kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ စိတ်ကျန်းမာရေး နယ်ပယ်၏ ရည်ရွယ်ချက်ကိုခြုံငုံရလျှင် နိုင်ငံအားလုံးတွင် စိတ်ကျန်းမာရေး အခြေ အနေ အကြောင်း သတင်းများ ပေးခြင်းဖြင့်၊ တိကျသောလိုအပ်ချက်များကို ရောက်ရှိနိုင်ရန် စိတ်ကျန်မာရေး စောင့်ရှောက်မှု လိုအပ်ချက်များကို ထုတ်ဖော်ရှာဖွေပြီး စရိတ်သက်သာထိရောက်သော ဆောင်ရွက်ဆုံးဖြတ်မှုများ တိုးတက်ဖွံ့ဖြိုးနိုင်စေခြင်း တို့ဖြင့် ကမ္ဘာတဝှမ်းလုံး စိတ်ကျန်းမာရေးကို ခိုင်မာတိုးတက်စေရန် ဖြစ်သည်။
စိတ်ကျန်မာရေး နှင့် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာရောဂါများ၏ ဒုက္ခပေးနေမှု thumb|၂၀၀၂ အတွင်း နေထိုင်သူ ၁၀၀၀၀၀ လျှင်အာရုံကြောဆိုင်ရာနှင့် စိတ်ကျန်းမာမှုဆိုင်ရာ အခြေအနေများ အတွက် ချို့ယွင်းမှုကို အလိုက်သင့်ဖြစ်လာသောဘဝနှစ်များ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာရောဂါများ၏ဒုက္ခပေးသောအခြေအနေ (GBD) တွင် စိတ်ရောဂါ၊ အာရုံကြောဆိုင်ရာ နှင့် ဆေးများသုံးခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော စိတ်ကျန်းမာရေးချို့ယွင်းမှုတို့သည် အများအပြားပါဝင် နေရာယူမှုပြုလာ ကြသည်။
ယင်းသည် ထိုသို့သော ရောဂါ/ချို့ယွင်းမှုတစ်ခုကို သတ်မှတ်၍ ချို့ယွင်းမှုကိုအလိုက်သင့် ဖြစ်လာသော ဘဝနှစ်များ (DALY's) ဟုခေါ်ဆိုနေသော ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ တိုင်းတာမှုဖြစ်ပြီး လူဦးရေ စုစုပေါင်းအတွင်း ချို့ယွင်းမှုနှင့်နေထိုင်လာသော နှစ်များ နှင့် ထိုရောဂါကြောင့် ဆုံးရှုံးသွားရသော ဘဝသက်တမ်း တို့အားလုံးပေါင်းထား ခြင်းဖြစ်သည်။
အာရုံကြော ဆိုင်ရာစိတ်ရောဂါ အခြေအနေများမှာ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာရောဂါတို့၏ဒုက္ခပေးအခြေအနေ တွင် ၁၄% နေရာယူထား သည်။
ကူးစက်တတ်ခြင်းမရှိသောရောဂါများ အကြားတွင် DALY ၏ ၂၈% ကို နှလုံးသွေးကြောဆိုင်ရာရောဂါများ သို့မဟုတ် ကင်ဆာ တို့ထက်ပို၍ ၎င်းတို့မှ နေရာယူထားသည်။
သို့သော်လည်း ရှုပ်ထွေးလှသောဆက်နွယ်မှုများ၊ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာနှင့်စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ နာမကျန်းမှုပေါင်း၍နေထိုင်မကောင်းခြင်းတို့သည် အခြားတို့နှင့်ယှဉ်လျင် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာရောဂါတို့၏ ဒုက္ခအခြေအနေတွင် စိတ်ကျန်းမာရေးချို့ယွင်းမှုများမှ အမှန် တကယ်ပါဝင်နေမှုမှာ ပို၍ပင်မြင့်မားသည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။
တစ်ကမ္ဘာလုံးတွင် နှစ်စဉ် လူတစ်သန်းနီးပါးသည် မိမိကိုယ်ကိုသတ်သေခြင်းကြောင့် သေဆုံးနေရပြီး လူငယ်လူရွယ် များ အကြား တွင် တတိယ သေဆုံးမှုအဖြစ်အများဆုံးအကြောင်းရပ် ဖြစ်သည်။
ကမ္ဘာအနှံ့တွင် ကျန်းမာရေး နှင့် ဆက်နွယ်သည့် ချို့ယွင်းမှုဖြစ်စေသော အရေးအကြီးဆုံး အကြောင်းရပ်များမှာ တစ်ဘက်စွန်းကျ စိတ်ကျရောဂါ၊ အရက်စွဲခြင်း၊ စိတ်ကစဉ့်ကလျားရောဂါ၊ စိတ်ကြွစိတ်ကျရောဂါ နှင့် စိတ်ယိုယွင်းရောဂါ တို့ပါဝင်သည်။
ဝင်ငွေရရှိမှုနည်းသည့်၊ အလယ်အလတ်သာရရှိသည့် နိုင်ငံများတွင် ထိုအခြေအနေတို့သည် ကျန်းမာရေး အခြေအနေ များနှင့်နွယ်သော ချို့ယွင်းမှုအားလုံးပေါင်း၏ ၁၉.၁% ရှိသည်။
ကုသမှု လစ်လပ်ခြင်း ကမ္ဘာပေါ်ရှိ လူလေးယောက်တွင် တစ်ယောက်သည် သူတို့ဘဝ၏ တစ်ချိန်တွင် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ သို့မဟုတ် အာရုံ ကြောပိုင်း ဆိုင်ရာ စိတ်ရောဂါများကို ကြုံ တွေ့ခံစားနိုင်သည် ဟုခန့်မှန်းရသည်။
စိတ်ရောဂါများ ၏ ကုထုံးများအတွက် ထိရောက်သော ဆုံးဖြတ်ဆောင်ရွက်ခြင်းများစွာ သိရှိပြီး၊ စိတ်ရောဂါရှိသူများ အားကုသမှုပြုရန်လိုအပ်ကြောင်း သတိပြုမိလာကြပြီ ဖြစ်သော်လည်း စိတ်ကျန်းမာရေး စောင့် ရှောက်မှုခံယူရန် လိုအပ်သော်လည်း ခံယူခြင်းမရှိသည့် အချိုးပမာဏ မှာ အလွန်မြင့်လျက်ရှိနေသေးသည်။
ယင်းကို “ကုသမှုလစ်လပ်ခြင်း”ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ဝင်ငွေရရှိမှုနည်းသည့်၊အလယ်အလတ်သာရရှိသည့် နိုင်ငံများတွင် ရ၆ မှ ၈၅% ခန့်၊ ဝင်ငွေ ကောင်းမွန်သော နိုင်ငံများတွင်ပင် ၃၅ မှ ၅၀% ထိရှိနိုင်ကြောင်း ခန့်မှန်းရသည်။
လိုအပ်ကြောင်း အသိအမှတ်ပြုထားသော်လည်း ပြီးခဲ့သည့်နှစ်များအတွင်း စိတ်ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှုပေးခြင်း တွင် အများစုသော အပိုင်းတို့တွင် သိသာထင်ရှားစွာ ပြောင်းလဲခြင်းမရှိပေ။
ထိုပြဿနာ၏ အဓိကအကြောင်းရင်းမှာ လူထုကျန်းမာရေးဦးစားပေးမှုများ၊ နိုင်ငံအတော်များများတွင် စိတ်ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာမူဝါဒနှင့် ဥပဒေပြုမှုမရှိခြင်း နှင့် ငွေကြေးနှင့် လူအင်အား ရင်းမြစ်အင်အားပြည့်စုံမှုမရှိခြင်း၊ ထို့အတူ ရင်းမြစ်တို့အား မလုံမလောက် ခွဲဝေချထားခြင်း တို့ဖြစ်သည်။
၂၀၁၁ တွင် ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့အစည်းမှ ၁၄၄ ခုသော ဝင်ငွေရရှိမှု နည်းသည့်၊အလယ်အလတ်သာရရှိသည့် နိုင်ငံများတွင်းရှိသည့် စိတ်ရောဂါရှိသူတို့အတွက် ပြုစုကုသပေးရန် လိုအပ်သော ၅၅၀၀၀ သောစိတ်ရောဂါ အထူးကုများ၊ ၆၂၈၀၀၀ သောစိတ်ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ သူနာပြုများ နှင့် ၄၉၃၀၀၀ သော စိတ်နှင့်လူမှုရေးဆိုင်ရာ ပြုစုစောင့်ရှောက်မှုပေးသူ တို့အပါအဝင် ၁.၁၈ မီလီယံသော စိတ်ကျန်းမာရေးအထူးပြုစောင့်ရှောက်ပေးသူများ ရှားပါး ပြတ်လပ်နေသည်ဟု ခန့်မှန်းတွက်ချက်ခဲ့သည်။
ထို ကျန်းမာရေးလုပ်သားအင်အား ပြတ်လပ်မှုကို ဖယ်ရှားရန်အတွက် နှစ်စဉ် လုပ်အားခ ငွေရှင်းရန် အဖြစ် အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၄.၄ ဘီလီယန်ဝန်းကျင်ဟု ခန့်မှန်းတွက်ချက်ထားသည်။
ဆောင်ရွက်ဆုံးဖြတ်ချက်များ ပိုမိုကောင်းမွန်သော စိတ်ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု တို့ပေးစွမ်းရန် စရိတ်သက်သာထိရောက်သော ဆောင်ရွက်ဆုံးဖြတ်မှုများ အကြောင်း သတင်းအချက် နှင့် သက်သေသာဓက တို့မှာလည်း ရရှိနိုင်ပြီဖြစ်သည်။
သုတေသန အများ စု (၈၀%) တို့သည် ဝင်ငွေအရမြင့်သော နိုင်ငံများတွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော်လည်း ဝင်ငွေအရနည်းသော၊ အလယ်အလတ် သာရသော နိုင်ငံများတွင် စိတ်ကျန်းမာရေးချို့ယွင်းသူများ ဖြစ်သည့် စိတ်ကျရောဂါဝေဒနာရှင်များ၊ စိတ်ကစဉ့်ကလျား ရောဂါရှင်များ၊ စိတ်ကြွစိတ်ရောဂါ နှင့် အန္တရာယ်ရှိလောက်အောင် အရက်အလွန်အကျွံစွဲခြင်း တို့ကို ကုသရန် ဆေးဝါး နှင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာလူမှုရေးပိုင်းဆိုင်ရာ ဆောင်ရွက်ဆုံးဖြတ်ချက်များ ရှိကြောင်း ခိုင်မာသည့် အထောက်အထားများ ရှိသည်။
ကမ္ဘာတစ်ဝန်းလုံးတွင် စိတ်ကျန်းမာရေးစနစ်များကို အင်အားတောင့်တင်းအောင်ပြုရန် အကြံပြုချက်များကို ကမ္ဘာ့ ကျန်းမာရေး အဖွဲ့အစည်း (WHO) ၏ စိတ်ကျန်းမာရေး အပေါ်တွင် အာရုံစိုက်ထားသည့် ၂၀၀၁ခုနှစ်ကမ္ဘာ့ ကျန်းမာရေး အစီရင်ခံစာတွင် ပထမဆုံးဖော်ပြခြင်းပြုခဲ့သည် - အခြေခံစောင့်ရှောက်မှုတွင် ကုသမှုပေးရန် စိတ်ကျန်းမာရေးအတွက်ဆေးဝါးများကို ရရှိနိုင်ရန်ပြုပါ လူနေမှုဝန်းကျင်အတွင်း စောင့်ရှောက်မှုပေးပါ လူထုကိုပညာပေးပါ လူနေမှုဝန်းကျင်များ၊ မိသားစုများ နှင့် သုံးစွဲသူတို့ ပါဝင်မှုရှိပါစေ အမျိုးသားရေး မူဝါဒများ၊ အစီအစဉ်များ နှင့် ဥပဒေပြဋ္ဌာန်းခြင်း တို့ ဆောင်ရွက်ပါ လူသားရင်းမြစ် တို့ တိုးတက်အောင်ပြုပါ အခြားသော အပိုင်းတို့နှင့် ချိတ်ဆက်ပါ လူမှုဝန်းကျင်၏ စိတ်ကျန်းမာရေးကို စောင့်ကြည့်ပါ သုတေသနပြုမှုများကို ပိုမိုအထောက်အပံ့ပေးပါ စိတ်ကျန်းမာရေးစနစ်တို့အတွက် ကမ္ဘာ့ ကျန်းမာရေး အဖွဲ့အစည်း (WHO) အကဲဖြတ်ပြဋ္ဌာန်းချက် (WHO-AIMS)[12] တို့နှင့် အကဲဖြတ်ထားသည့် နိုင်ငံ ၁၂ ခုမှရရှိသော အချက်အလက်များကို အခြေခံထားခြင်းဖြင့် စိတ်ကစဉ့်ကလျား ရောဂါ၊ စိတ်ကြွစိတ်ကျရောဂါ၊ စိတ်ကျရောဂါဖြစ်စဉ်များ နှင့် အန္တရာယ်ရှိလောက်အောင် အရက် အလွန် အကျွံသောက်ခြင်း တို့ကို အတွင်းကျကျကုသမှုပေးခြင်းဖြင့် စိတ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုများ ကုန်ကျစရိတ် မြင့်တက် လာခြင်းကို ခန့်မှန်းတွက်ချက်နိုင်ခဲ့သည်။
ကမ္ဘာ့ ကျန်းမာရေး အဖွဲ့အစည်း (WHO) ၏ ညွှန်ကြားချက်များအတိုင်း စိတ်ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုစနစ်များတွင် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံတို့ ပြောင်းလဲလာခြင်း ကို တွေ့မြင်ရသည်။
နိုင်ငံအများစုအတွက် ထိုပုံစံနည်းနာသည် တစ်နှစ်အတွက် တစ်ဦးလျှင် ၀.၃၀ မှ ၀.၅၀ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ရင်းနှီး မြှုပ်နှံမှု၏ ကနဦးကာလကို ထင်ဟပ်ပြလျက်ရှိသည်။
စိတ်ကျန်းမာရေးအတွက် စုစုပေါင်း အသုံးစရိတ်သည် ဝင်ငွေ အရ နည်းသော နိုင်ငံများတွင် အနည်းဆုံး ဆယ်ဆထိမြင့်တက်ရမည် ဖြစ်သည်။
ဝင်ငွေ အလယ်အလတ် နှင့် မြင့်မားမှု ရှိသော နိုင်ငံများတွင် ကျန်းမာရေးစနစ်အတွင်း စိတ်ကျန်းမာရေးဝန်ဆောင်မှုများ ပိုကောင်းမွန်စွာ ပေးနိုင်ရန် ရင်းမြစ်များကို နေရာပြန်ချထားရေးမှာ အဓိကစိန်ခေါ်မှုပင်ဖြစ်သော်ငြားလည်း ဝင်ငွေနည်းသောနိုင်ငံများတွင် ငွေကြေး ရင်းမြစ်များ ထပ်မံလိုအပ်ဦးမည် ဖြစ်သည်။
ပါဝင်ဆောင်ရွက်လုပ်ကိုင်သူများ ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့အစည်း (WHO) ကမ္ဘာ့ ကျန်းမာရေး အဖွဲ့အစည်း (WHO) ၏ စိတ်ကျန်းမာရေးအတွက် အဓိက အစီအစဉ်နှစ်ခုမှာ WHO MIND (အမျိုးသားဖွ့ံဖြိုးတိုးတက်ရေးအတွက် စိတ်ကျန်းမာရေးမြှင့်တင်ခြင်း) နှင့် စိတ်ကျန်းမာရေး လစ်ဟာချက်များ ဆောင်ရွက်မှု အစီအစဉ် (mhGAP) တို့ဖြစ်သည်။
WHO MIND မှ လူတို့၏နေ့စဉ်ဘဝတွင် ခိုင်မာသော ပြောင်းလဲမှုများကို သေချာစေရန် လုပ်ဆောင်ချက် ၅ နေရာတွင် အထူးပြုထားသည်။
ယင်းတို့မှာ - ကမ္ဘာ့ ကျန်းမာရေး အဖွဲ့အစည်း (WHO) ပစိဖိတ်ကျွန်း စိတ်ကျန်းမာရေးကွန်ရက် (PIMHnet) ကဲ့သို့နိုင်ငံများအတွင်း စိတ်ကျန်းမာရေး တိုးတက်စေရန် ဝင်ရောက်ဆောင်ရွက်ခြင်း နှင့် ထောက်ပံ့ပေးခြင်း စိတ်ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ မူဝါဒ၊ စီစဉ်မှုများ နှင့် ဝန်ဆောင်မှုများ ဖွ့ံဖြိုးတိုးတက်ရေး စိတ်ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ လူ့အခွင့်အရေး နှင့် ဥပဒေပြဋ္ဌာန်းရေး လူသားတို့တိုးတက်ရေး၏ အဓိကအချက်အဖြစ် စိတ်ကျန်းမာရေးကိုထားရှိခြင်း စိတ်ကျန်းမာရေးဆေးရုံများ နှင့် လူမှုရေးစောင့်ရှောက်မှုဂေဟာများ တွင် ပြုစုစောင့်ရှောက်မှုအရည်အသွေး တိုးတက်စေရန် နှင့် လူ့အခွင့်အရေးများ တိုးတက်စေရန် အတွက် လူသားတို့အား ပူးပေါင်းစေပြီး စွမ်းအား တိုးမြှင့် ပေးရန် လုပ်ဆောင်သော အရည်အသွေးမီအခွင့်အရေးများ စီမံကိန်း စိတ်ကျန်းမာရေးလစ်ဟာချက်များဆောင်ရွက်မှုအစီအစဉ် (mhGAP) သည် ကမ္ဘာ့ ကျန်းမာရေး အဖွဲ့အစည်း (WHO) ၏ အထူးသဖြင့် ဝင်ငွေအရ နည်းသော၊အလယ်အလတ်ရှိသော နိုင်ငံများအတွက် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ၊ အာရုံကြောဆိုင်ရာ နှင့် ဆေးဝါးသုံးစွဲမှုကြောင့် စိတ်ကျန်းမာရေးချို့ယွင်းမှု တို့အတွက် ဝန်ဆောင်မှုများကို တိုးမြှင့်ရန် ဆောင်ရွက်မှု အစီအစဉ် ဖြစ်သည်။
mhGAP ၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ အစိုးရများ၊ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းများ နှင့် အခြားသော ပါဝင်ဆောင်ရွက်သူများ တို့ကြား စုပေါင်းဆောင်ရွက်မှုတို့အတွက် လက်တွဲမှုများတည်ဆောက်ရန် နှင့် ယင်းတို့၏ တာဝန်ဝတ္တရားတို့အား အားဖြည့်ကူညီရန် ဖြစ်သည်။
mhGAP ဆောင်ရွက်မှုလမ်းညွှန်ချက် (mhGAP-IG) ကို ၂၀၁၀ အောက်တိုဘာတွင် စတင်ထုတ်ခဲ့သည်။
စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ၊ အာရုံကြောဆိုင်ရာ နှင့် ဆေးဝါးသုံးစွဲမှုကြောင့် စိတ်ကျန်းမာရေးချို့ယွင်းမှု တို့အား ကျွမ်းကျင် မဟုတ် သည့် ကျန်းမာရေးအပြင်အဆင်တို့တွင် ပြုစုဖြေရှင်းရန် အတွက်နည်းပညာဆိုင်ရာ အသုံးချဖွယ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။
ပါဝင်သော အရေးပေါ် အခြေအနေများမှာ စိတ်ကျရောဂါ၊ စိတ်ဖောက်ပြန်မှု၊ စိတ်ကြွစိတ်ကျရောဂါ၊တက်ခြင်း၊ ကလေးငယ်များနှင့် အရွယ်ရောက်စကလေးတို့တွင် ဖွ့ံဖြိုးတိုးတက်ရေးဆိုင်ရာ နှင့် အမူအကျင့် ဆိုင်ရာ ချို့ယွင်းခြင်း၊ စိတ်ယိုယွင်းရောဂါ၊ အရက်အလွန်အကျွံသောက်သုံးခြင်း၊ ဆေးဝါးများအလွန်အကျွံသုံးစွဲခြင်း၊ မိမိ ကိုယ်ကို နာကျင်စေခြင်း/သတ်သေခြင်း နှင့် အခြားသော ထင်ရှားသည့် စိတ်ခံစားမှု သို့မဟုတ် ဆေးပညာဖြင့် ဖြေရှင်းခြင်းမပြုနိုင်သည့် ဝေဒနာတို့ ဖြစ်သည်။
ဂမ်ဘီယာနိုင်ငံ (တရားဝင်အမည်အားဖြင့် ဂမ်ဘီယာ သမ္မတနိုင်ငံ သည် အာဖရိက အနောက်ပိုင်းတွင် တည်ရှိသော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး အနောက်ဘက်ရှိ အတ္တလန္တိတ် သမုဒ္ဒရာနှင့် ထိစပ်နေသော တိုတောင်းသော ကမ်းရိုးတန်းမှ အပ ကျန်နေရာအားလုံးကို ဆီနီဂေါလ်နိုင်ငံ က ဝိုင်းရံထားသည်။
ဂမ်ဘီယာသည် အာဖရိကတိုက် ကုန်းမကြီးပေါ်တွင် အသေးဆုံးနိုင်ငံတစ်နိုင်ငံဖြစ်သည်။
Hoare, Ben. (2002) The Kingfisher A-Z Encyclopedia, Kingfisher Publications. p. 11. . ဂမ်ဘီယာနိုင်ငံသည် ၎င်းအစွဲပြု မှည့်ခေါ်ထားပြီး အတ္တလန္တိတ် သမုဒ္ဒရာအတွင်းသို့ စီးဝင်သော ဂမ်ဘီယာမြစ်၏ အောက်ပိုင်း ကမ်းတစ်ဖက်တစ်ချက်တွင် တည်ရှိသည်။
ဧရိယာ အားဖြင့် ရှိပြီး ၂၀၁၃ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်းအရ လူဦးရေ ၁,၈၅၇,၁၈၁ ဦး ရှိသည်။
ဘမ်ဂျူလ်မြို့ သည် ဂမ်ဘီယာ၏ မြို့တော်ဖြစ်သော်လည်း အကြီးဆုံးမြို့များမှာ ဆီရီကွန်ဒါမြို့နှင့် ဘရီကာမာမြို့တို့ဖြစ်သည်။
ဂမ်ဘီယာနိုင်ငံသည် ကျွန်ရောင်းဝယ်မှုအတွက် အခြား အနောက်အာဖရိကနိုင်ငံများနှင့် တူညီသော သမိုင်းရင်းမြစ် ရှိသည်။
ထို့အတွက် ကိုလိုနီကို ဂမ်ဘီယာမြစ်ပေါ်တွင် တည်ထားပြီး ဆက်လက်ထားရှိခြင်း ဖြစ်သည်။
ပထမဆုံး ကိုလိုနီပြုသူများမှာ ပေါ်တူဂီများ ဖြစ်ပြီး ထိုအချိန်က "အေ ဂမ်ဘီယာ" ဟု သိကြသည်။
နောက်ပိုင်း ၁၇၆၅ ခုနှစ် မေလ ၂၅တွင် Hughes, Arnold (2008) Historical Dictionary of the Gambia. Scarecrow Press. p. xx. . ဗြိတိသျှ အစိုးရသည် တရားဝင်ထိန်းချုပ်မှု ရယူခဲ့ပြီးနောက် ဆီနီဂမ်ဘီယာ ခရိုင်ကို တည်ထောင်ခဲ့ကာ ဗြိတိသျှ အင်ပိုင်ယာ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။
၁၉၆၅တွင် ဂမ်ဘီယာသည် ဒေါ်ဒါဂျာဝါရာ၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် လွတ်လပ်ရေး ရရှိခဲ့ပြီး ၁၉၉၄ ခုနှစ် ယာယာ ဂျမ်မား ဦးဆောင်သော သွေးထွက်သံယို ကင်းမဲ့သော အာဏာသိမ်းမှု ဖြစ်ပွားသည့် အချိန်အထိ ၎င်းမှ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။
၂၀၁၆ ခုနှစ် ရွေးကောက်ပွဲတွင် ဂျမ်မားအား အနိုင်ရရှိပြီးနောက် အဒမ်မာဘားရိုးသည် ဂမ်ဘီယာနိုင်ငံ၏ တတိယမြောက် သမ္မတ ဖြစ်လာခဲ့သည်။
Wiseman, John A. (2004) Africa South of the Sahara 2004 (33rd edition): The Gambia: Recent History, Europa Publications Ltd. p. 456. ဂျမ်မားသည် အစပထမတွင် ရွေးကောက်ပွဲ ရလဒ်ကို လက်ခံခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် လက်ခံရန် ငြင်းဆိုခဲ့သဖြင့် အခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး အနောက်အာဖရိကနိုင်ငံများ၏ စီးပွားရေး အသိုက်အဝန်းမှ စစ်ရေးဖြင့် ဝင်ရောက် စွက်ဖက်ခဲ့ရသဖြင့် ဂျမ်မားသည် တိုင်းပြည်မှ ထွက်ပြေးခဲ့ရသည်။
ဂမ်ဘီယာနိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးတွင် စိုက်ပျိုးရေး နှင့် ငါးဖမ်းခြင်း အထူးသဖြင့် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်းသည် အဓိက ဖြစ်သည်။
၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ၄၈.၆% သော လူဦးရေမှာ ဆင်းရဲမွဲတေမှု အဆင့်တွင် နေထိုင်ကြရသည်။
ကျေးလက်ဒေသများတွင် ဆင်းရဲမွဲတေမှုပိုများပြီး ၇၀% ခန့် အထိ ရှိသည်။
အမည်မှည့်ခေါ်ခြင်း "ဂမ်ဘီယာ" ဟူသော အမည်မှာ မန်ဒင်ကာ ဘာသာစကား အသုံးအနှုန်း "ကမ်ဘရာ/ကမ်ဘား" ဆိုသော စကားလုံးမှ ဆင်းသက်လာပြီး ဂမ်ဘီယာမြစ် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။
(သို့မဟုတ် ဆီရာလူမျိုးတို့၏ ဂမ်ဘာAllen Meagher, Andrew Samuel, Baba Ceesay, National Council for the Arts and Culture (Gambia), Historic Sites of The Gambia: Ada Dinkiralu (Mandinka), Bereb-I-Chosan (Wolof), Tarica Tawal (Fula), Nannin (Jola), Soninke Ada (Serehuli), I-Mofan Chosan (Serer) : an Official Guide to the Monuments and Sites of The Gambia, National Council for the Arts and Culture, 1998, pp. 1, 24. ခေါ် သက်ကြီးရွယ်အို သေဆုံးသူများကို ရိုက်ပုတ်ရသော ဂမ်ဘာ ခေါ် ဘူးသီးတစ်မျိုး မှ ဆင်းသက်လာခြင်း လည်း ဖြစ်နိုင်သည်။
Godfrey Mwakikagile, The Gambia and Its People: Ethnic Identities and Cultural Integration in Africa, New Africa Press, 2010, , p. 141 စီအိုင်အေ ကမ္ဘာ့အချက်အလက်စာအုပ်၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးဌာန၏ အချိန်အပြည့်အစုံ ကမ္ဘာ့မြေပုံ နှင့် ဗြိတိသျှ တို့၏ တရားဝင် အသုံးပြုရန် ပထဝီဝင်ဆိုင်ရာ အသုံးအနှုန်းများဆိုင်ရာ အမြဲတမ်း ကော်မတီ တို့၏ အဆိုအရ ဂမ်ဘီယာနိုင်ငံသည် နိုင်ငံ၏ အရှေ့တွင် The ဟူသော အသုံးအနှုန်းကို ရုံးသုံးအခေါ်အဝေါ်အဖြစ် ထည့်သွင်းသုံးနှုန်းသော နိုင်ငံ နှစ်နိုင်ငံမှ တစ်နိုင်ငံဖြစ်သည်။
(အခြားတစ်နိုင်ငံမှာ ဘဟားမားနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။
) အလေ့အထအရ The ဟူသော အသုံးအနှုန်းကို ရည်ညွှန်းရာတွင် ထည့်သွင်းအသုံးပြုသော နိုင်ငံ အများအပြား ရှိပြီး နယ်သာလန်နိုင်ငံ၊ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ ၊ကွန်ဂိုနိုင်ငံ ၊ ဆူဒန်နိုင်ငံ၊ ယီမင်နိုင်ငံ၊ ကိုမိုရိုနိုင်ငံ၊ ဗဟိုအာဖရိကသမ္မတနိုင်ငံ၊ ဆေးရှဲနိုင်ငံ၊ မော်လဒိုက်နိုင်ငံ၊ ဆော်လမွန်အိုင်းလန်းနိုင်ငံ၊ ဒိုမီနီကန် သမ္မတနိုင်ငံ၊ ချက်သမ္မတနိုင်ငံ၊ မာရှယ်အိုင်းလန်းနိုင်ငံ၊ ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းနိုင်ငံ၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု နှင့် လက်ဘနွန်နိုင်ငံတို့ ပါဝင်ပြီး အတိအကျအနေနှင့်မူ အမျိုးမျိုး ကွဲပြားသည်။
၁၉၆၅ ခုနှစ် လွတ်လပ်ရေး ရပြီးနောက် "သည် ဂမ်ဘီယာ" ဟူသော နိုင်ငံအမည်ကို သုံးနှုန်းခဲ့သည်။
၁၉၇၀တွင် သမ္မတနိုင်ငံ အဖြစ် ကြေညာပြီးနောက် နိုင်ငံ၏ အမည်အရှည်မှာ "ဂမ်ဘီယာ သမ္မတနိုင်ငံ" ဖြစ်လာခဲ့သည်။
ယာယာ ဂျမ်းမား၏ အစိုးရမှ နိုင်ငံ၏ အမည်ကို ၂၀၁၅ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် "ဂမ်ဘီယာ အစ္စလာမ် သမ္မတနိုင်ငံ" ဟု ပြောင်းလဲခဲ့သည်။
၂၀၁၇ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၉ ရက်တွင် သမ္မတ အာဒါမာ ဘားရိုးက နိုင်ငံ၏ အမည်ကို "ဂမ်ဘီယာ သမ္မတနိုင်ငံ" ဟု ပြန်လည် ပြောင်းလဲခဲ့သည်။
သမိုင်းကြောင်း အာရပ်ကုန်သည်တို့သည် ဂမ်ဘီယာ ဒေသနှင့် ပတ်သက်၍ ၉ ရာစု နှင့် ၁၀ ရာစုအတွင်း ပထမဆုံး စာဖြင့်ရေးသားသော မှတ်တမ်းတွင် ဖော်ပြခဲ့သည်။
၁၀ ရာစုတွင် မွတ်စလင် ကုန်သည်များ နှင့် ပညာရှင်များသည် အနောက်အာဖရိကရှိ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ဗဟိုဌာနအချို့တွင် လူနေထိုင်ရာ နေရာများ စတင် တည်ထောင်ခဲ့သည်။
ထိုနှစ်ဖွဲ့စလုံးသည် ဆဟာရ သဲကန္တာရကို ဖြတ်သန်းသော ကုန်သွယ်ရေး လမ်းကြောင်းများကို ဖော်ဆောင်ခဲ့ကြပြီး ရွှေ၊ ဆင်စွယ် စသည်တို့နှင့် အတူ ဒေသခံများကို ကျွန်အဖြစ် ပမာဏ အများအပြား တင်ပို့ခဲ့ပြီး ထုတ်လုပ်ပြီးသား ကုန်ပစ္စည်းများကို တင်သွင်းခဲ့သည်။
ဆီနီဂမ်ဘီယမ် ကျောက်တုံးအဝိုင်း၊ ဧရာမ အဆောက်အဦးများသည် ဆီနီဂေါနိုင်ငံမှ ဂမ်ဘီယာနိုင်ငံ အထိ ရှိပြီး ယူနက်စကိုမှ "ကမ္ဘာတဝှမ်းလုံးတွင် ကျောက်တုံးအဝိုင်းများ အများဆုံး စုဝေးရာနေရာ" အဖြစ် ဖော်ပြခဲ့သည်။
၁၁ရာစုနှင့် ၁၂ ရာစုတို့တွင် ဆီနီဂေါမြစ်တွင် ဗဟိုပြုသော တက်ကရာ အစရှိသော တိုင်းပြည်များနှင့် မြောက်ဘက်ရှိ ရှေးခေတ် ဂါနာ နှင့် ဂေါင်း အစရှိသော တိုင်းပြည်များ၏ အုပ်စိုးသူများသည် အစ္စလာမ်ဘာသာသို့ ပြောင်းလဲခဲ့ကြပြီး ၎င်းတို့၏ နန်းတော်များတွင် အာရပ်ဘာသာစကား တတ်ကျွမ်းသော မွတ်စလင်များကို ခန့်အပ်ခဲ့ကြသည်။
Easton P (1999) "Education and Koranic Literacy in West Africa" . IK Notes on Indigenous Knowledge and Practices, n° 11, World Bank Group. pp. 1–4 ၁၄ ရာစု၏ အစပိုင်းတွင် ယနေ့ခေတ် ဂမ်ဘီယာနိုင်ငံ ဟု ခေါ်ဆိုသော နေရာသည် မာလီအင်ပိုင်ယာ၏ တစိတ်တဒေသ ဖြစ်ခဲ့သည်။
ပေါ်တူဂီတို့သည် ၁၅ ရာစု အလယ်ပိုင်းတွင် ပင်လယ်မှ တဆင့် ထိုဒေသသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ပြီး နိုင်ငံရပ်ခြား ကုန်သွယ်ရေးတွင် လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။
၁၅၈၈ ခုနှစ်တွင် ပေါ်တူဂီ ထီးနန်းကို ဆက်ခံသူ ခရာတို၏ ပရိုင်ရော် ဘွဲ့ခံ အန်တိုနီယို မှ ဂမ်ဘီယာမြစ်ပေါ်တွင် တစ်ဦးတည်း ရောင်းဝယ်ခွင့်ကို အင်္ဂလိပ် ကုန်သည်တို့အား ရောင်းချခဲ့သည်။
ပထမ အဲလိဇဘက် ဘုရင်မကြီး ထံမှ စာလွှာများက ထိုခွင့်ပြုချက်ကို အတည်ပြုပေးခဲ့သည်။
၁၆၁၈ တွင် ပထမမြောက် ဂျိမ်းဘုရင်မှ အင်္ဂလိပ် ကုမ္ပဏီတစ်ခုအား ဂမ်ဘီယာနှင့် ဂိုးလ်ကို့စ် (ယခု ဂါနာနိုင်ငံ) တို့နှင့် ကုန်သွယ်နိုင်ရန် ခွင့်ပြုချက် ပေးခဲ့သည်။
၁၆၅၁ ခုနှစ်နှင့် ၁၆၆၁ ခုနှစ်ကြားတွင် ဂမ်ဘီယာ၏ အချို့သော အစိတ်အပိုင်းများသည် ပိုလန်-လစ်သူယေးနီးယား ဓနသဟာယ တိုင်းပြည်တစ်ခု ဖြစ်ပြီး ယနေ့ခေတ် လတ်ဗီးယားနိုင်ငံ ဖြစ်သော ကိုးလန်းနှင့်ဆယ်မီဂယ်လီးယား အလယ်ခေတ်တိုင်းပြည်၏ အုပ်စိုးမှု အောက်တွင် ရှိခဲ့ကာ ထိုဒေသတို့အား ဂျက်ကော့ဗ် ကက်တလာ မင်းသားမှ ဝယ်ယူခဲ့သည်။
၁၇ ရာစု နှောင်းပိုင်း နှင့် ၁၈ ရာစု တလျှောက်လုံးတွင် ဗြိတိသျှ အင်ပိုင်ယာနှင့် ပြင်သစ်အင်ပိုင်ယာတို့သည် ဆီနီဂေါမြစ်နှင့် ဂမ်ဘီယာမြစ်တို့ ရှိရာဒေသတွင် နိုင်ငံရေး နှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးတို့တွင် တစ်ဦးထက် တစ်ဦး သာလွန်စေရန် ဆက်တိုက် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ကြသည်။
ဗြိတိသျှအင်ပိုင်ယာသည် ၁၇၅၈ ခုနှစ်တွင် ဆီနီဂေါနိုင်ငံအား သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် နယ်စား ဩဂတ်စတပ် ကပ်ပဲလ် ဦးဆောင်သော နယ်မြေရှာဖွေရေးအဖွဲ့သည် ဂမ်ဘီယာသို့ ရောက်ရှိ သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။
၁၇၈၃ ပထမ ဗာဆိုင်းစာချုပ် ချုပ်ဆိုပြီးနောက် ဂရိတ်ဗြိတိန်မှ ဂမ်ဘီယာမြစ်ကို ရရှိခဲ့သော်လည်း ပြင်သစ်တို့က မြစ်၏ မြောက်ဘက်ကမ်းရှိ ဗြိတိသျှနယ်မြေ ပတ်လည်ဝိုင်းရံထားသော အယ်လ်ဘရီဒါခေါ် ဒေသ သေးသေးလေးတစ်ခုအား ဆက်လက် ထိန်းသိန်းထားခဲ့သည်။
၁၈၅၆ ခုနှစ်တွင် ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်းသို့ နောက်ဆုံး လွှဲပြောင်းပေးခဲ့သည်။
အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာကို ဖြတ်သန်းလုပ်ကိုင်သော ကျွန်ရောင်းဝယ်ရေး လုပ်ကိုင်နေစဉ် ရာစုနှစ် ၃ ခု အတွင်းတွင် ထိုဒေသမှ လူပေါင်း ၃ သန်းအထိကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းယူ ခေါ်ဆောင်သွားခဲ့ကြသည်။
အတ္တလန္တိတ် သမုဒ္ဒရာ ကျော်ဖြတ် ကျွန်ရောင်းဝယ်ရေး မစတင်မီက လူမျိုးစု အချင်းချင်းကြားတွင် ဖြစ်သော စစ်ပွဲများ သို့မဟုတ် မွတ်စလင်ကုန်သည်များမှ ကျွန်မည်မျှ ခေါ်ဆောင်သွားသည်ကို မည်သူမျှ အတိအကျ မသိနိုင်ပေ။
ထိုသို့ ကျွန်အဖြစ် ခေါ်ဆောင်သွားသူ အများစုမှာ အခြား အာဖရိက လူမျိုးများမှ ဥရောပသားများသို့ ရောင်းချသူများ ဖြစ်ကြသည်။
အချို့မှာ လူမျိုးစု စစ်ပွဲများမှ အကျဉ်းသားများဖြစ်ပြီး အချို့မှာ အကြွေးမဆပ်နိုင်၍ ရောင်းချခံရသူများ ဖြစ်ကာ အခြားသူ အများစုမှာ ပြန်ပေးဆွဲ ခေါ်ဆောင်ခြင်း ခံရသူများ ဖြစ်သည်။
Park, Mungo Travels in the Interior of Africa v. II, Chapter XXII – War and Slavery . thumb|ဂျိမ်းစ်ကျွန်း နှင့် ဂမ်ဘီယာ ခံတပ် မြေပုံ ကုန်သည်များသည် အစကနဦးတွင် လူများအား ဥရောပသို့ အစေခံအဖြစ် ခိုင်းစေရန် တင်ပို့ကြသည်မှာ ၁၈ ရာစုအတွင်း အနောက်အင်ဒီးစ် နှင့် မြောက်အမေရိကတို့တွင် အလုပ်သမား ဈေးကွက် ကျယ်ပြန့်လာသည့် အချိန် အထိ ဖြစ်သည်။
၁၈၀၇ ခုနှစ်တွင် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းသည် အင်ပိုင်ယာ တဝှမ်းလုံးတွင် ကျွန်ရောင်းဝယ်ရေးကို ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။
သူတို့သည် ဂမ်ဘီယာတွင် ကျွန်ရောင်းဝယ်ရေးကို အဆုံးသတ်ရန် ကြိုးစားသော်လည်း မအောင်မြင်ခဲ့ပေ။
ဗြိတိသျှ တော်ဝင်ရေတပ်၏ အနောက်အာဖရိက တပ်မဟာမှ အတ္တလန္တိတ် သမုဒ္ဒရာအတွင်း ကြားဖြတ် ဖမ်းဆီးခဲ့သော ကျွန်သင်္ဘောများအား ဂမ်ဘီယာသို့ ပြန်လှည့်ခိုင်းပြီး ကျွန်ဖြစ်ခဲ့သူများကို ဂမ်ဘီယာမြစ်ပေါ်ရှိ မက္ကာသီကျွန်းတွင် လွှတ်ပေးခဲ့ကာ ဘဝအသစ်ကို စတင်စေခဲ့သည်။
ဗြိတိသျှတို့သည် ဘားသပ်စ် စစ်အခြေအစိုက်စခန်း (ယခု ဘန်ဂျူးမြို့) အား ၁၈၁၆ တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်။
ဂမ်ဘီယာ ကိုလိုနီနယ်မြေ နှင့် အစောင့်အရှောက်ခံနိုင်ငံ (၁၈၂၁-၁၉၆၅) ဗြိတိသျှ ဘုရင်ခံ ဂျော့ရှ် ချာဒင် ဒန်တန် (၁၉၀၁-၁၉၁၁) နှင့် သူ၏ အဖွဲ့ ၊၁၉၀၅ခုနှစ် နောက်ပိုင်းနှစ်များတွင် ဘန်ဂျူးသည် ဆီရာလီယွန် ရှိ ဗြိတိသျှ ဘုရင်ခံချုပ်၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ရှိနေခဲ့သည်။
၁၈၈၈ တွင် ဂမ်ဘီယာသည် သီးသန့် ကိုလိုနီတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။
၁၈၈၉ ခုနှစ် ပြင်သစ်သမ္မတနိုင်ငံနှင့် သဘောတူညီချက်များမှ ယခုလက်ရှိ နယ်နိမိတ်ကို သတ်မှတ်ခဲ့သည်။
ဂမ်ဘီယာသည် ဗြိတိသျှ ဘုရင်၏ ကိုလိုနီဖြစ်သော ဗြိတိသျှ ဂမ်ဘီယာ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး အုပ်ချုပ်ရေးအတွက် ကိုလိုနီဒေသ (ဘန်ဂျူးမြို့နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသ) နှင့် အစောင့်အရှောက်ခံဒေသ (ကျန်ရှိသော နယ်မြေများ) ဟု ခွဲခြား သတ်မှတ်ခဲ့သည်။
ဂမ်ဘီယာသည် ၁၉၀၁ ခုနှစ် တွင် သီးသန့် အုပ်ချုပ်ရေး နှင့် ဥပဒေပြုရေး ကောင်စီကို ရရှိခဲ့ပြီး တဖြည်းဖြည်းချင်းဖြင့် ကိုယ်ပိုင် အစိုးရ ဖြစ်လာခဲ့သည်။
၁၉၀၆ တွင် ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီတပ်များနှင့် ဒေသခံ ဂမ်ဘီယာတပ်များ ခဏတာမျှ ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားပြီးနောက် ကျွန်စနစ်ကို ဖျက်သိမ်းနိုင်ခဲ့သည်။
ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ အစိုးရကို ခိုင်မာစွာ တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။
Archer, Frances Bisset (1967) The Gambia Colony and Protectorate: An Official Handbook (Library of African Study). pp. 90–94. . ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း၌ အချို့သော စစ်သားများသည် မဟာမိတ်တပ်များနှင့် အတူ ပူးပေါင်းတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။
အများစုမှာ မြန်မာနိုင်ငံစစ်ပွဲတွင် ပါဝင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသော်လည်း အချို့မှာ နိုင်ငံအနီးတွင် ကျဆုံးခဲ့ပြီး ဖာဂျာရာ (ဘန်ဂျူးအနီးရှိ) ဓနသဟာယနိုင်ငံ စစ်သင်္ချိုင်းတွင် မြှုပ်နှံထားခဲ့သည်။
ဘန်ဂျူးတွင် အမေရိကန် လေတပ်အတွက် လေယာဉ်ကွင်းရှိခဲ့ပြီး မဟာမိတ် ရေတပ်များအတွက် ဆိပ်ကမ်းတစ်ခု လည်း ရှိခဲ့သည်။
ဒုတိယကမ္ဘာစစ် အပြီးတွင် အခြေခံဥပဒေ ပြင်ဆင်ရေး ခြေလှမ်းများ သွက်လာခဲ့သည်။
၁၉၆၂ ခုနှစ် အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲအပြီးတွင် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းမှ နောက်တစ်နှစ်တွင် အပြည့်အဝ လွတ်လပ်ရေးရရှိသည့် ကိုယ်ပိုင်အစိုးရဖြင့် အုပ်ချုပ်ပိုင်ခွင့်ကို ပေးအပ်ခဲ့သည်။
thumb|ဒုတိယမြောက် အဲလိဇဘက် ဘုရင်မ၏ ပုံပါသော စာပို့တံဆိပ်ခေါင်း၊ ၁၉၅၃ လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက်ပိုင်း (၁၉၆၅ မှ ယနေ့အထိ) ဂမ်ဘီယာနိုင်ငံသည် ၁၉၆၅ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ ၁၈ ရက်တွင် ဓနသဟာယ နိုင်ငံများအတွင်း ဒုတိယမြောက် အဲလိဇဘက် ဘုရင်မ မှ ဂမ်ဘီယာ၏ ဘုရင်မ အဖြစ် ခံယူကာ ဘုရင်ခံချုပ်မှ ကိုယ်စားလှယ် အဖြစ် အုပ်ချုပ်သော စည်းမျဉ်းခံ ဘုရင်စနစ် ကျင့်သုံးသည့် နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ အနေနှင့် လွတ်လပ်ရေး ရရှိခဲ့သည်။
မကြာမီ အချိန်တွင် နိုင်ငံတော် အစိုးရမှ ပြည်လုံးကျွတ် ဆန္ဒခံယူပွဲ တစ်ခုကို ကျင်းပခဲ့ပြီး ဂမ်ဘီယာကို သမ္မတနိုင်ငံ တစ်ခု အဖြစ် အဆိုတင်သွင်းခဲ့သည်။
ထိုဆန္ဒခံယူပွဲမှ အခြေခံ ဥပဒေကို ပြင်ဆင်ရင် လိုအပ်သော မဲ သုံးပုံ နှစ်ပုံကို မရရှိနိုင်ခဲ့ပေ။
သို့သော်လည်း ရလဒ်ကြောင့် နိုင်ငံတကာတွင် ဂမ်ဘီယာ၏ လျှို့ဝှက်ဆန္ဒမဲပေးခြင်း၊ တရားမျှတသော ရွေးကောက်ပွဲ ကျင်းပခြင်း၊ အများနှင့်ဆိုင်သော အခွင့်အရေးနှင့် လွတ်လပ်မှု ကျင့်သုံးခြင်းတို့ကြောင့် အာရုံစိုက်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။
၁၉၇၀ ခုနှစ် ဒုတိယမြောက် ပြည်လုံးကျွတ် ဆန္ဒခံယူပွဲ အပြီး ၁၉၇၀ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၄ ရက်တွင် ဂမ်ဘီယာသည် ဓနသဟာယနိုင်ငံများအတွင်း သမ္မတနိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။
ဝန်ကြီးချုပ် ဆာ ဒေါ်ဒါ ကိုင်ရာဘာ ဂျာဝါရာသည် အုပ်ချုပ်ရေး ရာထူးဖြစ်သော သမ္မတ ရာထူးကို ရယူခဲ့ပြီး နိုင်ငံတော်၏ အကြီးအကဲ နှင့် အစိုးရ၏ အကြီးအကဲ ရုံးနှစ်ခုကို ပေါင်းစပ်ခဲ့သည်။
သမ္မတ ဆာ ဒေါ်ဒါ ဂျာဝါရာသည် ငါးကြိမ် အထိ ပြန်လည် အရွေးခံခဲ့ရသည်။
၁၉၈၁ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၂၉ ရက်တွင် ယိုင်နဲ့လာသော စီးပွားရေးနှင့် ဦးဆောင်သော နိုင်ငံရေးသမားများအား ခြစားသည်ဟု စွပ်စွဲမှုများကြောင့် အာဏာသိမ်းရန် ကြံစည်မှု ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။
Uppsala Conflict Data Program Gambia. In depth: Economic crisis and a leftist coup attempt in 1981. ထိုအာဏာသိမ်းရန် ကြံစည်မှုသည် သမ္မတ ဂျာဝါရာ လန်ဒန်သို့ အလည်အပတ် သွားရောက်နေစဉ် ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး ကူကွိုင်း ဆမ်ဘာ ဆန်ရန်း၏ ဆိုရှယ်လစ်နှင့် တော်လှန်ရေး အလုပ်သမားပါတီ၊ ပြည်တွင်း စစ်တပ် နှင့် နိုင်ငံ စစ်တပ်၏ အစိတ်အပိုင်း အတော်များများတွင် ပါဝင်သည့် ပြည်သူ့စစ်တို့ ပေါင်းစပ်ထားသော လက်ဝဲယိမ်း အမျိုးသားတော်လှန်ရေးကောင်စီမှ လုပ်ဆောင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။
သမ္မတ ဂျဝါရာသည် ဆီနီဂေါနိုင်ငံ မှ စစ်ရေးအကူအညီ တောင်းခံခဲ့ပြီး ဆီနီဂေါမှ ဇူလိုင် ၃၁ ရက်တွင် စစ်အင်အား ၄၀၀ ကို ဂမ်ဘီယာသို့ ပို့ဆောင်ခဲ့သည်။
ဩဂုတ် ၆ ရက်တွင် ဆီနီဂေါ တပ်အင်အား ၂,၇၀၀ ကို ပို့လွှတ်ခဲ့ပြီး သူပုန်တပ်များကို နှိမ်နင်းနိုင်ခဲ့သည်။
အာဏာသိမ်းမှုနှင့် နောက်ဆက်တွဲ အကြမ်းဖက်မှုများအတွင်း လူ ၅၀၀ မှ ၈၀၀ ကြား သေဆုံးခဲ့သည်။
၁၉၈၂ ခုနှစ်တွင် အာဏာသိမ်းရန် ကြိုးစားမှု၏ နောက်ဆက်တွဲ အနေနှင့် ဆီနီဂေါ နှင့် ဂမ်ဘီယာတို့ ကွန်ဖက်ဒရေးရှင်း စာချုပ်ကို ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။
ဆီနီဂမ်ဘီယာ ကွန်ဖက်ဒရေးရှင်း သည် နိုင်ငံနှစ်နိုင်ငံ၏ စစ်တပ်ကို ပေါင်းစည်းရန် နှင့် ၎င်းတို့၏ စီးပွားရေး နှင့် ငွေကြေးတို့ကို ပေါင်းစပ်ရန် ရည်ရွယ်သည်။
၇ နှစ်ကြာပြီးနောက် ၁၉၈၉တွင် ဂမ်ဘီယာသည် ကွန်ဖက်ဒရေးရှင်းမှ အပြီးတိုင် နုတ်ထွက်ခဲ့သည်။
၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် စစ်တပ်ကြားဖြတ်အုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ (AFPRC) မှ ဂျာဝါရာ၏ အစိုးရထံမှ အာဏာသိမ်းခဲ့ပြီး အတိုက်အခံ နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုများကို ပိတ်ပင်ခဲ့သည်။
ဗိုလ် ယာယား အေ.ဂျေ.ဂျေ. ဂျမ်မား သည် အေအက်ဖ်ပီအာစီ၏ ဥက္ကဋ္ဌဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတော် အကြီးအကဲ ဖြစ်လာသည်။
အာဏာသိမ်းချိန်တွင် ဂျမ်မားသည် အသက် ၂၉နှစ်သာ ရှိသေးသည်။
အေအက်ဖ်ပီအာရ်စီသည် ဒီမိုကရေစီ အရပ်သား အစိုးရသို့ ပြန်လည် ပြောင်းလဲမည့် အစီအစဉ်ကို ကြေညာခဲ့သည်။
နိုင်ငံတော် ရွေးကောက်ပွဲကို ကျင်းပရန် လွတ်လပ်သော ကြားဖြတ် ရွေးကောက်ပွဲ ကော်မရှင်အား ၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ၁၉၉၇ ခုနှစ်တွင် လွတ်လပ်သော ရွေးကောက်ပွဲ ကော်မရှင် အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့ကာ ရွေးကောက်ပွဲနှင့် ပြည်လုံးကျွတ် ဆန္ဒခံယူပွဲ ကျင်းပရန် မဲဆန္ဒရှင်များ မှတ်ပုံတင်ခြင်းအတွက် တာဝန်ယူခဲ့သည်။
၂၀၀၁ ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀၀၂ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် ဂမ်ဘီယာသည် သမ္မတရွေးကောက်ပွဲ နှင့် လွှတ်တော်ရွေးကောက်ပွဲကို အပြီးတိုင်ကျင်းပပြီးစီးခဲ့ပြီး ရွေးကောက်ပွဲအား နိုင်ငံတကာ လေ့လာစောင့်ကြည့်သူများမှ လွတ်လပ် တရားမျှတ၍ ပွင့်လင်းမြင်သာသော ရွေးကောက်ပွဲအဖြစ် မှတ်ချက်ပေးခဲ့ကြသည်။
သမ္မတ ယာယား ဂျမ်မားသည် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခြင်း ခံခဲ့ရပြီး အာဏာသိမ်းစဉ်က ရာထူးကို ဆက်လက်ခံယူကာ ၂၀၀၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၂၁ ရက်တွင် ကျမ်းသစ္စာ ကျိန်ဆိုခဲ့သည်။
ဂျမ်မား၏ မျိုးချစ်စိတ် ပြန်လည်ဖော်ဆောင်ရေးနှင့် တည်ဆောက်ရေး မဟာမိတ် ပါတီသည် အမျိုးသားလွှတ်တော်တွင် နေရာအများစုကို ရယူနိုင်ခဲ့ပြီး အဓိက အတိုက်အခံဖြစ်သော ညီညွတ်သော ဒီမိုကရက်တစ် ပါတီမှ လွှတ်တော် ရွေးကောက်ပွဲကို သပိတ်မှောက်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်း ရွေးကောက်ပွဲများတွင်မှ ပြန်လည်ပါဝင်ခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။
https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5459.htm#politics ၂၀၁၃ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၂ ရက်တွင် ဂမ်ဘီယာ ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးမှ ဂမ်ဘီယာသည် ဓနသဟာယနိုင်ငံများ အဖွဲ့မှ ချက်ချင်း နုတ်ထွက်မည် ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့ပြီး ၄၈ နှစ်ကြာ အဖွဲ့ဝင် အဖြစ်ကို အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။
ဂမ်ဘီယာ အစိုးရမှ "ဂမ်ဘီယာ အစိုးရသည် မည်သည့် ကိုလိုနီ အဖွဲ့အစည်း၏ အဖွဲ့ဝင်မျှ ဖြစ်မည် မဟုတ်ဘဲ နောင်တွင်လည်း ကိုလိုနီစနစ်ကို သက်တမ်းရှည်စေသော မည်သည့်အဖွဲ့အစည်းတွင်မှ ပါဝင်မည် မဟုတ်ကြောင်း။
" ကြေညာခဲ့သည်။
သမ္မတ ဂျမ်မားသည် ၂၀၁၆ ခုနှစ် သမ္မတရွေးကောက်ပွဲတွင် သီးသန့်ပါတီများ ညွန့်ပေါင်းအဖွဲမှ အတိုက်အခံ ခေါင်းဆောင်း အဒါမာ ဘာရိုး နှင့်Gambie : l'opposition désigne Adama Barrow comme candidat unique pour affronter Yahya Jammeh en décembre . Senenews.com (31 October 2016). Retrieved on 18 December 2016. ဂမ်ဘီယာ ဒီမိုကရက်တစ် ကွန်ဂရက် ပါတီမှ မန်မာကန်ဒါ တို့ နှင့် ရင်ဆိုင် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ရသည်။
Gambia: Will Mama Kandeh's Nomination Papers Be Accepted? – Freedom Newspaper . Freedomnewspaper.com (6 November 2016). Retrieved on 18 December 2016. ဂမ်ဘီယာသည် အဓိက အတိုက်အခံ ခေါင်းဆောင်နှင့် လူအခွင့်အရေး လှုပ်ရှားသူ အိုဆိုင်းနို ဒါဘိုး အား ၂၀၁၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ထောင် ၃ နှစ် ချမှတ်ခဲ့ပြီး သမ္မတရွေးကောက်ပွဲတွင် ပါဝင်ခြင်း မပြုနိုင်ရန် ပယ်ဖျက်ခဲ့သည်။