနီနိုင်ငံ အချုပ်အခြာအာဏာပိုင်နိုင်ငံအဖြစ် ကြေညာသည်။
သို့သော် လုံခြုရေးနှင့် လေးနိုင်ငံပါဝင်သော ပို့စဒမ်စာချုပ်ကို အကြောင်းပြုပြီး ရုရှတပ်များကို အရှေ့ဂျာမနီနိုင်ငံ၌ ဆက်လက်ထားရှိသည်။
ပြည်သူ့လွှတ်တော်သည် ၁၉၆၀ ပြည့်နှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် အုပ်ချုပ်ရေး စနစ်ကို ပြောင်းလိုက်သည်။
ယင်းစနစ်အရ သမ္မတစနစ်ကို ပယ်ဖျက်၍ နိုင်ငံတော်ကောင်စီသည် အကြီးမြင့်ဆုံးသော အုပ်ချုပ်ရေး အဖွဲ့အစည်း ဖြစ်လာသည်။
ထိုကောင်စီ၏ ဥက္ကဋ္ဌသည် ဝေါ်လတာအူးဗရစ် ဖြစ်လေသည်။
အရှေ့ဂျာမနီမှ အနောက် ဂျာမနီသို့ ပြောင်းရွေ့ နေထိုင်သူများ အများအပြား ရှိခဲ့ရာ ၁၉၆၁ ခုနှစ် အရှေ့ဘာလင်နှင့် အနောက်ဘာလင် နယ်စပ်ကို၎င်း၊ အနောက်ဘာလင်နှင့် ဂျာမနီ ဒီမိုကရက်တစ် သမ္မတနိုင်ငံ၏ နယ်စပ်ကို၎င်း ဂျာမနီ ဒီမိုကရက်တစ် အာဏာပိုင်တို့က ပိတ်လိုက်ကြောင်း ကြေညာသည်။
တရားဝင် သွားလာ ဝင်ထွက်နိုင်သော နေရာပေါင်း ၁၃ နေရာကိုသာ ဖွင့်ပေးခဲ့ပြီး လူဝင်လူထွက် စည်းကမ်းသက်မှတ်ချက်များကို ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။
ယင်းသို့ ဘာလင်နယ်နိမိတ် စည်းကမ်းသတ်မှတ်ချက်များနှင့် စပ်လျဉ်းသော လုပ်ရပ်များကို ဗြိတိန်၊ ပြင်သစ်နှင့် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတို့က ကန့်ကွက်ခဲ့ကြသည်။
ဂျာမန်ဒီမိုကရက်တစ်သမ္မတနိုင်ငံသည် ရုရှနှင့် ငြိမ်းချမ်းစွာ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး စသော စာချုပ်များကို ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။
ရုရှဦးဆောင်သည့် အရှေ့ဥရောပ ဆိုရှယ်လစ်နိုင်ငံများနှင့် ကာကွယ်ရေး စာချုပ်များကိုလည်း ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။
၁၉၆၈ ခုနှစ်တွင် မဲဆန္ဒရှင် ၉၄ ရာခိုင်နှုန်းကျော်က လက်ခံသည်ဆိုသော အုပ်ချုပ်ရေး စနစ်သစ်ကို ကြေညာ၍ ထိုနှစ် ဧပြီ ၈ ရက်နေ့မှ စတင်ပြီး ယင်းစနစ်အရ ကျင့်သုံးခဲ့ရာ ကွန်မြူနစ်ပါတီ၏ ဦးဆောင်မှုကို ခိုင်ခိုင်မြဲမြဲ လက်ခံပြီး ရုရှနှင့် ပို၍ နီးစပ်စေလေသည်။
ဂျာမန်ဒီမိုကရက်တစ်သမ္မတနိုင်ငံသည် ၁၉၇၀ ပြည့် နှစ်ဦးပိုင်းမှ အစပြု၍ စက်မှုလုပ်ငန်းများကို ဇောက်ချ၍ ဆောင်ရွက်ခဲ့ရာ ကမ္ဘာ့စက်မှုနိုင်ငံကြီးများ၏ အဆင့်သို့မှီအောင် တက်လှမ်းနိုင်ခဲ့လေသည်။
ယခုအခါ ဂျာမန် ဒီမိုကရက်တစ် သမ္မတနိုင်ငံသည် နဝမမြောက် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး စက်မှုနိုင်ငံ ဖြစ်လာသည်။
၁၉၇၁ ခုနှစ်တွင် ဝေါ်လတာအူးဗရစ်သည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ ခေါင်းဆောင်အဖြစ်မှ နုတ်ထွက်သည်။
သို့သော် နိုင်ငံတော်ကောင်စီ ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဆက်လက်ဆောင်ရွက်သည်။
အီရစ်ဟွန္နက္ကာက ကွန်မြူနစ်ပါတီကို ဦးဆောင်ခဲ့သည်။
အရှေ့ဂျာမနီနိုင်ငံသည် ၁၉၇၄ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၄ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုနှင့် သံတမန် ဆက်သွယ်ခဲ့သည်။
၁၉၆ရ ခုနှစ်တွင် ဂျာမန် ဒီမိုကရက်တစ် သမ္မတနိုင်ငံ ဝန်ကြီးချုပ် ဝီလီစတို့သည် ဂျာမနီနိုင်ငံ ပြန်လည်ပေါင်းစည်းရေးနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ပြည်ထောင်စုသမ္မတဂျာမနီနိုင်ငံနှင့် ဆွေးနွေးခဲ့သော်လည်း အောင်မြင်မှု မရခဲ့ပေ။
ဂျာမနီနှစ်နိုင်ငံ ပြန်လည်ပေါင်းစည်းရေးကို နှစ်နိုင်ငံစလုံးက လိုလားခဲ့သော်လည်း အခြေခံ အုပ်ချုပ်ပုံချင်း မတူကြ၍ အကောင်အထည်ဖော်ရန် ခက်ခဲလျက်ရှိသည်မှာ ယနေ့ထက်တိုင်အောင်ပင် ဖြစ်လေသည်။
စွယ်စုံကျမ်းနှစ်ချုပ်၊ (၁၉၇၈) ဂျာမန်ဒီမိုကရက်တစ် သမ္မတစ်နိုင်ငံကို ဂျီဒီအာဟုလည်းကောင်း၊ အရှေ့ဂျာမနီဟုလည်းကောင်း ခေါ်တွင်သည်။
ဆိုရှယ်လစ်ညီညွတ်ရေးပါတီ(အက်အီးဒီ)ခေါ် အရှေ့ဂျာမန် ကွန်မြူနစ်ပါတီ၏ ဦးဆောင်မှုအောက်တွင် ရှိသည်။
လက်ရှိပါတီခေါင်းဆောင်သည် အသက်အရွယ်ကြီးရင့်၍ ရာထူးမှ နုတ်ထွက်သွားသော ဝေါ်လတာအူး ဗရစ်၏ နေရာကို ဆက်ခံသည့် အဲရစ်ဟွန်နက်ကာ ဖြစ်သည်။
အနောက်ဂျာမနီနယ်၏ အနောက်ပိုင်းဆားနယ်တွင် ၁၉၁၂ ခုနှစ်က မွေးဖွားသည့် မစ္စတာဟွန်နက်ကာသည် ၁၉၂၂ ခုနှစ်တွင် ရှေ့ဆောင်ကွန်မြူနစ် လူငယ်အဖွဲ့တွင် ပါဝင်ပြီး ၁၉၂၉ ခုနှစ်တွင် ကွန်မြူနစ်ပါတီဝင် ဖြစ်လာသည်။
ဖက်ဆစ်နာဇီ အစိုးရ၏ထောင်မှ ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် လွတ်မြောက်ပြီး လွတ်လပ်သော ဂျာမန်လူငယ်အသင်းကို တက်တက်ကြွကြွ ထူထောင်ခဲ့သည်။
မစ္စတာအူးဗရစ်နှင့်အတူ တိုင်းပြည်တာဝန်ကို ထမ်းဆောင်ကာ ၁၉၇၁ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံသမ္မတအဖြစ် တာဝန်ယူခဲ့သည်။
လူတိုင်း အလုပ်လုပ်နိုင်ခွင့်ရှိသည်။
စက်ရုံအလုပ်ရုံများကို ပြည်သူပိုင်သည်ဆိုသော ပါတီမူဝါဒဖြင့် ကုန်ထုတ်စွမ်းအား တိုးတက်အောင် ဆောင်ရွက်နေသော နိုင်ငံဖြစ်သည်။
ဂျီဒီအာနိုင်ငံသည် ၁၉၇၈ ခုနှစ်တွင် တန် ၄၀၆၀၀၀ ချိန်ရှိသည့် ကုန်တင်သင်္ဘော ၅၈ စင်းကို တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။
ဗော်လတစ်ပင်လယ် ကမ်းခြေရှိ ရော့စတော့၊ စထရာဆန့်နှင့် စီစမာမြို့များတွင် ခေတ်မီသင်္ဘောကျင်းများကို တည်ဆောက်ခဲ့သည့်အပြင် ဘွိုင်ဇင်းဘတ်၊ ရော့စတော့ စသည်နယ်မြေများတွင် ပြည်တွင်းသင်္ဘောကျင်းကိုလည်း တည်ဆောက်လုပ်ကိုင်လျက် ရှိလေသည်။
ဆိုဗီယက်ယူနီယံအတွက် သင်္ဘောများတည်ဆောက်ပေးရသည့်အပြင် အိန္ဒိယ၊ နော်ဝေနှင့် ပြင်သစ်နိုင်ငံ အတွက်လည်း ကုန်သင်္ဘောနှင့် ငါးဖမ်းသင်္ဘောများကို တည်ဆောက်ပေးနေရသော နိုင်ငံဖြစ်သည်။
၁၉၆၇ ခုနှစ်မှ စတင်ခဲ့သော အင်တာကော့စမော့ခေါ် နိုင်ငံစုံ အာကာသသုတေသနလုပ်ငန်းတွင် ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု၏ အကူအညီဖြင့် ပူးပေါင်းသုတေသနပြုခဲ့သူ အရှေ့ဂျာမန်အမျိုးသား အာကာသသုတေသီ ဆစ်ဂမန်ဂျေးသည် ဆိုဗီယက်အာကာသယာဉ်မှူး ဗလာရီဘိုင်ကော့စကီနှင့်အတူဆိုယု ၃၁ သည် အာကာသ ဘူတာစခန်းဖြစ်သော ဆားလျူ့ ၆ နှင့် ချိတ်ဆက်သုတေသနပြုအပြီး အစီအစဉ်အတိုင်း မြေပြင်သို့ ချောမောစွာ သက်ဆင်းနိုင်ခဲ့လေသည်။
အရှေ့ဂျာမနီနိုင်ငံသည် သိပ္ပံပညာရပ်တွင် ထူးခြား အောင်မြင်သကဲ့သို့ အားကစားလောကတွင်လည်း အောင်မြင်မှု အများဆုံး ရရှိခဲ့သည်။
၁၉၆၈ ခုနှစ် မက္ကဆီကို အိုလင်းပစ်တွင် အရှေ့ဂျာမနီအား ကစားသမားအဖွဲ့သည် စတုတ္ထနေရာကို ရခဲ့သည်။
၁၉၇၂ ခုနှစ် မြူးနစ်အိုလင်းပစ်တွင် တတိယနေရာသို့ တက်လာနိုင်ကာ ၁၉၇၆ ခုနှစ် မွတ်ထရီယယ် အိုလင်းပစ်၌ တတိယနေရာကို ပြန်လည်ရရှိခဲ့သည်။
၁၉၈၀ ပြည့်နှစ် မော်စကိုအိုလင်းပစ်၌ ဒုတိယနေရာသို့ တက်ရောက်နိုင်ခဲ့လေသည်။
အထူးသဖြင့် အမျိုးသမီးရေကူးပြိုင်ပွဲနှင့် အမျိုးသား အမျိုးသမီး ပြေးခုန်ပစ်ပွဲ၌ ပို၍ ထူးချွန်ခဲ့ကြသည်။
စီးပွားရေး နိုင်ငံရေးစနစ်ချင်း မတူသော အနောက်ဂျာမနီနှင့် ရေမြေဆက်လျက်ရှိသော နိုင်ငံဖြစ်သည့်အလျောက် ကာကွယ်ရေးအင်အားကိုလည်း လျှော့မထားခဲ့ပေ။
စီးပွားရေးတွင် စီမီးယားခေါ် စီးပွားရေးအပြန်အလှန် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု အဖွဲ့ဝင် ဖြစ်သကဲ့သို့ ကာကွယ်ရေး၌ ဝါဆောစာချုပ်ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်လေသည်။
အရှေ့ဂျာမနီနိုင်ငံသည် ဝါဆောစာချုပ်ဝင် နိုင်ငံများနှင့် အထူးရင်းနှီးစွာ ဆက်ဆံသကဲ့သို့ အနောက် ဂျာမနီနိုင်ငံနှင့်လည်း ချစ်ကြည်စွာ ဆက်ဆံရေးမူများကို ချမှတ်ထားရှိလေသည်။
သို့ရာတွင် ဘာလင်တံတိုင်းကို ကျော်ဖြတ်၍ ဖြစ်ပွားသော ပစ်ခတ်မှုများကြောင့်လည်းကောင်း၊ လျှို့ဝှက်စုံထောက်(သူလျှို)များ စေလွှတ်ပြီး သတင်းယူကြသောအမှုများကြောင့်လည်းကောင်း၊ အစိုးရနှင့် သဘောထားမညီ၍ ထွက်ပြေးပြောင်းရွေ့ ခိုလှုံကြသူတို့ကြောင့်လည်းကောင်း မကြာခဏ ပဋိပက္ခ ဖြစ်ခဲ့ကြရလေသည်။
ဖမ်းဆီးထားခြင်းခံရသူ အကျဉ်းသားများကို အပြန်အလှန် အလဲအလှယ်ပြု၍ ထိုမကျေနပ်မှုများကို လျှော့နည်းစေခဲ့ကြသည်။
၁၉၇၅ ခုနှစ်က ထောင်ဒဏ် ၁၃ နှစ် အပြစ်ပေးခံရသော အရှေ့ဂျာမန်အထောက်တော် ဂီလွန်း၏ဇနီး၊ ခရစ္စတယ်ဂီလွန်းကို အနောက်ဂျာမနီ အကျဉ်းထောင်မှ လွှတ်ပေးခဲ့သဖြင့် အရှေ့ဂျာမနီ အကျဉ်းထောင်မှ လွှတ်ပေးခဲ့သဖြင့် အရှေ့ဂျာမနီတွင် ဖမ်းဆီးခြင်းခံရသော အနောက်ဂျာမန်သတင်းစာဆရာပီတာဖဲလတင်းကို ဆိုင်ရာမှ လွှတ်ပေးခဲ့လေသည်။
ဂီလွန်းဇနီးမောင်နှံသည် ဝန်ကြီးချုပ် ဝီလီဗရန့်ရာထူးမှ နုတ်ထွက်ခဲ့စေရအောင် ဖန်တီးသူများဖြစ်သည်ဟု စွဲချက်အတင်ခံရသူများ ဖြစ်သည်။
စွယ်စုံကျမ်းနှစ်ချုပ်၊ (၁၉၈၁) ဂျာမန်ဒီမိုကရက်တစ် သမ္မတနိုင်ငံသည် ဂျာမန်ဆိုရှယ်လစ် ညီညွတ်ရေးပါတီ၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် စီမံကိန်း စီးပွားရေးစနစ်ကို ကျင့်သုံးသည့် နိုင်ငံဖြစ်သည်။
၁၉၇၉-၁၉၈၀ ခုနှစ် ၅နှစ်စီမံကိန်းတွင် စက်မှုထုတ်လုပ်ငန်းကို အနည်းဆုံး ၃၄ ရာခိုင်နှုန်း၊ အများဆုံး ၃၆ ရာခိုင်နှုန်း တိုးထုတ်ရန် သတ်မှတ်ထားခဲ့သည်။
အလုပ်သမားများ၏ ကုန်ထုတ်စွမ်းအားကိုလည်း ၃ဝ ရာခိုင်နှုန်း တိုးမြှင့်ရန် ရည်မှန်းချက်ပြုထားခဲ့သည်။
၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင် ထုတ်လုပ်သည့် စက်မှုလုပ်ငန်းသည် သတ်မှတ်ချက်ထက်ပို၍ အောင်မြင်သည်ဟု နိုင်ငံအကြီးအကဲဖြစ်သူ အဲရစ်ဟွန်နက်ကာက ၁၉၈၂ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက်နေ့က ပြန်လည်သုံးသပ်ယင်း ပြောကြားသည်။
စီးပွားရေးအခြေအနေ မဆိုးရွားခြင်းသည် ပတ်ဝန်းကျင်နိုင်ငံများနှင့် ဆက်ဆံရေးကောင်းသောကြောင့်လည်း ဖြစ်သည်။
ဂျီဒီအာနိုင်ငံသည် ဆိုဗီယက်ယူနီယံနှင့် စီးပွားရေးစာချုပ်ကို ၁၉၇၅ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၇ ရက်နေ့တွင် ချုပ်ဆိုသည်။
ထိုစာချုပ်တွင် ချစ်ကြည်ရေး၊ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးနှင့်အပြန်အလှန် ကူညီရေးတို့ ပါဝင်သည်။
၁၉၇၉ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် ယခင်စာချုပ်ထက်ပို၍ တိကျနက်ရှိုင်းသော စာချုပ်ချုပ်ကြပြန်သည်။
ထိုစာချုပ်တွင် စက်မှုလုပ်ငန်းကို ဖွံ့ဖြိုးစေခြင်းနှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ခြင်းတို့ပါရှိရာ ၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်ထိ တည်နေမည့်စာချုပ်ဖြစ်သည်။
ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး စာချုပ်အရ၊ ဂျီဒီအာအမျိုးသား သုတေသနပြုသူ ၁၀၀၀ သည် ဆိုဗီယက်ယူနီယံသို့ ပညာသင်ရန် သွားရောက်ကြသည်။
အပြန်အလှန်အနေဖြင့် ဆိုဗီယက်သုတေသနပညာရှင် ၅၀၀၀ သည် ဂျီဒီအာသို့ ရောက်ရှိလာကြသည်။
အာကာသ သိပ္ပံပညာကိုလည်း ဂျီဒီအာ အမျိုးသားတို့သည် ဆိုဗီယက်တို့နှင့် ပူးတွဲလေ့လာလုပ်ကိုင်ကြသဖြင့် ၁၉၇၈ ခုနှစ်တွင် ဂျီဒီအာ အာကာသယာဉ်မှူး ဆစ်ဂမန်ယန်း ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။
၎င်းသည် ဆိုယုဇ် ၃၁ အာကာသယာဉ်ဖြင့် အောင်မြင်စွာ ကမ္ဘာပတ်နိုင်ခဲ့လေသည်။
ဆိုဗီယက်ယူနီယံနှင့် ဆက်ဆံရေး ကောင်းသကဲ့သို့ ပြည်ထောင်စုသမ္မတ ဂျာမနီနိုင်ငံနှင့်လည်း သင့်မြတ်စွာ ဆက်ဆံနိုင်သည်။
၁၉၇၀ ပြည့်နှစ်တွင် နိုင်ငံအကြီးအကဲ ဖြစ်သော ဝီလီဗရန့်ချမှတ်ခဲ့သည့် အော့ပိုလစ်တစ်မူအရ နှစ်နိုင်ငံချစ်ကြည်လာခဲ့ရာ ၁၉၇၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် သံတမန် ဆက်သွယ်နိုင်ခဲ့သည်။
၁၉၇၈ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂၉ ရက်နေ့တွင် ချုပ်ဆိုခဲ့သည့် စာချုပ်ဖြင့် ကီလိုမီတာ ၁၃၀၀ ရှည်သည့် နယ်နိမိတ်ကို သတ်မှတ်နိုင်ခဲ့သည်။
၄၀၆၄၆။
၁၆၈၀၀၀၀၀။
ဘာလင်မြို့။
အနောက်ဂျာမနီရှိ ဆွေမျိုးများနှင့်တွေ့လိုသူ ၃၀၀၀ ကိုလည်း တွေ့ဆုံသွားလာခွင့်ပြုလိုက်သည်။
ထိုအတွက် အနောက်ဂျာမနီက ဒေါ်လာငွေ ၄၅ သန်းတုံ့ပြန် ကူညီသည်။
အနောက်ဂျာမနီထံမှ နှစ်စဉ်ဒေါ်လာ သန်း ၃၀၀ ကျော်ကို အတိုးမဲ့ချေး ငှားရယူနိုင်ခဲ့သည်။
ချစ်ကြည်မှုအနေဖြင့် အနောက်ဂျာမနီ ဝန်ကြီးချုပ် မစ္စတာ ရှမစ်သည် ဂျီဒီအာသို့ ၁၉၈၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် အလည်အပတ်ရောက်ရှိကာ မစ္စတာဟွန်နက်ကာနှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးသည်။
မစ္စတာရှမစ်၏ ခရီးစဉ်သည် နှစ်ကြိမ်ရွှေ့ဆိုင်းပြီးမှ ထွက်လာသော ခရီးစဉ်ဖြစ်သည်။
အာဖဂနိစတန်နိုင်ငံသို့ ဆိုဗီယက်တပ်များ ဝင်ရောက်လာစဉ်ကတစ်ကြိမ်၊ ပိုလန်အရေး အခင်းဖြစ်ပွားစဉ်ကတစ်ကြိမ် ရွှေ့ဆိုင်းရခြင်းဖြစ်သည်။
အနောက်ဂျာမနီသို့ ဆိုဗီယက်သဘာဝဓာတ်ငွေ့ပို့ရာတွင် အရှေ့ဂျာမနီကိုဖြတ်၍ ပို့ရမည်ဖြစ်ရာ အရှေ့ဂျာမနီ၏ အကူအညီကို ယူရမည်ဖြစ်သည်။
ပိုလန်အရေးအခင်းတွင် မစ္စတာဟွန်နက်ကာ အစိုးရသည် ပိုလန်အစိုးရဘက်က ရပ်တည်သည်။
ပိုလန် သွေးစည်းခိုင်မာရေးအဖွဲ့ဝင်တို့ လှုပ်ရှားနေစဉ် အနောက်အုပ်စုနိုင်ငံများမှ ခရီးသည်များအား ပိုလန်သို့ မဝင်နိုင်စေရန် နယ်စပ်များကို ၁၉၈၀ ပြည့်နှစ်က ပိတ်ထားခဲ့သည်။
ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများနှင့် ဆက်ဆံရေးကိုလည်း နိုင်ငံ၏အင်အားနှင့်အညီ ကူညီဆက်ဆံခဲ့ရာ ၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင် ဖွံ့ဖြိုးဆဲ ၃၇နိုင်ငံသို့ အကူအညီပေးခဲ့သည်။
မစ္စတာဟွန်နက်ကာ ကိုယ်တိုင် အာဖရိကနိုင်ငံများသို့ လှည့်လည်မိတ်ဖွဲ့ခဲ့ရာ မိုဇမ်ဘစ်၊ အင်ဂိုလာ နိုင်ငံများနှင့် ချစ်ကြည်ရေးစာချုပ် ချုပ်ဆိုနိုင်ခဲ့သည်။
စွယ်စုံကျမ်းနှစ်ချုပ်၊ (၁၉၈၂) ဟန်ဂေရီနိုင်ငံတွင် ဒီမိုကရေစီပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများဖြစ်ပေါ်တိုး တက်နေသည့်အလျောက် ဩစတြီးယားနိုင်ငံနှင့်နယ်စပ်တစ်လျှောက်ရှိ မိုင် ၁၆၀ ရှည်သော သံဆူးကြိုးအကာအရံ၏ထက်ဝက်နီးပါးကို ၁၉၈၉ ခုနှစ် မေလတွင် ဖျက်သိမ်းပေးခဲ့သောအခါ ဂျာမန်ဒီမိုကရက်တစ်သမ္မတနိုင်ငံ (အရှေ့ဂျာမနီ) မှပြည်သူအများအပြားတို့ ဂျမနီပြည်ထောင်စု သမ္မတနိုင်ငံ (အနောက်ဂျာမနီ) သို့ ဩဂုတ်လဆန်းမှစ၍ ထွက်ပြေးလာသည့်ဖြစ်ရပ်များ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။
ဩဂုတ်လ ၃၁ ရက်နေ့တွင် ဩစတြီးယားနိုင်ငံက အရှေ့ဂျာမန်သားတို့အတွက် ပြည်ဝင်ခွင့်ဗီဇာ မလိုသောကြောင့် ကြေညာခဲ့သည်။
ထိုအချိန်တွင် အရှေ့ဂျာမန်နိုင်ငံသား ၆၀၀၀ ကျော်သည် ဟန်ဂေရီနိုင်ငံမှ တစ်ဆင့်အနောက်ဂျာမနီသို့ သွားရန် ဩစတြီးယားနိုင်ငံကို တရားမဝင်ဖြတ်ကျော်သွားပြီး ဖြစ်သည်ဟုဆိုသည်။
အရှေ့ဂျာမနီ အစိုးရကနိုင်ငံသားများ ပြည်ပသို့ထွက်မသွားစေရန် ၁၉၆၁ ခုနှစ်ကဘာလင်တံတိုင်ကြီးကို တည်ဆောက်ခဲ့ပြီးနောက်ပိုင်းတွင် ထိုသို့နိုင်ငံသားများ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ထွက်ပြေးခြင်းသည် ပထမဆုံးအကြိမ်ဖြစ်သည်။
ထိုအချိန်တွင် အရှေ့ဂျာမနီရှိခရိုင် ၁၅ ခုအနက် ၁၁ ခုတွင် တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုခံရစေရန် လျှောက်ထားပြီးဖြစ်သည့် နယူးဖိုရမ်(နွိုင်းယက်စ်ဖိုရွမ်) အမည်ရှိအတိုက်အခံ အုပ်စုတစ်စုသို့ အာဏာရကွန်မြူနစ်ပါတီမှ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး စိတ်ဓာတ်ရှိသူတို့ ကူးပြောင်းသွားကြသည်။
၁၉၈၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ၂၅ ရက်နေ့တွင် နယူးဖိုရမ်အဖွဲ့အစည်းအဝေး ကျင်းပခဲ့ရသည်။
အစိုးရက နယူဖိုရမ်သည်ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေနှင့် မညီကြောင်း၊ အစိုးရကိုဆန့်ကျင်သော အဖွဲ့ဖြစ်ကြောင်း ဆုံးဖြတ်ခဲ့သဖြင့် ထိုသို့အစည်းအဝေး ခေါ်ယူခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးနှင့် စပ်လျဉ်း၍အစိုးရနှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးရန်တောင်းဆိုသည့် နယူးဖိုရမ်၏ပန်းကြားလွှာကို နိုင်ငံတစ်ဝန်လုံးမှ အရှေ့ဂျာမနီနိုင်ငံသား ၄၂၀၀ ကျော်က လက်မှတ်ထိုး ထောက်ခံ၍တင်ပြခဲ့သည်။
ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စု၊ ပိုလန်နှင့် ဟန်ဂေရီနိုင်ငံတို့၌ လုပ်ဆောင်နေသော နိုင်ငံရေးနှင့် စီးပွားရေးပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုမျိုး အရှေ့ဂျာမနီ၌ မလိုအပ်ဟူ၍အခိုင်အမာပယ်ချနေသော အစိုးရကနယူးဖိုရမ်၏ လှုပ်ရှားမှုများချက်ချင်း ရပ်ဆိုင်းပစ်ရန် ၁၉၈၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် တားမြစ်ခဲ့သည်။
ထိုနေ့တွင်ပင် လိုက်ပဇစ်မြို့၌ ဆန္ဒပြပွဲဖြစ်ပွားရာ နိုင်ငံရေးနှင့် စီးပွားရေးပြုပြင်ပြောင်းလဲရန်လည်းကောင်း၊ နယူးဖိုရမ်ကိုလွတ်လပ်သော အဖွဲ့အစည်း အဖြစ်တရားဝင်ခွင့်ပြုရန်လည်းကောင်း တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။
နောက်ထပ်အရှေ့ဂျာမန်နိုင်ငံသား ၆၃၀၀ ခန့်သည်လည်း အောက်တိုဘာလ ၁ ရက်နေ့တွင် အနောက်ဂျာမနီသို့ အထူးမီးရထားများဖြင့် ထွက်သွားကြပြန်သည်။
ချက်ကိုစလိုဗက်ကီးယားနိုင်ငံ ပရာဟာမြို့နှင့် ပိုလန်နိုင်ငံ ဝါဆောမြို့တို့ရှိ အနောက်ဂျာမနီသံရုံးတို့၌ အရှေ့ဂျာမန်နိုင်ငံသားများ စုပြုံသောင်တင်နေခြင်းကို အဆုံးသတ်စေရန် အရှေ့ဂျာမနီအစိုးရက ယင်းအထူးရထားများကို စီစဉ်ပေးရခြင်းဖြစ်သည်။
အောက်တိုဘာလ ၅ ရက်နေ့တွင် နောက်ထပ် အရှေ့ဂျာမနီနိုင်ငံ သား ၇၆၀၀ ခန့်သည် လွတ်လပ်ရေးရထားများ ဟုခေါ်သောမီးရထားများဖြင့် အနောက်ဂျာမနီသို့ ရောက်သွားကြပြန်ရာ အရှေ့ဂျာမနီနိုင်ငံမှ ထွက်ခွာသွားသူပေါင်း ၅၀၀၀၀ နီးပါးထိ များပြားလာခဲ့သည်။
အောက်တိုဘာလ ၉ ရက်နေ့တွင် လိုက်ပဇစ်မြို့၌ဆန္ဒပြသူ ၇၀၀၀၀ ထိရှိလာသည်။
ဂျာမန်ဒီမိုကရက်တစ် သမ္မတနိုင်ငံသည် ဆိုရှယ်လစ်လမ်းကြောင်းကို ဆက်လက်လျှောက်လှမ်းလျက် တွေ့ကြောင်းကိုဆက်လက်လျှောက်လှမ်းလျက် တွေ့ကြုံရသည့် ပြဿနာအသစ်များအတွက် အဖြေသစ်များ ရှာဖွေနိုင်ရန် ဝန်ကြီးချုပ်ဝီလီစတို့ဖ်အပါအဝင်ဂျာမနီဆိုရှယ်လစ် ညီညွတ်ရေးပါတီ (အက်စ်အီးဒီ)ပေါ်လစ် ဗျူရိုအဖွဲ့ ဆွေးနွေးနေပြီဟု အရှေ့ဂျာမနီသတင်းစဉ်(အေဒီအင်) က အောက်တိုဘာလ ၆ ရက်နေ့တွင်သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။
အောက်တိုဘာလ ၇ ရက်နေ့တွင် လိုက်ပဇစ်မြို့၌ဆန္ဒပြပွဲများ ဖြစ်ပေါ်ပြန်သည်။
အလုပ်သမား ပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့ဟုခေါ်သည့် အင်းအားငါးသိန်းခန့်ရှိ ပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့က ဆန္ဒပြပွဲများကိုဖြိုခွဲမည် ဟုကြေညာသည်။
အောက်တိုဘာလ ၈ ရက်နေ့တွင်အရှေ့ဘာလင်မြို့၌ ဆန္ဒပြပွဲဖြစ်ပွားပြန်သည်။
နောက်ပိုင်းတွင် ဒရက်စဒင်မြို့နှင့် ဟာလဲမြို့တို့သို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့သည်။
ဆန္ဒပြပွဲများအတွင်းလူ ၁၁ ဦးကိုဖမ်းဆီးရမိထား၍ ခုံရုံးတင်မည်ဟုအောက်တိုဘာလ ၁၃ ရက်နေ့တွင် အေဒီအင်သတင်းစဉ်ကကြေညာသည်။
အတိုက်အခံအုပ်စုများနှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးရေးကို အရှေ့ဂျာမနီခေါင်းဆောင် အဲရစ်ဟွန်နက်ကာက ထိုနေ့တွင် ပင်ပယ်ချသည်။
ထိုအုပ်စုများသည် ဆိုရှယ်လစ်စနစ်၏ ရန်သူများဖြစ်သည်ဟု ကွန်မြူနစ်ပါတီ အာဘော်သတင်းစာက တိုက်ခိုက်ရေးသားခဲ့သည်။
ထိုအချိန်တွင်အင်အား ၁၅,၀၀၀ ရှိနေပြီဖြစ်သော နယူးဖိုရမ်အဖွဲ့ကို အဓိကထား၍ တိုက်ခိုက်ရေးသားခဲ့သည်။
ထိုအတောအတွင်း အရှေ့ဂျာမနီနိုင်ငံ တောင်ပိုင်းရှိ သေးငယ်သော ပလောယင်မြို့လေး၌ပင် လူ ၁၀,၀၀၀ ထိပါဝင်သော ဆန္ဒပြပွဲဖြစ်ပွားလာသည်အထိ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး တောင်းဆိုဆန္ဒပြပွဲများ ကျယ်ပြန့်လာသည်။
အရှေ့ဂျာမနီနိုင်ငံ သမိုင်းတွင်အင်အားအကြီးမားဆုံးသော ဆန္ဒပြပွဲများဖြစ်ပွားနေစဉ် အောက်တိုဘာလ၁၈ ရက်နေ့တွင် နိုင်ငံ၏ ဦးဆောင်ပါတီဖြစ်သော အက်စ်အီးဒီ၏အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး အဲရစ်ဟွန်နက်ကာသည် ရာထူးမှနုတ်ထွက်သွားရတော့သည်။
အက်စ်အီးဒီ ဗဟိုကော်မတီက အထွေထွေ အတွင်းရေးမှူးသစ်အဖြစ် အဲဂွန်ခရင့်ဇ်ကို ရွေးချယ်တင်မြှောက်သည်။
အက်စ်အီးဒီ ပါတီခေါင်းဆောင်က ကာလကြာမြင့်စွာကျင့်သုံးလာသော လျှို့ဝှက်ထိမ်ချန်မှုသည် ဆုံးခန်းတိုင်သွားပြီးဟု အောက်တိုဘာလ ၂ဝ ရက်နေ့တွင် အေဒီအင်သတင်းစာက ကြေညာသည်။