kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
(၄) အာဟာရကြောင့်ဖြစ်သည့် ဝဏ္ဏ, ဂန္ဓ အစရှိသော သုဒ္ဓဋ္ဌကကလာပ်ရုပ်သည် အာဟာရသမုဋ္ဌာနရုပ်မည်၏။
(၅) ကဗဠီကာရဟာရ၏ စောင့်ရှောက်မှုကို ခံယူရသောကမ္မဇရုပ်သည် အာဟာရပစ္စယရုပ် မည်၏။
(၆) မသင့်မတင့်သော အာဟာရကို စားသောက်မှီဝဲ၍ နေပူ၌သွားသောသူအား ဖြစ်ပေါ်လာသော တင်းတိတ်, မှည့်မည်း, နူနာ အစရှိသည်တို့သည် အာဟာရပစ္စယ ဥတုသမုဋ္ဌာနရုပ်တို့ မည်ကုန်၏။
(၇) ဥတုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ဝဏ္ဏ, ဂန္ဓအစရှိသော သုဒ္ဓဋ္ဌကကလာပ်ရုပ်သည် ဥတုသမုဋ္ဌာနရုပ်မည်၏။
(၈) ဥတုကြောင့်ဖြစ်ပေါ် လာသည့် ဝဏ္ဏ, ဂန္ဓအစရှိသော သုဒ္ဓကကလာပ်ရုပ်၌ ပါဝင်သော ဥတုကြောင့် ဖြစ် ပေါ်လာသည့် ဝဏ္ဏ, ဂန္ဓ အစရှိသော ဒုတိယ သုဒ္ဓဋ္ဌကကလာပ်ရုပ်သည် ဥတုပစ္စယရုပ်မည်၏။
(၉) ထိုဒုတိယသုဒ္ဓဋ္ဌကကလာပ် ရုပ်၌ ပါဝင်သော ဥတုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ဝဏ္ဏ, ဂန္ဓ အစရှိသော တတိယသုဒ္ဓဋ္ဌကကလာပ် ရုပ်သည် ဥတုပစ္စယဥတုမဋ္ဌာနရုပ် မည်၏။
(၁၀) စိတ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ဝဏ္ဏ, ဂန္ဓ အစရှိသော သုဒ္ဓဋ္ဌကကလာပ် ရုပ်သည် စိတ္တသမုဋ္ဌာနရုပ် မည်၏။
(၁၁) စိတ်၏ (ပစ္ဆာဇာတသတ္တိ စသည်ဖြင့်) ထောက်ပံ့ ကူညီမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဧကဇကာယ အစရှိသော ရုပ်သည် စိတ္တပစ္စယရုပ်မည်၏။
(၁၂) အတတ်ပညာဖြင့် စီရင်ခြင်းကြောင့် ကောင်းကင်၌ ထင်လာသော ဆင်ရုပ်, မြင်းရုပ်, ရထားရုပ်, စစ်သားရုပ် အစရှိသည်တို့သည် စိတ္တပစ္စယဥတုသမုဋ္ဌာနရုပ်တို့ မည်ကုန်၏။
(အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၇၇-၈)။
ရုပ်များ၏ တည်ရာအရပ် ရုပ် အပေါင်းတို့သည် စက္ခုပသာဒရုပ်သည် သတ္တဝါတို့၏ မျက်နက်ဝန်း၏ အလယ် ရှေ့တည့်တည့်၌ ရပ်နေသောသူတို့၏ ကိုယ် သဏ္ဌာန်အရိပ်(လူရိပ်)ထင်ရာအရပ်၌ခုနစ်ထပ်သော မျက်လွှာတို့ဖြင့် ပျံ့နှံ့၍တည်၏။
၎င်းသည် ပမာဏ (အရွယ် အစား)အားဖြင့် သန်း သတ္တဝါ၏ ဦးခေါင်းခန့် ရှိလေသည်။
သောတပသာဒ ရုပ်သည် သတ္တဝါတို့၏ နားပေါက် အတွင်းဝယ် နီသောအဆင်း ရှိသော အမွေး နုကလေးများ အစီအရီပေါက်သော လက်စွပ်ကွင်းသဏ္ဌာန်ရှိသော အရပ်၌ တည်၏။
ဃာနပသာဒရုပ်သည် သတ္တဝါတို့၏ နှာခေါင်းပေါက် အတွင်းဝယ် ဆိတ်ခွာသဏ္ဌာန် ရှိသောအရပ်၌ တည်၏။
ဇိဝှါပသာဒရုပ်သည် သတ္တဝါတို့၏ လျှာအလယ် ကြာရွက်ဖျားပိုင်း သဏ္ဌာန်ရှိသော အရပ်၌ တည်၏။
ကာယပသာဒ ရုပ်သည် ကမ္မဇရုပ်၏ နှံ့ရာ အရပ် (ကမ္မဇာတဇောဓာတ်၏ တည်ရာ အရပ်, ဆံပင်ဖျား, အမွှေးဖျား, ခြေသည်း ဖျား, လက်သည်းဖျား, ခြောက် သွေ့သော အရေဖျား အရပ်တို့မှ တစ်ပါးသောအရပ်)ကို ပျံ့နှံ့၍ တည်၏။
(အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၄၅-၈။
) ဣတ္ထိဘာဝရုပ်, ပုမ္ဘာဘာဝရုပ်တို့သည် ကာယပသာဒ ရုပ်ကဲ့သို့ပင် ကမ္မဇရုပ်တို့၏ ပျံ့နှံ့ရာအရပ်ကို ပျံ့နှံ့တည်၏။
ဇီဝိတရုပ်သည် ကမ္မဇတေဇောဓာတ်နှင့် တကွ အလုံးစုံသော ကမ္မဇလုပ်တို့၏ နှံ့ရာအရပ် (ဆံပင်ဖျား, အမွေးဖျား, ခြေသည်း ဖျား လက်သည်းဖျား, ခြောက်သွေ့ သော အရေဖျားအရပ်တို့မှ တစ်ပါးသောအရပ်)ကို ပျံ့နှံ့၍ တည်၏။
ဟဒယဝတ္ထုရုပ်သည် နှလုံးသား(နှလုံးအိမ်)၏အတွင်း၌ တည်ရှိသည့် လက်ဆွန်းဝက်ပမာဏရှိသော သွေး (နှလုံးသွေး)၌ တည်၏။
အဝိနိဗ္ဗေ ဂရုပ် (၈) ခုတို့သည် ဆံပင်ဖျား, အမွေးဖျား, ခြေသည်းဖျား, လက်သည်းဖျား, ခြောက်သွေ့သော အရေဖျား, ကမ္မဇတေဇောဓာတ်၏ တည်ရာအရပ် အပါအဝင် ခန္ဓာကိုယ် အစိတ်အပိုင်းအားလုံး၌ တည်၏။
(ပရမတ္ထဝိနိစ္ဆယ၊၅၉။
ဝိဘာဝိနီ၊ ၁၉၇-၈။
မဏိမဉ္စူ၊၂၊၁၂၉-၃၄။
) ခန္ဓာကိုယ်ကို သုံးပိုင်းခွဲ၍ မှတ်သားခြင်း ထိုမှတစ်ပါး ခန္ဓာကိုယ်ကို သုံးပိုင်းခွဲ၍လည်း ရုပ်တို့၏တည်ရာအရပ်ကို မှတ်သား နိုင်ပေသေးသည်။
ခန္ဓာကိုယ်ကို— (၁) ဥပရိမကာယ = လည်မျိုမှစ၍ အထက်ပိုင်း။
(၂) မဇ္ဈိမကာယ = ချက်မှစ၍ လည်မျိုတိုင်အောင် အလယ်ပိုင်း။
(၃) ဟေဋ္ဌိမကာယ = ချက်မှစ၍ ခြေဖျားတိုင်အောင် အောက်ပိုင်း ဟူ၍ သုံးပိုင်းပိုင်း၍- ခန္ဓာကိုယ်အထက်ပိုင်း၌ (၁) စက္ခုဒသကကလာပ်။
(၂) သောတဒသကကလာပ်။
(၃) ဃာနဒသကကလာပ်။
(၄) ဇီဝှါဒသကကလာပ်။
(၂) ကာယဒသကကလာပ်။
(၆) မိန်းမဖြစ်လျှင် ဣတ္ထိဘာဝဒသကကလာပ်, ယောက်ျားဖြစ်လျှင် ပုမ္ဘာဝဒသကကလာပ်တစ်ခုခု။
(၇) စိတ္တဇအဋ္ဌကကလာပ်။
(၈) ဥတုဇအဋ္ဌကကလာပ်။
(၉) အာဟာရဇအဋ္ဌကကလာပ်-ဟူ၍ ကလာပ်အားဖြင့် (၉) စည်း၊ ရုပ်အရေအတွက်အားဖြင့် (၈၄)ပါးသောရုပ်တို့ တည်ရှိကြသည်။
ခန္ဓာကိုယ်အလယ်ပိုင်း၌ (၁) ကာယဒသကကလာပ်။
(၂) ဘာဝဒသကကလာပ်။
(၃) ဝတ္ထုဒသကကလာပ်။
(၄) စိတ္တဇအဋ္ဌကကလာပ်။
(၅) ဥတုဇအဋ္ဌကကလာပ်။
(၆) အာဟာရဇအဋ္ဌကကလာပ်–ဟူ၍ ကလာပ်အားဖြင့် (၆) စည်း၊ ရုပ်အရေအတွက်အားဖြင့် (၅၄)ပါးသော ရုပ်တို့သည် တည်ရှိကြသည်။
ခန္ဓာကိုယ်အောက်ပိုင်း၌ (၁) ကာယဒသကကလာပ်။
(၂) ဘာဝဒသကကလာပ်၊ (၃) စိတ္တဇအဋ္ဌကကလာပ်။
(၄) ဥတုဇအဋ္ဌကကလာပ်။
(၅) အာဟာရဇအဋ္ဌကကလာပ်-ဟူ၍ ကလာပ်အားဖြင့်(၅) စည်း၊ ရုပ်အရေအတွက်အားဖြင့် (၄၄)ပါးသော ရုပ်တို့ တည်ရှိကြသည်။
(အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၅၃။
) ရုပ်ကို ကြည့်၍ စိတ်နေ စိတ်ထားကို ဖော်ပြခြင်း ရုပ်သည် သတ္တဝါတို့၏ အတွင်း စိတ်နေ သဘောထားကို လည်းကောင်း ရောဂါကို လည်းကောင်း အထင်အရှား ဖော်ပြနိုင်ပေသည်။
ရုပ်ကိုကြည့်၍ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ အတွင်း စိတ်နေသဘောထားကို တိကျစွာ ဟောပြနိုင်သော အတတ်ပညာရပ်များအကြောင်းလည်း ကျမ်းဂန်တို့၌ အထင်အရှား တွေ့မြင် နိုင်လေသည်။
ဥပမာအားဖြင့် ကာမရာဂ အားကြီးသောသူ၏ ခြေရာသည် ခြေဖဝါး၏ အလယ်အရပ်နှင့် မြေကြီးကို မထိမူ၍ ဆောင့်ကြွားကြွားရှိ၏။
အမျက် ဒေါသကြီးသော သူ၏ ခြေရာသည် ဖနှောင့်နေရာ၌ အနည်း ငယ်သိမ်၏။
မောဟ အားကြီးသောသူ၏ ခြေရာသည် ခြေကို တရွတ်ဆွဲ၍ သွားသော သူ၏ ခြေရာကဲ့သို့ အဆောတလျင် ခြေဖျား ဖနှောင့်ဖြင့်သာ ထောက်နင်းမိ၏။
ကိလေသာကင်းပြီးသော ဘုရားရှင်၏ ခြေရာသည် ခြေဖဝါးပြင် တစ်ခုလုံး ညီညာစွာ ထိခြင်း ရှိ၏ဟူ၍ လူ၏ခြေရာကို ကြည့်ရုံမျှဖြင့် ထိုခြေရာရှင်၏ စရိုက်ကို ဟောပြောနိုင်သော မာဂဏ္ဍိယမိဖုရား၏ မိခင် ပုဏ္ဏေးမကြီး (ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၂၉။
)၏ အတတ်ပညာသည်လည်းကောင်း ခြေရာကိုကြည့်ရှု၍ သူခိုး ဖမ်းနိုင်သော ပဒကုသလလုလင် (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၃၊၄၇၇-၈၈။
)၏ အတတ်ပညာသည်လည်းကောင်း သိဒ္ဓတ္ထမင်းသားသည် ဧကန်စင်စစ် ဘုရား ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု ဟောပြောသော ကောဏ္ဍညပုဏ္ဏား (ဗုဒ္ဓဝံ၊ဋ္ဌ၊၂၃၂-၄။
)၏ အတတ် ပညာသည်လည်းကောင်း, ဤအသံကား သူဋ္ဌေး၏အသံ၊ ဤအသံကား လူဆင်းရဲ၏ အသံဟု အသံကြားရုံဖြင့် ပစ္စည်း ရှိမရှိကို သိစွမ်းနိုင်သော ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီး (ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၄၈။
)၏ အတတ်ပညာသည်လည်းကောင်း ရုပ်ကို ကြည့်ရှုနားထောင်၍ သိစွမ်းနိုင် ဆုံးဖြတ်နိုင်သော ပညာရပ်များ ဖြစ်ကြပေသည်။
ရုပ်ကို ကြည့်၍ ရောဂါကို ဖော်ပြခြင်း ထိုမှတစ်ပါး လူနာ၏ ခန္ဓာကိုယ်သည် ကြမ်းတမ်းခက်မာ တောင့်တင်းနေလျှင် ထိုလူနာ၏ရောဂါသည် ပထဝီဓာတ်ပျက်စီးခြင်းကြောင့်, ပုပ်ဟောင်နံစော်နေလျှင် အာပေါဓာတ်ပျက်စီးခြင်းကြောင့်, ပူလောင်နေလျှင် တေဇောဓာတ်ပျက်စီးခြင်းကြောင့်, စုတ်ပြတ် ကွဲအက်နေလျှင် ဝါယောဓာတ် ပျက်စီးခြင်းကြောင့် ဖြစ်ရသည်ဟူ၍ လည်းကောင်း, လူနာ၏ မျက်စိသည် ဖြူဖပ်ဖြူလျော် ဖြစ် နေလျှင် ထိုလူနာ၏ရောဂါသည် သလိပ်အား ကြီးခြင်းကြောင့်, မည်းနက်‌သော အဆင်းရှိနေလျှင် သည်းခြေအားကြီးခြင်းကြောင့်, ကြမ်းတမ်းခက်မာ တောင့်တင်းနေလျှင် ပထဝီဓာတ်အားကြီးခြင်းကြောင့်, မျက်ရည် တရွဲရွဲကျနေလျှင် အာပေါဓာတ်အားကြီးခြင်းကြောင့်, အလွန်ပူလောင်နေလျှင် တေဇောဓာတ်အားကြီးခြင်းကြောင့်, ချာချာလည်နေလျှင် ဝါယောဓာတ်အားကြီးခြင်းကြောင့် ဖြစ်ရသည်ဟူ၍လည်းကောင်း လူနာ၏ ရုပ်ကိုကြည့်၍ ရောဂါကိုဆုံးဖြတ်နိုင်ပေသည်။
(အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၃၉-၄၅။
) (ရုပ် ၂၈-ပါး၌ မှတ်သားဖွယ်အကျယ်ကို အဘိ၊ဓ၊၁၄၅၊ ၂၀၄။
အဘိ၊ဝိ၊၁၊၂၊ ၁၃၊ ၁၅၊ ၆၉၊ ၇၄၊ ၈၄၊ ၉၂။
ယမက၊၁၊၃၁-၂၊ ၁၂၈-၉၊ ၁၅၀။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၁၃၊ ၃၃၅-၇၄၊ ၃၇၇-၈။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၊ ၁၂၊ ၄၂၊ ၄၈၊ ၅၂။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၁၉၂၊ မူလဋီ၊၁၊၁၃၉-၅၈။
မူလဋီ၊၂၊၄၊ ၁၁၊ ၃၄၊ ၄၂။
အနုဋီ၊၁၊၁၄၆-၇၁။
အနုဋီ၊၂၊၉၊ ၁၆၊ ၃၉၊ ၅၁။
သင်္ဂဟ၊ ရူပပရိစ္ဆေဒ။
အဘိ၊ဝတာရ၊၈၆-၁၀၇။
နာမရူပပရိစ္ဆေဒ၊ ၄၂၊ ၅၃။
ပရမတ္ထဝိနိစ္ဆယ၊၅၇-၇၈။
ဝိဘာဝိနီ၊၇၅၊ ၁၉၄၊ ၂၁၇။
မဏိမဉ္ဇူ၊၁၊၁၃၃-၆။
မဏိမဉ္ဇူ၊ ၂၊၁၀၂၊ ၂၂၁။
အဘိ၊ဝတာရ၊ဋီ၊သစ်၊၁၀၅-၈၉။
သင်္ဂြိုဟ်၊ မဟာဋီ၊ သစ်။
၂၃၉-၉၃။
အဘိ၊ဒီပက၊၂၊၁-၁၀၈။
) ရုပ်တို့၏ သက်တမ်း ရူပက္ခဏ (ပု) [ရူပ+ခဏ။
က္ခ။
ဏ = (ခဏ)-သံ။
] ရုပ်၏-ခဏ-တည်နေနိုင်ရာအခါ။
ရူပဿာတိ ရူပက္ခဏဿ။
အနုဋီ၊၂၊၂၆။
ရုပ်၏ခဏ(ဝါ) ရုပ်၏သက်တမ်းသည် စိတ္တက္ခဏ (၁၇)ချက် ခန့် ရှိသည်။
သို့သော် ဝိညတ်ဒွေးနှင့် လက္ခဏရုပ်လေးခုတို့၏ သက်တမ်းမှာမူ စိတ္တက္ခဏ (၁၇) ချက်ခန့် မရှိချေ။
ထိုတွင်ဝိညတ်ဒွေးသည် စိတ္တက္ခဏ (၁) ချက်ခန့်ရှိ၍ ဥပစယ သန္တတိဟုခေါ်သော ဇာတိရုပ်သည် စိတ်၏ ဥပါဒ်ခဏမျှသာ အသက်ရှိသည်။
အနိစ္စတာ ဟုခေါ်သော မရဏရုပ်သည် စိတ်၏ဘင်ခဏ မျှသာ အသက်ရှိသည်။
ဇရတာရုပ်သည် စိတ္တက္ခဏ (၁၆) ချက်ခန့် အသက်ရှိသည်။
ကြွင်းသောရုပ် (၂)ပါးတို့သည်ကား-စိတ္တက္ခဏ (၁၇) ချက်ခန့် ရှိသည်။
သင်္ဂဟ၊ ဝီထိပိုင်း။
ဝိဘာဝိနိ။
၁၄၀-နှာ။
မဏိမဉ္ဇူ၊၁၊၄၄၀-၄)။
တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၁၇ ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် နှစ်စုအားဖြင့် ရုပ်တို့ကို ခွဲတမ်းချပုံ သုံးစုအားဖြင့် ရုပ်တို့ကို ခွဲတမ်းချပုံ လေးစုအားဖြင့် ရုပ်တို့ကို ခွဲတမ်းချပုံ ငါးစုအားဖြင့် ရုပ်တို့ကို ခွဲတမ်းချပုံ ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ Category:ဝိပဿနာ။
ပေ(၊ )သည် အရှည် (အလျားအနံ) ကိုတိုင်းသော ယူနစ်တခုဖြစ်ပြီး ဗြိတိသျှအင်ပါယာသုံး စနစ်ဖြစ်၏။
အတိုကောက် (')ဟူသော သင်္ကေတဖြင့်၎င်း၊ (ft)ဟူသော သင်္ကေတဖြင့်၎င်း ရေးလေ့ရှိသည်။
၁၉၅၉ ခုတွင် အတည်ပြုသော နိုင်ငံတကာကိုက်နှင့်ပေါင်သဘောတူညီမှု (International Yard and Pound Agreement) အရ တပေတွင် ၀.၃၀၄၈ မီတာ အတိအကျရှိကြောင်း သတ်မှတ်ထားသည်။
တပေတွင် ၁၂ လက်မရှိပြီး တကိုက်တွင် ၃ ပေ ပါသည်။
သမိုင်းကြောင်းအရ ပေသည် ဂရိ၊ ရောမ၊ တရုပ်၊ ပြင်သစ်နှင့် အင်္ဂလိပ်တို့၏ ဒေသတွင်း အတိုင်းအထွာစနစ်အဖြစ် သုံးခဲ့သည်။
သို့သော် အရှည်မှာမူ တနိုင်ငံနှင့်တနိုင်ငံ တမြို့နှင့်တမြို့ မတူကြ။
၁၆ လက်မပိုင်းသည်လည်း ရှိသည်။
အမေရိကန်သည် စက်မှုလုပ်ငန်းဖွံ့ဖြိုးသော နိုင်ငံများအနက် နိုင်ငံတကာသုံးပေနှင့် တိုင်းထွာရေးသုံးပေတို့ကို မီတာထက် အသုံးများသည့် တခုတည်းသော နိုင်ငံတည်း။
"Appendix G – Weights and Measures". The World Factbook. Washington: Central Intelligence Agency. January 17, 2007. Archived from the original on February 23, 2011. ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းတွင် အင်ပါယာသုံးယူနစ်ကိုလည်း တရားဝင်အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုထားသည်။
သို့သော် အဓိကသုံးသည်မှာ အရပ်တိုင်းသည့် တနေရာသာ ဖြစ်၏။
Alder, Ken (2002). The Measure of all Things—The Seven-Year-Odyssey that Transformed the World. London: Abacus.Kelly, Jon (December 21, 2011). "Will British people ever think in metric?". BBC. Archived from the original on April 24, 2012. ကိုးကား ကဏ္ဍ:အလျား၏ ယူနစ်များ။
လူးဆစ်ပပ်စ် (, Leúkippos; , ) သည် ရှေးဟောင်းရင်းမြစ်အချို့တွင် အက်တမ်သဘောတရား အယူအဆကို ဖွံ့ဖြိုးစေခဲ့သော အစောဆုံးဂရိအတွေးအခေါ်ပညာရှင်တစ်ဦးဟု ဆိုကြသည်။
ထိုစိတ်ကူးမှာ အရာရာကို မပျက်စီးနိုင်သော၊ ထပ်မံခွဲခြားမရနိုင်သော အက်တမ်ဟုခေါ်သည့် အခြေခံအကျဆုံး ဓာတ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားကြသည်။
လူးဆစ်ပပ်စ်သည် များသောအားဖြင့် အက်တမ်သီအိုရီကို စတင်ဖော်ထုတ်သူဟု အမွှမ်းတင်ခံရသည့် ဒဿနဆရာ ဒစ်မောခရစ်တပ်စ်၏ ဆရာသခင်ဟူ၍လည်း ရင်းမြစ်များတွင် ဖော်ပြတတ်သည်။
ဒိုင်အိုဂျီးနီးဇ် လေယားရှီးယပ်စ် (Diogenes Laërtius) ၏ အဲပစ်ခယူးရပ်စ်ဘဝ စာပေပါ မှတ်စုအကျဉ်းက အဲပစ်ခယူးရပ်စ်၏ သက်သေအထောက်အထားများတွင် လူးဆစ်ပပ်စ်သည် အစစ်အမှန် မတည်ရှိခဲ့ပါဟု ဆိုထားသည်။
ဒစ်မောခရစ်တပ်စ်၏ ဆက်ခံသူ အဲပစ်ခယူးရပ်စ်၏ စကားတွင် ဩဇာသက်ရောက်မှုတစ်ခုရှိရာ ၁၉ ရာစုကုန် နှစ်ကာလများ၌ ဤကိစ္စအပေါ် ဂျာမန်ပညာရှင်တို့ သဲကြီးမဲကြီးငြင်းခုံခဲ့ကြဖူးသည်။
ထို့အပြင် အလက်ဇန္ဒြီးယားခေတ်မီ သရာဆစ်လပ်စ် (Thrasyllus of Alexandria) ဆိုသူက ၎င်း၏ Corpus DemocriteumJonathan Barnes, Early Greek Philosophy, 1987 တွင် အက်တမ်သဘောတရားနှင့်ပတ်သက်သော အရေးအသားများကို စာရင်းပြုစုထားပြီး ထို၌ လူးဆစ်ပပ်စ်မပါဝင်ဘဲ ဒစ်မောခရစ်တပ်စ်ကိုသာ ဖော်ပြထားပေသည်။
ကမ္ဘာ့သမိုင်းပညာရှင်များကြား လက်ရှိအများသဘောတူဆန္ဒမှာ လူးဆစ်ပပ်စ်သည် သမိုင်းတွင် တကယ်တည်ရှိခဲ့သည်ဟုဖြစ်၏။
လူးဆစ်ပပ်စ်သည် မိုက်လီတပ်စ်မြို့တွင် ဖွားမြင်ခဲ့နိုင်ခြေရှိခဲ့သည်။
The Cambridge Companion to Early Greek Philosophy, p. xxiii. Note that Democritus was a resident of Abdera. Some said Leucippus from Elea, perhaps since he was unsuitably associated with the Eleatic philosophers. သို့ရာ၌ သရေ့စ်ပြည် အာ့ဘ်ဒီရာမြို့ (Abdera) နှင့် ဗဲလီယာတို့သည်လည်း ၎င်း၏ မွေးရပ်မြေဖြစ်နိုင်သည်ဟု ဖော်ပြမှုများတွေ့ရလေသည်။
Diogenes Laërtius says "Leucippus was born at Elea, but some say at Abdera and others at Miletus". Diogenes Laërtius 9.30. Simplicius refers to him as "Leucippus of Elea or Miletus". Simplicius, Physica 28.4. ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဂရိ ဒဿနပညာရှင်များ။
ဇော့ဆီမော့စ်၏ ပေါင်းခံကိရိယာ၊ ဘိုင်ဇန်တိုင်းဂရိခေတ် ၁၅ ရာစုမှ Codex Parisinus 2327 လက်ရေးမူ။
Marcelin Berthelot, Collection des anciens alchimistes grecs (3 vol., Paris, 1887–1888, p.161); F. Sherwood Taylor, "The Origins of Greek Alchemy," Ambix 1 (1937), 40. ပါနော့ပေါလစ်မြို့မှ ဇော့ဆီမော့စ် (; ) သည် ဂရိ-အီဂျစ် အဂ္ဂိရတ်ဆရာတစ်ဦးဖြစ်ပြီး ပဟေဠိဆန်သည့် အသိဉာဏ်ထူးရသောပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးအဖြစ် အေဒီ ၃ ရာစုနှောင်း၊ ၄ ရာစုအစပိုင်းတွင် နေထိုင်ခဲ့သောသူတစ်ဦးဖြစ်သည်။
ယနေ့ခေတ် အာ့ခ်မီးမ် (Akhmim) ၊ ရှေးယခင် ပါနော့ပေါလစ်မြို့တွင် ဖွားမြင်ကာ အေဒီ ၃၀၀ ဝန်းကျင်တွင် နေထိုင်ခဲ့သည်။
"Cheirokmeta" ဟုခေါ်သော အဂ္ဂိရတ်ပညာအကြောင်း အစောဆုံးကျမ်းစာအုပ်များကို ပြုစုခဲ့၍ ၎င်းလက်ရာ၏ အစိတ်အပိုင်းများသည် ဂရိဘာသာစကားဖြင့် ရှင်သန်ကျန်ရစ်ကာ ဆီးရီးယားဘာသာ (သို့) အာရပ်ဘာသာသို့ ပြန်ဆိုမှုများရှိခဲ့သည်။
အေဒီ ၇-၈ ရာစုများတွင် ကွန်စတန်တီနိုပယ်မြို့၌ အဂ္ဂိရတ်ဆိုင်ရာ စာပေများကို ညွန်းပေါင်းအဖြစ် စုစည်းခဲ့နိုင်ချေရှိသော ကျမ်းစာအုပ်ပါ စာရေးဆရာ ၄၀ ဦးထဲက တစ်ယောက်လည်းဖြစ်သည်။
ထိုမိတ်တူစာမူများသည် ပဲရစ်နှင့် ဗင်းနစ်မြို့တို့၌ တည်ရှိခဲ့သည်။
ဇော့ဆီမော့စ်၏ လက်ရာကို အာရပ်ဘာသာဖြင့် ပြန်ဆိုထားသည့် စာသားများအား ၁၉၉၅ ၌ ပါရှား အဂ္ဂိရတ်ဆရာ အယ်လ် တက်ဟာရာအီ (Ali Al-Tughra'i') ၏ ဉာဏ်ပညာ၏ လျှို့ဝှက်ချက်များနှင့် ဂရုဏာ၏ သော့ချက် (Keys of Mercy and Secrets of Wisdom) စာအုပ်တွင် တွေ့ရှိခဲ့သည်။
ကံမကောင်းစွာဖြင့် ထိုဘာသာပြန်စာသားများမှာ မပြည့်မစုံဖြစ်နေပြီး မူရင်းအရေးအသားများလည်း ဖြစ်ဟန်မတူပေ။
Note: A selected list of articles from this journal which were previously posted online have been removed. The page was captured multiple times on the Wayback Machine at archive.org, but it does not appear that the pdf was captured properly. If you wish to re-attempt this, the original link was: http://washacadsci.org/Journal/Journalarticles/ZosimosText.H.S.ElKhadem.pdf , and the following is a link to the page on the Wayback Machine. ကိုးကား ကဏ္ဍ:အီဂျစ် အဂ္ဂိရတ်ပညာရှင်များ။
အမ်ပဲဒါကလီးဇ် ( ; , Empedoklēs; , fl. 444–443 BC) သည် ဆိုကရေးတီး မတိုင်မီ ဂရိအတွေးခေါ်ဆရာတစ်ဦးဖြစ်၍ စစ္စလီကျွန်းရှိ အကရာဂါ့စ်မြို့သားတစ်ဦးဖြစ်သည်။
အမ်ပဲဒါကလီးဇ်၏ အတွေးခေါ်များသည် ဓာတ်ကြီးလေးပါးဆိုင်ရာ စကြဝဠာ၏ ဇာစ်မြစ်သဘောတရားများ စတင်ဖော်ထုတ်ခဲ့ခြင်းကြောင့် လူသိအများဆုံးဖြစ်သည်။
၎င်းက ချစ်ခြင်းတရားနှင့် ပဋိပက္ခတရားနှစ်ခုတို့သည် ဓာတ်များကို ရောနှောစေသည်၊ ကွဲကွာစေသည်ဟု အဆိုပြုခဲ့လေသည်။
ပိုက်သာဂိုးရပ်စ်၏ ဩဇာသက်ရောက်မှုရှိကာ ပိုက်သာဂိုးရပ်စ်ဝါဒီဖြစ်သော အမ်ပဲဒါကလီးဇ်သည် တိရစ္ဆာန်ယစ်ပူဇော်မှုဓလေ့၊ အစားအစာအတွက် တိရစ္ဆာန်သတ်ခြင်းများကို စိန်ခေါ်ခဲ့ပြီး ထင်ရှားခဲ့သော ပြန်လည်ဝင်စားခြင်းဆိုင်ရာ အယူဝါဒကို ဖွံ့ဖြိုးစေခဲ့သူလည်းဖြစ်၏။
၎င်း၏ စိတ်ကူးအယူအဆများကို စကားပြေဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သော နောက်ဆုံးဂရိဒဿနပညာရှင်ဟု ယေဘုယျအနေဖြင့် ယူဆကြလေသည်။
၎င်း၏ လက်ရာအချို့ရှင်သန်ကျန်ရစ်ရာ ဆိုကရေးတီးမတိုင်မီ အခြားသောသူများ၏ လက်ရာများထက် ပိုများကြောင်းတွေ့ရသည်။
အမ်ပဲဒါကလီးဇ်၏ သေဆုံးခြင်းကိုပင် ရှေးခေတ်စာရေးဆရာများက ဒဏ္ဍာရီသဖွယ် တင်စားခဲ့ကြပြီး များစွာသော စာပေလက်ရာများ၏ အကြောင်းအရာတစ်ရပ်လည်းဖြစ်လာခဲ့ပေသည်။
မှတ်စု ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဂရိ ဒဿနပညာရှင်များ။
ရှင်စောကြီး သည် အင်းဝဘုရင် မင်းကြီးစွာစော်ကဲ၏ မိဖုရားခေါင် တစ်ပါး ဖြစ်သည်။
သူမသည် ပင်းယဘုရင်များဖြစ်သော လေးစီးရှင် ကျော်စွာမှန်နန်း အတွဲ ၁၊ ၂၀၀၃၊ စာ ၃၈၄–၃၈၅နှင့် နရသူ (မောပါမင်း)တို့၏ မိဖုရားလည်း ဖြစ်သည်။
ရာဇဝင်သစ် အတွဲ ၁၊ ၂၀၁၂၊ စာ ၁၇၀ သူမသည် စစ်ကိုင်းထီးနန်း တည်ထောင်သူ အသင်္ခယာ စောယွန်း၏ မြေးတော် ဖြစ်ပြီး၊ အင်းဝထီးနန်း တည်ထောင်သူ သတိုးမင်းဖျားနှင့် မောင်နှမ တော်စပ်သည်။
သူမသည် မင်းကြီးစွာစော်ကဲ၏ မြောက်နန်းမတော် မိဖုရားဖြစ်ပြီး ပင်းယကို စားရသည်။
မိဖုရားခေါင် ခမည်းမိလွန်သော် တောင်နန်းမတော် မိဖုရား ဖြစ်လာခဲ့သည်။
မှန်နန်း အတွဲ ၁၊ ၂၀၀၃၊ စာ ၄၀၄ကျောက်စာအထောက်အထားများအရ ခမည်းမိသည် ၁၃၈၇ ဒီဇင်ဘာ ၁၈ (မြန်မာသက္ကရာဇ် ၇၄၉ ပြာသိုလဆန်း ၁၀ ရက်နေ့ ဗုဒ္ဓဟူး) အထိ သက်ရှိထင်ရှားရှိခဲ့ပြီး (Taw, Forchhammer 1899: 152) ရှင်စောကြီးအား ၁၃၉၈ ဇွန်လ ၁၃ (မြန်မာသက္ကရာဇ် ၇၆၀ ဝါဆိုလဆန်း ၁၂၊ ဗုဒ္ဓဟူး)နေ့တွင် မိဖုရားခေါင်အဖြစ် ဖော်ပြထားသည်။
(Taw, Forchhammer 1899: 164) စွာစော်ကဲလွန်ပြီးနောက် နန်းတက်သော ဆင်ဖြူရှင်တရဖျားသည် မိဖုရားရှင်စောကြီး၏ သားတော်ဖြစ်နိုင်သည်။
ရာဇဝင်သစ်ကျမ်းတွင် ခေတ်ပြိုင်ကျောက်စာတစ်ခုအား ကိုးကား၍ ဖော်ပြရာတွင် ဆင်ဖြူရှင်တရဖျားသည် ရှင်စောကြီး၏ သားတော်ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။
သို့သော် မှန်နန်းရာဇဝင် က အဆိုပါအချက်ကို ငြင်းပယ်ကာ ယခင်ရာဇဝင်ကျမ်းများနှင့် ဆန့်ကျင်ကြောင်း ဆိုခဲ့သည်။
မှန်နန်း အတွဲ ၁၊ ၂၀၀၃၊ စာ ၄၃၅ မှန်နန်းရာဇဝင် က ရှင်စောကြီး၏ သားသမီးနှစ်ဦးဖြစ်သော စောမြတ်ကဲ(Taw, Frorchhammer 1899: 164): စောမြတ်ကဲသည် ၁၃၉၈ တွင် ကွယ်လွန်ခဲ့ပြီး ဘုရင်နှင့် မိဖုရားတို့က သမီးတော်အား ရည်စူးကာ တံတားဦးအနီးတွင် ဘုန်းကြီးကျောင်းတစ်ဆောင်ကို ၁၃၉၈ ဇွန် ၂၆ တွင် ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းခဲ့သည်။
နှင့် စောဆွေနှစ်မှန်နန်း အတွဲ ၁၊ ၂၀၀၃၊ စာ ၄၃၆တို့ကိုသာ ဖော်ပြထားသည်။
ဘိုးဘွားစဉ်ဆက်များ အောက်ပါတို့သည် မှန်နန်းရာဇဝင်လာ မိဖုရားရှင်စောကြီး၏ ဘိုးဘွားစဉ်ဆက်များ ဖြစ်သည်။
သူမသည် ပုဂံနှင့် ပင်းယမင်းမျိုးမင်းနွယ်တို့မှ ဆင်းသက်လာသည်။
သူမ၏ ဖခင်သည် တကောင်းမင်းမျိုးမင်းနွယ်ဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်မှအပ သူမ၏ မိဘများအကြောင်းကို မသိရပေ။
မှန်နန်း အတွဲ ၁၊ ၂၀၀၃၊ စာ ၃၉၂ မှတ်စု ကိုးကား ကျမ်းပြုစာရင်း Category:အင်းဝခေတ် မိဖုရားခေါင်များ Category:အင်းဝခေတ် မိဖုရားများ Category:၁၄ ရာစု မြန်မာ အမျိုးသမီးများ Category:၁၅ ရာစု မြန်မာ အမျိုးသမီးများ။
Redirectတော်ဝင်မြန်မာနိုင်ငံသမိုင်းကော်မရှင်။
မင်းကြီးစွာ ဆိုသည်မှာ မြန်မာမင်းမျိုးမင်းနွယ်ဘွဲ့တစ်ခုဖြစ်ပြီး အဆိုပါဘွဲ့ခံ လူပုဂ္ဂိုလ်များမှာ စွာစော်ကဲ: အင်းဝ ဘုရင် (နန်းသက် ၁၃၆၇–၁၄၀၀) မင်းကြီးစွာ (ပြည်): ပြည်ဘုရင် (နန်းသက် ၁၄၄၆–၈၂) မင်းကြီးစွာ: မဟာဥပရာဇာ အိမ်ရှေ့မင်း (နန်းသက် ၁၅၈၁–၉၃)။
သာသနာ ၂၅၀၀ စေတီတော် ရေလယ်ဘုရားသည် ရေးမြို့၊ ရန်ကြီးအောင်ရပ်ကွက်ရှိ ရှေးဟောင်းကျုံးတော်ကြီး၌ သာသနာနှစ် ၂၅၀၀ ပြည့် အထိမ်းအမှတ် တည်ထားခဲ့သော စေတီတစ်ဆူဖြစ်သည်။
သမိုင်းကြောင်း သာသနာ ၂၅၀၀ ပြည့် နီးကပ်လာသောအခါ ရေးမြို့ မြို့မိ မြို့ဖများသည် သာသနာ ၂၅၀၀ ပြည့် အထိမ်းအမှတ် စေတီတော်တစ်ဆူ တည်ထားရန် စည်းဝေးတိုင်ပင်ကြသောအခါ ရေးမြို့ဟောင်း၏ ကျုံးအလယ်တွင် ရေလယ်စေတီတော်တဆူတည်ရန် မြို့သူမြို့သားများ၏ လုပ်အားဒါနဖြင့် ကျောက်၊ သဲများ သယ်ဖို့ကာ ကျွန်းငယ်တခုကို တည်ဆောက်ခဲ့​သည်။
မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၃၁၆ ခုနှစ်၊ ကဆုန်လပြည့်နေ့ (တနင်္လာနေ့)၌ သံဃာတော်များ၊ မြို့မိမြို့ဖများက အုတ်မြစ်ချပြီး တည်ထားမည့် စေတီတော်ပုံစံကို ရေးမြို့နေ ငွေတိုက်စာရေးကြီးဦးသောင်းရွှေက ရေးဆွဲ၍ မော်လမြိုင်မြို့မှ ဗိသုကာဆရာကြီးဦးဘငယ်ကို အပ်နှံကာ စေတီတော်ကိုတည်ထားကြသည်။
၁၃၁၈ ခုနှစ်၊ ကဆုန်လပြည့်နေ့(ကြာသပတေးနေ့) တွင် ဌာပနာတိုက်၌ မြတ်စွာဘုရား၏ သရီရဓာတ်တော်၊ မွေတော်များကို ရွှေသင်္ဘောတွင်တင်၍ ပူဇော်ဌာပနာကာ ထီးတော်တင်သည်။
စေတီတော်သည် မြေပေါက်(ထူပါရုံ)စေတီပုံစံအမျိုးအစားမဟုတ်ဘဲ ကုလားကျောင်းခံ၍ ပစ္စယာအထက်တွင် တည်ထားသည့် အင်းလေးဖော်တော်ဦးစေတီပုံစံဖြစ်ပြီး ရင်ပြင်တော်မှ စိန်ဖူးတော်အထိ ဉာဏ်တော် ပေ ၃၀ အမြင့်ရှိသည်။
စေတီတော်အောက်ခြေ ဂန္ဓကုဋီအတွင်း အလယ်မဏ္ဍိုင်တွင် ကြာပွင့်ခံ ရပ်တော်မူ ရုပ်ပွားတော် လေးဆူ ကိန်းဝပ်စံပယ်ပြီး၊ မိတ္ထီလာမြို့၊ ဝမ်းတော်တိုက်ကျောင်းမှ ပင့်ဆောင်ပူဇော်လာသည့် ဗုဒ္ဓ၏ သရီရဓာတ်တော်များ၊ အဂ္ဂသာဝကနှစ်ပါးနှင့် ရဟန္တာအရှင်သူမြတ်များ၏ ဓာတ်တော်များကိုလည်း အပူဇော်ခံထားရှိသည်။
ဗုဒ္ဓပူဇနိယပွဲတော်များ စေတီတော်ကို အကြောင်းပြု၍ နှစ်စဉ် မြန်မာနှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့တွင် စေတီတော်၏ ဗုဒ္ဓပူဇနိယပွဲတော်အထိမ်းအမှတ် သံဃာများကို ဆွမ်းဆန်စိမ်းလောင်းလှူခြင်း၊ တပေါင်းလပြည့်နေ့တွင် ဆီမီးတစ်ထောင်ပူဇော်ခြင်း၊ တော်သလင်းလတွင် ဆွမ်းတော်ကြီးကပ်လှူပူဇော်ခြင်းနှင့် တန်ဆောင်မုန်းလတွင် စေတီတော်၌ အပူဇော်ခံထားရှိသော မြတ်စွာဘုရားနှင့် ဧတဒဂ်ရ ရဟန္တာ ၄၁ ပါးတို့၏ ရုပ်ပွားတော်များကို ရေးမြို့ရှိ ရပ်ကွက်အသီးသီးရှိ မဏ္ဍာပ်စံကျောင်းဆောင်များ၌ အသီးသီးခွဲဝေ ပင့်ဆောင်ပူဆောင်ကာ တန်ဆောင်မုန်းလဆန်း ၁၃ ရက်၊ ၁၄ ရက်နှင့် လပြည့်နေ့ညများတွင် ရေးမြို့အတွင်းသို့ သုံးညတိုင်တိုင် ဒေသစာရီကြွချီပူဇော်ခြင်း အစရှိသော ဗုဒ္ဓပူဇနိယပွဲများကိုလည်း စည်းကားသိုက်မြိုက်စွာ ကျင်းပကြလေ့ရှိသည်။
ရေးမြို့ သာသနပါလ ရန်ကင်းကျောင်းတိုက်ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တဇောတိက ရေးသားသော သာသနာ ၂၅၀၀ ရေလယ်ဘုရားသမိုင်း ကိုးကား Category:မွန်ပြည်နယ်ရှိ စေတီပုထိုးများ Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ စေတီပုထိုးများ။
တိုက်တပ်စ် လူးခရီးရှပ်စ် ကေးရပ်စ် ( ; ဘီစီ ၉၉-၅၅ ဝန်းကျင်) သည် ရှေးခေတ် ရောမကဗျာဆရာ၊ အတွေးခေါ်ပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်သည်။
၎င်း၏တစ်ခုတည်းသော သိရသည့်လက်ရာမှာ ဒဿနဆိုင်ရာကဗျာဖြစ်သော "De rerum natura" ဖြစ်၍ ကဗျာသည် အဲပစ်ခယူးရပ်စ်ဝါဒ၏ ဒဿန၊ ယုံကြည်မှုနှင့်ဆိုင်သော ပညာပေးစာပေလက်ရာတစမခုဖြစ်သည်။
ထိုကဗျာကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့် ပြန်ဆိုမှုများကာ အမည်မှာ On the Nature of Things ဖြစ်သည်။
လူးခရီးရှပ်စ်ကို ခေတ်သုံးပိုင်းစနစ် (ကျောက်တေခ်၊ ကြေးခေတ်၊ သံခေတ်) ကို စတင်ခဲ့သောသူအဖြစ် ဂုဏ်ပြုကြပြီး ၁၈၃၆ ၌ စီ. ဂျေ. တောမ်ဆန်က တရားဝင် ဖြစ်စေခဲ့သည်။
လူးခရီးရှပ်စ်ဘဝနှင့်ပတ်သက်၍ သိရှိမှုကား မရှိသလောက်ပင်ဖြစ်ကာ တစ်ခုတည်းသော သေချာသည့်အချက်မှာ ၎င်းသည် ကဗျာဆရာ ဂေးယပ်စ် မမ်းမိယပ်စ် (Gaius Memmius) ၏ မိတ်ဆွေသော်လည်းကောင်း လူးခရီးရှပ်စ်ကို ကူညီစောင့်ရှောက်အားပေးသူသော်လည်းကောင်း ဖြစ်ခဲ့သည်။
လူးခရီးရှပ်စ်က ကဗျာကို ဂေယပ်စ် အမည်တပ်၍ ရည်ညွှန်းမှုပြုပေးခဲ့သည်။
De rerum natura သည် ဩဂတ်စတန်းခေတ် ကဗျာဆရာများအပေါ် ဩဇာညောင်းစေခဲ့ကာ အထူးသဖြင့် ဗားဂျစ်လ် နှင့် ဟောရစ် (Horace) တို့အပေါ်တွင်ဖြစ်လေသည်။
Reckford, K. J. Some studies in Horace's odes on love အလယ်ခေတ်ကာလတွင် ထိုလက်ရာစာပေ ပျောက်ဆုံးခဲ့သည်။
သို့သော် ၁၄၁၇ ၌ ဂျာမနီရှိ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းတစ်ခုတွင် အီတလီပညာရှင် ပိုဂျို ဘရာလျိုလီနီက ပြန်လည်ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး အက်တမ်သဘောတရားဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာမှုအပေါ် အရေးပါသောကဏ္ဍမှပါဝင်ခဲ့သည့်အပြင် ခရစ်ယာန် မနုဿဝါဒသစ်တစ်ခုကို တည်ဆောက်ရန် ဉာဏ်ကွန့်မြူးသောခေတ် (Enlightenment era) ၏ အထင်ကရပုဂ္ဂိုလ်များစွာတို့၏ အားထုတ်ဆောင်ရွက်မှုအပေါ်တွင်လည်း အရေးပါအရာရောက်ခဲ့လေသည်။
လူးခရီးရှပ်စ်၏ သိပ္ပံဆိုင်ရာကဗျာ On the Nature of Things ၌ မြေမှုန်ကလေးများ၏ ဘရောင်နီယန်ရွေ့လျားမှု (Brownian motion) အကြောင်းကို စာအုပ်အမှတ် (၂) ပါ ကဗျာအပိုဒ် ၁၁၃-၁၄၀ တွင် သိသာသော ဖော်ပြထားချက်ပါသည်။
ကိုးကား ကဏ္ဍ:ရှေးခေတ်ရောမ စာရေးဆရာများ။
တိယန်နာမြို့မှ အပေါလိုနိယပ်စ် (; ) ကို တိယန်နာမြို့မှ အပေါလိုနိယော့စ်ဟုလည်း အသိများ၍ ခေတ်သစ်ပိုက်သာဂိုရပ်ဝါဒဆိုင်ရာ ဂရိတွေးခေါ်ရှင်တစ်ဦးဖြစ်သည်။
အနာတိုလီယားဒေသကြီး၊ ရောမအင်ပါယာ ကာပါဒိုးရှားပြည်နယ်၊ တိယန်နာ (Tyana) မြို့မှ ဖြစ်သည်။
၎င်းသေဆုံးပြီး နှစ်တစ်ရာခန့်အလွန်တွင် ဂရိဆိုးဖစ်ဝါဒီ ဖစ်လော့စတာတပ်စ်၏ တိယန်နာမြို့မှ အပေါလိုနိယပ်စ်၏ ဘဝ စာအုပ်တွင် ဖော်ကျူးခံရသည်။
ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဂရိ ဒဿနပညာရှင်များ။
ဤဓာတုဗေဒ အချိန်ပြမျဉ်းတွင် အရေးပါအရာရောက်သော စိတ်ကူးအယူအဆများ၊ တီထွင်မှုများ၊ လက်ရာများ၊ စမ်းသပ်ချက်များကို ဖော်ပြထားသည်။
အထက်ပါဆိုခဲ့သည့်အရာများသည် ဒြပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းများ၏ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံနှင့် အချင်းချင်း အပြန်အလှန်အကျိုးပြု၊ တုံ့ပြန်မှုများအား လေ့လာသော သိပ္ပံနည်းကျဘာသာရပ်ဖြစ်သည့် ဓာတုဗေဒအဖြစ် သိရှိကြသော ​ခေတ်သစ်သိပ္ပံပညာရပ်အပေါ် လူသားတို့၏ နားလည်မှုအား သိသိသာသာ ပြောင်းလဲစေခဲ့သည်။
အချက်အချာသိပ္ပံဘာသာရပ်ဟုလည်း သိရှိကြသည့် ဓာတုဗေဒဘာသာရပ်ကို အခြားသော သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာဆိုင်ရာ နယ်ပယ်များစွာက ဩဇာညောင်းစေသကဲ့သို့ ထိုပညာရပ်ဆိုင်ရာများစွာအပေါ်တွင်လည်း ဓာတုဗေဒသည်လည်း လွှမ်းမိုးနိုင်စွမ်းရှိလေသည်။
သမိုင်းဝင် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာမှုများစွာသည် ဓာတုဗေဒအပေါ် ကျွန်ုပ်တို့၏ မျက်မှောက်ခေတ်နားလည်နိုင်စွမ်းရှိခြင်းအပေါ်၌ သိသာထင်ရှားစွာ အကျိုးသက်ရောက်မှုရှိသည်ဟု ယူဆနိုင်ပြီး ထိုဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုများသည် ဒြပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းသိပ္ပံ၊ ဘူမိဗေဒ၊ နက္ခတ္တဗေဒ၊ ဇီဝဗေဒ၊ ရူပဗေဒ ကဲ့သို့သော နယ်ပယ်များစွာတွင် အဓိကသော့ချက် ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုများဟု မှတ်ယူနိုင်ပေသည်။
၁၇ ရာစုအကြို upright|အရစ္စတိုတယ် (၃၈၄–၃၂၂ ခရစ်ကြို) upright|ပေါင်းခံကိရိယာ၊ ဘူးသီးခြောက်ပုံထည့်စရာနှင့် မီးဖို၊ ဇော့ဆီမပ်စ်၏ အဂ္ဂိရတ်ကိရိယာတန်ဆာပလာများ၊ ပြင်သစ်ဓာတုဗေဒဆရာ မာဆီလင် ဘားတလို၏ စာအုပ်တစ်ခုမှပုံ (ခရစ်နှစ် ၃၀၀ခန့်) ၊ (အတွဲ ၃ ၊ ပဲရစ်မြို့၊ ၁၈၈၇-၈၈) upright|အာရပ်မှ ဂျားဘီရဘင် ဟိုင်းယန်၏ စဉ်းစားတွေးခေါ်နေပုံ (လက်တင်: ဂျီဘားအတု) သမိုင်းဝင် တီထွင်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာမှုများ၏ အောက်ပါ "၁၇ ရာစုအကြို"ပြ စာရင်းတွင် ခေတ်သစ်ဥရောပတိုက်တွင် လက်ခံကျင့်သုံးခဲ့သော ဓာတုဗေဒအပေါ် ရိုက်ခတ်မှုရှိသည့် သူများကိုသာ အကန့်အသတ်ဖြင့် ပြဆိုထားသည်။
ထိုသို့ ကျင့်သုံးခဲ့သော (ခေတ်သစ်)ဓာတုဗေဒသည် ၁၉ ရာစုမှစတင်ကာ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ဓာတုဗေဒသိပ္ပံပညာရပ်တစ်ခုအတွက် နမူနာပုံစံဖြစ်လာခဲ့သည်။
ထို့ကြောင့် တရုတ်၊ အိန္ဒိယတို့၏ အဂ္ဂိရတ်၊ ဓာတုဗေဒရိုးရာသဘောများကို ပါဝင်ခြင်းမရှိစေဘဲ ထူးခြားစွာ ဖယ်ရှားထားသည်။
ခရစ်ကြို ၄၅၀အမ်ပဲဒါကလီးဇ်က အရာရာသည် မူလဓာတ်လေးပါးဖြင့် တည်ဆောက်ထားရာ ၎င်းတို့မှာ: မြေ၊ ရေ၊ လေ၊ မီးတို့ဖြစ်ကြ၍ စကြဝဠာ၏ အကြွနှင့် အတိုက်အားနှစ်ပါးဖြစ်သော ချစ်ခြင်းမေတ္တာနှင့် ပဋိပက္ခတို့သည် ထိုဓာတ်လေးပါးအပေါ် သက်ရောက်မှုရှိကာ ထိုသို့အားဖြင့် အတိုင်းအဆမဲ့ပုံသဏ္ဌာန်အမျိုးမျိုးကို ခွဲခြား ကွဲပြားစေသည်၊ ပေါင်းစပ် ညီညွတ်စေသည်ဟု အခိုင်မာဆိုခဲ့သည်။
Kingsley, K. Scarlett and Richard Parry, "Empedocles" , The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2020 Edition), Edward N. Zalta (ed.). ခရစ်ကြို ၄၄၀ လူးဆစ်ပပ်စ် နှင့် ဒစ်မောခရစ်တပ်စ်တို့နှစ်ဦးက အရာအားလုံးကို ပြုလုပ်ဖွဲ့စည်းထားသော မမြင်နိုင်သည့် အက်တမ်၏ အယူအဆကို အဆိုတစ်ခုပြုခဲ့ကြရာ ထိုအယူအဆကို အရစ္စတိုတယ်၏ အယူအဆကို နှစ်သက်ထောက်ခံကြသော သဘာဝဒဿနပညာရှင်များက ငြင်းပယ်ခဲ့ကြလေသည်။
ခရစ်ကြို ၃၆၀ပလေတိုသည် ဂန္ထဝင်ဒြပ်စင်များ (stoicheia) ဝေါဟာရကိုတီထွင်သည်။
စကားအချီအချဟန်ဖြင့် ရေးစပ်ထားသော တိုင်းမီးယပ်စ်ကျမ်းစာတွင် ဇီဝ (သဘာဝ) နှင့် အဇီဝ (သဘာဝမဟုတ်သော, inorganic) ရုပ်ဝတ္ထုများအကြောင်း ဆွေးနွေးချက်များပါဝင်ကာ ဓာတုဗေဒ၏ အခြေခံကျမ်းစာတစ်ခုဖြစ်သည်။
ပလေတိုယူဆသည်မှာ ဒြပ်စင်တစ်ခု၏ အလွန်သေးငယ်သောအမှုန်လေးများ၌ အထူး ဂျီဩမေတြီပုံစံရှိမည်ဖြစ်ပြီး ထိုပုံစံများမှာ မီး (tetrahedron, တြိဂံပုံစံ မျက်နှာလေးခုရှိပစ္စည်းပုံ) ၊ လေ (octahedron, စိန်ပွင့်ပုံစံ မျက်နှာရှစ်ခုရှိပစ္စည်းပုံ) ၊ ရေ (icosahedron, မျက်နှာနှစ်ဆယ်ရှိပစ္စည်းပုံ) ၊ မြေ (cube, လေးထောင့်ပုံစံ မျက်နှာခြောက်ခုပစ္စည်းပုံ) တို့ဖြစ်ကြသည်။
ခရစ်ကြို ၃၅၀အရစ္စတိုတယ်သည် အမ်ပဲဒါကလီးဇ်၏ အယူအဆကို ချဲ့ထွင်လျှက် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် ဒြပ်နှင့် ပုံစံတို့၏ ပေါင်းစပ်မှုဖြစ်သည်ဟု အဆိုပြုကာ ဓာတ်ငါးပါးဖြစ်သော မြေ၊ ရေ၊ လေ၊ မီး၊ အီသာ ဆိုသော သဘောတရားကို ဖော်ပြခဲ့သည်။
ဤအယူအဆကိုပင် အနောက်ကမ္ဘာ၌ နှစ်ပေါင်းတစ်ထောင်ကျော်သည်အထိ အများအားဖြင့် လက်ခံခဲ့ကြပေသည်။
ခရစ်ကြို ၅၀ကဗျာဆရာ လူးခရီးရှပ်စ်က အရာဝတ္ထုများ၏ သဘောသဘာဝ (De Rerum Natura) ကို ထုတ်ဝေခဲ့ဖူးရာ ကဗျာဆရာတစ်ဦး၏ စိတ်ကူးဖြင့် အက်တမ်တို့နှင့်ပတ်သက်သော စိတ်ကူးအယူအဆကို ဖော်ထုတ်ထားသည်။
ခရစ်နှစ် ၃၀၀ ပါနော့ပေါလစ်မြို့မှ ဇော့ဆီမော့စ်သည် အဂ္ဂိရတ်ပညာအကြောင်း အစောဆုံးသိရှိရသမျှ ကျမ်းစာများကို ရေးသားခဲ့၍ ၎င်းက ရေ၏ဖွဲ့စည်းပုံ၊ ရွေ့လျားမှု၊ တိုးပွားခြင်း၊ ဝိညာဉ်ကို ခန္ဓာကိုယ်မှ ဆွဲထုတ်ခြင်း၊ ခန္ဓာကိုယ်ထဲတွင် ပေါင်းစည်းချည်နှောင်ခြင်း စသည်တို့ကို လေ့လာသောဘာသာရပ်ဟု အနက်ယူခဲ့သည်။
ခရစ်နှစ် ၈၀၀ ဖန်တီးခြင်းဆိုင်ရာ လျှို့ဝှက်ချက် (အာရပ်:Sirr al-khalīqa) ကျမ်းစာသည် သဘာဝဒဿနအပေါ် ရေးသားထားသည့် စွယ်စုံကျမ်းလက်ရာတစ်ခုဖြစ်ကာ တိယန်နာမြို့မှ အပေါလိုနိယပ်စ် ရေးသည်ဟု မှားယွင်းစွာ သတ်မှတ်ခဲ့ဖူးသည်။
ထိုကျမ်းစာက သတ္တုအားလုံးသည် ဆာလဖာနှင့် ပြဒါးဓာတ်များကို အချိုးအစားအမျိုးမျိုးဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်ဟု ကာလရှည်ကြာ ယူစွဲခဲ့သော အစောဆုံးသိရသမျှ မူပုံစံကို မှတ်တမ်းပြုစုထားသည်။