kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
လက်မှတ်ရလျှင် ရထားစင်္ကြံများရှိရာ မြေအောက်သို့ ရိုးရိုးလှေကားဖြင့်လည်းကောင်း၊ လှိ်မ့်လှေခါးဖြင့် ဆင်းသွားရသည်။
ထိုနောက်ဘူတာရုံတွင်အခမဲ့တောင်းယူနိုင်သော မြေအောက်မီးရထား မြေပုံ၌ မိမိသွားလိုသော လမ်းစဉ်ကို ရှာဖွေပြီးလျှင် ရထားကိုစောင့်ရသည်။
ရထားဝင်လာ၍ ဘူတာ၌ ဆိုက်သောအခါ တွဲတံခါးများ အလိုလိုပွင့်လာသည်။
ရထားပေါ်သို့ ခရီးသည်များ တက်ပြီးသော် စက္ကန့်အနည်းငယ်ကြာသောအခါ၊ တံခါးများအလိုလို ပိတ်၍ ရထားထွက်သွားသည်။
ရထားတွဲ မျက်နှာကြက်နှင့် နံရံ ဆက်စပ်ရာထောင့်ကွေးတွင် ခရီးစဉ်တစ်လျှောက်ရှိ ဘူတာများအမည်ကို မြေပုံနှင့်တွဲတိုင်း၌ပြထားသည်။
ဘူတာသို့အဝင် ကိုက်တစ်ရာခန့်နှင့် ဘူတာမှအထွက် ကိုက်တစ်ရာခန့်အထိ ရထားသွားရာလိုဏ်ခေါင်းတစ်လျှောက်တွင် တွဲတွင်းမှ မြင်နိုင်သော လိုဏ်ခေါင်းနံရံနေရာ၌ ရောက်မည့်ဘူတာအမည်ကို ဆယ်ပေကွာခန့်တွင် တစ်ခုကျကပ်ထားသည်။
ရထားရပ်ရန်အရှိန်သတ်လိုက်သောခဏ၌ပင် လိုဏ်ခေါင်းနံရံကို တွဲပြတင်းမှန်ပေါက်မှ ကြည့်လိုက်လျှင် ဆိုက်မည့် ဘူတာကို အလွယ်တကူ သိနိုင်သည်။
မိမိ အလိုရှိရာ ဘူတာသို့ရောက်လျှင် ထွက်ပေါက်ဟု မီးဆိုင်းဘုတ် ဆွဲထားသော လမ်းအတိုင်း လိုက်လာပါက၊ အထက်လှိမ့်လှေခါးဖြင့် မြေပြင်သို့ ထွက်လာနိုင်သည်။
ယခုအခါ မြေအောက် မီးရထားများကို အလွန် လူသုံးများနေသဖြင့် တိုးတက်ပြုပြင် ချဲ့ထွင်မှုများ ပြုလုပ်လျက်ရှိ၏။
ထိုမြေအောက် မီးရထားမျိုးသည် လန်ဒန်မြို့တွင် သာမက အမေရိကိန်နိုင်ငံရှိ နယူးယော့မြို့၊ ဖိလဒဲလဖီးယားမြို့၊ ဗော့စတန်မြို့၊ရှီကာဂိုမြို့ကြီးများ၌လည်းကောင်၊ တော်ငအမေရိကတိုက် ဗွေနို့ဆိုင်းရက်မြို့၊ စပိန်နိုင်ငံ မဒရစ်မြို့၊ ပြင်သစ်နိုင်ငံ ပါရစ်မြို့၊ ရုရှားနိုင်ငံ မောစကိုမြို့နှင့် ဂျပန်နိုင်ငံ တိုကျိုမြို့များတွင် လည်းကောင်း ရှိလေသည်။
နယူးယော့မြို့တော်ရှိ မြေအောက် မီးရထားသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင်အကြီးဆုံးနှင့် ဆောက်လုပ်ပုံ စံနစ်အကောင်းဆုံးဖြစ်၍ မောစကိုမြို့ မြေအောက်မီးရထားမှာ အလှပဆုံး ဖြစ်၏။
မြေအောက်မီးရထားလမ်းများ ခဲခဲယဉ်းယဉ်းနှင့် ဖောက်ထားပုံကို ကြည့်၍ ယခုခေတ် အင်ဂျင်နီယာပညာသည် မည်မျှ စွမ်းဆောင်နိုင်ပုံကို သိနိုင်ပေသည်။
လန်ဒန်မြေအောက် မီးရထားလမ်းများမှာ လန်ဒန်တစ်မြို့လုံး၏ မြေအောက်၌ အနှံ့အပြား ဖောက်လုပ်ထား၍ ၊ ဝင်္ကပါတမျှ ရှုပ်ထွေးပွေလိမ်လျက်ရှိပေ၏။
သို့ဖြစ်ပါလျက် လမ်းတစ်လမ်းပေါ်၌ပင် တစ်နာရီအတွင်း ရထားအစင်း ၄ဝ ခန့်သည် တိုက်မိခြင်း၊ နှောင့်နှေးခြင်း မရှိဘဲ ခုတ်မောင်းနေ ကြသည်မှာ အံ့ခြီးဖွယ်ရာတစ်ရပ်ပင် ဖြစ်ပေတော့သည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၉) ကိုးကား Category:ရထား ပို့ဆောင်ရေး Category:သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး။
မြို့ဦး(မြန်မာ ၁၂၃၇-၁၂၉၈) ဦးမြို့သည် တောင်ငူခရိုင် ရွှေကျင်မြို့ ညောင်ဝိုင်းရပ်၌ မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၃၇ ခုနှစ် တပေါင်းလတွင် ဖွားမြင်သည်။
ငယ်မည်မှာ မောင်ရွှေမြို့ ဖြစ်သည်။
အရွယ်ရောက်သည့်အခါ အတန်းကျောင်းတွင် ၇တန်းအထိ သင်ကြား၍၊ အသက် ၁၈ နှစ်သားအရွယ်တွင် ကြေးတိုင်းရုံး၌ အကူစာရေးအဖြစ် ဝင်ရောက် လုပ်ကိုင်သည်။
အသက် ၂ဝ အရွယ်တွင် ရွှေကျင်မြို့ အနောက်တိုက်ဟု လည်းခေါ်သော ရွှေတောင်ဦး ဘုရားအဆင်း၊ မန္တလေးကျောင်း ဆရာတော်ကြီး ဦးသာသနထံတွင် ရဟန်းပြုသည်။
ဘွဲ့ ဦးဝါယမဖြစ်သည်။
ဆရာတော်ကြီးထံ၌ သဒ္ဒါသင်္ဂြိုဟ် အခြေခံစာများ သင်ကြားပြီးနောက် ရဟန်း တဝါအရာတွင် မန္တလေးမြို့ ဘုရားကြီးတိုက် ဆရာတော် ဦးရန်ကုန် ဆရာတော် ဦးပိုင်တို့ထံတွင် ဆက်လက်ပညာ သင်ကြားသည်။
ထို့နောက် ညောင်လေးပင်မြို့ တောရကြီးဆရာတော် ဦးသောမထံတွင် ပညာသင်ကြားပြန်သည်။
ရဟန်းဝါ ၈ ဝါတွင် ရွှေတောင်ဦးတောင်စောင်း ရှေးယခင် ဘုန်းတော်ကြီး ဦးသီလ သီတင်းသုံးတော်မူဖူးသော ဂူကလေးနေရာ၌ ရွှေဂူကျောင်းတိုက် အမည်သမုတ်၍ စာသင်တိုက်တည်ထောင်သည်။
ထိုစဉ်အခါ ၁ဝ ဝါပြည်၍ ဆရာတော် တပည့် ၁ဝ ဝါရ ဦးမေဃကို ဦးစီးပြုစေကာ စသင်သားငါးဆယ်ခန့်ကို စာချသည်။
ဦးမေဃအား ကျောင်းကိုအုပ်ချုပ်စေ၍ ဦးဝါယမ (ဦးမြို့)သည် တရားဟော ဓမ္မကထိက အဖြစ်ဖြင့် ကျောင်းတိုက်ကို ပြုစုပျိုးထောင်သည်။
ဦးဝါယမအသံမှာ အသံဝါကြီးဖြစ်၍ ပြတ်သားခြင်း၊ ခန့်ညားခြင်း၊ အနုသန္ဓေ အဆက်အစပ် ကောင်းခြင်းတို့ကြောင့် လူကြိုက်များလာကာ ဓမ္မကထိက အကျော် ဖြစ်လာသည်။
၁၂၆၅ ခုနှစ်တွင် လယ်တီဆရာတော် ဘုရားကြီးသည် နိုင်ငံတွင် နေလပမာ ထွန်းပေါ်လာသည်။
တနိုင်ငံလုံးတွင် ပရမတ္တသံခိပ် သာသနာသည် သိသိသာသာသာ အားရှိလာသည်။
ဦးဝါယမသည် လယ်တီဆရာတော် ဘုရားကြီးထံသို့ တပည့်အဖြစ်ဖြင့် ဆည်းကပ်ပြီးလျှင် ဆရာတော်ကြီး၏ ဟောနည်းကို နည်းခံသည်။
ဆရာတော်ကြီးနှင့် လေသံ တထေဝ တည်းဖြစ်အောင် ဟောပြောသည်။
၁၂၆၈ ခုနှစ်တွင် ရွှေဂူကျောင်းတိုက်ကြီးကို ဦးမေဃအား အပ်ခဲ့၍ ရန်ကုန်မြို့သို့ ဆင်းလာသည်။
ရန်ကုန်မြို့ ဗဟန်းရပ် ဒေါ်စန္ဒာအရပ်တွင် ခေတ္တနေ၍ ဓမ္မသာဝန ဗုဒ္ဓသာသနာပြုအသင်းကို တည်ထောင်သည်။
ဓမ္မသာဝန အသင်းတွင် ဥက္ကဋ္ဌမှာ ဆာဂျေအေ မောင်ကြီး၏ ဖခင် အက်ဒွပ် ဦးခင် (ဘလုပ်တိုက် ကိုယ်စားလှယ်)၊ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ပညာဝန်ထောက်ဦးမုန်း (ကျက်သရေဆောင် ရွှေစလွယ်ရမင်း) ငွေထိန်းလူကြီး သုဓမ္မဝတီ တိုက်ရှင် ့ပွဲစားကြီး ဦးဘာစိုင်၊ အကျိုးဆောင် စက္ကရီထေရီ ဘလုပ်တိုက် ဦးဂျေးကပ်တို့ပြင် မာဖီယားသဌေးကြီးသား ခန်ချောခိုင် တို့ ပါဝင်ကြသည်။
တနင်္ဂနွေတစ်ပတ်တွင် သုံးကြိမ် သိမ်ကြီးတန်ဆောင်းနှင့် ဆူလေကုန်းတော်တွင် ဦးဝါယမ တရာဟောသည်။
ထိုအချိန်တွင် လယ်တီဦးဝါယမဟူ၍ ဖြစ်လာသည်။
၁၂၇ဝ ပြည့်နှစ်တွင် သိမ်ကြီးနှင့် စစ်ကဲမောင်ထော်လေး လမ်းတွင် မြန်မာပြည် ဗုဒ္ဓသာသနာပြု စာပုံနှိပ်တိုက်ကို တည်ထောင်သည်။
ထိုအခါ အမေရိကန် သာသနာပြု ပုံနှိပ်တိုက်က သာသနာပြု (မစ်ရှင်) ဆိုသော စာလုံးကို အသုံးမပြုရန် စာရေးအကြောင်းကြားလာသည်။
'ထိုစာလုံးဟာ မင်းတို့ပိုင်တာမဟုတ်ဘူး ' ဆုံးဖြတ်၍ စာမပြန်ဘဲ ထားလိုက်သည်။
နောက်ထပ် ထိုအကြောင်းနှင့်စပ်လျဉ်း၍ မည်သို့မျှ ပြောဆိုလာခြင်းမရှိတော့ချေ။
ဓမ္မသာဝန ဗုဒ္ဓသာသနာပြု အသင်းနှင့် မြန်မာပြည် ဗုဒ္ဓသာသနာပြု စာပုံနှိပ်တိုက်မှ လစဉ် ဓမ္မဒေသနာတရား သတင်းစာကို ၁၂၆၉ ခုနှစ်မှ စ၍ ထုတ်ဝေသည်။
အသင်းတံဆိပ်မှာ ခြင်္သေ့အလံကိုင်၊ အလံတွင် ( သန္နိဋ္ဌိကော ဓမ္မော) ထည့်ထားသည်။
၁၂၆၈ ခုနှစ်မှ ၁၂၇၂ ခုနှစ်အတွင်း ရန်ကုန်မြို့တွင် လယ်တီပရမတ္တသံခိပ်၊ သာသနာနှင့် ဓမ္မသာဝနအသင်း၏ တရားသံတို့ လွှမ်းမိုးချိန် ထွန်းလင်းချိန်ဟု ဆိုနိုင်ပေသည်။
၁၂၇၂ ခုနှစ်တွင် လယ်တီဦးဝါယမသည် လူဝတ်လဲပြီးလျှင် ဒေါ်စန္ဒာနှင့် အကြောင်းပါသည်။
ဓမ္မသဝနအသင်း လူကြီးမင်းများသည် ကြည်ညိုရင်းကို လက်မလွှတ်နိုင်ကြ၍ လယ်တီဦးဝါယမဘဝမှ ဆရာမြို့အဖြစ်သို့ ရောက်လာသော ဦးမြို့အား မြန်မာပြည် ဗုဒ္ဓသာသနာပြု စာပုံနှိပ်တိုက်၌ တိုက်အုပ်အဖြစ် လုပ်ကိုင်စေသည်။
၁၂၇၃ ခုနှစ်တွင် ကတိုးရော်ဗာခြံ သဌေးကြီးဦးရွှေလေး၊ ဦးရွှေကြူး၊ ဦးမြို့တို့သည် တွေ့ဆုံကြ၍ ဆရာမျိုးအကြံပေးချက် ဦးရွှေကြူး၏ နိုးဆော်ချက်ကြောင့် ပိဋကတ်သုံးပုံကို မြန်မာပြန်ဆိုမှု ကိစ္စကြီး ပေါ်ထွက်လာလေသည်။
ဤပိဋကတ်သုံးပုံ မြန်မာပြန်မှုကို သဘောတူကြပြီးလျှင် 'ပိဋကတ်သုံးပုံ ထုတ်ဝေရေးကုမ္ပဏီ' ဟု အင်္ဂလိပ်စာဖြင့် ကြေးဆိုင်းဘုတ်ထွင်းကာ အမှတ် ၅၁ ဘားလမ်း ရွှေကြူးကုမ္ပဏီက ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် စတင် လုပ်ကိုင်လေသည်။
ဤအချိန်တွင် လယ်တီပဏ္ဍိတ ဆရာဦးမောင်ကြီးသည်လည်း လူ့ဘောင်သို့ ရောက်နှင့်ပြီးဖြစ်၍ ဆရာမြို့၊ ဒေါ်စန္ဒာ ဆရာဦးမောင်ကြီးတို့သည် မော်လမြိုင် ကတိုးရောဗာခြံ သဌေးကြီး ဦးရွှေလေးထံသို့ လိုက်ပါသွားကြသည်။
ဦးမောင်ကြီးသည် တနှစ်ခန့်နေ၍ ရွှေကြူးကုမ္ပဏီသို့ ပြန်လာသည်။
၁၂၇၃ ခုနှစ်မှ ၁၂၈၃ ခုနှစ်ထိ ၁ဝ နှစ်တိုင်တိုင် ဒီဃ၊ မဇ္ဈိမ၊ သံယုတ္တ၊ အင်္ဂုတ္တရဟူသော နိကာယ် ၄ ရပ်ကို မြန်မာပြန်ဆိုပြီးစီးသည်။
၁၂၈၃ ခုနှစ်တွင် မြန်မာပြန်များကို ကတိုး၌ ထားခဲ့၍ ရန်ကုန်သို့ပြန်လာသည်။
ရန်ကုန်တွင် ဘိန်ဝှက်ကုမ္ပဏီနှင့် တွဲဖက်၍ ဆန်ပွဲစားလုပ်သည်။
သဌေးကြီး ဦးရွှေလေးသည် မြန်မာပြန် ပိဋကတ်စာမူများကို ထိုစဉ်က ဘုရင်ခံ ဆာဂျေအေမောင်ကြီးလက်သို့ အပ်လိုက်သည်။
အပ်သည်ဆိုသော်လည်း စာမူများမှာ ဦးမြို့လက်တွင်းသို့ ပြန်ရောက်လာသည်။
ဦးမြို့သည် ဆန်ပွဲစား လုပ်ကိုင်နေရင်း ရန်ကုန်မြို့ ၃၈ လမ်းတွင် မြန်မာပိဋကတ်ပုံနှိပ်တိုက်၊ မြန်မာပိဋကတ်ကုမ္ပဏီ တည်ထောင်၍ မြန်မာပြန်ပိဋကတ်များအနက် သီလက္ခန် ပါဠိတော်မှ အစပြု၍ ရိုက်နှိပ်သည်။
၁၂၈၅ ခုနှစ်မှ ၁၂၉၂ ခုနှစ်အတွင်း မြန်မာပိဋကတ်အုပ်ရေ ၃ဝ ပြီးစီးသည်။
၁၂၉ဝ ပြည့်နှစ်တွင် အဂ‡လန်ပြည် အိမ်ရှေ့မင်းသား ဆုငွေ ၁ဝဝဝ ကျပ် ကိုရသည်။
၁၂၉၂ ခု နှစ်တွင် အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတဘွဲ့ဖြင့် ချီးမြှင့်ခြင်းခံရလေသည်။
ထိုနှစ်တွင်ပင် ပိဋကတ်မြန်မာပြန် အုပ်ရေ ၃ဝ၊ အစုံ ၂၅ဝ ကို အစိုးရက ဝယ်၍ မြန်မာနိုင်ငံ ရုံးများ၌ ထားစေသည်။
ဦးမြို့သည် မြန်မာပိဋကတ်အုပ်ရေ ၃ဝ၊ တစ်အုပ်လျှင် ၂ဝဝဝ၊ အုပ်ရေပေါင်း ၆ဝဝဝဝ၊ တစ်အုပ်လျှင် ၁ဝိ တန်ဖိုး၊ ငွေ ၆ သိန်းခန့် လုပ်ငန်းကြီးကို အနည်းငယ်မျှသော ငွေ ၅ဝဝဝ (ငါးထောင် ) ခန့်ဖြင့် လုပ်ကိုင်သွားသည်။
ဦးမြို့သည် လောကဓံတရားနှင့် ကြုံသည့်အခါ ကြံကြံခိုင်နိုင်သော သတ္တိရှိသည်။
အလုပ်တစ်ခုကို လုပ်မည်ဟု သန္နိဋ္ဌာန်ချပြီးသည့်အခါ မည်သူဖျက်၍မျှ မရ၊ မဖြစ်မနေလုပ်လေ့ရှိသည်။
ဦးမြို့သည် မြန်မာပိဋကတ်ဘာသာပြန်များအပြင် သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာကို အရင်းခံပြု၍ ဝိမောက္ခမဂ္ဂကျမ်းနှင့် လုံ့လဝိရိယကို အရင်းခံသော ဝါယာမဒီပနီ ကျမ်းနှစ်စောင်ကိုလည်း ရေးသားပြုစုခဲ့သည်။
ဤမျှ မိမိအင်အားအလိုက် အမျိုးဘာသာ သာသနာအကျိုးကို သည်ပိုးရင်း ဦးမြို့သည် ၁၂၉၈ ခုနှစ် တန်ခူးလပြည့်ကျော် ၁၁ ရက်နေ့တွင် ရန်ကုန်မြို့ လွစ္စလမ်း၌ အသက် ၆၂ နှစ်တွင် ကွယ်လွန်အနိစ္စရောက်လေသည်။
ဦးမြို့သည် အိမ်ထောင် သုံးဆက်ပြုခဲ့၍ ပဌမဇနီးဒေါ်စန္ဒာ၊ (ဒေါ်မိတ်) မှ သမီး၊ မအမာ၊ ဒုတိယဇနီး ဒေါ်ကြိုင်မှ မခင်စု၊ တတိယဇနီး ဒေါ်ဝါးစိန်မှ မောင်တင်မြို့၊ မလှလှမြို့တို့ ကျန်ရစ်ခဲ့လေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၉) ကိုးကား ကဏ္ဍ:မြန်မာ အမျိုးသား စာရေးဆရာများ ကဏ္ဍ:မြန်မာ စာရေးဆရာများ။
သိပ္ပံပညာရပ်များပေါ် ထွန်း၍ စက်မှုလက်မှု လုပ်ငန်းများ ထွန်း ကားလာသည့် ယခုခေတ်တွင် မြို့ကြီးပြကြီးများ၌ လူနေ အိမ်ခြေ တိုးတက် ထူထပ်လာလေသည်။
ဤသို့ မြို့ကြီးပြကြီးများ ၌ လူနေများ၍ စည်ကားလာသည့်အလျောက်လည်း အုပ်ချုပ်သူ တို့အဖို့ ပို၍ ပြဿနာများလာသည်။
မြို့နေလူအပေါင်းတို့ သွား လာမှု၊ စီးပွားရှာဖွေမှု၊ နေထိုင်မှုအစရှိသည်တို့တွင် သက်သာလွယ် ကူပြီးလျှင် ကျန်းမာရေးနှင့် ညီညွတ်ကာ ချမ်းသာစွာနေထိုင်နိုင်ကြ ရလေအောင် စီမံပေးရန်လိုအပ်လှပေသည်။
သို့ဖြစ်သောကြောင့် ယခုခေတ်တွင် ကမ္ဘာနှင့်အဝှန်း ခေတ်မှီတိုးတက်သော နိုင်ငံများ၌ မြို့ကွက်ရိုက်ခြင်းကို အရေးယူ စဉ်းစားဆောင်ရွက်ကြရသည်။
အစိုးရများက မြို့ကွက်ရိုက်ခြင်းများ ပြုလုပ်ဆောင်ရွက်နိုင်ရန် သီး ခြား ဌာနများကို ဖွဲ့စည်း ဖွင့်လှစ်ထားရလေသည်။
အမှန်စင်စစ် ဤသို့ ပြုလုပ်စီမံသည်မှာ အဆန်းမဟုတ်ပေ။
ရှေးပဝေဏီ အီဂျစ် ခေတ်ကတည်းကပင် မြို့ကြီးပြကြီးမျာကို အကွက်ချကာ မြို့ခင်း သာယာအောင် စံနစ်ကျနစွာ မြို့ကွက်ရိုက်ခြင်း ပြုလပ်ခဲ့သည်ကို တွေ့ရပေသည်။
မြို့ကွက်ရိုက်ခြင်း ပြုလုပ်ရာ၌ တစ်ခေတ်နှင့် တစ်ခေတ်မတူဘဲ၊ ခေတ်ပြောင်းသည်နှင့်အမျှ အယူအဆများလည် ပြောင်း လဲလာသည်။
ခေတ်နှင့်လျော်စွာ ပြုပြင်ဆောင်ရွက် လာကြရသည်။
ရှေးတစ်ခေတ်က မြို့ကွက်ရိုက်ခြင်း ဆောင်ရွက်သူတို့သည် မြို့ခင်း လှပသာယာမှုကို ပိုမိုအရေးထားကြ၏။
သို့ဖြစ်၍ ရေ တွင်း ရေကန်၊ တိုက်တာ အဆောက်အအုံ၊ ပန်းခြံစသည်တို့ကို လူမြင်ကွင်းတွင် စီမံဆောက်လုပ်၍ မြို့ပြပြုစုကြသည်။
ဆင်းရဲသား အလုပ်သမား ရပ်ကွက်များမှာကား ပြည့်ကျပ်ညစ်ပတ်ရှုပ်ထွေး၍ ကျန်းမာရေးနှင့် မညီမညွတ်ဘဲ ရှိတတ်လေသည်။
ယခုခေတ်တွင်ကား စက္ခုပသာဒ လှပမှုကို သာမကဘဲ၊ မြို့နေလူအ များစု သက်သာလွယ်ကူစွာ သွားလာနေထိုင်နိုင်၍ ကျန်း မာရေးနှင့် ညီညွတ်စေရန် အရေးထားစဉ်းစား ကြရလေသည်။
မြို့ကျယ်ဝန်းလာသည့်အလျောက် သွားလာမှု အခက်အခဲမရှိအောင် လမ်းများကို ကောင်းစွာဖောက်လုပ်ရသည်။
ယာဉ်ရထား သွားရန် လမ်း၊ လူသွားလမ်း၊ ကုန်ပစ္စည်းသယ်ယူပို့ဆောင်ရေးအတွက် လမ်းများဟူ၍ခွဲခြား၍ စံနစ်တကျ ပြုလုပ်ပေးရသည်။
မီးရထား လမ်းများအတွက်လည်း နေရာပေးရသည်။
အနောက်နိုင်ငံကြီးများ၌ မြေအောက်မီးရထားများ၊ တူးမြောင်း၊ လမ်းစသည်တို့ကို စံနစ်ကျန စွာ ဖောက်လုပ်ရသည်။
လမ်းဖောက်လုပ်ရာတွင် မြို့အနေအထား လိုက်၍ လမ်းရှည်လမ်းတိုမာိးကိုခွဲထုတ်ထားလေ့ရှိသည်။
လူဦးရေ ထူထပ်ပေါများသော မြို့ကြီးပြကြီးဖြစ်ပါက လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ပို၍ပင်စံနစ်ကျရန်လိုအပ်ပေသည်။
ထို့ပြင် မြို့သုံးရေ လုံလောက်စွာ ရရှိနိုင်ရေး၊ လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ရရှိရေး၊ ရေသွင်းရေနုတ်မြောင်းများ ထားရှိရေး၊ အညစ်အကြေး သိမ်းဆည်းရှင်းလင်းရေးတို့ကိုလည်း စံနစ်တကျ ပြုလုပ်ထားရသည်။
အနောက်တိုင်းနိုင်ငံကြီးများဝယ် ဓာတ်ငွေ့ဓာတ်အားပေးရေး မှာလည်း အရေးကြီးပေသည်။
ဤသည်တို့ အပြင် အယူဝါဒရေး ဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံများအတွက် နေရာပေးရသေးသည်။
နေအိမ်များ၊ ဈေး၊ ကျောင်း၊ ရုံး၊ ဆေးရုံများအပြင် အပန်းဖြေစရာ ဥယျာဉ်၊ ပန်းခြံ၊ ကစားကွင်းများအတွက်လည်း စီမံပေးရပေသည်။
အချို့မြို့များမှာ အလုပ်သဘော လိုက်ကာ မြစ်ကမ်းခြေ၊ မီးရထား လမ်းဘေးစသည်တို့၌ အလုပ်ရုံး စက်ရုံများ တည်ရှိကာ လူစည်း ကားသောရပ်ကွက်များ၌ ဈေးနှင့် ဆိုင်ကြီးများ တည်ရှိပြီးလျှင် လူ နေရပ်ကွက်မှာ သီးခြားတည်ရှိတတ်သည်။
သီးခြားရပ်ကွက် များ မထားရှိဘဲ အရောရောအနှောနှော တည်ရှိသော မြို့တို့ကား ယခုအခါတွင် မနှစ်မြို့ဖွယ်ဖြစ်လေသည်။
မြို့ကွက်ရိုက်ခြင်းဟူရာ၌ မြို့သစ်တည်ဆောက်ခြင်းနှင့် ရှိရင်းစွဲမြို့ကို ချဲ့ထွင်ပြုပြင် မွမ်းမံခြင်းဟူ၍ နှစ်မျိုးနှစ်စားရှိသည်။
လူ မနေသေးသော ရပ်ကွက်တစ်ခုကို မြို့သစ်ပြသစ်တစ်ခု ဖန်တီးရာ၌ စီမံကိန်း ဆွဲသူတို့သည် မိမိတို့ ကြိုက်နှစ်သက်သော ပုံသဏ္ဌာန်ဖြစ် လေအောင် စိတ်တိုင်းကျ အကွက်ချနိုင်ပေသည်။
စီမံကိန်း၊ မြို့ အကွက်ချပုံတို့သည် ကာလ၊ ဒေသကိုလိုက်၍ ခြားနားတတ်ပေ သည်။
လူဦးရေ တိုးတက်များပြားလာသောကြောင့် မြို့မဆံ့သဖြင့် မြို့ ကိုချဲ့ထွင် စီမံကိန်း ပြုရာ၌မူကား ရှိရင်းစွဲအဆောက်အအုံများကိုမူ တည်၍ပြုပြင်ရသဖြင့် ချဲ့ထွင်ရုံမကဘဲ ပြုပြင်ရန် လိုအပ်သော ရပ်ကွက်များ၊ လမ်းများကို ပြုပြင်ပေးရသည်။
ညစ်ပတ်၍ အန္တရာယ်များသောလမ်းများ၊ ရပ်ကွက်များကို ဖျက်ဆီးသင့်က ဖျက်ဆီး၍ အသစ်ပြုပြင်ပေးရသည်။
ရှေးတစ်ခေတ်က ဆိုလျှင် မြို့ကို ချဲ့ထွင်ရာ၌ လမ်းမများ၊ လမ်းရှည်များတွင် တိုက်တာ အဆောက်အအုံများကို ဆက်လက် ဆောက်လုပ်လေ့ ရှိလေသည်။
ဤစံနစ်ကား ရိုးနေ၍အဆင်ပြေမှုလည်း မရှိပေ။
ထိုကြောင့် ယခုအခါတွင် မြို့ကို ချဲ့ထွင်ရာ၌ မြို့၏ ပတ်ဝန်းကျင် ဆင်ခြေဖုံး ရပ်ကွက်များ၌ မြို့ကလေးများတည်ဆောက်ပြီးလျှင် မြို့နှင့်လွယ် ကူစွာ ဆက်သွယ်မိစေအောင် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးကို စီစဉ်ပေး သည်။
မြို့သစ် တည်သည်ဖြစ်စေ၊ မြို့ဟောင်းကို ချဲ့ထွင်သည်ဖြစ် စေ မြို့နေလူထုအပေါင်း အဆင်ပြေမှုရှိ၍ ကျန်းမားရေးနှင့် ညီညွတ်မှုရှိစေရန်ကိ အဓိကထားရလေသည်။
မြို့ကွက်ရိုက်ခြင်း စီမံသူတို့သည် ကျွမ်းကျင် တတ်မြောက်ရန် လိုသည်။
စီမံကိန်း ကောင်းလျှင် လူအပေါင်း သက်သာကြ၍ စီမံကိန်းမပြေပြစ်ပါက မကြာခဏ ပြင်ဆင်ရပြီးလျှင် အချိုးမကျဘဲ ရှိတတ်သည်။
မြန်မာနိုင်ငံ၌ ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်ကြီး ပြီးသည်၏နောက်ပိုင်းကာလ တွင် ပြည်တွင်း သောင်းကျန်းမှုကြောင့် တောရွာကျေးလက် များတွင် နေရေးထိုင်ရေး မသာယာသဖြင့် ကျေးလက်တောရွာနေ လူအပေါင်းတို့သည် ရန်ကုန်မြို့သို့ လာရောက်ခိုလှုံကြသည်။
ဤသို့အဆမတန် ရောက်ရှိလာကြသဖြင့် ရန်ကုန်မြို့တွင် လူဦးရေ ၈ သိန်းခန့် အထိ တိုးလာသည်။
ရန်ကုန်မြို့တွင်း၌ မြေလပ်ရှိသမျှ လမ်းဘေးမကျန်အောင် နေရာအပြည့် တဲအိမ်များကို စည်းမဲ့ကမ်းမဲ့ ကျူးကျော် ဆောက်လုပ်နေထိုင်ကြသည် သို့ဖြစ်၍ မီးဘေး အန္တရာယ်ကိုမကြာခဏ တွေ့ကြုံကြရ၏။
ဤအခြေအနေဆိုးကို အချိန်မှီကာကွယ်နိုင်ရန်အတွက် ရန်ကုန် မြူနီစီပယ်အဖွဲ့က စည်းမဲ့ ကမ်းမဲ့ဆောက်လုပ်ထားသော ကွက်သစ်များဖျက်သိမ်းရန် တာဝန် ယူ၍ နိုင်ငံတော်ပြည်သူ့အိုးအိမ်အဖွဲ့ကမူ ရန်ကုန်မြို့၏ အပြင်ဘက် ရှိ ကျယ်ပြန့်သောမြေရာများတွင် မြို့၏ အင်္ဂါနှင့် ညီညွတ်သော မြို့သစ်များ တည်ဆောက်ရန် တာဝန်ယူသည်။
ဤစီမံကိန်းဖြင့် ရန်ကုန်မြို့၏ အရှေ့ဘက်တွင် သာကေတမြို့၊ အရှေ့မြောက်ဘက်တွင် တောင်ဥက္ကလာပနှင့် မြောက်ဥက္ကလာပမြို့ ဟူသော အရံမြို့များကို တည်၍ မြေနေရာကွက်များ ချပေးသည်။
မြို့အင်္ဂါနှင့် ညီညွတ်စေ ၍ လမ်းကြီးလမ်းငယ်အသွယ်သွယ်ကို ဖောက်လုပ်ကာ လျှပ်စစ်ဓာတ်မီးများ တပ်ဆင်ပေးသည်။
မိုးတွင်း၌ ရေလွှမ်းမိုးခြင်း ဒဏ်ကို ကာကွယ်နိုင်ရန် မြောင်းကြီးများ၊ ရေတံခါးမျာကို ဖောက် လုပ်တပ်ဆင်ပြီးလျှင် ရေအလို့ငှာ အဝီစိတွင်များ၊ ရေကန်များ တူးဖော် ပေးလေသည်။
ထို့ပြင် အခြားဆင်ခြေဖုံး ရပ်ကွက်များ ကိုလည်း ရန်ကုန်မြို့တွင်းသို့ သွတ်သွင်း၍ မဟာရန်ကုန် စီမံကိန်း အရ ဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။
ရန်ကုန်မြို့တွင်သာမက လူဦးရေ အဆမတန် တိုးတက်လာသဖြင့် နေထိုင်မှု အခက်အခဲများ ပေါ်ပေါက်လျက်ရှိသော မန္တလေး၊ ဟင်္သာတ၊ ပြည်အစရှိသော အခြားမြို့များတွင်လည်း အလားတူပင် စီမံဆောင်ရွက် ပေးခဲ့လေ သည်။
နိုင်ငံတော် ပြည်သူ့ အိုးအိမ်အဖွဲ့သည် ၁၉၅၁ ခုနှစ် အိုးအိမ်ပြန် လည်ထူထောင်ရေး အက်ဥပဒေ ပုဒ်မ ၆၄ အရ ၁၉၅၁ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလမှစ၍ တည်ရှိလာသော အဖွဲ့ဖြစ်၏။
နိုင်ငံတစ်ဝှန်းရှိ မြို့ရွာဒေသ အနှံ့အပြားတွင် စစ်ဘေးနှင့်သောင်းကျန်းမှုဒဏ်ကြောင့် အိုးအိမ်အများ ပျက်စီးခဲ့သဖြင့် နိုင်ငံတော်အစိုးရက ကြပ်မ၍ စံနစ်တကျ ပြန်လည်ထူထောင်ပေးမှသာ လူထုတစ်ရပ်လုံး၏ နေမှုထိုင်မှုသက်သာချောင်ချိမည်ဟု ယူဆ၍ ထိုအဖွဲ့ကို တည် ထောင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။
အဖွဲ့တာဝန် ဝတ်တရားများမှာ နိုင်ငံတော် အတွင်း နေထိုင်လျက်ရှိသော ပြည်သူပြည်သားများအား သင့်လျော် သော ကျန်းမာရေး၊ လွယ်ကူမှု အခွင့်အရေးနှင့် ကောင်းကျိုးခံစား မှုတို့အတွက် မြို့ရွာစည်ပင်ရေးလုပ်ငန်းများနှင့် ပြည်သူ့အိုးအိမ် ပြန်လည် ထူထောင်ရေး လုပ်ငန်းများကို ကြီးကြပ်အုပ်ချုပ်ခြင်း၊ စီမံခန့်ခွဲခြင်းနှင့် တိုးတက်အောင်ဆောင်ရွက်ခြင်းတို့ ဖြစ်၏။
ရန်ကုန်မြို့ စည်ပင်သာယာရေးအဖွဲ့ကို ပြည်သူ့အိုးအိမ်အဖွဲ့နှင့် ၁၉၅၅ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁ ရက်နေ့မှစ၍ပူးပေါင်းလိုက်သော ကြောင့် ယခင် ရန်ကုန်စည်ပင်သာယာရေးအဖွဲ့က ဆောင်ရွက်ခဲ့ သော လုပ်ငန်းတာဝန် ဝတ္တရားများကို ပြည်သူ့အိုး အိမ်အဖွဲ့က ဆက်လက်ဆောင်ရွက်လျက်ရှိလေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၉) ကိုးကား Category:မြို့ပြ အင်ဂျင်နီယာ ဘာသာရပ်။
thumb|မန္တ​လေးနန်း​တော်၏ မြို့ရိုး မြို့ရိုး။
ဗုံး အမြောက်စသည့် လက်နက်ဆန်းများ မပေါ်မီခေတ်က ကမ္ဘာ အရပ်ရပ်တွင် မြို့လုံခြုံမှုအတွက် မြို့ကို ဝန်းပတ် ကာရံထား သော မြို့ရိုးများကို ဆောက်လုပ်လေ့ရှိကြသည်။
ရှေးအကျဆုံး မြို့ရိုးမှာ ဆူးဖြင့် ခတ်ထားသည့် မြို့ရိုးမျိုးဖြစ်၏။
အယ်လက်ဇန္ဒာ ဘုရင်လက်ထက်က ဟာကေနီယန်ရွာများကို ဆူးခြုံများဖြင့်ကာရံထားလေသည်။
ယခုထက်တိုင်များစွာ တိုးတက်ခြင်းမရှိသေးသည့် အချို့သောဒေသများ၌ ဆူးဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော စည်းရိုးများဖြင့် အကာအကွယ် ယူနေကြပေသေးသည်။
ဆူးခြုံဆူးစည်းရိုးများဖြင့် မလုံခြုံသောအခါ မြေမြို့ရိုးမျာကို ပြုလုပ်လာကြသည်။
မြေမြို့ရိုး အားဖြင့် အကာအကွယ် ရရုံမကဘဲ အကာအကွယ် ယူသူတို့က လည်း ပြန်လည်ပစ်ခတ်ခုခံနိုင်သောကြောင့် ဆူးခြုံ၊ ဆူးစည်းရိုးတို့ ထက် ကောင်း၏။
ဂျူးလယပ် ဆီဇာလက်ထက်က ဂျာမန်မြို့များ သည် မြေမြို့ရိုးများအားဖြင့် အကာအကွယ် ယူ၏။
မြေမြို့ရိုး၏ နောက်တွင် သစ်တပ်များပေါ်လာသည်။
သစ်လုံးမျာအကြားတွင် အုတ်ခဲ၊ မြေများကိုည|ပ်ဖြည့်ပြီးလျှင် အခိုင်အခံ့ မြို့ရိုးပြုလုပ်ကြသည်။
ယင်းသည့်နောက်တွင် နေပူလှန်း၍ အခြောက်ခံသော အုတ်ဖြင့် အုတ်မြို့ရိုးကိုပြုလုပ်ကြသည် ထိုမှတစ်ဆင့် မီးဖုတ်အုတ်၊ အင်္ဂတေ တို့ဖြင့် အခိုင်အခံ့ပြုလုပ်သော အုတ်တံတိုင်း မြို့ရိုးများ ခေတ်စား လာသည်။
အုတ်မြို့ရိုးများ ဆောက်လုပ်ရာတွင် အရေးကြီးသော အချက်များမှာ အမြင့်နှင့်ထု ထည်တို့ ဖြစ်၏။
မြို့ရိုးသည် မြင့်မှသာလျှင် အလွယ်တကူ တက်ရောက်ကျော်လွှားနိုင်မည် မဟုတ်ပေ။
ထိုပြင် မြို့ရိုးထိပ်တွင် အလွယ်တကူ လှည့်လည်သွားလာ အကာအကွယ် ယူကာ ရန်သူတို့ကို ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်နိုင်အောင် ထုထည်ကြီးမားရပေမည်။
သို့ရာတွင် ထုထည်ကြီးကြီး ဆောက်လုပ်ရန်မှာ မတတ်နိုင် ရှိတတ်သဖြင့် အုတ်နံရံ ၂ ထပ်ဆောက်လုပ်၍ ထိုအုတ်နံရံ ၂ ခု အကြား မြေဖို့ပြီးလျှင် ထိပ်ဖက်၌ တံတိုင်း ၂ ခုကို ဆက်၍ စင်္ကြံပြုလုပ်ရ၏။
အပြင်ဘက် တံတိုင်းကို အတွင်ဖက်တံတိုင်းထက် မြင့်ထားခြင်းဖြင့် ရန်သူတို့ ပစ်လွှင့်သော ဓားလှံ လေးမြား လက်နက်တို့မှ အကာအ ကွယ် ရလေသည်။
မြို့ရိုးဆောက်လုပ်ရာ၌ တစ်ဆင့် တိုးတက်မှုမှာ မြို့ရိုးတစ်လျှောက် သင့်ရာနေရာများတွင် မျှော်စင်များ ထားခြင်း ဖြစ်၏။
မျှော်စင်များကို မြို့ရိုးပတ်လည်တွင် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု မနီးမဝေးစေဘဲသင့်တင့် လျောက်ပတ်စွာ စီမံပြုလုပ်ထားသည်။
ဤသည့်နည်းဖြင့် ပို၍ အကာအကွယ်ရရှိသည်။
အချို့ မြို့ရိုးပတ်လည်တွင် ရေကျုံးများလည် စီမံထားလေ့ရှိသည်။
ရန်သူများ ရုတ်ခြည်း မဝင်ရောက်နိုင်အောင် တားဆီးထားခြင်းဖြစ်၏။
ခေတ်သစ် သမိုင်းတွင် ဥရောပအလယ်ခေတ်အတွင်း ဖြစ်သော ၁၂ဝဝ ပြည့်မှ ၁၅ဝဝ ပြည့်နှစ်ကျော် အတွင်းတွင် ဥရောပတိုက်၌ မြို့ရိုးများ အထူးခေတ်စားလှပေသည်။
ကံကျွေးချစံနစ် ထွန်းကား ချိန်ဖြစ်၍ မြေရှင်၊ နယ်ရှင်၊ မှူးမတ်များသည် မိမိတို့ ရဲတိုက်များ၊ ပိုင်နက်များ လုံခြုံမှုရစိမ့်သောငှာ အုတ်တံတိုင်းမြို့ရိုးများသည် ခဲယမ်းမီးကျောက်ဒဏ်ဖြင့် ပြိုလဲတော့၏။
တစ်စတစ်စ ခဲယမ်းမီး ကျောက်မှသည် ဗုံး အမြောက်စသည်ဖြင့် တိုးတက်၍ လက်နက်ဆန်းများ ပေါ်လာသော ၁၉ ရာစုနှစ်သို့ ရောက်သောအခါ မြို့ရိုး များသည် အရာမရောက်တော့ဘဲ ရှိ၏။
မြို့ရိုးများထက် မြေကတုတ်များ၊ ဗုံးကျင်းများက ပို၍ အရာဝင်လာလေသည်။
မြို့ရိုးကြီးများအနက် ထင်ရှားကြီးမားသည့် မြို့ရိုးကြီးများကား အလွန် ကြာမြင့်သော ကာလက ဆောက်လုပ်ထားခဲ့သော မြို့ ရိုးများဖြစ်၍ ယင်းတို့မှာ နင် နိဗမြို့တွင်ရှိသော မြို့ရိုးဟောင်းနှင့် တရုတ်ပြည် တံတိုင်းကြီးတို့ ဖြစ်၏။
နင်နိဗမြို့ရှိ မြို့ရိုးမှာ မိုင် ၅ဝ ကျော် ရှည်လျား၍ အမြင့်ပေ ၁၂ဝ၊ ထုပေ ၃ဝ ရှိပြီးလျှင် မျှော်စင်ပေါင်း ၁ယ ၅ဝဝ မျှပါရှိသည်။
ဘီစီ ၂ဝဝဝ ကျော် ခန့်က တည်ဆောက်ခဲ့သော မြို့ရိုးဖြစ်၏။
ယခုထက်တိုင် အထင် အရှားတည်ရှိသော တရုတ်ပြည်တံတိုင်းကြီးသည် ဘိစီ ၂ဝဝ ခန့် က ဧကရာဇ်မင်း ရှီဟွန်တိ တည်ဆောက်ခဲ့သော မြို့ရိုးဖြစ်၏။
ရန်သူများဖြစ်သော ဟန်းနှင့် တာတာလူမျိုးတို့၏ ဘေးရန်မှ အကာအကွယ်ရရန် တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်၏။
မိုင် ၁ယ ၅ဝဝ ခန့် ရှည်လျားပြီး လျှင် အမြင့်ပေ ၂ဝ မှ ၃ဝ ထိ ရှိသည်။
ပြက် ၁၅ ပေမှ ၂၅ ပေ မျှရှိသည်။
ကိုက် ၂ဝဝ အကြားတွင် မျှော်စင်တစ်ခု ရှိသည်။
တရုတ်ပြည် တံတိုင်းကြီးသည် လေအိုတွန်ပင်လယ်ကွေ့ ကမ်းခြေမှ စတင် သွယ်တန်းလာပြီးလျှင် ယခု မွန်ဂိုးလီးယားပြည်နှင့် တိဗက် နယ်စပ်ရှိ ကန်ဆုနယ်တွင် ဆုံးသည်။
မြွေကြီး တွားသွားသကဲ့သို့ တစ်တောင်တက် တစ်တောင်ဆင်း တည်ရှိသော တံတိုင်းကြီးသည် ပေ ၄ယ ဝဝဝ မြင့်သော အရပ်သို့တိုင် ရောက်သည်။
တံခါးကြီး များမှာ ခံတပ်သဖွယ်ဖြစ်၏။
ထုထယ် ကြီးမားလှသော သစ်များ၊ သံချောင်းများဖြင့် ဆောက်လုပ်ထား၍ သံသော့ကြီးများဖြင့် ခတ်ထားသည်။
မြို့ရိုးထိပ်မှာ ၁၂ ပေကျယ်သည်။
နှစ်ပရိစ္ဆေဒ ကြာမြင့်သည့်အလျောက် အချို့နေရာများတွင် ပျက်စီး ယိုယွင်းလာ သည်ကို အခါအားလျော်စွာပြုပြင်ထားရသည်။
ဦးစွာ၌ အုတ်ကြမ်း၊ မြေကြီးတို့ဖြင့် ဆောက်လုပ်ထားဟန် တူသော်လည်း နောင်ပြင်ဆင် သွားရာတွင် ဆစ်ထားသောကျောက်မျာကို အသုံးပြုခဲ့လေသည်။
မြန်မာနိုင်ငံတွင်လည်း ရှေးအထက်ကျော်ကာရီကပင် မြို့ရိုးများကို တည်ဆောက်လေ့ရှိခဲ့ပေသည်။
ရှေးမြန်မာမြို့တော်ဟောင်း များ၏ မြို့ရိုးဟောင်း၊၊ မြို့ရိုးပျက်များကို ယခုတိုင်တွေ့မြင်နိုင်ပေ သေးသည်။
လွန်ခဲ့သည့် အနှစ် ၁ဝဝ ကျော်က မင်းတုန်းမင်း တရားတည်ဆောက်ခဲ့သည့် မန္တလေးမြို့ရိုးကြီးသည် ဒုတိယ ကမ္ဘာ စစ်အတွင်းက အမြောက်ဒဏ်များကို မရှုမလှ ခံခဲ့ရသဖြင့် အချို့အ ပိုင်းများပျက်စီးခဲ့သော်လည်း ထင်ထင်ရှားရှားပင် တည်ရှိနေသေး သဖြင့် မြန်မာတို့၏ မြို့ရိုးအသွင်အပြင်ကို နမူနာဆောင်လျက်ရှိပေ သေးသည်။
မြန်မာတို့၏ မြို့ရိုးတွင် ရှိရသော အစိတ်အပိုင်းတို့ကား တံခါး၊ တံခါးပြ၊ တန်ဆောင်း၊ ပြာသာဒ်၊ ပြအိုး၊ ပစ္စင်၊ ရဲလောင်း၊ ရင်တား၊ သူရဲခို၊ မီးတားစသည်တို့အပြင် ရန်သူတို့ အလွယ်တကူ ဝင်ရောက်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်အောင် မြို့ရိုးကို ပတ်ရံထားသော ကျုံး တို့ဖြစ်၏။
ရွှေဘုံနိဒါန်းတွင် စိတ္တကုဋ် အစရှိသော တံခါးကဲ့သို့ လေးကျွန်း၊ ဦးနှိမ်၊ သိမ်းဆည်း၊ ကျွန်းလုံးဝင်၊ ကုန်းမော်၊ နန္ဒမူ၊ အာဠဝီ၊ စည်ရှင်၊ ရန်နှင်၊ ရန်မျိုးအောင်၊ လေးသိန်း၊ မုတ်ဦး မော်ကွန်း ကမ္ပည်းတပ်သော လေးရပ်သုံးမည် လှည့်လည်သော တံခါးတို့ သည်လည်းကောင်း၊ တံခါးပြ၊ မြို့ထောင့်ပြ၊ မြို့တန်ဆောင်း၊ အစရှိ သည်တို့ဖြင့် သာယာဆန်းကြယ် ကြီးငယ် နိမ့်မြင့်၊ တင့်တယ်လျောက်ပတ်စွာ တန်ဆာ ဆင်ယင်အပ်သော ပြလက်ရန်း တည်း ဟူသော နရန်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ နရန်းအထက် ခိုင်ခံ့စွာ ခင်း ထားလျက် လက်ရန်းတပ်သော ပစ္စဂ‡တို့သည် လည်းကောင်း၊ နရန်းရှေ့လွတ်ထားသော ရင်လျှောက်တို့သည် လည်းကောင်း၊ တံခါးတိုင်း၌ ဖြောင့်မတ်စွာလျှောက်သန်းသော ရှောင်ဆွဲတို့သည် လည်းကောင်း၊ တံခါးတိုင်း၌ ဘီဘာသန်း၍ လျောက်ပတ်စွာသော နဖားတို့သည် လည်းကောင်း၊ ထိုရှောင်ဆွဲနဖားတို့၌ ဖုံးဘိအပ်သော နဝရတ်တို့သည် လည်းကောင်း၊ တံခါးပြင်၌ သုံးဆင့်လျှိုသော ရင်တားတို့သည် လည်းကောင်း၊တံခါးအတွင်း၌ သုံးတန့်လျှိုသော ရက်ဖောက်တို့သည် လည်းကောင်း၊ တံခါးရွက်နှစ်ဖက်၌ သံကွင်း တပ်သော ကျည်းလျှိုတို့သည် လည်းကောင်း၊ မင်းတုပ်တို့သည် လည်းကောင်း၊ တံခါးအတွင်း၌ စိုက်ရန် လိုခါရအောင် စုပုံထား သော တုရိုဏ်တိုင်တို့သည် လည်းကောင်း၊အဝင်လကျာ်၊ အထွက် လက်ဝဲဘက်က သွားလာခြင်း၌ မလွယ်မကူ လှည့်လည် သွားလာရ သော မလွယ်ပေါက်တို့သည် လည်းကောင်း၊ တံခါးပြင်၊ ကျုံးနဖူး အုတ်ဖြင့် စီအပ်သော ရွက်ကာတို့သည် လည်းကောင်း၊ ချိုင့်ဝှမ်း နက်ကျယ်စွာ နိမ့်မြင့် နှစ်ဆင့်ခန်အပ်သော ပတ်လည် ကျုံးတို့ သည်လည်းကောင်း၊ မြို့ထိပ်အပြင်၌ သူရဲသူခက်တို့ သွားလာရာ ဖြစ်သော သူရဲပြေးတို့သည်လည်းကောင်း၊ သူရဲသူခက်တို့ မှီခိုရာဖြစ်သော သူရဲခိုတို့သည်လည်းကောင်း၊ သူရဲခို ၁ဝ လုံး အကြား၊ အလုံး ၂ဝ အကြားတို့၌ မီးထည့်ရန် ပေါင်းကူး၍ လုပ်သောပေါင်းဖျဉ်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ သူရဲခိုတို့၌ တူရူ ဖောက်သော ပြောင်းပေါက်တို့သည်လည်းကောင်း၊ သူရဲခို အကြားတို့၌ ကာရံထားအပ်သော သူရဲကာတို့လည်းကောင်း ဟူ၍ အမရပူရမြို့ ရိုး အစိတ်အပိုင်းများကို ဖော်ပြထားသည်ကို တွေ့ရ၏။
မန္တလေးရွှေမြို့တော်ကြီးကို သာသနာနှစ် ၂၄ဝဝ ပြည့်မှီအောင် ၁၂၁၈ ခုနှစ်က စတင် တည်ဆောက်ခဲ့သည် ဆိုသော်လည်း၊ မြို့ရိုးနှင့်တစ်ကွ ခုနစ်ဌာနတို့ကိုမူကား ၁၂၂၁ ခုနှစ် ကဆုန်လမှ အုတ်မြစ်ချ၍ တည်လုပ်ရသည်။
အုတ်မြို့ရိုးသည် အုတ်မြစ်သံတောင် ၁ တောင်၊ အုတ်ရိုးထု ၁ တာ၊ အရပ် သံ ၁၅ တောင်၊ သူရဲခို အမြင့် သံ ၃ တောင်၊ နှစ်စု အုတ်မြို့ရိုး အမြင့် ၁၈ တောင်၊ အချင်းတစ်မျက်နှာ တာ ၆ဝဝ၊ ၄ မျက်နှာ တာ ၂ယ ၄ဝဝ ရှိ သည်။
ဤသို့ သာသနာတော် ၂ယ ၄ဝဝ အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် မြို့တော်ကို လေးထောင့် စတုရန်းတည်၍ မြို့ရိုးအနား တစ်ဖက်လျှင် တာ ၆ဝဝ စီ အညီအမျှ ခွေဲ0xm;cဲ့သည်။
မြို့တော် လေး မျက်နှာ ဓာတ်တံခါး၄ ရပ်မှာ ပြာသာဒ် ဘုံ ၇ ဆင့်၊ မိတ်တံခါး ၈ ရပ်မှာ ပြာသာဒ် ဘုံ ၅ ဆင့်၊ ထောင့်ပြကြီး ၄ ခုနှင့် ပြငယ် ၃၂ များမှာ ပြာသာဒ်ဘုံ ၅ ဆင့်စီ လုပ်ဆောင်၍၊ သစ္စေးသားရိုး ဟင်္သာပြဒါး ရွှေချမွမ်းမံသည်။
ထိုတံခါးတော် ၁၂ ရပ်မှာ လွန်ကဲ၊ ဦးထိပ်၊ သောင်းညွှတ်ကျွန်းလုံးယူ၊ ကျော်မိုး၊ ရန်နည်၊ ကြေးမုံ၊ စည်ရှည်၊ ထင်ရှား၊ စည်သာ၊ လေးသိန်း၊ မန်းဦးဟူ၍ ဖြစ်သည်။
တံခါး ၁၂ ရပ် အမည်တော်တို့ကိုလည်း တံခါးပေါက် တစ်ခုစီ၏ အဝင်အထွက်လကျာ်ကျသော မီးကာ အုတ်တံတိုင်းကြီး များ အနီး၌ အုတ်ပလ္လင် ၃ ဆင့်ခံ၍ မော်ကွန်းတိုင်ဖြင့် စိုက်ထူဖော်ပြထားသည်။
မြို့တံခါးမျာ အဝင်တွင် တံခါးစောင့်များ နေထိုင်ရန် ဝဲယာ တိုက် တန်းများထားရှိပြီးလျှင် တံခါးစောင့်တို့ သေနတ်ကိုင်စွဲ၍ နေ့ညဉ့်စောင့်နေကာ၊ တံခါး အဝင်အထွက်တွင် ဓားလှံ သေနတ် စသော လက်နက်များပါမပါ၊ ယစ်မျိုးနှင့် အမဲသားများ သွင်းမ သွင်းကြည့်ရှုစစ်ဆေးရ၏။
နေဝင်ညဉ့် ၄ ချက် (ညနေ ၆ နာရီ) တီးသည့်အခါ အလယ်ဓာတ် တံခါးကြီး ၄ ခု ကို ပိတ်လိုက်ရာ၊ ဝင်ထွက်သွားလာသူတို့ တစ်ယောက်ဝင် မလွယ်တံခါးမှ ထွက်ဝင်ရသည်။
အလယ်ဗဟို တံခါးမကြီးများ တွင် ဓာတ်စည်တော်များ ဆွဲထားရာ၊ ပဟိုရ်ချက်နှင့်အညီ နေထွက်နေဝင်၊ တနည်းအားဖြင့် တံခါးဖွင့်ချိန် ပိတ်ချိန်တို့ကို ပြည်သူတို့ အား အသိပေးသည့် အနေဖြင့် တီးရသည်။
မြို့တံခါး ၁၂ ရပ်တို့၌ တံခါးပေါက် နေရာများတွင် တံခါးတိုင်၏ မှီရာ အုတ်မြို့ရိုး တစ်ဖက်တစ်ချက်၌ အင်္ဂတေတို့ဖြင့်အပြေအပြစ် ကိုင်ပြီးလျှင် ထုံးဖြူဖွေးဖွေးသုတ်၍ တံခါးအထက်မှ ဘုံ ၅ ဆင့် ဘုံ ၇ ဆင့် အသီးအသီး ရှိကြသော ယွန်းဆက်ပြေ တန် ဆောင်း ပြာသာဒ်တော်ကြီးများကို ရွှေဟင်္သာပြဒါးတို့ဖြင့် မွမ်းမံ ခြယ်လှယ်ထားသည်။
တံခါးပေါက် တစ်ခုတစ်ခု၌ မြို့တံခါးတဖက်တစ်ချက် ကူးလိုသောအခါ လျှောက်သွားရန် ပြုလုပ်ထားသော ရင်လျှောက် ခေါ် နင်းကြမ်းပျဉ်ပြားများ၊ တံခါးရွက်ပြင်ဖက်က ရန်သူတို့ ရုတ်တရက် မဝင်သာအောင် တစ်ဖက်တစ်ချက် လျှိုထိုး သော 'ရင်တား' ခေါ် ရက်ဖောက် သစ်တုံးအဆင့်များနှင့် ထိုရင် တားတိုင်ကြီးတစ်ဖက်တစ်ချက်ကို ညှပ်ထားရန်၊ သို့မဟုတ် စွပ်ထားရန် ပြုလုပ်ထားသော တုရိုဏ်တိုင်ခေါ် တံခါးတိုင်များ၊ ထိုပြင် မြို့ပေါက်အထွက် မြို့တံခါးနှင့် တည့်တည့်မှ အလျား ၃ တာ၊ အနံ ထု ၁ တာ ခန့်ရှိသော မီးတား၊ သို့မဟုတ် မီးကာ ခေါ် ခိုင်ခံ့လှသည့်အုတ်နံရံကြီးများနှင့် ယင်းအနီးမှ အုတ်ပလ္လင် ၃ ဆင့်ခံ၍ မြို့တော်အမည် မော်ကွန်း တင်ထားသော မော်ကွန်း တိုင်ကြီးများ အသီးအသီးရှိသည်။
အလယဗဟိုတံခါးမကြီးများတွင် တံခါးအတွက် လက်ဝဲဘက်က မြို့စောင့်နတ်ကူ တစ်ခုကျစီ ပြုလုပ်ထား၍၊ အလားတူမြို့ထောင့် ၄ ထောင့်တွင်လည်း နတ်ကူများ ရှိ၏။
တံခါးပေါက် မရှိသော ပြထက်များ၌ ၅ တိုင် စင်နှင့် ဘုံ ၅ ဆင့် ရှိသော ပြာသာဒ်ဆောင်များ ပေါက်ထားရာ၊ မြို့ ၄ မျက်နှာ၌ ထိုကဲ့သို့သော ပြငယ် ၃၂ ရှိသော် ပြာသာဒ်လည်း ၃၂ ဆူ ရှိ၏။
ထောင့်ပြကြီး ၄ လုံးတို့၌ကား မလွယ်တံခါးများမှ ယွန်းဆက်ပြေ တန်ဆောင်းပြာသာဒ်မျိုးအတိုင်း ဘုံ ၅ ဆင့်နှင့် ပြုလုပ်ထားသည်။
အုတ်မြို့ရိုးအထကတွင် သူရဲခို ခေါ် အုတ်စိန်တောင်များ ပေါက် ထားပြီးလျှင် ယင်း၏ အတွင်းဘက်မြို့ရိုးထိပ်တလျောက်တွင် သူရဲပြေးခေါ် စင်္ကြံလမ်းတစ်ခု မြို့ရိုးကို ပတ်၍ ပြုလုပ်ထားသည်။
စစ်မက်အရေးအရာရှိသောအခါ အမြောက်မတြပူ၊ စိန်၊ သစ်တုံး၊ ပွဲလျက်ရေ၊ ခဲရေ၊ သံရေတို့ဖြင့် ပစ်ဖောက် သွန်းလောင်းရာဌာနဖြစ်၍ ပစ္စင်ခေါ်ကြောင်း ဆိုသည်။