kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
အကြောင်းအကျိုးမရှိဘဲ၊ အဝိဇ္ဇာကြောင့်သာ ဖြစ်ပျက်မှုကို ထင်မြင်ရသည်ဟု ယူဆသည်။
သုခနှင့် ဒုက္ခ မလှုပ်ရှားပါက “အမတ” (လောကုတ္တရာ) သို့ ရောက်သည်ဟု ဆိုသည်။
သဉ္စယဗေလဋ္ဌပုတ္တ (သံသယဝါဒ - သံသယဖြစ်သော အယူ) လောက၊ ဘဝ၊ မောက္ခတို့နှင့် ပတ်သက်၍ အတိအကျမဆုံးဖြတ်နိုင်ဘဲ၊ “ရှိသည်၊ မရှိ၊ အချို့ရှိ၊ အချို့မရှိ” စသည်ဖြင့် သံသယဖြစ်သည်။
အတွေးအခေါ်များသာ ထွန်းကားပြီး၊ မှန်ကန်သော အကျင့်စရဏနှင့် မပေါင်းစပ်နိုင်သဖြင့် အရိယသစ္စာသို့ မရောက်နိုင်ခဲ့ပေ။
ပရိဗ္ဗာဇကဂိုဏ်းဝင်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး၊ တပအကျင့်ကို ကျင့်ကြံသည်။
နိဂဏ္ဌနာဋပုတ္တ (ဇိနဝါဒ - အောင်မြင်သူ၏ အယူ) ဇိနဘာသာတည်ထောင်သူ မဟာဝီရဟု လူသိများပြီး၊ အဟိံသာ (သူတစ်ပါးကို မညှဉ်းဆဲခြင်း) ကို အဓိကထားသည်။
လောကီအကျိုးအတွက် အဟိံသာ၊ လောကုတ္တရအတွက် နိဗ္ဗာန်ကို ရည်မှန်းသည်ဟု ဆိုသည်။
ပရိသတ်အများဆုံးရရှိခဲ့ပြီး၊ ယနေ့တိုင် ဇိနဘာသာအဖြစ် တည်ရှိနေသည်။
ခေါင်းပါးသောအကျင့်နှင့် ထိုခေတ်၏ အခြေအနေ ထိုခေတ်တွင် တပအကျင့်သည် လူအများ၏ ကြည်ညိုမှုကို ရရှိခဲ့ပြီး၊ မြတ်စွာဘုရားအလောင်းတော်ပင် ၆ နှစ်ကြာ တပအကျင့်ကို ကျင့်ခဲ့ဖူးသည်။
သို့သော် ၎င်းသည် မောက္ခသို့ မဦးတည်ကြောင်း သိရှိပြီး မဇ္ဈိမပဋိပဒါလမ်းစဉ်ကို ရှာဖွေခဲ့သည်။
တိတ္ထိတို့၏ ဝါဒများသည် စာပေအဖြစ် မကျန်ရစ်ခဲ့ဘဲ၊ ဗုဒ္ဓစာပေမှတစ်ဆင့်သာ ၎င်းတို့ကို သိရှိရသည်။
၎င်းတို့၏ ဝါဒများသည် လောကီအကျိုးကို ပေးနိုင်သော်လည်း၊ လောကုတ္တရာသို့ မပို့ဆောင်နိုင်ခဲ့ပေ။
နိဂုံး တိတ္ထိဆရာကြီးများ၏ ဝါဒများသည် ထိုခေတ်၏ လူမှုစိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ တောင်းဆိုမှုများကို ဖြေရှင်းရန် ကြိုးစားခဲ့သော ဒဿနအယူအဆများဖြစ်သည်။
သို့သော် ၎င်းတို့သည် အရိယသစ္စာ ၄ ပါးကို ထိုးထွင်းမမြင်နိုင်ခဲ့ဘဲ၊ အဝိဇ္ဇာနှင့် တဏှာတို့၏ လွှမ်းမိုးမှုအောက်တွင်သာ ရှိခဲ့ကြသည်။
မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်သာလျှင် ဤဝါဒများကို ကျော်လွန်ပြီး၊ သံသရာမှ လွတ်မြောက်ရာ မောက္ခသို့ ဦးတည်စေနိုင်ခဲ့သည်။
ဗုဒ္ဓ လောကသားတို့၏ အနှိုင်းမဲ့ကျေးဇူးရှင် ကိုယ်ကျင့်ဗုဒ္ဓဝင် ဦးရွှေအောင် သကျသီဟဓမ္မာစရိယ(ဝဋံသကာ)စေတီယင်္ဂဏ ဓမ္မာစရိယ အစိုးရဓမ္မာစရိယ(သိရောမဏိ)မဟာဝိဇ္ဇာ(သက္ကဋ) ကိုးကား Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ။
တိရစ္တာနကထာ ၃၂-ပါး။
မဟာဝဂ္ဂသံယုတ် ပါဠိတော် ၃၆၈။
၃၂၅၌ အကျယ်ရှုပါ။
မဂ်ဖိုလ်မှ ဖီလာကန့်လန့်စကားရပ်ဟူသမျှသည် တိရစ္ဆာနကထာချည်းမည်၏၊ အနေက ဝိဟိတံ တိရစ္ဆာန ကထံဟု သီလက္ခန် ပေါဋ္ဌပါဒသုတ်၌ လာရှိသောကြောင့်လည်း တိရစ္ဆာနကထာကို ၃၂ပါးဟု အတိအကျ သင်္ချာတပ်ရန်မလိုဟု ထင်သည်။
သို့သော် 'အမေးရှိက အဖြေရမြဲ'သဘောတရားအတိုင်း ထို ပေါဋ္ဌပါဒသုတ် ပါဠိတော်မှပင် ၂၈-ပါးယူ၍ အခြားကျမ်းမှ ၄-ပါးနှင့် ဖြေလိုက်အံ့။
(၁) ရာဇကထံ- မင်းနှင့်စပ်သောစကား၊ (၂) စောရကထံသူခိုးနှင့်လည်းကောင်း၊ (၃) မဟာမတ္ထကထံ- အမတ်ကြီး နှင့်လည်းကောင်း၊ (၄) သေနာကထံစစ်သည်နှင့်လည်းကောင်း၊ (၅) ဘယကထံ- ကြောက်မက်ဖွယ် နှင့်လည်းကောင်း၊ (၆) ယုဒ္ဓကထံစစ်တိုက်ခြင်းနှင့်လည်းကောင်း၊ (၇) အန္နကထံ- စားဖွယ်နှင့်လည်းကောင်း၊ (၈) ပါနကထံသောက်ဖွယ် နှင့်လည်းကောင်း၊ (၉) ဝတ္ထကထံ- အဝတ် နှင့်လည်းကောင်း၊ (၁ဝ) သယနကထံအိပ်ရာနှင့် လည်းကောင်း၊ (၁၁) မာလာကထံ- ပန်း နှင့်လည်းကောင်း၊ (၁၂) ဂန္ဓကထံနံ့သာမွှေးထုံနှင့် လည်းကောင်း၊ (၁၃) ညာတိကထံ-ဆွေမျိုးနှင့်လည်းကောင်း၊ (၁၄) ယာနကထံ-ယာဉ်နှင့်လည်းကောင်း၊ (၁၅) ဂါမကထံ- ရွာနှင့်လည်းကောင်း၊ (၁၆) နိဂမကထံနိဂုံးနှင့်လည်းကောင်း၊ (၁၇) နဂရကထံ- မြို့နှင့်လည်းကောင်း၊ (၁၈) ဇနပဒကထံ- နယ်နှင့်လည်းကောင်း၊ (၁၉) ဣတ္ထိကထံ- မိန်းမနှင့် လည်းကောင်း၊ (၂ဝ) ပုရိသကထံ- ယောက်ျားနှင့်လည်းကောင်း၊ (၂၁) သူရကထံ- သူရဲကောင်းနှင့် လည်းကောင်း၊ (၂၂) ဝိသိခါကထံမြို့တွင်း လမ်းနှင့်လည်းကောင်း၊ (၂၃) ကုမ္ဘ ဌာနကထံ- ရေခပ်ဆိပ်နှင့်လည်းကောင်း၊ (၂၄) ပုပ္ဗတေကထံ- သေလွန်သူနှင့်လည်းကောင်း၊ (၂၅) နာနတ္တကထံ- အထွေထွေနှင့်လည်းကောင်း၊ (၂၆) လောကက္ခါယိကံ- လောကကြောင့်နှင့် လည်းကောင်း၊ (၂၇) သမုဒ္ဒက္ခါယိကံသမုဒ္ဒရာပင်လယ်နှင့်လည်းကောင်း၊ (၂၈) ဣတိဘဝါဘဝကထံ- ကြီးပွားဆုတ်ယုတ်ခြင်း နှင့်လည်းကောင်း၊ (၂၉) ဂမိကကထံ- ခရီးသည် နှင့်လည်းကောင်း၊ (၃ဝ) ကုမာရကထံလူပျိုနှင့် လည်းကောင်း၊ (၃၁) ကုမာရီကထံ- အပျို နှင့်လည်းကောင်း၊ (၃၂) ကုမ္ဘဒါသီကထံရေရွက်ကျွန်မနှင့် စပ်သောစကား။
တော်ဝင်သူ ၄-ယောက်။
သာသနာဝင်ကျမ်းစာတို့၌ တော်တည့်မွန်မြတ်သည်ဟုချီးကျူးထောပနာပြုခံရသော မိန်းမမြတ် ၄-ယောက်။
(၁) အမရာဒေဝီ - မဟော်သဓာ၏ဇနီး၊ (၂) စန္ဒကိန္နရီ - စန္ဒကိန္နရာ၏ဇနီး၊ (၃) မဒ္ဒီဒေဝီ - ဝေဿန္တရာမင်း၏ မိဖုရား၊ (၄) သမ္ဗူလဒေဝီ - သောတ္ထိသေနမင်း၏ မိဖုရား။
ထေရဝါဒ ၅-နိုင်ငံ။
ပိဋကတ်သုံးပုံ- အဋ္ဌကထာ၌လာသော တိပိဋက စူဠနာဂထေရ်၊ မဟာသုမထေရ်၊ မဟာပဒုမထေရ် စသော မထေရ်မြတ်တို့၏ ပိဋကတ်တော်လာ အယူဝါဒ၊ထိုထေရ်တို့၏အယူဝါဒကိုသံဂါယနာ(ဆဋ္ဌ)အထိခံယူအတည်ပြုလေးစားရိုသကြေကုန်သောနိုင်ငံတော်များ။
(၁) မြန်မာနိုင်ငံ၊ (၂) သီဟိုဠ် (သီရိလင်္ကာ) နိုင်ငံ၊ (၃) ယိုးဒယား(ထိုင်းနိုင်ငံ)နိုင်ငံ၊ (၄) ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၊ (၅) လာအို(လောနိုင်ငံ) နိုင်ငံ။
ဖျာပုံတိုက်သစ်ဆရာတော် အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ အရှင်ဩဘာသာဘိဝံသ ရေးသားသော သုတေသန သရုပ်ပြအဘိဓာန်ကျမ်း တိဘက်၊ မွန်ဂိုးလီးယားနိုင်ငံ၊ နီပေါနိုင်ငံ၊ အရှေ့နှင့်အရှေ့တောင်အာရှရှိ အဓိကဗုဒ္ဓဘာသာသုံးခုကို ပြသသောမြေပုံ။
ဒဏ် ၁ဝ-ပါး။
အပါဒါန်။
၁၁၅။
ဒု-အုပ်၊ ၄၄- တို့၌ အကျယ်ရှု။
လောက၌ ခင်ပွန်းကြီး ၁ဝ-ပါး ခေါ် ကျေးဇူးရှင်ကြီးဆယ်ပါးကို ပြစ်မှားခြင်းကြောင့်ရရှိသော အပြစ်ကြီး ၁ဝ- ပါး။
(၁) ဖရုသ ဝေဒနာ - ကြမ်းတမ်းစွာဦးခေါင်းနာ စသည်ကပ်ရောက်ခြင်း၊ (၂) ဟာနိ - စည်းစိမ်စသည် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးဆုံးပါးခြင်း၊ (၃) သရီရ ဘေဒန - လက်ခြပြေတ်ခြင်း၊ ကိုယ်အင်္ဂါပျက်စီးခြင်း၊ (၄) ဂရုကာဗာဓ - ဆေးကု၍မရ၊ ကြီးလေးစွာသောအနာ ကပ်ရောက်ခြင်း၊ (၅) စိတ္တက္ခပေ - ရူးသွပ်ခြင်း၊ စိတ်ပျံ့လေလွင့်ခြင်း၊ (၆) ရာဇူပသဂ္ဂ - မင်းဘေး မင်းဒဏ်သင့်ခြင်း၊ (၇) ဒါရုဏဗ္ဘက္ခါန - ရုန့်ကြမ်းစွာ စွပ်စွဲခံရခြင်း၊ (၈) ညာတိပရိက္ခယ - ဆွေမျိုး ပြုန်းတီးပျက်စီးခြင်း၊ (၉) ဘောဂပတင်္ဂု - စည်းစိမ်အခြွေအရံ ပျက်စီး ခြင်း၊ (၁ဝ) အာဂါရဂ္ဂိ ဒုယှန - နေရာ၊ တိုက်၊ အိမ်၊ အဆောက်အဦကို မီးသင့်လောင်ကျွမ်းခြင်း။
ဒွါရ ဒွါရ (တိ) [ဒွရ+ဏ။
ဒုရတိ ပဝတ္တတိ ဖလံ အနေန ကာရဏေနာတိ ဒွါရံ၊ ဒွရဓာတု၊ ဏ-ပစ္စယော။
စိန္တာ၊ မဟာဋီ၊၆၂။
ဒွရ သံဝရဏေ၊ သံဝရဏံ၊ ရက္ခဏာ၊ ဒွရတိ၊ ဒွါရံ။
...ဒွရန္တိ သံဝရန္တိ ရက္ခန္တိ ဧတေနာတိ ဒွါရံ။
နီတိ၊ ဓာ၊ ၁၅၀။
ဒ္ဓိ+အရ+ဏ။
ဒွိ-သဒ္ဒူပပဒအရဓာတုဝသေနာပိ ဣဒံ ရူပံ သိဇ္ဈတိ။
ဒွေ ကဝါဋာ ဘရန္တိ ဂစ္ဆန္တိ ပဝတ္တန္တိ ဧတ္ထာတိပိ ဒွါရန္တိ၊ ဂေဟဒွါရမ္ပိ ကာယဒွါရာဒီနီပိ ဥပါယောပိ ဒွါရန္တိ ဝုစ္စတိ၊ ပါဠိယံ တု “ဒွါရံ ဒါရာ”တိ စ ဣတ္ထိနပုံသကဝသေန ဒွါရ-သဒ္ဒေါ ဝုတ္တော။
နီတိဓာ။
၁၅၀။
ဒွေ အရန္တျ’ တြာတိ ဒွါရံ။
ဓာန်၊ဋီ၊၂၂၀။
မဏိမဉ္ဇူ၊၁၊၃၉၁-လည်း ကြည့်။
ဒု+ဝရ+ကွိ။
ဒုဇ္ဇနေ ဝါရယန္တျသ္မာ ရက္ခကာတိ ဝါ ဒွါရံ၊ ဥလောပေါ။
ဓာန်ဋီ၊ ၂၂၀။
ဒွါရ+ကရဏ။
ဒွါရ-ပုဒ်မှ “ဒွါ”, ကရဏ-ပုဒ်မှ “ရ”ကို ယူ၍ “ဒွါရ”ဟု ပြီးသည်။
ဝါ ဒွါရဿ ကာရဏဿ ကရဏံ ဒွါရံ၊ နိရုတ္တိနယေန။
စိန္တာ၊ မဟာဋီ၊ ၆၂။
ဒွါရသဒ္ဒေါ ပုံနပုံသကဝသေန ဒွိလိင်္ဂိကောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။
ဇာ၊ဋီ၊၁၊၉၂။
(ဒွါရ-သံ၊ ဒုအာရ-ပြာ, အဒ္ဓမာဂီ၊ ဒေါရ-သီဟိုဠ်)]ဟူသော ဝေါဟာရသည် မူလအားဖြင့် လူနေအိမ်များ၏ ဝင်ထွက်သွားလာရာ တံခါးပေါက်ကို ဆိုလိုသည်။
ဤအဘိဓမ္မာ၌မူ ထိုပကတိ တံခါးပေါက်နှင့် အလားသဏ္ဌာန်တူသော စက္ခုပသာဒ (မျက်စိအကြည်ဓာတ်) စသော တရားများကို တင်စား၍ "ဒွါရ" ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။
အိမ်တစ်အိမ်၌ တံခါးပေါက်မရှိလျှင် လူများ ဝင်ထွက်၍မရသကဲ့သို့၊ ခန္ဓာအိမ်၌လည်း စက္ခုပသာဒ စသော ဒွါရများမရှိလျှင် စက္ခုဒွါရဝီထိစိတ် (မျက်စိအသိစိတ်အစဉ်) စသော ဝီထိစိတ်များ ဖြစ်ပေါ်နိုင်မည် မဟုတ်ပေ။
ထို့ကြောင့် ဖဿ (တွေ့ထိမှု) စသော နာမ်တရားစုများ ဖြစ်ပေါ်လာရာ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် စက္ခုပသာဒ စသည်တို့ကို ဒွါရဟု ခေါ်ဆိုရခြင်း ဖြစ်သည်။
ဒွါရ နှင့် အာရုံ (အာရမ္မဏ) တို့၏ ဆက်စပ်မှု ဒွါရနှစ်ခု၌ အာရုံပြိုင်တူထင်ခြင်း: ရူပါရုံ (အဆင်း)၊ သဒ္ဒါရုံ (အသံ)၊ ဂန္ဓာရုံ (အနံ့)၊ ရသာရုံ (အရသာ)၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ (အတွေ့အထိ) ဟူသော အပြင်ပဉ္စာရုံ တစ်မျိုးမျိုးသည် သက်ဆိုင်ရာ ဒွါရနှစ်ခု၌ တစ်ပြိုင်နက်တည်း ထင်လာပြီး ဘဝင်စိတ် လှုပ်ရှားခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်လာသည်။
ရူပါရုံ: စက္ခုဒွါရ (မျက်စိအကြည်) ကို ရိုက်ခတ်၍ ထိုခဏမှာပင် မနောဒွါရ (ဘဝင်မနောအကြည်) ၌ ထင်လာသည်။
သဒ္ဒါရုံ: သောတဒွါရ (နားအကြည်) ကို ရိုက်ခတ်၍ ထိုခဏမှာပင် မနောဒွါရ၌ ထင်လာသည်။
ဂန္ဓာရုံ: ဃာနဒွါရ (နှာခေါင်းအကြည်) ကို ရိုက်ခတ်၍ ထိုခဏမှာပင် မနောဒွါရ၌ ထင်လာသည်။
ရသာရုံ: ဇိဝှါဒွါရ (လျှာအကြည်) ကို ရိုက်ခတ်၍ ထိုခဏမှာပင် မနောဒွါရ၌ ထင်လာသည်။
ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ: ကာယဒွါရ (ကိုယ်အကြည်) ကို ရိုက်ခတ်၍ ထိုခဏမှာပင် မနောဒွါရ၌ ထင်လာသည်။
ဥပမာ: ငှက်တစ်ကောင်သည် သစ်ပင်ဖျား၌ နားသောအခါ သစ်ကိုင်းကို ထိခိုက်မိခြင်းနှင့် ငှက်၏အရိပ် မြေ၌ထင်ခြင်းတို့သည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဖြစ်သကဲ့သို့၊ အာရုံတစ်ခုသည် သက်ဆိုင်ရာ အကြည်ဓာတ် (ပသာဒရုပ်) ကို ရိုက်ခတ်ခြင်းနှင့် မနောဒွါရ၌ ထင်လာခြင်းတို့သည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဖြစ်ပေါ်သည်။
ထို့နောက် ဘဝင်စိတ်အစဉ် ရပ်တန့်၍ သက်ဆိုင်ရာ ဒွါရ၌ ဝီထိစိတ်များ (အာဝဇ္ဇန်း၊ ဒဿန စသည်) ဖြစ်ပေါ်လာသည်။
သုဒ္ဓမနောဒွါရ: ဓမ္မာရုံ (စိတ်သက်သက်ဖြင့် သိသောအာရုံ) တို့မူကား အကြည်ပသာဒရုပ်ကို တိုက်ရိုက်ရိုက်ခတ်ခြင်းမရှိဘဲ မနောဒွါရ (ဘဝင်မနောအကြည်) ၌ တိုက်ရိုက်ထင်လာသည်။
ဒွါရနှစ်ပါး၌ ဇောဖြစ်ပေါ်ပုံ ပဉ္စာရုံ (အဆင်း၊ အသံ၊ အနံ့၊ အရသာ၊ အတွေ့အထိ) တစ်ခုခုကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်သော ဇောစိတ်အစဉ်သည် သက်ဆိုင်ရာ ပသာဒဒွါရ (ဥပမာ- စက္ခုဒွါရ) ၌လည်း ဖြစ်၏၊ မနောဒွါရ၌လည်း ဖြစ်၏။
အာယတနဒွါရ နှင့် ကမ္မဒွါရ ခွဲခြားခြင်း သာသနာတော်၌ ဒွါရကို အသုံးအနှုန်းနှစ်မျိုးဖြင့် တွေ့ရသည်- ၁။
ကမ္မဒွါရ - ၃ ပါး: ကံပြုရာ တံခါးသုံးပေါက်။
ကာယဒွါရ (ကမ္မ): စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ကာယဝိညတ်ရုပ် (ကိုယ်အမူအရာဖြင့် ပြုသောကံ)။
ဝစီဒွါရ (ကမ္မ): စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ဝစီဝိညတ်ရုပ် (နှုတ်အမူအရာ/စကားသံဖြင့် ပြုသောကံ)။
(စာ၌ တိုက်ရိုက်မပါသော်လည်း ကာယဒွါရနှင့် ယှဉ်တွဲသဘောပေါက်ရန်။
) မနောဒွါရ (ကမ္မ): စေတနာကံ၏ ဖြစ်ကြောင်းဖြစ်သော စိတ်အားလုံး (အထူးသဖြင့် ကုသိုလ်/အကုသိုလ် ဇောစိတ် ၂၉ ပါး)။
အာယတနဒွါရ - ၆ ပါး: ဝီထိစိတ်များ ဖြစ်ပေါ်ရာ တံခါးခြောက်ပေါက်။
စက္ခုဒွါရ (အာယတန): စက္ခုပသာဒ (မျက်စိအကြည်)။
သောတဒွါရ (အာယတန): သောတပသာဒ (နားအကြည်)။
ဃာနဒွါရ (အာယတန): ဃာနပသာဒ (နှာခေါင်းအကြည်)။
ဇိဝှါဒွါရ (အာယတန): ဇိဝှါပသာဒ (လျှာအကြည်)။
ကာယဒွါရ (အာယတန): ကာယပသာဒ (ကိုယ်အကြည်)။
မနောဒွါရ (အာယတန): (က) ဘဝင်မနောအကြည်ဓာတ်၊ (ခ) အာဝဇ္ဇန်း (မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်း) နှင့်တကွ ဘဝင်စိတ်၊ (ဂ) ဟဒယဝတ္ထုရုပ် (တင်စား၍)။
မှတ်ချက် ဤ "နာမ်ကမ္မဋ္ဌာန်းပိုင်း" တွင် နာမ်တရားများကို အာယတနဒွါရ၏ အစွမ်းဖြင့် သိမ်းဆည်းခြင်းကို ရှင်းပြရာ၌ သုံးနှုန်းသော "ကာယဒွါရ" နှင့် "မနောဒွါရ" တို့သည် အာယတနဒွါရ ကိုသာ ရည်ညွှန်းကြောင်း မှတ်သားရမည်။
နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ - ဒုတိယတွဲ - ဖားအောက်တောရဆရာတော် တိပိဋကအဘိဓာန်လာ အဓိပ္ပါယ်များ (၁) တံခါး တံခါးပေါက် တံခါးရွက်။
ဒွါရံဟိ ထကေန္တိ။
ဝိ၊၁၊၂၁၈။
ဝိ၊၃၊၁၀၄။
ဗဟုကေပိ ဒါရေ အတိက္ကာမေတိ။
ဝိ၊၂၊၆၅၊ ၃၀၄။
ဒွါရဗုဒ္ဓဝိဟာရ-လည်း ကြည့်။
ဒီ၊၁၊၄၇၊ ၈၄။
ဒီ၊၂၊၁၃၂၊ ၁၄၀၊ ၁၄၉။
ဒီ၊၃၊၅၅။
မ၊၂၊၁၅၊ ၃၂၂။
မ၊၃၊၂၂၂။
သံ၊၁၊၂၁၃၊ ၂၂၈၊ ၃၄၇။
သံ၊၃၊၁၃၉။
အံ၊၃၊၅၄၆။
ဥဒါန၊၁၈၈။
ထေရီ၊၄၃၂။
အပ၊၁၊၂၄၆၊ ၄၀၃။
မဟာနိ၊၃၁၈။
မိလိန္ဒ၊၁၅၇။
ဝိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၅၇၊ ၂၁၀၊ ၃၉၈။
ဝိ၊ဋ္ဌ၊၄၊၆၇၊ ၁၂၁၊ ၁၂၉၊ ၁၆၃။
ကင်္ခါ၊၁၁၅၊ ၁၅၀။
ဝိ၊ သင်္ဂဟ၊၂။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၅၀။
မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၇။
မ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၅၊ ၅၂၊ ၂၄၁။
သံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၇၊ ၁၃၀။
သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၇၃။
ခုဒ္ဒက၊ဋ္ဌ၊၇၉။
ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၆၊ ၂၉၊ ၆၁။
ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၉၃။
သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၄။
ထေရ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၆၀။
ထေရီ၊ဋ္ဌ၊၁၉၅။
အပ၊ဋ္ဌ၊၁၊၄၂။
မဟာနိ၊ဋ္ဌ၊၂၉၄။
) (၂) တံခါးမုခ်။
ဒွါရံ ဟေတ (ဇာ၊၂၊၂၀၂)န္တိ ဧတံ ...ဒေဝနဂရဿ ဒွါရံ ပကာသတိ၊ ဒွါရကောဋ္ဌကော ပညာယတီတိ အတ္ထော။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၆၊၁၅၂၈။
ဒွါရာ စ (ဇာ၊၂၊၂၈၂)တိ ဂေါပုရာနိ စ။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၇၊၁၇၅။
(၃) (က) စက္ခု-စသော ၆-ပါးသော-ဒွါရ-အပေါက်-အဝ။
ဂုတ္တာနိ ဒွါရာနိ သုရက္ခိတာနိ။
သံ၊၂၊၃၃၄။
ဆသုဒွါရေသု သံဝရကဝဋံ။
မိလိန္ဒ၊၃၅၃။
ဧဝံ ဆသု ဒွါရေသု ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၁၈၊ ၃၂၃။
ဒွါရာနိ (ပဋိသံ၊၂၁၆)န္တိ စေတ္ထ ဥပ္ပတ္တိဒွါရဝသေန စက္ခာဒယော ဧဝ။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၃၉။
အာဝဇ္ဇနာဒီနံ အရူပဓမ္မာနံ ပဝတ္တိမုခဘာဝတော ဒွါရာနိ ဝိယာတိ ဒွါရာနိ။
ဝိဘာဝိနီ၊၁၂၈။
(သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၀၊ ၂၆၊ ၁၂၀။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၀၁။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၆၅။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၂၄၃။
မဟာနိ၊ဋ္ဌ၊၁၉၈။
နေတ္တိ၊ဋ္ဌ၊၂၁။
မ၊ဋီ၊၂၊၂၂၄။
သံ၊ဋီ၊၁၊၂၃၇။
) (ခ) မျက်စိ, နား, နှာခေါင်း, ခံတွင်း, ဝစ္စမဂ်, ပဿာဝမဂ်အားဖြင့် ၉-ပါးသော-ဒွါရ-အပေါက်-အဝ။
နဝဟိ ဒွါရေဟိ ခေဠသိင်္ဃာနိကာဒီနိ...ဝိဿဝန္တော ယေဝ ပရိဟီရတိ။
ထေရ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၂၁။
(ဂ) ခံတွင်း-ပါးစပ်-ပေါက်-ဝ။
ပဋိဟာရေ မုခေ ဒွါရံ။
ဓာန်၊၁၁၁၀။
မုခဒွါရ-ကြည့်။
(ဃ) ကာယ, ဝစီ, မနောအားဖြင့် ၃-ပါးသော ဒွါရ။
တီသုပိ ဒွါရေသု ဟိ ယေန ကေနစိ ပဋိက္ခိတ္တံ။
ဝိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၇၀။
တီသုပိ ဒွါရေသု ဧကူနသတ္တတိ စေတနာ ဟောန္တိ။
သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၅၄။
တီသုပိ ဒွါရေသု သမုဋ္ဌာတိ။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၃၂။
တီဏိ ဒွါရာနိ ရက္ခ။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၉၄။
(ဝိ၊ဋ္ဌ၊၄၊၁၆၅။
အံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၅၇။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၀။
အပ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၂၃။
အပ၊ဋ္ဌ၊၂၊၉၀။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၅၊၂၀။
မဟာနိ၊ဋ္ဌ၊၂။
သီ၊ဋီ၊သစ်၊၂၊၅၄။
အံ၊ဋီ၊၁၊၂၁၃။
မူလဋီ၊၁၊၁၇၊ ၇၂။
အနုဋီ၊၁၊၇၇။
) (င) အရိယာမဂ်။
အမတဿ ဒွါရ (ဝိ၊၃၊၆) အမတဿ နိဗ္ဗာနဿ ဒွါရဘူတန္တိ အရိယမဂ္ဂေါ။
ဝိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၄၃။
သာရတ္ထ၊၃၊၁၅၆။
အမတဿ ဒွါရာ (ဒိ၊၂၊၃၄)တိ အရိယမဂ္ဂေါ၊ သော ဟိ အမတသင်္ခါတဿ နိဗ္ဗာနဿ ဒွါရံ။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၆၂။
သာရတ္ထ၊၃၊၁၅၉။
(မ၊၁၊၂၂၅။
သံ၊၁၊၁၃၉၊ ၁၄၀။
ဗုဒ္ဓဝံ၊ဋ္ဌ၊၁၂။
) (၄) အခွင့်။
ဣမိနာ စ ပုဂ္ဂလေန အညေသမ္ပိ ဒွါရံ ဒိန္နံ။
ဝိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၈၉။
သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ဒွါရံ ဒိန္နံ။
ဝိ၊သင်္ဂဟ၊၃၈၁။
(၅) အကြောင်း၊ အကြောင်းပြုခြင်း။
တံ အာကာရော ယောနိသော ဒွါရော ဝိဓော ဥပါယော။
ပေဋကော၊၁၆၇။
ဣမိနာ ဒွါရေန ဣမိနာ ပယောဂေန ဣမိနာ ဥပါယေန။
ပေဋကော၊၂၈၄။
အတ္ထဿ ဒွါရာ ပမုခါ ဆန္ဓေတေ (ဇာ၊၁၊၂၀)တိ...ဆ ဒွါရာ ဥပါယာ အဓိဂမမုခါနိ။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၈၉။
အတ္တနော အတ္ထဿ ကာရဏသင်္ခါတာနိ ဒွါရာနိ အဝါပုရန္တော။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၆၊၂၁၆-၇။
မုခံ ဒွါရံ ဥပါယောတိ အတ္ထတော ဧကံ။
ဝိမတိ၊၁၊၃၉။
ဒွါရဿ ကာရဏဿ ကရဏံ ဒွါရံ စိန္တာ၊ မဟာဋီ၊၆၂။
ဒေါင့်ကွင်းလည်း ပြန်ကြည့်။
(၆) ဒွါရ-ပုဒ်ဖြင့်မှတ်အပ်သော ယာဝဒွါရကောသ သိက္ခာပုဒ်။
ပုဗ္ဗေ နိက္ကဍ္ဎနာဟစ္စ၊ ဒွါရံ သပါဏကေန စ။
ဝိ၊၅၊၄၁။
ဒွါရံ (ဝိ၊၅၊၂၅၆)န္တိ ယာဝဒွါရကောသာ အဂ္ဂဋ္ဌပနံ။
ဝိမတိ၊၂၊၂၉၃။
(၇) မုခဒွါရသိက္ခာပုဒ်။
န မဟန္တံ မဏ္ဍလံ ဒွါရံ၊ သဗ္ဗံ န ဗျာကရေ။
ဝိ၊၅၊၅၄။
ဒွါရော (ပု၊ ပ၊ ဧ)—ပေဋကော၊၁၆၇။
ဒွါရံ (န၊ ပ၊ ဧ)—ဒီ၊၁၊၄၇။
ဒီ၊၂၊၁၄၀။
မ၊၂၊၄၄။
ဝိ၊ဋ္ဌ၊၄၊၁၂၁။
ဒွါရာ (ထီပ၊ ဧ)—ဒီ၊၂၊၃၄။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၄၆။
မူလဋီ၊၂၊၁၃၁။
ဒွါရာ (ပု၊ ပ၊ ဗ)—၁၊၁၊၂၀။
ဒွါရာနိ (န၊ ပ၊ ဗ)—ဒီ၊၂၊၁၄၀။
ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၀။
ဒွါရံ (ဒု၊ ဧ)—ဝိ၊၃၊၆၊ ၂၁၊ ၁၀၄။
ဒီ၊၁၊၈၄။
မ၊၂၊၃၂၂။
သံ၊၁၊၂၁၃။
အပ၊၁၊၇၁။
မဟာနိ၊၁၇၆။
ဝိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၉၃။
ဝိ၊ဋ္ဌ၊၄၊၆၇။
သံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၇၈။
ဒွါရေ (ပု၊ ဒု၊ ဗ)—ဝိ၊၂၊၆၅၊ ၃၈၄။
ဇာ၊၂၊၂၈၂။
ဒွါရာနိ (န၊ ဒု၊ ဗ)—ဇာ၊၁၊၂၂၀။
ဝိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၀၀။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၆၊၃၆။
ဒွါရေန (တ၊ ဧ)—ဒီ၊၂၊၇၆၊ ၁၃၂။
မ၊၂၊၁၅။
သံ၊၁၊၂၂၀၊ ၃၄၇။
ဝိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၉၈။
မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၅၁။
ဒွါရေဟိ (တ၊ ဗ)—ဝိ၊ဋ္ဌ၊၄၊၁၆၅။
ပေတ၊ဋ္ဌ၊၄၀။
ဒွါရေတော (မ၊)—ဇာ၊၂၊၂၁၂။
ပေတ၊ဋ္ဌ၊၂၃။
ဒွါရေဟိ (မ၊ ဗ)—ထေရ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၂၁။
ဒွါရာနံ (ဆ၊ ဗ)—အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၀၁။
ဒွါရေ (သ၊ ဧ)—ဒီ၊၂၊၁၄၉။
ဝိမာန၊၈၀။
ဝိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၅၇။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၀၆။
ဒွါရေသု(သ၊ ဗ)—မိလိန္ဒ၊၃၅၃။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၁၇၊ ၃၂၃။
သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၉၆။
ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် ဒွါရ ဟူသည် အာယတနဒွါရ - ကမ္မဒွါရ ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ Category:ဝိပဿနာ။
ဓမ္မက္ခန္ဓာပေါင်း (၈၄ဝဝဝ) ရှစ်သောင်းလေးထောင်။
ဝိနည်းပါရာဇိက အဋ္ဌကထာ။
ပအုပ်။
၂၃၌ အကျယ်ရှု။
ပိဋကသုံးပုံ၌ ဘုရားဟော ဓမ္မခန္ဓာပေါင်း ရှစ်သောင်းလေးထောင်ရှိသည် ကို ဆိုသည်။
(၁) ဝိနည်းပိဋကတ်တော်၌ ဓမ္မခန္ဓာပေါင်း ၂၁ဝဝဝ(နှစ်သောင်းတထောင်)ရှိသည်၊ (၂) သုတ္တန်ပိဋကတ်တော်၌ ဓမ္မခန္ဓာပေါင်း ၂၁ဝဝဝ(နှစ်သောင်းတထောင်)ရှိသည်၊ (၃) အဘိဓမ္မာပိဋကတ်တော်၌ ဓမ္မခန္ဓာပေါင်း ၄၂ဝဝဝ(လေးသောင်းနှစ်ထောင်)ရှိသည်၊ ပေါင်းရှစ်သောင်းလေးထောင်ဖြစ်သည်။
ဓာတ် ၁၈ပါး။
နိဒါနဝဂ္ဂသံယုတ်။
၃၅၈-၃၆ဝ။
၁၂၁-၁၂၂-၌ အကျယ်ရှု။
မိမိတို့ဆိုင်ရာသဘောကို ဆောင်ရွက်တတ်သော တရား ၁၈ပါး၊ စက္ခုဓာတ်၊ သောတဓာတ်၊ ဃာနဓာတ်၊ ဇိဝှါဓာတ်၊ ကာယဓာတ်၊ မနောဓာတ်၊ ရူပဓာတ်၊ သဒ္ဒဓာတ်၊ ဂန္ဓဓာတ်၊ ရသဓာတ်၊(၁ဝ) ဖောဋ္ဌဗ္ဗဓာတ်၊ မနောဝိညာဏဓာတ်၊ စက္ခုဝိညာဏဓာတ်၊ သောတဝိညာဏဓာတ်၊ ဃာနဝိညာဏဓာတ်၊ ဇိဝှာဝိညာဏဓာတ်၊ ကာယဝိညာဏဓာတ်၊ ဓမ္မဓာတ် (၁၈)။
အဇာတသတ်မင်း(အဇာတသတ္တု) သည် ဂေါတမမြတ်စွာ ဘုရားလက်ထက် ရာဇဂြိုဟ်ပြည့်ရှင် ဘုရင်ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီး နှင့်ဝေဒေဟီမည်သော မိဖုရားကြီးတို့မှ မွေးဖွားသော မင်းသား ဖြစ်သည်။
အဇာတသတ်မင်းသားသည် ဝေဒေဟီမိဖုရားကြီးဝမ်း၌ ပဋိသန္ဓေ တည်နေလေသောအခါ မိဖုရားကြီးတွင် ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီး၏လက်ျာလက်ရုံးသွေးကို ကိုက်ဖောက်၍ သောက်လိုသော ချင်ခြင်းသည် ပြင်းစွာဖြစ်လေရကား မတင်ဝံ့ဘဲ မစားမစက်နိုင်သဖြင့် ကြုံလှီဖျော့တော့ခြင်းသို့ ရောက်လေသည်။
မင်းကြီးလည်း အကြောင်းကို မေးလတ်သော် ဟုတ်တိုင်းတင်လျှောက်သဖြင့် သိရလျှင် ရုတ်ချည်းပင် လက်ရုံးသွေးကို ဖောက်၍ တိုက်ခြင်းဖြင့် မိဖုရားကြီးအား နှစ်သိမ့်စေလေသည်။
ထိုအကြောင်းကို ပညာရှိတို့ ကြားလတ်သော် မိဖုရားဝမ်း၌ကိန်းသော သူငယ်သည် ခမည်းတော်မင်းမြတ်ကို မချွတ်သတ်လတ္တံ့ဟု နိမိတ်ဖတ်ကြားကြလေသည်။
ထိုအခါ မိဖုရားကြီးလည်း အဖသတ်မည့်သားဖြစ်သော ပဋိသန္ဓေကို မစောင့်ရှောက်လိုဘဲ သန္ဓေကို ဖျက်ရန်အားထုတ်လေသည်။
ထိုအကြောင်းကို မင်းကြီးသိလေလျှင် ငါ့ကိုသတ်လိုလည်း သတ်ပါစေ၊ သား၏မျက်နှာကို မြင်ရလျှင် တော်ပါပြီ၊ ကိုယ်ဝန်ကို မဖျက်ပါလင့်ဟု အခါခါ တားမြစ်လေသည်။
ထိုသတို့သား ဖွားလတ်သော် မဖွားမီကပင် ရန်သူဖြစ်မည်ဟု ပုဏ္ဏားတို့ လျှောက်တင်သည်ကို အကြောင်းပြု၍ အဇာတသတ္တု ဟုမှည့်ခေါ်လေသည်။
(အဇာတ=မမွေးဖွားမီ+သတ္တု=ရန်သူ။
) ဖွား မြောက်၍ လာလျှင် မင်းကြီးသည် ဝါဂွမ်းကို ဆီထိသကဲ့သို့ ပီတိပြန့်ပွားလျက် စားတော်မျှ မခေါ်နိုင်ပဲ ဖက်လဲဖက်ရမ်း မီးနေနန်း၌ ပင်ပန်းစွာ စောင့်တော်မူသည်။
အနည်းငယ် ကြီးပြင်း၍ လက္မ၌ခူနာ (အိုင်းအမာနာ)ပေါက်ရာ ဆောက်တည်ရာမရ ပြည်ကိုက်လှသည်ကို မင်းကြီးသည် ခံတွင်းဖြင့် ငုံ၍ ပြည်ကို ယူပေးသည်။
အဇာတသတ်မင်းသားအရွယ်ရောက်လတ်သော် မင်းကြီးသည် အလွန်ချစ်မြတ်နိုးရကား အိမ်ရှေ့မင်းအဖြစ် အပ်နှင်းတော်မူလေသည်။
အိမ်ရှေ့မင်းအဖြစ်နှင့်နေစဉ် တစ်နေ့သ၌ ဘုရား၏ယောက်ဖတော် ရှင်ဒေဝဒတ် ရောက်ရှိလာပြီးလျှင် မင်းသားကို ဆိတ်ငြိမ်ရာသို့ခေါ်၍ မလျော်သောဩဝါဒဖြင့် သင်လည်း ခမည်းတော်ကြီးကို သတ်၍ မင်းလုပ်လော့၊ ငါလည်း ယောက်ဖတော်ဂေါတမကိုသတ်၍ ဘုရားလုပ်အံ့ဟု လှည့်ပတ် တိုက်တွန်းလေ၏။
ထိုတိုက်တွန်းချက်အရ မင်းသားလည်း ပထမသော် သန်လျက်ဓားကို ပေါင်ကြားဝှက်၍ မင်းကြီးအား သတ်ရန်အားထုတ်၏။
ထိုအကြောင်းကို မင်းကြီးသိလျှင် သားကိုခေါ်၍ အဘယ်ကြောင့် ငါ့အား သတ်ရန်ပြုသနည်း၊ မင်းစည်းစိမ်ကို အလိုရှိမူ ငါပေးအံ့ဟုဆိုလျက် မင်း အဖြစ်ကို ဆောင်နှင်းပေး၏။
သို့သော် ရှင်ဒေဝဒတ်က မင်းသားအား ခမည်းတော်မင်းကြီးကို အဆုံးစီရင်ရန် လှည့်ဖြားတိုက်တွန်းပြန်သဖြင့် မင်းကြီးအား နှောင်အိမ်တွင်းသွင်းလျက် ထမင်းအာဟာရကို မပေးဘဲ သတ်စေ၏။
သို့သော် မိဖုရားကြီးက နည်းအမျိုးမျိုးဖြင့် မင်းကြီး၌ အာဟာရမျှတအောင် ပြုသဖြင့် မသေသေးကြောင်းကြားလျှင် မယ်တော်ကိုလည်း ဝင်ခွင့်မပေးတော့ဘဲ နောက်ဆုံး၌ မင်းကြီး၏ဖဝါးကို သားလှီးဓားဖြင့် အမြွာမြွာမွှန်း၍ ဆားရောသော ဆီနယ်ပြီးသော် မင်းကျီးစုဖြင့်ကင်၍ သတ်လေတော့၏။
အဇာတသတ်မင်းတွင် သားတော်ဥဒယဘဒ္ဒ ဖွားမြင်သည်နေ့၌ပင် ဗိမ္ဗိသာရမင်း ကံကုန်လေသည်။
အဇာတသတ်မင်းသည် ခမည်းတော်ကို သတ်ပြီးသောအခါမှ နောင်တကြီးစွာရလျက် ဘုရားရှင်အား ပြစ်မှားသောဒေဝဒတ်ကို လည်း မြေမျိုကြောင်း ထပ်မံကြားသိရသောအခါ မင်းစည်းစိမ်၌ မပျော်မရွင်နိုင်ဖြစ်၍ အလွန်ထိတ်လန့်သဖြင့် ဇီဝကကို အကြောင်းပြုလျက် မြတ်စွာဘုရားထံ ဆည်းကပ်ရလေသည်။
ဘုရားသခင်လည်း မင်းနှင့်တကွ ပရိသတ်တို့အား သာမညဖလ သုတ် ဒေသနာဖြင့် တရားရေအေး တိုက်ကျွေးတော်မူ၏။
ထိုအခါ အဇာတသတ်မင်းကား လွန်မင်းသော ပိတုဃာတက ကံကြောင့် မဂ်ဉာဏ်ဖိုလ်ဉာဏ်သို့ မရောက်ဘဲ ဥပါသကာ မြောက်ရုံသာ သရဏဂုံပဉ္စသီ၌တည်၏။
အဇာတသတ်မင်းသည် မဂ်ဖိုလ်ရထိုက်သောသူဖြစ်လျက် အဆွေခင်ပွန်းယုတ်ဖြစ်သော ဒေဝဒတ်နှင့် ပေါင်းဖော်၍ မပြစ်မှားအပ်သော ခမည်းတော်ကို ပြစ်မှားချေသောကြောင့် ကာလရှည်စွာ အဝီစိငရဲ၌ခံရကောင်း လျက် ဘုရားရှင်ကို လွန်စွာသဒ္ဓါကိုးကွယ်၍ ခမည်းတော်အား ပြစ်မှားမိသော အပြစ်ကို ကန်တော့သောကြောင့် လောဟကုမ္ဘီ ငရဲ၌ အနှစ်ခြောက်သောင်းခံ၍ လွတ်လျှင် ဝိဇိတဝိသေသ မည်သော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဖြစ်လတ္တံ့ဟု ဆိုသည်။
အဇာတသတ်မင်းနန်း တက်သည့်နောက် ရှစ်နှစ်မြောက်၌ မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူလေသည်။
ဘုရားပရိနိဗ္ဗာန် စံဝင်တော်မူပြီးနောက် ရှင်မဟာက ဿပမထေရ် အကြီးအမှူးပြုသော သံဃာတော်တို့သည် အဇာတသတ်မင်းကို မှီ၍ ပထမ သင်္ဂါယနာတင်လေသည်။
ထို့ပြင်အဇာတသတ်မင်းသည် ဒေါနပုဏ္ဏားဓာတ်တော် ဝေပြီး လျှင် ထိုထိုမင်းတို့သည် မိမိနေရာမြို့သို့ ပင့်ဆောင်၍ စေတီ တညီတည်းတည်ထားသည်ကို ရှင်မဟာကဿပထေရ်က နောင် အခါ ဓာတ်တော်တို့၏ အန္တရာယ်ဖြစ်ရာလတ္တံ့သည်ကို မြင် သဖြင့် မိမိတန်ခိုးတော်ဖြင့် ယူဆောင်ပေးသောကြောင့် ဘူတာ ဝါဟန ယန္တရားစက်နှင့်တကွ အထူးတလည် ပြုလုပ်ထားသော ဌာပနာတိုက်တွင် သိုမှီးကိုးကွယ်လေသည်။
အဇာတသတ်မင်းသည် အစဉ်အတိုင်း မင်းပြု၍ မင်းစည်းစိမ် ၃၂ နှစ်ရှိသောအခါ သာသနာ သက္ကရာဇ် ၂၄ ခုနှစ်တွင် သားတော်ဥဒယဘဒ္ဒ လုပ်ကြံ၍ ကံကုန် လေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၄) ကိုးကား Category:ဗုဒ္ဓဝင် ပုဂ္ဂိုလ်များ။
မဟာဘုတ်မဟာဘူတ (ပု၊ န) [မဟန္တ+ဘူတ။
မဟန္တ+အဗ္ဘူတ။
မဟန္တ+အဘူတ။
မဟာပရိဟာရ+ဘူတ။
မဟာဝိကာရဘူတ။
မူလဋီ၊၁၊၁၄၁။
ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၁၊၄၅၀။
မဏိမဉ္ဇူ၊၂၊၁၀၆။
] (ပု) (၁) မျက်လှည့်သည်။
(ပု၊န) (၂) ပူးဝင်တတ်သူ (ဘုတ်၊ တစ္ဆေ၊ ဘီလူး၊ နတ်၊ ပြိတ္တာစသည်)။
(၃) ဘီလူးမ။
(၄) မဟာဘုတ်၊ ဘူတရုပ်၊ ဓာတ်ကြီးလေးပါး။
(၅) များစွာသော သစ်ပင်။
(၆) ကြီးသော သတ္တဝါ။
(တိ) (၇) များသော-ဂုဏ်-အာနိသင်-ရှိသော။
(ပု) (၁) မျက်လှည့်သည်။
အနေကစ္ဆရိယဒဿနေန အနေကာဘူတဝိသေသဒဿနဝသေန စ မာယာကာရော မဟန္တော ဘူတောတိ မဟာဘူတော။
(မူလဋီ၊၁၊၁၄၀။
) (ပု၊ န) (၂) ပူးဝင်တတ်သူ (ဘုတ်၊ တစ္ဆေ၊ ဘီလူး၊ နတ်၊ ပြိတ္တာစသည်)။
ယက္ခာဒီနိ မဟာဘူတာနိ။
(အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၃၈။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၃၆၃။
) ယက္ခာဒယော ဇာတိဝသေနေဝ မဟန္တာ ဘူတာ မဟာဘူတာ။
ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၁၊၄၅၄။
) (၃) ဘီလူးမ။
ယက္ခနီသင်္ခါတာနိ မဟာဘူတာနိ။
(ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၃၆၃။
)၊ ဘူတရုပ်၊ ဓာတ်ကြီးလေးပါး။
(ပါဠိလို-ပထဝီ၊ အာပေါ၊ ဝါယော၊ တေဇော၊ မြန်မာလို- မြေ၊ ရေ၊ လေ၊ မီး၊ ဤလေးပါးကို မဟာဘုတ်ဟုလည်းကောင်း၊ ဘူတရုပ်ဟုလည်းကောင်း၊ ဓာတ်ကြီးလေးပါးဟုလည်းကောင်း ခေါ်ကြ၏။
) ဤဓာတ်ကြီးလေးပါးသည်- ကြီးသည် ဖြစ်၍ ထင်ရှားစွာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မဟာဘုတ်မည်သော မျက်လှည့်သည်၊ ဘီလူး၊ ဘီလူးမ စသည်တို့နှင့် တူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ များစွာသော အကြောင်းတရားတို့သည် ဆောင်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလွန်ကြီးမား များပြားသော ဖောက်ပြန်ခြင်းရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကြီးကျယ် ထင်ရှားရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း မဟာဘုတ်မည်၏။
ဓာတ်ကြီးလေးပါးသည် တော၊ တောင်၊ သမုဒ္ဒရာ၊ မဟာပထဝီ၊ စကြဝဠာ စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သက်မဲ့သန္တာန်၌လည်း ကြီးသည်ဖြစ်၍ ထင်ရှားစွာဖြစ်ကုန်၏။
ငါး၊ လိပ်၊ နတ်၊ နဂါး၊ ဘီလူး၊ အသူရိန် စသည်တို့၏ ခန္ဓာကိုယ်အစွမ်းဖြင့် သက်ရှိသန္တာန်၌လည်း ကြီးသည်ဖြစ်၍ ထင်ရှားစွာဖြစ်ကုန်၏။
ထို့ကြောင့် မဟာဘုတ်ဟု ခေါ်ဆိုကြလေသည်။
မျက်လှည့်သမားသည် ပတ္တမြားမဟုတ်သော ရေကို ပတ္တမြားပြုလုပ်၍ ပြသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ရွှေမဟုတ်သော မြေစိုင်ခဲကို ရွှေပြုလုပ်၍ ပြသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မျက်လှည့်သမားသည် မိမိကိုယ်တိုင် ဘီလူး၊ ငှက်မဟုတ်ပါဘဲလျက် ဘီလူး၊ ငှက်အသွင် ပြုလုပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း ဤဓာတ်ကြီးလေးပါးသည် အညို၊ အဖြူ၊ အဝါ၊ အနီ၊ အစိမ်း မဟုတ်ပါဘဲလျက် အညို၊ အဖြူ၊ အဝါ၊ အနီ၊ အစိမ်း စသော ဥပါဒါရုပ် ပြုလုပ်ကြကုန်၏။
ဤသို့ မျက်လှည့်သည် မဟာဘုတ်နှင့်တူသောကြောင့် မဟာဘုတ်ဟု ခေါ်ဆိုကြလေသည်။
လူတစ်ယောက်ကို ဘီလူးဖမ်းစားရာ၌ ဖမ်းစားသော ဘီလူးကို ဖမ်းစားခံရသူ၏ ကိုယ်တွင်း၌လည်း မရအပ်၊ ကိုယ်ပြင်ပ၌ တည်သည်ဟုလည်း မဆိုသာ၊ ဖမ်းစားခံရသူကို မှီ၍ မဖြစ်ဟုလည်း မဆိုနိုင်။
ထို့အတူ ပထဝီ စသော မဟာဘုတ်ကိုလည်း ဓာတ်လေးပါး အချင်းချင်း၏ အတွင်း၌လည်း မရအပ်၊ ဓာတ်လေးပါးပြင်ပ၌ တည်သည်ဟုလည်း မဆိုသာ၊ ဓာတ် ၄-ပါး အချင်းချင်းကို မှီ၍ မဖြစ်ဟူ၍လည်း မဆိုနိုင်ရကား ဘီလူး စသော မဟာဘူတနှင့် တူသောကြောင့် ပထဝီစသည်ကို မဟာဘုတ်ဟု ခေါ်လေသည်။
ဘီလူးမ စသည်တို့သည် နှစ်လိုဖွယ် အဆင်း၊ သဏ္ဌာန်၊ လှုပ်ရှားပုံတို့ဖြင့် မိမိ၏ ကြောက်မက်ဖွယ် အသွင်ကို ဖုံးလွှမ်း၍ သတ္တဝါတို့ကို လှည့်ပတ်သကဲ့သို့ ဤဓာတ်ကြီးလေးပါးသည်လည်း မိန်းမ၏ ခန္ဓာကိုယ်၊ ယောကျ်ား၏ ခန္ဓာကိုယ်စသည်တို့၌ နှစ်သက်ဖွယ်ရှိကုန်သော အဆင်း၊ အင်္ဂါကြီးငယ်သဏ္ဌာန်၊ လက်ချောင်း၊ ခြေချောင်း၊ မျက်ခုံး၊ မျက်လုံး လှုပ်ရှားပုံတို့ဖြင့် မသိနားမလည်သော သူတို့ကို လှည့်စားကုန်၏။
မိမိတို့၏ သဘောမှန်ဖြစ်သော ကြမ်းတမ်းခြင်းလက္ခဏာ စသည်တို့ကို မြင်ခွင့်မပေးကုန်။
ဤသို့ လှည့်စားတတ်သောအားဖြင့် မဟာဘုတ်မည်ကုန်သော ဘီလူးမ စသည်တို့နှင့်တူသောကြောင့် ဓာတ်ကြီးလေးပါးကို မဟာဘုတ်ဟု ခေါ်ဆိုကြလေသည်။
ဤဓာတ်ကြီးလေးပါးသည် နေ့စဉ်နေ့တိုင်း ဆောင်အပ် (ကျွေးမွေးအပ်)သောကြောင့် များစွာကုန်သော အစားအသောက်၊ ဝတ်ဆင်ဖွယ်တို့ဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။
ဤသို့ များစွာသော အကြောင်းတို့သည် ဆောင်အပ်သောကြောင့် ဓာတ်ကြီးလေးပါးကို မဟာဘုတ်ဟု ခေါ်ဆိုကြလေသည်။
ဤဓာတ်ကြီးလေးပါးသည် ကမ္ဘာပျက်ခြင်း စသည်၏ အစွမ်းဖြင့် သက်မဲ့သန္တာန်၌လည်း အလွန်များစွာ ဖောက်ပြန်ကုန်၏။
သက်ရှိသန္တာန်၌ ကဋ္ဌမုခမြွေ အကိုက်ခံရသော ကိုယ်သည် တောင့်မာခက်ထန်သကဲ့သို့ ပထဝီဓာတ်ပျက်စီးသော ခန္ဓာကိုယ်သည် တောင့်မာခက်ထန်၏။
ပူတိမုခမြွေ အကိုက်ခံရသော ကိုယ်သည် ပုပ်သည်၏အဖြစ်သို့ ရောက်သကဲ့သို့ အာပေါဓာတ်ပျက်စီးသော ခန္ဓာကိုယ်သည် ပုပ်သည်၏အဖြစ်သို့ ရောက်၏။
အဂ္ဂိမုခမြွေ အကိုက်ခံရသော ကိုယ်သည် ပူလောင်သကဲ့သို့ တေဇောဓာတ်ပျက်စီးသော ခန္ဓာကိုယ်သည် ပူလောင်၏။
သတ္ထမုခမြွေ အကိုက်ခံရသော ကိုယ်သည် စုတ်ပြတ်သကဲ့သို့ ဝါယောဓာတ်ပျက်စီးသော ခန္ဓာကိုယ်သည် စုတ်ပြတ်၏။
ဤသို့ အလွန်များစွာ ဖောက်ပြန်ခြင်းရှိသောကြောင့် မဟာဘုတ်ဟု ခေါ်ဆိုကြလေသည်။
ဤဓာတ်ကြီးလေးပါးသည် ကြီးမားသော လုံ့လဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်သောကြောင့် ကြီးလည်း ကြီးမားကုန်၏၊ ထင်ရှားလည်း ရှိကုန်၏။
ဤသို့ ကြီးမားထင်ရှားရှိသောကြောင့် ဓာတ်ကြီးလေးပါးကို မဟာဘုတ် ခေါ်ဆိုကြလေသည်။
(အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၃၅-၉။
)စတ္တာရော မဟာဘူတာ စတုန္နဉ္စ မဟာဘူတာနံ။
(အဘိ၊ဓ၊၁၄၅။
သံ၊၂၊၅၁။
ပဋိသံ၊၁၀၁။
) စတ္တာရိ စ မဟာဘူတာနိ။
(မ၊၁၊၆၆။
ဝိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၂၀။
) မဟာဘူတာတိ ဧတ္ထ မဟန္တပါတုဘာဝါဒီဟိ ကာရဏေဟိ မဟာ-တတာ ဉေဒိတဗ္ဗာ။
ဧတာနိ ဟိ မဟန္တပါတုဘာဝတော မဟာဘူတသာမညတော၊ မဟာပရိဟာရတော၊ မဟာဝိကာရတော၊ မဟန္တဘူတတ္တာ စာတိ ဣမေဟိ ကာရဏေဟိ မဟာဘူတာနီတိ ဝုစ္စန္တိ။
(အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၃၆။
) မဟာဘူတာနီတိ ပထဝီအာပတေဇဝါယာနမေတံ အဓိဝစနံ။
(မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၂၇။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၁၂။
မူလဋီ၊၁၊၁၄၀။
ဝိဘာဝိနီ၊၁၉၄။
ဝိမတိ၊၂၊၃၈။
)(၅) များစွာသော သစ်ပင်။
ဘူတာနံ ဂါမောတိ မဟာဘူတာနံ ဟရိတတိဏာဒိ ဘာဝေန သမဂ္ဂါနံ သမူဟော။
(ဝိမတိ၊၂၊၁၁။
) (၆) ကြီးသော သတ္တဝါ။
မဟာဘူတာနံ ဘဝနတ္တာ မဟာသမုဒ္ဒဿ။
(မိလိန္ဒ၊၂၄၃။
) (တိ) (၇) များသော-ဂုဏ်-အာနိသင်-ရှိသော။
မဟာဘူတိတ္ထိယော နာမ လောကသ္မိံ ဥဒပဇ္ဇိသုံ။
(ဇာ၊၂၊၉၃။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၅၊၃၉၁။
) မဟာဘူတာတိ မဟာဂုဏာ မဟာနိသံသာ။
(ဇာ၊ဋ္ဌ၊၅၊၃၉၁။
) ဓာတ်ကြီးလေးပါး မဟာဘူတကို ဟိန္ဒူဘာသာ၏ သင်္သကရိုက်ဘာသာစကားတွင်လည်း သုံးနှုန်းကြ၍ ယင်း၌ မြေ၊ ရေ၊ လေ၊ မီး အပြင် အာကာသဓာတ် ဆိုသည့်အရာပါဝင်သောကြောင့် ဓာတ်ငါးပါးဖြစ်သည်။
See, e.g., Monier-Williams Sanskrit Dictionary where Mahābhūta is defined as: "a great element, gross el[ement] (of which 5 are reckoned, viz. ether, air, fire, water, earth ..., as distinguished from the subtle el[ement] or Tanmātra...)." Monier-Williams (1899), p. 798, entry for "Mahā-," retrieved 24 December 2008 from "U. Cologne" at http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/MWScan/MWScanpdf/mw0798-mahApheTkArIya.pdf. ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် ဓာတ်ကြီးလေးပါး (catudhātu) ကို မဟာဘူတ ဟူ၍ သုံးနှုန်းကား မြန်မာဘာသာစကားဖြင့် မဟာဘုတ် ဟုခေါ်ဆိုကြသည်။
ဤဓာတ်ကြီးလေးပါးတို့မှ အလုံးစုံသော ရုပ်တရားတို့သည် ပေါက်ဖွားကြသောကြောင့် လယ်တီဆရာတော်က မဟာဘုတ်ကို အလွန်ကြီးပွားတတ်သည့်သဘောဟု အနက်ဖွင့်သည်။
အောက်ပါရှင်းလင်းချက်တို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာအယူအဆသဘောတရားများဖြစ်ကြသည်။
ပထဝီဆိုသည်မှာ (မြေဖြစ်စေ၊ သတ္တုဖြစ်စေ၊ ရေဖြစ်စေ၊ ဆီဖြစ်စေ၊ လေဖြစ်စေ) အရာဝတ္ထုတခုခု၏ မည်မျှ ပျော့ခြင်း၊ မည်မျှ မာခြင်းဟူသော သဘောတရား ဖြစ်သဖြင့် သိပ်သည်းမှုကို ဆိုလိုခြင်းတမျိုး ဖြစ်သည်။
အာပေါဆိုသည်မှာ (မြေဖြစ်စေ၊ သတ္တုဖြစ်စေ၊ ရေဖြစ်စေ၊ ဆီဖြစ်စေ၊ လေဖြစ်စေ) အရာဝတ္ထုတခုခု၏ မည်မျှ (အစိုင်အခဲသဖွယ်) စုဖွဲ့ခြင်း၊ မည်မျှ (အရည်သဖွယ်) စီးပြောင်းခြင်း ဟူသော သဘောတရားကို ဆိုလိုသည်။
တေဇောဆိုသည်မှာ (မြေဖြစ်စေ၊ သတ္တုဖြစ်စေ၊ ရေဖြစ်စေ၊ ဆီဖြစ်စေ၊ လေဖြစ်စေ) အရာဝတ္ထုတခုခု၏ မည်မျှ ပူခြင်း၊ မည်မျှ အေးခြင်း အခြင်းအရာ ဖြစ်သည်။
ပူ၍ လောင်သည့် တေဇောအသွင်၊ အေး၍ လောင်သည့် တေဇောအသွင် ဟူ၍ ၂မျိုး ရှိသည်ဟု အချို့က မှတ်ယူကြသည်။
လောကအကြောင်းကို ရူပဗေဒဖြင့် အရှိအတိုင်း လေ့လာကြသူတို့ကမူ အပူစွမ်းအင်သာ ရှိ၍ အအေးစွမ်းအင် မရှိကြောင်းကို သဘောပေါက်ကြသည်။
ဝါယောဆိုသည်မှာ (မြေဖြစ်စေ၊ သတ္တုဖြစ်စေ၊ ရေဖြစ်စေ၊ ဆီဖြစ်စေ၊ လေဖြစ်စေ) အရာဝတ္ထုတခုခုထံသို့ အားသက်ရောက်မှု ရှိလာလျှင် ၎င်းကိုယ်တိုင်က မည်သို့ ပုံစံ၊ ထုထည် ပြောင်းလဲလျက် ပတ်ဝန်းကျင်ကို မည်သို့ အားပြန်သက်ရောက်ကြောင်း သဘောသရုပ် ဖြစ်သည်။
အခြေခံသက်ရောက်မှုကြီး ၄မျိုးနှင့် ဆက်စပ်ကြည့်လျှင် မဟာဘူတရုပ် ၄ခုမှာ ရူပဗေဒရှိ အခြေခံ သက်ရောက်မှုကြီး ၄ခုနှင့် ထပ်တူမကျပေ။
အဘိဓမ္မာ၏ ပထဝီဓာတ် (pathavi) ဆိုသည်မှာ အရာဝတ္ထုတို့၏ မည်မျှပျော့ခြင်း မည်မျှမာခြင်း သတ္တိအခြင်းအရာ ဖြစ်လေရာ ရူပဗေဒ၏ သိပ်သည်းမှုနှင့် ဆင်တူသည်။
သိပ်သည်းမှု (density) ဟူသည်မှာ ဒြပ်မကြီးလွန်းသော အရာများတွင် လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ်၏ အဆုံးအဖြတ် ဖြစ်ပြီး ဒြပ်ကြီးလွန်းသော အရာများတွင် ဒြပ်ဆွဲမှု၏ ပါဝင်ဆုံးဖြတ်မှုကို ခံရသည်။