kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
၎င်းတိုင်းပြည် နယ်ပယ်များသို့ မြတ်စွာဘုရား တရားဓမ္မစက်ဒေသနာတော် ဟောဖော်ညွှန်ပြ ဆုံးမတော်မူရန် ဒေသစာရီ ကြွချီတော်မူလျက် များစွာသော သုတ္တန်ဝိနည်းဒေသနာတော်များ ဟောကြားပညတ်တော်မူရာ တိုင်း, မြို့ ပြည် ဖြစ်၍ သာသနာတော်တွင် ထင်ရှားသော သာသနာဝင်ဌာနတစ်ခု ဖြစ်လေသည်။
ဝဇ္ဇီတိုင်းကြီးကား မြတ်စွာဘုရားလက်ထက်တော်၌ ထင်ရှားသော တိုင်းကြီးပင် ဖြစ်သော်လည်း ပဒေသရာဇ် အာဏာပိုင် မင်းတရားများ စိုးမိုးအုပ်ချုပ်သော တိုင်းပြည် မဟုတ်ဘဲ မင်းအများအုပ်ချုပ်သော တိုင်းကြီးဖြစ်၍ သာသနာတော်တွင်လည်း ဒေသနာတော် ဓမ္မစက် ထွန်းကားစည်ပင်ရာ တိုင်းနယ်ကြီးဖြစ်ကြောင်း၊ ၎င်းတိုင်းကြီးကို လိစ္ဆဝီ အမျိုးများ အုပ်ချုပ်ခွဲခန့်သဖြင့် လိစ္ဆဝီနိုင်ငံကြီး ဟူ၍လည်း ထင်ရှားကြောင်း၊ ၎င်း၏ မြို့တော်ကြီးလည်း များစွာသော သိက္ခာပုဒ်များ ပညတ်တော်မူရာ များစွာသော သုတ် ဒေသနာတော်များ ဟောကြားတော်မူရာဌာနဖြစ်၍ သာသနာတော်တွင် ထင်ရှားသော ဝေသာလီမြို့တော်ကြီး ဖြစ်ကြောင်း မှတ်ယူအပ်ကုန်၏။
၎င်းပြင် သာသနာနောက်ပိုင်းမှာ ၎င်းဝဇ္ဇီတိုင်းသား အဓမ္မဝါဒီများ၏ တရားဓမ္မကံမကျ ဝိနယဓမ္မနှင့် ဖီလာဖြစ်သော အဓမ္မဝါဒများ ဟောပြောကြခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ ဒုတိယသံဂါယနာတင်ရသဖြင့်လည်း သာလွန်ထင်ရှားသော သံဂါယနာတင်ရာ နိုင်ငံကြီးဖြစ်ခဲ့လေသည်။
၎င်းပြင် ဝိဒေဟတိုင်းသည် ရှေးကတိုင်းကြီး နိုင်ငံကြီး ဖြစ်ခဲ့သော်လည်း မြတ်စွာဘုရားလက်ထက်တော်၌ ဝဇ္ဇီတိုင်းအထဲတွင်ပါဝင်၍ မိထိလာမြို့တော်သည်လည်း မင်းနေပြည်မဟုတ်တော့ဘဲ ပုဏ္ဏားကြီးများ စိုးမိုးအုပ်ချုပ်သော မြို့မျှသာ ဖြစ်ခဲ့လေသည်။
ကောလိယတိုင်းမှာ မြတ်စွာဘုရားလက်ထက်တော်၌ များစွာသော သုတ်၊ ဝိနည်း ဒေသနာတော်မြတ် ဟောကြားပညတ်တော်မူရာ ဌာနဖြစ်သည့်အပြင် ရှေးသာကိယဇာတ် ဖြစ်လတ်စဉ်အခါကလည်း သက္ကတိုင်း၊ ကောလိယတိုင်း၊ ဒေဝဒဟတိုင်း ဟု သာကီဝင် ၃-တိုင်း ကွဲပြားလာခဲ့ကြကြောင်း ပိဋကတ်ကျမ်းဂန်များတွင် ထင်ရှားကုန်၏။
သို့ရာတွင် မြတ်စွာဘုရားလက်ထက်တော်၌မှာမူ ဒေဝဒဟတိုင်းသည် တိုင်းတစ်ခုအဖြစ် အသီးအခြား မင်းများ အုပ်ချုပ်စိုးစံလျက် ၎င်း၏မြို့တော်မှာ ရာမဂါမဖြစ်ကြောင်း မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်တော်မူပြီးနောက် ဓာတ်တော်များ တောင်းဆိုရာ၌ ၎င်းတို့လည်း မင်းမျိုးများဖြစ်ကြောင်း မြတ်စွာဘုရား၏ သရီရဓာတ်တော်များကို ရယူပူဇော်ထိုက်ကြောင်း မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်၌ လာသဖြင့် သာ၍ထင်ရှား၏။
မောရိယတိုင်း၊ ပိပ္ပလိဝနမြို့ ၎င်းမောရိယတိုင်းသည် မြတ်စွာဘုရားလက်ထက်တော်က ထင်ရှားရှိသော တိုင်းပင် ဖြစ်သော်လည်း ၎င်း၌မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော ဒေသနာတော် နည်းပါး၍ ပေတဝတ္ထုများ၌သာ ၎င်းမောရိယတိုင်း မင်းမျိုးများ၏ အကြောင်းအရာပါသည့် အပြင် မြတ်စွာဘုရားဓာတ်တော်များ ဝေဖန်တောင်းခံကြရာတွင်လည်း- မြတ်စွာဘုရားသည် မင်းမျိုးဖြစ်ကြောင်း၊ သူတို့လည်း မင်းမျိုးဖြစ်ကြောင်း၊ မြတ်စွာဘုရား သရီရဓာတ်တော်ကို ရယူပူဇော်ထိုက်ကြောင်း- သုတ်မဟာဝါ ဓာတ်တော် ဝေဖန်ရာ၌ လာသောကြောင့်၎င်းတိုင်းနှင့် မင်းမျိုးများ ဖြစ်သည်မှာ ထင်ရှား၏။
သို့ရာတွင် ထိုမောရိယမင်းမျိုးများမှာကား ဓာတ်တော်ဝေဖန် ရာတွင် မရှိကြသဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ သရီရဓာတ် သင်္ဂြိုဟ်ရာအရပ်မှ မီးသွေးမျှသာ ရလေသဖြင့် ၎င်းမီးသွေး စေတီမျှ တည်ကြရလေ၏။
၎င်း၏မြို့တော်ကား ပိပ္ပလိဝန-ဟု ထိုခေတ်ကခေါ်၍ အလွန်မထင်ရှားလှသော်လည်း သာသနာတော် နောက်ခေတ်၌ကား သာသနာဝင်တွင်မက ကမ္ဘာကြီးတစ်ခုလုံး ချီးကျူးရသော သာသနာ၌ ဘယ်အခါမှ မဖြစ်ဘူး မကြုံဘူးအောင် အထူးထောက်ပင့်ပြုစုတော်မူသော အသောကမင်းတရားကြီး လက်ထက် မှာမူ၎င်းမောရိယမင်းမျိုးများ အထူးထွန်းကားလျက် အထင်ရှားဆုံး ဖြစ်လာခဲ့လေ၏။
ဗူလိယတိုင်း၊ အလ္လကပ္ပမြို့ ၎င်းတိုင်းသည် မြတ်စွာဘုရားလက်ထက်တော်က အလွန်ကျော်ကြား ထင်ရှားခြင်း မရှိသော်လည်း၎င်းတို့သည် အသီးအခြား မင်းမျိုးများအုပ်ချုပ်သော နိုင်ငံတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ၎င်းဗူလိယတိုင်း၏မြို့တော်မှာ အလ္လကပ္ပဖြစ်ကြောင်း သို့ဖြစ်၍ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်၌- မြတ်စွာဘုရားလည်း မင်းမျိုးဖြစ်ကြောင်း၊ သူတို့လည်း မင်းမျိုးများဖြစ်ကြောင်း၊ သို့အတွက် သရီရဓာတ်တော်ကို ရယူပူဇော်ထိုက်ကြောင်း—(ဒီ၊၂၊၁၃၆) တောင်းဆိုသည်အားလျော်စွာ ဓာတ်တော်များ ဝေစုရသဖြင့် ထိုအလ္လကပ္ပမြို့တော်၌ပင် ဓာတုစေတီတော်မြတ် တည်ထားကိုးကွယ်ကြကြောင်းလာသဖြင့် သာသနာတော် ဓမ္မစက် ပြန့်နှံ့ရာဌာန တိုင်းနယ်ဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှား၏။
ဒက္ခိဏာ (ဏ)ပထတိုင်း၊ မဇ္ဈိမတိုက် (ဇမ္ဗူဒိပ် အလယ် ဗဟိုဌာန)၏ တောင်ဖက်၌တည်သော အဝန္တီ (မိန်းမတို့ကို အထူးစောင့်ရှောက်တတ်သော)-တိုင်း-နိုင်ငံ-နယ်ပယ်။
(ယင်း-သည် နွားကောင်း, နွားလှ, နွားချောတို့ ဖြစ်ထွန်း ပေါက်ဖွားရာ နယ်ပယ်ဖြစ်၏။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၁၅။
အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၅၅။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၄၃။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၇၈။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၁၁၃။
ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၃၂၉။
D.P.။
တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၁၀ ဣန္ဒြိယတိုက်၏ အလယ်၌ အနောက် သမုဒြာထိအောင် အရှေ့အနောက် ဖြတ်၍ တည်သော တောင်သည် ဝိဉ္ဈ-မည်၏။
ထိုတောင်၏တောင်ဖက်ကို(ဒက္ခိဏာပထ)ဣန္ဒြိယ တောင်ပိုင်း-ဟုခေါ်၏။
သပြေကန်၊ ကစ္စည်း၊ သျ။
၅၆၄။
သင်္ခတနည်းအားဖြင့် မြောက်ဖက်၌ ဟိမဝန္တာတောင်, တောင်ဘက်၌ ဝိဉ္ဈ တောင်တန်း, အရှေ့ဘက်၌ ဗင်္ဂလားအော် ခေါ်သော ဝင်္ဂါပသာဂရ အနောက်ဖက်၌ ယခု အာရေဗျ ခေါ်ကြသော-အာရဗပင်လယ်–အာရဗသာဂရ၊ ဤ ဆိုအပ်ပြီးသည် တို့မှ တောင်ဖက် နယ်ပယ် တလျှောက်ကို “ဒက္ခိဏာပထ”ဟု ခေါ်သည်။
ဗုဒ္ဓသာသနိက ပဌဝီဝင်။
၇၅-၆။
ဒမိလတိုင်း၏ တစိတ်အရပ်၊ သို့မဟုတ် ယခု ဒေခန်ခေါ်သော အရပ်။
D. P.။
ဣန္ဒြိယနိုင်ငံတွင် တောင်ဖက် ခရီး စဉ်သည်လည်းကောင်း, ဣန္ဒြိယတောင်ပိုင်းသည်၎င်း ဒက္ခိဏာပထ-မည်၏။
C. P. D.။
) တေန ခေါ ပန သမယေန အဝန္တိ-ဒက္ခိဏာပထော(ဒက္ခိဏပထော၊ သီ) အပ္ပဘိက္ခုကော ဟောတိ။
ဥဒါန၊၁၄၆။
ဒက္ခိဏပထေ အဝန္တိရဋ္ဌေ ဃနသေလပဗ္ဗတော နာမ အတ္ထိ။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၅၊၁၄၁။
တထာ (ဧဝံ-နာမကံ ရဋ္ဌံ) ဒက္ခိဏာပထော။
သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၄၆၁။
တံ (အဝန္တိရဋ္ဌံ) ပန မဇ္ဈိမဒေသတော ဒက္ခိဏဒိသာယံ။
တေနာဟ “ဒက္ခိဏာပထေ” (သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၃၀)တိ။
(ဝိ၊၃၊၂၈၄-၇။
ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၆၁။
) ဒက္ခိဏပထခေါ် မဇ္ဈိမအလယ်ပိုင်းမှ တောင်ဘက်ကြသော တိုင်းနိုင်ငံ ကလေးများရှိကြ၍ ၎င်းတိုင်းနိုင်ငံများ၌ကား အလယ်ပိုင်း တိုင်းနိုင်ငံလောက် မြတ်စွာဘုရား တရားဓမ္မစက် ဟောမြွက်တော်မူသောအားဖြင့် ထွန်းကားခြင်းမရှိသော်လည်း သုတ္တနိပါတ် စသော ခုဒ္ဒကနိကာယ်များ၌ များစွာလာရှိ၍ မြတ်စွာဘုရား သာသနာတော် မြတ် ပြန့်နှံ့ထွန်းလင်းရာ တိုင်းနယ်များဖြစ်ကြောင်း မှတ်သားအပ်ကုန်၏။
ဗာဝရီဆရာကြီးအကြောင်း ထိုသို့ သာသနာတော် ရောက်သဖြင့်လည်း အရှင်မဟာကစ္စာနမထေရ်သည် များသောအားဖြင့် ဒက္ခိဏပထ တောင်ပိုင်းနိုင်ငံများ၌ သီတင်းသုံးတော်မူသည်ကများ၍ သုတ္တန်များ ဟောကြားတော်မူသည့်အပြင် သုတ္တန်နိပါတ်လာ ဗာဝရီဆရာကြီးအကြောင်း အတ္ထုပ္ပတ်အားဖြင့်လည်း ထင်ရှားသည်။
၎င်းဗာဝရီ ဆရာကြီးကား သာဝတ္ထိမြို့တော်ကြီးမှ ဒက္ခိဏပထ တောင်ဘက်တိုင်း နိုင်ငံသို့ သွား၍ ဂေါဓာဝရီ မြစ်ကမ်းဝယ် အဿကမင်းနှင့် မုဠကမင်းတို့၏ တိုင်းနိုင်ငံ အလယ်၌ နေပြီးလျှင် ထိုမင်း ၂-ပါးတို့၏ ပူဇော်သက္ကာရကို ခံယူလျက်နေစဉ် ကြီးစွာသော ယဇ်ပူဇော်ပွဲကြီး ပြုလုပ်ပြီးသောအခါ၌ နတ်တစ်ပါး သတိပေးလာ၍ လောက ၃-ပါး၌ မြတ်စွာဘုရား ထင်ရှားပွင့်တော်မူလာကြောင်း သိသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအထံ များစွာသော ပြဿနာများကို လျှောက်ထားရန် အဇိတအစရှိသော တပည့်ကြီး ၁၆-ယောက်တို့ကို လွှတ်လိုက်၍၎င်းတပည့်အပေါင်းတို့လည်း မိမိတို့စိတ်ဖြင့် ကြံစည်အပ်သော ပြဿနာများကို စိတ်အားဖြင့် မေးလျှောက်ထားပြီး ဖြေကြားတော်မူသည်၏ အဆုံး၌ အားလုံး(ပင်) တရားတော်၏အရသာကို သိကြလျက် အသီးသီး မဂ်ဖိုလ်ကို ရကြလေကုန်၏။
၎င်းခရီးစဉ် အကြောင်းအရာများကို နောက်၌ ရေးလတ္တံ့ဖြစ်၍ ဤမျှလျှင် အကျဉ်းအားဖြင့် ရေးသား လိုက်ရပေသည်။
မုဠကတိုင်း, ကုရုတိုင်း ထိုမှတစ်ပါး ဆိုခဲ့ပြီးသော ဒက္ခိဏပထ တောင်ပိုင်းနိုင်ငံများတွင် အဝင်အပါ မုဠကတိုင်း၏ မြို့များဖြစ်သော ပတိဋ္ဌာနမြို့, မဟိံသမြို့များအပြင် အဝန္တိတိုင်း၏ မြို့ များဖြစ်သော ဥဇ္ဇေနီမြို့, ဂေါနဒ္ဓမြို့, ဝေဒိဿကမြို့များရှိကြောင်း၊ ၎င်းသုတ္တနိပါတ် ဗာဝရီဆရာကြီး၏ အတ္ထုပ္ပတ် ဝတ္ထုကထာ၌ပင် ထင်ရှားသည့်အပြင် မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ၊ ရဋ္ဌပါလသုတ်၌လည်း၎င်းအရှင်ရဋ္ဌပါလသည် ထုလ္လကောဋ္ဌိကမြို့၌ ထင်ရှားသော အမျိုးသားဖြစ်၍ မြတ်စွာဘုရားသည် ကုရုတိုင်း၎င်းမြို့သို့ ဒေသစာရီ ကြွချီလျက် တရားဓမ္မစက် မိန့်မြွက်ဟောပြသောအခါ ရဟန်းအဖြစ် တောင့်တ၊ ၎င်းရဟန်းအဖြစ်ကိုရသဖြင့် မိဂစီရဥယျာဉ်၌ တရားကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်လျက် နေ့သန့်စဉ်၎င်းကုရုတိုင်းကို အုပ်စိုးသော ကောရဗျမင်းသည် အရှင်ရဋ္ဌပါလအထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ တရားတော်နာကြောင်းလာ၍ ထိုကုရုတိုင်းမှာလည်း ထင်ရှား၍ မင်းတစ်ပါးအုပ်ချုပ်နေကြောင်း သိသာ၏။
မထုရဇ်မင်း ၎င်းပြင်လည်း အရှင်မဟာကစ္စာနမထေရ်သည် မထုရာမြို့တော်အနီး ဂုန္ဒာဝန ဥယျာဉ်၌ သီတင်းသုံးနေတော်မူစဉ်၎င်းမထုရဇ် ပြည်ကြီးကို အုပ်စိုးသော အဝန္တိပုတ္တ အမည် ရှိသော မထုရဇ်မင်းသည် ထိုဂုန္ဒာဝနာဥယျာဉ် အရှင်မဟာကစ္စာန မထေရ်အထံသို့ ချည်းကပ်၍ တရားတော်ကို နာရသဖြင့် ဥပါသကာအဖြစ်သို့ ရောက်ကြောင်း၊ သို့သော်လည်း ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်တော်မူကြောင်း၎င်းမင်းအား ပြောကြားသောအခါ “အကယ်၍သာ မြတ်စွာဘုရား ထင်ရှားစွာရှိပါမူ ယူဇနာ-၅၀ ဖြစ်စေ, ၁၀၀-ဖြစ်စေ တပည့်တော် သွားရောက်ဆည်းကပ်ရာ၏”ဟု မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ၌ပင် လာသဖြင့် ၎င်းအဝန္တိတိုင်းကြီး၏ အနီးအနားဖြစ်သော မထုရာမြို့ ၌ပင် ဘုရင်တစ်ပါး အုပ်ချုပ်ကြောင်း သိရ၏၊ သို့သော်လည်း၎င်းဘုရင်မှာ မြတ်စွာဘုရားလက်ထက်တော်ကပင် ဖြစ်စေကာမူ မြတ်စွာဘုရားအား မဖူးမမျှော်ရသည့်အပြင် တရားတော်ကိုပင် မနာလိုက်ရကြောင်း အရှင်မဟာကစ္စာနမထေရ်မြတ်နှင့် တွေ့ကြုံမှ တရားတော်ကို နာယူရကြောင်း ထင်ရှား၍- မြတ်စွာဘုရားလက်ထက်တော်က သာသနာတော်နှင့် စပ်လျဉ်းသော ထင်ပေါ် ကျော်ကြားခြင်းမရှိသော တိုင်းငယ်များ အများအပြား ရှိကြကုန်သည်မှာ ထင်ရှားကုန်၏။
ဤတိုင်းသည် တိုင်းကြီး ၁၆ တိုင်း၌ တတိုင်းအပါအဝင် ဖြစ်၏။
အံ၊၁၊၂၁၃။
တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၆ တတိယသင်္ဂါယနာ တင်ပြီးနောက် မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿထေရ်သည် ကသ္မီရဂန္ဓာရတိုင်းသို့ သာသနာပြုရန် မဇ္ဈန္တိကမထေရ်ကို စေလွှတ်သည်၊ ကသ္မီရနှင့် တွဲ၍သုံးသည်ကို ထောက်ဆက “ဂန္ဓာရတိုင်း၌ ကသ္မီရနယ်ပါဝင်၏” ဟု ယူဆဖွယ်ရှိသည် (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၄၈)။
တည်ရာအားဖြင့် ဂန္ဓာရတိုင်းသည် သိန္ဓုဝမြစ် အနောက်ဖက်မှာ တည်ရှိသည်ဟု သင်္ခတ ကျမ်းများမှာ အဆိုရှိသောကြောင့် မြေပုံ အနေကိုထောက်သော် ဣန္ဒြိယပြည် အနောက် မြောက်ဖက်စွန်း, သိန္ဓုမြစ် အနောက်ဖက် အာဖဂန်နစ္စတန်ပြည်နယ်အတွင်းမှာ ပါဝင် လျက်ရှိပြီး၎င်းအမည်ကို ယခုအိန္ဒိယတိုင်း သားများက ကန္ဒာဟာရ(သို့မဟုတ်)ကန္ဒာရ ဟု ခေါ်ဆိုကြသည် (ဗုဒ္ဓသာသနိက ပဌဝီဝင်)။
ထိုကျမ်းပါ မြေပုံအရဆိုလျှင် ကမ္ဘောဇတိုင်း, သိဝိတိုင်း, ကသ္မီရတိုင်း ၃-တိုင်းတို့၏ အကြား၌ ဂန္ဓာရတိုင်း တည်ရှိသည်။
ဤ ပက်ရှဝါ, ရဝါ(လ်)ပင်ဒီ ဒိစတြိတ်တို့သည် ဂန္ဓာရတိုင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။
မြို့တော်မှာ တက္ကသိုလ် ဖြစ်သည် (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၀၇)။
(တက္ကသီလာ) လည်းကြည့်။
ဘုရားရှင်လက်ထက် ပုက္ကုသာတိမင်းအုပ်စိုးသည် (မ၊ဋ္ဌ၊၄၊၁၉၄)။
ယူဇနာ ၃၀၀-ကျော် ကျယ်ဝန်း၍ တက္ကသိုလ်မြို့တော်နှင့် - ရာဇဂြိုဟ် ၁၉၂-ယူဇန, သာဝတ္ထိ ၄၅-ယူဇနာဝေးသည် (မ၊ဋ္ဌ၊၄၊၂၀၃)။
ပက္ကုသာတိမင်းက ဗိမ္မိသာရမင်းထံ လက်ဆောင်ပို့သော ကမ္ဗလာတို့သည် အဖိုး မဖြတ်နိုင်ဟု ဆိုသဖြင့်လည်းကောင်း, ဂန္ဓာရတိုင်းဖြစ် တသိန်းတန်ကမ္ဗလာနီဟု ဆိုသဖြင့်၎င်း ကမ္ဗလာကောင်းများ ထွက်ရာ တိုင်းဖြစ်သည် (မ၊ဋ္ဌ၊၄၊၁၉၆။
သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၀၆။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၇၊၂၆၈)။
ယခုအခါအိန္ဒိယ၌ သားမွေးစောင် အကျော်ကြားဆုံးနယ်မှာ ကသ္မီရဖြစ်၍ ဂန္ဓာရတိုင်း၌ ကသ္မီရနယ်ပါဝင်၏ဟု ယူဆဖွယ်ဖြစ်သည်။
ဘုရားရှင် စွယ်တော် ၄ ဆူအနက် တဆူမှာ ဤတိုင်း၌ တည်ရှိသည် (ဒီ၊၂၊၁၃၈)။
အဿကာနံ အဝန္တီနံ ဂန္ဓာရာနံ ကမ္ဗောဇာနံ။
(ဇာ၊၂၊၃၂၀။
ဝိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၄၈။
)ဂန္ဓာရာ ပဏ္ဍုကမ္ဗလာတိ ဂန္ဓာရရဋ္ဌေ ဥပ္ပန္နာ သတသဟဿဂ္ဃနကာ သေနာယ ပါရုတာ ရတ္တကမ္ဗလာ။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၇၊၂၆၇။
မဇ္ဈိမဒေသ၏ အနောက်မြောက် နိုင်ငံများဖြစ်ကြသော ဂန္ဓာရတိုင်း, ကသ္မီရတိုင်း စသော တိုင်းနိုင်ငံတို့မှာပင် မြတ်စွာဘုရားလက်ထက်တော်က သာသနာတော် ဓမ္မစက် ပြန့်နှံ့သဖြင့် ဂန္ဓာရတိုင်း၊ တက္ကသိုလ်မြို့တော်မှ ပုက္ကုသာတိမင်းကြီးသည် မြတ်စွာဘုရားအား ရည်ရော်မှန်းထားလျက် ရဟန်းပြုပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရား သီတင်းသုံးတော် မူရာ မဇ္ဈိမသို့ ထွက်ခွာကြွသွားကြောင်း၊ မြတ်စွာဘုရားနှင့်တွေ့ဆုံ၍ ဓာတုဝိဘင်္ဂသုတ် ဒေသနာတော်မြတ်ကို ကြားရ၍ အနာဂါမ်တည်ကြောင်း လာရှိသည်။
ကသ္မီရ (ပု၊ န) [ကာသ+မီရ၊ ကာသ ဒိတ္တိယံ သမ္ပတ္တိယာ ကာသန္တီတိ ကသ္မီရာ၊ မီရော။
ဓာန်၊ဋီ၊၁၈၅။
(ကၐ္မီရ-သံ)] ကသ္မီရတိုင်း။
(ဤတိုင်းသည် တတိယ သင်္ဂါယနာတင်ပြီးနောက် သာသနာပြုစေလွှတ်ရာ ကိုးတိုင်း ကိုးဌာနတို့တွင် အပါအဝင်ဖြစ်၍ မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿထေရ်က မဇ္ဈန္တိကထေရ်ကို သာသနာပြု စေလွှတ်သောတိုင်း ဖြစ်သည်။
တည်ရာဌာနကား ဟိမဝန္တာတောင်၏ အနောက်မြောက်စွန်း ပဉ္စာပ (ပန်ဂျပ်) နယ်၏ အရှေ့မြောက်ဖက်စွန်းနှင့် စပ်လျက် တည်ရှိသည်၊ မြို့တော်ဟောင်း အမည်မှာ သိရိနဂရ, ယခု မြို့အမည်မှာ ဆရင်နဂါ ဖြစ်သည်။
) ကီဝ ဒူရံ မဟာရာဇ ဣတော ကသ္မီရံ ဟောတိ။
မိလိန္ဒ၊၈၉။
တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၅ မဟာကပ္ပိနမင်းတရားလည်း ကသ္မီရတိုင်း၏ မြို့တော်ဖြစ်သော ပေါက္ခရဝတီမြို့မှ မင်း, မိဖုရား, မှူးမတ် ပရိသတ် အစုံနှင့် မြတ်စွာဘုရား သီတင်းသုံးတော်မူရာသို့ ရည်မှန်းလျက် ထွက်ခွာလာခဲ့ကြောင်း၊ မြတ်စွာဘုရားလည်း ၎င်းတို့အား ကြိုဆိုတရားဟောပြ၍ အားလုံး အရသာအမြိုက် နှစ်ခြိုက်စွာသုံးရကြောင်း မဇ္ဈိမနိကာယနှင့် ဓမ္မပဒ, ထေရာဂါထာတို့၌ လာသဖြင့် သာသနာတော်ကြီး အလွန်မပွားစီးသော်လည်း သာသနာတော်ဓမ္မစက် သက်ရောက်ကြောင်းကား ထင်ရှား၏။
တက္ကသိ(သီ)လာ (ထီ) [တက္က+သိ(သီ)လာ။
(တက္ၑၐိလာ-သံ)] တက္ကသိုလ်မြို့၊ တတ်ကောင်းစရာပညာမျိုးစုံနှင့် စပ်လျဉ်း၍–ကြံစည်-တီထွင်-ခြင်း အလေ့အထရှိရာ ယောက်ျားတို့ - တတ်သင့်–တတ်ထိုက်သော လောကီအတတ်ပညာများကို အယုတ် အလျော့မရှိ အပြီးတိုင် ပါရဂူမြောက်အောင်–ဆောင်ယူ–ဖြည့်စွက်ခြင်း-အမွှန်းတင်ခြင်း–အချောသပ်ခြင်း–ရှိရာ မြို့၊ ဂန္ဓာရတိုင်း၏ အတတ်မြို့တော်။
တက္ကသီလာယ(ဇာ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၀၇) န္တိ ဧဝံ-နာမကေ နဂရေ။
တက္ကနံ တက္ကော၊ ဦဟနံ ဦနပူရဏန္တိ အတ္ထော။
သော သီလံ သဘာဝေါ ယတ္ထာတိ တက္ကသီလာ။
ပုရိသကာရေန ဦနော၊ သော တတ္ထ ဂန္တွာ တ’မူနံ ပူရေတီတိ တိဿံ တက္ကသီလာယံ။
ဇာ၊ဋီ၊၁၊၃၊ ၂၈။
(ဇာ၊ဋီ၊၁၊၁၃၊ ၁၂၂။
ဓာန်၊ဋီ၊၂၀၀။
) ဦဟ ဝိတက္ကေ။
ဦဟန္တျနေနာတိ ဦဟော။
တက္ကဦဟ-သဒ္ဒါ စေတ္ထ အဇ္ဈာဟာရဝါစကာပိ ဘဝန္တိ၊ အဇ္ဈာဟာရံ နာမ ဦနပူရဏတ္ထမဓိကပ္ပဘေဒါဟရဏံ (မဓိကောပါဒါနံ၊ စိန္တာမဏိ၊ ဋီကာ)။
“အဇ္ဈာဟာရော တက္ကဦဟာတ”ဟိ အမရကောသေ (၅၊ ၃) ဝုတ္တံ။
(ဤနည်း အရ သီလာ-၌ ဤ-ကို ဣရဿ-ပြုမှ နိုင်ငံခြား လိပျန္တရများနှင့် နှီးနှောညီညွတ်၍ အပြစ် လွတ်မည်။
ဗုဒ္ဓသာသနိက။
သင်္ခတ နည်းအားဖြင့် “တက္ၑ (တက်သျှ) ၐိလာ (ဆီလာ)”တက္ခ(ပါဠိပြန်၍) = ထုချေ ရိုက်ခွဲ အပ်သော+သိလာ(ပါဠိပြန်၍) = ကျောက်ခဲ ရှိသောကြောင့် “တက္ခသိလာ” တက္ခသိုလ် ခေါ်သည်။
“တက္ခာ တစ္ဆိတာ တနုကတာ သိလာ ယဿံ သာ တက္ကသိလာ၊ သေဝ ဝဏ္ဏဝိကာရနိရုတ္တိနယေန တက္ကသိလာ”ဟု ဝစနတ္ထပြု။
ယင်း-၁၄၀။
အကျယ် ထို၌ ကြည့်။
) တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၉ (တက္ကသိုလ်မြို့ဟောင်းသည် ဣန္ဒြိယနိုင်ငံ ပန်ဂျပ်ပြည်နယ်အတွင်း “ရာဝလပိဏ္ဍိ”မြို့မှ အနောက်မြောက် မိုင်-၂၀ ဣန္ဒြိယနိုင်ငံ၏ မြို့တော် “နယူးဒေလီ”မှ ၄၉၇-မိုင် ဝေးကွာသော အရပ်၌ တည်ရှိ၏။
(Buddhist Shrines in India.) တက္ကသိလာ-သည် သိန္ဓုမြစ်၏ အနီး၌ တည်၏။
(ထောမ။
) ဂန္ဓာရတိုင်း၏ မြို့တော်ဖြစ်သည့် (TAXILA)ဟူသော နာမည်သည် ဂရိတ်ရိုမန်တို့၏ အခေါ်ဖြစ်သည် (The Early History of India.) ဘာရတ မင်းသားသည် ဂန္ဓာရတိုင်းပြည်ကို အောင်မြင်ပြီးနောက် ဂန္ဓာရတိုင်း၌ သား ၂-ယောက်အတွက် မြို့ ၂မြို့ကို တည်ထောင်ရာ သားတစ်ယောက်ဖြစ်သော တက္ၑ၏ အမည် ဖြင့်(တက္ၑိလာ)မြို့ကို တည်ထောင်သည်။
(ရာမာယဏ။
သဒ္ဒသာဂရ။
စိန္တာမဏိ။
) ရှေးအခါက အလောင်းတော်သည် ထို“တက္ၑ”မြို့တော်၌ ဦးခေါင်းကို ဖြတ်၍ အလှူခံ ၁-ဦးအား လှူခဲ့ဘူးသည်ကို စွဲ၍ “တက္ၑၐိရ”ဟု နာမည်တွင်သည်။
(ဖာဟိယန်ခရီးစဉ်။
) (ကန္တီယတိ ဆိန္ဒီယတီတိ တက္ကော၊ တက္ကော သိရော ယဿံသာ တက္ကသိလာ?။
) ပန်ဂျပ် ပြည်နယ်အတွင်း ရာဝလပိဏ္ဍိဒိစတြိဒ်၌ တည်ရှိသည့် “တက္ၑိလာ” အမည်ဖြင့် ခေါ်ဝေါ် သမုတ်အပ်သောအရပ်သည် ရှေးက တက္ကသိလာ-ဖြစ်ကြောင်း သိမှတ်ကြသည်။
(“ဘာရတဗောဒ္ဓသိဒ္ဓဋ္ဌာန” သီဟိုဠ်ဘာသာ စာအုပ်။
) တက္ကသိုလ်ပြည် ပညာတော်သင်များ သမားတော် (ဆေးဆရာ) ဇီဝက (ဝိ၊၃၊၃၇၉) အင်္ဂုလိမာလ-သတိုးသား (မ၊၃၊၂၂၇-၈။
ထေရ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၂၅-၆), ဝေလာမပုဏ္ဏား (အံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၆၈) သုသိမလုလင် (ခုဒ္ဒက၊ဋ္ဌ၊၁၆၆-၇။
သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၉၄), အလောင်းတော်ကုန်သည် ကပ္ပဋ (ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၇၉၊ ၈၀), ပသေနဒီမင်းသား မဟာလိစ္ဆဝီ မင်းသား ဗန္ဓုလမင်းသား(ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၁၅) သာဝတ္ထိပြည်မှ နွားသတ်သမား၏သား(ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၁၄), အလောင်းတော် စူဠဓနုဂ္ဂဟ (ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၄၆), ယသဒတ္တသတိုးသား (ထေရ၊ဋ္ဌ၊၂၊၆၇၊ ၆၉) အလောင်းတော် အကိတ္တိသူဌေးသား(စရိယာ၊ဋ္ဌ၊၂၁), ကုရုမင်းသား အလောင်းတော်ဓနဉ္စယ(စရိယာ၊ဋ္ဌ၊၃၆။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၃၁) နန္ဒပုဏ္ဏား(စရိယာ၊ဋ္ဌ၊၁၆၃။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၅၊၂၄), ကဉ္စနသူဌေးသား (စရိယာ၊ဋ္ဌ၊၁၉၄) ပဉ္စာဝုမင်းသား(ဇာ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၉၀)။
ဗြဟ္မဒတ်မင်းသား (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၁၊၄၂၀၃။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၅၃၊ ၃၁၅-၆၊ ၃၅၉၊ ၃၆၀၊ ၃၈၄) အလောင်းတော် ပုဏ္ဏားအမျိုးသား (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၂၅၊ ၂၄၀၊ ၃၂၄။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၃၊၇၃၊ ၈၅၊ ၂၈၉), အလောင်းတော် သောမဒတ္တပုဏ္ဏား(ဇာ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၅၀), အလောင်းတော် တိရီဋဝစ္ဆသတိုးသား (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၈၅), ဘောဇနသုဒ္ဓိကမင်းသား(ဇာ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၈၈) အလောင်းတော်ပုရောဟိတ်အမတ်(ဇာ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၉) ကုဏ္ဍလကုမာရပုဏ္ဏားလုလင် (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၇), သေတကေတုလုလင် (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၁၈၊ ၂၂၀) အလောင်းတော် ကဏှသတိုးသား (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၄၊၇), အလောင်းတော် ဇုဏှ (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၄၊၉၇-၈ အလမ္ပာယ်ဆရာ ဒေဝဒတ်အလောင်းလုလင် (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၄၊၄၅၉), သိဝိမင်းသား (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၄၊၄၀၂), ဇောတိပါလလုလင် (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၅၊၁၃၅) သုတသောမမင်းသား (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၅၊၄၉၆), ပိင်္ဂုတ္တရလုလင် (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၆၊၁၈၆), မရုတ္တပုဏ္ဏား (သဟဿဝတ္ထုပ္ပကရဏ။
သီ-မူ။
ရသဝါဟိနီ။
၄၂)။
တက္ကသိုလ်နှင့် ရာဇဂြိုဟ် အချင်းချင်း မဟာမိတ်နိုင်ငံ(မ၊ဋ္ဌ၊၄၊၁၉၄)။
တက္ကသိုလ်၌ အလောင်းတော် မင်းပြု (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၁၊၄၂၀-၃။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၉၉-၂၀၀)။
အမျိုးယုတ်သူ “စဏ္ဍာလတို့ တက္ကသိုလ်၌ ပညာသင်ခွင့် မရ(ဇာ၊ဋ္ဌ၊၄၊၃၉၀-၁)။
(–ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၉၆။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၉၃။
ဝိမာန၊ဋ္ဌ၊၉၈။
ထေရ၊ဋ္ဌ၊၁၊၄၁၆။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၀၃၊ ၃၃၆၊ ၄၇၂။
စသည်။
) ကိုးကား Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားဖူးခရီး Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်း Category:ဗုဒ္ဓခေတ်။
(၁၀၈) ကွက် စက်လက္ခဏာတော် (၁) လှံမ၊ (၂) အိမ်မွန် = ကျက်သရေတိုက်၊ (၃) ဇလပ်ပန်း၊ (၄) လည်ရေးသုံးဆင့်၊ (၅) ဦးဆောက်ပန်း = ဦးစိုက်ပန်း၊ (၆) ထမင်းပွဲ၊ (၇) အင်းပျဉ်ဝန်း = ရွှေသလွန်တော်၊ (၈) ချွန်းတောင်း၊ (၉) ပြာသာဒ်၊ (၁၀) တုရိုဏ်တိုင် = တံခါးတိုင်၊ (၁၁) ထီးဖြူတော်၊ (၁၂) သံလျက်၊ (၁၃) ထန်းရွက်ယပ်ဝန်း၊ (၁၄) ဥဒေါင်းမြီးစီးယပ်၊ (၁၅) သင်းကျစ် တော်၊ (၁၆) ပတ္တမြားကျောက်မျက်၊ (၁၇) အရောင် တဖိတ်ဖိတ်လက်သော စားတော်ခွက်၊ (၁၈) မုလေး ပန်းဆိုင်း၊ (၁၉) ကြာညို၊ (၂၀) ကြာနီ၊ (၂၁) ကြာ ဖြူ၊(၂၂) ကြာပဒုမ္မာ၊ (၂၃) ကြာပုဏ္ဍရိက်၊ (၂၄) မုန်ညင်းစေ့ စသည်ဖြင့် ပြည့်သောအိုး၊ (၂၅) ထို့အတူ ဖလား၊ (၂၆) သမုဒ္ဒရာ၊ (၂၇) စကြဝဠာ တောင်၊ (၂၈) ဟိမဝန္တာတောင်၊(၂၉) မြင်းမိုရ်တောင်၊ (၃၀) နေဝန်း၊ (၃၁) လဝန်း၊ (၃၂) နက္ခတ်များ၊ (၃၃-၃၆) ကျွန်းငယ်အရံ နှစ်ထောင်နှင့် တကွသော ကျွန်းကြီး လေးကျွန်း၊ (၃၇) အခြံအရံပရိသတ် ရတနာ (၇)ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော စကြာမင်း၊ (၃၈) လက်ျာရစ် ခရုသင်းဖြူ၊ (၃၉) ရွှေ ငါးကြင်းအစုံ၊ (၄၀) လက်နက်စက်။
(၄၁-၄၇) ဂင်္ဂါမြစ်ကြီး ခုနစ်မြစ်၊ (၄၈-၅၄) တောင်စဉ် တောင်ရံ ခုနစ်လုံး၊ (၅၅-၆၁) သီတာ ခုနစ်တန်၊ (၆၂) ဂဠုန်ငှက်မင်း၊ (၆၃) မိကျောင်း၊ (၆၄) တံခွန်လျား၊ (၆၅) တံခွန်ကုက္ကား၊ (၆၆) ရွှေသံလျင်း၊ (၆၇) ရွှေရောင်တောက်သည့် သားမြီးယပ်၊ (၆၈) ကေလာသငွေတောင်၊ (၆၉) ခြသေ့င်္မင်း၊ (ရဝ) ကျားမင်း။
(၇၁) ဝလာဟကမြင်းမင်း၊ (၇၂) ဥပေါသထဆင်မင်း သို့မဟုတ် ဆဒ္ဒန်ဆင်မင်း၊ (၇၃) ဗာသုကီနဂါး မင်း၊ (၇၄) ရွှေဟင်္သာမင်း၊ (၇၅) ဥသဘနွားမင်း၊ (၇၆) ဧရာဝဏ်ဆင်မင်း၊ (၇၇) ရွှေမကရ်း၊ (၇၈) ရွှေလှေ၊ (၇၉) ဗြဟ္မာမင်း၊ (၈၀) သားနှင့်တကွသော နို့စားနွားမ။
(၈၁) ကိန္နရာ (ဖို-မ)၊ (၈၂) ကရဝိက်ငှက်မင်း၊ (၈၃) ဥဒေါင်းမင်း၊ (၈၄) ကြိုးကြာငှက်မင်း၊ (၈၅) စက္ကဝါက်ငှက်မင်း၊ (၈၆) ဇီဝဇိုဝ်းငှက်မင်း၊ (၈၇-၉၂) ကာမာဝစရ နတ်ပြည်ခြောက်ထပ်၊ (၉၃-၁၀၈) ရူပါဝစရ ဗြဟ္မာပြည် (၁၆)ထပ်။
ဖားအောက်တောရဆရာတော် စက်တော်ရာ ဘုရားရှိခိုး အတိုင်းမသိ၊ ကျေးဇူးရှိသား၊ မုနိသကျ၊ ဂေါတမ၏၊ ပါဒမြတ်ကျော်၊ ဖဝါးတော်၌၊ ထွန်းပေကျစ်လျစ်၊ တစ်ရာ့ရှစ်ကို၊ စိစစ်လျှင်ထွေ၊ လျှင်းလျှင်းရေပိန့်။
ချီလေအစ၊ (၁-၂) လှံမ, အိမ်မွန်၊ (၃) သုံးတန်ပွင့်ချပ်၊ ဇလပ်ပျံ့မွှေး၊ (၄) လည်ရေးသုံးဆင့်၊ (၅) လှတင့်ထွန်းတောက်၊ ဦးဆောက်ပန်းက၊ (၆) ဖြူဆွရောင်မောင်း၊ ဦးဘောင်းမကွဲ၊ စားပွဲတည်ခင်း၊ (၇) အင်းပျဉ်ဝန်းနှင့်၊ (၈-၉) ချွန်းတောင်း, ပြာသာဒ်၊ (၁၀) အထွတ်မြင့်ခိုင်၊ တံခါးတိုင်က၊ (၁၁-၁၂) ဖြူဆွပြိုးပြက်၊ ထီး, သံလျက်နှင့်၊ (၁၃) ထန်းရွက်ယပ်ဝန်း၊ (၁၄) ရွှန်းရွှန်းရောင်မောင်း၊ ဥဒေါင်းမြီးယပ်၊ (၁၅) သင်းကျပ်ရွှေပြား၊ (၁၆) ပတ္တမြားကျောက်မျက်၊ (၁၇) စားခွက်ရောင်ပြေး၊ (၁၈) မုလေးပန်းဆိုင်း၊ (၁၉-၂၃) တုနိုင်းမရ၊ ပွင့်လှအပြား၊ ငါးပါးကြာမျိုး၊ (၂၄) ပြည့်သည့်အိုးနှင့်၊ (၂၅) ပြည်ဖြိုးဖလား၊ (၂၆) ရေငြားသမုဒ္ဒရာ၊ (၂၇) စကြဝဠာတောင်မွန်၊ (၂၈) ဟိမဝန်တောချောင်၊ (၂၉) မြင်းမိုရ်တောင်နှင့်၊ (၃၀-၃၁) ထွန်းပြောင်နေ,လ၊ (၃၂) နက္ခတ္တက၊ (၃၃-၃၆) ဒီပ လေးသွယ်၊ ကျွန်းငယ် ရံဆောင်၊ (၃၇) ဘုန်းခေါင်စကြာမင်း၊ (၃၈) ခရုသင်း ဖြူနစ်၊ ဗွေရစ်လက်ျာ၊ (၃၉) ရွှေဝါအဆင်း၊ ငါးမင်း စုံလျက်၊ (၄၀) လက်နက်စက်က၊ (၄၁-၄၇) ရေတွက် သင်္ချာ၊ ဂင်္ဂါ ခုနစ်တန်၊ (၄၈-၅၄) တောင်ရံ ခုနစ်လုံး၊ (၅၅-၆၁) အိုင်ထုံး ခုနစ်ကွက်၊ (၆၂) ငှက်ဂဠုန်မင်း၊ (၆၃) မြစ်တွင်းကိန်းအောင်း၊ မိကျောင်းရေသား၊ (၆၄) တံခွန်လျားနှင့်၊ (၆၅) ကုက္ကားတံခွန်၊ (၆၆) မင်းတန် သံလျင်း၊ (၆၇) အဆင်းရွှေလား၊ သားမြီးလေဆောင်၊ (၆၈) ငွေတောင် ကေလာသ၊ (၆၉-ရဝ) သီဟ, ဗျဂ္ဃါ၊ (၇၁)ဝလာဟမြင်း၊(၇၂) ဆင်မင်းမြတ်စွာ၊ ဥပေါသထာ ယာဉ်မွန်၊ ဆဒ္ဒန်တူပြီ၊ (၇၃) ဗာသုကီမည်ရင်း၊ နဂါး မင်းနှင့်၊ (၇၄) ဟင်္သာရွှေလား၊ (၇၅) နွားဥသဘမွန်၊ (၇၆) ဧရာဝဏ် တစ်ခဏ်း၊ (၇၇) ရွှေမကရ်း တစ်ထွေ၊ (၇၈) ရွှေလှေလျှံဝါ၊ (၇၉) ဗြဟ္မာထွတ်ဖျား၊ (၈၀) သားနှင့်တကွ၊ နွားမနို့ညစ်၊ (၈၁) အချစ်မြဲစွာ၊ ကိန္နရာ ဖို,မ၊ (၈၂) သဒ္ဒမဆိတ်၊ ကရဝိက်တွန်ညောင်း၊ (၈၃-၈၄) ဥဒေါင်း, ကြိုးကြာ၊ (၈၅) သံသာစက္ကဝါက်၊ (၈၆) စုံလျက်ဇီဝဇိုဝ်း၊ (၈၇-၉၂) မိုးဝဘုံသာ၊ ဆကာမာနှင့်၊ (၉၃-၁၀၈) ဗြဟ္မာဘုံရပ်၊ ဆယ့်ခြောက်ထပ်လည်း၊ ယှဉ်စပ်မကင်း၊ ခပင်းများစွာ၊ ရံစကာနှင့်၊ စကြာချေမွန်၊ တင့်တယ်ဟန်ကို၊ မိုးစွန်ဘုံဖျား၊ သိကြားဗြဟ္မာ၊ တူရေး လှာလည်း၊ ဘယ်မှာတမျှ၊ အတုရချိမ့်၊ အသမသမာ၊ သုံးလူ့ချာ၏၊ ရတနာလျှံဝင်း၊ နီဆင်းစင်သန့်၊ အကန့် တစ်ထောင်၊ ထွန်းပြောင်သိင်္ဂါ၊ သန္တာအကွပ်၊ ထိန်လျပ်ပုံတောင်း၊ ညိုမောင်းကျောက်မျက်၊ ခြေတော်စက်ကို၊ စုံမက်မြတ်နိုး၊ ရှိလျှင်ခိုးသည်၊ အကျိုးကောင်းမွန်၊ မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ် နိဗ္ဗာန်ထုတ်ချောက် ရောက်စေ သောဝ်...။
(ဂုဠှတ္ထဒီပနီကျမ်း ပထမတွဲ၊ တောင်ခွင် သာသနာပိုင်ဆရာတော်) ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ။
နိရောဓသမာပတ် ဆိုသည်မှာ ဗုဒ္ဓဘာသာတရားဓမ္မတွင် အမြင့်မြတ်ဆုံးသော သမထနှင့် ဝိပဿနာ အကျင့်တစ်ရပ်ဖြစ်ပြီး၊ စိတ်၊ စေတသိက်၊ စိတ္တဇရုပ်တို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသို့ ရောက်ရှိသည့် အခြေအနေကို ဆိုလိုသည်။
၎င်းသည် အနာဂါမ်အရိယာ သို့မဟုတ် ရဟန္တာအရှင်မြတ်များသာ ဝင်စားနိုင်သော အဆင့်မြင့်တရားတစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ လောကီဈာန်သမာပတ် (၈)ပါးကို ကျွမ်းကျင်စွာ ရရှိထားသူများသာ အောင်မြင်နိုင်သည်။
ဤတွင် နိရောဓသမာပတ်၏ အဓိပ္ပါယ်၊ ဝင်စားရခြင်းအကြောင်း၊ ဝင်စားပုံနှင့် ၎င်း၏ ထူးခြားချက်များကို အကျယ်ဖော်ပြပါမည်။
နိရောဓသမာပတ်၏ အဓိပ္ပါယ် “နိရောဓသမာပတ်” ဟူသည်မှာ ပါဠိဘာသာဖြင့် “နိရောဓ + သမာပတ္တိ” ဟူသော စကားလုံးနှစ်ခု ပေါင်းစပ်ထားခြင်းဖြစ်ပြီး၊ နိရောဓ = ချုပ်ငြိမ်းခြင်း၊ သမာပတ္တိ = ရောက်ရှိခြင်း၊ ဝင်စားခြင်း၊ ဟူ၍ အဓိပ္ပါယ်ရသည်။
ထို့ကြောင့် နိရောဓသမာပတ်ဆိုသည်မှာ- စိတ်, စေတသိက်, စိတ္တဇရုပ်တို့၏ ချုပ်ခြင်း (စိတ်, စေတသိက်တို့၏ မဖြစ်ခြင်း)၊ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၈၆။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၃၄၄။
သာရတ္ထ၊၁၊၃၈၁။
မဏိမဉ္ဇူ၊၁၊၅၀၀။
) နာမက္ခန္ဓာ တရား (၄)ပါးတို့၏ မဖြစ်ခြင်းသည် နိရောဓသမာပတ်မည်၏။
သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၂၅။
) ဤအခြေအနေတွင် စိတ်နှင့် စေတသိက်တို့ လုံးဝမဖြစ်ပေါ်ဘဲ၊ စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်များ (စိတ္တဇရုပ်) လည်း ရပ်တန့်သွားသည်။
၎င်းသည် နိဗ္ဗာန်၏ အခြေအနေနှင့် ဆင်တူသော်လည်း၊ ယာယီအားဖြင့်သာ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းဖြစ်ပြီး၊ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်ကဲ့သို့ အမြဲတမ်းမဟုတ်ပေ။
နိရောဓသမာပတ် ဝင်စားရခြင်းအကြောင်း နိရောဓသမာပတ်ကို ဝင်စားရခြင်းမှာ သင်္ခါရတရားများ (ရုပ်-နာမ်၏ ဖြစ်ခြင်း-ပျက်ခြင်း) ၌ ငြီးငွေ့မှုကြောင့်ဖြစ်သည်။
အနာဂါမိ သို့မဟုတ် ရဟန္တာများသည်- လောကီဈာန်သမာပတ် (၈)ပါး (ရူပဈာန် ၄-ပါး၊ အရူပဈာန် ၄-ပါး) ကို ရရှိထားပြီး၊ သင်္ခါရတရားများ၏ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ သဘောကို ထိုးထွင်းသိမြင်ပြီးနောက်၊ ဤဖြစ်ခြင်း-ပျက်ခြင်းများကို ငြီးငွေ့သဖြင့်၊ “စိတ်-စေတသိက်-စိတ္တဇရုပ်တို့ ချုပ်ငြိမ်းသွားပြီး၊ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတ်ကဲ့သို့ ချမ်းသာစွာ နေထိုင်နိုင်ရန်” ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် နိရောဓသမာပတ်ကို ဝင်စားကြသည်။
ဤသည်မှာ သင်္ခါရတရားများ၏ ပဝတ္တိဘေဒ (ဖြစ်ခြင်း-ပျက်ခြင်း၏ အထူးအပြား) ကို ငြီးငွေ့ပြီး၊ စိတ်မရှိသည့် အခြေအနေ (အစိတ္တကာ) သို့ ရောက်ရှိလိုသော ဆန္ဒကြောင့် ဖြစ်သည်။
ကသ္မာ သမာပဇ္ဇန္တီတိ သင်္ခါရာနံ ပဝတ္တိဘေဒေ ဥက္ကဏ္ဌိတွာ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ အစိတ္တကာ ဟုတွာ “နိရောဓံ နိဗ္ဗာနံ ပတွာ သုခံ ဝိဟရိဿာမာ”တိ သမာပဇ္ဇန္တိ။
(ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၃၄၇။
) နိရောဓသမာပတ် ဝင်စားပုံ နိရောဓသမာပတ်ကို ဝင်စားရန် အနာဂါမိ သို့မဟုတ် ရဟန္တာသည် အောက်ပါအဆင့်များကို လိုက်နာရသည်- ၁။
ဈာန်သမာပတ် (၈)ပါးကို အစဉ်ဝင်စားခြင်း ပထဝီကသိုဏ်း စသည့် ကသိုဏ်းနိမိတ်တစ်ခုကို အာရုံယူကာ ပဌမဈာန်သို့ ဝင်စားသည်။
ပဌမဈာန်မှ ထပြီး၊ ၎င်း၏ နာမ်တရားများကို အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ လက္ခဏာရေးသုံးတန်ဖြင့် ဝိပဿနာရှုသည်။
ထိုနည်းတူ၊ ဒုတိယဈာန်၊ တတိယဈာန်၊ စတုတ္ထဈာန်၊ အာကာသာနဉ္စာယတန၊ ဝိညာဏဉ္စာယတန၊ အာကိဉ္စညာယတနဈာန်တို့ကို အစဉ်လိုက် ဝင်စား၍ ဝိပဿနာရှုသည်။
ပုဗ္ဗကိစ္စ (၄)ပါး ပြုလုပ်ခြင်း အာကိဉ္စညာယတနဈာန်မှ ထပြီးနောက်၊ နိရောဓသမာပတ်မဝင်မီ အောက်ပါ ပုဗ္ဗကိစ္စ (၄)ပါးကို ပြုလုပ်ရသည်- ပရိက္ခရာများ မပျက်စီးရန် အဓိဋ္ဌာန်ခြင်း - ကျောင်း၊ သင်္ကန်းစသည့် ပရိက္ခရာ (၈)ပါးကို ကာကွယ်ရန် စိတ်ဖြင့် အဓိဋ္ဌာန်ထားသည်။
သံဃာ့ကိစ္စကို ဆင်ခြင်ခြင်း - သံဃာတော်က ကိစ္စတစ်ခုအတွက် လိုအပ်လျှင် ထနိုင်ရန် ဆင်ခြင်သည်။
ဘုရားရှင်၏ ခေါ်ယူမှုကို ဆင်ခြင်ခြင်း - ဘုရားရှင်က သိက္ခာပုဒ်ပညတ်ရန် ခေါ်လျှင် ထနိုင်ရန် ဆင်ခြင်သည်။
အာယုသင်္ခါရကို ဆင်ခြင်ခြင်း - မိမိ၏ ကျန်ရှိသော အသက်ကာလကို ဆင်ခြင်၍၊ အသက်မကုန်မီ ထနိုင်ရန် စီမံသည်။
နေဝသညာနာသညာယတနဈာန်မှ နိရောဓသို့ ဆိုက်ရောက်ခြင်း ပုဗ္ဗကိစ္စပြီးနောက်၊ နေဝသညာနာသညာယတနဈာန် (သညာမရှိ-သညာမဟုတ်ဟူသော ဈာန်) သို့ ဝင်စားသည်။
ဤဈာန်တွင် ဇောစိတ် တစ်ကြိမ် သို့မဟုတ် နှစ်ကြိမ် ဖြစ်ပြီးနောက်၊ နိရောဓသမာပတ်သို့ ဆိုက်ရောက်သွားသည်။
နိရောဓသမာပတ်၏ ထူးခြားချက်များ ၁။
သေသူနှင့် နိရောဓသမာပတ်ဝင်သူ၏ ကွာခြားချက် သေသူ - ဇီဝိတိန္ဒြေ (အသက်) ကုန်သည်၊ ကမ္မဇတေဇော (ကံကြောင့်ဖြစ်သော အပူ) ငြိမ်းသည်၊ စက္ခု (မျက်စိ) စသည့် ဣန္ဒြေ (၆)ပါး ပျက်စီးသည်။
နိရောဓသမာပတ်ဝင်သူ - ဇီဝိတိန္ဒြေ မကုန်၊ ကမ္မဇတေဇော မငြိမ်း၊ ဣန္ဒြေ (၆)ပါး မပျက်စီးဘဲ ရှိနေသည်။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၈၆၊ ၂၉၀။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၃၄၄-၃၅၀။
(သာရတ္ထ၊၁၊၃၈၀-၃၈၂။
သဘာဝအရ ခွဲခြားမှု နိရောဓသမာပတ်သည် သင်္ခတ (ဖြစ်-ပျက်ရှိသော) သို့မဟုတ် အသင်္ခတ (ဖြစ်-ပျက်မရှိသော)၊ လောကီ သို့မဟုတ် လောကုတ္တရာဟူ၍ ခွဲခြားမပြောနိုင်ပေ။
သို့သော် နိပ္ဖန္န (ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်သော) နှင့် အနိပ္ဖန္န (ထင်ရှားမဖြစ်သော) ဟူသော နှစ်မျိုးတွင် “နိပ္ဖန္န” ဟု ဆိုထိုက်သည်။
နိရောဓသမာပတ် ဖြစ်ကြောင်း (၅)ပါး နိရောဓသမာပတ် ဖြစ်ပေါ်ရန် အောက်ပါ အကြောင်းတရား (၅)ပါး ပြည့်စုံရသည်- ကာယ၊ ဝစီ၊ စိတ္တသင်္ခါရ (၃)ပါး၏ ငြိမ်းခြင်း - ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ်ဖြင့် ဖြစ်သော သင်္ခါရများ ငြိမ်းသွားခြင်း။
သမထ၊ ဝိပဿနာ စွမ်းအင် (၂)ပါး ပြည့်စုံခြင်း - ဈာန်အောင်မြင်မှုနှင့် ဉာဏ်ထက်မြက်မှု။
ဉာဏ် (၁၆)ပါး ဖြစ်ခြင်း - အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ စသည့် ဝိပဿနာဉာဏ် (၈)ပါးနှင့် လောကုတ္တရာဉာဏ် (၈)ပါး။
သမာဓိ (၉)ပါး ဖြစ်ခြင်း - သမာပတ် (၈)ပါးနှင့် ၎င်း၏ ဥပစာဈာန် (၁)ပါး။
ဝသီဘော (၅)ပါးဖြင့် ကျွမ်းကျင်ခြင်း - သမာပတ် (၈)ပါးကို ကျွမ်းကျင်စွာ လေ့ကျင့်ထားခြင်း။
(ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၃၄၄-၃၄၆။
) နိရောဓသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိတွာ နိသီဒိ။
ဝိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၆၆။
(က) စိတ္တစေတသိကာနံ အပ္ပဝတ္တိသင်္ခါတဿ နိရောဓဿ သမာပတ္တိ နိရောဓသမာပတ္တိ။
ဝိဘာဝိနီ၊၂၇၇။
(ခ) နိရောဓသမာပတ္တိယာတိ အဝတွာ နိရောဓဿာတိ ဝဒန္တော နိရောဓော ဓဝသမာပတ္တိ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗတော နိရောဓသမာပတ္တီတိ အတ္ထံ ဒဿတိ၊ မဏိမဉ္ဇူ၊၁၊၅၀၀။
နိရောဓသမာပတ်နှင့် ဝိပဿနာ၏ ဆက်စပ်မှု နိရောဓသမာပတ်ကို ဝင်စားရာတွင် ဝိပဿနာ၏ အခန်းကဏ္ဍသည် အရေးပါသည်။
ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ (၂၊ ၃၄၇-၃၄၈) ဖော်ပြထားသည့်အတိုင်း ဝိပဿနာကို သုံးမျိုးခွဲခြားထားသည်- သင်္ခါရပရိဂဏှနကဝိပဿနာ (သင်္ခါရတရားများကို သိမ်းဆည်းသိမြင်သော ဝိပဿနာ) သည် နုံ့သည်ဖြစ်စေ၊ ထက်သည်ဖြစ်စေ အရိယမဂ်၏ အကြောင်းတရားဖြစ်သည်။
ဖလသမာပတ္တိဝိပဿနာ (ဖလသမာပတ်သို့ ဆောင်တတ်သော ဝိပဿနာ) သည် ထက်မြက်သော (တိက္ခာ) ဝိပဿနာဖြစ်ရပြီး၊ မဂ္ဂဘာဝနာနှင့် ဆင်တူကာ နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုသည်။
နိရောဓသမာပတ္တဝိပဿနာ (နိရောဓသမာပတ်သို့ ဆောင်တတ်သော ဝိပဿနာ) သည် “မနုံ့လွန်း မထက်လွန်းမူကား သင့်သည်သာ ဖြစ်ပေသည်” (ဝိသုဒ္ဓိ၊ ၂၊ ၃၄၈) ဟု ဖော်ပြထားသည်။
အဘယ်ကြောင့် မနုံ့လွန်း မထက်လွန်းရသနည်း? အလွန်နုံ့လျှင် - သမထဘက်သို့ လွန်ကဲသွားပြီး သင်္ခါရတရားများကို ချုပ်ရန် မစွမ်းနိုင်ဘဲ၊ ဈာန်တွင်သာ အဆုံးသတ်နိုင်သည်။
အလွန်ထက်လျှင် - ဉာဏ်လွန်ကဲကာ သင်္ခါရတရားများတွင် အပြစ်မြင်မှု ပြင်းထန်လွန်းသဖြင့် ဖလသမာပတ်သို့သာ ဦးတည်သွားနိုင်သည်။
ထို့ကြောင့် နိရောဓသမာပတ္တဝိပဿနာ သည် သမထနှင့် ဝိပဿနာ၏ မျှတမှုကို လိုအပ်ပြီး၊ မနုံ့လွန်း၊ မထက်လွန်းသော အလယ်အလတ် ထက်မြက်မှုဖြင့် နိရောဓသို့ ဆောင်နိုင်သည်။
နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ - ပဉ္စမတွဲ - ဖားအောက်တောရဆရာတော် ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် နိရောဓသမာပတ် ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ။
တေးမြုံငှက် တေးစုသည် အဆိုတော် ခိုင်ထူး ၏ ပထမဆုံး ပွဲဦးထွက် တေးစုဖြစ်သည်။
တေးစုအကြောင်း တေးစု ၏ တကယ့်အမည်မှာ "လူစိမ်းချစ်သူ့အလွမ်းပြေတေးစု" ဖြစ်သော်လည်း တေးမြုံငှက် တေးစုဟုသာ လူသိများခဲ့သည်။