kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
ယင်းကျောက်စာ များသည် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်၏။
ပစ္ဆိမိ (အနောက်ပိုင်းကျောက်စာ)-ဤအရေးအသားကို အသုံးပြုခဲ့သော ကာဠိအာဝါဍ၊ ဂုဇရာတ်၊ နာဆိက၊ ခါန်သျှေနှင့် ဆတာရာခရိုင် များ၊ ကုန်ကန်နှင့် အချို့အချို့သော မိုက်ဆိုနယ်များတွင် ခရစ် ငါးရာစု နှစ်ခန့်မှစ၍ ကိုးရာစုနှစ်ခန့်အထိ တွေ့ရှိရ၏။
ခရစ် ငါးရာစုနှစ်ခန့်တွင် ရာဇပူတာနာနှင့် အိန္ဒိယအလယ်ပိုင်း၌ အချို့အချို့သောဒေသများတွင် ယင်းအရေးအသားများကိုတွေ့ ရသေး၏။
ထိုနောက် မြောက်ပိုင်း အရေးအသားများ၏ လောင်းရိပ်ကိုလည်း အတော်အတန် မိလေ၏။
အိန္ဒိယနိုင်ငံ အနောက်ပိုင်းဒေသများ၌ ပိုမို အသုံးပြုသည်ကိုအကြောင်းပြု၍ ပစ္ဆိမီအက္ခရာဟု အမည်ပေးဟန်တူ၏။
မဇ္ဈီမတိုင်း(မဓျပြဒေသျှီ)-ဤအရေးအသားကို အိန္ဒိယ အလယ်ပိုင်းပြည်နယ်များ၊ ဟိုက်ဒရာဗာဒ်နယ် မြောက်ပိုင်းနှင့် ဗုန်ဒေလခန္ဒရှိ အချို့ဒေသများတွင် ခရစ်ငါးရာနှစ်မှစ၍ ရှစ်ရာစု နှစ်နောက်ပိုင်းတိုင်အောင် တွေ့ကြရ၏။
ဤအရေးအသားများ၏ အက္ခရာတို့ ထိပ်ပိုင်းတွင် သေတ္တာများ ပုံသဏ္ဌာန် ရှိလေရာ များသောအားဖြင့် လေးထောင့်သေတ္တာများပုံမှာ ဟာလ ဟင်းလင်းဖြစ်၍ အချို့အက္ခရာများ၌ ရံခါရံခါ မင်းသည်း၍ ကင်းပိတ်ဖြစ်နေသည်ကို တွေ့ရ၏။
အက္ခရာတို့၏ ပုံသဏ္ဌာန် မှာ အနားထောင့်စွန်းများသည် များသောအားဖြင့် ညီမျှလျှက် ရှိနေရကား ထောင်လိုက်ဖြစ်စေ၊ ပြားလိုက်ဖြစ်စေ ထွင်းရရေးရ လွယ်၏။
အက္ခရာအဝိုင်း (စာလုံး) မရေးကြချေ။
ဤအရေး အသားသည် တစ်ခါတစ်ရံ ဗုံဗိုင်နယ် တောင်ပိုင်းခပ်ကျကျ အရပ်များ၊ မိုက်ဆိုနယ်အပြင် အိန္ဒိယနှင့် အလှမ်းဝေးကွာ သော အရှေ့ပိုင်းတိုင်း နိုင်ငံများအထိ ပြန့်ပွားဟန်တူ၏။
ဤ အရေးအသားကို အထူးအားဖြင့် ကြေးပြားများတွင် ရေးသား ထား၍ ကျောက်ထက်အက္ခရာတင်သည်က နည်းပါးလေသည်။
တေလုဂု-ကနဍီ-ယင်းအရေးအသားသည် ဗုံဗိုင်နယ် တောင်ပိုင်းသေများဖြစ်သော ဒက္ခိဏကုန်းပြင်မြင့်ရှိ ဒက္ခိဏ ဘာရတ၊ ဒက္ခိဏီမရာဌာပြဒေသျှဟု ခေါ်ဝေါ်သော သျှောလာ ပုရ၊ ဗီဇာပုရ၊ ဗေလ ဂါမ၊ ခါရဝါဍ ခရိုင်များ၊ ဟိုက်ဒရာဗာဒ် မင်းများ စိုးပိုင်သော တောင်ပိုင်းဒေသများ၊ မိုက်ဆိုနယ်၊ မဒြာသ်(မဒရပ်)နယ် အရှေ့မြောက်ပိုင်းရှိ ဝိဇဂပါဓမ်၊ ကာဒါ ဝရီ၊ ကရိသျှဏာကရနူလ၊ ဗီလာရီ၊ အနန္တပုရ၊ ကဒ္ဒပ္ပါနှင့် နေလ္လိုရ ခရိုင်များတွင် တွေ့ရ၏။
ဤအရေးအသားကို ခရစ် ငါးရာစုနှစ်မှ တစ်ဆယ့်လေးရာစု နှစ်တိုင်အောင် ပုံသဏ္ဌာန် တစတစ ပြောင်းရွှေ့ပြီးသကာလ ယခုခေတ်သုံး တေလုဂု-ကနဍီ အရေးအသားများအဖြစ် ပြောင်းလဲလာရချေသည်။
သို့ဖြစ်သောကြောင့် ဤအရေးအသား ကို တေလုဂု-ကနဍီဟု အမည်ပေးထားသည်။
ယင်း တေလုဂု- ကနဍီ ခေါ် ရှေးအရေးအသားများကို အသေးစိတ် ခွဲထုတ်သော် အုပ်ချုပ်စိုးမိုးသော မင်းများကို အစွဲပြု၍ခေါ်သော ပလ္လဝ၊ ကဒံဗ၊ အနောက် အနောက်ပိုင်း စာလုကျ၊ အရှေ့ပိုင်း စာလု ကျ၊ ရာဠကူဋ၊ ဂင်္ဂါဝံသိ၊ ကာကတိ အရေးအသားများ အစရှိ သည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။
မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပျူစာကို လေ့လာဆည်းပူးလိုသူတိုင်းပင် ယင်းအရေးအသားများကို အထူးသင်ကြားရန် လိုအပ်လှသည်။
အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကျောက်စာပညာကျော်များ၏ ယူဆ ချက်အတိုင်းဆိုလျှင် သိရီ ခေတ္တရာမြို့ဟောင်း (မှော်ဇာနှင့် ပြည်မြို့အကြားရှိ မြို့ဟောင်းနေရာ)၌ ခရစ် ၁၈၉၇ ခုနှစ်တွင် တူးဖော်ရရှိသော မောင်းကန်ရွှေပေနှစ်ချပ်၊ ခရစ် ၁၉၂၇-၂၈ ခုနှစ်တွင် တူးဖော်ရရှိသော ခင်ဘရွှေပေ အချပ် ၂ဝ နှင့် ခရစ် ၁၈၈၆-၈၇ ခုနှစ်တွင် ပုဂံမြို့ မြင်းကပါတွင် တွေ့ရှိတူးယူ ရသော မြစေတီကျောက်စာလေးမျိုးအနက် တစ်မျိုးကို ပျူစာဟု ယူဆကြသည့်အပြင် ကဒံဗ ရှေးအရေးအသားနှင့် အတူဆုံးဟု ယခုအချိန်အထိ ဆုံးဖြတ်ထားကြသည်။
မြန်မာအက္ခရာဟောင်း (ကျောက်စာ)နှင့် ယင်းတေလုဂု-ကနဍီ အက္ခရာဟောင်းများ မည်ကဲ့သို့ ဆက်သွယ်ဟန်တူကြောင်း ယူဆပုံကိုလည်း အကျယ်ရေးသား ဖော်ပြမည်ဖြစ်သည်။
တေလုဂု- ကနဍီ ကျောက်စာ၊ ရွှေပေချပ်၊ ကြေးပေချပ်၊ ရှေးပေစာချပ် အစရှိ သည်တို့ကို အကျယ်ဆည်းပူးလိုက အိန္ဒိယ ကျောက်စာများ၊ ကန္နဋီက ကျောက်စာနှင့် အိန္ဒိယရှေးဖြစ် အတ္ထုပ္ပတ္တိစာများကို လေ့လာဖတ်သားရန် အလွန် အရေးကြီးလေသည်။
ဂြန္ထလိပိ-ဤအရေးအသားကို မဒရပ်နယ် မြောက် ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်း၊ အရကဋ်၊ သလောမတြိစိ နာပလိ၊ မဒူရာ နှင့် တိန္နေဝေလ္လိ ခရိုင်များတွင် တွေ့ရသည်။
အိန္ဒိယတောင်ပိုင်း ၏ အရှေ့ဘက်ရှိ ကဉ္စိပုရ မြို့တော်ကို စိုးပိုင်သော ပလ္လဝါမင်း များသည် ဂြန္ထအက္ခရာကို အများအပြား အသုံးပြုကြ၏။
ခရစ် ခုနစ် ရာစု နှစ်မှ ၁၅ ရာစုနှစ်တိုင်အောင် ရှေးအရေးအသား၏ အသွင်အပြင်သည် အဆင့်ဆင့် ပြောင်းလဲ၍လာရာ လက်ရှိ မာလာယာလမ်နှင့် တုဠု အရေးအသားတို့သည် ဂြန္ထလိမိမှ ပေါက်ပွားလာကြ၏။
မဒရပ်နယ်ရှိ တာမိဠ အရေးအသား၌ အက္ခရာ မစုံလင်သဖြင့် သင်္သကြိုက်ဘာသာကို မရေးနိုင်ကြချေ။
သင်္သကြိုက်ကျန်းဂန်များကို ပြုစုရေးသားရာတွင် ဤဂြန္ထ အရေးအသားဖြင့် ကျမ်းပြုလေ့ရှိကြသဖြင့် သင်္သ ကြိုက် ဂြန္ထလိပိ (ဝါ) သင်္သကြိုက် ကျမ်းဂန် အရေးအသားဟု အမည် ရသည်။
သင်္သကြိုက်ဂြန္ထကို အတိုချုံး၍ ဂြန္ထဟု အဖျားဆွတ်ပြီး ခေါ်ကြလေသည်။
ဂြန္ထ၏ အဓိပ္ပာယ်သည် ပါဠိလို ဂန္ထ (ကျမ်းဂန်)ပင် ဖြစ်သည်။
ကျမ်းဂန်းရေးရန်စာစု ဆိုလိုရင်းဖြစ်သည်။
ကလိင်္ဂလိပိ-ဤအရေးအသားကို မဒရပ်နယ်ရှိ စီကောကောလနှင့် ဂံဇာမ်နယ် နှစ်နယ်ကြားအရပ်ရှိ ဂင်္ဂါဝံသီမင်းများလက်ထက်တော်တွင် အလှူပေးလွှာများ ရေးသားရာ၌ ခရစ်ခုနစ်မှ ၁၁ ရာစုနှစ်ကိုပင် အနည်းငယ် ကျော်လွန်၍ ရေးသားကြသည်ကို တွေ့ရ၏။
ဤအရေးအသားကို ဂင်္ဂါဝံသီမင်းဆက် ဒေဝိန္ဒြဝမ္မန်မင်းက ဂါန်ဂေယ သံဝတ် နှစ် ၈၇ ခု၌ ရှေးအကျဆုံး အလှူပေးလွှာတွင် ရေးသားထားကို တွေ့ရ၏။
ဤအရေးအသားတွင် မချပြဒေသ သျှီ အရေးအသားနှင့် ရောပြွမ်းနေသည်ကို တွေ့ရသည်။
အက္ခရာများကို ဦးခေါင်းတွင် သေတ္တာသဏ္ဌာန်၏ အတွင်းမှာ လုံးဝပြည့်နှက်လျက် လေးထောင့် ရှည်လျားလျား တွေ့ရသည်။
များသောအားဖြင့် အက္ခရာများ၏ ထောင့်များသည် ညီညွတ် ၏။
သို့ရာတွင် နှောင်းအခါ ကြေးပေလွှာများ ရေးကြရာတွင် ယင်းအက္ခရာများထဲ၌ နာဂရီ၊ တေလုဂု-ကနဍီ၊ ဂြန္ထလိမိများနှင့် ရောပြွမ်း၍ ရေးကြ၏။
တေလုဂု-ကနဍီ အရေးအသားဟု ဆိုအပ်သော ပလ္လဝ၊ ကဒံဗနှင့် စာလုကျလိပိများကို လေ့လာဆည်းပူး ထားသောသူ များအတွက် ကလိင်္ဂလိပိကို တစ်နာရီအတွင်းမှာပင် ဖတ်နိုင်ပေမည်။
အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ခရစ် ငါးရာစုနှစ်မှ ခုနစ် ရာစုနှစ်အတွင်း ရေးသားသော တေလုဂု-ကနဍီ အရေးအသားများသည် ကလိင်္ဂ အရေးအသားနှင့် အလွန်ပင်တူသည်ကို တွေ့ရသောကြောင့် ဖြစ်ပေသည်။
ဤစာရေးသူ၏ ယူဆချက် အတိုင်းဆိုလျှင် ရှေးရေး ပျူ-မွန်-မြန်မာ ကျောက်စာများတွင် ကလိင်္ဂအက္ခရာများပင် အနည်းငယ် ရောနေသည်ဟု ထင်ရပေသည်။
တာမိဠ - ယင်းအရေးအားသည် မဒရပ်နယ်၌ ရှေးဟောင်း ဂြန္ထ အရေးအသားများ ခေတ်စားသည့် ဒေသများဖြစ်သော အနောက်ဘက် ပင်လယ်ကမ်းခြေရှိ မလာဗာရနယ်တွင် တာမိဠ ဘာသာစကားအတွက် အသုံးပြုသော အရေး အသားဟု ယူဆကြသည်။
ယင်းအရေးအသားသည် ခရစ်ခုနစ် ရာစုနှစ်က စ၍ ပေါ်လာသည်ဟု မှန်းဆကြသည်။
ဤအရေးအသားသည် များသောအားဖြင့် ဂြန္ထလိပိ၏ အက္ခရာများနှင့် ရောထွေး လျက်ရှိ၏။
သို့ရာတွင် ကနှင့် ရကောက် အစရှိသော အချို့အက္ခရာများသည် မြောက်ပိုင်း ဗြဟ္မီ အရေးအသားနှင့် မပြားမခြား ရှိချေ၏။
ဤအရေးအသား၏ ပုံသဏ္ဌာန်သည် တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလာပြီးလျှင် ယခုခေတ် ရေးသားသော တာမိဠ လိပိအသွင်သို့ ဖြစ်ပေါ်လာချေသည်ဟု ယူဆသည် အလျောက် တာမိဠဟု အမည်ပေးထား၏။
ဝဓေ ဠုတ္တုလိပိ၊ ဤအရေးအသားသည် တာမိဠလိပိ၏ တစိတ်တဒေသဖြစ်သည့်အပြင် အသော့ ရေးထားသော (လက်ရေးသော့)တာမိဠဟုပင် ဆိုနိုင်ချေသည်။
ဤအရေးအသားကို မဒရပ်နယ် အနောက်ဘက် ပင်လယ်ကမ်းခြေနှင့် တောင်ပိုင်းစွန်းရှိ ဒေသများတွင် ခရစ်ခုနစ် ရာစုနှစ်မှ ၁၄ ရာစုနှစ်တိုင်အောင် စာပေများနှင့် အလှူပေလွှာများ၌ ရေးသား ထားကြောင်း တွေ့ရ၏။
သို့ရာတွင် ၁၄ ရာစုနှစ် နောက်များ မကြာမီပင် ဤအရေးအသားသည် တိမ်ကော၍ သွားလေ၏။
အိန္ဒိယ ကျောက်စာဟောင်းကြီးများနှင့် ပျူ၊ မွန်၊ မြန်မာကျောက်စာများ ဆက်သွယ်ပုံ ဤကဲ့သို့ အိန္ဒိယကျောက်စာဟောင်းကြီးများတွင် အပါအဝင်ဖြစ်သော မြောက်ပိုင်း ကျောက်စာများနှင့် တောင်ပိုင်း ကျောက်စာများ၏ အကြောင်းအရာကို သိသင့်သိထိုက် သလောက် မဖော်ပြပါမူ ပျူ-မွန်-မြန်မာ အက္ခရာများ၏ ဘိုးဘွား၊ မိဘ ဇာစ်မြစ်သဖွယ်ဖြစ်သော အရေးအသားများကို မြှုပ်ထားသည်နှင့် တူမည့် အပြင် ပျူ-မွန်-မြန်မာအက္ခရာ ထုပ္ပတ်ကို စိစစ်ဝေဖန်ရန် အလွန်ခဲယဉ်းပေလိမ့်မည်။
ထိုအပြင် ကျောက်စာ ပညာကျော်များကလည်း ဗုဒ္ဓအယူဝါဒစာပေကို အိန္ဒိယတောင်ပိုင်း အရေးအသားများဖြင့် တွေ့ရှိကြောင်း ခိုင်ခံ့သော အထောက်အထားများကို ပြကြ၏။
ထိုပညာကျော်ကြီးများ ယူဆသည့်အတိုင်း ဗုဒ္ဓအယူဝါဒစာပေသည် မဒူရာ၊ တန်ဇိုရနှင့် ကဉ္စိပုရမြို့ကြီးများမှ စ၍ မြန်မာနိုင်ငံသို့ သီဟိုဠ် ကျွန်းနှင့် မဆက်သွယ်မီကပင် ရောက်လာခဲ့သည်ဟု ဤစာရေးသူက ယူဆသည့်အပြင် အထက်တွင် ဖော်ပြခ့သည့်အတိုင်း ကိုးကွယ်သည့် အယူဝါဒ၏ နောက်သို့ အက္ခရာ အရေးအသား နှင့်တကွ ရည်မွန်မှု၊ ယဉ်ကျေးမှုသည်လည်း ထက်ချပ်မကွာ လိုက်မြဲဖြစ်သည်ဟု ဆင်ခြင်မိပေသည်။
ကဒံဗနှင့် တူသည်ဟု ယူဆထားသော ပျူအက္ခရာများကိုလည်း သိရီခေတ္တရာမှ တူးဖော်ရရှိသော ရွှေပေချပ်များ အုတ်ချပ်များက ထင်ရှားစွာ သက်သေခံသည်။
ဒေါက်တာရန်ဂျန် ရိုင်း ရေးသားအပ်သော မြန်မာ ပြည် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကိုအကြောင်း စာမျက်နှာ ၃ဝ တွင် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒ ကို ပါဠိဘာသာဖြင့် ခရစ် ငါးရာစုနှစ်မှ ၁၁ ရာစုနှစ်အထိ သိရီခေတ္တာမြို့ဟောင်းတွင် မြောက်မြားစွာ ရေးသားထားကြောင်း အထောက်အထား ခိုင်လုံစွာ ဖော်ပြထား၏။
ပါဠိတော်များနှင့် အရိုးအိုး ကျောက်စာများကို ပျူအက္ခရာ (တေလုဂု-ကနဍီ အက္ခရာဟောင်း)ဖြင့် ရေးသားထား၏။
ဒေသဆိုင်ရာ ဗြာဟ္မီအက္ခရာပွားများ ပျူ-မွန်-မြန်မာ အက္ခရာများသည် ဒေသဆိုင်ရာ ဗြာဟ္မီ အက္ခရာပွားများဟု ကျောက်စာပညာကျော်တို့ ယူဆသည့်အလျောက် မည်သို့မည်ပုံ ပေါ်ထွန်းလာဟန်တူသည်ကို အက္ခရာတစ်လုံးစီ အကျယ်ဖော်ပြရန် ထာဝန်ရှိပေသည်။
ခရစ် ၁၂ ရာစုနှစ်ခန့်တွင် ရေးသားထားသော ပုဂံမြို့ရှိ မြစေတီ ပျူကျောက်စာသည် သိရီ ခေတ္တရာမြို့ဟောင်းမှ တူးဖော်ရရှိ သော ရှေးပျူ(ကဒံဗ)အက္ခရာများမှတဆင့် အနည်းငယ် ပုံသဏ္ဌာန် ပြုပြင်ပြောင်းလဲလာသည်မှာလည်း သိသာထင်ရှားပေသည်။
ဂုတ္တလိပိ၊ ကလိင်္ဂလိပိနှင့် ဂြန္ထလိပိ အရေးအသားများ အနည်းငယ် ရောပြွမ်းနေဟန် တူကြောင်းကိုလည်း တွေ့ရသည်။
ပဏ္ဍိတ်ဂေါ်ရီသျှန်ကား ဟီရာ စန္ဒ ဩဈာ၏ အိန္ဒိယနိုင်ငံ ရှေးအရေးအသားကျမ်းတွင် ရေးသားလွှာချပ်များ အမှတ် ၈၂ နှင့် ၈၃ ၌ ယခုခေတ် အက္ခရာများသည် ရှေးအက္ခရာများမှ အဆင့်ဆင့် ပေါ်ထွက်လာပုံကိုလည်း အခြေခံထား၍ ရေးသားထားသည်။
ဗြာဟ္မီအက္ခရာပွားဖြစ်သော ပျူ(ကဒံဗ) အရေးအသားများသည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ မည်သည့် ခုနှစ် သက္ကရာဇ်တွင် ရောက်ကြောင်းကို အတိအကျ ပြောနိုင်ရန် ခဲယဉ်းလှ၏။
ထိုအတူ ဗြာဟ္မီ အက္ခရာပွားများဖြစ်သော မွန်-မြန်မာ အက္ခရာ တို့ကို မည်သည့် ခုနှစ်က စထွင်ရေးသားသည်ကို တပ်အပ်သေချာစွာ မည်သူမျှ မပြောနိုင်ချေ။
မဟာယာဉ်ဂိုဏ်း ဗုဒ္ဓအယူဝါဒသည် ခရစ် ငါးရာစုနှစ်မတိုင်မီ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်ဟန်တူသည်။
ရွှေပေချပ်များ နှင့် ကျောက်စာ အထောက်အထားများအရဆိုလျှင် ဟိနာယာဉ် ဂိုဏ်း ဗုဒ္ဓအယူဝါဒသည် ခရစ် ငါးရာစုနှစ်ခန့်တွင် စတင်ရောက်သည်ဟု မှန်းဆရသည်။
ထိုအတူ ယိုးဒယားနိုင်ငံရှိ လောပ္ပုရိမြို့တွင် တွေ့ရသော ရှေးဟောင်း မွန်ကျောက်စာ အထောက်အထားများအရလည်း ခရစ် ငါးရာစုနှစ်ခန့်တွင် ဟိနာယာဉ် (ထေရဝါဒ)ဂိုဏ်းပေါ်ကြောင်း ယူဆရန် အကြောင်း တစ်ရပ်ရှိချေသည်။
ပြည်မြို့နေရာဟောင်း (သိရီခေတ္တရာ) တွင် တူးဖော်ရရှိသော ပျူစာများသည်လည်း ခရစ် ငါးရာစုနှစ်နှင့် ခြောက်ရာစုနှစ်အကြားတွင် အိန္ဒိယပြည် အသုံးပြုသော ရှေးအရေးအသား ကဒံဗ အက္ခရာများနှင့် အလွန်ပင်တူချေသည်။
ယင်းအရေးအသားများသည် ခရစ် သုံးရာစုနှစ်တွင် ကရိသျှနာ မြစ်ဝှမ်းကို နာဂါရကောဏ္ဍနှင့် ဇဂ္ဂယျေပေတမြို့များ၌ ဣက္ခာကုမင်းများ အသုံးပြုသော အရေးအသားများနှင့်လည်း တူသည်ဟု ယူဆကြသေးသည်။
ခိုင်လုံသော အကိုးအကားများ ထပ်မံမရသေးမီ ဟိနာယာဉ်(ထေရဝါဒ) ဗုဒ္ဓအယူဝါဒနှင့် ကဒံဗ(ပျူ) အက္ခရာများသည် ခရစ် ငါးရာစုနှစ်ခန့်တွင် မြန်မာနိုင်ငံသို့ စတင်ရောက်ကြောင်း ယာယီမူတည်ထားပေသည်။
မွန်-မြန်မာ ကျောက်စာများ စတင်ရေးသားသည့်နှစ်မွန်-မြန်မာ ဘာသာစကားများကို ရေးသောအခါ မွန်- မြန်မာ အက္ခရာများသည် အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းသုံး ဗြဟ္မီ အက္ခရာ ပွားများဖြစ်သည့်အလျောက် ကဒံဗနှင့် ဂြန္ထအက္ခရာများ၏ လောင်းရိပ်မကင်းရှိသည့်ဟု ယူဆ သင့်ပေသည်။
မွန်စာကို သထုံနယ်တွင် ခရစ်နှစ် ငါးရာစုခန့်မှာ စတင် ရေးသားဟန် တူသည်။
ဒွါရဝတီ ကောင်းစားစဉ်က ရေးသားထားသည်ဟု ယူဆရသော ပရပထုမ် ကျောက်စာသည် ရှေး ပျူ-မွန် အက္ခရာများနှင့် အလွန်တူသည်။
မြန်မာကျောက်စာကိုမူ ခရစ် ၁ဝ၅၈ ခုနှစ် (မြန်မာ ၄၂ဝ ပြည့်နှစ်)တွင် ရှေးသီးစွာ ပုဂံပြည်၌ လက်သည်းရှည်ဘုရား ကျောက်စာအဖြစ် ထိုးထားသည်ကို တွေ့ရ၏။
အနောက်ရထာ (အနုရုဒ္ဓါ) မင်းသည် ခရစ် ၁ဝ၅၇ ခုနှစ်တွင် သထုံပြည်ကို အောင်မြင်၍ ပိဋကတ် သုံးပုံများနှင့်တကွ မွန်ဘုန်းတော်ကြီးများကို ပင့်ဆောင်လာခြင်း၊ မွန်လက်မှုစက်မှု ပညာရှင်များကို ခေါ်ဆောင်လာခြင်း စသည်တို့မှာ မြန်မာရာဇဝင်သမိုင်းတွင် ထင်ရှားပေသည်။
သို့ရာတွင် ထိုသို့ ပိဋကစာပေများရရှိပြီးနောက်မှသာ မြန်မာများ အက္ခရာ အရေးအသား အတတ်ပညာကို မွန်များထံမှ ရသည်ဟု မယူဆသင့်ချေ။
ပျူစာကို ခရစ် ငါးရာစုခန့် ကပင် သရေခေတ္တရာ ပြည်၌ အသုံးပြုကြောင်းကို ဖော်ပြခဲ့ပြီးဖြစ်၏။
မြစေတီပျူကို ဖတ်ရှုရပြန်သောအခါ ခရစ် ၁၁၁၂ (၁၂ ရာစု)ခုနစ်အထိ ပျူစာ အရေးအသားရှိသေးသည်ကို သိရပြန်၏။
ခရစ် ငါးရာစုနှစ်ခန့်တွင် သထုံပြည်သို့ စတင်ရောက်လာသော ပါဠိ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒစာသည် အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းသုံး ဗြဟ္မီအက္ခရာပွားများဖြင့် ရေးသားခြင်းသာလျှင် ဖြစ်ချေမည်ဟု ယူဆအပ်ပေသည်။
မွန်အက္ခရာသည် ဂြန္ထအက္ခရာပွား ဖြစ်ကောင်း ဖြစ်ပေမည်ဟုလည်း ဒေါက်တာ ဒီရင်းဂျားက အက္ခရာရတ္တုပ္ပတ္တိတွင် ယူဆထားလေသည်။
ဤစာရေးသူ၏ ယူဆချက်နှင့် လုံးဝမတူချေ။
အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဂြန္ထ အက္ခရာသည် အိန္ဒိယ တောင်ပိုင်း အက္ခရာများအနက် အတွန့် အတက် အများဆုံးဖြစ်သည်။
ယိုးဒယားတွင် တွေ့ရှိရသော မွန်ကျောက်စာများသည် အတွန့်အတက် နည်းပါးသည့်အပြင် သိရီ ခေတ္တရာ ပျူအက္ခရာများနှင့် အလွန်တူသည်။
ပျူအက္ခရာနှင့် မွန်အက္ခရာသည် အဖိုးတူ၊ အဖွားတူ အက္ခရာများဟု ယူဆလျှင် မှားနိုင်မည် မဟုတ်ချေ။
ကဒံဗ၊ ပလ္လဝ၊ စာလုကျ၊ ဂြန္ထနှင့် ကလိင်္ဂ အက္ခရာပွားသာဖြစ်သဖြင့် ဆင်တူယိုးမှား အက္ခရာများ ဖြစ်ချေသည်။
ခရစ် ငါးရာစုနှစ်နှင့် ခုနစ်ရာစုနှစ်အကြား ယင်းဖော်ပြပါ အက္ခရာများသည်လည်း ဆင်တူယိုးမား ဖြစ်သည့်အလျောက် တစတစ ရောပြွမ်း၍ လာလေသည်။
ပုံစံပြရမည်ဆိုသော် မွန်-မြန်မာ အက္ခရာများ ဖြစ်သော 'ည'နှင့် 'ဠ'ကို ဂြန္ထလိပိမှ တိုက်ရိုက် ကူးယူဟန်တူသည်။
ဤအက္ခရာနှစ်လုံးကို အခြား ရှေး အရေးအသားများနှင့် ဆက်သွယ်ရန် အလှမ်းဝေးကွာပေသည်။
ထိုအတူ မွန်-မြန်မာ အက္ခရာ 'ဏ'နှင့် 'မ' ကို ရှေးရေး ကလိင်္ဂအက္ခရာမှ တိုက်ရိုက် ကူးယူဟန်တူသည်။
မွန်-မြန်မာ အက္ခရာ 'ဈ'ကို အခြားရှေး အရေးအသားများနှင့် လုံးဝ ဆက်သွယ်၍မရကြောင်းကို ဈအက္ခရတ္ထုပ္ပတ္တိတွင် ဖော်ပြထားပေသည်။
ပါဠိတော်ကို သိရီခေတ္တရာ မြို့ဟောင်းနှင့် သထုံပြည်တွင် ဗြာဟ္မီအက္ခရာပွားဖြစ်သော တေလုဂု-ကနဍီ အက္ခရာဟောင်း များဖြင့်သာ ရေးသည်ဟု ယူဆသင့်ပေသည်။
အထူးမှတ်သား ဖွယ် တရပ်မှာ ၁၉၄၃ ခုနှစ် တွင် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီး အတွင်း စစ်ဘေးစစ်ဒဏ်ကြောင့် လုံးဝပျက်စီးခြင်းခံရသော ရန်ကုန်မြို့ ဗိုလ်တထောင်(ကျိုက်ဒေးအပ်)စေတီတော် မြေ အောက် ဌာပနာတိုက်ခန်းမှ မြတ်စွာဘုရား၏ ဆံတော်ဓာတ်နှင့်အတူ တူးဖော်ရရှိသော ဗုဒ္ဓမြတ်စွာ၏ ရုပ်လုံးပုံ အုတ်ခွက်၏ ကျောဖက်၌ပါရှိသော အက္ခရာများသည် တေလုဂု-ကနဍီ အက္ခရာဟောင်းဖြစ်သော ကဒံဗနှင့်တူသည့်အပြင် ယေဓမ္မာ ဟေ တုပ္ပဘဝါအစဖြာသော ရှင်အဿဇိ မထေရ်၏ ဓမ္မကထာ အကျဉ်းချုပ်သည် ခရစ် ၁၈၉၇ ခုနှစ်တွင် မှော်ဇာမြို့အနီး မောင်းကန်ရွာမှ တူးဖော်ရရှိသော မောင်းကန်ရွှေပေချပ် အမှတ် ၁ ၌ ရေးသားထားသော ယေဓမ္မာ ဟေတုပ္ပဘဝါအစ ဖြာသည့် ဓမ္မကထာချုပ်နှင့်လည်း အလွန်တူကြောင်း ထင်ရှား ပေသည်။
ဒေါက်တာ ဒီရင်းဂျားက မွန်အက္ခရာသည် ဂြန္ထ အရေးအသားမှ တိုးပွားလာကောင်းလာပေလိမ့်မည်ဟု ယူဆထား၍သာလျှင် ဂြန္ထအက္ခရာများနှင့် ယှဉ်တွဲ၍ ပြရခြင်း ဖြစ်သည်။
ဤကျမ်းတွင် အက္ခရာတစ်လုံးစီအတွက် ဖော်ပြထားသော အက္ခရတ္ထုပ္ပတ္တိများတွင် မွန်-မြန်မာ အက္ခရာများကို ဘိုးဘွားမိဘ ဓာတ်ပုံများကို သားသမီး မြေးမြစ်တို့ ဓာတ်ပုံ များနှင့် ယှဉ်ပြဘိသကဲ့သို့ လည်းကောင်း၊ ဖားလောင်းငယ်၏ ဘဝမှ ဖားကြီးဘဝတိုင်အောင် အဆင့်ဆင့် ကူးပြောင်းပုံကို ရုပ်ပုံဖြင့် ပြဘိသကဲ့သို့လည်းကောင်း မွန်-မြန်မာ အက္ခရာများသည် ရှေးရေး တေလုဂု-ကနဍီ အက္ခရာများမှ ပေါက်ပွားသော ကဒံဗအက္ခရာပွားသာလျှင် ဖြစ်သည်ဟု ယူဆသည့် အလျောက် ရှေးရေး အက္ခရာဟောင်းများဖြင့် အဆင့်ဆင့် ယှဉ်တွဲဖော်ပြထားသည်။
ဗြာဟ္မီ၊ (၂) ဗြာဟ္မီ ကုသန၊ (၃) ဂုတ္တလိပိ၊ (၄) ဂြန္ထ၊ ကဒံဗ၊ (၆) မောင်းကန်ရွှေပေချပ် အက္ခရာ၊ (၇) ခင်ဗ ရွှေပေချပ် အက္ခရာ၊ (၈) ပျူစာ မြစေတီကျောက်စာနှင့် အရိုးအိုးစာများ၊ (၉) မွန်- မြန်မာ ကျောက်ထက်အက္ခရာ (လေးထောင့်စာ)၊ (၁ဝ) မွန်-မြန်မာ ပေထပ်အက္ခရာ (စာလုံး)များ အဆင့်ဆင့် ပေါ်ထွန်းလာပုံကို ယှဉ်တွဲဖော်ပြထားသည်။
ကျောက်စာကို လေးထောင့် အက္ခရာများအဖြစ် ကျောက်ပြားပေါ်တွင် ရေးထွင်း၍ ရသော်လည်း ပေရွက် ထန်းဖူးရွက် ယပေါ်တွင် ရေးသားရာ၌ အဝိုင်း(စာလုံး)အဖြစ် ရေးမှသာလျှင် ပေရွက်ထန်းရွက်များ မပေါက်ပြဲဘဲ ဖြစ်နိုင်သဖြင့် အဝိုင်း(စာလုံး)များ အဆင့်ဆင့် ပေါ်ထွန်းလာပုံကို ယှဉ်တွဲဖော် ပြထားသည်။
ကျောက်စာကို လေးထောင့် အက္ခရာများအဖြစ် ကျောက်ပြားပေါ်တွင် ရေးထွင်း၍ရသော်လည်း ပေရွက် ထန်းဖူးရွက်ပေါ်တွင် ရေးသားရာ၌ အဝိုင်း(စာလုံး)အဖြစ် ရေးမှသာလျှင် ပေရွက်ထန်းရွက်များ မပေါက်ပြဲဘဲ ဖြစ်နိုင်သဖြင့် အဝိုင်း (စာလုံး) အရေးအသားများ ပေါ်လာကြောင်း မှတ်သား ရဘူးပေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၀) ကိုးကား Category:အက္ခရာ။
မြန်အောင်မြို့သည် ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး၊ မြန်အောင်ခရိုင်ရှိ မြန်အောင်မြို့နယ်၏ ရုံးစိုက်ရာ ဖြစ်သည်။
ဧရာဝတီမြစ်၏ အနောက်ဘက်ကမ်း၊ ကြံခင်းမြို့ အရှေ့တောင်ဘက် ရှစ်မိုင်ကွာတွင် တည်ရှိသည်။
အထက်အောက် မြန်မာနိုင်ငံသို့ သွားလာ သော သင်္ဘောများ ဆိုက်ကပ်ရာမြို့နှင့် ပုသိမ်-ကြံခင်း မီးရထား လမ်းရှိ ဘူတာရုံမြို့လည်းဖြစ်သည်။
မြန်အောင်မြို့သည် ဆေးရုံ၊ အစိုးရရုံးများ၊ ပြည်သူ့ရဲစခန်းနှင့် နိုင်ငံတော် အထက်တန်းကျောင်းများ ရှိသည်။
၁၈၈၆ ခုနှစ် ကစ၍ မြူနီစီပယ်အဖွဲ့ကို ဖွဲစည်းတည်ထောင်ကာ မြို့ရွာ စည်ပင်သာယာရေးကို စီမံဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။
မြန်အောင်မြို့ကို ခရစ်နှစ် ၁၂၅ဝ ပြည့်လောက်ကပင် မွန်လူမျိုးတို့ တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု အဆိုရှိ၏။
ထို အခါက လွန်ဆေးဟု အမည်တွင်၍ နောင်အလောင်းဘုရားလက်ထက် (ခရစ်နှစ် ၁၇၅၄)သို့ ရောက်သောအခါမှ မြန်အောင်ဟု အမည်သစ် ခေါ်တွင်စေခဲ့လေသည်။
မြန်အောင်မြို့သည် ဂူထွတ်ဟု အမည်တွင်ခဲ့စဉ်အခါက မြန်မာနိုင်ငံသမိုင်းတွင် ထင်ရှားသော မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်ခဲ့လေသည်။
မွန်နှင့် မြန်မာတို့ စစ်ထိုးခဲ့ကြရာတွင် ဂူထွတ်မြို့၌ ထင်ရှားသော ရေကြောင်း တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့ဘူးသည်။
ထိုအခါက မွန်တို့၏ ခံတပ် မြို့တစ်မြို့ လည်း ဖြစ်ခဲ့ဘူးလေသည်။
မြန်အောင်မြို့၏ အဓိကထွက် ကုန်မှာ ဆန်စပါးဖြစ်သည်။
မြန်အောင်မြို့သည် အနုပညာသည်နှင့် သဘင်ပညာသည်များ နိုင်ငံကျော်စာရေးဆရာများ ထွက်ရှိရာဒေသဖြစ်သည်။
မြန်အောင်မြို့နယ်တွင် တန်ခိုးကြီးသမိုင်းရှေးဟောင်းဘုရားပုထိုးစေတီများစွာရှိသည်။
မြန်အောင်တာဝတိံသာဘုရားပွဲမှာ သီတင်းကျွတ်လဆန်း မှစ၍ သီတင်းကျွတ်လပြည့်ထိဖြစ်ပြီး အောက်မြန်မာပြည်တွင် သက်တမ်းအရင့်ဆုံးနှင့် အရှည်ကြာဆုံးဘုရားပွဲဖြစ်သည်။
မြန်အောင်မြို့နယ်သည်အောက်မြန်မာပြည်နှင့် အလယ်ပိုင်းတို့ ဆက်သွယ်ရေးတွင် ရေကြောင်း၊ ကုန်းကြောင်း​ဖြင့် အရေးပါလျက်ရှိသည်။
၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် မြန်အောင်မြို့နယ် အတွင်း၌ ရေနံတူးဖော် တွေ့ရှိသဖြင့် တွင်ကျယ်စွာ လုပ်ကိုင်ရန် စီမံဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။
မြန်အောင် မှ ဟင်္သာတ၊ ပုသိမ်၊ ရန်ကုန်၊ ပြည် မြို့များသို့ Express အဆင့်မြင့်ကားများ ပြေးဆွဲလျက်ရှိသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၀) ကိုးကား Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ Category:ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးရှိ မြို့များ။
လက်စတာနယ်စားဘွဲ့ရ ဆိုင်မွန်ဒီမွန့်ဖတ်သည် ဇာတိ အားဖြင့် ပြင်သစ်လူမျိုးဖြစ်သော်လည်း ဗြိတိသျှ ပါလီမန်ကို စတင်၍ အခြေခံချခဲ့သူ နိုင်ငံပြု သုခမိန်ကြီး အဖြစ်ဖြင့်၎င်း၊ စစ်သူရဲကောင်းကြီး အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း ထင်ရှားလေသည်။
မွန့်ဖတ်သည် ပြင်သစ်နိုင်ငံတွင် မွေးဖွား၍ သူ၏ ဖခင်သည်လည်း အင်္ဂလန်ပြည် လက်စတာနယ်စားဘွဲ့ရ ပြင်သစ်လူမျိုးဖြစ်သည်။
အင်္ဂလန်ပြည့်ရှင် ဂျွန်ဘုရင် လက်ထက်၌ ထိုအဆောင်အယောင် ရာထူးဘွဲ့ထူးများကို ရုပ်သိမ်းခြင်းခံရသည်။
၁၂၃ဝ ပြည့်နှစ်တွင် သားဖြစ်သူ ဆိုင်မွန်ဒီမွန့်ဖတ်သည် ပြင်သစ် ပြည်တွင်းရေး အရှုပ်အထွေးများကြောင့် အင်္ဂလန်ပြည်သို့ လာရောက်၍ တတိယ ဟင်နရီဘုရင်ထံ၌ ခစားလေသည်။
ဟင်နရီဘုရင်လည်း ဂျွန်ဘုရင်လက်ထက်က သူ၏ဖခင်ထံမှ သိမ်းယူထားခဲ့သော နယ်စား အဆောင်အယောင်များကို ပြန်လည် ချီးမြှင့်သည့်အပြင် ၁၂၃၈ ခုနှစ်တွင် နှမတော် အယ်လီနာမင်းသမီးနှင့် လက်ထပ်ပေးခဲ့လေသည်။
၁၂၄ဝ ပြည့်နှစ်တွင် မွန့်ဖတ်သည် ကွန်းဝေါနယ်စား ရစ်ချတ်နှင့်အတူ ကရူးဆိတ်စစ်ပွဲသို့ လိုက်ပါ သွားလေသည်။
အင်္ဂလန်ပြည်သို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိသောအခါ ပြင်သစ်နိုင်ငံ၌ တိုက်ခိုက်နေသည့် အင်္ဂလိပ်စစ်တပ်ကို ကွပ်ကဲရန် တာဝန်ပေးအပ်ခြင်း ခံရသည်။
၁၂၄၈ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံရှိ အင်္ဂလိပ်ပိုင် ဂက်စကိုနီပြည်နယ် ဘုရင်ခံအဖြစ် ခန့်အပ်ခြင်း ခံရလေသည်။
မွန့်ဖတ်သည် ဘုရင်နှင့် မကြာခဏ မသင့်မမြတ်ဖြစ်၍ ဘုရင်ခံ ရာထူးမှ နုတ်ပယ်ခြင်း ခံရ၏။
ထိုအချိန်တွင် မှူးမတ်များ၊ သူရဲကောင်းများနှင့် မြို့ရွာ ခေါင်းဆောင်များသည် ဟင်နရီဘုရင်၏ တရား လက်လွှတ် အုပ်ချုပ်ပုံကို မကျေနပ်ကြသဖြင့် ဘုရင်အား တော်လှန်ရန် ကြံစည်လျက်ရှိကြလေသည်။
၁၂၅၈ ခုနှစ်တွင် မွန့်ဖတ်သည် ဘုရင်နှင့် ဆန့်ကျင်ဖက်ဂိုဏ်း၌ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်လာ၍ တိုင်းပြည်အုပ်ချုပ်ရေးကို ဘယ်ရွှန် သူကောင်းမျိုးများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည့် ကော်မတီများလက်သို့အပ်ရန် ဘုရင်အား အကျပ်ကိုင်၍ လက်မှတ်ရေးထိုးစေသည်။
သို့ရာတွင် ၁၂၆၁ ခုနှစ်၌ ဘုရင်သည် ထိုကော်မတီများကို ဖျက်သိမ်းလိုက်သဖြင့် မွန့်ဖတ် ခေါင်းဆောင်သော ဘယ်ရွန်သူကောင်းမျိုးတို့သည် လက်နက်စွဲကိုင်၍ ဘုရင်ကို တော်လှန်ကြသည်။
မွန့်ဖတ်တို့ဖက်မှ အရေးသာသဖြင့် ၁၂၆၄ ခုနှစ်တွင် ဟင်နရီဘုရင်နှင့် သားတော် အက်ဒွပ်မင်းသားကို လူးတိုက်ပွဲ၌ လက်ရဖမ်းမိကြ၏။
ထိုသို့အားဖြင့် မွန့်ဖတ်၏ လက်ထဲသို့ တိုင်းပြည် အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာ ရောက်ရှိသွားရာ ၁၂၆၅ ခုနှစ်တွင် ကောင်စီ အစည်းအဝေးကြီးကို ဆင့်ခေါ်လေသည်။
ထိုကောင်စီ အစည်းအဝေးသို့ ရှေးအစဉ်အလာအရ မှူးမတ်များနှင့် ဘုန်းတော်ကြီးများသာမက ရှိုင်းယားနယ်တစ်နယ်မှ နိုက်သူရဲကောင်းနှစ်ဦးကျစီနှင့် မြို့နယ်တစ်နယ်မှ ကိုယ်စားလှယ်နှစ်ဦးကျစီကိုလည်း ဖိတ်ခေါ်၍ တိုင်းပြည်ရေးရာကို ဆွေးနွေးတိုင်ပင်၏။
ထိုကောင်စီ အစည်းအဝေးသို့ သာမန်လူတန်းစား ကိုယ်စားလှယ်များ ပထမဦးဆုံးအကြိမ် တက်ရောက်ခွင့်ရသဖြင့် ယင်းအစည်းအဝေးကို ပထမဦးဆုံးပါလီမန်လွှတ်တော် အစည်းအဝေးဟု ခေါ်စမှတ်ပြုကြလေသည်။
ထိုအတွက်ကြောင့် မွန့်ဖတ်သည် လက်ရှိ အင်္ဂလန်ပြည် ပါလီမန်လွှတ်တော်ကို အခြေခံ ချပေးသူအဖြစ် ထင်ရှားသည်။
မကြာမီ မွန့်ဖတ်နှင့် ဂလော့စတာနယ်စားတို့ မသင့်မြတ်ကြသောကြောင့် တိုက်ခိုက်ကြလေသည်။
ထိုအချိန်တွင် ဟင်နရီဘုရင်၏ သားတော် အက်ဒွပ်မင်းသားလည်း အချုပ်တွင်းမှ လွှတ်မြောက်လာ၍ ဂလော့ စတာနယ်စားနှင့် ပူးပေါင်းကာ မွန့်ဖတ်၏ တပ်ကို တိုက်လေ၏။
နောက်ဆုံး၌ လူအင်အား အဆမတန်သာ သော အက်ဒွပ်မင်းသားစစ်တပ်၏ လက်ချက်ဖြင့် မွန့်ဖတ်သည် တိုက်ပွဲ၌ ကျဆုံးလေသည်။
အက်ဒွပ်မင်းသားသည် ထီးနန်းကို ဆက်ခံပြီးလျှင် မွန့်ဖတ်စတင်ခဲ့သော ပါလီမန်စနစ်ကို ဆက်လက် ကျင့်သုံးလေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၀) ကိုးကား Category:အင်္ဂလန်နိုင်ငံ Category:နိုင်ငံရေးသမားများ။
မွန်တားနားပြည်နယ်သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနိုင်ငံတွင် တက္ကဆပ်ပြည်နယ် နှင့် ကာလီဖိုးနီးယားပြည်နယ်တို့မှ လွဲလျှင် အကြီးဆုံးပြည်နယ်ဖြစ်သည်။
အကျယ်အဝန်းအားဖြင့် ၁၄၇,၀၄၀ စတုရန်းမိုင်မျှရှိ၏။
လူဦးရေမှာ ၁,၀၁၅,၁၆၅ (၂၀၁၃ ခန့်မှန်း) ဖြစ်သည်။
မြောက်ဘက်တွင် ကနေဒါနိုင်ငံနှင့် နယ်ချင်းစပ်လျက် တည်ရှိသည်။
ပြည်နယ် အနောက်ဘက်ပိုင်းတွင် ရော့ကီးတောင်တန်းများရှိ၍ တောင်ထူထပ်လျက် အရှေ့ဘက်သို့ ပြေဆင်းသွားသည်။
မွန်တားနားဟူသော အမည်မှာ တောင်ထူထပ်သောဒေသဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။
မစ်ဇူရီမြစ်သည် မွန်တားနားပြည်နယ် အနောက်တောင်ပိုင်းတွင် မြစ်ငယ်သုံးသွယ်ပေါင်း၍ မြစ်ဖျားခံလျက် အရှေ့ဘက်သို့ ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသည်။
ဤပြည်နယ်၌ မီဇူးရီမြစ်နှင့် ယင်း၏ မြစ်လက်တက်များမှ ရေသွယ်၍ စိုက်ပျိုးခြင်းလုပ်ငန်းသည် အလွန်ကြီးကျယ်၏။
ရာသီဥတု ညီညွတ် မျှတသည်။
မွန်တားနားပြည်နယ်တွင် စိုက်ပျိုးခြင်းနှင့် တိရစ္ဆာန် မွေးမြူခြင်းလုပ်ငန်းတို့သည် အဓိကလုပ်ငန်းများ ဖြစ်၏။
ဂျုံအများဆုံး စိုက်ပျိုးသည်။
အခြားကောက်ပဲသီးနှံပင်များမျာ အာလူး၊ ပိုက်ဆံပင်၊ မုန်လာဥနီ၊ ကျွဲစာ၊ နွားစာတို့ဖြစ်သည်။
သစ်သီးပင်များကိုလည်း စိုက်ပျိုးကြသည်။
ပြည်နယ် အရှေ့ပိုင်း မြေနိမ့်ဒေသတွင် တိရစ္ဆာန်များကို မွေးမြူသည်။
တက္ကဆပ်ပြည်နယ်မှ လွဲလျှင် မွန်တားနား ပြည်နယ်သည် သိုးအများဆုံး မွေးမြူသော ပြည်နယ်ဖြစ်၍ သိုးမွေးသည် ထင်ရှားသော ထွက်ကုန် ဖြစ်၏။
မွန်တားနားပြည်နယ်တွင် တွင်းထွက်ပစ္စည်း ကြွယ်ဝသော ပြည်နယ်ဖြစ်၍ ကြေးနီအများဆုံး ထွက်သည်။
ရွှေ၊ ငွေ၊ သွပ်၊ ခဲ၊ ရေနံ၊ ကျောက်မီးသွေးနှင့် မန်ဂနိတို့ကိုလည်း တူးဖော် လုပ်ကိုင်ကြသည်။
နီလာတွင်းများ လည်း ရှိလေသည်။
မွန်တားနားပြည်နယ်၏ မြို့တော်မှာ ဟယ်လီးနားမြို့ဖြစ်၍ လူဦးရေ ၁၇၅၈၁ ယောက်ရှိသည်။
အခြား ထင်ရှားသော မြို့ကြီးများမှာ ဗတ်မြို့၊ ဂရိတ်ဖောမြို့၊ ဗီးလင်းမြို့နှင့် မစ္စူလာမြို့များ ဖြစ်လေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၀) ကိုးကား Category:အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ပြည်နယ်များ။
thumb| မိုနာကိုနိုင်ငံ မြင်ကွင်း မွန်တီကာလိုမြို့ ၁၈၅၆ ခုနှစ်ခန့်မှစ၍ အပြည်ပြည်မှ လောင်းတမ်းကစားသူတို့ စုဝေးရာ ဒေသအဖြစ် ထင်ရှား လာသည်။
ပြင်သစ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်း မြေထဲပင်လယ်ကမ်းခြေရှိ မိုနာကိုနိုင်ငံတွင် တည်ရှိ၍ နီးစမြို့နှင့် ကိုးမိုင်ကွာဝေးသည်။
မိုနာကိုနိုင်ငံသည် ပြင်သစ်နိုင်ငံနှင့် အီတလီနိုင်ငံတို့ နယ်နိမိတ် ချင်းစပ်ရာ ဒေသအနီးတွင် တည်ရှိ၍ မွန်နာကို နယ်စားမင်းသားက အုပ်ချုပ်သည်။
နှစ်စဉ် နိုင်ငံခြားမှ ဧည့်သည်ပေါင်း မြောက်မြားစွာတို့သည် မိုနာကိုနိုင်ငံသို့ အပန်းဖြေလာရောက် လည်ပတ်လေ့ရှိ၏။
မွန်တီကာလိုမြို့တွင် ကက်စီနိုခေါ် ကစားဝိုင်းများ ပြုလုပ်ရာ အဆောက်အအုံကြီးကို ၁၈၇၈ ခုနှစ်၌ ဆောက်လုပ်ပြီးစီး ခဲ့သည်။
ထိုကစားဝိုင်းများမှ နှစ်စဉ်ဝင်ငွေ အမြေက်အမြား ရရှိသဖြင့် မိုနာကို နိုင်ငံသားတို့သည် အခွန်အကောက် ထမ်းဆောင်ခြင်းမှ လွတ်ငြိမ်းခွင့် ရရှိကြလေသည်။
သို့ရာတွင် နိုင်ငံသူ နိုင်ငံသားများကို ထိုကစားဝိုင်းများ၌ ပါဝင်ကစားခွင့် မပြုချေ။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၀) ကိုးကား Category:ဥရောပရှိ မြို့များ။
ယခုအခါ မွန်တီနီးဂရိုးပြည်နယ်သည် ယူဂိုစလားဗီးယားနိုင်ငံတွင် ပြည်နယ် တစ်နယ်အဖြစ် ပါဝင်သည်။
အယ်လဗေးနီးယားနိုင်ငံ မြောက်ဘက်၊ အေဒြီ ယက်တစ်ပင်လယ် အရှေ့ဘက်ကမ်းခြေ၌ တည်ရှိသည်။
၃၇၃၃ စတုရန်းမိုင် ကျယ်ဝန်း၍ တောင်ထူထပ်၏။
မွန်တီနီး ဂရိုးဟူသော အမည်မှာ တောင်နက်ဟု ဆိုလိုသည်။
ရှေးအခါက ကိုယ့်မင်းကိုယ်ချင်းနှင့် အုပ်ချုပ်ခဲ့သော တိုင်းပြည်ဖြစ်၍ တူရကီနိုင်ငံက ဗော်လကန် ကျွန်းဆွယ်ကို အကြိမ်ကြိမ် တိုက်ခိုက် သိမ်းပိုက်ရာတွင် အညံ့မခံ အရှုံး မပေးဘဲ တူရကီတို့၏ ရန်ကို တွန်းလှန်ခဲ့သော တိုင်းပြည် လည်း ဖြစ်သည်။
၁၉၁ဝ ပြည့်နှစ်တွင် ဘုရင်အုပ်စိုးသော တိုင်းပြည်ဖြစ်လာ၍ ပထမ ကမ္ဘာစစ်အတွင်းက မဟာမိတ် နိုင်ငံများနှင့် ပူးပေါင်းလျက် ဂျာမနီနှင့် ဩစတြီးယားနိုင်ငံ တို့ကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။
နစ်ကလတ်ဘုရင်၏ သစ္စာဖောက်မှု ကြောင့် ဂျာမန်နှင့် ဩစတြီးယန်းတို့ လက်အောက်သို့ ကျရောက်ရာမှ ၁၉၁၈ ခုနှစ်၌ တစ်ဖန် လွတ်မြောက်လာသည်။
ပထမကမ္ဘာစစ်ပြီးသည့်နောက် မွန်တီနီးဂရိုးပြည်သည် ဆားဗီးယားပြည်နှင့် ပူးပေါင်း၍ ယူဂိုစလားဗီးယားနိုင်ငံတွင် ပြည်နယ်အဖြစ် ပါဝင်လေသည်။
ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်းက ဂျာမန်စစ်တပ်များသည် မွန်တီနီး ဂရိုးပြည်နယ်ကို သိမ်းပိုက်ထားရာ ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် မဟာမိတ် စစ်တပ်များ၏ အကူအညီဖြင့် လွတ်မြောက်လာခဲ့၏။
မွန်တီနီဂရိုး ပြည်နယ်သားများ၏ ဆလဗ်လူမျိုး အဆက် အနွယ်ဖြစ်၍ အတိုက်အခိုက်ဖက်၌ အထူးကျွမ်း ကျင်ကြသည်။
လူဦးရေမှာ ၁၉၆၁ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ ၄၇၁၈၉၄ ယောက်ရှိသည်။
ချိုင့်ဝှမ်းဒေသတွင် ဆေးပင်၊ ပြောင်းပင်တို့ကို စိုက်ပျိုး၍ တောင်စောင်း မြက်ခင်းများ၌ တိရစ္ဆာန်များကို မွေးမြူကြသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၀) ကိုးကား ကဏ္ဍ:ယူဂိုဆလားဗီးယား၏ သမိုင်း။
ရေနံချောင်းရေနံမြေမှာ မြန်မာရေနံမြေ အလုပ်သမားများရဲ့ အသင်းချုပ် အဖြစ် လေဘာယူနီယံ ကို ၁၉၂၁−ဧပြီ−၃ ရက်နေ့မှာ စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပါတယ်။
ရေနံချောင်း အလုပ်သမားများ အသင်းချုပ် (လေဘာယူနီယံ) ဟာ ဗမာပြည်ရဲ့ ပထမဆုံး အလုပ်သမား အဖွဲ့အစည်း ဖြစ်သည်။
ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ် ဦးမျိုးညွန့် ၊ အကျိုးဆောင် အတွင်းရေးမှူး အဖြစ် ရေနံချောင်း အမျိုးသား ကျောင်းအုပ်ကြီး ဦးအေးမောင် တို့က ဆောင်ရွက်ပါတယ်။
ရေနံချောင်း ရေနံမြေ ဘီအိုစီ တွင်းတူးဆရာများ သပိတ်၊ ရေနံမြေ စာရေးများ သပိတ်၊ သံလျင် ဘီအိုစီ ရေနံချက် စက်ရုံအလုပ်သားများ သပိတ်ဆိုတာတွေ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပေမယ့် အလုပ်သမားများ အဖို့ စနစ်တကျ စည်းရုံးဖွဲ့ စည်းထားမှု မရှိတဲ့အတွက် နစ်နာခဲ့ရတာတွေကို သင်ခန်းစာယူပြီး ရေနံမြေ အလုပ်သမားထု ရဲ့ စနစ်တကျဖွဲ့ စည်းထားတဲ့ အဖွဲ့အစည်းတခု အဖြစ် ရည်ရွယ် ဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။
၁၉၂၃−မတ်လ-၁၉ ရက်မှာ ရေနံမြေ အလုပ်သမားများ အသင်းချုပ်ဟာ ရေနံချောင်း ဘီအိုစီ အလုပ်သမား တွေကို ဦးဆောင်ပြီး ဘီအိုစီ ကုမ္ပဏီရဲ့ တရားမမျှတမှု တွေကို ဖော်ထုတ် တိုက်ပွဲဆင်တဲ့ ဇဒိုက်ကြီး ကို ဖော်ဆောင် နိုင်ခဲ့ပါတယ်။
လေဘာယူနီယံ ဟာ ၁၉၂၃ ခုနှစ် လောက်အထိ အလုပ်သမားထု အကျိုးဖက်က ရပ်တည်လှုပ်ရှားနိုင်ခဲ့ပြီး တစတစ မှေးမှိန် သွားခဲ့ပါတယ်။
၁၉၂၃ ခုနှစ်၊ ဂျီစီဘီအေ ကွဲထွက်သွားပြီ ဒိုင်အာခီ အုပ်ချုပ်ရေးကို လက်ခံသွားတဲ့ (၂၁ ဦး အဖွဲ့) ရဲ့ ဩဇာခံ အဖွဲ့အဖြစ် ရပ်တည်လှုပ်ရှား သွားခဲ့တဲ့အတွက် အလုပ်သမား လောက မှာ တစတစ ဩဇာ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။
လေဘာယူနီယံရဲ့ လမ်းစဉ်ဟာ ၂၁ ဦး အဖွဲ့ ရဲ့ နိုင်ငံရေးလမ်းစဉ် အကျိုးပြုရေး အတွက်သာ ဖြစ်သွားရပါတော့တယ်။
အလုပ်သမားတွေ ရဲ့ ယာယီအခွင့်အရေး အနည်းအပါး ကို အရင်းရှင် ဘီအိုစီ ထံကနေ တောင်းဆိုပေးရေး လုပ်ငန်းလေးတွေ ဆက်လက် လုပ်ဆောင်နေသေးပေမဲ့ အလုပ်သမားထုဘက် က ပြတ်ပြတ်သားသား ရပ်တည်ပေးရေးထက် အလုပ်သမား နဲ့ အရင်းရှင်ကုမ္ပဏီ အကြား စေ့စပ်ဖြန်ဖြေပေးရေးဆီ ဦးလှည့်သွားခဲ့ရပါတယ်။