kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
လူကုံထံတို့ ပုဆိုးမှာ ပေ ၂ဝ ရှည်၍ လူသာမန်တို့၏ ပုဆိုးမှာ ၁ဝ ပေသာရှိလေသည်ဟု ဆိုလေသည်။
ချေဆိုးအဆိုအရ ယောက်ျားများ၏ အဝတ်အစားအကြောင်း ဤသို့ထပ်လောင်း၍ သိရပေသေးသည်။
ယောက်ျားများသည် ပန်းရိုက်ထားသော အဝတ်နှင့် ဦးခေါင်းကို ရစ်ပတ်ထားပြီး သကာလ ကျန်သောအစကို နောက်တွင်တွဲလျားချထားသည်။
ကိုယ်တစ်ပိုင်းသာ အင်္ကျီဆင်မြန်းလျက် ပခုံးကို ပလာထားသည်။
မိန်းမများမှာ ကိုယ်ပေါ်တွင် ပိတ်ဖြူထည်ကို လွှမ်းခြုံကာ ပန်းရိုက်အဝတ်ကို လည်စည်းစသဖွယ် ဆင်မြန်းကြပေသည်။
ဤကား တရုတ်မှတ်တမ်းလာ မင်းကြီးစွာစော်ကဲ လက်ထက်နှင့် သက်ဆိုင်သော အင်းဝသူ အင်းဝသားများအဝတ် ဝတ်ဆင်ကြပုံတို့ပေတည်း။
ထိုမှတ်တမ်းအရမှာ အင်းဝခေတ် ယောက်ျားများသည် ပန်းရိုက်ခေါင်းပေါင်းများ၊ လက်ပွကိုယ်ထည်ဖားသော သိုရင်းအင်္ကျီရှည်ကြီးမျိုးနှင့် ပုဆိုးတောင်ရှည်များကို မြန်မာဆန်ဆန် ဝတ်ဆင်တတ်ကြပြီဟု ဆိုရပေမည်။
ပုဂံဥပါလိသိမ် ဆေးရေးကားများ၌ တရုတ်မှတ်တမ်း အဆိုများနှင့် အတော်အတန် ကိုက်ညီသော ဝတ်ဆင်ထုံးဖွဲ့မှုများကို တွေ့မြင်နိုင်ပေသည်။
သို့သော် လက်မှာ တရုတ်မှတ်တမ်းများတွင် ပြဆိုသကဲ့သို့ မပွလှ၊ ခပ်ကျယ်ကျယ်ပင်ဖြစ်သည်။
ခေါင်းပေါင်းပုံမှာလည်း 'ပျိုကြိုက်တဲ့သူ၊ ပုဝါထည်ကို ထိပ်လယ်မှာ ပေါင်း၊ ဆံသွယ်ပျောင်းနှင့်' ဟူသော အိုင်ချင်းအဆိုနှင့် ပို၍ နီးစပ်ပေသည်။
အချို့ဆေးရေးကားများ၌ကား ပုဝါမသုံးသျှောင် ထုံးသက်သက်ကို သပ်သပ်ရပ်ရပ် ထုံးဖွဲ့ပြီးလျှင် ပုဝါကိုမူကား လည်တွင်ရစ်ပတ်ထားသည်ကို တွေ့ရ တက်သည်။
ထိုပုံမျိုး၌ အပေါ်ဝတ်အင်္ကျီ မပါတတ်ပေ။
ပုဝါလည်ရစ်ထားပုံမှာ ပုဝါ ရက်သစ်၊ မယ်ကပေးတဲ့ ခေါင်းပေါင်းပြာ၊ လည်မှာရစ်လို့ ဟူသောစာဆိုနှင့် ညီလှသည်။
ဆင်းရဲသားများအဖို့ကား အင်္ကျီလက်တို၊ တံပက်ယိုနှင့်၊ ကိုယ်၏ဖြစ်လား၊ ဆင်းရဲသားလျက် ဟူသော ဘုံခန်းပျို့နှင့်အညီ ဝတ်ဆင်ကြပေလိမ့်မည်။
အင်ဝခေတ် အမျိုးသမီးများကား ပုဂံခေတ် ကုလားကျမင်းလက်ထက် တီထွင်ခဲ့သော ရင်ကွဲအင်္ကျီနှင့် ရှေ့ကွဲထဘီများကိုပင် ယဉ်ကျေးမှု မထိခိုက်အောင် အနည်းငယ်ပြုပြင်ပြီးလျှင် ဝတ်ဆင်ကြသည်ဟု ယူဆရပေသည်။
ပုဂံစူဠမဏိဘုရားအတွင်း၌ ရေးခြယ်ထားသော အင်းဝခေတ် ကချေသည် တစ်ဦးပုံမှာ အပေါ်ပိုင်းကို ပလာကျင်းထားပြီးလျှင် အောက်ပိုင်းက ရှေ့ကွဲထဘီ ဝတ်ဆင်ထားသည်ကို တွေ့ရပေသည်။
ဆံထုံးကား စုလည်းထုံးဟု ဆိုရပေသည်။
စင်စစ်အားဖြင့် အင်းဝခေတ် ဆံတုံးများကား ပုဂံခေတ်က ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော ဆံထုံးနည်း ၅၅ မျိုးမှ အချို့ကို ပြန်လည်ဆန်းစစ်ထားခြင်းမျှသာ ဖြစ်ပေသည်။
ထိုခေတ်က ဗျာပါဆံ ဟူသော ဆံထုံးနည်း အသစ်အဆန်းတစ်မျိုး ပေါ်ပေါက်ခဲ့သေးသည်ဟု ယူဆကြပေသည်။
သို့ရာတွင် ဗျာပါဆံပုံများကို ကုန်းဘောင်ခေတ် နောက်ပိုင်းလောက်ရောက်မှ ထင်ထင်ရှားရှား တွေ့မြင်နိုင်ပေတော့သည်။
ဤအင်းဝခေတ်၌ အချိတ်ပုဆိုးနှင့် ဧကနံများ စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့ခြင်းနှင့် ဆင်းရဲသားများ ရွှေခြေချင်းမဝတ်ရဟူသော တားမြစ်ချက်အမိန့်တော်များ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းသည် မှတ်သားဖွယ်ပင် ဖြစ်ပေသည်။
ကုန်းဘောင်ခေတ် ကုန်းဘောင်ခေတ်ကို အလောင်းမင်းတရားကြီးလက်ထက် သက္ကရာဇ် ၁၁၁၃ (အေ၊ဒီ၊ ၁၇၅၂) ခုနှစ်မှ သီပေါမင်း ကုလားပြည်သို့ ပါတော်မူသည့် ၁၂၄၇ (အေ၊ဒီ၊၁၈၈၅) ခုနှစ် အထိ ပိုင်းခြားရပေသည်။
ထိုကုန်းဘောင်ခေတ် အတွင်းမှာလည်း ရွှေဘိုခေတ်၊ စစ်ကိုင်းခေတ်၊ အင်းဝခေတ်၊ အမရပူရခေတ်၊ မန္တလေးခေတ်ဟူ၍ ခေတ်ငယ်ကလေးများ ပါဝင်ကြပေသေး၏။
သို့ရာတွင် ဝတ်ဆင်ထုံးဖွဲ့မှုအရာ၌ ထိုခေတ်ကလေးများကိုလိုက်၍ ပြောပလောက်အောင် ကွဲပြားမှုများ မရှိခဲ့ကြပေ။
စင်စစ်အားဖြင့် ပထမအင်းဝခေတ် လက်ကျန်ဖြစ်သော ရင်ကွဲအင်္ကျီနှင့် ရှေ့ကွဲထဘီမူများအပေါ်တွင် အခြေတည်သော မြန်မာ့ဝတ်ဆင်နည်းများသာ ဖြစ်ကြ၍ ခေတ်အလိုက် ပြုပြင်မွမ်းမံမှုများသာ အနည်းငယ်စီ ရှိခဲ့ကြပေသည်။
၁၇၉၅ ခုနှစ် ကုန်းဘောင်ခေတ်လယ်မှ ဘိုးတော်ဗဒုံမင်းတရား၏ (ပထမ)အမရပူရခေတ်ကာလ,က အတွင်းဝန်(အလယ်)နှင့် ဝန်ကတော်(ဘယ်)၊ စာရေးတော်ကြီး(ညာ) တို့၏ဝတ်ဆင်ဟန် ပုဂံအာနန္ဒာ အုတ်ကျောင်းအတွင်းမှ တွေ့ရသော ဆေးရေးကားများမှာ သက်တမ်းအားဖြင့် အင်းဝနှင့် အမရပူရ စပ်ကူးမတ်ကူးအချိန်ဖြစ်သော မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၁၃၇ ခုနှစ်အကြားတွင် ရေးခြယ်ခဲ့သော ဆေးရေးကားများ ဖြစ်ကြ၍ ရှေးအင်းဝခေတ်ကိုလည်း လှမ်းမျှော်နိုင်ပေသည်။
ထိုဆေးရေးကားများတွင် တွေ့ရှိရသည့် ကုန်းဘောင်ခေတ် အမျိုးသမီးများမှာ ဆံထုံးကို ပုဂံခေတ် နမူနာအတိုင်း နောက်တွဲထုံးပြီးလျှင် ပန်းကုံးများဖြင့် ရစ်ပတ်ထားတတ်ကြပေသည်။
အချို့ဆံထုံးများမှာ တစ်ပတ်လျှိုဆံထုံးများနှင့် သဏ္ဌာန်တူပေသည်။
အပေါ်ဝတ်အင်္ကျီမှာ ထိုင်မသိမ်းကဲ့သို့ လက်ကျပ်နှင့် ဖြစ်ပြီးလျှင် တံပတ် သို့မဟုတ် ပုဝါဖြင့် ရစ်ပတ်ထားသည်။
ကချေသည်ပုံမှာ အင်္ကျီပင်မပါဘဲ ရှေ့ကွဲထဘီကို အထက်ဆင့်ရှည်စွာ တပ်ပြီးလျှင် ရင်ရှား၍ ခါးဆီတွင် အနည်းငယ်ခေါက်တင်ပြီး တစ်ချက်ဆွဲလိမ်၍ ဝတ်ဆင်ရသော "ခါးတင်ထိုး"ဝတ်နည်းမျိုး တွေ့ရှိရပေသည်။
ဘကြီးတော်ခေတ်နှင့် သက်ဆိုင်သော ဆေးရေးပန်ချီကားများ၌ကား ရင်စီးပုဝါ အသုံးပြုထားသည်ကို တွေ့ရှိနိုင်ပေသည်။
ယင်းမှာ နန်းတွင်းသူတို့ ဝတ်ဆင်နည်းမျိုး ဖြစ်၍ ခါးချပ် ဝတ်ဆင်နည်းဟု ခေါ်ကြသည်။
ရခိုင်ရာဇဝင်လင်္ကာ၌ပါရှိသော ပျူဘွဲ့လင်္ကာ၌ -ညံ့နုကျောလွတ်၊ ခါးချပ်ဝတ်လျက်၊ ရစ်ပတ်ခါးကြိုး၊ မပတ်ပိုးတည့် ဟူ၍စပ်ဆိုထားသည်နှင့်အညီ ဖြစ်ပေသည်။
အင်္ကျီရင်ကွဲများမှာ ဘကြီးတော်ခေတ်တွင် ရေးခြယ်သော ပန်းချီကားများ၌ ပို၍ထင်ရှားလာပေသည်။
မန္တလေးခေတ်တွင် တွေ့ရလတ္တံ့သော ထိုင်မသိမ်းပုံမျိုးနှင့်လည်း အတော်ပင်နီးကပ်လာပေသည်။
သို့ရာတွင် "အနို့/ ကုလားနို့/ ကြေးစည်" ခေါ်သော အောက်နားက ပိတ်စပိုင်း ရှည်ရှည်ကလေး နှစ်ခု မပါလာသေးပေ။
စင်စစ်အားဖြင့် ထိုရင်ကွဲအင်္ကျီနှင့် ရှေ့ကွဲထဘီများသည် မန္တလေးခေတ်သို့ရောက်မှ ပို၍အချိုးကျလာပြီးလျှင် သပ်သပ်ရပ်ရပ်လည်း ရှိလာပေသည်။
ထိုမန္တလေးခေတ် အဝတ်အစားများသည် အမျိုးသား အဝတ်အစားအဖြစ်ဖြင့် ယနေ့တိုင် တည်မြဲနေသည်မှာလည်း ဂုဏ်ယူဖွယ်ပင် ဖြစ်သည်။
ရတနာပုံ မန္တလေးခေတ်က ရွှေမန်းသူတို့၏ အဆင်အပြင်ကို ရတနာပုံနေပြည်တော် သတင်းစာဆရာကြီး ဘိုးဝဇီရက သူ၏ တောပုဘုရားပွဲဆောင်းပါး၌ ဤသို့စာပန်းချီ ရေးခြယ်ပြခဲ့ပေသည် - "နွဲ့နောင်းညိုစင်၊ အပျိုခင်တို့၊ ဟိုခွင်တိုင်းဖြစ်၊ လှိုင်းရစ်ဆန်ပုံ၊ ကွမ်းတုံစက်ချိတ်၊ ကွက်မှိတ်ကွက်လွဲ၊ ဖက်ကဲရွှန်းလျှံ၊ လွန်းပျံတိုက်ဆင့်၊ ဝိုက်နှင့်ဘလာ၊ ပြုချက်မှာ၊ သူ့ထက်ငါ၊ ညာမြေဘောင်၊ ရှာတွေဆောင်၊ သာလေအောင် ဝတ်ထဘီ၊ အင်္ကျီကငွေပွင့်ထိုး၊ ရွှေဆင့်ကြိုးနှစ်ထပ်လိမ်၊ နဂါးပတ်အိမ် သန္တာပေါက်၊ ဇာပြောက်က အဆန်းဆန်း၊ အခန်းခန်းပျံ့ပြောကြွယ်၊ အံ့ဩဖွယ် ပဝါများမှာ၊ အသားကောင်း၊ အပါးကောင်း၊ အများဒေါင်း အဖိုးတန်၊ အမျိုးမှန် အဆင်ထပ်၊ ကြင်ခပ်နှင့်ရောင်ရှိန်ဖဲ၊ :ပြောင်ထန်ကဲ ကွမ်းတုံဆန်း၊ ပန်းတဲ့ကာရန်းတဲ့ကာ၊ သန်းလဲ့ပြာ မှုန်ညက်ကို၊ စုံမက်ဖွယ်ဆင်ခြုံ၊ နံ့သာ ငွေလွင်မှုံကို၊ ယဉ်ရုံသာ သူတို့၌၊ မူနဂိုရ်မျက်နှာထားနှင့်၊ :တစ်ဖက်သား မြင်သူတို့၊ ဘွင်ဆူလောက်စရာ၊ နော်ဇာနှင့် ရွှေလည်ထပ်၊ ခွေရှည်တပ် ကျောက်ကြိုး၊ နေခြည်ဟပ် ပြောက်ထိုးက၊ တောက်နိုးလုရည်ပေါ်သစ်၊ ပြည်တော်ဖြစ် မန်းနွယ်၊ ဆန်းကြယ်သော စိန်မြခံ၊ ထိန်ပလျှံ ဆွဲပုတီးကလဲ၊ ဝှဲခြီးလို့မပြောနိုင်၊ အဆိုင်ဆိုင် ဝတ်စားလျက်"ဟူ၍ဖြစ်ပေသည်။
ယောက်ျားများဘက်က အဝတ်အစားများမှာ ကုန်းဘောင်ခေတ် အလယ်ပိုင်းလောက်ထိ ရှေးအင်းဝခေတ် လက်ကျအတိုင်း ထုံးကြ၊ ဖွဲ့ကြ၊ ဝတ်ဆင်ကြသည်ကို ထိုခေတ်က ရေးခြယ်ခဲ့သည့် ဆေးရေးကားများ၌ အထင်အရှားတွေ့မြင်နိုင်ပေသည်။
များသောအားဖြင့် ယောက်ျားများသည် အင်္ကျီမဝတ်ဘဲ ပုဆိုးတောင်ရှည် သို့မဟုတ် ဧကနံဝတ်လျက် တွေ့ရသည်။
ရတနာသုံးပါး စသည်များသို့ ဆည်းကပ်သည့်အခါများ၌သာ သိုရင်းပုံဖား လျားဝေသော အင်္ကျီရှည်ကြီးများ ဝတ်ဆင်ကြသည်ကို တွေ့ရပေသည်။
ထိုခေတ် ကနန်းတော်သားတို့အနက် ကွမ်းရည်တော်၊ လက်ဖက်ရည်တော်၊ ဖိနပ်တော်တို့မှာ ပုဆိုးခါးပုံထိုးဝတ်ဆင်၍ ခါးစိုက်ခေါ်သော ထိုင်မသိမ်းအင်္ကျီကို ဝတ်ဆင်ပြီးလျှင် ခေါင်းပေါင်းဖြူ ဖော့လုံးဆင် ကနရန်းထုတ် တစ်စထောင်ပေါင်းကြသည်။
လွှတ်တော်ရုံးတော် အရာရှိတို့မှာ ခေါင်းပေါင်းနှစ်စ အညီထောင်၍ ထိုနှစ်စကို ခပ်ထပ်ထပ်ထားပြီးလျှင် ဆင်ကနရန်းမပါဘဲ တစ်မျိုးအားဖြင့် ရိုးရိုးပေါင်းကြသည်။
စာရေးစာချီတို့မှာ ခေါင်းပေါင်းဖြူပါလျှင် ပြီးရောဆိုသကဲ့သို့ ခပ်လိမ်လိမ်ကျစ်၍ နဖူးထက်၌ ရစ်ပြီးလျှင် တစ်စတိုရှည် ဖြစ်သလိုပေါင်းကြသည်။
ထိုခေတ်က ပဝါစကို လက်ဝဲမှချ၍ ပေါင်းလေ့ရှိသည်။
လက်ယာကထုတ်၍ပေါင်းလျှင် ဘုန်းကြီးလူထွက်ပေါင်းဟု ဆိုကြသည်။
ဤသည်ကိုကား မြန်မာဘုရင်တို့ နောက်ဆုံးစိုးစံသွားသည့် အချိန်ပိုင်းအထိ အနှစ် ၂ဝဝဝ ကျော်မျှသော ခေတ်ကာလအတွင်း၌ မြန်မာတို့ ဝတ်ပုံစားပုံတို့ပေတည်း။
၁၈၈၉ခုနှစ် ကိုလိုနီခေတ်ဦးကာလတွင် ထိုင်မသိမ်းအင်္ကျီနှင့် အချိတ်ဗြန့်ထဘီဝတ်ဆင်ထားသော မြန်မာအမျိုးသမီးတဦး ကိုလိုနီခေတ်မှ ခေတ်သစ် မန္တလေးနောက်ပိုင်းခေတ်မှ ယခုမျက်မှော်ခေတ်အထိ ဖော်ပြခဲ့ပြီးသော မန္တလေးခေတ် အဝတ်အစားများသည် မန္တလေးခေတ် ပျက်သုဉ်းသွားသည်တိုင်အောင် အထက်ပိုင်း မြန်မာနိုင်ငံ၌ ရုတ်တရက် တိမ်ကောသွားခြင်းမရှိသေးဘဲ ၁၅ နှစ်၊ အနှစ် ၂ဝ ခန့်လောက်ထိ တည်မြဲနေသေးသည်ဟု ခန့်မှန်းရပေသည်။
သို့ရာတွင် ခေတ်သစ်ယဉ်ကျေးမှု တို့၏ တစ်စတစ်စ လွှမ်းမိုးခြင်းဒဏ်ကိုကား ကြာရှည်မခံနိုင်ဘဲ ခေတ်ကိုလိုက်၍ တဖြည်းဖြည်း ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ ရှိလာပေးတော့သည်။
ပထမ အင်္ကျီများမှာ ထိုင်မသိမ်းပုံအတိုင်းပင်ဖြစ်၍ ကိုယ်ထည်နှင့်လက်မှာ ဖောင်းပွကြွရွခြင်းမရှိဘဲ အသားနှင့်ကပ်၍ ချပ်ချပ်ရပ်ရပ် ရှိလှပေသည်။
ဤကဲ့သို့သော အင်္ကျီမျိုးမှ ယခုခေတ်နှင့်စာလျှင် လုံခြုံသိပ်သည်းဟန်ရှိသော လက်ဝကျယ်၍ ကိုယ်ထည်ပွသည့် တရုတ်ပုံ ရင်စိရင်ဖုံးအင်္ကျီမျိုးသို့ ကူးပြောင်းလိုက်ကြရသည်။
သို့ရာတွင် ထဘီမှာ ရှေးမူအတိုင်းပင်ရှိသေး၍ မြေတွင် ဒရင့်တိုက်လျက် ရှိနေဆဲပင်ဖြစ်သည်။
ဆံထုံးမှာလည်း မနိမ့်လွန်း မမြင့်လွန်းတွင် ထောင့်ညီသောမဟာနဖူးနှင့် ပနံစားတုန်းပင် ဖြစ်သည်။
ထိုဆံထုံးနှင့် ထိုအင်္ကျီ၊ ထိုထဘီတို့မှာ ထိုခေတ်က အဆင်ပြေစွာ လိုက်လျောတုန်းပင်ရှိသေးသည်။
သို့ရာတွင် တစ်နေ့တခြား တိုးတက်ပြောင်းလဲလျက်ရှိသောခေတ်ကြီးကိုကား ထိုရှေးဆန်လှသေးသော အဆင်အပြင်မျိုးသည် ကြာကြာမဖက်ပြိုင်နိုင်ရှာပေ။
မကြာမီ လက်လျှော့သောအားဖြင့် ပြောင်တင်းတင်း နိုင်လှသော မဟာနဖူးကို ဆံယဉ်စကလေးများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းလိုက်ပြီးသော် ဆံထုံးကိုလည်း အတော်အတန်မြင့်လာအောင် မြှင့်တင်လိုက် ကြရပေသည်။
ဝန်အင်္ကျီလက်ကဲ့သို့သော အဝကျယ်လှသည့် လက်ကိုလည်း အလောတော်အောင် ပြုပြင်လိုက်ပြီးနောက် ကသီကရီနိုင်လှသော ရှေးထဘီ နေရာကိုလည်း ခေတ်လုံကွင်းဖြင့် အစားထိုးလိုက်ရပေသည်။
ဤခေတ် အဝတ်အစားသည်ပင် နောက်တစ်နှစ်၌ ခေတ်မမီနိုင်လောက်အောင် လျင်မြန်လှသော လေယာဉ်ပျံခေတ်၊ မော်တော်ကားခေတ်ကြီး ဖြစ်နေသဖြင့် ယခင်ခေတ်ဟောင်းက အနှစ်တစ်ရာမှ တစ်ခါလောက်ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု ရှိခဲ့သော မြန်မာ့အဝတ်အစားများသည် ယခုခေတ်သစ်တွင် ၁ဝ နှစ်တစ်ကြိမ်လောက် ပြောင်းလဲပေးခဲ့ရခြင်းအားဖြင့် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီးမဖြစ်မီ အချိန်ပိုင်း၌ ပါးနိုင်၊ ကျပ်နိုင်၊ တိုနိုင်မှ ခေတ်မီရမည်ကဲ့သို့ ဖြစ်ခဲ့ပေသည်။
စစ်ပြီး ဒီဘက်ခေတ်တွင်ကား ထုံးဖွဲ့မှုတွင် အမောက်၊ ဝတ်ဆင်မှုတွင် နိုင်လွန်ဟူ၍ ခေတ်စားလာပြန်သည်။
အင်္ကျီများမှာ ယခင်စစ်မဖြစ်မီခေတ်ကထက်ပင် ပါးကျပ်တိုလာရုံမျှမက နိုင်လွန်လက်ပြတ်အင်္ကျီများပင် ခေတ်စားလာခဲ့ပေသည်။
ဖိနပ်ဖက်ကလည်း ကတ္တီပါပုံတော်ခေတ်မှ ခွာမြင့်သော ရှုတိုင်းယဉ်ဖိနပ်ဆန်းများ ခေတ်သို့ ကူးပြောင်းခဲ့ပေသည်။
ကိုလိုနီခေတ် ၁၉၀၆ခုနှစ်ကာလမှ ရင်စေ့အင်္ကျီ နှင့်ထဘီဝတ်ဆင်ထားသော မြန်မာအမျိုးသမီးတဦးနှင့် တိုက်ပုံအင်္ကျီ၊ ခေါင်းပေါင်းတို့ကိုဝတ်ဆင်ထားသော မြန်မာအမျိုးသားတဦး ယောက်ျားများဘက်ကလည်း မြန်မာ့ဦးစွန်း သျှောင်များမှ ဗိုလ်ကေသို့၎င်း၊ ပုဆိုးတောင်ရှည်မှ လုံချည် လုံကွင်းအဖြစ်သို့၎င်း ပြောင်းလဲခဲ့၍ စစ်ပြီး ဒီဘက်ခေတ်တွင်ကား ဘောင်းဘီဝတ်မြန်မာ ယောက်ျားများပင် အတော်ပေါလာသည်ကို တွေ့ရပေသည်။
အင်္ကျီဘက်ကလည်း ဝတ်ရိုးဝတ်စဉ်ဖြစ်သော အပေါ်ဝတ်တိုက်ပုံ၊ အတွင်းခံရှပ်၊ ချွေးခံစွပ်ကျယ်များအပြင် စစ်ပြီးဤဘက်တွင်ကား အပြင်ထုတ်၍ ဝတ်ရသော ဟာဝေယန်ရှပ်များပင် ခေတ်အလိုက် ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ တစ်ခုပြီးတစ်ခု ပေါ်လာကြဦးမည်ဖြစ်ပေရာ စောင့်၍ကြည့်ရှုမှတ်သားရပေဦးမည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၂) ကိုးကား Category:ယဉ်ကျေးမှု Category:မြန်မာ့ ဓလေ့ထုံးစံ။
(က) ပါဒရက် လေမျိုး ၈ ပါး (၁) ဥဏှ ဝါတ- ခြေမှပူ၍ တက်သောလေ။
(၂) သီတ ဝါတ- ခြေမှ အေး၍တက်သောလေ။
(၃) ဥဘယ ဝါတ- ပူအေး ၂-ပါးရော၍ တက်သော လေ။
(၄) ဥပါ ဝါတတစုံတရာကပ်ငြိသကဲ့သို့ ထင်၍ တပ်သော လေ။
(၅) ကပ္ပလ ဝါတ- တခြားဝတ္ထုတို့ဖြင့်ကပ်ဆွဲနေသလို ထင်သော လေ။
(၆) ဇောဂ္ဂ ဝါတ- မြှော့တွယ်သကဲ့သို့ ထင်သော လေ။
(၇) တုတ္တ ဝါတ- မျဉ်းမျဉ်းသာသာတက်သော လေ။
(၈) ဇလ သုလ ဝါတ- ထုံအေး နာကျင် ကိုက်ခဲသော လေ။
စုစုပေါင်း လေနာမျိုး ၈ ပါး။
(ခ) အဇိဏ္ဏလေးမျိုး ၁၂-ပါး (၁) အဇိဏ္ဏ ဝါတ- အစာမကြေသောလေ။
(၂) အ ပါစကဝါတ- အစာမကျက် မနပ်သော လေ။
(၃) ဝိရေစန ဝါတ- ဝမ်းသွားစေတတ်သောလေ။
(၄) အဝိသမ ဝါတ- ဝမ်းမဖြောင့်စေတတ်သော လေ။
(၅) ဣစ္ဆိ ပူရ ဝါတ- ဝမ်းဖောရောင်စေတတ်သောလေ။
(၆) အဂ္ဂ ဂေလည ဝါတ- ဝမ်းကိုကျိကျိရစ်ရစ်နာစေတတ်သော လေ။
(၇) ကမ္ပလ ဝါတ- ထိုမှဤမှ လှိုင်းထသကဲ့သို့ တက်သောလေ။
(၈) သူလ ပိတ္တက ဝါတ- ဝမ်းကိုက်စေတတ်သော လေ။
(၉) ဝိဗန္ဓက ဝါတ- ဝမ်းကို ခိုင်စေတတ်သော လေ။
(၁၀) ပိဋ္ဌ အန္တက ဝါတ- စမြင်းကို ခံစေတတ်သော လေမြင်းသရိုက်။
(၁၁) အန္တနိဂ္ဂဒဝလ ဝါတ- အူဆုံးကို ထွက်စေတတ်သော လေမြင်းသရိုက်။
(၁၂) ယက္ခ ပိတ္တ မေဒ ဝါတ-သွေးအဆီကို ယိုဆင်းစေတတ်သော လေမြင်းသရိုဏ်။
စုစုပေါင်း အစာမကြေလေ ၁၂ ပါး။
(ဂ) ဘဝင်လေမျိုး ၁၂ ပါး (၁) ဘဝင်္ဂဥဒ္ဓရိ ဝါတ- ဘဝင်မြင့်သောလေ။
(၂) ကာသ ဝါတချောင်း ဆိုးသော လေ။
(၃) သိမာဂုရ ဝါတ- ရင်လေးကျပ်ဆို့ ဆွဲဆိုင်းသော လေ။
၎င်းကိုပင် 'လေကျပ်သဘီ,လေဆုံဆို့,လေခေါင်းဆွဲ'ဟု ခေါ်သေး၏။
(၄) ပုန္ဒရ ဝါတ- ရင့်ပြည့်မောက်တက်သောလေ။
(၅) စလ ဝါတ- ရင်ခုန် နှလုံးတုန်သော လေ။
(၆) သွာတ ဝါတ- အသံကို ပျက်စေတတ်သောလေ။
(၇) သိနာ ဝါတ- ပန်းခြင်း ဟိုက်ခြင်း ရှိုက်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော လေ။
(၈) ခေါဿဝါတ- ကြို့ထိုးသော လေ။
(၉) သဟဿ ဝါတ- သမ်းဝေ မူးမိုက်ခြင်းကိုဖြစ်စေတတ်သော လေ။
(၁၀) ပကွာသ ဝါတ- နံကြား ရင်ဘတ်တို့၌ လျှိုခြင်း ထိုးခြင်းကိုပြုတတ်သော လေ။
(၁၁) အမာသယဝါတ- အပျဉ်အစုတည်နေသော လေပျဉ် လေချပ်။
(၁၂) ဂေါလ ဝါတ- လေလုံးလေခဲ တည်စေသောလေ။
စုစုပေါင်း ၁၂ မျိုး။
(ဃ) ဦးခေါင်းလေမျိုး ၁၂ ပါး (၁) သီသ ဥဏှာ ဝါတ- ထိပ် နဖူးဦးခေါင်းပူသော လေ။
(၂) သီသ သူလ ဝါတ-ခေါင်းကိုက်ခဲသောလေ။
(၃) စက္ခုန္ဓက ဝါတ- မျက်စိကြက်တက် မမြင်တက်သောလေ။
(၄) စက္ခု သူလ ဝါတ- မျက်စိ ကျိန်းအောင့်စေတက်သော လေ။
(၅) သောတ သူလ ဝါတ- နားကိုက်နားအူစေတတ်သော လေ။
(၆) သောတ အန္ဓက ဝါတ-နားပင်းဆိတ်စေတတ်သော လေ။
(ရ) မုခ ဝါတခံတွင်း သွားဖုံး နာစေတတ်သော လေ။
(၈) ဇိဝှါနိဂ္ဂလ ဝါတ- လျှာကိုထွက်စေတတ်သော လေ။
(၉) ဘဝင်္ဂစလ ဝါတ- ဘဝင်လှုပ်အားကြီး၍ စကားမပြီသော လေ။
(၁၀) ဇိဝှါ ဖေါဋက ဝါတလျှာရောင်စေတတ်သော လေ။
(၁၁) ဇိဝှါ ထဒ္ဓက ဝါတ- လည်ချောင်းခံတွင်း မဟနိုင်သော လေ။
(၁၂) ဇိဝှါ ပဝေသန ဝါတ-လျှာကိုတိုဝင်စေတတ်သော လေ။
(င) အင်္ဂမင်္ဂင်္လေမျိုး ၁၁ ပါး (၁) အင်္ဂမင်္ဂ ဝါတ- အင်္ဂါကြီးငယ်သို့သက်ရောက် စေတတ်သောလေ။
(၂) မံသက ဝါတ-အသား အရေဖေါက်ပြန်စေတတ်သော လေ။
(၃) မံသ ဝိသုစိက ဝါတ - အသားအရေကို အပ်နှင့်ထိုးဆွ၏သို့ နာသော လေ။
(၄) နိလ ပိတ ဝါတ- အသည်းအအူအသားအရေတို့ကို ညိုရွှေစေတတ်သော လေ။
(၅) လသိက ဝါတ- ကိုယ်လက်စသည်စေးထိုင်းစေတတ်သော လေ။
(၆) အလသက ဝါတ- ကိုယ်လက်လေးလံ ထိုင်းမှိုင်းစေတတ်သောလေ။
(၇) အန္တက ဝါတ- အကြော အသား အရေအတွင်း၌ ကပ်စေးသကဲ့သို့ထင်သော လေ။
(၈) ပက္ခဝါတ- ကိုယ်တခြမ်းသေစေတတ်သော လေ။
(၉) အဘီတ ဝါတ- ရွဲ့စောင်းစေတတ်သော လေ။
(၁၀) မုဂဝါတ- ဆွံ့,အ စေတတ်သော လေ။
(၁၁) သုက္ခ ဝါတ-ဓာတ်လေးပါး အသား အရေတို့ကိုခြောက်ခန်းစေတတ်သော လေ။
စုစုပေါင်း ၁၁ ပါး။
(စ) သတ္ထကလေမျိုး ၇-ပါး (၁) ခုရက ဝါတ- ဖြတ်တတ်သောလေသင်ဓုန်း။
(၂) ကတ္တရဝါတ- အသည်း နှလုံးကို ဖြတ်တတ်သော လေကတ်ကျေး။
(၃) သတ္ထက ဝါတ-အသည်းနှလုံးကိုထားဖြင့်ဖြတ်သကဲ့သို့သော လေ။
(၄) ဇ္ဈိန ဝါတ- အရိုးအရေတို့ကို ကွဲအက် စုတ်ပြတ်စေသောလေ။
(၅) ဝုဂ ဝါတ- မြွေမနဂါးဆိပ်ကဲ့သို့ ပူ၍ အခွေအခွေတက်သော လေ။
(၆) ဥပ္ပါဋက ဝါတပြင်းထန် လျင်မြန်စွာ အင်္ဂါကြီးငယ်တို့ကို ထွက်စေ တတ်သော လေ။
(၇) အင်္ဂ နိဂ္ဂလ ဝါတအင်္ဂါကြီးငယ်တို့ကိုဖြည်းဖြည်းသာသာ ထွက်စေတတ်သော လေ။
စုစုပေါင်း ၇ ပါး။
(ဆ) အင်္ဂမင်္ဂ ဝိကိကာရ လေမျိုး ၁၃-ပါး (၁) ကုစ္ဆေဒက ဝါတ- ကိုယ်အလုံး၌ ရှိသောလေပြတ်၍ သေစေတတ်သောလေ။
(၂) စလ ဝါတ- ခြေလက် လေးလံ တုန်လှုပ်သော လေ။
(၃) အင်္ဂပဝေသ ဝါတ- အင်္ဂါကြီးငယ် တို၍ ဝင်သော လေ။
(၄) အင်္ဂ ဖေါဋ ဝါတအင်္ဂါဇာတ်ရောင်စေတတ်သော လေ။
(၅) ဩနတ ဝါတ -ကုန်းကွ ကိုင်းစေတတ်သော လေ။
(၆) ကာယဖေါဋ ဝါတ-ကိုယ်လုံးရောင်ဖေါသော လေ။
(၇) ဥဒ္ဓမဝရောဟ ဝါတ -တွန့်ခြင်း လိမ်ခြင်းကိုဖြစ်စေတတ်သော လေ။
(၈) မုတ္တကိတ္တ ဝါတ- ကျင်ငယ်မထွက်နိုင်အောင် ပိတ်ဆို့သော လေ။
(၉) ကောသဥဒ္ဓရိ ဝါတ-ဝှေး တက်စေတတ်သော လေ။
(၁၀) အဏ္ဍ ဖေါဋ ဝါတ- ဝှေးစေ့ ရောင်ဖေါစေတတ်သောလေ။
(၁၁) ကာယ ဗန္ဓန ဝါတ- ကိုယ်လုံးဆိုင်းတွစေတတ်သော လေ။
(၁၂) ဂျဟ ဝါတ-ပိန်ကြုံစေတတ်သောလေ။
(၁၃) သာခ ဝါတ- ခြေလက် ဦးခေါင်း ဆတ်ဆတ်မြန်မြန်တုန်လှုပ်စေတတ်သော လ။
စုစုပေါင်း ၁၃ ပါး။
(ဇ) အဓိမိမာန လေမျိုး ၅ ပါး (၁) အဓိမာန ဝါတ- ရှုးသွပ် စေတတ်သော လေ။
(၂) မုခ ဗန္ဓကဝါတ-အာခံတွင်းကို ကျဉ်းစေတတ်သောလေ။
(၃) ခိပ္ပ ဝါတ-လျင်မြန်စွာ တက်စေတတ်သော သူငယ်နာလေ။
(၄) ကာယ လဟုက ဝါတ- ကိုယ်လက်ပေါ့ပါးစေတတ်သော လေ။
(၅) ကာယဂရုကဝါတကိုယ်လက်လေးစေ တတ်သော လေ။
စုစုပေါင်း ၅ ပါး။
ပေါင်းရုံးခြင်း အထက်တွင် ဆိုခဲ့ပြီးသော လေလက္ခဏာများကို စုေပေါင်းလိုက်သောအခါ မြန်မာ အလိုအားဖြင့် လေမျိုး ၈ဝ ဟု ရေတွက်နိုင်သည်။
ရည်ညွှန်းကိုးကား မြန်မာဆေးကျမ်းများ သုတေသနသရုပ်ပြအဘိဓာန် - ဖျာပုံတိုက်သစ်ဆရာတော် Category:မြန်မာ့ ဆေးပညာ Category:ဗိန္နော Category:ရောဂါ။
ဝါး ဆိုသည်မှာ အမြစ်ဆုံမှ အပင်များပွား၍ တစ်စုတည်းပေါက်တတ်ပြီး ပင်စည်ကိုစိတ်ဖြာ၍ ထရံ၊ တောင်း စသည် ရက်လုပ်ရသော အပင် ဟူ၍ မြန်မာအဘိဓာန်တွင် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားရှိသည်။
ဝါးသည် မြက်မျိုးရင်းတွင် ဗမ်ဗူဆီအီး အုပ်စုအဖြစ်နှင့် ပါဝင်သည်။
ဝါးမျိုးစုပေါင်း (၂၀) မကရှိရာ အရေးအကြီးဆုံးမှာ ဗမ်ဗူဆာ အာရန်ဒီနေရီယာ နှင့် ဖစ်လိုစတောင်းခစ်'' တို့ ဖြစ်လေသည်။
ကမ္ဘာ့အပူပိုင်းဒေသများတွင် ပေါက်ရောက်လျက်ရှိသော ဝါးသည် သစ်ပင်နှင့်တူသော မြက်ဖြစ်သည်။
ထိုအပင်သည် လွန်စွာအံ့ဩဖွယ်ကောင်းပြီးလျှင် အလွန်လည်း လှပလေသည်။
အာရှ၊ အာဖရိကနှင့် အမေရိကတိုက်တို့တွင် ပေါက်ရောက်လျက်ရှိကြသော ဝါးအမျိုးပေါင်းမှာ ၅ဝဝ ခန့်ရှိသည်။
ဂျပန်နိုင်ငံရှိ အလွန်အေးသောဒေသများတွင် အချို့ဝါးမျိုး ပေါက်ရောက်လျက်ရှိသည်ကို တွေ့ရသည်။
ဝါးပင် ဝါးသည် အမြစ်တစ်ခုတည်းမှာ ပင်စည်ပေါင်း ၁၀၀ ခန့်အထိ ပေါက်ရောက်နိုင်ရာ အချို့သည် ပေ ၃၀၊ ပေ ၅၀ နှင့် ပေ ၁၀၀ အထိပင် မြင့်နိုင်လေသည်။
ပေါက်ရောက်ရာတွင်လည်း အလွန်လျင်မြန်သည်။
အချို့ ဝါးမျိုးသည် တစ်နေ့အတွင်း၌ အထိပင် မြင့်တက်နိုင်လေသည်။
ဝါးမှ များသောအားဖြင့် အကိုင်းများထွက်လေ့မရှိပေ။
ထိပ်ဖျားလောက်တွင်သာ အကိုင်းများသည် ချုံများသဖွယ် ဖြာထွက်လေ့ရှိသည်။
ထိုအကိုင်းများတွင် အချို့ဝါးမျိုး၏ ဝါးပွင့်များသည် အခိုင်ကြီးများအဖြစ်နှင့် ပွင့်လေ့ရှိသည်။
တစ်ခါတစ်ရံတွင် အချို့ဝါးပင်မှာ နှစ်တိုင်းပွင့်လေ့ရှိသော်လည်း အချို့ဝါးပင်များကမူ လုံးဝ မပွင့်ကြချေ၊ အစေ့များကိုလည်း မြင်ရခဲသည်။
အချို့ဝါးမျိုး၏ အညှောက်များကို လူများက မျှစ်အဖြစ် စားလေ့ရှိကြသည်။
အချို့မျှစ်များကို အချဉ်တည်၍ မျှစ်ချဉ်အဖြစ် စားလေ့ရှိကြသည်။
ဝါးသည် ယင်း၏အလေးချိန်နှင့်စာက အလွန်ခိုင်၍ မာကျောပြီးလျှင် အိလေသည်။
ဝါးပေါက်ရောက်ရာဒေသရှိ လူများသည် ဝါးကိုအမျိုးမျိုး အသုံးပြုကြလေသည်။
ဝါးကို အိမ်တိုင်များအဖြစ် အသုံးပြု၍ ဝါးကိုပင် ခြမ်းပြီးလျှင် အခင်းအဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။
အိမ်၏အမိုးနှင့် အကာများအဖြစ်လည်း ဝါးကိုရက်၍ အသုံးပြုလေ့ရှိကြသည်။
အချို့ဝါးကြီးများ၏ အဆစ်ပိုင်းများကို ချက်ပြုတ်ရန်အိုးအဖြစ် အသုံးပြုလေ့ရှိကြသည်။
လေးနှင့်မြား များကိုလည်း ဝါးဖြင့်ပင် ပြုလုပ်ကြသည်။
လိုက်ကာများ၊ ကစားစရာများ၊ ကိရိယာတန်ဆာပလာများနှင့် အခြားလူအသုံးအဆောင်များ ကိုလည်း ဝါးဖြင့်ပင် ပြုလုပ်ကြလေသည်။
ယပ်တောင်များ၊ လမ်းလျှောက်တုတ်များနှင့် ငါးမျှားတံများအဖြစ်လည်း ဝါးကိုအသုံးပြုကြသည်။
ရေတံလျှောက်အဖြစ်လည်း ဝါးကိုခြမ်း၍ အသုံးပြုလေ့ရှိကြသည်။
တံတားများ ပြုလုပ်ရာတွင် ဝါးကို အသုံးပြုလေ့ရှိကြသည်။
ငှက်လှောင်အိမ်၊ ဖျာ၊ ကုလားထိုင်၊ အိပ်ရာနှင့် ပုခက်များကို ဝါးဖြင့်ပင် ပြုလုပ်လေ့ရှိကြသည်။
ဝါး၏အတွင်းသားကို ထုပြီးလျှင် စက္ကူအမျိုးမျိုးပြုလုပ်နိုင်ရန် ပျော့ဖတ်အဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။
မြန်မာနိုင်ငံ၌ ဝါးမျိုးပေါင်း ၂၀၀ ခန့်ရှိသော်လည်း လူသိများသော ဝါးမျိုးမှာ ဝါးပိုး၊ ဝါးနက်၊ ဝါးဖြူ၊ ဝါးယား၊ သိုက်ဝါး၊ မျက်ဆန်ကျယ်၊ တင်းလယ်မဲ၊ တင်းဝါး၊ တစ်ပင်တိုင်ဝါး၊ ဝါးကောက်၊ ဝါးဖယောင်း၊ ကြသောင်းဝါး၊ မြင်ဝါး၊ ထီးရိုးဝါး ကြခတ်ဖို၊ ကြခတ်မ၊ ဝါးမင်း၊ ခဲလံဝါး စသည်တို့ဖြစ်သည်။
ဝါးနု မြန်မာနိုင်ငံတွင် အိမ်တစ်ဆောင်လုံးကို ဝါးဖြင့်ဆောက်လုပ်နိုင်သည့်အပြင် ထမင်းအိုးမွှေသည့် ယောက်မကိုလည်း ဝါးဖြင့်ပင် ပြုလုပ်လေ့ရှိကြသည်။
ထမင်းအိုး၊ ဟင်းအိုးများတင်ရန် ကရွတ်များကိုလည်း ဝါးဖြင့်ပင် ပြုလုပ်ကြလေသည်။
ဆန်ထည့်စရာနှင့် ဆန်ပြာစရာ ဗန်း၊ ထမင်းထည့်စရာ ပလုံး၊ အမဲခြောက်လှန်းသော တံစို့၊ မီးမှုတ်သည့် မီးပြောင်းနှင့် ဈေးဝယ်ရန် လက်ဆွဲခြင်းတို့ကိုလည်း ဝါးဖြင့်ပင် ပြုလုပ်လေ့ရှိကြသည်။
ကောက်ညှင်းထုပ်များကို ဝါးပိုးရွက်များဖြင့် ထုပ်လေ့ရှိကြသည်။
အိမ်သုံးပစ္စည်းများဖြစ်သော ကွမ်းအစ်၊ ရေခွက်၊ ယွန်းချိုင့်၊ ကျောက်ကာနှင့် အခြားယွန်းထည်ပစ္စည်းများကိုလည်း ဝါးဖြင့်ပင် ပြုလုပ်ကြလေသည်။
ခြံစည်းရိုး ကာရာတွင်လည်း ဝါးကို အသုံးပြုနိုင်လေသည်။
အလှကိုင်တုတ်၊ ဝါးဆေးတံ၊ ဝါးဦးထုပ်၊ ဝါးခမောက်၊ ဝါးရေကျည်တောက်နှင့် ကြိုးတို့ကိုလည်း ဝါးဖြင့် ပြုလုပ်နိုင်လေသည်။
လှည်းပေါင်းမိုးကို ပြုလုပ်ရာတွင်လည်း ဝါးကိုပင် အသုံးချလေ့ရှိကြသည်။
လှေများတွင် လှေထိုးသားများ အသုံးပြုလေ့ရှိကြသော လှေထိုးဝါးများသည် ဝါးများပင်ဖြစ်လေသည်။
နှစ်ဖက်ချွန်ဝါး၊ လေးနှင့်မြား၊ လောက်စာလုံးနှင့် ပစ်ရသော တစ်ပင်တိုင်နှင့် နှစ်ပင်တိုင်ကိုင်းလေးမှာလည်း ဝါးကိုပင် ပြုလုပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။
မီးသတ်ရန်မီးကပ်၊ ဝါးရင်းတုတ်နှင့် ရွာစည်းရိုးပတ်လည်တွင် ထောင်လိုက်စိုက်လေ့ရှိကြသော ဝါးစူးကြီးများသည်လည်း ဝါးများပင်ဖြစ်သည်။
တံငါ၊ အင်းသမားနှင့် ပိုက်သမားများ အသုံးပြုကြသော မြှုံး၊ ယင်းတန်း၊ ငါးအုပ်ဆောင်းနှင့် မုန့်ဟင်းခါးသည်၊ အညာဆီသည်၊ မုန့်လက်ဆောင်းသည်၊ ရေထမ်းသမားနှင့် အခြားအထမ်းသမားများအတွက် ပခုံးသက်သာစေသော ထမ်းပိုးမှာလည်း ဝါးဖြစ်ပစ္စည်းများဖြစ်သည်။
ဂီတဘက်တွင် အသုံးပြုသော ပြွေ၊ ပတ္တလားနှင့် ဝါးလက်ခုပ်တို့သည် ဝါးနှင့် မကင်းကြချေ။
တောင်ဝှေးနှင့် ချိုင်းထောက်တို့သည်လည်း ဝါးများပင်ဖြစ်ကြသည်။
အလှူမဏ္ဍပ်၊ မင်္ဂလာဆောင် မဏ္ဍပ်၊ အစည်းအဝေးညီလာခံမဏ္ဍပ်၊ ပွဲရုံ၊ ဇာတ်ရုံ၊ ပြပွဲရုံ စသည့် ယာယီအဆောက်အအုံများကိုလည်း ဝါးဖြင့် ဆောက်လုပ်ကြသည်။
ဘုရားပုထိုး တိုက်တာ၊ အုတ်အင်္ဂတေတို့ဖြင့် ဆောက်လုပ်သော အဆောက်အအုံများ တည်ဆောက်ရေးနှင့် ဘုရားကို ရွှေသင်္ကန်းကပ်လှူသည့် ကိစ္စများအတွက် ငြမ်းဆင်ကြရာတွင်လည်း ဝါးကိုပင် အသုံးပြုကြလေသည်။
ဖရဲ၊ ဖရုံ၊ ဘူး၊ သခွား၊ ပဲ စသော အပင်မျိုးတို့ စိုက်ပျိုးသည့် စင်များသည် ဝါးတိုင်များကို စိုက်ထူပြီးလျှင် ဝါးခြမ်းများဖြင့် ကွက်ကျား ရက်ထားသော ဝါးကပ်များတင်ထားသော စင်များဖြစ်ကြသည်။
စပါးများကို လှေ့ကြရာတွင်လည်း ဝါးစင်များဖြင့်ပင် လှေ့လေ့ရှိကြလေသည်။
တောင်သူလယ်သမားသုံး ပလိုင်း၊ ရိုင်ပတ်၊ ပုတ်စသည်တို့ကို ဝါးဖြင့်ပြုလုပ်ထားကြသည်။
လယ်တောများတွင် ဆောက်လုပ်ထားကြသည်။
လယ်တောများတွင် ဆောက်လုပ်ထားလေ့ရှိကြသော နွားတင်းကုပ်နှင့် ကနားဖျင်းတို့ကိုလည်း ဝါးဖြင့်ပင် ဆောက်လုပ်ထားကြလေသည်။
ဝါးကွပ်ပျစ်များကိုလည်း မြန်မာ များ လွန်စွာကြိုက်နှစ်သက်ကြလေသည်။
ရေတွင်း၊ ရေကန်များမှ ရေများကိုခပ်ယူသုံးစွဲရာတွင် ဝါးမောင်းတက်များကို အသုံးပြုလေ့ရှိကြသည်။
အိမ်တော်ရာထီး၊ ပုသိမ်ထီးနှင့် ငါးမျှားတံများကို ဝါးဖြင့်ပြုလုပ်ကြသည်။
ရဟန်း သံဃာများအတွက် ကနုတံသည်လည်း ဝါးများဖြစ်ကြလေသည်။
ဝါးတွင် မျိုးစုပေါင်း ၂၀ မကရှိရာ အရေးအကြီးဆုံးများမှာ ဗမ်ဗူဆား၊ အာရန်ဒီနေရီယာနှင့် ဖစ်လိုစတေးခစ်တို့ ဖြစ်လေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၂) ပုံသဏ္ဌာန် ဝါးပင်တစ်ပင်ကို အမြစ်ပိုင်း၊ ပင်စည်ပိုင်းနှင့် အဖျားပိုင်းဟူ၍ (၃) ပိုင်းခွဲခြားနိုင်သည်။
အမြစ်ပိုင်းသည် လူတို့အတွက် ဆေးအိုးတံများ၊ တောင်ဝှေးခေါင်းနှင့် အလှအပ ပစ္စည်းအဖြစ် လုပ်နိုင်သည်။
ပင်စည်ပိုင်းကို လူတို့အတွက် အသုံးဝင်ပစ္စည်းများအဖြစ် အသုံးပြုနိုင်သည်။
အဖျားပိုင်းရှိ အရွက်များကို နွားစာအဖြစ်ဖြင့် လည်းကောင်း၊ ဆေးဝါးအဖြစ်ဖြင့် လည်ကောင်း အသုံးပြုနိုင်သည်။
ဝါးအစေ့ကို ချက်ပြုတ်စားသုံးနိုင်သည်။
ဝါးသည် အပူပိုင်းဒေသများတွင် အများအပြားပေါက်ရောက်ကြပြီး၊ သစ်ပင်နှင့်တူသော မြက်ကြီးပင်မျိုးပင် ဖြစ်သည်။
ဝါးသည် လွန်စွာမှပင် အံ့ဩဖွယ်ကောင်းပြီးလျှင် အလွန်လည်း လှပလှသည်။
ဝါးသည် အမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ပင်စည်ပေါင်း ၁၀၀ ခန့်အထိ ပေါက်ရောက်နိုင်သည်။
အချို့ဝါးပင်များသည် ပေ ၃၀၊ ပေ ၅၀ နှင့် ပေ ၁၀၀ အထိပင် မြင့်ကြသည်။
ပေါက်ရောက်ရာတွင်လည်း အလွန်ပင်လျင်မြန်သည်။
အချို့သော ဝါးမျိုးများသည် တစ်နေ့အတွင်း၌ ၁၀ လက်မအထိပင် မြင့်တက်လာသည်။
ဝါးမှ အများအားဖြင့် အကိုင်းများ ထွက်လေ့မရှိပေ။
ထိပ်ဖျားလောက်တွင်သာလျှင် အကိုင်းများသည် ချုံများသဖွယ် ဖြာထွက်လေ့ရှိသည်။
ထိုအကိုင်းများတွင် အချို့ဝါးမျိုး၏ ဝါးပွင့်များသည် အခိုင်ကြီးများအဖြစ်နှင့် ပွင့်လေ့ရှိကြသည်။
တစ်ခါတစ်ရံတွင် အချို့သော ဝါးပင်များမှာ လုံးဝမပွင့်ကြချေ။
ဝါး၏အစေ့များကိုလည်း မြင်ရခဲသည်။
အချို့သော ဝါးမျိုးများ၏ အညှောက်များကို လူအများက “မျှစ်”အဖြစ် စားသုံးကြသည်။
မျှစ်များကို တာရှည်ခံအောင် အခြောက်အချဉ်များ ပြုလုပ်၍ စားသုံးကြသည်။
ဝါးအသုံးဝင်ပုံ ဝါးသည် အလေးချိန်နှင့်စာက အလွန်ခိုင်၍ မာကျောပြီးလျှင် အိလေသည်။
ဝါးပေါက်ရောက်ရာဒေသရှိ လူများသည် ဝါးကို အိမ်တိုင်များအဖြစ် အသုံးပြု၍ ဝါးကိုပင်ခြမ်း၍ အခင်းအဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။
အိမ်၏ အမိုးနှင့်အကာအဖြစ်လည်း ဝါးကိုရက်၍ အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။
အချို့ဝါးကြီးများ၏ အဆစ်အပိုင်းများကို ချက်ပြုတ်ရန် အိုးအဖြစ် အသုံးပြုကြသလို ရေထည့်ရန် ပုံးအဖြစ်လည်း အသုံးပြုကြသည်။
လေးနှင့် မြား၊ လိုက်ကာများ၊ ကစားစရာများ၊ ကိရိယာတန်ဆာပလာများနှင့် အခြားလူ့အသုံးအဆောင် များကိုလည်း ဝါးဖြင့်ပင် ပြုလုပ်ကြသည်။
ရေတံလျှောက်အဖြစ်လည်း ဝါးကိုပင်ခြမ်း၍ အသုံးပြုလေ့ရှိကြသည်။
တံတားများပြုလုပ်ရာတွင်လည်း ဝါးများကိုပင် အသုံးပြုလေ့ရှိကြသည်။
ငှက်လောင်အိမ်များ၊ ဖျာ၊ ကုလားထိုင်၊ အိပ်ရာ၊ ပုခက်များနှင့် တောင်းအမျိုးမျိုးကိုလည်း ဝါးများဖြင့်ပင် ပြုလုပ်လေ့ရှိကြသည်။
ဝါး၏ အတွင်းသားကိုထုပြီးလျှင် စက္ကူအမျိုးမျိုး ပြုလုပ်နိုင်ရန် ပျော့ဖတ်အဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။
မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဝါးအမျိုးအစားများ ပေါများလှသည့်အတွက် အိမ်တစ်ဆောင်လုံးကို ဝါးဖြင့်ပင် ဆောက်လုပ်နိုင်သည့်အပြင် ထမင်းအိုးမွှေသည့် ယောင်းမကိုလည်း ဝါးဖြင့်ပင် ပြုလုပ်လေ့ရှိကြသည်။
ထမင်းအိုး၊ ဟင်းအိုးများတင်ရန် “ကရွတ်”များကိုလည်း ဝါးဖြင့် ပြုလုပ်ကြသည်။
ဆန်ထည့်စရာနှင့် ဆန်ပြာစရာ ဗန်း၊ ထမင်းထည့်စရာ ပလုံး၊ လက်ဆွဲခြင်း စသည်တို့ကိုလည်း ဝါးဖြင့်ပင် ပြုလုပ်ကြသည်။
ကောက်ညှင်းထုပ်များကို ဝါးပိုးရွက်များဖြင့် ပြုလုပ်လေ့ရှိကြသည်။
အိမ်သုံးပစ္စည်းများဖြစ်ကြသော ကွမ်းအစ်၊ ရေခွက်၊ ယွန်းချိုင့်၊ ကျောက်ကာနှင့် အခြားယွန်းထည်ပစ္စည်းများကိုလည်း ဝါးဖြင့်ပင် ပြုလုပ်ကြသည်။
ခြံစည်းရိုးကာရာတွင်လည်း ဝါးကိုပင် အသုံးပြုသကဲ့သို့ အလှကိုင်တုတ်၊ ဝါးဆေးတံ၊ ဝါးဦးထုပ်၊ ဝါးခမောက်၊ ဝါးရေကျည်တောက်နှင့် ကြိုးတို့ကိုလည်း ဝါးဖြင့်ပင် ပြုလုပ်ကြသည်။
လှည်းပေါင်းမိုး၊ လှေထိုးဝါးများကိုလည်း ဝါးဖြင့်ပင် ပြုလုပ်ကြသည်။
နှစ်ဖက်ချွန်ဝါး၊ လောက်စာလုံးနှင့်ပစ်ရသော တစ်ပင်တိုင်၊ နှစ်ပင်တိုင် ကိုင်းလေးမှာလည်း ဝါးကိုပင် ပြုလုပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။
မီးသတ်ရန်အတွက် မီးချိတ်၊ မီးကပ်နှင့် ရွာပတ်လည်တွင် စိုက်ထားကြသော ဝါးစူးကြီးများသည်လည်း ဝါးများပင်ဖြစ်သည်။
တံငါ၊ အင်းသမားနှင့် ပိုက်သမားများ အသုံးပြုကြသော မြှုံး၊ ယင်းတန်း၊ ငါးအုပ်ဆောင်းနှင့် ထမ်းပိုးများလည်း ဝါးဖြင့် ပြုလုပ်ထားကြခြင်း ဖြစ်သည်။
ဂီတဘက်တွင်အသုံးပြုသော ပလွေ၊ ပတ္တလား၊ ဝါးလက်ခုပ်တို့ကို ဝါးဖြင့်ပင် ပြုလုပ်ကြသလို တောင်ဝှေးနှင့် ချိုင်းထောက်များကိုလည်း ဝါးဖြင့်ပင် ပြုလုပ်ကြသည်။
အလှူမဏ္ဍပ်၊ မင်္ဂလာဆောင်မဏ္ဍပ်၊ ပွဲရုံ၊ ဇာတ်ရုံ၊ ပြပွဲရုံ စသည်ဖြင့် ယာယီအဆောက်အအုံ၊ ယာယီမဏ္ဍပ်များကို ဝါးဖြင့်ဆောက်လုပ်ကြသည်။
ဘုရား၊ ပုထိုး၊ တိုက်တာအဆောက်အအုံများကို တည်ဆောက်ရေး၊ ပြုပြင်ရေး၊ ဘုရားကိုရွှေချ၊ သင်္ကန်းကပ်လှူသည့်ကိစ္စများတွင် “ငြမ်း”ဆင်ရာ၌ ဝါးကိုပင် အသုံးပြုကြသည်။
သီးနှံပင်များ၏ စင်များကိုလည်း ဝါးတိုင်များစိုက်ထူပြီးလျှင် ဝါးခြမ်းဖြင့် ကွက်ကျားရက်ထားသော ဝါးကပ်များတင်ထားသော စင်များဖြစ်ကြသည်။
စပါးများကို လှေ့ကြရာတွင်လည်း ဝါးစင်များဖြင့်ပင် လှေ့ကြသည်။
တောင်သူလယ်သမားသုံး ပလိုင်း၊ ရိုင်ပတ်၊ ပုတ် စသည်များတို့ကို ဝါးဖြင့်ပင် ရက်လုပ်ကြသည်။
လယ်တောများတွင် ဆောက်လုပ်ထားရှိသော နွားတင်းကုပ်နှင့် ကနားဖျင်းတို့ကိုလည်း ဝါးဖြင့်ပင် ဆောက်လုပ်ကြသည်။
ကြက်ခြံ၊ ဝက်ခြံ၊ ယင်လုံအိမ်သာများကိုလည်း ဝါးဖြင့်ပြုလုပ်ကြသလို ရဟန်းသံဃာများအတွက် ကနုတံသည်လည်း ဝါးဖြင့်ပင် ပြုလုပ်ကြသည်။
မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဝါးအမျိုးအစားများ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဝါးမျိုးစုပေါင်း ၂၀၊ ဝါးအမျိုးပေါင်း ၂၀၀ ခန့်ရှိသည်။
ထင်ရှားသော ဝါးအမျိုးများမှာ - ကရင်ဝါး (ဘရောင်းဝါး)၊ ကြခတ်ဝါး (ငကြက်ဝါး - ဝါးကြက်)၊ ကြသောင်းဝါး၊ ဂျဝါး၊ တစ်ပင်တိုင်ဝါး၊ မြင်ဝါး၊ တင်းဝါး၊ ထီးရိုးဝါး၊ ပလောပီနံဝါး၊ မျှင်ဝါး၊ ရေဝါး၊ လစ်ဝါး၊ ဝါးကုပ် (ဝါးနွယ်၊ ဝါးဖြူကလေး၊ ငနက်ရှော၊ မဲနယ်၊ ဝါးဖြူကြီး၊ ဝါးကောက်)၊ ဝါးကြီး၊ ဝါးထွန်း၊ ဝါးယား၊ ဝါးဖြူ၊ သိုက်တံတားဝါး၊ ကြလိုဝါး၊ ဝါးပိုးကြီး၊ ဝါးပိုး၊ မျက်ဆန်ကျယ်၊ ဝါးဘိုးအေ၊ သိုက်ဝါး (ဝါးပြောက်)၊ ဝါးပြောက် (တနင်္သာရီ)၊ ဝါးသပွတ်၊ သနပ်ခါး၊ သိုက်ဝါး (ကြက်ဝါး) စသည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။
ဝါးဖြစ် ပစ္စည်းများ ကိုးကား Category:ဝါး Category:မြက်ပင်ရှည် Category:ဆောက်လုပ်ရေးသုံး ပစ္စည်းများ။