kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
လမုတောများသည် အပူပိုင်းဇုန်၊ သမပိုင်းဇုန် ရာသီဥတုရှိသော ကမ်းရိုးတန်းဒေသများတွင် ကမ္ဘာအနှံ့ ပေါက်ရောက်ကြသည်။
အဓိကအားဖြင့် မြောက်လတ္တီကျု ၃၀ ဒီဂရီနှင့် တောင်လတ္တီကျု ၃၀ ဒီဂရီကြားတွင် ပေါက်ရောက်ပြီး အီကွေတာ၏ ၅ ဒီဂရီတွင် လမုတောများ အကောင်းဆုံး ဖြစ်ထွန်းသည်။
လမုတောမျိုးနွယ်များသည် ခရီတောစီယပ်ခေတ်နှောင်းကာလ (Cretaceous) နှင့် ပယ်လီယိုဆိမ်ခေတ် (Paleocene) ကာလများတွင် ပထမဆုံး ပေါ်ပေါက်ခဲ့ပြီး ကမ္ဘာ့ကျောက်လွှာများ ရွေ့လျားမှုကြောင့် ကျယ်ပြန့်စွာ ပေါက်ရောက်ခဲ့သည်။
လမုတောမျိုးနွယ်ဖြစ်သော ဓနိပင်၏ သက်တမ်းအရင့်ဆုံး ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းသည် လွန်ခဲ့သောနှစ်သန်းပေါင်း ၇၅ နှစ်အကြာကဖြစ်သည်။
လမုတောကို တစ်ခါတစ်ရံ လမုပင်များအစုအဝေးအား ခြုံငုံ၍ ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့ လမုပင်မျိုးနွယ်တစ်မျိုးဖြစ်သော Rhizophora ကို ရည်ညွန်းခေါ်ဆိုသည်လည်းရှိသည်။
လမုတောများသည် ဆားငန်ရေကို ခံနိုင်ရည်ရှိပြီး ကြမ်းတမ်းသော ကမ်းရိုးတန်းအခြေနေတွင် ရှင်သန်နိုင်ကြသည်။
ယင်းအပင်များသည် ဆားငံရေနစ်မြုပ်ခြင်းနှင့် ဒီရေလှိုင်းများဒဏ်ကို ခံနိုင်ရန် ရှုပ်ထွေးသောအမြစ်စနစ်များနှင့် ဆားငန်ရေစစ်ထုတ်သည့် ရှုပ်ထွေးသောစနစ်များ ရှိကြသည်။
လမုပင်များသည် အောက်ဆီဂျင်နည်းပါးသော ရွံ့နွံတောများတွင်လည်း လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် ရှင်သန်တတ်ကြသည်။
သို့သော် ဒီရေရောက်ရှိသည့်နေရာ၏ အပေါ်ပိုင်းထက်ဝက်ဧရိယာတွင် ကောင်းမွန်စွာ ရှင်သန်နိုင်ပုံဖြစ်သည်။
ဆားငန်ရည် အနည်းအများပမာဏအလိုက် ရှင်သန်ပေါက်ရောက်နိုင်သော လမုပင်မျိုးစိတ်များမှာလည်း ကွဲပြားကြသည်။
အချို့မှာ ဆားငန်မှုပမာဏ ၃-၄ ရာခိုင်နှုန်းမှ ၉ ရာခိုင်နှုန်းအထက်ရှိသော ပင်လယ်ဆားငန်ရေအထိ ပါဝင်ကြသည်။
၂၀၁၀ ခုနှစ်မှစ၍ အဝေးမှအာရုံခံနည်းပညာများကိုအသုံးကာ ကမ္ဘာအနှံ့ရှိ လမုတောများ၏ ပြုန်းတီးနှုန်းစသော အချက်အလက်များကို စုဆောင်းမှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြသည်။
၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် Global Mangrove Watch Initiative ဆိုသောအဖွဲ့အစည်းမှ ထုတ်ပြန်ချက်အရ လမုတောဧရိယာသည် နိုင်ငံနှင့် နယ်မြေဒေသပေါင်း ၁၁၈ ခုကို ဖြတ်သန်းလျက် ၁၃၇၆၀၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၅၃၁၀၀ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်ဟုဆိုသည်။
လမုတောများသည် လူသားတို့၏အပြုအမူကြောင့် ဆက်လက်ပျက်စီးဆုံးရှုံးနေပြီး ကမ္ဘာလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် ၀.၁၆ ရာခိုင်နှုန်း၊ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံချင်းအတိုင်းအတာဖြင့် ၀.၇ ရာခိုင်နှုန်း ရှိသည်ဟုဆိုသည်။
ကျန်ရှိနေသော လမုတောများ၏ အရည်အသွေးကျဆင်းလာမှုသည်လည်း အရေးကြီးသည့် စိုးရိမ်စရာဖြစ်လာသည်။
လမုတောများအား ပြန်လည်ထိန်းသိမ်းရန် စိတ်ဝင်စွားဖွယ်ကောင်းသော အကြောင်းပြချက်များ ရှိနေသည်။
လမုတောများသည် ကမ်းရိုးတမ်းဒေသနှင့် အဏ္ဏဝါ ဂေဟစနစ်အတွက် ရေရှည်တည်တံ့ရန် ထောက်ပံ့ပေးသည်။
ယင်းအပြင် လမုတောများသည် ကာဗွန်ထိန်းချုပ်ရေးတွင် အရေးပါပြီး ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုကို နှေးကွေးစေနိုင်သည်။
လမုတောများကို အောင်မြင်စွာ ပြန်လည်ထိန်းသိမ်းရန် ဒေသခံများနှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရန် အရေးကြီးသည်။
လမုတောတွင် နေထိုင်မည့် ရွေးချယ်ထားသော မျိုးစိတ်များအတွက်လည်း သေချာရွေးချယ်ရန် အရေးကြီးသည်။
မြန်မာနိုင်ငံတွင် လမုပင်အမျိုးအစားပေါင်း ၆၀ ခန့်ရှိပြီး ၃ နှစ်မှ ၆ နှစ်အတွင်း ယင်းအပင်များသည် ကြီးထွားကာ ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုကို လျှော့ချပေးကာ ဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်း၊ ဆူနာမီဒီရေလှိုင်းများဒဏ်ကို ကာကွယ်ပေးနိုင်သည်။
ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးနှင့် သစ်တောရေးရာ ဝန်ကြီးဌာနမှ ကိန်းဂဏန်းများသည် အနှစ် ၃၀ အတွင်း လမုတောများ အကြီးအကျယ် ပျက်စီးမှုကို မီးမောင်းထိုးပြသထားသည်။
ယင်းဝန်ကြီးဌာနက ခန့်မှန်းရာတွင် ၁၉၈၀ ပြည့်နှစ်တွင် လမုတောများသည် ၆၅၉,၀၃၂ ဟက်တာ (ဧက ၁ ဒသမ ၆၂ သန်း) အထိ ရှိခဲ့သော်လည်း ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ထက်ဝက်ကျော်အထိ ကျဆင်းသွားပြီး ၃၁၂,၄၄၂ ဟက်တာခန့်သာ ကျန်ရှိတော့သည်ဟုဆိုသည်။
၁၉၈၀ ပြည့်နှစ်တွင် လမုတောများသည် ဧရာဝတီတိုင်း၌ ၃၀၃,၁၅၅ ဟက်တာရှိပြီး ၎င်းမှာ စုစုပေါင်း တည်ရှိသော လမုတောများ၏ ၄၆ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သည်။
တနင်္သာရီတိုင်းတွင် ၂၄၃,၈၄၂ ဟက်တာ၊ ၃၇ ရာခိုင်နှုန်းရှိပြီး ရခိုင်ပြည်နယ်တွင် ၁၁၂,၀၃၅ ဟက်တာ၊ ၁၇ ရာခိုင်နှုန်း ရှိသည်။
၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် အဆိုပါဝန်ကြီးဌာန၏ ကိန်းဂဏန်းများက ဧရာဝတီတိုင်းတွင် လမုတောများ ဧရိယာ လျော့ကျသွားခဲ့ပြီး ၂၄,၈၄၇ ဟက်တာသာ ကျန်ရှိတော့ကြောင်းဖော်ပြသည်။
ယင်းမှာ စုစုပေါင်း လမုတောများ၏ ရှစ် ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သည်။
တနင်္သာရီတိုင်းတွင် ၁၉၀,၀၇၇ ဟက်တာ ကျန်ရှိပြီး ယင်းမှာ စုစုပေါင်း လမုတောများ၏ ၆၁ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သည်။
ရခိုင်ပြည်နယ်တွင် ၉၇,၅၁၈ ဟက်တာ ကျန်ရှိပြီး ၃၁ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သည်။
ငှက်ကြီးတောင်ပင် (Acrostichum aureum) သည် လမုတောနှင့် စိုစွတ်သော ဒီရေတောများတွင် ပေါက်ရောက်သော ဒရင်ကောက်ပင်မျိုး (Fern) ဖြစ်သည်။
ငှက်ကြီးတောင်ပင်သည် ၁.၈ မီတာ (၆ ပေ) ခန့် ကြီးထွားနိုင်သည်။
ကမ္ဘာအနှံ့ အပူပိုင်းဇုန် သမအပူပိုင်းဇုန်တို့တွင် ပေါက်ရောက်သည်။
ပင်လယ်ရေ ရာသီအလိုက် ရောက်ရှိသော မြစ်ကမ်း၊ ဒီရေတော၊ လမုတောများတွင် ပေါက်ရောက်ပြီး ဆားငန်ရည် ခံနိုင်ရည်ရှိသည့်အပင်ဖြစ်သည်။
ရေချိုတွင်လည်း ကောင်းမွန်စွာ ကြီးထွားနိုင်ပြီး ရေချိုတွင်ဆိုပါက အပင်ပေါက်နှုန်း ပိုကောင်းသည်။
နေရောင်ခြည် အပြည့်အဝရသောနေရာနှင့် လောင်းရိပ်မိသောနေရာတွင်လည်း ကြီးထွားနိုင်သည်။
လမုတောများတွင် ပေါက်ရောက်သော ယင်းအပင်သည် မြန်ဆန်စွာပြန်လည်မျိုးပွားနိုင်ခြင်း၊ ရှင်းလင်းရန်ခက်ခဲသောကြောင့် IUCN ၏ အနီရောင်အဆင့် ခြိမ်းခြောက်ခံရသော မျိုးစိတ်စာရင်းတွင် စိုးရိမ်ရမှုအနည်းဆုံး မျိုးစိတ် အဖြစ် သတ်မှတ်ခံထားရသည်။
ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံတွင် အရွက်နုများကို ဟင်းလျာအဖြစ် စားသုံးကြသည်။
မြန်မာနိုင်ငံ၊ ရခိုင်ပြည်နယ်တွင်လည်း ငှက်ကြီးတောင်အပင်များ ပေါက်ရောက်သည်။
ဓာတ်ပုံများ ကိုးကား Category:စားသုံးနိုင်သော အပင်များ ကဏ္ဍ:မျိုးသုဉ်းရန်အန္တရာယ်နည်းပါးသော မျိုးစိတ်။
thumb|Rhizophora mucronata ဗြူးခြေထောက် (Rhizophora mucronata) သည် လမုတောပင်မျိုးနွယ်ဝင် မျိုးစိတ်တစ်ခုဖြစ်ပြီး အာဖရိကအရှေ့ပိုင်း၊ အင်ဒို-ပစိဖိတ်ဒေသများ၏ ကမ်းရိုးတန်းနှင့် မြစ်ဘေးများတွင် တွေ့ရှိရလေ့ရှိသည်။
အလယ်အလတ်အရွယ်အစား အပင်တမျိုးဖြစ်ပြီး အမြဲစိမ်းသစ်ပင်ဖြစ်ကာ ခန့် မြင့်သည်။
မြေကြီးထဲသို့ ဒေါင်လိုက်စိုက်ဝင်သော အမြစ်များစွာရှိပြီး အရွက်များသည် ဘဲဥပုံစံရှိကာ အလျား ခန့်နှင့် အကျယ် ခန့် ရှိသည်။
ဒီဒူးပင် () (Bombax insigne) သည် လက်ပံပင်မျိုးနွယ်ဝင် ပန်းပွင့်သော အပင်မျိုးစိတ်တစ်ခုဖြစ်ပြီး အာဖရိကတိုက် အနောက်ပိုင်း၊ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်၊ အရှေ့တောင်အာရှဒေသ၊ အရှေ့အာရှနှင့် ဩစတြေးလျနိုင်ငံတို့တွင် တွေ့ရှိရသည်။
မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး၊ ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ပင်လယ်နှင့်နီးသောဒေသတွင် ပေါက်ရောက်သည်။
တောင်လက်ပံဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။
အဗျောက် (, ၁၉၃၂ - ?) သည် ၁၉၄၅-၁၉၇၅ ဝန်းကျင်တွင် ဆယ်စုနှစ်သုံးခုလောက် မြန်မာ့ရိုးရာ လက်ဝှေ့ပွဲများ၌ ပရိသတ် တိုးမပေါက်အောင် ထင်ရှားသော လက်ဝှေ့ကျော် ဖြစ်သည်။
မွန်လူမျိုး လက်ဝှေ့ကျော်ဟောင်း အဘစ်၏ မြေး ဖြစ်သူ အဗျောက်သည် ဇင်းကျိုက်ဘုရားပွဲ လက်ဝှေ့ကြိုးဝိုင်းမှ စတင် ထင်ရှားလာပြီး၊ အသက် ၂၅ နှစ်တွင် ကျိုက်ခေါက်ဘုရားပွဲ၌ ရွှေဟင်္သာ၊ မဲပြာနှင့် ငွေဟင်္သာဟူသော လက်ဝှေ့သမားတို့နှင့် ယှဉ်ပြိုင်ထိုးသတ်ကာ လက်ဝှေ့ပထမတန်းအလံကို ရရှိသည်။
ယင်းမှာ ၁၉၅၅ ဝန်းကျင် ဖြစ်သည်။
တရုတ်ပြည် ပီကင်းမြို့အပါအဝင် မြို့ကြီး ဆယ်မြို့လောက်မှာ ကျားဘညိမ်းနှင့်အတူ ထိုးသတ်ပြရာ ပရိသတ်အထူး အားပေးသည်။
မိုးကြိုးနှင့် လျှပ်စီး ဇာတ်ကားတွင် ပီကင်းပြန်ဦးဘိုစိန်နှင့် လက်ဝှေ့ထိုးသတ်ခန်း ပါဝင်ရိုက်ကူးခဲ့သည်။
အသက် ၁၅ နှစ်မှစ လက်ဝှေ့လောကထဲ ဝင်ရောက်ပြီး ၄၅ တွင် လက်ဝှေ့လောကမှ အနားယူသည့် အဗျောက်သည် မြန်မာ့ရိုးရာ လက်ဝှေ့ကြိုးဝိုင်း ဒိုင်လူကြီးအဖြစ် ၆၃ နှစ် (၁၉၉၅)ထိ ဆောင်ရွက်သည်။
သက်တမ်းတလျှောက် ထိုးခဲ့သော လက်ဝှေ့ပွဲ ၅၀၀ ကျော်သည်။
ကိုယ်ရေး ပေါင်မြို့နယ်၊ ဇင်းကျိုက်ရွာ ဦးခလူး၊ ဒေါ်ပေါ့၏ သားငါးယောက်အနက် အထွေးဆုံး ဖြစ်သည်။
အဘိုးဖြစ်သူသည် မွန်လက်ဝှေ့ကျော်ဟောင်းကြီး အဘစ် ဖြစ်၍ ဝါသနာပါသော အဗျောက်ကို ငယ်စဉ်ကတည်းက လက်ဝှေ့ပညာ သင်ပေးသည်။
အသက် ၁၅ နှစ်မှစ လက်ဝှေ့ကို လေ့လာသည်။
ဇင်းကျိုက်ဘုရားပွဲတွင် လူစသိလာသည်။
အနယ်နယ်က လာသော မြန်မာ့ရိုးရာလက်ဝှေ့သမားများကို တနေ့တည်း လေးငါးပွဲကျအောင် သူတဦးတည်း ဒိုင်ခံ ထိုးသတ်သည်။
ဦးခေါင်း၊ တံတောင်၊ လက်ဖျံရိုက်၊ လက်သီး၊ ဒူးတိုက်၊ ခြေကန် စသဖြင့် ခန္ဓာကိုယ် လက်နက်စုံတိုက်ကွက်များကြောင့် ပရိသတ် တခဲနက် အားပေးသည်။
အသက် ၁၉ တွင် ဒေါ်လှကြည်နှင့် အိမ်ထောင်ကျသည်။
အသက် ၂၅ တွင် ကျိုက်ခေါက်ဘုရားပွဲ၌ လက်ဝှေ့ပထမတန်းအလံကို စတင် ရရှိသည်။
ဆုကြေး ၂၅၀ ကျပ် ရရှိသည်။
ရွှေတကျပ်သား ၃၀၀ ကျပ်ခေတ်ဝယ် ပုံမှန် လက်ဝှေ့တပွဲ နိုင်ပါက၊ ၂၅-၃၀ ကျပ်လောက် ရသည်။
လက်ဝှေ့ကြိုးဝိုင်းပေါ်တွင် အရှောင်အတိမ်း လျင်မြန်၍ ဖျံက အဘ ခေါ်ရသည်။
အသက် ၃၀ လောက်တွင် ကျိုက်ခမီဘုရားပွဲ၌ လက်ဝှေ့ထိုးနေစဉ် ကျားဘညိမ်းက လာကြည့်ပြီး တရုတ်ပြည် ချစ်ကြည်ရေး ရိုးရာလက်ဝှေ့သရုပ်ပြပွဲအတွက် ယှဉ်ပြိုင်ဘက်အဖြစ် ရွေးချယ်သည်။
ပီကင်းအပါအဝင် မြို့ကြီး ဆယ်မြို့တွင် လက်ဝှေ့ သရုပ်ပြ ထိုးသတ်ရန် သွားသော ချစ်ကြည်ရေးအဖွဲ့မှာ ဘောလုံး၊ ခြင်းလုံးအားကစားသမားများအပြင် မြန်မာ့လက်ဝှေ့သမားများ ဖြစ်သည့် ဘိုစိန်၊ မောင်ဒွေး၊ ဖြူကြီး၊ ဖြူလေး၊ ရှုမဝ၊ ဘိုကျော်၊ ကျောင်းသားကြီး၊ စိန်လုံး၊ မောင်လုံး၊ တိုးလုံ၊ ဝမ်းဒေါ်လာ၊ တောသားလေး၊ တိုင်းလုံးကျော်၊ ဥက္ကလာဒေါင်းတို့နှင့်အတူ အဗျောက်လည်း ပါဝင်သည်။
ရွှေဘ၊ သင်းသင်းလဲ့တို့နှင့်အတူ မိုးကြိုးနှင့် လျှပ်စီး ရုပ်ရှင်ကားတွင် ပီကင်းပြန်ဦးဘိုစိန်နှင့် လက်ဝှေ့ပွဲ ထိုးသတ်ခန်း၌ ပါဝင်သည်။
ယှဉ်ပြိုင်ထိုးသတ်ဖူးသူများမှာ ဘိုစိန်အပါအဝင်၊ ဒေါင်းစကြာ၊ ရွှေဂွန်းဒေါင်း၊ မောင်ဒွေး(သထုံ)၊ နေဝင်း (ကျိုက္ခမီ)စသူတို့ ဖြစ်သည်။
အဗျောက်၏ လက်နှင့် ဆုပ်ကိုင်ခံရလျှင် ရုန်းထွက်၍ မရနိုင်ဟု လက်ဝှေ့ကျော်ဟောင်းများက ဆိုသည်။
အသက် ၄၅ ဝယ် လက်ဝှေ့လောကမှ အနားယူသည်။
အနားယူပြီးနောက်ပိုင်း ဒိုင်လူကြီး ဆောင်ရွက်သည်။
ကောဇာ သက္ကရာဇ် ၁၃၄၉ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်၌ကျင်းပသော ၄၇ ကြိမ် မွန်အမျိုးသားနေ့အကြို ရိုးရာလက်ဝှေ့စိန်ခေါ်ပွဲ၌ ကြိုးဝိုင်းဒိုင်လူကြီးအဖြစ် ဆောင်ရွက်ရာ၊ အကောင်းဆုံး ဒိုင်လူကြီးဆု အလံ ရရှိသည်။
ကိုးကား ကဏ္ဍ:၁၉၃၂ မွေးဖွားသူများ ကဏ္ဍ:မြန်မာအမျိုးသား လက်ဝှေ့အားကစားသမားများ။
ထို့ကြောင့် ၎င်းတောဆိတ်များကို တိရစ္ဆာန်ရုံများ၊ တောရိုင်းသဘာဝဥယျာဉ်ကြီးများနှင့် ထိန်းသိမ်းရေးနယ်မြေများတွင်သာ တွေ့မြင်နိုင်သည်။
သူတို့သည် ယခင်က အာဖရိကတိုက် မြောက်ပိုင်းဒေသ တစ်ခွင်လုံးတွင် နေထိုင်ကျက်စားခဲ့ကြဖူးသည်။
ငှက်ကြီးတောင် အိုးရဇ်များသည် အထီးတွင်ရော အမတွင်ပါ ဦးချိုပေါက်ကြပြီး ၎င်းဦးချိုများ၏ ပုံစံမှာ ငှက်ကြီးတောင်ဓား (Scimitar) ကဲ့သို့ ရှည်လျားကွေးညွှတ်သွားသော ပုံစံမျိုးရှိနေသဖြင့် အဆိုပါအမည် မှည့်ခေါ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။
အိုးရဇ်ဆိတ်များသည် အပင်စားသတ္တဝါများဖြစ်ကြပြီး အလင်းရောင်ရှိချိန်သာ သွားလာလှုပ်ရှားသော နေ့ သတ္တဝါ ဖြစ်သည်။
၎င်းတို့၏ ခန္ဓာကိုယ်ပုံသဏ္ဌာန်သည် အခြားသော အိုးရဇ်ဆိတ်များနှင့် အတူအတူပင်ဖြစ်သည်။
ထူးခြားသည်မှာ ငှက်ကြီးတောင် အိုးရဇ်များတွင် အနက်ရောင်တစ်ကောင်မှမရှိခြင်းဖြစ်ပြီး အိုးရဇ်များထဲတွင် အနက်ရောင်မရှိသော တစ်ခုတည်းသော မျိုးစိတ်လည်းဖြစ်သည်။
ထိုကဲ့သို့ အိုးရဇ်များအကြားတွင် ထူးခြားလှပသည့် မျိုးစိတ်ဖြစ်သော်လည်း ဒေသရင်းနယ်မြေတွင် ကိုယ်တိုင်ရပ်တည် ရှင်သန်နိုင်ခြင်းမရှိတော့သည်မှာ အလွန်ဝမ်းနည်းဖွယ်ကောင်းလှသည်။
နောက်ထပ်ကြည့်ရန် ဂင်းစဗုတ်တောဆိတ် ဆိုင်ဂါးတောဆိတ် တောဆိတ် ဒေသရင်း၌ မျိုးသုဉ်းပျောက်ကွယ်သွားသော မျိုးစိတ် ကိုးကား ကဏ္ဍ:အာဖရိကတိုက်တွင် တွေ့ရှိရသော နို့တိုက်သတ္တဝါများ။
ခရာဆူး (Acanthus ilicifolius) သည် ချုံပုတ်ပင်အမျိုးအစား အပင်မျိုးစိတ်တစ်ခုဖြစ်ပြီး ဩစတြေးလျ၊ အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသရင်းအပင်ဖြစ်သည်။
မြန်မာနိုင်ငံ၊ ရခိုင်ပြည်နယ်တွင်လည်း ခရာဆူးပင်များကို တွေ့ရှိရသည်။
ယင်းအား အဆစ်ကိုက်ရောဂါ၊ ပန်းနာရောဂါအတွက် ဆေးဘက်ဝင်အပင်အဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။
Pharmacographica indica page 58 ခန့် ကြီးထွားနိုင်ပြီး လမုတောများတွင် ပေါက်ရောက်လေ့ရှိသည်။
ဓာတ်ပုံများ ကိုးကား Category:ဆေးဖက်ဝင် အပင်များ။
thumb| ဟာဝေယံကျီးကန်း မျိုးစိတ်သည် ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ဒေသရင်းနယ်မြေ၌ မျိုးသုဉ်းပျောက်ကွယ်သွားခဲ့သည်။
ဒေသရင်း၌ မျိုးသုဉ်းပျောက်ကွယ်သွားသော မျိုးစိတ်များ ( Extinct in the Wild - EW ) ဆိုသည်မှာ ဇီဝမျိုးစိတ်တစ်ခု (ဝါ) တစ်စုသည် သုတေသနဌာနများ၊ တိရစ္ဆာန်ဥယျာဉ်များ အစရှိသော နေရာများမှ ဖမ်းဆီးမွေးမြူထားသော အကောင်ဦးရေသာကျန်ရှိပြီး ဒေသရင်းနယ်မြေများတွင် မတွေ့ရှိတော့ကြောင်း (သို့) ၎င်းတို့ ပေါက်ရောက် / ရှင်သန် ကျက်စားရာနယ်မြေများ ကြီးမားစွာဆုံးရှုံးသွားခြင်းကြောင့် မျိုးရိုးစဉ်ဆက်နေထိုင်ကျက်စားခဲ့သော တောရိုင်းသဘာဝဒေသရင်းနယ်မြေ ပြင်ပသို့ ဦးရေအကုန်ရောက်ရှိသွားကြောင်းကို နိုင်ငံတကာ သဘာဝထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး အသင်း(IUCN)မှ ၎င်းမျိုးစိတ်အပေါ် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး အဆင့်အတန်း အမျိုးအစားသတ်မှတ်ပေးခြင်းဖြစ်သည်။
thumb| ဂူအမ်းပိန်းညင်းငှက် (Guam kingfisher) သည် ၁၉၈၆ ခုနှစ်ကတည်းက ဒေသရင်းနယ်မြေတွင် မျိုးသုဉ်းပျောက်ကွယ်ခဲ့သည်။
သာဓက ဖြစ်စဉ်များ thumb| အာဖရိကမှ ဆိတ်သမင်မျိုးဖြစ်သော ငှက်ကြီးတောင် အိုးရဇ် (Oryx dammah ) မျိုးစိတ်သည် ဒေသရင်း၌မျိုးသုဉ်းပျောက်ကွယ်သွားခဲ့သော မျိုးစိတ်များမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။
ဒေသရင်းနယ်မြေများ၌ မျိုးသုဉ်းပျောက်ကွယ်သွားခဲ့သည့် မျိုးစိတ်နှင့် မျိုးစိတ်ခွဲများအား သာဓကအနေနှင့်ဖော်ပြရမည်ဆိုပါက - Alagoas curassow (၁၉၈၀ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်း၌ ၎င်းငှက်များ ရှင်သန်တည်ရှိနေမှုကို မျက်မြင် အတည်ပြုနိုင်ခြင်းမရှိကြောင်း နောက်ဆုံးအနေဖြင့် အစီရင်ခံခဲ့ပြီး ၁၉၉၄ ခုနှစ်မှစကာ ဒေသရင်း၌ မျိုးသုဉ်းပျောက်ကွယ်သွားခဲ့သော မျိုးစိတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။
) Beloribitsa ငါးမျိုးစိတ်တစ်ခုဖြစ်သည်။
Cachorrito de charco palmal (အဆိုပါ ငါးမျိုးစိတ်အား ၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် နောက်ဆုံးတွေ့ရှိခဲ့ရပြီး ၁၉၉၆ ခုနှစ်၌ ဒေသရင်းနယ်မြေတွင် မျိုးသုဉ်းပျောက်ကွယ် သွားခဲ့သည်) Escarpment cycad (အပင်မျိုးစိတ်ဖြစ်ပြီး ၂၀၀၆ ခုနှစ် ကတည်းက ဒေသရင်း၌မျိုးသုဉ်းသွားသည့် မျိုးစိတ်စာရင်းသို့ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။
) Franklinia (ပန်းပင်မျိုးစိတ် တစ်ခုဖြစ်သည်။
၁၈၀၃ ခုနှစ်တွင် နောက်ဆုံးတွေ့ရှိခဲ့ပြီး၊ ၁၉၉၈ ခုနှစ်၌ ဤစာရင်းသို့ ထည့်သွင်းခဲ့သည်) Golden skiffia (ငါး မျိုးစိတ်ဖြစ်ပြီး ၁၉၉၆ ခုနှစ် ကတည်းက ဒေသရင်း၌ မျိုးသုဉ်းပျောက်ကွယ် သွားခဲ့သော စာရင်းဝင်ဖြစ်ခဲ့သည်။
) Guam kingfisher (၁၉၈၆ ခုနှစ်ကတည်းက ဒေသရင်း၌မျိုးသုဉ်းပျောက်ကွယ်သွားသော ပိန်ညင်းငှက် မျိုးစိတ်ဖြစ်သည်။
) ဟာဝေယံ ကျီးကန်း (၂၀၀၂ ခုနှစ်၌ နောက်ဆုံးတွေ့ခဲ့ရပြီး ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ၎င်းဟာဝိုင်ယီဒေသ၌ မျိုးသုဉ်းပျောက်ကွယ်သွားခဲ့သည်) ၎င်းဟာဝေယံ ကျီးကန်းအချို့အား ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောင့်ထားသော အဖွဲ့များမှ ၂၀၁၇ နှင့် ၂၀၁၈ ခုနှစ်များတွင် ဒေသရင်းသို့ ပြန်လည်ထားရှိပေးထားခဲ့ကြောင်း သိရသည်။
Kihansi spray toad (၂၀၀၉ ခုနှစ်၌ ဒေသရင်းတွင် မျိုးသုဉ်းသွားသော ဖားပြုတ်မျိုးစိတ် ဖြစ်သည်။
) မြောက်ပိုင်းကြံ့ဖြူ (ဒေသရင်း၌မျိုးသုဉ်းရန် အလွန်နီးစပ်နေသော အာဖရိကကြံ့မျိုးစိတ်ဖြစ်သည်။
လက်ရှိတွင် ၎င်းမျိုးစိတ်၏ အမ နှစ်ကောင်သာကျန်ရစ်ခဲ့သည်။
) ပနားမား ရွှေရောင် ဖား (ဒေသရင်း၌ မျိုးသုဉ်းနိုင်သော ဖားပျံ မျိုးစိတ်ဖြစ်သည်။
) Père David's deer (စီကာသမင်နှင့် မျိုးရင်းတူ သမင်မျိုးစိတ်ဖြစ်ပြီး ၂၀၀၈ ခုနှစ်ကတည်းက ဒေသရင်း၌ မျိုးသုဉ်းပျောက်ကွယ်သွားသော စာရင်းဝင်ခဲ့သည်။
“ ဒေသရင်း၌မျိုးသုဉ်းပြီး မျိုးစိတ်အားလုံးသည် အရေအတွက်အလွန်နည်းကာ ရှားပါးနေခြင်းမျိုး မဟုတ်ကြပေ။
ဥပမာအနေဖြင့် Brugmansia ဟုခေါ်သော ပန်းပင်မျိုးစုသည် ၎င်း၏မျိုးစိတ် (၇)မျိုးလုံးအား ဒေသရင်း၌ ပြန်လည်ကာ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် စိုက်ပျိုးကြသော်လည်း ရှင်သန်နိုင်မှု မရှိတော့သည်ကိုတွေ့ရသော်လည်း စိုက်ပျိုးရေးအရောင်းဆိုင်များတွင်မူ လွယ်ကူစွာဝယ်ယူ၍ ရနိုင်နေလေ၏။
” ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်မှု၏ ပကတိတန်ဖိုး စကားလုံးကြီးကြီးမားမားသုံး၍ ဖော်ပြရလျှင် ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲများကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရခြင်း၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ ဂေဟစနစ် လည်ပတ်မှုမှန်ကန်စေရေး လုပ်ဆောင်ချက်ကို ထိန်းသိမ်းပေးရန်အတွက် ဖြစ်သည်။
ထို့ကြောင့် မျိုးစိတ်တစ်ခုသည် ထိန်းသိမ်းမွေးမြူမှု၌သာ ရှင်သန်နိုင်တော့မည်ဆိုပါက ထိုမျိုးစိတ်သည် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်တွင် သူ့ဘာသူ မတည်ရှိနိုင်တော့၍ ဂေဟစနစ်၌ မျိုးသုဉ်းပျောက်ကွယ်သွားမှုဖြစ်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။
ဒေသရင်းနယ်မြေများသို့ ပြန်လည်မိတ်ဆက်ခြင်း ဒေသရင်းနယ်မြေများသို့ ပြန်လည်မိတ်ဆက်ခြင်း (en: Reintroduction) ဆိုသည်မှာ ဇီဝမျိုးစိတ်တစ်ခုအား သီးခြားစောင့်ရှောက် မွေးမြူထားသော နေရာ (သို့) ထိုလုပ်ငန်းလုပ်ဆောင်သည့် အချိန်ကာလ၌ ၎င်းတို့ ရှင်သန်နေနိုင်သော အခြားဒေသရင်းမဟုတ်သည့် နယ်မြေများမှ ၎င်းတို့၏ မူလ တောရိုင်းသဘာဝ နယ်မြေဒေသများသို့ ပြန်လည် ပေါက်ရောက် ကျက်စား ရှင်သန်နိုင်ရန် ထားရှိပေးခြင်းကိုဆိုလိုသည်။
သို့သော်လည်း မျိုးရိုးစဉ်ဆက် လက်ဆင့်ကမ်းရမည့် ရှင်သန်နေထိုင်နိုင်ရေးဆိုင်ရာ အမူအကျင့် အပြုအမူများ စသည့် ရှင်သန်နိုင်ရေးအတွက် အရေးကြီးသော နည်းပေးလမ်းပြမှုများ ပျောက်ကွယ်သွားနိုင်သည်။
(ဥပမာ - အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန် ကြောင်ပေါက်တစ်ကောင်သည် ငယ်ဘဝတွင် မိခင်ဖြစ်သူ ကြောင်မ ထံမှ သားကောင်ဖမ်းနည်း(ကြွက်ခုတ်နည်း) မသင်ယူခဲ့ရလျှင် ၎င်း၏ သခင်ဖြစ်သူ လူသားမှ အစာမကျွေးပါက သားကောင်ကို ရှာဖွေအမဲလိုက်တတ်လိမ့်မည် မဟုတ်ချေ။
ကြောင်မျိုးရင်းဝင် အားလုံးသည် သားရဲတိရစ္ဆာန်ဖြစ်၏။
) နောက်ထပ်ကြည့်ရန် မျိုးသုဉ်းလုနီးပါးအန္တရာယ်ရှိသော မျိုးစိတ် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး အဆင့်အတန်း မျိုးသုဉ်းခြင်း တောဘုရင် မျိုးသုဉ်းရန်အန္တရာယ်ရှိသော မျိုးစိတ် ကိုးကား ပြင်ပလင့်များ IUCN အနီရောင်စာရင်းတွင် ဖော်ပြထားသည့် ဒေသရင်း၌ မျိုးသုဉ်းပျောက်ကွယ်သွားသော မျိုးစိတ်များ စာရင်း ကဏ္ဍ:တိရစ္ဆာန်ဥယျာဉ် ကဏ္ဍ:မျိုးသုဉ်းခြင်း ကဏ္ဍ:ဒေသရင်း၌ မျိုးသုဉ်းပျောက်ကွယ်သွားသော မျိုးစိတ်များ။
မိုက်ကယ် ဘားနစ် (, ၁၉၇၃ ဩဂုတ် ၇ ဖွား) သည် ယူနိုက်တက်စတိတ်မှ အနားယူးသွားသော ဂျူဒိုမောင် ဖြစ်သည်။
၂၀၀၃ ခုနှစ် အမေရိကတိုက်ကြီး ပြိုင်ပွဲများတွင် ကျား ဟဲဗီးဝိတ်အလတ်တန်း (– ၁၀၀–ကီလို) ပွဲစဉ်မှာ၊ ကျူးဘားမှ အိုရေးဒစ် ဒစ်ပိန်း (Oreidis Despaigne) နှင့် ယှဉ်ပြိုင်ပြီး ကြေးတံဆိပ်ရသည်။
ကိုးကား ကဏ္ဍ:၁၉၇၃ မွေးဖွားသူများ ကဏ္ဍ:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ ကဏ္ဍ:အမေရိကန် ဂျူဒိုမောင်။
ပိန္နဲ (Artocarpus heterophyllus) (jack tree)(,) သည် သစ်သီးပင် မျိုးစိတ်တစ်ခုဖြစ်ပြီး အိန္ဒိယနိုင်ငံတောင်ပိုင်း၊ သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ၊ မလေးရှားနိုင်ငံ၏ မိုးသစ်တောများနှင့် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံတို့မှ ဇာတိမျိုးစိတ်များဖြစ်သည်။
ပိန္နဲပင်သည် အပူပိုင်းဒေသမြေနိမ့်ပိုင်းများတွင် ကောင်းမွန်စွာဖြစ်ထွန်းသည်။
ယင်းအပင်သည် အလေးချိန် ရှိပြီး အလျား ရှိကာ အချင်း ရှိသည်။
သစ်သီးများအားလုံးထဲတွင် အကြီးဆုံးဟုဆိုနိုင်သည်။
အရွယ်ရောက်ပြီးသော ပိန္နဲပင်သည် တစ်နှစ်လျှင် အသီး ၂၀၀ ခန့် သီးပြီး သက်တမ်းပိုရင့်သောအပင်သည် တစ်နှစ်လျှင် အသီး ၅၀၀ ကျော်ခန့် သီးသည်။
ပိန္နဲသီးကို တောင်အာရှ၊ အရှေ့တောင်အာရှဒေသများတွင် အချိုပွဲအဖြစ် စားသုံးကြသည်။
The encyclopedia of fruit & nuts, By Jules Janick, Robert E. Paull, pp. 481–485 အမြဲ ဆင်တူယိုးမှား ဖြစ်လေ့ရှိသည့် အသီး၊ အပင်မှာ စုံပတတ်ပင် ဝါ စုံပတတ်သီး ဖြစ်သည်။
ကိုးကား ကဏ္ဍ:အရှေ့တောင်အာရှ အစားအစာ ကဏ္ဍ:စားနိုင်သော သစ်သီးများ။
လမဲ့ပင် (Sonneratia alba) သည် လမုတောပင် အမျိုးအစားဖြစ်ပြီး အာဖရိကတိုက်၊ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်၊ တရုတ်၊ ဩစတြေးလျ၊ ပစိဖိတ်အနောက်ပိုင်း၊ အင်ဒို-ချိုင်းနားဒေသများရှိ ပင်လယ်ကမ်းစပ်နှင့် ဒီရေရောက်သော ကမ်းစပ်များတွင် ပေါက်ရောက်သည်။
မြန်မာနိုင်ငံတွင် ရခိုင်ပြည်နယ်၊ ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးရှိ ဒီရေရောက်သောဒေသများတွင် တွေ့ရှိရသည်။
ယင်းအပင်သည် အထိ ကြီးထွားပြီး အပွင့်များမှာ အဖြူရောင်ရှိသည်။
အသီးသည် အစိမ်းနက်ရောင်ရှိပြီး အရှည်ရှိသည်။
မလေးရှားနိုင်ငံ၊ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံများတွင် အသီးများကို ချက်ပြုတ်စားသုံးကြသကဲ့သို့ အစိမ်းလည်းစားကြသည်။
အရွက်များကိုလည်း ချက်ပြုတ်၊ အစိမ်းစားကြသည်။
ဘော်နီကျွန်းတွင် ယင်းသစ်ပင်ကို အိမ်ဆောက်ရာတွင်လည်းကောင်း၊ သင်္ဘောများ တည်ဆောက်ရာတွင်လည်းကောင်း အသုံးပြုကြသည်။
ပြခန်း ကိုးကား ကဏ္ဍ:အာဖရိကတိုက်၏ သစ်ပင်များ ကဏ္ဍ:တရုတ်နိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော သစ်ပင်များ ကဏ္ဍ:ဩစတြေးလျနိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော သစ်ပင်များ ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော သစ်ပင်များ။
ဗေဒါ (Pontederia crassipes) သည် အမေဇုန် ရေဝေကြောတွင် မူရင်းဇာတိပေါက်ရောက်သောအပင်ဖြစ်ပြီး ယင်း၏ မူရင်းဌာနေအပြင်ဘက်ဒေသများတွင် အလွန်ဒုက္ခပေးသည့် ကျူးကျော်မျိုးစိတ် (invasive species) ဖြစ်သည်။
အမြန်ကြီးလွယ်သောအပင်တမျိုးဖြစ်ပြီး အပင်တစ်ပင်မှ အစေ့ ထောင်ချီ၍ ထုတ်ပေးနိုင်သည်။
ယင်းအစေ့များသည် ၂၈ နှစ်ခန့် မျိုးအောင်နိုင်သည်။
အရှေ့တောင်အာရှရှိ အချို့ ဗေဒါပင်များသည် တစ်ရက်လျင် ကြားအထိ ကြီးထွားနိုင်သည်။
သမဲ့ပင် (Avicennia officinalis) သည် လမုတောပင်မျိုးနွယ် မျိုးစိတ်တစ်ခုဖြစ်ပြီး အရွယ်ရောက်သောအပင်သည် ၁၅ မီတာမှ ၃၀ မီတာအထိ ကြီးထွားသည်။
အပွင့်သည် လိမ္မော်ဝါရောင်ရှိပြီး အသီးသည် အစိမ်းရောင် သို့မဟုတ် အညိုရောင်ဖြစ်ကာ အသည်းပုံစံရှိသည်။
သမဲ့ပင်အား မြစ်ကမ်းဘေးများတွင် တွေ့ရလေ့ရှိပြီး ပင်လယ်အနီးတွင် တွေ့ရခဲသည်။
ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ၊ ဘရူနိုင်းနိုင်ငံ၊ ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၊ မလေးရှားနိုင်ငံ၊ မြန်မာနိုင်ငံ၊ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၊ စင်ကာပူနိုင်ငံ၊ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၊ သီရိလင်္ကာနိုင်ငံနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့တွင် တွေ့ရသည်။
ပြခန်း ကိုးကား Category:လမုတောများ Category:မြန်မာနိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော သစ်ပင်များ။
အချက်အလက်ပြည့်စုံမှုမရှိသည့် မျိုးစိတ်များ ( Data Deficient - DD ) ဆိုသည်မှာ ဇီဝမျိုးစိတ်တစ်ခု (ဝါ) တစ်စု၏ပျံ့နှံ့တည်ရှိမှုနှင့် ဦးရေပမာဏ အရေအတွက်အပေါ် အခြေခံ၍ ၎င်း၏မျိုးသုဉ်းမှု အန္တရာယ် အတိုင်းအတာကို တိုက်ရိုက်သော်လည်းကောင်း၊ သွယ်ဝိုက်၍သော်လည်းကောင်း အကဲဖြတ်သုံးသပ်နိုင်ရန် လုံလောက်သော အချက်အလက်များ မရှိကြောင်းကို နိုင်ငံတကာ သဘာဝထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး အသင်း (IUCN) မှ ၎င်းမျိုးစိတ်အပေါ် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေးဆိုင်ရာ အမျိုးအစား ခွဲခြားသတ်မှတ်ပေးခြင်းဖြစ်သည်။
ဤအဆင့်အတန်း အမျိုးအစားတွင် ပါဝင်နေသော မျိုးစိတ်များသည် ၎င်းတို့နှင့်ပတ်သက်သောအချက်အလက်များအား စေ့စပ်သေချာစွာ အကျယ်တဝင့် လေ့လာခံထားရခြင်းမရှိသေးဟု ဆိုလိုခြင်းမျိုးမဟုတ်ဘဲ ယင်းမျိုးစိတ်များကြွယ်ဝမှုနှင့် ပြန့်နှံ့တည်ရှိမှု သတင်းအချက်အလက်အနည်းငယ် (သို့) လုံးဝ မရရှိနိုင်သေးကြောင်းကို သတ်မှတ်ဖော်ပြခြင်းသာ ဖြစ်သည်။
မှတ်တမ်းမှတ်ရာ မရှိသေးခြင်းသည် အန္တရာယ်ကျရောက်နေသည့် အုပ်စု၌ ပါဝင်နေခြင်းမဟုတ်ပေ။
ဤအုပ်စုတွင်ပါဝင်နေသည့် မျိုးစိတ်များသည် ၎င်းတို့၏ အချက်အလက်များကို ပိုမိုလိုအပ်နေကြောင်း ဖော်ပြခြင်းမျိုးသာဖြစ်၍ နောင်လုပ်မည့် လေ့လာဆန်းစစ်ရေး လုပ်ငန်းများ၊ မြေပြင်ကွင်းဆင်းတိုင်းတာမှုများ အစရှိသည့် သုတေသနပြုလုပ်ခြင်းမှ အဆင့်အတန်းအမျိုးအစားကို ဖော်ပြနိုင်ကြောင်းကို အသိအမှတ်ပြုထားခြင်းဖြစ်သည်။
သို့သော် မျိုးစိတ်တစ်ခုအား ဤအဆင့်အတန်းအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်မှာ အချိန်ကာလအတော်ကြာမြင့်ခဲ့ပြီဆိုပါက ၎င်းမျိုးစိတ်၏ အခြေအနေနှင့်ပတ်သက်၍ ၎င်းအပေါ် အဆင့်အတန်းတစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးရန် လိုအပ်မည်ဖြစ်သည်။
"The Categories," in IUCN (1983). နောက်ထပ်ကြည့်ရန် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး အဆင့်အတန်း မျိုးသုဉ်းမှုအန္တရာယ်ကျရောက်ခြင်းမရှိနိုင်သေးသော မျိုးစိတ် သဘာဝ သစ်တောဦးစီးဌာန ကိုးကား ပြင်ပလင့်များ နိုင်ငံအဆင့် ဇီဝမျိုးကွဲဆိုင်ရာ မဟာဗျူဟာနှင့် လုပ်ငန်းစီမံချက် IUCN Red List Categories and Criteria Version 3.1 ကဏ္ဍ:အချက်အလက်ပြည့်စုံမှုမရှိသည့် မျိုးစိတ်။
တောင်အမေရိကတိုက်မှ တင်နာမူရစ်ငှက်များ (Tinamous) () သည် Tinamiformes ဟုခေါ်သည့် ငှက်မျိုးစဉ်တစ်ခုဖြစ်ပြီး မျိုးရင်းခွဲ ၂ ခုဖြင့် ပိုင်းခြားထားသည်။
မျိုးစိတ်ပေါင်း ၄၆ ခု ပါဝင်ပြီး မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ၊ ဗဟိုအမေရိက၊ တောင်အမေရိကတိုက်တို့တွင် တွေ့ရှိရသည်။
ယင်းငှက်တို့သည် မပျံသန်းနိုင်သော ratite ငှက်များနှင့် ညီအစ်မအုပ်စု တော်စပ်မှုရှိကြသည်။
တင်နာမူရစ်ငှက်များသည် ကုန်းမြေပြင်တွင် ကျင်လည်ကျက်စားတတ်သည့်ငှက်များဖြစ်ကြပြီး အန္တရာယ်နှင့် ကြုံတွေ့လာပါက ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်ခြင်းကိုရှောင်ဖယ်ကာ ပုန်းခြင်း၊ ပြေးလွှားခြင်းကို ပိုမိုလိုလားကြသည်။
မျိုးရင်းခွဲ ၂ ခုကို ကွင်းပြင်းတွင် နေထိုင်သော တင်နာမူရစ်ငှက်နှင့် သစ်တောတွင် ကျင်လည်ကျက်စားသော တင်နာမူရစ်ငှက်များဟူ၍ ခွဲခြားသည်။
တင်နာမူရစ်ငှက်များသည် ရှက်ကြောက်တတ်ပြီး လျှို့ဝှက်သိုသိပ်နိုင်ကြသည်။
နေ့ခင်းဘက်တွင် သွားလာလှုပ်ရှားပြီး ညဘက်တွင် အနားယူကြသည်။
ငှက်အမများသည် များသောအားဖြင့် ငှက်အထီးများထက် ပိုကြီးသည်။
အပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်မျိုးစုံကို စားသောက်ကြပြီး သစ်စေ့များ၊ အင်းဆက်များ၊ တီကောင်များအထိ ပါဝင်သည်။
တင်နာမူရစ်ငှက်များကို မြင်ရသည်ထက် အသံကို မကြာခဏ ကြားရတတ်သည်။
သားပေါက်ရာသီတွင် မတူညီသောကြိမ်နှုန်းဖြင့် အချင်းချင်း အသံပေးကာ ဆက်သွယ်ကြသည်။
ငှက်အမသည် အရောင်တောက်သည့် ဥကို ဥပေးတတ်သည်။
ဥမှ သားပေါက်ရန် ၂-၃ ပတ်ခန့် ကြာမြင့်သည်။
သားပေါက်ကလေးသည် သားပေါက်ပြီးချင်း ပြေးနိုင်ပြီး ရက်သတ္တပတ် ၃ ပတ်ကြာပါက မိမိဘာသာရပ်တည်နိုင်ကြသည်။
တင်နာမူရစ်ငှက်များနှင့် ယင်းတို့၏ဥများသည် ဖယ်လကွန်သိမ်းငှက်၊ ကျားစသော သဘာဝ သားရဲတိရစ္ဆာန်တို့၏ အန္တရာယ်မှ ရင်ဆိုင်ရသည်။
လူသားများ၏ အလွန်အကျွံ အမဲလိုက်ခြင်းကိုလည်း ခံရပြီး တခါတရံ အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန်များအဖြစ် မွေးမြူခြင်းခံကြရသည်။
သို့သော်လည်း ယင်းငှက်တို့၏ အဓိကဘေးအန္တရာယ်မှာ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးအတွက် တင်နာမူရစ်ငှက်များ၏ နေထိုင်ကျက်စားရာနယ်မြေများ ဖျက်ဆီးခံရခြင်းဖြစ်သည်။
ငှက်မျိုးစိတ် ၇ ခုကို မျိုးသုဉ်းရန်အန္တရာယ်ကျရောက်နိုင်သော မျိုးစိတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းခံထားရပြီး အခြားမျိုးစိတ် ၇ ခုကိုမူ မျိုးသုဉ်းရန်အန္တရာယ်ကျရောက်နိုင်ဖွယ်ရှိသော မျိုးစိတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခံထားရသည်။
တင်နာမူရစ်ငှက်များသည် ဌာနေတိုင်းရင်းသားများအတွက် ဒဏ္ဍာရီအဖြစ် ပုံဖော်ခြင်းခံထားရသည်။
တင်နာမူရစ်ငှက်များကို လှောင်အိမ်တွင် သားပေါက်အောင် မွေးမြူနိုင်ကြသော်လည်း ယဉ်ပါးအောင် မွေးမြူနိုင်ခြင်း မရှိခဲ့ပေ။
မှတ်စုများ ကိုးကား ကဏ္ဍ:တောင်အမေရိကတိုက်တွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ Category:တောင်အမေရိကတိုက်မှ တင်နာမူရစ်ငှက်များ ကဏ္ဍ:ငှက်မျိုးစဉ်များ။
Redirectတောင်အမေရိကတိုက်မှ တင်နာမူရစ်ငှက်များ။
မျိုးသုဉ်းရန်အန္တရာယ်ကျရောက်လုနီးပါး မျိုးစိတ်ဆိုသည်မှာ ဇီဝမျိုးစိတ်တစ်ခု (ဝါ) တစ်စုသည် မကြာမီအနာဂတ်ကာလ၌ မျိုးသုဉ်းအန္တရာယ် ကျရောက်နိုင်ဖွယ်ရှိကြောင်းကို နိုင်ငံတကာ သဘာဝထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး အသင်း (IUCN)မှ ၎င်းမျိုးစိတ်အပေါ် "အန္တရာယ်ကျရောက်နိုင်ဖွယ်ရှိ (Near Threatened - NT)" ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေးအမျိုးအစား သတ်မှတ်ပေးခြင်းဖြစ်သည်။
သို့ရာတွင် ယင်းသို့ သတ်မှတ်ပေးသည့် လတ်တလော အချိန်ကာလအတွက် "အန္တရာယ်ကျရောက်နေမှု အဆင့်" အနေဖြင့် အသိအမှတ်ပြုထားခြင်းမရှိပေ။
ဤအမျိုးအစားဝင် ဇီဝမျိုးအုပ်စုများအား ထိုက်သင့်သော ကြာမြင့်ချိန်ကာလတွင် ပြန်လည်ဆန်းစစ် အကဲဖြတ်ရန်အရေးကြီးကြောင်းကို IUCN မှ မှတ်သားထားပေးသည်။
ဓာတ်ပုံများ ကိုးကား ပြင်ပလင့်များ IUCN အနီရောင်စာရင်းရှိ မျိုးသုဉ်းရန် အန္တရာယ်ကျရောက်လုနီးပါး မျိုးစိတ်များစာရင်း ကဏ္ဍ:မျိုးသုဉ်းရန်အန္တရာယ်ကျရောက်လုနီးပါး မျိုးစိတ်။
အကဲဖြတ်ဆန်းစစ်ခြင်းမပြုရသေးသော မျိုးစိတ် ( Not Evaluated - NE ) ဆိုသည်မှာ ဇီဝမျိုးစိတ်တစ်ခု (ဝါ) တစ်စုသည် အန္တရာယ်ကျရောက်နေသော မျိုးစိတ်များဆိုင်ရာ IUCN အနီရောင်စာရင်းတွင် အမျိုးအစားခွဲခြားဖော်ပြရန် အကဲဖြတ်ခြင်း မပြုရသေးကြောင်းကို နိုင်ငံတကာ သဘာဝထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး အသင်း (IUCN)မှ ၎င်းမျိုးစိတ်အပေါ် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး အဆင့်အတန်း အမျိုးအစားသတ်မှတ်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။
ဤထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး အမျိုးအစားသည် မျိုးစိတ်များအတွက် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ မျိုးသုဉ်းမည့် အန္တရာယ်ကိုညွှန်ပြရန် IUCN မှ အကဲဖြတ်သတ်မှတ်သည့် အန္တရာယ်ကျရောက်မှု အမျိုးအစား ကိုးမျိုးထဲမှတစ်ခုဖြစ်သည်။
၎င်းအမျိုးအစားများတွင် အရောင်ဖြင့်ဖော်ပြသော 'မျိုးသုဉ်းခြင်း' (frameless|25x25px) အမျိုးအစားမှ 'အန္တရာယ်ကျရောက်နိုင်ချေမရှိ' (frameless|25x25px) အမျိုးအစားအထိသည် အရေးယူလုပ်ဆောင်ရန် သတ်မှတ်ပေးခြင်းဖြစ်သည်။
အခြားသောသတ်မှတ်ချက်များဖြစ်သည့် 'အချက်အလက်ပြည့်စုံမှုမရှိ' (frameless|25x25px) နှင့် 'အကဲဖြတ်ဆန်းစစ်ထားခြင်းမရှိ' (frameless|25x25px) အမျိုးအစားများသည် အန္တရာယ်ကျမှုအဆင့်ဖော်ပြနိုင်သော အမျိုးအစားများ၌ ထည့်သွင်းသတ်မှတ်ရန် လုံလောက်အောင် မသုံးသပ်ရသေးသော မျိုးစိတ်များကို ညွှန်ပြခြင်းသာ ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းတို့သည် အရောင်ဖြင့်သတ်မှတ်မှုများကဲ့သို့ အကျုံးဝင်မှုမရှိပါ။
center|frame|IUCN မှ အမျိုးအစားသတ်မှတ်ချက်အလိုက် အရောင်ခွဲခြားထားမှု (V 3.1) မှတ်စုနှင့် ကိုးကားချက်များ ကဏ္ဍ:ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး။
ဒုံးမြီးကွက် (Lesser Adjutant) သည် စီကွန်နီးဒီး (Ciconiidae) မျိုးရင်းဝင် ကြီးမားသော ရေငန်ငှက်ဖြစ်ပြီး ပါဏဗေဒအလိုအရ "လပ္ပတိုတီလော့စ် ဂျာဗန္နစ်ကပ် (Leptoptilos javanicus)" ဟုခေါ်သည်။
ဒုံးမြီးကွက်နှင့် ငှက်ကြီးဒုံးစပ်တို့သည် မျိုးစုတူဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းတို့မျိုးစုသည်လည်း ဗျိုင်းနှင့် အလားတူငှက်များနှင့်အတူ စီကွန်နီဖောမ်း မျိုးစဉ်ထဲတွင် ပါဝင်သည်။
ကိုးကား ကဏ္ဍ:ငှက်ကျားမျိုးရင်းဝင်များ။
ဒိုင်ဗာငှက်များ (divers) (ယူကေ / အိုင်ယာလန်) (Loons) (မြောက်အမေရိက) သည် မြောက်အမေရိကတိုက်၏ နေရာအတော်များများနှင့် ယူရေးရှားမြောက်ပိုင်းဒေသများတွင် တွေ့ရလေ့ရှိသည့် ရေနေငှက်များ ဖြစ်ကြသည်။
ဒိုင်ဗာငှက်များအားလုံး၏ မျိုးစိတ်များသည် မျိုးစု Gavia တွင်ပါဝင်ပြီး၊ မျိုးရင်း Gaviidae နှင့် မျိုးစဉ် Gaviiformes () ဖြစ်သည်။
ဘရက် ဘာရွန် () သည် ဆန် မာထော် San Mateo မှ၁၉၈၄ ယူအက်စ် အိုလံပစ် ဂျူဒိုအဖွဲ့ဝင် ဖြစ်သည်။
ယူအက်စ် အမျိုးသား ချန်ပီယံရှစ်၌ ရွှေ ၅ ခုနှင့် ကြေးတံဆိပ် ၅ ဆု ရသည်။