kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
၃၀ ဒီဇင်ဘာ၁၈၂၃ ခုနှစ်တွင် မင်းြကီးမဟာဗန္ဓုလ ဦးေဆာင်ေသာ ြမန်မာ့တပ်မေတာ် ပန်းဝါသို့ စစ်ချီစဉ် သံချက်ဝန်ဦးရွဲလည်း တပ်တစ်တပ်ကို အုပ်ချုပ်လျက် လိုက်ပါခဲ့ရ၏။
မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် မင်းတုန်းမင်း ( ၁၈၅၃ - ၁၈၇၈ ) လက်ထက် အေစာပိုင်းကာလတွင် သံချက်ဝန်အြဖစ်ခန့်အပ်ခံရသူမှာ ပညာသိဒ္ဓိေကျာ်သူဘွဲ့ခံ ဦးညွန့် ြဖစ်သည်။
နိုင်ငံြခား ပညာတာ်သင်တစ်ဦးြဖစ်ခဲ့ဖူးသူ သံချက်ဝန် ဦးညွန့် ၂⁠၂ ေအာက်တိုဘာ ၁၈၇၁ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်သို့ေရာက်ရှိခဲ့သည့် ေရွှတိဂုံေစတီေတာ်ထီးတင် အဖွဲ့ဝင်အရာ ၉ ဦးအနက် တစ်ဦးအပါအဝင်ြဖစ်သည်။
မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် ေနှာင်းပိုင်းကာလတွင် သံချက်ဝန် ြဖစ်ခဲ့သူ မှာဦးြမူြဖစ်ြပီး ၁၈၇၂ ခုနှစ် ေနာက်ပိုင်း၌ သံချက်ဝန်ရာထူးရရှိခဲ့၏။
ြပင်သစ်နိုင်ငံတွင် ပညာေလ့လာစည်းပူးခဲ့သူြဖစ်ြပီး ဝန်ေတာ်အရာနှင့် ပူးတွဲတာဝန်ထမ်းေဆာင်ရဩဖင့် သံချက်ဝန်ေတာ်ဟု အမည်တွင်ပါသည်။
သီေပါမင်း ( ၁၈၇၈ - ၁၈⁠၈၅ ) နန်းတက်လာေသာအခါ ဦးြမူးကို သံချက်ဝန်ရာထူး ဆက်လက်ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
၁၈⁠၈၂ ခုနှစ် ဧြပီလတွင် ဆင်းမလာသို့ သံအဖွဲ့တစ်ဖွဲ့ေစလွှတ်ရာ၌ သ့ချက်ဝန်မင်း ကြီး မဟာစည်သူေကျာ်ဘွဲ့ခံ ဦးြမူ သံတမန် အြဖစ်လိုက်ပါခဲ့သည်။
ထို့ြပင် ၁၅ ဧြပီ ၁၈⁠၈၃ ခုနှစ်တွင် စန္ဒီထီးေတာ် မဟာမုနိဘုရားသို့ ပင့်ေဆာင်ရာဤလည်း ပါဝင်ခဲ့ရ၏။
၁၈⁠၈၃ ခုနှစ်တွင်ဦးြမူ ြပင်သစ်နိုင်ငံသို့ သိပ္ပံပညာ နှင့် စက်မှုလုပ်ငန်းများ ေလ့လာရန်သွားေရာက်ခဲ့ရာ ယင်းေနာက်ပိုင်းတွင် သံချက်ဝန်ရာထူး အြပာင်းလဲရှိခဲ့ဟန်တူသည်။
သံချက်ဝန် ဦးခြုံ ဦးမြူအား မင်းလှမင်းထင်စည်သူေကျာ် ဘွဲ့ခံ ဦးခြုံက ဆက်ခံ၏။
ဦးခြုံနှင့်ပက်သက်၍ အချက်အလက်အေြကာင်းအရာများ ြပည့်ဆုံစွာမသိရေသးေပ။
ပဝါရဏ (ထီန) [ပ+ဝရ+ဏေ+ယု။
ဝရ-အာဝရဏေ... ပဝါရိယတိ၊ ပဝါရဏံ။
ပဝါရဏန္တိ နိသေဓနံ ဝါ ကာမျဒါနံ ဝါ။
နီတိဓာတု။
၃၃၆။
ပ+ဝါရဏ။
] (၁) ဖိတ်ခေါ်ခြင်း။
ဗုဒ္ဓဘူမီ ပတွာ ဧဝံ ပဝါရဏံ ပဝါရေယျ။
သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၂၃။
(၂) မြင်ခြင်း၊ ကြားခြင်း၊ ယုံမှားခြင်းတို့ဖြင့် သံဃာကို ဖိတ်ခေါ်ကြောင်းဖြစ်သော အခွင့်ပေးခြင်း၊ (ဝိနည်းအရ) ဖိတ်ကြားခြင်း၊ ပဝါရဏာ ပြုခြင်း။
ဝဿံဝုတ္ထ(ဋ္ဌ)ပဝါရဏာ။
"တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၁၄ အပိုင်း(၃)" ကောသလတိုင်း ဇနပုဒ်မှ ရဟန်းတို့၏ ကတိကဝတ် ကောသလတိုင်းရှိ ဇနပုဒ်၌ ရဟန်းများစွာ ဝါကပ်သောအခါ ညီညီညွတ်ညွတ်ဖြင့် ချမ်းသာစွာနေနိုင်ရန်၊ ဆွမ်းဖြင့် မပင်မပန်းနေထိုင်နိုင်ရန် ရည်ရွယ်လျက် အချင်းချင်း စကားမပြောကြဘဲ နေကြရန်ဖြစ်သည်။
"ဆွမ်းခံရွာမှ ဦးစွာ ပြန်လာသောရဟန်းသည် ခြေဆေးရေ၊ ခြေဆေးအင်းပျဉ် စသည်ကို တည်ထားရမည်။
ဆွမ်းကျန်၊ ဆွမ်းပိုထည့်သော ခွက်ကို ဆေးကြောလျက် တည်ထားရမည်၊ နောက်မှ ရောက်လာသော ရဟန်းသည် ဆွမ်းစားလိုက စား၍၊ မစားလိုသော် စိမ်းစိုသောမြက်သစ်ပင် မရှိရာ၌ ဆွမ်းကို စွန့်ရမည်၊ ခြေဆေးရေ၊ ခြေဆေးအင်းပျဉ် စသည်ကို သိမ်းဆည်းရမည်။
ဆွမ်းစားဆောင်ကို တံမြက်စည်းလှည်းခြင်း၊ သောက်ရေသုံးဆောင်ရေ မရှိသည်ကို မြင်တွေ့သောရဟန်းသည် ဒုတိယရဟန်းကို လက်ယပ်ခေါ်လျက် သောက်ရေသုံးရေ တည်ထားရမည်၊ စကားပြော၍ မခေါ်ရ" စသော ကတိကဝတ်တို့ကို ထားလျက်နေကြကုန်၏၊ "တိပိဋကအဘိဓာန်" ပဝါရဏာကို ခွင့်ပြုခြင်း ဝါကျွတ်၍ ဇေတဝန်ကျောင်းသို့ လာကုန်လျက် မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြင်ကြသောအခါ ဘုရားရှင်က “ချမ်းသာစွာနေကြရပါ၏လော” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသောအခါ မိမိတို့ပြုအပ်သော ကတိကဝတ်တို့ကို လျှောက်ထားလျှက် ချမ်းသာစွာ နေကြရပါကြောင်း လျှောက်ထားသည့်အခါ ဘုရားရှင်က "ချမ်းသာစွာ မနေရကြရပါဘဲလျက် ချမ်းသာစွာ နေကြရပါကုန်၏ဟု ဝန်ခံကြ၏၊ နွား၊ ဆိတ်ကဲ့သို့ ရန်သူတို့၏ နေခြင်းကဲ့သို့ နေကြကုန်လျက် ချမ်းသာစွာ နေကြရပါကုန်၏ ဟု ဝန်ခံကြ၏၊ တိတ္ထိတို့ ဆောက်တည်အပ်သော သူအကဲ့သို့ စကားမပြောဆိုခြင်းအကျင့်ကို အဘယ့်ကြောင့် ဆောက်တည်ဘိသနည်း စသည်ဖြင့် ကဲ့ရဲ့တော်မူ၍ စကားမပြောခြင်းအကျင့်ကို ဆောက်တည်သောရဟန်းအား ဒုက္ကဋ်အာပတ်သို့ ရောက်၏" ဟု ပညတ်တော်မူသည်။
ထို့နောက် ဘုရားရှင်သည် “ဝါမှ ထသော ရဟန်းတို့အား မြင်၍ဖြစ်စေ၊ ကြား၍ဖြစ်စေ၊ ယုံမှား၍ဖြစ်စေ ဤ၃-ပါးသောအကြောင်းတို့ဖြင့် ပဝါရဏာ ပြုခြင်း၊ ဖိတ်ကြားခြင်းငှာ ခွင့်ပြုတော်မူသည်။
"တိပိဋကအဘိဓာန်" ပဝါရဏာကံ (၄)မျိုး ပဝါရဏာကံသည် (၁) အဓမ္မေန ဝဂ္ဂ ပဝါရဏာကံ၊ (၂) အဓမ္မေန သမဂ္ဂ ပဝါရ ဏာကံ၊ (၃) ဓမ္မေန ဝဂ္ဂ ပဝါရဏာကံ၊ (၄) ဓမ္မေန သမဂ္ဂ ပဝါရဏာကံ ဟု လေးပါးရှိသည်။
ဘုရားရှင်သည် ဓမ္မေန သမဂ္ဂ ပဝါရဏာကံ-ကိုသာ ခွင့်ပြုတော်မူသည်။
"တိပိဋကအဘိဓာန်" ဂိလာနရှိခဲ့သော် ပဝါရဏာပြုရမည့် နေရာ တစ်သိမ်တည်း၌နေသော ဂိလာန ရဟန်းသည် သံဃဘောင်သို့ မလာရောက် နိုင်သော် ရဟန်းတစ်ပါးထံ ဆောင့်ကြောင့် ထိုင်လျက် “ပဝါရဏံ ဒမ္မိ၊ ပဝါရဏံ မေ ဟရ၊ ပဝါရဏံ မေ အာရောစေဟိ၊ မမတ္ထာယ ပဝါရေဟိ” ဟု ကိုယ်ဖြင့်, နှုတ်ဖြင့်, ကိုယ်နှုတ်ဖြင့် ပဝါရဏာပေးနိုင်သည်။
အကယ်၍ ထိုသို့ ပဝါရဏာပေးနိုင်လောက်အောင် ကျန်းမာရေး မကောင်းသော် ထိုရဟန်းရှိရာ၌ စုဝေး၍ ပဝါရဏာပြုကြရမည်။
အကျယ်ကို ဝိ၊၃၊၂၂၀-၂၂၀-ကြည့်။
ပဝါရဏာ (၉)ပါး ပဝါရဏာသည် စာတုဒ္ဒသီပဝါရဏာ၊ ပန္နရသီပဝါရဏာ၊ သာမဂ္ဂီပဝါရဏာ-ဟု ဒိဝသအစွမ်းဖြင့်သုံးပါး၊ တေဝါစိကပဝါရဏာ၊ ဒွေဝါစိကပဝါရဏာ၊ ဧကဝါစိကပဝါရဏာ ဟု ကတ္တဗ္ဗာကာရ အစွမ်းဖြင့်သုံးပါး၊ သံဃေ ပဝါရဏာ၊ ဂဏေ ပဝါရဏာ၊ ပုဂ္ဂလေ ပဝါရဏာ ဟု ကာရက အစွမ်းဖြင့် သုံးပါး ရှိသည်။
ပဝါရဏာ ပြုရမည့် ရက် ပုရိမဝါမှ ထသူ တို့အတွက် သီတင်းကျွတ်လပြည့်နေ့၌ ဘဏ္ဍနကာရက ရဟန်းတို့က နှောက်ယှက်သဖြင့် ပဝါရဏာကို ငင်ခဲ့ (ရွှေ့ခဲ့)သော် သီတင်းကျွတ်လကွယ်နေ့၌ ဖြစ်စေ, တန်ဆောင်မုန်း လပြည့်နေ့၌ ဖြစ်စေ ပဝါရဏာ ပြုရမည်။
ပစ္ဆိမဝါမှ ထသူတို့အတွက် တန်ဆောင်မုန်း လပြည့်နေ့၌သာလျှင် ပဝါရဏာပြုရမည်။
ဤကား ပကတိစာရိတ္တ ပဝါရဏာ ဖြစ်သည်။
ထိုသို့သော အကြောင်းရှိခဲ့သော် သီတင်းကျွတ်လဆန်း(၁၄)ရက်၊ တန်ဆောင် မုန်းလဆန်း(၁၄)ရက်တို့၌လည်း ပဝါရဏာ ပြုနိုင်သည်။
ထို့ကြောင့်ပင် မဟာဝိဟာရ ကျောင်း၌ ရဟန်းတို့သည် သီတင်းကျွတ်လဆန်း ၁၄-ရက်၌ စာတုဒ္ဒသီ ပဝါရဏာပြု၍၊ ၁၅-ရက် လပြည့်နေ့၌ ကာယသာမဂ္ဂီ ပေးကြသည်။
(ဝဇိရ၊၄၇၄။
သာရတ္ထ၊၃၊၂၈။
) ပုရိမ ဝါမှ ထသောရဟန်းတို့အတွက် သီတင်းကျွတ်လပြည့်မှ တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်တွင်းသည် သာမဂ္ဂီပဝါရဏာနေ့မည်၏။
(ကင်္ခါ၊၈၆။
) ပဝါရဏာပြုပုံ ပဝါရဏာနေ့၌ သိမ်တွင်းသို့ စုဝေး ရောက်လာသော ရဟန်းတို့၏ အရေအတွက်ကိုယူ၍ ရဟန်းငါးပါးနှင့် ငါးပါး ထက် အလွန်ရှိပါက- “သုဏာတု မေ ဘန္တေ သံဃော၊ အဇ္ဇ ပဝါရဏာ ပန္နရသီ၊ ယဒိ သံဃဿ ပတ္တကလ္လံ၊ သံဃော ပဝါရေယျ-ဟု သဗ္ဗသင်္ဂါဟိက ဉ တ်ကိုဖြစ်စေ၊ သံဃော တေဝါစိကံ ပဝါရေယျ-ဟု တေဝါစိကဉတ်ကို ဖြစ်စေ ထားပြီးလျှင် မထေရ်ကြီးသည် လက်ဝဲပခုံး၌ သင်္ကန်းကို တင်လျက် ဆောင့်ကြောင့် ထိုင်ကာ “သံဃံ အာဝုသော ပဝါရေမိ ဒိဋ္ဌေန ဝါ သုတေန ဝါ ပရိသင်္ကာယ ဝါ၊ ဝဒန္တု မံ အာယသ္မန္တော အနုကမ္မံ ဥပါဒါယ၊ ပဿန္တော ပဋိကရိဿာမိ” ဟု သုံးကြိမ်ဆို၍ ပဝါရဏာ ပြုရမည်။
ထို့နောင် ကျန်ရဟန်းတို့သည် ကြီးစဉ်ငယ်လိုက် တစ်ပါးချင်း “သံဃံ ဘန္တေ ပဝါရေမိ ဒိဋ္ဌေန ဝါ သုတေန ဝါ ပရိသင်္ကာယ ဝါ၊ ဝဒန္တု မံ အာယသ္မန္တော အနုကမ္မံ ဥပါဒါယ၊ ပဿန္တော ပဋိကရိဿာမိ” ဟုသုံးကြိမ်ဆို၍ ပဝါရဏာ ပြုကြရမည်။
ဒွေဝါစိက, ဧကဝါစိက, သဗ္ဗသင်္ဂါဟိက ပဝါရဏာ အကယ်၍ ထိုသို့ရဟန်းတစ်ပါးစီ သုံးကြိမ်ဆို၍ ပဝါရဏာပြုသောအခါ ထိုနေ့ညဉ့် ကုန်ဆုံး၍ နံနက်အာရုဏ်မတက်မီ တိုင်အောင် မပြီးစီးစေနိုင်သောအကြောင်း ပေါ်လာခြင်း၊ ဘေးရန်(၁၀)ပါး ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဟူသော အကြောင်းတို့ ရှိခဲ့သော် “သံဃော ဒွေဝါစိကံ ပဝါရေယျ”ဟု ဒွေဝါစိက ဉတ်ကို ဖြစ်စေ, သံဃော ဧကဝါစိကံ ပဝါရေယျ-ဟု ဧကဝါစိကဉတ်ကိုဖြစ်စေ ထားရမည်။
သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကဉ တ်၊ တေဝါစိကဉ တ် ထားလျှင် သုံးကြိမ်၊ ဒွေဝါစိကဉတ်ထားလျှင် နှစ်ကြိမ်ဖြစ်စေ သုံးကြိမ်ဖြစ်စေ၊ ဧကဝါစိက ဉတ်ထားလျှင် တစ်ကြိမ်ဖြစ်စေ၊ နှစ်ကြိမ် ဖြစ်စေ၊ သုံးကြိမ်ဖြစ်စေ ပဝါရဏာပြုရမည်။
ဝါတူ စုပေါင်း၍ ပဝါရဏာပြုခြင်း ဆိုအပ်ခဲ့သော အကြောင်းတို့ကြောင့် အထက်ပါအတိုင်း သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကဉတ် စသည်ထား၍ ပဝါရဏာပြုရန် မဖြစ်နိုင်ခဲ့သော် “သမာနဝဿိကပဝါရဏာ” ဝါတူစုပေါင်း၍ပဝါရဏာ ပြုရန် အလို့ငှါ “သုဏာတု...သံဃော သမာနဝဿိကံ ပဝါရေယျ” ဉတ်ထား၍ ဝါတူရဟန်းတို့ စုပေါင်းကာ ပဝါရဏာ ပြုရမည်။
၁၄-ရက် နေ့၌ သံဃသာမဂ္ဂီ ဖြစ်ခဲ့သော် “အဇ္ဇ ပဝါရဏာ စာတုဒ္ဒသီ သာမဂ္ဂီ” စသည်ဖြင့် ဉာတ်ထား၍ ဆိုအပ်ခဲ့သော နည်းအတိုင်း ပဝါရဏာ ပြုရမည်။
ရဟန်းလေးပါးသာရှိလျှင် ဗျတ္တ ပဋိဗလရဟန်းတော်က “သုဏန္တု မေ အာယသ္မန္တော၊ အဇ္ဇ ပဝါရဏာ ပန္နရသီ၊ ယဒါယသ္မန္တာနံ ပတ္တကလ္လံ၊ မယံ အညမညံ ပဝါရေယျာမ” ဟု ဉတ်ထားပြီးလျှင် မထေရ်ကြီးသည် ဆောင့်ကြောင့်ထိုင်ကာ “အဟံ အာဝုသော အာယသ္မန္တေ ပဝါရေမိ ဒိဋ္ဌေန ဝါ သုတေန ဝါ ပရိသင်္ကာယ ဝါ၊ ဝဒန္တု မံ အာယသ္မန္တော အနုကမ္မံ ဥပါဒါယ၊ ပဿန္တော ပဋိကရိဿာမိ” ဟု သုံးကြိမ်ဆိုလျက် ပဝါရဏာပြုရမည်။
ကျန်ရဟန်းငယ်တို့သည် “အဟံ ဘန္တေ ...ဝဒန္တု မံ ဘန္တေ” စသည်ဖြင့် ရွတ်ဆိုပဝါရဏာပြုရမည်။
သုံးပါး ပဝါရဏာပြုပုံ သုံးပါးရှိမူ “သုဏန္တု မေ အာယသ္မန္တာ၊ အဇ္ဇ ပဝါရဏာ ပန္နရသီ၊ ယဒါယသ္မန္တာနံ ပတ္ကကလ္လံ၊ မယံ အညမညံ ပဝါရေယျာမ” ဟု ဉတ်ထား၍ မထေရ်ကြီးသည် “အဟံ အာဝုသော အာယသ္မန္တေ ပဝါရေမိ ဒိဋ္ဌေန ဝါ သုတေန ဝါ ပရိသင်္ကာယ ဝါ၊ ဝဒန္တု မံ အာယသ္မန္တော အနုကမ္မံ ဥပါဒါယ၊ ပဿန္တော ပဋိကရိဿာမိ”ဟု သုံးကြိမ် ရွတ်ဆို၍ ပဝါရဏာ ပြုရမည်။
သီတင်းငယ်တို့လည်း “အဟံ ဘန္တေ ...” စသည်ဖြင့် သုံးကြိမ်ရွတ်ဆို၍ ပဝါရဏာပြုရမည်။
နှစ်ပါး ပဝါရဏာပြုပုံ ရဟန်းနှစ်ပါးရှိလျှင် ဉတ်ထားဖွယ် မလိုပါ။
မထေရ်ကြီးက ဆောင့်ကြောင့်ထိုင်၍ သီတင်းငယ်ကို “အဟံ အာဝုသော အာယသ္မန္တံ ပဝါရေမိ ဒိဋ္ဌေန ဝါ သုတေန ဝါ ပရိသင်္ကာယ ဝါ၊ ဝဒန္တု မံ အာယသ္မာ အနုကမ္မံ ဥပါဒါယ၊ ပဿန္တော ပဋိကရိဿာမိ” ဟု သုံးကြိမ်ဆိုလျက် ပဝါရဏာပြုရမည်။
ရဟန်းငယ်ကလည်း အဟံ ဘန္တေ ... ဝဒတု မံ အာယသ္မာ ...” သုံးကြိမ်ဆို၍ ပဝါရဏာပြုရမည်။
တစ်ပါး ပဝါရဏာပြုပုံ ရဟန်းတစ်ပါးသာ ရှိမှု နေ့အားလျော်စွာ “အဇ္ဇ မေ ပဝါရဏာ ပန္နရသီ”ဟုဖြစ်စေ အဇ္ဇ ပဝါရဏာ စာတုဒ္ဒသီ”ဟုဖြစ်စေ အဓိဋ္ဌာန်ရမည်။
ဝိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၅၆-၃၆၀။
ပဝါရဏာဌပန။
ပဝါရဏာ-ထား-တန့်ထား-ခြင်း ပဝါရဏာပြုရန် သိမ်အတွင်းသို့ ရောက်လာသော ရဟန်းတော်များတွင် အာပတ်သင့်သော ရဟန်းပါဝင်သော် ပဝါရဏာဉာတ်ထားနေစဉ် (ထား၍ မပြီးဆုံးသေးမီ) “သုဏာတု မေ ဘန္တေ သံဃော၊ ဣတ္ထန္နာမော ပုဂ္ဂလော သာပတ္တိကော၊ တဿ ပဝါရဏံ ဌပေမိ၊ န တသ္မိံ သမ္မုခီဘူတေ ပဝါရေတဗ္ဗံ”ဟု “ပဝါရဏာတန့် ထားခြင်း” ကို ပြုနိုင်သည်။
ပဝါရဏာပြုပြီးသော အခါ၌ကား ပဝါရဏာ တန့်ထားခြင်းကို မပြုနိုင်၊ ပဝါရဏာပြုမပြီးမီ (ပြုနေစဉ်)၌သာ ပဝါရဏာကို တန့်ထားနိုင်သည်။
(ပဝါရဏာ တန့်ထားသည်ဆိုသည်မှာ အာပတ်တန်းလန်းနှင့် ဖိတ်မန်မှု(ပဝါရဏာ) ပြုနေသောရဟန်း၏ ထိုပဝါရဏာကို လက်မခံလိုခြင်းဖြစ်သည်။
) မစင်ကြယ်သော ကိုယ်ကျင့်စသည်ရှိသောရဟန်း၏ ပဝါရဏာကို အခြားရဟန်း တစ်ပါးက တန့်ထားခဲ့သော် (ဖိတ်မန်မှုကို ပယ်ခဲ့သော်) ထိုတန့်ထားသောရဟန်းကို တန့်ထားရခြင်း၏ အကြောင်းကို မေးမြန်း၍ တရားအားလျော်စွာ ဆုံးဖြတ်ကုစားစေလျက် ပဝါရဏာ ပြုရမည်။
ငြင်းခုံ ခိုက်ရန်ပြုသော ရဟန်းများကို ဖြေရှင်းနည်း ကောသလတိုင်း ဇနပုဒ်၌ ကျောင်းတစ် ကျောင်း၌ သန္ဒိဋ္ဌ သမ္ဘတ္တရဟန်းတို့ ဝါကပ်သောအခါ အနီးအနားကျောင်း၌ ငြင်းခုံ ခိုက်ရန်ပြုတတ်သောရဟန်းတို့သည် “ထို ရဟန်းတို့ ပဝါရဏာပြုသောအခါ ငါတို့ ပဝါရဏာ တန့်ထားကြမည် (သူတို့၏ ပဝါရဏာကို တန့်ထားကြမည်။
) ဟူသောအကြံဖြင့် ဝါကပ်ကြ၏၊ သန္ဒိဋ္ဌ သမ္ဘတ္တ ရဟန်းတို့သည် ထိုအကြောင်းကို သိသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအား လျှောက်ထားကြသောအခါ မြတ်စွာဘုရားက တော်သလင်းလဆန်း ၁၄-ရက်၊တော်သလင်းလပြည့်ကျော် ၁၄-ရက် နှစ်ဥပုသ်ကိုဖြစ်စေ၊ ဝါခေါင်လကွယ်နှင့် တကွ သုံးဥပုသ်ကို ဖြစ်စေ စာတုဒ္ဒသီ ဥပုသ်ပြု၍ သီတင်းကျွတ်လဆန်း (၁၄) ရက်နေ့၌ စာတုဒ္ဒသီပဝါရဏာ ပြုရန် ခွင့်ပြုတော်မူသည်။
ငြင်းခုံတတ်သော ရဟန်းများ မိမိကျောင်းသို့ ရောက်လာခဲ့သော် ကျောင်းနေရဟန်းတို့သည် လျင်မြန်စွာ ပဝါရဏာပြု၍ “ငါတို့ ပဝါရဏာပြုပြီးပြီ၊ အရှင်ဘုရားတို့ အောက်မေ့မှတ်ထင်သည့် အတိုင်း ပြုကြပါ”ဟု ပြောကြားရမည်။
အကယ်၍ ပဝါရဏာမပြုမီ ရောက်လာလျှင် နေရာခင်းခြင်းစသော ဝတ်တို့ကို ပြုလျက် ကျောင်းတိုက် အပသို့သွား၍ ပဝါရဏာပြု၍ “ငါတို့ ပဝါရဏာပြုပြီးပြီ၊ အရှင်ဘုရားတို့ အောက်မေ့မှတ်ထင်သည့်အတိုင်း ပြုကြပါ” ဟု ပြောကြားရမည်။
ဤနည်းဖြင့် ပဝါရဏာပြုခွင့်မရလျှင် ပဝါရဏာကို လာလတ္တံ့သော သီတင်းကျွတ် လကွယ်နေ့သို့ရွှေ့၍ ဤလပြည့်နေ့၌ ပန္နရသီ ဥပုသ်ပြုရမည်။
ငြင်းခုံတတ်သော ရဟန်းတို့က ပဝါရဏာပြုရန် ဖိတ်ခေါ်လျှင် “ငါ့ရှင်တို့ သင်တို့သည် ငါတို့၏ ပဝါရဏာကို အစိုးမရကုန်၊ ငါတို့သည် ပဝါရဏာမပြုကုန်သေး”ဟု ပြောဆိုရမည်။
ထိုရက်တိုင်အောင် စောင့်ဆိုင်းနေကြပါမူ ထိုနေ့၌ ဥပုသ်ပြု၍ တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်နေ့၌ ပဝါရဏာ ပြုရမည်။
ခိုက်ရန်ပြုတတ်သော ရဟန်းတို့က ထိုနေ့တိုင်အောင် စောင့်ဆိုင်းနေကြမူ ထိုတန်ဆောင်မုန်းလပြည့်နေ့၌ကား မဖြစ်မနေ ပဝါရဏာ ပြုကြရမည်။
ပဝါရဏာသင်္ဂဟ၊ ပဝါရဏာကို သင်္ဂြိုဟ်ထောက်ပံ့ခြင်း-ရက်ရွှေ့ခြင်း ကောသလတိုင်း ဇနပုဒ်တစ်ခု ကျောင်းတစ်ကျောင်း၌ သန္ဒိဋ္ဌ သမ္ဘတ္တရဟန်းတို့သည် ညီညွတ်ချမ်းသာစွာ ဝါကပ်နေထိုင်ကြကုန်၏၊ သီတင်းကျွတ်၍ ပဝါရဏာပြုအံ့သောအခါ “ငါတို့ပဝါရဏာပြုလျှင် ရဟန်းတော် အချို့ ဒေသစာရီကြွလိမ့်မည်၊ ငါတို့၏ “ချမ်းသာစွာနေထိုင်ရခြင်း” ကင်းပသွားလိမ့်မည်”ဟု ကြံ၍ ဘုရားရှင်အားလျှောက်ထားသောအခါ ပဝါရဏာသင်္ဂြိုဟ်ထောက်ပံ့ခြင်းကို ခွင့်ပြုတော်မူသည်။
ရဟန်းအားလုံး စုဝေး၍ ဉတ္တိဒုတိယကမ္မဝါစာဖြင့် ပဝါရဏာသင်္ဂဟကံကို ပြုရမည်။
ထိုသို့ပြုသဖြင့် သီတင်းကျွတ်လပြည့်နေ့၌ ပဝါရဏာမပြု သေးဘဲ ဥပုသ်ပြုကာ တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်နေ့သို့ ရောက်မှသာ ပဝါရဏာပြုနိုင်သည်။
ပဝါရဏာသင်္ဂဟကို ပြုပြီးသော် ထိုကာလအတွင်း၌ အရပ်တစ်ပါး၌ “ချမ်းသာစွာနေထိုင်ရခြင်း”ဟူသည် ရဟန်း တစ်ပါးပါး တရုဏသမာဓိ တရုဏဝိပဿနာသို့ ရောက်နေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။
ဤ ပဝါရဏာ သင်္ဂဟကို ကမ္မဋ္ဌာန်းစွန့်လွှတ်ထားသူ၊ အားကောင်းသောသမထ ဝိပဿနာဖြစ်နေ သူနှင့် သောတာပန်စသော အရိယာတို့အား မပေးအပ်၊ တရုဏ သမထ ဝိပဿနာသို့ ရောက်နေသော ရဟန်းအားလုံးကိုဖြစ်စေ၊ အချို့ကိုဖြစ်စေ၊ တစ်ပါးကို ပင်ဖြစ်စေ ပေးရမည်။
ပဝါရဏာသင်္ဂဟပေးသည်ရှိသော် ဝါတွင်း၌ကဲ့သို့ပင် ကျင့်ရမည်။
အာဂန္တုက ရဟန်းတို့သည် ထိုအာဝါသိက ရဟန်းတို့၏ ကျောင်းကို ယူခွင့်မရှိ။
ပဝါရဏာသင်္ဂဟ ပြုပြီးသောအခါ အကြား၌ ခရီးသွားလိုသော ရဟန်းတို့သည် သံဃာကို စည်းဝေးစေ၍ ပဝါရဏာပြုနိုင်သည်။
ဝိမတိ၊၂၊၁၈၁။
အကျယ်ကို ဝိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၅၆-၃၆၃-ကြည့်။
(၃) ဆွမ်းဆေး စသော ပစ္စည်းတို့ကို အလိုရှိစေကြောင်းဖြစ်သော ဖိတ်ကြားခြင်း၊ ဆွမ်းဆေးစသည်တို့ဖြင့် ဖိတ်ကြားခြင်း၊ ပစ္စယပဝါရဏာ။
အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ ပုန ပဝါရဏမ္ပိ သာဒိတုန္တိ။
ဝိ၊၂၊၁၃၆။
ပဝါရေပစ္စယေ ဣစ္ဆာပေတိ ဧတာယာတိ ကတွာ၊ စီဝရာဒီဟိ ဥပနိမန္တနာယေတိ အဓိဝစနံ။
သာရတ္ထ၊၃၊၅၈။
(ဝိ၊၂၊၁၃၈။
) (၄) ဘောဇဉ်ကို-ပယ်-တားမြစ်-ခြင်း၊ ပဝါရိတ်သင့်ခြင်း၊ အနတိရိတ္တပဝါရဏာ၊ ပဋိက္ခေပပဝါရဏာ။
ကတိ နုခေါ ဘန္တေ အာကာရေဟိ ပဝါရဏာ ပညာယတီတိ။
ဝိ၊၅၊၃၂၆။
ပကာရယုတ္တာ ဝါရဏာတိ ပဝါရဏာ။
သာရတ္ထ၊၃၊၅၉။
(ဝိ၊သင်္ဂဟ၊၁၂၄။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၆၈။
ဝဇိရ၊၃၁၈။
ဝိမတိ၊၂၊၂၉။
ကင်္ခါ၊ဋီ၊၉၀။
ကင်္ခါ၊ဋီ၊သစ်၊၃၈၄။
) (၅) မွန်မြတ်သောခဲဖွယ်ဘောဇဉ်တို့ဖြင့် အလိုရှိတိုင်း ကိုယ်တိုင်ဖိတ်ကြားခြင်း၊ ယာဝဒတ္ထပဝါရဏာ။
(၂) (၃) (၄) (၅) (ဣဓာဟံ ဘိက္ခဝေ ဘုတ္တာဝီ အဿံ ပဝါရိတော ပရိပုဏ္ဏော ပရိယောသိတော သုဟိတော ယာဝဒတ္ထော။
မ၊၁၊၁၆။
) ပဝါရိတောတိ ယာဝဒတ္ထပဝါရဏာယ ပဝါရိတော။
ယာဝဒတ္ထံ ဘုဥ္ဇိတွာ ပဋိက္ခိတ္တဘောဇနော တိတ္တောဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။
စတုဗ္ဗိဓာ ဟိ ပဝါရဏာ ဝဿံဝုဋ္ဌ(တ္ထ)ပဝါရဏာ ပစ္စယပဝါရဏာ အနတိရိတ္တပဝါရဏာ ယာဝဒတ္ထပဝါရဏာတိ။
တတ္ထ “အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ ဝဿံဝုဋ္ဌာ(တ္ထာ)နံ ဘိက္ခူနံ တီဟိ ဌာနေဟိ ပဝါရေတု”န္တိ အယံ ဝဿံဝုဋ္ဌ(တ္ထ)ပဝါရဏာ။
မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၉၇။
သာရတ္ထ၊၃၊၅၈-၉။
ပကာရေဟိ ဒိဋ္ဌာဒီဟိ ဝါရေတိ သံဃာဒိကေ ယာစာပေတိ ဘတ္တေ ကရောတိ ဧတာယာတိ ပဝါရဏာ၊ အာပတ္တိဝိသောဓနာယ အတ္တဝေါဿဂ္ဂေါ ဩကာသဒါနံ၊သာ ပန ယသ္မာ ယေဘုယျေန ဝဿံဝုတ္တေဟိ ကာတဗ္ဗာ ဝုတ္တာ၊ တသ္မာ ဝဿံဝုတ္ထပဝါရဏာတိ ဝုတ္တံ။
မ၊ဋီ၊၁၊၁၈၄-၅။
ပကာရေဟိ ဒိဋ္ဌာဒီဟိ ဝါရေတိ သံဃာဒိကေ ဘဇာပေတိ ဘတ္တေ ကရောတိ ဧတာယာတိ ပဝါရဏာ၊ အာပတ္တိဝိသောဓနာယ အတ္တဝေါဿဂ္ဂေါကာသဒါနံ၊ သာ ပန ယသ္မာ ယေဘုယျေန ဝဿံဝုတ္ထေဟိ ကာတဗ္ဗာ ဝုတ္တာ၊ တသ္မာ ဝဿံဝုတ္ထပဝါရဏာတိ ဝုစ္စတိ။
“ဣစ္ဆာမဟံ ဘန္တေ သံဃံ စ(စာ)တုမာသံ ဘေသဇ္ဇေန ပဝါရေတု”န္တိ စ “အညတြ ပုနပဝါရဏာယ အညတြ နိစ္စပဝါရဏာယာ”တိ စ အယံ ပစ္စယပဝါရဏာ။
ပဝါရေတိ ပစ္စယေ ဣစ္ဆာပေတိ ဧတာယာတိ ပဝါရဏာ၊ စီဝရာဒီဟိ ဥပနိမန္တနာ။
မ၊ဋီ၊၁၊၁၈၅။
(သာရတ္ထ၊၃၊၅၉။
) ပဝါရိတော နာမ အသနံ ပညာယတိ၊ ဘောဇနံ ပညာယတိ၊ ဧသော ပဝါရိတော နာမာ”တိ အယံ အနတိရိတ္တပဝါရဏာ (ပဋိက္ခေပပဝါရဏာ)။
ဝိပ္ပကတဘောဇနတာဒိစတုရင်္ဂသဟိတော ဘောဇနပဋိက္ခေပေါ၊ သာ ပန ယသ္မာ အနတိရိတ္တဘောဇနနိမိတ္တာယ အာပတ္တိယာ ကာရဏံ ဟောတိ၊ တသ္မာ အနတိရိတ္တပဝါရဏာတိ ဝုတ္တာ။
ဝိပ္ပကတဘောဇနာဒိပဉ္စင်္ဂသဟိတော ဘောဇနပဋိက္ခေပေါယေဝ ဟေတ္ထ ပကာရယုတ္တာ ဝါရဏာတိ ပဝါရဏာ။
ပဏီတေန ခါဒနီယေန ဘောဇနီယေန သဟတ္ထာ သန္တပ္ပတိ သမ္မဝါရေတီတိ အယံ ယာဝဒတ္ထပဝါရဏာ။
ယာဝဒတ္ထဘောဇနဿ ပဝါရဏာ ယာဝဒတ္ထပဝါရဏာ၊ ပရိယောသိတဘောဇနဿ ဥပနီတာဟာရပဋိက္ခေပေါတိ အတ္ထော။
ယာဝဒတ္ထံ ဘောဇနဿ ပဝါရဏာ ယာဝဒတ္ထပဝါရဏာ။
(မ၊ဋီ၊၂၊၂၈၉။
ဝိနယာလင်္ကာရ၊၁၊၃၇၈။
) (၆) ပဝါရဏာဉတ်။
ပဝါရဏာကမ္မဝသေန ဌပိတဉတ္တိ ပဝါရဏာ နာမ။
ဝိ၊ဋ္ဌ၊၄၊၂၅၈။
ဝိသင်္ဂဟ၊၄၀၈။
(၆) ပဝါရဏာ-ပဝါရဏာကံ-ပြုရာနေ့၊ ပဝါရဏာနေ့။
(၇) ပဝါရဏာဉတ်။
ဆက်လက်လေ့လာရန် ပဝါရဏာပွဲ ပဝါရဏာ အမေး+ အဖြေ ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ Category:ရဟန်းဝိနည်းများ Category:မြန်မာ့ ဓလေ့ထုံးစံ။
ဆေးမင်းတောရွာသည် ထီးလင်းမြို့နယ်၊ဂန့်ဂေါခရိုင်၊မကွေးတိုင်းဒေသကြီး အတွင်းတည်ရှိသည်။
တည်နေရာအားဖြင့် လောင်ဒီဂျု ၂၁.၈၉၁၀၃ နှင့် လတ်ဒီဂျု ၉၄.၁၁၀၀၇ တွင်တည်ရှိသည်။
ထီးလင်း၊ဂန့်ဂေါကားလမ်းKnowledge Bank: က်ြန္ေတာ္ႏွင့္ (၃၄) ေပ အက်ယ္ ေျမသားလမ္းပေါ်တွင် တည်ရှိသောကျေးရွာကြီးဖြစ်သည်။
လူဦး​ရေ ၂၀၀၀ခန့် ရှိသည်။
၉၅ရာခိုင်နှုန်းခန့်သည် စပါးစိုက် တောင်သူလယ်သမားများ ဖြစ်ကြသည်။
တိုက်နယ်ဆေးရုံ၊ တွဲဖက်အထက်တန်းကျောင်းhttps://myanbnews.blogspot.com/2015/05/blog-post_4117.htmlhttps://www.magwaynews.com/2014/12/blog-post_293.htmlနှင့်အစိုးရအလယ်တန်း ကျောင်းလည်း ရှိသည်။
စစ်ကဲ မောင်ထော်လေး ( ခရစ် ၁၇၇၄ - ၁၈၆၇ ) သည် ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာဘုရင် ဘိုးတော်ဘုရား (ခေါ်) ဗဒုံမင်း (ခေါ်) ဘိုးတော်ဦးဝိုင်း နှင့် ဘကြီးတော်ဘုရား လက်ထက်တွင် "မင်းကျော်သီဟသူ" ဟူသော ရွှေဘွဲ့တော်ကို ချီးမြှင့်ခြင်းခံရသော မွန်လူမျိုး ဒလမြို့စားကြီး ဖြစ်ခဲ့ပြီး နောင်အခါ မော်လမြိုင်မြို့ စစ်ကဲ တရားသူကြီး အဖြစ်တာဝန် ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။
ရန်ကုန်မြို့တွင် ‘စစ်ကဲ’ အမည်နှင့် လမ်းနှစ်လမ်း ရှိခဲ့သည်။
တစ်လမ်းမှာ ပန်းဘဲတန်းမြို့နယ် ဆူးလေဘုရားလမ်းနှင့် ရွှေဘုံသာလမ်းကြားရှိ စစ်ကဲမောင်ထော်လေး လမ်း (ယခု ဗိုလ်ဆွန်ပက်လမ်း) ဖြစ်၍ နောက်တစ်လမ်းမှာ လသာမြို့နယ်ရှိ စစ်ကဲမောင်ခိုင်လမ်း (ယခု ဗိုလ်ရွဲလမ်း) ဖြစ်လေသည်။
ထိုလမ်းနှစ်လမ်းတို့ကို သမီးယောက်ဖ တော်စပ်ကြသည့် စစ်ကဲကြီး ဦးထော်လေးနှင့် စစ်ကဲကြီး ဦးခိုင်တို့ကို အစွဲပြုကာ အမည်ပေးခဲ့လေသည်။
ငယ်ဘဝ စစ်ကဲ မောင်ထော်လေးအား ခရစ်သက္ကရာဇ် ၁၇၇၄ ခုနှစ် တွင် မုတ္တမတွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။
မွန်သုံးရပ်ရှိသည့် အနက် မောင်ထော်လေးသည် မုတ္တမ မွန်မျိုးမှ ဆင်းသက်လာသူ ဖြစ်သည်။
ငယ်စဉ်ကပင် သဘောဖြူစင်၍ စာပေတို့ကို အတော်လိုက်စားသည် ဆို၏။
မောင်ထော်လေး ဟူသော အမည်၌ ထော် ဆိုသော စကားသည် မွန်စကား ဖြစ်သည်။
မော်လမြိုင်မြို့နယ်တွင် ထော် နှစ်ယောက် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည် ဟု ဆိုစကားရှိသည်။
ယင်းမှာ စစ်ကဲ မောင်ထော်လေးနှင့် မွန်သူဌေးကြီး ဦးမွန်ထော်တို့ကို အကြောင်းပြုကာ ပေါ်ပေါက်လာသော စကားဖြစ်သည်။
မောင်ထော်လေးကို ဖွားမြင်သည့်အချိန်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ၌ ကုန်းဘောင်ဆက်သုံးဆက်မြောက် ဆင်ဖြူရှင်ဘွဲ့ခံ မြေဒူးမင်းနန်းတက်ဆဲဖြစ်၏။
မောင်ထော်လေးအား ဖွားမြင်သော အခါ၌ ဆင်ဖြူရှင်မင်း( မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၁၂၅ -၁၁၃၈ ) နန်းစံသည်မှာ ၁၀ နှစ်ပြည့်ခဲ့ပေပြီ။
မောင်ထော်လေး တစ်နှစ်သား အရွယ် (မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၁၃၆ ခုနှစ် )တွင် ဆင်ဖြူရှင်သည် ရန်ကုန်သို့ စုန်လာကာ ရွှေတိဂုံစေတီကို ထီးတင်သည်။
ဟံသာဝတီ မွန်မင်းဟောင်း ဗညားဒလသည် မွန်လူမျိုးများကို စည်းရုံး၍ ပုန်ကန်မည် စိုးကာ မွန်မင်းဟောင်း ဗညားဒလ၊ ညီ အိမ်ရှေ့မင်းသားဟောင်းနှင့် တကွ ရဲမက်အချို့ကို ရန်ကုန်မြို့တွင် ကွပ်မျက်လိုက်လေသည်။
ဒလမြို့စား မင်းမှုထမ်းများ ဖြစ်လာသော မောင်ထော်လေး၏ မိဘများသည် မြန်မာဘုရင် လက်အောက်တွင် အမှုထမ်းရွက်ခဲ့ရာ မောင်ထော်လေးသည် အသက် ၂၈ ကျော် အရွယ်တွင် ဘိုးတော်ဘုရားလက်ထက် ခရစ်နှစ် ၁၈၀၄ ၌ ဒလမြို့စား ဖြစ်လာသည်။
Oung, Kin Thida (2007). A Twentieth Century Burmese Matriarch. Lulu. p. 191- 200 ဘကြီးတော်ဘုရား (စစ်ကိုင်းမင်း) လက်ထက်တွင် မင်းကျော်သီဟ (ကျော်ထင်သီဟသူ) ဟူသော ဘွဲ့ကို သနားမြတ်ခံရသည်။
ထို့ပြင် ရန်ကုန်မြို့ဝန် ဦးအို၏ ယုံကြည်လေးစားခြင်းကိုလည်း ခံခဲ့ရသည်ဟု ဆိုသည်။
ထိုစဉ် မောင်ထော်လေး၏ သူငယ်ချင်း သန်လျင် မြို့ဝန်ဖြစ်နေသူ သမိန်ဘရူးဘွဲ့ခံ မောင်စပ် ဆိုသူသည် သန်လျင်နယ်ခရိုင်တွင် မွန်ဗမာ သွေးခွဲမှုများ ပြုလုပ်ခြင်း၊ အင်္ဂလိပ်ကုန်သဘေငာ်များနှင့် တိတ်တဆိတ် ကူးလူး ဆက်ဆံခြင်း စသည်တို့ကို ပြုလုပ်လျက် ရှိခြင်းကြောင့် ဒလမြို့စား မောင်ထော်လေးနှင့် သန်လျင်မြို့ဝန် မောင်စပ်တို့သည် မသင့်မတင် ကြချေ။
မောင်စပ်၏ ရန်ကြောင့် မောင်ထော်လေးသည် မိမိနှမအား ( နောင်အခါ စစ်ကဲကြီးဖြစ်လာမည့် ) မောင်ခိုင်ဆိုသူနှင့် လက်ဆက်စေခဲ့သည်။
ဦးထော်လေးသည် မိမိအုပ်ချုပ်ရသည့် နယ်မြေကို နိုင်နင်းအေးချမ်းစွာ အုပ်ချုပ်နိုင်သည်။
ထို့ကြောင့် ပထမ အင်္ဂလိပ်- မြန်မာ စစ်ပွဲမဖြစ်ခင်က အင်းဝနေပြည်တော် ရွှေဖဝါးတော်အောက် အဖူးမြော် တက်ရောက်ကာ ဆုလာဘ်များစွာ ချီးမြှင့်သည်ကို ခံယူခဲ့ရသည်။
ထို့ပြင် ဦးထော်လေးသည် စာပေ ပရိယတ္တိ၌လည်း မွေ့လျော်၏။
ဒလတွင် ရှေးမွန်စာပေများကို ရှာဖွေဖော်ထုတ်ပြီးနောက် ဝိနည်းပါဠိတော် ၅ ကျမ်း၊ အဘိဓမ္မာပါဠိတော် ၇ ကျမ်း၊ သုတ်တန်ပါဠိတော်ပေါင်း ၁၅၀ ကျော်တို့ကို ရှာဖွေစုဆောင်းကာ ငွေတစ်သောင်းကျော် အကုန်ခံ၍ ပေထက် အက်ခရာ တင်ခဲ့၏။
စစ်ကဲ ပထမ အင်္ဂလိပ်- မြန်မာ စစ်ပွဲ alt=|ဗြိတိသျှတပ်တို့ ရန်ကုန်မြို့အနီး ကမ်းကပ်လာပုံ ပန်းချီကားချပ် (၈ ရက် ဇူလိုင်လ ၁၈၂၄ ခုနှစ်) မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၁၈၅ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၈၂၄)၌ အင်္ဂလိပ် - မြန်မာ ပထမ စစ်ပွဲကြီး ဖြစ်ပွားရာ ဦးထော်လေးသည် စစ်မှုထမ်းခဲ့ရသည်။
ထို့နောက် မကြာမီမှာပင် ဗိုလ်ချုပ် စကြာဝန်ကြီး၏ လက်အောက်တွင် စစ်သူရဲ (၇၀၀) ကျော်ကို အုပ်ချုပ်ရသော စစ်ကဲဖြစ်လာသည်။
thumb|ရွှေတိဂုံကုန်းတော် (ခရစ်နှစ် ၁၈၂၅) ၁၁၈၅ ခုနှစ်၊ တပေါင်းလဆန်း၌ စစ်ပွဲဖြစ်ပွားစဉ် မြဝတီမင်းကြီး ဦးစနှင့် စစ်သူကြီး မဟာဗန္ဓုလတို့က ပန်းဝါ၊ ရာမူး အောင်ပွဲများကို ဆင်နေစဉ် စစ်ဆုတ်ခွာရသော အင်္ဂလိပ်တို့သည် စစ်မျက်နှာ အသစ်ဖွင့်ကာ တပ်သား(၁၁,၅၀၀)တို့ကို ဂျင်နရယ်ဆာအာချီဘောကင်းဘဲလ် ဦးစီလျက် ရေလမ်းမှတစ်ဆင့် ရန်ကုန်မြို့သို့ ဝင်၍ စီး၏။
ထိုစဉ် ရန်ကုန်မြို့၌ အစောင့်တပ်ချ၍ နေသော ဦးထော်လေး အမှူးရှိသည့် ရန်ကုန်မြို့စောင့် တပ်များသည် အင်္ဂလိပ်များ ကမ်းပေါ်သို့မတက်ရောက်နိုင်စေရန် အပြင်းအထန် ခုခံကြရ၏။
ထိုအချိန်တွင် သန်လျင်မြို့ဝန် မောင်စပ်သည် အင်္ဂလိပ်စစ်တပ်အား လမ်းဖွင့်ပေးသဖြင့် ပုဇွန်တောင်ခံတပ်မှ ခုခံနေသော ဗမာ့တပ်မတော်တပ်မကြီးသည် သိမ်ဖြူကျောင်းတိုက်ကြီးမှ တစ်ဆင့် အပြင်းအထန် ခုခံရင်း ရွှေတိဂုံကုန်းတော်ပေါ်အရောက် ထပ်မံကာ ဆုတ်ခွာပေးလိုက်ရ၏။
အင်္ဂလိပ်တပ်များလည်း ရန်ကုန်မြို့တစ်ဝိုက်ကို နင်းမိလေ၏။
ပုဇွန်တောင် တပ်မြေဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသည်။
ယင်းနေရာမှာ စစ်ကဲမောင်ထော်လေးတို့ ခိုင်မာစွာ တပ်စခန်းချခဲ့သော နေရာဖြစ်လေသည်။
ရွှေတိဂုံကုန်းတော်မှ ခိုင်မာစွာ ခုခံနေစဉ် အင်္ဂလိပ်တပ်များသည် ဗိုလ်တထောင် ဓနိတောမှ တစ်ဆင့် ဂေါ်ရာကုန်း (ယခု ဓမ္မရက္ခတကုန်းမြေ)သို့ ကူးပြီးလျှင် ရွှေတိဂုံကုန်းတော်ကို အပြင်းအထန် တိုက်ခိုက်ကြရာ မြန်မာစစ်သည်တော်များစွာ ကျဆုံး၍ ဖရိုဖရဲ ဖြစ်ခဲ့ရသည်။
သို့သော် ဦးထော်လေးသည် တပ်များကို ပြန်လည်စုစည်းအုပ်ထိန်း၍ ယခုအာဇာနည်းကုန်း တည်ရှိရာ သွေးဆေးကန်ဘက်မှ ရပ်တည်ကာ အင်္ဂလိပ်တို့ကို ခုခံရပြန်သည်။
thumb|ရွှေတိဂုံစေတီတော်ကြီး (ခရစ်နှစ် ၁၈၂၄ - ၁၈၂၆) စဉ်နေပြည်တော်မှ သတိုးမဟာသေနာပတိဘွဲ့ခံ စကြာဝန်ကြီးအား ရန်ကုန်သို့ ဗိုလ်ချုပ်ခန့်၍ စေလွှတ်ခဲ့သဖြင့် ရောက်ရှိလာသည်။
ရခိုင်မှ စစ်သူကြီး မဟာဗန္ဓုလ၏ တပ်များလည်း ဆင်း၍လာ၏။
အာဇာနည်ကုန်းရှိ မြန်မာစစ်သည်များ ထိခိုက်ရှနာသလောက် ဦးထော်လေးတို့၏ လက်ချက်ဖြင့် ရွှေတိဂုံကုန်းတနင်္ဂနွေထောင့်တွင် အင်္ဂလိပ်ကာနယ် (ဗိုလ်မှူးကြီး) တစ်ယောက်နှင့် မေဂျာ (ဗိုလ်မှူး) တစ်ယောက်တို့သည် ဗမာကျည်သင့်ကာ ကျဆုံးရသည်။
ယင်းတို့၏ အလောင်းများကို ဘုရားကုန်းတော်ပေါ်၌ပင် မြှုပ်နှံသင်္ဂြုလ်ထားရာ အရိုးများကို ထုတ်ဖော်၍ ကန်တိုမင်အင်္ဂလိပ်သင်္ချိုင်းသို့ ပြောင်းရွှေ့မြှုပ်နှံစေသည်။
အင်္ဂလိပ်တို့သည် ရွှေတိဂုံဘုရားကို အခိုင်အခံ့ပြု၍ မြန်မာတပ်များကို ပစ်ခတ်ရာ စကြာဝန်ကြီးနှင့် ဦးထော်လေးတို့တပ်များက ကမာရွတ်ဘက်သို့ ဆုတ်ခွာခဲ့ရပြန်သည်။
( အင်္ဂလိပ်တို့ တူးဖော်ပြုလုပ်ခဲ့သော ခံမြေကတုတ်များ၊ အမြောက်တင်ခုံများနှင့် အမြောက်ပေါက်များကို ယခုတိုင် ရွှေတိဂုံစေတီကုန်းတော်ပေါ်ရှိ ထောင့်လေးထောင့်တွင် တွေ့မြင်နိုင်လေသည်။
) ဦးထော်လေး ဦးစီးသောတပ်များ ကမာရွတ်တွင် အင်္ဂလိပ်တို့နှင့် တိုက်ပွဲပြင်းထန်စွာ ဖြစ်နေစဉ် မဟာဗန္ဓုလ တပ်မကြီးသည် လှိုင်မြစ်မှ စုန်ဆင်းလာကာ ကြည့်မြင်တိုင်တွင် တပ်စွဲ၍ အင်္ဂလိပ်တို့အား ပြင်းထန်စွာ တိုက်ခိုက်ခဲ့၏။
သို့သော် အင်အားချင်းမမျှသဖြင့် အားမတန် မာန်လျော့ကာ မဟာဗန္ဓုလတပ်ရော စကြာဝန်ကြီးတပ်ပါ ဆုတ်ခွာရလေသည်။
မော်လမြိုင်သို့ ဦးထော်လေးသည် ယခင်ကအတိုင်းပင် ဒလမြို့ကို အပိုင်စား အုပ်ချုပ်နေရပြန်သည်။
သို့သော် တာရှည်မနေနိုင်ပေ။
အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သန်လျင်မြို့ဝန်မောင်စပ်သည် အင်္ဂလိပ်တို့က မြှောက်ပေးသဖြင့် မြန်မာဘုရင်ကို သောင်းကျန်းပုန်ကန်သည်။
ထိုအခါ မြန်မာဘုရင်သည် မွန်အမျိုးသားတို့အား အယုံအကြည်ကင်းမဲ့လာပြီးလျှင် စစ်ဆေးမေးမြန်းခြင်း ပြု၍ သင်္ကာမကင်း ဖြစ်လာလေတော့သည်။
သန်လျင်မြို့ဝန် မောင်စပ်ကလည်း ဦးထော်လေးအား သူနှင့် ပူးပေါင်း၍ ပုန်ကန်တော်လှန်ရန် ဖြားယောင်းသွေးဆောင်သေးသည်။
နောက်ဆုံး အမျိုးမျိုး စည်းရုံး၍ မရသောအခါ အမျက်သို၍ နေလေရာ ဦးထော်လေးသည် ရေကြောင်းခရီးဖြင့် အင်္ဂလိပ်ပိုင်နက်ဖြစ်သော မော်လမြိုင်ဘက်သို့ တိမ်းရှောင်သွားခဲ့ရလေသည်။
ဤအဖြစ်အပျက်နှင့်ပတ်သက်၍ စစ်ကဲကြီး ဦးထော်လေး သူကိုယ်တိုင်ရေးသားသော ‘ရေစက်ချမှတ်တမ်း’ ၌ ၁၈၈၆ ခု၊ အကြိမ်တွင် သမ္ဘိန္နဝင်၊ မြန်ခွင်ပိုင်နင်း၊ ပြည်ရှင်မင်းနှင့် အင်္ဂလိပ်ဘုရင် အရှင်မင်းခေါင်၊ ပြည်ထောင်နှစ်ပါး၊ ရန်ကြီးပွား၍၊ အများစစ်ပြိုင်ကြရာ၊ စင်္ကြာဝန်ကြီးမင်း လက်အောက်တော်ဝယ်၊ ခုနှစ်ရာကျော် သူရဲကို မှူးကဲအုပ်ကွပ်လျက်၊ သက်စွန့်ကြိုးပမ်း၊ မှုတော်ထမ်းခဲ့၍၊ စစ်ခန်း ပြေငြိမ်းကြသည့်နောက်၊ ရှစ်ခုမြောက် သက္ကရာဇ်ဆီတွင်၊ သံလျှင်ရွှေမြို့ကို၊ ခွန်ပို့ပိုင်ချုပ်၊ ဝန်ပြုလုပ်သော၊ မင်းသမိန်ဘရူးသည်၊ ကျေးဇူးရှင် သစ္စာတော်ကို မထောက်၊ အရှင်ကို ပြန်ချောက်သော မျောက်သူငယ် အဟန်၊ ရန်စစ်တမူ၊ တော်လှန်မှုပြုသည်ကို၊ မခုခံသာ မဝင်သာသောကြောင့်၊ ငါးရာကျော်လှေသင်းနှင့်၊ နေရင်းမုတ်ကျွတ်းမှ၊ ဒရတွန်းထွက်ခွာသဖြင့်၊ မင်္ဂလမဏ္ဍိုင်၊ ကုန်သည်မျိုးဆိုင်ဖြစ်သော၊ မော်လမြိုင်မြို့ကြီးသို့ ရောက်၏။
စသည်ဖြင့် ရေးသား မှတ်တမ်းတင်၍ ထားခဲ့လေသည်။
အချို့သော ဆောင်းပါးရှင်တို့က စစ်ကဲမောင်ထော်လေးသည် သစ္စာဖောက်၍ အင်္ဂလိပ်လက်အောက် ရောက်နေသော တနင်္သာရီဒေသ မော်လမြိုင်သို့ ခိုဝင်သွားသည်ဟု ရေးသားကြသည်။
စင်စစ်အားဖြင့်မူ စစ်ကဲ ဦးထော်လေးသည် မောင်စပ်၏ ရန်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ မြန်မာမင်း၏ အယုံအကြည်ကင်းမဲ့ခြင်းကို မခံရသင့်ပါလျက် ခံရသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အန္တရာယ်ရှောင်တိမ်းသည့်သဘောဖြင့် ဘေးကင်းရန် မော်လမြိုင်သို့ ရှောင်ထွက်ခွာသွားခြင်းသာ ဖြစ်လေသည်။
မော်လမြိုင်မြို့သည် အလောင်းမင်းတရား လက်ထက်က ကြီးကျယ်စည်ကားသောမြို့မဟုတ်ချေ။
တောရွာကလေးသာသာ ရှိသည်။
အလောင်းမင်းတရားကြီး ကိုယ်တိုင် ယိုးဒယား(ထိုင်း) သို့ ချီတက်တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ပြန်လည်ဆုတ်ခွာစဉ် မကျန်းမမာ ဖြစ်ကာ မော်လမြိုင်အနီး မုတ္တကျေးကင်းရွာ၌ မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၁၂၂ ခုနှစ်၊ ကဆုန်လပြည့်ကျော် ၁၂ ရက်နေ့ (ခရစ်နှစ် ၁၇၆၀ မေ ၁၁)တွင် နတ်ပြည်စံတော်မူသဖြင့် နေပြည်တော်သို့ ဗမာ့တပ်မတော်များ ပြန်လာခဲ့ကြသည်။
ထိုစဉ် ဗိုလ်ချုပ် မင်းခေါင်နော်ရထာသည် ရသမျှသော သုံ့ပန်းလူစုများနှင့် မော်လမြိုင်ကို ပြုပြင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။
အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံသော နောင်တော်ကြီးမင်းက မင်းခေါင်နော်ရထာကိုပင် မြို့ပြတည်ထောင်ခြားနား၍ ပုန်ကန်သည် အထင်မှားခြင်းကို ခံခဲ့ရဖူးလေသည်။
တစ်ဖန် အင်္ဂလိပ်- မြန်မာ စစ်ပွဲဖြစ်ပြီး ဦးထော်လေး၏ ဆရာ စကြာဝန်ကြီးအား မော်လမြိုင်မြို့ကို ပြုပြင်ခိုင်းပြန်သည်။
တတိယ အကြိမ် ဦးထော်လေး ပြန်လည်ပြုပြင်သဖြင့် မော်လမြိုင်မြို့သည် ကြီးကျယ် စည်ကားလာခဲ့သည်။
ဦးထော်လေး အသက် ၅၂ နှစ် အရွယ်တွင် မော်လမြိုင်သို့ ရောက်လာ၏။
မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၁၈၇ (ခရစ်နှစ် ၁၈၂၆)ခုနှစ်လောက်က စ၍ ပြုပြင်ရာ တစ်နှစ်အတွင်းတွင် မော်လမြိုင်သည် အိမ်ခြေတိုးတက် စည်ကားသိုက်မြိုက်လာ၏။
မော်လမြိုင်မြို့ စစ်ကဲ တရားသူကြီး thumb|တနင်္သာရီဘုရင်ခံ လော့ဒ်အင်းမှတ်စ် (Lord Amherst) အင်္ဂလိပ်တို့ကလည်း ဦးထော်လေးအား လေးစားလာသဖြင့် တနင်္သာရီ ဒုတိယဘုရင်ခံ လော့ဒ်အင်းမှတ်စ်က မော်လမြိုင်မြို့တွင် ဦးထော်လေးအား ခရစ်နှစ် ၁၈၃၅ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လဆန်းမှ စ၍ အင်္ဂလိပ်အစိုးရက စစ်ကဲ ခန့်အပ်လိုက်သည်။
ထိုခန့်အပ်လွှာ အတိုင်းဆိုလျှင် စ၍ ခန့်သည့်အခါက လစာငွေတစ်လလျှင် ၁၂၅ ကျပ် ရခဲ့လေသည်။
ထို့နောက်မှ လစာတိုးမြှင့်ခဲ့သည်။
ထိုအခါက စစ်ကဲ ဦးထော်လေးသည် ရုံးထိုင်အရာရှိ တရားသူကြီးအဖြစ် သက်ဆိုင်ရာအမှုများကို စီရင်စစ်ဆေးရ၏။
မြို့ဝန်ဖြစ်လာသူ ဖြစ်သဖြင့် တရားမမှု၊ မြို့မှု၊ ရွာမှု၊ အမွေမှုများကို ပိုင်နိုင်စွာ စစ်ဆေးနိုင်ခဲ့သည် ဆို၏။
ထိုအခါက သီးခြားရုံး အဆောက်အအုံ မဖွင့်နိုင်သေးသဖြင့် မိမိပိုင် နေအိမ်ကြီး၏ တစ်ဝက်ကို ရုံးခန်း အဖြစ်ဖြင့် အသုံးပြုခဲ့ရသည်။
ဦးထော်လေး ရုံးစိုက်ရာ နေရာ အရပ်ကို ယခုတိုင် မော်လမြိုင်မြို့တွင် စစ်ကဲကုန်းဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသည်။
ထို့နောက် မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၁၉၂ ခုနှစ် ရွှေကျင်မြို့ဝန် ဦးမြတ်ဖြူသည် အင်္ဂလိပ်အစိုးရလက်အောက်သို့ ပြေးဝင်ခိုလှုံလာပြန်သည်။
ထိုအခါ အင်္ဂလိပ်အစိုးရတို့က ဦးမြတ်ဖြူအား ဒိုင်းဝန်ကွင်းအရပ်တွင် နေရာချထားပြီး မြောက်ပိုင်းစစ်ကဲဟု သတ်မှတ်ခန့်အပ်လိုက်သည်။
ထိုအချိန်မှစ၍ ဦးထော်လေးသည် တောင်ပိုင်းစစ်ကဲ တရားသူကြီး ဖြစ်လာသည်။