kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
အဓိကပြဿနာမှာ လူထုဆက်သွယ်ရေးလမ်း ကြောင်းများပွင့်လာပြီး အွန်လိုင်းနှင့် အခြားမီဒီယာလိုင်းများ ပေါများလာခြင်းကြောင့်ဟု သုံးသပ်ကြသည်။
ရုပ်သံမီဒီယာ၏စွမ်းပကားကို သုံးသပ်ကြည့်ခြင်း နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံတွင် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းကော်ပိုရေးရှင်းကြီးများ၊ သီးခြားချမ်းသာကြွယ်ဝသူများနှင့် နိုင်ငံတော်ကသာ ရုပ်သံမီဒီယာ ကို ထိန်းချုပ်ပိုင်ခွင့်များ ရရှိထားကြသည်။
နိုင်ငံအများစုတွင်လည်း ရုပ်သံမီဒီယာလိုင်းကြီး သုံးလိုင်းလောက်ကသာ ထိန်းချုပ်ထားနိုင် စွမ်းရှိပြီး လူနည်းစုထက် လူများစုအကြိုက်ကိုသာ ဦးစားပေးထုတ် လွှင့်နေကြရသည်ဟုဆိုသည်။
မီဒီယာပိုင်ရှင်များသည် သူတို့မီဒီယာအစွမ်းဖြင့် နိုင်ငံရေးပါတီ များ အောင်နိုင်ရေးကို စွမ်းဆောင်ပေးလာကြကြောင်းတွေ့ရသည်။
၂ဝဝ၁ ခုနှစ် အီတလီနိုင်ငံ ဝန်ကြီးချုပ်ရွေးချယ်ပွဲတွင် မဲဆွယ် လှုပ်ရှားပွဲများတွင် ဆီလ်ဗီရို ဘာလူစကိုနီသည် အောင်မြင်မှုရရှိ သွားခဲ့သည်။
အီတလီနိုင်ငံတွင် ရုပ်သံလိုင်းကြီးလေးလိုင်းရှိသည့် အနက် ဘာလူစကိုနီသည် သုံးလိုင်းကို ကိုင်ထားနိုင်သူဖြစ်သည်။
ထိုလိုင်းသုံးလိုင်းသည် အီတလီနိုင်ငံတွင် လူဦးရေ၏ ၄ဝ ရာခိုင်နှုန်း ခန့် ကြည့်ရှုအားပေးခြင်းခံရသည့် ရုပ်သံလိုင်းများဖြစ်သည်။
ဘာလူစကိုနီသည် သူ့ပြိုင်ဘက်များထက် ရုပ်သံလိုင်းများတွင် ၆ဝ ရာခိုင်နှုန်းကျော်ကျော် လွှင့်ထုတ်ဖော်ပြခြင်းခံနေရသဖြင့် ပြည်သူ များ၏ အမြင်တွင်ပိုပြီး စွဲစရာဖြစ်လာသည်။
ထို့ကြောင့် အောင်ပွဲ ဆင်သွားရသည်ဟု အီတလီဂျာနယ်လစ် ရာဖဲလ် မာ့စ်ထရိုလိုနာဒို က ဝေဖန်ထောက်ပြခဲ့သည်။
ရုပ်သံမီဒီယာနှင့် လက်ဝါးကြီးအုပ်မှုပြဿနာ ရုရှားနှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုကဲ့သို့သော နိုင်ငံကြီးများ တွင် မီဒီယာလွတ်လပ်ခွင့်ဆိုသည်မှာ ‘‘ကြီးလေကောင်းလေ’’ တစ်နည်းအားဖြင့် ‘‘အင်အားများလေ ကောင်းလေ’’ ဆိုသည့်မူဝါဒ ကို လက်ကိုင်ထားနေကြဆဲဖြစ်ကြောင်းတွေ့ရသည်။
ရုပ်သံလိုင်း အသေးစားလေးများကို မူအရခွင့်ပြုထားသည်မှန်သော်လည်း နောက်ခံငွေကြေးအင်အားမတောင့်တင်းသဖြင့် မရပ်တည်နိုင်ကြ သည်ကများသည်။
သို့ဖြစ်ရာ အင်အားကြီးသည့်မီဒီယာက အင်အားသေးသည့်မီဒီယာများကို ချုပ်ကိုင်ပြီး သူတို့ထံမှအစီအစဉ် ကောင်းများကို လက်စဖျောက်နိုင်သည်အထိ အတင့်ရဲလာကြ သည်။
အင်အားကောင်းသည့်မီဒီယာကြီးများသည် ငွေဂုဏ်၊ ဓနဂုဏ်၊ အဆက်အသွယ်၊ အရှိန်အဝါများရှိသလို အစိုးရနှင့်လည်း ပလဲနံပသင့်သည်ကများသဖြင့် သတင်းထုတ်လွှင့်မှုများ၊ တင်ဆက်မှုများအပေါ် လက်ဝါးကြီးအုပ်ခွင့်အများဆုံးရရှိထား သူများဟုဆိုနိုင်သည်။
အက်စတိုးနီးယားနိုင်ငံကဲ့သို့ သေးငယ် သည့်နိုင်ငံမျိုးများတွင် ဒီမိုကရေစီအနည်းငယ်သာရှိသည်ဆိုစေ မီဒီယာလွတ်လပ်ခွင့်ကို အပြည့်ပေးထားသည်က အံ့ဩစရာဖြစ် သည်။
ရုပ်သံမီဒီယာတွင် ပြိုင်ဘက်များခြင်းသည် ထိန်းချုပ်ရခက်ခဲ စေနိုင်သည်။
ချက်သမ္မတနိုင်ငံမှ သတင်းသမားတစ်ဦးဖြစ်သူ ယန်း အာဘန်းက ‘‘အီလက်ထရောနစ်မီဒီယာနဲ့ ကြော်ငြာဈေးကွက် မှာ လက်ဝါးကြီးအုပ်မှုတွေ အတော်လေးများလာပြီ’’ ဟု မှတ်ချက်ချ ဖူးသည်။
CNN ကိုစတင်ထူထောင်သူ တက် တာနာကလည်း ကြော်ငြာဈေးကွက်တွင် လက်ဝါးကြီးအုပ်ထိန်းချုပ်လာမှုများနှင့် ပတ်သက်ပြီး ‘‘ဘာနဲ့တူနေသလဲဆိုတော့ ပါလီမန်ရွေးကောက်ပွဲကို ဝင်ခွင့်ရှိ မရှိ ဆုံးဖြတ်တာကတစ်ယောက်၊ ပြီးတော့မှ ပြည်သူတွေ ရွေးကောက်ကြလို့ပြောသလိုဖြစ်နေပြီ’’ ဟုထောက်ပြသွားသည်။
သတင်းမီဒီယာလောကတွင် လက်ဝါးကြီးအုပ်မှုမဖြစ်စေရန် ကာကွယ်သည့်နည်းမှာ ဖွဲ့စည်းပုံဥပဒေဖြင့် ထိန်းချုပ်ရန်သာဖြစ် သည်။
လစ်သူနီးယန်းနိုင်ငံဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေတွင် ‘‘ပြည်သူ လူထုအတွက်မီဒီယာကို စိစစ်တည်းဖြတ်ခြင်းအား တားမြစ်သည်။
နိုင်ငံတော်၊ နိုင်ငံရေးပါတီများ၊ နိုင်ငံရေးအရဖြစ်စေ၊ ပြည်သူ့ အဖွဲ့အစည်းများအတွင်း၌ဖြစ်စေ၊ လူပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးချင်းအလိုက်ဖြစ် စေ သတင်းမီဒီယာကို လက်ဝါးကြီးအုပ် ထိန်းချုပ်မှုမပြုရ’’ ဟူ၍ ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။
သတင်းမီဒီယာ ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျမှု သတင်းမီဒီယာလောကတွင် ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျဖော်ပြမှုကို (Objectivity) ဟုခေါ်သည်။
သတင်းပညာဖြင့်အသက်မွေးသည့် သတင်းသမားများ၏ ကိုယ်ကျင့်တရားနှင့် စံတွင် ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျမှု ကိုလည်း ထည့်သွင်းထားရမည်ဖြစ်သည်။
ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျမှုဆိုသည် မှာ တရားမျှတခြင်း (fairness) ၊ ကိုယ်ကျိုးမကြည့် အများအကျိုး ကြည့်ခြင်း (disinterestedness) ၊ အမှန်တရားကိုသာကြည့်ခြင်း (factuality) နှင့် ဘက်မလိုက်ခြင်း (nonpartisanship) တို့ဖြစ်သည်။
သတင်းမီဒီယာလောကတွင် အထက်ပါအချက်များနှင့်တိုင်းတာပြီး ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျမှုရှိ မရှိကို ပိုင်းဖြတ်နိုင်သည်။
Objectivity သည် naeutrality နှင့်လည်း သဘောအတူတူပင် ဖြစ်သည်။
လူမှုဗေဒပညာရှင် မိုက်ကယ် ရှုဆန်က ‘‘ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျမှု ကို လက်ခံလျှင် အမှန်တရားကို ယုံကြည်ရမည်။
တန်ဖိုးကို မယုံ ကြည်ရ၊ အမှန်တရားနှင့် တန်ဖိုးကို ခွဲခြားထားနိုင်ရမည်’’ ဟုဆို ထားသည်။
သတင်းအချက်အလက်တို့ကို ပြန်လည်ဖော်ထုတ် တင်ပြရန်အတွက် စုဆောင်းရာတွင် ဖြစ်ပျက်သည့်နေရာတွင် အမှန်တကယ်ရှိခဲ့သည့် မျက်မြင်သက်သေကို အခြေခံပြီး၊ အဘက်ဘက်မှကောက်ချက်ဆွဲကာ မျှတစွာတင်ပြရမည်ဟုဆိုလို ခြင်းဖြစ်သည်။
မည်သည့်လူ့ဘောင်အဖွဲ့အစည်းအတွက်မဆို သတင်းမီဒီယာဆိုသည်မှာ စတုတ္ထမဏ္ဍိုင်သာဖြစ်သည်။
နိုင်ငံတစ် နိုင်ငံအတွက် မရှိမဖြစ်အရေးကြီးသလို တန်ဖိုးထားလေးစားအပ် သည့် အဖွဲ့အစည်းကြီးတစ်ခုအနေဖြင့် ဂုဏ်ယူဝံ့ကြွားနိုင်ရမည်ဖြစ် သည်။
သတင်းစာသို့မဟုတ် ဂျာနယ်တစ်စောင်တွင် မည်သည့် အကြောင်းအရာကို မျက်နှာဖုံးတင်ရမည်၊ မည်သည့်အကြောင်း အရာများကို ကောက်စာအနေဖြင့်ဖော်ပြရမည်ဆိုသည်မှာ ဓမ္မဓိဋ္ဌာန် ကျကျဖြစ်သင့်သည်ဟုဆိုသည်။
အက်ဒဝပ် ဟားမင်းနှင့် နောမ် ချောင်းစကီးတို့က ဝါဒဖြန့်မှုကို ရှေ့တန်းတင်လျှင် ထိုသတင်းစာ သည် ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်မကျဟု သုံးသပ်ကြသည်။
သတင်းမီဒီယာလွတ်လပ်ခွင့်နှင့် နယ်စည်းမခြားသတင်းသမား ကမ္ဘာ့သတင်းစာအဖွဲ့ကြီး (The World Association of Newspapers) ၏ထုတ်ပြန်ချက်အရ နိုင်ငံပေါင်း ၁ဝဝ အတွင်း သတင်း မီဒီယာ ၁၈,ဝဝဝ ခန့်တွင် သတင်းအယ်ဒီတာများ တာဝန်ထမ်း ဆောင်နေကြသည်ဟုဆိုသည်။
ထိုအထဲတွင် အင်တာနက်၊ web site နှင့် blog များတွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေကြသူများလည်းပါ ဝင်သည်။
သတင်းမီဒီယာမှတစ်ဆင့် သတင်းသမားများသည် ပြည်သူကို ပြန်လည်ပညာပေးရန်အတွက် အခြေခံလိုအပ်ချက်မှာ ‘‘သတင်းမီဒီယာလွတ်လပ်ခွင့်’’ ဖြစ်သည်။
ထို ကမ္ဘာ့သတင်းစာ အဖွဲ့ကြီး၏ဆောင်ပုဒ်ကိုက ‘‘သတင်းမီဒီယာလွတ်လပ်ခွင့်ဆို သည်မှာ ပြည်သူတို့လွတ်လပ်ခွင့်ပင်ဖြစ်သည်’’ ဟုဆိုထားသည်။
သတင်းသမားဆိုသည်မှာ အခွင့်ထူးခံလူတန်းစားမဟုတ်၊ သာမန်ထက်ပိုပြီး နဖူးတွင် ချိုပေါက်နေသူများလည်းမဟုတ်၊ သီးသန့်ပေါက်ဖွားလာသူများမဟုတ်ပေ။
သူတို့သည် သာမန် လူထဲကလူများသာဖြစ်ကြသည်။
သတင်းသမားကို ကြောက်စရာ မဟုတ်၊ ချောက်စရာမဟုတ်၊ မြှောက်စရာမဟုတ်။
သူတို့သည် ရနိုင်သည့်အခွင့်အလမ်းရှိသလောက် ပြည်သူထံသတင်းရောက်ရန် ကြိုးပမ်းလုပ်ဆောင်နေကြသူများဖြစ်သည်။
သတင်းသမားများအတွက် နယ်စည်းမခြားသတင်းထောက် များအဖွဲ့ (Reporters Without Borders) ဆိုသည့် NGO အဖွဲ့ အစည်းတစ်ရပ်ကို ဖွဲ့စည်းထားရှိသည်။
ထိုအဖွဲ့သည် ပြင်သစ်နိုင်ငံ ပဲရစ်မြို့တွင်အခြေစိုက်ထားပြီး သတင်းလွတ်လပ်ခွင့်အတွက် အမြဲ ထောက်ခံအားပေးနေသည့် အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုလည်းဖြစ်သည်။
၁၉၈၅ ခုနှစ်တွင် ရောဘတ် မေးနတ် (Robert Ménard) ဆိုသူက စတင်ထူထောင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ရွန်နီ ဘရောမင်းနှင့် ဂျာနယ်လစ် ဂျင်း ကလော်ဒီ ဂူလီဘော့တို့လည်း ပါဝင်ကြသည်။
ဂျင်း ဖရန်ဆွာ ဂျူးလီးယတ်သည် ၂ဝဝ၈ ခုနှစ်အထိ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး ရာထူးကို ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။
နယ်စည်းမခြားသတင်းထောက်များအဖွဲ့ကို ၁၉၈၅ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံ မောင့်ပီလီးယားမြို့တွင် စတင်ထူထောင်ခဲ့သည်။
အစပိုင်းတွင် အဖွဲ့အနေဖြင့် သတင်းမီဒီယာလောကဖွံ့ဖြိုးတိုးတက် ရေးအတွက် ဦးတည်ဆောင်ရွက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
သို့သော် စတင် ထူထောင်သူသုံးဦးအတွင်းမှာပင် သဘောထားကွဲပြားမှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ရသည်။
နောက်ဆုံး ရောဘတ် မေးနတ်တစ်ဦးသာကျန်ခဲ့ ပြီး အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးရာထူးဖြင့် သတင်းလွတ်လပ်မှုကို NGO လမ်းကြောင်းအတိုင်းလိုက်ရန် ဆုံးဖြတ်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။
နယ်စည်းမခြား သတင်းထောက်များအဖွဲ့သည် ၁၉၄၈ ခုနှစ် တွင် ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည့် နိုင်ငံတကာ လူ့အခွင့်အရေးကြေညာစာတန်း၊ အပိုဒ် ၁၉ ကိုအခြေခံပြီး စည်းမျဉ်းများကိုချမှတ်လိုက်နာခဲ့ကြ သည်။
ထိုကြေညာစာတန်း အပိုဒ် ၁၉ တွင် ‘‘မိမိတို့ထင်မြင်ချက် သဘောထားများကို လွတ်လပ်စွာဖော်ထုတ်တင်ပြခွင့်ရှိသည်’’ ဆို သောအချက်ကိုယူပြီး သတင်းအချက်အလက်များနှင့် စိတ်ကူးစိတ် သန်းများကို ‘‘ရှာဖွေ၊ လက်ခံ၊ မျှဝေ’’ ပေးရာတွင် မည်သည့်အတား အဆီးများရှိနေသည်ဖြစ်စေ အရယူ၊ အရပေးရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြ သည်။
နယ်စည်းမခြားသတင်းထောက်များအဖွဲ့သည် International Freedom of Expression Exchange အဖွဲ့ကြီး၏အဖွဲ့ဝင်လည်းဖြစ် သည်။
ထိုအဖွဲ့သည် နိုင်ငံတကာသတင်းလွတ်လပ်ခွင့်နှင့်ဖော်ထုတ် ခွင့်များအတွက် အကာအကွယ်ပေးနေသည့် NGO အဖွဲ့အစည်း တစ်ခုဖြစ်သည်။
၂ဝဝ၅ ခုနှစ်တွင် နယ်စည်းမခြားသတင်းထောက်များအဖွဲ့ သည် ဥရောပပါလီမန်ကပေးအပ်သည့် ဆခါရော့ဆု (Sakharov Prize) ကို လက်ခံရရှိခဲ့သည်။
နိုင်ဂျီးရီးယား လူ့အခွင့်အရေးလှုပ်ရှား သူ ရှေ့နေ ဟော်ဝါ အီဘရာဟင်နှင့် ကျူးဘားမှ Ladies in White လှုပ်ရှားမှုအတွက် ထိုဆုကိုပေးအပ်ချီးမြှင့်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
နှစ်ကာလကြာလာသည်နှင့်အမျှ နယ်စည်းမခြား သတင်း ထောက်များအဖွဲ့သည် သတင်းလွတ်လပ်ခွင့်နှင့်ပတ်သက်ပြီး စာအုပ်များစွာကိုထုတ်ဝေကာ ကမ္ဘာအနှံ့ဖြန့်ချိနိုင်ခဲ့သည်။
၂ဝဝ၅ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် ထုတ်ဝေထားသည့် Handbook for Bloggers and Cyber-Dissidents စာအုပ်သည် blog တစ်ခုရေးနည်း မျိုးစုံကို လမ်းညွှန်ထားခြင်းဖြစ်သည်။
သတင်းမီဒီယာလွတ်လပ်ခွင့် လွတ်လပ်သောသတင်းမီဒီယာဆိုသည်မှာ ဒီမိုကရေစီရှိရန် လိုသည်။
သတင်းမီဒီယာသည် အစိုးရအမှားကိုထောက်ပြနိုင် သည်။
အစိုးရအမှုထမ်းများ အဂတိလိုက်စားခြင်းကို ဝေဖန်ဖော် ထုတ်ပြနိုင်သည်။
လူသိရှင်ကြားပြောနိုင်ခွင့်၊ ဝေဖန်နိုင်ခွင့်၊ ထောက်ပြနိုင်ခွင့်ရှိသူများမှာ တိုင်းပြည်တစ်ပြည်တွင် စတုတ္ထမဏ္ဍိုင် အဖြစ်တင်စားကြသည့် မီဒီယာသာဖြစ်သည်။
ပြည်ကိုဖွင့်ဟဖော်ပြ ရမည်မှာ သတင်းသမားတို့တာဝန်ဖြစ်ပြီး၊ ဘာဆက်လုပ်သင့်သည် ကို ဆုံးဖြတ်ရမည်မှာ ပြည်သူများသာဖြစ်သည်။
ဥရောပနှင့် အမေရိကတွင် သတင်းမီဒီယာလမ်းကြောင်းသည် ရုပ်မြင်သံကြားလိုင်းဘက်သို့ သိသိသာသာကူးပြောင်းနေပြီဖြစ် သည်။
သတင်းမီဒီယာလောကတွင် အင်အားကြီးသူများက အင်အားသေးသည့်မီဒီယာလေးများကို ဝါးမြိုပြီး သတင်းမီဒီယာ လက်ဝါးကြီးအုပ်မှုများ ထွန်းကားသည့်ခေတ်ဖြစ်လာသည်။
အချို့ သောနိုင်ငံများတွင် အစိုးရကိုယ်တိုင် သို့မဟုတ် အစိုးရလက်ဝေခံ ကုမ္ဋဏီများကို သတင်းမီဒီယာများကို ထိန်းချုပ်ပြီး ဝါဒဖြန့်ချိရေး လက်နက်အဖြစ် အသုံးပြုလာကြောင်းလည်းတွေ့ရသည်။
သတင်းမီဒီယာလွတ်လပ်ခွင့်တွင် ဆက်သွယ်ရေးမီဒီယာလမ်း ကြောင်းများအပါအဝင် သတင်းစာ၊ စာအုပ်၊ မဂ္ဂဇင်း၊ ရေဒီယို၊ ရုပ်မြင်သံကြားမီဒီယာများ အစိုးရထိန်းချုပ်မှု သို့မဟုတ် ဆင်ဆာ လုပ်ကာ စိစစ်ဖြတ်တောက်ခြင်းမှကင်းလွတ်ခြင်းကို ခေါ်ဆိုပါ သည်။
သတင်းမီဒီယာလွတ်လပ်ခွင့်သည် လူပုဂ္ဂိုလ် တစ်ဦးချင်း ဆိုင်ရာ အခြေခံရပိုင်ခွင့်များနှင့်လည်း ဆက်စပ်နေသည်။
မီဒီယာ လွတ်လပ်ခွင့်မရှိလျှင် လွတ်လပ်သောလူ့ဘောင်အဖွဲ့ အစည်းတစ်ခု၊ ဒီမိုကရေစီနည်းကျအစိုးရတစ်ခုကို ထူထောင်၍မရနိုင်ဟုဆိုသည်။
လွတ်လပ်စွာ သဘောထားကွဲလွဲပိုင်ခွင့်ကို ဒီမိုကရေစီအစိုးရတိုင်း လက်ခံနိုင်ရမည်ဖြစ်သည်။
ပြည်သူများကလည်း တည်ငြိမ် အေးချမ်းစွာဖြင့် ပြောင်းလဲမှုများကို ဖော်ဆောင်နိုင်သူများဖြစ်ရန် လိုသည်။
သတင်းမီဒီယာလွတ်လပ်ခွင့်ဆိုသည်မှာ အကြွင်းမဲ့၊ အထိန်း ချုပ်မဲ့၊ အကန့်အသတ်မဲ့ လွတ်လပ်ခြင်းကို မဆိုလိုပေ။
အစိုးရ တစ်ရပ်သည် နိုင်ငံတော်တည်ငြိမ်ရေးနှင့် တရားဥပဒေစိုးမိုးရေး အတွက် လိုအပ်လျှင် သတင်းမီဒီယာအပေါ်ကန့်သတ်ထိန်းချုပ်ခွင့် များရှိသည်။
ဥပမာ အမေရိကန်နိုင်ငံတွင် ပထမကမ္ဘာစစ်အတွင်း (၁၉၁၄-၁၉၁၈) နိုင်ငံတော်သစ္စာဖောက်မှုနှင့်ပတ်သက်သော အရေးယူဆောင်ရွက်မှုများ၊ အစိုးရ၏လုပ်ဆောင်ချက်များ၊ စစ်မှုမထမ်းမနေရ ဥပဒေထုတ်ပြန်ထားမှုများ၊ အမေရိကန်အလံနှင့် ပတ်သက်ပြီး သတင်းမီဒီယာများမှ မဝေဖန်ရန် ကန့်သတ်ထားခဲ့ဖူး သည်။
မည်သည့်နိုင်ငံတွင်မဆို သတင်းမီဒီယာ လွတ်လပ်ခွင့် ဆိုသည်မှာ သူ့အတိုင်းအတာနှင့်သူ ဘောင်တစ်ခုအတွင်းမှာသာ ပေးထားနိုင်သေးကြောင်းတွေ့ရသည်။
သတင်းမီဒီယာနှင့်ဆင်ဆာ လူ့ဘောင်ဟူ၍ဖြစ်ထွန်းလာသည်နှင့် သတင်းအချက်အလက် များပေါ်တွင် စိစစ်ဖြတ်တောက်မှု၊ ကြီးကြပ်မှု၊ ထိန်းချုပ်မှုများ ယှဉ်တွဲဖြစ်ပေါ်လာရသည်။
ခေတ်သစ်လူ့ဘောင်တွင် သတင်း မီဒီယာဆင်ဆာဖြတ်တောက်ခြင်းဆိုသည်မှာ စာအုပ်၊ အပတ်စဉ် လစဉ်ထုတ် စာနယ်ဇင်းများ၊ ပြဇာတ်၊ ရုပ်ရှင်၊ ရုပ်မြင်သံကြား၊ ရေဒီယို၊ သတင်းထုတ်ပြန်ချက်များနှင့် အခြားဆက်သွယ်ရေးနည်း ပညာ၊ အီလက်ထရောနစ်မီဒီယာများအပေါ်တွင်ပါ ပြုပြင်စေလို သဖြင့်၊ ထိန်းချုပ်ရခြင်းဖြစ်သည်။
ထိုသို့ထိန်းချုပ်သည်ဆိုရာတွင် အများပြည်သူအတွက် မနှစ်မြို့စရာ၊ စိတ်မချမ်းမြေ့စရာ၊ အထင် အမြင်လွဲမှားစရာဖြစ်မည်စိုးရိမ်သောကြောင့် ဆင်ဆာလုပ်ရခြင်းဖြစ် သည်။
လူ့ဘောင်လောကတွင် စိတ်နှလုံး မချမ်းမြေ့စရာအဖြစ်အပျက် များ၊ ညစ်ညမ်းသည့်စကားများ၊ တစ်ဘက်သားကို အထင်အမြင် လွဲမှားစေရန် ပြောဆိုသောစကားများ၊ နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားရေး ကို ထိခိုက်စေမည့်စကားများ၊ လူမျိုးအချင်းချင်း ထိခိုက်စရာနှင့် အထင်အမြင်လွဲမှားစေရန် ပြောဆိုသောစကားများကို တားဆီးရန်မှာ ဆင်ဆာဖြတ်တောက်ခြင်းနည်းမှလွဲပြီး အခြားအကြောင်းမရှိပေ။
နိုင်ငံတကာတွင်လည်း ဆင်ဆာလုပ်ခြင်းဆိုသည်မှာ အဓိကအချက် သုံးချက်ကို ကာကွယ်ရန်သာဖြစ်သည်။
တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုအရေး ၂။
ဘာသာရေးနှင့် ၃။
နိုင်ငံတော် အရေးများကြောင့်ဖြစ်သည်။
ယနေ့ခေတ်တွင် ဆင်ဆာဖြတ်တောက်မှုနှင့်ပတ်သက်ပြီး ဒီမိုကရေစီထွန်းကားပါသည်ဆိုသော လူ့ဘောင်အဖွဲ့အစည်းများ အတွင်း၌ပင်တွေ့မြင်နေရသည်။
ဆင်ဆာ မလိုအပ်ဟုမည်မျှပင် တိုက်ခိုက်အော်နေစေကာမူ နိုင်ငံတိုင်းတွင် သူ့နည်းသူ့ဟန်ဖြင့် ဆင်ဆာဖြတ်တောက်မှုများကို ပြုလုပ်နေကြရသည်။
အထိန်း အချုပ်များလျှင် သတင်းမီဒီယာနှင့် အနုပညာတွင်အရည်အသွေး များနိမ့်ကျလာမည်ဟုဆိုကြသည်။
မည်သို့ဆိုစေ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံတွင် ဆင်ဆာဖြတ်တောက်ရခြင်း မှာ နိုင်ငံသူနိုင်ငံသားတို့အတွက် အပြုသဘောဆောင်သည့်ဘက်မှ တွေးပြီးကြည့်လျှင် ရှိသင့်သည်သာဖြစ်သည်။
ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (၂ဝဝ၈ ခုနှစ်) ‘‘နိုင်ငံသား၊ နိုင်ငံသားများ၏ မူလအခွင့်အရေးနှင့် တာဝန်များ’’ အခန်း၊ ပုဒ်မ-၃၅၄ တွင် နိုင်ငံသားတိုင်းသည် နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေး၊ တရားဥပဒေစိုးမိုး ရေး၊ ရပ်ရွာအေးချမ်းသာယာရေး သို့မဟုတ် ပြည်သူတို့၏ ကိုယ်ကျင့်တရားအကျိုးငှာ ပြဋ္ဌာန်းထားသည့် ဥပဒေများနှင့် မဆန့်ကျင်လျှင် (က) မိမိ၏ ယုံကြည်ချက်၊ ထင်မြင်ယူဆချက်များကို လွတ်လပ်စွာ ထုတ်ဖော်ပြောဆိုခွင့်၊ ရေးသားဖြန့်ဝေခွင့် ရှိကြောင်း ပြဋ္ဌာန်းပေးထားသည်။
ထို့ပြင် အပိုဒ် (ဃ) တွင်လည်း တိုင်းရင်းသားလူမျိုးတစ်မျိုးနှင့်တစ်မျိုး သို့မဟုတ် တိုင်းရင်း သားလူမျိုးအချင်းချင်းကိုလည်းကောင်း၊ အခြားဘာသာ သာသနာ ကိုလည်းကောင်း ထိခိုက်နစ်နာမှုမရှိစေဘဲ မိမိချစ်ခင်မြတ်နိုးသည့် စကား၊ စာပေ၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ ကိုးကွယ်သည့် ဘာသာ သာသနာနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများကို လွတ်လက်စွာဆောင်ရွက်ပိုင်ခွင့်ရှိကြောင်း လည်း ဖွင့်ဆိုထားသည်။
မီဒီယာတစ်ခေတ်ပြောင်း ကွန်ပျူတာ၊ အင်တာနက်၊ မိုဘိုင်းလ်နှင့် သတင်းအချက် အလက်ခေတ်သစ်ကိုထူထောင်လိုက်ကြသည့်အခါ မီဒီယာလောက တွင်လည်း ရိုက်ခတ်မှုများ၊ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ အတော်လေး ပြင်းထန်မှုရှိခဲ့ကြောင်းတွေ့ရသည်။
ကွန်ပျူတာကုမ္ဋဏီကြီးများနှင့် လုပ်ငန်းစုကြီးများ၊ နည်းပညာကုမ္ဋဏီကြီးများ၊ ဆက်သွယ်ရေး ဆိုင်ရာ ကွန်ရက်အဖွဲ့အစည်းကြီးများ၊ သတင်းအချက်အလက် ထောက်ပံ့ပေးနိုင်သည့် အဖွဲ့အစည်းများ ပုံစံသစ်ဖြင့် ထူထောင်ဖွဲ့ စည်းလာကြသည်။
မီဒီယာလောကတွင်ပင် အွန်လိုင်းယဉ်ကျေးမှု နှင့်ပေါင်းစပ်ပြီး သတင်းစာ၊ မဂ္ဂဇင်း၊ သီချင်း၊ ရုပ်ရှင်၊ ရေဒီယို၊ ရုပ်မြင်သံကြားနှင့် အခြားဖျော်ဖြေရေးလုပ်ငန်းများ အသွင်သစ်၊ အမြင်သစ်ဖြင့် အွန်လိုင်းခေတ်ထဲရောက်ကုန်ကြသည်။
မီဒီယာ ဆုံမှတ်သည် (Computing, Communications, Content) ဆိုသည့် "C" သုံးလုံးဖြင့်ဖော်ဆောင်ရသည့်ခေတ်ဖြစ်လာသည်။
ခေတ်သစ်မီဒီယာဆုံမှတ်ကို ကွန်ပျူတာ၊ ဆက်သွယ်ရေးစနစ်၊ သတင်းအချက်အလက်တို့ဖြင့် ဖော်ဆောင်လာရာတွင် နည်းပညာ နှင့် ထုတ်လုပ်မှုအဆင့်တို့ကလည်း လိုက်ပါပြောင်းလဲလာကြောင်း တွေ့ရသည်။
မီဒီယာသစ်ကြောင့် အစဉ်အလာလုပ်ကိုင်ခဲ့ကြသည့် မီဒီယာပုံစံအဟောင်းများ ချုပ်ငြိမ်းသွားမည်လားဟု စိုးရိမ်သောက ပွားစရာတွေလည်းဖြစ်လာသည်။
ဒစ်ဂျစ်တယ်ခေတ်သည် ပုံနှိပ် ခေတ်ကို လွှမ်းမိုးလာကြောင်းကိုတော့ မငြင်းနိုင်ပေ။
ယခင်မီဒီယာ ပုံစံဟောင်းသည် one-to-one နှင့် many-to-many စနစ်ဖြစ်ပြီး၊ အင်တာနက်ခေတ်မီဒီယာသစ်က one-to-many ဖြစ်လာခြင်းသည် မီဒီယာသမားတိုင်း သတိထားရမည့်အချက်ဖြစ်သည်။
နိုင်ငံတကာရှိ နာမည်ကျော် သတင်းစာကြီးများနှင့် မဂ္ဂဇင်း ကြီးများသည် ယခုအခါ Web site များဖြင့် အင်တာနက်ထဲတွင် ဖတ်ရှုနိုင်သည့် ခေတ်ဖြစ်လာသည်။
အချိန်နှင့်တပြေးညီ ဖြစ်ပျက် နေသည့် သတင်းအချက်အလုပ်များကို မိနစ်ပိုင်းအတွင်း သိနိုင် ဖတ်နိုင်လာသည့် အစီအစဉ်သစ်များကြောင့် အချိန်ကိုစောင့်ပြီး ဖတ်ရသည့် သတင်းစာများ ကျဆုံးလာရသည်။
ခေတ်သစ်လူသားတို့သည် သတင်းသိချင်လျှင် ပထမဦးဆုံး တီဗွီကိုဖွင့်ကြည့်ကြသည်။
CNN, BBC တို့က နောက်တစ်နေ့ သတင်းစာစောင့်ဖတ်စရာမလိုအောင် အချိန်ပိုင်း မိနစ်ပိုင်းအတွင်း အဖြစ်အပျက်သစ်များကို တင်ဆက်ပေးနေသည်။
၁၉၉ဝ နောက် ပိုင်းတွင် Web site တွေခေတ်စားလာသည်။
ယခင်သတင်းစာနှင့် ပုံနှိပ်မီဒီယာများတွင် ကြော်ငြာနေကြသည့် ကြော်ငြာရှင်တွေက သတင်းစာထက် စိတ်နှလုံးကိုသိမ်းကျုံးဖမ်းစားနိုင်စွမ်းရှိသည့် မီဒီယာသစ်ကို မျက်စပြစ်လာကြသည်။
အချိန်တိုအတွင်း ထိရောက် သောကြော်ငြာကို အသက်ပါပါ ကြော်ငြာရသည့်စနစ်ကိုစိတ်ဝင်စား ပြီး ကြော်ငြာတွေပါ လိုင်းပြောင်းကုန်ကြသည်။
ထို့ကြောင့် ကြော်ငြာ နှင့်ရပ်တည်နေကြရသည့် သတင်းနှင့် မဂ္ဂဇင်းဂျာနယ်များ ရပ်ဆိုင်း ကုန်သည်အထိဖြစ်ခဲ့ရသည်။
မရပ်ဆိုင်းချင်သည့် သတင်းမီဒီယာ များ အွန်လိုင်းပေါ်တက်ကုန်ကြသည်။
အွန်လိုင်းသတင်းသည် upodate အဖြစ်ဆုံးဆိုသည့်အသိကို ပြည်သူထဲထည့်ပေးလိုက် သဖြင့် မီဒီယာအဟောင်းများ ကျဆုံးခန်းကိုရင်ဆိုင်လာရသည်။
သတင်းမီဒီယာသမားတို့၏တာဝန်နှင့် အရည်အချင်းများ သတင်းမီဒီယာသမားတို့သည် - ဖြစ်ရပ်မှန်ကို တင်ပြရဲသူများဖြစ်ရမည် - အစိုးရနှင့်ပြည်သူကြား ပေါင်းကူးဆက်စပ်ပေးတတ်သူများဖြစ် ရမည် - သတင်းအချက်အလက်သစ်များကိုသာ ပြည်သူသို့ အသိပေး တင်ပြရမည် - ပြည်သူကို ပညာပေးနိုင်ရမည်၊ ဖျော်ဖြေမှုပေးနိုင်ရမည်၊ နှစ်သိမ့် ကျေနပ်မှုပေးနိုင်ရမည် - ပြည်သူ့အကျိုးစီးပွားကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သူများဖြစ်ရမည် သတင်းမီဒီယာသမားတစ်ယောက်၏ ကိုယ်ခံအရည်အချင်း မှာ - နယ်မြေဒေသကျွမ်းကျင်ရမည် - မိတ်ဆွေအပေါင်းအသင်းပေါများရမည် - မှတ်သားတတ်ရမည် - ဝီရိယရှိရမည် ထို့ပြင် သတင်းအချက်အလက်များ ပြည့်စုံစွာရရှိနိုင်ရေး အတွက် ‘‘ဘ’’ ခြောက်လုံး လက်ကိုင်သုံးနိုင်သူများဖြစ်ရန်လိုပါ သည်။
ဘ ခြောက်လုံးဆိုသည်မှာ ‘‘ဘယ်သူ၊ ဘယ်မှာ၊ ဘယ်အချိန်၊ ဘာဖြစ်၊ ဘယ်လို၊ ဘာကြောင့်’’ ဟူ၍မေးခွန်းခြောက်မျိုးကို အစုံ အလင်မသိရမချင်း ကြိုးပမ်းတတ်သူများလည်းဖြစ်ရန်လိုသည်။
သတင်းမီဒီယာသမားများ သည် ၁။
သတင်းကို အရယူပါ၊ သတင်းအားလုံးရပါစေ၊ သတင်းကိုသာ ရပါစေ ၂။
သတင်းမကူးပါနှင့်၊ သူတပါး ပုံနှိပ်ပြီးသော သတင်းကို ဆက်၍ မစုံစမ်းဘဲ မကူးနှင့် ၃။
တွေ့ဆုံမေးမြန်းရယူသော သတင်းကို တွေ့ဆုံမေးမြန်းခံရသူက သဘောတူခွင့်ပြုချက်မရလျှင် ပုံနှိပ်ခြင်း မပြုပါနှင့် ၄။
အခကြေးငွေရရှိသော ဝါဒဖြန့်ကြော်ငြာကို သတင်းအဖြစ် မရေး ပါနှင့် ဟူ၍ တိကျသည့်ဆောင်ပုဒ်များကိုလည်း လိုက်နာကြရန် လိုသည်။
နိုင်ငံရေးနှင့် မီဒီယာသမားတို့အခန်းကဏ္ဍ ၁၉ ရာစုအတွင်းလောက်တွင် သတင်းစာနှင့် မဂ္ဂဇင်းများ၏ အခန်းကဏ္ဍသည် လူမှုရေးနှင့် နိုင်ငံရေးတွင် အတော်လေးဝင်ဆန့် လွှမ်းမိုးလာကြောင်းတွေ့ရသည်။
နိုင်ငံတော်ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး အတွက် သတင်းသမားတို့က မိမိတို့တာဝန်တစ်ရပ်အနေဖြင့် သတ်မှတ်လုပ်ဆောင်လာမှုများကိုလည်း တွေ့လာရသည်။
ဝီလျှံ ရန်းဒေါ့ဖ် ဟတ်စ်နှင့် ဂျိုးဆက် ပူလစ်ဇာတို့သည် သတင်းကို လူတိုင်းစိတ်ဝင်စားစွာဖြင့် စောင့်ဖတ်နိုင်ရန် စွမ်းဆောင်ပေးနိုင်ခဲ့ ကြသူများဖြစ်လာသည်။
လူမှုရေးလောကတွင် မကောင်းမှုမှန်သမျှ၊ နိုင်ငံရေးလောကတွင် မဟုတ်တာလုပ်မှုမှန်သမျှကို အပြောရဲရဲ အတွေးရဲရဲဖြင့် ထောက်ပြဝေဖန်ဖော်ပြလာကြသည်။
ထိုစဉ်က နာမည်ကျော် McClure's Magazine နှင့် Everybody's Magazine တို့သည် မဟုတ်မမှန် မတရားမှုမှန်သမျှကို ဖော်ထုတ်ရေးသားရာ တွင် နာမည်ကြီးသည့် မဂ္ဂဇင်းများဖြစ်လာသည်။
သတင်းစာနှင့် မဂ္ဂဇင်းအယ်ဒီတာများသည် ထိုအချိန်က အတော်လေးဩဇာငြောင်းသူများဖြစ်ကြသည်။
သူတို့အယ်ဒီတာ အာဘော်ခေါင်းကြီးပိုင်းများသည် သတင်းဆောင်းပါးများထက်ပင် အရေးပါပြီး စောင့်ဖတ်ခြင်းခံကြရသည်အထိ ဩဇာကြီးခဲ့သည်။
အထူးသဖြင့် ထိုစဉ်က နိုင်ငံရေးအရှုပ်တော်ပုံများကို ထင်ရှားအောင် ထုတ်ဖော်ရာတွင် အယ်ဒီတာခေါင်းကြီးများ၏အစွမ်းသည် ဆတ် ဆတ်ခါလောက်အောင်ဖြစ်ကုန်ကြရသည်။
ဂျာနယ်လစ်များကလည်း မိမိတို့ကိုယ်မိမိတို့ မကောင်း သူပယ်၊ ကောင်းသူကယ်မည့်သူများအဖြစ်သဘောထားကြပြီး၊ အထုပ်ဖွကာ အပုပ်ချသည့်နေရာတွင် နာမည်ကျော်သူများဖြစ်ကြ သည်။
သူတို့ကြောင့် တိုင်းပြည်အတွင်း ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ ထင်ရှားစွာ လုပ်ဆောင်ကြရသည့် သာဓကများစွာရှိခဲ့သည်။
ဂျာနယ်လစ်တို့သည် ပြည်သူတွေအတွက် အလုပ်အကျွေးပြု ကြမည့် ပြည်သူ့ဘက်တော်သား သတင်းစောင့်ကြည့်သူများ (watchdogs) အဖြစ် မိမိတို့ကိုယ်မိမိတို့ ခံယူထားကြသည်။
၁၉၆ဝ ခန့်က ရုပ်မြင်သံကြားများတွင် အစိုးရက ထိန်းချုပ်နေသည့်ကြားမှ ဗီယက်နမ်စစ် (၁၉၅၉-၁၉၇၅) ၏ ရက်စက်ယုတ်မာမှုများကို ဖွင့်ချဖော်ထုတ်ပြကြသည်။
ပြည်သူက အထင်နှင့်အမြင်တခြားစီ ဖြစ်ကုန်သဖြင့် စစ်ဆန့်ကျင်ရေးလှုပ်ရှားမှုများ နိုင်ငံနှင့်အဝှမ်းတွင် ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ရပြီး အစိုးရလည်း သိက္ခာအကြီးအကျယ်ကျခဲ့ရ သည်။
၁၉၇၂ နှင့် ၁၉၇၃ တွင် ဝါရှင်တန်ပို့စ်သတင်းစာကြီးကဦး ဆောင်ပြီး စုံစမ်းမှုတစ်ခုကိုပြုလုပ်ခဲ့သည်။
သမ္မတရစ်ချတ် နစ်ဆင် လက်ထက်တွင် ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ၏ရုံခန်းကို ဖောက်ထွင်းဝင် ရောက်သွားမှုတစ်ခုဖြစ်ခဲ့သည်။
ဝါးတာဂိတ်အဆောက်အအုံ အတွင်းရှိ ထိုရုံးခန်းကို ဖောက်ထွင်းဝင်ရောက်ခံရသဖြင့် ဝါးတား ဂိတ်အရှုပ်တော်ပုံဟု လူသိများသွားရသည်။
ဖောက်ထွင်းဝင်ရောက်သူများကိုမိပြီး ဆီးနိတ်လွှတ်တော်က ကြားနာစစ်ဆေးကာ အထက်လွှတ်တော်သို့လွှဲပြောင်းပေးလိုက်ရ သည့်ထိုအမှုတွင် သမ္မတ ရစ်ချတ်နစ်ဆင်ကိုယ်တိုင်ပါဝင်ပတ်သက် နေကြောင်း ထူးဆန်းစွာတွေ့လိုက်ရသည်။
အမေရိကန်ပြည်သူ တိုင်း စိတ်ဝင်စားဖွယ်အရေးအခင်းကြီးဖြစ်သွားပြီး ထိုကိစ္စကြောင့် သမ္မတလည်းနုတ်ထွက်သွားရသည်အထိ သတင်းဂျာနယ်လစ်တို့ စွမ်းဆောင်နိုင်ခဲ့ကြောင်းတွေ့ရသည်။
သမ္မတနစ်ဆင်နှင့်ဆက်စပ်ပြီး စီအိုင်အေနှင့် အက်ဖ်ဘီအိုင်တို့ကပါ အမေရိကန်ပြည်သူတို့အပေါ် တွင် အမြဲမပြတ် မလွတ်လပ်စေရန်နှင့်၊ ပုဂ္ဂလိကလွတ်လပ်ခွင့်များ ပါမကျန် ထောက်လှမ်းနေမှုများကို သတင်းသမားများက ဖော်ထုတ်ရေးသားနိုင်ခဲ့ကြသည်။
ဝါးတားဂိတ်အရှုပ်တော်ပုံနှင့်ပတ်သက်ပြီး စတင်ဖော်ထုတ် သူမှာ ပက် ဘူခါနန်ဖြစ်သည်။
သူက အယ်ဒီတာ့အာဘော် ခေါင်း ကြီးပိုင်းမှ ‘‘အမေရိကန် ကွန်ဆာဗေးတစ်’’ ဆိုသည့်ခေါင်းကြီးဖြင့် ဆောင်းပါးတစ်ပုဒ်ရေးလိုက်သည်။
သူရေးလိုက်မှ သမ္မတတစ် ယောက် ကုန်းကောက်စရာမရှိလောက်အောင် ဖြစ်သွားရသည်။
နောက်ပိုင်းတွင် ရစ်ချတ် နစ်ဆင်က ထိုခေါင်းကြီးပိုင်းနှင့်ပတ်သက် ပြီး ‘‘ကျုပ်ကတော့ ဒါးတစ်ချောင်းပေးလိုက်တာပဲ။
သူတို့က အဲဒီ ဒါးနဲ့ ကျုပ်ကိုပြန်ထိုးတာ’’ ဟု ဝေဖန်မှတ်ချက်ချခဲ့သည်။
နစ်ဆင်၏ ဒုသမ္မတ စပီရို အက်နယူးက မီဒီယာကို စကား လုံးများဖြင့် ပက်ပက်စက်စက် ပြန်လည်ဝေဖန်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။
အိမ်ဖြူတော်အကြောင်း မကောင်းရေးသည့် ဝီလျှံ ဆပ်ဖိုင်းယားနှင့် ဘူခါနန်တို့ကို အီလစ်တွေ၊ လစ်ဘရယ်တွေဟု ပြန်ဝေဖန်ခဲ့သည်။
သို့သော် မီဒီယာသမားတွေကလည်း ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲနှင့်ပတ်သက် ပြီး အကြီးအကျယ်ပြန်လည်တိုက်ခိုက်ခဲ့သဖြင့် သမ္မတဂျွန်ဆင် တစ်ယောက် နောက်တစ်ကြိမ်ပြန်ပြီး ရွေးကောက်မခံရသည်အထိ ဒုက္ခရောက်ခဲ့ရသည်။
စာနယ်ဇင်းသမိုင်းစာတန်းများ (ပထမတွဲ+ဒုတိယတွဲ) စာပေဗိမာန်ပြည်သူ့လက်စွဲစာစဉ်၊ ပထမနှိပ်ခြင်း၊ ၁၉၇၈ ၂။
Deliberating in a Democracy, Free and Independent Press, Constitutional Rights Foundation Chicago ၃။
Reporting and Writing News: A Basic Handbook, by Peter Eng and Jeff Hodson ၄။
The Newspaper: Its Place in a Democracy, by Duane Bradley ၅။
http://en.wikipedia.org ၆။
Encyclopædia Britannica ၇။
Encyclopædia Encarta Category:သတင်းအချက်အလက် နည်းပညာ။
ရွှေစည်းခုံဘုရားကျောက်စာ သည် ပုဂံခေတ် အေဒီ၁၁၀၂ ခန့်က ကျန်စစ်သား မွန်ဘာသာဖြင့် ရေးထိုးထားသော ရွှေစည်းခုံဘုရား ကျောက်စာ ဖြစ်သည်။
များစွာသော သူခပ်သိမ်းတို့သည် သားတကွဲ ၊မယားတကွဲ ၊ မိတကွဲ ၊ ဖတကွဲ ဖြစ်ကြရကုန်၏။
ထိုသူတို့၏ မျက်ရည်ကို ငါသုတ်ပါအံ့၊ ငါ၏ ယာလက်ဖြင့် ဆန်စပါးရိက္ခာကိုပေးအံ့၊ ငါ၏ဝဲလက်ဖြင့် ဝတ်စားတန်ဆာကို ပေးအံ့။
အမိသည် သားငယ်အား ရင်ခွင်၌ နှစ်သိမ့်သကဲ့သို့ ငါသည်လည်း တိုင်းသူပြည်သားတို့ကို နှစ်သိမ့်ပါအံ့၊ အခြား ဘာသာ ပြန်ဆိုမှု့များ မူရင်း မွန်ဘာသာကိုပင် G.H.Luce က ဤသို့ အင်္ဂလိပ် ဘာသာ သို့ ပြန်ဆိုထားသည် ကိုလည်း တွေ့ရသည်။
1102-AD တွင် ရေးထိုးခဲ့သော ကျောက်စာ ကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာသို့ ပြန်ဆိုထားခြင်း။
“ His Majesty’s desire – quickly they shall be fulfilled.When raiding enemies come up to destroy Pagan , and all four castes of people living there are borne off captive downstream and go to other countries, by the strength lift and energy of the king ,swiftly shall they ascend upstream and take their solace in Pagan again. Of those torn from their dear ones, if those who were sick at heart , by a course of benefits , with water of compassion , with loving-kindness which is even as a hand , he shall wipe their tears , he shall wash away their snot .With his right hand rice and bread , with his left hand ornaments and apparel , he shall give to all his people. Like children resting in their mother’s bosom , so shall the king keep watch over them and help them ” ကဏ္ဍ:ပုဂံခေတ် ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း။
CTO ဟူသည့် ကလောင်ဖြင့် အင်္ဂလိပ်စာလေ့လာသူ ကျောင်းသားများအတွက် စာအုပ်များ ရေးသားပြုစုခဲ့သူ ဦးချစ်သိန်းဦးသည် အပတ်စဉ်ထုတ် မြန်မာတိုင်းမ်၏ အင်္ဂလိပ်ပိုင်းနှင့် နိုင်ငံတကာ သတင်းများအတွက် တာဝန်ယူရသူ အတိုင်ပင်ခံအယ်ဒီတာ ဖြစ်သည်။
ဦးချစ်သိန်းဦးကို မုံရွာမြို့တွင် အဖ ဦးတင်ဦး၊ အမိ ဒေါ်ကြည်တို့မှ ၁၉၃၈ ခုနှစ် ဧပြီလ ၃ဝ ရက်နေ့တွင် ဖွားမြင်ခဲ့ပြီး၊ ၁၉၅၅ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်မှ မြန်မာစာအဓိကဖြင့် ဥပစာတန်း အောင်မြင်ခဲ့သည်။
ထို့နောက် စိန်ဂျွန်းကျောင်း၊ ရန်ကုန်တက်ကသိုလ်တို့တွင် မြန်မာစာဆရာ၊ အင်္ဂလိပ်စာဆရာအဖြစ် အလုပ်လုပ်ခဲ့သည်။
၁၉၆ဝ ခုနှစ်တွင် Guardian သတင်းစာတွင် အယ်ဒီတာအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီး၊ ၁၉၈၈ ခုနှစ် အပြီးတွင် Working People's Daily သတင်းစာတွင် ဒုတိယ အယ်ဒီတာချုပ်အဖြစ် တာဝန်ယူခဲ့သည်။
ဘာသာပြန်ခြင်း အလုပ်ကို တစိုက်မတ်မတ် လုပ်ဆောင်လာခဲ့သည်။
မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းမှ သစ္စာဖောက် ပုဆိန်ရိုးများနှင့် ပြည်ပဓားရိုးကမ်းသူတို့ အရှုပ်တော်ပုံစာအုပ်ကို မြန်မာ၊ အင်္ဂလိပ် နှစ်ဘာသာဖြင့် ရေးသားထုတ်ဝေခဲ့သည့်အပေါ်တွင်လည်း အစိုးရက အထူးတလှယ် ချီးကျူးထားသည်။
၁၉၉၂ ခုနှစ်တွင် အငြိမ်းစားယူပြီးနောက် အင်္ဂလိပ်စာ ကျူရှင်ဆရာနှင့် ဘာသာပြန်လုပ်ငန်းများ လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။
၂ဝဝဝ ပြည့်နှစ်တွင် မြန်မာတိုင်းမ်၌ စတင်တာဝန်ထမ်းဆောင်သည်။
သတင်းထောက်များကို သတင်းစာသင်တန်း၊ အင်္ဂလိပ်စာသင်တန်းများကို ဦးစီးခဲ့သည်။
၂ဝဝ၈ ခုနှစ်တွင် မြန်မာတိုင်းမ်မှ ဖွင့်လှစ်သော ဘာသာပြန်သင်တန်းတွင် သင်ကြားခဲ့သည်။
၂၀၁၁ တွင် မြန်မာတိုင်းမ်ဂျာနယ်၏ အတိုင်ပင်ခံ အယ်ဒီတာ အဖြစ်တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသည့် ဦးချစ်သိန်းဦး အသက် ၇၈ နှစ်တွင် ကွယ်လွန်သွားသည်။
ကွယ်လွန်ချိန်တွင် သားသမီး ၈ ဦး ကျန်ရစ်ခဲ့သည်။
စွယ်စုံကျမ်းနှစ်ချုပ်(၂၀၁၁) ကိုးကား ကဏ္ဍ:မြန်မာ အမျိုးသား စာရေးဆရာများ ကဏ္ဍ:မြန်မာ ဂျာနယ်လစ်များ ကဏ္ဍ:မြန်မာ စာရေးဆရာများ။
ဥဇနာ (ပင်းယ) (၁၂၉၈ – ၁၃၅၆/၅၇) သည် ပင်းယမြို့နှင့် ပင်းယမင်းဆက်ကို စတင်တည်ထောင်သူ တစ်စီးရှင် သီဟသူအား ဆက်ခံကာ ၁၃၂၄ တွင် နန်းတက်လာသည့် ဘုရင်တစ်ပါး ဖြစ်သည်။
ဥဇနာမှာ ပုဂံမင်း ကျော်စွာနှင့် မိဖုရား မိစောဦးတို့မှ ဆင်းသက်သူဖြစ်သည်။
ကျော်စွာအား သီဟသူတို့ညီနောင် သုံးဦးနန်းချလုပ်ကြံပြီးနောက်တွင် ဥဇနာအားကွယ်ဝန်လွယ်ထားသည့် မိစောဦးကို သီဟသူသိမ်းပိုက် မိဖုရားမြောက်သဖြင့်သာ သီဟသူ နန်းကို ဆက်ခံရခြင်းဖြစ်သည်။
ဥဇနာ နှင့် ဥစ္စနာ ဥဇနာအမည်ကို မယ်တော် မိဖုရားကြီး ပေးထားဟန်တူသည်။
ဥစ္စနာအမည်ကို တစ်စီးရှင် သီဟသူ မင်းကြီး ကိုယ်တိုင် ပေးထားလေသည်။
ဥဇနာမင်းကြီးသည် နန်းတက်ပြီးမကြာသောနှစ်မှာပင် စကား ၇ ကျောင်းကို ဆောက်လုပ်၍ သာသနာတော်၌ ပူဇော်၏။
ထိုအကြောင်းကို "ဥစ္စနာထော မဟိမ္ပာလော၊ သာသနုဇ္ဇောတနတ္ထိကော၊ ဝိဟာရေ သတ္တ ကာရေသိ၊ ဗောဓိယာယေဝ ကာရဏာ။
ရေမြေကို အစိုးရသော သာသနာတော်၏ အကျိုးစီးပွားကို လိုလားသော ဥစ္စနာမင်းကြီးသည် စကား ၇ ကျောင်းတို့ကို ဗောဓိဉာဏ်အတွက်သာလျှင် အကြောင်းကြောင့် ပြုလုပ်လှူဒါန်းလေသည်။
" ဟူ၍ သက္ကရာဇ် ၇၀၂-ခုနှစ်၌ ရေးထိုးထားသော ပင်းယကျောက်စာမှ မင်းကြီးကိုယ်တိုင် ဥစ္စနထော ဟူ၍ ရေးထိုးခဲ့လေသည်။
နန်းတက်ဘွဲ့မှာ ၐြိတြိဘဝနာဒိတျပဝရဓမ္မရာဇာဓိရာဇာဒါနပတိနရသိင်္ဃဥဇ္ဇနာ ဖြစ်သည်။
ကြင်ဘက်များ မိဖုရားခေါင် အတုလမဟာဓမ္မဒေဝီတွင် - သားတော် မင်းဦး၊ စည်သူဘွဲ့ခံသည် ညီတော် မင်းထွေး၊ သီဟပတေ့ဘွဲ့ခံကာ ရမည်းသင်းကို စားသည် ကုသိုလ်ကောင်းမှုများ နန်းသက်ကာလအတွင်း ကောင်းမှုကုသိုလ်အမြောက်အမြားကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်။
ထင်ရှားသည့် ကုသိုလ်တော်မှာ ပင်းယ စကားခုနှစ်ကျောင်း ဖြစ်သည်။
နောက်ပိုင်းတွင် အမိတူအဖကွဲညီတော်ဖြစ်သည့် ပင်လယ်စား ကျော်စွာမှ ဆင်ဖြူငါးစီးရသည့် အကြောင်းကြားသော် "ငါ့ညီ ငါ့စည်းစိမ်ကို ယူပါတော့ ငါမူကား ငါ့ကောင်းမှု စကားခုနှစ်ကျောင်းကို လှူလိုသမျှ လှူ၍ နေတော့မည်" ဟုဆိုကာ ညီတော်အား နန်းအပ်လေသည်။
သို့ဖြင့် ဥဇနာမင်း နန်းတော်အနောက်တံခါးမှ ထွက်လျှင် ညီဖြစ်သူ ငါးစီးရှင်ကျော်စွာ ကအရှေ့တံခါးမှ ဝင်၍ မင်းပြုလေသည်။