kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
ရှေးစာဟောင်းများတွင်လည်း "ရွှေပြည်ရိမဒ်၊ ဘူမိထွတ်ဝယ်၊ ကြာဝတ်ဆံသား၊ ရိုးသန္တာတည့်၊ သုံးထွာလုံးပတ်၊ ကိုးတောင်မြတ်ထက်၊ ချက်ထွတ်မဏိ၊ ထီးစန္ဒိနှင့်၊ သီရိပဝရ၊ တေဇကြီးမော၊ ဖြူမင်းစောမှ၊ မုနောင်ခေါင်ချာ" ဟူ၍ စပ်ဆိုလေသည်ဟူ၍ ဖော်ပြထားသည့်ပြင် ရာဇသေဝကမည်သော မင်းခစားတို့ လိုက်နာရန် ကျမ်း၌လည်း ထီးဟူသည်ကား သေတစ္ဆတ္တံဟူ၍ သံကိစ္စ၌လာသောကြောင့်၎င်း။
ဆတ္တဉ္စပဏ္ဍရံဟူ၍ တေမိဇာတ်တော်၌ လာသောကြောင့်၎င်း။
မင်းမြောက်တန်ဆာ ငါးပါးအရာ၌ ထီးဖြူသာတည်း။
ထိုထီးဖြူကား ထီးရွက်ကိုးဆင့်၊ ထီးရိုးဆယ်တောင်ရှိသော နဝဒဏ္ဍထီး။
ထီးရွက်ကား အမှတ်မရှိ၊ ထီးရိုး ငါးတောင်ရှိသော အာတပတ္တထီး။
ထီးရွက်အမှတ်မရှိ။
ထီးရိုးလေးတောင်ရှိသော ဗီယတြထီးအားဖြင့် လေးပါး အပြားရှိ၏။
ထိုလေးပါးတို့တွင် ရှေ့သုံးစင်းတို့ကား ရာဇပလ္လင်မှာ ဆောင်းသောထီးတို့တည်း။
စတုတ္ထထီးကား သွားလေရာရာ ဆောင်းသောထီးတည်း။
ထို့ကြောင့် ရာဇဘိသေကကျမ်း၌ "သောဏ္ဏကုမ္ဘံ နဝဒဏ္ဍံ၊ မနောဟရံ အာတပတ္တံ၊ သဗ္ဗယတြ ဗီဇယတြ၊ ဒဏ္ဍပမာဏောဒသဆဋ္ဌပဉ္စ၊ စတုဟတ္ထော၊ ပရိပရိညေယျော၊ တပ္ပမာဏောဣကောစ္စတေ" ဟူ၍ လာ၏။
ရွတ်ဖတ်လွယ်စေခြင်းငှါ မဂဓပြန်၍ ရေးလိုက်သည်။
အနက်ကား သောဏ္ဏံကုမ္ဘံ၊ ရွှမြေူတာအိုးအထွတ်ရှိသော။
နဝဒဏ္ဍံ၊ နဝဒဏ္ဍမည်သောထီး။
မနောဟရံ၊ မနောဟရမည်သောထီး။
အာတပတ္တံ၊ အာတပတ္တမည်သောထီး။
သဗယတြံ၊ အခါခပ်သိမ်း သွားလေရာရာဆောင် အပ်သော။
ဗီဇယတြံ ဗီဇယတြမည်သောထီး။
ဣတိ၊ ဤသို့၊ စတုဗ္ဗိဓံ၊ လေးပါးအပြားရှိသောထီးကို။
ဥစ္စတေ၊ ဆိုအပ်၏။
ဒသဆဋ္ဌပဉ္စစတုဟတ္ထော၊ ဆယ်တောင် ခြောက်တောင် ငါးတောင် လေးတောင်ရှိသော။
ဒဏ္ဍပမာဏော၊ ထီးရိုးအတိုင်းအရှည်ကို။
ပရိညေယျော၊ သိအပ်၏။
တပ္ပမာဏော၊ ထိုသို့အတိုင်းအရှည်ကို။
ဣဟ၊ ဤအရာ၌။
ဥစ္စတေ၊ ဆိုအပ်၏(အစဉ်အတိုင်း ဟပ်၍ယူ)ထီးကို စီရင်လိုသည်ရှိသော် ထီးရိုးကို၎င်း၊ ထီးချက်ကို၎င်း၊ ထီးလက်ကိုင်းကို၎င်း၊ ကြိုးကို၎င်း၊ ထီးရွက် ကို၎င်း၊ ကလန့်ကို၎င်း၊ အထွတ်မြူတာကို၎င်း စီရင်အပ်၏။
ထီးထွတ်ငှက်မြတ်နား၌ကား၊ ဟင်္သာငှက်ရုပ်ကို၎င်း၊ နွားမြီးဆွဲငှက်ရုပ်ကို၎င်း။
ကျေးငှက်ရုပ်ကို၎င်း၊ မင်း၏ချမ်းသာကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် ဘန်ဆင်းစီရင်တတ်၏ဟူ၍ ရာဇဘိသေကကျမ်းများမှာ ဆိုသည်။
ထီးရိုးကိုကား ရွှဖြေင့် အလုံးစုံမွမ်းမံအပ်သည်ရှိသော်၊ ထူးမြတ် ကောင်းမွန်လှစွာ၏ဟူ၍ ရာဇာဘိသေကကျမ်းများမှာ ဆိုသည်။
ထီးခရိုင်စသည်၌ ဘွဲ့သောကြိုးကိုကား ချည်ကိုပင် သုံးလွန်းတင်၊ ကိုးလွန်းတင်၊ ခြောက်လွန်းတင်ကျစ်အပ် ၏။
ထီးချက်ပမာဏကိုကား နှစ်ဆယ့်ရှစ်သစ်အလွန်ရှိသော တစ်ရာသော လက်သစ်ပမာဏအထူးကို ပြုစီရင်အပ် ၏ဟူ၍ ဗျာသမုနိရသေ့မိန့်ဆိုကြောင်းကို ရာဇဘိသေကကျမ်းများ၌ ဆိုသည်။
အချင်းငါးတောင်တမိုက် ဖြစ်ရကား၊ တစ်ဖက်တစ်ဖက်သည် နှစ်တောင့်ထွာနှင့်လေးသစ် ဖြစ်၏။
ဤကား နဝဒဏ္ဍထီး၌ အောက်ဆင့်ကိုသာဆိုသည်။
သင့်တင့်အောင် အထက်ရှစ်ဆင့်ကို စီရင်အပ်၏။
ကြွင်းသော ထီးသုံးစင်း၌ကား တစ်ဆင့်သာ ဤအတိုင်းအရှည်ကို စီရင်အပ်၏။
နဝဒဏ္ဍထီးမှာ ပြာဿာဒ်ကဲ့သို့ အဆင့်တက် ၏။
ရွှေညောင်ရွက် တစ်ရာ့ရှစ်ခုတို့ဖြင့် ဖန်ဆင်းစီမံအပ်၏။
ထက်ဝန်းကျင်မှာ ဆွဲအပ်၏။
မြပတ္တမြား၊ သန္တာ စသော ပန်းပွားတို့ကို ထိုရွှေညောင်ရွက်၏အကြား၌ ဆွဲထားစီခြယ်လှည့်ရာ၏။
ဤအတိုင်းအရှည်ကို နဝဒဏ္ဍထီးမှာ ယူလေ။
ကြွင်းသော ထီးသုံးစင်းမှာ ရွှေညောင်ရွက်အရေအတွက် ပမာဏကို ရာဇဘိသေကကျမ်းများမှာ မပြ။
ထို့ကြောင့် လျောက်ပတ် တင့်တယ်အောင် လုပ်ရာ၏။
ထီးသုံးစင်း မင်းသုံးပါးတို့ကို ရောနှော၍ ဟောနည်းများကို ရာဇဘိသေကကျမ်းများမှာ ဆို၏။
ထိုစကားကို ယူဆောင်၍ ရာဇသေဝကဒီပနီ မည်သောကျမ်း၌ မပြလိုက်ပြီ။
ကျမ်းကြီးအံ့သည်မှာ ကြောက်သောကြောင့်တည်း။
လောကဗျူဟာကျမ်း၌ကား ကနကဒဏ်နှစ်စင်း။
တမွတ်နှစ်စင်း၊ ယင်းထီးလေးစင်းဟူ၍ လာသည်။
ကမ္ဗုထီး၊ စန္ဒထီး၊ ပဒုမထီး၊ သမုဒ္ဒဇာထီးဟူ၍ လကျာ်လေးစင်း၊ ကနကဒဏ်ထီး၊ သူရိယထီး၊ ဝိသုကမ္မထီး၊ သမု က္ခထီးဟူ၍ လက်ဝဲလေးစင်းဖြင့် ပေါင်း ရှစ်စင်းဟူ၍ ဒိသာဇေယျာ စာတမ်းများမှာ လာသည်။
တမွတ်ထီးကို ကမ္ဗုထီးနှင့်မကွဲမပြား အတူတူဟူ၍လည်းယူရသည်။
ရတနာပူရစတုတ္ထမြို့တည် နန်းတည်မင်းတရားကြီး အဘိသေက စာတမ်းတွင် ထီးဖြူတော်ကို မင်းတရားကြီးလက်တော်နှင့်အချင်းလေးတောင် ခြောက်သစ်၊ အချင်းအဝန်း မုခ်ပေါင်း လေးဆယ့်ကိုးကို ရှစ်ခုစား။
တစ်ခုကြွင်းရကား နေခြည်ကာသောထီးဟူ၍ အကြောင်းကြံလျက် စွန်သုတ်နား ထောင့်တဆယ့်နှစ်ပေါက်၊ ထီးတံသုံး ဆယ့်ခြောက်၊ ကြာယပ်သုံးဆင့်၊ ညောင်ရွက်တရာ့ရှစ်ခု၊ ပုလဲဆိုင်း၊ သန္တာဆိုင်းတရာ့ရှစ်သွယ်၊ ထီးချက် အချင်း တထောင်၊ စောက်တတောင်တမိုက်၊ ထီးရိုးထီးဝန်းနှင့်အမျှ လုပ်ကြောင်းကို ဆိုသည်။
ရတ္တမဏိဝဏ္ဏံ ကမ္ဗလ ပရိယောနဒ္ဓံ သေနာပတိ ဆတ္တံအဒံသုဟူ၍ သီဟစစ်သူကြီးအား ပတ္တမြားနီသ ဖွယ်၊ ကမ္ဗလာနီဖြင့်၊ မြေးရှက်အပ်သော ထီးကို လိစ္ဆဝီမင်းတို့ပေးကြောင်းကို သတ္တနိပါတ် အင်္ဂုတ္တိုရ် အဋ္ဌကထာ တွင် ဆိုသောကြောင့် မှူးတော်မတ်တော် သေနာပတိတို့အား ထီးနီသာ ဖြစ်သင့်၏ဟူ၍ ဆရာတို့ဆိုကြသည်ကား အပြစ်တင်ရန် မကင်းဖြစ်သည်။
အဘယ်သို့ အပြစ်တင်ရန် မကင်းဖြစ်သနည်းဟူမူကား၊ စစ်သူကြီးအား ထီးနီ ပေးကြောင်းကို ဆိုခါမျှဖြင့် မှူးတော်မတ်တော်အားလုံးကို ထီးနီသာပေးသင့်၏ ဖြစ်သင့်၏ မဆိုတန်၊ မှူးတော် မတ်တော်အားလုံးအား ထီးနီကိုချည်းပေးက အထွေးထွေး အရှက်ရှက် သေနာပတိဌာနန္တရ ရာထူးသည် ကျေးဇူးမထင် ဂုဏ်အင်မပြား ဖြစ်ရာသဖြင့် အောက်ကပြခဲ့သော နေရုတောင်ကဲ့သို့ ရေမြေ့သဌ်နင်းမင်းတို့၏ကျေးဇူး တော် ဆုတ်ယုတ်နည်းပါးရာသည်။
ထို့ကြောင့် စစ်သူကြီး စစ်မက်ရေးအရာ လိမ္မာကုန်သော စစ်ခေါင်မြေဝး အမှုတော်ကို ထမ်းရွက်နိုင်မည့် စွမ်းရည်သတ္တိရှိကုန်သော သူတို့အားသာ ထီးနီကို ချီးမြှင့်အပ်သည်ဟုထင်သည်။
သို့မှလည်း ယခင် လိစ္ဆဝီမင်းတို့ ထုံးစံကို ပြသော အဋ္ဌကထာနှင့်ညီမည်။
ထီး အဆောင်အရွက်စသည်တို့မှာ ရေမြေရှင်မင်းတို့ သမုတ်ရာ အယုတ်၊ အလတ်၊ အမြတ်ဖြစ်သင့်ရကား ထိုသို့အဆောင်အရွက် အစီးအနင်း မှန်သမျှကိုပင် ဆုတ်တက်နိမ့်မြင့်အားဖြင့် ထားပြီးလျှင် အမှုထမ်းရည် သတ္တိရှိ မရှိ၊ အနည်းအများကို ထောက်ထား၍ ချီးမြှောက်ခြင်းသာ သင့်လျော်ရာသည် ဟူ၍ ဖော်ပြထားပေ၏။
ပြုလုပ်ပုံ ထိုမင်းခမ်းမင်းနားဆိုင်ရာ ထီးတို့ကို ပြုလုပ်ရာ၌ ထီးရိုး၊ ထီးချက်၊ ထီးလက်၊ ကြိုး၊ ထီးရွက်၊ ကလန့်၊ အထွတ်မြူတာ စသည့်အစိတ်အပိုင်းတို့ကို ပြုလုပ်ရသည်။
ထီးထွတ် ငှက်မြတ်နား၌ ဟင်္သာငှက်ရုပ်ကို၎င်း၊ နွားမြီးဆွဲငှက်ရုပ်ကို၎င်း၊ ကျေးငှက်ရုပ်ကို၎င်း၊ ကြက်ရုပ်ကို၎င်း စီရင်ရသည်။
ထီးရိုးကို ရွှေဖြင့်လုပ်သော် ထူးမြတ်ကောင်းမွန်၏ဟုဆိုသည်။
ထီးခရိုင် စသည်တို့ကို ဖွဲ့သောကြိုးအား ချည်ပင် သုံးလွန်းတင်၊ ခြောက်လွန်းတင်၊ ကိုးလွန်းတင် ကျစ်ရသည်။
ထီးချက် ပမာဏကို ကား ၂၈ လက်သစ်မှသည် ၁၀ဝ သော လက်သစ် ပမာဏအထိ ပြုလုပ်ရသည်။
ထီး၏အချင်းမှာ အောက်ဆုံးအဆင့်၌ ငါးတောင်တမိုက်ရှိ၍၊ ထီးရွက် ကိုးဆင့်ရှိသော နဝဒဏ္ဍထီးတွင် အထက်ရှစ်ဆင့်ကို သင့်တင့်အောင် စီရင်ရသည်။
ကြွင်းသော ထီးတို့၌ တစ်ဆင့်သာရှိ၏။
နဝဒဏ္ဍထီးတွင် ရွှေညောင်ရွက် တစ်ရာ့ရှစ်ရွက်ကို ထက်ဝန်းကျင်၌ ဆွဲရသည်။
ရွှေညောင်ရွက်တို့၏ အကြားတွင် မြပတ္တမြားသန္တာ စသောပန်းပွားတို့ကို ဆွဲရသည်။
ရတနာပူရစတုတ္ထမြို့တည် နန်းတည် မင်းတရားကြီး အဘိသေက စာတမ်းတွင် ထီးဖြူတော်ကို မင်းတရားကြီးလက်တော်နှှင့် အချင်းလေးတောင် ခြောက်သစ်၊ စွန်သုတ်နားထောင့် တဆယ့်နှစ်ပေါက်၊ ထီးတံသုံးဆယ့်ခြောက်၊ ကြာယပ် သုံးဆင့်၊ ညောင်ရွက်တစ်ရာ့ရှစ်ရွက်၊ ပုလဲသန္တာဆိုင် တစ်ရာ့ရှစ်သွယ်၊ ထီးချက် အချင်းတထောင်၊ စောက်တတောင်တမိုက်၊ ထီးရိုးထီးဝန်းနှင့်အမျှလုပ်ကြောင်းကိုဆိုသည်။
ထို့ပြင် မှူးကြီးမတ်ရာ သေနာပတိတို့အတွက် အဆောင်အယောင်အဖြစ် ပေးအပ်သော ထီးနီလည်းရှိသေးသည်။
ပုံစံအားဖြင့် ခန်းပတ်မင်းကြီး၏ အဆောင်အယောင်ဖြစ်သော ထီးနီတွင် ထီးရွက်အနီနှစ်ဆင့်တက်သည်။
ထိုနှစ်ရွက်ဆင့် ထီးနီ၌ ရွှေညောင်ရွက် သုံးဆင့်ရှိသည်။
ညောင်ရွက်ရေမှာ ၃၆ ရွက်ဖြစ် သည်။
အချက်၊ အထွတ်နှင့် အရိုးကိုရွှေချသည်။
ထီးရိုးမှာ ကြံဆစ်ပုံရှိသည်။
တစ်ပါးနိုင်ငံတွင် ထီးကို ရာထူးအဆင့်အတန်းပြသော ပစ္စည်းအဖြစ်ဖြင့် သုံးစွဲကြသည်။
အီဂျစ်နှင့် အဆီးရီးယားပြည်တို့တွင် ထီးကို ရာထူးလိုက် အမျိုးမျိုးသုံးစွဲကြသည်။
ရှေးခေတ် ဂရိနှင့် ရောမနိုင်ငံတို့တွင် ထီးမှာ မိန်းမသုံးပစ္စည်း ဖြစ်သည်။
အင်္ဂလန်ပြည်တွင် အန်ဘုရင်မ လက်ထက်သို့ ရောက်ခါမှ ထီးကို ယောက်ျား မိန်းမ မဟူ အများသုံးလာကြသည်။
ဟံသာဝတီ-ဦးဘရင် ရေး၊ ၁၉၇၂-ခုနှစ်၊ ဇွန်လထုတ်၊ သွေးသောက်မဂ္ဂဇင်း၊ အမှတ်(၃၁၈)၊ စာမျက်နှာ(၈၁ မှ ၈၃ ထိ) ကိုးကား Category:ထီးများ။
ယွန်းလူမျိုးကို ယွန်းရှမ်းဟူ၍လည်း ခေါ်ကြသည်။
ယွန်းရှမ်းဟူသောဝါဟာရသည် မြန်မာ့သမိုင်း၌ အသစ်အဆန်းမဟုတ်ပဲ ယဉ်ပါးပြီးသော ဝေါဟာရဖြစ်သည်။
သုံးတွဲပေါင်းမှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး၊ စာမျက်နှာ ၄၃၂၊ မင်းတရားရွှေထီး ရခိုင်သို့ မချီဖြစ်အောင် လျှောက်တင်ရာ၌ ယွန်းပြည်ထောင်ယိုးဒယားလည်း အရေးအရာ မပြီးချေသေး။
ယခု ဓညဝတီ ရခိုင်မြို့သို့ ချီတော်မူလာသောအကြောင်းကို ရှင်မင်း၊ ယွန်းမင်းတို့ကြားလေ၍ စသည်ဖြင့် ရေးသားထားသည်။
အနောက်တိုင်းသုတေသီအချို့ကမူ ဖားစည်သည် ယိုးဒယားရှမ်းနွယ်ဝင် ဂျွမ်း(ယွန်း)လူမျိုးတို့က သွန်းလုပ်အသုံးပြုခဲ့သည် ဟူ၍ ရေးသားထားသည်။
မန်းလင်းမြတ်ကျော်၏ကရင်ရိုးရာ သုတပဒေသာ(၁၉၈၀)စာအုပ်၊ စာမျက်နှာ ၁၄၀၌ မြန်မာစာ၌ "ရေးတော့အမှန် ဖတ်တော့အသံ" ဟူ၍ ဖော်ပြထားသည်။
Siam(ဆီ+ယမ်)ကို ရှမ်းဟုအမှန်ရေး ထားသော်လည်း ဗမာစကား၌(မ်)သံ(M)ပါးစပ်ပိတ်သံမရှိ၍(ရှန်း)(Siam)ဟုသာ အသံထွက်ပါသည်။
တရုတ်က လည်း ဗမာကဲ့သို့ပင်(M)ပိတ်သံမရှိ၍ှ Siam ကို San(ဆန်)ဟုသာ ရေးမှတ်ထွက်ဆိုသည်။
Siam ကို ကုလားက Sham ဟု ရေးသားအသံထွက်ပါသည်။
ကချင်၊ တအောင်းနှင့်ဝလူမျိုးတို့က Sam ဟုခေါ်ပြီး မွန်က Same ဟုခေါ်သည်။
ကရင်က Yo ဟုခေါ်ပါသည်။
အယုဒ္ဓယမြို့ကို အစွဲပြု၍ ယိုးဒယားဟုခေါ်တွင်လာခြင်းသာ ဖြစ်သည်။
ထိုင်းလူမျိုး၏နာမည်ဟောင်းမှာ Siam ဖြစ်ပြီး ယွန်းရှမ်းဟုလည်း ခေါ်သည်။
ရှမ်းဟူ၍လည်း ခေါ်သည်။
ယွန်းပြည်ထောင်ယိုးဒယားဟူသည်မှာ ကျိုင်းသုံးကျိုင်း(ကျိုင်းမိုင်(ဇင်းမယ်)၊ ကျိုင်းတုံ၊ ကျိုင်းဟုံ)စုပေါင်းပါ ဝင်သော ဒေသကြီးဖြစ်သည်။
ယွန်း၊ ယွန်းရှမ်းဟူသည်မှာ ယိုးနကဗုဒ္ဓဘာသာဝင်ရှမ်းများဟုအဓိပ္ပာယ်ရသည်။
ယွန်းဟူ၍ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်ဖြစ်ကြောင်း သက်ရောက်ပြီးသား ဖြစ်သည်။
ဒွာရဝတီနိုင်ငံကို မြန်မာရာဇဝင်များက ယိုးဒယားပြည်ဟူ၍သာ မှတ်တမ်းပါသည်။
(မှန်နန်း-၅၁၀)။
နောက် ဆုံးတွေ့ရှိချက်များအရ ဒွာရဝတီနိုင်ငံသည် ယိုးဒယားပြည် မဖြစ်မီ မွန်နိုင်ငံဖြစ်ခဲ့သည်။
ဒွာရဝတီနိုင်ငံတွင်း၌ မွန်နှင့် ရှမ်းများ အတူတကွ ရှိနပြေီ။
အတူတကွ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ဖြစ်ခဲ့ကြပြီ။
မွန်များက အေဒီ ၅၇၃-တွင် ပဲခူးသို့ရွှေ့လာ ရာ၌ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်ဖြစ်ပြီးသား မွန်စာ ဗုဒ္ဓဘာသာစာများ ရှိပြီးသားဖြစ်သည်။
ယနေ့တိုင် မွန်နှင့်ရှမ်းတို့ သက္ကတနှင့် ပါဠိတော်၏(Sa=ဆ)သံကို သူ့မူရင်းအတိုင်း(ဆ)ဟုသာ အသံထွက်ပြီး ဗမာလူမျိုးက ယင်းသက္ကတ(ဆ)သံကို မူ ရင်းအတိုင်းမထွက်ပဲ(Tha=သ)သံ၊ ပြောင်း၍ထွက်ရာ၌ ထူးခြားနေပါသည်။
မွန်ရော ယိုးဒယားပါ ဟိန္ဒူဘာသာ၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ စာပေများ၏လွှမ်းမိုးမှု နှစ်ရာချီကြာပြီးမှ ဗုဒ္ဓဘာသာယဉ်ကျေးမှု ပြောင်းလာခြင်းဖြစ်သည်။
ယွန်းပြည်ထောင်ယိုးဒယား၌ ကျိုင်းသုံးကျိုင်း ပါဝင်ရာ၌ ယွန်းရှမ်းသံဖြင့် Chiang Rai (ရှမ်းသံဖြင့် Keng Hai)ဟူသော မြို့ကလေးလည်း ပါဝင်သည်။
ယွန်းရှမ်းတို့သည် ယူနန်ဒေသ မောရှမ်းဒေသ သိန္နီဒေသတို့လည်း ဗုဒ္ဓ ဘာသာပြန့်ပွားမှု ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။
အေဒီ ၁၄၇၉-ခုနှစ်တွင် ယွန်းရှမ်းမင်းသားမင်းသမီးနှင့်အတူ လူထုထောင် ကျော် မိမိဆန္ဒအလျောက် ဗုဒ္ဓသာသနာ ပြန့်ပွားအလို့ငှါ ယခုစမ်ကား(ဗမာသံဖြင့် စံကား)ဒေသသို့ ရောက်ရှိခဲ့ကြပါ သည်။
စကားဝန်းကျင်၊ အင်းလေးဒေသ၊ တာခေါင်၊ အင်းတိန်ဘုရားများသည် စကားယွန်းရှမ်းများ၏ဘာသာရေးလက် ရာများသာ ဖြစ်တော့သည်။
စကားရှမ်းတို့သည် ယွန်းရှမ်း(ကျိန်းဟဲ)များဖြစ်နေ၍ ယနေ့တိုင် အခြားရှမ်းများနှင့်မတူပဲ ထူးခြားမှုဖြစ်ပါ သည်။
ဖြည်းဖြည်းပြောလျှင် နားမလည်နိုင်သော စကားဖြစ်သည်။
အိမ်အောက်ထပ်ကို ရှမ်းများက(တိုက်လန်ဟု ခေါ်ပြီး စကားယွန်းရှမ်းတို့က ယွန်းရှမ်းစကားသံဖြင့်(ကလန်)ဟုခေါ်ပါသည်။
ယွန်းရှမ်းရှိလျှင်(၁)နတ်ပသရာနေရာ ရှိရပြီး(ဂွတ်း)ဟုခေါ်ပါသည်။
(၂)ဘုရားများရှိရာ ပူဇော်ရာရှိရပြီး(ကူ)ဟုခေါ်ပါသည်။
ရှမ်းဘာသာဖြင့် ရေးသားသော စမ်ကားမြို့သမိုင်း ရှိသည်။
စံကားယွန်းရှမ်းတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာသာသနာ ပြုရန် စေတနာအလျောက် လာခဲ့ခြင်းဖြစ်သော်လည်း ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီးခေတ်၌ ဇင်းမယ်ကို အကြိမ်ကြိမ် တိုက်ရာ၌ ယွန်းရှမ်းများစွာကို ဖမ်းဆီးလာခဲ့သည်။
မြို့များစွာ၌ သစ္စာခံစပြေီးနောက် ဖြန့်၍ထားခဲ့ရာ ကက္ကူဒေသ၌ ယွန်းရှမ်းရွာ၊ ကျွန်ရွာ ရှိသည်။
ယင်းရွာများသည် ဘုရင့်ထံသို့ အခွန်မပေးရပေ။
ကျွန်ဟုဆိုသော်လည်း မင်းမျိုးမင်းနွယ်များ ပါဝင်သည်။
ကွယ်လွန်သောအခါ နောင်ဘဝ အဆက်ဆက် ကောင်းမွန်စေရန်အတွက် စေတီဘယ်နှစ်ဆူ၊ ကျောင်းဘယ်နှစ်ကျောင်း စသည်ဖြင့် ကမ္ပည်းထိုး၍ လှူဒါန်းပေးကြပါ သည်။
ကက္ကူဘုရားဝင်းတွင်း၌ ကုသိုလ်ဖြစ် ယွန်းစာဖြင့် ကမ္ပည်းထိုးစေတီများ(ဘုံသုံးဆင့်ရှိသော)ကျောင်းဆောင် များ တွေ့ရှိရမည်ဖြစ်သည်။
ထိုယွန်းစာဓာတ်ပုံများ သမိုင်းဌာနများ၌လည်းကောင်း၊ ဒေါက်တာသန်းထွန်း၌လည်း ကောင်း၊ ဆရာလုစ်၌လည်းကောင်း၊ လန်ဒန်ဗဟိုစာကြည့်တိုက်၌လည်းကောင်း ရှိသည်။
ထိုယွန်းစာကို မည်သူမှ မည်သူ့ကို ရည်စူး၍လှူထားကြောင်း ဒေါက်တာသန်းထွန်း ဘာသာပြန်ပြီး သူ၏စာအုပ်၌ တင်ပြထားသည်။
လွယ်လုံ(တောင်ချွန်)ခြေရင်း၌ မြို့သစ်ကွက်ရိုက်ပြီး ၁၈၉၄-မှစတင်၍ တောင်ကြီးမြို့ တည်ဆောက်ခဲ့ပါ သည်။
အစိုးရရုံးများ၊ သစ်တောဌာန၊ အင်ဂျင်နီယာဌာန၊ ဆေးရုံ၊ ဗဟိုစာတိုက်နှင့်ကြေးနန်း၊ ရဲဌာန၊ ထောင်၊ လူထု လုပ်ငန်းဌာနများ ပါဝင်ခဲ့သည်။
ငါးရက်တစ်ဈေး၊ ဈေးရုံများပါမကျန် ဖော်ပြထားသည်။
(Upper Burma Gazetteer,P.237)၌ တောင်ကြီးဟူသည် ခေါင်းစဉ်အောက်တွင် ရေးမှတ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။
စော်ဘွားများနှင့်မြို့စားများ၏ ရပ်ကွက်ကိုလည်း သတ်မှတ်ပေးထားသည်။
ဈေးအနီး၌ ရပ်ကွက်ရှိနေခဲ့သည်။
၁၈၉၇-ခုတွင် မြို့တည်ဆောက်ပြီး စီးသွား၍ သန်းခေါင်စာရင်း မှတ်တမ်းဝင်ရာတွင် တောင်ကြီးအိမ်ခြေပေါင်း(၃၃၆)၊ လူဦးရေပေါင်း(၁၂၄၇)ရှိသည်။
စာရင်းအရ ရှမ်းလူမျိုး(၈၅၁)၊ ဗမာလူမျိုး(၁၇၅)၊ အိန္ဒိယလူမျိုး(၁၈၉)၊ တရုတ်လူမျိုး(၃၂)ပါဝင်ခဲ့ပြီး အခြားလူမျိုးမရှိ သေးပေ။
ယွန်းရှမ်းလူမျိုးများ၊ အင်းလေး၊ စံကား၊ ကယား(ကရင်နီ)၊ ကက္ကူဒေသတို့၌ နေခဲ့ပြီးဖြစ်သော်လည်း ရှမ်း စာရင်း၌သာ ပါဝင်သွားပြီး ယွန်းရှမ်းစာဟူ၍ သီးသန့်မဖော်ပြတော့ပေ။
ယွန်းရှမ်းလူမျိုးများ ကယားပြည်နယ်တွင်း၌ ၁၈၈၄-ခုနှစ်အထိ ဖားစည်များ သွန်းလောင်းခဲ့သည်။
ချင်းမိုင်၊ ကျိုင်းတုံတို့၌ ရွှပြေားခတ်သည့်လုပ်ငန်းများ ကျယ်ပြန့်ခဲ့သည်။
ကျိုင်းတုံမြို့၊ မဟာမြတ်မုနိဘုရားဂေါပကအဖွဲ့ဝင်၊ လုံဟောင်ခမ်းတို့၏မိသားစုသည် ယွန်းရှမ်း(ဂုံရှမ်း)ဖြစ်ပြီး ရွှပြေားခတ်သည့်လုပ်ငန်း လုပ်ကိုင်ခဲ့ကြသည်။
ထိုင်း ဘုရင်သမီးတော်(သီရိဒုံ)သည် မန္တလေးရှိ ရွှပြေားခတ်သည့်လုပ်ငန်းကို လာရောက်လေ့လာဖူးပါသည်။
ချင်းမိုင်ယွန်း ရှမ်းရွှပြေားခတ်လုပ်ငန်း၏ရှေးမူအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။
ဝါးထည်ပေါ်၌ သစ်စေးသုတ်ပြီး အလှခြယ်ခြင်းကို ယွန်း (ရှမ်း)ထည်ဟုခေါ်ပါသည်။
ပူးဂမ်(ပုဂံ)သို့ ယွန်းရှမ်းသုံ့ပန်းများ နေရာချပေးခဲ့သည်။
ဆရိုးယွန်းရှမ်းစကားကို ဗမာ (ဆကို သပြောင်းပြီး)သရိုး(သယိုး)ဟု အသံထွက်လာသည်။
ယွန်းရှမ်းစကားှေ-မသန ဟု ပြောလျှင် သက်ကယ် စိမ်း၏ပြာနှင့်သစ်စေးရောထားခြင်းဟုအဓိပ္ပာယ်ရသည်။
ယနေ့တိုင် ကျိုင်းတုံယွန်းထည်သည် ချည်မျှင်ဆရိုးပြုလုပ် နိုင်ပြီး ဖောင်းကြွပုံများ ဖော်နိုင်သော်လည်း ပုဂံ၌ ထိုကဲ့သို့ ချည်မျှင်သရိုး(သယိုး)မပြုလုပ်နိုင်ပေ။
Dr. Flansois Robinne, CCNRS, France မှ အင်းလေးဖောင်တော်ဦးဘုရားပွဲကို ၁၈၈၆၊ ၁၉၆၆၊ ၁၉၉၄ ခု နှစ်တို့တွင် လေ့လာပြီးမှတ်တမ်းနှင့်မြေပုံများ မှတ်တမ်းပြုခဲ့သည်။
အင်းလေး၌ ၁၈၈၆-က ရွာပေါင်း(၇)ရွာရှိပြီး အားလုံး ဘုရားပွဲသို့ ပါဝင်ကြသည်။
၁၉၆၆-ခုနှစ်တွင်(၁၅)ရွာရှိလာသည်။
၁၉၉၄-တွင်(၂၁)ရွာရှိလာပြီး ဘုရားပွဲ၌ ပါဝင်ကြသည်။
ယခု ကက္ကူဘုရားအနီး၌ သုံ့ပန်း ယွန်းရှမ်းရွာ ရှိခဲ့သည်။
သုံ့ပန်းရွာများ၊ ဘုရားကျွန်ရွာများသည် အခွန်တော် ပေးဆောင်ရခြင်းမရှိသောကြောင့် ရွာနာမည်သာရှိပြီး အခွန်ပေးဆောင်ရသော ရွာစာရင်း၌ မပါရှိပေ။
ထိုသုံ့ပန်းယွန်း ရှမ်းများ၌ မင်းညီမင်းသား၊ မင်းသမီးများ၊ လူဂုဏ်ထံများ၊ ပညာရှင်များ ပါရှိသည်။
အင်းလေး၊ အင်းတိန်ပတ်ဝန်းကျင် ၌ ယွန်းရှမ်းမင်းသမီး၏အုတ်ဂူစသည်ဖြင့် ပြောဆိုသံကြားရသည်။
ယွန်းရှမ်းဘာသာစကား၌(ကူ)ဆိုလျှင် ဘုရား အစုအေဝး၊(ဂွတ်း)ဆိုလျှင် နတ်(စင်)အစုအေဝးဖြစ်သည်။
ယွန်းရှမ်းများ ကွယ်လွန်၍ ကုသိုလ်အဖြစ်လည်းကောင်း မှတ်တမ်းအဖြစ်လည်းကောင်း ဘုရားတည်၍ လှူဒါန်းကြသည်။
ငွေကြေးမတတ်နိုင်သူများ(ဘုံသုံးဆင့်ဘုရား ကျောင်းဆောင်)များတည်၍ လှူဒါန်းကြသည်။
ကက္ကူဘုရားသည် ယွန်းရှမ်းများ သေဆုံးပြီး လှူဒါန်းခဲ့သော(ဘုရား စေတီနှင့်ဘုရားကျောင်းဆောင်)အစုအေဝး ဖြစ်သည်။
ယွန်းရှမ်းကမ္ပည်းစာတမ်းများကို ဒေါက်တာသန်းထွန်းမှမှတ် တမ်းတင်ပြီး အလှူရှင်နာမည်နှင့်ဆုတောင်းခြင်းတို့၏အဓိပ္ပာယ်ကို ဖော်ထုတ်ခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။
မြန်မာပြည်တွင်(ပုဂံ၊ စစ်ကိုင်း၊ ပုပ္ပါး၊ မန္တလေး)၌လည်းကောင်း၊ ကယားပြည်နယ်၌လည်းကောင်း၊ ယွန်းရှမ်း သုံ့ပန်းများ အနှံ့အပြား ရောက်ရှိနကြေပါသည်။
မထင်မရှားပင်နေရသောကြောင့် အချို့က ရှမ်းဟုခံယူပြီး အချို့ဒေ သခံ၏နာမည်ကိုသာ ယူလိုက်တော့သည်။
စကား(စမ်ကား)မြို့ရှိ ယွန်းရှမ်းများမှာမူ သုံ့ပန်းအဖြစ် ရောက်ရှိလာခြင်း မဟုတ်ပဲ မိမိ၏ဆန္ဒအလျောက် ဗုဒ္ဓဘာသာသာသနာပြုရန် မင်းညီမင်းသားများနှင့်အတူ ၁၄၇၉-ခုနှစ် သီးသန့်ရောက် ရှိလာခြင်းဖြစ်ကြောင်း ကွဲပြား၍ မှတ်သားပေးရန် ဖြစ်သည်။
ယွန်းရှမ်းစေတီထီးတော်နှင့်ဗမာစေတီထီးတော်ပုံများ မတူကြောင်းလည်း ကက္ကူဘုရားမှာ တွေ့နိုင်သည်။
ပြည်ထောင်စုကြီး အေးချမ်းသာယာပါစေ၊ လူမျိုးရေးစိတ်သည် ပြည်ထောင်စုတိုးတက်သာယာရေးကို ဟန့် တား၏။
တန်ရင်ဆေး၊ လွန်ရင်ဘေး ဆိုတာလို လူမျိုးရေးဆောင်ပုဒ်များ ကာလ၊ ဒေသ၊ ပယောဂပေါ်မူတည်၍ ပြန်လည်စဉ်းစားသင့်ကြောင်းပါခင်ဗျား...။
(ဦးစိုင်းစံအိုက်)Tai Freedom News, 2013, February-March, Vol.13, P.57 ကျမ်းကိုးစာရင်း (၁)စကားမြို့သမိုင်း (၂)ဇင်းမယ်ရာဇဝင်၊ မြန်မာ့သမိုင်းအဖွဲ့၊ အနှစ်(၅၀)စာစောင်၊ ၂၀၀၅။
(၃)Upper Burma Gazetteer, By J.G.Scott, Govt. Printing, Rangoon, Burma, 1901. (၄)ကိုယ်တိုင်လေ့လာချက်များ Category:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ။
ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲများ ရေရှည်တည်တံ့ရေးအတွက် မြန်မာနိုင်ငံသည် အခြားကမ္ဘာ့နိုင်ငံများနည်းတူ သဘာဝနယ်မြေများအား သတ်မှတ်တည်ထောင်လျက် ရှိသည်။
ပထမဦးဆုံး သဘာဝထိန်းသိမ်းရေးနယ်မြေအဖြစ် တောင်ကြီး ငှက်ဘေးမဲ့တောအား ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်။
၁၉၈၀ အစောပိုင်းနှစ်များတွင် မြန်မာနိုင်ငံ အစိုးရနှင့် ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှုအစီအစဉ် (UNDP) တို့ ပူးပေါင်းပြီး သဘာဝဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေး နှင့် အမျိုးသားဥယျာဉ်များ စီမံကိန်း (Nature Conservation National Park Project - NCNPP) ကို စတင်ခဲ့ပြီး ခေတ်သစ် ထိန်းသိမ်းကာကွယ်ရေးအား စတင်ခဲ့သည်။
NCNPP အတွင်း သစ်တောဦးစီးဌာနအောက်တွင် သဘာဝဝန်းကျင်နှင့် သားငှက်တိရစ္ဆာန်ထိန်းသိမ်းရေးဌာနအား ဖွဲ့စည်းပြီး သဘာဝထိန်းသိမ်းရေးနယ်မြေများ စီမံအုပ်ချုပ်မှု နှင့် ဇီဝမျိုးစုံ မျိုးကွဲ ထိန်းသိမ်းခြင်းကို တာဝန်ယူ ဆောင်ရွက်စေခဲ့သည်။
မြန်မာ့သစ်တောမူဝါဒ (၁၉၉၅) တွင် သဘာဝထိန်းသိမ်းရေးနယ်မြေများအား နိုင်ငံဧရိယာ၏ ၅% ဖြစ်စေရန် သတ်မှတ်ထားသည်။
၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် ရေးဆွဲခဲ့သော အမျိုးသားသစ်တောကဏ္ဍ နှစ်(၃၀) ပင်မ စီမံကိန်း (၂၀၀၁-၀၂ - ၂၀၃၀-၃၁) တွင် သဘာဝထိန်းသိမ်းရေးနယ်မြေများအား နိုင်ငံဧရိယာ၏ ၁၀% ဖြစ်စေရန် တိုးချဲ့သတ်မှတ်ခဲ့သည်။
လက်ရှိတွင် နိုင်ငံဧရိယာ၏ ၅.၇၅% ရှိပြီး မြောက်မြားလှသော ဂေဟစနစ်များကို ကိုယ်စားပြုသည့် သဘာဝထိန်းသိမ်းရေး နယ်မြေ (၃၉) ခုအား တည်ထောင်ပြီးဖြစ်ကာ မြန်မာ့သစ်တောမူဝါဒပါ ရည်မှန်းချက်အား ပြည့်မီပြီးဖြစ်သည်။
၁၉၉၆ ခုနှစ်အထိ သဘာဝထိန်းသိမ်းရေးနယ်မြေများမှာ နိုင်ငံဧရိယာ၏ ၁% အောက်တွင် သာရှိပြီး အရွယ်အစားအားဖြင့် ၀.၄၇ မှ ၂၁၅၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ ရှိသည်။
၁၉၉၆ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းတွင် သဘာဝထိန်းသိမ်းရေးနယ်မြေများအား မျိုးစိတ်ကိုသာ ထိန်းသိမ်း ကာကွယ်ခြင်းထက် ဂေဟစနစ်များကိုပါ ထိန်းသိမ်းခြင်းအတွက် တည်ထောင်လာပြီး အရွယ်အစား ကြီးမားသော သဘာဝထိန်းသိမ်းရေးနယ်မြေများ ပါဝင်လာသည်။
မြန်မာနိုင်ငံ၏ သဘာဝထိန်းသိမ်းရေးနယ်မြေများသည် မြောက်ဘက်ပိုင်း အယ်လပိုင်းသစ်တော များမှ တောင်ဘက်ပိုင်း ဒီရေတော နှင့် အပူပိုင်းမိုးသစ်တောများအထိ ကိုယ်စားပြုသည်။
သဘာဝထိန်းသိမ်းရေးနယ်မြေ (၃၉) ခုအနက် (၇) ခုမှာ အာဆီယံ အမွေအနှစ်ဥယျာဉ် စာရင်းတွင် ပါဝင်ပြီး နိုင်ငံအလိုက် အရေအတွက်အားဖြင့် အများဆုံးဖြစ်သည်။
အာဆီယံ အမွေအနှစ်ဥယျာဉ်များအဖြစ် သတ်မှတ်ခံထားရသော သဘာဝထိန်းသိမ်းရေး နယ်မြေများ မှာ ခါကာဘိုရာဇီ အမျိုးသားဥယျာဉ်၊ အင်းတော်ကြီး တောရိုင်းတိရစ္ဆာန် ဘေးမဲ့တော၊ အလောင်းတော်ကဿပ အမျိုးသားဥယျာဉ်၊ အင်းလေးကန် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန် ဘေးမဲ့တော၊ နတ်မတောင် အမျိုးသားဥယျာဉ်၊ မိန်းမလှကျွန်း တောရိုင်းတိရစ္ဆာန် ဘေးမဲ့တော နှင့် လန်ပိကျွန်း အဏ္ဏဝါအမျိုးသားဥယျာဉ်တို့ ဖြစ်သည်။
မိုးယွန်းကြီးအင်း ဘေးမဲ့တောအား ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အရေးပါသော ငှက်မျိုးစိတ်များ ကျက်စားနေမူကြောင့် Ramsar Site အဖြစ် ၂၀၀၅ ခုနှစ်မှစ၍ သတ်မှတ်ထားသည်။
နိုင်ငံဧရိယာ၏ ၁.၀၉% ရှိသော နေရာ (၇) ခုအား သဘာဝထိန်းသိမ်းရေး နယ်မြေအဖြစ် တည်ထောင်ရန် အဆိုပြုကြေညာချက် ထုတ်ပြန်ထားပြီး အတည်ပြုဖွဲ့စည်းနိုင်ရေး ဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။
ထိုကြောင့် သဘာဝထိန်းသိမ်းရေးနယ်မြေ (၄၅) ခု၊ နိုင်ငံဧရိယာ၏ ၆.၈၄% ရှိလာမည်ဖြစ်ပြီး အမျိုးသားသစ်တောကဏ္ဍ နှစ် (၃၀) ပင်မစီမံကိန်းပါ ရည်မှန်း ချက်ပြည့်မီရန် နောက်ထပ် ၃.၁၆% ကျန်ရှိမည်ဖြစ်သည်။
ကချင်ပြည်နယ်တွင် အီမောဘွန်း အမျိုးသားဥယျာဉ်အားလည်း သဘာဝထိန်းသိမ်းရေး နယ်မြေအဖြစ် တည်ထောင်ရန် စီစဉ် ဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။
မြန်မာနိုင်ငံသည် ပထဝီအနေအထားအရ ကွဲပြားခြားနားသော ဒေသကြီး (၃) ခု ဖြစ်သည့် မြောက်ဘက်တွင် ဟိမဝန္တာဒေသ၊ အရှေ့ဘက်တွင် အင်ဒိုချိုင်းနားဒေသ နှင့် တောင်ဘက် တွင် မလေး ကျွန်းဆွယ်ဒေသတို့အကြားတည်ရှိသည်။
၎င်းကဲ့သို့ ဒေသကြီး (၃)ခု နှင့် ဆက်စပ်တည်ရှိသည့်အပြင် နိုင်ငံတွင်းရှိ ကွဲပြားခြားနားသော မိုးရေချိန်၊ မြေမျက်နှာ သွင်ပြင်အနေအထား နှင့် ပေါများသော မြစ်ချောင်းများသည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် အမျိုးအစား စုံလင်လှသော သဘာဝသစ်တောများကို ဖြစ်ပေါ်တည်ရှိစေသည်။
ထို့ကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံအား အာရှ နှင့် ပစိဖိတ်ဒေသတွင် ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ အကြွယ်ဝဆုံး နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံဖြစ်သတ်မှတ်ထားပြီး သဘာဝတောအမျိုးအစား အများအပြားအား အောက်ပါအတိုင်း တွေ့ရှိရသည်။
အမျိုးအစားစုံလင်လှသော မြန်မာ့သစ်တောများတွင် ကျား၊ ဆင်၊ ကျားသစ်၊ ပြောင်၊ စိုင် အပါအဝင် နို့တိုက်သတ္တဝါ (၂၅၂) မျိုး၊ မိကျောင်း၊ စပါးကြီးမြွေ အပါအဝင် တွားသွားသတ္တဝါ (၂၉၃)မျိုး၊ ငှက်မျိုးစိတ် (၁၀၅၆) မျိုး၊ ကုန်းနေရေနေသတ္တဝါ (၁၃၉) မျိုး၊ ရေချို နှင့် ရေငံငါးမျိုးစိတ် (၇၇၅)မျိုး နှင့် ဝါး၊ ကြိမ်၊ သစ်ခွ နှင့် ဆေးဘက်ဝင်အပင် အပါအဝင် မျိုးစိတ်ပေါင်း (၁၁၈၂၀) ကျော်တို့အား မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။
ထို့အပြင် မြန်မာနိုင်ငံသည် ဒေသရင်းမျိုးစိတ် (Endemic Species) များကို ပိုင်ဆိုင် လျက်ရှိပြီး ၎င်းဒေသရင်းမျိုးစိတ်များတွင် နို့တိုက်သတ္တဝါ (၁) မျိုး၊ တွားသွားသတ္တဝါ (၂၂) မျိုး၊ ကုန်းနေရေနေမျိုးစိတ် (၆) မျိုး၊ ငှက်မျိုးစိတ် (၆) မျိုး နှင့် အပင် မျိုးစိတ် (၈) မျိုး တို့ပါဝင်သည်။
အဓိကအရေးပါသော ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ တည်ရှိနယ်မြေများ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် သက်ဆိုင်ရာ ဆက်စပ်အဖွဲ့အစည်းများ၊ ပုဂ္ဂိုလ်များ နှင့် တွေ့ဆုံမေးမြန်းခြင်း၊ ကျွမ်းကျင်သူပညာရှင်များ၏ အကြံဉာဏ်များကို တောင်းခံခြင်း နှင့် ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေထားသည့် ဆောင်းပါးစာတမ်းများအား သုံးသပ်ခြင်းတို့ဖြင့် ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ တည်ရှိနယ်မြေများ ဆန်းစစ်ဖော်ထုတ်ခြင်းကို ၂၀၀၂-၃ ခုနှစ်တွင် ဆောင်ရွက်ခဲ့ရာ မြန်မာနိုင်ငံတွင် Key biodiversity areas - KBA ၇၆ ခုရှိကြောင်း ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။
သားငှက်ထိန်းသိမ်းရေးအဖွဲ့(WCS)မှ ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် သက်ဆိုင်ရာ ဆက်စပ်အဖွဲ့အစည်းများ၊ ပုဂ္ဂိုလ်များ နှင့် တွေ့ဆုံမေးမြန်း၍ KBA များအား လေ့လာဆန်းစစ်ခဲ့ရာ နောက်ထပ် KBA ၇၄ ခု ဆန်းစစ်ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့ပြီး အပြီးသတ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ၁၃၂ ခုရှိကြောင်း ဖော်ထုတ်သတ်မှတ်နိုင်ခဲ့သည်။
KBA ၁၃၂ ခုအနက် ၃၅ ခုမှာ သဘာဝထိန်းသိမ်းရေးနယ်မြေများအဖြစ် တည်ထောင်ထားရှိပြီး ၆ ခုမှာ သဘာဝထိန်းသိမ်းရေးနယ်မြေများအဖြစ် တည်ထောင်ရန် အဆိုပြုထားသည်။
ထိန်းသိမ်းရေး ဆက်စပ်ဧရိယာများ ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲများ ရေရှည်ထိန်းသိမ်းကာကွယ်ရန်အတွက် ဆက်စပ်နေသော နယ်မြေ ဧရိယာများပါဝင်သည့် ထိန်းသိမ်းရေးဆက်စပ်ဧရိယာ(Conservation corridors)များ လိုအပ်သည်။
၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော လေ့လာဆန်းစစ်မှုအရ Corridor ၁၅ ခုရှိပြီး သားငှက် ထိန်းသိမ်းရေးအဖွဲ့ (WCS) မှ လေ့လာသုံးသပ်မှုအရ မြန်မာနိုင်ငံတွင် Corridor ၁၄ ခုရှိကြောင်း ပြင်ဆင်သတ်မှတ်နိုင်ခဲ့သည်။
စဉ်အမည်အမျိုးအစားဧရိယာ(စတုရန်းကီလိုမီတာ)၁ ချင်းတောင်တန်း ထိန်းသိမ်းရေး ဆက်စပ်ဧရိယာ ကုန်းတွင်းပိုင်း ၃၆,၂၇၂၂ ပဲခူးရိုးမ ထိန်းသိမ်းရေး ဆက်စပ်ဧရိယာ ကုန်းတွင်းပိုင်း ၁၆,၁၄၃၃ အနောက်ရှမ်းရိုးမ ထိန်းသိမ်းရေး ဆက်စပ်ဧရိယာကုန်းတွင်းပိုင်း ၂၇,၇၄၂၄ အထက်ချင်းတွင်း ရေဝေရေလဲ ထိန်းသိမ်းရေး ဆက်စပ်ဧရိယာကုန်းတွင်းပိုင်း ၅၀,၁၅၆၅ အောက်ချင်းတွင်း ရေဝေရေလဲ ထိန်းသိမ်းရေး ဆက်စပ်ဧရိယာကုန်းတွင်းပိုင်း ၄၀,၀၈၇၆ တနင်္သာရီဒေသ ထိန်းသိမ်းရေး ဆက်စပ်ဧရိယာကုန်းတွင်းပိုင်း ၄၂,၈၈၀၇ ရခိုင်ရိုးမ ထိန်းသိမ်းရေး ဆက်စပ်ဧရိယာကုန်းတွင်းပိုင်း ၄၇,၉၁၄၈ အထက်ဧရာဝတီ ရေဝေရေလဲ ထိန်းသိမ်းရေး ဆက်စပ်ဧရိယာကုန်းတွင်းပိုင်း ၁၀၁,၃၉၄၉ သံလွင်မြစ် ထိန်းသိမ်းရေး ဆက်စပ်ဧရိယာမြစ် ၇,၆၉၂၁၀ချင်းတွင်းမြစ် ထိန်းသိမ်းရေး ဆက်စပ်ဧရိယာမြစ် ၅,၂၉၉၁၁ ဧရာဝတီမြစ် ထိန်းသိမ်းရေး ဆက်စပ်ဧရိယာမြစ် ၁၉,၇၉၈၁၂ စစ်တောင်းမြစ် ထိန်းသိမ်းရေး ဆက်စပ်ဧရိယာမြစ် ၃,၀၄၈၁၃ တနင်္သာရီ အဏ္ဏဝါ ထိန်းသိမ်းရေး ဆက်စပ်ဧရိယာအဏ္ဏဝါ ၅၈,၆၀၆၁၄ ရခိုင် အဏ္ဏဝါ ထိန်းသိမ်းရေး ဆက်စပ်ဧရိယာအဏ္ဏဝါ ၄၀,၆၉၈ ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲနှင့် သဘာဝထိန်းသိမ်းရေးအသင်း ကိုးကား ပြင်ပလင့်ခ်များ ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးနှင့် သစ်တောရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန သစ်တောဦးစီးဌာန Myanmar Biodiversity ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲနှင့် သဘာဝထိန်းသိမ်းရေးအသင်း သားငှက်ထိန်းသိမ်းရေးအဖွဲ့ Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ သဘာဝထိန်းသိမ်းရေးနယ်မြေများ Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဘေးမဲ့တောများ Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဥယျာဉ်များ။
မန်လည်ဆရာတော် ဘုရားသည် လင်ဟူသောဝါဟာရကို ပီပီပြင်ပြင် စကားရွှင်ရွှင်နှင့်ပင် အဘိဓာန် ဖွင့်သွားတော်မူ၏။
ဘယ်လိုသတ္တဝါမျိုးကို လင်ခေါ်လေသနည်း။
ပဒုမပြဇာတ်မှာပင် "လင်" ဟူသောစကားလုံး၏အနက်ကို သဘောပေါက်လွယ်အောင် ကောက်ခါငင်ကာ ဖွင့်ထားခဲ့သည်ကား"လင်"ယောက်ျားကို လင်ဆိုသည်မှာကား ထိုမယားတို့ အယားစိတ်ဝင်၊ ယားမရွှင်က ကြည်လင်စေသောအားဖြင့် တကားကားနှင့်ယောက်ျားဓမ္မတာ နေ့နေ့ညည၊ ထိုကိစ္စကို လုံ့လပြုတတ်ရှာ၍ လင်ဟူပါသည်။
လူ့အခေါ်မှတ်ကြ။
အလုပ်မအားအောင် များနေ၍ ပင်ပန်း၍ ဝတ်ချင် စားချင်၍ ပွဲလမ်းသဘင်သွား ချင်၍ စိတ်လက်မရွှင် မကြည်လင်ဖြစ်နေသော မယားကို (ဝါ) ဟိုသင်းကြောင့် ယားရ၊ သည်သင်းကြောင့်ယားရနှင့်တကိုယ်လုံး ယား၍ မကြည်မလင် ဖြစ်နေသော မယားကို ကြည်လင်စေတတ်သောကြောင့် လင်ယောက်ျား ဖြစ်သူသည် မယားတယောက် ဝမ်း မြောက်ကြည်လင်၍ တရွှင်ရွှင်ဖြစ်နေစေရန်အတွက် နေ့ညမရှောင် အလုပ်လုပ်ရသည်။
ထိုကြောင့် ယောက်ျားကို လင်ဟုခေါ်ကြောင်းကို ဆိုသည်။
တဖန် လင်နှင့်မယားတို့၏ အညမညသဘောကို ဆရာတော်က ဆက်၍ ပြောပြန်သည်မှာ-မယားနှင့်လင်၊ ပျော်ပါးရွှင်သည်၊ ဝမ်းတွင်တောင့်ပါမှ။
ဝမ်းမဝ၍ မထနိုင်ကြလျှင်၊ ထိုယောက်ျားလည်း မယားနိုင်ကြ၊ မယားကလည်း မိန်းမယားမြဲ မယားနိုင်ပဲ သည်လင်လဲ မလင်ချင်ဘူး လင်မယားနှစ်ယောက်၏ပျော်ရွှင်မှု၊ စိတ်နှလုံးချမ်းမြေ့မှု၌ အဓိကအချက်မှာ ဝမ်း ရေးဖြစ်လေသည်။
အူမçတောင့်ဖို့အရေးကြီးသည်။
လူလောကတွင် အူမတောင့်တောင့်နှင့် မကြောင့်မကြ နေနိုင်ရေးအတွက် မယားကလည်း မယားအလျောက်။
လင်ကလည်း လင့် အလိုက် ထိုက်ထိုက်တန်တန် လင်တထမ်း၊ မယားတရွက်ဆိုသကဲ့သို့ အလုပ်လုပ်ကြရမည်။
လင်နှင့်မယား နှစ်ယောက်စလုံး မလုပ်မကိုင်ပဲ ထိုင်နေမည်ဆိုသောမယားလည်း ယားနိုင် မည်မဟုတ်။
လင်လည်း လင်နိုင်မည်မဟုတ်။
ထို့ကြောင့် ယားနိုင်၊ လင်နိုင်လာအောင် မယားကလည်း မယားနှင့်တန်သောအ လုပ်ကို လုပ်၊ လင်ကလည်း လင်နှင့်တန်သောအလုပ်ကို ယောက်ျားတို့၏ဇွဲမာန်ဖြင့် မတွန့် မဆုတ် ကြိုးစား၍ လုပ်ကြ။
ကိုယ်စီကိုယ်ငှ အလကားမနေပဲ ယားကြဟုဆိုလိုသည်။
ဒဂုန်ဦးစန်းငွေ ရေး ၁၉၇၉-ခုနှစ်၊ ဇွန်လထုတ် မြဝတီမဂ္ဂဇင်း စာမျက်နှာ(၄၉ မှ ၅၁ထိ)၌လာရှိသော ဆောင်းပါး လင်ကောင်းတစ်ဦးသည် မိမိ၏ ဇနီးအပေါ် ချစ်ခင်လေးစားမှုရှိရုံသာမက ဇနီး၏ လိုအပ်ချက်များကို ဖြည့်ဆည်းပေးရမည်။
ဇနီးသည် ဘဝတွင် စိတ်ချမ်းသာစွာ နေထိုင်နိုင်ရန် လင်တွင် တာဝန်များစွာရှိသည်။
လင်ကောင်းတစ်ဦးအတွက် အဓိကကျသော ကျင့်ဝတ်များကို ပါထိကဝဂ်နှင့် ၎င်းအဋ္ဌကထာအတိုင်း အောက်တွင်ဖော်ပြထားပါသည်။
) ၁. လေးစားမှု (သမ္မာနနာယ) လင်သည် ဇနီးအား ရိုသေလေးစားရမည်။
"မိန်းမ"၊ "ကျွန်မ" စသည်ဖြင့် နှိမ့်ချသော စကားလုံးများဖြင့် မခေါ်ဆိုရပါ။
"မိခင်"၊ "မယား" စသည်ဖြင့် လေးစားဖွယ် စကားလုံးများဖြင့် ခေါ်ဆိုရမည်။
ဇနီး၏ အမြင်ကိုလည်း လေးစားစွာ နားထောင်ပေးရမည်။
၂. မထီမဲ့မြင်ပြုခြင်း (အနဝမာနနာယ) လင်သည် ဇနီးအား မထီမဲ့မြင် မပြုရပါ။
အခြားသူများရှေ့တွင် ဇနီးအား အရှက်ခွဲခြင်း၊ နှိမ့်ချခြင်းမျိုး မပြုလုပ်ရပါ။
ဇနီး၏ အမှားကို ထောက်ပြလိုပါကလည်း နှစ်ဦးတည်း တည်ငြိမ်စွာ ပြောဆိုရမည်။
၃. သစ္စာရှိခြင်း (အနတိစရိယာယ) လင်သည် ဇနီးအပေါ် သစ္စာရှိရမည်။
အခြားသော မိန်းမများနှင့် ဖောက်ပြန်ခြင်းမျိုး မပြုလုပ်ရပါ။
ဇနီးအား တစ်ဦးတည်း ချစ်မြတ်နိုးပြီး သစ္စာရှိစွာ ပေါင်းသင်းရမည်။
၄. အခွင့်အာဏာကို စွန့်လွှတ်ခြင်း (ဣဿရိယဝေါဿဂ္ဂေန) လင်သည် ဇနီးအား အိမ်မှုကိစ္စများတွင် လွတ်လပ်စွာ ဆောင်ရွက်ခွင့် ပေးရမည်။
ဇနီး၏ ဆန္ဒနှင့်အညီ ဆောင်ရွက်ခွင့် ပေးခြင်းဖြင့် ဇနီးအား ယုံကြည်မှုနှင့် လေးစားမှု ပြသရမည်။
ဥပမာ - ချက်ပြုတ်ရေးတွင် ဇနီးအား လွတ်လပ်စွာ ရွေးချယ်ခွင့် ပေးခြင်း။
၅. အလှဆင်ပေးခြင်း (အလင်္ကာရာနုပ္ပဒါနေန) လင်သည် မိမိ၏ ဇနီးအား တန်ဖိုးထားသော လက်ဆောင်ပစ္စည်းများ ပေးခြင်းဖြင့် ဂုဏ်ပြုရမည်။
မိမိ၏ စွမ်းနိုင်သရွေ့ ဇနီးအား လှပသော အဝတ်အစားများ၊ အဆင်တန်ဆာများ ပေးဆင်ပေးရမည်။