kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
(Authority) စည်းကမ်းသတ်မှတ်ချက်များအတိုင်းအရေးယူဆိုင်ရွက်ပိုင်ခွင့်အခွင့်အာဏာ စည်းကမ်းသတ်မှတ်ချက်များ၏ Precision နှင့် Formality ကိုလိုက်၍ ယင်းတို့အား အာဏာတည်စေသည့် ယန္တရားများ၊ မဖြစ်မနေလိုက်နာဆောင်ရွက်ရန် တာဝန်ရှိမှုနှင့် ယင်းတို့ကိုချိုးဖောက်ခြင်း /မလိုက်နာခြင်းကြောင့်ချမှတ်ခံရမည့် ပြစ်ဒါဏ်သည်လည်း ကွဲလွဲနိုင်သည်။
Sweet, A.S., Sandholtz, W. and Fligstein, N. eds., 2001. The institutionalization of Europe. OUP Oxford, pp. 6-7. အင်စတီကျူးရှင်း အမျိုးအစားများ အင်တီကျူးရှင်းများကို Macro ၊ Meso နှင့် Micro ဟူ၍ Level သုံးမျိုးခွဲခြားနိုင်သည်။
Macro Level သည် အင်စတီကျူးရှင်းများတွင် အကျယ်ပြန့်ဆုံးဖြစ်သည့် စည်းကမ်း သတ်မှတ်ချက်စနစ်များ (Rule Systems) နှင့်သက်ဆိုင်သည်။
ယင်းစည်းကမ်းသတ်မှတ်ချက် စနစ်တွင် တရားဝင်ပြဋ္ဌာန်းထားသည့် ဥပဒေများပါဝင်သကဲ့သို့ တရားဝင်ဥပဒေအဖြစ် ပြဋ္ဌာန်းထားခြင်းမရှိသော်လည်း လူ့အဖွဲ့အစည်းတစ်ရပ်၏ နေသားတကျရှိမှုနှင့် တည်ငြိမ် တိုးတက်မှု (Social Order)ကို တည်ဆောက်ထိန်းသိမ်းရန်လိုအပ်သည့် ဘုံနားလည်မှုများ (Political Values or Common Understanding of Appropriate Order) နှင့် လူ့အဖွဲ့အစည်း တစ်ရပ်၏ သင့်လျော်သည့်အပြုအမူများအပေါ်ဘုံနားလည်မှုများ (Norms or Common Understanding of Appropriate Behaviour) လည်း ပါဝင်သည်။
Meso Level သည် စုပေါင်းရည်ရွယ်ချက်/ဦးတည်ချက်များကို အကောင်အထည်ဖော်ရန် လူတစ်ဦးတစ်ယောက်ချင်းအားစုဖွဲ့၍ ဖွဲ့စည်းထားသည့် အဖွဲ့အစည်း သို့မဟုတ် စီမံဖွဲ့စည်းမှု (Organization) များနှင့် သက်ဆိုင်သည်။
အဖွဲ့အစည်းများ သို့မဟုတ် စီမံဖွဲ့စည်းမှုများကို အဖွဲ့ဝင်များ၊ အဆာက်အအုံများ၊ ရုံးများ၊ မှတ်တမ်းမှတ်ရာများ၊ ပိုင်ဆိုင်မှုများ စသည့်ရုပ်ပိုင်း ဆိုင်ရာ တည်ရှိမှုများဖြင့် ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းထားသည်။
Micro Level သည် လူတစ်ဦးချင်းတစ်ယောက်ချင်းမှ ၎င်း၏ရည်ရွယ်ချက်/ဦးတည်ချက်များ အတွက်ပြုမူပြောဆိုနေထိုင်ခြင်းနှင့် သက်ဆိုင်သည်။
အင်စတီကျူးရှင်းများ၏အဆင့်ဆင့်ဖြစ်ပေါ်ပြောင်းလဲမှုဖြစ်စဉ် (Institutional Evolution) အတွက် လူပုဂ္ဂိုလ်များ၊အဖွဲ့အစည်းများ၊ စည်းကမ်းသတ်မှတ်ချက်နှင့် လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ သို့မဟုတ် Micro ၊ Meso နှင့် Macro Level (၃) ခုလုံးအကြားတွင် အပြန်အလှန်ဆက်နွယ်ပြောင်းလဲမှုများ ပါဝင်သည်။
Sweet, A.S., Sandholtz, W. and Fligstein, N. eds., 2001. The institutionalization of Europe. OUP Oxford, pp. 6-9. အင်စတီကျူးရှင်း မဏ္ဍိုင် (၃) ရပ် အင်စတီကျူးရှင်းများတွင် ကျိုးကြောင်းဆင်ခြင်သိမြင်မှုဆိုင်ရာ (Cognitive) ၊ ကျင့်ဝတ် သိက္ခာစံနှုန်းဆိုင်ရာ (Normative) နှင့် ဥပဒေစည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများဖြင့် ပုံမှန်အနေအထား တစ်ရပ်ကို ထိန်းသိမ်းခြင်းဆိုင်ရာ (Regulative) ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်မှုများနှင့် လုပ်ကိုင် ဆောင်ရွက်ချက်များ ပါဝင်ပြီး ယင်းတို့သည် လူအဖွဲ့အစည်း၏ အမူအကျင့် (Behaviour) ကို အဓိပ္ပါယ်နှင့် တည်ငြိမ်မှု ပေးသည်။
အင်စတီကျူးရှင်းများကို ယဉ်ကျေးမှုအမျိုးမျိုး (Cultures)၊ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်မှုပုံစံများ (Structures) နှင့် နစ္စဓူဝ ဆောင်ရွက်ချက်များ (Routines) က သယ်ဆောင်ပေးပြီး စီရင်ပိုင်ခွင့် အဆင့်အမျိုးမျိုးတွင် (Multiple levels of Jurisdiction) ကျင့်သုံးလည်ပတ်သည်။
ဤသဘောတရားအရ အင်စတီကျူးရှင်းများသည် အမှတ်အသား သင်္ကေတစနစ်များ (Symbolic systems) ၊ ကျိုးကြောင်းဆင်ခြင်သိမြင်မှုဖြင့် တည်ဆောက်မှုများ (Cognitive Constructions) ၊ ကျင့်ဝတ်သိက္ခာစံနှုန်းဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများ (Normative Rules) နှင့် ဥပဒေစည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများဖြင့် ပုံမှန်အနေအထားတစ်ရပ်ကို ထိန်းသိမ်းခြင်းဆိုင်ရာ လုပ်ငန်းစဉ်များ (Regulative Processes) ဖြင့် မျက်နှာစာများစွာပါဝင်သည့် စနစ်များဖြစ်ပြီး လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ အမူအကျင့်ကို ပုံဖော်ပေးသည်။
အဓိပ္ပါယ်သတ်မှတ်ချက်စနစ်များ၊ စောင့်ကြည့်မှုလုပ်ငန်းစဉ်များနှင့် လုပ်ကိုင်ဆောင်ရွက်ချက်များသည် အပြန်အလှန်ယှက်နွယ်နေကြသည်။
Regulative ၊ Normative နှင့် Cognitive စနစ်များအားလုံးသည် အင်စတီကျူးရှင်းများ၏ မရှိမဖြစ် အရေးပါသည့် အစိတ်အပိုင်းများဖြစ်ပြီး အားကောင်းသည့် လူအဖွဲ့အစည်းမူဘောင် တည်ဆောက်ရာတွင် ပါဝင်ခြင်း၊ အပြန်အလှန်အမှီသဟဲပြုခြင်းနှင့် အပြန်အလှန်အားဖြည့်ပေးခြင်းတို့ဖြင့် အဆိုပါစနစ်များ၏ ဒူပေနာပေဒဏ်ခံမှုနှင့် အင်အားကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်ဟူသည့် ရှုမြင်မှုများ လည်းရှိသည်။
ယင်းသို့သော ပေါင်းစည်းရှုမြင်သည့် သဘောတရားတွင် လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ ခွင့်ပြုနိုင်မှုနှင့် အပြစ်ပေးအရေးယူမှု၊ လူ့အဖွဲ့အစည်းမူဘောင်နှင့် ညီညွတ်အောင် ဖိအားပေးမှု၊ လူ့အဖွဲ့အစည်းမူဘောင်နှင့်အညီ နေထိုင်ခြင်းဖြင့် ရရှိသည့် အကျိုးကျေးဇူးနှင့် စံတန်ဖိုးများက အတူတကွ အကျိုးသက်ရောက်ခြင်းဖြင့် အဓိပ္ပါယ်သတ်မှတ်ချက်စနစ်တစ်ခု၏ ညွှန်ကြားမှုဆိုင်ရာ အင်အားကို ရရှိစေသည်။
Scott, W.R., 2013. Institutions and organizations: Ideas, interests, and identities. Sage publications, pp. 33-45. အင်စတီကျူးရှင်းဖော်ဆောင်ခြင်း အင်စတီကျူးရှင်းဖော်ဆောင်ခြင်းသည် လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ရပ်ဖြစ်ပြီး အဖန်တလဲလဲ ပြန်လည် အသုံးပြုအသက်သွင်းနေသည့်စနစ်များကို စိမ့်ဝင်စွဲမြဲပြီး တည်ငြိမ်ခြေတစ်ရပ်ရရှိအောင် ဆောင်ရွက် ခြင်းဖြစ်သည်။
တနည်းအားဖြင့် တရားဝင်ပြဋ္ဌာန်းထားသည့် စည်းကမ်းသတ်မှတ်ချက်များ (ဥပမာ -ဥပဒေများ) လူ့အဖွဲ့အစည်းတစ်ရပ်၏ သင့်လျော်သည့်အပြုအမူများအပေါ် ဘုံနားလည်မှုများ (Norms)၊ လူ့အဖွဲ့အစည်းတစ်ရပ်၏ နေသားတကျရှိမှုနှင့် တည်ငြိမ်တိုးတက်မှု တည်ဆောက်ထိန်းသိမ်းရန် လိုအပ်သည့် ဘုံနားလည်မှုများ (Political Values)၊ အဖွဲ့အစည်းများနှင့် လူပုဂ္ဂိုလ်များ၏ အမူအကျင့်များ (Behaviour)၊ အဖွဲ့အစည်းများနှင့် လူပုဂ္ဂိုလ်များမှ စည်းကမ်းသတ်မှတ်ချက်များအပေါ် လေးစားလိုက်နာစေခြင်း (Compliance) များကို အချိန်နှင့်အမျှတည်တံ့အောင် တည်ဆောက်ယူခြင်း ဖြစ်သည်။
အင်စတီကျူးရှင်းဖော်ဆောင်ခြင်းသည် လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ရပ်ဖြစ်ပြီး ယင်းလုပ်ငန်းစဉ်ဖြင့် လူပုဂ္ဂိုလ်များ၊ အဖွဲ့အစည်းများမှ စည်းကမ်းသတ်မှတ်ချက်များ (တရားဝင် ပြဋ္ဌာန်းထားသည်များနှင့် တရားဝင်ပြဋ္ဌာန်းထားခြင်းမရှိသည့်ဘုံနားလည်မှုများ) ကို ဖော်ဆောင်ယူခြင်းဖြစ်သည်။
အင်စတီကျူးရှင်းများ၏ စည်းကမ်းသတ်မှတ်ချက်များသည် အဖွဲ့အစည်းများနှင့် လူတစ်ဦးချင်း တစ်ယောက်ချင်းမှ မိမိအသိစိတ်ဖြင့် လိုက်နာစောင့်စည်းမှုအဖြစ် ပြောင်းလဲသွားချိန်တွင် အင်စတီကျူးရှင်း ဖော်ဆောင်ခြင်း ကောင်းစွာပေါက်မြောက် အောင်မြင်သည်ဟုဆိုနိုင်သည်။
အင်စတီကျူးရှင်းဖော်ဆောင်ခြင်း ကောင်းစွာပေါက်ရောက် အောင်မြင်ရန် လူပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးတစ်ယောက်ချင်း၊ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုချင်း အနေဖြင့် Self-discipline/Self-control/ Self-restraint ရှိရန် လိုအပ်ရုံသာမက စုပေါင်းချမှတ်ထားသည့် macro level စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများကိုလိုက်နာမှု Compliance လည်းလိုအပ်ပါသည်။
မိမိကိုယ်ကို စည်းကမ်းသတ်မှတ် ထိန်းသိမ်းပြုမူနေထိုင်ခြင်း/မိမိအသိစိတ်ဖြင့် စောင့်စည်းခြင်းသည် အထက်တွင်ဖော်ပြခဲ့သည့်အတိုင်း မိမိတစ်ဦးတည်း ရပ်တည်ဆောင်ရွက်ရမှု သဘောရှိပြီး အခြားသူများ၏ မျှော်လင့်ချက်များနှင့် တောင်းဆိုမှုများမှ လွတ်ကင်းမှု မိမိ၏အတွေးအခေါ်နှင့် စိတ်ခံစားမှုကို နိုင်နိုင်နင်းနင်း ထိန်းသိမ်းနိုင်မှုဟူသည့် သဘောရှိရာ ယင်းသည် လူ့လောကအတွက် လိုအပ်ချက်တစ်ပိုင်းဖြစ်သည်။
အခြားတစ်ပိုင်းတွင်မူ လူတစ်ဦးချင်းတစ်ယောက်ချင်း စုပေါင်းပြီး အဖွဲ့အစည်း၊ လူ့အဖွဲ့အစည်းအဖြစ် ရပ်တည်သည့်အခါ မျှော်လင့်ချက်၊ မျှော်မှန်းချက်၊ တောင်းဆိုမှုများ အချင်းချင်းညီညွတ်မျှတမှု လိုအပ်လာသည်။
စည်းကမ်းသတ်မှတ်ချက်များ၊ အတွေးအခေါ်များ၊ စိတ်လှုပ်ရှားမှုများမှ ထွက်ပေါ်လာသည့် ပြောဆို နေထိုင် ပြုမူခြင်းများကို လက်ခံနိုင်ဖွယ်နှင့် လက်မခံနိုင်ဖွယ်များအဖြစ် ဘုံနားလည်မှု တည်ဆောက်ရန် လိုအပ်လာသည်။
ထိူသို့ ဘုံနားလည်မှုအဖြစ် တည်ဆောက်ထားသည့် Macro Level စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများကို လိုက်နာမှု Compliance လည်း လိုအပ်လာသည်။
Self-discipline/Self-control/Self-restraint နှင့် Compliance ၂ မျိုးပေါင်းစပ်တည်ရှိမှသာ အင်စတီကျူးရှင်း ဖော်ဆောင်ခြင်း ကောင်းစွာ ပေါက်ရောက်အောင်မြင်နိုင်သည်။
ထိုသို့သော Self-discipline/Self-control/Self-restraint နှင့် Compliance ၂ မျိုးပေါင်းစပ်ပါဝင်သည့် အလေ့အကျင့်ကောင်းများကို အင်စတီကျူးရှင်း ဖော်ဆောင်ခြင်းအဖြစ် ဂရုတစိုက်နှင့် အချိန်ပေး တည်ဆောက်သွားရမည်ဖြစ်သည်။
အင်စတီကျူးရှင်းများ၏ အပြောင်းအလဲ ဤခေါင်းစဉ်ငယ်အောက်တွင် အင်စတီကျူးရှင်းများ၏ အပြောင်းအလဲများ၊ အင်စတီကျူးရှင်း အပြောင်းအလဲများကို ဖြစ်ပေါ်စေသည့် အကြောင်းအရင်းများ၊ အင်စတီကျူးရှင်းများ အပြောင်းအလဲ ဖော်ဆောင်ရာတွင် ချဉ်းကပ်မှုပုံစံများ နှင့် Macro Level အင်စတီကျူးရှင်းများ၏ ပြောင်းလဲမှုပုံစံများအကြောင်း ရှင်းလင်းသွားမည်ဖြစ်သည်။
အင်စတီကျူးရှင်းများသည် လူသားတို့၏ ဖန်တီးမှုများဖြစ်သည်။
တစ်ချိန်တည်းတွင် အင်စတီ ကျူးရှင်းများသည် သက်ဆိုင်ရာ ရည်ရွယ်ချက်/ဦးတည်ချက် (Purpose)၊ မျှော်လင့်ချက်/ မျှော်မှန်းချက် (Expectation)၊ စည်းကမ်းသတ်မှတ်ချက်နှင့် စုပေါင်းဆောင်ရွက်မှုပုံစံများဖြင့် စုဖွဲ့ထားသည့် အသိုက်အဝန်း (Community) နှင့် သက်ဆိုင်ရာဆောင်ရွက်ချက်များ (Actions) ကို ဖန်တီးပေးပါသည်။
အထက်တွင်ဖော်ပြခဲ့သည့်အတိုင်း အင်စတီကျူးရှင်းများသည် အဖန်တလဲလဲပြန်လည် အသုံးပြု အသက်သွင်းနေသည့်စနစ်များ တည်ငြိမ်ခြေတွင်ရှိနေခြင်းဖြစ်သည်။
အင်စတီကျူးရှင်းများသည် ဖော်ပြပြီးဖြစ်သည့်အတိုင်း Social Order နှင့် Structure ကို တည်ဆောက်ထိန်းသိမ်းရန်နှင့် ပြည်သူများ၏ နိုင်ငံရေး၊ လုံခြုံရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် လူမှုရေးနယ်ပယ်ဆိုင်ရာ ဘုံ/စုပေါင်း အကျိုးစီးပွားများ (Public Goods) များကို ဖြန့်ဝေပေးရန် ဖြစ်သည်။
အင်စတီကျူးရှင်းများ၏ ယင်းလုပ်ငန်း ဆောင်တာများ မအောင်မြင်သည့်အခါ (သို့) အရည်အသွေးမကောင်းသည့်အခါ အင်စတီကျူးရှင်းများ အပြောင်းအလဲဖြစ်သည်။
အင်စတီကျူးရှင်းများ၏ အပြောင်းအလဲဆိုသည်မှာ တည်ငြိမ်ခြေနှင့် အပြောင်းအလဲဟူသည့် ဆန့်ကျင်ဘက်အင်အားနှစ်ရပ်အကြား အပြန်အလှန် အကျိုးသက်ရောက်မှု မှတစ်ဆင့် ပိုမိုကောင်းမွန်သည့် အခြေအနေကို ဖန်တီးခြင်းဖြစ်သည်။
ပိုမိုကောင်းမွန်သည့် အခြေအနေတစ်ရပ်ဆိုသည်မှာ လူသားများ၏ အမူအကျင့် တိုးတက်ကောင်းမွန်ခြင်းမှသည် နိုင်ငံရေး ရလဒ်တိုးတက်ကောင်းမွန်ခြင်းနှင့် Public Goods များ ဖြန့်ဝေမှု ပိုမိုကောင်းမွန်ခြင်းအထိ အမျိုးမျိုး ဖြစ်နိုင်သည်။
အင်စတီကျူးရှင်းများ၏ အပြောင်းအလဲကိုဖြစ်စေသည့် အကြောင်း ၄ ရပ်ရှိသည်။
ပထမအကြောင်းမှာ အင်စတီကျူးရှင်းများသည် ပြင်ပပတ်ဝန်းကျင်၏ ပြောင်းလဲမှုများ (သို့) ရိုက်ခတ်မှုများကို လူပုဂ္ဂိုလ် (Micro Level) မှ အဓိပ္ပါယ်ဖွင့်ဆိုနားလည်မှုနှင့် အဖွဲ့အစည်း/စီမံဖွဲ့စည်းမှု (Meso Level) မှ တု့န်ပြန်ခြင်းအပေါ်မူတည်၍ အပြောင်းအလဲဖြစ်နိုင်သည်။
ပြင်ပပတ်ဝန်းကျင် ကြောင့်ဖြစ်သည့် အကြပ်အတည်းနှင့် ရိုက်ခတ်မှု/ပြဿနာအား Micro Level တွင် လူပုဂ္ဂိုလ်များမှ အဓိပ္ပါယ်ဖွင့်ဆိုရာတွင်လည်းကောင်း၊ နားလည်မှုတွင်လည်းကောင်း ကွဲလွဲမှုများရှိနိုင်သည်။
Meso Level ၏ တုံ့ပြန်မှု (သို့) အဖွဲ့အစည်း/စီမံဖွဲ့စည်းမှု၏ တုံ့ပြန်မှုသည် Micro Level တွင် လူပုဂ္ဂိုလ်များမှ အတည်ပြုပြီး နောက်ဆုံးထွက်ပေါ်သည့် အဓိပ္ပါယ်ဖွင့်ဆိုချက်နှင့် နားလည်မှုပုံစံအပေါ်တွင် မူတည်သည်။
အဖွဲ့အစည်း/စီမံဖွဲ့စည်းမှု တစ်ခုထက် ပိုမိုပါဝင်သည့် အင်စတီကျူးရှင်း အပြောင်းအလဲ ဖြစ်မှုတွင် ပြင်ပပတ်ဝန်းကျင်ကြောင့်ဖြစ်သည့် အကျပ်အတည်းနှင့် ရိုက်ခတ်မှု/ပြဿနာအား ယင်းအဖွဲ့အစည်း/စီမံဖွဲ့စည်းမှုများအတွင်းရှိ လူပုဂ္ဂိလ်များမှ မည်သို့မည်ပုံ အဓိပ္ပါယ်ဖွင့်ဆို နားလည်သည်၊ မည်သည့်အဓိပ္ပါယ်ဖွင့်ဆိုချက်နှင့် နားလည်မှုပုံစံကို အတည်ပြုသည်၊ မည်သို့မည်ပုံ စုပေါင်းတုံ့ပြန် သည်ဆိုသည့်အပေါ်တွင် မူတည်သည်။
အကြပ်အတည်းနှင့် ပြဿနာအား တုံ့ပြန်ရန် ပထမဦးစွာ ယှဉ်ပြိုင်အဓိပ္ပါယ်ဖွင့်ဆိုခြင်း၊ နားလည်ခြင်းနှင့် စည်းကမ်းသတ်မှတ်ချက်များ ပြုလုပ်ရန် အင်အားတည်ဆောက်ယူခြင်းတို့သည် အင်စတီကျူးရှင်းများအပြောင်းအလဲအတွက် ပဓာနကျသည်။
အင်စတီကျူးရှင်းများ အပြောင်းအလဲကိုဖြစ်စေသည့် ဒုတိယအကြောင်းမှာ နိုင်ငံရေးအခြေအနေ အရပ်ရပ်၏ စေ့ဆော်မှုကြောင့် အစိုးရတစ်ရပ်မှ အုပ်ချုပ်မှုနှင့်စပ်လျဉ်းသည့် စည်းကမ်းသတ်မှတ်ချက်များဆိုင်ရာ ဆန်းသစ်ပြောင်းလဲမှုများ ဖော်ဆောင်ခြင်းကြောင့် အပြောင်းအလဲဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။
အင်စတီကျူးရှင်းများ အပြောင်းအလဲဖြစ်စေသည့် တတိယအကြောင်းမှာ အဖွဲ့အစည်းများ အကြား ပုံမှန်ထိထွေ့ဆက်ဆံရေးမှတစ်ဆင့် စည်းကမ်းသတ်မှတ်ချက်များ၊ အမူအကျင့်များ ဆောင်ရွက်မှုပုံစံများ စိမ့်ဝင်ကူးစက်ခြင်းဖြစ်သည်။
အဖွဲ့အစည်း/စီမံဖွဲ့စည်းမှု တစ်ခုတွင် စည်းကမ်း သတ်မှတ်ချက် အပြောင်းအလဲဖြစ်ခြင်းက ယင်းနှင့်ဆက်စပ်နေသည့် အခြားအဖွဲ့အစည်း/စီမံဖွဲ့စည်းမှု အတွင်း စည်းကမ်းသတ်မှတ်ချက် အပြောင်းအလဲကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။
အောင်မြင်သည့် အဖွဲ့အစည်း တစ်ခု၏ စည်းကမ်းသတ်မှတ်ချက်များ၊ အမူအကျင့်များနှင့် ဆောင်ရွက်မှုပုံစံများကို အခြားအဖွဲ့အစည်း/ စီမံဖွဲ့စည်းမှုတစ်ခုက အတုယူခြင်းဖြင့် အပြောင်းအလဲကိုဖြစ်ပေါ်စေသည်။
ပိုမိုကောင်းမွန်သည့် စည်းကမ်းသတ်မှတ်ချက်များ၊ အမူအကျင့်များနှင့် ဆောင်ရွက်မှုပုံစံများနှင့်စပ်လျဉ်း၍ ဗဟုသုတရှိသည့် အဖွဲ့အစည်း/စီမံဖွဲ့စည်းမှုဆိုင်ရာ ဦးဆောင်သူများမှ ၎င်းတို့၏ ဩဇာသက်ရောက်မှုဖြင့် အဖွဲ့အစည်း/ စီမံဖွဲ့စည်းမှုဆိုင်ရာ အပြောင်းအလဲဖြစ်စေခြင်း ဖြစ်သည်။
အင်စတီကျူးရှင်းများအပြောင်းအလဲဖြစ်စေသည့် စတုတ္ထအကြောင်းမှာ အဖွဲ့အစည်းများအတွင်း အကျပ်အတည်းများနှင့် မအောင်မြင်မှုများကိုကျော်လွှားရန် ကျွမ်းကျင်ပုဂ္ဂိုလ်များမှ ကွဲပြားခြားနားသည့် အဓိပ္ပါယ်ဖွင့်ဆိုချက်နှင့် နားလည်မှုများရှိနေသည့် လူပုဂ္ဂိုလ်များ အဖွဲ့အစည်းများအကြား ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုပုံစံသစ် တည်ဆောက်ခြင်းဖြစ်သည်။
ယင်းသို့ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုပုံစံဟောင်းကို ပြင်ဆင်ခြင်း (သို့) ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုပုံစံသစ်ကို တည်ဆောက်ခြင်းတွင် ပြင်ပပတ်ဝန်းကျင်ကြောင့် ဖြစ်သည့် အကျပ်အတည်းနှင့် ရိုက်ခတ်မှု/ပြဿနာအား အများလက်ခံနိုင်သည့် အဓိပ္ပါယ်ဖွင့်ဆိုမှုနှင့် နားလည်မှုတည်ဆောက်ခြင်း၊ အစဉ်အလာလုပ်ကိုင်ဆောင်ရွက်မှုပုံစံ (Culture) (သို့) မူဝါဒ (Policy) ပိုင်းဆိုင်ရာ ပြောင်းလဲမှုပြုလုပ်ခြင်း၊ အဖွဲ့အစည်းများနှင့် လူပုဂ္ဂိုလ်များအကြား ဆက်သွယ်ဆောင်ရွက်မှုယန္တရားများ အပြောင်းအလဲပြုလုပ်ခြင်း၊ ကိစ္စရပ်များအား ချဉ်းကပ်မှုပုံစံ ပြောင်းလဲခြင်း၊ လုပ်ကိုင်ဆောင်ရွက်မှုပုံစံနှင့် လုပ်ထုံးလုပ်နည်းအဆင့်ဆင့် ပြောင်းလဲခြင်း အစရှိသည် တို့ပါဝင်နိုင်သည်။
လူပုဂ္ဂိုလ်အဆင့် (Micro Level) မှအစပြုသည့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုသည် အဖွဲ့အစည်း/ စီမံဖွဲ့စည်းမှုအဆင့် (Meso Level) နှင့် စည်းကမ်းသတ်မှတ်ချက်အဆင့် (Macro Level) ပြုပြင် ပြောင်းလဲမှုအထိ စေ့ဆော်မှုဖြစ်စေသည်။
Sweet, A.S., Sandholtz, W. and Fligstein, N. eds., 2001. The institutionalization of Europe. OUP Oxford, pp. 9-12. ကိုးကား ကဏ္ဍ:နိုင်ငံရေးသိပ္ပံ ကဏ္ဍ:စီးပွားရေး အဖွဲ့အစည်းများ။
ပုလဲစိန်ကို မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ မင်းဘူးခရိုင်၊ စလင်းမြို့နယ်၊ ဆင်ဖြူကျွန်းမြို့ အပိုင် ကျပင်းကျေးရွာအုပ်စုဝင် ကုက္ကိုတန်းကျေးရွာသည် ဆင်ဖြူကျွန်း-ချောက် သွား ကားလမ်းမကြီး၏ ဘယ်ဘက်ခြမ်းတွင်တည်ရှိသောရွာကြီးတစ်ရွာဖြစ်၏။
ကုက္ကိုတန်းကျေးရွာမှာ ရုပ်ကြီးစင်ပိုင်ဆရာညို(ကျပင်းဆရာဖီး၏ ဇာတ်ဆရာ)၊ မင်းသမီးကြီး ရွှေဘော်မြ(ခ) ဦးမြခဲ၊ ဦးသောင်း(ခေါ်) နိုင်ငံကျော်ဇာတ်မင်းသားကြီး ဦးပုလဲစိန် တို့ကို မွေးဖွားပေးခဲ့သော ရွာကြီးပင်ဖြစ်လေသည်။
ကျွန်တော် ယခုရေးနေသော ‘ နိုင်ငံကျော်ဇာတ်မင်းသားကြီး ဦးပုလဲစိန်' ၏ ဘဝဇာတ်ကြောင်းသည် ပြီးပြည့်စုံသော အကြောင်းအရာ ဟု မဆိုသာပေ။
အဘယ်ကြောင့်မူ စာရေးသူသည် နိုင်ငံကျော်ဇာတ်မင်းသားကြီး ဦးပုလဲစိန် ကို မြင်ဖူး၊ တွေ့ဖူးခြင်းမရှိ၊ ကြားဖူးယုံသာရှိသူဖြစ်သည်။
စာရေးသူ၏ ဇာတိ နေပူကန်ရွာနှင် ကုက္ကိုတန်းရွာသည် (၂)ဖာလုံခန့်ဝေးမည်ထင်သည်။
နှစ်ရွာ့ တစ်ရွာ ဖြစ်သော် လည်း ဦးပုလဲစိန်၏ မိဘများကို စာရေးသူမိဘများမှပြော ၍ သိခွင့်ရခဲ့သည်။
ဦးပုလဲစိန် ကိုဖြင့် နှစ်နှစ်ကာကာ မသိခဲ့ပါ။
ယခုအခါတွင် စိတ်ပါလက်ပါ လေ့လာထားသောအချက်အလက်များသည်ပင် ‘နိုင်ငံကျော်ဇာတ်မင်း သားကြီး ဦးပုလဲစိန်' အကြောင်း အကျဉ်းမျှသာဖြစ်ပါလိမ့်မည်ဆိုတာကိုဦးစွာ ဝန်ခံပါသည်။
“ဇာတိချက်ကြွေ မွေရပ်မြေနှင့်ငယ်နာမည်" ကုက္ကိုတန်းကျေးရွာတွင် ဓါးမဦးချနေထိုင်ကြပါသော တောင်သူမျိုးရိုး ဦးဉာဏ်+ ဒေါ်လှဝိုင်း တို့မှ မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၉၄ ခုနှစ်၊ တပိုတွဲလဆန်း(၈)ရက်၊ သောကြာ နေ့တွင် ဖွားမြင်သော သားရတနာဖြစ်သည်။
ငယ်မည်မှာ ‘မောင်သောင်း 'ဖြစ်သည်။
“ ဆရာထံမှာပညာရှာ" တောင်သူမျိုးရိုးမှ ဆင်းသက်မွေးဖွားလာသော ‘ မောင်သောင်း' ကလေးသည် ငယ်စဉ်ကပင် အဆို၊ အက ဝါသနာကြီးကာ ရပ်ရွာပွဲများတွင် ပါဝင်သီဆိုခဲ၏။
ဒေသခံသဘင်သည်များထံတွင်လည်း နည်းခံလေ၏။
‘ ပုလဲစိန်' လောင်းလျာ ‘ မောင်သောင်း' ကလေး ထိုသို့ အဆို၊အက ဝါသနာကြီးသည်မှာ ရေခံမြေခံကောင်းသော ရပ်ရွာဒေသ ကြောင့်ပင်ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။
၁၉၄၉ ခုနှစ်တွင် သဘင်ပညာရှင်‘ ဗလလေး'(ဦးထွန်းရင်) ဆင်ဖြူကျွန်းမြို့သို့ရောက်ရှိလာ၏။
‘ ဗလလေး'သည် ‘အောင်ဗလ' ကျော်ကြားစကပင် အနီးကပ် တပည့်ခံကာ သဘင်ပညာသင်ယူခဲ့ပြီး၊ “ အောင်ဗလ" အမည်မှ ‘ ဗလ' ကိုယူကာ ‘ဗလလေး' ဟု ကျော်ကြားလာသူဖြစ်၏။
‘ အောင်ဗလ' ထံမှ သဘင်ပညာရော နာမည်ပါဆက်ခံ၍ မင်းသားအဖြစ်ရော ယောက်ျား မင်းသမီးအဖြစ်ပါ ကပြနိုင်သော ထင်ရှားသည့် သဘင်ပညာရှင် တစ်ဦးဖြစ်လေသည်။
သဘင်ရည်ပြည့်ဝသော ‘ ဗလလေး'(ဦးထွန်ရင်)သည် အသက်အရွယ်ကြီးရင့်လာသောအခါ သူ့ဆရာရင်း၏မြို့လည်းဖြစ်၊ သူ့အပေါင်းအသင်များရှိရာ မြို့ဖြစ်သည့် “ ဆင်ဖြူကျွန်း" သို့ ရောက်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
‘ ဗလလေး' သည် ညဦးပိုင်းများ၌ ဆင်ဖြူကျွန်းမြို့၏ မြို့လယ်ခေါင်လမ်းမတော်အရှေ့ဖျားမှ အနောက်ဖျားထိအောင် လမ်းလျှောက်ရင်း ကြေးစည်တီးကာ အန္တရာယ် ကင်းဂါထာများကိုရွတ်လေ့ရှိသည်။
သူ့အား “မင်းသားဘဘကြီး" ဟု ခင်မင်စွာ ခေါ်ဝေါ်ကြလေသည်။
“ မင်းသားဘဘကြီး" (ခေါ်) “ ဗလလေး" (ဦးထွန်းရင်) ကို သိရှိသူများက မေတ္တရပ်ခံကြရာ ‘ ဗလလေး'သည် ‘ ဦးကြာခ'၊ ‘ဦးချစ်စိန်' စသောသူများနှင့် ဇာတ်ဖွဲ့စည်းကာ ဆင်ဖြူကျွန်းမြို့ပေါ်နှင့် နီးစပ်ရာကျေးရွာများတွင် ကပြလေသည်။
‘ ဗလလေး' သဘင်အနုပညာကို သိကျွမ်းထားသူများက မင်းသမီး အဖြစ်လည်း ကပေးရန် တောင်းဆို ကြ၏။
‘ ဗလလေး' သည် ‘ ဆရာအောင်ဗလ' ၏ တပည့်ရင်းအနေးဖြင့် ကပြပေးလိုသော်လည်း အဝတ်အစား အခက်အခဲရှိနေပါကြောင်း၊ မိန်းမမင်းသမီးတို့၏ ထဘီအင်္ကျီတို့ကို ယောက်ျားမင်းသမီးက ဝတ်ဆင်လေ့မရှိသည့် အတွက်ကြောင့် မင်းသမီးလိုကပြရန် အဆင်မပြေသေးကြောင်းကို နှစ်ပါးခွင် ပရိကံစကားအဖြစ်ဖြင့် တောင်းပန်လေသည်။
ထိုလောက် သဘင်ပညာတတ်ကျွမ်းသော ဆရာ‘ဗလလေး'ထံတွင် ‘ ပုလဲစိန်' လောင်းလျာ လူငယ် ‘ မောင်သောင်း' သည် လက်ထပ်သင် တပည့်အဖြစ်ဖြင့်ခံယူကာ ‘ ဗလလေး' ၏ ဇာတ်အဖွဲ့တွင် ပါဝင်လေတော့၏။
ဆရာ ‘ဗလလေး'၏ သင်ပြမှုဖြင့် အကကောင်း၊ အသံကောင်း၊ အဆိုကောင်းသော ‘ မောင်သောင်း' သည် ‘၁၃၁၂ ခုတပေါင်းလဆန်း(၁၄/၁၅)ရက်များ၌ ပြတောက်ရွာ ဦးထီးရှိန် ဆိုင်းအဖွဲ့နှင့်(သူ၏ဆရာ ဗလလေး (ဦးထွန်ရင်)ခေါ် ဘဘကြီးအပါအဝင်) ကူရင်းချောက်ဘုရားပွဲမှ စတင်ကပြခဲ့ရာ ရွာကျောင်းဆရာတော်က ‘ မောင်ပုလဲ' ဟု ခေါ်တွင်ရာက‘ မင်းသားပုလဲ'၊ ‘ဗလလေး'၏ သင်ပြပေးမှုဖြင့် အကကောင်း၊ အသံကောင်း၊ အဆိုကောင်း‘မောင်သောင်း' သည် ရှေ့ထွက်မင်းသားလေး ‘ ပုလဲစိန်'၊ ထို့နောက် ခေါင်းဆောင်မင်းသား‘ပုလဲစိန်' ဟု နာမည်ကောင်းနှင့် ကျော်ကြားလာလေ၏။
“စတင်ကျော်ကြား သဘင်သမား" နောက်ပိုင်း တောင်ငူ မှ ‘ဦးထွန်းကြည်' နှင့် ပေါင်းစပ်ကာ‘ကေတုသီရိ ပုလဲစိန်' ဇာတ်အဖွဲ့ကြီးကို ဖွဲ့စည်းတည် ထောင်ကြလေသည်။
၁၉၆၉ ခုနှစ် လောက်တွင် ရန်ကုန်ပွဲဦးထွက်အဖြစ် ‘ မိုးကောင်းဘုရား' ပွဲတော်၌ ကပြရာ မင်းသား‘ပုလဲစိန်' စတင်ကျော်ကြားလာလေ၏။
မြန်မာ့အသံ ဇာတ်သဘင်အခန်း၌လည်း နှစ်ပါးသွားခွင်ကို အသံလွှင့်လေရာ တစ်ဟုန်ထိုး ကျော်ကြားလာခဲ့လေသည်။
ထို ရန်ကုန်ခွင် ပွဲဦးထွက်၌ပင် မင်းသား‘ ပုလဲစိန်' သည် ဆင်ဖြူကျွန်းမြို့သား ကျပင်းဒေသသား၊ ဂန္ထဝင်သဘင် ပညာ အကျော်အမော် ‘အောင်ဗလ' ၏ မျိုးနွယ်ဆက်မင်းသား ‘ ကေတုသီရိပုလဲစိန်' ဟု နှစ်ပါးခွင် ပရိကံပြောကြားရာ၌လည်း ထိုသို့ပင် ထုတ်ဖော်ပြောကြားခဲ့၏။
‘ ကေတုသီရိပုလဲစိန်'ဟု နာမည်ယူရသည်မှာ တောင်ငူမြို့က ဇာတ်ပိုင်ရှင်နှင့် ပဋိညာဉ်ပြုချက် အရသာဖြစ်သည်။
‘ကေတု'သည် ရှေးခေတ် တောင်ငူ ၏ အမည်သင်္ကေတ၊ ‘သီရိ' သည် ကျက်သရေဆောင်၊ တောင်ငူမြို့ကျက်သ ရေဆောင်မင်းသား‘ပုလဲစိန်' ဟု ဆိုလိုခြင်းပင်တည်း---။
ဆင်ဖြူကျွန်း ကျပင်းဒေသကမူ မင်းသား‘ပုလဲစိန်' သည် ဆင်ဖြူကျွန်း ကျပင်းဒေသသား ဖြစ်သည့်အပြင် ကိုယ့်ဒေသ၌ပင် သဘင်ပညာသင်ယူကာ သဘင်လောထဲသို့ ဝင်ရောက်တာဖြစ်ပါလျက် တောင်ငူမြို့ကို အမွှမ်းတင်သည့် အမည်ယူသည်ကို မကျေနပ်ကြချေ။
‘အတည်' မဟုတ် ‘ယာယီ'အမည် သာဖြစ် မင်းသား ‘ပုလဲစိန်'သည် တောင်ငူမြို့က ဇာတ်ပိုင်ရှင်နှင့် တွဲဖက်စဉ်က ခေတ္တမျှသာ ထိုအမည်ကိုယူခဲ့ပြီး ကိုယ်ပိုင် သီးခြားဇာတ်အဖွဲ့ဖြင့် လှုပ်ရှားသော ဘဝတစ်လျှောက် လုံး ၌ပင် ‘ ပုလဲစိန်' အမည်ဖြင့်သာ ကပြခဲ့လေသည်။
ဆင်ဖြူကျွန်းမြို့သား သဘင်ပညာအကျော် ‘အောင်ဗလ' ၏ သဘင်ပညာနှင့်ဂုဏ်ကို စောင့်ထိမ်းဆက်ခံသူ ဖြစ် သည်။
ဆင်ဖြူကျွန်းမြို့နှင့်ဒေသကို ဖော်ထုတ်ဂုဏ်တင်သူလည်းဖြသ်သည်။
ရတနာပုံခေတ်နှင့် ကိုလိုနီခေတ်တွင် ဆင်ဖြူကျွန်းဒေသမှ ဂန္ထဝင်စာပေရှင်နှင့်သဘင်ပညာရှင်ကြီးများ ထွက်ပေါ်လာခဲ့ပြီးသည်၏နောက်၊ ဒုတိယကမ္ဘာစစ် နောက်ပိုင်းခေတ်၌လည်း ဆင်ဖြူကျွန်း- ကျပင်ဒေသ သား နိုင်ငံကျော်ဇာတ်မင်းသားအဖြစ် ထွက်ပေါ်လာသူမှာ ကုက္ကိုတန်းရွာသား ‘ပုလဲစိန်'ပင်ဖြစ်လေသည်။
“ဆရားကောင်းများထံ နည်းလမ်းခံ" ‘ပုလဲစိန်' ဇနီး မင်းသမီး‘ခင်ဝင်းကြည်' သည် အက၊ အဆို ပိုင်နိုင်သည့် မင်းသမီး‘လှလေးစိန်' ခေါ် ‘ လင်ပန်းခွေ လှစိန်' ၏တူမဖြစ်၏။
‘ လှလေးစိန်'၏ ခင်ပွန်းမှာ မင်းသား အကတွင် ‘ ကြောင်လိမ်အကကို' တီထွင်ကပြခဲ့သူ၊ ဇာတ်သီချင်းများကိုလည်း ရေးစီနိုင်သူ နာမည်ကျော်မင်းသား ‘ခေတ်ပါတီ'ပင်ဖြစ်၏။
‘ပုလဲစိန် 'တို့ ဇနီးမောင်နှံသည် မင်းသား‘ခေတ်ပါတီ'နှင် ဒုတိယဇနီး ‘ မင်းသမီး ‘ ပဂိုးကြည်'တို့ထံ သဘင်ပညာဆည်းပူးရင်း တွဲဖက်ပါဝင် ကပြ ခွင့်ရခဲ့၏။
ထို့ပြင် ‘ ပုလဲစိန်' ပြည်မြို့၌ ကပြစဉ်က သဘင် ပညာပြည့်ဝသည့် ဇာတ်စာရေးဆရာ မင်းသား‘ အမယ်ကြီးအို ဦးအောင်စိန်'နှင့် ဆုံဆည်းကာ ထပ်မံဆည်းပူခွင့် ရခဲ့ပြန်သည်။
ထိုသို့ဖြင့် ‘ ပုလဲစိန်' သည် လက်ထပ်သင်ဆရာ၊ နည်းခံဆရာ၊ ပညာရှင်များထံမှ အက၊ အဆို၊ အငို၊ အပြော၊ ဇာတ်စီး၊ သဘော စသည့် သဘင်ပညာရပ်ဆိုင်ရာ တို့ကို ဆည်းပူးခဲ့ကာ သမားစဉ်ကြေသည့်ပြင်‘ အမြင်သစ်' နှင့် ‘ထွင်ဉာဏ်စစ်' ပါရှိသည့် ဇာတ်ဆရာမင်းသား ဖြစ်လာခဲ့ လေသည်။
ပညာဖြင့်နွဲ ‘ပုလဲစိန်' ပွဲ ‘ပုလဲစိန်' သည် နောက်ပိုင်း ဇာတ်တော်ကြီးကို စနစ်တကျ ကပြ၏။
‘ဂန္ဓာရုံ'၊ ‘ရေဝတီ' စသည့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုတို့ကို အသံကောင်း၊ အဆို၊ အငို၊ အပြောတို့ဖြင့် ကပြသည်။
နောက်ပိုင်း ဇာတ်ကြီးကဏ္ဍကို သဘင်ပညာပြည့်ဝမှသာ ကောင်းစွာတင်ဆက်နိုင်၏။
ခေတ်ပြိုင် ဇာတ်အဖွဲ့အချို့သည် နောက်ပိုင်း‌ဇာတ်တော်ကြီး တင်ဆက်မှုတွင် လျော့ရဲရဲ ဖြသ်လာကြသည်။
အချို့မှာ ဖြစ်ကတတ်ဆန်းပင် လုပ်လာကြ၏။
‘ ဦးပုလဲစိန်' က မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှု ဇာတ်ကြီးပိုင်းကို ထိန်းသိမ်းကာ ‘ ဟာကွက်' မရှိ ‘ လုံ'အောင် တင်ဆက်လေ့ရှိ၏။
‘ နှစ်ပါးသွားခွင်' ကို ပရိသတ် အာရုံအထားဆုံးဖြစ်၏။
‘ နှစ်ပါးသွားခွင်' သည် မင်းသားမင်းသမီးတို့၏ အက၊ အဆို၊ အပြော၊ လူရွှင်တော်တို့၏ ဟာသရသ ပြက်လုံးဖြင့် ရွှင်မြူးစရာ မြိုင်ဆိုင်ကာ သဘင်ပညာ အစုံပါသည့်ကဏ္ဍ ဖြစ်၏။
‘ ပုလဲစိန်' ၏ ဇာတ်တွင် မင်းသား မင်းသမီးများ အကကောင်း၊ အသံကောင်း၊ အဆိုပိုင်သူတို့နှင့်ပြည့်စုံ၏။
မင်းသားတစ်လှည့် မင်းသမီးတစ်လှည့် ကကြ၏။
မင်းသားနှင့် မင်းသမီး ‘ တွဲက' တို့လည်းပါ၏။
မင်းသား ‘ပရိကံ' ပြောပုံလည်း စနစ်ကျ၏။
ထိုသည်မှာ နှစ်ပါးသွားခွင်၏ ကောင်ခြင်းပင်ဖြစ်၏။
‘ပုလဲစိန်နှစ်ပါးသွား' သည် မူမှန်သောမြန်မာ့သဘင် နှစ်ပါးသွားခွင်သာဖြစ်သည်။
‘အော်ပရာ' သည် ပြဇာတ်မထွက်ခင်၊ ‘ဇာတ်လမ်းတို' တင်ဆက်မှုဖြစ်၏။
အချိန်တိုအတွင်း ဦးတည်ချက်ထိမိအောင် တင်ဆက်သည့်ခွင်ဖြစ်သည်။
‘ အော်ပရာ' ကိုလည်း ပရိသတ်များက နှစ်သက်ကြသည်။
ဦးပုလဲစိန်သည် အတွေးအမြင်မှန်ကန်ရေး၊ ဝိသမလောဘကင်းစင်ရေး၊ လူမှုစီးပွားမျှတရေးတို့ကို ဦးတည်ချက်ထားသည့် အော်ပရာများကို တင်ဆက်ခဲ့လေသည်။
ဇာတ်စာရေးဆရာ‘ မြင်ခြံ အောင်နိုင်' ၏‘ ဒို့ခေတ်ရောက်ပြီ'၊ ‘ ငွေတစ်ကျပ်နှင့် ငမိုး'၊ ဆိုင်းဆရာစိန်ဗိုလ်တင့် ၏‘ ဖက်ခွက်စား' တို့မှာ ဦးပုလဲစိန် အထူးနာမည်ကြီးသော အော်ပရာများဖြစ်လေသည်။
‘ဒို့ခေတ်ရောက်ပြီ' အော်ပရာသည် စိတ်ကူးယဉ်မှုလွန်ကဲနေသည့် အဂ္ဂိယတ်သမား၏ လွဲမားသောရပ်တည်မှုဇာတ်လမ်းဖြစ်၏။
အသံကောင်း အဆိုပိုင်သော မင်းသား ‘ပုလဲစိန်' အဂ္ဂိရတ်ရူးဇာတ်ရုပ်၌ ကပြရာ ထိုအဂ္ဂိရတ်ရူး‘ရွှေ' ကိုတပ်မက်လွန်ပြီး အရူးဖြစ်သွားပုံ၊သူ့ကိုအများက ပစ်ပယ် ကြပုံတို့ဖြင့်တင်ဆက်ရာ‘မင်းသားပုလဲစိန်' ငိုချင်းဆိုပုံ၌-- ‘ရွှေ --- ရွှေ --- ရွှေ ---' ဟု အဆွဲ အရှည်ဆွဲ၍ ပြောင်မြောက်စွာဆိုငိုသည်မှာ ‘ ရွဲကုန်သည် အော်ပရာ'တွင် ‘ ရွှေမန်းတင်မောင်'၏ ‘ရွှေ---'အဆွဲထက် မသာသည်သာရှိမည်၊ အောက်မနိမ့်ဟု ချီးကြူကြလေသည်။
ထိုသို့ တိုးတက်သောအသိ၁အမြင်ဖြစ်စေသည့်‘အော်ပရာ' ဇာတ်လမ်းတို့ကို ‘ ဦးပုလဲစိန်' ဆင်နွှဲ ကပြခဲ့လေသည်။
“ဟောပြောပုံခွင်" ပြန်လည်တင် ဦးပုလဲစိန်ဇာတ်သည် နှစ်များစွာတိမ်မြုပ်နေသော “ အဟောအပြော" ကဏ္ဍကို ပြန်လည်ဖော်ထုတ် တင်ဆက်ခဲ့သေး၏။
‘ အပြောအဟော' (ဝါ) ‘ ဟောပြောပွဲ' ဟူသည်မှာ နှစ်ပါသွားမထွက်ခင် ‘ဇာတ်စာရေးဆရာ' ကဖြစ်စေ၊ ‘မင်းသားကြီး'ကဖြစ်စေ၊ ဗဟုသုတဖြစ်ဖွယ်တို့ကိုဆိုင်းချက် နှင့်အညီ အပြောကောင်းကောင်းဖြင့် မိနစ်နှစ်ဆယ်ခန့် ဟောပြောသည့်ကဏ္ဍဖြစ်၏။
ထိုသို့ ဟောပြောပွဲကဏ္ဍကို ဒုတိယကမ္ဘာစစ် မတိုင်ခင် ၁၉၃၈/၁၉၃၉ ခုနှသ်လောက်တွင် ဇာတ်အဖွဲ့ကြီးအချို့က ထည့်သွင်းခဲ့ကြလေသည်။
‘ မင်္ဂလာဦးအောင်မောင်း' ၏ဇာတ်၊ ‘အောင်လံတော်ခင်စိန်'၏ ဇာတ်တို့တွင် ဇာတ်စာ ရေးဆရာ ‘ ဦးစံခို'(လွတ်လပ်ရေးခေတ်၌ အလင်္ကာကျော်စွာဘွဲ့ရသူ)က မျိုးချစ်စိတ် ပွားများရေး၊ နယ်ချဲ့ဆန့်ကျင်ရေး၊ မြန်မာပြည် အင်္ဂလိပ်လက်အောက်မှ လွတ်မြောက် ရေး တို့ကို ဟောပြောလေ့ရှိ၏။
အခြားဇာတ်အချို့၌ မင်းသားကြီး‘ဒုတိယဖိုးစိန်'၊ ဇာတ်စာရေးဆရာ‘အဘိဓမ္မာ သောင်း' တို့ ဟောပြောကြလေသည်။
ဦးပုလဲစိန် ၏ ဇာတ်တွင်မူ၊ ဆင်ဖြူကျွန်းမြို့‘နွယ်တမယ်ရွာ' သား ဘက်စုံရ‘ဦးဇီးကွက်'(ဦးစံခင်)က ဟောပြောလေ့ရှိ၏။
‘ဦးဇီးကွက်' က ဇာတ်ကသည်မှာ ဖျော်ဖြေမှု သက် သက်သာမဟုတ်၊ ပွဲကြည့်သူများ အသိအမြင်တိုးပွားစေသည့် အနုပညာအလုပ်လည်းဖြစ်ကြောင်း၊ မြန်မာရာဇဝင်၌ မြင်စိုင်းခေတ်က‘ငါးစီးရှင်ကျော်စွာ' ဘုရင်ကိုယ်တိုင်‘ဒိုင်းနှင့်ကာ' ကို ကိုင်ကာ‘ကာချင်း' ဆို၍ ကာ,ကကာ အမျိုး သားဇာတ်မာန် တက်ကြွစေရန် လှုံ့ဆော်ခဲ့ကြောင်းတို့ကို ဟောပြောလေ့ရှိခဲ့သည်။
“ဇာတ်ဆရာ ဦးပုလဲစိန်' က ပွဲကြည့်ပရိသတ်အကျိုး ရှိစေသည့် ‘ အဟောအပြောကဏ္ဍ'ကို ပြန်လည်ဖော်ထုတ်ပေးခြင်းပင်---။
" “မြိုင်ထ" ‘မြိုင်ထ' ဟူသည်မှာ မင်းသားနှင့် မင်းသမီးတို့ တောမြိုင်လမ်းခရီးတွင် တောတောင်သဘာဝကို ‘မြိုင်ထ' သီချင်းဖြင့် သီဆိုကြကာ သီချင်းနှင့်လိုက်ဖက်သည့် အကအမူတို့ဖြင့် တင်ဆက်သော နှစ်ပါးသွားခွင်ဖြစ်သည်။
အသံကောင်း၍ အဆိုပိုင်မှသာ ပီပြင်သောမြိုင်ထ ခွင်ဖြစ်နိုင်သည်။
ဦးပုလဲစိန်၏ ဇာတ်ကြီးဆယ်ဘွဲ့မြိုင်ထ(ဝေဿန္တရာမြိုင်ထ---)တို့သည် တစ်မူဆန်းသစ်၏။
ဆယ်ဘွဲ့ဇာတ်တော်လာ ဖြစ်စဉ်တို့ကို နောက်ခံရုပ်သေပြကွက်ဖြင့် စီစဉ်ထားရှိပြီး၊ အသံကောင်း၊ အဆိုပိုင်သော ဦးပုလဲစိန်က ဇာတ်ခုံရှေ့ပိုင်း လက်ျာဒေါင့်မှ ဇာတ်တော်ဖြစ်စဉ်ကို ‘ မြိုင်ထအကဟန်'ဖြင့် ကပြခဲ့သည်။
‘ဝေဿန္တရာမြိုင်ထ၊ မြိုင်ဟေဝန်မြိုင်ထ' တို့သည် ‘ ဦးပုလဲစိန်' ၏ လူကြိုက်များသော မြိုင်ထများပင်ဖြစ်လေသည်။
“ထင်ပေါ်၍ စင်တော်ကောက် ဇာတ်တော်ပြိုင်ပွဲ ဆုဆင်နွဲ" ‘ဦးပုလဲစိန်'သည် ၁၉၉၀ ခုနှစ်မှစ၍ မကွေးမြို့တွင် အခြေစိုက်ခဲ့သည်။
၁၉၉၁ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်မှ ကြီးမှူးကျင်းပသော ‘ဆို က ရေး တီး နှင့် ဇာတ်သဘင်ပြိုင်ပွဲတွင် မကွေးတိုင်း ကိုယ်စားပြု ဇာတ်တော်ကြီးပြိုင်ပွဲဖြစ်သော‘ ဝေဿန္တရာ ဇာတ်တော်ကြီး' ဖြင့် နိုင်ငံတော်အဆင့်‘တတိယဆု' ကိုရရှိခဲ့သည်။
နောင်နှစ်များတွင်ကား သဘင်ပညာရှင် ဦးပုလဲစိန်သည် အကဲဖြတ်အမှတ်ပေးဒိုင်လူကြီးအဖြစ် ဆောင်ရွက်ပေးရလေသည်။
“ဝမ်းတစ်ထွာနှင့် သဘင်ပညာရပ်အဖြာဖြာ" ဇနီးသည် မင်းသမီးကြီး ဒေါ်ခင်ဝင်းကြည် ကွယ်လွန်ပြီးသည်၏ နောက်တွင် ဦးပုလဲစိန်သည် မကွေး၊ ချောက်၊ လယ်ကိုင်း မြို့များတွင် ဝမ်းတစ်ထွာအတွက် ဘက်ပေါင်းစုံ သဘင်ပညာရပ်အဖြာဖြာကို အသုံးချကာ ရုံပွဲ၊ ဗလာပွဲ မရွေး ကပြ၍ ဘက်စုံသဘင်ပညာရှင်တို့သာ စွမ်းဆောင်နိုင်သည့်‘ ဘုန်ကြီးပျံဧးယာဉ်ကျူးပွဲ၊ ဘုရားထီးတင်ရတုဆိုပွဲ များကို ဝမ်းရေးအတွက် လှုပ်ရှားသီးဆိုရလေသည်။
‘ဦးပုလဲစိန်' သီဆိုအသံသွင်းခဲ့သော မြိုင်ထ၊ ဇာတ်တော်ကြီးနှင့် အခြားသောအသံသွင်းဇာတ်များကို ရန်ကုန်မြို့ ‘အောင်လံတော်' တေးသံးသွင်းမှ တစ်ပြည်လုံးဖြန့်ချိပေးခဲသည်။
‘ဇရာ,ဆည်းဆာနဲ့ ဂန္ထဝင်၏ ဂန္ထဝင်မတွင်သည့်အချိန်ခါ' အသက်အရွယ် အိုမင်းကြီးရင့်လာသောအခါ ဦးပုလဲစိန်သည် မွေးဖွားရာဇာတိ ကုက္ကိုတန်းရွာသို့ နေထိုင်ရန်ပြန်လာခဲ့လေ၏။
‘တောင်ဝှေးလဲတုန်းက ဖိုးသူတော်ကယ်နိုင်ခဲ့ပေမယ့် ဖိုးသူတော်လဲသောအခါတွင် တောင်ဝှေးကတစ်ဖန် ပြန်လို့မကယ်' နိုင်သောဘဝကို ရောက်ရှိလာလေသည်။
သို့သော် ‘စလင်း၊ ဆင်ဖြူကျွန်း၊ တညောင် တို့၌ လာရောက်ကပြကြသော သဘင်သည်အချို့က လာရောက်ကန်တော့ကြ၏။
“သဘင်ပညာရှင်ကြီး ဦးပုလဲစိန်သည် ၂၀၀၉ ခုနှစ်၊ အသက်(၇၇)နှစ် အရွယ်တွင် သူချစ်သောရွာ၊ သူချစ်သောအနုပညာကို စွန့်လွှတ်သွားခဲ့ပြီ၊ ကုက္ကိုတန်းရွာသုဿန်၌ပင် ဂန္ထဝင် ဇာတ်မင်းသားကြီးကို မထင်မရှား မြုပ်နှံသင်္ဂြိုဟ်လိုက်ရပေတော့သည်။
စာညွှန်းကိုးကား-- (၁) ‘ ဆင်ဖြူကျွန်းမိတ်ဆက်' (၂) ‘ ပြည်သူချစ်သောအနုပညာရှင်များ' ဆင်ဖြူကျွန်းအောင်သိန်း (၃)‘အောင်ဗလ သဘင်ရောင်ရှိန် ဆက်ခံနွှဲသည့် ဦးပုလဲစိန်' စကျွာကိုကို။
(ဆင်ဖြူကျွန်းမဂ္ဂဇင်း အမှတ်(၆)၊ဒီဇင်္ဘာ၊ ၂၀၁၆၊ စာ မျက်နှာ(၂၁၆) အောင်လွင်ဦး ဆင်ဖြူကျွန်း။