kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
ခေါင်းကြီးပိုင်းများကို အင်္ဂလိပ် မြန်မာ နှစ်ဘာသာဖြင့် ရေးတတ်၏။
'The Coming Y.M.B.A Conference' 'ပြုလုပ်လတံ့သော ဝိုင်အမ်ဘီအေ အစည်းအဝေးကြီးအကြောင်း' စသည်ဖြင့် ဖြစ်၏။
မျိုးချစ်စိတ် လှုပ်နှိုးခြင်း သူရိယသတင်းစာမှာ တဖြည်းဖြည်း တိုးတက်ကြီးပွားလာသလောက် ငွေကလည်း မလောက်နိုင်အောင် ဖြစ်နေ၏။
ထို့ကြောင့် တိုးချဲ့နိုင်ရေးအတွက် ဝတ်လုံတော်ရဦးပု (သာယာဝတီဦးပု)၊ ဆာဦးသွင်၊ ဦးဘိုးအောင် (ဒေါက်တာဦးညို၏ အစ်ကို) စသူတို့နှင့် တိုင်ပင်ကာ ငွေရင်း ငါးသောင်းကျပ်မတည်ကာ သူရိယသတင်းစာလီမိတက် (The Sun Press Limited)ကို ၁၉၁၂ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ၌ တည်ထောင်လိုက်သည်။
ဝံသာနုများက သူရိယ အစုရှယ်ယာအများစုကို ဝယ်ယူအားပေးကြသဖြင့် ၁၉၂၂ ခုနှစ်တွင် အစုရှယ်ယာငွေ ငါးသောင်းမှ ငါးသိန်းအထိ တက်လာသည်။
နေရာကိုလည်း ယခု အနော်ရထာလမ်း (ဖရေဇာလမ်း) နှင့် ဗိုလ်အောင်ကျော်လမ်း (စပတ်လမ်း)ထောင့်နေရာကို ဝယ်ယူလိုက်လေသည်။
သို့သော် ထိုနေရာသို့ကား ၁၉၂၃ ခုနှစ်ခန့် ရောက်မှ ပြောင်းရွှေ့ရသည်။
ထိုနေရာသို့ မရောက်ခင် သူရိယသတင်းစာတိုက်သည် ဆူးလေဘုရားလမ်း အမှတ် ၁၀၉-၁⁠၁၀ တွင် တပ်ရှိခဲ့သည်။
ထိုနေရာမှာပင်လျှင် သူရိယ၏ အလွန်နာမည်ကျော်ကြားလှသော နိုင်ငံရေးဘဝကြီး စတင် ပေါက်ဖွားလာလေသည်။
သူရိယတိုက်၏ အပေါ်တွင် ဝိုင်အမ်ဘီအေ အသင်းတိုက်ရှိ၏။
သူရိယတိုက်တွင် ဂျပန်မှ ပြန်ရောက်လာစ ဖြစ်သော ဆရာတော်ဦးဥတ္တမ သီတင်းသုံး၏။
ဂျပန်၏ တိုးတက်မှုကို မြင်လာရသော ဦးဥတ္တမသည် အမျိုးသားပြည်သူ၏ စွမ်းရည်ထက်မြက်ကြီးမားပုံကို ဖော်ထုတ်အောင် ပြောလေ၏။
မြန်မာတို့၏ မျိုးချစ်စိတ်ကို လှုပ်နှိုးကာ တစ်ပြည်လုံးကို မျက်စိဖွင့်ပေးလိုက်လေ၏။
သူရိယသတင်းစာသည်လည်း ဆရာတော်ဦးဥတ္တမ၊ ဆရာကြီးသခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း၊ ဦးဘဖေ၊ ဦလှဖေတို့၏ အမျိုးသားစိတ်ဓာတ်ပြင်းပြမှုကြောင့် အမျိုးသားရေး ကြိုးပမ်းမှုကြီးတွင် လှော်တက်တစ်ခုအဖြစ် ပါဝင်လှော်ခတ်ရန် ပိုမိုပြတ်သားစွာ ကြိုးစားလာလေသည်။
ဤသို့ဖြင့် ဝိုင်အမ်ဘီအေနှင့် သူရိယမှာလည်း တွဲဖက်မိနေတော့၏။
ဆရာတော်ဦးဥတ္တမကိုယ်တော်ကြီး၏ နိုင်ငံရေးတရားဟောသတင်းများကိုလည်း သူရိယက မပြတ်တမ်း ထည့်သွင်းပေးနေ၏။
ဖျာပုံတွင် တရားဟောရင်း ဦးဥတ္တမ အဖမ်းခံရ၍ မအူပင်၌ အမှုစစ်ဆေးထောင်ကျခံရသောအခါ သူရိယက ချက်ချင်းထည့်သွင်းဖော်ပြပေးသည်။
ပထမကမ္ဘာစစ်သတင်းများ ၁၉၁၄ ခု ပထမ ကမ်ဘာစစ်ကြီး ဖြစ်လာသော အခါတွင် သူရိယသတင်းစာမှာ တဟုန်ထိုး တိုးတက်လာခဲ့သည်။
စစ်ကို စိတ်ဝင်စားပြီး အထူးအဆန်း စစ်သတင်းတို့ကို ကြားသိချင်ကြသော လူထုအတွက် သူရိယသည် စစ်ကြေးနန်းသတင်းစာများကို ဓာတ်ပုံများ မြေပုံများနှင့် ဝေဝေဆာဆာ ဖော်ပြထည့်သွင်းပေးရာ လူကြိုက်အလွန် များသွားလေသည်။
စစ်ကြေးနန်းသတင်းများ 'ညနေသတင်းစာ'အဖြစ်ပင် သူရိယဦးဘကလေး (သမာဓိသတင်းစာတည်ထောင်သူ) က ဦးစီးထုတ်ဝေခဲ့ရပေ၏။
ထိုနောက် သူရိယသတင်းစာသည် ဦးဘဖေပါဝင်သော ၂၁ ဦးအဖွဲ့ကို ထောက်ခံရေးသားလေသည်။
(၂၁) ဦးက ဒိုင်အာခီကို စမ်း၍ လက်ခံသင့်သည်ဟု ဆို၏။
နယ်ချဲ့ကို ပူးသတ်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု အကြောင်းပြသည်။
ဝံသာနုကမူ ဟုမ်းမရူးမှလွဲ၍ လက်မခံဟု ကြွေးကြော်လေသည်။
သူရိယ သတငျးစာသညျ ဒိုငျအာခီ စဈပှဲြကီးကို အွပငျးအထနျ ဝငျနှှဲ၏။
ဒိုငျအာခီကို လကျခံသငျ့ြေကာငျး ၁ဝ ရကျခနျ့ ဆကျ၍ ခေါငျးြကီးပိုငျးမှ ရေးသားခဲသညျဆိုသညျ။
စောငျရေလညျး ထိုးကဩှားတော့သညျဆို၏။
တိုငျးြပညျလူထုသညျ ဒိုငျအာခီကို လကျမခံလိုြကတော့ပေ။
၁၉၂၂ ခုနှဈတှငျ ဒိုငျအာခီ အုပျချုပျရေးအတှကျ ဥပဒွေပု အမတျရှေးကောကျပှဲ ကငျြးပ၏။
၎င်းင်းငျး ရှေးကောကျပှဲကို ဂျီစီဘီအေက သပိတျမေှာကျသညျ။
၂၁ ဦး စသညျတို့ အရှေးခွံက၏။
ဒိုင်အာခီနှင့် ၂၁ ဦးတို့ကို ထောက်ခံနေသော သူရိယအား လူထုက စိတ်ဆိုးကြ၏။
လူထု၏ ဟုမ်မရူးလမ်းမကြီးတွင် အနှောင့်အယှက်ဟု ဒေါသထွက်ကြ၏။
သပိတ်မှောက်အရေးများကလည်း ခေတ်ထနေရာ သူရိယ သတင်းစာကိုလည်း သပိတ်မှောက်ကြလေ၏။
အချို့က စုပုံ၍ မိးရှို့ကြလေ၏။
သို့သော် သူရိယကား သူယုံကြည်ရာကိုပင် ဆက်လက်ရေးသားသွား လေသည်။
၁၉၃ဝ ြပညျ့ ကုနျခါနီးမှစ၍ ၁၉၃၁ ခု ကုနျခါနီးအထိ ပုနျကနျထွှကှခဲ့သော ဆရာစံ တောငျသူလယျသမား အရေးတော်ပုံ သတငျးများကို အသားပေး ဖောြ်ပသညျဆိုြပီး အာမခံငှေ တဈသောငျး တငျခဲ့ရလေသညျ။
ထိုစဉ်က ဖမ်းမိသော လယ်သမား အရေးတော်ပုံ တပ်သားများကို အဂင်လိပ်များက ခေါင်းဖြတ်သတ်၍ ခေါင်းများကို စုပုံထားပြီး သတင်းစာ ဆရားများကို ပြသည်တွင် သူရိယမှ ဦးပုကလေးက ဓာတ်ပုံရိုက်ယူပြီး သူရိယတွင် ‘အဂင်လိပ်တို့ရက်စက်ပုံ’ ခေါင်းစဉ်တပ်၍ ဖော်ပြလိုက်ရာ ပွက်⁠ပွက်ရိုက်အောင် တုန်လှုပ်သွားသည်ဆို၏။
သူရိယသတငျးစာသညျ တှဲရေးခှဲရေး ကိစ်စတှငျ ခှဲရေးဘကျမှ ဝငျရောကျ၍ အွပငျးအထနျ တိုကျခိုကျရေးသားလေသညျ။
သူရိယအတှကျမှု ခှဲရေးမှာ အသဈအဆနသျ်သးမဟုတျခေ။
ြ ၁၉၂ဝ ြပညျ့နှဈခနျ့ကပငျ သူရိယ၏ ဝါဒွကိုးကိုငျ ဦးဘဖေ တို့လူစုသညျ ခှဲရေးကို စတငျြေကှးြေကာ် ြကိုးပမျးလာြက၏။
၁၉၂၇ ခုနှဈတှငျ အိန်ဒိယသုံး မစ်စတာမှနျတေဂူ လာသညျတှငျ ဦးဘဖေ၊ ဦးမေအောငျ၊ ဦးစု စသော ြမနျမာ ကိုယျစားလှယျအဖှဲ့က အိန်ဒိယနှငျ့ ခှဲပေးဖို့တောငျးဆိုခဲ့ြကသညျ။
သို့ြဖငျ့ ထိုစဉျလောကျမှစ၍ပငျ သူရိယဝါဒမှာလညျး ခှဲရေး ြဖဈခဲ့လေသညျ။
ခွဲရေးအတွက် သူရိယကို အိန်ဒိယ အမျိုးသားများက မကျေနပ်နိုင်။
၁၉၂၉ ခုတွင် ဆိပ်ကမ်း ကုန်တင်ကုန်ချ အလုပ်လုပ်ရာမှ ကုလားဗမာ အလုပ်သမားများ တိုက်ပွဲဖြစ်ပြီး အဓိကရုဏ်း ဆက်လက်ဖြစ်ပွားရာတွင် သူရိယသတင်းစာတိုက်ကို ကုလား ကူလီ ၃၀ဝ၀ ခန့်က ဖျက်ဆီးဖို့ ကြိုးစားခဲကြသေး။
သို့သော် အနည်းငယ်သာ ပျက်စီးခဲ့သည်။
ခွဲရေးတွဲရေး တိုက်ပွဲကြီးတွင် သူရိယ အယ်ဒီတာအဖွဲ့မှ ဦိးသိမ်းမောင် (သံတော်ဆင့်)သည် "ခွဲခြားရေးအသင်း"တွင် အတွင်းရေးမှူးပင် လုပ်ခဲ့သေးသည်။
၁၉၃၅ ခုနှစ်တွင် ဘိလပ် ပါလီမန်ပ မြန်မာနိုင်ငံ အုပ်ချုပ်ရေး အက်ဥပဒေကို တင်သွင်း အတည်ပြု၍ ၁၉၃၇ ခု ဧပြီလတွင် မြန်မာနိုင်ငံအား အိန်ဒိယပြည်မှာခွဲခွာလိုက်၏။
၁၉၃၈ ခု ၉၁ ဌာန အုပ်ချုပ်ရေး အစလောက်တွင် ဦးစော သူရိယသို့ ရောက်ရှိလာပြီး အယ်ဒီတာချုပ် လုပ်လေသည်။
ဦးစောသည် ပြည်သူပြည်သားပါတီမှ ထွက်ပြီး မျိုးချစ်ပါတီကို ထောင်လေသည်။
ထိုအခါ သူရိယသည် မျိုးချစ်ပါတီကို ထောက်ခံအားပေးရပြန်သည်။
မျိုးချစ်ပါတီ၏ သတင်းစာတမျှ ဖြစ်သွားသည်။
ဦးစော၏ မွှေနှောင့်မှုကြောင့် သူရိယမှ အတော်ပင် အရှုပ်ရှုပ် အထွေးထွေး ဖြစ်သွားသေးသည်။
စင်စစ်အားဖြင့် ဦးစောသည် ဂျပန်တွင် သူမြင်လာခံသည်တို့ကို အားကျပြီး သူရိယကိုလည်း အကြီးအကျယ်လုပ်မည်ဟု ကြုံးဝါး၏။
လခမယူပဲ လုပ်မည်ဟုလည်း ပြော၏။
သို့သော် နောင်တွင်ကား လခကြီးလည်းထုတ်ယူပြီး အလုပ်လည်း ကောင်းစွာမလုပ်ဟုဆိုလေသည်။
မညျသို့ပငျွဖဈစေ ‘သူရိယ’ကား ဦးစော နနျးရငျဝနျ ြဖဈလာချိနျအထိပငျ သူ့အား ထောကျခံရေးသား ပေးနေရလေသညျ။
သူရိယသတင်းစာတွင် အထူးအခန်းများ ရှိ၏။
၎င်းင်းတို့တွင် “နတ်ကြီးသုံးပါး ဆွေးနွေးခန်း” မှာ ကျော်ကြားလှပေသည်။
ဤကဏ်ဍကို ရေးသားသူမှာ ဦးဘဖေ ဖြစ်သည်။
ဦးဘဖေပင် “နတ်ကြီး” ဟူသော အမည်တွင်ခဲ့သည်။
ဤနတ်ကြီးအခန်းများအပြင် အခြား ထင်ရှားသော အခန်းများလည်း ရှိသေးသည်။
“ကြွက်စုတ်ကြီး၏ အတင်းစကား” ဆိုသော အခန်းမှာ အတင်းအဖျင်း အပြောင် အလှောင်များနှင့် မတော်မတည့်သည်များကို ကလောင်ချွန်နှင့် ထိုးသတ်လေ့ရှိ၏။
၎င်းင်းကို ဦးဘသန်း (ဒါင်ဒီပင်းဒင့် ဒေါ်စန်း၏ ခင်ပွန်း) က ရေးသည်။
ထို့ပြင် သူရိယသတင်းစာသည် ဝတ်ထုရှည်ကြီးများကို ပထမ စတင်ဖော်ပြခဲ့၏။
ရွှေဥဒေါင်း (ဦးဖေသိန်း) ၏ “ရတနာပုံ” ဝတ်ထုရှည်ကြီးမှာ ဤနည်းဖြင့် ထည့်သွင်းခြင်း ခံခဲ့ရ၏။
သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း၏ 'မစ်စတာမောင်မှိုင်းမှာတော်ပုံ' ဝတ်ထုကိုလည်း ၁၉၁၅ ခု၊ အောက်တိုဘာလထုတ် သူရိယသတင်းစာများ၌ တွေ့ရပေပြီ။
သူရိယသတင်းစာ အယ်ဒီတာမှာ အယ်ဒီတာချုပ် တာဝန်ခံအယ်ဒီတာ၊ ဆက်-အယ်ဒီတာချုပ်၊ ဆပ်အယ်ဒီတာများ၊ သတင်းထောက်ချုပ်နှင့် သတင်းထောက်များ ပါဝင်လေသည်။
အယ်ဒီတာချုပ်ရာထူးကို တိုက်အုပ် (Managing Director)က အများအားဖြင့် ဆောင်ရွက်တတ်၏။
တာဝန်ခံ အယ်ဒီတာမှာ ခေါင်းကြီးပိုင်းကို ရေးရသည်။
အပင်ပန်းဆုံးနှင့် တာဝန်အများဆုံးမှာ ဆပ်အယ်ဒီတာချုပ် ဖြစ်သည်။
သတင်းစာတစ်စောင်လုံးကို သူက ဒိုင်ခံလုပ်ရလေသည်။
ဆပ်အယ်ဒီတာများတွင်ကား သတင်းအယ်ဒီတာ၊ ညအယ်ဒီတာ၊ ဘာသာပြန် စသည်ဖြင့် ခွဲထား၏။
သူရိယသည် သတင်းထောက်ကို စနစ်တကျ စတင်ထားရှိ အသုံးပြုကာ ပထမ မြန်မာ သတင်းစာ ဖြစ်၏။
သူရိယ သတငျးစာြကီးမှာ တဈစောငျထီးထီး မဟုတျဘဲ နောကျထပျထုတျဝေသော အွခား သတငျးစာ မဂ်ဂဇငျးစာစောငျ စသညျများနှငျ့ မိသားစုြကီးတဈခုပမာ သိုကျသိုကျဝနျးဝနျး ြဖဈရလွေပီ။
သူရိယတိုကျမှ (၁) သူရိယအပတျစဉျရုပျစုံ (၂) သူရိယအပတျစဉျ သတငျးစာ၊ (၃) သူရိယမဂ်ဂဇငျး (လစဉျထုတျ) (၄) သူရိယ နှဈပတျလညျ မဂ်ဂဇငျး (၅) ဘားမားအော့ဗဇာဗာ (Burma Observer) အဂငျ်လိပျ ဘာသာသတငျးစာ တို့ကို ထုတျဝေပေး၏။
သူရိယသတင်းစာသည် ဒုတိယကမ်ဘာစစ်ဖြစ်လုနီးတွင် ဆိုက်ကြီး Doublecrown (၃၀’’x ၂၀’’) ဖြင့် ထုတ်ဝေခဲ့သည်။
စာမျက်နှာလည်း ၂၀ ခန့်ထားရှိ၏။
တစ်စောင်လျှင် ၆ ပြားရောင်း၏။
စောင်ရေတစ်သောင်း ကျော်သည်ဆို၏။
ပုံနှိပ်စက်ကပင် မလိုက်နိုင်ဟု သိရ၏။
ဤသို့ သူရိယအားကောင်းနေချိန်မှာပင် ဒုတိယ ကမ်ဘာစစ်မီး မြန်မာပြည်သို့ ကူးစက်ရောက်ရှိလာသည်။
ဂျပန်ခေတ်တွင် ထုတ်ဝေသည့် နည်းပါးလှသော သတင်းစာများတွင် သူရိယမျာ တစ်စောင်အပါအဝင်ဖြစ်သည်။
ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း ခေါင်းဆောင်မှုဖြင့် ဖဆပလ အဖွဲ့ချုပ်ကြီး လွတ်လပ်ရေးတိုက်ပွဲ အရှိန်ပြင်းထန် နေချိန်တွင် သူရိယသတင်းစားသည် ဖဆပလ ဗိုလ်ချုပ် အောင်ဆန်းတို့ကို ထောက်ခံလေသည်။
သူရိယအား ကဆြုံးမှုကို ယူဆောငျသူကား ဂဠုနျဦးစောပငျတညျး။
ဦစောသညျ ယူဂနျဒါမှ ြပနျရောကျလာသောအခါ သူရိယသို့ ခကျြခငျြးဝငျ၏။
သူရိယကို သူ့ကိစ်စအတှကျ အသုံးြပုဖို့ ြကညျ့ြပနျလေသညျ။
'အောငျဆနျး AFPFL' (ဖဆပလ) တှေဟာ ပေါ်ပငျကလေးတှေပါ။
ခဏနေပကျြမှာပါ ‘ ဟု ဦးစောက ြေပာ၏။
သတငျးစာတိုကျသားများက ဖဆပလသညျ ယခငျခေတျက အဖှဲ့မျိုးမဟုတျြေကာငျး၊ လှတျလပျရေးအတှကျ တကယျဆောငျရှကျနေသွဖငျ့ လူထုက အလှနျွကညျညို၍ ဖဆပလနောကျက တညီတညှတျတညျး ရှိြေကာငျးနှငျ့ ြေပာဆိုသော်လညျး ဦးစောက နားမဝငျခဲ့ပေ။
ဦးစောသညျ ဖဆပလ ဆနျ့ကငျြနေသညျ။
ရှိသမျှ သတငျးစာ အားလုံးက ဖဆပလကို ထောကျခံရေးသားနွေကစဉျ သူရိယသညျ ဦးစော၏ လမျးစဉျအတိုငျး ဆနျ့ကငျြရေးသားလေသညျ။
ထိုအချိနျမှစ၍ သတငျးစာသညျ စောငျရေကဩှားလေသညျ။
လူြကိုကျမများဘဲ လူမုနျးများ လာလေ၏။
ဤသို့ဖြင့် သတင်းစာဝါဒနှင့် ပတ်သက်၍ အကြီးအကြဲ သဘောကွဲလွဲကြသဖြင့် အယ်ဒီတာအဖွဲ့ တစ်ဖွဲ့လုံး နုတ်ထွက်ကြလေသည်။
တိုက်အုပ် ဦးဘကလေး၊ အယ်ဒီတာအမ်ဘိုးချိန် (သမာဓိ)၊ ဦးဘသန်း နှင့် သတင်းထောက်ချုပ် ဦးစိန် (ဟံသာဝတီ)တို့အားလုံး အစုလိုက်အပြုံလိုက် နုတ်ထွက်ကြခြင်းဖြစ်သည်။
ဦးဘကလေးနှင့် အမ်ဘိုးချိန်တို့သည် ‘သမာဓိ’ သတင်းစာကို တည်ထောင်ကြလေသည်။
သူရိယမှာ ခြေလက်အဂငါ် ချို့တဲ့သွားသကဲ့သို့ ဖြစ်သွားလေသည်။
ဦးစောသည် လူသစ်များနှင့် ဆက်လက်၍ လုပ်လေ၏။
သို့သော် သတင်းစာဟူ၍ တိုင်းပြည်က မကြိုက်တော့ချေ။
စောင်ရေ ၇၀ဝ ခန့်အထိပင် ကျဆင်းသွားတော့သည်။
ဤအတွင်း၌ပင် ၁၉၄၇ ခု ဇူလိုင်လ ၁၉ ရက်နေ့ ဗိုလ်ချုပ်တို့အား လုပ်ကြံမှုကြီး ဖြစ်ပွားရာ သူရိယမှာလည်း တစ်ခါတည်း ခေါင်းမဖော်နိုင်အောင် ဖြစ်ခဲ့ရတော့သည်။
ထို့နောက် ၁၉၅၄ ခု၊ အောက်တိုဘာလ ၁၄ ရက် (မြန်မာ ၁၃၁၆ ခု သီတင်းကျွတ် လပြည့်ကျော် ၂ ရက်) ကြာသပတေးနေ့တွင် လုံးဝရပ်စဲ သွားလေတော့သည်။
သူရိယမှာ သက်ဇီဝိန် ချုပ်ငြိမ်းသွားသော်လည်း သတင်းစာများကို မွေးထုတ်ပေးခဲ့သည်။
စင်စစ် သူရိယမှာ သတင်းစာ အတက်သင် တက်ကသိုလ်ကြီးပင် ဖြစ်သည်ဟု ဆိုရပေမည်။
သူရိယ၏ နာမည်ကြီး သတင်းစာဆရာများမှာ ဆရာကြီး သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း၊ ဦးဘဘေ၊ ဦးလှဖေ မှာ၍ ဦးဘကလေး၊ ဦးဖေသိန်း (ရွှေဥဒေါင်း)၊ ဦးတုတ်ကြီး (သရာဇပါတီထောင်သူ)၊ ဦးသိမ်းမောင် (သံတော်ဆင့်)၊ ဦးခင်မောင် (သူကြီးဂေဇက်)၊ ဦးထွန်းသန်း (နယူးဘားမား) စသူတို့ ဖြစ်ကြသည်။
ဦးထွန်းဖေ (ထွန်းနေ့စဉ်)၊ အမ်ဘိုးချိန် (သမာဓိ)၊ ဦးဘသန်း (ယူပီ)၊ ဦးပုကလေး၊ ဦးစိန် (ဟံသာဝတီ)၊ ဦးဘကလေး (ဟံသာဝတီ) စသည့်သူတို့မှာ သူရိယကျောင်းထွက်များ ဖြစ်ကြလေသည်။
မညျသို့ဆိုစေ သူရိယကား အရေး အသား အတှးအခေါ်မှစ၍ ြမနျမာနိုငျငံ၏ ပထမဆုံး ခေတျသဈသတငျးစာ ြဖဈ၏။
ြမနျမာနိုငျငံ သတငျးစာ သမိုငျးတှငျ ဂုဏျယူဖှယျရာ တောကျြေပာငျလှသော အခနျးသဈွကီးတဈခနျးတကဏ်ဍကိုလညျး ဖှငျ့လှဈသှားခဲ့သော သတငျးစာြကီး ြဖဈပေသညျ။
ကျမ်းကိုးစာရင်း အံမောင် ‘သူရိယသတင်းစာ’ စာပေဗိမာန် မဂ္ဂဇင်း၊ ၁၉၅၈ ခု၊ နိုဝင်ဘာလ၊ စာ-၈၂၊ ၉၉။
ချစ်ကြည်ရေး ကြည်ညွှန့်၊ သမိုင်းဝင် သူရိယမြန်မာ့အလင်းနှင့် မြန်မာနိုင်ငံရေး၊ ရန်ကုန်၊ ချစ်ကြည်ရေး စာပေတိုက်၊ (ပ)ကြိမ် ၁၉၇ဝ။
တက္ကသိုလ်ထင်ကြီး၊ မြန်မာနိုင်ငံသတင်းစာများ အညွှန်း (ပထမတွဲ)၊ ရန်ကုန်၊ စာပေဗိမာန် (ပ) ကြိမ် ၁၉⁠၉၂။
ဦးဘိုးဖြူ ကို ၁၂⁠၂၃ ခု၊ ဒုတိယ ဝါဆိုလပြည့် (၁၈၆၁ ခု၊ ဇူလိုင်လ၂၁ ရက်) တနင်္ဂနွေနေ့တွင် အဖ ဝန်စာရေးကြီး ဦးအို၊ အမိဒေါ်မိုးတို့မှဖွားမြင်သည်။
မွေးချင်း ငါးယောက်အနက် အထွေးဆုံးသားဖြစ်သည်။
ကြောင်တရာလမ်း (ခေါ်)၁၄-လမ်းရှိ ဆရာဖဲမြန်မာကျောင်း၊ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ နှစ်ဘာသာတတ်ကျွမ်းသည်။
ပါဠိစာပေ၌လည်း နှံ့စပ် ကျွမ်းကျင်သည်။
၁၈⁠၈၆ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ (၁၈) ရက်နေ့တွင် အတွင်းဝန်ရုံး စာတော်ပြန်ဌာနတွင် မြို့အုပ်အဖြစ် စတင်အမှုထမ်းသည်။
၁၉ဝ၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ (၁၁) ရက်နေ့တွင် ဝန်ထောက်ရာထူးသို့ တိုးမြှင့်ခန့်ထားခြင်းခံရသည်။
၁၉၁၈-ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ (၂၉) ရက်နေ့တွင် ဝန်ထောက်ရာထူးမှ အငြိမ်းစားယူသည်။
၁၈၉၄ ခုနှစ်တွင် 'အိန္ဒိယပဋိညာဉ် အက်ဥပဒေ အမေးအဖြေကျမ်း' ကို ရေးသားခဲ့သည်။
၁၈၉၅ ခုနှစ်တွင် (အမိန့်တော်ရ ဦးသီးနှင့်တွဲဖက်လျက်) 'လောကသာရပျို့အဖြေ' ကို ရေးသားခဲ့သည်။
ထို့နောက် မြန်မာနိုင်ငံ သုတေသနအသင်း၏ တာဝန်ခံအယ်ဒီတာအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။
သုတေသနဂျာနယ်တွင် မဲဇာတောင်ခြေရတု (၆) ပုဒ်နှင့် ရှင်ဥတ္တမကျော်တောလား (၉)ပုဒ်ကို အဓိပ္ပာယ်နှင့် တကွ အင်္ဂလိပ်ဘာသာသို့ ပြန်ဆိုရေးသားခဲ့ဖူးသည်။
၁၉၂၅ ခုနှစ် 'ဗုဒ္ဓဓုပ္ပတိကျမ်း' ကို ပြုစုထုတ်ဝေခဲ့သည်။
ဦးဘိုးဖြူသည် မြန်မာနိုင်ငံ သုတေသနအသင်းအတွက် 'သုတသောမပျို့'၊ 'ဥမ္မာဒန္တီပျို့' (ပုဂံဝန်ထောက် ဦးတင်နှင့် တွဲဖက်လျက်)၊ 'ကန်တော်မင်ကျောင်းမေတ္တာစာနှင့်အဖြေ' (ဆရာပွားနှင့် တွဲဖက်လျက်) တည်းဖြတ်ပေးခဲ့သည်။
ထို့နောက် 'လောကုပ္ပတ္တိပကာသနီကျမ်း' ကို ပြုစုထုတ်ဝေရန် စီမံနေဆဲ ၁၉၂၆ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာ လ (၅)ရက်၊ (မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၈၈ ခုနှစ် တော်သလင်းလဆုတ် ၁၄ ရက်) အင်္ဂါနေ့တွင် ကွယ်လွန်သွားသည်။
ကွယ်လွန်ချိန်၌ ဇနီး ဒေါ်အေးမေ (ကဝိ မျက်မှန်ပုံနှိပ်တိုက်ပိုင်ရှင်)နှင့် သားသမီးများ ကျန်ရစ်သည်။
မြန်မာနိုင်ငံ သုတေသနအသင်းနှစ် (၆၀) ပြည့် အထိမ်း အမှတ် စာစောင်၊ (၁၉၇၀ ခု ၊ ဧပြီ) စာ-၄၉ ကိုးကား ကဏ္ဍ:မြန်မာ အမျိုးသား စာရေးဆရာများ ကဏ္ဍ:မြန်မာ စာရေးဆရာများ။
ဘားမားစတားဆု ၁၉၅၇-ခုနှစ်တွင် ဦးကျော်ရှိန်ဆိုသူက 'ဘားမားစတား'အမည်ရှိ ဆယ်ပြားတန် စာစောင်ကလေးတစ်စောင်ကို ရိုက်နှိပ်ထုတ်ဝေခဲ့သည်။
ဦးကျော်ရှိန်သည် ထိုစဉ်က ဘားမားစတား ဝတ္ထု ရှည်ပြိုင်ပွဲကို လည်း ကျင်းပရာ ဆုငွေမှာ ကျပ် ၁၅၀၀ ဖြစ်သည်။
ယင်းပြိုင်ပွဲ၌ ရှုမဝ တစ်ထောင်ဆုရ စိန်⁠စိန်သည် လွမ်းသစ္စာ အမည်ရှိ ဝတ္ထု ရှည်စာမူဖြင့် ဆုချီးမြှင့်ခြင်းခံရသည်။
ဘလှ၊ ဦး(မြောင်းမြ) (ခရစ် ၁၉၁၄-၁၉၇၂) ရန်ကုန်မြို့ ရွှေတိဂုံဘုရားစေတီတော်ကြီးအနီးတည်ထားခဲ့သော အာဇာနည်အရှင်ဦးဝိဇာရကျောင်းတိုက်၏ ဒါယကာကြီးဖြစ်သည့် မြောင်းမြ ဦးဘလှကို မြောင်းမြမြို့တွင် ၁၉၁၄ခု၊ မတ်လ (၂၀)ရက်နေ့တွင် ဖွားမြင်ခဲ့သည်။
ဆန်စက်ပိုင်ရှင် ဦးဖိုးခင်၏ မြေးဖြစ်သည်။
ငယ်စဉ်က ရန်ကုန်မြို့ စိန်ပေါလ်ကျောင်းမှ ၁ဝတန်းအောင်မြင်ခဲ့သည်။
၁၉၄၂-ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ (၂၈)ရက်နေ့တွင် တို့ဗမာအစည်းအရုံးအဖွဲ့အစည်းများကို အများဆုံးအကူအညီပေးခဲ့သူဖြစ်သည်။
ဦးဘလှသည် အင်္ဂလိပ်များ ဆုတ်ခွာသွားသည့် အချိန်၌ မြို့ရွာကာကွယ်ရန် ဖွဲ့စည်းထားသော အဖွဲ့တွင် အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်သည်။
၁၉၄၅-ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလတွင် မြောင်းမြမြို့၌ အာရှလူငယ်များ အစည်းအရုံးဖွဲ့စည်းရာတွင် ဦးဘလှမှာ ပထမဦးဆုံးဥက္ကဋ္ဌ ဖြစ်သည်။
၁၉၄၅ခုနှစ်၊ မေလ နောက်ဆုံးပတ်တွင် ဖက်ဆစ်တော်လှန်ရေး ရဲဘော်များ၊ တိုင်းချစ်ပြည်ချစ်ပုဂ္ဂိုလ်၊ ကရင်အမျိုးသားများ ပါဝင်သော အစည်းအရုံးရေး အခြေခံအဖွဲ့(ဖတပလ)၊ မြောင်းမြမြို့နယ်တွင် ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။
ရန်ကုန်မြို့ ရွှေတိဂုံဘုရားအနီး တည်ထားသော အာဇာနည်အရှင်ဦးဝိစာရ အထိမ်းအမှတ်ကျောက်တိုင်ကို တည်ထောင်ပေးခဲ့သည့် အမျိုးသားစည်းရုံးရေးနှင့် အမျိုးသားနိုင်ငံရေး၊ မျိုးချစ်စိတ်ဓာတ် ထက်သန်သူတစ်ဦး ဖြစ်သည်။
၁၉၄၈-ခုနှစ် လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် ဖဆပလခေတ် တသီးပုဂ္ဂိုလအမတ်အဖြစ် အရွေးခံခဲ့ရာမှ လွှတ်တော်အမတ်အဖြစ် ရွေးချယ်ခံရသည်။
မျိုးချစ်စိတ်ထက်သန်သော ဦးဘလှသည် ၁၉၇၂ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ (၂၄)ရက်နေ့တွင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။
ရှေးမွန်နှင့် ပျူပါရဂူတစ်ဦးဖြစ်သူ ဒိန်းမတ်လူမျိုး အင်္ဂလန်နိုင်ငံသား ဒေါက်တာ ချာလ်းအော့တိုဘလက်ဒင် (Dr. Charles Octo Blagden)(M.A.,D.Litt)သည် ဒိန်းမတ်နိုင်ငံ ကိုပင်ဟေဂင်မြို့၌ ၁၈၆၄တွင် ဖွားမြင်ခဲ့သည်။
၁၈⁠၈၈-မှစ၍ မလက္ကာ၊ စင်ကာပူ၊ ပီနန်မြို့များ၌ အုပ်ချုပ်ရေးမင်းကြီး၊ တရားသူကြီးအဖြစ် ဆောင်ရွက်စဉ် Willian W.Skeat နှင့် ပူးတွဲ၍ Pagan Races of Malay Peninsula အမည်ရှိ မနုဿဗေဒနှင့် ဘာသာဗေဒရှုထောင့်မှ စာအုပ်ကြီးနှစ်တွဲကို ၁၉၀၆-ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေခဲ့သည်။
ကျန်းမာရေးကြောင့် ဝန်ထမ်းဘဝမှ အငြိမ်းစားယူကာ လန်ဒန်တက္ကသိုလ်သို့ ဝင်ရောက် ကတထကအဆင့်မှ ပါမောက္ခချုပ်အဆင့်သို့ တိုးမြှင်းခြင်းခံရသည်။
၁၉၁၉ ခုမှစ၍ မွန်နှင့် ပျူကျောက်စာများကို လေ့လာပြီး Epigraphia Birmanica (မြနာ်မာကျောက်စာများ) အတွဲ (၁) မှ (၄)ထိ မွန်ကျောက်စာများကို မင်ကူး (Rubbings)ပေါ်တွင် ဖတ်ရှုပြီ အင်္ဂလိပ်ဘာသာ ပြန်ဆိုခဲ့သည်။
၎င်း၏ပြန်ဆိုချက်များကို ကျောက်စာဌာနမှ ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေခဲ့သည်။
ဘလက်ဒင်သည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ မရောက်ဖူးသော်လည်း သုတေသနစာအုပ်ပေါင်းများစွာ ပြုစုထုတ်ဝေခဲ့သည်။
သူ့အား ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ဂုဏ်ထူးဆောင် ပါရဂူဘွဲ့ (D.Litt)ကို ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။
၁၉၄၈-ခုနှစ်တွင် လန်ဒန်မြို့၌ ကွယ်လွန်သည်။
ဘလုံလေး(ပန်းချီ) (၁၉၂၂-၁၉⁠၉၈) (ခ) ပန်းချီဆရာကြီး ဦးဘလုံလေးသည် ထင်ရှားသည့် သရုပ်ဖော်ပန်းချီဆရာတစ်ဦး ဖြစ်သည်။
ဗလကြီးပွားရေး၊ မြန်မာ့အလင်းနှင့် သူရိယမဂ္ဂဇင်းတို့တွင် သရုပ်ဖော်ပန်းချီများ ရေးဆွဲခဲ့ပြီး ကဗျာသရုပ်ဖော်ပုံများအပြင် ထင်ရှားသည့် အေဝမ်းနှင့် နယူးဘားမားတို့တွင် ရုပ်ရှင်ပိုစတာကြီးများ ဆယ်နှစ်ခန့် ရေးဆွဲခဲ့သူလည်းဖြစ်သည်။
ငယ်ဘဝ ဦးဘလုံလေး ကို ခရစ် ၁၉၂⁠၂ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ (၉)ရက်၊ သောကြာနေ့တွင် အဘ ဦးသီ၊ အမိ ဒေါ်ပုံတို့မှ စစ်ကိုင်းမြို့ တကောင်းရပ်တွင် ဖွားမြင်သည်။
သားသမီးငါးယောက်အနက် အငယ်ဆုံးဖြစ်သည်။
ငယ်မည်မှာ မောင်သူတော်ဖြစ်သည်။
ပန်းချီပညာလေ့လာသင်ယူခြင်း ဦးဘလုံလေး၏ အစ်ကို ဦးညီစိန်သည် ပန်းဆယ်မျိုးစလုံးတွင် စွယ်စုံကျွမ်းကျင်သူဖြစ်သဖြင့် ဦးဘလုံလေး၏ ပထမဆုံးမြင်ဆရာဖြစ်သည်။
ပန်းချီပညာကို စိတ်ဝင်စားလွန်းသဖြင့် သတ္တမတန်းအောင်မြင်ပြီးကျောင်းမှထွက်ကာ ပန်းချီပညာကို ဆည်းပူးခဲ့သည်။
အစ်ကိုဖြစ်သူ ဦးညီစိန်က မန္တလေးမြို့ရှိ ပန်းချီဆရာကြီး ဦး ဘရင်ကလေးထံ ဆက်သွယ်ပေးပို့သဖြင့် ပန်းချီပညာကို သင်ယူလေ့လာခဲ့သည်။
ပိုစတာရေးနည်းကို သုံးနှစ်မျှ လေ့လာသင်ကြားကာ ၁၉၃၇ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်သို့ ဆင်းခဲ့သည်။
ရန်ကုန်တွင် မိခင်၏မောင်တော်စပ်သည့် ဆရာကြီးမဟာဆွေ၏ ဆက်သွယ်ပေးမှုဖြင့် ပန်းချီဆရာကြီး ဦးဘလုံနှင့် ရင်းနှီးခင်မင်ကာ ထိုဆရာကြီးထံတွင် ပန်းချီပညာကို သင်ယူခဲ့သည်။
ပန်းချီဦးဘလုံလေးသည် ဆရာကြီးထံတွင် တစ်နှစ်ခန့် ပန်းချီပညာများ သင်ယူပြီး မင်းသမီးကောက်ကြောင်း စတင်ရေးခွင့်ရသည်။
ပန်းချီဆရာကြီး ဦးဘလုံထံတွင် စတင်ရေးခွင့်ရသည်။
ပန်းချီဆရာကြီး ဦးဘလုံထံတွင် အပ်သည့် မျက်နှာဖုံးသရုပ်ဖော်ပုံများကို သုံးနှစ်မျှ ကူညီရေးဆွဲခဲ့သည်။
ပုံတူအရေးကောင်းသူတစ်ဦးအဖြစ် ထင်ရှားကျော်ကြားခဲ့သည်။
ပိုစတာ နှင့် မဂ္ဂဇင်းသရုပ်ဖော်လက်ရာများဖြင့် နာမည်ကျော်ခဲ့သည်။
ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ဖြစ်ချိန်အထိ ဦးဘလုံထံတွင် ပန်းချီပညာ လေ့လာဆည်းပူးခဲ့သည်။
ယင်းသို့ဆည်းပူးဆဲတွင် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီးဖြစ်သောကြောင့် ဆရာကြီးဦးဘလုံနှင့် ဝေးကွာခဲ့သည်။
ဆရာကြီးဦးဘလုံ၏ နောက်ဆုံးတပည့်ရင်းအဖြစ် ဆရာ၏ပညာကို လေးမြတ်စွာပူဇော်ရာလည်း ရောက်စေရန်အတွက် ၎င်းအမည်ရင်းကို ဆရာနှစ်ဦးဖြစ်သော ဦးဘရင်ကလေးနှင့် ဦးဘလုံတို့ကို ပေါင်းစပ်ကာ ဘလုံလေး ဟု ပြောင်းလဲခဲ့သည်။
သရုပ်ဖော်ပန်းချီပညာရှင်ဘဝ ဦးလေးတော်သူ မဟာဆွေ၏ ဆက်သွယ်မှုကြောင့် ဗလကြီးပွားရေး၊ မြန်မာ့အလင်းနှင့် သူရိယမဂ္ဂဇင်းတို့တွင် သရုပ်ဖော်ပန်းချီများ ရေးဆွဲခွင့်ရခဲ့သည်။
တိုင်းရင်းမေဂျာနယ်တွင် ကဗျာသရုပ်ဖော်ပုံများ၊ အဖြည့်ပုံများမှအစ အတွင်းသရုပ်ဖော်ပုံများအထိ ရေးဆွဲခဲ့သည်။
သရုပ်ဖော်ပန်းချီများ ရေးဆွဲရင်း ကန်တော်မိတ်၊ အောင်မင်္ဂလာ၊ ရန်ကုန်ရုပ်ရှင်တို့၌ ပိုစတာကြီးများ ရေးဆွဲခဲ့ပြီး အေဝမ်းနှင့် နယူးဘားမားတို့တွင် ရုပ်ရှင်ပိုစတာကြီးများ ဆယ်နှစ်ခန့် ရေးဆွဲခဲ့သည်။
၁၉၄၇ ခုနှစ်တွင် စာရေးဆရာမကြီး ခင်နှင်းယု၏ ညီမဖြစ်သူ မကြွယ်ကြွယ်(ဝါးခယ်မ)နှင့် အိမ်ထောင်ကျခဲ့သည်။
၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ယဉ်ကျေးမှုကောင်စီ၏ ဘုတ်အဖွဲ့က ခေါ်ယူသဖြင့် ရန်ကုန်ပန်းချီပန်းပုကျောင်း၌ ပန်းချီနည်းပြဆရာအဖြစ် အမှုထမ်းခဲ့သည်။
၁၉၇၀ ပြည့်နှစ်တွင် မြန်မာ-ဆိုဗီယက်နှစ်နိုင်ငံယဉ်ကျေးမှုဖလှယ်ရေးအရ ရုရှားနိုင်ငံ မော်စကို၊ လီနင်ဂရက်၊ တပ်ရှ်ကင့်မြို့ကြီးနှင့် ဂျော်ဂျီယာပြည်နယ်သို့ တစ်လကျော်လှည့်လည်လေ့လာခဲ့သည်။
ပန်းချီဦးဘလုံလေးသည် ပန်းချီနည်းပြအဖြစ် အမှုထမ်းရင်း စာနယ်ဇင်းသရုပ်ဖော်ပုံများနှင့် ပိုစတာများရေးဆွဲခဲ့သည်။
ထိုအချိန်က ပန်းချီ ပန်းပုကျောင်း၏ ကျောင်းအုပ်ကြီးမှာ ဦးမြတ်ကျော်ဖြစ်သည်။
ဦးဘလုံလေးသည် ပန်းချီသင်ကြားပြသရာတွင် အလွန်စိတ်ရှည်သူဖြစ်သည်။
သင်ကြားပြသရာတွင် လက်တွေ့ရေးပြသည်က များသည်။
စာနယ်ဇင်း သရုပ်ဖော် ပန်းချီလက်ရာများကို တိုင်းရင်းမေ၊ သပြေ၊ မြဝတီ၊ သွေးသောက်၊ ရုပ်ရှင်မျက်မှန်၊ ရှုမဝ၊ ပဒေသာ၊ ယုဝတီ၊ ရှေ့သို့၊ ဘာသာရေးမဂ္ဂဇင်း၊ စာစောင်များတွင် မင်ခြစ်ပုံများ၊ ဒီဇိုင်းများ၊ စီပီယာပုံများ၊ ရေဆေးရောင်စုံများရေးခဲ့သည်။
တိုင်းရင်းမေဂျာနယ်နှင့် ဓမ္မပဒစာစောင်တွင် ပင်တိုင်ရေးဆွဲခဲ့သည်။
ဘဝနိဂုံး ရန်ကုန်ပန်းချီပန်းပုကျောင်းတွင် ပန်းချီ(နည်းပြ)ဆရာအဖြစ် အမှုထမ်းပြီး ၁၉၈ဝ ပြည့်နှစ်တွင် အငြိမ်းစားယူခဲ့သည်။
အငြိမ်းစားကာလများတွင် ပိုစတာနှင့် ဆီဆေးကားများ ရေးဆွဲရင်း ၁၉⁠၉၇ ခုနှစ်တွင် နှလုံးရောဂါဖြစ်လာသဖြင့် ဆေးရုံတက်ရောက်ကုသကာ အနားယူခဲ့သည်။
ဦးဘလုံလေးသည် ၁၉⁠၉၈ ခုနှစ်၊ မတ်လ (၇)ရက်၊ စနေနေ့ ညနေ (၆)နာရီ (၄၅)မိနစ်တွင် အမှတ်(၅၈)၊ ဩဘာလမ်း၊ ကျောက်မြောင်း နေအိမ်တွင် ကွယ်လွန်သည်။
ကွယ်လွန်ချိန်၌ ဇနီးေဒါ်ကြွယ်ကြွယ်နှင့် သားသုံးယောက်၊သမီးသုံးယောက်ရှိ၍ အသက်၇၃နှစ်အရွယ်ရှိပြီဖြစ်သည်။
ငြိမ်းချမ်းစွာအတူယှဉ်တွဲနေထိုင်ရေး အခြခံမူ(၅)ချက် ငြိမ်းချမ်းရေးစွာအတူယှဉ်တွဲအနထိုင်ရေး အခြေခံမူ ငါးချက်၏သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဘန်ဒေါင်းမူငါးရပ်ဟု လူသိများသည်။
ပါလီမန်ဒီမိုကရေစီခေတ် ဦးနု ဝန်ကြီးချုပ်တာဝန်ယူစဉ်ကာလတွင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော သဘောတူညီမှုဖြစ်သည်။
အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ ဘန်ဒေါင်းမြို့ညီလာခံတွင် သဘောတူစာချုပ် ချုပ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
အာရှ၊ အာဖရိက နိုင်ငံပေါင်း ၂၉ နိုင်ငံက အတည်ပြုခဲ့ကြသည်။
နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ပိုင်နက်နယ်ပယ် တည်တံ့ရေးနှင့် အချုပ်အခြာအာဏာကို အခြားတစ်နိုင်ငံက လေးစားရန်၊ တစ်နိုင်ငံနှင့် တစ်နိုင်ငံ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ခြင်း မပြုရန်၊ တစ်နိုင်ငံနှင့် တစ်နိုင်ငံ ပြည်တွင်းရေးကိစ္စများတွင် ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်းမပြု တစ်နိုင်ငံနှင့် တစ်နိုင်ငံ အဆင့်အတန်းချင်း တူညီမှုရရှိရန်နှင့် နှစ်ဦးနှစ်ဝ အကျိုးဖြစ်ထွန်းရန်၊ နိုင်ငံရေးဝါဒအချင်းချင်း ကွဲလွဲစေကာမူ တစ်နိုင်ငံနှင့် တစ်နိုင်ငံ ငြိမ်းချမ်းစွာ အတူတကွ ပေါင်းသင်းဆက်ဆံနိုင်စေရန်၊ ဆိုသည့် အခြေခံမူငါးချက်ကို သဘောတူခဲ့ကြသည်။
မနှင်းဆီ ရထား ဆိုသည်မှာ ကိုလိုနီခေတ်တွင် မန္တလေးမြို့၌ ထင်ရှားခဲ့သော ပုဂ္ဂလိက မီးရထားတစ်စီးအမည် ဖြစ်သည်။
နေထွတ်၏ မန္တလေး အဘိဓာန် မန္တလေးမြို့ ၂၅ လမ်းနှင့် ၂၆ လမ်းကြား ရွှေတစ်ချောင်းမြောင်း၏ အရှေ့ဘက်တွင် ယခု မန်းသီရီဈေးတည်ရှိသည်။
အဆိုပါနေရာသည် ယခင်က မန္တလေး၏ အထင်ကရနေရာ ဖြစ်ခဲ့ဖူးသည်။
ယခင်က ထိုနေရာသည် ဘူတာရုံတစ်ခု ရှိခဲ့သည်။
ဈေးချိုနှင့် မတ္တရာကို ပြေးဆွဲသော မီးရထားလမ်း၏ လမ်းစလမ်းဆုံး ဘူတာဖြစ်သည်။
မတ္တရာရထားသည် ပုဂ္ဂလိကပိုင်ဖြစ်ပြီး လူမျိုးခြားသူဌေး အိန္ဒိယအမျိုးသား မနန့်ဂျီ (Mr. Manetji)ပိုင်ဆိုင်ခဲ့သည်။
မနန့်ဂျီ ကို မြန်မာအသံထွက်ဖြင့် လွယ်လွယ်ကူကူ မနှင်းဆီရထားဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသည်။
အရေးပါပုံ မနှင်းဆီရထားသည် ရထား(၂)စင်းရှိခဲ့ပြီး ဈေးချိုဘူတာမှ နံနက် ၇ နာရီတွင်တစ်ကြိမ်၊ ညနေ ၃ နာရီတွင် တစ်ကြိမ် မတ္တရာသို့ ပြေးဆွဲခဲ့သည်။
မတ္တရာနယ်သည် ကွမ်းရွက်အပါအဝင် သစ်သီးဝလံများ၊ သစ်ဥသစ်ဖုများထွက်ရှိရာ နေရာဖြစ်သည့်အတွက် ဈေးချို လက္ကားဈေးကွက်ကြီးသို့ မတ္တရာကုန်များ လွယ်လင့်တကူ ရောက်ရှိရေးတွင် မနှင်းဆီရထားသည် အရေးပါခဲ့သည်။
ဘူတာကြီး၊ ဘူတာလေး ထိုစဉ်က မန္တလေးတွင်း မန္တလေး-ရန်ကုန်၊ မန္တလေး-မြစ်ကြီးနား၊ မန္တလေး-ပြင်ဦးလွင်-လာရှိုး၊ မန္တလေး-မုံရွာ-ရေဦး မီးရထားလမ်းအတွက် ရ၈ နှင့် ၇၉ လမ်းကြား၊ ၂၇ နှင့် ၃၄ လမ်းကြားတွင် ဘူတာရုံတစ်ရုံ ရှိသည်။
ထိုဘူတာရုံကို ဘူတာကြီး၊ မနှင်းဆီရထားဘူတာရုံကို ဘူတာလေးဟု သုံးစွဲခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသည်။
ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ဖြစ်မီ ၁၄-၁၅ နှစ်အလို၌ ဘူတာလေးသို့ သွားလာသော ရထာလမ်းများကို ဖြိုဖျက်ခဲ့ကြ၍ ဘူတာလေးဟုခေါ်ဆိုသော ဘူတာရုံလည်း မရှိတော့ပေ။
ထို့ကြောင့်ပင် မန္တလေးဘူတာကို မန္တလေးသားတို့က ဘူတာကြီးဟု အစဉ်အဆက် လက်ဆင့်ကမ်းခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြခြင်းဖြစ်သည်။
ဆရာဆူးငှက်၏ သင်္ဘောတန်းနှင့် ဘူတာကြီး ဆောင်းပါမှ ကောက်နှုတ်သည်။
The Irrawaddy, vol 1, No 27, july 6, 2014, page 39 အကိုးအကား Category:မန္တလေး Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရထားပို့ဆောင်ရေး။
thumb|လောင်းရှည်မိဖုရား ဂူပြာသာဒ် ရတနာပုံ ဒုတိယနန်းစံ သီပေါမင်း၏မယ်တော် လောင်းရှည်မိဖုရား၏ ဂူပြာသာဒ်ဖြစ်သည်။
သီပေါမင်းတည်ဆောက်ခဲ့သည်။
တည်နေရာ မြနန်းစံကျော်ရွှေနန်းတော်ကြီး၏ အရှေ့မြောက်ဘက် အတွင်းမြို့ရိုးအတွင်း ရတနာပုံနန်းမြို့၊ အောင်မြေသာစံမြို့နယ်၊ မန္တလေးတွင် တည်ရှိသည်။
အရှေ့ဘက်တွင် သစ်တပ်အတွင်းမြို့ရိုးနှင့် အလယ်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်စခန်းရုံး၊ အနောက်ဘက်တွင် မြနန်းစံကျော်ရွှေနန်းတော်ကြီး၊ တောင်ဘက်တွင် မင်းတုန်းမင်း၏အုတ်ဂူပြာသာဒ်နှင့် ပုဂံမင်းမယ်တော်ပြာသာဒ်၊ မြောက်ဘက်တွင် ဒင်္ဂါးစက်ရုံတို့ တည်ရှိသည်။
thumb|မင်းတုန်းမင်း၊ ပုဂံမင်း မယ်တော်၊ ဆင်ဖြူမရှင်၊ လောင်းရှည်မိဖုရားတို့၏ အုတ်ဂူပြာသာဒ် ပန္နက်ပုံ ခေတ်ကာလ ရတနာပုံခေတ်လက်ရာဖြစ်သည်။
သမိုင်းအကျဉ်း လောင်းရှည်မိဖုရားသည် မင်းတုန်းမင်ကြီး၏ မိဖုရားဖြစ်ပြီး သီပေါမင်း၏မယ်တော်ဖြစ်သည်။
လောင်းရှည်မိဖုရားသည် ရှမ်းမျိုးနွယ်ဖြစ်၍ သီပေါစော်ဘွား၏ သမီးတော်ဖြစ်သည်။
သီပေါမင်းသည် ရတနာပုံထီးနန်းတွင် နန်းတက်ပြီးနောက် မယ်တော်လောင်းရှည်မိဖုရား စံနေတော်မူရန် မြောက်ဥယျာဉ်တော်အတွင်း၌ အိမ်ဖြူတော်ကို တည်ဆောက်ပေးခဲ့သည်။
မယ်တော်သည် ထိုအိမ်ဖြူတော်တွင် ၁၂၄၀ ပြည့်နှစ်မှ ၁၂၄၃ ပြည့်နှစ်အထိ သုံးနှစ်မျှစံနေတော်မူပြီး ၁၂၄၃ ခုနှစ်၊ နယုန်လဆန်း ၅ ရက်တွင် နတ်ပြည်စံတော်မူခဲ့သည်။
မင်းတုန်းမင်းဂူမြောက်ဘက်တွင် ရွှေချကျွန်းပြာသာဒ်ဖြင့် မင်းတုန်းမင်းတရားကြီး၏မိဖုရား၊ သီပေါမင်း၏မယ်တော် လောင်းရှည်မိဖုရားကို သင်္ဂြိုဟ်ထားရှိသည်။
အမျိုးအစား လေးတိုင်စင် ဘုံခုနှစ်ဆင့်ကျွန်းပြာသာဒ်ဖြစ်ပြီး အမွှမ်းပန်းများကိုလည်း ထုလုပ်တပ်ဆင်ထားသည်။
လက်ရှိအခြေအနေ ပြာသာဒ်မှာ လေးတိုင်စင်ဘုံခုနှစ်ဆင့်ဖြစ်ပြီး ဆီဆေးနီညိုများ သုတ်ထားသည်။
နှစ်ကာလ ကြာရှည်မှုကြောင့် အမွှမ်းပန်းအချို့မှာ ယိုယွင်းလျက်ရှိသည်။
မြေစိုက်တည်ဆောက်ထားပြီး ပြာသာဒ်အလယ်တွင် အရိုးပြာအိုးမြှုပ်နှံထားသည်။
ယခင်က မပါသော်လည်း ယခုအုတ်တံတိုင်းကာရံထားပြီး တောင်ဘက်တွင် ဝင်ပေါက်ရှိသည်။
ပြာသာဒ်၏ ရှေ့မျက်နှာပြင်တွင် လောင်းရှည်မိဖုရားကျောက်စာတစ်ချပ် ရေးထိုးစိုက်ထူတားသည်။
ပုဂံမင်းမယ်တော် အုတ်ဂူပြာသာဒ် ပဉ္စမသင်္ဂါယနာတင် ဘဝရှင်မင်းတုန်းမင်ကြီး တည်ဆောက်ခဲ့သည်။
ပုဂံမင်းနှင့် စကြာဒေဝီမိဖုရားကြီးတို့၏ မယ်တော်အုတ်ဂူဖြစ်သည်။
တည်နေရာ မြနန်းစံကျော်ရွှေနန်းတော်ကြီး အရှေ့မြောက်ဘက်တွင် အတွင်းမြို့ရိုးအတွင်း၊ ရတနာပုံနန်းမြို့၊ အောင်မြေသာစံမြို့နယ်၊ မန္တလေးမြို့တွင် တည်ရှိသည်။
အရှေ့ဘက်တွင် သစ်တပ်၊ အတွင်းမြို့ရိုးနှင့် လ-ပ-ခ စခန်းရုံး၊ အနောက်ဘက်တွင် မြနန်းစံကျော်ရွှေနန်းတော်ကြီး၊ တောက်ဘက်တွင် ကျောက်စာရုံနှင့် ပဟိုရ်စင်၊ မြောက်ဘက်တွင် မင်းတုန်းမင်း အုတ်ဂူပြာသာဒ်နှင့် လောင်းရှည်မိဖုရား ဂူပြာသာဒ်တို့ ရှိသည်။
thumb|မင်းတုန်းမင်း၊ ပုဂံမင်းမယ်တော်၊ ဆင်ဖြူမရှင်၊ လောင်းရှည်မိဖုရားတို့၏ အုတ်ဂူပြာသာဒ် ပန္နက်ပုံ ခေတ်ကာလ ရတနာပုံခေတ်လက်ရာ ဂူပြာသာဒ်ဖြစ်သည်။
ထူးခြားချက် လေးတိုင်စင် ဘုံခုနှစ်ဆင့် ကျွန်းပြာသာဒ်ဖြစ်သည်။
ပြာသာဒ်ရှေ့တွင် ကျောက်စာရှိသည်။
သမိုင်းအကျဉ်း ပုဂံမင်းနှင့် စကြာဒေဝီမိဖုရားကြီးတို့၏ မယ်တော်ကို သက္ကရာဇ် ၁၁၅၆ ခုနှစ်တွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။
မင်းတုန်းမင်းနန်းတက်ပြီး မြို့တော်ကို အမရပူရမှ မန္တလေးရတနာပုံသို့ ပြောင်းရွှေ့လာသောအခါ ယောက္ခမဖြစ်သူ စကြာဒေဝီမိဖုရားခေါင်ကြီး၏မယ်တော်လည်း လိုက်ပါလာခဲ့သည်။
ထို့နောက် သမီးတော် စကြာဒေဝီမိဖုရားခေါင်ကြီးထက် နှစ်နှစ်စောကာ ၁၈၇၄ ခုနှစ်တွင် နတ်ပြည်စံခဲ့သည်။
နတ်ပြည်စံပြီးနောက် အလောင်းတော်ကို မီးရှို့ပြာချကာ ဘုံငါးဆင့် ကျွန်းပြာသာဒ်ဖြင့် တည်ဆောက် မြှုပ်နှံခဲ့သည်။
အမျိုးအစား ကျွန်းသစ်ဖြင့် တည်ဆောက်ထားသော ဘုံခုနှစ်ဆင့်ပြာသာဒ်ဖြစ်သည်။
လက်ရှိအခြေအနေ နန်းတွင်းတွင်ရှိသော ဆွေတော်မျိုးတော်တို့၏ သင်္ချိုင်းပြာသာဒ်များအနက် တောက်ဘက်အကျဆုံး ပြာသာဒ်ဖြစ်သည်။
ကျွန်းသားတိုင်လုံးဖြင့် လေးတိုင်စင်ခံပြီး တည်ဆောက်ထားသည့် ဘုံခုနှစ်ဆင့် ပြာသာဒ်ဖြစ်သည်။
အောက်ခြေတွင် အုတ်ခုံခင်းထားပြီး တိုင်ပတ်လည်တွင် သပြူဖောက်ဇာများ ကာရံထားသည်။
အမွှမ်းပန်းများမှာ အပြည့်အစုံကျန်ရှိနေသေးပြီး ဆေးနီညိုများ သုတ်ထားသည်။
ပြာသာဒ်၏ အနောက်မြောက်ထောင့်တွင် အနည်းငယ်အိကျနေသဖြင့် ထောက်ကန်ထိန်းသိမ်းထားသည်။
ပြာသာဒ်၏ အရှေ့တွင် ပုဂံမင်းမယ်တော်၏ အမိုင်းအချက်အလက်ကျောက်စာ စိုက်ထူထားပြီး အုတ်ဝင်းတံတိုင်း ကာရံထိန်းသိမ်းထားသည်။
ရတနာပုံမြို့တည်နန်းတည် မင်းတုန်းမင်းကြီး၏ မိဖုရားခေါင်ကြီးစကြာဒေဝီ၏ ဂူပြာသာဒ်ဖြစ်သည်။
မင်းတုန်းမင်းကြီး တည်ဆောက်ခဲ့သည်။
တည်နေရာ မြနန်းစံကျော်ရွှေနန်းတော်ကြီး အရှေ့မြောက်ဘက် အတွင်းမြို့ရိုးအတွင်း ရတနာပုံနန်းမြို့၊ အောင်မြေသာစံမြို့နယ်၊ မန္တလေးမြို့တွင် တည်ရှိသည်။