kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
ဘုရင့်အမိန့်တော်ဆိုလျှင် ထန်းဖူး၊ သို့မဟုတ် ပေချပ်ပေါ်တွင် တကြောင်းတည်း ရေးသည်။
မှူးကြီး မတ်ရာများက ထုတ်ဆင့်သည့် အမိန့်ဆိုလျှင် နှစ်ကြောင်းရေးသည်။
ထိုကြောင့် တကြောင်းစာချွန်တော်၊ နှစ်ကြောင်း စာချွန်တော်ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။
ကျောင်းစာရေး ပေစာကို ကျောင်းစာရေးခေါ် ပေစာရေးသူများက ရေးကြသည်။
များသောအားဖြင့် ရဟန်း ပုဂ္ဂိုလ် ပညာရှိများ၏ စီကုံးနှုန်းဖွဲ့ရေးသားမှုကို လိုက်ရေးရသူများသာ ဖြစ်သည်။
ကျောင်းစာရေးများသည် ဘုန်းကြီးကျောင်းများတွင် နေလေ့ရှိကြသည်။
ကျောင်းကပင် ထမင်းကျွေးလျှင် ပေကူးခအဖိုးငွေကို တိုးပေးရသည်။
ကောင်းမှုတော်ကြီး ကျောက်စာတွင် တောင်ဖီလာ ဆရာတော် ရေးခဲ့သည့် အတိုင်းပင် ကျောင်းစာရေးများသည် အက္ခရာ တတ်ရသည်။
မြဲမြံသောသတိ ရှိရသည်။
သို့မှသာလျှင် စာရေးရာ၌ အမှားအယွင်း အကျအပေါက် ကင်းဝေး ပေမည်။
ကျောင်းစာရေးသည် တနေ့လျှင် ပေခြောက်ရွက်၊ နှစ်ရက်မှာတအင်္ဂါ ရေးနိုင်သည်။
ရှေးခေတ်ကပေစာ တထုပ်ရေးလျှင် ငွေ ၃ဝ ကျပ်၊ ၃၅ ကျပ်ခန့် ကုန်ကျသည်။
ယခုခေတ်တွင်မူ ပေအရေးအသားသည် မရှိသလောက်ပင် ဖြစ်သည်။
ပုံနှိပ်စာအုပ် ထုတ်ဝေရန်သာလျှင် ပေမူကို ကော်ပီ စာအုပ်ထဲ့သို့ ကူးရေးခြင်းရှိသည်။
သို့ကူးရေးခမှာလည်း ယခုအခါ၌ စာကြောင်းရေကို လိုက်၍ ကိုးကြောင်းပေ ဆိုလျှင် တစ်အင်္ဂါ ကိုးကျပ် ပေးရသည်။
ပေစာအကူးမှား၍ သတ်ပုံချွတ်ယွင်းလျှင် စာအဓိပ္ပာယ်လည်း မှားသည်။
မြန်မာရှင်ဘုရင်များ နှောင်းခေတ်၌ ပေစာကူးသုတို့ ချွတ်ယွင်းချက် များသောကြောင့် သတိပေးသည့် အနေဖြင့် ……ခေါးတိရစ္ဆာန်၊ မဟာဒါန်၊ နဃာန်နှင့်ဝေး ကျောင်းစာရေးဟု ဆိုစမှတ် ပြုခဲ့ကြသည်။
ကုန်းဘောင်ခေတ် ဘိုးတော်ဘုရား လက်ထက်က ပေရေးပုံကို ကျည်းကန်ရှင်ကြီး မေတ္တာစာတွင် ……နောင်ရေးကိုလည်း မရှု၊ ခုရေးကိုလည်း မမြင်၊ ဉာဏ်လီဆင်၍၊ ချစ်ရှင်မိန့်မြတ်၊ ပိဋကတ်တွင်၊ ရေးမှတ်သည့် ကျမ်းဂန်မှာ၊ အဘိဓာတ် ဓာတုမာလာ၊ ဋီကာကျော် ပါဌ်နိသျတသွယ်၊ ရှစ်ဆယ်အင်္ဂါပေါင်း၊ ရှစ်ကြောင် တမျိုး၊ ကိုးကြောင်း တဝက်၊ လက္ခသုံးမူးတီး၊ သတီးမှာ လေးမူးနှင့်၊ သုံးဦးသောကျမ်းရပ်ကို၊ ရေးမှတ်၍ ပြီးပါပြီ။
ဤကုသိုလ်၏ အကျိုးကို၊ ဒုက္ခမျိုး ကင်းဝေးလျက်၊ စကြဝတေး၊ သဌေးမန္ဓတ်၊ သိကြားနတ်ကဲ့သို့၊ လူ့ရပ်နတ်ပြည်၊ ကြင် (ကျင်)လည် စုန်ဆင်၊ ချမ်းသာစံ၍၊ နိဃာန်ရမည့် အချက်ကို၊ ပဎ္ဎက်ဆုယူကာ၊ ဆရာပြုသော ကုသိုလ်စုတို့ကိုလည်း၊ သာဓုခေါ်မည့် အကြောင်းစသည်ဖြင့် ရေးသားထားသည်။
ရုပ်ပုံများ ပေစာများနှင့်အတူ သရုပ်ဖော်ပုံများ ဆွဲထားသည့် ပေများမှာ အလွန်ရှားသည်။
နှစ်လက်မအကျယ်ရှိသော ပေရွက်ပေါ်တွင် ရုပ်ပုံများ ရေးဆွဲထားသည်မှာ အလွန် အံ့ဩခြီးမွမ်းရာ ကောင်းသည်။
၃၁ ဘုံ ပေစာထုပ် (ကမ္ဘာ့ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်၊ ရန်ကုန်)တွင် မြင်းမိုရ်တောင်ကို အလယ်ကထားပြီးလျှင် ကျွန်းကြီးလေးကျွန်း ရံနေပုံနှင့် ၃၁ ဘုံလုံးကို အစီအစဉ်ဖြင့် ရေးဆွဲထားသည်။
မြင်းမိုရ်တောင်နှင့် ကျွန်းကြီး လေးကျွန်း၊ ကျွန်းငယ်များရံနေပုံကို ဆွဲရသည်မှာ နှစ်လက်မ အကျယ် ပေဖြင့် မဆန့်သဖြင့်၊ ပေချပ်များကို ကြိုးဖြင့် တချပ်နှင့်တချပ် ဆက်ကာ ပုံဆွဲ ထားသည်မှာ ခြီးမွမ်းအဲ့ဩဖွယ်ရာ ကောင်းလှပေသည်။
ပေ၏အကျိုးပြုပုံ ပေစာများသည် ဗုဒ္ဓဒေသနာတော်ကို မြန်မာနိုင်ငံတွင် အလွန် အကျိုးပြုသည်။
မိုင်းခိုင်းမြို့စား ရေးသားခဲ့သော ……ပိဋကတ်သမိုင်း စာတမ်းတွင် စာရင်းတပ် ခဲ့သော လောကီ၊ လောကုတ္တရာ စာပေအားလုံးသည် ပေရွက်ပေါ်တွင်သာ ရေးသား မှတ်တမ်းတင်ထားခြင်းပင် ဖြစ်သည်။
ရှေးခေတ် စာပေများကို ထိန်းသိမ်းလာသည်မှာ ပေစာပင် ဖြစ်သည်။
မြန်မာနိုင်ငံသို့ ၁၈၂၆ ခုနှစ်ခန့်တွင် ပုံနှိပ်စက်များ စတင် ရောက်ရှိလာသည် ဆိုသော်လည်း အောက်မြန်မာပြည် မော်လမြိုင်၊ ရန်ကုန်မြို့များမှာသာ ဖြစ်သည်။
အသုံးမများကြသေးပေ။
ဤကဲ့သို့ ပုံနှိပ်စက်များ ပေါ်ပေါက်လာသော်လည်း ပေပေါ်တွင် စာရေးခြင်းအလေ့သည် လျော့မသွားချေ။
ယခု တွေ့ရှိရသော ပေစာများတွင် သက္ကရာဇ် ၁၂ရဝ ကျော်အထိ ရေးသားထားသော ပေစာထုပ်များကို အထောက်အထားပြု တွေ့ရခြင်းကြောင့်ပင် ဖြစ်သည်။
ပေစာများကို လေ့လာလျှင် ရှေးခေတ်က မြန်မာနိုင်ငံတွင် စာပေရှိ၍ အယူဝါဒရေး စာပေမည်မျှ ထွန်းကားပုံကို သိရပေမည်။
စာစည်းကြိုးကို ကြည့်ခြင်းအားဖြင့် အိမ်တွင်း လက်မှုပညာ ရက်ကန်းရက်ခြင်းအတတ်၊ ဆေးဆိုးခြင်း အတတ်၊ ပုံစံဖော်ခြင်းအတတ်များ ကောင်းစွာ ဖြစ်ထွန်းနေသည် ကိုလည်း သိရှိနိုင်ပေသည်။
စာတိုက်များတွင်လည်း ပန်းပုပညာ ပြောင်မြောက်စွာ ထွင်းလုပ်ထားခြင်းကို တွေ့ရသဖြင့် မြန်မာ့အနုပညာ မည်မျှဆန်းပြားကြောင်း ခန့်မှန်းနိုင်ပေသည်။
ထိုကြောင့် ပေစာသည် မြန်မာယဉ်ကျေးမှု အဖြာဖြာကို ဖော်ထုတ်သော ရတနာ တစ်ပါးပင် ဖြစ်သည်။
မြန်မာစာပေ၊ မြန်မာယဉ်ကျေးမှု၊ အယူဝါဒရေး စာပေများကို ရင်းမြစ် တိကျစွာ လေ့လာလိုက်စားလိုလျှင်၊ ပေစာ နှင့် ကင်း၍ မရကောင်းပေ။
ယခုအခါ ရှေးက ရေးခဲ့သော ပေစာများသာလျှင် ရှိပြီးလျှင် ခေတ်၏ တိုးတက်မှုကြောင့် အသစ်ထပ်မံ ရေးမှုများ မရှိသလောက် ဖြစ်၍ ပေစာများကို အလေးတမူ ဂရုပြုကာ ထိန်းသိမ်းထားရှိရန် အလွန်ပင် အရေးကြီးပေသည်။
ရှေးခေတ်က မြန်မာများသည် ဤမျှလုပ်ငန်းဆောင်တာ အဆင့်ဆင့် များလှသော ပေစာဖြင့် အယူဝါဒရေးစာပေ၊ လောကီစာပေ စသည်တို့ကို ယခုခေတ် လူများ နည်းယူ မှတ်သား လိုက်နာလောက်အောင် ကျမ်းကြီး ကျမ်းဂန်များအဖြစ် ရေးထားခဲ့သည်မှာ ချီးကျူးရာကောင်း၍ ဂုဏ်ယူထိုက်သော အချက်ပင်ဖြစ်ပေသည်။
ရှေးခေတ် မြန်မာအုပ်ချုပ်ပုံမှာ ဇမ္ဗူဒီပ ဥဆောင်ကျမ်း၌ ပါဝင်သော အမိန့်တော်၊ စစ်တမ်း စသည်တို့မှ မြန်မာမင်း အုပ်ချုပ်ပုံကို သိရ၏။
မင်ကြီးစွာ စော်ကဲ၏ အမိန့်တော်၊ သာလွန်မင်း၏ အမိန့်တော်စသည့် အမိန့်တော်တို့တွင်လည်း အရပ်ရပ်အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ အကြောင်းအရာများနှင့်တကွ အမှုထမ်းအမျိုးမျိုးတို့၏ ဝတ်တရား စသည်တို့ ပါဝင်သည်။
အထက်ပါ အမိန့်တော်၊ စစ်တမ်းများကို အကိုးအကားပြု၍ ရှေးမြန်မာမင်းများ အုပ်ချုပ်ပုံကို ဖော်ပြထားသည်။
မြန်မာမင်းအုပ်ချုပ်ပုံ မြန်မာမင်းအုပ်ချုပ်ပုံကို အမိန့်တော်၊ စစ်တမ်း စသည်တို့ပါဝင်သည့် ဇမ္ဗူဒီပ ဥဆောင်းကျမ်း၌ ဖတ်ရှုနိုင်သည်။
မင်းကြီးစွာစော်ကဲ၏ ၇၂၉ ခုထုတ် အမိန့် တော်၊ သာလွန်မင်း၏ ၉၉၉ ခုထုတ် အမိန့်တော်အစရှိသည့် အမိန့်တော်တို့တွင် အရပ်ရပ်အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ အကြောင်း အရာများနှင့် အမှုထမ်းအမျိုးမျိုးတို့၏ ဝတ်တရား စသည်တို့ကို ဖော်ပြထားသည်။
အခွန် ဘဏ္ဍာဆက်သွင်းရိုး အစဉ်နှင့် အစစ် ခံသော မြို့သူကြီး ရွာသူကြီးတို့၏ အစစ်ခံချက်ဖြစ်သော စစ်တမ်းများ၌ ခွန်မ၊ ခွန်သေး၊ ထုံး၊ အိုင်၊ အင်း၊ ဆိပ်၊ ပွဲကူးတို့ စသည်တို့သာမက မြို့ရွာ၏ ရှေးဟောင်းသမိုင်း၊ မြို့သူမြို့သား ရွာသူရွာသားတို့၏ ထုံးစံဓလေ့၊ အသင်းအစု ဖွဲ့ခြင်း စသည့် အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ အကြောင်းအရာများလည်း ပါဝင်ကြသည်။
ရွှေပြည်ခေါ် မြန်မာနိုင်ငံကို နယ်မြေအား ဖြင့်၎င်း၊ ဌာနအားဖြင့်၎င်း အုပ်ချုပ်၏။
နယ်မြေအုပ်ချုပ်ပုံတွင် တဖက်၌ ဘုရင့်ကိုယ်စား အမှုထမ်းများ၊ တဖက်၌ ရိုးရာအမှု ထမ်းများ ပါဝင်သော နှစ်ထပ်အစိုးရ ရှိ၏။
နယ်မြေအုပ်ချုပ် ရေးတွင် အုပ်ချုပ်ပုံသုံးမျိုး ရှိ၏။
ယင်းတို့ကား ဤသို့ဖြစ်၏။
မြို့တော်၌ နန်းတော် ပတ်လည် ငါးတိုင်အတွင်း စီရင် ပိုင်ခွင့်ရှိသော မြို့ဝန်နှင့် လက်အောက်ခံများ ရှိ၏။
(၂)မြို့တော် အပြင်ဘက်၌ ဘေးဘိုးစဉ်ဆက် ကြီးစိုး အုပ်ကွပ်တိုင်ဆော်သည့် နယ်မြေအတွင်း ရိုးရာ ကျွန်တော်မျိုးဖြစ်သော တိုင်း သူရင်း တို့ကိုသာ စီရင်ပိုင်ခွင့်ရှိသော မြို့ကွပ်နှင့် အခြားအမှုထမ်း များရှိ၏။
(၃) ယင်းတို့ကို ကျော်၍ စော်ဘွားအစရှိသည့် ရိုးရာအကြီးအကဲတို့ လက်အောက်ရှိ အဝေးမြို့များနှင့် စစ် အစိုးရလက်အောက်၌ ရှိဟန်တူသော စစ်ကဲမြို့များရှိ၏။
မနီးမဝေးသော နယ်မြေများသို့ ခန့်အပ်သည့် အမည်ရ ကျေးစား ရွာစား များနှင့် အဝေးသို့ ခန့်အပ်သော အမှုထမ်း ကြီးများဟူသော ဗဟိုအစိုးရ၏ ကိုယ်စားလှယ်များလည်း ရိုးရာ အကြီးအကဲ များနှင့် ယှဉ်လျက်ရှိကြ၏။
ဤသို့လျှင် နယ်မြေ အုပ်ချုပ်ပုံစံနစ်သည် ရိုးရာအကြီးအကဲအုပ်ချုပ်ရေးကို ဗဟို အစိုးရအမှုထမ်းဖြင့် ကြီးကြပ်ကြည့်ရှုသော သွယ်ဝိုက်အုပ်စိုး ခြင်း ဖြစ်ဟန်တူ၏။
နယ်မြေ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ယှဉ်ကာ အတွင်းဝန်၊ ဝင်းမှူး၊ ဆင်မှူး၊ ဗိုလ်မှူး၊ သင်းမှူးအစရှိသည်တို့ ပါဝင်သော ဌာနဆိုင်ရာ၊ သို့မဟုတ် စစ်တပ်ဆိုင်ရာ အုပ်ချုပ်ရေး ရှိ၏။
ယင်းတို့မှာ မိမိတို့ လူများနှင့် မိမိတို့ ဌာနဆိုင်ရာ အကြောင်းကိစ္စများကို စီရင်ပိုင်ခွင့် ရှိကြသည်။
လူခပ်သိမ်းသည် မွေးဖွားခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အိမ်ထောင်မှု ဖြင့်သော်လည်းကောင်း တပ်တခုခု အသင်းတစ်ခုခုနှင့် ဆိုင်သည်ဟု ဆို၏။
တစ်ခါတစ်ရံ အသည်ဟူ၍၊ တစ်ခါတစ်ရံ တိုင်ထမ်း ဟူ၍ ခေါ်သော အခွန်တော်ထမ်းသည့် အသည် တိုင်ထမ်းသည် မြန်မာအုပ်ချုပ်ရေး စံနစ်တွင် အလွန်အရေးကြီးသော ဂုဏ်တူစု ဖြစ်သည်။
အသည် တို့မှာ အမှုထမ်းရန် တာဝန်မရှိ။
သူတို့ မှာ စစ်မှုစစ်ရေးသော်လည်းကောင်း၊ မြို့ပြဆိုင်ရာသော်လည်းကောင်း အမှုထမ်းရန် တာဝန်ရှိသော အမှုထမ်းကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ၊ အခွန်တော်ဆောင် ခြင်းမှတပါး၊ မည်သည့်တာဝန်မျှ မရှိချေ။
စစ်အမှုထမ်းတစ်ဦး သည် ကိုယ်ပိုင်လက်အောက်ခံများကိုသာ အာဏာထားနိုင်၍၊ အခြားအစိုးရ၊ စစ်တပ်၊ အသင်း၊ အသည်၊ အစိုးရမဟုတ်သည့် ဂုဏ်တူစု တစ်ခုခုနှင့်ဆိုင်သော နေထိုင်သူများအား အာဏာ မထားနိုင်။
အသည်ကို အနှောင်အဖွဲ့ ကင်းသည့် လွတ်လပ်သူ နှင့်၎င်း၊ အမှုထမ်းကို နှောင်ဖွဲ့ထားသူနှင့်၎င်း နှိုင်းရှည့်အပ် ၏။
အမှုထမ်းသည် အသည်အောက် ယုတ်ညံ့သည်ဟု မယူဆ အပ်။
အသည်သက်သက်နှင့် ဖက်စပ်သူတို့သည် ကပ္ပားဖြစ်ကြ ၏။
ဤသူတို့သည် အခြား အရပ်ရှိ အသည် ဂုဏ်တူစုမှလာ၍ နေထိုင်ခွင့် ရသူများ ဖြစ်ကြ၏။
ဤသူတို့သည် အခြားအရပ်ရှိ အသည် ဂုဏ်တူစု မှလာ၍ နေထိုင်ခွင့်ရသူများ ဖြစ်ကြသည်။
အသည်နှင့် ကပ္ပားမှ မွေးဖွားသူကို အလာဟု ခေါ်သည်။
ရွာတွင် မြေလုပ်ခွင့်ရသော ကပ္ပားကို ကြိတ်စုတွင် ထည့်သွင်း သည်ဟု အသိအမှတ်ပြုကြသည်။
အစိုးရ၊ သို့မဟုတ် ဝန်ထမ်း အစု တခုခုတွင် ထည့်သွင်းအပ်သော အပြင်လူတို့ကိုလည်း ကြိတ်စုအသည် ဟုခေါ်ကြသည်။
အသည်တို့သည် လုပ်သား မျှသာဖြစ်၍ အစိုးရအမှုထမ်း တို့၏ ဂုဏ်အခွင့်အရေးများကို မခံစားကြရချေ။
အသည်တို့သည် မြန်မာထက် ဦးသော တိုင်းရင်းသားတို့၏ အဆက်အနွယ် ဖြစ်ဟန်တူ၏။
ထိုနောက် အစိုးရ အမှုထမ်းခြင်း၏ အခွင့်အရေးထက် တာဝန်က ကြီးမား လာသောအခါများ၌ အမှုထမ်းများသည် အသည် ဂုဏ်တူစုသို့ မျှောဝင်လိုကြ၏။
စစ်သော်လည်းကောင်း ပုန်ကန်မှုသော်လည်းကောင်း ဖြစ်သော အခါ အသည်တို့ပင် အမှုထမ်းရန် တာဝန်ရှိ၏။
အစိုးရဝန်ထမ်းဖြစ်သော အမှုထမ်းတို့ကို အသင်း၊ အစု၊ အစို့ဖွဲ့၍ ထား၏။
ဤသည်တို့သည် များသောအားဖြင့် စစ်တပ်ဖြစ်၍၊ တစ်ပါးတို့မှာ မြို့ပြနှင့်ဆိုင်ကြ၏။
များသော အားဖြင့် တပ်တို့သည် သူရဲ ၁၂ တပ်၌ ပါဝင်ကြဟန်တူ၏။
မြင်း၊ ဒိုင်း၊ ဆင်၊ သေနပ်၊ ကာ၊ လွှား၊ လှံရှည်တို့သည် ထင်ရှားသော စစ်မှုထမ်း ဌာနခွဲများ ဖြစ်ကြ၏။
စစ်ဖက် မဟုတ်သော အသင်းတို့အနက် ရိုးရာလယ်သမားတော်ဖြစ်သော လမိုင်းသည် အရေးကြီး၏။
သူတောင်းစားနှင့် စက်ဆုပ်ဖွယ် ဂုဏ်တူစုတို့ကိုပင် အစုဖွဲ့၏။
အရွတ်စို့၊ စဏ္ဍာလ ငါးစို့၊ နာရီအစို့တို့ကိုလည်း တွေ့ရ၏။
အသည်တို့မှာ နေထိုင်ရာ နယ်မြေအတွင်း မြေလုပ်ကိုင်ရန် အခွင့်ရှိ၏။
အမှုထမ်းတို့ကိုကား လုပ်မြေ၊ နေမြေ၊ စားမြေ ခွဲဝေချပေး၏။
အမှုထမ်းတို့ကို ဝန်၊ သို့မဟုတ် မှူးက အုပ်ချုပ်၏။
ဤသို့လျှင် မြင်းဝန်၊ ဒိုင်းဝန်၊ ဒိုင်းမှူးဟူ၍ တွေ့ရ၏။
ယင်းတို့အောက်၌ အခြားသူများထက် သာ၍ ကျယ်သော မြေရသော သွေးသောက်၊ အဝှန်း၊ ခေါင်း၊ အိုးစား ကြီးတို့ ပါဝင်သည့် ဒေသန္တရအမှုထမ်းများ ရှိကြ၏။
ဝန်ထမ်းသည် ဖြစ်စေ၊ ဝန်မထမ်းသည် ဖြစ်စေ လူထုကို ဆင်းရဲသား၊ သို့မဟုတ် ကျွန်တော်မျိုးဟု ခေါ်၏။
ကျေးရွာနေ၊ အမှတ်၊ ငယ်သားဟူသော ဝေါဟာရများလည်း ရှိသေး၏။
ကျေးရွာနေသည် ကျေးလက်အတွင်း နေထိုင်သူကို ဆိုသည်။
လူတို့သည် မည်သည့်တပ်၊ မည်သည့်အသင်းနှင့် ဆိုင်သည်ကို ပြသသော သီးသန့်ထိုးကွင်းကို အမှတ်ဟု ခေါ်ဟန်တူ၏။
ငယ်သားသည် နောက်လိုက်ကိုဆို၍ ဝန်ထမ်း သမားနှင့်သာ သက်ဆိုင်၏။
အရာထမ်းများအနက် အတွင်းဝန်သည် အတွင်းမှု စီရင် ပိုင်ခွင့်နှင့်တကွ အတွင်းသားတို့ကို အာဏာထား နိုင်သည်။
အတွင်းသည် ပြည်ထဲကိစ္စကို ဆို၍ အတွင်းသားမှာ အရပ် ဒေသမဟုတ်ဘဲ၊ ဂုဏ်တူစုကို ဆိုသည် ဖြစ်နိုင်သည်။
အတွင်းဝန်တို့ကို ဗြဲတိုက် အရာထမ်းမှူးများဟုလည်း ခေါ် ကြသည်။
နန်းတော်နောက်ပိုင်း မိန်းမဆောင်ဖြစ်သော အနောက်ရုံးကို အုပ်ထိန်းသော အရာထမ်းကို အနောက်ဝန် ဟုရေးသည်။
ပုဂံခေတ် တွင် ထင်ရှားသော ကလန်၊ သံပျင်၊ စာချီတို့ကိုလည်း တွေ့ရ၏။
ကလန်ဟူသည်မှာ ရွာကို အုပ်ချုပ်သော ရွာသူကြီးနှင့်အလားတူ၏။
သံပျင်ကား ဘုရင့် အမိန့်တော်ကို ချသူ ဖြစ်၏။
စာချီမှာ စာရေးတော်တို့၏ အချုပ် ဖြစ်၏။
အခွန်တော်နှင့်စပ်လျဉ်း၍ မြေခွန်၊ ရေခွန်၊ ယာခွန်၊ ကိုင်း ခွန်၊ တောခွန် အစရှိသူတို့ကို တွေ့ရ၏။
ခွန်မ၊ ခွန်သေးသည် ယေဘုယျ အခွန်ကို ဆိုသည်။
နှစ်စဉ် တစ်လုံးတည်း ပေးရ သော ငွေကို ခွန်သေဟု ခေါ်၍၊ တစ်နှစ်မှ တစ်နှစ် ပြောင်းလဲ သည့် အခွန်ကို ခွန်ရှင်ဟုခေါ်သည်။
ရွှေနန်းရိုး ရွှေခွန်၊ ငွေခွန် သည် မြို့တော်ရှိ အရာထမ်းတို့ကို ထမ်းဆောင်ရသော အခွန် ဖြစ်သည်။
အချို့ရွာတို့သည် ရွှေငွေ အစား သစ်ခွပန်း၊ သို့မဟုတ် အခြားပန်းတော်တို့ကို ဆက်ကြသည်။
တမာစေး၊ လျှော်၊ အုံတုံခေါက်၊ ဥသျှစ်၊ တင်လဲ၊ မုရိုမီးသွေး၊ စာရေးရန် ထန်းဖူး၊ မန်ကျည်းမှည့်၊ ရေနံ၊ အင်တွဲ၊ လဲဝါ၊ ကျွဲကော် ဟူသော ဆဲ့နှစ်မှုထမ်းသည် တရပ် တဒေသရှိ သာမန် သစ်တောထွက် ပစ္စည်းမှတပါး မည်သည်ကိုမျှ အခွန်အဖြစ် မပေးကြဟန်တူ၏။
ခိုင်ကြေးပွဲခကို ဆိုလိုဟန် တူသော အပိုအကဲခေါ်သော ရေးစား၊ တိုင်စားကဲ့သို့သော အခွန် အတုပ်ငယ် အမျိုးမျိုးလည်း ရှိ၏။
တရားကွမ်းဖိုး၊ ကွမ်းဖိုး၊ တရားစကားဟု ခေါ်သော တရားစီရင်မှု အခငွေများလည်း ရှိ၏။
ကျွဲသေ နွားသေ၏ အနံတင်ပါးသည်လည်း ဆုလပ်တခု ဖြစ်၏။
ဒေသန္တရ အကြီးအကဲ တို့သည် အသေကောင်၏ အပိုင်းကို ရမြဲဖြစ်၏။
ကျွဲနွားဖြစ်စေ၊ ကျွန်ဖြစ်စေ ရောင်းလျှင် အကောက်ပေးရ၏။
လေလွင့်သော ကျွဲ၊ နွား မြီးရေးအားဖြင့် ရေတွက်၏။
ပွဲဟူသောစကားသည် ပွဲစားကို၎င်း၊ ပွဲခကို၎င်း ဆိုလို၏။
တောင်းပလုံးဖြင့် ခြင်တွယ်သည့် ကုန်စည်ပွဲခ၊ သို့မဟုတ် ဤကိစ္စမျိုးကို ကြီးကြပ်သူကို တည် ဟုခေါ်၏။
အလေးချိန်ရသော ကုန်စည်ပွဲခကို ရာဇူဟုခေါ်သည်။
အလေးချိန်သော ချိန်ခွင်ကိုလည်း ရာဇူဟုခေါ်သည်။
ချိန်ခွင် ကိုင်ကို ရာဇူကိုင် ဟုခေါ်၏။
ကင်းစောင့်၊ချောပို့၊ ကူးတို့ခ တို့သည် အများကုန်ကျစရိတ်များ ဖြစ်ကြ၏။
နိုင်ငံရေး ပထဝီဝင်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ သုံးသောဝေါဟာရ များအနက်၊ တိုင်းသည် လူမျိုးတမျိုး ပေါင်းစု၍ နေသော အရပ်ကိုဆိုသည်။
ဇမ္ဗူဒီပကျွန်းကို တိုင်းကြီး ၁၆ တိုင်းအား ဖြင့် ပိုင်းခြားသကဲ့သို့၊ မြန်မာနိုင်ငံကို လည်း သုနာပနန္တ၊ တမ္ပဒီပ၊ သီရိခေတ္တရာ၊ ဇေယျဝဎ္0x046ဏ၊ ရာမည၊ သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ၊ ကမ္ဘောဇ၊ စိန့်ဟူသော တိုင်းငယ် ရှစ်တိုင်းအားဖြင့် ပိုင်းခြား ၏။
များသောအားဖြင့် ပြည်သည် တိုင်းကြီးလောက် မနှံ့ပြား သောနေရာကို ဆိုသည်။
မြန်မာနိုင်ငံပတ်လည်ရှိ ကျော်ကသည်း ပြည်၊ ဂျွမ်းပြည် အစရှိသည်တို့ကိုလည်း ပြည်ဟု ခေါ်သည်။
အောက်မြန်မာပြည်ကို အောက်မြစ်စဉ် တလျှောက်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ရာမည၊ သို့မဟုတ် မုတ္တမ၊ ဥပါယ်ခို၊ ပုသိမ် ပါဝင်သော တလိုင်း(မွန်)သုံးရပ်ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်၏။
မြန်မာပြည် မြောက် ပိုင်းကို အထက်မြစ်စဉ်တလျှောက်ဟူ၍လည်း ခေါ်သည်။
ရှမ်းဒေသကို ကိုးကျိုင်း၊ ကိုးမှိုင်း၊ ကိုးထား၊ ကိုးမော ဟု များသောအားဖြင့် ခေါ်သည်။
ကျောက်ဆည် ကိုးခရိုင်၊ သို့မဟုတ် လယ်တွင်းကိုးခရိုင်၊ ဇင်းမယ် ၅၇ ခရိုင်၊ ပုသိမ် ၃၂ မြို့ခရိုင်ဟူ၍ ခရိုင် သုံးသည်။
တစ်ခါတစ်ရံ ခရိုင်တို့ကို စု၍ နယ်၊ မြို့နယ်ဟု ခေါ်၏။
ဇင်းမယ် ၅၇ ခရိုင်ကို ဇင်းမယ် ၅၇ မြို့နယ်ဟူ၍လည်း ခေါ်၏။
တောင်ဘက်တိုက်၊ မြောက်ဘက်တိုက်၊ အရှေ့ဘက်တိုက်၊ အနောက်ဘက် တိုက်၊ ဆင်ကျည်တိုက်၊ တွင်းသင်းတိုက်၊ မဟာဒါန်တိုက်ဟူ၍ အရပ်ရပ်ဆိုင်ရာ အုပ်ချုပ်ရေးဌာန ခုနစ် ဌာနရှိ၏။
ပထမ လေးဌာန၏ အမည်တို့သည် နယ်မြေ အပိုင်းအခြားနှင့်စပ်ဆိုင်ကြောင်း ညွှန်ပြ၏။
အဝေးမြို့သည် အရေးကြီးသော အုပ်ချုပ်မှုလက္ခဏာ ဖြစ်သည်။
အတွင်း၊ သို့မဟုတ် ပြည်ထဲနယ်မြေနှင့် ဆန့်ကျင် ဖက် ဖြစ်ဟန်တူ၏။
အဝေးမြို့တွင် ရှမ်းပြည်နှင့်မြို့စားများအား ခွဲဝေချထားအပ်သော အခြားမြို့များ ပါဝင်ကြသည်။
ဧရိယာ အားဖြင့် တိုက်၊ ခရိုင်တို့အောက်ငယ်၍၊ အုပ်ချုပ်ရေး စံနစ်တွင် အရေးအကြီးဆုံး သော ဧကမူကား မြို့ဖြစ်သည်။
ဌာနချုပ်မြို့ ကို မြို့မဟူ၍လည်းကောင်း၊ လက်အောက်ခံမြို့ကို မြို့ရံဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်၏။
မြို့နှင့်နယ် ပေါင်း၍ခေါ်သော မြို့နယ်ကိုလည်း တွေ့ရှိရ၏။
အထက်မြန်မာပြည်၌သုံးသော မြို့အစား အောက် မြန်မာပြည်၌ သန်လျှင် (သံလျင်)သုံးတိုက်၊ ဟံသာဝတီ ခုနစ်တိုက်ကဲ့သို့ တိုက်ကို သုံးကြသည်။
မြို့အတွင်းရှိ ရွာသူကြီး အရေ အတွက်သည် ရွာအရေအတွက်လောက် မများချေ။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၀) ကိုးကား Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး Category:သက်ဦးဆံပိုင်စနစ်။
မြန်မာတို့အဖို့ ထမင်းဟင်းကဲ့သို့ မူလထား၍ စားသောက်ကြသော အစားအစာမျိုး မဟုတ်ဘဲ၊ အဆာပြေ အငြီးပြေ စားကြသော သွားရည်စာဟု ခေါ်သည့် မုန့်အမျိုး အမည်တို့ကား များပြားလှသည်။
မြန်မာတို့သည် မုန့်ပဲသွားရည်စာတို့ကို အငြီးပြေ၊ အဆာပြေသာမက သင်္ကြန်၊ ဝါဝင် ဝါထွက် စသော အခါကြီးရက်ကြီးများ၌လည်း ကောင်းနိုးရာရာ မုန့်တို့ကို လုပ်ကိုင်ပြီးလျှင် ရဟန်းသံဃာတို့နှင့် ဆွေမျိုးမိတ် သင်္ဂဟတို့အား ဖိတ်၍ ကျွေးမွေးခြင်း၊ အိမ်များသို့ ဝေငှခြင်းစသော အစဉ်အလာတရပ်ကိုလည်း ဆောင်ရွက်လေ့ ရှိကြရာ၊ မြန်မာတို့၏ နှစ်သက်ဖွယ်ရာ ယဉ်ကျေးမှုတရပ် ဖြစ်ပေသည်။
ယင်းသို့ လှူဒါန်းဝေငှရန် မုန့်များကို များများစားစား လုပ်ကိုင်ကြသည့် အခါ ဆိုင်ရာမုန့်သည်များထံ မှာယူသည်ထက်၊ ဆွေမျိုးမိတ်သင်္ဂဟ အသိုင်းအဝန်းများဖြင့် တစ်စုတစ်ဝေး တစ်ယောက်တစ်လက် ဝိုင်းကူလုပ်ကိုင်၍ ကျွေးမွေး ရခြင်းကို ပို၍ ဂုဏ်ယူကြလေသည်။
မြန်မာနိုင်ငံသည် ဆန်နှင့်ကောက်ညှင်း အထွက်ကောင်းသောနိုင်ငံဖြစ်သည့်အလျောက် မြန်မာတို့သည် မုန့်ပဲအမျိုးမျိုး စီမံ လုပ်ကိုင်ကြရာ၌ ဆန်နှင့်ကောက်ညှင်းကို မူလထား၍ အုန်းသီး၊ သကြား၊ ထန်းလျက်၊ နှမ်း၊ မြေပဲ စသော ပြည်တွင်းထွက် အသီးအပွင့်တို့ကို အသိုင်းအဝန်း ပြုလေသည်။
မြန်မာမုန့်များကို လုပ်ကိုင်ရာ၌ အရသာ ခြောက်ပါးအနက် အချိုနှင့်အဆိမ့်ကိုပို၍ အလေးထားသည်ကို များသောအားဖြင့် တွေ့ရသည်။
မြန်မာနိုင်ငံ၏ရေမြေအနေအထားသည် တစ်ပြေးတစ်ညီတည်း မဟုတ်ပေရာ၊ အစားအစာများသည်လည်း ရေမြေဌာနဒေသအလိုက် အနည်းနှင့်အများ ကွာခြားမှု ရှိတတ်လေသည်။
အချို့မုန့်မျိုးတို့သည် ဒေသအလိုက် အသုံးအစားများ၍ ထိုဒေသ၌သာ ကျော်ကြားသည်။
အချို့ မုန့်မျိုးတို့ကမူ အထက်အောက် မြန်မာတစ်နိုင်ငံလုံး၌ လူသိများပြား၍ ခုံခုံမင်မင် လုပ်ကိုင်စားသောက်ကြသော မုန့်မျိုး ဖြစ်သည်။
ပုံစံအားဖြင့် နှမ်းမနှဲ(ထမင်းနှဲ) သည် နိုင်ငံနှင့်အဝှန်း သူ့ရာသီချိန်ခါ၌ ခြိမ့်ခြိမ့်သဲသဲ၊ နှမ်းမနှဲထိုးပွဲကြီးများ ကျင်းပကာ လှူဒါန်း စားသောက်ကြရသော မုန့်မျိုးဖြစ်သည်။
ခွက်ပုတ်ဟု ခေါ်သော ကောက်ညှင်းမုန့်မျိုး တမျိုးကိုမူ အထက်မြန်မာ နိုင်ငံ၌ လူသိများသော်လည်း အောက်မြို့ကျေးရွာတို့၌ စားဖူးသူရှားသည်။
မြန်မာအများစု၏ အသည်းစွဲ မုန့်တမျိုး ဖြစ်သော မုန့်ဟင်းခါး၊ ရခိုင်ချက် မုန့်ဟင်းခါး စသည်ဖြင့် မတိမ်းမယိမ်း ကွဲပြားကြလေသည်။
မြန်မာတို့သည် မုန့်အမျိုးမျိုးကို လုပ်ကိုင်ရာ၌ ပေါင်းခြင်း၊ ပြုတ်ခြင်း၊ ကျိုခြင်း၊ ကင်ခြင်း၊ ဖုတ်ခြင်း၊ ချက်ခြင်း၊ နှပ်ခြင်း၊ အိုးကင်းကပ်ခြင်း၊ လှော်ခြင်း၊ ကြော်ခြင်း စသောနည်းမျိုးစုံကို အသုံးပြုကြရာ ချိုဆိမ့် အရသာ အမျိုးမျိုး ပေါ်၍ မြန်မာ့လျှာနှင့် အဆင်ပြေလှသည်။
ထို့ကြောင့် မြန်မာပီသသူ ကြီးငယ် မဟူ မြန်မာမုန့်တို့ကို နှစ်သက်ကြပေသည်။
မြန်မာကြိုက် ထိုထို မုန့်မျိုးစုံတို့ကို ဖော်ပြရလျှင် - ကောက်ညှင်းပေါင်း၊ ကောက်ညှင်းပြန်ပေါင်း၊ ခေါပြင်၊ မုန့်ထုပ်ကြီး၊ မုန့်စိမ်းပေါင်း၊ မုန့်ဗိုင်းတောင့်၊ ဘီးမုန့်၊ ပဲမုန့်၊ မုန့်ဖက်လိပ်(မုန့်ကြာလိပ်)၊ မုန့်လိပ်ပြာ၊ မုန့်ပေါင်း၊ မုန့်ကတော့၊ စလူမုန့်၊ အညာသားကျောကုန်း(မုန့်ဖက်ထုပ်)၊ ငှက်ပျောမုန့်၊ ကောက်လန်းတီမုန့်၊ ထန်းသီးမုန့်၊ ကတတ်မုန့် စသည်တို့ကို ပေါင်း၍ ပြုလုပ်ရသော မုန့်မျိုး ဖြစ်ကြသည်။
ယင်းတို့အနက် ကောက်ညှင်းပေါင်းနှင့်ပြန်ပေါင်း၊ ခေါပြင်၊ မုန့်ထုပ်ကြီးတို့သည် ကောက်ညှင်းမုန့်များ ဖြစ်ကြ၍၊ ကျန်မုန့်မျိုးတို့ကား ဆန်မုန့်များ ဖြစ်ကြလေသည်။
ကောက်ညှင်းပေါင်း (ငချိတ်ပေါင်း၊ ပဲလွန်းစေ့ရော အဖြူပေါင်း)၊ ခေါပြင်၊ မုန့်စိမ်းပေါင်း၊ မုန့်ဗိုင်းတောင့်၊ ဘီးမုန့်၊ ပဲမုန့် တို့ကို အုန်းသီးပေါသော ဒေသ၌ အုန်းသီးမှုန့် နိုင်နိုင်ဖြူး၍ နှမ်းထောင်းသင်းသင်းကလေး စွက်ကာ စားကြသည်။
အုန်းသီးရှားသော အထက်အညာကဲ့သို့ ဒေသများတွင် စားတော်ပဲပြုတ် ဆီရွှဲရွှဲဖြင့် ရောနယ်စားကြသည်။
ကောက်ညှင်းပေါင်းကို အုန်းနို့ဖြင့်နယ်၍ တစ်ဖန် ပြန်ပေါင်းပြီးလျှင် အုန်းသီးမှုန့်၊ ပုဇွန်မှုန့်၊ ဖြူးစားရသော ကောက်ညှင်းပြန်ပေါင်းသည် အောက်မြို့ ကျေးရွာ၏အရသာရှိသော မုန့်တမျိုး ဖြစ်သည်။
ခေါပြင်သည် ကောက်ညှင်းပေါင်းအဖြူကို ကြေညက် စေးပိုင်အောင် ထောင်း၍ ဗန်းတခု၌ အပျဉ်ကြီး ဖြစ်အောင် ဖြန့်ရသည်။
နှမ်း ထောင်း၊ အုန်းသီးမှုန့် နိုင်နိုင်ဖြင့် စားကြသည်။
အချို့က ခေါပြင်သည် ရှမ်းမုန့်တမျိုးဟု ဆိုကြသည်။
မုန့်စိမ်းပေါင်းသည် မုန့်ညက်တွင် ထန်းလျက်ရောပေါင်းထားခြင်း ဖြစ်၍ မွမွကလေး နေသဖြင့် အုန်းသီးမှုန့်၊ နှမ်းထောင်းတို့ စွက်လိုက်လျှင် စား၍ တစ်မျိုးအရသာ ရှိသည်။
မုန့်ဗိုင်းတောင့်၊ ဘီးမုန့်နှင့် ပဲမုန့်တို့သည် တွဲဖက်စားလေ့ ရှိကြသော မုန့်သုံးမျိုး ဖြစ်သည်။
ဗိုင်းတောင့် ကလေးများသဏ္ဌာန် ပြုလုပ်ထားသဖြင့် မုန့်ဗိုင်းတောင့်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဘီး၏အသွားရာကလေးများ ထင်အောင် ပြုလုပ်ထား သဖြင့် ဘီးမုန့်ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ကြသည်။
ပဲမုန့်မှာ မုန့်ညက်တွင် ပဲလွန်းစေ့ပြုတ်များပြုတ်များ ရောနယ်ထား၍ အရောင်မှာ အညိုနုရောင် ဖြစ်သည်။
အုန်းသီးမှုန့်နိုင်နိုင်ဖြင့် စားလေ့ရှိကြသော ငှက်ပျောမုန့်၊ ထန်းသီးမုန့်၊ ကောက်လန်းတီမုန့်တို့သည် အနံ့ သင်းသော မုန့်များ ဖြစ်ကြသည်။
ငှက်ပျောသီးမှည့်ကို ဆန်နှစ်ရော၍ ပြုလုပ်သဖြင့် ငှက်ပျောမုန့် ဖြစ်လာ၍ ထန်းသီးမှည့် အခွံမှ အနှစ်ကို ဆန်နှစ်ရော၍ ပြုလုပ်သဖြင့် ထန်းသီးမုန့် ဖြစ်လာသည်။
လယ်တောကွင်းပြင်များ၌ ပေါက်လေ့ရှိ၍ လှပသော အပြာရောင်အပွင့် ကလေးများဖြစ်သည့် ကောက်လန်းတီကို ဆန်မုန့်နှစ်ဖြင့် ကောက်လန်းတီမုန့်သည် အဆင်း မည်းနက်သော်လည်း အရသာသည် စွဲမက်ဖွယ်ရာကောင်းသည်။
အချို့က မုန့်ဖက်ထုပ်ဟုလည်း ခေါ်သော မုန့်ထုပ်ကြီးသည် မုန့်လုံးအတွင်း အုန်းယိုဌာပနာ၍ ဖက်ဖြင့် သုံး ထောင့်ပုံနီးနီး ထုပ်ထားသည်။
မုန့်ရည်တွင် ထန်းလျက်ရည်ရော၍ မုန့်သားပါးပါးကို ပေါင်းအိုး အဝတ်ပေါ်၌ ဖြန့်ချ၍ ပေါင်းပြီးလျှင် အလိပ်ကလေး ဖြစ်အောင် လိပ်ရသော မုန့်ဖက်လိပ်ကို မုန့်ကြာလိပ်ဟုလည်းခေါ်သည်။
မုန့်လိပ်ပြာသည် မုန့်ဖက်လိပ်ကဲ့သို့ မုန့်သားပါးပါး ပြုလုပ်သော်လည်း မုန့်ရည်၌ ထန်းလျက်မရောပေ။
မုန့်အလယ်တွင် ပဲယိုထည့်၍ လေးထောင့်ပုံ နီးနီးခေါက်ရ သည်။
အုန်းသီးပေါသော ဒေသတို့တွင် အုန်းသီးမှုန့် ဖြူးစား ကြသည်။
မုန့်ကတော့သည် ထန်းလျက်ရည် ရောထားသော မုန့်ညက်ကို ဖက်ကတော့၌ ထည့်ပြီးလျှင် ထိပ်၌ အုန်းသီးစိတ် ကပ်ထားသည်။
စလူမုန့်ဆိုသည်မှာ ထန်းလျက်ရည် ရောထားသော ဆန်မုန့်ညက်ကို နယ်သားရအောင် ပြုကာ ဆီလူးထားသော စလူဖက်၌ ထည့်၍ အတောင့်ကလေး ဖြစ်အောင် ပြုပြီးလျှင် ထိပ်နှစ်ဖက်၌ ကြိုးဖြင့် စုချည်ထားသည်။
အုန်းသီးမှုန့် ဖြူးစားရသော မုန့်မျိုးပင် ဖြစ်သည်။
အညာသားကျောကုန်းသည် ဆန်နှင့် ကောက်ညှင်းရော၍ ပြုလုပ်ရသော မုန့်မျိုးဖြစ်သည်။
မုန့်ညက်၌ ထန်းလျက်ရည် ရောပြီးလျှင် ဆီသုတ်ထားသော တောင်စွန်ဖက်ဖြင့် လေးထောင့်ရှည်ရှည်ပုံ ထုပ်ရသည်။
မုန့်သား၏အလယ်တွင် ဖက်၏အလယ်ရိုးနှင့်အကြောပုံများ ထင်ရှားစွာ ပေါ်နေတတ်သည်။
အညာသားကျောကုန်းမုန့်ကိုလည်း မုန့်ဖက်ထုပ် ဟုခေါ်ကြသေးသည်။
သာကူစေ့ဖြင့် ပြုလုပ်သော သာကူ မုန့်ဖက်ထုပ်လည်း ရှိပေသေးသည်။
မုန့်ကတိုးဖွာဟုလည်း ခေါ်သော ကတတ်မုန့်ကို ကတတ်ဥဖြင့် ပြုလုပ်သည်ဟု ဆိုသည်။
ဆန်မှုန့်ကို ပန်းကန်ခွက်ခွက်၌ ထည့်ပြီးလျှင် ပေါင်း၍ ပြုလုပ်ရသော မုန့်ပေါင်းကို ဆီမွှေးမွှေး ဆမ်း၍ စားလေ့ရှိကြသည်။
ရေနွေးဖြင့် ပြုတ်ရသော မုန့်မျိုးတို့တွင် မုန့်လုံးရေပေါ်၊ မုန့်လုံးကြီး၊ မုန့်ပိန္နဲစေ့၊ မုန့်ကြာစေ့၊ ကောက်ညှင်းထုပ်၊ မုန့်ငါးကလေး၊ မုန့်လုပ်ဆောင်း၊ မုန့်ကြာရိုး၊ ကျူမုန့်တို့ ပါဝင်သည်။
မုန့်လုံးရေပေါ်မှ ကောက်ညှင်းထုပ်အထိ မုန့်မျိုးတို့သည် ကောက်ညှင်းမုန့်များ ဖြစ်ကြ၍ ကျန်မုန့်မျိုးတို့သည် ဆန်မုန့်များ ဖြစ်ကြသည်။
မုန့်လုံး ရေပေါ်သည် လူသိများပြား ထင်ရှားသော မုန့်ဖြစ်သည်။
မုန့်၏အရသာကို အစွဲပြု၍ ကျော်ကြားသည်ထက် သင်္ကြန်ကဲ့သို့ အခါကြီး ရက်ကြီးများတွင် လူစုလူဝေးဖြင့် တပျော်တပါး လုပ်ကိုင်၍ စတုဒိသာ ကျွေးမွေးလေ့ရှိခြင်းကြောင့် ထင်ရှားခြင်း ဖြစ်သည်။
မုန့်လုံးကြီးကြီး လုံးရသော မုန့်လုံးကြီးသည် အလယ်၌ အုန်းယိုဌာပနာပါသည်။
မုန့်ပိန္နဲစေ့၊ မုန့်ကြာစေ့တို့သည် မုန့်လုံးကြီးထက် အလုံး သေးငယ်၍ ဌာပနာ မပါချေ။
မုန့်လုံးကြီးကို အုန်းနို့ဆမ်းစားကြသည်။
မုန့်ကြာစေ့၊ မုန့်ပိန္နဲစေ့တို့ကို အုန်းနို့စိမ်းအပြင်၊ ထန်းလျက်ရည် စိမ်၍လည်း စားကြသည်။
ကောက်ညှင်းထုပ်ကို အချို့အရပ်ဒေသတို့၌ ကောက်ညှင်းဆိုင်းဟုလည်းခေါ်သည်။
ငှက်ပျောသီးမှည့် ဌာပနာသော ငှက်ပျောသီးထုပ်၊ ကောက်ညှင်းနှင့်ပဲလွန်းရော၍ထုပ်သော ပဲထုပ်၊ ကောက်ညှင်းချည်းသက်သက် ထုပ်သော အဖြူထုပ် ဟူ၍ အမျိုးမျိုး ရှိသည်။
ကောက်ညှင်းထုပ်ကို စလူဖက်၊ ဓနိဖက်၊ ငှက်ပျောဖက်၊ တောင်စွန်ဖက် စသည်တို့ဖြင့် ထုပ်ရသောကြောင့် ထုပ်ရာ၌ အသုံးပြုသောဖက်ကို လိုက်၍ ပုံသဏ္ဌာန် အမျိုးမျိုး ရှိရာ၊ အတောင့်များ၊ ပုဝိုင်းဝိုင်းထိပ်ချွန်များ၊ လေးထောင့် ရှည်ရှည်ပြားပြား အထုပ်များ ဖြစ်ကြသည်။
မုန့်ငါးကလေးနှင့် မုန့်လုပ်ဆောင်းတို့သည် မုန့်နှစ်ကို ရေနွေး ဆူဆူထဲ ဆန်ကာဖြင့် ဖိချရသော မုန့်များ ဖြစ်သည်။
မုန့်ငါးကလေးကို ထန်းလျက်ရည်၌ စိမ်ပြီးလျှင် အုန်းသီးမှုန့် ဖြူးစားကြသည်။
မုန့်လက်ဆောင်းကို အုန်းနို့ဖြင့် လည်းကောင်း၊ ထန်းလျက်ရည်ကျဲကျဲဖြင့်လည်းကောင်း စိမ်၍ သောက်စားကြသည်။
ဆန်မုန့်ညက်ကို အပြား ပြုလုပ်၍ ရေနွေး၌ ပြုတ်ပြီးလျှင် ပါးပါးလှီးစိတ်၍ ထန်းလျက်ရည်ဆမ်း၊ အုန်းသီးမှုန့်တို့ဖြင့် စားရသော မုန့်တစ်မျိုးကို မုန့်ကြာရိုးဟုခေါ်သည်။
ကျူမုန့်သည် ထန်းလျက်ရည် ရောထားသော မုန့်ရည်ပျစ်ပျစ်ကို ကျူရိုးခေါင်းပွ၌ ထည့်၍ ထိပ်မှဖက်ရွက်ဖြင့် ဆို့ပိတ်၍ ပြုတ်ရသော မုန့်တစ်မျိုးဖြစ်သည်။
ကျိုရသော မုန့်များသည် များသောအားဖြင့် ဆန်မုန့်များ ဖြစ်ကြ၍ ကျောက်ကျော၊ သာကူစေ့၊ ရွှေကြည်မှုန့်တို့ဖြင့် ပြုလုပ်ရသော မုန့်မျိုးတို့လည်း ပါဝင်သည်။
မုန့်ဦးနှောက်သည် မုန့်နှစ်ထဲတွင် အုန်းနို့ ရောကျိုထားခြင်း ဖြစ်သည်။
ခွက်၊ လင်ဗန်း၊ ဖက် စသော ထည့်စရာတမျိုးမျိုး၌ ထည့်အအေးခံ၍ ခဲလျှင် သကြားဖြူးစား ရသည်။
မုန့်ကျွဲသည်းသည် ဆန်နှစ်တွင် ထန်းလျက်ရည် ရောကျို၍ အအေးခံထားပြီးလျှင် ခဲအောင် ပြုရသည်။
အုန်းသီးမှုန့် ဖြူးစားရသော မုန့်မျိုးပေတည်း။
အရောင်အဆင်းညို၍ ပျော့ပျော့အိအိမုန့်မျိုးနေသည်။
အုန်းနို့ကျောက် ကျောသည် ကျောက်ကျော၊ အုန်းနို့၊ သကြားတို့ဖြင့် ရောကျို၍ အအေးခံပြီးလျှင် ခဲအောင် ပြုရသည်။
နှင်းဆီရည်၊ သစ်ခွရည် စသည်တို့ထည့်ကာ လှပသော အရောင်ရရန်လည်း ပြုလုပ်ကြသည်။
သာကူ နနွင်းမကင်းသည် သာကူစေ့၊ အုန်းနို့သကြားတို့ကို ရောကျို၍ သာကူပွလာလျှင် နနွင်းမကင်းအိုးထဲသို့ လောင်းထည့်ပြီးသော် အအေးခံရသည်။
အုန်းသာကူ၊ ထန်းလျက်သာကူ၊ နို့သာကူတို့သည်လည်း သာကူ ပွအောင် ကျို၍ အုန်းနို့၊ ထန်းလျက်ရည်၊ နွားနို့တို့ကို လောင်းထည့်ရသည်။
အာလူး၊ ကန်စွန်းဥများကို အစိတ်ကလေးများပြု၍ ထည့်ကျိုကြသည်လည်းရှိသည်။
အုန်းနို့ထမင်း၊ နွားနို့ထမင်းတို့သည်လည်း ဆန်ကိုပြုတ်၍ အုန်းနို့၊ နွားနို့တို့ဖြင့် ကျိုရခြင်းဖြစ်သည်။
ရွှေရင်အေးသည် သာကူစေ့၊ မိုးသီးခေါ် သာကူစေ့ကြီးတို့ကို ကျို၍ အပျဉ်ဖြစ်အောင် မပြုဘဲ အအေးခံပြီးလျှင် အုန်းနို့၌ စိမ်၍ သောက်သောမုန့်မျိုးဖြစ်သည်။
အုန်းနို့မပါဘဲ ကျိုထားသော ကျောက်ကျောကိုလည်း ခြစ်ထည့်ကြသည်။
အစာမဝင်သော လူမမာများသည် အထူးပြုလုပ်ပေးလေ့ရှိသော မုန့်နှပ်သည် ကျိုမုန့်မျိုးဖြစ်သည်။
ဆန့်မှုန့်ကို လှော်၍ ထန်းလျက်နှင့် နှမ်းဆီ အနည်းငယ်စပ်ကာ ကျစ်အောင်ကျိုရ လေသည်။
ဖုတ်ရသော မုန့်မျိုးတို့၌ ကောက်ညှင်းကျည်ထောက်၊ ငွေထမင်း၊ ရွှေထမင်း၊ နနွင်းမကင်း (ရွှေကြည်၊ ဆန်၊ ပလောပီနံ၊) ဘိန်းမုန့် (အထက်မီး အောက်မီး၊ အေးမုန့်၊ ရန်နိုင်မုန့်၊ ကောက်ညှင်းဘိန်းမုန့်)၊ ကြွေမုန့်၊ မန်းမရွေး၊ ဆန်ကြမ်းမုန့်လေပွေ တို့ ပါဝင်သည်။
ကောက်ညှင်းကျည်ထောက်ကို ခဲတံကျည်ထောက်ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။
( ခဲတံကျည်ထောက်။
) အခေါင်းပွဝါးအတွင်း ရေစိမ်ပြီး ကောက်ညှင်းဆန်ကိုထည့်၍ ဖုတ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။
ဝါး၏အတွင်း အမြှေပါးကလေးများ ဖြင့်ကပ်၍ အတောင့်ကလေးဖြစ်ကာ နပ်နေသော ကောက်ညှင်းကို ငါးကြော်၊ အုန်းသီးစိတ်၊ ထန်းလျက်ခဲတို့ဖြင့် တွဲဖက်စား ကြသည်။
ငွေထမင်းကို ကောက်ညှင်းရွှေကြည်ဟု လည်းခေါ်ကြသည်။
ပေါင်းပြီးသော ကောက်ညှင်းကို အုန်းနို့ဖြင့် နယ်၍ အထက် မီးအောက်မီးတင်ကာ ဖုတ်ရသည်။
အထက်မီးမတင်မီ ညှိထားသော မျက်နှာပြင်ပေါ်သို့ ဘိန်းစေ့ကလေးများ ဖြူးကြသည်။
ရွှေထမင်းသည် ငွေထမင်းနှင့် အမည်ချင်းဆင်ဆင် တူသော်လည်း လုပ်နည်းလုပ်ဟန် အနည်းငယ် ကွဲပြားသည်။
ရွှေထမင်းကို အုန်းနို့ဖြင့် မနယ်ဘဲ ထန်းလျက်ရည်ဖြင့် နယ်သည်။
မီးပေါ် ခေတ္တ ပြန်တင်ရသော်လည်း အထက်မီး အောက်မီးဖြင့် မဖုတ်ချေ။
ငွေထမင်းကဲ့သို့ သူ့ချည်း သက်သက် မစားဘဲ အုန်းသီးမှုန့် ဖြူးစားကြလေသည်။
နနွင်းမကင်းကို ရွှေကြည်မှုန့်၊ ဆန်၊ ပလောပီနံ တို့ဖြင့် ပြုလုပ်ကြသည်။
ယင်းတို့ တမျိုးမျိုးတွင် အုန်းနို့၊ သကြား၊ ဘဲဥ၊ ဆီတို့ကို အချိုးကျရောစပ်၍ ကျိုပြီးနောက် အထက် မီးအောက်မီး တင်၍ ဖုတ်ရသည်။
ဆန်နနွင်းမကင်း ကျိုလျှင် ဆန်ကိုကြိတ်၍၊ ပလောပီနံ နနွင်းမကင်းကျိုလျှင် ပလောပီနံကို ခြစ်၍ ထည့်ကြသည်။
ဆန်နနွင်းမကင်းနှင့် ပလောပီနံ နနွင်းမကင်းတို့ကို အုန်းနို့ချက်ဆမ်း၍ စားကြသည်။
ဘိန်းမုန့်၊ အထက်မီးအောက်မီး၊ အေးမုန့်၊ ကောက်ညှင်းဘိန်းမုန့် နှင့် ရန်နိုင်မုန့်တို့သည် ဆင်တူရိုးမှား ဖြစ်ကြသည်။
ဘိန်းမုန့်၊ အထက်မီးအောက်မီး၊ အေးမုန့်ရန်နိုင်မုန့်တို့သည် ဆန်ကြမ်းမုန့်များ ဖြစ်ကြသည်။
ဘိန်းမုန့်နှင့် အေးမုန့် ခြားနားချက်မှာ ဘိန်းမုန့်ကို အေးမုန့်ကဲ့သို့ နနွင်းမကင်းအိုးဖြင့် မဖုတ်ဘဲ၊ စောင့်တိမ်တိမ် အိုးငယ်ဖြင့် ဖုတ်သည်။
ဘိန်းမုန့်၏ မျက်နှာပြင်၌ ဘိန်းစေ့ ကလေးများပါ၍ အေးမုန့်အတွက် အုန်းသီးစိတ်ပါးပါးကလေးများ နှင့် နှမ်းစေ့ ဖြူးကြသည်။
အေးမုန့်ကို ယခင်က အထက်မီး အောက်မီးဟု ခေါ်ခဲ့ကြသော်လည်း ပူပြင်းသော အဓိပ္ပာယ် ပါသည်ဟူ၍ အေးမုန့်ဟု အမည်ပြောင်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။
ကောက်ညှင်းဘိန်းမုန့်သည် ကောက်ညှင်းဖြင့် ပြုလုပ်၍ ဆန်ဘိန်းမုန့်နှင့်ခြားနားချက်မှာ ဆန်ဘိန်းမုန့်ကဲ့သို့ ပွပွရွရွ မရှိဘဲ ကျစ်လျစ်၍ ပြားကပ်ကပ် နေသည်။