kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
ထိုသို့ ခွင့်ပြုတော်မူချက်အရ စည်းဝေးတော်မူကြသော ရဟန်းတော်များ ဆိတ်ဆိတ် ထိုင်နေကြသည်ကို လူတို့ တွေ့မြင်ကြသဖြင့် “ဝက်အများကဲ့သို့ ထိုင်နေကြကုန်၏၊ စည်းဝေးသူတို့မည်သည် တရားစကားပြောသင့်သည် မဟုတ်လော”ဟု လူတို့ ကဲ့ရဲ့သည်ကို အကြောင်းပြု၍ ပညတ်တော်မူအပ်ပြီးသော သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ပါတိမောက်ပြရန် ခွင့်ပြုတော်မူသည်။
ထိုသို့လဆန်း လဆုတ် ၁၄-ရက် = စာတုဒ္ဒသီနေ့၊ ၁၅-ရက် = ပန္နရသီနေ့၊ ၈-ရက် အဋ္ဌမီနေ့တို့၌ ခွင့်ပြုတော်မူသောအခါ ထိုနေ့ အားလုံးတို့၌ပင် ဥပုသ်ပြုတော်မူကြသဖြင့်(ဝဇိရ၊၄၅၁) လဆန်း လဆုတ် တစ်ပက္ခတွင် စာတုဒ္ဒသီနေ့၌ ဖြစ်စေ၊ ပန္နရသီနေ့၌ဖြစ်စေ တစ်ကြိမ်သာ ဥပုသ်ပြုရန်လည်းကောင်း၊ ကိုယ့်ပရိသတ်နှင့်သာ ဥပုသ်မပြုဘဲ ကျောင်းတိုက် တစ်ခုလုံးရှိ သဘောတူ ရဟန်းအားလုံးစည်းဝေး၍ ဥပုသ်ပြုရန်လည်းကောင်း, သိမ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဥပုသ်အိမ်ကိုလည်းကောင်း ခွင့်ပြုတော်မူသည်။
ဝိ၊၃၊၁၃၉-၁၄၂။
သံ၊၁၊၁၉၂။
သံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၅၃။
ပါတိမောက်နှစ်မျိုး (ဥပေါသထာဂါရ-လည်းကြည့်။
) ဥပုသ်ကံပြုခြင်း-ပါတိမောက်ရွတ်ဆို-ရွတ်ပြခြင်းသည် ဩဝါဒပါတိမောက်ကို ရွတ်ပြခြင်း၊ အာဏာပါတိမောက်ကို ရွတ်ပြခြင်း ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်၊ သက်တော်ရှည် မြတ်စွာဘုရားတို့သည် ယပ်ကိုကိုင်၍ ထိုင်တော်မူလျက် “သဗ္ဗပါပဿ အကရဏံ... စသော ဩဝါဒပါတိမောက် သုံးဂါထာကို ကိုယ်တော်တိုင် ရွတ်ပြတော်မူသည်၊ (ဒီ၊၂၊၄၂။
) (ဒီ၊ဋီ၊၂၊၁၂-၌ ဥပေါသထန္တိ အာဏာပါတိမောက္ခံ-ဟု ဖွင့်ခြင်းသည် ပါဠိတော်နှင့် မညီပေ။
) သက်တန်းတိုသော ဂေါတမဘုရားရှင်လက်ထက်၌မူ ပဌမဗောဓိ = ဝါတော်နှစ်ဆယ် အတွင်း၌သာ ဘုရားရှင် ကိုယ်တော်တိုင် ဩဝါဒပါတိမောက် ရွတ်ပြတော်မူ၍ ထိုမှနောက်၌ ပရိသတ် မစင်ကြယ်သောကြောင့် ရဟန်းတော်များအား အာဏာပါတိမောက်ပြရန် ခွင့်ပြုတော်မူသည်။
(ဥပေါသထသုတ္တ (၈) လည်းကြည့်။
) ဥပုသ်အမျိုးမျိုး ထိုအာဏာပါတိမောက်ရွတ်ပြခြင်း ဟူသော ဥပုသ်ကံပြုခြင်းသည် ကံပြုသူတို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် “သံဃဥပုသ်၊ ဂဏဥပုသ်၊ ပုဂ္ဂလဥပုသ်”ဟု သုံးပါးရှိသည်။
ဥပုသ်အမျိုးအစား အစွမ်းအားဖြင့် "သုတ္တုဒ္ဒေသဥပုသ်၊ ပါရိသုဒ္ဓိဥပုသ်၊ အဓိဋ္ဌာန်ဥပုသ်” ဟု သုံးပါးရှိသည်၊ နေ့အစွမ်းအားဖြင့် “စာတုဒ္ဒသီဥပုသ်၊ ပန္နရသီဥပုသ်၊ သာမဂ္ဂီဥပုသ်”ဟု သုံးပါးရှိသည်။
(ဥပုသ်ကံ ပြုပုံနှင့်တကွ အကျယ်ကို ဝိ၊သင်္ဂဟ၊၁၉၉-၂၀၁-၌ ရှု။
) ဤဥပေါသထသဒ္ဒါသည် ပါရိသုဒ္ဓိဥပုသ်၊ အဓိဋ္ဌာန်ဥပုသ်တို့၌ ဖြစ်သော်လည်း ထိုဥပုသ်တို့ကို ပါတိမောက်ရွတ်ပြခြင်းဟူသော အနက်၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့် သီးခြားမဆိုပေ။
ဝိနယာလင်္ကာရ၊ဋီ၊၁၊၃၇၈။
ဥပုသ်ကံပြုရာဖြစ်သော ဥပုသ်နေ့တို့သည် တစ်လတွင် ၁၄-ရက် = စာတုဒ္ဒသီဥပုသ်နေ့၊ ၁၅-ရက် = ပန္နရသီဥပုသ်နေ့ဟူသော နေ့ နှစ်ပါး၊ သံဃာကွဲပြားရာမှ ပြန်လည်၍ ညီညွတ်ရာဖြစ်သောနေ့ = သာမဂ္ဂီနေ့ ဟု သုံးမျိုးရှိရာတွင် အာဂန္တုကရဟန်းများနှင့် အာဝါသိက ရဟန်းတို့ စာတုဒ္ဒသီဥပုသ်နေ့, ပန္နရသီဥပုသ်နေ့နှင့် ပတ်သက်၍ အယူအဆ မတူရာ၌ “အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ ရာဇူနံ အနုဝတ္တိတုံ”ဟု ရှင်ဘုရင်အစိုးရသူမင်းတို့သို့ အစဉ်လိုက်ရန် ခွင့်ပြုတော်မူချက်သည်ကား ထိုနှစ်နေ့ အယူအဆကွဲပြားရာ၌သာ လောကလူသားတို့ သတ်မှတ်ထားသော နေ့ရက်သို့ လိုက်ရမည်ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။
၁၃-ရက်နေ့၌ လည်းကောင်း၊ အထွက်တစ်ရက်နေ့၌လည်းကောင်း ဥပုသ်ကံ မပြုကောင်း။
(ဝိ၊၃၊၁၉၃။
) လူတို့ ဥပုသ်သီလစောင့်သုံးရာနေ့ (ခ) လူတို့ ဥပုသ်သီလစောင့်သုံးရာနေ့တို့သည် ပကတိစာရိတ္တဥပုသ်နေ့၊ ပါဋိဟာရိယဥပုသ်နေ့ ဟု နှစ်မျိုးရှိသည်။
လဆန်းပက္ခ လဆုတ်ပက္ခတို့တွင် ၈-ရက် = အဋ္ဌမီ ဥပုသ်နေ့၊ ၁၄-ရက် = စာတုဒ္ဒသီဥပုသ်နေ့၊ ၁၅-ရက် = ပန္နရသီဥပုသ်နေ့တို့သည်ကား ပကတိစာရိတ္တ ဥပုသ်နေ့များဖြစ်သည်။
(သံ၊၁၊၂၁၀။
အံ၊၁၊၁၄၂။
) ထိုနေ့တို့၏ အကြို အပိုဖြစ်သော ၇-ရက်, ၉-ရက်၊ ၁၃-ရက်, ၁-ရက်-နေ့တို့ သည်ကား ပါဋိဟာရိယဥပုသ်နေ့များဖြစ်သည်။
ဝါမကပ်မီဖြစ်သော နယုံလပြည့်ကျော် (၁) ရက်မှ ဝါဆိုလပြည့်အထိ တစ်လ၊ ဝါတွင်း သုံးလ၊ ဝါကျွတ်ကာလဖြစ်သော သီတင်းကျွတ် လပြည့်ကျော်(၁) ရက်မှ တန်ဆောင်မုန်းလပြည့် အထိ တစ်လ၊ ပေါင်း ငါးလသည် ပါဋိဟာရိယဥပုသ်စောင့်သုံးရာကာလဖြစ်သည်။
အပရေ ဆရာတို့ကား နယုန်လပြည့်ကျော်(၁) ရက်မှ ဝါဆို လပြည့်အထိ တစ်လ၊ သီတင်းကျွတ်လပြည့် ကျော်(၁) ရက်မှ တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်အထိ တစ်လ၊ တပို့တွဲလပြည့်ကျော် တစ်ရက်မှ တပေါင်းလပြည့်အထိ တစ်လ-ပေါင်းသုံးလကို ပါဋိဟာရိယဥပုသ် စောင့်သုံးရာကာလဟု ယူကြသည်။
ကောင်းမှုလိုလားသူများသည် ထိုနေ့ အားလုံးကို ဥပုသ်နေ့ ဟု ဆိုသင့်ပေသည်။
သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၀၈။
သီတင်းကျွတ်လပြည့် ပဝါရဏာနေ့နှင့် တန်ဆောင်မုန်းလပြည့် ပဝါရဏာ နေ့တို့အတွင်း လဝက်ကို ပါဋိဟာရိယဥပုသ် နေ့ဟု ခေါ်သည်။
သံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၈၁။
အဋ္ဌင်္ဂသီလကို ဥပုသ် “အလုံးစုံသောနေ့တို့၌ လူတို့စောင့်ထိန်းအပ်သော အဋ္ဌင်္ဂသီလကို ဥပုသ်ဟုခေါ်၏” ဟု ဋီကာတို့၌ လာသောကြောင့် အဋ္ဌင်္ဂဥပုသ် သီလကို မည်သည့်နေ့ရက်ဟု မသတ်မှတ်ဘဲ နှစ်သက်ရာနေ့၌ စောင့်ထိန်းနိုင်ကြောင်း သိရလေသည်။
ဒီ၊ဋီ၊၂၊၁၉၃။
မ၊ဋီ၊၃၊၃၅၅။
အင်္ဂုတ္တိုရ်အဋ္ဌကထာ၌-ဥပုသ်နေ့တို့သည် တစ်လတွင် ၅-ရက် = ပဉ္စမီဥပုသ်၊ ၈-ရက် = အဋ္ဌမီဥပုသ်၊ ၁၄-ရက် = စာတုဒ္ဒသီဥပုသ်၊ ၁၅-ရက် = ပန္နရသီဥပုသ်ဟု (၈) ရက်ရှိကြောင်း၊ ထိုရက်တို့၏ အကြို+အပိုနေ့များဖြစ်ကြသော ၃-ရက်, ၆-ရက်၊ ၇-ရက်, ၉-ရက်၊ ၁၃-ရက်, ၁-ရက်ဟု ပဋိဇာဂရဥပုသ်စောင့်သုံးရာ နေ့ရက် (၆) ရက်ရှိကြောင်း၊ ဝါတွင်းသုံးလဖြစ်စေ၊ မတတ်နိုင်လျှင် သီတင်းကျွတ်လပြည့် ကျော်(၁) ရက်မှ တန်ဆောင်မုံးလပြည့်အထိ တစ်လဖြစ်စေ၊ ထိုမျှပင်မတတ်နိုင်လျှင် သီတင်း ကျွတ်လပြည့်ကျော်(၁) ရက်မှ သီတင်းကျွတ် လကွယ်အထိ လဝက်ဖြစ်စေ ပါဋိဟာရိယပက္ခ ဥပုသ် စောင့်သုံးနိုင်သည်။
အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၂၂-၁၂၄။
နတ်မင်းကြီးများ မှတ်တမ်းပြုသောနေ့ အဋ္ဌမီဥပုသ်နေ့တွင် နတ်မင်းကြီး လေးပါး၏ အစေအပါးအမတ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ စာတုဒ္ဒသီဥပုသ်နေ့တွင် နတ်မင်းကြီး လေးပါး၏ သားတော်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ပန္နရသီဥပုသ်နေ့တွင် နတ်မင်းကြီး လေးပါးတို့သည်လည်းကောင်း လူ့ပြည်သို့ လှည်လည်ကာ အဋ္ဌင်္ဂဥပုသ်သီလစောင့်ထိန်းသူ၊ မိဘလုပ်ကျွေးသူ စသော ကုသိုလ်ကောင်းမှု ပြုသူတို့ကို ရွှေပြား၌ရေးမှတ်၍ သုဓမ္မာနတ်သဘင် အစည်းအဝေး၌ ပြောကြားကြသည်။
(အကျယ်ကို-အံ၊၁၊၁၄၁-၁၄၃-၌ ရှု။
) အဋ္ဌင်္ဂနှင့် နဝင်္ဂုပေါသထသီလ ထိုဥပုသ်နေ့တို့၌ လူတို့စောင့်ထိန်းအပ်သော အဋ္ဌင်္ဂဥပေါသထသီလဟူသည်ကား ပါဏာပါတာ ဝေရမဏိသိက္ခာပဒံ သမာဒိယာမိ-အစ ဥစ္စာသယနမဟာသယနာ ဝေရမဏိသိက္ခာပဒံ သမာဒိယာမိ-အဆုံးရှိသော ရှစ်ပါးသီလပင်ဖြစ်သည်၊ ထိုအဋ္ဌင်္ဂသီလ၏ အကျိုးတရားတို့ကို သံခိတ္တူပေါသထသုတ် စသောသုတ်ငါးခုတို့၌ လာရှိလေသည်။
အံ၊၃၊၇၉-၉၀။
နဝင်္ဂုပေါသထသုတ်၌မူ ဝေနေယျဇ္ဈာ သယအစွမ်းဖြင့် ထိုရှစ်ပါးသီလ၏အဆုံး၌ မေတ္တာဘာဝနာကိုထည့်သွင်း၍ "အရပ်ဆယ် မျက်နှာတို့၌ မေတ္တာစိတ်ဖြန့်၍နေခြင်း”ဟူသော နဝမမြောက်အင်္ဂါတစ်ခုနှင့်တကွ ကိုးပါးသီလကို ဘုရားရှင် ဟောကြားထားပေသည်။
အံ၊၃၊၁၉၂။
ဥပုသ်အိမ်ဆိုသည်မှာ ရဟန်းသံဃာများ ဥပုသ်ပြုခြင်း (ပါတိမောက်ပြခြင်း) ကို ပြုလုပ်ရန်အတွက် သံဃာက သီးခြား သတ်မှတ်ထားသော နေရာဖြစ်သည်။
ရှေးယခင်က ရဟန်းတို့သည် ပရိဝုဏ်အလိုက် ပါတိမောက်ပြရာအရပ်ကို တိတိကျကျ မချိန်းချက်ဘဲ ပြုလုပ်လေ့ရှိရာ၊ ဧည့်သည်ရဟန်းများ မည်သည့်အရပ်၌ ဥပုသ်ပြုရမည်ကို မသိဖြစ်ခဲ့သောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားရှင်က ဥပုသ်အိမ် သမုတ်၍ ဥပုသ်ပြုရန် ခွင့်ပြုတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ ဥပေါသထာဂါရံ သမ္မန္နိတွာ ဥပေါသထံ ကာတုံ။
ဝိ၊၃၊၁၄၅။
ဥပုသ်အိမ်အဖြစ် သမုတ်နိုင်သော နေရာများ သံဃာအလိုရှိပါက အောက်ပါ နေရာများကို ဥပုသ်အိမ်အဖြစ် သမုတ်နိုင်သည်- နှစ်ဖက်စောင်းမိုးကျောင်း တစ်ဖက်စောင်းမိုးကျောင်း ပြာသာဒ် ပြာသာဒ်ဦးပြည်း လိုဏ်ဂူ ဥပုသ်အိမ် သမုတ်နည်း ဥပုသ်အိမ်ကို သမုတ်လိုလျှင် ကျွမ်းကျင်လိမ္မာ၍ စွမ်းရည်ရှိသော ရဟန်းတစ်ပါးသည် သံဃာ့အစည်းအဝေး၌ အောက်ပါအတိုင်း နှစ်ကြိမ် (ဉတ်နှင့် ကမ္မဝါစာ) သိစေရပါမည်- ၁။
သိစေခြင်း (ဉတ်): "အသျှင်ဘုရားတို့ သံဃာသည် အကျွန်ုပ်၏ (စကားကို) နာတော်မူလော့၊ အကယ်၍ သံဃာအား လျောက်ပတ်သော အခါရှိသော ကံသည် ဖြစ်ငြားအံ့၊ သံဃာသည် ဤမည်သော ကျောင်း (သို့မဟုတ် အခြားနေရာ) ကို ဥပုသ်အိမ်ဟု သမုတ်ရာ၏။
အဆို (ကမ္မဝါစာ): "အသျှင်ဘုရားတို့ သံဃာသည် အကျွန်ုပ်၏ (စကားကို) နာတော်မူလော့၊ သံဃာသည် ဤမည်သော ကျောင်းကို ဥပုသ်အိမ်ဟု သမုတ်၏၊ ဤမည်သော ကျောင်းကို ဥပုသ်အိမ်ဟု သမုတ်ခြင်းကို အကြင်အသျှင်အား နှစ်သက်ခြင်း ရှိ၏၊ ထိုအသျှင်သည် ဆိတ်ဆိတ်နေရာ၏၊ အကြင် အသျှင်အား နှစ်သက်ခြင်း မရှိ၊ ထိုအသျှင်သည် ပြောဆိုရာ၏။
" ဤသို့ နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် ဆိုပြီးနောက် သံဃာက ဆိတ်ဆိတ်နေခြင်းဖြင့် သဘောတူကြောင်း သိမှတ်ရမည် ဖြစ်ပါသည်။
ဥပုသ်အိမ်ဆိုင်ရာ စည်းကမ်းများ တစ်ကျောင်းတည်း၌ ဥပုသ်အိမ် နှစ်အိမ် မသမုတ်အပ်: သမုတ်လျှင် ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏။
တစ်ကျောင်းတည်း (သို့မဟုတ် သိမ်တူနေရာတစ်ခုအတွင်း) ဥပုသ်အိမ်တစ်ခုသာ သမုတ်ခွင့်ရှိသည်။
ဥပုသ်အိမ်ကို နုတ်ပယ်ခြင်း: လိုအပ်ပါက သမုတ်ထားသော ဥပုသ်အိမ်ကို သံဃာ့သဘောတူညီချက်ဖြင့် နုတ်ပယ်နိုင်ပါသည်။
နုတ်ပယ်လိုလျှင်လည်း ကျွမ်းကျင်လိမ္မာသော ရဟန်းက သံဃာ့အစည်းအဝေး၌ ဉတ်နှင့် ကမ္မဝါစာဖြင့် အထက်ပါအတိုင်းပင် နုတ်ပယ်ကြောင်း ကြေညာရပါမည်။
ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာ၌-သိမ်နုတ်သောအခါ ဥပုသ်အိမ်ကို နုတ်ပြီးမှ သိမ်ကိုနုတ်ခြင်းကို ဧကဆရာတို့ အလိုရှိကြောင်း၊ အဗဒ္ဓသိမ်၌လည်း ဥပေါသထာဂါရသမုတ်မှု ပြီးစီး ရရှိနိုင်သောကြောင့် ထိုဧကေဝါဒမသင့်ဟု ဆရာတို့ဆိုကြောင်း ပြဆိုထားသည်။
ဝဇိရ၊၄၅၆။
ထိုဥပုသ်အိမ်သည် နေထိုင်ခြင်းအကျိုးငှါ ပြုလုပ်ထားသော ဝါသာဂါရ ကျောင်းမဟုတ်ချေ။
ဝိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၅၉။
ဥပုသ်အိမ်ဦး ဥပစာ (ဥပစာသိမ်) ဥပုသ်အိမ်သည် သေးငယ်ပြီး ရဟန်းများစွာ စုဝေးသောအခါ ဥပုသ်အိမ်အတွင်း မဆံ့နိုင်ဘဲ မသမုတ်အပ်သော မြေ၌ နေလျက် ပါတိမောက် နာယူရမှုများ ရှိလာခဲ့ပါသည်။
သို့ရာတွင် သမုတ်အပ်သော မြေ၌ဖြစ်စေ၊ မသမုတ်အပ်သော မြေ၌ဖြစ်စေ နေသော ရဟန်းတို့သည် ပါတိမောက်ကို ကြားနာလျှင် ဥပုသ်ပြုသည်မည်ကြောင်း မြတ်စွာဘုရားက မိန့်ကြားတော်မူခဲ့ပါသည်။
သို့သော် များစွာသော ရဟန်းများအတွက် အဆင်ပြေစေရန် သံဃာသည် အလိုရှိသလောက် ကြီးသော ဥပုသ်အိမ်ဦး ဥပစာ(ဥပစာရသိမ်) ကိုလည်း သမုတ်ခွင့် ပြုတော်မူခဲ့ပါသည်။
ဥပုသ်အိမ်ဦး ဥပစာ သမုတ်ရာ၌လည်း ရှေးဦးစွာ နိမိတ် (နယ်နိမိတ်) များကို ကြားရမည်ဖြစ်ပြီး၊ နိမိတ်ကြားပြီးမှ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာသော ရဟန်းက သံဃာ့အစည်းအဝေး၌ ဉတ်နှင့် ကမ္မဝါစာဖြင့် သမုတ်ရမည် ဖြစ်ပါသည်။
ဤဥပစာအတွင်း ပါဝင်သော နေရာသည်လည်း ဥပုသ်ပြုရန်အတွက် အကျုံးဝင်ပါသည်။
ဝိ၊၃၊၁၄၅-၁၄၇။
ဝိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၃၀။
ဥပုသ်ပြုခြင်းဆိုင်ရာ အခြားညွှန်ကြားချက်များ ဥပုသ်နေ့၌ မထေရ်ကြီး (ဝါကြီးသော) ရဟန်းတို့သည် ရှေးဦးစွာ စည်းဝေးရန် ခွင့်ပြုတော်မူသည်။
သိမ်တူသော ကျောင်းတိုက်များတွင် "ငါတို့ကျောင်း၌ ဥပုသ်ပြုမည်" ဟု ငြင်းခုံခြင်း မပြုရ။
သိမ်တူ ကျောင်းတိုက်များ၌ ရဟန်းအားလုံး တစ်ပေါင်းတည်း စည်းဝေး၍ ဥပုသ်ပြုရမည် သို့မဟုတ် မထေရ်ကြီးနေသည့် ကျောင်း၌ စည်းဝေး၍ ဥပုသ်ပြုရမည်။
ဝဂ်ဖြစ်သော (အစုကွဲသော) သံဃာသည် ဥပုသ်မပြုအပ်။
ပြုလျှင် ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏။
(ဥပုသ်ပြုရာ၌ သံဃာ ညီညွတ်ရန် အလွန်အရေးကြီးသည်ကို ပြဆိုသည်) အချုပ်အားဖြင့် ဥပုသ်အိမ်ဟူသည်မှာ ရဟန်းသံဃာများ ဥပုသ်ကံဆောင်ရာ၌ ညီညွတ်စွာ စည်းဝေးနိုင်ရန်နှင့် စနစ်တကျ ဆောင်ရွက်နိုင်ရန်အတွက် သံဃာ့သဘောတူညီချက်ဖြင့် သတ်မှတ်ထားသော သီးခြားနေရာဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြထားပါသည်။
အဆုံးအမကိုခံယူခြင်း-ဖြင့်-ကြောင့်-ခွင့်ပြုအပ်သော ရဟန်း အဖြစ်၊ ဩဝါဒပဋိဂ္ဂဟဏရဟန်းအဖြစ်။
အရှင်မဟာကဿပ ရဟန်းပြုပုံ (မြတ်စွာဘုရားသည် ပဌမဝါ ကျွတ်ပြီးနောက် ရာဇဂြိုဟ်ပြည် ဝေဠုဝန်ကျောင်းတော်၌ သီတင်းသုံးတော်မူနေစဉ် ဘုရားရှင်အား ရည်ညွှန်း၍ ရဟန်းပြုခဲ့ကြသော ပိပ္ပလိ လုလင် (အရှင်မဟာကဿပ)နှင့် ဘဒ္ဒကာပိလာနီ အမျိုးသ္မီးတို့ကို သင်္ဂြိုဟ်ချီးမြှောက်မှု ပြုရန် ကိုယ်တော်တစ်ပါးတည်းသာ သုံးဂါဝုတ်ခရီး ကြွတော်မူ၍ ရာဇဂြိုဟ်နှင့် နာဠန္ဒမြို့အကြား ဗဟုပုတ္တက ပညောင်ပင်ရင်း၌ ဘုရားရှင်တို့၏ အသရေကို ထင်စွာပြလျက် ထက်ဝယ်ဖွဲ့ခွေ ထိုင်နေတော်မူသည်၊ ထိုအခါ အရှင်မဟာကဿပသည် ဘုရားရှင်ကို ဖူးမြင်ရာ အရပ်မှစ၍ သုံးကြိမ်ရိုသေစွာ ရှိခိုးလျက် “မြတ်စွာဘုရား, ဘုန်းတော်ကြီးတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကား အကျွန်ုပ်၏ ဆရာဖြစ်ပါပေ၏၊ အကျွန်ုပ်ကား တပည့်ဖြစ်ပါ၏” ဟုသုံးကြိမ် လျှောက်ထား၍ တပည့်အဖြစ် ခံယူလေသည်၊ ဘုရားရှင်က တရားစကားဟောကြားလျက် "ချစ်သားကဿပ, ထိုင်လော့၊ သင့်အား အမွေပေးအံ့”ဟု မိန့်တော်မူပြီးလျှင်- ဩဝါဒသုံးပါး (၁) ကဿပ ထို့ကြောင့် ဤသာသနာတော်၌ သင်သည် သီတင်းကြီး သီတင်းငယ် သီတင်းလတ် ပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ ထက်စွာသော ဟိရီ, ဩတ္တပ္ပတရားကို ရှေးရှု ထင်သည်ဖြစ်လတ္တံ့ဟု ဤသို့ကျင့်ရမည်။
(၂) ကဿပ ထို့ကြောင့် ဤသာသနာတော်၌ သင်သည် ကုသိုလ်နှင့်စပ်သော တရားအားလုံးကို နာအံ့၊ ထိုတရားအား လုံးကို အရိုအသေပြုကာ နှလုံးသွင်း၍ အလုံးစုံသော စိတ်ဖြင့် ကောင်းစွာဆောင်၍ နားစိုက်လျက် တရားကို နာအံ့ ဟု ဤသို့ ကျင့်ရမည်။
(၃) ကဿပ ထို့ကြောင့် ဤ သာသနာတော်၌ သင်သည် သုခနှင့်တကွ ဖြစ်သော ကာယဂတာသတိသည် ငါ့အား မစွန့်လတ္တံ့ဟု ဤသို့ကျင့်ရမည်- ဟူသော အဆုံးအမ ဩဝါဒသုံးပါးကို ပေးတော်မူသည်၊ အရှင်မဟာကဿပသည်လည်း ထိုဩဝါဒသုံးပါးကို ရိုသေစွာ ခံယူလေသည်၊ ဘုရားရှင်၏အဆုံးအမကို ရိုသေစွာ ခံယူခြင်းသည်ပင်လျှင် မထေရ်၏ ရှင်အဖြစ်, ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်း မည်၏။
ဤသို့အားဖြင့် ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကို “ဩဝါဒပဋိဂ္ဂဟဏူပသမ္ပဒါ” ဟု ခေါ်၍ ဤသာသနာတော်၌ အရှင်မဟာကဿပ မထေရ်တစ်ပါးသာ ဤနည်းဖြင့် ရဟန်းအဖြစ်ကို ရတော်မူသည်။
ဩဝါဒပေးရသော အကြောင်းရင်း ဩဝါဒသုံးပါးတို့တွင် ပဌမဩဝါဒကို အရှင်မဟာကဿပ မထေရ်သည် ဗြာဟ္မဏ ဇာတ်ရှိသူဖြစ်သောကြောင့် ဇာတိမာန်ကို ပယ်ရန် ဟောတော်မူသည်။
ဒုတိယ ဩဝါဒကို အရှင်မဟာကဿပမထေရ်သည် အကြားအမြင်များသူဖြစ်သောကြောင့် အကြားအမြင်များမှုကို အမှီပြု၍ဖြစ်တတ်သော မာန်ကို ပယ်ရန် ဟောတော်မူသည်၊ တတိယဩဝါဒကို အရှင်မဟာကဿပ မထေရ်သည် ဥပဓိနှင့်ပြည့်စုံတင့်တယ်သူ ဖြစ်သောကြောင့် ဥပဓိကိုအမှီပြုကာ ဖြစ်ပေါ်လာမည့် တဏှာကိုပယ်ရန် ဟောတော်မူသည်။
အကျယ်ကို-သံ၊၁၊၄၂၀။
သာရတ္ထ၊၂၊၅၄။
မဟာဗုဒ္ဓဝင်၊ ၆-၁၊၁၄၀-၄-ကြည့်။
) ဩဝါဒပ္ပဋိဂ္ဂဟဏူပသမ္ပဒါ နာမ “တသ္မာ တိဟ တေ ကဿပ ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ...ဧဝံ ဟိ တေ ကဿပ သိက္ခိတဗ္ဗန္တိ ဣမိနာ ဩဝါဒပ္ပဋိဂ္ဂဟဏေန မဟာကဿပတ္ထေရဿ အနုညာတဥပသမ္ပဒါ။
ဝိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၀၆-ရ။
ကင်္ခါ၊ဋီ၊သစ်၊ ၁၆၆။
(ကင်္ခါ၊၁၀၄။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၁၆။
ဝဇိရ၊၉၂။
ဝိမတိ၊၁၊၁၂၉။
) တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၁၄-အပိုင်း-၃ ကိုးကား Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ။
မြကန် မွန်ကျောက်စာ သည် ပုဂံခေတ် ကျောက်စာတစ်ခု ဖြစ်ပြီး မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ မြကန်တွင် တွေ့ရှိရသည်။
သက္ကရာဇ် ၄၅ဝခန့် ကျန်စစ်သားမင်းလက်ထက်တွင် ရေးထိုးခဲ့သည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။
မြကန်မွန်ကျောက်စာမှကောက်နုတ်၍သက္ကရာဇ်ခန့်မှန်းထားသည်။
ပုဂံ မြကန်ကျောက်စာ (ဃ မျက်နှာ) ၁၁“မဟာနိ၁၂ရ္ဗ္ဗာန် လက်ဆုယ်ခိရိယ်” [မဟာနိဗ္ဗာန် လက်ဆွဲချီရေ] ကိုးကား ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ကမ္ဗည်းမှတ်တမ်းများ။
တုရင်ပုထိုးကျောက်စာ သည် ပုဂံမြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက် ခြောက်မိုင်ခန့် အကွာတွင် တည်ရှိသော တုရင်တောင်ကျောက်စာရုံတွင် တည်ရှိသော ပုဂံခေတ် ကျောက်စာတစ်ချပ် ဖြစ်သည်။
အလှူရှင်မင်းသမီး အစောပ၏ အလှူမှတ်တမ်းအဖြစ် အေဒီ ၁၂၇၆ ခုနှစ်တွင် ရေးထိုးခဲ့သည့် ကျောက်စာ ဖြစ်သည်။
တုရင်ပုထိုးကျောက်စာ (မျက်နှာဘက်) ၁၊၂၊၄၊၁။
၁၅...“ထိုဝ်၁၆လာယ်ကိုဝ် သ္ခိင်မထိသာဂိုရ် သ္ခိင်ပြည်လေ ငာအသက်၁၇ဟိယ္အ်သောလယ်ကာ ငာစာအံ ငာအသက်တေ မဟိယ္အ်၁၈သော ကူငာယ်ပုရှာအာ ပိတကတ် ငာလှူတုံဧအ်ဟုရုယ္အ် လှူခယ်၁၉ဧအ်” [ထိုလယ်ကို သခင်မထေရ်သာဂရ သခင်ပညာလည်း ငါအသက်ရှိသောလယ်ကား ငါစားအံ့ ငါအသက် တည်းမရှိသော ဂူငယ်ဘုရားအား ပိဋကတ် ငါလှူတုံ၏ ဟူ၍ လှူခဲ့၏။
] ၁၊၂၊၄၊၂။
၁၉...“ဤယ်အလှူ ငာ၂၀ပိယ်သောသည်ကာ မ္လိယ်ကြီဗသုန္ဓ ရိကိုဝ်လှေင်၂၁သက်သိယ်ငာမူသောတေ” [ဤအလှူ ငါပေးသောသည်ကား မြေကြီးဝသုန္ဓရေကိုလျှင် သက်သေငါမူသတည်း။
] ကိုးကား ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ကမ္ဗည်းမှတ်တမ်းများ။
ကုသိုလ်နှင့်စပ်လျဉ်း၍ သိမှတ်ဖွယ်များစွာရှိသည်တွင် သင့်လျော်သည့် အချက်အလက် အကြောင်းအရာများကို ကုသိုလ်အယူအဆ။
ကုသိုလ်အမျိုးအစား။
ကုသိုလ်၏လက္ခဏာစသည်။
ကုသိုလ်ဖြင့် အကုသိုလ်ပယ်ပုံ။
ကုသိုလ်က အကုသိုလ်ထက် အားကြီးပုံ။
ကုသိုလ်ဖြစ်ရန် အကြောင်းများ။
ကုသိုလ်ဖြစ်ရန် အခါအခွင့်။
ကုသိုလ်၏ အကျိုး။
တိုက်တွန်းချက်— ဤသို့ ၉-ပိုင်း ခွဲကာ အစဉ်အတိုင်း မကျဉ်းမကျယ် သင့်လျော်ရုံ ရေးသားဖော်ပြပေအံ့—တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၆ ၁-ကုသိုလ်အယူအဆ ကုသိုလ်ဟူသော ဝေါဟာရသည် ပါဠိသက် စကားဖြစ်၍ မြန်မာစစ်စစ်အဓိပ္ပါယ်မှာ “အကောင်း = ကောင်းသော သဘော” ဖြစ်သည်။
ထိုကောင်းသော သဘော ဆိုရာ၌ အဓိပ္ပါယ်အမျိုးမျိုး ရှိသည့်အနက်— (က) အပြစ်ကင်းခြင်း, အပြစ်ကင်း၍ ကောင်းခြင်း။
(ခ) အပူအပင် ကင်းခြင်း, အပူအပင် ကင်း၍ ကောင်းခြင်း။
(ဂ) အနာရောဂါကင်းခြင်း, အနာရောဂါ ကင်း၍ ကောင်းခြင်း။
(ဃ) ကောင်းကျိုး ပေးစွမ်းနိုင်၍ ကောင်းခြင်း။
(င) ကောသလ္လ မည်သော ဉာဏ်ပညာကြောင့်ဖြစ်၍ ကောင်းခြင်း-ဟု အကောင်း သဘော (၅) မျိုး ပါဝင်သက်ဆိုင်သည်။
(က) (ခ) လောက၌ အပြစ်ကင်းလွတ်သော ပစ္စည်း ဝတ္ထု၊ တစ်ခုခုကို တွေ့မြင်လျှင် “ကောင်းသားပဲ, အကောင်းပဲ”ဟု သုံးစွဲ ပြောဆိုလေ့ရှိသည်။
ထို့အတူ အပူအပင်ကင်းခြင်းကိုလည်း “အကောင်း”ဟု သမုတ်ကြသည်။
ဤနည်းအတိုင်းပင် ကိလေသာ အပြစ်, ကိလေသာ အပူ ကင်းသောကြောင့် ကုသိုလ်ကို “အကောင်း = ကောင်းသောသဘော”ဟုဆိုသည် (ကိလေသာသည် စိတ်ကို ညစ်နွမ်းစေတတ်, ပူပန်စေတတ်သောကြောင့် စိတ်၏အပြစ်, စိတ်၏ ပူပန်ခြင်းဟု ဆိုရသည်။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၀၅-၌ ဤ ၂-မျိုးကို အပြစ်ကင်းခြင်း တစ်မျိုးတည်းဖြင့် ပြ၍ ဒီ၊ဋ္ဌ၊၃၊၆၇-၌ ၂-မျိုးခွဲပြသည်)။
(ဂ) လောက၌ လူချင်းတွေ့၍ နှုတ်ဆက်ရာတွင် “နေကောင်းရဲ့လား?- ကောင်းပါတယ်” စသည်ဖြင့် ပြောဆို သုံးနှုန်းကြရာ ရောဂါကင်းခြင်း ကျန်းမာခြင်းကိုရည်ရွယ်၍ “ကောင်း”ကို သုံးခြင်းဖြစ်သည်။
ထို့အတူပင် ကိလေသာ ရောဂါကင်းသောကြောင့် ကုသိုလ်ကို “အကောင်း = ကောင်းသော သဘော”ဟု ဆိုသည်၊ (ကိလေသာသည် စိတ်ကို နာကျင်စေတတ် နှိပ်စက်တတ်သောကြောင့် စိတ်၏ အနာရောဂါဟု ဆိုရသည်)။
(ဃ) လောက၌ “စပါးစိုက်တာကောင်းသည်, ကုန်သည်လုပ်တာ ကောင်းသည်” စသည်ဖြင့် သုံးစွဲပြောဆိုရာ၌ နောင်အခါ ကောင်းကျိုး ဖြစ်ထွန်းမည်, ကောင်းကျိုး ခံစားရမည်ကို ရည်ရွယ်၍ စိုက်ပျိုးခြင်း စသော အသက်မွေးအတတ်အလုပ်အကိုင်တို့ကို “ကောင်း”ဟု အဓိပ္ပါယ်ထား၍ ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်၊ ထိုနည်းအတူ နောင်သောအခါ အကြောင်းညီညွတ်ပြည့်စုံလျှင် ကောင်း ကျိုးပေးလတ္တံ, ကောင်းကျိုး ဧကန်ရမည် ဖြစ်သောကြောင့် ကုသိုလ်ကို “အကောင်း = ကောင်းသောသဘော”ဟု ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။
(င) လောက၌ ဉာဏ်ပညာကြောင့် ဖြစ်သော လိမ်မာကျွမ်းကျင်မှုတို့ကို တွေ့မြင်သိရှိသောအခါ၌ “ကောင်းပါပေသည်”ဟု ချီးမွမ်းပြောဆိုကြသည်။
ထို့အတူ ဉာဏ်ပညာကြောင့်ဖြစ်ရ၍ ကုသိုလ်ကို “အကောင်း = ကောင်းသောသဘော”ဟုဆိုရသည်။
(ဒီ၊ဋီ၊၃၊၆၄-၌ လိမ်မာကျွမ်းကျင်ခြင်းကို ဉာဏ် ကြောင့်ဖြစ်ခြင်း၌ သွင်းယူသည်။
ဤအရာ၌ ဉာဏ်ယှဉ်ကုသိုလ်ကို မုချ ဉာဏ်မယှဉ်ကုသိုလ်ကို ဥပစာအားဖြင့် ယူရမည်ဟု အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၀၅-၌ ပြဆို၏။
ဉာဏ်သည် ဉာဏ်မယှဉ်သော ကုသိုလ်တို့ကိုလည်း ပကတူပနိဿယ-သတ္တိဖြင့် ကျေးဇူးပြုသည်ဟု မူလဋီ၊၁၊၂၈-ဆိုသောကြောင့် “ဉာဏ်ပညာကြောင့်ဖြစ် ကုသိုလ်မည်၏” ဆိုရာ၌ မုချအားဖြင့် ဉာဏ်ယှဉ်မယှဉ် ကုသိုလ်အားလုံး သက်ဆိုင်သည်ဟု ယူဆသင့်သည်။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၈၁၊ ၁၀၅။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၃၊၆၇။
ကုသလကို ဝိဂြိုဟ်အမျိုးမျိုးပြု၍ သဒ္ဒတ္ထအမျိုးမျိုး ကြံစည်ပြဆိုထားရာ ထောင့်ကွင်း၌ ပါသော အကိုး သာဓက ကျမ်းညွှန်းများကို ကြည့်ခြင်းအားဖြင့် စုံလင်စွာ သိနိုင်သည်၊ ထို့ကြောင့် သဒ္ဒတ္ထအကျယ် မရေးတော့ပေ၊ အကျဉ်းချုပ်ဆိုရလျှင် အကုသိုလ်ကို ပယ်တတ်သောကြောင့် ကုသိုလ်မည်၏၊ ဉာဏ်သည် ယူအပ်ဖြစ်စေအပ်သောကြောင့် ကုသိုလ်-မည်၏ ဟု အဓိပ္ပါယ် ၂-မျိုးသာ ရသည်။
) ၂-ကုသိုလ်အမျိုးအစား ကုသိုလ်သည် - (က) ကာမာဝစရကုသိုလ်၊ (ခ) မဟဂ္ဂုတ်ကုသိုလ်၊ (ဂ) လောကုတ္တရာ ကုသိုလ်ဟု ၃-မျိုး ၃-စားရှိသည်။
ကာမာဝစရကုသိုလ် (က) ကာမာဝစရကုသိုလ် = ကာမကုသိုလ်— အပါယ်လေးဘုံ လူ့ဘုံ နတ်ပြည် ခြောက်ထပ် ပါဝင်သော ကာမ ၁၁-ဘုံ၌ အဖြစ်များသော ကုသိုလ်သည် (ဝါ) ကာမသုဂတိ ၇-ဘုံသို့ ရောက်စေတတ်, ပဋိသန္ဓေကျိုးပေးတတ်သော ကုသိုလ်သည် ကာမာဝစရကုသိုလ် (အတိုသုံး) ကာမကုသိုလ်မည်၏ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၀၄-၅)။
ထိုကုသိုလ်သည် ဒါနမှု သီလမှု ဘာဝနာမှု အားလျော်စွာ ၃-မျိုးရှိသည်။
ထိုအမှုတို့ကား မျက်မြင်ကိုယ်တွေ့ဖြစ်သောကြောင့် ကောင်းမှုဟု မြန်မာသက်သက်ဖြင့်လည်းကောင်း, ကုသိုလ် ကောင်းမှုဟု ပါဠိသက်စကားနှင့်တွဲဖက်၍၎င်း ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုသုံးစွဲလေ့ရှိကြသည်။
ဒွါရအားဖြင့် ၃-ပါး၊ အာရုံအားဖြင့် ၆-ပါး ထို၃-မျိုးတို့သည်လည်း ဖြစ်ရာဒွါရလိုက်၍ ကိုယ်ဖြင့်ပြုသော ကောင်းမှု, နှုတ်ဖြင့်ပြုသော ကောင်းမှု, စိတ်ဖြင့်ပြုသောကောင်း (ဝါ) ကာယကံ, ဝစီကံ, မနောကံဟု ၃-မျိုး အသီးသီးပြားသည်။
ထိုမှတစ်ပါး အဆင်းကိုအာရုံပြု၍ဖြစ်သော ကုသိုလ်၊ အသံ, အနံ့, အရသာ, အတွေ့, (ပသာဒရုပ် သုခုမရုပ် စိတ် စေတသိက် နိဗ္ဗာန် ပညတ် ၆-မျိုးပါဝင်သော) ဓမ္မကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်သော ကုသိုလ်ဟု အာရုံလိုက်၍ ၆-မျိုး ကွဲပြားသည်။
အဆင်းစသော အာရုံ ၆-ပါးကို အာရုံပြု၍ ဒါနကုသိုလ်, သီလကုသိုလ်, ဘာဝနာ ကုသိုလ်တို့၏ ကာယကံ, ဝစီကံ, မနောကံ ဖြစ်ပုံ ၅၄-မျိုးကို အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၁၈-၁၂၃-၌ အကျယ် ပြထားသည်။
ယင်း ကာမကုသိုလ်သည် ဒါန-စသော ၃-ပါးနှင့် မြှောက်သော် (၁x၃ = ၃) ၃-ပါးဖြစ်သည်၊ ယင်း ၃-ပါးကို ကာယကံစသော ကံ ၃-ပါးနှင့် မြှောက်ပြန်လျှင် (၃x၃ = ၉) ၉-ပါးဖြစ်သည်၊ ယင်း ၉-ပါးကို ရူပါရုံစသောအာရုံ ၆-ပါးနှင့်မြှောက်ပွါးက (၉×၆ = ၅၄) ၅၄-ပါး ဖြစ်သည်။
ပုညကိရိယာဝတ္ထု ၁၀-ပါး သင်္ဂီတိသုတ် (ဒီ၊၃၊၁၈၂)၌ ဒါန, သီလ, ဘာဝနာဟု ကုသိုလ် ၃-မျိုးသာ ပြသော်လည်း အဋ္ဌကထာ ဆရာတို့က— အရိုအသေ ပြုခြင်း (အပစာယန)၊ ကိစ္စကြီးငယ်ဆောင်ရွက်ခြင်း (ဝေယျာဝစ္စ)၊ မိမိပြုသော ကုသိုလ်အဖို့ကို အမျှဝေခြင်း (ပတ္တိဒါန)၊ သူတစ်ပါး ပေးဝေ သောကုသိုလ်အဖို့ကိုသာဓုခေါ်ခြင်း(ပတ္တာနုမောဒန)၊ တရားနာယူခြင်း (ဓမ္မဿဝန)၊ တရားဟောခြင်း (ဓမ္မဒေသနာ)၊ အယူကို ဖြောင့်စွာထားခြင်း(ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မ)၊ ဤ၇-ပါးကို ဖြည့်စွက်လျက် ၁၀-ပါး ပြဆိုကြသည်။
ထိုဆယ်ပါးကို (ကုသိုလ်ဖြစ်၍ ပုည၊ မချွတ် ဧကန်ပြုသင့်၍ ကိရိယ၊ အကျိုးအာနိသင်တို့၏ တည်ရာဖြစ်၍ ဝတ္ထု၊ ဤ ၃-မျိုးကို တပေါင်းတည်းပြုကာ) ပုညကိရိယဝတ္ထု ဟု သုံးသည်။
ထို၁၀-ပါးတို့၏ အဓိပ္ပါယ်, အရကောက်ကိုလည်းကောင်း, အပစာယန ဝေယျာဝစ္စ စသော ၇-ပါးကို ဒါန သီလ ဘာဝနာတို့၌ သွင်းပုံတို့ကို၎င်း အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၀၁-၃။
အဘိဓမ္မာဝတာရ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၁၉၅-၉-တို့၌ကြည့်။
သာဓိပတိကုသိုလ်, နိရာဓိပတိကုသိုလ် ထိုကာမကုသိုလ်သည် ဆန္ဒစသည်ကို အကြီးအမှူးပြု၍ ဖြစ်သောအခါ သာဓိပတိ ကုသိုလ်(အဓိပတိပစ္စည်း ရသောကုသိုလ်), အကြီးအမှူးမပြုမူ၍ ဖြစ်သောအခါ နိရာဓိပတိ ကုသိုလ် (အဓိပတိပစ္စည်းကင်းသောကုသိုလ်) ဟု ၂-မျိုးရှိသည်။
ဟီန, မဇ္ဈိမ, ပဏီတကုသိုလ် အယုတ် အလတ် အမြတ်အားဖြင့်လည်း ၃-မျိုးခွဲနိုင်သည်။
ကောင်းမှုကို ပြုလုပ်သော စိတ် ဝီရိယ ပညာတို့တွင် တစ်ပါးပါး ယုတ်ညံ့လျှင် ဟီနကုသိုလ်, အလယ်အလတ်ဖြစ်လျှင် မဇ္ဈိမကုသိုလ်, လွန်မြတ်လျှင် ပဏီတကုသိုလ် ဟု ၃-မျိုးပြားသည် (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၅၇)။
မရိုမသေပြုလျှင် ဟီနကုသိုလ်, လျစ်လျူရှု၍ ဘာသိဘာသာပြုလျှင် မဇ္ဈိမ ကုသိုလ်၊ ရိုရိုသေသေပြုလျှင် ပဏီတကုသိုလ် ဟူ၍၎င်း။
နည်းနည်းပြုလျှင် ဟီနကုသိုလ်၊ အတိုင်းအရှည်အားဖြင့်ပြုလျှင် (စံချိန်မှီ ပြုလျှင်) မဇ္ဈိမကုသိုလ်, အတိုင်းအရှည်ထက် လွန်ကဲပိုမိုစွာပြုလျှင် ပဏီတကုသိုလ်ဟူ၍၎င်း အနုဋီကာ၌ မိန့်ဆိုသည် (အနုဋီ၊၁၊၁၁၇။
ဝိသုဒ္ဓိမဂ် သီလနိဒ္ဒေသ၌လာသည့်အတိုင်း အယုတ်, အလတ်, အမြတ်ခွဲနည်း ၃-မျိုးကိုလည်း မှတ်သားနည်းယူဘွယ်ဖြစ်၍ ဖော်ပြလိုပေသည်။
အကျော်အစောကို ရလိုစိတ်ဖြင့် ပြုလုပ်သော ကုသိုလ်သည် ယုတ်သောကုသိုလ် မည်၏၊ ကုသိုလ်၏ အကျိုးကို လိုလားတပ်မက်စိတ်ဖြင့် ပြုလုပ်သော ကုသိုလ်သည် အလယ် အလတ်ကုသိုလ်မည်၏၊ “ဤအမှုသည် ပြုသင့် ပြုထိုက်သော အမှုဖြစ်သည်”ဟု နှလုံးသွင်း၍ အရိယာ သူတော်ကောင်းတို့၏ အလေ့ သဘောကို မှီ၍ ပြုလုပ်သော ကုသိုလ်သည် မြတ်သော ကုသိုလ်မည်၏။
(ဤ ၃-မျိုးတို့တွင် ပဌမကုသိုလ်ကား ပကာသနစိတ်နှင့် ပြုသော ကုသိုလ်တည်း၊ ဘဝသမ္ပတ္တိ ဘောဂသမ္ပတ္တိ ကိုမျှ လှလှပေးနိုင်သော ကုသိုလ်မျိုးမဟုတ်၊ ပါရမီအဖြစ်နှင့် ဝေးစွ။
ဒုတိယကုသိုလ်ကား အကျိုးကို လိုလားသောစိတ်ဖြင့် အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်ကို အယုတ် အမြတ်ရွေးချယ်မှု အကျိုးကြီးရာသောနည်း လမ်းကို ရွေးချယ်မှုတို့နှင့် ပြုသော ကုသိုလ်တည်း၊ ဘဝသမ္ပတ္တိ, ဘောဂသမ္ပတ္တိကိုကား ပေးနိုင်၏၊ ပါရမီကုသိုလ်မျိုးမဟုတ်။
တတိယကုသိုလ်ကား အလုပ်အမှုကိုသာ အလေးဂရုပြုသည်၊ အကျိုးကို မမျှော်လင့် “မိမိလက်ရှိ ပစ္စည်းဝတ္ထုကို သူတစ်ပါးတို့နှင့် ဆက်ဆံသည်ကိုပြု၍ သုံးဆောင်မှုသည် အရိယာ သူမြတ်တို့၏ အစဉ်ထုံးတမ်းကျင့်မြဲလမ်း ပေတည်း၊ ငါသည်လည်း အလောင်းအလျာ အရိယာတို့၏လမ်းကို လိုက်ထိုက်သည်၊ မိမိ ပိုင်သော ပစ္စည်းဥစ္စာကို သူတစ်ပါးတို့နှင့် မဆက်ဆံသည်ကိုပြု၍ သုံးဆောင်ခြင်းသည် အန္ဓဗာလပုထုဇဉ်တို့၏ အစဉ်ထုံးတမ်းကျင့်မြဲ လမ်းပေတည်း၊ ငါသည် အန္ဓဗာလပုထုဇဉ်တို့ လမ်းကို လိုက်ခြင်းငှါ မထိုက်” ဤသို့ နှလုံးထား၍ မိမိပိုင်သောပစ္စည်းဥစ္စာတို့ကို အယုတ် အလတ် အမြတ်မရွေး လှူဒါန်းပေးကမ်းစွန့် ကြဲသော ဒါနကုသိုလ်သည် အရိယာသဘာဝ ကိုမှီ၍ပြုသော ကုသိုလ်မည်၏။
ပါရမီကုသိုလ် မျိုးတည်း၊ သီလမှု နိက္ခမမှု စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်း အကျိုးကို မမြှော်ကိုးပဲ အလုပ်အမှုကိုသာ အလေးဂရုပြု၍ ပြုလုပ်နိုင်မှသာ ပါရမီကုသိုလ်မျိုး ဖြစ်သည်ဟု မှတ်လေ၊ ဤကား ဥတ္တမပုရိသဒီပနီ၌ လယ်တီ ဆရာတော်ကြီး၏ အဓိပ္ပါယ် ရှင်းလင်း ပြဆိုချက်တည်း။
ဒါနကုသိုလ်ကို မူတည်၍ ရှင်းလင်းချက် ဖြစ်သည်။
) ပါရမီမြောက်သောကုသိုလ်နှင့် မမြောက်သောကုသိုလ် တနည်းကား တဏှာ အစွမ်းဖြင့် ဘဝသမ္ပတ္တိ ဘောဂသမ္ပတ္တိပြည့်စုံရန် ရည်ရွယ်၍ ကျင့်သော သီလသည် ယုတ်သော ကုသိုလ် မည်၏၊ မိမိဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ရန် ရည်ရွယ်၍ ကျင့်သောသီလသည် အလယ်အလတ် ကုသိုလ်မည်၏၊ ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ရန်ရည်ရွယ်၍ ကျင့်သော ပါရမီမြောက် သီလသည် မြတ်သော ကုသိုလ်မည်၏။
(ဤနေရာ၌လည်း လယ်တီ ဆရာတော်ကြီးက “ရှေးသုံးမျိုး၌ ပါသော အကျိုးကို လိုလား၍ပြုသော ဒုတိယကုသိုလ်သည် ဤနောက် ၃-မျိုးမှာ ဟီနကုသိုလ် ဖြစ်လာ၏၊ ပါရမီ မြောက်သော ကုသိုလ်မျိုး မဟုတ်၊ အယုတ်အညံ့ မျိုးသာတည်း။
မိမိ ကိလေသာမှလွတ်ရန်ပြုလုပ်သော ကုသိုလ်ကို အလတ်ကုသိုလ်ဆိုလို၏၊ ပစ္စေကဗောဓိ သာဝကဗောဓိ လမ်းတည်း။
ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့ ကိလေသာမှလွတ်ရန် ပြုလုပ်သော ကုသိုလ်ကိုကား အမြတ်ကုသိုလ် ဆိုလို၏၊ မဟာဗောဓိလမ်းတည်း”ဟု ဥတ္တမပုရိသဒီပနီ၌ မှတ်ချက်ချတော်မူသည်။
) ဝိသုဒ္ဓိမဂ် (၁၊ ၁၃)၌ သီလကုသိုလ် အတွက် ဟီန, ပဏီတ, မဇ္ဈိမခွဲပုံတို့ကို ပြဆိုခြင်း ဖြစ်သော်လည်း အခြားသော ဒါနစသော ကုသိုလ်အားလုံးနှင့်ပင် သက်ဆိုင်၏ဟု မှတ်သားရသည်။
ကာမကုသိုလ်အတွက် ဤခွဲနည်းမျိုးနှင့် သဘောတူသော ခွဲနည်းမျိုးကို အနုဋီ၊၁၊၁၁၇-၌လည်း ပါရှိသည်၊ စကားသုံး အနည်းငယ် ကွဲပြားသည်။
(လယ်တီဆရာတော် ဘုရားကြီး၏ မှတ်ချက်ကို ပြလိုသောကြောင့်၎င်း ဋီကာထက် အဋ္ဌကထာကို ဦးစား ပေးလိုသောကြောင့်၎င်း ဝိသုဒ္ဓိမဂ်လာခွဲနည်းကို ပြဆိုခြင်းဖြစ်၏။
ပါရမီရှင် ဖြစ်လိုသူများ ပါရမီမြောက် ကျင့်ကြံအားထုတ် ကုသိုလ်ပြုလုပ်လိုသူများအား အထူး ရည်ရွယ်၍ လယ်တီဆရာတော်ဘုရားကြီး၏ ရေးသားချက်တို့ကို ထည့်သွင်း ဖော်ပြလိုက်ရပေသည်။
) ကုသိုလ်စိတ်အရေအတွက် ထိုကာမကုသိုလ်တို့ကို သရုပ်အရကောက်သော် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဉာဏ်နှင့်ယှဉ်၍ တိုက်တွန်း၍ဖြစ်ရသော စိတ် ၁-ခု စသည်ဖြင့် ၈-ပါးရှိသည် (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၀၅)။
(ပြဓာန်းသော သဘောကြောင့်သာ စိတ်ကို မူတည်ဆိုသည်၊ စင်စစ် ယှဉ်ဘက် စေတသိက်များပါ ကုသိုလ်အရ၌ ပါဝင်သည်)။
ထိုကာမကုသိုလ်စိတ် ၈-ပါးကို အထက်၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော ပုညကိရိယဝတ္ထု ၁၀-ပါး, အာရုံ ၆-ပါး, အဓိပတိ ၄-ပါး (ဉာဏ်ကင်းသော ကုသိုလ်၌ အဓိပတိ ၃-ပါး) ကံ ၃-ပါး အယုတ်အလတ် အမြတ်ဟူသော အဆင့်အတန်း ၃-ပါး တို့ဖြင့် မြှောက်ပါးလိုက်လျှင် ၁၅၁၂၀ ရှိသည်၊ အဓိပတိကို (ဉာဏ်ကင်းသောကုသိုလ်၌) မလျှော့ပဲ တွက်လျှင် ၁၇၂၈၀-ရှိသည်။
ကာလ ဒေသ စသည်တို့ဖြင့် မြှောက်ပွါးလျှင်မူ မရေတွက် နိုင်အောင် များပေသည် (ဝိဘာဝိနီ၊၈၈-၉။
ဝတာရ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၂၀၆)။
ကာမကုသိုလ်စိတ်တို့တွင် သောမနဿသဟဂုတ် စိတ်ထက်ဥပေက္ခာသဟဂုတ် စိတ်က အားကြီးသည်။
(ဤနေရာ၌ သောမနဿ ဥပေက္ခာတို့၏ အယုတ်အမြတ်, အားရှိအားမဲ့ ပြဿနာဖြစ်ပွါး၍ လယ်တီဆရာတော် ဘုရားအား လျှောက်ထားရာ သောမနဿုပေက္ခာဒီပနီဖြင့် ဖြေရှင်းပေးတော်မူသည်၊ သို့ဖြစ်၍ အလိုရှိသူတို့သည် ယင်းဒီပနီကို ကြည့်ရှုရသည်၊ ဤ၌ ပြဆိုချက်မှာ အဘိဓမ္မာဝတာရ-ဋီကာသစ်ဆရာအလိုသာ ဖြစ်၏။
) ဉာဏ်မယှဉ်သော စိတ်ထက် ဉာဏ်ယှဉ်သော စိတ်က အားကြီးသည်၊ တိုက်တွန်းမှု ရှိသောစိတ်ထက် တိုက်တွန်းမှုမရှိသောစိတ်က ယှဉ်ဘက်ဝေဒနာ, ဉာဏ်တူလျှင် အားကြီးသည် (ဝတာရ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၂၀၅)။
သောမနဿသဟဂုတ် ဖြစ်ခြင်း စသော အင်္ဂါတို့နှင့် ပြည့်စုံလုံလောက်သောကြောင့် ကာမကုသိုလ်စိတ်ကို “မြတ်သောကုသိုလ်စိတ် (ဝါ) မဟာကုသိုလ်စိတ်”ဟု ခေါ်သည်၊ တနည်းဆိုရသော် ပစ္ဆိမဘဝိက ဘုရားလောင်းတို့၏ ပဋိသန္ဓေကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် “ပူဇော်အပ်သောစိတ် (ဝါ) မဟာကုသိုလ် စိတ်”ဟုခေါ်သည်။
ဝတာရ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၂၀၃။
ကာမကုသိုလ်စိတ်သည် အကျိုးပေးရာ၌ အလွန်ကျယ်ပြန့်သည်၊ အရာကျယ်လှသည်၊ ပဋိသန္ဓေအကျိုး ဇနကသတ္တိလည်း ရှိသည်၊ နိဗ္ဗာန်ရောက်သည့်တိုင်အောင် ဘဝအဆက် ဆက်တို့၌ ပဝတ္တိအကျိုးပေးသည်၊ အပရာပရိယကံအဖြစ်ဖြင့်လည်း သတ္တိရှိသည်၊ ထို့ပြင် ပရိကံ ဥပစာ အနုလုံ ဂေါတြဘူ ဝေါဒါန် ဇောစိတ်တို့အဖြစ်ဖြင့် ဈာန်, မဂ်, ဖိုလ် ရရာ ရကြောင်း အခြေခံဖြစ်သည်၊ ဈာန်ဝင်စားခြင်း, ဖလသမာပတ်, နိရောဓသမာပတ် ဝင်စားရာ၌လည်း ကာမကုသိုလ် ဉာဏသမ္ပယုတ် ပါရသည်ချည်းဖြစ်သည်၊ ဤသို့ အရာကျယ် တွင်ကျယ်လှသဖြင့် မဟာကုသိုလ်စိတ်ဟုခေါ် တွင်ပေသည်။
== လောက၌ သူသူငါငါ ပြုလုပ်နေသော ကုသိုလ်တို့သည် ကာမကုသိုလ်သာ များကုန်၏။
ထိုကုသိုလ်ပြုရာ၌ အမွန်အမြတ် ဖြစ်နိုင်သမျှ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ပုံကိုစွဲ၍လည်းကောင်း, အသိဉာဏ် စိတ်ဓာတ်ရှိမရှိကို အကြောင်းပြု၍၎င်း ကွဲပြား ခြားနားသော ကုသိုလ် ၆-မျိုးကို နိဂုံးအနေဖြင့် ပြလိုသည်။
ထို ၆-မျိုးကား... (၁) မိမိသဘောအလျောက် ပြုသော ကုသိုလ် (= သယံကာရကုသိုလ်) (၂) သူတစ်ပါးပြုသည်ကို မြင်၍ပြုသော ကုသိုလ် (= ပရံကာရကုသိုလ်) (၃) မိမိလက်ဖြင့် ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ ပြုသော ကုသိုလ် (= သာဟတ္ထိကကုသိုလ်) (၄) သူတစ်ပါးကိုစေခိုင်း၍ပြုသောကုသိုလ် (= အာဏတ္တိကကုသိုလ်) (၅) ကံကံ၏အကျိုးကိုသိမြင်နားလည်၍ ဉာဏ်နှင့်ယှဉ်၍ပြုသောကုသိုလ် (= သမ္ပဇာနကတကုသိုလ်) (၆) ကံကံ၏ အကျိုးကိုမသိပဲ ဉာဏ်နှင့် မယှဉ်မူ၍ ပြုသောကုသိုလ် (= အသမ္ပဇာန ကုသိုလ်)တို့ ဖြစ်သည်။
ထိုကုသိုလ်တို့တွင် (၁) (၃) (၅) ကုသိုလ်တို့သည် အစဉ်အတိုင်း (၂) (၄) (၆) ကုသိုလ်တို့ထက် သာလွန် မွန်မြတ်ကုန်၏။
ထို့ကြောင့် ကုသိုလ် ပြုရာ၌ သူတစ်ပါးကို ကြည့်မနေပဲ ကိုယ့်သဘော အလျောက် ကိုယ်တိုင် ကိုယ်ကျ ကံကံ၏ အကျိုးကို သိရှိနားလည်သော အသိဉာဏ် စိတ်ဓာတ် ပြည့်ပြည့်ဝဝဖြင့် အားထုတ်ပြုလုပ်ကြကုန်ရာသည် (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၀၅-၆)။