kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
၎င်းအကျယ် ဗုဒ္ဓသာသန မဟာဗုဒ္ဓဝင်၊ ပ-တွဲ၊ ပပိုင်း၊(ကု)၌ ကြည့်ရှုကြပါကုန်။
(၁) မဟာကပ်ကမ္ဘာ၊ (၂) အသင်္ချေယျကပ် ကမ္ဘာ၊ (၃) အန္တရကပ်ကမ္ဘာ၊ (၄) အာယုကပ်ကမ္ဘာ၊ (၅) ဟာယနကပ် ကမ္ဘာ၊ (၆) ဝဍ္ဎုနကပ် ကမ္ဘာ။
ကပ်နှင့်ကမ္ဘာ အတူတူဟုသာ မှတ်ရမည်။
ပါဠိလို ကပ္ပ။
မြန်မာလို ကမ္ဘာ။
ကလျာဏမိတ္တအင်္ဂါ ၇-ပါး။
သပ္ပုရိသ ခေါ် မိတ်ဆွေကောင်းမိတ်ဆွေမြတ်တို့၏ အင်္ဂါ ၇-ပါးဟူ၏။
(၁) သီလ-ကိုယ်ကျင့်သီလနှင့်ပြည့်စုံခြင်း၊ (၂) သမာဓိ- ကိုယ်နှုတ်စိတ်ငြိမ်သက်တည်ကြည်ခြင်း၊ (၃) ပညာ- ရုပ် နာမ် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်တို့ကိုသိခြင်း၊ (၄) ဓမ္မဒါန - သစ္စာလေးပါး ဘာဝနာတရားတို့ကို ဟောကြားနိုင်ခြင်း၊ (၅) ပေယျဝါစာ - လိုက်နာဖွယ်သောစကားတို့ကို ဆိုတတ်ခြင်း၊ (၆) အတ္ထစရိယာ- သူ့ကောင်းကျိုးကိုကျင့်သုံးနိုင်ခြင်း၊ (၇) သမာနတ္ထတာ- မိမိနှင့်တူမျှသောအကျိုးတရားကို ဖြစ်စေနိုင်ခြင်း။
“ယသ္မာ ပန တံ အာဂမ္မ ပဉ္စ ကာမဂုဏာလယာ သမုဂ္ဃါတံ ဂစ္ဆန္တိ ဝိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၈၃ ကဲ့သို့သော ဝါကျမျိုး၌ပင် အဆင်း အသံစသော အာရုံ ၅-ပါး ဝတ္ထုကာမတရား များသာ မုချအားဖြင့် ကာမဂုဏ်ကာမဂုဏ် (ပု) [ကာမ+ဂုဏ]ဟူသော အမည်ကို ရရှိ၍ ကိလေသကာမမှာမူ ဌာနူပစာရ, ကာရဏူပစာရအားဖြင့်သာ ကာမဂုဏ် ဟူသော အမည်ကို ရရှိသည်။
သာရတ္ထ၊၂၊၁၇။
(၁) ချစ်ခင်– စုံမက်-နှစ်သက်-မြတ်နိုး-အပ်သော၊ (ရူပါရုံစသော) ကာမအဖို့အစု။
(၂) ကာမအနှောင်အဖွဲ့ ကာမဂုဏ်။
(၁) (၂) တတ္ထ ဒိဗ္ဗေဟိ ပဉ္စကာမဂုဏေဟိ သမပ္ပိတော သမင်္ဂီဘူတော ပရိစာရေဿ သိ။
ဝိ၊၁၊၉၀။
(ဝိ၊၃၊၂၁။
ဝိ၊၄၊၄၉၅။
ဒီ၊၁၊၅၀၊ ၂၃၁။
ဒီ၊၂၊၁၁။
မ၊၁၊၁၁၉။
သံ၊၁၊၅။
အံ၊၁၊၄၄၀။
အဘိ၊က၊၂၇၂။
ဓမ္မ၊၆၆။
ဥဒါန၊၁၅၇။
ဣတိဝုတ်၊၂၇၁။
သုတ္တနိ၊၂၈၇။
ထေရ၊၃၀၁။
ဇာ၊၁၊၃၆၀။
) ပဉ္စဟိ ကာမဂုဏေဟီတိ မနာပိယရူပါဒီဟိ ပဉ္စဟိ ကာမကောဋ္ဌာသေဟိ၊ ဗန္ဓနေဟိ ဝါ။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၁၁။
ကာမဂုဏာတိ ကာမယိတဗ္ဗဋ္ဌေန ကာမာ၊ ဗန္ဓနဋ္ဌေန ဂုဏာ။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၃၅။
မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၆၀။
အံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၃၅။
(ဥဒါန၊ဋ္ဌ၊၃၀၃။
ထေရ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၇၁။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၅၊၉။
) (၃) ဘိယျော ကာမဂုဏော ပဝဍ္ဎတိ။
ထေရီ၊၄၂၂။
ဘိယျော ဥပရူပရိ မေ ကာမာဘိရတိ ပဝဍ္ဎတိ။
ထေရီ၊ဋ္ဌ၊၂၆၂။
(၃) ကာမဂုဏ်တို့၌ မွေ့လျော်ခြင်း။
(ကာမဂုဏ်အရ–အဆင်း အသံ, အနံ့, အရသာ, အတွေ့အထိတို့ကို ကောက်ယူရသည်။
) ဒီ၊၁၊၅၆။
သံ၊၂၊၃၁၇။
ကာမဂုဏ်၏ အဓိပ္ပါယ် ဖွင့်ဆိုချက် “ရဟန်းတို့ အချို့သော သမဏဗြာဟ္မဏတို့သည် ၅-ပါးကုန်သော ဤကာမဂုဏ်တရားတို့ကို တပ်မက်မောကုန်သည်ဖြစ်၍ ...ထွက်မြောက်ကြောင်း ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ် မရှိကြကုန်သည်ဖြစ်၍ သုံးဆောင်ကြကုန်၏” မ၊၁၊၁၃၀ ဟူသော စကားကိုထောက်၍ ရဟန်းများလည်း ပစ္စဝေက္ခဏာမဆင်ခြင်ပဲ ပစ္စည်း ၄-ပါးကို သုံးဆောင်လျှင် ကာမဂုဏ်ခံစား သူ၌ ပါဝင်သည်။
“ရဟန်းများအဖို့ သင်္ကန်းသစ်, သပိတ်သစ်စသည်များနှင့် ကျောင်း၌ အသံမှတစ်ပါး ကာမဂုဏ် ၄-မျိုး နှစ်သက်ဖွယ်သော ဆွမ်း နှင့် ဆေးပစ္စည်း၌ အဆင်းစသော ကာမဂုဏ် ၅-မျိုး ရထိုက်၏” မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၉၇ ဟူသော စကားကိုထောက်၍ သက်ရှိသတ္တဝါ အချင်းချင်း၌သာ ကာမဂုဏ် ၅-မျိုးကို ရရှိနိုင်သည် မဟုတ်၊ ရဟန်း ရှင်, လူ အပါအဝင် သက်ရှိ သက်မဲ့ လောကီစည်းစိမ် အားလုံး၌ ဂုဏ် ၅-မျိုးကို ရရှိနိုင်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။
ကာမဂုဏ်၏ ဆိုးကျိုးများ ကာမဂုဏ်တရား၏ ဒုက္ခများကား အအေး အပူတို့ဖြင့် နှိပ်စက်မှု, မှက် ခြင် ယင် လေ နေ ပူ မြွေ ကင်းသန်းတို့၏ ကိုက်ခဲမှု, မွတ်သိပ် ဆာလောင်မှုများကို ဂရုမထားပဲ ဂဏန်း အတတ်, လယ်ထွန်ခြင်း, ကုန်သွယ်ခြင်း, နွား ကျောင်းခြင်း, လေးမြှားစွဲကိုင်ခြင်း, မင်း ခစားခြင်းတို့တွင် တစ်မျိုးမျိုးသော အတတ် ပညာဖြင့် အသက်မွေး ဝမ်းကျောင်းပြုကြရသည်၊ ထိုသို့ပြုလုပ်ပါလျက် စည်းစိမ်ဥစ္စာ မပြည့်စုံပြန်လျှင် စိတ်ပင်ပန်း ဆင်းရဲခြင်းဒုက္ခ ဖြစ်ရသည်၊ ပြည့်စုံပြန်လျှင်လည်း မင်း, ခိုးသူ, မီး‌,ရေ, မိမိမချစ်မနှစ်သက်သော အမွေခံတို့ မယူဆောင် နိုင်အောင် နှလုံးမသာယာပဲ စောင့်ရှောက်ရခြင်း ဒုက္ခကို ခံစားရသည်၊ အဆိုပါ ရန်သူမျိုး ၅-ပါးနှင့် တွေ့ထိ ပြန်သောအခါတွင်လည်း ကိုယ်စိတ် ၂-မျိုး ဆင်းရဲ ပင်ပန်းရပြန်သည်၊ ကာမဂုဏ်တည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့်ပင် မင်းအချင်းချင်း, ငြင်းခုံခိုက်ရန်ဖြစ်ကြသည်သာမက သားသမီး နှင့်မိဘ သားချင်း အချင်းချင်း, သူငယ်ချင်း အချင်းချင်းငြင်းခုံခိုက်ရန်ဖြစ်ကြရ၍ သေသူ သေလောက်သော ဒဏ်ရာရသူများလည်းရှိကြသည်၊ စစ်ပွဲဝင်ရသူ, ခံတပ်တံတိုင်းခြေရင်းသို့ ကပ်ရောက်ရသူ, သေကြေဒဏ်ရာရသူများလည်း ရှိကြသည်၊ အိမ်ခြံစပ်ကို ဖြတ်သန်း ဝင်ရောက်ခိုးယူခြင်း, တစ်ရွာလုံး လုယက်ခြင်း, တအိမ်ထောင်လုံး ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်ခြင်း, လမ်း၌ ခြုံခို၍ လုယက်ရန် ရပ်တည်ခြင်း, သူတစ်ပါး သားမယားကို မတရားကျင့်ခြင်း စသည်များကို ပြုမူကြသည့်အတွက် ကြိမ်ဒဏ် ပေးခံကြရခြင်းစသော ရာဇဝတ်ပြစ်ဒဏ် (ကမ္မကာရဏ-ကြည့်) များခံကြရသောအခါ သေသူ, သေလောက်သော ဒဏ်ရာရသူလည်း ရကြသည်၊ မျက်မြင် ကိုယ်တွေ့ ကာမဂုဏ်ကြောင့်ဖြစ်သော ဒုက္ခများဖြစ်သည်၊ ကာယ-ဝစီ-မနောဒုစရိုတ်များ ပြုကျင့်ကြ၍ ကွယ်လွန်ပြီးနောက် မကောင်းသော လားရာဂတိသို့ ရောက်ကြရသည်ကား တမလွန် နောက် ဘဝ၌ ကာမဂုဏ် အကြောင်းရင်းခံသော ဆင်းရဲ ဒုက္ခများဖြစ်သည်။
မ၊၁၊၁၂၀-၁၂၂။
ကာမဂုဏ်၏ ဥပမာများ အဆိုပါ ကာမဂုဏ်တရားများကို- အသားမဖက် သက်သက်သော အရိုးစု, သိန်းစွန်စသော ငှက်များအချင်းချင်း ထိုးဆိတ် လုယက်အပ်သော သားတစ်, ကိုင် ဆောင်သူ၏လက်ကို ပြန်လည်လောင်ကျွမ်းစေနိုင်သော လေညာဆောင် မျက်မီးရှူး, မီးကျီးစု, သာယာစရာကောင်းသည့် တိုတောင်းလှသော အိပ်မက်, ငှါးရမ်းသုံးဆောင်ရသော အသုံးအဆောင်, သစ်ခက်များကို ကျိုးကျစေနိုင်, သစ်ပင်တက်သူ၏ လက်ခြေကျိုး၍ လိမ့်ကျစေနိုင်သော အသီး မ၊၁၊၁၈၂။
မ၊၂၊၂၇-၃၀။
မဟာနိ၊၅။
, သားခုတ်ဓား, စဉ်းတီးတုံး။
ထိုးဖောက် စူးဝင်တတ်သော လှံတံကျင်, ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော မြွေဦးခေါင်း မ၊၁၊၁၇၂။
, မီးပုံကြီး မဟာနိ၊၅။
များနှင့် ဥပမာပြုတော်မူသည်။
ကာမဂုဏ် အပြစ်ပြ ဥပမာတို့တည်း။
ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် အလောင်းတော်မင်းသား သံဝေဂကြီးစွာရ၍ တောထွက်တော်မူခြင်း ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ။
ကြီးပွားတိုးတက်ကြောင်းတရား ၇-ပါး။
ကြီးပွားကျော်ကြားစေလိုသူတိုင်း လိုက်နာကျင့်သုံးရမည့်တရား ၇- ပါး။
သမ္ပဒါပုဒ်အဖွင့်မှ။
(၁) ဥဋ္ဌာနတော - မပျင်းမရိ လုံ့လရှိသူ၊ (၂) သတိမတော - သတိသမ္ပဇဉ်ရှိသူ၊ (၃) သုစိ ကမ္ပဿ - လုပ်ငန်း၌ သန့်ရှင်းသပ်ယပ်ကောင်းမွန်သူ၊ (၄) နိသမ္မ ကာရိနော - စူးစမ်းဆင်ခြင် ပြီးမှ အလုပ်လုပ်သူ၊ (၅) သည တဿ - ကိုယ်နှုတ်စိတ်တို့ကို နိုင်နင်းစွာစောင့်ထိန်းနိုင်သူ၊ (၆) ဓမ္မဇီဝိနော - တရားသောနည်းလမ်းဖြင့်အသက် မွေးသူ၊ (၇) အပ္ပမတ္တဿ - ကုသိုလ်တရား၌ မမေ့လျော့သောသူ။
ဒိဋ္ဌိ ၆၂-ပါးသည်— (၁) ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိက = ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ, (၂) အပရန္တကပ္ပိက = အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ-အားဖြင့် ၂-ပါးရှိ၏ (ဒီ၊၁၊၃၅၊ ၄၁-၂။
အဘိ၊ဝိ၊၃၆၀။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၅၉)။
ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိက = ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ ထိုတွင်— ရှေးအတိတ် ခန္ဓာ အဖို့အစုကို တဏှာ, ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် ကြံစည်တွေးဆတတ်သော အယူ, သို့မဟုတ်-ရှေးအတိတ် ခန္ဓာအဖို့အစုသို့ အစဉ်လိုက်တတ်သော အယူသည် “ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိက = ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ”မည်၏ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၉၅-၆။
ဒီ၊ဋီ၊၁၊၁၄၀-၁။
သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၃၉၀-၂)။
ယင်းသည်— သဿတ(ဝါဒ)ဒိဋ္ဌိ ၄-ပါး, ဧကစ္စသဿတ, ဧကစ္စအသဿတ (ဝါဒ) ဒိဋ္ဌိ ၄-ပါး, အန္တာနန္တ(ဝါဒ)ဒိဋ္ဌိ ၄-ပါး, အမရာဝိက္ခေပိက(ဝါဒ)ဒိဋ္ဌိ ၄-ပါး, အဓိစ္စသမုပ္ပန္နိက (ဝါဒ) ဒိဋ္ဌိ ၂-ပါးအားဖြင့် ၁၈-ပါး အပြား ရှိ၏(ပဋိသံ၊၁၅၄)။
သဿတ(ဝါဒ) ဒိဋ္ဌိ ယင်းတွင်—ရုပ်, ဝေဒနာ, သညာ, သင်္ခါရ, ဝိညာဉ်တို့တွင် တစ်ပါးပါးကို “အတ္တ လောက”ဟု ယူ၍ “ယင်းအတ္တ, လောကသည် မြဲ၏”ဟုယူသော အယူသည် “သဿတ(ဝါဒ) ဒိဋ္ဌိ”မည်၏ (ဒီ၊၁၊၁၂။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၉၇)။
ယင်းသည်— (၁) ဘဝ ၁-သိန်းကို အောက်မေ့နိုင်သော ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်ကို အကြောင်းပြု၍ “အတ္တ, လောကသည် မြဲ၏”ဟု ယူသော ဒိဋ္ဌိ, (၂) ၁၀-ကမ္ဘာကို အောက်မေ့နိုင်သော ယင်း-ဉာဏ်ကို အကြောင်းပြု၍ “အတ္တ, လောကသည် မြဲ၏”ဟု ယူသော ဒိဋ္ဌိ, (၃) ကမ္ဘာ ၄၀-ကို အောက်မေ့နိုင်သော ယင်း-ဉာဏ်ကိုပင် ကြောင်းပြု၍ “အတ္တ, လောကသည် မြဲ၏” ဟု ယူသော ဒိဋ္ဌိ, (၄) ဈာန်, အဘိညာဉ် မရပဲ စိတ်ကူးယဉ် သက်သက်ဖြင့် ကြံစည် တွေးဆတတ်သော ဝိတက်ကို အကြောင်းပြု၍ “အတ္တ, လောကသည် မြဲ၏”ဟု ယူသော ဒိဋ္ဌိ-အားဖြင့် ၄-ပါးရှိ၏ (ဒီ၊၁၊၁၂-၅။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၉၇-၈)။
ဧကစ္စသဿတ, ဧကစ္စအသဿတ(ဝါဒ)ဒိဋ္ဌိ “အချို့သော သတ္တဝါ, သင်္ခါရသည် မြဲ၏၊ အချို့သော သတ္တဝါ, သင်္ခါရသည် မမြဲ”ဟု ယူသော အယူသည် “ဧကစ္စသဿတ, ဧကစ္စအသဿတ(ဝါဒ)ဒိဋ္ဌိ”မည်၏ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၀၁။
သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၄၁၁။
အံ၊ဋီ၊၂၊၃၉၀)။
ယင်းသည်လည်း— (၁) ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇ ပဌမဈာန်ဗြဟ္မာ့ဘုံ၌ မဟာကပ် ၃-ဖို့ ၁-ဖို့, ဗြဟ္မပုရောဟိတ ပဌမဈာန်ဗြဟ္မာ့ဘုံ၌ မဟာကပ်ထက်ဝက်နေခဲ့၍ ဤလူ့ဘုံ၌ ဖြစ်ပြီးလျှင် ရဟန်းပြုကာ တရားရှာခဲ့သော် ယင်း-ပဌမ ဈာန် ၂-ဘုံဟူသော ရှေးဘဝက နေအပ်ဘူးသော အတ္တဘော(ပုဗ္ဗေနိဝါသ)ကို အောက်မေ့နိုင်၏၊ ထို့ထက်အလွန် မအောက်မေ့နိုင်။
ထို့ကြောင့် “မဟာဗြဟ္မာကြီးသာ မြဲ၏၊ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇ, ဗြဟ္မပုရောဟိတဗြဟ္မာတို့ကား မမြဲ” ဟု ပဌမဈာန်ဘဝကိုသာ အောက်မေ့နိုင်သော ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်ကို စွဲ၍ယူ သော ဒိဋ္ဌိ, (၂) မြူးထူး ပျော်ပါး ကစားခြင်းဖြင့် ပျက်စီးတတ်သော (ခိဍ္ဍာပဒေါသိက) ကာမာဝစရနတ်တို့သည် ကစားလွန်ခြင်းကြောင့် ကာမာဝစရနတ်ပြည် ၆-ထပ်မှ စုတေ၍ ဤ လူ့ပြည်၌ ဖြစ်လျက် ရဟန်းပြုကာ တရား ရှာခဲ့သော် ထို(ခိဍ္ဍာပဒေါသိက) နတ်ဘဝကိုသာ အောက်မေ့နိုင်သော ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်ကိုရ၍ “ခိဍ္ဍာပဒေါသိက-မဟုတ်သော နတ်တို့သာ မြဲ၏၊ ခိဍ္ဍာပဒေါသိကနတ်တို့ကား မမြဲ”ဟု ယင်း-နတ်ဘဝကိုသာ အောက်မေ့နိုင်သော ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်ကို စွဲ၍ ယူသော ဒိဋ္ဌိ, (၃) စိတ်ဖြင့် ပျက်စီးတတ်သော(မနောပဒေါသိက) စတုမဟာရာဇ်နတ်တို့သည် အချင်းချင်း စိတ်ဖြင့်ပြစ်မှား၍ စတုမဟာရာဇ် နတ်ဘုံမှ စုတေပြီးလျှင် ဤလူ့ပြည်၌ ဖြစ်လျက် ရဟန်းပြုကာ တရားရှာခဲ့သော် ယင်း-နတ်ဘဝကိုသာ အောက်မေ့နိုင်သော ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်ကို ရ၏၊ ယင်း-ဉာဏ်ဖြင့် “မနောပဒေါသိက-မဟုတ်သော နတ်တို့သာ မြဲ၏၊ မနောပဒေါသိကနတ်တို့ကား မမြဲ”ဟု ယင်း-နတ်ဘဝကိုသာ အောက်မေ့နိုင်သော ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်ကိုစွဲ၍ ယူသောဒိဋ္ဌိ, (၄) ဈာန် အဘိညာဉ်မရပဲ စိတ်ကူးရတိုင်း ကြံစည်တွေးဆတတ်သော ဝိတက်ကို စွဲ၍ ယူသော ဒိဋ္ဌိ-အားဖြင့် ၄-ပါးပင် ရှိ၏ (ဒီ၊၁၊၁၆-၂၀။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၀၁-၁၀၅။
ဒီ၊ဋီ၊၁၊၁၅၂-၁၆၀။
သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၄၁၁-၄၂၆)။
အန္တာနန္တ (ဝါဒ)ဒိဋ္ဌိ “လောကသည် အဆုံးရှိ၏၊ လောကသည် အဆုံးမရှိ၊ လောကသည် အဆုံးလည်း ရှိ၏ အဆုံးလည်းမရှိ၊ လောကသည် အဆုံး ရှိသည်လည်း မဟုတ် အဆုံး မရှိသည်လည်း မဟုတ်”ဟု ယူသော အယူသည် (သာမည နိဒ္ဒေသ ဧကသေသနည်းအားဖြင့်) “အန္တာနန္တ (ဝါဒ)ဒိဋ္ဌိမည်၏ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၀၅။
ဒီ၊ဋီ၊၁၊၁၆၀-၁။
သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၄၂၆-၇)။
ယင်း-သည်လည်း- (၁) ကသိုဏ်း ပဋိဘာဂနိမိတ်ကို စကြဝဠာအဆုံးတိုင်အောင် မပွါးစေနိုင်ပဲ ယင်း-နိမိတ်ကိုပင် “လောက” ဟု ယူ၍ “လောကသည် အဆုံးရှိ၏”ဟု မှတ်ထင်သော သညာကို စွဲ၍ယူသော အယူ = အန္တဒိဋ္ဌိ, (၂) ယင်း-နိမိတ်ကို စကြဝဠာအဆုံးတိုင်အောင် ပွါးစေ၍ “လောက”ဟု ယူလျက် “လောကသည် အဆုံးမရှိ”ဟု မှတ်ထင်သော သညာကို စွဲ၍ယူသော အယူ = အနန္တဒိဋ္ဌိ, (၃) ယင်း-နိမိတ်ကိုပင် အထက်, အောက် မပွါးစေပဲ ဖီလာကန့်လန့်သာ ပွါးစေ၍ “လောက”ဟု ယူလျက် “လောကသည် အထက်အောက်၌ အဆုံးရှိ၏၊ ဖီလာကန့်လန့်၌ အဆုံးမရှိ”ဟု မှတ်ထင်သော သညာကို စွဲယူသောအယူ = အန္တာနန္တဒိဋ္ဌိ, (၄) ယင်း-နိမိတ်ကို မရပဲ စိတ်ကူးရတိုင်း ကြံစည်တွေးဆတတ်သော ဝိတက်ဖြင့် “လောကသည် အဆုံးရှိသည်လည်းမဟုတ်, အဆုံး မရှိသည်လည်း မဟုတ်”ဟု ကြံစည်တွေးဆသောအားဖြင့် ယူသော အယူ = နေဝန္တနာနန္တဒိဋ္ဌိ-အားဖြင့် ၄-ပါးပင်ရှိ၏ (ဒီ၊၁၊၂၁-၃။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၀၆)။
အမရာဝိက္ခေပိက (ဝါဒ) ဒိဋ္ဌိ အပိုင်းအခြား မရှိသော အယူစကားဖြင့် အမျိုးမျိုး အစားစားပင် အစားစား ပစ်ပယ် ရှောင်တိမ်တတ်သောအယူ သို့မဟုတ်-အမရာမည်သော ငါးငဇင်းကဲ့သို့ ဖမ်းမမိနိုင်အောင် တောင်ပြောမြောက်ပြော ပြောဆိုကြောင်းဖြစ်သော အယူသည် “အမရာဝိက္ခေပိက (ဝါဒ) ဒိဋ္ဌိ”မည်၏ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၀၆။
ဒီ၊ဋီ၊၁၊၁၆၂-၃။
သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၄၃၀)။
ယင်းသည်လည်း— (၁) ကုသိုလ်, အကုသိုလ်မှန်း လုံးဝမသိခြင်းကြောင့် ကုသိုလ်, အကုသိုလ်ကို မေးလာခဲ့သော် ကုသိုလ်ဟုလည်း မဖြေဝံ့, အကုသိုလ်ဟုလည်း မဖြေဝံ့ပဲ ကုသိုလ်, အကုသိုလ်ဟု ဖြေဆိုမိခဲ့သော် လွဲမှားသွားက မုသာဝါဒ ဖြစ်မည်ကို စိုးရိမ်ခြင်းကြောင့်- (က) “သင်တို့မေးတိုင်း ဟုတ်၏”ဟူ၍လည်း ငါ့မှာ အယူမရှိ, (ခ) “ကုသိုလ်, အကုသိုလ်”ဟူ၍လည်း ငါ့မှာ အယူမရှိ, (ဂ) “ကုသိုလ်, အကုသိုလ်မှ တမျိုးတခြား တစ်ပါး”ဟူ၍လည်း ငါ့မှာ အယူ မရှိ, (ဃ) “ကုသိုလ်, အကုသိုလ်မှ တစ်မျိုး တခြား တစ်ပါးမဟုတ်”ဟူ၍လည်း ငါ့မှာ အယူ မရှိ, (င) “ကုသိုလ်, အကုသိုလ်မှ တမျိုးတခြား တစ်ပါး မဟုတ်သည် မဟုတ်”ဟူ၍လည်း ငါ့မှာ အယူမရှိ-ဟု ပရမ်းပတာ ဖြေဆို၏။
ယင်း-သို့ ကုသိုလ်, အကုသိုလ်မှန်း မသိတတ်သော မောဟ, မုသာဝါဒမှ ကြောက်ခြင်းကို စွဲ၍ ယူသော ဒိဋ္ဌိ, (၂) ကုသိုလ် အကုသိုလ်မှန်း လုံးဝမသိခြင်းကြောင့် ကုသိုလ်, အကုသိုလ်ဟု ဖြေဆိုမိက အားနည်းသော နှစ်သက်မှု “ဆန္ဒ” အားကြီးသောတပ်မက်မှု “ရာဂ” အားနည်းသောပြစ်မှားမှု “ဒေါသ” အားကြီးသော ထိပါးမှု “ပဋိဃ” ဖြစ်ခဲ့ရာ၏။
ယင်း-ဆန္ဒ, ရာဂ, ပဋိဃ-သည် စွဲလမ်းမှု “ဥပါဒါန်” ဖြစ်ရာ၏။
ဥပါဒါန်ဖြစ်ခဲ့သော် အန္တရာယ် ဖြစ်ရာ၏-ဟု ဥပါဒါန်မှ ကြောက်ခြင်းကြောင့် ကုသိုလ် အကုသိုလ်ဟု မဖြေဆိုဝံ့ပဲ ရှေးနည်းအတိုင်း ပရမ်းပတာ ဖြေဆို၏။
ယင်းသို့ ကုသိုလ်, ကုသိုလ်မှန်း မသိတတ်သော မောဟ, ဥပါဒါန်မှ ကြောက်ခြင်းကို စွဲ၍ယူသောဒိဋ္ဌိ, (၃) ကုသိုလ်, အကုသိုလ်မှန်း လုံးဝမသိပဲ မှန်းဆဖြေဆိုမိခဲ့သော် ပညာရှင်တို့က အယူနှင့် အယူ၏အကြောင်းကို မေးမြန်း စိစစ် ခဲ့လျှင် ပြည့်စုံအောင် ဖြေဆိုနိုင်မည် မဟုတ်ရာ၊ ယင်း-သို့ မဖြေဆိုနိုင်ခြင်းသည်ပင် ပြင်းစွာ နှိပ်စက်တတ်သော ဆင်းရဲမှု “ဝိဃာတ ဖြစ်ရာ၏။
ဝိဃာတဖြစ်ခဲ့သော် အန္တရာယ်ဖြစ်ရာ၏-ဟု မေးမြန်းစိစစ်ခြင်း “အနုယောဂ”မှ ကြောက်ခြင်းကြောင့် ရှေးနည်း အတိုင်းပင် ပရမ်းပတာဖြေဆို၏။
ယင်း-သို့ ကုသိုလ်, အကုသိုလ်မှန်း မသိတတ်သော မောဟ, အနုယောဂမှ ကြောက်ခြင်းကိုစွဲ၍ယူသောဒိဋ္ဌိ, (၄) အလွန်အကဲ မိုက်မဲ တွေဝေခြင်းကြောင့်— (က) တမလွန်လောက ရှိသလော, (ခ) တမလွန်လောက မရှိသလော, (ဂ) တမလွန်လောက ရှိလည်းရှိမရှိလည်း မရှိသလော, (ဃ) တမလွန်လောက ရှိသည်လည်းမဟုတ်, မရှိသည်လည်းမဟုတ်သလော (င) ဥပပတ်ပဋိသန္ဓေနေသော သတ္တဝါ ရှိသလော, (စ) ယင်း-သတ္တဝါ မရှိသလော, (ဆ) ယင်း-သတ္တဝါ ရှိလည်းရှိ, မရှိလည်းမရှိ သလော, (ဇ) ယင်း-သတ္တဝါ ရှိသည်လည်း မဟုတ်, မရှိသည်လည်းမဟုတ်သလော, (ဈ) ကုသိုလ်ကံ, အကုသိုလ်ကံတို့၏ အကျိုးရင်း အကျိုးဆက် ရှိသလော, (ည) ယင်း-ကံတို့၏ အကျိုးရင်း အကျိုးဆက် မရှိသလော, (ဋ) ယင်း ကံတို့၏ အကျိုးရင်း, အကျိုးဆက် ရှိ လည်းရှိ, မရှိလည်း မရှိသလော, (ဌ) ယင်းကံတို့၏ အကျိုးရင်း, အကျိုးဆက် ရှိသည်လည်းမဟုတ် မရှိသည်လည်း မဟုတ်သလော, (ဍ) သတ္တဝါ သေလွန်ပြီးနောက် ဖြစ်သေး သလော, (ဎ) သတ္တဝါ သေလွန်ပြီးနောက် မဖြစ်တော့ဘူးလော, (ဏ) သတ္တဝါသေလွန်ပြီးနောက် ဖြစ်လည်းဖြစ် မဖြစ်လည်း မဖြစ်သလော, (တ) သတ္တဝါ သေလွန်ပြီးနောက် ဖြစ်သည်လည်းမဟုတ်, မဖြစ်သည်လည်း မဟုတ်သလော-ဟု မေးခဲ့သော် သင်တို့မေးတိုင်း ငါ့မှာ အယူရှိပါက သင်တို့မေးတိုင်းဖြေ ဆိုရာ၏။
ယခုမှာမူကား သင်တို့ မေးတိုင်း ဟုတ်၏, ဖြစ်၏, မဟုတ်, မဖြစ်-ဟူ၍ ဘာတစ်ခုမျှ ငါ့မှာအယူမရှိ-ဟု ပရမ်းပတာ ဖြေဆို၏။
ယင်းသို့ အလွန်အကဲ မိုက်မဲတွေဝေခြင်းကို စွဲ၍ယူသော ဒိဋ္ဌိအားဖြင့် ၄-ပါးပင်ရှိ၏ (ဒီ၊၁၊၂၃-၆။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၀၆-၈။
ဒီ၊ဋီ၊၁၊၁၆၃-၆။
သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၄၃၀-၄)။
အဓိစ္စသမုပ္ပဇ္ဇိက(ဝါဒ)ဒိဋ္ဌိ “အတ္တ, လောက-သည် အကြောင်းကင်းလျက် အလိုအလျောက်ဖြစ်၏”ဟု ယူသော အယူသည် “အဓိစ္စသမုပ္ပဇ္ဇိက(ဝါဒ)ဒိဋ္ဌိ” မည်၏ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၀၈။
ဒီ၊ဋီ၊၁၊၁၆၆။
သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၄၃၅)။
ယင်း-သည်— (၁) ကမ္ဘာ ၅၀၀အသက်ရှည်သော အသညသတ်ဘုံမှ စုတေခဲ့၍ လူ့ဘုံ၌ဖြစ်လျက် ရဟန်းပြုကာ တရားရှာခဲ့သော် အသညသတ်စုတိကို မမြင်ပဲ ကာမာဝစရ ပဋိသန္ဓေသညာကိုသာ အောက်မေ့နိုင်သော ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်ကို ရ၏။
ယင်း-ဉာဏ်ဖြင့် “ငါကား ရှေးကမဖြစ်ဘူး သေး၊ ယခုမှ အသစ်ဖြစ်ပေါ်ရသော သတ္တဝါ ပေတည်း၊ ထို့ကြောင့် အတ္တ, လောကသည် အကြောင်းကင်းလျက် အလိုအလျောက်ဖြစ်၏”ဟု အသညသတ်စုတိကို မအောက်မေ့နိုင်ပဲ ကာမာဝစရပဋိသန္ဓေသညာကိုသာ အောက်မေ့နိုင်သော ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိ ဉာဏ်ကို စွဲ၍ယူသော ဒိဋ္ဌိ, (၂) စိတ်ကူးရတိုင်း တွေးဆ ကြံစည်တတ်သော ဝိတက်ဖြင့် “အတ္တ, လောကသည် အကြောင်း ကင်းလျက် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏” ဟုယူလျက် ကြံစည်တွေးဆတတ်သော ဝိတက်ကို စွဲ၍ယူသော ဒိဋ္ဌိအားဖြင့် ၂-ပါး အပြားရှိ၏ (ဒီ၊၁၊၂၇။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၀၈-၉။
ဒီ၊ဋီ၊၁၊၁၆၆-၇။
သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၄၃၅–၄၄၀)။
ဤသို့လျှင် ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိက = ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၁၈-ပါး ဖြစ်၏။
အပရန္တကပ္ပိက = အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ နောက် အနာဂတ်ခန္ဓာအဖို့အစုကို တဏှာ, ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် ကြံစည်တွေးဆတတ်သော အယူ သို့မဟုတ်-နောက်အနာဂတ် ခန္ဓာအဖို့ အစုသို့ အစဉ်လိုက်တတ်သော အယူသည် “အပရန္တကပ္ပိက = အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ”မည်၏ (ဒီ၊၁၊၂၈။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၀၉။
ဒီ၊ဋီ၊၁၊၁၇၀။
သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၄၄၀)။
ယင်းသည်— သညီ (ဝါဒ) ဒိဋ္ဌိ ၁၆-ပါး, အသညီ(ဝါဒ) ဒိဋ္ဌိ ၈-ပါး, နေဝသညီနာသညီ (ဝါဒ) ဒိဋ္ဌိ ၈-ပါး, ဥစ္ဆေဒ(ဝါဒ) ဒိဋ္ဌိ ၇-ပါး, ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာန (ဝါဒ)ဒိဋ္ဌိ ၅-ပါးအားဖြင့် ၄၄-ပါး ရှိ၏ (ပဋိသံ၊၁၅၄-၅)၊ သညီ(ဝါဒ)ဒိဋ္ဌိ ယင်းတွင်—“သေလွန်ပြီးနောက် အတ္တသည် သညာရှိ၏”ဟု ယူသော အယူသည် “သညီ(ဝါဒ)ဒိဋ္ဌိ”မည်၏(ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၀၉။
ယင်းသည်— (၁) ကသိုဏ်းရုပ်ကို “အတ္တ”, ယင်း-ရုပ်၌ ဖြစ်သော သညာကို “သညာ”ဟုယူ၍ “ကသိုဏ်းရုပ်ရှိသော အတ္တသည် သေလွန်ပြီးနောက် ရောဂါမစွဲ အမြဲ တည်နေ၏၊ သညာရှိ၏”ဟု ယူသောဒိဋ္ဌိ, (၂) အရူပသမာပတ်နိမိတ်ကို “အတ္တ” ယင်းနိမိတ်၌ ဖြစ်သော သညာကို “သညာ ဟု ယူ၍ “ကသိုဏ်းရုပ်မရှိသော အတ္တသည် ရှေးနည်းအတူ ဖြစ်၏”ဟု ယူသော ဒိဋ္ဌိ, (၃) ကသိုဏ်းရုပ်နှင့် အရူပသမာပတ် နိမိတ်ကို “အတ္တ” ယင်း-တို့၌ ဖြစ်သော သညာကို “သညာ”ဟု ယူ၍ “ကသိုဏ်းရုပ် လည်းရှိ ကသိုဏ်းရုပ်လည်း မရှိသော အတ္တသည် ရှေးနည်းအတူ ဖြစ်၏”ဟု ယူသောဒိဋ္ဌိ, (၄) စိတ်ကူးရတိုင်း ကြံစည် တွေးဆတတ်သော ဝိတက်ဖြင့် “ကသိုဏ်းရုပ် ရှိသည်လည်း မဟုတ်, မရှိသည်လည်း မဟုတ်သော အတ္တသည် ရှေးနည်းအတူ ဖြစ်၏”ဟု ယူသော ဒိဋ္ဌိ, (၅) စကြဝဠာအဆုံးတိုင်အောင် မပွါးစေနိုင်သော ကသိုဏ်း, ပဋိဘာဂနိမိတ်ကို “အတ္တ”, ယင်း၌ဖြစ်သော သညာကို “သညာ”ဟုယူ၍ “အဆုံး အပိုင်းအခြား ရှိသော အတ္တသည် ရှေးနည်းအတိုင်း ဖြစ်၏”ဟု ယူသော ဒိဋ္ဌိ, (၆) ကသိုဏ်း, ပဋိဘာဂနိမိတ်ကို စကြဝဠာအဆုံးတိုင်အောင် ပွါးစေ၍ ယင်း-ကို “အတ္တ” ယင်း-၌ဖြစ်သော သညာကို “သညာ”ဟုယူ၍ “အဆုံးအပိုင်းအခြားမရှိသော အတ္တသည် ရှေးနည်းအတိုင်း ဖြစ်၏”ဟု ယူသော ဒိဋ္ဌိ, (၇) ကသိုဏ်း, ပဋိဘာဂနိမိတ်ကို အထက်, အောက်၌မပွါးစေပဲ ဖီလာကန့်လန့်သာ ပွါးစေလျက် “အဆုံးအပိုင်းအခြားလည်း ရှိ, အဆုံးအပိုင်းအခြားလည်း မရှိသော အတ္တသည် ယခင်နည်းတူ ဖြစ်၏”ဟု ယူသော ဒိဋ္ဌိ, (၈) ကသိုဏ်း, ပဋိဘာဂနိမိတ်ကို မရပဲ စိတ်ကူးရတိုင်း ကြံစည် တွေးဆတတ်သော ဝိတက်ဖြင့် “အဆုံး အပိုင်းအခြား ရှိသည်လည်း မဟုတ်, မရှိသည်လည်း မဟုတ်သော အတ္တသည် ယခင်နည်းတူဖြစ်၏”ဟု ယူသော ဒိဋ္ဌိ, (၉) “တစ်ခုတည်းသော သဘောရှိသော သညာရှိသော သမာပတ်ဝင်စားသော (သမာပန္နက)ပုဂ္ဂိုလ်၏ အတ္တသည် ယခင်နည်းတူ ဖြစ်၏”ဟု ယူသောဒိဋ္ဌိ, (၁၀) “အထူးထူးသော သဘော သဘော ရှိသော သညာရှိသော (သမာပန္နက)ပုဂ္ဂိုလ်၏ အတ္တသည် အလားတူဖြစ်၏”ဟု ယူသော ဒိဋ္ဌိ, (၁၁) “နည်း-သေးငယ်-သော သဘော ရှိသော (ကသိဏ)သညာရှိသော အတ္တသည် အလားတူ ဖြစ်၏”ဟု ယူသောဒိဋ္ဌိ, (၁၂) “အတိုင်းအရှည်မရှိ ပြန့်ပြောကြီး မားသော (ဝိပုလကသိဏ) သညာရှိသော အတ္တသည် အလားတူဖြစ်၏”ဟု ယူသော ဒိဋ္ဌိ, (၁၃) “စတုတ္ထဈာန်ဘုံ၌ဖြစ်၍ စင်စစ် ချမ်းသာခြင်းရှိသော အတ္တသည် အလားတူ ဖြစ်၏”ဟု ယူသော ဒိဋ္ဌိ, (၁၄) “ငရဲဘုံ၌ဖြစ်၍ စင်စစ်ဆင်းရဲခြင်း ရှိသော အတ္တသည် အလားတူဖြစ်၏”ဟု ယူ သောဒိဋ္ဌိ, (၁၅) “လူ့ဘုံ၌ဖြစ်၍ ချမ်းသာ, ဆင်းရဲ ၂-ပါးစုံဖြစ်သော အတ္တသည် အလားတူဖြစ်၏ဟု ယူသော ဒိဋ္ဌိ, (၁၆) “ဝေဟပ္ဖိုလ်ဘုံ၌ဖြစ်၍ ဒုက္ခလည်း မဟုတ်, သုခလည်း မဟုတ်သော ဥပေက္ခာ ဝေဒနာရှိသော အတ္တသည် အလားတူ ဖြစ်၏”ဟု ယူသော ဒိဋ္ဌိအားဖြင့် ၁၆-ပါးရှိ (ဒီ၊၁၊၂၈-၉။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၀၉၊ ၁၁၀။
ဒီ၊ဋီ၊၁၊၁၇၀-၂။
သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၄၄၀-၄)။
အသညီ (ဝါဒ) ဒိဋ္ဌိ “သေလွန်ပြီးနောက် အတ္တသည် သညာ မရှိဟု ယူသော အယူသည် အသညီ (ဝါဒ) ဒိဋ္ဌိမည်၏ (အဘိ။
ဋ္ဌ၊၂၊၄၉၃)။
ယင်းသည်— (၁) “ကသိုဏ်းရုပ်ရှိသော အတ္တသည် သေလွန်ပြီးနောက် ရောဂါမစွဲ အမြဲတည်နေ၏၊ သညာမရှိ”ဟု ယူသောဒိဋ္ဌိ, (၂) အရူပသမာပတ်၏ အာရုံဖြစ်သော ကသိုဏ်းကို ခွါ၍ ရအပ်သော ကောင်းကင် ပညတ်-စသော အာရုံ (အရူပသမာပတ် နိမိတ်)ကို “အတ္တ”, သမာပတ်သညာကို “သညာဟုယူ၍ အရူပသမာပတ် အာရုံရှိသော အတ္တသည် ရှေးနည်းအတူ ဖြစ်၏”ဟု ယူသော ဒိဋ္ဌိ, (၃) “ကသိုဏ်းရုပ်လည်းရှိ, ကသိုဏ်းရုပ်လည်း မရှိသော အတ္တသည် ရှေးနည်းအတူဖြစ်၏”ဟု ယူသော ဒိဋ္ဌိ, (၄) “ကသိုဏ်းရုပ် ရှိသည်လည်းမဟုတ် မရှိသည်လည်း မဟုတ်သော အတ္တသည် အလားသူ ဖြစ်၏”ဟု ယူသော ဒိဋ္ဌိ, (၅) “အဆုံးအပိုင်းအခြားရှိသော အတ္တသည် အလားတူဖြစ်၏”ဟု ယူသောဒိဋ္ဌိ, (၆) , (၇) , (၈) အန္တာနန္တဝါဒ-၌ ပြခဲ့သည့်အတိုင်း နောက် ၃-ဝါရသည် အလားတူ ဖြစ်၏-ဟု ယူသော ဒိဋ္ဌိ ၃-မျိုးအားဖြင့် ၈-ပါး ရှိ၏ (ဒီ၊၁၊၂၉၊ ၃၀။
အဘိ၊ဝိ၊၄၀၃။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၁၀။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၄၉၃-၄။
ဒီ၊ဋီ၊၁၊၁၇၂-၃။
သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၄၄၄)။
နေဝသညီ နာသညီ (ဝါဒ) ဒိဋ္ဌိ “သေလွန်ပြီးနောက် အတ္တသည် သညာ ရှိသည်လည်း မဟုတ်, သညာမရှိသည်လည်း မဟုတ်”ဟု ယူသော အယူသည် “နေဝသညီ နာသညီ (ဝါဒ) ဒိဋ္ဌိ”မည်၏ (သီ၊ဋီ၊သစ်၁၊၄၄၅)။
ယင်းသည်လည်း— (၁) “ကသိုဏ်းရုပ်ရှိ အတ္တသည် သေလွန်ပြီးနောက် ရောဂါ မစဲ အမြဲတည်နေ၏၊ သညာရှိသည်လည်း မဟုတ်သညာမရှိသည်လည်း မဟုတ်”ဟု ယူသော ဒိဋ္ဌိ , (၂), (၃), (၄), (၅), (၆), (၇), (၈) အသညီဝါဒ၌ပြခဲ့သည့်အတိုင်း နောက် ၇-ဝါရသည် ယခင်နည်းတူဖြစ်၏-ဟု ယူသော ဒိဋ္ဌိ ၇-မျိုးအားဖြင့် ၈-ပါးပင် ရှိ၏ (ဒီ၊၁၊၃၀။
ဒီ၊ဋီ၊၁၊၁၇၃။
သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၄၄၄-၅)။
ဥစ္ဆေဒ (ဝါဒ)ဒိဋ္ဌိ “သေလွန်ပြီးနောက် သတ္တဝါပြတ်၏၊ လူ မဖြစ်တော့ပြီ”ဟု ယူသောအယူသည် “ဥစ္ဆေဒ (ဝါဒ)ဒိဋ္ဌိ”မည်၏ (ဒီ၊ဋီ၊၁၊၁၇၃။
သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၄၄၅)။
ယင်းသည်— (၁) “မဟာဘုတ် ၄-ပါး ကိုမှီ၍ မိဘတို့၏ သုက်သွေးကြောင့် ဖြစ်သော ရုပ်ရှိသော လူ့အတ္တဘောသည် သေ လွန်ပြီးနောက် ပြတ်စဲ, ပျက်စီးရ၏၊ နောက်ထပ် ဖြစ်တော့သည် မဟုတ်”ဟု ယူသောဒိဋ္ဌိ, (၂) “နတ်ပြည် ၆-ထပ်၌ ဖြစ်၍ ကဗဠီကာရာဟာရကို စားရသော ရုပ်ရှိသော ကာမာဝစရ နတ် အတ္တဘောသည် သေလွန်ပြီးနောက် ပြတ်စဲ ပျက်စီးရ၏၊ နောက်ထပ် ဖြစ်တော့သည်မဟုတ်”ဟု ယူသော ဒိဋ္ဌိ, (၃) “ရူပဗြဟ္မာ့ပြည်၌ဖြစ်၍ ဈာန်စိတ် ကြောင့်ဖြစ်သော အလုံးစုံ အင်္ဂါကြီးငယ်ရှိသောဣန္ဒြေမချို့တဲ့သော ရုပ်ရှိသော ရူပါဝစရဗြဟ္မာ၏ အတ္တဘောသည် ယခင်နည်းတူ ဖြစ်၏”ဟု ယူသောဒိဋ္ဌိ, (၄) “အာကာသာနဉ္စာယတနဗြဟ္မာ့ဘုံ၌ ဖြစ်သော ဗြဟ္မာ၏အတ္တဘောသည် ယခင် နည်းတူ ဖြစ်၏”ဟု ယူသော ဒိဋ္ဌိ, (၅) “ဝိညာနဉ္စာယတနဗြဟ္မာ့ဘုံ၌ ဖြစ်သော ဗြဟ္မာ၏အတ္တဘောသည် ယင်းနည်းတူ ဖြစ်၏”ဟု ယူသော ဒိဋ္ဌိ, (၆) “အာကိဉ္စညာယတနဗြဟ္မာ့ဘုံ၌ ဖြစ်သော ဗြဟ္မာ၏အတ္တဘောသည် ယင်းနည်းတူ ဖြစ်၏”ဟု ယူသော ဒိဋ္ဌိ, (၇) နေဝသညာနာသညာယတန ဗြဟ္မာ့ဘုံ၌ဖြစ်သော ဗြဟ္မာ၏အတ္တဘောသည် ယင်းနည်းတူ ဖြစ်၏”ဟု ယူသော ဒိဋ္ဌိ-အားဖြင့် ၇-ပါးရှိ၏(ဒီ၊၁၊၃၁–၃။
အဘိ၊ဝိ၊၃၆၁၊ ၃၉၇-၉။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၁၀-၁။
ဒီ၊ဋီ၊၁၊၁၇၃-၆။
သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၄၄၈-၉၊ ၄၅၀။
အံ၊ဋီ၊၂၊၃၉၁)။
ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာန (ဝါဒ)ဒိဋ္ဌိ မျက်မှောက်အတ္တဘော၌ ဒုက္ခ၏ ငြိမ်းအေးမှုကို “နိဗ္ဗာန်”ဟု ယူသော အယူသည် “ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာန (ဝါဒ)ဒိဋ္ဌိ”မည်၏ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၁၁။
ဒီ၊ဋီ၊၁၊၁၇၆။
သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၄၅၀။
ယင်းသည်— (၁) “၅-ပါးအာရုံ ကာမဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံသည်ဖြစ်၍ အလိုရှိတိုင်း ‌မွေ့လျော်ပျော်ပါး ကစားနိုင်သော ကာမာဝစရအတ္တသည် မြတ်သော ပစ္စက္ခအတ္တဘော၌ ဒုက္ခ၏ငြိမ်းအေးခြင်း (ပရမဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာန်)သို့ ရောက်၏”ဟု ယူသောဒိဋ္ဌိ, (၂) ပဌမဈာန်ကို ဝင်စားကာ နေနိုင်သော ပဌမဇ္ဈာနလာဘီအတ္တသည် ပရမဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်၏ဟု ယူသောဒိဋ္ဌိ, (၃) “ဒုတိယဈာန်ကို ဝင်စားကာနေနိုင်သော ဒုတိယဇ္ဈာနလာဘီအတ္တသည် ယင်း နည်းတူ ရောက်၏ဟု ယူသော ဒိဋ္ဌိ, (၄) “တတိယဈာန်ကို ဝင်စားကာနေနိုင်သော တတိယဇ္ဈာနလာဘီအတ္တသည် ယင်း နည်းတူ ရောက်၏”ဟု ယူသော ဒိဋ္ဌိ, (၅) “စတုတ္ထဈာန်ကို ဝင်စားကာ နေနိုင်သော စတုတ္ထဇ္ဈာနလာဘီအတ္တသည် ယင်း နည်းတူ ရောက်၏”ဟု ယူသောဒိဋ္ဌိအားဖြင့် ၅-ပါးရှိ၏ (ဒီ၊၁၊၃၃-၄။
အဘိ၊ဝိ၊၃၉၃-၄။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၁၁-၂။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၄၈၇-၈။
ဒီ၊ဋီ၊၁၊၁၇၆-၇။
သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၄၅၀-၂။
ဤသို့လျှင် အပရန္တကပ္ပိက = အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၄၄-ပါး ဖြစ်၏။
ဤသို့အားဖြင့် ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိက = ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၁၈-ပါး, အပရန္တကပ္ပိက = အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၄၄-ပါး ၂-ရပ်ပေါင်းသော် ဒိဋ္ဌိ ၆၂-ပါး ဖြစ်၏။
လင်္ကာ ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါး၊ ဒိဋ္ဌိများကို၊ ခွဲခြားကျန၊ လင်္ကာပြအံ့-သဿတလေး၊ ဧကစ်လေးနှင့်၊ တူရေးအန္တာ၊ အမရာလေး၊ မိစ္စာဒွေးတည်း၊ သညေးသောဠ၊ အသည်မှာ၊ သင်္ချာရှစ်ရ၊ နေဝသည၊ နည်းတူပြ၏၊ ဥစ္ဆေဒဟူ၊ မိုက်အယူဝယ်၊ ခုနစ်သွယ်တည်း၊ လဲလှယ်ထိုနောက်၊ ဒိဋ္ဌရောက်သော်၊ မဖောက်ငါးပါး၊ အကျဉ်းထားသည်၊ မှတ်သားလွယ်ဘို့ ကဗျာတည်း (ဒီ၊၁၊၃၅၊ ၃၉၊ ၄၁- ၂။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၉၅။
မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၁၁။
မ၊ဋ္ဌ၊၄၊၁၆။
အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၉၂။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၅။
သာရတ္ထ၊၁၊၃၀၉။
မဏိမဉ္ဇူ၊၁၊၁၅၆)။
ယင်း-ဒိဋ္ဌိ ၆၂-ပါးကို အကျဉ်းချုံးခဲ့လျှင် သဿတ, ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ၂-ပါးပင် ရှိ၏ (ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၁)။
ယင်း-၆၂-ပါးတွင်—ပုဗ္ဗန္တကပ္ပ-အယူရှိသူတို့သည် ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်ကို ရသူတို့ဖြစ်၏၊ အပရန္တကပ္ပ-အယူရှိသူတို့ကား ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ်ကို ရသူတို့ဖြစ်သည် (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၁၀)။
သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပြစ်ဒဏ်များကို ဒိဋ္ဌိ၌ ကြည့်ပါ။
ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ။
စိတ်တစ်ခုယုတ် (၉ဝ)။
ဓမ္မသင်္ဂဏီ အဋ္ဌကထာ ၃၁၈နှင့် ဝိသုဒ္ဓိမဂ် ဒုအုပ်။
၈၂ တို့၌အကျယ်ရှု။
ကပ္ပါသူ ကပ္ပါသား သတ္တဝါရှိသမျှတို့၏သန္တာန်၌ ဆိုင်ရာဆိုင်ရာဖြစ်သော စိတ်အစုကို တစ်ခုမကျန်အကျဉ်းအားဖြင့် ရေတွက်သော် ၈၉-ပါး၊ ၉ဝ-ပြည့်ဖို့ရာတစ်ခုယုတ်နေ၍ (တစ်ခုယုတ်၉ဝ)ဟု ခေါ်ဆိုရလေသည်။
(၁) ကာမစိတ် ၅၄-ပါး၊ (၂) ရူပစိတ် ၁၅-ပါး၊ (၃) အရူပစိတ် ၁၂-ပါး၊ (၄) လောကုတ္တရာစိတ် ၈-ပါး။
စွန့်ခြင်းကြီး ၅-ပါး။
ဇာတ် အဋ္ဌကထာ။
သတ္တမအုပ်။
၃၃၃-၌ အကျယ်ရှုပါ။
သမ္မာသမ္ဗောဓိဆုပန် အလောင်းတော်များ လိုက်နာကျင့်ကြံအားထုတ်ရသည့် ပါရမီဖြည့်ခြင်းဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်းကြီးငါးချက်။
ဓနပရိစ္စာဂ- စွန့်နိုင်ခဲလှစွာသော မင်းစည်းစိမ် ရတနာ, ဆင်,မြင်း စသည်ကိုစွန့်ခြင်း၊ ၂။
အင်္ဂ ပရိစ္စာဂ- ခြေလက်စသော ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းကိုစွန့်ခြင်း၊ ၃။
ပုတ္တ ပရိစ္စာဂ- သားတော်သမီးတော်တို့ကိုစွန့်ခြင်း၊ ၄။
ဘရိယ ပရိစ္စာဂ- မယားကိုစွန့်ခြင်း၊ ၅။
ဇီဝိတ ပရိစ္စာဂ- မိမိအသက်ကိုစွန့်ခြင်း။
ဤအရာနှင့်ပတ်သတ်၍ ထိုထိုအဋ္ဌကထာ ဋီကာစသောကျမ်းဂန်အစောင်စောင်တို့၌ ဝါဒအမျိုးမျိုး မတူကွဲပြားခြားနား စွာယူပုံကို ဓမ္မပဒ၊မဟာဋီကာ၌ ရှုပါ။
မြတ်စွာဘုရားပွင့်တော်မူချိန်ခေတ်၌ တိတ္ထိဆရာကြီးများဟု ထင်ရှားသော ဝါဒဆရာ ၆ ဦးသည် မဇ္ဈိမဒေသ၏ ဘာသာရေးနှင့် ဒဿနရေးရာနယ်ပယ်တွင် ဩဇာကြီးမားခဲ့ကြသူများဖြစ်သည်။
၎င်းတို့သည် လောက၏ သဘောသဘာဝ၊ ဘဝ၏ အနှစ်သာရနှင့် ဒုက္ခမှ လွတ်မြောက်ရေးကို မိမိတို့၏ အမြင်အယူအဆများဖြင့် ဖြေရှင်းရန် ကြိုးစားခဲ့ကြသည်။
ဤတိတ္ထိဆရာကြီးများမှာ ပုရာဏကဿပ၊ မက္ခလိဂေါသာလ၊ အဇိတကေသကမ္ဗလ၊ ပကုဓကစ္စာယန၊ သဉ္စယဗေလဋ္ဌပုတ္တ၊ နိဂဏ္ဌနာဋပုတ္တ တို့ဖြစ်ကြသည်။
ဖျာပုံတိုက်သစ်ဆရာတော် အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ အရှင်ဩဘာသာဘိဝံသ ရေးသားသော သုတေသန သရုပ်ပြအဘိဓာန်ကျမ်း ပဏ်-၁-ပါ-၂၅၈၊ ပဏ်-၁-ဋ္ဌ-ဒု-အုပ်-၁၃၆။
သဂါထာ-သံ-ဋ္ဌ-၁၂၀။
ကောသလမင်းကြီးက ဘုရားဟုတ်, မဟုတ် စစ်မေးခဏ်း၊ ၁၂၁။
သုတ္တ-ပါ-၃၅၆၊ သုတ္တ-ဋ္ဌ-ဒု-အုပ်-၁၄၈။
ဒီဃ-၁-ဋ္ဌ-၁၃၀၊ ဒီဃ-၁-ပါ-၄၄။
မိလိန္ဒမင်းကြီးလက်ထက်တွင်လည်း တိတ္ထိဆရာကြီးတို့မှာ နာမည်တူပင် မှည့်ထားကြကြောင်း၊ မိလိန္ဒ-ပါ-၄။
၎င်း ၆-ယောက်တို့၏ ဆရာသုံးဦးအမည် (နန္ဒ၊ ဝစ္ဆ၊ သံကိစ္စ) သုတ္တ-ပါ-၃၃၆၊ သုတ္တ-ဋ္ဌ-ဒု-အုပ်-၁၀၂။
ထိုခေတ်၏ ဝါဒရေးရာနှင့် တိတ္ထိတို့၏ အယူအဆ ထိုခေတ်တွင် လူတို့သည် ဘဝ၏ ဒုက္ခသဘာဝ၊ လောကဓံ၏ အကြောင်းအရင်းနှင့် မိမိတို့ဆန္ဒအတိုင်း ဘဝကို ပုံဖော်နိုင်ရေးကို စူးစမ်းလိုစိတ်ဖြင့် ပြည့်နှက်နေခဲ့ကြသည်။
ဤစူးစမ်းမှုများကို ဖြေရှင်းရန် အစပိုင်းတွင် “ယဇ်” (ယဇ်ပူဇော်ခြင်း) ကို အားကိုးခဲ့ကြသည်။
ယဇ်ဖြင့် နတ်ဘုရားများကို ကျေနပ်စေပြီး လောကီအကျိုးများရယူရန် ကြံစည်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ ယဇ်၏ အကျိုးမပြည့်စုံမှုကို တွေ့ရှိသောအခါ “တပ” (ခန္ဓာကိုယ်ကို ညှင်းဆဲသော ကြမ်းတမ်းသော အကျင့်) သို့ လှည့်ခဲ့ကြသည်။
သို့သော် တပအကျင့်သည်လည်း လောကုတ္တရာအကျိုးကို မပေးနိုင်သဖြင့်၊ အချို့သည် “ဘာဝနာ” (သမထဘာဝနာ) ကို အားကိုးခဲ့ကြသည်။
သို့ရာတွင် ဤဘာဝနာသည် ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် အနတ္တသဘောကို ထိုးထွင်းမမြင်နိုင်သောကြောင့်၊ သံသရာမှ လွတ်မြောက်ရေးကို မပြည့်စုံစေခဲ့ပေ။
ဤတိတ္ထိတို့သည် အတ္တ (တည်မြဲသော ဝိညာဏ်)၊ အနတ္တ (တည်မြဲမှုမရှိသော ဖြစ်ပျက်သဘော) နှင့် ဘဝ၏ ဆက်စပ်မှုကို နားမလည်ခဲ့ကြသဖြင့်၊ ၎င်းတို့၏ ဝါဒများသည် မှန်ကန်သော လမ်းကြောင်းမှ လွဲချော်ခဲ့သည်။
၎င်းတို့လိုချင်သော ဆုလေးပါးမှာ- ဓမ္မ - တရားဓမ္မနှင့်အညီ ကျင့်ကြံနေထိုင်ခြင်း၊ အတ္ထ - စီးပွားဥစ္စာပြည့်စုံခြင်း၊ ကာမ - သားသမီးများနှင့် သိုက်သိုက်ဝန်းဝန်းရှိခြင်း၊ မောက္ခ - ဆင်းရဲဒုက္ခမှ ကင်းဝေးခြင်း၊ ဤဆုလေးပါးကို ရရှိရန် သမဏနှင့် ဗြာဟ္မဏတို့သည် ယဇ်ပူဇော်ခြင်း၊ တပအကျင့်ကျင့်ခြင်း၊ သမထဘာဝနာဖြင့် နတ်ဘုရားများကို တုန်လှုပ်စေရန် ကြိုးစားခဲ့ကြသော်လည်း၊ အရိယသစ္စာကို မထိုးထွင်းမြင်နိုင်ခဲ့သဖြင့် မောက္ခသို့ မရောက်နိုင်ခဲ့ပေ။
တိတ္ထိဆရာကြီး ၆ ဦး၏ ဝါဒများ ဤတိတ္ထိဆရာကြီးများသည် တပအကျင့်ကို ပြင်းထန်စွာ ကျင့်ကြံသူများဖြစ်ပြီး, ပရိသတ်များ၏ ကြည်ညိုမှုကို ရရှိခဲ့ကြသည်။
၎င်းတို့၏ ဝါဒများကို အောက်တွင် အကျဉ်းချုံး ဖော်ပြထားသည်။
ပုရာဏကဿပ (အကိရိယဒိဋ္ဌိ - အကျိုးမရှိသော အယူ) ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်ကံများသည် အကျိုးမပေးဟု ယူဆသည်။
လောကတွင် အကြောင်းအကျိုးဆက်စပ်မှု မရှိဘဲ၊ လက်တွေ့ချမ်းသာမှုသာ အဓိကဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။
ဥပမာ၊ ကြာပန်းသည် ရွှံ့နွံထဲတွင် ညစ်မနွမ်းသကဲ့သို့၊ အတ္တသည် ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်ဖြင့် မညစ်နွမ်းဟု ယူဆသည်။
မက္ခလိဂေါသာလ (အဟေတုကဝါဒ - အကြောင်းမရှိသော အယူ) လောကဖြစ်စဉ်များသည် အကြောင်းအကျိုးမရှိဘဲ၊ “နိယတိ” (မူလသတ်မှတ်ချက်) အတိုင်းသာ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။
သတ္တဝါသည် မဟာကပ် ၈,၄၀၀,၀၀၀ ကြာသံသရာကျင်လည်ပြီး ဒုက္ခမြန်မြန်ကုန်ရန် တပအကျင့်ကို ပြင်းထန်စွာ ကျင့်ကြံသည်။
အာဇီဝကဂိုဏ်းကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး၊ ဝိသေသိကဒဿနမှ လွှမ်းမိုးမှုရှိသည်။
အဇိတကေသကမ္ဗလ (ဥစ္ဆေဒဝါဒ - ဖြတ်တောက်ပျက်စီးသော အယူ) ရုပ်ဝါဒီဖြစ်ပြီး၊ သေပြီးနောက် ဘဝမရှိ၊ သံသရာမရှိဟု ယူဆသည်။
ပစ္စုပ္ပန်ဘဝတွင် ချမ်းသာမှုကိုသာ အာရုံစိုက်ရန် သွန်သင်ပြီး၊ အနာဂတ်အကျိုးကို မျှော်မှန်းရန် မလိုဟု ဆိုသည်။
နတ္ထိကဒိဋ္ဌိ (အကျိုးမရှိဟု ပယ်သောအယူ) ကို ကိုင်စွဲသည်။
ပကုဓကစ္စာယန (သဿတဝါဒ - ထာဝရတည်မြဲသော အယူ) ရေ၊ မြေ၊ လေ၊ မီး၊ သုခ၊ ဒုက္ခ၊ ဇီဝဟူသော အရာဝတ္ထု ၇ ခုသည် မပျက်စီးဘဲ အမြဲတည်ရှိသည်ဟု ဆိုသည်။