kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
အာဟာရဇ-သုဒ္ဓဋ္ဌက ကလာပ် = အာဟာရကြောင့် ဖြစ်သော သက်သက်သော ဩဇာလျှင် (၈)ခုမြောက် ရှိသော ရုပ်ကလာပ်၊ ၂။
လဟုတာဒေကဒသက ကလာပ် = လဟုတာစသည်လျှင် (၁၁)ခုမြောက်ရှိသော ရုပ်ကလာပ်၊ ဤရုပ်ကလာပ် နှစ်မျိုးတို့တွင် နံပါတ် (၁)ကား (၆)ဒွါရတို့၌လည်းကောင်း, (၄၂)ကောဋ္ဌာသတို့တွင် အာဟာရဇရုပ်ကလာပ် ရကောင်းရာ အချို့အချို့သော ကောဋ္ဌာသတို့၌လည်းကောင်း ရရှိနိုင်၏၊ ရုပ်အစစ်တို့တည်း၊ ဝိပဿနာရှုကောင်းသော ရုပ်တို့တည်း။
နံပါတ် (၂) ရုပ်ကလာပ်သည်လည်း (၆)ဒွါရနှင့် အာဟာရဇရုပ်ကလာပ် ရကောင်းရာ အချို့အချို့သော ကောဋ္ဌာသတို့၌ ထိုက်သလို ရရှိနိုင်၏၊ သို့သော် ရုပ်အတုများနှင့်ကား ရောနှောနေ၍ ယင်းရုပ်အတုတို့ကား ဝိပဿနာ မရှုကောင်းပေ။
ရုပ်တရားတို့ကို သိမ်းဆည်းရာ၌သာ ရောနှော၍ သိမ်းဆည်းရန်ဖြစ်သည်။
ဝိပဿနာရှုရာ၌ကား ယင်းရုပ်အတုတို့ကို ချန်လှပ်ထား၍ ရုပ်အစစ်တို့ကိုသာ ဝိပဿနာရှုရမည် ဖြစ်သည်။
ယင်းသို့ဖြစ်လျှင် ဝိပဿနာ ရှုရမည့်ရုပ်မှာ နံပါတ် (၁) ရုပ်ကလာပ်နှင့် ပုံစံတူသွားပေပြီ။
အဇ္ဈတ္တနှင့် ဗဟိဒ္ဓ သက်ရှိသတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌သာ ယင်းရုပ်ကလာပ်နှစ်မျိုးလုံးကို ရရှိနိုင်သည်။
အာဟာရ (ဩဇာ) ၏ ကျေးဇူးပြုပုံ (ပစ္စည်း) ဇနက (ဖြစ်စေသောအကြောင်း) နှင့် ဥပတ္ထမ္ဘက (ထောက်ပံ့သောအကြောင်း): ကဗဠီကာရအာဟာရ (စားလိုက်သောအစာမှ ဩဇာ) သည် အာဟာရဇရုပ်များကို တိုက်ရိုက် ဖြစ်စေသော ဇနကအကြောင်း ဖြစ်သည်။
၎င်းသည် ကံ၊ စိတ်၊ ဥတု ကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်များကိုမူ ထောက်ပံ့သော ဥပတ္ထမ္ဘကအကြောင်း အဖြစ်သာ ကျေးဇူးပြုသည် (သို့သော် ဋီကာများ၏ အဆိုအရ စိတ္တဇရုပ်ကို အာဟာရက ထောက်ပံ့မှု မရှိဟု ပဋ္ဌာန်းနည်းအရ ဆိုသည်)။
ဖြစ်ပေါ်လာပြီးသော အာဟာရဇရုပ်များတွင်ပါဝင်သည့် ဩဇာသည်လည်း နောက်ထပ် အာဟာရဇရုပ်များ ဖြစ်ပေါ်ရန်အတွက် ဇနကရော ဥပတ္ထမ္ဘကပါ ဖြစ်နိုင်သည်။
ထောက်ပံ့မှု ပစ္စည်းသတ္တိများ: အာဟာရ (ဩဇာ) သည် အခြားရုပ်များကို ထောက်ပံ့ရာ၌ အဓိကအားဖြင့် အတ္ထိပစ္စည်း (ရှိဆဲဖြစ်သော အကြောင်းတရားကြောင့် အကျိုးဖြစ်ခြင်း) နှင့် အဝိဂတပစ္စည်း (မကင်းကွာသေးသော အကြောင်းတရားကြောင့် အကျိုးဖြစ်ခြင်း) တို့ဖြင့် ကျေးဇူးပြုပါသည်။
အတ္ထိ: အကြောင်းဖြစ်သော အားပေးထောက်ပံ့တတ်သည့် အာဟာရဩဇာ နှင့် အကျိုးဖြစ်သော (ကမ္မဇ၊ စိတ္တဇ၊ ဥတုဇ၊ အာဟာရဇ) ဩဇာတို့သည် ထင်ရှားရှိနေခိုက် အချင်းချင်း ကျေးဇူးပြုသော သတ္တိဖြစ်သည်။
အဝိဂတ: ယင်း အကြောင်း အကျိုး နှစ်ရပ်လုံးတို့ မကင်းကွာမီ၊ မချုပ်ပျောက်မီ အချင်းချင်း ကျေးဇူးပြုပေးသော သတ္တိကို အဝိဂတပစ္စယသတ္တိဟု ခေါ်ဆို၏။
ဤသို့လျှင် အာဟာရပစ္စည်းသည် အကြောင်းပစ္စည်းတရား အကျိုးပစ္စယုပ္ပန်တရား နှစ်မျိုးလုံးတို့၏ ထင်ရှားဖြစ်နေတုန်း ရှိနေတုန်းမှာသာလျှင် အတ္ထိသတ္တိ အဝိဂတသတ္တိတို့ဖြင့်လည်း ကျေးဇူးပြု၏၊ သုတ္တန်နည်း အလိုအားဖြင့် (အဋ္ဌကထာ၊ ဋီကာ အဖွင့်အရ) နိဿယသတ္တိ (မှီရာအဖြစ် ကျေးဇူးပြုခြင်း) ဖြင့်လည်း ကျေးဇူးပြု၏ဟု မှတ်သားပါလေ။
(မဟာဋီ၊၂၊၄၀၃-၄၀၄။
) အာဟာရသမုဋ္ဌာန်ရုပ် (၁၄) မျိုး အာဟာရကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ရုပ်များမှာ အောက်ပါ (၁၄) မျိုး ဖြစ်သည်ဟု ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ပြဆိုပါသည်- ပထဝီဓာတ် အာပေါဓာတ် တေဇောဓာတ် ဝါယောဓာတ် ဝဏ္ဏ (အရောင်) ဂန္ဓ (အနံ့) ရသ (အရသာ) ဩဇာ (အာဟာရဓာတ်) - (ဤ ၈ ခုကို ဩဇဋ္ဌမကရုပ်ဟု ခေါ်သည်) အာကာသဓာတု (ဟင်းလင်းပြင်ဓာတ်) လဟုတာ (ပေါ့ပါးမှု) မုဒုတာ (နူးညံ့မှု) ကမ္မညတာ (ပြုပြင်လွယ်မှု) ဥပစယ (ဖြစ်ပွားမှု/တိုးပွားမှု) သန္တတိ (အစဉ်ဆက်မှု) အာဟာရပစ္စယ ဥတုသမုဋ္ဌာန်ရုပ် အာဟာရဇ ရုပ်ကလာပ်များတွင် ပါဝင်သော တေဇောဓာတ် (အာဟာရသမုဋ္ဌာန် တေဇောဓာတ်) သည်လည်း ၎င်း၏ တည်ခိုက် (ဌီခဏ) တွင် ဥတုဇ ဩဇဋ္ဌမက ရုပ်ကလာပ်အသစ် (ဥတုကြောင့်ဖြစ်သောရုပ်) ကို ဖြစ်စေနိုင်ပါသည်။
၎င်းကို အာဟာရလျှင် အထောက်အပံ့ရှိသော ဥတုကြောင့်ဖြစ်သောရုပ် (အာဟာရပစ္စယ ဥတုသမုဋ္ဌာန်ရုပ်) ဟု ခေါ်ပါသည်။
နိဂုံး ချုပ်၍ဆိုရလျှင် အာဟာရဇရုပ်သည် သတ္တဝါတို့ စားသုံးသော အစာအာဟာရထဲမှ ဩဇာဓာတ်က ကံကြောင့်ဖြစ်သော ဝမ်းမီးတေဇောဓာတ်၏ အကူအညီဖြင့် ဖြစ်ပေါ်စေသော ရုပ်အစု ဖြစ်သည်။
၎င်းသည် ခန္ဓာကိုယ်၏ ရပ်တည်ရှင်သန်ရေးအတွက် မရှိမဖြစ် လိုအပ်ပြီး အလွန်သိမ်မွေ့သော ဖြစ်စဉ်တစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း အဘိဓမ္မာ ကျမ်းဂန်များက အသေးစိတ် ဖွင့်ဆိုထားပါသည်။
ဤကဲ့သို့သော အာဟာရဇရုပ်၏ ဖြစ်မှုကိုကား နိဗ္ဗာန်ကို လိုလားတောင့်တလျက်ရှိသော အသင်ယောဂါဝစရ ပုဂ္ဂိုလ်သူမြတ်သည် ဉာဏ်ပညာမျက်စိ (ဉာဏ်ပညာစက္ခု) ဖြင့် ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက် ထွင်းဖောက် သိမြင်အောင် ရှုပွားရမည် သာ ဖြစ်ပေသည်။
(ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၂၅၁။
) ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် အာဟာရဇရုပ် ရှုပုံ အာဟာရဇရုပ် ဖြစ်ပုံ အပိုင်း ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ Category:ဝိပဿနာ။
ဂေါစရရုပ် သည် စက္ခုဝိညာဏ် စ ​သော ပဉ္စဝိညာဏ်တို့၏ ကျက်စားရာ အာရုံမျိုးကို ဆိုလိုသည်။
ဂေါစရရုပ် (၄) မျိုး ရှိ၏။
၎င်းတို့မှာ (၁) ရူပါရုံ − အဆင်း၊ (၂) သဒ္ဒါရုံ − အသံ၊ (၃) ဂန္ဓာရုံ − အနံ့၊ (၄) ရသာရုံ − အချို၊ အချဉ် စသော အရသာမျိုး တို့ဖြစ်ကြသည်။
ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ ကျန်ရှိသည်မှာ မဟာဘုတ်ကြီးလေးပါး ပါဝင်ပြီးဖြစ်၍ ကျန်ရှိလေသည်။
ပထဝီဖောဋ္ဌဗ္ဗ၊ တေဇောဖောဋ္ဌဗ္ဗ၊ ဝါယောဖောဋ္ဌဗ္ဗ ဟူ၍ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ သုံးပါးပင် ရှိ၏။
ဤဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံကို ထည့်လျှင် ဂေါစရရုပ်ငါးပါး ဖြစ်၏။
ထိုငါးပါးတို့တွင် ရူပါရုံသည် စက္ခု ၏ အာရုံ ဖြစ်သည်။
သဒ္ဒါရုံသည် သောတ၏ အာရုံဖြစ်သည်။
ဂန္ဓာရုံသည် ဃာန၏ အာရုံ ဖြစ်သည်။
ရသာရုံသည် ဇိဝှါ၏ အာရုံ ဖြစ်သည်။
ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံသည် ကာယ၏ အာရုံ ဖြစ်သည်။
ရုပ်ဇီဝိတ(ရုပ်ဇီဝိတိန္ဒြေ) သည် ရုပ် (၂၈) ပါးတွင် တစ်ပါးအပါအဝင် ဖြစ်ပြီး၊ ကံကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ် (ကမ္မဇရုပ်) တို့၏ အသက်ရှင်သန်မှုကို ထိန်းသိမ်းပေးသော အရေးပါသည့် ရုပ်တရား ဖြစ်သည်။
၎င်း၏ သဘောသဘာဝ၊ အလုပ်ကိစ္စ၊ ထင်ရှားပုံ နှင့် အကြောင်းတရားတို့ကို အောက်ပါအတိုင်း လေးမျိုးခွဲခြား၍ နားလည်နိုင်ပါသည်- ရုပ်ဇီဝိတ၏ လက္ခဏာဒိစတုက္က ၁။
လက္ခဏာ အတူဖြစ် ကမ္မဇရုပ်တို့ကို စောင့်ရှောက်ခြင်း: ရုပ်ဇီဝိတ၏ ပင်ကိုယ်သဘောလက္ခဏာမှာ မိမိနှင့်အတူ တစ်ကလာပ်တည်း၌ ဖြစ်သော ကမ္မဇရုပ်တို့ကို မပျက်စီးရအောင် အစဉ် စောင့်ရှောက်ခြင်း (`အနုပါလန`) ဖြစ်သည်။
ထို့ကြောင့် ၎င်းကို ကမ္မဇရုပ်များ၏ "အသက်" ဟု တင်စားခေါ်ဝေါ်ကြသည်။
ရသ ကမ္မဇရုပ်တို့ကို ဖြစ်စဉ်အတွင်း မျှစေ/အသက်ရှည်စေခြင်း: ထိုအတူဖြစ် ကလာပ်တူ ကမ္မဇရုပ်တို့ကို ၎င်းတို့၏ သက်တမ်း (ရုပ်သက် ၁၇ ချက်) အတွင်း၊ ဥပါဒ်မှ ဘင်သို့တိုင်အောင် (`ပဝတ္တန`) ဆက်လက်ဖြစ်စေခြင်း၊ မကွယ်မပျောက်သေးဘဲ ထင်ရှားရှိနေအောင် မျှတစေခြင်း၊ အသက်ရှည်စေခြင်း ကိစ္စကို ဆောင်ရွက်သည်။
ပစ္စုပဋ္ဌာန် ကမ္မဇရုပ်တို့ကို တည်တံ့စေသော သဘော: ထိုအတူဖြစ် ကလာပ်တူ ကမ္မဇရုပ်တို့ကို ၎င်းတို့၏ သက်တမ်း မကုန်ဆုံးမီ (ဘင်မရောက်မီ) တည်တံ့နေအောင် ထားပေးတတ်သော (`ဌပန`) သဘောတရားအဖြစ် ယောဂီ၏ ဉာဏ်တွင် ရှေးရှုထင်လာသည်။
ပဒဋ္ဌာန် ထိန်းသိမ်းအပ်သော ကလာပ်တူ မဟာဘုတ်: ရုပ်ဇီဝိတသည် မိမိက စောင့်ရှောက်ထိန်းသိမ်းရမည့် (`ယာပယိတဗ္ဗ`)၊ မိမိနှင့်အတူ တစ်ကလာပ်တည်း၌ ဖြစ်သော ကမ္မဇ မဟာဘုတ်ဓာတ်ကြီးလေးပါးကို အနီးကပ်ဆုံးသော အကြောင်းအဖြစ် မှီ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။
အလုပ်လုပ်ပုံ နှင့် ကန့်သတ်ချက်များ ကမ္မဇရုပ်အတွက်သာ: ရုပ်ဇီဝိတသည် မိမိနှင့် ကလာပ်တူဖြစ်သော ကမ္မဇရုပ် များကိုသာ စောင့်ရှောက်သည်။
အခြားကလာပ်မှ ကမ္မဇရုပ်များကို၎င်း၊ စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော (စိတ္တဇ)၊ ဥတုကြောင့်ဖြစ်သော (ဥတုဇ)၊ အာဟာရကြောင့်ဖြစ်သော (အာဟာရဇ) ရုပ်တို့ကို၎င်း မစောင့်ရှောက်နိုင်ပါ။
အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုရုပ်များသည် မိမိတို့၏ အကြောင်းရင်း (စိတ်၊ ဥတု၊ အာဟာရ) များကပင် တည်တံ့အောင် စောင့်ရှောက်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။
ကမ္မဇရုပ်မှာမူ အကြောင်းရင်းကံ ချုပ်ဆုံးပြီးနောက် ကာလကြာမြင့်မှ ဖြစ်ပေါ်လာရသဖြင့် အမိမဲ့သားကို နို့ထိန်းက စောင့်ရှောက်ရသကဲ့သို့ ရုပ်ဇီဝိတက သက်တမ်းစေ့အောင် စောင့်ရှောက်ပေးရသည်။
ကလာပ်တစ်ခုချင်းစီ၌သာ အကျိုးသက်ရောက်မှု: ကမ္မဇရုပ်ကလာပ်တိုင်း၌ ဇီဝိတရုပ် ပါရှိသည်။
ကလာပ်တစ်ခု (ဥပမာ- စက္ခုဒသကကလာပ်) ရှိ ဇီဝိတရုပ်သည် ထိုကလာပ်အတွင်းရှိ ကြွင်းကမ္မဇရုပ် (၉) ပါးကိုသာ စောင့်ရှောက်သည်။
မှီခိုတည်ရှိမှု: ရေသည် ကြာကို ထင်ရှားရှိမှ စောင့်ရှောက်နိုင်သကဲ့သို့၊ ဇီဝိတသည်လည်း မိမိစောင့်ရှောက်ရမည့် ကမ္မဇရုပ်များ ထင်ရှားရှိနေမှသာ စောင့်ရှောက်မှုကိစ္စကို ပြုလုပ်နိုင်သည်။
မိမိကိုယ်ကို စောင့်ရှောက်ပုံ: လှေသူကြီးသည် လှေကို ကမ်းရောက်အောင် လှော်ခြင်းဖြင့် မိမိကိုယ်တိုင်ပါ ကမ်းသို့ရောက်သကဲ့သို့၊ ဇီဝိတသည်လည်း မိမိစောင့်ရှောက်ရမည့် ကမ္မဇရုပ်များနှင့် အတူဖြစ်ခြင်း၊ ဆက်စပ်ခြင်းအားဖြင့်သာ မိမိကိုယ်တိုင် ဖြစ်တည်နိုင်၊ အသက်ရှည်နိုင်သည်။
အတူဖြစ် ကမ္မဇရုပ်များကို စောင့်ရှောက်ခြင်းဖြင့် မိမိကိုယ်တိုင်၏ တည်တံ့မှုကိုလည်း ပြီးစီးစေသည်။
ချုပ်ပျက်ခြင်းကို မတားဆီးနိုင်: ဇီဝိတသည် ကမ္မဇရုပ်များကို သက်တမ်းစေ့အောင် စောင့်ရှောက်သော်လည်း၊ သက်တမ်းကုန်၍ ချုပ်ပျက်ရမည့်အခါ (ဘင်ကာလ) တွင်မူ ချုပ်ပျက်ခြင်းကို မတားဆီးနိုင်ပါ။
အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဇီဝိတကိုယ်တိုင် အပါအဝင် ကမ္မဇရုပ်အားလုံးသည် အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ သဘောရှိသော အကြောင်းတရားများ (အတိတ်ကံ၊ ပစ္စုပ္ပန် စိတ် ဥတု အာဟာရ) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရသဖြင့် အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ သဘောမှ မလွန်ဆန်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။
ရုပ်အစဉ်၏ ဆက်မပြတ်ဖြစ်မှုကို ကျေးဇူးပြုခြင်း: ဇီဝိတသည် ကမ္မဇရုပ်တစ်ခု၏ တည်ချိန် (ခဏဋ္ဌိတိ) အတွက်သာမက၊ ကမ္မဇရုပ်အသစ်များ ရှေးရုပ်မချုပ်မီ ဆက်ကာဆက်ကာ အဆင့်ဆင့် ဖြစ်ပေါ်နေမှု (ပဗန္ဓဌိတိ သို့မဟုတ် ပဗန္ဓာနုပစ္ဆေဒ) အတွက်လည်း အကြောင်းတရား ဖြစ်သည်။
ဤသို့ ရုပ်အစဉ် ဆက်မပြတ်ဖြစ်မှုကို ကျေးဇူးပြုသောကြောင့်သာ သတ္တဝါတို့ အသက်ရှည်နိုင်ခြင်း၊ အသက်ကုန်၍ သေဆုံးခြင်း (အာယုက္ခယမရဏ) ဖြစ်ပေါ်နိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။
တည်ရှိရာနေရာ နှင့် ရှုမှတ်ပုံ တည်ရှိရာ: ရုပ်ဇီဝိတသည် အစာချေ ဝမ်းမီး (ပါစကတေဇော) နှင့်အတူ ကမ္မဇရုပ်ကလာပ်များ တည်ရှိသော တစ်ကိုယ်လုံး၌ (ဆံဖျား၊ မွေးဖျား၊ ခြေသည်း လက်သည်းဖျား၊ ခြောက်သွေ့သော အရေဖျားမှ လွဲ၍) ပျံ့နှံ့ တည်ရှိသည်။
ရှုမှတ်ပုံ: မိမိရှုလိုသော ကမ္မဇရုပ်ကလာပ်တစ်ခုကို ဓာတ်ခွဲ၍ ဇီဝိတရုပ်ကို ရွေးထုတ်ပြီး အထက်တွင် ဖော်ပြခဲ့သော လက္ခဏာ၊ ရသ၊ ပစ္စုပဋ္ဌာန်၊ ပဒဋ္ဌာန် လေးမျိုးဖြင့် ရှုမှတ်ပါ။
အချုပ်အားဖြင့် ရုပ်ဇီဝိတသည် ကံကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်တရားတို့၏ အသက်သဖွယ်ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းတို့ကို သက်တမ်းစေ့ တည်တံ့စေရန်နှင့် ရုပ်အစဉ် ဆက်မပြတ် ဖြစ်ပေါ်နေစေရန် အဓိက စောင့်ရှောက် ထိန်းသိမ်းပေးသော ပရမတ်ရုပ်တရားတစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။
နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ - စတုတ္ထတွဲ - ဖားအောက်တောရဆရာတော် ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် ၁၆။
ရုပ်ဇီဝိတ ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ Category:ဝိပဿနာ။
ဝိကာရရုပ် ဆိုသည်မှာ နိပ္ဖန္နရုပ် (ရုပ်အစစ်) တို့၏ ထူးခြားသော အမူအရာ၊ ပြောင်းလဲမှု အခြင်းအရာများကို ဖော်ပြသည့် အနိပ္ဖန္နရုပ် အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။
ကျမ်းစာအရ ဝိကာရရုပ် (၅) ပါး ရှိသည်ဟု ဆိုပါသည်။
၎င်းတို့မှာ- လဟုတာ၊ မုဒုတာ၊ ကမ္မညတာ (၃) ပါး ဤရုပ်သုံးမျိုးသည် စိတ်၊ ဥတု၊ အာဟာရ ဟူသော အကြောင်းတရားများ ကောင်းမွန်မျှတသည့်အခါ ထိုအကြောင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ရုပ်အစစ် (တိဇနိပ္ဖန္နရုပ်) တို့၌ ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ထူးခြားသော အရည်အသွေးများ ဖြစ်ကြသည်။
၎င်းတို့သည် အမြဲတစေ အတူတကွ ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိပြီး (တစ်ပါးဖြစ်လျှင် ကျန်နှစ်ပါးပါ ဖြစ်သည်)၊ တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ခွဲခြားသိမြင်ရန် ခဲယဉ်းသော်လည်း သဘာဝလက္ခဏာအားဖြင့် ကွဲပြားကြသည်။
၎င်းတို့သည် သက်ရှိ၊ အထူးသဖြင့် ကာမဘုံသား သတ္တဝါတို့၌သာ ဖြစ်ပြီး၊ ကံကြောင့်ဖြစ်သော ကမ္မဇရုပ်များ၊ သက်မဲ့အရာဝတ္ထုများနှင့် ရူပဗြဟ္မာဘုံတို့၌ မရှိကြပါ။
ရူပဿ လဟုတာ (ရုပ်၏ ပေါ့ပါးခြင်း)=== လက္ခဏာ: ရုပ်အစစ်တို့၏ မလေးလံ မနှေးကန်သော ပေါ့ပါးသွက်လက်ခြင်း သဘော (`အဒန္ဓတာ`)။
ရသ: ရုပ်၏ လေးလံမှုကို ပယ်ဖျောက်ခြင်း (`ဂရုဘာဝဝိနောဒန`)။
ပစ္စုပဋ္ဌာန်: ရုပ်၏ ပေါ့ပါးလျင်မြန်စွာ ပြောင်းရွှေ့ဖြစ်ပေါ်နိုင်ခြင်း (`လဟုပရိဝတ္တိတာ`)။
ပဒဋ္ဌာန်: ပေါ့ပါးသော ရုပ် (`လဟုရူပ`)။
(ကျန်းမာသော သူ၏ ကိုယ်လက်ကဲ့သို့ ပေါ့ပါးသွက်လက်ခြင်း) === ရူပဿ မုဒုတာ (ရုပ်၏ နူးညံ့ခြင်း) လက္ခဏာ: ရုပ်အစစ်တို့၏ မခက်ထန် မကြမ်းတမ်းသော နူးညံ့ပျော့ပျောင်းခြင်း သဘော (`အထဒ္ဓတာ`)။
ရသ: ရုပ်၏ ခက်ထန်ကြမ်းတမ်းမှုကို ပယ်ဖျောက်ခြင်း (`ထဒ္ဓဘာဝဝိနောဒန`)။
ပစ္စုပဋ္ဌာန်: အလုံးစုံသော ကိုယ်အမူအရာ ကိစ္စတို့၌ မဆန့်ကျင်ခြင်း၊ လိုက်လျောညီထွေဖြစ်ခြင်း (`သဗ္ဗကိရိယာသု အဝိရောဓိတာ`)။
ပဒဋ္ဌာန်: နူးညံ့သော ရုပ် (`မုဒုရူပ`)။
(ကောင်းစွာနယ်ထားသော သားရေကဲ့သို့ နူးညံ့ပျော့ပျောင်းပြီး အလိုရှိရာ ပြုပြင်နိုင်ခြင်း၊ တရားထိုင်ရာတွင် တောင့်တင်းမှုမရှိဘဲ သက်တောင့်သက်သာ ထိုင်နိုင်ခြင်း) ရူပဿ ကမ္မညတာ (ရုပ်၏ အမှု၌ ခံ့ညားခြင်း/အသုံးခံခြင်း) လက္ခဏာ: ရုပ်အစစ်တို့၏ ကိုယ်ဖြင့်ပြုအပ်သော အမှုကိစ္စတို့၌ ကောင်းစွာခံ့ညားခြင်း၊ အချိုးကျ အဆင်ပြေခြင်း (`သရီရကိရိယာနုကူလကမ္မညဘာဝ`)။
ရသ: ကိုယ်မှုကိစ္စ၌ မခံ့ညားမှု (ဥပမာ- လေဖြတ်သကဲ့သို့) ကို ပယ်ဖျောက်ခြင်း (`အကမ္မညတာဝိနောဒန`)။
ပစ္စုပဋ္ဌာန်: ရုပ်၏ အားမနည်းခြင်း၊ စွမ်းဆောင်နိုင်ခြင်း (`အဒုဗ္ဗလဘာဝ`)။
ပဒဋ္ဌာန်: အမှု၌ ခံ့ညားသော ရုပ် (`ကမ္မညရူပ`)။
(လှော်ပြီးသော ရွှေစင်သည် လက်ဝတ်တန်ဆာ ပြုလုပ်ရန် သင့်လျော်သကဲ့သို့၊ ဒါန၊ သီလ၊ ဘာဝနာ စသော ကိစ္စတို့၌ ကိုယ်ကာယက လွယ်ကူစွာ လိုက်ပါဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်း) ဖြစ်ပေါ်ရန် အကြောင်း: စိတ်ကြည်လင်တည်ကြည်ခြင်း၊ ဥတုမျှတခြင်း၊ အာဟာရမျှတခြင်း ဟူသော အကြောင်းကောင်းများနှင့် ပြည့်စုံသောအခါ ဤရုပ်သုံးမျိုး ဖြစ်ပေါ်လာသည်။
စိတ်ဆိုး၊ ဥတုဆိုး၊ အာဟာရဆိုးများနှင့် ကြုံတွေ့ရသောအခါ ဓာတ်များချောက်ချားပြီး ဤရုပ်များ မဖြစ်ပေါ်နိုင်တော့ချေ။
ဝိညတ်ရုပ် (၂) ပါး ဝိကာရရုပ် (၅) ပါးတွင် အထက်ပါ (၃) ပါးအပြင် အောက်ပါ ဝိညတ်ရုပ် (၂) ပါးလည်း အကျုံးဝင်သည်ဟု ကျမ်းစာက ဆိုပါသည်- ၄။
ကာယဝိညတ်: ကိုယ်အမူအရာဖြင့် မိမိ၏ စိတ်အလိုဆန္ဒကို သူတစ်ပါးအား သိစေခြင်း။
ဝစီဝိညတ်: နှုတ်မှ ထွက်သော စကားသံဖြင့် မိမိ၏ စိတ်အလိုဆန္ဒကို သူတစ်ပါးအား သိစေခြင်း။
(ဤဝိညတ်ရုပ်များသည် စိတ်ကြောင့်သာ ဖြစ်ပေါ်ပြီး၊ သက်မဲ့အရာဝတ္ထုများ၌ မရှိပါ။
) ရှုမှတ်ပုံ လဟုတာ၊ မုဒုတာ၊ ကမ္မညတာ ရုပ်များသည် စိတ်၊ ဥတု၊ အာဟာရကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်ကလာပ်များ၌ အကြောင်းညီညွတ်သည့်အခါ ဖြစ်ပေါ်တတ်သဖြင့်၊ ထိုကဲ့သို့သော ရုပ်ကလာပ်တစ်ခုကို ဓာတ်ခွဲ၍ ဤဝိကာရရုပ် တစ်ခုခုကို ရွေးထုတ်ကာ ၎င်း၏ လက္ခဏာ၊ ရသ၊ ပစ္စုပဋ္ဌာန်၊ ပဒဋ္ဌာန်တို့ကို ရှုမှတ်ရမည် ဖြစ်ပါသည်။
နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ - စတုတ္ထတွဲ - ဖားအောက်တောရဆရာတော် ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် ၂၂။
ရူပဿ လဟုတာ ၂၃။
ရူပဿ မုဒုတာ ၂၄။
ရူပဿ ကမ္မညတာ ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ Category:ဝိပဿနာ။
မြကျောက်ဆရာတော် ဦးခေမာစာရ အလောင်းအလျာသည် တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ မြိတ်မြို့၊ တောင်သာယာရပ်ကွက်နေ ဦးမောင်မောင်တင်၊ ဒေါ်ထွေးတို့မှ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၀၉ ခုနှစ်၊ ဝါဆိုလဆန်း ၁၄ ရက်၊ တနင်္လာနေ့ နံနက် ၈ နာရီ ၅၅ မိနစ်တွင် ဖွားမြင်ပြီး၊ ငယ်စဉ်ကပင် မြိတ်မြို့၊ ဘုရားကိုးဆူကျောင်းတိုက် ဆရာတော် ဦးဉာဏောဘာသထံ၌ အမွေခံတပည့်အဖြစ် ခံယူကာ အခြေခံစာပေနှင့် ပရိယတ္တိစာပေတို့ကို ကြိုးစားသင်ယူသည်။
မန္တလေးမြို့၊ မဟာမြတ်မုနိဘုရားကြီး အရှေ့ဘက် မဟာနန္ဒီသေန ရာမကျောင်းတိုက်ရှိ ကျေးဇူးတော်ရှင် နန္ဒီသေန ဆရာတော်ထံတွင် ၁၃၃၃ မှ စ၍ ၁၆ နှစ်တိတိ စာဝါလိုက်နေစဉ် အတွင်း၌ စာသင်သားဘဝတွင် ဆွမ်းခံကြွရာ၊ ပြန်ရာ၌ မဟာမြတ်မုနိဘုရားတွင် ဝတ်ပြုခြင်း၊ ဆွမ်းသပိတ်လှူခြင်းနှင့် ဂန္ဓကုဋိတိုက်အတွင်း အပြင် သန့်ရှင်းရေးကို နိစ္စပတ် ပြုလုပ်သည်။
တနေ့ မဟာမြတ်မုနိ ဘုရား ဂန္ဓကုဋိတိုက်၌ တံမြက်လှည်း ကြမ်းတိုက်နေခိုက် ဆရာတော်ကြီး တပါးသည် တောင်ဘက်မုခ်မှ လာ၍ ဦးခေမာစာရကို အထုပ် တထုပ် စွန့်ပြီး ဓာတ်တော်များ ဖြစ်၍ ဘုရားတည်ပါက ထည့်၍ ဌာပနာရန် ဖြစ်ကြောင်း ပြောဆို စွန့်သွားသည်။
နောက် ၁၃၅၀ ပြည့်နှစ် ဝါဆိုလဆန်း ၁၀ ရက် တွင် ချမ်းအေးသာဇံမြို့နယ်၊ ပြည်ကြီးပျော်ဘွယ်အနောက် အကွက် ၂၇၁ နေ ဦးခင်မောင်ကြည်နှင့် ဦးကိုလေးတို့သည် ရန်ကင်းတောင်ပိုင် ဆရာတော်ကြီး ဦးကုသလ၏ မိန့်ကြားချက်အရ ဘုရားတည်ရန် ဦးခေမာစာရသို့ လျှောက်ထားလာသည်။
နောက် ပထမဆုံး ဘုရားတည်မည့် မြကျောက်စေတီတော် နေရာတွင် မြေညှိရာ ကျီးပြိုပြီး နိမိတ်ပြကြသည်။
၅ လနှင့် ၃ ရက်ဖြင့် "သိဒ္ဓိအောင် ရတနာမုနိ" ဘွဲ့မည်ရ စေတီကို ပြီးအောင် တည်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် ၁၃၅၃ ခု၊ သီတင်းကျွတ်လပြည့်ကျော် ၁ ရက်တွင် အတုလမဟာမြကျောက်စေတီတော်ကြီး တည်မည့်နေရာသို့ ပြောင်းရွှေ့ သီတင်းသုံးသည်။
ပေါင်းမြက်များ ရှင်းခြင်း၊ အတုလမဟာ မြကျောက်စေတီပရိဝုဏ်အတွင်းမှ ကားလမ်းမကြီးအထိ လမ်းဖောက်ခြင်း၊ ပြာသိုလပြည့်ကျသော် စေတီအတွင်း ဂန္ဓကုဋိတိုက်၌ သီတင်းသုံးမည့် "မဟာအတုလ လာဘမုနိ" ရုပ်ပွားတော်ကို ပင့်ဆောင်ခြင်း၊ မဟာအတုလ မြကျောက်စေတီတော် ဖိနပ်တော်ရှိ ချိုင့်ဝှမ်းကြီးကို ရေ စုပ်ထုတ်ခြင်းနှင့် ရွှံ့ညွှန်ဆယ်ခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်သည်။
မူလဌာပနာတိုက်ပေါက် ကျောက်တုံးကြီး ပေါ်လာသည့်အခါ ၁၃၅၃ ခု တပို့တွဲလပြည့်နေ့ဝယ် ကျောက်ပန္နက်စိုက်ခြင်း၊ ချိုင့်ဝှမ်းအတွင်းသို့ ကျောက်ကားပေါင်း ၆၀၀၀ ကျော်နှင့် မြေကားပေါင်း ၄၀၀ ကျော် ဖို့ပစ်ခြင်းတို့ကို ဆောင်ရွက်သည်။
ထိုသို့ ပြုပြင်ဆောင်ရွက်လာရာ အဆင့်မီ သာသနိက အဆောက်အဦများ၊ မဟာသိမ်တော်ကြီးနှင့် နှစ်ထပ်ဓမ္မာရုံကျောင်းတော်အပြင် မြကျောက် သဘာဝရေသန့်စည်များ တင်ထားရန် အဆောက်အဦများကို အလှူရှင်ပေါ်ပေါက် ဆောက်လုပ်နိုင်ခဲ့သည်။
၁၃၆၂ ခု၊ တပေါင်းလဆန်း ၈ ရက်တွင် အစိုးရက မြကျောက်ဆရာတော် ဦးခေမာစာရကို မဟာသဒ္ဓမ္မ ဇောတိကဓဇဘွဲ့တံဆိပ်တော် ဆက်ကပ်သည်မှ စ၍ မြကျောက်ဆရာတော်ဟု ထင်ရှားသည်။
လက္ခဏာ ဆိုသည်မှာ ဤတရားတို့သည် အနိစ္စမျိုးတို့သာတည်းဟု သန္နိဋ္ဌာန်ကျ သိမှတ်နိုင်ကြရန် အမူအရာမျိုး ဖြစ်သည်။
လက္ခဏာရုပ် (၄) ပါးရှိသည်။
၎င်းတို့မှာ (၁) ဥပစယရုပ် − ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ ဖြစ်ပေါ်ပြီးနောက် အဆင့်ဆင့် တိုးပွားခြင်းများ ဖြစ်သည်။
ထိုတွင် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို အာစယဟု ဆိုရ၏။
အစယ၊ ဥပစယမျိုး ခေါ်ရ၏။
(၂) သန္တတိရုပ် − အဆင့်ဆင့် တိုးပွားမှုပြီးဆုံးသည်နောက် မတိုးမဆုတ်တည်၍ နေခြင်း ဖြစ်သည်။
၎င်းသန္တတိကို ပဝတ္တိဟူ၍ ခေါ်ရ၏။
ရုပ်ကလာပ်တို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းဟူသော ဇာတိတရား တစ်ပါးတည်းသည်ပင်လျှင် အာစယ၊ ဥပစယ၊ သန္တတဟူ၍ အခိုက်အတန့်အားဖြင့် အမည်သုံးပါး ဖြစ်၏။
(၃) ဇရတာ − အိုမှု၊ ကျမှု၊ ရင့်ရော်မှည့်ရွမ်းဟောင်းနွမ်းဆွေပုပ်၊ ဆုတ်ယုတ်လျော့ပါးမှုဖြစ်သည်။
(၄) အနိစ္စတာ − သေဆုံးချုပ်ပျက်မှု ကုန်ခန်းပျောက်ကွယ်မှု ဖြစ်သည်။
သစ်ပင်တစ်ပင်၌ အာစယအခိုက်၊ ဥပစယအခို်က်၊ သန္တတိအခို်က၊ ဇရတာအခိုက်၊ အနိစ္စတာအခိုက်ဟူ၍ အခိုက်အလှည်အခါ အခွင့်ငါးပါး ရှိ၏။
ထိုသစ်ပင်ငယ်သည် ရှေးဦးစွာ ပေါ်ပေါက်လာ၏။
ပေါ်ပေါက်လာပြီးနောက် တစ်နေ့တစ်ခြား တိုးပွားလာ၏။
တိုးပွားလာပြီးနောက် အတိုးအပွားရပ်၍ ကာလမြင့်ရှည် တည်နေ၏။
တည်နေပြီးနောက် ဆုတ်ယုတ်လျော့ပါး၍ သွား၏။
ဆုတ်ယုတ်လျော့ပါး၍ သွားရာအဆုံး၌ သေလေ၏။
သေပြီးနောက် ပျက်ပြားကုန်ဆုံးလေ၏။
ပေါ်ပေါက်စဉ်အခါ ရုပ်တို့၏ ဥပါဒ်သည် အာစယမည်၏။
တိုးပွားစဉ်အခါ ရုပ်တို့၏ ဥပါဒ်သည် ဥပစယမည်၏။
တည်နေစဉ်အခါ ရုပ်တို့၏ ဥပါဒ်သည် သန္တတိ မည်၏။
ဤအခါသုံးပါ၏ အတွင်း၌ ရုပ်တို့၏ ခဏိကဇရတာ ခဏိက အနိစ္စတာတို့သည် ရှိကြကုန်သော်လည်း မထင်ရှားကြလေကုန်။
ထိုသစ်ပင်၏ ဆုတ်ယုတ်လျော့ပါးစဉ်အခါ ရုပ်တို့၏ ဌီခဏ၌ ရင့်ရော်မှုသည် ဇရကာမည်၏။
ဤဆုတ်ယုတ်လျော့ပါးစဉ်အခါတွင်လည်း ရုပ်တို့၏ ခဏိကဇာတိ၊ ခဏိကမရဏတို့သည် ရှိကြကုန်၏။
ထိုသစ်ပင် ဆုတ်ယုတ်လျော့ပါး၍ သွားလေရာ အဆုံး၌ သေလေ၏။
သေသည်မှစ၍ ထိုသစ်ပင်၏ အစအန အလုံးစုံ ကုန်ဆုံးကွယ်ပျောက်သည်တိုင်အောင် ထိုအခါတွင်း၌ ရုပ်တို့၏ ခဏိကမရဏသည် အနိစ္စတာ မည်၏။
အနိစ္စတာ၏ အခိုက်အခါအတွင်း၌လည်း ရုပ်တို့၏ ခဏိကဇာတိ၊ ခဏိကဇရတာတို့ ရှိကြသည်ကုန်၏။
သို့ရာတွင် ထင်ပေါ်ထင်ရှားရာကိုသာ ထုတ်ဖော်၍ အခိုက်အခါငါးပါး ခြားနားချက်ကို ပြသသည်။
ထိုသစ်ပင်နှင့်တူစွာ သစ်ကိုင်း၊ သစ်ခက်၊ သစ်ရွက်၊ သစ်ညွန့်၊ သစ်ပွင့် အသီးသီးတို့၌လည်း အသီးသီး အခိုက်အတန့် ငါ့းပါးစီရှိကြ၏။
သစ်သီးတစ်ခုမှာ ရှေးဦးစွာပေါ်မှု၊ နောက်၌ တိုးပွားမှု၊ နောက်၌ တည်နေမှု၊ နောက်၌ မှည့်ရွမ်းမှု၊ နောက်၌ အညှာပြတ်ကြွေသေမှု၊ နောက်၌ ပျက်ပြားကုန်ဆုံးကွယ်ပမှုတို့သည် ရှိကြကုန်၏။
သစ်ပင်တို့နှင့်တူစွာ သတ္တဝါတို့၌လည်းကောင်း၊ သတ္တဝါတို့၏ အင်္ဂါကြီးငယ်တို့၌ လည်းကောင်း အစမှစ၍ ပေါ်ပေါက်မှု စသည်တို့ကို ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ရအပ်ကုန်၏။
သွားခြင်း၊ လာခြင်း၊ ရပ်ခြင်း၊ ထိုင်ခြင်း၊ ပြောဆိုခြင်း စသော ကိုယ်အမူအရာ၊ နှုတ်အမူအရာတို့၌လည်း အစ၊ အလယ်၊ အဆုံး ရှိကြကုန်ရာ ထိုအမူအရာ ငါးချက်တို့ကိုလည်း ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ရအပ်ကုန်၏။
အိမ်၊ တိုက်၊ ဗိမာန်၊ ဇရပ်၊ တန်ဆောင်း၊ ညောင်စောင်း၊ အင်းပျဉ်၊ အဝတ်ပုဆိုး၊ အိုး၊ အင်၊ ခွက်တို့အလျောက် စသည်တို့၌လည်း အစ၊ အလယ်၊ အဆုံး ရှိကြကုန်သည်။
ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် ၂၅။
ရူပဿ ဥပစယ ၂၆။
ရူပဿ သန္တတိ ၂၇။
ရူပဿ ဇရတာ ၂၈။
ရူပဿ အနိစ္စတာ ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ Category:ဝိပဿနာ။
စေတသိက် စေတသိက်ဟူသည် စေတသိက ဟူသော ပါဠိမှ ဆင်းသက်လာသည့် ပါဠိပျက်စကားဖြစ်သောကြောင့် စေတသိက်ဟူ၍ 'ကသတ်'ဖြင့် ရေးပြီး "စေတသိတ်"ဟု အသံထွက်ပါသည်။
မြတ်ဗုဒ္ဓ၏ အဘိဓမ္မာအရ စိတ်ကို မှီတွယ်၍ စိတ်ကို ခြယ်လှယ်တတ်သည့် သဘောကို စေတသိက်ဟု ခေါ်ပါသည်။
နာမ်ကလာပ် စိတ်သည် .. အာရုံကို သိတတ်သော, အာရုံကို ရယူတတ်သော သဘောလက္ခဏာအားဖြင့် တစ်မျိုးသာ ဖြစ်သော်လည်း ယင်းစိတ်နှင့် စိတ္တက္ခဏတစ်ခု၏ အတွင်း၌ အတူယှဉ်တွဲဖြစ်ကြသော စေတသိက်တို့၏ ထူးထွေ ကွဲပြားမှုကို အကြောင်းခံ၍ စိတ်လည်း အမျိုးမျိုးပြားရပေသည်။
စိတ်မည်သည် စေတသိက်တို့မပါဘဲ မိမိချည်းသက်သက် ဖြစ်နိုင်သည့် စွမ်းအားကား မရှိပေ။
စေတသိက်တို့သည်လည်း စိတ်မပါဘဲ မိမိတို့ချည်းသက်သက် ဖြစ်နိုင်သည့် စွမ်းအားကား မရှိကြပေ။
စိတ်နှင့် စေတသိက်တို့သည် စိတ္တက္ခဏတိုင်း စိတ္တက္ခဏတိုင်း၌ အုပ်စုအလိုက် အတူ ယှဉ်တွဲ၍သာ အမြဲတမ်း ဖြစ်ကြရလေသည်။
ယင်းစိတ္တက္ခဏတစ်ခုတစ်ခု၏ အတွင်း၌ အတူယှဉ်တွဲ ဖြစ်ကုန်သော စိတ် စေတသိက် နာမ်တရားစုတို့ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂမဟာဋီကာဆရာတော်က မိမိ၏ မဟာဋီကာ(မဟာဋီ၊၂၊၂၃၅။
)၌ အရူပကလာပ = နာမ်ကလာပ်ဟု ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲထားပေသည်။
စိတ်နှင့်ယှဉ်သော စေတသိက်တို့၏ လက္ခဏာ (၄) ပါး ၁။
ဧကုပ္ပါဒ = စိတ်နှင့်တူသော ဖြစ်ခြင်း = စိတ်နှင့် အတူဖြစ်ခြင်း၊ ၂။
ဧကနိရောဓ = စိတ်နှင့်တူသော ချုပ်ခြင်း = စိတ်နှင့် အတူချုပ်ခြင်း၊ ၃။
ဧကာရမ္မဏ = စိတ်နှင့်တူသော အာရုံရှိခြင်း = စိတ်နှင့် အာရုံတူခြင်း၊ ၄။
ဧကဝတ္ထုက = စိတ်နှင့်တူသော မှီရာဝတ္ထုရှိခြင်း = စိတ်နှင့် မှီရာဝတ္ထုတူခြင်း၊ ဤသို့အားဖြင့် စေတသိက်တို့၌ စေတောယုတ္တလက္ခဏာ (၄)ပါး ရှိကြပေသည်။
မည်သည့်စေတသိက်မဆို စိတ်၌ယှဉ်သောအခါ ကာမဘုံ ရူပဘုံ၌ ဤအင်္ဂါ (၄)ပါးနှင့် ညီညွတ်ရမြဲ ဓမ္မတာဖြစ်သည်။
အရူပဘုံ၌ကား ဧကဝတ္ထုက အင်္ဂါတစ်ပါး ယုတ်လျော့ပေသည်၊ မှီရာဝတ္ထုရုပ် မရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။
ယင်းစေတသိက်တို့ကား (၅၂)လုံး ရှိပေသည်။
စေတသိက် (၅၂) လုံး ၁။
သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏစေတသိက် = စိတ်အားလုံးနှင့် ဆက်ဆံသော စေတသိက် (၇)လုံး၊ ၂။
ပကိဏ်းစေတသိက် = ပြိုးပြွမ်းယှဉ်သော စေတသိက် (၆)လုံး၊ ၃။
အကုသိုလ်စေတသိက် = အကုသိုလ်စိတ်နှင့် ယှဉ်သော စေတသိက် (၁၄)လုံး၊ ၄။
သောဘဏစေတသိက် = တင့်တယ်ကောင်းမြတ်သော သောဘဏစိတ်နှင့် ယှဉ်သော စေတသိက် (၂၅)လုံး၊ အားလုံးပေါင်းသော် စေတသိက် (၅၂)လုံး ဖြစ်သည်။
သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏစေတသိက် (၇) လုံး စိတ်အားလုံးနှင့် ဆက်ဆံသော စိတ်တိုင်းစိတ်တိုင်း၌ ယှဉ်သော စေတသိက် (၇)လုံးမှတ်ချက်---- စိတ္တက္ခဏတစ်ခု၏ အတွင်း၌ အတူယှဉ်တွဲ ဖြစ်ကြသော စိတ်စေတသိက်တရားစုတို့ကို သမ္ပယုတ်တရားဟု ခေါ်ဆိုသည်။
အထက်ပါ စေတသိက်တို့တွင် ဧကဂ္ဂတာစေတသိက်ကို အချို့အရာ၌ စိတ်တည်ကြည်မှု စွမ်းအင်ကို အမှီပြု၍ သမာဓိန္ဒြေ သမာဓိဗိုလ် သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင် သမ္မာသမာဓိမဂ္ဂင် ဥပစာရသမာဓိ အပ္ပနာသမာဓိ စသည်ဖြင့် ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲထားပေသည်။
တစ်ဖန် ဝေဒနာစေတသိက်ကိုလည်း သတိပြုပါ။
ဝေဒနာစေတသိက်သည် စိတ်တိုင်းစိတ်တိုင်း၌ ယှဉ်သော သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏ စေတသိက်တစ်မျိုး ဖြစ်၏၊ အသိစိတ်ရှိနေသမျှ ကာလပတ်လုံး ဝေဒနာကား အမြဲတမ်း ပါဝင်တည်ရှိနေမည်သာ ဖြစ်၏၊ ထိုဝေဒနာမှာ သုခ ဒုက္ခ သောမနဿ ဒေါမနဿ ဥပေက္ခာဟူသော ဝေဒနာ ငါးမျိုးတို့တွင် တစ်မျိုးမျိုး ဖြစ်နိုင်၏၊ ဝေဒနာမပါသော ဝေဒနာမယှဉ်သော စိတ်ဟူသည် ဗုဒ္ဓအဘိဓမ္မာ၌ မရှိစကောင်းပေ။
ဝေဒနာကား ချုပ်၏၊ အသိစိတ်ကား မချုပ်ဟူသော ဝါဒမှာ ဗုဒ္ဓအဘိဓမ္မာ၏ အယူအဆ မဟုတ်ပေ၊၊ ၁။
ဖဿ = အာရုံကို တွေ့ထိသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ခြင်းသဘော (လက္ခဏ)၊ = အာရုံနှင့် အသိစိတ်ကို ဆက်စပ်ပေးခြင်းသဘော (ရသ)၊ ၂။
ဝေဒနာ = အာရုံ၏ အရသာကို ခံစားခြင်းသဘော၊ ၃။
သညာ = အာရုံကို မှတ်သားခြင်းသဘော၊ ၄။
စေတနာ = အာရုံပေါ်သို့ ယှဉ်ဖက် စိတ်စေတသိက် = သမ္ပယုတ်တရားတို့ကို ရောက်အောင် စေ့ဆော် ပေးခြင်း = နှိုးဆော်ပေးခြင်းသဘော၊ ၅။
ဧကဂ္ဂတာ = အာရုံ တစ်ခုတည်းပေါ်သို့ စိတ် ကျရောက်နေခြင်းသဘော၊ = တည်ငြိမ်နေခြင်းသဘော၊ = သမ္ပယုတ်တရားတို့ကို ဖရိုဖရဲ မကြဲစေခြင်းသဘော၊ ၆။
ဇီဝိတ = ယှဉ်ဖက် စိတ်စေတသိက် = သမ္ပယုတ်တရားတို့ကို စောင့်ရှောက်ပေးခြင်းသဘော၊ = နာမ်သက်စောင့်ဓာတ်၊ ၇။
မနသိကာရ = အာရုံဘက်သို့ စိတ်ကို = သမ္ပယုတ်တရားတို့ကို ဦးလှည့် တွန်းပို့ပေးခြင်းသဘော၊ = အာရုံကို နှလုံးသွင်းခြင်းသဘော၊ ပကိဏ်းစေတသိက် (၆) လုံး = ပြိုးပြွမ်းယှဉ်သော စေတသိက် (၆)လုံး ၁။
ဝိတက် = အာရုံပေါ်သို့ စိတ်ကို = သမ္ပယုတ်တရားတို့ကို ရှေးရှု တင်ပေးခြင်းသဘော၊ = ကြံစည်ခြင်းသဘော၊ ၂။
ဝိစာရ = အာရုံကို ထပ်ကာထပ်ကာ သုံးသပ် ဆင်ခြင်ခြင်း = ဆုပ်နယ်ခြင်းသဘော၊ = အာရုံကို ထပ်၍ထပ်၍ ယူခြင်းသဘော၊ ၃။
အဓိမောက္ခ = အာရုံကို ဆုံးဖြတ်ချက်ချခြင်းသဘော၊ ၄။
ဝီရိယ = ကြိုးစားအားထုတ်ခြင်းသဘော၊ အာရုံတစ်ခုပေါ်၌ ယှဉ်ဖက်စိတ်စေတသိက် = သမ္ပယုတ်တရားတို့ ဖြစ်အောင် ကြိုးစားအားထုတ်ခြင်းသဘော ဖြစ်သည်။
မကောင်းဘက်၌လည်း လောဘဖြစ်အောင်, ဒေါသဖြစ်အောင်, မောဟဖြစ်အောင် စသည်ဖြင့် ကြိုးစားမှုမျိုး၊ အကောင်းဘက်၌လည်း အလောဘဖြစ်အောင်, အဒေါသဖြစ်အောင်, အမောဟဖြစ်အောင် စသည်ဖြင့် ကြိုးစားမှုမျိုးတည်း။
သမာဓိပိုင်း၌ သမာဓိဖြစ်အောင် ကြိုးစားမှု, ဝိပဿနာပိုင်း၌ ဓာတ်ကြီးလေးပါးကို သိအောင် ကြိုးစားမှု, ရုပ်တရားကို သိအောင် ကြိုးစားမှု, နာမ်တရားကို သိအောင် ကြိုးစားမှု, အကြောင်းတရားတို့ကို သိအောင် ကြိုးစားမှု, အကြောင်းတရားနှင့် တကွသော ယင်းရုပ်နာမ်တို့၏ အနိစ္စအချက် ဒုက္ခအချက် အနတ္တအချက်တို့ကို သိအောင် ကြိုးစားမှုမျိုးတည်း။
= အားတက်သရော ရှိခြင်းသဘော၊ ၅။
ပီတိ = အာရုံကို နှစ်သက်ခြင်းသဘော၊ ၆။
ဆန္ဒ = အာရုံကို လိုလားတောင့်တခြင်းသဘော၊ = အာရုံကို ပြုလုပ်လိုခြင်းသဘော၊အာရုံတစ်ခုပေါ်၌ လောဘဖြစ်လိုသည့်သဘော, ဒေါသဖြစ်လိုသည့်သဘော, မောဟဖြစ်လိုသည့်သဘော, အလောဘ ဖြစ်လိုသည့်သဘော, အဒေါသဖြစ်လိုသည့်သဘော, အမောဟဖြစ်လိုသည့်သဘော, သမာဓိဖြစ်လိုသည့် သဘော, ပညာဖြစ်လိုသည့် သဘော ဤသို့စသည်ဖြင့် အရာဌာနအားလျော်စွာ သဘောပေါက်ပါလေ။
မြင်လိုမှု ကြားလိုမှု နံလိုမှု အရသာသိလိုမှု ထိလိုမှု သိလိုမှု သဘောများကို အာရုံကို ပြုလုပ်လိုသည့်သဘောဟု ဆိုလိုသည်။
ဤစေတသိက် (၆)လုံးတို့သည် စိတ်အားလုံး၌ မယှဉ်ဘဲ အချို့အချို့သော စိတ်၌သာ ယှဉ်သဖြင့် ဟိုတချို့ သည်တချို့ ရောရောပြွမ်းပြွမ်း ယှဉ်တတ်သော စေတသိက်များဖြစ်ခြင်းကြောင့် ပကိဏ်းစေတသိက်ဟူသော အမည်ကို ရရှိကြပေသည်။
အညသမာန်းစေတသိက် = သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏစေတသိက် (၇)လုံး + ပကိဏ်းစေတသိက် (၆)လုံး ဤနှစ်ရပ်ပေါင်း စေတသိက် (၁၃)လုံးတို့ကို အညသမာန်းစေတသိက်ဟု ခေါ်ဆို၏၊ အသောဘဏ-အမည်ရသော အကုသိုလ်စိတ် အဟိတ်စိတ်တို့၌ လည်းကောင်း, သောဘဏ-အမည်ရသော အကျဉ်းအားဖြင့် စိတ် (၅၉) အကျယ်အားဖြင့် (၉၁)ပါးသော စိတ်တို့၌ လည်းကောင်း ထိုက်သလို ယှဉ်တွဲဖြစ်ကြသဖြင့် ယင်းစေတသိက်တို့သည် အကောင်း-အဆိုး နှစ်ဘက်ရ စေတသိက်တို့ ဖြစ်ကြသည်။
ဝိတက်-စေတနာ-မနသိကာရ ဝိတက်သည် သမ္ပယုတ်တရားတို့ကို အာရုံပေါ်သို့ ရောက်အောင် ရှေးရှုတင်ပေးတတ်၏၊ စေတနာကား ဝိတက်သည် တင်ပေးအပ်သော သမ္ပယုတ်တရားတို့ကို အာရုံ၌ ယှဉ်စပ်ပေး၏၊ မနသိကာရသည်ကား သမ္ပယုတ် တရားတို့ကို အာရုံပေါ်သို့ ဖြောင့်ဖြောင့်မတ်မတ် ရောက်အောင် ပြုလုပ်ပေး၏၊ မောင်းနှင်ပေး၏၊ အကုသိုလ် စေတသိက် (၁၄) လုံး အကုသလသာဓာရဏ စေတသိက် (၄) လုံး = အကုသိုလ်စိတ်အားလုံးနှင့် ဆက်ဆံသော စေတသိက် ၁။
မောဟ = အာရုံ၏ သဘောမှန်ကို မသိခြင်းသဘော၊ (သစ္စာလေးပါးကို မသိမှုသဘော) = အာရုံကို အသိမှားခြင်းသဘော၊ (ယောက်ျား မိန်းမ ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါ လူ နတ် ဗြဟ္မာစသည်ဖြင့် အသိမှားနေမှုသဘော) ၂။
အဟိရိက = (က) ဒုစရိုက်တရား, (ခ) လောဘ ဒေါသ မောဟ စသည့် အကုသိုလ်တရားတို့မှ မရှက်ခြင်း သဘော၊ ၃။
အနောတ္တပ္ပ = (က) ဒုစရိုက်တရား, (ခ) လောဘ ဒေါသ မောဟ စသည့် အကုသိုလ်တရားတို့မှ မကြောက်ခြင်း သဘော၊ ၄။
ဥဒ္ဓစ္စ = အာရုံပေါ်၌ စိတ်မငြိမ်မသက် ပျံ့လွင့်နေခြင်းသဘော၊ ဤ စေတသိက် (၄)မျိုးတို့သည် အကုသိုလ်စိတ်တိုင်း စိတ်တိုင်း၌ အမြဲယှဉ်သောကြောင့် အကုသလသာဓာရဏ စေတသိက်ဟူသော အမည်ကို ရရှိကြသည်။
လောဘအုပ်စု စေတသိက် (၃) လုံး ၅။
လောဘ = အာရုံကို မြတ်မြတ်နိုးနိုး ငါ့ဟာဟု စွဲယူခြင်းသဘော၊ = အာရုံကို လိုလားတပ်မက်ခြင်းသဘော၊ = အာရုံ၌ ကပ်ငြိခြင်းသဘော၊ ၆။
ဒိဋ္ဌိ = အာရုံကို နိစ္စ သုခ အတ္တ သုဘဟု စွဲလမ်းယုံကြည်ခြင်းသဘော၊ အာရုံကို နိစ္စ သုခ အတ္တ သုဘဟု အယူမှားခြင်းသဘော ခံယူချက်မှားခြင်းသဘော၊ ၇။
မာန = ငါ ငါဟု စိတ်တက်ကြွ မြင့်မောက်ခြင်းသဘော၊ = ထောင်လွှားခြင်းသဘော၊ = အသာယူလိုခြင်းသဘော၊ ဒေါသအုပ်စု စေတသိက် (၄) လုံး ၈။
ဒေါသ = စိတ်ခက်ထန် ကြမ်းတမ်းခြင်းသဘော၊ = ဖျက်ဆီးလိုခြင်းသဘော၊ ၉။
ဣဿာ = သူတစ်ပါး၏ စည်းစိမ်ဂုဏ်သိရ် ချမ်းသာကို ငြူစူ စောင်းမြောင်းခြင်းသဘော၊ = ကိုယ့်ထက်သာ မနာလိုခြင်းသဘော၊ ၁၀။
မစ္ဆရိယ = မိမိ စည်းစိမ်ကို လျှို့ဝှက်ခြင်းသဘော၊ = မိမိ စည်းစိမ်ကို အထိမခံနိုင်ခြင်းသဘော၊ ဝန်တိုခြင်းသဘော၊ ၁၁။
ကုက္ကုစ္စ = (က) ပြုခဲ့ပြီး ကျင့်ခဲ့ပြီးသော မကောင်းမှုအကုသိုလ်နှင့် ဒုစရိုက်တရားတို့ကို ပြုခဲ့မိ ကျင့်ခဲ့မိ၍ နောင်တတစ်ဖန် ပူပန်ခြင်းသဘော၊ ( ခ ) မပြုလိုက်မိ မကျင့်လိုက်မိသော ကောင်းမှုကုသိုလ်နှင့် သုစရိုက်တရားတို့ကို မပြုလိုက်ရ မကျင့်လိုက်ရ၍ နောင်တတစ်ဖန် ပူပန်ခြင်းသဘော၊ သသင်္ခါရိကအုပ်စုဝင် စေတသိက် (၂) လုံး ၁၂။
ထိန = စိတ်ထိုင်းမှိုင်းခြင်းသဘော၊ = စိတ်မရွှင်လန်း မထက်သန်ခြင်းသဘော၊ ၁၃။
မိဒ္ဓ = ယှဉ်ဖက် စေတသိက်တို့ ထိုင်းမှိုင်းခြင်းသဘော၊ = ယှဉ်ဖက် စေတသိက်တို့ မရွှင်လန်း မထက်သန်ခြင်းသဘော၊ မောဟအုပ်စု စေတသိက် (၁) လုံး ၁၄။