kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
) (စိတ်၏ ဌီခဏ ရှိ, မရှိနှင့် စပ်လျဉ်းသော စိစစ်ချက်ကို ... သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၄၆။
သံ၊ ... ဋီ၊၂၊၂၁၇-၈။
မူလဋီ၊၂၊၂၂၂-၃။
အနုဋီ၊၂၊၂၉၊ ၃၀။
ဝိဘာဝိနီ၊၁၃၈-၉၊ ၁၄၀။
မဏိမဉ္ဇူ၊၁၊၄၃၃-၄၄၀။
ပရမတ္ထဒီပနီ၊၁၄၈-၁၅၂-တို့ကြည့်။
)၊ “စိတ်”သည် သတ္တလောကကြီးတစ်ခုလုံးကို ဆွဲဆောင်နေသည်၊ သတ္တလောကကြီး တစ်ခုလုံးသည် စိတ်၏ ဆွဲငင်မှုကို ခံနေရသည်၊ ကိလေသာကို ပယ်သတ်ပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့မှ တစ်ပါး အားလုံးသော ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါတို့သည် စိတ်ဟုဆိုအပ်သော တစ်ခုတည်းသောတရား၏ အလို (ဆွဲဆောင်ရာ)သို့ လိုက်ပါနေကြရသည်။
(သံ၊၁၊၃၆။
) စိတ်ညစ်နွမ်းခြင်းကြောင့် သတ္တဝါတို့ ညစ်နွမ်းကြရ၍ စိတ်ဖြူစင်ခြင်းကြောင့် သတ္တဝါတို့ဖြူစင်ကြရသည်။
(သံ၊၂၊၁၂၃။
သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၉၉။
) “ရုပ်ညစ်နွမ်းခြင်းကြောင့် သတ္တဝါတို့ ညစ်နွမ်းကြရ၍ ရုပ်ဖြူစင်ခြင်းကြောင့် သတ္တဝါတို့ ဖြူစင်ကြရသည်”ဟု ဘုရားရှင်ဟောတော်မမူ။
(သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၉၉။
) “စိတ်”သည်သာလျှင် သတ္တဝါတို့အား မင်း, ပုဏ္ဏား စသည် ဖြစ်ရန် ပြုစီမံသည်၊ စိတ်၏ အစွမ်းကြောင့်ပင် သတ္တဝါတို့သည် တစ်ရံတစ်ခါ ကုန်သည်, သူဆင်းရဲတို့ ဖြစ်ကြရ၍ တစ်ရံတစ်ခါ နတ်, အသုရာ, ငရဲသူငရဲသား, တိရစ္ဆာန်, ပြိတ္တာတို့ဖြစ်ကြရသည်။
(ထေရ၊၃၅၉။
) မျက်လှည့်ပမာ လှည့်စားတတ်သော စိတ်၏ လှည့်စားမှုကို ခံကြရသော အန္ဓပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ကိလေသာမာရ်၏ အာရုံ ကာမဂုဏ်၌ မွေ့လျော်ကြသဖြင့် ဘဝများစွာ သံသရာပတ်လုံး ကျင်လည် နေကြရသည်။
(ထေရီ၊၃၉၇။
ထေရီ၊ဋ္ဌ၊၁၆၃။
) ယောက်ျား, မိန်းမ, အိမ်နေသူလူ, ရသေ့ရဟန်းဟူသော ခပ်သိမ်းသူတို့သည် မဖြစ်ပေါ် သေးသော ကိလေသာတို့ကို ဖြစ်ပေါ်ခွင့်မပေးပဲ ဖြစ်ပေါ် ပြီးသော ကိလေသာတို့ကိုလည်း ပယ်စွန့်၍ စိတ်ကို မပျံ့လွင့်ရအောင် စောင့်ရှောက် ထိန်းသိမ်းနိုင်ကြလျှင် ကိလေသာ အနှောင် အဖွဲ့ ကင်းသဖြင့် မာရ်မင်း၏ အနှောင်အဖွဲ့ ဟူသော တေဘူမကဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်ကင်း ထွက်မြောက်နိုင်ကြသည်။
ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၉၄။
) “အသီးတရာ၊ အညှာတစ်ခု၊ ပမာ ရှု၍၊ စိတ်ဟုမည်ငြား၊ ဤတစ်ပါးမျှ၊ တရားကိုကြပ်၊ စောင့်စည်းကွပ်က၊ လူရပ်, နတ်ရွာ၊ ဗြဟ္မာ, နိဗ္ဗာန်၊ ရောက်ကြောင်း မှန်၏”။
(မဃဒေဝ။
၂၅၂။
) “စိတ်” တစ်ခု တစ်ခု ဖြစ်ပေါ်ရာ၌ ယှဉ်ဖက် စေတသိက်များပါ တပြိုင်တည်း ဖြစ်ပေါ် လာကြသည်။
(အဘိ၊ဓ၊၁၇။
) ယင်းသို့ ဖြစ်သော်လည်း စိတ်သည်သာလျှင် ‌ရှေ့သွား ပဓာနဖြစ်သောကြောင့် “စိတ်ဖြစ်သည်, စိတ် ဖြင့်ပြုလုပ်သည်”စသည်ဖြင့် ဘုရားရှင် ဟောတော်မူလေ့ရှိသည်၊ လောက၌ပြောဆိုသုံးနှုန်း ကြသည်။
(အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၀၉၊ ၁၁၀။
) စိတ်သည် ယှဉ်ဖက် စေတသိက်တရားတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သော အကြောင်းတရားဖြစ်သည်၊ စိတ် မဖြစ်လျှင် စေတသိက်များသည် သူတို့ချည်း သက်သက် မဖြစ်စွမ်းနိုင်ကြ၊ စိတ်သည်ကား အချို့အချို့သော စေတသိက်များ မဖြစ်ကြသော်လည်း (အချို့စေတသိက်များနှင့် ကင်း၍လည်း) ဖြစ်စွမ်းနိုင်သည်၊ ထို့ကြောင့် စိတ်သည် စေတသိက်တရားတို့၏ ‌ရှေ့သွား ပုဗ္ဗင်္ဂမ တရားဖြစ်သည်။
(အံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၅၅။
ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၅၊ ၂၄။
) ဂင်္ဂါ, ယမုနာ, အစိရဝတီ, သရဘူ, မဟီ ဟူသော မြစ်ကြီး ၅-သွယ်တို့၏ စီးဝင်ရာ မဟာသမုဒ္ဒရာရေကို လျှာဖြင့်လျက်၍ “ဤ ရေကား ဂင်္ဂါမြစ်ရေ၊ ဤရေကား ယမုနာ မြစ်ရေ၊ ဤရေကား အစိရဝတီမြစ်ရေ၊ ဤရေကား သရဘူမြစ်ရေ၊ ဤရေကား မဟီမြစ် ရေဖြစ်သည်”ဟု ပိုင်းခြား၍ သိနိုင်ရန် ခဲယဉ်း သကဲ့သို့ တစ်ခုတည်းသောအာရုံ၌ အတူတကွ ဖြစ်ကြသည့် စိတ်, စေတသိက်တရားတို့ကို ဤသဘာဝကားတွေ့ထိမှု “ဖဿ”၊ ဤသဘာဝကား ခံစားမှု “ဝေဒနာ၊ ဤသဘာဝ မှတ်သားမှုသညာ”၊ ဤသဘာဝကား စေ့ဆော်မှု “စေတနာ”၊ ဤသဘာဝကား အာရုံကိုသိမှု “စိတ်”ဖြစ်သည်”ဟု ပိုင်းခြား၍ သိနိုင်မှုသည် အလွန်ခဲယဉ်းသော အရာဖြစ်သည်၊ ထိုခဲယဉ်းသောအရာကို ဘုရားရှင်သည် ပိုင်းခြားဝေဖန်၍ ပြတော်မူခဲ့သည်။
(မိလိန္ဒ၊၉၄။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၈၆။
) အဋ္ဌကထာ, ဋီကာတို့၌ ထိုထိုအရာဌာနအားလျော်စွာ “စိတ္တ”ပုဒ်၏ ဖြစ်သင့်သော အရကောက် “အဘိဓေယျတ္ထ”ကို “စိတ္တန္တိ ကုသလစိတ္တံ စိတ္တန္တိ အကုသလစိတ္တံ” စသည်ဖြင့် ဖွင့်ပြကြသည်။
(မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၈၉၊ သံ ဋ္ဌ၊၂၊၂၄၂။
အံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၅။
မ၊ဋီ၊၁၊၃၈၅။
သံ၊ဋီ၊၁၊၈ဝ။
အံ၊ဋီ၊၁၊၂၅၆-စသည်။
လက္ခဏဆိုသည်မှာ မြန်မာလို အမှတ်အသားဟု အဓိပ္ပာယ် ရ၏၊ ပါဠိသက်အားဖြင့် လက္ခဏာဟု ရှေးထုံးပြုကြ၏ ဤနေရာ၌ ပရမတ်တရားတို့၏ အမှတ်အသားကို လက္ခဏာဟု ခေါ်၏။
ထိုအမှတ်အသားလက္ခဏာသည် – (၁) တရားအများနှင့် သက်ဆိုင်သည့် သာမညလက္ခဏာ၊ (၂) အများနှင့်မဆိုင် ကိုယ်ပိုင်သီးခြား အမှတ်အသားဖြစ်သော သဘာဝလက္ခဏာ၊ ဟု နှစ်မျိုးရှိ၏။
သာမညလက္ခဏာ ထိုတွင် မမြဲခြင်း(အနိစ္စ)၊ ဆင်းရဲခြင်း(ဒုက္ခ)၊ အစိုးမရခြင်း(အနတ္တ)၊ လက္ခဏာအမှတ်အသားများသည် ရုပ်တရား နာမ်တရား အားလုံးတို့နှင့် သက်ဆိုင်သောကြောင့် သာမညလက္ခဏာ မည်၏။
ရုပ်တရားအားလုံးတို့နှင့် သက်ဆိုင်သော(ရုပ္ပန) လက္ခဏာနှင့် နာမ်တရား အားလုံးတို့နှင့် သက်ဆိုင်သော အာရုံသို့ သွတ်ကိုင်းခြင်း(နမန) လက္ခဏာတို့သည်လည်း “သာမညလက္ခဏာ”များဖြစ်ကြသည်။
သဘာဝလက္ခဏာ ရုပ်တရားများတွင် ခက်မာမှုသဘောသည် ပထဝီဓာတ်၏ ကိုယ်ပိုင် သီးခြားလက္ခဏာဖြစ်၏။
ဖွဲ့စည်းမှု့ ယိုစီးမှုသဘောသည် အာပေါဓာတ်၏ ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာဖြစ်သည်။
နာမ်တရားများတွင်လည်း အာရုံကို သိခြင်း ယူခြင်းသည် စိတ်၏ သီးခြားလက္ခဏာဖြစ်၍ အာရုံကိုတွေ့ထိခြင်းသည် ဖဿစေတသိက် တမျိုးတည်းနှင့်သာ ဆိုင်သော ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာဖြစ်သည်။
ထိုကိုယ်ပိုင် သီးခြားလက္ခဏာများကို “သဘာဝလက္ခဏာ” ဟု ခေါ်သည်။
ရသသဒ္ဒါသည် ဤနေရာ၌ (၁)ပြုဖွယ်လုပ်ငန်း (ကိစ္စ)နှင့်(၂) ပြည့်စုံခြင်း(သမ္ပတ္တိ) ဟူသော အဓိပ္ပာယ်နှစ်မျိုးကိုဟောသည်။
ယင်းအဓိပ္ပာယ်များအရ ရသသည် (၁)ကိစ္စရသ၊ (၂) သမ္ပတ္တိရသဟု နှစ်မျိုးပြား၏။
ကိစ္စရသ ထိုတွင် ကိစ္စရသဆိုသည်မှာ ပရမတ်တရားတို့၏ ကိုယ်ပိုင် ပြုမူဆောင်ရွက်ရသည့် လုပ်ငန်းဖြစ်သည်။
ဥပမာ-အာရုံ၏သဘောမှန်ကို ဖုံးကွယ်ထားခြင်းသည် မောဟစေတသိက်၏ ဆောင်ရွက်ရသည့် လုပ်ငန်း ဖြစ်၍ မိမိဖြစ်ရာပုဂ္ဂိုလ်နှင့် ဟဒယဝတ္ထုရုပ်တို့ကို လောင်ကျွမ်းခြင်းသည် ဒေါသ စေတသိက်လုပ်ငန်းဖြစ်သည်။
ယင်းကိစ္စရသကို အကျိုးပစ္စုပဋ္ဌာန် တရားကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သဖြင့် အကြောင်းရသဟူ၍လည်း ဆိုနိုင်သည်။
သမ္ပတ္တိရသ အကြောင်းစုံညီသဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်းကို သမ္ပတ္တိရသဟုခေါ်သည်။
ယင်းရသကို အကျိုးရသဟူ၍လည်း ခေါ်နိုင်သည်။
ဥပမာ-ဒေါသကြောင့် ခြေတုန်လက်တုန်ဖြစ်ခြင်း၊ အသံတုန်ခြင်း မျက်နှာထားခက်ထန်ကြမ်း တမ်းလာခြင်း စသော တကိုယ်လုံး၌ မလိုလားအပ်သော အနိဋ္ဌရုပ်များ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းသည် ဒေါသစေတသိက်၍ သမ္ပတ္တိရသပင် ဖြစ်ပါသည်။
ပစ္စုပဋ္ဌာန်ပစ္စုပဋ္ဌာန=ပတိ+ဥပဋ္ဌာန။
ပတိ=ရှေးရှု။
ဥပဋ္ဌာန=ထင်ခြင်း။
ဆိုသည်မှာ ဉာဏ်တွင် ရှေးရှုထင်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။
ထိုပစ္စုပဋ္ဌာန်သည်(၁) အကျိုး(ဖလ) ပစ္စုပဋ္ဌာန်၊ (၂) ဉာဏ်တွင်ထင်မြင်လာသော သဘောခြင်းရာ (ဥပဋ္ဌာနာကာရဥပဋ္ဌာနာကာရ=ထင်သောအခြင်းအရာ။
) ပစ္စုပဋ္ဌာန်ဟု နှစ်မျိုးရှိသည်။
အကျိုးပစ္စုပဋ္ဌာန် ထိုတွင် အကျိုးပစ္စုပဋ္ဌာန်ဆိုသည်မှာ ကိစ္စတခုခုကို လုပ်ကိုင်ဆောင်ရွက်သည့်အခါ ထိုကိစ္စကြောင့် အကျိုးတမျိုးမျိုးရှိလာသကဲ့သို့ ပရမတ် တရားတို့၏ ပြုမူဆောင်ရွက်မှု ကိစ္စရသကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရသည့် အကျိုးတရားမျိုးဖြစ်၏။
ဥပမာ-ကောင်းမွန်ဖြောင့်မှန်စွာ မကျင့်နိုင်ခြင်း ဟူသော မောဟစေတသိက်၏ ပစ္စုပဋ္ဌာန်နှင့်တူသည်။
မောဟစေတသိက်၏ ကိစ္စရသသည် အာရုံ၏သဘောမှန်ကို ဖုံးကွယ်ထားခြင်းဖြစ်၏ ကောင်းမွန်ဖြောင့်မှန်စွာ မကျင့်နိုင်ခြင်းသည် အာရုံ၏သဘောမှန်ကို ဖုံးကွယ်ထားခြင်း ကိစ္စရသကြောင့်ဖြစ်၍ အကျိုးပစ္စုပဋ္ဌာန်ဟုခေါ်သည်။
ဥပဋ္ဌာနာကာရ-ပစ္စုပဋ္ဌာန် ဉာဏ်တွင်ထင်မြင်လာသော သဘောခြင်းရာ ပစ္စုပဋ္ဌာန်ကား ပရမတ် တရားတခု၏ သဘောထားကို ဉာဏ်ဖြင့်သက်ဝင် နက်နက်နဲနဲဆင်ခြင်လိုက်သည့်အခါ စူးစူးစိုက်စိုက် လေ့လာရှုမြင်သူတို့၏ ဉာဏ်တွင် ထိုပရမတ်တရား၏ သဘောလက္ခဏာဖြစ်စေ၊ ကိစ္စဖြစ်စေ၊ အကြောင်းတရားဖြစ်စေ၊ အကျိုးတရားဖြစ်စေ ထင်လာတတ်သည်။
ယင်းသို့ထင်မြင်လာသော ပရမတ်တရား၏ သဘောလက္ခဏာစသော အခြင်းအရာသည်ပင် ဥပဋ္ဌာနာကာရ-ပစ္စုပဋ္ဌာန်ဖြစ်သည်။
ဥပမာ-တစုံတယောက်သောသူကို သူ၏ ဟန်ပန် အမူအရာတို့ကိုကြည့်၍ အကဲခတ်သည့်အခါ အကဲခတ်သူဉာဏ်တွင် ထိုသူ၏ စိတ်နေသဘောထားတမျိုး ထင်မြင်လာသကဲ့သို့ပင် ဖြစ်ပါသည်။
ပဒဋ္ဌာန်ပဒဋ္ဌာန်-ပဒ+ဋ္ဌာန။
ပဒ=အကြောင်း+ဋ္ဌာန=အကြောင်း။
ဆိုသည်မှာ ပရမတ်တရားတို့၏ အနီးကပ်ဆုံး သောအကြောင်းတရားဖြစ်သည်။
အကျိုးတရားတခု ဖြစ် ပေါ်လာမှုတွင် အကြောင်းတခုသာ ရှိသည်မဟုတ်၊ ဆင့်ကဲဆင့်ကဲ အထောက်အကူပြုနေကြသည့် ကွင်းဆက်အကြောင်းများ အမြောက် အမြားရှိ၏။
ယင်းအကြောင်းများကို နီးသောအကြောင်း ဝေးသော အကြောင်းဟု ကျမ်းဂန်များ၌ နှစ်မျိုးခွဲထား၏။
ယခု ပဒဋ္ဌာန် ဆိုသည်မှာ ထိုနှစ်မျိုးအနက် အကျိုးတရား၏ အနီးကပ်ဆုံးသောအကြောင်းပင် ဖြစ်သည်။
ဥပမာ ဒေါသဖြစ်စရာအနိဋ္ဌာရုံတခုနှင့် တွေ့ကြုံ၍ ဒေါသဖြစ် ပေါ်လာရာ၌ ဒေါသဖြစ်ခြင်း အကြောင်းတရားကို စိစစ်လျင်(၁)အနိဋ္ဌာရုံ နှင့် (၂) နှလုံးသွင်းမကောင်းမှု (အယောနိသောမနသိကာရအယောနိသော = နည်းမှန်လမ်းမှန် မဟုတ်သောအားဖြင့် (ဝါ)မသင့် လျော်သောအားဖြင့် + မနသိကာရ = နှလုံးသွင်းခြင်း။
)ဟူသော အကြောင်းနှစ်ခုကို တွေ့၏။
ထိုတွင် အနိဋ္ဌာရုံနှင့် တွေ့ကြုံနေရစေကာမူ နှလုံးသွင်းမကောင်းမှသာ ဒေါသဖြစ်လာနိုင်စရာ ရှိသောကြောင့် နှလုံးသွင်း မကောင်းမှု (အယောနိသော မနသိကာရ)သည်သာ နီးသော အကြောင်း ပဒဋ္ဌာန်ဖြစ်၍ အနိဋ္ဌာရုံမှာ ဝေးသောအကြောင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။
ကဿပဘုရားရှင် လက်ထက်တော်၌ သုံးနှစ်တိုင်တိုင် အမှုလုပ်သဖြင့် လုပ်ခရရှိလာသောအဝတ်(= ဝတ်ပန်းဖြင့်ဆိုးအပ်သော နီမြန်းသောအဝတ်)ကို ဘုရားရှင်၏ တပည့်သာဝကတစ်ပါးအား လှူဒန်း၍ “သံသရာ၌ ကျင်လည်ရသော် တပည့်တော်ကို မြင်သော ယောက်ျားသည် မိမိကိုယ်အဖြစ်၌ မတည်နိုင်ပါစေ တပည့်တော်ထက် အဆင်းလှသောသူမည်သည် မရှိပါစေလင့်”ဟု ဆုတောင်းခဲ့သောကြောင့် သိဝိတိုင်း အရိဋ္ဌပူရမြို့ ဝယ် ကုဋေရှစ်ဆယ်ကြွယ်ဝသော တိရိဝစ္ဆသူဌေး၏သမီး ဖြစ်လာလေသည်၊ မိမိကိုကြည့်သူကိုရူးသွပ်အောင် ပြုတတ်သောကြောင့် ဥမ္မာဒန္တီ ဟုအမည်တွင်သည်။
ဥပ္ပလဝဏ်ထေရီ၏ အလောင်းအလျာ ဖြစ်သည်။
(အကျယ် ကို-ဇာ၊၂၊၃၉-၄၇။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၅၊၂၂၀-၂၄၀။
အပ၊၂၊၂၃၃။
ထေရီ၊ဋ္ဌ၊၂၀၀-တို့၌ကြည့်။
) အယဉ် ယော နံ ပဿတိ၊ တံ ဥမ္မာဒေတိ၊ သတိမဿ ပစ္စုပဋ္ဌာပေတုံ န ဒေတိ၊ တသ္မာ ဥမ္မာဒန္တီတိ ဝုစ္စတိ။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၅၊၂၂၅။
တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၄ အပိုင်း-၂ ပဏ္ဏာသနိပါတ် ဥမ္မာဒန္တီဇာတ်၌ ဘုရားလောင်း သိဝိဘုရင်ကြီးသည် ဥမ္မာဒန္တီသဌေးသမီးကို မြင်တွေ့ရပြီ ရူးနောက်သွားသည်အထိ ဒုက္ခရောက်သွားရပေသည်၊ ဇာတ်လမ်းအကျဉ်းချုပ်မှာ- သိဝိဘုရင်ကြီးသည် တန်ဆောင်မုန်းလပြည့် တစ်ခုသောနက္ခတ်ပွဲသဘင်နေ့မှာ ဆီမီးရောင်ရှိန် တထိန်ထိန်ထွန်းညှိ အလှဆင်ထားသည့် အရိဋ္ဌပူရ မြို့တော်ကြီးကို လှည့်လည်ရှုားရန် ထွက်တော်မူလာခဲ့ပေသည်။
ရှေးဦးစွာ စစ်သေနာပတိကြီး အဘိပါရက၏ အိမ်ရှေ့သို့ ရောက်သွား၏၊ ထိုအခါမှာ စစ်သေနာပတိကြီးကတော် ဥမ္မာဒန္တီသဌေးသမီးသည် ကိန္နရီမကလေး သဖွယ် လေသာပြူတင်းပေါက်မှာရပ်လျက် မင်းကြီးအား ပန်းပွင့်ပန်းကုံးတို့ဖြင့် ကြဲချယင်း မိမိရဲ့အလှအပကို ပြသလိုက်၏။
ယင်းသို့ အလှအပပြခြင်းမှာ အကြောင်း ရှိပေသည်။
ဥမ္မာဒန္တီသဌေး သမီးကလေးအရွယ်ရောက်လာချိန်တွင် ဖခင်သဌေးကြီးက “မိမိမှာဘုရင်နှင့်သာ ထိုက်တန်သည့် သမီးရတနာထွန်းကားခဲ့ပါသည်။
လက္ခဏာတတ် ပုဏ္ဏားတော်ကြီးများကို စေလွှတ်စုံစမ်းပြီး အရှင်မင်းကြီး အလိုရှိတိုင်း စီမံပါ”ဟု သိဝိဘုရင်ကြီးအား လျှောက်ထားခဲ့ဖူးသည်။
ထိုစဉ်အခါက မင်းကြီးသည် သဌေးကြီး လျှောက်တင်သည်အတိုင်း ပုဏ္ဏားတော်ကြီးများကို သွားရောက်စုံစမ်းရန် စေလွှတ်လိုက်သည်။
ပုဏ္ဏားတော်ကြီးများသည် ဥမ္မာဒန္တီကို မြင်ရသည်နှင့်တပြိုင်နက် သတိလွှတ်ကင်းပြီး ဣန္ဒြေ မဆောင်နိုင်ပဲ စားသောက်သည့်နေရာမှာပင် အမှားမှားအယွင်းယွင်း ဖြစ်ခဲ့ကြရသည်၊ ထိုအခါ ဥမ္မဒန္တီက ကျက်သရေမဲ့တယ်ဆိုပြီး ပုဏ္ဏားတော်ကြီးများကို အိမ်မှခဲ့ကြရသည်။
နှင်ထုတ်စေခဲ့သည်။
ဤပြုမူချက်ကြောင့် ပုဏ္ဏားတော်ကြီးများသည် ဥမ္မာဒန္တီအပေါ် ရန်ငြိုးဖွဲ့ကြသည်။
ဘုရင့်ထံသို့ ရောက်ကြသည့်အခါ “ဥမ္မာဒန္တီဟာ ယုတ်မာတဲ့ အမျိုးသမီးဖြစ်ပါတယ်၊ မိဖုရား မဖြစ်ထိုက်ပါဘူး”လို့ လျှောက်တင်ကြ၏။
မင်းကြီးကလည်း ယုံကြည်ပြီး ဥမ္မာဒန္တီကို လျစ်လျူရှုထားခဲ့သည်။
ထိုအကြောင်းကို သိရသည့်အခါ ဥမ္မာဒန္တီက “နေနှင့်ဦးပေါ့၊ ဘုရင်ကြီးကို ဖူးမြော်ခွင့် ရတဲ့တစ်နေ့မှာ ဘုရင်ကြီး ဘယ်လိုဖြစ်မယ်ဆိုတာ သိရပါလိမ့်မယ်” လို့ ဘုရင်ကြီးအပေါ် စိတ်ထဲမကျေမနပ်ဖြစ်နေခဲ့သည်၊ ထို့နောက် ဖခင် သဌေးကြီးက သမီးချော ဥမ္မာဒန္တီကို စစ်သေနာပတိကြီး အဘိပါရကထံ ဆက်သလိုက်လေသည်။
ထို့နောက် စစ်သူကြီးကတော် ဖြစ်လာသည့် ဥမ္မာဒန္တီသည် ဘုရင်ကြီး မြို့လှည့်လည်လာသည့်အခါမှာ ဤကဲ့သို့ မိမိ၏ အလှကျက်သရေများကို အစွမ်းကုန် ပြသလိုက်ခြင်း ဖြစ်ပေသည်။
ထိုအခါ သိဝိဘုရင်ကြီးမှာ ဥမ္မာဒန္တီ၏ ရုပ်ဆင်းအင်္ဂါလက္ခဏာများကို မြင်တွေ့လိုက်ရသည်နှင့်တပြိုင်နက် စိတ်ရူးနောက်သွား၏။
မြို့ကိုဆက်လက် မရှုစားနိုင်တော့ပဲ ထိုအိမ်ရှေ့မှပင် နန်းတော်သို့ လှည့်ပြန်လာခဲ့ရသည်။
နန်းတော်သို့ ရောက်သော်လည်း မအိပ်နိုင် မစားနိုင် ဥမ္မာဒန္တီ၏ ရုပ်ဆင်းအင်္ဂါကိုသာ မျက်စိထဲမှာဖျောက်မရပဲ သူရူးပမာ မြည်တမ်းပြောဆိုနေလေသည်၊ သိကြားမင်းကသာ လိုရာဆုကို ပေးမယ် ဖြစ်လဲဖြစ်နိုင်မယ်ဆိုယင် “တညနှစ်ညလောက် အဘိပါရက စစ်သူကြီးဖြစ်ပါရစေ၊ ဥမ္မာဒန္တီနဲ့ တညနှစ်ညလောက် ပျော်မွေ့ ပြီးတော့မှ သိဝိမင်းကြီးပြန်ဖြစ်ပါရစေ” ဆုတောင်းမယ်ဟု မဖြစ်နိုင်သည်ကို ယောင်ယမ်းပြောဆိုနေပါသတဲ့။
နူးညံ့သော လက္ခဏာရှိသော မိန်းမကို မုဒုလက္ခဏာဟု ခေါ်သည်။
မုဒုလက္ခဏမိဖုရား၊ ပဘာဝတီတို့ကဲ့တည်း။
မုဒုလက္ခဏဇာတ်၌ မုဒုလက္ခဏမိဖုရားအကြောင်း ပါရှိသည်။
ရှေးအခါက ဘုရားအလောင်းသည် ရသေ့ဝတ်၍ ကသိုဏ်းပရိကံကို ပွားများ အားထုတ်ခဲ့ရာ သမာပတ်ရှစ်တန် ဈာန်အဘိညာဉ်ကို ရရှိ၍ ဟိမဝန္တာတော၌ပင် ဈာန်ချမ်းသာဖြင့် ချမ်းသာစွာ နေထိုင်လေသတဲ့။
တနေ့တွင် ဆားဓာတ်, အချဉ်ဓာတ်များကို မှီဝဲရန် ဗာရာဏသီဘုရင်၏ ဥယျာဉ်တော်သို့ ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် ရောက်လာခဲ့လေသည်။
ဘုရင်က ကြည်ညိုသဖြင့် ဥယျာဉ်တော်တွင် သီတင်းသုံးစေကာ နန်းတော်သို့ နေ့တိုင်း ဆွမ်းခံကြွပြီး ဆုံးမဩဝါဒပေးရန် ဖိတ်ကြားထားလေသည်။
ဘုရားလောင်းရသေ့သည် ဘုရင့်ဖိတ်ကြားချက်ကို လက်ခံ၍ သီတင်းသုံးခဲ့ရာ (၁၆)နှစ်အထိပင် ကြာခဲ့လေသည်။
တစ်နေ့တွင် ဘုရင်ကြီးသည် မိဖုရားကြီး မုဒုလက္ခဏအား ရသေ့ကြီးအား ပြုစုရန် မမေ့ဖို့ မှာကြားပြီး သူပုန်ရန်ကို နှိမ်နင်းရန် နယ်စွန်နယ်ဖျားသို့ ကြွသွားလေသည်၊ မိဖုရားကြီးသည် ဘုရင်ကြီး မှာကြားခဲ့သည့် အတိုင်း ရသေ့ကြီးအား ဆွမ်းဝတ်မှန်မှန် ပြုခဲ့လေသည်။
တစ်နေ့မှာတော့ မိဖုရားကြီးသည် ဘုရားလောင်းရသေ့ကြီး ဆွမ်းခံဝင် နောက်ကျနေသဖြင့် နံ့သာရေဖြင့် ရေမိုးချိုးပြီး ဖီးလိမ်းပြင်ဆင်ကာ အခင်းငယ်ကလေးတွင် လဲလျောင်းယင်း ရသေ့ကြီးအလာကို စောင့်နေပါသည်။
မကြာမီ နန်းတော်လေသာပြူတင်းမှ ဘုရားလောင်းရသေ့ ကြွလာသည်ကို အသံကြား၍ လဲလျောင်းရာ ကပျာကရာ ထလိုက်ရာ ခါးဝတ်ထမီ လျှောကျ သွားသတဲ့။
ရသေ့ကြီးသည် ထိုဝိသဘာဂအာရုံကို ဣန္ဒြေစောင့်စည်းပဲ ကြည့်လိုက်မိသည့် စက္ခုသမ္ဖဿဒဏ်ချက်ကြောင့် နှစ်ပေါင်းများစွာ ဈာန်သမာဓိ အစွမ်းဖြင့် ပယ်ခွာထားခဲ့သည့် နီဝရဏကိလေသာများ ပြန်ပေါ်လာခဲ့ရာ ရရှိထားသည့် ဈာန်အဘိညာဉ်များ ပျောက်ကွယ်သွားရရှာလေသည်၊ ခါတိုင်းကဲ့သို့ နန်းတော်တွင် ဆွမ်းမစားနိုင်ရှာတော့ပဲ ဆွမ်းကိုသပိတ်နှင့် ခံပြီး ကျောင်းအရောက် မြေပြင်ကပင် ခြေလျင်လျှောက်ပြန်လာခဲ့ရသည်၊ ကျောင်းပြန်ရောက်တော့လဲ ဆွမ်းမစားနိုင်ရှာပဲ သပိတ်ကို ခုံအောက်မှာသာ ချပြီး ပျဉ်ချပ်ပုံပေါ်မှာ ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး ကိလေသာမီး လောင်ကာ လဲလျောင်း နေရှာသတဲ့၊ ဘုရင်ကြီး တိုင်းပြည်သို့ ပြန်လာသောအခါ နန်းတော်သို့ မသွားသေးပဲ ရသေ့ကြီး ကျောင်းသို့ ရှေးဦးစွာ ဝင်ရောက် ဖူးမြော်ကန်တော့၏၊ ထိုအခါ ရသေ့ကြီး၏ အတ္ထုပ္ပတ်ကိုကြား သိရတဲ့အတွက် ရသေ့ကြီးကို နန်းတော်သို့ ပင့်ဆောင် သွားခဲ့သည်။
နန်းတော်သို့ ရောက်သည့်အခါ မိဖုရားကြီးကို ရသေ့ကြီးအား သဘောထားကြီးကြီးနဲ့ ပေးလှူလိုက်လေသည်။
နောက်ဆုံးတွင် မိဖုရားကြီး မုဒုလက္ခဏက — မိန်းမတို့၏ အလိမ္မာဉာဏ်ဖြင့် ဆုံးမလိုက်သည့်အခါမှ သတိသံရပြီး မိဖုရားကြီးကို ဘုရင်ကြီးဘဲ ပြန်အပ်လိုက်သည်။
ထို့နောက် ဟိမဝန္တာသို့ပြန်ပြီး သမထ ဘာဝနာကို ပြန်လည်အားထုတ်ရာ ဈာန်အဘိညာဉ်များကို ပြန်လည်ရရှိ သွားလေသည်။
ဘုရားလောင်းရသေ့၏ သုက်နှင့် ရောနှောသောဆီးကို သောက်မိသောသမင်မ တကောင်မှ ဖွားမြင်သူဖြစ်သည်။
မိလိန္ဒ၊၁၂၇။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၅၊၁၆၁-၂။
သူ၏ဦးခေါင်းထိပ်၌ သားကောင်၏ ဦးချိုနှင့်တူသော ဦးစွန်းနှစ်ခုရှိသောကြောင့် ဣသိသိင်္ဂဟု အမည်ရသည်။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၅၊၁၆၃။
မိဂသိင်္ဂဟုလည်း အမည်ရသည်။
သီ၊ဋီ၊သစ်၊ ၂-၃၇၄။
ဣသိသိင်္ဂံ အလမ္ဗုသေ။
ဇာ၊၂၊၁၂။
ဣသိသိင်္ဂန္တိ တဿ ကိရ မတ္ထကေ မိဂသိင်္ဂါကာရေန ဒွေ စူဠာ ဥဋ္ဌဟိံသု၊ တသ္မာ ဧဝံ ဝုစ္စတိ။
(ဇာ၊ဋ္ဌ၊၅၊၂၀၃။
) တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၄ အပိုင်း-၁ ရှေးအခါက ဣသိသိင်္ဂခေါ်ရသေ့ လေးတစ်ပါးသည် ဈာန်ကစားလျက် (ဝါ)ဈာန် ချမ်းသာကို ခံစားလျက် ဟိမဝန္တာ၌ နေလေသည်။
ထိုရသေ့ ကလေးသည် ကာသိတိုင်း ဘုရားလောင်းပုဏ္ဏား ရသေ့ကြီး၏သားဖြစ်၏၊ သမင်ပျိုမတကောင်က ဘုရားလောင်းရသေ့ကြီး၏ ကျင်ငယ်စွန့်ရာ ဌာနရှိ ရသေ့ကြီးသုက်သွေးပေကျံလိမ်းကပ်နေသည့် မြက်များကို စားမိရာမှ ကိုယ်ဝန်ရှိကာ ထိုဣသိသိင်္ဂရသေ့ကလေးကို မွေးဖွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပေသည်။
ဖခင်ရသေ့ကြီးသည် သားငယ်ကိုကြီးပြင်းအောင် မွေးမြူ၍ အရွယ် ရောက်လာသည့်အခါ “ဣသိသိင်္ဂ”ဟု နာမည်ပေးကာ ရသေ့ပြုပေးထား၏။
ထိုရသေ့ငယ်ကလေးကား ဟိမဝန္တာအရပ်၌ ကြီးပြင်းရ၍ အမျိုးသမီးများကို တခါတရံမျှ မမြင်ဘူး မတွေ့ဘူးပါချေ။
တချိန်က ဖခင်ကြီးခေါ် ဆောင်ပြသဖြင့် အမျိုးသမီးနှင့် ပုံသဏ္ဌာန်တူသည့်ပန်းမျှကိုသာ မြင်ဖူး တွေ့ဖူးပေသည်၊ ဖခင်ရသေ့ကြီးက ဟိမဝန္တာမှာရှိသည့် ထိုပန်းများကို ပြသ၍ “လောကမှာ ဤပန်းများနှင့် ပုံသဏ္ဌာန်တူသည့် မိန်းမဆိုတာ ရှိတယ်၊ ထိုမိန်းမများရဲ့ အလိုကိုလိုက်တဲ့သူမှန်သမျှ အားလုံး ပျက်စီးလေ့ရှိ ကြတယ်၊ အဲဒီမိန်းမများရဲ့ အလိုကို ဘယ်အခါမှ မလိုက်ပါလေနဲ့ငါ့သား လို့ ဆုံးမထားခဲ့သည်။
ဖခင်ရသေ့ကြီး ဗြဟ္မာ့ပြည်လားပြီးနောက် ဣသိသိင်္ဂ ရသေ့လေးဟာ သီလအကျင့်ကို ပြင်းထန်စွာ ကျင့်ခဲ့လေသည်၊ ကျင့်သည့်အတွက် ဣန္ဒြေ များလည်း အလွန်ရင့်ကျက်တည်ငြိမ်လျက်ရှိပေသည်။
ထိုရသေ့ငယ်၏ သီလတန်ခိုးကြောင့် သိကြားမင်း၏ ဘုံဗိမာန်တုန်လှုပ်လေသည်၊ သိကြားမင်းက ဆင်ခြင်ကြည့်သည့်အခါ ရသေ့ကလေးကို တွေ့သည်။
“ဤရသေ့ ငယ်သည် ငါ၏သိကြားမင်း စည်းစိမ်ကို လုယူမည့်ရသေ့ငယ်ဖြစ်သည်။
ထိုရသေ့ငယ်၏သီလကို ဖျက်ဆီးမှတော်ပေမည်” ဟု ကြံစည်ပြီး မိမိ၏ အလုပ်အကျွေး နတ်သမီးများထဲမှ အလမ္ဗုသာ နတ်သမီးကို ရွေးချယ် ခေါ်ယူ၍ ရသေ့ငယ်ကလေး၏ သီလကို ဖျက်ဆီးရန် တာဝန်ပေး လိုက်လေသည်။
အလမ္ဗုသာနတ်သမီးကလေးသည် ဝတ်စားပြင်ဆင် တန်ဆာဆင်ယင်၍ ရသေ့ကလေး၏ ကျောင်း သင်္ခမ်းသို့ ရောက်လာခဲ့လေသည်။
ထိုအချိန်တွင် ရသေ့ကလေးမှာ နံနက်စောစော ရေမိုးချိုးကာ ဈာန်ချမ်းသာဖြင့် နေပြီးနောက် ကျောင်းသင်္ခမ်းမှ ထွက်ကာ မီးဖိုချောင်ကို တံမြက်စီးလှည်းနေခိုက်ဖြစ်သည်၊ နတ်သမီးသည် မီးဖိုချောင်အပြင်မှ နတ်အသွင်ဖြင့် မိန်းမရိပ်ကို ပြ၏။
ရသေ့ကလေးမြင်သွား၍ စက္ခုသမ္ဖဿမျက်စိ အတွေ့ကြောင့် ကျောင်းတံခါးဝသို့ ထွက်ကြည့်၏၊ နတ်သမီးက အတန်ငယ် ဆုတ်ယောင်ပြု၍ မျှား၏၊ ရသေ့ကလေးမှာ တံခါးပြင်ပသို့ အနည်းငယ်ထွက်လာ၏၊ နတ်သမီးလည်း နောက်သို့ ဆုတ်ယောင်ပြုကာ မျှားပြန်၏၊ စက္ခုအတွေ့ သည် အားရှိလာ၍ ရသေ့ကလေးသည် နတ်သမီးကို လိုက်၍ တားလေသည်၊ နတ်သမီးလည်း နောက်ဆုတ်ဟန်ပြုစဉ် ရသေ့ငယ်က အပြေးလှမ်း၍ ဖမ်းသည့်အခါ သေ့ငယ်ကို နတ်အတွေ့နှင့် ပွေ့ပိုက်၍ သီလပျက်စေလေသည်။
ထိုခဏမှာ သိကြားမင်းလာ၍ ထိုနေရာ၌ အကာအရံ ဖန်ဆင်းပေးရလေသည်၊ ရသေ့ငယ်သည် နတ်သမီး၏ ဖောဋ္ဌဗ္ဗအတွေ့ကြောင့် သုံးနှစ် တိုင်တိုင် သတိမရပဲ နတ်သမီး အတွေ့နှင့် နေရလေသည်၊ နတ်သမီး၏ ဖောဋ္ဌဗ္ဗအတွေ့နှင့်ပင် အာဟာရကိစ္စလည်း ပြီးစီးလေသည်၊ သုံးနှစ်ကြာ၍ နတ်သမီး လွှတ်လိုက်သည့်အခါမှ သတိရ၍ ကြည့်ရှုရာ သင်္ခမ်းကျောင်းမှာ တောခြုံပုပ္ပေါင်းများ ဖုံးလွှမ်းနေသည်ကို တွေ့ရလေသည်၊ နတ်သမီးသည် မိမိကိုယ်ကို ကွယ်ပြီး ရသေ့ကလေး၏ အမူအရာကို အကဲခတ်နေ၏၊ ရသေ့က လေးသည် မိမိ၌ သီလသိက္ခာ, ဈာန်သမာပတ် အကုန်ပျက်စီးသွားပြီ ဖြစ်ကြောင်း သိရ၍ ငိုကြွေးလေတော့သည်။
ထိုအခါ နတ်သမီးသည် ကိုယ်ထင်ပြ၍ “ရှင်ရသေ့ “ကျွန်တော်မ ပြုလို၍ ပြုရသည်မဟုတ်ပါ၊ သိကြားမင်း၏ အမိန့်အာဏာနှင့် ပြုရပါသည်၊ ကျွန်တော်မကို သည်းခံတော်မူပါ၊ ရှင်ရသေ့လည်း အားထုတ်မြဲ အားထုတ်တော်မူပါ၊ သီလသိက္ခာ, ဈာန်သမာပတ်ကို ရမြဲရပါလိမ့်မည်” ဟု ကန်တော့၍ နတ်ပြည်သို့ ပြန်လေသည်။
သိကြားမင်းလည်း အားရတော်မူ၍ “သင်အလိုရှိရာ အခွင့်ကိုတောင်းတော့”ဟု ဆို၏။
“တခြားအခွင့်ကိုအလို မရှိပါ၊ နောင်ရသေ့သူတော်ကောင်း, ရဟန်းသူတော်ကောင်းများကို ဖျက်ဆီးမှုမှ လွတ်ပါရစေ” ဟု ခွင့်တောင်းလေသည်။
အတိတ်, အနာဂတ်, ပစ္စုပ္ပန်စသော ဝေဒနာအစုကို “ဝေဒနာက္ခန္ဓာ”ဝေဒနာက္ခန္ဓ (ပု) [ဝေဒနာ+ခန္ဓ။
ရူပက္ခန္ဓပုဒ်နှင့် တွဲစပ်ကြည့်။
] ဝေဒနာက္ခန္ဓာ၊ အတိတ်, အနာဂတ်, ပစ္စုပ္ပန်စသော ဝေဒနာ ဟူသော-အဖို့-အစု-အပုံ-အပေါင်း။
ကော ဟေတု ကော ပစ္စယော ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ပညာပနာယ။
ပဉ္စက္ခန္ဓာ ရူပက္ခန္ဓော ဝေဒနာက္ခန္ဓော သညာက္ခန္ဓာ သင်္ခါရက္ခန္ဓော ဝိညာဏက္ခန္ဓာ။
အဘိ၊ဝိ၊၁၊ယမက၊၁၊၁။
သင်္ဂဟ၊ သမုစ္စည်းပိုင်း။
ဝေဒနာက္ခန္ဓာတိ ဝေဒနာရာသိ ဝေဒနာကောဋ္ဌာသော။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂။
ယထာ စ ရူပံ၊ ဧဝံ ဝေဒနာဒယောပိ ဝေဒယိတလက္ခဏာဒီသု ရာသိဘာဝူပပဂမနေ။
န ဟိ ဝေဒနာဒီဟိ အညေ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒယော နာမ အတ္ထိ။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၆။
ဝေဒနာက္ခန္ဓော ကတိဟိ ခန္ဓေဟိ ကတိဟာယတနေဟိ ကတိဟိ ဓာတူဟိ သင်္ဂဟိတော။
အဘိ၊ပု၊၃၊(အဘိ၊က၊၂၅၁-၃။
ပဋိသံ၊၅၃-၄။
ဋ္ဌ၊၂၊၁၁၀။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၉၀။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၉၄။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၁။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၆။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၀၅။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၇၂။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၇၃၊ ၂၂၆၊ ၂၂၆-၇။
မူလဋီ၊၁၊၈၃၊ ၉၉။
အနုဋီ၊၁၊၁၇၃)။
ဟုခေါ်ဆိုသည်။
အဘိ၊ဝိ၊၃။
သံ၊၂၊၃၉၊ ၈၃။
ဝိညာဏက္ခန္ဓာကိုလည်း ကြည့်ပါ။
(တစ်နည်း) ရှစ်ပါးသော ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ် အစရှိကုန်သော တစ်ခုယုတ်ကိုးဆယ်သောစိတ်တို့နှင့် တကွဖြစ်သော ဝေဒနာစေတသိက်ကို “ဝေဒနာက္ခန္ဓာ”ဟု ခေါ်ဆိုသည်။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃။
တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၂၀ ဝေဒနာ စေတသိက်မှ လွတ်သော ဝေဒနာက္ခန္ဓာမည်သည် မရှိ။
ဝေဒနာက္ခန္ဓာ၏ ဖြစ်ရာသည်-(၁) ပုဂ္ဂိုလ်၊ (၂)ဘုံဟူ၍ ၂-ပါးအပြားရှိသည်။
ပုဂ္ဂိုလ်အားဖြင့် ဝေဒနာက္ခန္ဓာ ၃-ပါး ထိုတွင် ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း (၁) ဝေဒနာက္ခန္ဓာဖြစ်ဆဲ ပုဂ္ဂိုလ်၊ (၂) ဝေဒနာက္ခန္ဓာ ဖြစ်ပြီးပုဂ္ဂိုလ်၊ (၃) ဝေဒနာက္ခန္ဓာဖြစ်လတ္တံ့ ပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ၃-ပါး အပြားရှိသည်။
ထိုတွင် (၁) ဝေဒနာက္ခန္ဓာ ဖြစ်ဆဲပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည်-စတုဝေါကာရဥပပဇ္ဇန္တ ဖြစ်သော တိဟိတ်ပုထုဇဉ်, အောက်ဖလဋ္ဌာန် ပုဂ္ဂိုလ် ၃-ယောက်တို့နှင့် ပဉ္စဝေါကာရ ဥပပဇ္ဇန္တဖြစ်သော ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက်, အောက် ဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် ၃-ယောက်တို့တည်း။
(၂) ဝေဒနာက္ခန္ဓာဖြစ်ပြီး ပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည် ခပ်သိမ်းသောဥပပဇ္ဇန္တ, စဝန္တဖြစ်သော ပုထုဇဉ် ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက်, ဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက် တို့တည်း။
(၃) ဝေဒနာက္ခန္ဓာဖြစ်လတ္တံ့ ပုဂ္ဂိုလ် ဟူသည် ပစ္ဆိမဘဝိကမှတစ်ပါး ခပ်သိမ်းသော ဥပပဇ္ဇန္တ, စဝန္တဖြစ်သော ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက်, အောက်ဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် ၃-ယောက် တို့တည်း။
ဝေဒနာက္ခန္ဓာ၏ ဖြစ်ရာဘုံ ဝေဒနာက္ခန္ဓာ၏ ဖြစ်ရာဘုံဟူသည် စတုဝေါကာရ ၄-ဘုံ, ပဉ္စဝေါကာရ ၂၆-ဘုံအားဖြင့် ၃၀-သော ဘုံတို့တည်း။
ဝေဒနာက္ခန္ဓာ၏ ချုပ်ရာ ပုဂ္ဂိုလ် ထို့အတူ ဝေဒနာက္ခန္ဓာ၏ ချုပ်ရာသည်လည်း (၁) ပုဂ္ဂိုလ်, (၂)ဘုံဟူ၍ ၂-ပါး အပြားရှိသည်။
ထိုတွင် ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း (၁) ဝေဒနာက္ခန္ဓာချုပ်ဆဲပုဂ္ဂိုလ်, (၂) ဝေဒနာက္ခန္ဓာချုပ်ပြီးပုဂ္ဂိုလ်၊ (၃) ဝေဒနာက္ခန္ဓာ ချုပ်လတ္တံ့ ပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ၃-ပါး အပြားရှိသည်။
ထိုတွင် (၁) ဝေဒနာက္ခန္ဓာ ချုပ်ဆဲပုဂ္ဂိုလ် ဟူသည် စတုဝေါကာရ, ပဉ္စဝေါကာရစဝန္တ ဖြစ်သော ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်, ၄-ယောက်, ဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက်တို့တည်း။
(၂) ဝေဒနာက္ခန္ဓာချပ်ပြီးပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော ဥပပဇ္ဇန္တ, စဝန္တဖြစ်သောပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက်, ဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက်တို့တည်း။
(၃) ဝေဒနာက္ခန္ဓာ ချုပ်လတ္တံ့သော ပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည် ပရိနိဗ္ဗန္တမှတစ်ပါး ခပ်သိမ်းသော ဥပပဇ္ဇန္တ, စဝန္တဖြစ်သော ပုထုဇဉ် ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက်, အောက်ဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် ၃-ယောက်တို့တည်း။
ဝေဒနာက္ခန္ဓာ၏ ချုပ်ရာ ဘုံ ဝေဒနာက္ခန္ဓာ၏ချုပ်ရာ ဘုံဟူသည် စတုဝေါကာရ ၄-ဘုံ, ပဉ္စဝေါကာရ ၂၆-ဘုံအားဖြင့် ၃၀-သောဘုံတို့တည်း။
ဝေဒနာက္ခန္ဓာကို ပိုင်းခြား၍ သိသော ပုဂ္ဂိုလ် ဝေဒနာက္ခန္ဓာကို ပိုင်းခြား၍ သိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း-(၁) ဝေဒနာက္ခန္ဓာကို ပိုင်းခြား၍ သိဆဲပုဂ္ဂိုလ်။
(၂) ဝေဒနာက္ခန္ဓာကို ပိုင်းခြား၍ သိပြီးပုဂ္ဂိုလ်။
(၃) ဝေဒနာက္ခန္ဓာကို ပိုင်းခြား၍ သိလတ္တံ့ ပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ၃-ပါးအပြား ရှိသည်။
ထိုတွင် (၁) ဝေဒနာက္ခန္ဓာကို ပိုင်းခြား၍ သိဆဲပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည် အရဟတ္တမဂ္ဂဋ္ဌာန် ပုဂ္ဂိုလ်တည်း။
(၂) ဝေဒနာက္ခန္ဓာကို ပိုင်းခြား၍သိပြီးပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည် အရဟတ္တဖလဋ္ဌာန် ပုဂ္ဂိုလ်တည်း။
(၃) ဝေဒနာက္ခန္ဓာကိုပိုင်းခြား၍ သိလတ္တံ့ပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည် ကျွတ်ထိုက်သော ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်, အောက်မဂ္ဂဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် ၃-ယောက်, အောက်ဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် ၃-ယောက် တို့တည်း။
ယမက၊၁၊၃၁-၅။
၄၄-၈၊ ၆၈-၉။
ယမိုက်အရကောက်။
ဝေဒနာက္ခန္ဓာ၏ အကျယ်ကို အဘိ၊ဝိ၊၃-၅၊ ၁၅-၂၆။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၈၂-တို့ကိုလည်းကြည့်)၊ ပိဋကလမ်းညွန်လာ ဝေဒနာက္ခန္ဓာ ဝေဒနာက္ခန္ဓနိဒ္ဒေသ -အဘိ-၂-ပါ-၃၊ အဘိ-၂-ဋ္ဌ-၁၂၊ သုတ္တန္တဘာဇနီယ။
အဘိ-၂-ပါ-၁၅၊ အဘိ-၂-ဋ္ဌ-၃၃၊ အဘိဓမ္မာဘာဇနီယ။
ဝေဒနာပဒနိဒ္ဒေသ၊ (ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ)၊ အဘိ-၂-ပါ-၁၄၃၊ အဘိ-၂-ဋ္ဌ-၁၆၉။
ဝေဒနာပုဒ်အဖွင့်၊ အဘိ-၁-ပါ-၁၇၊ အဘိ-၁-ဋ္ဌ-၁၅၂။
ဝေဒနာတိကဝဏ္ဏနာ၊ အဘိ-၁-ဋ္ဌ-၈၃၊ အဘိ-၁-ပါ-၁။
အဘိ-၇-ပါ-၂၉၄၊ အဘိ-၇-ဋ္ဌ-၄၈၁။
ဝိသုဒ္ဓိ-ဒု-အုပ်-၉၀၊ လက္ခဏ-ရသ စသည်ကို ပြဆိုခန်း။
ဝေဒနာဝါရဝဏ္ဏနာ၊ ပဏ်-၁-ပါ-၆၃၊ ပဏ်-၁-ဋ္ဌ-ပ-အုပ်-၂၂၅။
ဝေဒနာနာနတ္တသုတ်၊ နိဒါန-သံ-ပါ-၃၅၉၊ နိဒါန-သံ-ဋ္ဌ-၁၂၂။
ဝေဒနာသံယုတ္တ၊ သဠာ-သံ-ပါ-၄၀၇၊ သဠာ-သံ-ဋ္ဌ-၁၅၅။
ဝေဒနာသုတ်၊ (ပ-ဒု) ဣတိ-ပါ-၂၂၇၊ ဣတိ-ဋ္ဌ-၁၇၅၊ ၁၈၄၊ အကျယ် ဝေဖန်၍ ဟောထား၏။
ဝေဒနာကမ္မဋ္ဌာနဝဏ္ဏနာ၊ ဒီဃ-၂-ပါ-၂၂၁၊ ဒီဃ-၂-ဋ္ဌ-၃၁၃။
ပဏ်-၃-ပါ-၂၈၅၊ ပဏ်-၃-ဋ္ဌ-၂၀၉။
ဝေဒနာလက္ခဏပဥှ၊ မိလိန္ဒ-ပါ-၆၁၊ ဝေဒနာနှင့်စပ်၍ မှတ်သားဖွယ်များ ဝေဒနိယကမ္မ-၃-မျိုးကိုအရကောက် ပြပုံ၊ (သုခ၊ ဒုက္ခ၊ အဒုက္ခမသုခ)၊ ပဏ်-၃-ပါ-၂၅၁၊ ပဏ်-၃-ဋ္ဌ-၁၈၂။
ဝေဒနာနှင့်စပ်၍၎င်း၊ ဝေဒနာ၌ အနုသယ ကိန်းမကိန်းနှင့် စပ်၍၎င်း၊ မေးခဏ်း၊ ပဏ်-၁-ပါ-၃၇၇၊ ပဏ်-၁-ဋ္ဌ-ဒု-အုပ်-၂၆၆။
ဝေဒနာ-၂ ပါးဖြစ်ပုံကို ပြဆိုခဏ်း၊ (ပဉ္စဒွါရ၌ဖြစ်သော ဝေဒနာ၊ မနောဒွါရ၌ဖြစ်သော ဝေဒနာ)၊ နိဒါန-သံ-ဋ္ဌ-၇၃၊ နိဒါန-သံ-ပါ-၃၁၀။
အံ-၄-ဋ္ဌ-၁၆၈၊ အံ-၄-ပါ-၅၁၉။
ဝေဒနာ ၂-မျိုးခွဲပြပုံ၊ (သာမိသဝေဒနာ၊ နိရာမိသဝေဒနာ)၊ သဠာ-သံ-ပါ-၄၂၁၊ သဠာ-သံ-ဋ္ဌ-၁၁၉၊ အဂါရဝသုတ်။
ဝေဒနာဖြစ်ကြောင်း ၈-ပါးဂါထာ၊ သီဝကသုတ်၊ သဠာ-သံ-ပါ-၄၂၈၊ သဠာ-သံ-ဋ္ဌ-၁၂၃။
ဝေဒနာ၊ ဝေဒနာသမုဒယ၊ ဝေဒနာနိရောဓ၊ ဝေဒနာနိရောဓဂါမိနိပဋိပဒါ-လေးချက်ခွဲပြ ပုံဟောသော အညတရဘိက္ခုသုတ်၊ ပုဗ္ဗသုတ်၊ ဉာဏသုတ်၊ သမ္ဗဟုလဘိက္ခုသုတ်၊ သဠာ-သံ-ပါ-၄၃၀၊ ၄၃၁။
ဝေဒနာပဥှာသုတ်၊ သဠာ-သံ-ပါ-၄၅၀။
ဝေဒနာ၌ သစ္စာလေးပါးညွှန်ပြပုံ၊ သဠာ-သံ-ပါ-၄၂၀၊ သဠာ-သံ-ဋ္ဌ-၁၂၀၊ ဝေဒနာ၏ အကြောင်းများကို ဟောထားသော ဝိဟာရသုတ်၊ (ပ-ဒု) မဟာ-သံ-ပါ-၁၀၊ မဟာ-သံ-ဋ္ဌ-၁၆၄။
ဝေဒနာဖြစ်ကြောင်း ချုပ်ကြောင်းများကို ဟောထားသော ဥပ္ပဋိပါဋိကသုတ်-သံ။
ဝေဒနာ ၅-ပါးဖြစ်ကြောင်းကိုဟောထားသော ကဋ္ဌောပမသုတ်-သံ။
ဝေဒနာ၌ဖြစ်သော အနုသယကိုပယ်ရန် ဟောထားသော ပဟာနသုတ်-သံ၊ ဝေဒနာကို သည်းခံနိုင်ရန် သတိပဋ္ဌာန်ကို ပွါးများရမည်ဟု ဟောထားသော မာနဒိန္နသုတ်-သံ။
ဝေဒနာသုံးပါးကို အနိစ္စဟု ဟောထားသော ရဟောဂတသုတ်-သံ။
ဝေဒနာသုံးပါးချုပ်လျှင် နိဗ္ဗာန်မြင်ရကြောင်း ဟောထားသော သမာဓိသုတ်-သံ။
ဝေဒနာ၌ နိဒါန-ဝေမတ္တ-ဝိပါက-နိရောဓ-နိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ-၅-ချက်ဖြင့် ဝေဖန်၍ ဟောထားသော နိဗ္ဗေဓိကသုတ်၊ အံ-၆-ပါ-၃၆၀၊ အံ-၆-ဋ္ဌ-၁၃၅။
ဝေဒနာနုပဿနာဝဏ္ဏနာ -ပဏ်-၁-ပါ-၇၅၊ ပဏ်-၁-ဋ္ဌ-ပ-အုပ်-၂၇၉၊ ကျယ်ဝန်းစွာပြဆိုထား၏။
ဂေလညသုတ် (ပ-ဒု)၊ သဠာ-သံ-ပါ-၄၁၂၊ သဠာ-သံ-ဋ္ဌ-၁၁၈၊ အကျယ်၊ ဤ၌ အနိစ္စလက္ခဏာတင်ပြပုံ မှတ်သားဖွယ် ကောင်းလှ၏။
ပဋိသံ-ပါ-၄၀၊ ပဋိသံ-ဋ္ဌ-ပ-အုပ်-၁၆၄။
မဟာနိ-ပါ-၇၊ မဟာနိ-ဋ္ဌ-၄၁။
ဒီဃ-၂-ပါ-၂၃၆၊ ဒီဃ-၂-ဋ္ဌ-၃၆၃။
အဘိ-၂-ပါ-၂၀၀၊ အဘိ-၂-ဋ္ဌ-၂၁၀ ဥဒ္ဒေသ။
အဘိ-၂-ပါ-၂၀၂၊ အဘိ-၂-ဋ္ဌ-၂၅၁၊ နိဒ္ဒေသ။
(သတိပဋ္ဌာနသုတ်၊ ဝေဒနာသု ဝေဒနာနုပဿီ-ပုဒ် အဖွင့်တိုင်း၌လည်း ရှိ၏)။
ဝေဒနာ ၆-ပါး၊ နိဒါန-သံ-ပါ-၂၄၅၊ နိဒါန-သံ-ဋ္ဌ-၁၅၊ စက္ခုသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ စသည် ၆-ပါး၊ အဘိ-၂-ဋ္ဌ-၂၄၅။
ဒီဃနခသုတ်-ပဏ်-၂-ပါ-၁၆၇၊ ပဏ်-၂-ဋ္ဌ-၁၄၄။
သဠာယတနဝိဘင်္ဂသုတ် ပဏ်-၃-ပါ-၂၆၀၊ ပဏ်-၃-ဋ္ဌ-၁၈၆။
လက်ဖျောက်တချက်တီးရာကာလ၌ ဝေဒနာကို ကုဋေတသိန်း မက ဖြစ်ပျက်ကြကြောင်း မိန့်ဆိုထားပုံ၊ ခန္ဓ-သံ-ဋ္ဌ-၂၉၅၊ ခန္ဓ-သံ-ပါ-၁၁၅။
ရူပက္ခန္ဓ (ပု) [ရူပ+ခန္ဓ။
ရူပကာယနှင့် တွဲကြည့်။
ရူပက္တန္ဓ-သက္ကတပိဋက။
] ရူပက္ခန္ဓာ-(က) အတိတ်, အနာဂတ်, ပစ္စုပ္ပန်စသော ရုပ်ဟူသော-အဖွဲ့-အစု-အပုံ-အပေါင်း။
(ခ) အတိတ်, အနာဂတ်, ပစ္စုပ္ပန်စသော ရုပ်တို့၏-အဖို-အစု-အပေါင်း။
(က) (ခ) ကော နု ခေါ ဘန္တေ ဟေတု ကော ပစ္စယော ရူပက္ခန္ဓဿ ပညာပနာယ။
ပဉ္စက္ခန္ဓာ ရူပက္ခန္နော, ဝေဒနာက္ခန္ဓာ, သညာက္ခန္ဓာ, သင်္ခါရက္ခန္ဓော, ဝိညာဏက္ခန္ဓော။
အဘိ၊ဝိ၊၁။
(အဘိ၊ဝိ၊၁၃၊ ၄၄၁)။
ရူပက္ခန္ဓော ကတီဟိ ခန္ဓေဟိ ကတိဟာယတနေဟိ ကတီဟိ ဓာတုဟိ သင်္ဂဟိတော။
အဘိ၊ပု၊၃၊ ၁၀၁။
(အဘိ၊က၊၂၅၁၊ ၃၀၇၊ ၄၁၉။
ယမက၊၁၊၁၇-၈၊ ၂၁၊ ၇၀။
ပဋိသံ၊၅၃။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၅၃၊ ၆၄၊ ၃၁၅။
မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၂။
သံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၀၊ ၄၃။
သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၆၊ ၆၁၊ ၆၃။
အံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၆။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၄၁၂။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁-၃။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၄။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၁၇။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၂၉၉။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၇၃၊ ၃၂၉။
မူလဋီ၊၁၊၁၃၊ ၁၄၃။
မူလဋီ၊၂၊၃။
မူလဋီ၊၃၊၈၊ ၁၀။
အနုဋီ၊၂၊၄။
အနုဋီ၊၃၊၁၀၊ ၁၃၊ ၁၈)။
ရူပက္ခန္ဓောတိ ရူပရာသီ ရူပကေဋ္ဌာသော၊ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂။
သဗ္ဗမ္ပေတံ ဝုတ္တပ္ပကာရံ ရူပံ ရုပ္ပနလက္ခဏသင်္ခါတေ ဧကေဝိဘာဝေ ပညာယ ရာသိံ ကတွာ ရူပက္ခန္ဓော နာမာတိ ဝုစ္စတိတိ၊ ဧတေန သဗ္ဗမ္ပိ ရူပံ ရုပ္ပန လက္ခဏေ၊ ရာသိဘာဝူပဂမနေန ရူပက္ခန္ဓောတိ ဒဿိတံ ဟောတိ။
န ဟိ ရူပတော အညော ရူပက္ခန္ဓော နာမ နတ္ထိ။
ဧတေန သဗ္ဗေ ရူပံ။
ဒဿိတံ ဟောတီတိ ဧတေန ရူပက္ခန္ဓ-သဒ္ဒဿ သမာနာဓိကရဏသမာသဘာဝံ ဒဿေတိ။
မူလဋီ၊၂၊၆။
တသ္မာ အတီတာဒိဝိဘာဝဘိန္နံ သဗ္ဗံ ရူပံ ရာသိဝသေန ဗုဒ္ဓိယာ ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ “ရူပမေဝ ခန္ဓော ရူပက္ခန္ဓော”တိ သမာနာဓိကရဏသမာသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။
ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၂၊၈၅။
အတီတာဒိဘေဒဘိန္နာနံ ရူပါနံ ခန္ဓော ရာသီတိ ရူပက္ခန္ဓော။
ပရမတ္ထဒီပနီ၊ဋီ၊၃၁၈။
အတိတ် အနာဂတ် ပစ္စုပ္ပန်စသော ရုပ်အစုကို “ရူပက္ခန္ဓာ”ဟု ခေါ်ဆိုသည် (အဘိ၊ဝိ၊၁၊မ၊၃၊၆၇။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၊ ၆)။
တစ်နည်း-ကံ, စိတ်, ဥတု, အာဟာရဟု ဆိုအပ်သော အကြောင်းတရား ၄-ပါး ကြောင့်ဖြစ်သည့် ရုပ်အားလုံးကို “ရူပက္ခန္ဓာ”ဟု ခေါ်ဆိုသည်။
ရုပ် ၂၈-ပါးတို့မှ လွတ်သော ရူပက္ခန္ဓာမည်သည် မရှိ။
တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၁၇ ရူပက္ခန္ဓာ၏ ဖြစ်ရာသည်- (၁) ပုဂ္ဂိုလ် (၂)ဘုံဟူ၍ ၂-ပါးအပြား ရှိ၏။
ပုဂ္ဂိုလ်အားဖြင့် ရူပက္ခန္ဓာ ထိုတွင်—ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း (၁) ရူပက္ခန္ဓာ ဖြစ်ဆဲပုဂ္ဂိုလ်။
(၂) ရူပက္ခန္ဓာဖြစ်ပြီးပုဂ္ဂိုလ် (၃) ရူပက္ခန္ဓာဖြစ်လတ္တံ ပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ၃-ပါး အပြားရှိ၏။