kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
မှတ်စု ကိုးကားအညွှန်းများ ကိုးကားရင်းမြစ်စာအုပ်များ category: ကမ္ဘာ့သမိုင်း Category:နိုင်ငံတကာ ဘုရင်များ‎။
thumb|နာအူရူးရှိ ဖော့စဖောရပ်မိုင်းတွင်း ၂၀၀၇ ခုနှစ် မီးစုန်းဓာတ်ဟုခေါ်သော ဖော့စဖောရတ်(Phosphorus)သည် နိုက်ထရိုဂျင်အုပ်စုထဲမှ ပေါင်းစည်းလွယ်သော သတ္တုမဟုတ်ဒြပ်စင် တစ်မျိုးဖြစ်သည်။
သက်ရှိများ၏ မရှိမဖြစ်လိုအပ်ချက်ဖြစ်သော ၎င်းဒြပ်စင်အား သဘာဝတွင် ပုံစံအမျိုးမျိုးဖြင့် တွေ့မြင်နိုင်သည်။
အဖြူရောင်ဖော့စဖောရတ်၊ အနီရောင်ဖော့စဖောရတ်၊ အမည်းရောင်ဖော့စဖောရတ်ဟု အမျိုးအစားခွဲခြားထားသော်လည်း အရောင်များသည် ထူးထူးခြားခြား ကွဲပြားခြင်းမရှိပေ။
ဓာတ်ခွဲခန်းတွင် ထုတ်ယူနိုင်သော အဖြူရောင်ဖော့စဖောရတ်သည် အမှောင်ထဲတွင် တောက်ပစွာ တည်ရှိနိုင်သည်။
လေနှင့် ထိတွေ့သည်နှင့် မီးထတောက်နိုင်ပြီး သေနိုင်လောက်သော အဆိပ်ပြင်းလည်းဖြစ်သည်။
အနီရောင်ဖော့စဖောရတ်သည် ပြောင်းလဲမှု အခြေအနေပေါ်မူတည်ပြီး အရောင်များ ပြောင်းလဲသွားနိုင်သည်။
မြင့်မားသော ဖိအားအောက်တွင်သာ တည်မြဲသော အမည်းရောင် ဖော့စဖောရတ်သည် ဂရက်ဖိုက်နှင့်ဆင်တူပြီး ဂရက်ဖိုက်ကဲ့သိုပင် လျှပ်ကူးသတ္တိရှိသည်။
အသုံးပြုခြင်း ဖော့စဖောရက်စ်အက်ဆစ်ပြင်းအား လယ်ယာစိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်ရေးတွင် ဓာတ်မြေဩဇာအဖြစ် အသုံးပြုသည်။
ဖော့စဖိတ်အား အထူးပြုလုပ်ထားသော ဖန်သားများထုတ်လုပ်ခြင်း၊ ဆိုဒီယံ မီးသီးများနှင့် သံမဏိများထုတ်လုပ်ခြင်း လုပ်ငန်းများတွင် တွင်ကျယ်စွာ အသုံးပြုပါသည်။
စစ်ဖက် ဆိုင်ရာသုံးပစ္စည်းများ ထုတ်လုပ်ခြင်း( မီးလောက်ဗုံး၊ ရောင်ခြည်တန်းမြင်နိုင်ရန်သုံးသော အခိုး အငွေ့ဖြစ် ပစ္စည်းစသည်ဖြင့်…) နှင့် မီးရှူးမီးပန်း ၊ ပိုးသတ်ဆေး ၊ သွားတိုက်ဆေး ၊အရောင်ချွတ် ဆေးများ ထုတ်လုပ်ခြင်းများတွင်လည်း အသုံးပြုပါသည်။
သဘာဝတွင် တွေ့ရှိရမှုအခြေအနေ သန့်စင်သော ဖော့စဖော့ရက်စ်မှာ သဘာဝတွင် မတွေ့ရှိရပေ။
ဖော့စဖောရက်အက်တမ်နှင့် အောက်ဆီဂျင်လေးလုံးပေါင်းစည်းထားသော ဖော့စဖိတ်အနေဖြင့်သာ တွေ့နိုင်သည်။
ဓာတ်မသတ္တိဆောင်သော ထို(PO43-)ဖော့စဖိတ်သည် သတ္ထုတွင်းများတွင် ၎င်း၏ အော်ဂင်းနစ်မော်လီကျူးများဖြစ်သော အော်ဂင်နိုဖော့စဖိတ် အနေဖြင့် အောက်ဆီဂျင်တစ်လုံး (သို့ )နှစ်လုံး (သို့) သုံးလုံးနှင့် တွဲလျက်ရှိနေတတ်သည်။
အစားအသောက်များတွင် ပါဝင်မှုနှုန်းမှာ အသည်းအမျိုးမျိုးတွင် ၃၇၀မီလီဂရမ်မှ၁၀၀မီလီဂရမ် အနည်းဆုံးအဖြစ် ဟင်းရွက်ဆီများတွင် ပါဝင်နေသည်။
ဖော့စဖောရတ်ပါဝင်နှုန်း မြင့်မားသောအစာများမှာ တူနာငါး ၊ ဆော်လမွန်ငါး ၊ ဆာဒင်းငါး ၊အသည်းအမျိုးမျိုး ၊ ကြက်ဆင်၊ ကြက်သား၊ဥအမျိုးမျိုး ၊ ချိစ် (၂၀၀ဂရမ်မှ ၁၀၀ဂရမ်) တို့ဖြစ်ကြသည်။
ပေါများသော တွင်းထွက်အဖြစ် ဖော့စဖိတ်သတ္ထုတွင်းများမှ ဖလိုရင်းဆက်စပ် တွင်းထွက်ကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့်တူးဖော်ရရှိနိုင်သည်။
အဓိကသတ္ထုတွင်းထွက်ဒေသများမှာ ရုရှား ၊ အမေရိကန် ၊မော်ရိုကို ၊ကူနီးဆီးယားနှင့် တော်ရိုဒေသ တို့ဖြစ်ကြသည်။
ကမ္ဘာတစ်ဝန်းလုံး ထုတ်လုပ်မှုပမာဏမှာ တစ်နှစ်လျှင် တန်ချိန် ၁၅၃သန်း ဖြစ်သည်။
ဓာတ်မြေဩဇာထုတ်လုပ်မှုတွင် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော ဖော့စဖောရတ် လျော့နည်းလာမှုသည်ကမ္ဘာစားနပ်ရိက္ခာဖြည့်တင်းမှုအတွက် အရေးကြီးဆုံး ပြဿနာတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့ပြီဖြစ်သည်။
သမုဒ္ဒရာမျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် ဖော့စဖိတ် တွေ့ရှိနိုင်မှုမှာ နည်းပါးပါသည်။
သမုဒ္ဒရာထဲမှဖော့စဖိတ်များသည် လျင်မြန်စွာအော်ဂဲနစ် အစ အနများအဖြစ် အနည်ထိုင်သွားခြင်းကြောင့်သာ ဖြစ်သည်။
မြစ်ချောင်းများနှင့် ရေကန်များတွင် ရေညှိပင်မျိုးစိတ်များ အများအပြား ရှင်သန်ပေါက်ရောက်နေခြင်းမှာ ဖော့စဖိတ်များ အများအပြား ပါဝင်ခြင်းကြောင့်ဖြစ်သည်။
ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှုများ လူ့ခန္ဒာကိုယ်တွင် အရေးပါဆုံး အရာဖြစ်သော ဖော့စဖောရတ်ကို အများအားဖြင့် ဖော့စဖိတ် အနေဖြင့်သာ တွေ့ရှိနိင်ပါသည်။
၎င်းသည် မျိုးဗီဇပစ္စည်း DNA များအတွက် မရှိမဖြစ်လိုအပ် လှသည်။
ဖော့စဖိတ်သည် ကိုယ်အလေးချိန် လျှော့ချရာတွင်လည်း လိုအပ်သည်။
ပုံမှန်အလေး ချိန်လျှော့ချရာတွင် တရက်လျှင် ၈၀၀မီလီဂရမ်မျှသာ လျှော့ချနိုင်သော်လည်း ဖော့စဖိတ်ကြွယ်၀ သော အစားအစာများစားသုံးမှုအပေါ်မူတည်ပြီး တစ်နေ့လျှင် ၁၀၀၀မီလီဂရမ်မှ၂၀၀၀မီလီဂရမ် အထိ လျှော့ချနိုင်သည်ကိုတွေ့ရှိရသည်။
လူများသည် သဘာဝအတိုင်း ရှိပြီးဖြစ်သော မြေဩဇာ အပြင် ဖော့စဖိတ်ပါဝင်သောဆေးများ သုံးခြင်းဖြင့် ပိုမကြွယ်ဝသောမြေဩဇာများ ရရှိစေရန်ဆောင် ရွက်လာကြသည်။
ဖော့စဖိတ်ဓာတ်လွန်ကဲခြင်းကြောင့် ကျောက်ကပ်ပျက်စီးခြင်း ၊ အရိုးပွရောဂါ ဖြစ်ပွားခြင်း စသည့် ကျန်းမာရေးပြဿနာများ ဖြစ်စေနိုင်သည်။
ဖော့စဖိတ်ဓာတ် နည်းပါးခြင်း သည်လည်း ကျန်းမာရေးအတွက် မကောင်းပေ။
သန့်စင်သော ဖော့စဖော့ရက်သည် အဖြူရောင် ဖြစ်သည်။
ထို့ကြောင့် အဖြူရောင်ဖော့စဖော့ရက် သည် အန္တရာယ်သော အရှိဆုံးအဆိပ် ဖြစ်သည်။
ဖော့စဖော့ရက်ပါဝင်သော ကြွက်သတ်ဆေးမျိုး မျိုမိသူများသည် ယင်းတွင်ပါဝင်သော ဖော့စဖော့ရက်များ၏ အာနိသင်ကြောင့် ပျို့အန်ခြင်း၊ ကြွက်တက်ခြင်း၊ငိုက်ခြင်း စသည်များ ခံစားရပြီး သေဆုံးထိအထိ ဖြစ်စေနိုင်သည်။
အဖြူရောင်ဖော့စဖောရက်သည် အရေပြား လောင်ကျွမ်းခြင်းကိုလည်း ဖြစ်စေနိုင်သည်။
ပတ်ဝန်းကျင်သို့ သက်ရောက်မှုများ အဖြူရောင်ဖော့စဖောရတ်သည် စစ်ဘက်ဆိုင်ရာအတွက် လက်နက်ခဲယမ်းကဲ့သို့ ပစ္စည်းများထုတ်လုပ်သည့် စက်ရုံများမှ ကျွနု်ပ်တို့ပတ်ဝန်းကျင်ထဲသို့ ဝင်ရောက်လာသည်။
ညစ်ညမ်းနေသောရေထဲမှ အဖြူရောင်ဖော့စဖောရတ်ကို ဖယ်ရှားရန်အတွက် ထိုရေပြင်အနီးအနားတွင် ရှိသော အဖြူရောင်ဖော့စဖောရတ် သုံးနေသောစက်ရုံအလုပ်ရုံကို ဖယ်ရှားရန် လိုအပ်ပါသည်။
အဖြူရောင်ဖော့စဖောရက်သည် အောက်ဆီဂျင်နှင့် လျင်မြန်စွာ ဓာတ်ပြုနိုင်စွမ်း မရှိသဖြင့် ပျံနှံ့ရန် ခက်ခဲပါသည်။
ရေထဲတွင်ရှိသော အဖြူရောင်ဖော့စဖိတ်သည် အခြားအရာများနှင့် ဓာတ်ပြုမည့်အစား ရေနေနေသက်ရှိများ၏ ကိုယ်နှင့်သာ ဆက်နွယ်လျက် ရှိသည်။
မြေကြီးထဲမှ ဖော့စဖောရတ်သည် အချိန်ကြာလာသည့်အခါ အန္တရာယ်နည်းလာ သော်လည်း မြေအောက်ရေများ ထဲတွင် နှစ်ပေါင်းရာထောင်ချီပြီး တည်ရှိနေနိုင်သည်။
ဖော့စဖိတ်ဖော့စဖိတ်သည် သက်ရှိများအတွက် အကျိုးသက်ရောက်မှု များစွာရှိသော အရာ ဖြစ်သည်။
ရေမျက်နှာပြင်တွင် ဖော့စဖိတ်ပါဝင်နှုန်းမြင့်မားမှုကြောင့် ဖော့စဖိတ်မှ သက်ရှိများဖြစ်သော ရေညှိပင်ကဲ့သို့သော အပင်များထူထပ် ပေါများလာနိုင်သည်။
၎င်းအပင်များသည် နေရောင်ခြည်သုံးပြီး လိုအပ်သော အောက်ဆီဂျင်အများစုအား ရေထဲမှ စုပ်ယူကြသည်။
ယင်း သက်ရှိများသည် ရေထဲသို့ နေရောင်ခြည်ဝင်ရောက်ခြင်းကို တားဆီးဟန့်တားကြသည်။
ထို့ကြောင့် ရေပြင်ရေထုထဲရှိ အခြားသောသက်ရှိများ အသက်ရှင်နေထိုင်ခြင်းကို ခက်ခဲစေသည်။
ထိုသဘာဝဖြစ်စဉ်ကို eutrophication ဟုခေါ်သည်။
ဂျာမေနီယမ် သည် အက်တမ်နံပါတ် ၃၂၊ သင်္ကေတ Ge ရှိသော ဒြပ်စင်ဖြစ်ပြီး ကာဗွန်အုပ်စုတွင် ပါဝင်သည်။
ဓာတုသဘောအားဖြင့် ဆီလီကွန်အုပ်စုနှင့် ဆင်တူသည်။
သန့်စင်သော ဂျာမေနီယမ်သည် ဆီလီကွန်ကဲ့သို့သော တစ်ပိုင်းလျပ်ကူးဖြစ်သည်။
သဘာဝအားဖြင့် ဂျာမေနီယမ်သည် အောက်ဆီဂျင်နှင့် ဓာတ်ပြုသည်။
သိပ်သည်းဆ မြင့်မားသောနေရာတွင် တွေ့ရှိရသောကြောင့် ဂျာမေနီယမ်အား နောက်ကျပြီးမှ ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။
သန့်စင်သော ဂျာမေနီယမ် Germanium သည် ကြွပ်ဆတ်သော အဖြူရောင်သမ်းနေသည့် metalloid ဖြစ်သည်။
ဖွဲ့စည်းပုံမှာ စိန်နှင့် တူနေပြီး ရုပ်ဂုဏ်သတ္တိ၊ ဓာတ်ဂုဏ်သတ္တိတို့တွင် ဆီလီကွန်နှင့် တူနေပါသည်။
ဂျာမေနီယမ်သည် လေထုထဲနှင့် ရေထဲတွင် မည်သူနှင့်မျှ ဓာတ်မပြုပဲ တည်မြဲသောပုံစံနှင့် နေနိုင်ပြီး နိုက်ထရစ်အက်ဆစ် မှလွဲပြီးမည်သည့် အက်ဆစ်တွင်မှ ဂျာမေနီယမ်အပေါ် သက်ရောက်နိုင်ခြင်း မရှိပါ။
အသုံးပြုခြင်း ဂျာမေနီယမ်သည် အရေးကြီးသော တစ်ပိုင်းလျှပ်ကူးပစ္စည်းဖြစ်ပြီး ထရန်စစ်စတာ (Tarnsistor) နှင့် ဆားကစ်ပြားများတွင် အဓိကအသုံးပြုပါသည်။
ထရန်စစ်စတာများ ဆားကစ်ပြားများတွင် ဂျာမေနီယမ်ကို အဓိကထားပြီး အာဆဲနစ်၊ ဂယ်လီယမ် နှင့် အခြားသတ္တုများကို အနည်းငယ်စီ ရောစပ်ပြီး ပြုလုပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။
ဂျာမေနီယမ်ကို အခြားသော ဒြပ်ပေါင်းများ ပြုလုပ်ရာတွင်လည်း အသုံးပြုသည်။
ဂျာမေနီယမ် အောက်ဆိုဒ်ကို အလင်းယိုင်ညွန်းကိန်း တိုးမြင့်စေရန် ဖန်ထဲသို့ ပေါင်းထည့်ပါသည်။
သန့်စင်သော ဂျာမေနီယမ်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ရေဒီယိုသတ္တုကြွခြင်း (Radiation) စမ်းသပ်ကိရိယာများသည် တိကျစွာ စမ်းသပ်နိုင်သောကြောင့် ၎င်းကိုရိယာများကို လေဆိပ်လုံခြုံရေးတွင် အထူးအသုံးပြုကြသည်။
ဂျာမေနီယမ်သည် သံဖြူနှင့် ခဲ တို့လောက်ပင် သဘာဝတွင် ပေါများခြင်းမရှိပါ။
ဂျာမေနီယမ်ကို သဘာဝတွင်းထွက် အနေဖြင့် အနည်းငယ်မျှသာ ထုတ်နိုင်သည့်အတွက် ထုတ်လုပ်မှု ပမာဏနည်းနေခြင်း ဖြစ်သည်။
ဂျာမေနီယမ် အရိုင်းတုံးများသည် အလွန်ကိုရှားပါးပါသည်။
copper-iron-germanium sulfide (germanite) သည် ရှားပါးသောဂျာမေနီယမ် အရိုင်းတုံး ဖြစ်ပြီး ရှာပါးစွာ တူးဖော်ရရှိသည်။
ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှုများ ဂျာမေနီယမ်ကို နေ့စဉ်တစ်မီလီဂရမ် စားသုံးသင့်ပါသည်။
ဂျာမေနီယမ်ကို သိပ္ပံနည်းကျ သက်သေပြနိုင်မှု မရှိသေးသော်လည်း လူ့ကျန်းမားရေးကို ကောင်းကျိုး ဖြစ်ထွန်းစေနိုင်သည်။
ဂျာမေနီယမ်သည် လူ့ခန္ဓာကိုယ် အတွက် အောက်ဆီဂျင် ရယူရာတွင်လည်း များစွာအထောက်အကူပေးနိုင်ပြီး လူ့ကျန်းမာရေး ကိုလည်း ပိုမိုကောင်းမွန်စေသည်။
နောက်ပြီးဆိုးကျိုးဖြစ်စေသော free radicals များကိုလည်း ချေဖျက်ပေးပါသည်။
ဂျာမေနီယမ်သည် သုံးစွဲသူကို ဓာတ်ရောင်ခြည်သင့်ခြင်းမှ ကာကွယ်ပေးပါသည်။
Germaniumhydride နှင့် germaniumtetrahydride တို့သည် မီးလောက်လွယ်ပါသည်။
လေနှင့်တွေ့လျှင် ပေါက်ကွဲ စေနိုင်သည်။
ရှူရှိုက်မိပါက ဗိုက်နာခြင်း၊ ချောင်ဆိုးခြင်း၊ အရေပြားနာကျင်ယားယံခြင်း၊ မျက်စိအောင့်ခြင်း တို့ဖြစ်စေနိုင်သည်။
ပတ်ဝန်းကျင်သို့သက်ရောက်မှုများ လေထုထက် ပိုမိုလေးလံသောကြောင့် မြေပြင်တွင် ပျံ့နှံ့တည်ရှိနေပါသည်။
ဒြပ်စင်အလှည့်ကျဇယား ဘာသာပြန်ဆိုမှု ပရောဂျက်တွင် ပါဝင်သူ ကိုတင်ကျော်ဦး ဘာသာပြန်ဆိုသည်။
မိုလစ်ဘ်ဒီနမ် (Molybdenum) သည် ငွေဖြူရောင်ရှိပြီး အလွန်မာကျောသော သတ္တုဖြစ်သော်လည်း တန်စတင် (Tungsten) ထက် ပို၍ နှုးညံ့ပျော့ပြောင်းပြီး ပုံသွင်းရပိုမိုလွယ်ကူသည်။
၎င်းကို ကားလ် ဗီဟိမ်း ရှေးလာ က ၁၇၇၈ ခုနှစ်တွင် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။
ဂရပ်ဖိုက်နှင့် ခဲသတ္တုရိုင်းတို့ဖြင့် ပေါင်းစပ်၍ တွေ့ရှိရတတ်သည်။
၎င်းသတ္တုသည် Tungsten (W) နှင့် Tantalum (Ta) သတ္တုများ ကဲ့သို့ ကွေးဆန့်ရ အလွန်လွယ်ကူသော သတ္တုများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး အရည်ပျော်မှတ် မြင့်မားသည်။
မိုလစ်ဘ်ဒီနမ်သည် အားလုံးသော သန့်စင်သော ဒြပ်စင်များထဲမှ အရည်ပျော်အမှတ် အမြင့်ဆုံး ရှိသော ဒြပ်စင် တစ်ခုဖြစ်သည်။
မိုလစ်ဘ်ဒီနမ်ကို အက်ဆစ်ဖြင့် ဖြည်းညှင်းစွာ တိုက်စားသည်။
အသုံးပြုခြင်းများ မိုလစ်ဘ်ဒီနမ်သည် သံမဏိ သတ္တုစပ်များကို ပိုမို ခိုင်မာစေရန် ပြုလုပ်ရာတွင် အလွန်အသုံးဝင်သော သတ္တုဖြစ်သည်။
၎င်းသည် သံမဏိကို မြင့်မားသော အပူချိန်တွင် ပိုမိုခံနိုင်ရည် ရှိစေသည်။
မိုလစ်ဘ်ဒီနမ်ကို သတ္တုစပ်များ၊ လျှပ်ခေါင်းများနှင့် ဓာတ်ကူပစ္စည်းများတွင် အသုံးပြုသည်။
ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်အတွင်းက ဂျာမန်တပ်များတွင် “Big Bertha” ဟုခေါ်သော အမြောက် အစိတ်အပိုင်း များပြုထုတ်လုပ်ရန်အတွက် သံမဏိ နှင့် ပေါင်းစပ် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။
အပူဒဏ်နှင့် ဓာတုပျော်ရည်များ၏ တိုက်စား ဓာတ်ပြုမှုကို ခံနိုင်ရည်ရှိသော “Hastelloys (R)” ကဲ့သို့သော နီကယ်ကို အခြေခံထားသည့် သတ္တုစပ်များတွင်လည်း မိုလစ်ဘ်ဒီနမ်ကို ပေါင်းစပ် အသုံးပြုသည်။
မြင့်မားသော အပူချိန်တွင် မိုလစ်ဘ်ဒီနမ်သည် အောက်ဆီဂျင်နှင့် ဓာတ်ပြုသည်။
မိုလစ်ဘ်ဒီနမ်ကို ဖန်မီးဖိုများ အပူပေးရန်အတွက် လျှပ်ခေါင်းအဖြစ် မကြားသေးမှီကမှ စတင် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။
၎င်းသတ္တုကို နျူကလီးယား စွမ်းအင် အသုံးချမှုတွင် လည်းကောင်း၊ ဒုံးကျည် (missiles) များတွင် လည်းကောင်း၊ လေယာဉ် အစိတ်အပိုင်းများတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုသည်။
မိုလစ်ဘ်ဒီနမ်ကို ရေနံ သန့်စင်ရာတွင် ဓာတ်ကူပစ္စည်းအဖြစ် အသုံးပြုပါသေးသည်။
၎င်း သတ္တုကို လျှပ်စစ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အသုံးပြုမှုများတွင် ဝိုင်ယာကြိုးအဖြစ် အသုံးပြုခြင်းကို တွေ့ရှိရသည်။
အပင်းများ၏ အဟာရ အတွက် လိုအပ်သော ဒြပ်စင်တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။
တချို့သောကုန်မြေများတွင် မိုလစ်ဘ်ဒီနမ် မရှိခြင်းကြောင့် စိုက်ပျိုးမှု မဖြစ်ထွန်းနိုင်ပါ။
မိုလစ်ဘ်ဒီနမ် ဆာလဖိုက်(MoS2) ကို အဆီများကို ပြိုကွဲသွားလောက်အောင် မြင့်မားသောအပူချိန်တွင် ချောဆီအဖြစ် အသုံးပြုသည်။
Yield Points ပမာဏ အနည်းဆုံး 300,000 psi (lb/in2)(Pound per square inches) ထိရှိသည့် ခိုင်ခံ့မှုအလွန်မြင့်မားသော သံမဏိ အားလုံးနီးပါးတွင် မိုလစ်ဘ်ဒီနမ် သည် 0.25 မှ 8 ရာခိုင်နှုန်းထိ ပါဝင်သည်။
မိုလစ်ဘ်ဒီနမ် အမှုန့်များကို လျှပ်စစ် ဆာ့ကစ်ဘုတ်(Circuit Board) များတွင် ဆားကစ်မှင် (Circuit Inks) အဖြစ် သော်လည်းကောင်း၊ မိုက်ခရိုဝေ့ဖ် ကိရိယာများ နှင့် အပူစုပ်ယူသော ကိရိယာများတွင် အဆိုင်အခဲ အခြေအနေဖြင့် သော်လည်းကောင်း အသုံးပြုသည်။
thumb|မိုလစ်ဘ်ဒီနမ် ကော့ပါအလွိုင်း ချပ်ပြား သဘာဝတွင် တွေ့ရှိရမှုအခြေအနေ မိုလစ်ဘ်ဒီနမ်သည် အက်ဆစ်မြေဆီလွှာထဲတွင် ပျော်ဝင်မှု နည်းပါးပြီး အယ်ကာလိုင်း မြေဆီလွှာထဲတွင်မူ ပျော်ဝင်နိုင်မှု ပိုမိုများပြားသည်။
၎င်းအချက်သည် မြေဆီလွှာအတွင်းရှိ မိုလစ်ဘ်ဒီနမ်၏ အခြားသော မြေဩဇာဓာတ်များ နှင့် ကွဲပြားချက်ပင်ဖြစ်သည်။
ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းအားဖြင့် အပင်များကို pH အခြေအနေနှင့် ရေစုပ်ယူမှု အခြေအနေကို ဖြစ်ပေါ်စေသော စွမ်းဆောင်မှုပင်ဖြစ်သည်။
အယ်ကာလိုင်း မြေဆီလွှာများ၌ ကြီးပြင်းသော အပင်များတွင် မိုလစ်ဘ်ဒီနမ်ပါဝင်မှု 500 ppm (Parts per million) ရှိနိုင်သည်။
အနည်းငယ်သာ အရေးပါသော ဝါလ်ဖီနိုက် (lead molybdate mineral, PbMoO4) နှင့် ယှဉ်တွဲ တည်ရှိနေသည့် မိုလစ်ဘ်ဒီနိုက် (molybdenum disulfide, MoS2) သည် အဓိက သတ္တုရိုင်း အရင်အမြစ် ဖြစ်သည်။
မိုလစ်ဘ်ဒီနိုက်ကို တန်စတင် (Tungsten) နှင့် ကြေးနီ (Copper) ထုတ်လုပ်ခြင်းတွင် ဘေးထွက် ပစ္စည်း အဖြစ် ရရှိသည်။
အဓိက သတ္တုထွက်ရှိရာ နေရာများမှာ အမေရိကန်၊ ချီလီ၊ ကနေဒါ နှင့် ရုရှား နိုင်ငံတို့ ဖြစ်ကြသည်။
ကမ္ဘာ့ မိုလစ်ဘ်ဒီနမ် ထုတ်လုပ်မှုပမာဏမှာ တစ်နှစ်လျှင် တန် 90 ရှိပြီး၊ ထုတ်လုပ်ပြီး ပမာဏမှာ တန်ပေါင်း 12 သန်း ရှိသည်။
၎င်းပမာဏထဲမှ တန်ပေါင်း 5 သန်းမှာ အမေရိကန်မှ တူဖော်ရရှိမှု ပမာဏဖြစ်သည်။
ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာသက်ရောက်မှုများ တိရစ္ဆာန်များ၏ လက်တွေ့သဘာဝတွင် မိုလစ်ဘ်ဒီနမ် နှင့် ၎င်း ဓာတ်ပေါင်းများသည် အဆိပ်အတောက်ဖြစ်မှု မြင့်မားသည်။
ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စု Mo-Cu အသုံးပြု စက်ရုံတွင် ကြာရှည်စွာ လုပ်ကိုင်သော အလုပ်သမားများတွင် အသည်းရောင် အသားဝါရောဂါကို တွေ့ရှိရကြောင်း မှတ်တမ်းများ ရှိခဲ့သည်။
အာမေးနီးယား (Armenia) နိုင်ငံရှိ မိုလစ်ဘ်ဒီနမ် စက်ရုံရှိ အလုပ်သမားများနှင့် ၎င်းသတ္တု များစွာတွေ့ရှိရသော နယ်ပယ်များတွင် နေထိုင်သူများတွင် အဆစ်အမြစ် ရောင်ရမ်းသော ဒူလာရောဂါ (Gout) လက္ခဏာများကို စမ်းသပ် တွေ့ရှိရသည်။
အဓိက တွေ့ရှိရသော ရောဂါလက္ခဏာများမှာ ဒူးနာခြင်း၊ လက်နာခြင်း၊ ခြေဖဝါးနာခြင်း၊ အဆစ်များနာခြင်း၊ အသားအရေများ ရောင်ရမ်းခြင်း၊ အဆစ် အမြစ်များတွင် အရည်ကြည်ဖုများ ဖြစ်ခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။
ပတ်ဝန်းကျင်သို့သက်ရောက်မှုများ သေးငယ်သော မိုလစ်လ်ဒီနမ်ပမာဏသည် အဆိပ်အတောက်ဖြစ်မှု မြင့်မားသော်လည်း အခြားသော သတ္တုများနှင့်အတူ အားလုံးသော သက်ရှိ မျိုးစိတ်များအတွက် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သည်။
တိရိစ္ဆာများ၏ လက်တွေ့သဘာဝတွင် မိုလစ်ဘ်ဒီနမ် ပမာဏများခြင်းသည် သန္ဓေသား၏ ကိုယ်လက်အင်္ဂါ အစိတ်အပိုင်းများ ချွတ်ယွင်းမှုကို ဖြစ်စေသည်။
တိရစ္ဆာန်များအတွက် အစာများတွင် မိုလစ်ဘ်ဒီနမ် 10ppm ထက်ပိုသော ပါဝင်မှု ပမာဏသည် ၎င်းတိရစ္ဆာန်တို့ကို ဆိုးရွားစွာ အန္တရာယ် ဖြစ်စေသည်။
လူတက်သီယမ် (Lutetium) သည် ထုတ်ယူ သန့်စင်ရန် အတော်ခက်ခဲသော ဒြပ်စင်များထဲမှ တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်သည်။
ရေပါဝင်မှု အလွန်နည်းသော LuCl3 နှင့် LuF3 တို့မှ အယ်ကာလီ နှင့် အယ်ကာလိုင်း သတ္တု တို့ကို အသုံးပြု၍ ဓာတ်လျှော့ခြင်းဖြင့် ၎င်းသတ္တုကို ထုတ်ယူ သန့်စင်နိုင်သည်။
လူတက်သီယမ် သည် ငွေဖြူရောင် ရှိပြီး လေထုထဲတွင် အတော်အတန် တည်မြဲနေနိုင်သည်။
၎င်းသတ္တုသည် Lanthanide အုပ်စုတွင် မာကျောမှု အရှိဆုံးနှင့် သိပ်သည်းမှု အရှိဆုံးဖြစ်သည်။
အသုံးပြုခြင်း လူတက်သီယမ် သည် လုပ်ငန်းခွင်တွင် အသုံးပြုနိုင်လောက်သည့် အရည်အသွေးရဖို့ အထိ သန့်စင်မှု ပြုလုပ်ရန် ကုန်ကျမှု အလွန်များသောကြောင့် စီးပွားရေးအရ အသုံးပြုမှု အလွန်နည်းပါးသည်။
နျူထရွန် ထုတ်ပေးသော လူတက်သီယမ် ကို Beta Emitter အဖြစ် စီးပွားရေး လုပ်ငန်းတစ်ခုတွင် အသုံးပြုသည်။
ကွန်ပျူတာမှတ်ဉာဏ် ပြားလေးများအတွင်း အသုံးပြုသော GGG (Gadolinium Gallim Garnet) သို့ လူတက်သီယမ် အလွန်သေးငယ်သော ပမာဏ ပေါင်းထည့်ပြီး လျှပ်စစ် ဂုဏ်သတ္တိ ပြောင်းလဲသွားစေနိုင်သော Dopant အဖြစ် အသုံးပြုသည်။
ပတ်ဝန်းကျင်တွင်တွေ့ရှိရမှုအခြေအနေ လူတက်သီယမ် သည် ရှာပါးဒြပ်စင် အုပ်စုထဲတွင် ဈေးအကြီးဆုံးသော သတ္တု တစ်ခု ဖြစ်ဖွယ်ရှိသည်။
၎င်းကို အခြားသော ရှားပါးဒြပ်စင်များစွားနှင့် ရောနှောတွေ့ရှိရပြီး ခွဲထုတ်ရန် အလွန်ခက်ခဲပါသည်။
သဘာဝတွင် ကျယ်ပြန်စွာ တွေ့ရှိရသည်။
Lanthanides များသည် သဘာဝအခြေအနေ၌ တွင်းထွက် သတ္တု အမျိုးမျိုးတွင် တွေ့ရှိရသည်။
အဓိက တွင်းထွက် အရင်းအမြစ်များမှာ Xenotime, Monazite, and Bastnaesite တို့ဖြစ်သည်။
Xenotime နှင့် Monazite သည် LnPO4 ( ဤနေရာတွင် Ln သည် အလွန်ရှားပါသော promethium မှလွဲ၍ Lanthanides အားလုံး ၏ ဒြပ်ရောကို ကိုယ်စားပြုသည်။
) ဖော့စဖိုးရစ် တွင်းထွက် အက်ဆစ်များ(orthophosphate minerals) ဖြစ်ပြီး Bastnaesite သည် ဖလိုရိုက် ကာဗွန်နိတ် (fluoride carbonate) LnCO3F တစ်ခုဖြစ်သည်။
၎င်း တွင်းထွက် အရင်းအမြစ်များတွင် အဓိက အများဆုံးပါဝင်သော Lanthanides များမှာ အစဉ်လိုက်အားဖြင့် Cerium, Lanthanum, Neodymium နှင့် Praseodymium တို့ဖြစ်ကြသည်။
သူကိုယ်တိုင် နှင့် ၎င်း ပြိုကွဲရာမှ ဖြစ်လာသော ဓာတု ဓာတ်ပစ္စည်းများသည် ရေဒီယို ဓာတ်သတ္တုကြွသဖြင့် ကိုင်တွယ်ရန် ခက်ခဲသော Thorium နှင့် Yttrium တို့သည်လည်း Monazite တွင် ပါဝင်သည်။
ထုတ်လုပ် သန့်စင်ပြီး Lu ပမာဏမှာ တန်ပေါင်း ၂၀၀ ၀၀၀ ခန့်ရှိပြီး ကမ္ဘာ့ ထုတ်လုပ်မှုနှုန်းမှာ တစ်နှစ်လျှင် ၁၀ တန်ခန့်ရှိသည်။
ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာသက်ရောက်မှုများ ပျော်ဝင်နိုင်သော လူတက်သီယမ် ဆားများသည် ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း ရောက်ရှိပါက အားပျော့သော အဆိပ် အတောက် ဖြစ်စေပြီး မပျော်ဝင်နိုင်သော ဆားများမှာမူ အဆိပ် အတောက်မရှိပါ။
အခြားသော ရှားပါးဒြပ်စင်များကဲ့သို့ပင် လူတက်သီယမ် သည် အဆိပ်သင့်မှု အားပျော့သော်လည်း ၎င်းနှင့် ၎င်း၏ ဒြပ်ပေါင်းများကို ဂရုတစ်စိုက် ကိုင်တွယ်သင့်သည်။
ပတ်ဝန်းကျင်သို့သက်ရောက်မှုများ လူတက်သီယမ် သတ္တု မှုန့်များသည် မီးဘေးနှင့် ပေါက်ကွဲမှု အန္တရာယ်ဖြစ်စေနိုင်သည်။
Lu သည် သစ်ပင်များနှင့် တိရစ္ဆာန်များကို တိုက်ရိုက် ထိခိုက်မှုမရှိပါ။
ဒြပ်စင်အလှည့်ကျဇယား ဘာသာပြန်ဆိုမှု ပရောဂျက်တွင် ပါဝင်သူ ကိုအောင်မျိုးသူ ဘာသာပြန်ဆိုသည်။
CFM56 ဂျက်၏ပန်ကာရွက်တွင် ရီနီယမ် ၃%ပါဝင်သည် ရီနီယမ် (Rhenium) သည် ငွေသတ္တုဒြပ်စင် တစ်ခုဖြစ်၍ အလွန်ရှားပါးစွာ တွေ့ရှိရပြီး၊ အလွန်မြင့်မားသော အရည်ပျော်ဝင်နိင်စွမ်း ရှိကာ ကာဗွန် နှင့် တန်စတင် တို့ပြီးနောက် တတိယ မြောက် အရည်ပျော်ဝင်နိင်မှု အကောင်းဆုံး ဒြပ်စင် တစ်ခုဖြစ်သည်။
ရီနီယမ် သည် အလွန် မာကျောသော သတ္တု တစ်ခု ဖြစ်ပြီး၊ စိုထိုင်းသော လေထုထဲတွင် ဖြေးညင်းစွာ အရောင် မှေးမှိန် သွားသည်။
အသုံးပြုခြင်း ရီနီယမ်သတ္တုကို ရေနွေးငွေ့သုံး အင်ဂျင်များ၏ ဓားသွားများအတွက် အလွန်ကောင်းသော သတ္တုစပ် အဖြစ် ယနေ့ လက်ရှိ တိုင်အောင် အသုံးပြု နေကြဆဲ ဖြစ်သည်။
ရီနီယမ် သည် အလွန်မြင့်မားသော အပူချိန် အတွက် အလွန် အသုံးဝင်သော သတ္တုတစ်ခု ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းကို ဒုံးကျည်များ၊ အင်ဂျင်မော်တာ များပြုလုပ်ရာတွင် အသင့်တော်ဆုံး ဖြစ်သည်။
ရီနီယမ် ကို tungsten နှင့် molybdenum တို့ဖြင့် ပေါင်းစပ်ပြီးနောက်၊ သတ္တုနန်းကြိုး အမျှင်လေးများအဖြစ် မီးဖိုများ နှင့် မီးချောင်းများ တွင် အသုံးပြုပါသည်။
ထို့အပြင် thermocouples ခေါ် အပူချိန် 2000 ံC အထက်ရှိသော အပူချိန်တိုင်း ပြဒါးများတွင် အသုံးပြုပြီး၊ လျှပ်စစ် ဆက်သွယ်မှု အတွက် လျှပ်စစ်စက်ကွင်း ကောင်းစွာ ဖြစ်စေသော ကရိယာ အဖြစ် အသုံးပြုသည်။
ရီနီယမ် ကို platinum နှင့် သတ္တု စပ်၍ အလွန်မြင့်မားသော hydrocarbons ဆီအရည် ထုတ်လုပ်ခြင်း တွင် ရေနံပြုပြင်မှု ဒြပ်ပေါင်းအကူ အဖြစ်အသုံးပြုပြီး၊ ဓာတ်ဆီထုတ်လုပ်မှု များတွင်လည်း အသုံးပြုပါသည်။
အခြား အသုံးဝင်ပုံများမှာ rhenium-tungsten သတ္တုစပ် ကို ဓာတ်ရောင်ခြည် ပြွန်ချောင်းများနှင့် လျှပ်စစ် ဓာတ်ဖိုထွက် ဓာတ်ချောင်းများတွင် အသုံးပြုပါသည်။
Rhenium-molybdenum သတ္တုစပ်ကို အပူချိန် 10 ကယ်ဗင်(10K) တွင် သီးသန့် လျှပ်ကူးပစ္စည်း အဖြစ် အသုံးပြုပါသည်။
ရီနီယမ်ကို ရံဖန်ရံခါ ကျောက်မျက် ရတနာများ သတ္တုရည် စိမ်ခြင်းတွင်လည်း အသုံးပြုပါသည်။
သဘာဝတွင် တွေ့ရှိရမှု အခြေအနေ ရီနီယမ် ကို သတ္တုများ နှင့် မပေါင်းစည်းပဲ လွတ်လပ်စွာ မတွေ့မြင်ရနိင်ပါ။
ထိုနည်းတူ သတ္တုရိုင်းတွင်း များတွင်လည်း မတွေ့မြင်ရနိင်ပါ။
gadolinite နှင့် molybdenite သတ္တုရိုင်းများ တွင် ရီနီယမ် အနည်းငယ် ပါဝင်၍၊ ၎င်းတို့၏ အပြီးသတ်ပိုင်းတွင် ရီနီယမ် ကို molybdenium သတ္တုကျိုစက်တွင် မီးခိုးခေါင်းတိုင် အမှုန်လေးများ မှတဆင့် နုတ်ယူ ရရှိသည်။
ယနေ့ ကမ္ဘာ့မြေပြင်တွင် နှစ်စဉ် ရီနီယမ်ကို ၅ တန် ပတ်ဝန်းကျင် ထုတ်လုပ်ရရှိ၍၊ အရန်ထားရှိမှုမှာ ၃၅၀၀ တန်ဖြစ်ပြီး၊ အဓိကအားဖြင့် အမေရိကန်၊ ရှရှား နှင့် ချီလီ နိုင်ငံတို့တွင် တွေ့ရှိနိင်ပါသည်။
ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှုများ ရီနီယမ် ၏ အဆိပ်အတောက် ဖြစ်မှုကို အနည်းငယ်သာ သိရှိရသေးပါသည်။
ဖြစ်နိင်ဖွယ်ရှိသော ကျန်းမာရေး သက်ရောက်မှုများမှာ – ရီနီယမ်သည် မျက်လုံးနှင့် အရေးပြားကို နီမြန်း ယားယံ စေသည်။
အရည်သည် မျက်လုံးနှင့် အရေပြားကိုလောင်ကျွမ်း စေသည်။
မျိုချမိပါက အစာချက် အင်္ဂါစုကို အဆိပ်ဖြစ်စေပြီး၊ ရှူရှိုက်မိပါက အသက်ရှု လမ်းကြောင်း ပိတ်ဆို့စေသည်။
ရီနီယမ်၏ အဆိပ်ဖြေဆေးအား မတွေ့ရှိသေးပါ။
၎င်း၏ အငွေ့သည် မူးနောက်ခြင်း နှင့် အသက်ရှူကြပ်ခြင်းကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။
ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှုများ ရီနီယမ် သည် သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် အလွန်နည်းပါးစွာ တည်ရှိနေပြီး၊ သက်ရှိ သတ္တဝါများ၊ အပင်များ နှင့် မြေဆီလွှာပေါ်တွင် တည်ရှိနေမှုသည်လည်း မရှိသလောက် နီးပါးဖြစ်သည်။
ထို့အပြင် စက်မှုလုပ်ငန်းများ၊ တွင်းထွက်လုပ်ငန်းများမှ ရီနီယမ် ဆား၏ ဓာတု ညစ်ညမ်းမှု ကိုလည်း မတွေ့ရှိရသေးပါ။
ရီနီယမ်၏ သဘာ၀ ပတ်ဝန်းကျင် အပေါ် အဆိပ် သက်ရောက်မှု သတင်းများကိုလည်း ရှာဖွေ မတွေ့ရှိသေးပါ။
ဒြပ်စင်အလှည့်ကျဇယား ဘာသာပြန်ဆိုမှု ပရောဂျက်တွင် ပါဝင်သူ ကိုဟိန်းသူအောင် ဘာသာပြန်ဆိုသည်။
thumb|ဓာတ်‌ငွေ့အဆင့်အပြီး ရက်သီနီယမ်သတ္တုပုံဆောင်ခဲ ရက်သီနီယမ် (Ruthenium) ဒြပ်စင်သည် rhodium, palladium, osmium, iridium, platinum စသော ဒြပ်စင်များနှင့်အတူ platinum group metals အုပ်စုထဲတွင် ပါဝင်သည်။
Ruthenium ဒြပ်စင်သည် မာကြော၍ အဖြူရောင်ရှိသော ဒြပ်စင်တစ်ခုဖြစ်သည်။
၎င်းဒြပ်စင်သည် အခန်းအပူချိန်ကြောင့် အရောင် မှေးမှိန်သွားခြင်းမရှိပါ။
သို့သော် အပူချိန် ၈၀၀ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ် တွင် လေနဲ့ဓာတ်ပြု၍ အောက်ဆိုဒ်ဖြစ်နိုင်သည်။
၎င်းဒြပ်စင်သည် အက်စစ်အပူ (သို့မဟုတ်)အအေး၊ aqua regia များ၏ တိုက်စားခြင်းကို ခံနိုင်သော်လည်း၊ potassium chlorate ပေါင်းထည့် လိုက်သောအခါ ပျော်ရည်အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားနိုင်သည်။
၎င်းသည် molten alkalis ထဲတွင် ပျော်ဝင်ပါသည်။
အသုံးပြုခြင်း ရက်သီနီယမ်ဒြပ်စင် ကို လျှပ်စစ်စက်မှုလုပ်ငန်းများတွင် ၅၀ ရာခိုင်နှုန်း၊ ဓာတုဆိုင်ရာ စက်မှုလုပ်ငန်းများတွင် ၄၀ ရာခိုင်နှုန်း နှင့် အခြားသေးငယ်သော သတ္တုစပ် လုပ်ငန်းများတွင် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်း ဖြင့် လိုအပ်လျက် ရှိသည်။
သတ္တုရိုင်းအနေဖြင့် အသုံးပြုမှုပမာဏမှာ အလွန်နည်းပါးသည်။
လျှပ်စစ်လုပ်ငန်းများတွင် လျှပ်ကူးပစ္စည်းအဖြစ် အဓိကအသုံးပြုခဲ့ကြသော်လည်း၊ ယခုအခါတွင် chip resistors အဖြစ် ပြောင်းလဲအသုံးပြုနေသည်။
ဓာတုဗေဒစက်မှုလုပ်ငန်း များတွင် electrochemical cells တွင်းရှိ ကလိုရင်းအား ထုတ်ယူရန်အတွက် လျှပ်ဖိုတိုင် (anodes)အဖြစ် အသုံးပြုပါသည်။
၎င်းဒြပ်စင်သည် palladium နှင့် platinum ဒြပ်စင်များကို မာကြောစေရန်အတွက်လည်းကောင်း၊ ပမာဏ အနည်းငယ်ပေါင်းထည့်ခြင်းဖြင့် titaniumin ဒြပ်စင်၏ တိုက်စားခြင်းမှ ခုခံနိုင်ရန်အတွက် လည်းကောင်း အသုံးပြုကြသည်။
၎င်းကို နန်းကြိုးအမျှင်များနှင့် လျှပ်စစ်စီးဆင်းနိုင်သော သတ္တုစပ်များ (alloys)၊ လက်ဝတ်ရတနာများ၊ ဘောပင်၏ ဘောစိများ (pen nibs) နှင့် ဝင်ရိုးများအဖြစ် အသုံးပြုနိုင်သည်။
ထိုဒြပ်စင်ကို cobalt, molybdenum, nickel, tungsten နှင့် အခြားသောဒြပ်စင်များဖြင့် ပေါင်းစပ်၍ သတ္တုစပ် (alloys) အဖြစ်လည်း အသုံးပြုနိုင်သည်။
ရက်သီနီယမ် ဒြပ်ပေါင်းကို ကြွေထည်မြေထည် နှင့် ဖန်ထည်ပစ္စည်းများ၏ အရောင်အဖြစ် အသုံးပြုနိုင်သည်။
Ruthenium သည် စွယ်စုံသုံးဒြပ်ကူ ပစ္စည်းတစ်မျိုးဖြစ်ပြီး၊ ဆီသန့်စင်မှုတွင် ဟိုက်ဒရိုဂျင် ဆာလဖိုက်(H2S)အား ဖယ်ထုတ်ရန်နှင့် အခြားစက်မှု လုပ်ငန်းများ ဖြစ်သော methanol ထဲမှ acetic acid ထုတ်လုပ်ခြင်းအတွက် လည်းကောင်း၊ သဘာဝဓာတ်ငွေ့ ထဲမှ ammonia ထုတ်လုပ်ခြင်းအတွက် လည်းကောင်း အသုံးပြုနိုင်သည်။
အချို့သော ruthenium အစုအဝေးများသည် မြင်နိုင်သောရောင်စဉ်(visible spectrum)များမှ ဖြာထွက်လာသော အလင်းကို စုပ်ယူနိုင်သောကြောင့် နေရည်ခြည်စွမ်းအင် နည်းပညာအတွက် ဆက်လက်သုတေသန ပြုလုပ်လျက် ရှိသည်။
သဘာဝတွင် တွေ့ရှိမှုအခြေအနေ ရက်သီနီယမ်သည် ကမ္ဘာမြေပြင်တွင် တွေ့ရှိနိုင်သော အရှားပါးဆုံး ဒြပ်စင်ထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။
Ruthenium သည် သီးသန့် တွေ့ရှိနိုင်သော ဒြပ်စင်တစ်ခုဖြစ်သော်လည်း၊ တခါတရံတွင် ၎င်းကို platinum, osmium, iridium တို့နှင့်အတူ တွဲဖက်၍ မြောက်အမေရိက ၊ တောင်အမေရိက နှင့် တောင်အာဖရိက တို့တွင် တွေ့ရှိရသည်။
၎င်းဒေသများတွင် laurite, ruarsite နှင့် ruthenarsenite ကဲ့သို့သော ဒြပ်ပေါင်းများအဖြစ်လည်း အနည်းငယ်တွေ့ရှိနိုင်သည်။
ထိုဒြပ်ပေါင်းအားလုံးသည် စီးပွားဖြစ်ထုတ်ယူနိုင်သော အရင်းအမြစ် မရှိသလောက် ရှားပါးသည်။
ရက်သီနီယမ်ထဲတွင် နီကယ်ဒြပ်စင် တွဲဖက်ပါဝင် နေတတ်သည်။
တစ်ကမ္ဘာလုံး ထုတ်လုပ်မှုအနေဖြင့် တစ်နှစ်လျှင် ၁၂ တန် ရှိပြီး၊ ၅ တန် ခန့် အရန်အဖြစ် ထုတ်လုပ်သည်။
ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှုများ ရက်သီနီယမ် ဒြပ်ပေါင်း လူအများစု အပေါ်သို့ သက်ရောက်မှုသည် ကြုံတောင့်ကြုံခဲ ဖြစ်ရပ်တစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။
ထိုဒြပ်ပေါင်း အားလုံးကို ပြင်းထန်သောအဆိပ် အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ကင်ဆာ ဖြစ်စေနိုင်သော အရာကဲ့သို့ လည်းကောင်း အလေးထား သတိပြုသင့်ပါသည်။
၎င်းဒြပ်ပေါင်းသည် လူများ၏ အရည်ပြားကို ပြင်းထန်စွာ စွန်းထင်း ထိခိုက်စေပြီး၊ မျိုချမိပါကလည်း အရိုးများထိ ပြင်းထန်စွာ ပျက်စီးစေနိုင်သည်။
RuO2 နှင့် RuO4 တို့သည် အပြင်းထန်ဆုံး အဆိပ်များ ဖြစ်သောကြောင့် ရှောင်ရှားသင့်ပါသည်။
Rhutenium 106 သည် ကမ္ဘာ့လေထုထဲတွင် နျုကလီးယားလက်နက်များ စမ်းသပ်မှုအတွက် radionuclides တစ်အခုအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့သည်။
ထိုစမ်းသပ်မှုကို ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် မှ စတင်စမ်းသပ်ခဲ့ပြီး နှင့် ၁၉၈၀ ခုနှစ်တွင် တရုတ်တို့၏ စမ်းသပ်မှုဖြင့် အဆုံးသတ်ခဲ့ကြသည်။
ပတ်ဝန်းကျင်သို့ သတ်ရောက်မှုများ အပင်များအပေါ် ရက်သီနီယမ် ဒြပ်စင်၏ အကျိုးသက်ရောက်မှု အလွန်နည်းပါးသည်။
လေ့လာချက်များအရ ပတ်ဝန်းကျင်သို့ ရက်သီနီယမ် ဒြပ်စင်သည် လွန်စွာ ဆိုးကျိုးသက်ရောက်နိုင်ခြင်း မရှိသေးပါ။
ဒြပ်စင်အလှည့်ကျဇယား ဘာသာပြန်ဆိုမှု ပရောဂျက်တွင် ပါဝင်သူ ကိုသီဟဝင်း ဘာသာပြန်ဆိုသည်။
မှတ်စု ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဓာတုဗေဒ ဒြပ်စင်များ။
ရိုဒီယမ် (Rhodium) သည် ruthenium, palladium, osmium, နှင့် iridium တို့နှင့် element အဖွဲ့အစည်း တစ်ခုဖြစ်သည်။
ရိုဒီယမ်သည် platinum ကဲ့သို့ group metals မှာတာဝန်ထမ်းဆောင်သည်။
Rhodium သည် အရောင်စိုသည့် ငွေဖြူရောင်ဖြစ်သည်။
Platinum ပြီးနောက် rhodiunm သည် အမြင့်မားဆုံးသော အရည်ပျော်မှတ် နှင့် အနိမ့်ဆုံးသော သိပ်သည်းဆ ရှိသည်။
Rhodium သည် မြင့်မားသော အပူချိန်၊ မာကျောမှု ရှိပြီး ကြာရှည်အသုံးခံနိုင်သည်။
၎င်းကို အနီရောင်(red) ဖြစ်ခါနီးအထိအပူပေးပါက oxide ဖြစ်သွားပြီး မြင့်မားတဲ့အပူချိန်မှာဆိုရင်တော့ element အဖြစ်ပြောင်းသွားသည်။
600°C အပေါ်မှာဆိုရင် ၎င်းသည် လေထုနဲ့ ရေထုကို မထိခိုက်နိုင်ပေ။
၎င်းမှာ aqua regia (nitrohydrochloric acid) ပါဝင် သည့်အတွက်ကြောင့်အက်ဆစ်အများစု ထဲမှာမပျော်ဝင်ပဲ ပူနွေးပြီး ပြင်းအားရှိတဲ့ sulfuric acid အထဲတွင်သာပျော်ဝင်သည်။
ထို့အပြင် molten alkalis အားဖြင့်လည်းပြိုကွဲနိုင်သည်။
အသုံးပြုပုံ ရိုဒီယမ် ဒြပ်စင်၏ ၈၅ ရာခိုင်းနှုန်းသည် ကားများ အတွက် catalytic converters အဖြစ် အသုံးပြုသည်။
၎င်းဒြပ်စင်၏ အဓိက အသုံးပြုမှုများသည် platinum နှင့် iridium တို့တွင် သတ္ထုစပ် အဖြစ်အသုံးပြုသည်။
၎င်းသတ္ထုစပ်များကို မီးပြင်းဖိုများ ၊ ကလောင်တံများ၊ ဆေးထိုးအပ်များ၊ ဝါယာကြိုးပြုလုပ်ခြင်း များနှင့် ပလပ်ခုံ များ ပြုလုပ်မှုများတွင် အသုံးပြုသည်။
၎င်းဒြပ်စင် ကို BP-Monsanto ဖြစ်စဉ်များကဲ့သို့ စက်မှု လုပ်ငန်းများတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြု သည်။
ရှာဖွေတွေ့ရှိသူ ဝယ်လက်စတွန် ဝီလီယမ်ဟိတ် ဂျက်ဆွန် thumb|ရိုဒီယမ်အုပ်ထားသည့် ရွှေဖြူ လက်ထပ်လက်စွပ် ပတ်ဝန်းကျင်တွင်တွေ့ရှိမှုအခြေအနေ ရိုဒီယမ်ဒြပ်စင်သည် ပေါင်းစပ်မှု့မရှိသော ဒြပ်စင်များကဲ့သို့ ရှားပါးစွာတွေ့ရသည်။
ရိုဒီယမ်ကို စီးပွားဖြစ် အနေဖြင့် ကြေးနီးများ နှင့် နီကယ်များ သန့်စင်မှု့များ သန့်စင်မှုများ အားဖြင့် ပေါ်ပေါက်လာသည်။
၎င်း ဖြစ်စဉ်တွင် ရေဒီယမ် ပမာဏ သည် ဝ.၁ ရာခိုင်နှုန်း ပါဝင်သည်။
ရေဒီယမ်အများစုကို တောင်အာဖရိက နှင့် ရုရှားနိုင်ငံများတွင် ထုပ်လုပ်ကြသည်။
၎င်း ဒြပ်စင်၏ ၁ နှစ်အတွင်းပြန်းမျှထုပ်လုပ်မှူသည် ၁၆ တန်ဝန်းကျင် ရှိသည်။
ကျန်းမာရေးအပေါ်သက်ရောက်မှုများ Rhodium ဒြပ်စင်များကို ရှားပါး တွေ့ရှိရသည်။
များစွာသော Rhodium compound များကြောင့် အဆိပ်သင့်ခြင်းများ၊ ကင်ဆာရောဂါများ ဖြစ်စေနိုင်သည်။
ထို့အပြင် Rhodium compounds များသည် အရေအပြားများကို ပြင်းထန်စွာ ထိခိုက်ဒဏ်ရာ ရစေသည်။
ဒြပ်စင်အလှည့်ကျဇယား ဘာသာပြန်ဆိုမှု ပရောဂျက်တွင် ပါဝင်သူ ကိုအောင်ကျော်ဆန်း ဘာသာပြန်ဆိုသည်။
ပန်းချီ ဝင်းဖေမြင့်ကို မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ မင်းဘူးမြို့နယ်တွင် အဖ မြေစာရင်းအင်စပက်တော် ဦးဘဂျမ်း၊ အမိ ဒေါ်တင်အေးတို့မှ ၁၉၅၁-ခုနှစ်တွင် မွေးဖွားသည်။
မွေးချင်း ၄ ယောက်အနက် ဒုတိယသားဖြစ်သည်။
၁၉၆၆-ခုနှစ်တွင် ဆယ်တန်းအောင်သည်။