kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
သို့သော် ဖီးလ်မိုးက ကိုယ်မတတ်ကျွမ်းသည့် ဘာသာရပ်တစ်ခုအတွက် ပေးအပ်သည့် ဘွဲ့ကို လက်မခံသင့်ဟု ဆိုကာပယ်ချခဲ့သည်။
၁၈၅၆တွင် ဖီးလ်မိုးတစ်ယောက် အမေရိကန်ပါတီဟူသော ပါတီငယ်တစ်ခုမှ ဝင်အရွေးခံသော်လည်း ရှုံးနှိမ့်ခဲ့သည်။
နှင်းကျားသစ် နှင်းကျားသစ် () သည် ကြောင်မျိုးရင်းဝင် သားရဲတိရစ္ဆာန်ဖြစ်ပြီး ကြောင်ကြီးမျိုးစု၏ ပန်တယ်ရာ အန်စီယာ () မျိုးစိတ်ဖြစ်သည်။
နှင်းကျားသစ်အများစုသည် အလယ်အာရှဒေများတွင် နေထိုင် ကျက်စားကြသည်။
နှင်းကျားသစ်ကို ကျားသစ် အဖြစ် ခေါ်ဆိုကြသော်လည်း ကျားသစ်အကောင်အသေးများနှင့် သာ ခပ်ဆင်ဆင်တူပြီး ပါဏဗေဒအရ မျိုးစုတူသော်လည်း မျိုးစိတ် မတူကြချေ။
ပုံပန်းသဏ္ဌာန် နှင်းကျားသစ်များသည် အရှည်အားဖြင့် ၁.၄ မီတာခန့် ရှည်လျားကြပြီး အမြီးအရှည်မှာ ၉၀ စင်တီမီတာမှ ၁၀၀ စင်တီမီတာ အထိ ရှည်လျားလေ့ ရှိကြသည်။
၎င်းတို့သည် အလေးချိန်အားဖြင့် ၇၅ ကီလိုဂရမ် အထိ ရှိတတ်သည်။
နှင်းကျားသစ် တို့တွင် မီးခိုးရောင် နှင့် အဖြူရောင် အမွှေးများနှင့် အနက်ရောင် အစက်အပြောက်များ ရှိတတ်သည်။
၎င်းတို့၏ အမြှီးတွင် အစင်းများ ရှိတတ်သည်။
နှင်းကျားသစ်တို့၏ အမွှေးများမှာ အအေးဒဏ်ခံနိုင်ရန် အတွက် ရှည်လျား ထူထပ်နေလေ့ ရှိသည်။
၎င်းတို့၏ ခြေထောက်များမှာလည်း ကြီးမားပြီး အမွှေးထူကြသည်။
ထို့အတွက်ကြောင့် ၎င်းတို့ အနေနှင့် နှင်းထဲတွင် လွယ်ကူစွာ လျှောက်သွားနိုင်ကြသည်။
နှင်းကျားသစ်တို့သည် ၁၅ မီတာခန့်အထိ ဝေးလံစွာ ခုန်နိုင်ကြသည်။
ကြောင်မျိုးရင်းဝင် တိရစ္ဆာန်များအနက် နှင်းကျားသစ် တစ်မျိုးသာလျှင် ကြောင်ကဲ့သို မအော်နိုင် မဟိန်းနိုင်ကြပေ။
နေထိုင်မှုဘဝ နှင်းကျားသစ်တို့သည် အများအားဖြင့် ညဘက်တွင် ကျက်စားလေ့ ရှိပြီး တစ်ကောင်တည်း နေထိုင်လေ့ ရှိကြသည်။
ရက် ၁၀၀ ခန့် ကိုယ်ဝန်ဆောင်ပြီးနောက်တွင် နှင်းကျားသစ်မသည် ကလေး ၂ ကောင် ၃ကောင်ခန့်ကို မွေးလေ့ ရှိသည်။
သူတို့သည် အလွန်ကြီးမားသော ကြောင်မျိုးရင်းဝင် တိရစ္ဆာန်များ ဖြစ်ပြီး လူတို့သည် ၎င်းတို့ကို အမွှေးအတွက် သတ်ဖြတ်လေ့ ရှိကြသည်။
ကိုးကား ကဏ္ဍ:ထိပ်တန်းသားရဲတိရစ္ဆာန်များ ကဏ္ဍ:ကြောင်ကြီးမျိုးစုဝင် တိရစ္ဆာန်များ။
ဂျိုက်ဂွါး ဂျိုက်ဂွါး () သည် ကြောင်ကြီးမျိုး "ပန်တယ်ရာ အွန်ကာ(P. Onca)" မျိုးစိတ်ဖြစ်၍ ကြောင်မျိုးရင်းဝင်ဖြစ်ပြီး တောင်အမေရိကနှင့် ဗဟိုအမေရိက ဒေသများတွင် နေထိုင်ကျက်စားသည့် သားရဲတိရစ္ဆာန် တစ်မျိုးဖြစ်သည်။
ဂျိုက်ဂွါးသည် ကျားနှင့် ခြင်္သေ့တို့ ပြီးလျှင် တတိယမြောက် အကြီးဆုံးသော ကြောင်မျိုးရင်းဝင် သတ္တဝါဖြစ်သည်။
အနောက်ကမ္ဘာခြမ်းတွင် အကြီးဆုံးနှင့် အားအကောင်းဆုံး ကြောင်မျိုးရင်းဝင် သတ္တဝါလည်း ဖြစ်သည်။
ဂျိုက်ဂွါးတို့သည် ၎င်းတို့တွင် ရှိသော အစက်အပြောက်များကြောင့် ကျားသစ်နှင့် ပုံစံတူသည်။
သို့သော် ဂျိုက်ဂွါးများက ပို၍ သန်မာပြီး ခွန်အားလည်း ပိုကြီးကြကာ ၎င်းတို့၏ အမူအကျင့်မှာ ကျားနှင့် ပို၍ဆင်သည်။
ထို့ပြင် ဂျိုက်ဂွါး နှင့် ကျားသစ် တို့၏ သိသာထင်ရှားသော ကွဲပြားချက်မှာ ဂျိုက်ဂွါးများ၏ ခန္ဓာကိုယ်ပေါ်ရှိ အကွက်အပြောက်များ၏ အလယ်တွင် အနက်ရောင် အစက်အပြောက်များ ပါရှိပြီး ကျားသစ်များတွင်မူ မပါရှိခြင်းပင်ဖြစ်သည်။
၎င်းတို့သည် ရေနှင့်နီးသော နေရာတွင် နေထိုင်ရန် နှစ်သက်တတ်ကြပြီး ကျားကဲ့သို့ပင် ရေကူးရန် ခုံမင်လေ့ရှိကြသည်။
သားကောင်ရှာဖွေရာတွင် တစ်ကောင်တည်း ရှာဖွေလေ့ ရှိကြသည်။
ဂျိုက်ဂွါး၏ ကိုက်အားမှာ အခြား ကြောင်မျိုးနွယ် သတ္တဝါကြီးများနှင့် ယှဉ်လျှင် ပို၍ သန်မာသည်။
သူတို့၏ သန်မာသော ကိုက်အားကြောင့် ဂျိုက်ဂွါးတို့သည် အခွံမာသော တွားသွားသတ္တဝါများကိုပင် ပြတ်အောင် ကိုက်နိုင်ပြီး ၎င်းတို့၏ သားကောင်များကို တစ်မူထူးခြားစွာ သတ်ဖြတ် လေ့ ရှိကြသည်။
၎င်းတို့သည် သားကောင်များကို နားရွက် နှစ်ဖက်ကြား ဦးခေါင်းခွံမှ စ၍ ဦးနှောက်ကို ပေါက်ထွက်သည့်တိုင်အောင် ကိုက်လေ့ရှိသည်။
ပုံပန်းသဏ္ဌာန် ဂျိုက်ဂွါးတို့တွင် အဝါရောင်နှင့် လိမ္မော်နှင့်အဝါ ရောယှက်နေသော အမွှေးအမျှင် များ ရှိကြပြီး အညိုနှင့် အနက်ရောင် အစက်အပြောက်များ ရှိကြသည်။
အနက်ရောင် တစ်ကိုယ်လုံးဖွေးတဲ့ ရှားရှားပါးပါး များကတော့ ကျားသစ်နက်ဟု အမည်ပေးရသည်။
ရွှေရောင်၊ လိမ္မော်ရောင်၊ အဝါရင့်ရောင်ပေါ်မှာ အနက်ရောင်၊ အညိုရောင် အကွက်ကွက်တွေ့ရှိရင် ဂျိုက်ဂွားဖြစ်ပြီး အမြီးထိပ်ကလည်း မဲနေမှာ ဖြစ်သည်။
၎င်းတို့သည် ကြီးမား၍ အလေးချိန်စီးပြီး သန်မာသော ကြွက်သားများလည်း ရှိကြသည်။
တခါတရံတွင် လုံးဝမည်းနက်နေသော ဂျိုက်ဂွါးများရှိသော်လည်း အနီးကပ်ကြည့်ရှုပါက အစက်အပြောက်များကို မြင်တွေ့နိုင်သည်။
၎င်းတို့ကို ကျားသစ်နက် ဟု ခေါ်လေ့ ရှိကြသည်။
အရွယ်အစားကတော့ သာမန်ကျားသစ်မျိုးများထက် ကြီးသည်။
ဦးခေါင်းထိပ်မှ အမြီးမပါ တစ်ကိုယ်လုံး အရှည်က ၄ ပေမှ ၆ ပေအထိ ရှိတတ်သည်။
အမ က အထီးများထက် ပိုငယ်ပါသည်။
အသက် ၃ နှစ်ဆိုရင် အရွယ်ရောက်ပြီလို့ သတ်မှတ် ရပြီ ဖြစ်သည်။
ယင်းအရွယ်မှာ အလေးချိန်အားဖြင့် ပေါင် ၂၂၀ ကျော်ပါသည်။
တစ်နေရာနဲ့ တစ်နေရာမတူပါ။
ဥပမာ ဘရာဇီးမှာဆိုရင် ပေါင် ၃၀၀ လောက် အလေးချိန်စီးတဲ့ ဂျိုက်ဂွား ကျားသစ်များတောင် ရှိသည်။
အငယ်ဆုံးကတော့ ပေါင် ၁၁၀ ပဲ ဖြစ်သည်။
ဂျိုက်ဂွါးတို့သည် အမြင့်တက်ရာတွင် မကျွမ်းကျင်သော်လည်း ရေကူးကျွမ်းကျင်သော သတ္တဝါများ ဖြစ်ကြသည်။
နေထိုင်ကျက်စားရာ ဒေသ ဂျိုက်ဂွါးတို့သည် တောင်အမေရိကနှင့် အမေရိက အလယ်ပိုင်းတို့တွင် ကျက်စားလေ့ ရှိကြသည်။
၎င်းတို့သည် အများအားဖြင့် မိုးသစ်တောများတွင် နေလေ့ရှိသော်လည်း ဆဗားနားမြက်ခင်းပြင်များ၊ ညွှန်တောများနှင့် သဲကန္တာရဒေသများတွင်လည်း နေထိုင်လေ့ ရှိကြသည်။
ဂူထဲမှာ နေတာထက် သစ်ပင်ပေါ်မှာ ပိုနေတတ်တဲ့ တိရစ္ဆာန်များ ဖြစ်သည်။
နေထိုင်မှု ဘဝ ဂျိုက်ဂွါးတို့သည် အစားအသောက်ကို ရွေးချယ်စားသုံးလေ့ မရှိပဲ ရသမျှကို အကုန်စားလေ့ ရှိကြသည်။
နို့တိုက်သတ္တဝါ အကောင် အကြီးနှင့် အသေးများ၊ ငှက်များ၊ တွားသွားသတ္တဝါများ၊ ငါးများနှင့် ကျွဲနွားများကို စားလေ့ ရှိကြသည်။
သားကောင်ဖမ်းဆီးရာတွင် ၎င်းတို့သည် သားကောင်၏ အနီးသို့ တိတ်တဆိတ် ချဉ်းကပ်သွားပြီးမှ ရုတ်တရက် ခုန်အုပ်၍ ဖမ်းဆီးလေ့ရှိသည်။
ဂျိုက်ဂွါးတို့သည် သားကောင်တို့၏ ဦးခေါင်းခွံကို ကိုက်ခွဲ၍ သတ်ဖြတ်လေ့ ရှိကြသည်။
ထို့နောက် သားကောင်ကို လုံခြုံသော နေရာသို့ သယ်ဆောင်သွားပြီးမှ စားသုံးလေ့ရှိသည်။
တောင်အမေရိက၊ မြောက်အမေရိကမှာ တောပစ်ထွက်ရင်၊ လေ့လာရေးထွက်ရင် သစ်ပင်ကိုရှောင်ကြသည်။
ဂျိုက်ဂွားတွေက သစ်ပင် ကနေ ခုံအုပ်တာ အတော်ကျွမ်းတဲ့ ကျားသစ်မျိုး ဖြစ်သည်။
လိပ်က အစ ဆင်အဆုံး အကောင်ကြီးကြီးတွေအထိ တိုက်ခိုက် စားသောက်နိုင် သူ ဖြစ်သည်။
အမဲလိုက်ရင်တောင် တစ်ကောင်တည်း လိုက်ပြီး ရန်သူတွေအဖွဲ့လိုက်ကိုလည်း ရင်ဆိုင်ရဲသူ ဖြစ်သည်။
ဇွဲလဲ အင်မတန်ကြီး ပါသည်။
လိပ်တစ်ကောင်ကို အမဲလိုက်ပြီဆိုရင် မြစ်လယ် ထိရောက်အောင်တောင် ရေကူးပြီး လိုက်ဖမ်းပါသည်။
ရေကူးလည်း အင်မတန်ကျွမ်းတဲ့အတွက် ရေသတ္တဝါများကိုလည်း အလွတ်မပေး သူ ဖြစ်သည်။
ရတဲ့ သားကောင်ကို ချက်ချင်းမစားပဲ ဘယ်ကောင်မှ မရှိတဲ့နေရာတွေမှာ စားသုံးပါသည်။
ပုံမှန်အားဖြင့် ဂျိုက်ဂွါး အမသည် ရက် ၁၀၀ ခန့် ကိုယ်ဝန်ဆောင် အပြီးတွင် ကလေး ၁ ကောင်မှ ၄ကောင် အထိ မွေးလေ့ ရှိကြသည်။
အကောင်ငယ်လေးများသည် ၁နှစ် မှ ၂ နှစ်အတွင်း မိသားစုကို စွန့်ခွာသွားလေ့ ရှိသည်။
၃ နှစ်ခန့်တွင် အရွယ်ရောက်လေ့ ရှိသည်။
ပြင်ပလောကတွင် နေထိုင်သော ဂျိုက်ဂွါးများမှာ ၁၀ နှစ် မှ ၁၂ နှစ် အထိ သက်တမ်းရှိပြီး တိရစ္ဆာန်ရုံ အတွင်းမှ ဂျိုက်ဂွါးများမှာမူ ၂၀ နှစ်မှ ၂၂ နှစ် အထိ သက်တမ်း ရှိတတ်သည်။
မြောက်အမေရိကတိုက်နှင့် တောင်အမေရိကတိုက်တို့တွင် တွေ့ရသော ဂျိုက်ဂွား ခေါ် ကျားသစ်မျိုးတွင် ထိုတိုက်များရှိ ကြောင် အနွယ်ဝင် သားကောင်များတွင် အကြီးဆုံးဖြစ်သည်။
ဂျိုက်ဂွား၏ ဦးခေါင်းမှာ သာမန်ကျားဦးခေါင်းနှင့် မတူဘဲ အတော်ပင်ကြီးမား၏။
ခြေထောက်များသည် တုတ်ခိုင် သန်မာ၏။
ကိုယ် အလျားမှာ အမြီးမပါဘဲ ၄ ပေမျှ ရှည် လျား၏။
အသွေးအရောင်မှာ အမျိုးမျိုး ကွဲပြားခြားနားသော်လည်း အများအားဖြင့်မူ ဝါညစ်ညစ်အရောင်ပေါ်တွင် အနက်ရောင် အပြောက်အစက်များရှိသည်။
အမြီးဖျား၌ နက်နေသည်။
ဂျိုက်ဂွားကောင်သည် သစ်ပင်ပေါ်၌ အနေများပေသည်။
သားကောင်ကိုဖမ်းသောအခါ သစ်ပင်ပေါ်မှ ခုန်အပ်ဖမ်းတတ်သည်။
တစ်ခါတစ်ရံ မြေပြင်သို့ဆင်း၍ နွား၊ မြင်း၊ သိုးတို့ကိုဖမ်းယူ စားသောက်တတ်သည်။
လူကိုတွေ့လျှင်လည်း လူကို စားသည်။
လိပ်များကိုလည်း မြစ်လယ်သို့ရောက်အောင်ပင် လိုက်လံ ဖမ်းယူစားသောက်တတ်သည်။
ဂျိုက်ဂွားကောင်ကို များသောအားဖြင့် တကောင်ချင်းတွေ့ရသည်။
ဂျိုက်ဂွားအမသည် တနှစ်လျှင် သား ၂ ကောင်မှ ၄ ကောင်အထိ မွေးသည်။
သားငယ်သည် မွေးပြီး ၃၅ ရက်အကြာတွင် မိခင်နောက်သို့ လိုက်နိုင်ပြီး မိခင်နဲ့အတူ အမဲလိုက်နိုင်စွမ်းရှိသည်။
အသက် ၂ နှစ်လောက်ရှိပြီဆိုရင် မိခင်မှ အလိုအလျောက်စွန့်ခွာသွားသည်။
ယင်းကစလို့ မိခင်ကူညီစရာ မလိုတော့ ပဲ ကိုယ်တိုင် အမဲလိုက်နိုင်ပြီမို့ ဖြစ်သည်။
အရွယ်ရောက်တာ ကတော့ အသက် ၃ နှစ်မှ စတာ ဖြစ်သည်။
သက်တမ်းအားဖြင့် ဂျိုက်ဂွားဟာ ပျမ်းမျှ ၁၃-၁၅ နှစ်လောက်ထိ ရှိသည်။
သို့ပေမယ့် တိရစ္ဆာန်ရုံတွေမှာ မွေးတဲ့ ဂျိုက်ဂွားကျတော့ အသက် ၂၂-၂၄ လောက်ထိ ရှိတာကို တွေ့ရသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၃) ဇီဝမျိုးရိုးခွဲခြားမှု အောက်ပါ ဇယားကားချပ်သည် ဇီဝမျိုးခွဲပညာရှင်များမှ သိပ္ပံနည်းကျ ခွဲခြားထားသော မျိုးရိုးဇယားဖြစ်သည်။
ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်မှု ဂျိုက်ဂွါး အရေအတွက်များ ကျဆင်းသထက် ကျဆင်းလာပါပြီ။
သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ပျက်ဆီးမှုကြောင့်ရော၊ အစာရေစာ ရှားပါး မှုကြောင့်ရော၊ လူတို့ အမဲလိုက်မှုကြောင့်ရော၊ တောပြုန်းတီး မှုကြောင့်ရော ဂျိုက်ဂွားကို တောင်အမေရိကတောမှာ အတွေ့ရနည်းသွားပါပြီ။
တိရစ္ဆာန်ရုံတွေထဲမှာပဲ လက်သပ် မွေးရတဲ့ အခြေအနေ အထိ ရောက် လာသည်။
ဒါကြောင့် ဂျိုက်ဂွားကျားသစ်မျိုးများကို ကမ္ဘာ့တိရစ္ဆာန်ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောင့်ရေး အဖွဲ့အနေနဲ့ အဖိုးတန် တိရစ္ဆာန်တစ်မျိုး အဖြစ် သတ်မှတ်ထားကြောင်း သိရသည်။
အခြား ဂျိုက်ဂွါး၏ လှပတဲ့ အရောင်အသွေး အသွင်အပြင်ကြောင့် တောင် အမေရိက၊ မြောက်အမေရိက တိုက်က လူများ အမြတ်တနိုးထားသည်။
အရင်ကတော့ အမဲလိုက်သတ်ဖြတ်မှု များပြားခဲ့ပြီး ယခုတော့ တော်တော်လေးကို ထိထိရောက်ရောက် ကာကွယ်ပါသည်။
Jaguar ကို အမှတ်တံဆိပ်လုပ်လို့ ကုန်စည်အမည် ပေးကြသည်။
ဥပမာ- အင်္ဂလန်မှာဆိုရင် Land Rover ထုတ်တဲ့ ကားတွေမှာ ဂျိုးဂွား တံဆိပ် ပါတတ်ပြီး Jaguar Land Rover လို့အမည်ပေးပါသည်။
ကိုးကား ကဏ္ဍ:ကြောင်ကြီးမျိုးစုဝင် တိရစ္ဆာန်များ ကဏ္ဍ:ထိပ်တန်းသားရဲတိရစ္ဆာန်များ။
ပူမာ () သည် အမေရိကတိုက်များတွင် နေထိုင်ကျက်စားသော ကြောင်မျိုးရင်းဝင် သားရဲတိရစ္ဆာန်ဖြစ်သည်။
အမေရိကတိုက်များ၏ ဒေသအသီးသီးမှ ပူမာ ကို "ကူဂါ၊ တောင်ခြင်္သေ့၊ တောင်ကြောင်၊ ပန်သာ သို့မဟုတ် ပိန့်သာ" ဟူ၍လည်း ခေါ်ဝေါ်လေ့ရှိသည်။
၎င်းကြောင်ကြီးသည် ကမ္ဘာ့အနောက်ခြမ်း၏ ကြီးမားသော တောရဲတိရစ္ဆာန်များအတွင်း အများဆုံးတွေ့နိုင်သော အမျိုးဖြစ်သည်။
ယုကွန်ပြည်နယ်၊ ကနေဒါမှ တောင်အမေရိကရှိ တောင်ဘက်အန်းဒီးစ်အတွင်း တွေ့ရှိနိုင်သည်။
၎င်းသည် ကမ္ဘာ့အနောက်ခြမ်းတွင်ရှိသော ကြောင်မျိုးစိတ်များအနက် ဂျဂွာ (ကျားသစ်မျိုးတစ်မျိုး)၏ အနောက် ဒုတိယအလေးဆုံး ကြောင်မျိုးစိတ်ဖြစ်သည်။
ကူဂါသည် ကြီးမားသော်လည်း သေးငယ်သောကြောင်မျိုးစိတ် များနှင့် ပိုမိုတူညီ၍ ခြင်္သေ့ထက် ကြောင်များနှင့် ပိုနီးစပ်သည်။
အဓိက အစာမျိုးများမှာ သမင်၊ဒရယ်၊မားလား၊ဆတ်၊သိုး၊ဆိတ်၊ဂျိုကောက်သိုး တို့နှင့် မြင်းများဖြစ်သည်။
၎င်းသည် သေးငယ်သော အင်းစက်များနှင့် တောကောင်များ (ရှဉ့်၊ယုန် စသည်တို့)ကိုလည်း အမဲလိုက်သည်။
ဤကြောင်သည် ခြုံပုတ်များနှင့် ကျောက်တောင် ထူထပ်သောဒေသများတွင် ကျက်စားရသည်ကို နှစ်သက်သည်။
မြေပြန့်တွင်လည်း နေထိုင်နိုင်သည်။
ကိုးကား ကဏ္ဍ:ကြောင်မျိုးရင်းဝင် တိရစ္ဆာန်များ ကဏ္ဍ:ထိပ်တန်းသားရဲတိရစ္ဆာန်များ။
thumb|အင်းကျား အင်းကျားသည် ကြောင်မျိုးရင်းဝင် တိရစ္ဆာန်များအနက် အလယ်အလတ် အရွယ်အစားရှိသော တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်ဖြစ်ပြီး ဟိမဝန္တာတောင်ခြေဒေသများမှနေ၍ ဗဟိုအရှေ့တောင်အာရှဒေသများအပြင် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းအထိပါ ဖြန့်ကျက်တွေ့ရှိရသည်။
၂၀၀၈ ခုနှစ်မှစ၍ IUCN အနီရောင်စာရင်းတွင် ၎င်းတို့အား မျိုးသုဉ်းရန်အန္တရာယ်ကျရောက်နိုင်သော မျိုးစိတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။
အင်းကျား အကောင်ရေစုစုပေါင်းအနေဖြင့် အရွယ်ရောက်ပြီးအကောင်ရေ ၁၀၀၀၀ အောက်သာရှိပြီး ဒေသတစ်ခုစီ၌ အရွယ်ရောက်စအကောင်ရေ ၁၀၀၀ ကျော်ရှိသော ဒေသဟူ၍မရှိဟုခန့်မှန်းထားသည်။
အင်းကျား၏ ပါဏဗေဒအမည်မှာ ‘နီရိုဖဲလစ် နီဘူလိုစာ (Neofelis nebulosa)’ ဖြစ်သည်။
အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် အင်းကျားကို Mainland Clouded Leopard ဟုခေါ်ဆိုပြီး တရားဝင်သတ်မှတ်မထားသည့် ၎င်း၏မျိုးစိတ်ကွဲ "စူမတြားအင်းကျား (N. diardi)" ၏ အမည် (Sunda Clouded Leopard) နှင့် ကွဲပြားစေရန်လည်းဖြစ်သည်။
၎င်းသည် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ Meghalaya ပြည်နယ်၏ အထိမ်းအမှတ်တိရစ္ဆာန်လည်း ဖြစ်သည်။
ဇီဝမျိုးရိုးခွဲခြားခြင်း ၁၈၂၁ ခုနှစ်တွင် Edward Griffith ဆိုသူမှ တရုတ်နိုင်ငံမှရရှိသည့် အင်းကျား သားရေဖြင့် ဖော်ထုတ်ပြသ၍ Felis nebulosa ဟူသော အမည်ကို အဆိုပြုခဲ့သည်။
၁၈၄၁ ခုနှစ်တွင် Brian Houghton Hodgson ဆိုသူမှလည်း နီပေါနိုင်ငံမှရရှိသည့် အင်းကျားနမူနာဖြင့် Felis macrosceloides ဟူသော အမည်အား အဆိုပြုခဲ့ဖြစ်သည်။
၁၈၆၂ ခုနှစ်တွင် Robert Swinhoe ဆိုသူကလည်း ထိုင်ဝမ်မှရရှိသော အင်းကျား သားရေဖြင့် Felis brachyura ဟူသော အမည်အား အဆိုပြုခဲ့သည်။
၁၈၆၇ ခုနှစ် တွင် John Edward Greyဆိုသူမှ Neofelis ဟူသော မျိုးစုအမည်အား အဆိုပြုတင်သွင်းခဲ့ပြီး မျိုးစိတ် သုံးမျိုးစလုံးအား ထိုမျိုးစု၏အောက်သို့ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။
လက်ရှိတွင် မျိုးစိတ်ကွဲအဖြစ် သတ်မှတ်ရန် လုံလောက်သည့် သက်သေအထောက်အထားမရှိခြင်းကြောင့် တစ်ခုတည်းသော မျိုးစိတ် (Neofelis nebulosa) အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။
{{Clade|{{clade |label1= ကြောင်မျိုးရင်းခွဲ |sublabel1= (Felinae) |1= (အခြားမျိုးရင်းဝင် မျိုးစုများ) |label2= ကြောင်ကြီးမျိုးရင်းခွဲ |sublabel2= (Pantherinae) |2={{clade |label1= အင်းကျားမျိုးစု |sublabel1= (Neofelis) |1= ကိုးကား ကဏ္ဍ:ကြောင်မျိုးရင်းဝင် တိရစ္ဆာန်များ ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံတွင် တွေ့ရသော နို့တိုက်သတ္တဝါများ ကဏ္ဍ:ထိုင်းနိုင်ငံတွင် တွေ့ရသော နို့တိုက်သတ္တဝါများ ကဏ္ဍ:လာအိုနိုင်ငံတွင် တွေ့ရသော နို့တိုက်သတ္တဝါများ ကဏ္ဍ:တရုတ်နိုင်ငံတွင် တွေ့ရသော နို့တိုက်သတ္တဝါများ ကဏ္ဍ:ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် တွေ့ရသော နို့တိုက်သတ္တဝါများ ကဏ္ဍ:ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံတွင် တွေ့ရသော နို့တိုက်သတ္တဝါများ ကဏ္ဍ:နီပေါနိုင်ငံတွင် တွေ့ရသော နို့တိုက်သတ္တဝါများ။
အိမ်ခွေးများသည် ခွေးအတို့မှ ဆင်းသက်ပေါက်ဖွားလာကြ သည်ဟု သုတေသီများက ယုံကြည်ကြလေသည်။
ခွေးအ သည် အိမ်ခွေးနှင့် ဆင်ဆင်တူသော်လည်း ကိုယ်လုံးသေး၍ နှုတ်သီး ချွန်သည့်အတွက် မြေခွေးနှင့် သာ၍တူသည်။
အရောင်မှာ အဝါ ညစ်ဖြစ်၍ ကျောဘက်တွင် အရောင်ပိုမွဲလာပြီးလျှင် ရင်ဘက် တွင် ဖျော့သွားသည်။
နှုတ်သီးဖျားမှ အမြီးဖျားအထိ နှစ်ပေခွဲ ကျော်ကျော် ရှည်၏။
အမြီးမှာ ရှစ်လက်မခန့် ရှည်၍ အမွေး ဖွားသည်။
ခွေးအ သည် လောဘကြီးသည်။
ကောက်ကျစ်စဉ်းလဲသည်။
ခိုးကြောင်ခိုးဝှက် ပြုကျင့်တတ်သည်။
ရွယ်တူ တိရစ္ဆာန်များကို မည်သည့်အခါမျှ မတိုက်ခိုက်ချေ။
မြို့ရွာများနှင့် မနီးမဝေးဖြစ် သော ဂူများ မြေတွင်း များတွင် နေလေ့ရှိသည်။
ခွေးအ အမ များသည် တစ်ကြိမ်လျှင် သား ၃ ကောင်မှ ၅ ကောင်အထိ မွေးလေ့ရှိသည်။
နေ့အခါ ခွေးအ တို့သည် တွင်းအောင်းနေကြ၍ ညအခါမှ တစ်ကောင်ချင်းဖြစ်စေ၊ အုပ်ဖွဲ့၍ဖြစ်စေ အစာရှာ ထွက်လေ့ရှိကြသည်။
ထိုသို့ အစာရှာထွက်စဉ် မသာယာသော အသံဖြင့် အူတတ်ကြ၏။
လူတို့ စိုက်ပျိုးထားသော သစ်သီး၊ ဟင်းသီးဟင်းရွက်နှင့် လူတို့မွေးမြူထားသော ကြက်၊ ဘဲ၊ သိုး၊ ဆိတ် စသည် တို့ကို ခိုးဝှက်စားသောက်တတ်ကြသဖြင့် ခွေးအ များကို လူတို့ အလွန်မုန်းတီးကြသည်။
သို့သော် လူနေ ရပ်ကွက်တို့၌ တွေ့ရတတ်သော အပုပ်အစပ်နှင့် အသေကောင် များကို စားသောက်ရှင်းလင်းသွားတတ်သည့်အတွက် လူတို့အား တစ်နည်းတစ်ဖုံ ကျေးဇူးပြုသည်ဟုလည်း ဆိုနိုင်ပေသည်။
တောထဲ၌ ကျား၊ ခြင်္သေ့ စသော သားရဲတိရစ္ဆာန်များ နောက်မှ နောက်ယောင်ခံလိုက်ကာ ယင်းတို့၏ စားကြွင်းစားကျန်များ ကိုလည်း လိုက်လံ စားသောက်တတ်သည်။
ကျင်လည်စွာ ပြေးလွှားတတ်ခြင်း၊ သဲသဲမဲမဲ ပြန်လည်ခုခံတတ်ခြင်းတို့ကြောင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင် ခွေးအ များကို အမဲလိုက်ခွေးများဖြင့် အပျော် တမ်း အမဲလိုက်လေ့ ရှိကြသည်။
ခွေးအသည် အိမ်၌မွေးမြူလျှင် ယဉ်ပါးလွယ်သော်လည်း မင်္ဂလာမဲ့သောအသံနှင့် ညှီစို့စို့ကိုယ်အနံ့တို့ကြောင့် ယင်းတို့အား လူတို့မွေးမြူခြင်းမပြုကြချေ။
ခွေးအ ကို ဥရောပတိုက်အရှေ့တောင်ပိုင်း၊ အာရှတိုက် တောင်ပိုင်းနှင့် အာဖရိကတိုက်မြောက်ပိုင်းတွင် များစွာ တွေ့ရ တတ်သည်။
အာဖရိကတိုက်တွင်မူ ခွေးအ များကို အလျဉ်းမတွေ့ ရချေ။
မြန်မာနိုင်ငံတွင် ခွေးအ ကို ရခိုင်ရိုးမ အရှေ့ဘက်ရော အနောက်ဘက်ပါ တောစပ်ဒေသတွင် များစွာတွေ့နိုင်သည်။
ရခိုင်တိုင်းတွင် ခွေးအ ကို ခဲဝါဟု ခေါ်ဝေါ်လေ့ရှိသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၂) ခွေးအသုံးမျိုး ရှိလေသည်။
ယင်းတို့မှာ ရွှေရောင် ခွေးအ၊ ဘေးကျား ခွေးအ၊ ကျောမည်း ခွေးအ၊ တို့ ဖြစ်သည်။
စိုင်သည် သတ္တဗေဒအရ 'ဗိုင်ဗော့ ဗန်တင်းဗာမင်နိကပ်'ဖြစ်သည်။
'ဗိုးဗိဒီး'မျိုးရင်းတွင်ပါဝင်သည်။
ပြောင်ထက်အရွက်ငယ်၍ ကိုယ်လုံးထွားကျိုင်းသည်။
အမြင့် ၅ ပေခွဲရှိ သည်။
ထို့ထက်မြင့်သော စိုင်များလည်းရှိသည်။
ဦးချိုမှာ ပျမ်းမျှခြင်းအားဖြင့်၂၄ လက်မရှည်၍၊ လုံးပတ် ၁၄ လက်မရှိ သည်။
ပြောင်ထက် ခြေတံရှည်သည်။
စိုင်မနှင့် စိုင်ထီးကလေးတို့တွင် ဝင်းပြောင်သော သစ်အယ် သီးညိုအရောင်ရှိသည်။
မျက်နှာမှာ ဖြူသည်။
ခြေတံသည် ခွာအထက်မှဒူးဆစ်တိုင် အောင်ဖြူသည်။
တင်ပါးတွင်ထင်ရှားသော အဖြူကွက်ပါရှိသည်။
တစ်ခါတစ်ရံ စိုင်ထီးကလေးများ၏ နံဘေးတွင် အဖြူပြောက်များကို တွေ့ရသည်။
ယင်းအပြောက်များသည် တဖြည်းဖြည်း မွဲပြာရောင်သို့ ပြောင်းသွားသည်။
ကြီးပြင်းသော စိုင်များ၏ အရောင်မှာ ညိုဝါရောင်ဖြစ်သည်။
စိုင်ထီးတွင် အများအားဖြင့် မျက်နှာမှ နှာယောင်တိုင်အောင်အဖြူရောင် ညစ်ညစ်ရှိသည်။
ကိုယ်လုံး၏အရောင်မှာ ကာကီရောင်ဖြစ်သည်။
လုံးလုံး မည်းမည်းနက်နေသောစိုင်ကို တွေ့ရခဲသည်။
စိုင်သည် ရွက်ကြွေတော၊ အမြဲစိမ်းတောများရှိ မြေညီ၌သော်လည်းကောင်း၊မညီညွတ်သော မြေပြင်၌သော်လည်းကောင်း၊ ကျက်စားရန် နှစ်သက်သည်။
မြန်မာနိုင်ငံ၌ စိုင်ကိုသစ်တောရှိရာ တောင်ကုန်းများတွင် တွေ့ရသည်။
စိုင်သည် လူကိုမြင်လျှင် ထွက်မပြေးတတ်ချေ။
တစ်ခါတစ်ရံ လယ်တောယာတောများထဲသို့ပင် ဝင်လာတတ်သည်။
နံနက်ခင်းနှင့် မွန်းလွဲပိုင်းတွင် အစာရှာထွက်သည်။
ပူအိုက်သောအချိန်တွင် နားနေတတ်သည်။
မြက်ပင်၊ဝါးရွက်၊ ဝါးမျှစ် နှင့်အပင်ငယ်ကလေးများကို စားတတ်သည်။
ငန်သောအရသာကို နှစ်သက်သည်။
အအုပ်အသင်းဖွဲ့လျက် စားကျက်ကောင်းရာဒေသသို့ ရာသီအလိုက်ပြောင်းရွှေ့ ကျက်စားလေ့ရှိသည်။
စိုင်သည် ဖျတ်လတ်သည်။
အကြား၊အမြင်နှင့် အနံ့ခံကောင်းသည်။
ငြိမ်သက်စွာနေလေ့ရှိသည်။
နွားကဲ့သို့ အသံပြု တတ်သည်။
ထိတ်လန့်သောအခါ ကျယ်လောင်စွာအော်၍ တစ်ဟုတ်တည်းပြေးလွှားတတ်သည်။
စိုင်သည် များသောအားဖြင့် တစ်ကြိမ်လျှင် သားတစ်ကောင်သာပေါက်သည်။
တစ်ခါတစ်ရံမှသာ နှစ်ကောင်ပေါက်တတ်၏။
စိုင်ကို မြန်မာနိုင်ငံ၊ ထိုင်းနိုင်ငံ၊ မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ကျွန်းဆွယ်ဒေသ၊ ဘော်နီယိုကျွန်း နှင့် ဂျားဗားကျွန်းတို့တွင်တွေ့ရသည်။
မြန်မာနိုင်ငံတွင် မဏိပူရတောင်ကုန်းများ၌လည်း တွေ့ရသည်ဟု အဆိုရှိသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ(၄) နှာ ၆-၈။
ကိုးကား ကဏ္ဍ:ခွာစုံပါသော တိရစ္ဆာန်များ Category:မြန်မာနိုင်ငံတွင် တွေ့ရသော နို့တိုက်သတ္တဝါများ Category:ထိုင်းနိုင်ငံတွင် တွေ့ရသော နို့တိုက်သတ္တဝါများ Category:မလေးရှားနိုင်ငံတွင် တွေ့ရသော နို့တိုက်သတ္တဝါများ Category:အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံတွင် တွေ့ရသော နို့တိုက်သတ္တဝါများ။
ကမ္မဋ္ဌာန်းဟူသည် ကမ္မဌာနဟူသော ပါဠိစကားကို မြန်မာလို ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်၏။
ကမ္မဌာနဟူသော ပါဠိစကား သည် ကမ္မပုဒ်နှင့် ဌာနပုဒ်တွဲစပ်၍ ဖြစ်သော စကားတည်း။
ထိုနှစ်ပုဒ်တွင် ကမ္မပုဒ်မှာ အလုပ်ဟူသော အနက်ကိုဟော၏။
ဌာနပုဒ်မှာ တည်ရာဟူသော အနက်ကို ဟော၏။
ထို့ကြောင့် ဘာဝနာအလုပ်၏ တည်ရာဖြစ်သော အာရုံများကို ကမ္မဋ္ဌာန်း ဆိုသည်ဟု မှတ်ရမည်။
ကမ္မဋ္ဌာန်းဟူသည် ကမ္မဋ္ဌာန ကမ္မဿ ယောဂ- သင်္ခါတဿ ဌာနံ အာရမ္မဏဘာဝေန ပဝတ္တိဋ္ဌာနန္တိ ကမ္မဋ္ဌာနံ။
တိဋ္ဌတိ ဧတ္ထ ဖလံ တဒါ ယတ္တဝုတ္တိတာယာတိ ဌာနံ၊ ကာရဏံ။
ကမ္မဿ ဝိပဿနာယ ဌာနံ ကာရဏံ ကမ္မဋ္ဌာနံ။
ဝိ၊နိစ္ဆယ၊ဋီ၊၂၊၃၇၇။
(၁) (စီးဖြန်းပွားများခြင်း) အမှု၏ တည်ရာ, ဖြစ်ရာအာရုံ၊ စီးဖြန်းပွားများမှု၏ နီးစွာသော အကြောင်း ဖြစ်သော၊ စီးဖြန်းပွားများမှုကို ပြီးစေတတ်သော အကြောင်းဖြစ်သော အာရုံ၊ သမထ, ဝိပဿနာ အလုပ်၏ အာရုံနိမိတ်။
(ထိုကမ္မဋ္ဌာန်းသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် ရှင်၊ လူ၊ ရဟန်းတို့အဖို့ အရေးအကြီးဆုံးသော အချက်ဖြစ်၏။
တရားစကားမှန်သမျှ ကမ္မဋ္ဌာန်းမှ လွတ်သည်မရှိ။
(ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၆၈။
) ဓမ္မကထိကဟူသည် ကမ္မဋ္ဌာန်းမပါသော စကားကို မဟောမိစေရန် တရားဟောပုဂ္ဂိုလ်တို့ သတိမူဖို့ ဖြစ်၏။
"တရားဟောပုဂ္ဂိုလ်" ဟု ဆိုရာ၌ ခန္ဓာ ၅-ပါးကို ငြီးငွေ့စက်ဆုပ် ချုပ်ငြိမ်းရန် ဟောကြားသူကိုသာ "ဓမ္မကထိက" ဟု ဆိုသင့်ကြောင်းကို ခန္ဓသံယုတ် ဓမ္မကထိကသုတ်၌ ဘုရားရှင် ဟောတော်မူ၏။
(သံ၊၂၊၁၃၃။
) သဠာယတနသံယုတ် ဓမ္မကထိကပုစ္ဆာသုတ်၌မူ မျက်စိ, နား, နှာ, လျှာ, ကိုယ်, စိတ်တို့ကို ငြီးငွေ့စက်ဆုပ်ရန်၊ ချုပ်ငြိမ်းရန် ဟောကြားသူကို "ဓမ္မကထိက" ဆိုသင့်ကြောင်း ဟောတော်မူ၏။
(သံ၊၂၊၃၅၃။
) ဘုရားရှင် ဟောတော်မူသော နိဒါနသံယုတ် ဓမ္မကထိကသုတ် (သံ၊၁၊၂၅၀) ၌လည်းကောင်း၊ အရှင်သာရိပုတ္တရာ, အရှင်မဟာကောဋ္ဌိကတို့၏ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်နှင့် စပ်လျဉ်းသည့် အမေးအဖြေဖြစ်သော နဠကလာပီသုတ် (သံ၊၁၊၃၃၆)၌လည်း‌ကောင်း ဇရာမရဏ, ဇာတိ စသော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်အင်္ဂါတို့ကို ငြီးငွေ့စက်ဆုပ်ရန် ချုပ်ငြိမ်းရန် ဟောကြားသူကို ဓမ္မကထိက ဆိုသင့်ကြောင်းလာ၏။
ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပန္နပုဂ္ဂိုလ် အထက်ပါသုတ်အားလုံး၌ပင် ခန္ဓာ ၅-ပါးစသည်ကို ငြီးငွေ့စက်ဆုပ်ရန် ချုပ်ငြိမ်းရန် ကျင့်ကြံကြိုးကုတ် အားထုတ်သူကို "ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပန္နပုဂ္ဂိုလ်" (လောကုတ္တရာတရား ၉-ပါး အားလျော်သောအကျင့်ကို ကျင့်သူ) ဟု ခေါ်ဆို သင့်ကြောင်းကိုလည်းကောင်း၊ ခန္ဓာစသည်တို့ကို ငြီးငွေ့ စက်ဆုပ်ခြင်း, ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့် စွဲလမ်းမှု ၄-မျိုးဖြင့် တစ်စုံတခုသောအာရုံကိုမျှ မယူမူ၍ လွှတ်ပြီးသောသူကို "ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနပတ္တပုဂ္ဂိုလ်" (မျက်မှောက်ဘဝ၌ပင် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်သောသူ) ဟု ခေါ်ဆိုသင့်ကြောင်းကိုလည်းကောင်း ဟောတော်မူ၏။
သမဏ, ဗြဟ္မဏ ဇရာ မရဏ ဇာတိ စသည် တို့၏ ဖြစ်ပေါ်မှု, ယင်းတို့၏ ဖြစ်ကြောင်း, ယင်းတို့၏ ချုပ်ရာ, ထိုချုပ်ရာသို့ ရောက်ရန် အကျင့် ဟူသော (အမှန် ၄-ချက်) သစ္စာ ၄-ပါးကို မသိသူသည် သမဏ, ဗြာဟ္မဏ မဟုတ်၊ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိသူသာ သမဏမည်၏, ဗြာဟ္မဏမည်၏။
(သံ၊၁၊၂၅၅-၇။
နိဒါနသံယုတ်၊ ဒသဗလဝဂ်၊ ဘိက္ခုသုတ်, သမဏဗြာဟ္မဏသုတ် (သံ၊၁၊၂၇၈-၈၀)တို့ကို လည်းကြည့်။
ပထဝီစသော ဓာတ်ကြီး ၄-ပါးကို အထက်ပါ နည်းအတိုင်း သစ္စာ ၄-ပါးဖြင့် မသိသူသည် သမဏမဟုတ်, ဗြာဟ္မဏမဟုတ်၊ သိသူသာ သမဏ ဗြာဟ္မဏမည်၏ (သံ၊၁၊၃၈၅။
) လက္ခဏာရေးသုံးပါး ရှုပုံ သတိပဋ္ဌာန်သုတ်(ဒီ၊၂၊၂၃၁-၂၅၂၂)ကို ကြည့်ရှု ဆင်ခြင်သုံးသပ်က ကမ္မဋ္ဌာန်းအလုပ်ပေးသုတ်, ကမ္မဋ္ဌာန်းနည်းပြသုတ်, ကမ္မဋ္ဌာန်း အကျိုးပြသုတ် ဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားစွာ သိမြင်နိုင်၏။
ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာန်း အရာ၌ အနိစ္စတလုံးကို ပိုင်ပိုင်နိုင်နိုင် သိမြင်က ကိစ္စ ပြီး၏၊ အနိစ္စကို ပိုင်နိုင်က ဒုက္ခ, အနတ္တ လက္ခဏာတို့ကိုလည်း သိမြင်ပြီးဖြစ်တော့၏။
အနိစ္စအချက်, ဒုက္ခအချက်, အနတ္တအချက်တို့ကို သိမြင်နိုင်ရန် သုတ်ပေါင်းများစွာတို့ကို ဟောတော်မူခဲ့သည်၊ ရုပ်နာမ်တို့ကို အနိစ္စ, ဒုက္ခ, အနတ္တ လက္ခဏာ ၃-ပါးသိမြင်ရန် ဟောတော်မူသောသုတ်အချို့ကို ပြဆိုပါဦးအံ့— သဠာယတနသံသုတ်၊ နန္ဒိက္ခယဝဂ်၊ အဇ္ဈတ္တနန္ဒိက္ခယသုတ်၌ ရဟန်းတို့, ရဟန်းသည် မမြဲ သော မျက်စိအကြည်ရုပ် (စက္ခုပသာဒ)ကို မမြဲဟု ရှု၏၊ ထိုသို့ ရှုခြင်းသည် အမှန်အတိုင်း မြင်ခြင်း(သမ္မာဒိဋ္ဌိ)ဖြစ်၏၊ မှန်ကန်စွာမြင်သူသည် ငြီးငွေ့၏၊ နှစ်သက်မှု ကုန်ခန်းခြင်းကြောင့် စွဲမက်မှု ကုန်ခန်း၏၊ စွဲမက်မှုကုန်ခန်းခြင်းကြောင့် နှစ်သက်မှု ကုန်ခန်း၏၊ နှစ်သက် စွဲမက်မှုတို့ ကုန်ခန်းခြင်းကြောင့် (ထိုရဟန်း၏)စိတ်သည် ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်ပြီဟု ဆိုအပ်ဆိုပိုင်၏၊ ကျန် နား, နှာ, လျှာ, ကိုယ်, စိတ်တို့၌လည်း နည်းတူမှတ်လေ။
(သံ၊၂၊၃၅၄။
) (ပါဠိတော်၌ ကာယမပါ၊ သို့သော် တတိယ အဇ္ဈတ္တ အနိစ္စနန္ဒိက္ခယသုတ်၌ ပါဝင်သည်ကို ထောက်က ပါသင့်သည်ပင်။
) ဒုတိယဖြစ်သော ဗာဟိရနန္ဒိက္ခယသုတ်၌ အဆင်း, အသံ, အနံ့, အရသာ, အတွေ့ သဘောတရားဟူသော အပြင်အာယတန ၆-ပါး၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဟောတော်မူ၏။
တတိယသုတ်၌ ရဟန်းတို့ မျက်စိအကြည်ရုပ်ကို အသင့်အားဖြင့် နှလုံးသွင်းကြကုန်၊ မျက်စိအကြည်ရုပ်၏ မမြဲခြင်းကိုလည်း ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ အဖန်ဖန်ရှုကြကုန်၊ ထိုသို့ နှလုံးသွင်း ရှုဆင်ခြင်လတ်သော် မျက်စိအကြည် ရုပ်၌ ငြီးငွေ့၏၊ နှစ်သက်မှု ကုန်ခန်းသောကြောင့် စွဲမက်မှုကုန်ခန်း၏၊ စွဲမက်မှု ကုန်ခန်း ခြင်းကြောင့် နှစ်သက်မှု ကုန်ခန်း၏၊ နှစ်သက် စွဲမက်မှုတို့ ကုန်ခန်းခြင်းကြောင့် (ရှုဆင်ခြင်သော ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်၏) စိတ်သည် ကိလေသာမှ လွှတ်ပြီဟု ဆိုအပ်, ဆိုပိုင်၏။
ကျန် နား, နှာ စသည်တို့၌လည်း နည်းတူ။
စတုတ္ထသုတ်၌ အဆင်း, အသံ စသော အပြင် အာယတန ၆-ပါးတို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဟောတော်မူ၏။
(သံ၊၂၊၃၅၅။
) ပဉ္စမသုတ်, ဆဋ္ဌသုတ်, သတ္တမသုတ်တို့၌လည်း အနိစ္စ လက္ခဏာ ၁-ပါးအားဖြင့်သာ မျက်စိအကြည်, ၎င်း၌ဖြစ်သော အသိစိတ် (စက္ခုဝိညာဏ်)၎င်း၌ဖြစ်သော တွေ့ထိမှု (စက္ခုသမ္ဖဿ တွေ့ထိမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ခံစားမှု (ဝေဒနာ) စသည်တို့ကို ဟောတော်မူ၏။
သံ၊၂၊၃၅၆-၇။
မျက်စိအကြည်ရုပ် မမြဲသောအားဖြင့် (အနိစ္စလက္ခဏာ) သိမြင် သူအား မှားသောအယူ ကင်းပျောက်၏ စသည်ဖြင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပဟာန (အနိစ္စမြင်က မိစ္ဆာစင်)သုတ်ကိုဟောတော်မူ၏။
(သံ၊၂၊၃၅၈။
) ထိုမျှမကသေး သဠာယတနသံယုတ် သဋ္ဌိပေယျာလဝဂ် (သံ၊၂၊၃၆၀-၆)၌ အတွင်း အပသန္တာန်, အတိတ်, အနာဂတ်, ပစ္စုပ္ပန် ကာလ ၃-ပါးတို့ဖြင့် ပွားများ ရောယှက်၍ အနိစ္စလက္ခဏာသက်သက်ကို ဖော်ပြသော သုတ်များစွာကို၎င်း, ဒုက္ခ အနတ္တတို့နှင့်တွဲဖက်၍သုတ်များစွာကို၎င်း ဟောတော်မူ၏။
ဒုက္ခ, အနတ္တတို့ကိုလည်း အနိစ္စနည်းတူ ဟောတော်မူရာသုတ်ပေါင်း ၆၀-ရှိ၍ သဋ္ဌိပေယျာလဝဂ် မည်၏။
ခန္ဓသံယုတ် အနိစ္စဝဂ်လာသုတ်တို့ကိုလည်း ရှု။
(သံ၊၂၊၁၈-၂၁) တေပရိဝဋ္ဋဓမ္မဒေသနာ ၎င်းပြင် ရုပ်သည် မြဲသလော မမြဲသလော? မမြဲပါဘုရား။
မမြဲသောရုပ်သည် ဆင်းရဲလော ချမ်းသာ လော? ဆင်းရဲပါဘုရား။
မမြဲဆင်းရဲ၍ ဖောက်ပြန်သော သဘောရှိသောရုပ်ကို ဤရုပ်သည် ငါ့ဥစ္စာဖြစ်၏, ငါဖြစ်၏, ငါ၏အတ္တဖြစ်၏ဟု ရှူခြင်းငှါ သင့်ပါမည်လော? မသင့်ပါဘုရား စသည်ဖြင့် အမေးအဖြေ ပြုလုပ်ကာ ဟောကြားတော်မူသော အနတ္တလက္ခဏသုတ် (ဝိ၊၃၊၁၈-၂၀။
သံ၊၂၊၅၅-၆)ကဲ့သို့သုတ်တို့ကိုလည်း ပိဋက၌ မြောက်မြားစွာ တွေ့ရှိနိုင်၏၊ အမြွက်မျှ ဖော်ပြရလျှင် အလဂဒ္ဒူပမသုတ် (မ၊၁၊၁၉၁-၂) စူဠသစ္စကသုတ် (မ၊၁၊၂၉၅။
) သုသိမသုတ် (သံ၊၁၊၃၄၄-၅။
) သောဏသုတ် (သံ၊၂၊၄၀-၄၁။
) အာနန္ဒသုတ် (သံ၊၂၊၈၆။
) ခဇ္ဇနီယသုတ် (သံ၊၂၊၇၃။
) ဂိလာနသုတ် (သံ၊၂၊၂၇၃-၄။
)စသည်တို့ဖြစ်၏။
ရာဟုလောဝါဒသုတ် (သံ၊၂၊၃၂၄-၅။
) စူဠရာဟုလောဝါဒသုတ် (မ၊၃၊၃၂၅-၇။
) နန္ဒကောဝါဒသုတ် (မ၊၃၊၃၁၅-၂၄။
)သုတ်ပေါင်း ၂၀-ပါဝင်သော ရာဟုလသံယုတ် (သံ၊၁၊၄၃၉-၄၅)တို့၌ကား စက္ခု သောတ စသည်, ဝေဒနာ တဏှာ စသည်ဖြင့် ရုပ် နာမ်တို့ကို အနုစိတ်၍ အမေးအဖြေ ပြုလုပ် အကျယ်တဝင့် ဟောကြားတော်မူ၏။
စုဏ္ဏိယအားဖြင့်ဟောသော သုတ္တန်များ အမေးအဖြေမပါပဲ ရုပ်သည် မမြဲ၊ မမြဲသော ရုပ်သည် ဆင်းရဲ၏၊ ဆင်းရဲသော ရုပ်သည် အတ္တမဟုတ် အနတ္တသာ၊ အနတ္တ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ထိုရုပ်သည် ငါ့ဥစ္စာမဟုတ်, ငါမဟုတ်, ငါ၏အတ္တမဟုတ်ဟု ဟုတ်တိုင်း မှန်စွာ ဝိပဿနာပညာဖြင့် သိမှတ်အပ်၏၊ ထိုသို့ သိမြင်က တပ်ခြင်းကင်း၍ အာသဝ တရားကင်းစင်၏ စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူသော အနိစ္စသုတ် (သံ၊၂၊၃၇။
) အရဟန္တသုတ် (သံ၊၂၊၆၈-၉။
) အဇ္ဈတ္တာတီတယဒနိစ္စသုတ် (သံ၊၂၊၃၆၃။
) စသည်တို့ကိုလည်း ဟောကြားတော်မူ၏။
လွန်ပြီးသောရုပ် စသည်ကိုငဲ့ကွက် တ, သ မနေစေရန် လာလတ္တံ့ ရုပ်စသည်ကိုသာယာ နှစ်သက်စိတ်ကူးယဉ်မနေစေရန် ဖြစ်ဆဲရုပ် စသည်ကို ငြီးငွေ့စက်ဆုပ်စေရန် အနိစ္စ, ဒုက္ခ, အနတ္တသဘောတို့ကိုဖော်ပြ၍ “ရူပံ ဘိက္ခဝေ အနိစ္စံ အတီတာနာဂတံ၊ ကော ပန ဝါဒေါ ပစ္စုပ္ပန္နဿ” စသည်ဖြင့် ကာလတ္တယအနိစ္စသုတ်, ကာလတ္တယဒုက္ခသုတ်, ကာလတ္တယအနတ္တသုတ်တို့ကိုလည်းဟောတော်မူ၏။
(သံ၊၂၊၁၇-၈။
) အနိစ္စ, ဒုက္ခ, အနတ္တ သိမြင်က အယူမှား (မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ) ကင်းစင်ကြောင်းကိုလည်း ဒိဋ္ဌိသံယုတ် (သံ၊၂၊၁၆၆-၁၈၅)လာသုတ်တို့၌ ဟောတော်မူ၏။
အထက်ပါသုတ်တို့ကဲ့သို့ စုဏ္ဏိယအားဖြင့်သာ ဟောတော်မူသည် မဟုတ်၊ ဂါထာဗန္ဓအားဖြင့်လည်းသုတ်များစွာတို့၌ ဟောတော်မူ၏။
ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ ပဓာနအလုပ် ပြဆိုခဲ့သော စုဏ္ဏိယဒေသနာ ဂါထာဒေသနာသုတ်များစွာတို့ကို ထောက်ရှူက အနိစ္စလက္ခဏာစသည်ကို ဝိပဿနာပညာဖြင့် ထိုးထွင်းသိနိုင်ရန် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တိုင်း ဝိပဿနာ ကမ္မဋ္ဌာန်းအလုပ် အားထုတ်ရမည်ကို ထင်ရှားသိနိုင်၏။
စတုက္ကနိပါတ်၊ ပဌမ ပဏ္ဏာသက၊ ဥရုဝေလဝဂ်၊ အရိယဝံသသုတ် (အံ၊၁၊၃၃၆-၇) လာ အရိယဝံသတရား ၄-ပါးတို့တွင် ဘာဝနာမှု (ကမ္မဋ္ဌာန်းအလုပ်)၌ မွေ့လျော်ရမည်ဟူသော စတုတ္ထအရိယဝံသ တရားကို သတိပြုရာ၏။
သင်္ကန်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း, ဆွမ်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း, (ဆွမ်းဆိုရာ၌ ဆေးပစ္စည်းလည်း အပါအဝင်ဖြစ်၏။
) အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၀၄။
ကျောင်း၌ ရောင့်ရဲခြင်းဟူသော အရိယဝံသတရား၃-ပါးတို့မှာ စတုတ္ထအရိယဝံသတရား၏ အကူအညီအကြောင်းအင်္ဂါများ ဖြစ်၍ ဘာဝနာ၌ မွေ့လျော်ခြင်း, ကမ္မဋ္ဌာန်း အားထုတ်ခြင်းသည်သာ လိုရင်းပဓာနဖြစ်သည်။
(ဘာဝနာမှုကို ဖိဖိစီးစီးအားထုတ်နိုင်စေရန် ဆွမ်း, သင်္ကန်း, ကျောင်း, ဆေး ပစ္စည်း ၄-ပါး၌ ရောင့်ရဲခြင်းဟူသော အရိယဝံသတရား ၃-ပါးကို ဟောတော်မူသည်ဟု ဆိုလို၏။
) ပစ္စည်း ၄-ပါး၌ရောင့်ရဲခြင်း အရိယဝံသတရား ၃-ပါးဖြင့် ဝိနည်းပိဋကကို ဟောအပ်၏၊ ဟောရာရောက်၏။
ဘာဝနာ၌ မွေ့လျော်ခြင်း ဟူသော အရိယဝံသတရားဖြင့် သုတ္တန် အဘိ ဓမ္မာ ပိဋက၂-ပါးကို ဟောအပ်၏၊ ဟောရာ ရောက်၏။
(အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၉၅။
) အရိယနွယ်ဝင် ဖြစ်စေရန် အရိယဝံသတရားကို ကျင့်ကြံခြင်းနှင့် အထက်၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော တရားအားလျော်စွာ ကျင့်သော ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပန္နပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်စေရန် ခန္ဓာ၅-ပါး စသည်ကို ငြီးငွေ့ စက်ဆုပ်အောင် တပ်ခြင်းကင်းအောင် ကျင့် ကြံအားထုတ်ခြင်းသည် အတူတူပင်ဖြစ်သည်။
(သံ၊၂၊၃၃-၄။
) (အနုဓမ္မသုတ် ၄-သုတ်လည်း ကြည့်။
ပေါဋ္ဌိလမထေရ်ဝတ္ထု ဘာဝနာ၌ မွေ့လျော်ခြင်း၏ အကျယ်ကို ပဋိသံ၊၄၅၊ ၁၀၄။
ဒီ၊၃၊၂၂၇။
မဟာနိ၊၄၀။
စူဠနိ၊၁၀၃၊ ၁၂၃-၄။
အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၇၄-၇။
တို့၌ကြည့်။
) အနိစ္စ, ဒုက္ခ, အနတ္တ လက္ခဏာ ၃-ပါးကို သုတ်များစွာတို့၌ အထပ်ထပ် အခါခါ ကြိမ်ဖန်များစွာ ဟောတော်မူခြင်းကို သတိမူရန် ဓမ္မပဒ-လာ ပေါဋ္ဌိလမထေရ်၏ ဝတ္ထု၊ အကျဉ်းချုပ်ကို ဖော်ပြလို၏။