kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
သို့ရာတွင် အချို့သည် ရေအရပ်ဒေသသို့ အမြဲတမ်း ပြန်လည်သွားရောက် နေုထိုက်ကြသည်။
ဤကဲ့သို့ပြန်လည်သွားသော တွားသွား သတ္တဝါတို့တွင် မိကျောင်းများ၊ လိပ်များနှင့် ပင်လယ်မြွေ၊ ရေမြွေ အစရှိသော မြွေအစုငယ်အချို့တို့ပါဝင်ကြသည်။
အင်းဆက်ပိုးတို့နှင့် ငှက်တို့သည် လေထဲတွင် ပျံဝဲသွားလာနိုင်ကြသော သတ္တဝါတို့ဖြစ်ကြသည်။
သို့ရာတွင် မြေပေါ်တွင် များသေားအားဖြင့် နေထိုင်ကြသောကြောင့် ယင်းတို့ကို ကုန်းသတ္တဝါများ မဟုတ်ဟု မဆိုနိုင်ပေ။
နို့တိုက်သတ္တဝါတို့အနက် အများစုသည် ကုန်းနေသတ္တဝါများ ဖြစ်ကြသည်။
နို့တိုက်သတ္တဝါ အချို့တို့သည် ရံဖန်ရံခါသော်လည်းကောင်း၊ များသောအားဖြင့် သော်လည်းကောင်း သစ်ပင်ပေါ်တွင် နေထိုင်တက်ကြပြီးလျှင်၊ အချို့တို့သည် ရေထဲတွင် အမြဲတမ်း ပြန်လည် နေထိုင်ကြသည်။
မြန်မာနိုင်ငံတွင် သတ္တဝါ ဦးရေနှင့် အမျိုးအစားပေါများလှသည်။
အကြောင်းမှာ မြန်မာနိုင်ငံ၏ မြေမျက်နှာပြင်နှင့် ရာသီဥတု အခြေအနေအရဆိုလျှင် ဧရာဝတီ မြစ်တစ်လျှောက်ရှိ မြေပြန့်လွင်ပြင်များ၊ စွတ်စို၍ သစ်တောထူထပ်သော တနင်္သာရီနှင့် ပဲခူးတောင်တန်းများ၊ ခြောက်သွေ့သော အပူပိုင်းဒေသ၊ တောင်ထူထပ်၍ အေးသော မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း တောင်ကုန်းဒေသ၊ ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်အစရှိသဖြင့် ဒေသအမျိုးမျိုးရှိသည့်အလျောက် တိရစ္ဆာန်တို့လည်း ထူးခြားစွာ အမျိုးအစား များပြားလှသည်။
မြန်မာနိုင်ငံကို ထင်ရှားသော သတ္တဗေဒဆိုင်ရာ ဒေသကြီးနှစ်ခု ခွဲခြားနိုင်ပေသေးသည်။
ယင်းဒေသတို့မှာ – သစ်တောဖုံးအုပ်လျက်ရှိသော ဟိမဝန္တာ၊ အာသံနှင့် မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းမှသည် တောင်ဘက်သို့ မြိတ်အနီးအနားတစ်ဝိုက်အထိ ပါဝင်သည့် ဒေသ နှင့် မလ္လာယုကျွန်းဆွယ်၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသဖြစ်သော တနင်္သာရီတောင်ပိုင်းပါဝင်သည့် ဒေသ တို့ဖြစ်ကြသည်။
မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကုန်းသတ္တဝါများအကြောင်း ရေးသားရာတွင် အင်းဆက်ပိုးတို့နှင့်တစ်ကွ ယင်းသတ္တဝါတို့အပြင် အရေး ကြီးသော ကျောရိုးရှိ ကုန်းသတ္တဝါတို့အကြောင်းကို အတိုချုံး၍ ပြန်လည်ရေးသားတင်ပြရမည် ဖြစ်ပေသည်။
ဤကဲ့သို့ ရေးသားရာတွင် အဆင့်အောက်တန်းကျသော သတ္တဝါငယ်တို့မှ စရပေမည်။
မြန်မာနိုင်ငံသည် အင်းဆက်ပိုးလေ့လာသူတို့ နှံ့စပ်စွာ မလေ့လာရသေးသော အရပ်ဖြစ်သည်။
ပိတုန်း၊ လိပ်ပြာနှင့် ဖျက်ဆီးတတ်သော အင်းဆက်ပိုးအချို့ကိုသာ စုဆောင်းရှာဖွေကာ ရေးသားဖော်ပြထားပြီးဖြစ်သည်။
သို့ရာတွင် အင်းဆက်ပိုး အများစု အကြောင်းကိုမူကား ရေးသားဖော်ပြထားခြင်း မရှိသေးချေ။
ယင်းတို့သည် ကျွန်ုပ်တို့ နိုင်ငံ၏ထွက်ကုန်များအတွက် အရေးမပါသော အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သည်ဟု မည်သို့မျှမဆိုနိုင်ပေ။
ချိပ်ထွက်သော အင်းဆက်ပိုး၊ ပျားနှင့် ပိုးမျှင် ထွက်သည့် ဖလံကောင်တို့သည် မိမိတို့မှရသော အသုံးဝင် ပစ္စည်းများအတွက်လည်းကောင်း၊ ပိုးစုန်းကြူးနှင့် လိပ်ပြာတို့သည် ယင်းတို့၏ လှပသော ဂုဏ်အင်္ဂါကြောင့်လည်းကောင်း၊ ခြများ၊ အပင်ကို ပျက်စီးစေသော အင်းဆက်ပိုးများနှင့် ပေါက်ဖတ်တို့သည် ယင်းတို့၏ ဖျက်ဆီးတတ်သော အလေ့ကြောင့်လည်းကောင်း တောခြင်များ၊ ခြင်ပုန်းများ၊ အလှေးအမွှား၊ သန်းနှင့် ကြမ်းပိုးတို့သည် လူတို့ကို အနှောင့်အယှက် ပေးခြင်း ကြောင့်လည်းကောင်း အရေးပါကြသည်။
ပိုးနသန်ကောင်များ၊ ပင့်ကူများနှင့် ကင်းမြီးကောက်၊ ကင်းမလက်မည်းတို့သည်လည်း လူတို့ကို နှောင့်ယှက်ခြင်းကြောင့် အရေးကြီးသည်။
ကုန်းဒေသတွင် နေထိုင်ကြသော ကျောရိုးရှိ သတ္တဝါများအနက် ရှေးအကျဆုံး သတ္တဝါတို့မှာ အမ်ဖိဗီယာမျိုးပေါင်းတွင် ပါဝင်သော ကုန်းနေရေသတ္တဝါတို့ဖြစ်သည်။
ယင်းတို့သည် များသောအားဖြင့် ကုန်းပေါ်တွင် နေကြသည်။
သို့သော် ပေါက်ပွားရန် ရေထဲသို့ ပြန်သွားကြရသည်။
ပေါက်ခါစ အရွယ်တွင်လည်း ရေထဲ၌ပင် နေတတ်သည်။
မျိုးစဉ်ဆီစီလီအိဒီးမှာ မူ မြန်မာနိုင်ငံတွင် အလွန်ရှားပါးပြီးလျှင် နှစ်မျိုးသာရှိသည်။
ယင်းတို့မှာ အစ်သီယိုဖစ် ဂလူတီနိုဆမ်နှင့် အစ်သီယိုဖစ် မိုနိုခရိုယမ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။
ဆလမန်ဒြီးဒီးမျိုးစဉ်တွင် ပါဝင်သော အကောင်များအနက် တိုင်လိုတြိုင်တန် ဗာရုကိုဆပ် တစ်မျိုးသာရှိသည်။
ယင်းတို့ကို ဆစ်ကင်နှင့် ရခိုင်တိုင်းရှိ စွတ်စိုသော တောတို့တွင် တွေ့ရသည်။
ရာနီဒီးမျိုးစဉ်တွင် ပါဝင်သော မျိုးစုအများပင် ရှိသည်။
ယင်းတို့အနက် အချို့သည် ရေတွင်အနေများသည်။
သို့ရာတွင် အများစုသည် ကုန်းပေါ်တွင် နေကြသည်။
ဇီနိုဖရစ်မွန်တီကိုလာခေါ် ဖားမျိုးသည် ပဲခူးနှင့် ဆစ်ကင်တွင် တွေ့ရှိရသည်။
ကယ်လိုဖရိုင်နပ် အင်တာလီနီအေတာသည် အောက်မြန်မာနိုင်ငံရှိ စွတ်စိုသော တောများ၌ ကျောက်တုံးများအောက်တွင် ခိုလှုံ နေတတ်သည်။
မိုက်ခရိုဖိုင်လာ ကာနေတီကာ၊ မိုက်ခရိုဖိုင်လာ ဗဒ်မိုရိုင်၊ ဂလစ်ဖိုဂလော့ဆပ် မော်လဆပ်၊ ကယ်လူလာ ပူလခရာနှင့် ကယ်လူလာ ဂတ်တူလေတာ ဖားခုန်ညင်းတို့ကို မြန်မာနိုင်ငံ အောက်ပိုင်းတွင် တွေ့ရပြီးလျှင် လက်ပတိုဗရက်ကီ ယမ် ဟက်ဆယ်လတီကို ရခိုင်ရိုးမ တောင်ပေါ်တွင် တွေ့ရသည်။
ခြေချောင်းလက်ချောင်း အဖျားများတွင် ကျယ်ပြန့်ပြီးလျှင် သွေးသွင်းကာ ကိုင်တွယ်နိုင်သော စုပ်ကွက်များရှိသော ဖားလည်းအများပင်ရှိသည်။
ထင်ရှားသော အမျိုးတို့မှာ ပေါ်လီပီဒေတီးမျိုးစု၊ အိတ်ဇေလပ်နှင့် ဟိုင်လာခေါ် ဖားပျံမျိုးစုံတို့ တွင် ပါဝင်ကြသည်။
ယင်းတို့ကို မြန်မာနိုင်ငံအနှံ့အပြားတွင် တွေ့ရသည်။
ဗူဖိုဖားပြုပ်မျိုးစုတွင် ထင်ရှားသော မျိုးစိတ်နှစ်ခုပါဝင်သည်။
ယင်းတို့မှာ ဗူဖိုမီလန်နိုစတစ်တပ်နှင့် ဗူဖိုအက်စပါတို့ ဖြစ်ကြပြီးလျှင် မြန်မာနိုင်ငံ အရပ်ရပ်တွင် တွေ့ရသည်။
တွားသွား သတ္တဝါတို့သည် ကုန်းနေသတ္တဝါအစစ် ဖြစ်သည်။
သို့ရာတွင် ယခုတိုင်ရှိကြသော တွားသွားသတ္တဝါတို့ ပါဝင်သည့် မျိုးစဉ်သုံးခုအနက် စကွာမေတာတွင် ပါဝင်သော ပုတ်သင်မျိုး၊ မြွေမျိုးတို့သည် ကုန်းနေသတ္တဝါတို့ ဖြစ်သည်။
အခြား မျိုးစဉ်နှစ်ခုဖြစ်သော ကရော့ကိုဒီလီယာနှင့် ကီလိုနိယာတို့တွင် ပါဝင်သော မိကျောင်းမျိုး၊ လိပ်မျိုးတို့သည် မိမိတို့ တစ်သက်တာတွင် ရေ၌ အများဆုံး အချိန်ကုန် ကြသည်။
မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပုတ်သင်မျိုးတို့ ပါဝင်သည့် မျိုးရင်းရှစ်ခုရှိသည်။
သို့ရာတွင် မျိုးရင်းသုံးခုတွင် ပါဝင်သည့် မျိုးစိတ် တို့ကိုသာ အများဆုံးတွေ့ရသည်။
ယင်းမျိုးရင်း သုံးခုတို့မှာ တောက်တဲ့တို့ပါဝင်သော ဂက်ကိုနီဒီး၊ ပုတ်သင်တို့ ပါဝင်သော အက်ဂါမီးဒီးနှင့် ကင်းလိပ်ချောတို့ ပါဝင်သော ဆကင်ဆီဒီးတို့ ဖြစ်ကြသည်။
တောက်တဲ့မျိုးတွင် ပါဝင်သော ဟယ်မီဒးက်တီ လပ် မျိုးစုဝင် အိမ်မြေ|ာင်များနှင့် တောက်တဲ့တို့သည် လူသိများသော အကောင်များ ဖြစ်ကြသည်။
တောတွင် နေကြသော သတ္တဝါများ ဖြစ် ကြသည်။
ပုတ်သင်ပျံတို့ကို တနင်္သာရီတိုင်းမှ မြောက်ဘက်သို့ ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်းအထိ တွေ့ရသည်။
တစ်နိုင်ငံလုံးတွင် အများအပြား တွေ့ရသော ပုတ်သင်မျိုးမှာ ကယ်လိုတီးမျိုးစုဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။
အီလိုလက်ပစ် မျိုးစုတွင်ပါဝင်သော ပုတတ်များကို ရခိုင်၊ ပဲခူးနှင့် တနင်္သာရီတိုင်းတို့တွင် တွေ့ရသည်။
ပုတက်တို့သည် ဟင်းသီးဟင်းရွက်များကိုသာ မှီဝဲသော သတ္တဝါများဖြစ်ကြသည့် အလျောက် နွေဦးပေါက်စတွင် ပွင့်တတ်သော ပုတတ်စာပွင့်များကို စားသည်။
ယင်းတို့သည် ကုန်းသတ္တဝါ သက်သက်ဖြစ်ပြီးလျှင် မြေတွင်းတူးကာ နေတတ်သည်။
အုပ်ဖွဲ့၍ နေတတ်သောအလေ့ ရှိသည်။
အချို့လူများသည် ပုတတ်ကို အလွန်တန်ဖိုးထားကာ စားကြသည်။
ကင်းလိပ်ချော ၁၂ မျိုးမျှ မြန်မာနိုင်ငံတွင် အနှံ့အပြားရှိသည်။
အထူးသဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ တောင်ပိုင်းတွင် အများဆုံး တွေ့ရသည်။
ထို့အပြင် ဖွတ်သုံးမျိုးခန့်ရှိသည်။
ဖွတ်သားနှင့်ဖွတ်ဥကို အချို့လူများ ထူးထူးခြားခြား နှစ်သက် ကြသည်။
မြွေများအနက် တွင်းထဲ၌ အမြဲပုံးအောင်းနေတတ်သော ဆင်ပစ် မြွေငယ်မျိုးမှစ၍ ကြီးမားသော စပါးအုံမြွေကြီး များအထိ အများအပျားရှိသည်။
စပါးအုံမြွေကြီးများသည် သစ်ပင်ရိပ်ကို လာရောက်ခိုလှုံသော တိရစ္ဆာန်ငယ်ုတို့ကို ဖမ်း၍စားရန် သစ်ပင်ထိပ်ဖျားတို့၌ နေတတ်ကြသည်။
ဆင်ပစ်မြွေများအကြောင်း စိတ်ဝင်စားဖွယ် ဒဏ္ဍရီများရှိသည်။
ယင်းဒဏ္ဍာရီများအရဆိုလျှင် ဆင်ပစ်မြွေသည် အဖျား နှစ်ဘက်လုံး၌ ခေါင်းတစ်လုံးစီရှိသည်။
ထိုကြောင့် မိမိတို့ ကြိုက်သလို ရှေ့သို့ပြေးလိုက် နောက်သို့ ပြေးလိုက် ပြုလုပ်နိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။
ယင်းမြွေကို ထက်ပိုင်းဖြတ်လိုက်လျှင် တစ်ပိုင်းသည် တစ်ဘက်သို့ ပြေးပြီးလျှင် အခြားတစ်ပိုင်းသည် အခြားတစ်ဘက်သို့ ပြေးသည်။
အချို့ကလည်း ယင်းမြွေတွင် ခေါင်းတစ်လုံး အမြီးတစ်ခုရှိပြီးလျှင် ခြောက်လတစ်ကြိမ် အမြီးနှင့် ခေါင်း နေရာပြောင်းသည်ဟု ဆိုသည်။
မိမိကိုယ်ကိုခြောက်ပေအမြင့် ခုန်ပြီးသော် ဆင်ပေါ်သို့ ရောက်နိုင်သည်။
ယင်းမြွေ ကိုက်လိုက်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် ဆင်လည်း ယိမ်းယိုင်သွားကာ ချက်ချင်းပင် မြေသို့လဲကျသေသည်ဟု ဆိုသည်။
ထို့ကြောင့်လည်း ယင်းတို့ကို ဆင်ပစ်မြွေဟု ခေါ်ခြင်းဖြစ်လေသည်။
မြန်မာနိုင်ငံတွင် အဆိပ်ရှိသော မြွေမျိုးပေါင်း မြောက်မြားစွာရှိသည်။
မြွေဟောက်၊ ငန်းတော်ကျား၊ မြွေပွေး၊ မြွေစိမ်းမြီးခြောက်များကို အနှံ့အပြား တွေ့ရသည်။
မိမိတို့၏ အစာဖြစ်သော သတ္တဝါငယ်တို့ကို ဖမ်းဆီးရာတွင် အဆိပ်ကို အသုံးပြုသည်။
သို့ရာတွင် လူ၊ တိရစ္ဆာန်အကြီးများနှင့် တွေ့သောအခါ ခုခံကာကွယ်သော သဘောနှင့် အဆိပ်ကို အသုံးပြုသေးသည်။
ယင်းတို့ရှိခြင်းသည် လူတို့ကို ဘေးအန္တရာယ်ဖြစ်စေသည်။
မြန်မာနိုင်ငံကဲ့သို့ လယ်ယာ စိုက်ပျိုးသော တိုင်းပြည်တွင် နှစ်စဉ် မြွေဆိပ်ကြောင့် အသက်ဆုံးရှုံးရသူများမှာ ထောင်ပေါင်းများစွာပင် ဖြစ်သည်။
မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြွေအားလုံးကို သုတေသန မပြုလုပ်ရသေးပေ။
သို့ရာတွင် အိန္ဒိယ-မြန်မာဆိုင်ရာ မြွေ အကြောင်းစာ ပေအရဆိုလျှင် မျိုးရင်း ၁၁ခုရှိပြီးလျှင် မျိုးစု ၉ဝ၊ မျိုးစိတ် ၃၈၈ ရှိသည်။
ယင်းတို့အနက် မျိုးရင်း သုံးခုသာ အဆိပ်ရှိသည်။
ထိုမျိုးရင်း သုံးခုတွင် မျိုးစု ၂၂ခုနှင့် မျိုးစိတ် ၈၁ခုပါဝင်သည်။
အထက်ပါ စာရင်းအရ အဆိပ်မရှိသော မြွေသည် အဆိပ်ရှိသော မြွေထက် ဦးရေများ ကြောင်းသိရပေသည်။
မြန်မာနိုင်ငံ ငှက်များအကြောင်းကို သုတေသီအများပင် ရေးသားဖာ်ပြခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။
သို့ဖြစ်၍ အများသိကြသော ငှက်မျိုးအချို့ကိုသာ ဖော်ပြလိုပေသည်။
သစ်တောက်ငှက်တို့ပါဝင်သော ပိဆိမျိုးစဉ်တွင် ငှက်မျိုးပေါင်း ၃၄မျိုး ရှိ၍ မြန်မာနိုင်ငံ အနှံ့အပြားတွင် တွေ့ရသည်။
ငှက်ပန်းထိမ်၊ ဖိုးခေါင်၊ ကုပ်ကလောင်၊ ငှက်ခါး၊ ယောင်ယင်း၊ အောက်ချင်း၊ ယောင်ယင်နက်၊ တောင်ပီစူး၊ ပတူငှက်၊ ပိန်ညင်း၊ ထုတ္တရူ(ထပ်တယူ)၊ ပျံလွှား အစရှိသောငှက်တို့သည် ဗောလစ်တိုရီးမျိုးစဉ်တွင် ပါဝင်၍ ယင်းမျိုးစဉ်တွင် ၁ဝ၆ မျိုးပါဝင်ပြီးလျှင် မြန်မာနိုင်ငံအရပ်ရပ်တွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။
ဥ0x100သ၊ ဝါဖလေး၊ ဘုတ် အစရှိသောငှက် ၂၄ မျိုးတို့သည် စကန်ဆိုရီးမျိုးစဉ်တွင် ပါဝင်သည်။
မြေညေ|ာင်(မြီးညေ|ာင့်)၊ ဗွတ်ဖင်နီ၊ စာ၊ ကျီး၊ ကျီးအတို့သည်အမျိုးပေါင်း ၃ဝဝ-၄ဝဝ အထိရှိသော ပက်ဆာရီးမျိုးစဉ်တွင် ပါဝသည်သည်။
ခို၊ချိုး၊ချိုးပိန်တူး တို့သည် ကောလမ်ဗီး မျိုးစဉ်တွင်ပါဝင်၍ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ၃၈ မျိုးခန့်ရှိသည်။
ဥဒေါင်း၊ ဒေါင်းကုလား၊ တောကြက်တို့သည် ဂယ်လီနီးမျိုးစဉ်တွင်ပါဝင်၍ ၂၆ မျိုးရှိသည်။
ကြိုးကြာ၊ ခရုစုတ်၊ ကလူကွက်တို့ ပါဝင်သော ဂရယ်လီးမျိုးစဉ်တွင် အမျိုးပေါင်း ၁၃ဝ ခန့်ရှိသည်။
တောဝမ်းဘဲနှင့် ဘဲမျိုးတို့သည် အန်ဆာရီးမျိုးစဉ်တွင် ပါဝင်၍ ၅ဝခန့်ရှိသည်။
လင်းတ၊ သိမ်း၊ ချိုးသိမ်း၊ ဝံလို၊ ဝံလက်၊ ဒေါင်းစွန်း၊ သိမ်းကျား၊ စွန်ခေါင်းဖြူ၊ စွန်၊ ငှက်ဆိုး၊ တီးတုတ်၊ ဇိကွက်၊ ခင်ပုပ်တို့မှာ ၉၂မျိုးရှိပြီးလျှင် ရပ်ပတိုရီးမျိုးစဉ်တွင် ပါဝင်သည်။
ကြက်တူရွေး၊ ကျေးသန္တာတို့မှာ ၂၄ မျိုးရှိ၍ ဆစ်တာစီဒီးမျိုးစဉ်တွင် ပါဝင် ကြသည်။
တစ်ပြည်လုံးတွင် အနှံ့အပြား တွေ့ရသော ဇွေ့ငှက်မျိုးစိတ်လေးခုရှိသည်။
ယင်းတို့၏ ဒေသမှာ ပဲခူး၊ ဧရာတီအထက် ပိုင်းနှင့် နီကိုဗာကျွန်းများဖြစ်ကြသည်။
လင်းနို့နှင့်လင်းဆွဲ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၅၄ ခုကို မြန်မာနိုင်ငံတွင် တွေ့ရ၏။
ယင်းတို့အနက် ကိုးမျိုးသည် အသီးအနှံ စား၍ ကျန် ၄၁ မျိုးသည် အင်းဆက်ပိုးကောင်များစားတတ်သည်။
မျောက်လောင်းပျံတို့ကိုမူကား တနင်္သာရီ၊ ပဲခူးနှင့် ရခိုင်တိုင်းတို့တွင် တွေ့ရကြောင်း သိရှိရသည်။
မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းတွင် သင်းခွေချပ် နှစ်မျိုးတွေ့ရသည်။
ယင်းတို့သည် ခါချဉ်ကောင်များကို စားတတ်၍ ကိုယ်တွင် အကြေးများ ရှိသည်။
နှေးကွေး၍ နှာတံရှည်သော မျောက်မျိုး ဖြစ်သည့် မျောက်မောင်းမကို အာသံမှ ဗောနီယိုအထိ တွေ့ရသော်လည်း မြန်မာနိုင်ငံတွင် အများအပြားမရှိချေ။
အမြီးမရှိသော မျောက်လွှဲကျော် နှစ်မျိုးတွေ့ရသည်။
တစ်မျိုးသည် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတွင် နေထိုင်သော မျောက်လွှဲကျော်မျက်ကွင်းဖြူ ဖြစ်ပြီးလျှင် အခြားတစ်မျိုးသည် တနင်္သာရီတိုင်းတွင် နေထိုင်သော မျောက်လွှဲကျော်လက်ဖြူ ဖြစ်သည်။
မကာကပ်မျောက် ခြောက်မျိုးခန့်ရှိသည်။
ယင်းတို့သည် တနင်္သာရီတွင် တွေ့ရသော မျောက်ပုတီး၊ ရခိုင်တိုင်းနှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းကြားတွင် တွေ့ရသော မျောက်နီ၊ စစ်တွေတောင်ဘက်တွင် တွေ့ရသော ကနန်းစား မျောက်တံငါ၊ ကချင်တောင်များမှ အာသံအထိဖြစ်သော တောင်များပေါ်တွင် နေထိုင်သော မျောက်မြီးတို၊ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း တစ်လျှောက် ဗန်းမော်အောက်တွင် အစုလိုက်အုပ်ဖွဲ့နေတတ်သော မကာကပ် အက်ဆမ်မန်ဆစ်နှင့် မြန်မာနိုင်ငံ အနှံ့အပြားတွင် တွေ့ရသော မကာကပ်ရီးဆပ်တို့ဖြစ်ကြသည်။
ဆမ်နိုပိသိကပ် မျိုးစုတွင်ပါဝင်သော မျောက်မျိုးစိတ် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ငါးမျိုးရှိသည်။
ယင်းတို့သည် မကာကပ် မျောက်များထက် ကြီးပြီးလျှင် ခြေလက်နှင့် အမြီးပို၍ရှည်သည်။
ဆမ်နိုပိသိကပ် ဗာဗိုင်တို့၏ဒေသမှာ တိပါရတောင်များ၊ ကချင်တောင်များနှင့် မန္တလေးအထက် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း တစ်လျှောက်တို့ဖြစ်သည်။
ဆမ်နိုပိသိကပ် ပီလီအေလပ်တို့ကိုမူကား တိပါရတောင်များမှ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်အပြင် တောင်ဘက်သို့တနင်္သာရီတိုင်း တိုင်အောင် တွေ့ရသည်။
ဆမ်နိုပိသိကပ် အော့စကုရပ် ခေါ် မျောက်ညိုနှင့် ဆမ်နိုပိသိကပ် ခရိုင်အို ဂတ်စတာတို့၏ ဒေသသည် တနင်္သာရီတိုင်း ဖြစ်ပြီးလျှင်၊ ဆမ်နိုပိသိကပ် ကရစ္စတေးတပ်ခေါ် မျောက်များ၊ မျက်ကွင်းဖြူတို့၏ ဒေသမှာ ရခိုင်နှင့် တနင်္သာရီတိုင်းတို့ဖြစ်ကြသည်။
ရှဉ့်အမျိုးပေါင်း ၂၁ မျိုးကို မြန်မာနိုင်ငံတွင် တွေ့ရသည်။
အများဆုံး တွေ့ရသော အမျိုးမှာ ရှဉ့် အမည်းကြီးမျိုးဖြစ် သည်။
မြေကြွက် မျိုးစိတ်ပေါင်း ၁၈ ခု၊ ကြွက်စုတ် မျိုးစိတ်ပေါင်း ရှစ်ခုနှင့် ပွေးမျိုးစိတ်ပေါင်း ငါးခုရှိသည်။
ဖြူမျိုးစိတ် နှစ်ခုအနက် တစ်ခုကို ရခိုင်တိုင်းတွင် တွေ့ရပြီးလျှင် အခြားတစ်ခုကို တနင်္သာရီတိုင်းတွင် တွေ့ရသည်။
ယုန်မျိုးစိတ် တစ်ခုတည်းသာရှိ၍ ယင်းကို ပဲခူးမြောက်ပိုင်းတွင် တွေ့ရသည်။
ကြောင်ကတိုးနှင့် တစ်ကွ ယင်းနှင့် နီးစပ်သော မျိုးစိတ်ပေါင်း ခုနစ်ခုရှိသည့်အနက် ဗီဗီရာ ဇီဗက်သာခေါ် မီးခိုးရောင် ကြောင်မြင်းသည် အများဆုံးတွေ့ရသော အကောင်ဖြစ်သည်။
ဗီဗီရာ တန်ဂလန်ဂေါခေါ် ကြောင်ကတိုးကျား မျိုးကို ပြည်မြို့မှ ပီနံအထိ တွေ့ရသည်။
ဗီဗီရာကူလာ မလက်ဆင်းစစ်ခေါ် ကြောင်ကတိုးမျိုးကိုမူကား မြန်မာနိုင်ငံအနှံ့အပြား တွင် တွေ့ရသည် ယင်းတို့၏ စစ်ထွက်ရည်သည် မြန်မာဆေးဘက်ဝင် ပစ္စည်းတစ်မျိုးဖြစ်သည်။
မြန်မာနိုင်ငံ အနှံ့အပြားတွင် တွေ့ရသော အခြားကြောင်းတစ်မျိုးမှာ ကြောင်ဝံပိုက်ဖြစ်သည်။
အစင်းသုံးကြောင်းရှိသော ကြောင်နဂါးတို့ကို တနင်္သာရီနှင့် ရခိုင်တိုင်းတို့တွင်လည်းကောင်း၊ ကြောင်နားရွက်ဖြူတို့ကို ရခိုင်တိုင်းမှ တနင်္သာရီအထိလည်းကောင်း၊ မျောက်ကျားတို့ကို မလ္လာယုကျွန်းဆွယ်တိုင်းပြည်များမှ အာသံပြည်အထိလည်းကောင်း တွေ့ရသည်။
မြွေပါမျိုးစိတ် သုံးခုကို မြန်မာနိုင်ငံ အရပ် ရပ်တွင် တွေ့ရသည်။
ဖဲလစ်မျိုးစုတွင် ပါဝင်သော မျိုးစိတ်ရှစ်ခုရှိရာ၊ ဖဲလစ်တိုက်ဂရစ်ခေါ် ကျားကို မြန်မာနိုင်ငံ အနှံ့အပြား တောထူထပ်သော ဒေသများတွင် တွေ့ရသည်။
ဖဲလစ်ပါဒတ်ခေါ် သစ်များနှင့် သစ်ကျားနက်တို့ကို ထားဝယ်ခရိုင်တွင် အများအပြားတွေ့ရသည်။
ငါးဖမ်း၍ စားတတ်သော ကျားကြောင်၊ သစ်ကြောင်၊ ကျောက်ဖြူရောင်ရှိသော ကျားကြောင်နှင့် သာမန်ကြောင်တို့ကို မြန်မာနိုင်ငံ အရပ်ရပ်တွင် တွေ့ရသည်။
ဟီလတ်တော့ မလေယာနတ်ခေါ် ဝက်ဝံတို့၏ ဒေသသည် တနင်္သာရီဖြစ်ပြီးလျှင် အိန္ဒိယဝက်ဝံနက်ကို တောင်ငူအနီးတွင် တွေ့ရကြောင်း တင်ပြထားသည်။
ခွေးတူ ဝက်တူကို ရခိုင်နှင့် စစ်တောင်းမြစ်ဝမ်းတွင် တွေ့ရသည်။
တောခွေးကို မြန်မာနိုင်ငံတွင် အနှံ့အပြား တွေ့ရပြီလျှင် မြေခွေးကို ရခိုင်တိုင်းအတွင်း တောင်ဘက် နတ်မြတ်သို့ တိုင်အောင် တွေ့ရသည်။
ဆပ်စမျိုးစုဝင် တောဝက်မျိုးစိတ် နှစ်ခုရှိကြောင်းသိရသည်။
ရူဆာ အရစ်တိုတယ်လီးခေါ် ဆတ်သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပျံ့နှံ့၍ နေသည်။
ဟီလက်ဘက် ပေါ်စီနပ်ခေါ် ဒရယ်ကို တနင်္သာရီမြစ်ဝှမ်းနှင့် စစ်တောင်းတွင်ရှိသော လွင်ပြင်တို့တွင် တွေ့ရသည်။
ပန်နိုလီယ အယ်လဒီခေါ် သမင်တို့ကို ပဲခူး၊ တနင်္သာရီနှင့် မြိတ်အစရှိသည့် ဒေသတို့တွင်လည်းကောင်း၊ ဆာဗူလတ် ဩရီယပ်ခေါ် ချေ၊ တောဆိတ်နှင့် ပြောင်တို့ကို တစ်ပြည်လုံးတွင် ပျံ့နှံ့လျက်လည်ကောင်း တွေ့ရသည်။
စိုင်ကို ပဲခူးတိုင်းတွင်လည်းကောင်း၊ရခိုင်တွင်လည်းကောင်း တွေ့ရသည်။
ဗာဗလပ် အာနီခေါ် ကျွဲရိုင်းကို မြန်မာနိုင်ငံ အနှံ့အပြားတွင် တွေ့ရသည်။
တာကင်ခေါ် သားမင်းကို မစ်ရှမီတောင်၊ တိဗက်အရှေ့ပိုင်း၊ အာသံ၊ မြန်မာနှင့် တီဗက်နယ်ခြား၊ ကချင်ပြည်နှင့် သံလွင် ဧရာဝတီခွဲရာ ဒေသအသီးသီးရှိ မြင့်မားသော တောင်တို့ပေါ်တွင် အုပ်ဖွဲ့၍ နေကြာင်းသိရသည်။
မြန်မာနိုင်ငံတွင် ကြံ့မျိုးပေါင်း သုံးမျိုးရှိ၏။
ယင်းအနက် နှစ်မျိုးမှာ ဦးချိုနှစ်ချောင်းရှိ၍ ကျန်တစ်မျိုးမှာ ဦးချို တစ်ချောင်းသာလျှင်ရှိ၏။
ဦးချိုတစ်ချောင်းရှိသော ကြံ့ဆင်မျိုး (ရိုင်နိုဆာရပ် ဆွန်ဒိုင်ကပ်)သည် တနင်္သာရီဒေသရှိ လူမနီးသော မြစ်ကမ်းပါးကြီးများနှင့် တောင်များပေါ်တွင် နေကြာင်းသိရသည်။
ဦးချိုနှစ်ချောင်းရှိ ကြံ့လျှော်မျိုးမှ ရိုင်နိုဆာရပ် လက်ဆီအိုတစ် ကြံ့မျိုးသည် ရခိုင်ရိုးမတောင်နှင့် မြန်မာနိုင်ငံ အထက်ပိုင်းတွင် နေကြ၍ ယင်းတို့သည် အနားတွန့်သော နားရွက်ရှိသည့် ကြံ့မျိုးဖြစ်သည်။
အခြား ချိုနှစ်ချောင်း ကြံ့မျိုးမှာ ရိုင်နိုဆာရပ် ဆူမာတြင်ဆစ်ဖြစ်၍ တနင်္သာရီမှ မလ္လာယု ဒေသတိုင် နေကြာင်း သိရသည်။
ယင်းကြံ့တို့သည် ရိုင်နိုဆာရပ် လက်ဆီအိုတစ်ထက် ငယ်သည်။
တစ်ရရှူး၊ သို့မဟုတ် ကြံ့သူတော် (တစ်ပီးရပ်မလေယာနပ်)မျိုးသည် ထားဝယ်၊ မြိတ်နယ်များမှ မလ္လာယုဒေသတိုင် နေထိုင်ကြောင်းသိရှိရသည်။
မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဆင်တစ်မျိုးတည်းသော ရှိ၍ ယင်းတို့သည် တောဆင်ရိုင်း (အဲလီဖတ် အင်ဒိကပ်)များ ဖြစ်ပြီးလျှင် ထူထပ်သော တောတောင်များတွင် နေကြသည်။
ယင်းတို့သည် အိန္ဒိယဆင်များနှင့် တစ်မျိုးတည်း ဖြစ်သည်ဟု အများက ယူဆကြလေသည်။
ကိုးကား ကဏ္ဍ:သတ္တဗေဒ ကုန်းနေသတ္တဝါများ။
အလွန်ရှေးကျသော အချိန်ကတည်းက မြန်မာနိုင်ငံတွင် လူများနေထိုင်လာခဲ့ကြ သည်။
ရှေးအကျဆုံး နေထိုင်ခဲ့သူတို့မှာ ကျောက်အသုံးအဆောင် လက်နက်ပစ္စည်းတို့ကိုသာ အသုံးပြု၍ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းသော ကျောက်ခေတ် လူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည်။
ထိုလူမျိုးတို့နောက်၊ အနည်းငယ်မျှသာ ယဉ်ကျေးမှုအဆင့်အတန်း တိုးတက်ရရှိခဲ့သည့် နီဂရီတို ခေါ် နီဂရိုး အငယ်စား လူမျိုးများ နေထိုင်သွားခဲ့ကြ၏။
ကျောက်ခေတ်လူမျိုးတို့၏ အဆက်အနွယ်သည် အခြားသော နိုင်ငံများမှာကဲ့သို့ ကွယ်ပျောက်ခဲ့ပြီ ဖြစ်သော်လည်း နီဂရီတိုတို့၏အနွယ်ကား မြန်မာနိုင်ငံတောင်ဘက် ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော် အတွင်းရှိ အန္ဒမန်ကျွန်း ခေါ်ကပ္ပလီကျွန်းတွင် ယနေ့တိုင် တွေ့ရသေးသည်။
နီဂရီတိုတို့၏နောက် ရောက်ရှိလာသော လူတို့မှာ အမျိုးအားဖြင့် များပြားလှ၏။
မြန်မာနိုင်ငံ သမိုင်း၏ အစပိုင်း ခေတ်မှာ အမှန်အားဖြင့် ထိုမြောက်မြားလှသော လူမျိုးတို့ဝင်ရောက် ရွှေ့ပြောင်းသွားလာနေထိုင်ခြင်း အကြောင်းသာဖြစ်ပေ၏။
အချို့လူမျိုးများသည် မိမိတို့ ရောက်ရှိရာဒေသတွင် အခြေစိုက် နေထိုင်၍ ယဉ်ကျေးမှု အချက်အလက်တို့၌ တိုးတက် ဖွံ့ဖြိုးလျက် ရှိကြ၏။
အချို့သည် ယဉ်ကျေးမှုနယ်နှင့် ကွာလှမ်းရာ ဒေသတို့၌ တိုးတက်မှု လုံးဝမရှိဘိသကဲ့သို့ ရှေးအခါက အဆင့်အတန်းနှင့်ပင် ရပ်တန့် တည်မြဲလျက်ရှိ၏။
အချို့ကား လွန်ခဲ့သည့် နှစ်ပေါင်း ၂ဝ အထိ ဆက်လက်ရွှေ့ပြောင်း နေထိုင်ဆဲပင် ရှိသေး၏။
၁၉၆၄ ခုနှစ် ခန့်မှန်း သန်ခေါင်စားရင်းအရ မြန်မာနိုင်ငံ၏ လူဦးရေမှာ ၂၄ သန်းကျော်ဖြစ်၏။
အထက်ပါ ၂၄သန်းကျော်မျှသော လူဦးရေတွင် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးပေါင်းစုံ အကျုံးဝင်နေ၏။
ထိုသူတို့ကို လူမျိုးအလိုက် ခွဲခြားရာတွင် ပြောဆိုသော ဘာသာစကားကို လိုက်၍ ခွဲခြား ဖော်ပြလေ့ရှိသည်။
မြန်မာနိုင်ငံတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားတို့ ပြောဆိုသည့်ဘာသာ စကားများကို အမျိုးအလိုက် ခွဲခြားလျှင် အစုကြီးနှစ်စု ရသည်။
တစ်စုမှာ ဩစထရစ်အစုကြီး(ဝါ) ရှေးကျသော တောင်ပိုင်း အစုကြီးဖြစ်၏။
အခြားတစ်စုမှာ တိဗက် - တရုတ်အစုကြီးဖြစ်သည်။
ဩစထရစ် အစုကြီးတွင် အစုခွဲ နှစ်ခုကွဲ၏။
တစ်စုမှာ ပင်လယ်ပိုင်းတွင် ပြောဆိုသော ဩစထရိုနီးရှ အစုခွဲဖြစ်၏။
အခြားအစုခွဲမှာ ကုန်းပိုင်းတွင် ပြောဆိုသော ဩစထရိုအာရှ အစုခွဲဖြစ်သည်။
မြန်မာနိုင်ငံ၌ ဩစထရိုနီးရှ အစုခွဲတွင် ပါဝင် သည့် ဘာသာစကားရပ်များကို ပြောဆိုသူတို့သည် မလေးလူမျိုးများနှင့် ဆလုံလူမျိုးများဖြစ်သည်။
ထိုသူတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ တောင်ဘက်ဆုံးအပိုင်းလောက်တွင် နေထိုင်ကြ၏။
မလေးလူမျိုး ဦးရေမှာ ၄…၄ဝဝ မျှရှိ၍၊ မြိတ်ခရိုင် တောင်ဘက်ပိုင်းတွင် တွေ့ရသည်။
ထိုသူတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ တောင်ဘက်ပိုင်းနှင့် ဆက်လျက်ရှိသော မလ္လာယု ကျွန်းဆွယ်ရှိ မလေးလူမျိုးများနှင့် တစ်ဆက်တည်းဖြစ်၏။
ထားဝယ်ကျွန်းစု၊ တောင်ဘက် ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်း တစ်လျှောက်ရှိ မြိတ်ကျွန်းစုများတွင် မိမိတို့ကိုယ်ကို မော်ကင်ဟုခေါ်သော ဆလုံလူမျိုးများရှိသည်။
လူဦးရေအားဖြင့် မြန်မာ နိုင်ငံတွင်း၌ ၅…ဝဝဝ ကျော်မျှရှိ၏။
ဩစထရိုအာရှ အစုခွဲတွင် ဘာသာစကားများကို ပြောဆိုသူတို့အနက် မြန်မာနိုင်ငံ၌ တိုင်းရင်းသားအဖြစ် နေထိုင်ကြ သူတို့မှာ မွန်လူမျိုး၊ ပလောင်လူမျိုးနှင့် ဝလူမျိုးများ ဖြစ်သည်။
၁၉၃၁ ခုနှစ် သန်ခေါင်စာရင်းအရ မြန်မာနိုင်ငံရှိ မွန်လူမျိုးဦးရေမှာ ၃၃၆…၇၂၈ ဖြစ်၏။
ပလောင် - ဝ လူမျိုးတို့၏ ဦးရေမှာ ၁၇၆…၃၂၈ ဖြစ်၏။
ဤဩစထရစ် အစုကြီးဝင် ဘာသာစကားများကို ပြောဆိုသူတို့သည် တစ်ကြိမ်က အနောက် ဘက် အာသံနယ် ခါစီတောင်များမှ အရှေ့ဘက် တရုတ်ပင်လယ်ရှိ ဟိုင်နံကျွန်းအထိဖြစ်သော မျဉ်းကြောင်း၏ တောင်ဘက် အာရှတိုက် အရှေ့တောင်ပိုင်း ဒေသတစ်ခုလုံးတွင် နေထိုင်ခဲ့ဘူးဟန် ရှိလေသည်။
အကြောင်းမှာ ဩစထရိုအာရှ အစုဝင် ဘာသာစကားများကို ပြောဆိုသူတို့အား ဤဒေသအတွင်း အနှံ့အပြား တွေ့ရှိှရသော ကြောင့် ဖြစ်၏။
အထူးသဖြင့် ထိုအစုခွဲ ဝင် မွန်လူမျိုးတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင်သာမက ယိုးဒယားနိုင်ငံတွင်း၌လည်း ခရစ်ခုနစ်ရာစု နှစ်လောက်မှစ၍ စိုးမိုးအုပ်ချုပ်ခဲ့ သော လူမျိုးတစ်မျိုးဖြစ်ခဲ့သည်။
ထိုသူတို့နှင့် အနွယ်တူသော ခမာလူမျိုးတို့သည်လည်း ယိုးဒယားနိုင်ငံ အရှေ့ဘက် ဒေသများ တွင် ထိုခေတ်လောက်မှစ၍ ကြီးစိုးခဲ့၏။
ထို့ပြင် ဤအစုခွဲဝင် ဘာသာစကားတစ်မျိုးကို ပြောဆိုသော လူမျိုးအချို့ကို အိန္ဒိယ နိုင်ငံတောင်ပိုင်း၌ တွေ့ရှိရလေသည်။
ထိုသူတို့မှာ မွန်ဒ ( မုဏ္ဍ ) စကားများကို ပြောဆိုသူများဖြစ်၏။
အာသံနယ် ခါစီတောင်များတွင် နေထိုင်သော ခါစီလူမျိုးတို့သည်လည်း ဤအစုခွဲဝင် လူမျိုးများဖြစ်သည်။
မွန်၊ ပလောင်နှင့် ဝလူမျိုးတို့အပြင် မြန်မာနိုင်ငံ၌ နေထိုင်သော ဤအစုခွဲဝင် အခြားလူမျိုးများလည်း ရှိသေး၏။
ထို သူတို့အား ယင်း ( ရိယန်း (ဝါ) ယန်းလည်းဟူ၏။
) လူမျိုးနှင့် ဓနော၊ သို့မဟုတ် ဂနောခေါ် လူမျိုးများဖြစ်သည်။
ပထမ အမျိုးမှာ လူဦးရေ ၁၄…ဝဝဝ ခန့်ရှိ၍ ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း အထူးသဖြင့် မိုးနဲနယ်၌ ပါဝင်သော သံလွင်မြစ် အနောက်ဘက် တောင်များပေါ်တွင် အများဆုံး တွေ့ရသည်။
ယင်းလူမျိုး ဒုတိယ လူမျိုးမှာ လူဦးရေအားဖြင့် ၁…၁၆ဝ ခန့်ရှိ၍ ယခုအခါတွင် ရှမ်းပြည်နယ် မြေလတ်ပိုင်းတွင် ဓနုလူမျိုးများနှင့် ရောနှောလျှက် ပင်းတယ၊ သမခမ်း၊ ပင်မှီစသော ဒေသများတွင် တွေ့ရသည်။
မြန်မာနိုင်ငံသို့ တရုတ်-တိဗက်အုပ်စုများ ရွေ့ပြောင်းလာပုံ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တရုတ်-တိဗက်လူမျိုးစုများသည် ရာစုနှစ်များစွာကြာ တောင်တရုတ်နှင့် တိဗက်ဒေသမှ သမိုင်းတလျှောက်တွင် အစဉ်အဆက် ရွေ့ပြောင်းခဲ့ကြသည်။
တိဗက်-ဗမာအုပ်စုထဲမှ ဗမာများ၊G. E. Harvey (1925). *History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824*. Frank Cass & Co. Ltd. ကချင်၊ချင်း များကဲ့သို့သော တိဗက်-ဗမာလူမျိုးစုများသည် တောင်တရုတ်နှင့် တိဗက်ဒေသများမှအရှေ့တောင်အာရှသို့ ၁၀ ရာစုမှ ၁၆ ရာစုအတွင်း ရွေ့ပြောင်းလာကြသည်။
Robert E. Hall (1999). *The Tribes of Burma*. Government of Burma Ethnographic Survey Report. တရုတ်လူမျိုးများအနေနှင့် တောင်တရုတ်မှ ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းသို့ ရွေ့ပြောင်းမှုများသည် မင်းဆက်တော်လှန်ရေးနှင့် စီးပွားရေးအကြောင်းအရာများကြောင့် ၁၈ရာစုနှောင်းပိုင်းမှ ၁၉ရာစုအစောပိုင်းအထိ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။
တချို့သော ဟန်တရုတ်လူမျိုးများသည် ကုန်သည်အဖြစ်သက်မွေးဝမ်းကြောင်းပြုခဲ့ပြီး မြို့ပြဒေသများတွင်အခြေချခဲ့ကြသည်။
Wang Gungwu (2001). "The Chinese in Myanmar". In *The Chinese Overseas: From Earthbound China to the Quest for Autonomy*, Harvard University Press. ခရာ-ဒိုင်အုပ်စုများ၏ ရွေ့ပြောင်းမှု ခရာ-ဒိုင်အုပ်စုများတွင် ရှမ်းလူမျိုးများသည် တရုတ်အရှေ့တောင်ဘက် ယန်ဇီမြစ်ဝှမ်းဒေသမှ တောင်ဘက်သို့ ပြောင်းရွှေ့လာခဲ့ကြသည်။
တောင်တရုတ်မှ ယင်းအုပ်စုများသည် ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ချီနင်းခေတ်နှင့်ဟန်ခေတ်အတွင်း (1000 BCE - 200 CE) တာဝန်ခံမှုများ၊ တိုက်ပွဲများနှင့် အရှေ့တောင်အာရှသို့ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ရွေ့ပြောင်းမှုများဖြစ်ပွားခဲ့သည်။
James R. Chamberlain (2016). *The Origins of the Tai Peoples*. Journal of the Siam Society, Vol. 104. ရှမ်းများသည် ၁၂ ရာစုတွင် သုကာဖာ (Sukaphaa) ခေါင်းဆောင်လျှောက်တော်မူကာ မြန်မာပြည်မြောက်ဖက်မှတဆင့် အာသံအချိုင့်သို့ ရွေ့ပြောင်းသွားသည်။
ယင်းခေတ်အတွင်း ရှမ်းတောင်တန်းများတွင် ရှမ်းလူမျိုးစုအခြေချနေထိုင်မှုများ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။
Suniti Kumar Chatterji (1951). *Kirata-Jana-Krti: The Indo-Mongoloids*. Indian Institute of Advanced Study. အညွှန်းများ တိဗက်-မြန်မာ အစုခွဲ တိဗက်-မြန်မာ အစုခွဲတွင် မြန်မာ၊ သက်၊ လိုလို-မူဆို၊ ကချင် ( ဂျင်းဖော )၊ ချင်းခေါ် ကုကီချင်း၊ နဂနှင့် ကရင် စသော အစုငယ်များ ပါဝင်သည်။
မြန်မာ အစုငယ် ၁၉၃၁ ခုနှစ် သန်ခေါင်င်စာရင်းအရ မြန်မာအစုငယ်ဝင် ဘာသာစကားများကို ပြောဆိုသူတို့၏ ဦးရေ မှာ ၉၈…၆၃…ဝဝဝ ဖြစ်၏။
နိုင်ငံ လူဦးရေ၏ ၆၇ ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်၏။
သို့ရာတွင် ယင်းတို့အနက် မြန်မာစကားများကို ပြောဆိုသူ ဦးရေမှာ ၆ဝ ရာခိုင်န့န်းသာရှိ၍ ကျန်ခုနစ်ရာခိုင်န့န်းမှာ မြန်မာစကားနှင့်တူ၍ ပြောဆိုရာတွင် ကွဲသော အသံကွဲ ဘာသာစကားများကို ပြောဆိုသူများဖြစ်ကြ၏။
မြန်မာတို့၏ ဗဟိုချက်ချာဒေသသည် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းဖြစ်၏။
လူဦးရေမှာ ထိုဒေသရှိ လူအားလုံး၏ ၉၅ ရာခိုင်န|န်းဖြစ်လေသည်။
မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသရှိ လူအားလုံး၏ သုံးပုံ နှစ်ပုံသည် မြန်မာစကားကို ပြောကြသည်။
ကျန် အခြားဒေသတို့၌ အနည်းနှင့်အများ တွေ့ရှိရလေသည်။
မြန်မာစကားနှင့် တူ၍ ပြောဆိုရာတွင် ကွဲသော အသံကွဲ ဘာသာစကားများကို ပြောဆိုသူတို့မှာ ရခိုင်များ (၂…၂၂…ဝဝဝ)၊ ရမ်းဗြဲများ (၃…၂၇…ဝဝဝ)၊ စစ်တွေနယ်နှင့် ရခိုင်တောင်တန်းနေ ချောင်းသားများ (၃၅…ဝဝဝ)၊ သာယာဝတီနယ် ပဲခူးရိုးမ အစွန်းတွင် နေသော ယဗိန်းများ၊ မြန်မာများနှင့် တဖြည်းဖြည်း ရောနှောလျက် ရှိကြသည့်ယောများ (၁…ဝဝဝ)၊ မြေပြန့်နှင့် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့် ဆုံရာ မြေလတ်ဒေသများတွင် အများဆုံး တွေ့ရသော ဓနု၊ သို့မဟုတ် ရှမ်းဓနုများ (၆…ဝဝဝ)၊ ညောင်ရွှေနယ်နှင့် ရှမ်းပြည်နယ် မြေလက်ပိုင်းတွင် တွေ့ရသော တောင်ရိုးများ (၂၂…ဝဝဝ)၊ အင်းလေးနယ်တွင် နေထိုင်ကြသော အင်းသားများ (၅၇…ဝဝဝ)၊ တနင်္သာရီတိုင်းမှထားဝယ်များ (၁…၆ဝ…ဝဝဝ)နှင့် မြိတ်များ (၁…ဝဝ…ဝဝဝ)တို့လည်း ပါဝင်သည်။
ရခိုင်လူမျိုး ဓနုလူမျိုး တောင်ရိုးလူမျိုး အင်းသား ထားဝယ်လူမျိုး ထိုသူတို့အပြင် မြန်မာစကားနှင့် အနွယ်တူ၍ အလွန်ရှေးကျသော ဘာသာစကားကို ပြောဆိုသည့် လူမျိုးစုများ ရှိသေးသည်။
ထိုသူတို့မှာ မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ဖျား မေခမြစ်နှင့် သံလွင်မြစ်စပ်ကြား၊ တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ် နှစ်ဘက်နှစ်ချက် စလုံးတွင် နေထိုင်ကြသူများ ဖြစ်သည်။
မြန်မာအစုဝင် လူမျိုတို့ မြန်မာနိုင်ငံ အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာစဉ်တွင် လမ်းခရီး၌ ကျန်ရစ်ခဲ့သောသူများ ဖြစ်ဟန်တူသည်။
ထိုသူတို့သည် မြစ်ကြီးနားနှင့် ဗန်မော် စပ်ကြား၊ ဧရာဝတီမြစ်ကျဉ်း ဒေသတွင် နေသော ဖွန်းများ (၇ဝဝ)၊ မြစ်ကြီးနားနယ်နှင့် ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်း ဒေတွင် နေထိုင်သော ဇီးခေါ် အဇီးများ (၅…ဝဝဝ)၊ မေခမြစ်တောင်ပိုင်း ထောဂေါ၊ဇီမောတို့ တောင်ဘက်နှင့် ဆဒုံဒေသတွင် နေထိုင်သော လရှီများ (၁၂…ဝဝဝ)၊မြစ်ကြီးနားခရိုင်နှင့် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် နေထိုင်သော မရှုများ (၁၈…ဝဝဝ)၊ ဗန်းမော် အရှေ့မြောက်ဘက် နယ်စပ်တွင် နေထိုင်သော မိုင်းသာများ (မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း၌ အနည်းငယ်မျှသာရှိသည်။
)၊ စစ်တွေခရိုင်နှင့် ရခိုင်တောင်ရိုးတွင် နေထိုင်ကြသော မြိုလူမျိုး (၁၄…ဝဝဝ)နှင့် ပျောက်ကွယ်သွားပြီ ဖြစ်သော ပျူလူမျိုးများ ပါဝင်သည်။
ခမီလူမျိုး၊ မြိုလူမျိုး၊ လရှီလူမျိုး၊ ပျူလူမျိုး၊ ဖွန်းလူမျိုး သက်အစုငယ် လူဦးရေအားဖြင့် ၅ဝ…ဝဝဝ မျှရှိ၍ ဘာသာစကား ပြောဆိုသူများ အနေအားဖြင့် ၃၅…ဝဝဝ ရှိသော သက်အစုဝင် လူမျိုးတို့သည် မြန်မာတို့ထက် ရှေးကျသော လူမျိုးများဖြစ်၍ မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းတွင် ရှမ်း၊ မြန်မာတို့နှင့် ရောနှော၍ စစ်တွေ နယ်တွင်လည်းကောင်း၊ မြန်မာနိုင်ငံ အပ မဏိပူရနယ်တွင်လည်းကောင်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြ၏။
သက်အစုငယ်ဝင် ဘာသာစကားများကို ပြောဆိုသည့်လူမျိုး ငါးမျိုးမျှရှိ၏။
ထိုသူများမှာ ဧရာဝတီမြစ် အနောက်ဘက် ဖြစ်သောကသာခရိုင်၊ မြစ်ကြီးနား ခရိုင်၊ ဗန်းမော်ခရိုင်နှင့် အထက်ချင်းတွင်း ခရိုင်(မော်လိုက်ခရိုင်)များတွင် နေကြသော ကဒူးများ (၃၆…ဝဝဝ)၊ ကသာခရိုင်နှင့် ဗန်းမော်အနောက်ဘက် မူးမြစ်ဖျားဒေသတွင်နေကြသော ကနန်းများ (၇…ဝဝဝ)၊ စစ်တွခရိုင်တွင် နေကြသော သက်(၇ဝဝ)နှင့် ဒိုင်းနက်များ (၆…ဝဝဝ)၊ အထက်ချင်းတွင်း ခရိုင်တွင် နေကြသော ထမန်းများ (၁…ဝဝဝ)၊ ယခုအခါတွင် ပျောက်ကွယ်လုမတတ်ဖြစ်၍ မဏိပူရမြစ်ဝှမ်း၌ နေကြသော အန္ဒရိုနှင့် အနွယ်တူများ ဖြစ်ကြ သည်။
ဒိုင်းနက်လူမျိုး၊ထမန်းလူမျိုး၊ သက်လူမျိုး လိုလိုမူဆိုအစုငယ် လိုလို-မူဆို အစုငယ်ဝင် ဘာသာစကားများကို ပြောဆိုသူများမှာ မြန်မာနိုင်ငံ၌ ၉၃…ဝဝဝ မျှရှိ၍ လူဦးရေမှာ တဖြည်းဖြည်း တိုးတက်လျက်ရှိ၏။
ထိုသူတို့၏ ဗဟိုချက်ချာဒေသမှာ တရုတ်နိုင်ငံယူနန်ဖြစ်၏။
ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်းတွင် ၇၅…ဝဝဝ၊ ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းတွင် ၉…ဝဝဝ၊ မြစ်ကြီးနားနယ်တွင် ၈…ဝဝဝ မျှစီ ပျံ့နှံ့လျက်ရှိသည်။
ဤအစုငယ်ဝင် ဘာသာ စကားများကို ပြောဆိုသူတို့တွင် လီရှောလူမျိုး (လီဆိုး(ဝါ)လီဆူး(ဝါ)ယောယင်လည်းဟူ၏။