kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
ပိုပေါ့ကလည်း ထိုအမိန့်ကို သူမပေးခဲ့ဟု ငြင်းဆန်သည်။
၁၉၈၆တွင် ဗီယက်နမ်တပ်များ ကမ္ဘောဒီးယားမှ ရုပ်သိမ်းသွားသည့်အချိန်တွင် ပိုပေါ့သည် ထိုင်းနှင့် နယ်စပ်ကမ္ဘောဒီးယားဖက်ရှိသူ၏ တပ်စခန်းတို့တွင် တလှည့်စီနေထိုင်သည်။
လက်နက်ချရေး၊ ငြိမ်းချမ်းရေးတို့ကို လက်မခံဘဲ လက်ရှိအစိုးရကို ပြင်းပြင်းထန်ထန်တိုက်ပွဲဝင်ရန်၊ တော်လှန်ရန် ကြိုးစားနေခဲ့သေးသည်။
သို့သော်၁၉၉၅တွင် ပိုပေါ့လေဖြတ်ပြီး ခန္ဓာကိုယ်ဘယ်ဘက်ခြမ်း လှုပ်ရှားမရဖြစ်သွားပြီးနောက် ၁၉၉၆တွင် ခမာနီတပ်များ တဖြည်းဖြည်း အားနည်ချည့်နဲ့လာသည်။
ခေါင်းဆောင်အများစုမှာလည်း မဖြစ်နိုင်တော့သည့် လက်နက်ကိုင်လမ်းစဉ်ကို စွန့်ကာ ဘက်ပြောင်းကြသည်။
အစိုးရအနေဖြင့်လည်း ခမာနီတစ်ဖွဲ့လုံးနှင့် ညှိနှိုင်းမရသဖြင့် တစ်ယောက်ချင်းကို ဖဲ့ထုတ်သည့် ဗျူဟာဖြင့် အနိုင်ယူခြင်းဖြစ်သည်။
ပိုပေါ့၏လက်ရုံး ဆွန်ဆန်ကို ၁၉၉၇တွင် သူ့ရာထူးအား အပြည့်အဝဆက်ခံရန် တာဝန်ပေးလိုက်ရသည်။
ထိုနောက် မြောက်ပိုင်းရှိ သူ့အမာခံဒေသတို့ ထွက်ပြေးခဲ့သော်လည်း ခမာနီတပ်မှ အရာရှိတစ်ဦးဖြစ်သူ တာမော့ခ်က သူ့ကို အကျယ်ချုပ်ဖြင့် ထိန်းသိမ်းထားလိုက်သည်။
လေဖြတ်သည့် ဒဏ်ကြောင့်လည်း တစ်ကိုယ်တည်းလွတ်လပ်စွာ သွားလာနိုင်ခြင်းမရှိတော့ပေ။
ဘေးမှ အခြားသူများ တွဲခေါ်မှသာလျှင် သွားလာနိုင်တော့သည့် အခြေအနေသို့လည်း ရောက်နေပြီဖြစ်သည်။
၁၉၉၈ခုနှစ်၊ ဧပြီလ၊ ၁၅ရက်နေ့တွင် ခမာနီတို့က နိုင်ငံတကာစစ်ခုံရုံးတွင် စစ်ဆေးခံမည်ဟု ကြေညာလိုက်သည်။
နောက်တစ်နေ့ညတွင် ပိုပေါ့သည် နေရာ ရွေ့ပြောင်းရန် စီစဉ်နေဆဲမှာပင် ကွယ်လွန်ကြောင်း ဇနီးဖြစ်သူမှ ကြေညာခဲ့သည်။
တာမော့ခ်ကလည်း နှလုံးရောဂါဖြင့် ကွယ်လွန်သည်ဟု အတည်ပြုပြောကြားလိုက်သည်။
အစိုးရဖက်မှ အလောင်းအားစစ်ဆေးရန် တောင်းဆိုနေဆဲမှာပင် ပိုပေါ့အလောင်းအား ခမာနီတပ်စခန်းအန်လုံဗန်တွင် မီးသင်္ဂြိုဟ်လိုက်ကြသည်။
ဆစ်ခ်ဘာသာသည် ၁၅ရာစုအတွင်း အိန္ဒိယနိုင်ငံ ပန်ဂျပ်ဘ်ပြည်နယ်တွင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော ကိုးကွယ်ယုံကြည်ရာ ဘာသာတစ်ခု ဖြစ်သည်။
စတင်တည်ထောင်ခဲ့သူမှာ ဂုရု နာနာ့ဗ် ဒပ်ဗ် ဖြစ်ပြီး သူမှစ၍ နောက်ထပ် ဂုရု ၁၀ ယောက်တိုင်အောင် တဖြည်းဖြည်း တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ဆစ်ခ်ဘာသာ ဆိုင်ရာ နောက်ဆုံးဟောပြောခဲ့သူမှာ ဂုရုဂိုဘင်ဒ် ဆင်းဂ်ဖြစ်ပြီး ဆက်လက်၍ ကိုးကွယ်ရန် ဘာသာရေးကျမ်းမြတ်ဖြစ်သော ဂုရု ဂရန့် ဆာဟစ် ဂျီ အား ဂုရုအဖြစ်တင်မြှောက်ခဲ့သည်။
ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပဉ္စမမြောက် ကိုးကွယ်သူ အများဆုံး ဘာသာတရား ဖြစ်ပြီး ကိုးကွယ်သူပေါင်း သန်း ၃၀ ကျော် ရှိသည်။
အိန္ဒိယနိုင်ငံ ပန်ဂျပ်ဘ်ပြည်နယ်မှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဆစ်ခ်ဘာသာ ကိုးကွယ်သူ အများဆုံး ဒေသ ဖြစ်သည်။
ဆစ်ခ်ဘာသာဝင်တို့ အနေနှင့် သူတော်စင် စစ်သည်တော် စိတ်ဓာတ်ရှိရမည်ဟု ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။
လူတစ်ယောက်အနေနှင့် မိမိတို့ ကိုယ်အတွင်းမှ မကောင်းမှုများကို မိမိဘာသာ ထိန်းချုပ်နိုင်ရမည်ဖြစ်ပြီး ဂုရု ဂရန့် ဆာဟစ်မှ ရှင်းလင်း ဟောကြားခဲ့သော စင်ကြယ်မှုများနှင့် ဖြည့်ဆည်းနိုင်အောင် ကြိုးစားရမည်ဟု ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။
ဆစ်ခ်တို့အနေနှင့် မတရားသဖြင့် ဖိနှိပ်ခံရသူတို့ အား ဘာသာမရွေး၊ အသားအရောင်မရွေး၊ ဇာတ်နိမ့် ဇာတ်မြင့် မရွေး၊ ယုံကြည်သက်ဝင်မှု မရွေး မည်သူ့အား ဖြစ်စေ အကာအကွယ် ပေးနိုင်ရန် အတွက် သတ္တိရှိရမည်ဟု ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။
ဂုရု (၁၀) ပါး ဂုရု နာနာက် ဒေဝ (Guru Nanak Dev ) ဂုရု အာမာ ဒဿ (Guru Amar Das ) ဂုရု အန္ဂာဒ် ဒေဝ(Guru Angad Dev ) ဂုရု ရံ ဒဿ(Guru Ram Das ) ဂုရု အာယန် ဒေဝ ( Guru Arjan Dev ) ဂုရု ဟာ ဂေါဗိန္ဒ (Guru Har Gobind ) ဂုရု ဟာ ရာဣ (Guru Har Rai) ဂုရု ဟာ ကရိရှန် (Guru Har Krishan) ဂုရု တေဃ ဗဟာဒူရ် (Guru Tegh Bahadur) ဂုရု ဂိုဘင်ဒ် ဆင်းဂ်(Guru Gobind Singh ) ဆစ်ခ်ဘာသာမှ ပညတ်ချက်များ ဆံပင်ဖြတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ရာ၏ : ဘုရားသခင်၏ တုနှိုင်းမဲ့ဖန်တီးမှုကို လေးစားသောအားဖြင့် မိမိတို့ ဆံပင်ကို ဖြတ်ညှပ်ခြင်းမပြုပဲ သဘာဝအတိုင်းသန့်ရှင်းစွာ မွေးမြူရာ၏။
မူးယစ်သေစာသုံးစွဲခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ရာ၏: အရက်သေစာသောက်စားခြင်း၊ မူးယစ်ဆေး၊ ဆေးရွက်ကြီးနှင့် ဆစ်ခ်ဘာသာတရား၏ "ဆစ်ခ် ရာဟစ် မာယာဒါ"HS Singha (2009), The Encyclopedia of Sikhism, Hemkunt Press, , page 63အရ တားမြစ်ထားသော အခြားသောမူးယစ်စေတတ်သောအရာမှန်သမျှကို ရှောင်ကြဉ်ရာ၏။
အသားစားခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ရာ၏ : ရှင်ပြုပြီးသည်ဖြစ်စေ၊ မပြုရသေးသည်ဖြစ်စေ၊ ဆစ်ခ်လူမျိုးတိုင်းသည် အသားစားခြင်းမှ (အထူးသဖြင့် ဟလာ နည်းဖြင့် လည်လှီးသတ်ဖြတ်ထားသော အသားများ)ကို ရှောင်ကြဉ်ရာ၏။
Sikhs and Sikhism, Dr. I.J.Singh, Manohar Publishers. မှတ်စုများ Category:ဆစ်ခ်ဘာသာ။
thumb|မားကွိဇ် (၂၀၀၂) ဂေဘရီယယ် ယိုဆေး ဒီ လာ ကွန်ကော်ဒီယာ ဂါဆီယာ မားကွိဇ် (Gabriel José de la Concordia García Márquez) ကိုလံဘီယာနိုင်ငံသား ဝတ္ထုရှည် ဝတ္ထုတိုများကို ရေးသားသော စာရေးဆရာ၊ ပြဇာတ်ရေးဆရာ နှင့် သတင်းစာဆရာ တစ်ဦး ဖြစ်သည်။
၁၉၂၇ ခုနှစ် မတ်လ ၆ ရက်နေ့တွင် မွေးဖွားပြီး လက်တင်အမေရိက တစ်ခွင်တွင် ဂါဘိုဟု လူသိများသည်။
၂၀ ရာစုနှစ်၏ နာမည်ကျော်ကြား ထင်ရှားသော စာရေးဆရာတစ်ဦး အဖြစ် မှတ်ယူကြပြီး ၁၉၇၂ ခုနှစ် နျူစတတ်ဒ် နိုင်ငံတကာ စာပေဆုကို လည်းကောင်း၊ ၁၉၈၂ ခုနှစ် စာပေဆိုင်ရာ နိုဘယ်လ်ဆုကို လည်းကောင်း ရရှိခဲ့ပြီး စာပေဆိုင်ရာ နိုဘယ်လ်ဆု ရသူများတွင် အသက်ရှင် ကျန်ရစ်နေသေးသောသူများတွင် အစောဆုံး ဆုရရှိသူ တစ်ဦး ဖြစ်သည်။
သူသည် ကိုယ့်ဘာသာကိုယ် လေ့လာသင်ယူသော ပညာရေးမျိုးဖြင့် သင်ကြားတတ်မြောက်ခဲ့ပြီး ဥပဒေကျောင်းကို စွန့်ခွာကာ သတင်းစာ ဆိုင်ရာ အသက်မွေးဝမ်းကြောင်းမှုကို ရွေးချယ်ခဲ့သည်။
အစောပိုင်းကတည်းကပင် ကိုလံဘီယာနိုင်ငံ နှင့် နိုင်ငံတကာ နှင့် ဆိုင်သော နိုင်ငံရေး ဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များတွင် ဝေဖန်မှုများကို လုံးဝ ချုပ်တည်းမှု မပြုခဲ့ပေ။
၁၉၅၈ ခုနှစ်တွင် မာစီဒီး ဘာချာ နှင့် လက်ထပ်ခဲ့ပြီး ရော့ဒရစ်ဂျိုနှင့် ဂွန်ဇာလို ဟူသော သားနှစ်ဦး မွေးဖွားခဲ့သည်။
သူသည် သတင်းစာဆရာတစ်ဦး အဖြစ်စတင်ခဲ့ပြီး လူကြိုက်များ ထင်ရှားသော ဝတ္ထုမဟုတ်သည့် စာပေနှင့် ဝတ္ထုတို အများအပြားကို ရေးသားခဲ့သည်။
သို့သော်လည်း One Hundred Years of Solitude (၁၉၆၇) နှင့် Love in the Time of Cholera (၁၉၈၅) ဝတ္ထု နှစ်ပုဒ်ကြောင့် အထူးပင် ထင်ရှားကျော်ကြားခဲ့သည်။
သူ၏ စာပေများမှာ အများမှ ချီးကျူးမှုကို ခံခဲ့ရပြီး စီးပွားရေး အရလည်း အောင်မြင်ခဲ့သည်။
သူအနေနှင့် ပဉ္စလက်သရုပ်မှန်ဝါဒ ကို ဖော်ထုတ်ရေးသားသူ အဖြစ် ထင်ရှားသည်။
သာမန် အခြေအနေများတွင် ပဉ္စလက်ဆန်သော အရာဝတ္ထုများ အဖြစ်အပျက်များကို ထည့်သွင်း ရေးသားခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။
အချို့သော သူ၏ စာပေများမှာ မာကိုနာဒို ဟုခေါ်သော စိတ်ကူးယဉ်မြို့တွင် အခြေခံပြီး အများစုမှာ အထီးကျန်ဆန်ခြင်းကို ချယ်မှုန်းပြသထားခြင်း ဖြစ်သည်။
သူ၏ One Hundred Years of Solitude စာအုပ်ကို သင့်လူက ဝေးလွင့်ကင်းကွာ နှစ်တစ်ရာ အမည်ဖြင့် မြန်မာဘာသာသို့ ပြန်ဆိုခဲ့ပြီး ကံကော်ဝတ်ရည်စာပေတိုက်က ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေခဲ့သည်။
In Evil Hour စာအုပ်ကိုလည်း သင့်လူကပင် မိစ္ဆာမြူးချိန် အမည်ဖြင့် မြန်မာဘာသာသို့ ပြန်ဆိုခဲ့သည် https://my.wikipedia.org/w/index.php?title=သင့်လူ။
thumb|အလက်ဇန်းဒါး ပုရှ်ကင် အလက်ဇန်းဒါး ဆာဂျီရေဗစ် ပုရှ်ကင် (Александр Сергеевич Пушкин) ( ဇွန်လ ၆ရက်၊ ၁၇၉၉ - ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၀ရက်၊ ၁၈၃၇) သည် ရိုမန်တစ် ခေတ်ကာလ က ရုရှားစာရေးဆရာ တစ်ဦး ဖြစ်ပြီး အလွန်တော်သော ရုရှားကဗျာဆရာတစ်ဦး နှင့် ခေတ်သစ် ရုရှားစာပေကို တည်ထောင်သူ တစ်ဦး အဖြစ်လည်း အများက မှတ်ယူကြသည်။
မော်စကိုမြို့ရှိ ရုရှား သူကောင်းမျိုးအတွင်း မွေးဖွားခဲ့ပြီး ၁၅ နှစ်သားတွင် ပထမဆုံး ကဗျာကို ရေးသားဖြန့်ချိခဲ့သည်။
အထက်တန်းစား လူငယ်တို့ တက်ရောက်သင်ကြားလေ့ ရှိသော ဇာကိုရီ ဆီလို အင်ပီရီယယ် လိုင်ဆီယမ် ကျောင်းမှ ဘွဲ့ရပြီးချိန်တွင် စာပေနယ်ပယ်တွင် ကောင်းမွန်စွာ နေရာရရှိပြီး ဖြစ်နေပြီ ဖြစ်သည်။
ဇာဘုရင်၏ နိုင်ငံရေး ပုလိပ်များ တင်းကြပ်စွာ စောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုနေမှုကြောင့် ထုတ်ဝေဖြန့်ချိမှု မပြုနိုင်သော အချိန်တွင် ပုရှ်ကင်သည် သူ၏ အထင်ရှားဆုံး ပြဇာတ်ဖြစ်သော ဘောရစ် ဂိုဒိုနော့ကို ရေးသားခဲ့သည်။
ကဗျာစာသားနှင့် ရေးသားထားသော ဝတ္ထုတစ်ပုဒ် ဖြစ်သည် ယူဂျင်း အိုနီဂျင်ကို ၁၈၂၅ နှင့် ၁၈၃၂ ကြားတွင် ရေးသားခဲ့သည်။
သူ၏ ဂုဏ်သိက္ခာနှင့် ပတ်သက်လျှင် ဆတ်ဆတ်ထိမခံသူ အဖြစ် နာမည်ဆိုး ထွက်ခဲ့ပြီး ပုရှ်ကင်သည် တစ်ဦးချင်း စိန်ခေါ်ပွဲ ၂၉ ခုတွင် ပါဝင် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။
ဂျော့ရှ် ချားလ် ဒီ ဟက်ကရင်း ဒီ အန်သေး ဆိုသူသူ နှင့် တစ်ဦးချင်း ယှဉ်ပြိုင်တိုက်ခိုက်သော ပွဲတွင် သေလုမျောပါး ဒဏ်ရာ ရခဲ့သည်။
ထိုသူမှာ ကဗျာဆရာ၏ ဇနီးဖြစ်သူ နာတာလျာ ပုရှ်ကီနာကို မြူဆွယ်ရန် ကြံစည်နေသော ပြင်သစ် စစ်တပ်မှ အရာရှိ တစ်ဦး ဖြစ်သည်။
ပုရှ်ကင် အသက် ၃၇ နှစ် အရွယ်တွင် စောစီးစွာ ကွယ်လွန်သွားခြင်းကို ရုရှားစာပေ၏ ကပ်ဆိုက်သော အဖြစ်အပျက်တစ်ခု အဖြစ် မှတ်ယူကြဆဲပင် ဖြစ်သည်။
Grand Theft Auto V (GTA V) သည် ဗြိတိန်အင်ပိုင်ယာရှိ ရော့ခ်စတားနော့သ်မှ ပြုလုပ်ပြီး ရော့ခ်စတားဂိမ်းမှ တင်သွင်းမည်ဖြစ်သည့် လာမည့် အိုးပင်းဝေါ၊ အက်ရှင်စွန့်စားခန်း ဗီဒီယိုဂိမ်း ဖြစ်သည်။
ဂိမ်းသည် ၂၀၀၈ Grand Theft Auto IV ဂိမ်းထုတ်လုပ်ပြီး ပထမဆုံးအကြိမ် သီးသန့် အမည်ဖြင့် စတုတ္ထ era အဆုံး၊ ပဉ္စမမြောက် era ဖြင့် ထွက်ရှိမည့် ဂိမ်းဖြစ်သည်။
Games in the Grand Theft Auto series can be grouped into distinct "eras", within which they share the same fictional universe and have interconnected plots and characters. အားလုံးပေါင်း ၁၅ခုမြောက် ဂိမ်းဖြစ်သည့် GTA V သည် လက်ရှိ လော့စ်အိန်းဂျလိစ်ကို အခြေခံ ရေးဆွဲထားသော ဆန်အန်ဒရီးရက်စ်စတိတ်ရှိ၊ လော့စ်ဆန်းတို့စ်မြို့တွင် ကစားရမည်ဖြစ်သည်။
လော့စ်ဆန်းတို့မျာ ၂၀၀၄ခုနှစ်တွင် ထွက်ရှိသော Grand Theft Auto: San Andreas ဂိမ်းထဲရှိ မြို့သုံးမြို့အနက် တစ်မြို့အနေဖြင့် ပါဝင်ခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။
ကြိုတင်ခန့်မှန်းထားသော Grand Theft Auto V သည် အောက်တိုဘာလ ၂၅ရက်၊ ၂၀၁၁ခုနှစ်တွင် တရားဝင်ကြေညာခဲ့သည်။
ဂိမ်းအတွက် ပထမ နမူနာကို နိုဝင်ဘာလ ၂ရက်၊ ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်ချပြသခဲ့သည်။
တရားဝင် ဝက်ဘ်ဆိုဒ် Grand Theft Auto V ကိုးကား Category:အက်ရှင်ဂိမ်းများ Category:အိုးပင်းဝေါဂိမ်းများ Category:မှုခင်းဂိမ်းများ။
thumb| အမေရိကန် ပြည်တွင်းစစ် အတွင်း ဂက်တီဘတ်ခ် တိုက်ပွဲအပြီး ၁၈၆၃ ပြည်တွင်းစစ် ဆိုသည်မှာ တိုင်းပြည်တစ်ခုအတွင်း အဖွဲ့အစည်းအချင်းချင်း စစ်မက်ပြိုင်ဆိုင် တိုက်ခိုက်ကြသော စစ်ပွဲကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။
တစ်ခါတစ်ရံတွင် ပြည်ထောင်စုအဖြစ် ယခင်က ပူးပေါင်းတည်ရှိခဲ့သော နိုင်ငံ နှစ်နိုင်ငံ စစ်မက်ဖြစ်ပွားခြင်းလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။
ပြည်တွင်းစစ် ဖြစ်ရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းမှာ တစ်ဖက်ဖက်မှ အခြားတစ်ဖက်မှ ထိန်းချုပ်ထားသော နိုင်ငံ သို့မဟုတ် ဒေသကို ချုပ်ထိန်းလို၍ လည်းကောင်း၊ လွတ်လပ်ရေး ရရန် အတွက် လည်းကောင်း၊ အစိုးရ သို့မဟုတ် နိုင်ငံရေး အခြေအနေကို ပြောင်းလဲရန် အတွက် လည်းကောင်း ဖြစ်နိုင်သည်။
ပြည်တွင်းစစ်သည် အလွန်ပြင်းထန်သော ပဋိပက္ခတစ်မျိုး ဖြစ်ပြီး အမြဲမကြာခဏ ဆိုသလိုပင် ပုံမှန် ဖွဲ့စည်းထားသော စစ်တပ်များ ပါဝင်တတ်ပြီး ကာလရှည်ကြာကာ စနစ်တကျပြင်ဆင်တိုက်ခိုက်လေ့ ရှိသော စစ်ပွဲကြီးများ ဖြစ်တတ်သည်။
ပြည်တွင်းစစ်ကြောင့် လူအများအပြား သေကြေပျက်စီးရလေ့ ရှိပြီး လူသားနှင့် ပစ္စည်းဥစ္စာ အရင်းအမြစ်များစွာ တို့ကို ဆုံးရှုံး ရတတ်သည်။
ဒုတိယကမ္ဘာစစ် ပြီးနောက် ဖြစ်ပွားသော ပြည်တွင်းစစ်များသည် ပျမ်းမျှအားဖြင့် ၄ နှစ်ခန့်မျှ ကြာမြင့်တတ်လေ့ ရှိသည်။
၁၉၀၀ နှင့် ၁၉၄၄ ကြား ကာလအတွင်းက ပြည်တွင်းစစ်ပွဲများ၏ ပျမ်းမျှ ရှည်ကြာချိန်မှာ ၁ နှစ်ခွဲခန့်မျှ သာ ရှိသဖြင့် သိသိသာသာ ပို၍ ကြာမြင့်လာခြင်းပင် ဖြစ်သည်။
၁၉ ရာစု အလယ်ပိုင်းမှစ၍ ပြည်တွင်းစစ်ပွဲ အသစ်များ ဖြစ်ပွားလာခြင်းမှာ တသမတ်တည်း တိုးတက်လာခဲ့သည်။
စစ်ပွဲများ အချိန်ကြာမြင့် လာသည်နှင့် အမျှ တစ်ချိန်တည်း တစ်ပြိုင်တည်းတွင် ဖြစ်ပွားနေသော စစ်ပွဲများ ပို၍ များပြားလာသည်။
ဥပမာအားဖြင့် ပြရမည် ဆိုလျှင် ၂၀ ရာစု၏ ပထမပိုင်းကာလ က ပြည်တွင်းစစ်ပွဲ ၅ ပွဲထက် ပို၍ ဖြစ်ပွားလေ့ မရှိသော်လည်း စစ်အေးတိုက်ပွဲ အပြီးတွင် ပြည်တွင်းစစ်ပွဲ ၂၀ ကျော် တစ်ချိန်တည်း တစ်ပြိုင်တည်းတွင် ဖြစ်ပွားလျက် ရှိသည်။
ထို့နောက်တွင်မှ အင်အားကြီးနိုင်ငံများနှင့် ဆက်စပ်ပတ်သက်နေသော ပဋိပက္ခများ လျော့ကျသွားပြီး ပြည်တွင်းစစ်ပွဲများ တဖြည်းဖြည်း လျော့နည်းလာသည်။
၁၉၄၅ ခုနှစ်မှစ၍ ပြည်တွင်းစစ်ပွဲများကြောင့် လူ ၂၅ သန်းကျော် သေဆုံးခဲ့ရပြီး လူသန်းပေါင်းများစွာ အတင်းအကြပ် ပြောင်းရွှေ့နေရာချထားခြင်း ခံခဲ့ရသည်။
ပြည်တွင်းစစ်ကြောင့် စီးပွားရေး ကျဆင်းမှုများကိုလည်း ရင်ဆိုင်ရလေ့ ရှိသည်။
မြန်မာနိုင်ငံ၊ ယူဂန်းဒါးနိုင်ငံ နှင့် အင်ဂိုလာနိုင်ငံတို့သည် ပြည်တွင်းစစ် မဖြစ်ပွားမီ အချိန်က တောက်ပသော အနာဂတ်များ ကိုယ်စီရှိခဲ့ကြသော်လည်း ပြည်တွင်းစစ်ကြောင့် နစ်နာ ဆုံးရှုံးမှု အများအပြား ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။
အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုချက် ပုန်ကန်သူများ အဒစ် အဘာဘာမြို့သို့ ဝင်ရောက်ပြီးနောက် ကျန်နေခဲ့သော တီ-၆၂ တင့်ကားကို တွေ့ရစဉ်၊ အီသီယိုးပီးယား ပြည်တွင်းစစ်၊ ၁၉၉၁ စတန်းဖို့ဒ် တက္ကသိုလ်မှ ပြည်တွင်းစစ်ဆိုင်ရာ ပညာရှင် ဂျိမ်းစ် ဖီရာရွန်က ပြည်တွင်းစစ် ဆိုသည်မှာ "နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ အတွင်း စနစ်တကျ ဖွဲ့စည်းထားသော အဖွဲ့အစည်းများမှ ဒေသတစ်ခုအတွင်း အာဏာရယူရန် သို့မဟုတ် အစိုးရ၏ ပေါ်လစီများကို ပြောင်းလဲပစ်နိုင်ရန် အတွက်ဖြစ်ပွားသော ကြမ်းတမ်းသော ပဋိပက္ခ" ဟု အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုထားသည်။
အန်း ဟာရာနိုကာက ပြည်တွင်းစစ်တွင် တစ်ဖက်မှ ပါဝင်တိုက်ခိုက်သူသည် နိုင်ငံတော် ကိုယ်တိုင်ဖြစ်သည်ဟု ထပ်မံ အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုသည်။
ပြည်တွင်းတွင် ဖြစ်ပွားသော ပဋိပက္ခကို ပြည်တွင်းစစ်ဟု အဓိပ္ပာယ် သတ်မှတ်နိုင်ရန် အတွက် ပဋိပက္ခ မည်မျှ ပြင်းထန်ရမည် ဆိုသော အချက်နှင့် ပတ်သက်၍မူ ပညာရှင်များ အငြင်းပွားနေကြဆဲပင် ဖြစ်သည်။
အချို့သော နိုင်ငံရေး သိပ္ပံပညာရှင်များက ပြည်တွင်းစစ်ဆိုသည်မှာ လူ ၁၀၀၀ ထက် ပို၍ သေဆုံးသော စစ်ပွဲဟု အဓိပ္ပာယ် သတ်မှတ်ကြသည်။
အချို့ကမူ တစ်ဖက်လျှင် အနည်းဆုံး လူ ၁၀၀ သေဆုံးသော စစ်ပွဲဟု အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုကြသည်။
ပဋိပက္ခဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင်သူများ အသုံးပြုလေ့ ရှိသော စစ်ပွဲများ၏ ဆက်စပ်မှု (The Correlates of War) အချက်အလက် စုစည်းမှု ပရော့ဂျက်တွင်မူ တစ်နှစ်တာ ကာလအတွင်း လူ ၁၀၀၀ သေဆုံးသော ပဋိပက္ခကို ပြည်တွင်းစစ်ဟု အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုထားသည်။
ထိုသို့ အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုထားသောလည်း ဆူဒန် ဒုတိယ ပြည်တွင်းစစ် နှင့် ကမ္ဘောဒီးယား ပြည်တွင်းစစ် တို့တွင်မူ လူဦးရေ သန်းနှင့်ချီ၍ သေဆုံးခဲ့သည် နှင့် ယှဉ်ပါက ထိုပမာဏမှာ မပြောပလောက်ပေ။
သို့သော်လည်း လူအများအပြား သိရှိကြသော မြောက်အိုင်ယာလန် စစ်ပွဲ နှင့် တောင်အာဖရိကနိုင်ငံ အတွင်း အသားအရောင် ခွဲခြားမှု ကာလ အတွင်းက အာဖရိက အမျိုးသား ကွန်ဂရက်၏ လှုပ်ရှားမှုတို့ကိုမူ ထိုအဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုချက်အရ ပြည်တွင်းစစ်ဟု သတ်မှတ်၍ မရနိုင်ပေ။
တစ်နှစ်လျှင် လူ ၁၀၀၀ သေဆုံးသော စစ်ပွဲကိုသာ ပြည်တွင်းစစ်ဟု သတ်မှတ်မည် ဆိုလျှင် ၁၈၁၆ ခုနှစ်မှ ၁၉၉၇ ခုနှစ်အတွင်း ပြည်တွင်းစစ်ပွဲပေါင်း ၂၁၃ ခု ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ၎င်းတို့အတွင်းမှ ၁၀၄ခုမှာ ၁၉၄၄ နှင့် ၁၉၉၇ ကြားတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။
တစ်နှစ်လျှင် လူ ၁၀၀၀ သတ်မှတ်ချက်ကို လျှော့ပေါ့ စဉ်းစားမည် ဆိုပါက ၁၉၄၅ နှင့် ၂၀၀၇ အတွင်း ပြည်တွင်းစစ်ပွဲပေါင်း ၉၀ ကျော် ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေသော စစ်ပွဲပေါင်း ၂၀ ကျော်မျှ ကျန်ရှိနေသေးသည်။
ဂျီနီဗာ ကွန်ဗန်းရှင်း thumb| အင်္ဂလန်နိုင်ငံ နှင်းဆီ စစ်ပွဲ အတွင်း တူကတ်စ်ဘူရီ တိုက်ပွဲ (၁၄၇၁) ဂျီနီဗာ ကွန်ဗန်းရှင်းမှ ပြည်တွင်းစစ်ဆိုသော စကားလုံးကို အတိအကျ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆို ထားခြင်း မရှိပေ။
သို့သော်လည်း ပြည်တွင်းစစ်ပွဲ အပါအဝင် နိုင်ငံတကာ အဆင့်မဟုတ်သည့် လက်နက်ကိုင် ပဋိပက္ခကိုမူ အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုထားသည်။
ထိုသို့ ပဋိပက္ခ အဖြစ် သတ်မှတ်ရန် အတွက် အောက်ပါ အချက် ၄ ချက်နှင့် ကိုက်ညီရမည် ဖြစ်သည်။
တော်လှန်သူများသည် နိုင်ငံ၏ တစိတ်တဒေသကို ပိုင်ဆိုင်ထားသည့် အနေအထား ဖြစ်ရမည်။
ပုန်ကန်သူများ အနေနှင့် နိုင်ငံ၏ နယ်နိမိတ် အတွင်း တိကျသော ဒေသ တစ်ခု အပေါ်တွင် ဥပဒေ အရ အပ်နှင်းထားခြင်း မဟုတ်သော်လည်း ဩဇာ အာဏာ သက်ရောက်ရမည်။
ပုန်ကန်သူများသည် အတိုင်းအတာ တစ်ခု အထိ စစ်မက်လိုလားလူ ဖြစ်ရမည်။
တရားဝင် အစိုးရမှ နိုင်ငံတော် ၏ စစ်တပ်ကို ပုန်ကန်တိုက်ခိုက်သူများ အတွက် တစိတ်တဒေသ အသုံးပြုနေခြင်း ဖြစ်ရမည်။
thumbtime=5|The Signing of the Peace Treaty of Versailles ဗာဆိုင်းစာချုပ် (The Treaty of Versailles) သည် ပထမကမ္ဘာစစ်ကို ပြီးဆုံးစေခဲ့သော စာချုပ်များထဲတွင် တစ်ခု အပါအဝင် ဖြစ်သည်။
ထိုစာချုပ်မှ ဂျာမနီနိုင်ငံ နှင့် မဟာမိတ်နိုင်ငံများ ကြားရှိ စစ်မက်ဖြစ်ပွားမှုများကို အပြီးသတ်စေခဲ့သည်။
ဗာဆိုင်းစာချုပ်ကို ဖရန်စစ် ဖာဒီနန် မင်းသား လုပ်ကြံခံရသည်မှ ၅ နှစ် တိတိ ကြာမြင့်သော အချိန် ၁၉၁၉ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၈ ရက်တွင် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။
ဂျာမနီနိုင်ငံဘက်မှ ပါဝင်တိုက်ခိုက်သော အခြားအင်အားကြီးနိုင်ငံများကို အခြားစာချုပ်များဖြင့် ဖြေရှင်းခဲ့သည်။
၁၉၁၈ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၁၁ ရက်တွင် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သော စာချုပ်မှ စစ်ပွဲကို ရပ်တန့်ခဲ့သော်လည်း ပြင်သစ် ငြိမ်းချမ်းရေး ကွန်ဖရန့်တွင် ငြိမ်းချမ်းရေးစာချုပ်ကို ချုပ်ဆိုရန် အတွက် ညှိနှိုင်းရသည်မှာ ၆ လမျှ ကြာမြင့် ခဲ့သည်။
ဗာဆိုင်းစာချုပ်ကို နိုင်ငံပေါင်းချုပ် အသင်းကြီး၏ အတွင်းရေးမှူးရှေ့တွင် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ပြီး နိုင်ငံပေါင်းချုပ် အသင်းကြီး၏ စာချုပ် စာရင်းတွင် ထည့်သွင်းခဲ့သည်။
စာချုပ်ပါ အပြင်းထန်ဆုံးနှင့် အငြင်းပွားဖွယ်ရာ ပြဋ္ဌာန်းချက်မှာ- "မဟာမိတ်နှင့် ဆက်စပ်အစိုးရများ က အတည်ပြုပြီး ဂျာမနီနှင့် ၎င်း၏ မဟာမိတ်များသည် မဟာမိတ်နှင့် ဆက်စပ်အစိုးရများနှင့် ၎င်းတို့၏ နိုင်ငံသားများ လက်အောက်ခံ ဆုံးရှုံးနစ်နာမှုအားလုံးကို ဖြစ်ပေါ်စေသည့် ဂျာမနီနှင့် ၎င်း၏ မဟာမိတ်များ၏ တာဝန်ကို လက်ခံပါသည်။
ဂျာမနီနဲ့ သူ့မဟာမိတ်တွေရဲ့ ရန်စမှုတွေကြောင့် စစ်ပွဲရဲ့ အကျိုးဆက်ပါ။
” အလားတူ ဆောင်းပါးများပါရှိသော ဗဟိုပါဝါအဖွဲ့ဝင်များသည် စာချုပ်များကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။
ဤဆောင်းပါး၊ ပုဒ်မ ၂၃၁ ကို War Guilt clause ဟုလူသိများသည်။
အဆိုပါစာချုပ်တွင် ဂျာမနီအား လက်နက်ဖြုတ်သိမ်းရန်၊ ကျယ်ပြန့်သော နယ်မြေလိုက်လျောမှုများ ပြုလုပ်ရန်နှင့် Entente ပါဝါများကို ဖွဲ့စည်းထားသည့် နိုင်ငံအချို့အား လျော်ကြေးငွေများ ပေးဆောင်ရန် လိုအပ်သည်။
1921 ခုနှစ်တွင် အဆိုပါ လျော်ကြေးငွေ၏ စုစုပေါင်းကုန်ကျစရိတ်ကို ရွှေတံဆိပ် 132 ဘီလီယံ (ထို့နောက် $31.4 ဘီလီယံ သို့မဟုတ် £6.6 ဘီလီယံ၊ အကြမ်းဖျင်းအားဖြင့် US$ 442 ဘီလီယံ သို့မဟုတ် UK £284 ဘီလီယံနှင့် 2023 ခုနှစ်တွင် ညီမျှသည်)။
သဘောတူညီချက်ကို ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံကြောင့် မဟာမိတ်အင်အားကြီးများက ဂျာမနီကို အမှတ် ၅၀ ဘီလီယံဖိုးသာ ပေးချေရန် ရည်ရွယ်ထားသည်။
John Maynard Keynes ကဲ့သို့သော ထင်ရှားသော စီးပွားရေးပညာရှင်တို့က အဆိုပါစာချုပ်သည် ကြမ်းတမ်းလွန်းသည်—“Carthaginian ငြိမ်းချမ်းရေး”—နှင့် လျော်ကြေးပေးခြင်းများသည် အလွန်အကျွံ တန်ပြန်အကျိုးအမြတ်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။
တစ်ဖက်တွင်၊ ပြင်သစ်မာရှယ်လော Ferdinand Foch ကဲ့သို့သော ထင်ရှားသောမဟာမိတ်ပုဂ္ဂိုလ်များက ဂျာမနီကို ညှာတာလွန်းသော ဆက်ဆံမှုစာချုပ်ကို ဝေဖန်ခဲ့သည်။
ဤသည်မှာ သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် စီးပွားရေးပညာရှင်များ၏ ငြင်းခုံဆဲဖြစ်သည်။
ဤပြိုင်ဆိုင်မှုများနှင့် တစ်ခါတစ်ရံ ကွဲလွဲနေသော ပန်းတိုင်များ၏ ရလဒ်သည် မည်သူ့ကိုမျှ စိတ်ကျေနပ်မှု မရှိစေသော အပေးအယူတစ်ခုဖြစ်သည်။
အထူးသဖြင့်၊ ဂျာမနီသည် ငြိမ်းချမ်းမှုလည်း မရှိသလို ညှိနှိုင်းမှုလည်း မရှိသလို၊ အပြီးတိုင် အားပျော့သွားခြင်းလည်း မရှိပေ။
စာချုပ်မှဖြစ်ပေါ်လာသော ပြဿနာများသည် ဂျာမနီနှင့် အခြားဥရောပအင်အားကြီးနိုင်ငံများကြား ဆက်ဆံရေးကို တိုးတက်စေသည့် Locarno စာချုပ်များဆီသို့ ဦးတည်သွားမည်ဖြစ်သည်။
လျော်ကြေးပေးသည့်စနစ်အား Dawes Plan၊ Young Plan နှင့် 1932 Lausanne Conference တွင် လျော်ကြေးငွေများ ရက်အကန့်အသတ်မရှိ ရွှေ့ဆိုင်းလိုက်ခြင်းကြောင့် ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပါသည်။
ဂျာမနီနိုင်ငံအပေါ် စာချုပ်ပါစည်းကမ်းချက်များသည် နာဇီပါတီ၏ ထွန်းကားလာမှုကို အားကောင်းစေသည့် စီးပွားရေးပြိုလဲမှုနှင့် နာကြည်းနာကြည်းမှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်၊ နောက်ဆုံးတွင် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီး ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။
ဗာဆိုင်းကွန်ဖရင့်ဟု မကြာခဏ ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသော်လည်း စာချုပ်၏ အမှန်တကယ် လက်မှတ်ရေးထိုးမှုသည် သမိုင်းဝင်နန်းတော်တွင်သာ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။
စေ့စပ်ညှိနှိုင်းမှုအများစုသည် ပါရီတွင်ရှိပြီး၊ Quai d'Orsay ရှိ ပြင်သစ်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနတွင် ယေဘုယျအားဖြင့် "Big Four" အစည်းအဝေးများကို ကျင်းပလေ့ရှိသည်။
thumb|ဖရံဆွာ ဩလံဒ် (၂၀၁၅) ဖရံဆွာ ဂျေရာရ် ဂျောရ်ဂ်ျ နီကောလာ ဩလံဒ်(, ; ၁၂ ဩဂုတ် ၁၉၅၄ ~ )သည် ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ ၂၄ ဦးမြောက် သမ္မတဖြစ်သည်။
သူသည် ပြင်သစ် ဆိုရှယ်လစ်ပါတီ၏ ပထမ အတွင်းရေးမှူး အဖြစ် ၁၉၉၇ မှ ၂၀၀၈ ခုနှစ် အထိ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။
ပြင်သစ် အမျိုးသား လွှတ်တော် (အောက်လွှတ်တော်) တွင် ကော်ရဲ့ဇ် မဲဆန္ဒနယ် အမှတ် (၁) ကို ကိုယ်စားပြုသော အမတ်အဖြစ် ၁၉၉၇ ခုနှစ်မှ စတင် ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး ယခင်က ထိုအမတ်နေရာတွင် ၁၉၈၈ မှ ၁၉၉၃ ခုနှစ် အထိ ရွေးချယ်ခံခဲ့ရဖူးသည်။
တူးလုစ်မြို့၏ မြို့တော်ဝန်အဖြစ် ၂၀၀၁ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၈ ခုနှစ် အထိ ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး ကော်ရဲ့ဇ် အထွေထွေ ကောင်စီ၏ ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ် ၂၀၀၈ မှ ၂၀၁၂ အထိ တာဝန်ထမ်းခဲ့သည်။
၂၀၁၂ ခုနှစ် မေလ ၆ ရက်တွင် လက်ရှိ သမ္မတဖြစ်သူ နီကိုလပ်စ် ဆာကိုဇီ ကို အနိုင်ရပြီး ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ သမ္မတ အဖြစ် ရွေးချယ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။
frameless|right thumb|ဘင်္ဂါလီ စကားလုံး ဘင်္ဂလား ဘင်္ဂါလီဘာသာသည် အရှေ့တိုင်း အင်ဒို-အာရိယာန် ဘာသာစကားတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။
တောင်အာရှရှိ ဘင်္ဂလားဒေသဟု ခေါ်သည့် ဒေသ တစ်ခုတွင် မြစ်ဖျားခံသည်။
ဘင်္ဂလားဒေသ ဆိုသည်မှာ ယနေ့ခေတ် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံ အတွင်းရှိ အနောက် ဘင်္ဂလား ပြည်နယ်တစ်ခုလုံးနှင့် ထရိပူရ နှင့် အာသံပြည်နယ်တို့၏ တစိတ်တပိုင်း ပါဝင်သည်။
ဘင်္ဂါလီဘာသာကို ဘင်္ဂါလီစကားလုံးများဖြင့် ရေးသားကြသည်။
စုစုပေါင်း ပြောဆိုသုံးစွဲသူ သန်း ၃၀၀ မျှ ရှိသဖြင့် ဘင်္ဂါလီ ဘာသာစကားသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဆဌမမြောက် အသုံးအများဆုံး ဘာသာစကားဖြစ်သည်။
အခြားသော အရှေ့တိုင်း အင်ဒို-အာရိယာန် ဘာသာစကားများနှင့် အတူ ဘင်္ဂါလီဘာသာစကားသည် အေဒီ ၁၀၀၀ မှ ၁၂၀၀ ဝန်းကျင် ကာလ တွင် မဂါဒီ ပရာကရစ် (ဗေဒ နှင့် ဂန္ထဝင် သင်္သကရိုက်ဘာသာ အမျိုးကွဲများမှ ကွဲပြားခြားနားစွာ ပေါ်ပေါက်လာသည့် ဘာသာစကား) ဘာသာမှ ကူးပြောင်း ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ ခြင်း ဖြစ်သည်။
ယခုအခါတွင် ဘင်္ဂါလီဘာသာစကားသည် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ၏ အဓိက ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင် ဒုတိယမြောက် အသုံးအများဆုံး ဘာသာစကား တစ်ခု ဖြစ်သည်။
ဟင်ဒီ-အူရဒူဘာသာသည် အင်ဒို-အာရိယန်ဘာသာစကား တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး အိန္ဒိယနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းနှင့် ပါကစ္စတန်နိုင်ငံတို့တွင် သုံးသော ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။
ဟိန္ဒူစတန်နီ ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။
ယခင်က ဟင်ဒါဗီ သို့မဟုတ် ရက္ခတာ ဟုလည်း ခေါ်လေ့ရှိသည်။
ထိုဘာသာစကားသည် ဒေလီတွင်သုံးသော ခါရီဘိုလီ ဒေသိယစကားမှ ပြောင်းလဲဆင်းသက်လာပြီး ပါရှန်းဘာသာ၊ အာရပ်ဘာသာ၊ သင်္သကရိုက်ဘာသာ နှင့် တူရကီဘာသာတို့မှ ဝေါဟာရ အများအပြားကို ယူငင် အသုံးပြုထားသည်။
၎င်းသည် စံနှုန်း တစ်မျိုးမက ရှိသော ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး ဟင်ဒီစံ နှင့် အူရဒူစံဟူ၍ တရားဝင် စံသတ်မှတ်ချက် နှစ်မျိုးရှိသည်။
ရပ်ရွာသုံး ဟင်ဒီနှင့် အူရဒူဘာသာမှာ ခွဲခြားရန် ခက်ခဲပြီး တရားဝင် စံသတ်မှတ်ချက်တွင်ပင် စာကြောင်းတည်ဆောက်ပုံအားဖြင့် အတူတူ နီးပါးရှိသည်။
သို့သော်လည်း စာပေသုံး အသုံးအနှုန်းများနှင့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ဝေါဟာရများတွင် ကွဲပြားခြားနားချက်များ ရှိသည်။
အူရဒူ ဘာသာမှ ပါရှားဘာသာ၊ အလယ်အာရှ နှင့် အာရပ်ဘာသာ လွှမ်းမိုးမှုများ အဓိကပါဝင်ပြီး ဟင်ဒီတွင်မူ သင်္သကရိုက်ဘာသာ၏ လွှမ်းမိုးမှုများ အဓိက ပါဝင်သည်။
ဗြိတိသျှထံမှ အိန္ဒိယ လွတ်လပ်ရေးမရမီ အချိန်က ဟိန္ဒူစတန်နီ၊ အူရဒူနှင့် ဟင်ဒီဆိုသော စကားလုံးများကို အလဲလဲ အလှယ်လှယ် သုံးစွဲကြလေ့ရှိပြီး ယနေ့ခေတ် အူရဒူနှင့် ဟင်ဒီဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသော စကားအားလုံးကို ကိုယ်စားပြုသည်။
ဟိန္ဒူစတန်နီ ဆိုသော စကားကို အခြားသော တိုက်ကြီးများတွင် သုံးစွဲကြသော ဟင်ဒီဘာသာစကား မျိုးကွဲများကိုလည်း ရည်ညွှန်းလေ့ ရှိကြပြီး ဖီဂျီ ဟိန္ဒူစတန်နီ နှင့် ဆူရာနမ်နိုင်ငံ နှင့် ထရီနီဒတ်နှင့် တိုဘက်ဂိုနိုင်ငံ တို့တွင် သုံးစွဲလေ့ ရှိကြသော ကာရစ်ဘီယံ ဟိန္ဒူစတန်နီတို့ ဖြစ်ကြသည်။
ဒိန်းထရီး မိုးသစ်တော မိုးသစ်တောများသည် တစ်နှစ်လျင်အနည်းဆုံး မိုးရေချိန် ၁၇၅၀-၂၀၀၀ မီလီမီတာ (၆၈-၇၈ လက်မ) ရရှိသည့် မိုးများသည့် သစ်တောများဖြစ်သည်။
အီကွေတာနှင့်နီးသော အပူပိုင်းမုတ်သုန်ဒေသသည် မိုးသစ်တောများ ဖြစ်ပေါ်လာရေးအတွက် အရေးပါသည်။
ဇီဝသက်ရှိအားလုံး၏ ၄၀ မှ ၇၅ ရာနှုန်းသည် မိုးသစ်တောများမှ စတင်ဖြစ်ပေါ်လာသည်။
ဖော်ထုတ်မတွေ့ရှိရသေးသည့် သန်းပေါင်းများစွာသော အပင်၊ အင်းဆက်နှင့် အနုဇီဝသက်ရှိများသည် မိုးသစ်တောများတွင် ရှိနေသည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။
လေးပုံတစ်ပုံမျသော သဘာဝဆေးဝါးများကို တွေ့ရှိရသဖြင့် အပူပိုင်းမိုးသစ်တောများကို "ကမ္ဘာ့ရတနာ" သို့ "ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးဆေးဝါး" ဟုခေါ်ကြသည်။
မိုးသစ်တောများသည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ၂၈ ရာနှုန်းသော အောက်ဆီဂျင်ပြောင်းလဲပေးမှုအတွက် ပင်တိုင်ဖြစ်သည်။
နေရောင်ခြည်ကိုအသုံးပြုပြီး ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်မှ အစာချက်လုပ်သည့်ဖြစ်စဉ်တွင် အောက်ဆီဂျင်ကို ထုတ်လွှတ်သည်။
နေပြောက်မဝင်အောင် ထူထဲလှသော မိုးသစ်တောနေရာအများအပြားတွင် မြေပြင်အနီး၌အပင်ပေါက်ရောက်မှု နည်းပါးသည်။
ထိုအခါ သက်တမ်းရင့် မိုးသစ်တောများအတွင်းတွင် လွယ်လင့်တကူ လမ်းလျှောက်သွားလာနိုင်သည်။
သစ်ရွက်ကြားမှ မြေပြင်သို့ နေရောင်ခြည်ကျရောက်မှုရှိပါက မကြာခင်ပင် မြက်ပင်နွယ်ပင်များ ထူထဲစွာ ပေါက်ရောက်၍ တောရိုင်းဖြစ်ပေါ်လာသည်။
မိုးသစ်တောများကို အပူပိုင်းမိုးသစ်တောနှင့် သမပိုင်းမိုးသစ်တောဟူ၍ နှစ်မျိုးခွဲခြားနိုင်သည်။
အပူပိုင်း ကမ္ဘာတဝန်းအပူပိုင်းမိုးသစ်တောဇုံများ အပူပိုင်းမိုးသစ်တောများကို ပူနွေးစိုစွတ်ပြီး၊ တစိတ်တဒေသ ခြောက်သွေ့သော ဥတုပင် မရှိသည့် ရာသီဖြင့် လွှမ်းမိုးထားပြီး၊ ‌အီကွေတာ၏ တောင်ဘက်နှင့် မြောက်ဘက် ၁၀ ဒီဂရီအတွင်း စံအားဖြင့် တွေ့ရှိရသည်။
တနှစ်တာပတ်လုံး လအားလုံးတွင် ပျမ်းမျှလစဉ် အပူချိန်သည် ကျော်လွန်သည်။
Susan Woodward. Tropical broadleaf Evergreen Forest: The rainforest. Retrieved on 2008-03-14. ပျမ်းမျှ နှစ်စဉ် မိုးရေချိန်သည် ၁၆၈ စင်တီမီတာ (၆၆ လက်မ) ထက် မနည်းဘဲ ၁၇၅ စင်တီမီတာ (၆၉ လက်မ) နှင့် ၂၀၀ စင်တီမီတာ (၇၉ လက်မ) ကြား ပုံသေ ရှိသော်လည်း၊ ၁၀၀၀ စင်တီမီတာ (၃၉၀ လက်မ) ကျော် သည်လည်း ရှိတတ်သည်။
Newman, Arnold. The Tropical Rainforest : A World Survey of Our Most Valuable Endangered Habitat : With a Blueprint for Its Survival. New York: Checkmark, 2002. Print. ကမ္ဘာ့အပူပိုင်းမိုးသစ်တောအမြောက်အမြားသည် intertropical convergence zone ဟုလည်း သိသော monsoon trough နေရာတွင် တည်ရှိသည်။
Hobgood (2008). Global Pattern of Surface Pressure and Wind. Ohio State University. Retrieved on 2009-03-08. အပူပိုင်း စိုစွတ်တောများ၏ ပိုကျယ်ပြန့်သော အပိုင်းသည် တောင်ယဉ်စွန်းတန်းနှင့် မြောက်ယဉ်စွန်းတန်းကြား အီကွေတာဇုံတွင် တည်ရှိသည်။
အပူပိုင်းမိုးသစ်တောများသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် မြန်မာမှသည် ဖိလစ်ပိုင်၊ မလေးရှား၊ အင်ဒိုနီးရှား၊ ပါပူအာနယူးဂီနီ၊ သီရိလင်္ကာထိ၊ ဆာဟာရ အာဖရိက တိုက်ငယ်တွင် ကင်မရွန်းမှသည် ကွန်ဂို (ကွန်ဂိုမိုးသစ်တော)ထိ၊ တောင်အမေရိက (ဥပမာ၊ အမေဇုန် မိုးသစ်တော)၊ ဗဟိုအမေရိကန် (ဥပမာ၊ ဘော့ဆဝါ့၊ ယုကတန်ကျွန်းဆွယ်တောင်ပိုင်း-အဲလ်ပီတင်-ဘဲလစ်-ကလတ်မျူး)၊ ဩစတြေးလျနှင့် ပစိဖိတ်ကျွန်းအများစု(ဟာဝိုင်အီ အိုခိနာအိ ကဲ့သို့သော) ကျွန်းများပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။
၎င်းတို့သည် အလင်းမှီစုအစာဖွဲ့စည်းခြင်းထက် အသားတင် အောက်ဆီဂျင် အနည်းငယ်ကို လေထုထဲ အပိုဆောင်း ထုတ်‌လွှင့်ကြောင်း သိသော်လည်း၊ အပူပိုင်းမိုးသစ်တောများကို "မြေကမ္ဘာ၏ အဆုတ်များဟု ခေါ်လာခဲ့ကြသည်။
Broeker, Wallace S. (2006). "Breathing easy: Et tu, O2." Columbia University Columbia.eduMoran, E.F., "Deforestation and Land Use in the Brazilian Amazon," Human Ecology, Vol 21, No. 1, 1993" သမပိုင်း left|thumb|သမပိုင်းမိုးသစ်တောများ ပျံ့နှံ့တည်ရှိပုံ အပူပိုင်းမိုးသစ်တောများသည် ကမ္ဘာတဝန်း ဖုံးလွှမ်း ပေါက်ရောက်သော်ငြားလည်း၊ သမပိုင်း မိုးသစ်တောများကိုမူ ကမ္ဘာတဝန်း ဒေသအနည်းငယ်၌သာ တွေ့ရှိရသည်။
သမပိုင်းမိုးသစ်တောများ ဆိုသည်မှာ သမပိုင်းဒေသများ၌ ပေါက်ရောက်သော မိုးသစ်တောများပင် ဖြစ်သည်။
မြောက်အမေရိကတွင် (အလက်စကာရှိ ပစိဖိတ်အနောက်မြောက်၌၊ ဗြိတိန်ကိုလံဘီယာ၊ ဝါရှင်တန်၊ အိုရီဂွန်နှင့် ကယ်လီဖိုးနီးယား၌)၊ ဥရောပတွင် (အိုင်ယာလန်၏ ကမ်းရိုး‌တန်းဒေသများကဲ့သို့သော ဗြိတိန်ကျွန်းငယ်များ၊ စကော့တလန်၊ နော်ဝေမြောက်ပိုင်း၊ အဒရိယက်တစ်ကမ်းခြေတလျှောက် ဘော်လကန်အနောက်ပိုင်း ဒေသများ၊ ဂျော်ဂျီယာနှင့် ကမ်းရိုးတန်း တူရကီအပါအဝင် ပင်လယ်နက်အရှေ့ဘက် ကမ်းရိုးတန်းဒေသများနှင့် ဂယ်လီစီယာတို့)၊ အရှေ့အာရှတွင် (တရုတ်တောင်ပိုင်း၊ ထိုင်ဝမ် ကုန်းမြင့်၊ ဂျပန်နှင့် ကိုရီးယားရှိ နေရာအတော်များများ၊ နှင့် ဆခလင်ကျွန်းနှင့် ကပ်လျက်ရှိ ရုရှားအရှေ့ဖျား ကမ်းရိုးတန်း)၊ တောင်အမေရိကတွင် (ချီလီတောင်ပိုင်း)နှင့် ဩစတြေးလျနှင့် နယူးဇီလန်တို့၌လည်း တွေ့ရသည်။
အလွှာများ စံအားဖြင့် အပူပိုင်းမိုးသစ်တောတခုတွင် အလွှာများစွာ ရှိပြီး၊ တလွှာစီတွင် ဘဝရှင်သန်ရေးအတွက် ယင်းအလွှာပေါ် မှီခိုနေသော အပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်အမျိုးမျိုး ရှိသည်။
ဥပမာအားဖြင့် အကြမ်းဖျင်းခွဲလျှင် ထိုးထွက်လွှာ၊ (emergent layer) သိပ်သည်းလွှာ၊ (canopy layer) တောခြေကပ်လွှာ နှင့် (understorey layer) တောခြေလွှာ (forest floor) တို့ ဖြစ်သည်။
ထိုးထွက်လွှာ ထိုးထွက်လွှာတွင် ထိုးထွက်ပင်များ (emergents) ဟု ခေါ်သော သစ်ပင်ကြီးများ အနည်းစု ပါဝင်ကာ၊ ပုံမှန် သိပ်သည်းလွှာအထက်တွင် ပေါက်ရောက်၍ ၄၅-၅၅ မီတာအမြင့်ထိ ရှိသော်ငြား၊ အချို့နေရာများတွင် မျိုးစိတ်အနည်းငယ်လောက်က ၇၀-၈၀ မီတာထိ မြင့်အောင် ပေါက်ရောက်တတ်သည်။
အချို့သော ဧရိယာများတွင် သိပ်သည်းလွှာအထက်တွင် ဖြစ်ပေါ်သော လေပြင်းနှင့် နေပူဒဏ်ကို ယင်းတို့ ခံနိုင်ရည် ရှိရန်လည်း လိုအပ်သည်။