kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
ဘိုရွန်(Boron) ကို သဘာဝတွင်ဒြပ်စင်ပုံစင်အဖြစ် မတွေ့ရသော်လည်း ဘိုးရစ်(borax)၊ ဘိုးရစ်အက်ဆစ်(boric acid) ကာနိုက်(kernite)၊ ယူလီဇိုက်(ulexxite)၊ ကိုလီမန်နိုက် (colemanite) နှင့် ဘိုးရိတ်(borates) များနှင့် အတူ ပေါင်းစပ်ပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသည်။
ရေပူစမ်းရှိရေများတွင် တခါတရံ ဘိုးရစ်အက်ဆစ်(Boric acids) များ ပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသည်။
ဘိုးရိတ်(borates)များကို US, Tibet, Chile နှင့် Turkey နိုင်ငံများရှိ သတ္တုတွင်းများမှ တစ်နှစ်လျှင် တန်နှစ်သန်းခန့် နှစ်စဉ် ထုတ်လုပ်လျက်ရှိသည်။
အသုံးပြုခြင်း စီးပွားရေးအားဖြင့် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အရေးပါသော ဘိုရွန်(Boron)ဒြပ်ပေါင်းမှာ ဆိုဒီယမ် တြာဘိုးရိတ် ဒီကာဟိုက်ဒရိုက်(sodium tetraborate decahydrate Na2B4O7 • 10H2O),(သို့မဟုတ်) ဘိုးရစ်( borax,) ဖြစ်သည်။
၎င်းဒြပ်ပေါင်းကို ဖိုင်ဘာဖန်(fiberglass) လုပ်ငန်းနှင့် ဆိုဒီယမ် ပါဘိုးရိတ်(sodium perborate) အရောင်ချွတ်ရာတွင် အသုံးများသည်။
ဘိုးရစ်(boric acid) သည် ချည်မျှင်နှင့် အထည် ထုတ်ကုန်အများအတွက် အဓိက အရေးပါသော ဒြပ်ပေါင်းတစ်ခုဖြစ်သည်။
ဘိုရွန်(Boron) ဒြပ်ပေါင်းများကို ဩဂဲနစ်ဆိုင်ရာ ဓာတ်ပြုခြင်းများတွင်လည်းကောင်း၊ ဖန်ပစ္စည်းအမျိုးအစားကို သီးသန့်ထုတ်လုပ်ခြင်း လုပ်ငန်းများတွင်လည်းကောင်း၊ သစ်များ ကြာရှည်ခံအောင် ကာကွယ် ထိန်းသိမ်းရာတွင်လည်းကောင်း အသုံးပြုများသည်ကို သိရှိနိုင်သည်။
၎င်းတွင် ခိုင်ခံ့ကြံ့ခိုင်မှု အားကောင်းပြီး အလေးချိန်ပေါ့ပါးသော အစွမ်းသတ္တိရှိခြင်းကြောင့် လေယဉ်ကိုယ်ထည် တည်ဆောက်ရာတွင် အထောက်အပံ့အဖြစ် ဘိုရွန် အမျှင်အချောင်း (boron filaments)များကို အသုံးပြုကြသည်။
ရှေးယခင်က ပါဘိုးရိတ်(perborate) လုပ်ရန် အသုံးပြုကြသော ဘိုးရစ်( borax) များကို ယ္ခုအခါတွင် အိမ်သုံး ဆပ်ပြာမှုန့်များတွင် အရောင်ချွတ်ပစ္စည်း( bleaching agent) အဖြစ် အသုံးတွင်ကျယ်လာသည်ကို တွေ့ရသည်။
ထို့အပြင် ဘိုရွန်ဒြပ်ပေါင်းများကို အစားအစာနှင့် သားငါးများ (အထူးသဖြင့်- ထောပတ်ဆီအခဲနှင့် ငါးများ) မပုပ်သိုးပဲကြာရှည်ခံအောင် ထားသိုရာတွင် လည်း အသုံးပြုကြသည်။
ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှုများ သစ်သီးများနှင့်ဟင်းသီးဟင်းရွက်များ၊ သောက်သုံးရေ၊ လေနှင့် စားသောက် ကုန်များမှတဆင့် ဘိုရွန်၏ ဘေးသင့်မှုများကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။
နေ့စဉ်ပုံမှန်အားဖြင့် ခန္ဒာကိုယ် အတွင်း သွင်းလိုက်ထုတ်လိုက် ဘိုရွန်ပမာဏမှာ 2mg ခန့် မှ 18mg ခန့် အထိရှိသည်။
လူတစ်ယောက်သည် ဘိုရွန်(Boron)ပါသော အစားစာများကို ပမာဏများများစားမိပါက ၎င်း၏ ခန္ဒာကိုယ်အတွင်းတွင် ဘိုရွန်(Boron)ပါဝင်မှု အဆင့်မြင့်တက်လာပြီး ကျမ္မာရေးပြဿနာ ဆိုးကျိုး များဆက်တိုက်ဖြစ်ပေါ်လာစေနိုင်သည်။
ဘိုရွန်(Boron)သည် အစာအိမ်၊အသည်း၊ ကျောက်ကပ် နှင့်ဦးနှောက်ကို ဖျက်ဆီးစေနိုင်သကဲ့သို့ သေဆုံးသည့် အခြေအနေအထိ ဖြစ်စေနိုင်သည်။
ဘိုရွန် (Boron) ပမာဏအနည်းငယ်ကို ရှူရှိုက်မိပါက နှာခေါင်း၊လည်ချောင်းနှင့် မျက်စိများကို ဘေးသင့် ရောက်မှုများဖြစ်စေနိုင်သည်။
ခန္ဒာကိုယ်အတွင်း ဘိုရစ်အက်ဆစ် ပမာဏ 5g နေရာယူပါက နေမကောင်းသည့် အခြေနေကို ဖြစ်ေစေနိုင်ပြီး ပမာဏ 20g မှပိုပြီး နေရာယူလာပါက အသက်ဆုံးရှုံးသည့် အခြေအနေအထိ ဖြစ်စေနိုင်သည်။
သားငါးများစားခြင်းဖြင့် ခန္ဒာကိုယ်အတွင်း ဘိုရွန်(Boron)ပမာဏကို မတိုးစေနိုင်ပါ။
အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော်- ဘိုရွန်(Boron)သည် သတ္တဝါ၏ တစ်သျှူးများတွင် စုဖွဲ့ စည်းနေခြင်း မရှိခြင်းကြောင့်ပင်ဖြစ်သည်။
ပတ်ဝန်းကျင်သို့ သက်ရောက်မှု ဘိုရွန်(Boron)သည် အဓိက အားဖြင့် သဘာ၀ဖြစ်စဉ်များမှတဆင့် ပတ်ဝန်းကျင်အပေါ် အကျိုးသက်ရောက်မှုဖြစ်စေသော ဒြပ်စင်တစ်မျိုးဖြစ်သည်။
ရာသီဥတုအလိုက် မြေဆီလွှာ၊ လေ၊ ရေ များမှတဆင့် ပတ်ဝန်းကျင်တွင် ဘိုရွန်(Boron)ကို သဘာသအားဖြင့်တွေ့ရသည်။
မြေအောက်ရေ တွင်လည်း ပမာဏ အနည်းမျှ ပါဝင်နေသည်ကိုလည်း တွေ့ရသည်။
လူသားများကလည်း ဖန်ချက် ထုတ်လုပ်ခြင်း၊ ကျောက်မီးသွေးများ လောင်ကျွမ်းစေခြင်း၊ ကြေးအရည်ပျော်ခြင်းနှင့် စိုက်ပျိုးမြေများ အတွင်း ဓာတ်မြေဩဇာများပေါင်းထပ်ခြင်းစသည် အားဖြင့် ပတ်ဝန်းကျင်အတွင်း ဘိုရွန်(Boron) ပမာဏများ တိုးပွားအောင် ပြုလုပ်နေကြသည်။
လေနှင့်သောက်သုံးရေမှ ရရှိသော ဘိုရွန်(Boron)၏ဘေးဖြစ်စေမှုမှာ မရှိသလောက် နည်းသော်လည်း အလုပ်ခွင်များတွင် ရှိသော ဖုန်သရိုက်များမှ တဆင့်ရရှိသော ဘိုးရတ်များ၏ ဘေးသင့်မှုများ ဖြစ်စေနိုင်သည်။
အလှကုန်ပစ္စည်းနှင့် ရေချိုးခန်းသုံးနှင့် အကာကွယ်ပစ္စည်းများမှ တဆင့်လည်း ဘိုရွန်(Boron)၏ ဘေးသင့်ရောက်မှုများ ကိုလည်း ဖြစ်စေနိုင်သည်။
အပင်များက ဘိုရွန်(Boron)ကို မြေကြီးမှတဆင့်ရရှိကြပြီး ထိုအပင်များကို စားသုံး မိသောသတ္တဝါများမှ တဆင့် နောက်ဆုံး အစာဆက်တမ်း(food chain) စနစ်ဖြင့် အဆင့်ဆင့် ပတ်ဝန်းကျင်တွင်ဖြစ်ပေါ်နေမည်ဖြစ်သည်။
ဘိုရွန်(Boron)သည် သတ္တဝါများ၏ တစ်သျှူးတွင် တွေ့ရှိသော်လည်း ၎င်းသည် အနည်းငယ်မျှ စုဖွဲ့ မနေသည်ကို တွေ့ရသည်။
သတ္တဝါများသည် သောက်သုံးရေနှင့် အစားအစာများမှတဆင့် အချိန်နှင့်အမျှ ဘိုရွန်(Boron)ပမာဏ များပြား လာပါက လာပါက ဖိုဆိုင်ရာမျိုးပွားအင်္ဂါကို ဆိုးကျိုးဖြစ်စေနိုင်သည်။
သတ္တဝါများသည် ဘိုရွန် (Boron) ၏ ဘေးသက်ရောက်မှုဆိုးကျိုးများဖြစ်နေပါက ကိုယ်ဝန်ဆောင်နေစဉ်အတွင်း ၎င်း၏ သန္ဒေသားကိုပါ ဘေးသက်ရောက်မှုများဖြစ်စေနိုင်ပြီး ကိုယ်ဝန်ပျက်စီးခြင်း၊ ကိုယ်ဝန်မပျက်စီးပဲ မွေးဖွားလာပါကလည်း ကိုယ်အင်္ဂါ ချို့တဲ့ခြင်းနှင့် ကိုယ်ခန္ဒာ ဖွံ့ဖြိုးမှုနှေးခြင်းတို့ဖြစ်စေနိုင်ပေသည်။
အက်တီနီယမ် () ဒြပ်စင်သည် ငွေရောင် ရေဒီယိုသတ္တိကြွ ဒြပ်စင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။
အနက်ရောင်များ ပါဝင်ပြီး ကြီးမားသော ရေဒီယို သတ္တိကြွခြင်း နှင့်အတူ အပြာရောင် အလင်းတန်းများ အသွင် တောက်ပနေသော ဒြပ်စင်ဖြစ်သည်။
Actinium ဒြပ်စင်အား ၁၈၉၉ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ် ဓာတုဗေဒ ပညာရှင် André-Louis Debierne ဆိုသူမှ စတင်ရှာဖွေ တွေ့ရှိခဲ့သည်။
၁၉၀၂ ခုနှစ် တွင် Friedrich Otto Giesel က ထပ်မံ အသေးစိတ်ရှာဖွေ လေ့လာမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။
Actinium ၏ ဓာတုဗေဒနှင့်ပတ်သက်သော ဂုဏ်သတ္တိ အချက် အလက်များသည် ရှားပါးဒြပ်စင် lanthanum နှင့် ဆင်တူသည်။
Actinium ဟူသော အမည်သည် ဂရိဘာသာစကား aktinos မှ ဆင်းသက်လာပြီး အဓိပ္ပာယ် အားဖြင့် ရောင်ခြည်တန်း သို့မဟုတ် ရောင်ခြည်ဟု သတ်မှတ်နိုင်သည်။
အသုံးပြုခြင်း Actinium သည် ရေဒီယို သတ္တိကြွမှု မြင့်မားသဖြင့် စက်မှုလုပ်ငန်းများတွင် အသုံးမပြုနိုင်ပေ။
ဆေးဝါး ထုတ်လုပ်ခြင်း လုပ်ငန်းများတွင် Actinium-225 ကို အပူစွမ်းအင် ရရှိစေရန် တွဲဖက် အသုံးပြုပါသည်။
အထူးသဖြင့် radioimmunotherapy ကုထုံးများတွင် များစွာ အသုံးဝင်ပါသည်။
သဘာဝမှာတွေ့ရှိမှုအခြေအနေ Actinium အား ယူရေနီယမ် သတ္ထုရိုင်းများ ထဲတွင် အနည်းငယ် တွေ့ရှိရသည်။
α- ray နှင့် β – ray များ ထုတ်လွှတ်ပြီး တည်ရှိမှု သက်တမ်းသည် ၂၁.၇၇၃ နှစ်ခန့် ရှိသည်။
Uranium သတ္ထုရိုင်း ၁ တန်တွင် actinium ၁၀ ဂရမ်ခန့် ပါဝင်သည်။
Actinium ကို Uranium သတ္ထုရိုင်းများ ထဲတွင် အနည်းငယ် တွေ့ရှိရသော်လည်း အဏုမြူ ဓာတ်ပေါင်းဖိုများတွင် 226-Ra ၏ နျူထရွန် ကွဲထွက်ခြင်းမှာ မီလီဂရမ် အနည်းငယ်မျှ ရှိသည် ဟုသာ ဖော်ပြကြသည်။
Actinium ၏ အိုင်ဆိုတုပ် တစ်ခုဖြစ်သော Ac-227 ကို သဘာဝတွင် အများအပြား တွေ့ရှိရသည်။
Ac-227 (သက်တမ်း ၂၁.၇၇၃ နှစ် )၊ Ac-225 (သက်တမ်း ၁၀ ရက်)၊ Ac-226 (၂၉.၃၇ နာရီ)၊ အစရှိသော အိုင်ဆိုတုပ်များ ကိုလည်း တွေ့ရှိရသည်။
ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှုများ ရေဒီယို သတ္တိကြွသော Actinium-227 မှ ထုတ်လွှတ်သော ရောင်ခြည်များသည် ကျန်းမာရေးကို များစွာ ထိခိုက်စေသည်။
Actinium-227 သည် plutonium ကဲ့သို့ အန္တရာယ်ပေးနိုင်သော ဒြပ်စင်တစ်ခုဖြစ်သည်။
Actinium မှ ထုတ်လွှတ်သော ရောင်ခြည်များကြောင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဆဲလ်များ ပျက်စီးစေ နိုင်သည်။
၎င်း ဒြပ်စင်သည် ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း ကြာရှည်စွာ ခိုအောင်းနေနိုင်ပြီး အခြားဆဲလ်များအား ဓာတ်ရောင်ခြည် သင့်စေကာ အမျိုးမျိုးသော ကင်ဆာ ရောဂါများကို ဖြစ်ပွား စေနိုင်သည်။
ပတ်ဝန်းကျင်သို့ သက်ရောက်မှုများ ရေဒီယို သတ္တိကြွစေသော အညစ် ကြေးများ စွန့်ပစ်ခြင်း နှင့်အမှတ်မထင် စွန့်ထုတ်မိခြင်း တို့ကြောင့် ရေထု၊ လေထု နှင့် မြေထုထဲသို့ Actinium-227 များ ရောက်ရှိ နိုင်သည်။
ထို့သို့ ရောက်ရှိခြင်းကြောင့် ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှုများ ရှိစေနိုင်သည်။
သိုရီယမ် () သည် ဒြပ်စင်အလှည့်ကျဇယားတွင် အက်တမ်အမှတ်စဉ် (၉၀) မြောက်တွင်ရှိသော သဘာဝတွင် တွေ့ရသည့် ဒြပ်စင်တစ်မျိုးဖြစ်သည်။
၎င်းဒြပ်စင်သည် သဘာဝတွင် ငွေရောင် အဖြစ်တည်ရှိပြီး လေထုထဲတွင် လပေါင်းများစွာ တောက်ပရှည်ကြာစွာ တည်နေနိုင်သည်။
သိုရီယမ်ဒြပ်စင်(thorium)သည် လေထုထဲတွင် အောက်ဆိုဒ်(oxide) ဖြစ်သွားသောအခါ ၎င်း၏ပင်ကိုအရောင်မှာ တဖြည်းဖြည်းမှေးမှိန်လာပြီး မီးခိုးရောင်၊ ထိုမှ တဆင့်နောက်ဆုံးတွင် အနက်ရောင်အဖြစ်ပြောင်းလဲသွားသည်။
ထိုသိုရီယမ်အောက်ဆိုဒ် (thotium oxide) ၏ အရည်ပျော်မှတ်မှာ 3300 °C ဒီဂရီဆဲလ်စီးရက်ဖြစ်ပြီး၊ အောက်ဆိုဒ်အားလုံးထဲတွင် အမြင့်မားဆုံးသော အရည်ပျော်မှတ် အပူချိန်ဖြစ်သည်။
အချို့သောဒြပ်စင်များ၊ တန်စတင်ဒြပ်စင်(W)၊ နှင့် တန်သလမ်ကာဘိုဒ်(TaC) (မာကျောမှု အဆင့် ၉-၁၀) ကဲ့သို့သောဒြပ်ပေါင်းများကဲ့သို့ အရည်ပျော်မှတ် အပူချိန်မြင့်မားစွာရှိသည်။
သိုရီယမ်ဒြပ်စင်(Th)သည် ရေမော်လီကျူး (molecule) များနှင့်နှေးကွေးစွာ တွယ်ဆက်ဓာတ်ပြုနိုင်သော် လည်း၊ ဟိုက်ဒရိုကလိုရစ်အက်စစ် (HCl) မှလွဲ၍ အခြားသော အက်စစ်(acid) အများစုနှင့်လွယ်ကူစွာပျော်ဝင်နိုင် ခြင်းမရှိပေ။
သိုရီယမ်အမှုန့်သည် ရုတ်တရက် အဆက်မ ပြတ် မီးလောင်လွယ်သောကြောင့် အဆိပ်တောက်မဖြစ်မိစေ ရန်သတိရှိသင့်သည်။
သိုရီယမ်(Th) ကိုအပူပေး၍ လေထုထဲတွင် မီး လောင်ကျွမ်းစေသောအခါ အလွန်တောက်ပသော အဖြူရောင်မီးတောက်ကို တွေ့ရှိရမည်ဖြစ်သည်။
သိုရီယမ်ဒြပ်စင်(Th)ကို နော်ဝေနိုင်ငံ လိုဗိုကျွန်းတွင် အနက်ရောင်သတ္တုအသွင်ဖြင့် မော်တန်သရိန်း အက်စမတ် (M.T.Esmark) က စတင်တွေ့ရှိခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
ဆွီဒင်ဓာတုဗေဒပညာရှင် ဂျွန်စ်ဂျားကို့ဖ်ဘာဇီးလီးယက်စ် (Jons Jacob Berzelius) က ထိုဒြပ်စင်အား တွေ့ရှိသူအဖြစ်စတင် အတည်ပြုသတ်မှတ်နိုင်ခဲ့သည်။
မော်တန်သရိန်းအက်မတ် (Esmark) စတင်တွေ့ရှိခဲ့သော သိုရီယမ်အမျိုးစားတွင် အခြားအမည်မသိသေးသော ဒြပ်သတ္တုများ ပါဝင်နေပြီး ယခုအခါတွင် သိုရိုက် (Thorite)[ThSiO4]အဖြစ်သတ်မှတ်ထားသည်။
ဘာဇီးလီးယပ်စ်[Jons Jacob Berzelius]၏ ဓာတ်ခွဲမှုပြုလုပ်ပြီးနောက်တွင် သိုရီယမ်ကို သော(Thor) အဖြစ်စတင်မှည့်ခေါ်ခဲ့ပြီး၊ ရှေးခေတ်အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားမှ ဆင်းသက်လာ ခြင်းဖြစ်သည်။
ထို့နောက်တွင်မှ သိုရိုက် ထို့နောက် သိုရီအန်နိတ် (Thorianite) စသည်ဖြင့် လက်တင်အမေရိကတွင် စတင်ပြောင်းလဲခေါ်ဝေါ်လာခဲ့ ခြင်းဖြစ်သည်။
သိုရီယမ်[Th]သည် အနုမြူစွမ်းအင်ထုတ်လုပ်ရတွင် အဓိက စွမ်းအင်အရင်းမြစ် တစ်ခုဖြစ်သည်။
ကမ္ဘာမြေမှ တူးဖော်ရရှိသော သိုရီယမ် ဓာတ်သတ္တုကို ကြိတ်ခွဲ၍ယူရေနီယမ်[U] ဖြင့်ပြောင်ယူကာ အနုမြူစွမ်းအင်ထုတ်လုပ် ရာတွင်အဓိကလောင်စာ အရင်းမြစ်အဖြစ် ကောင်း စွာအသုံးပြုနိုင်သည်။
ကမ္ဘာမြေကြီး၏ အတွင်းပိုင်းအပူချိန်မြင့်မားမှု မှာ သိုရီယမ်[Th] နှင့် ယူရေနီယမ် [U] တို့ ကမ္ဘာမြေမျက်နှာပေါ်တွင် ပါဝင်တည်ရှိနေသောကြောင့်ဖြစ်သည်။
အသုံးပြုခြင်း သိုရီယမ်ဒြပ်စင်သည် နဂိုမူလကပင် ရေဒီယိုသတ္တိကြွမှုဂုဏ်သတ္တိရှိသော်လည်း သိုရီယမ်နှင့် ၎င်းဒြပ်ပေါင်း များကို ဓာတုထုတ်ကုန် အချို့ နှင့် သွားတိုက်ဆေးများတွင် ပါဝင်နေကြောင်းတွေ့ရသည်။
သိုရီယမ်(Th)သည် မဂ္ဂနီ ဆီယမ်(Mg)သတ္တုနှင့်ပေါင်းစပ်၍ အလွန် သေး ငယ်သော လျှပ်စစ်မီးလုံးများအတွင်းတွင် အသုံးပြုသော သတ္တုနန်းမျှင်များ ပြုလုပ်ရာတွင် အသုံးပြုသည်။
ထိုသတ္တုစပ်ကို လျှပ်စစ် ပစ္စည်းများ အမြောက်အမြားထုပ်လုပ်သော စက်ရုံများ တွင်အသုံးပြုသည်။
သိုရီယမ်အောက်ဆိုဒ်ကို အပူချိန်မြင့်မားစွာ အသုံးပြုသော ဓာတ်ခွဲခန်းသုံး လုံခွက်ပစ္စည်းများပြု လုပ်ရာတွင် အသုံးပြုပြီး၊ ၎င်းကိုပြုလုပ်ရာတွင် ဖန်ဖြင့်ရောစပ်၍ ယိုင်ညွှန်းကိန်းမြင့်သော အပူဒါန်ခံနိုင်သည့် ဓာတ်ခွဲခန်းသုံး ဖန်ထည်ပစ္စည်းအဖြစ်ပြု လုပ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။
ယူရေနီယမ်နှင့်သိုရီယမ်သတ္တုများကို အဏုမြူဓာတ် ပေါင်းဖိုများတွင် အဓိကလောင်စာအရင်းမြစ်အဖြစ်အသုံးပြုသည်။
သိုရီယမ်သည် အဏုမြူဓာတ်ပေါင်းဖိုများတွင် ပလူတိုနီယမ်(Pu) အသုံးပြုမှုမရှိပဲ ကောင်းစွာလောင်ကျွမ်းစေနိုင်သည်။
ပတ်ဝန်းကျင်တွင် တွေ့ရှိရမှု အခြေအနေ သိုရီယမ်(Th) ဓာတ်သတ္တုကို ကမ္ဘာ့မြေတွင် များစွာတူးဖော်ရရှိနိုင်ပြီး၊ ၎င်း၏ပမာဏမှာ ကမ္ဘာမြေပေါ်တွင် ယူရေနီယမ်(U) ပမာဏပါဝင်မှုထက် ၃ ဆပိုမိုပါဝင်နေတတ်သည်။
၎င်းကို မြေမျက်နှာပြင်ရှိ မြေဆီလွှာများနှင့် ကျောက်စိုင်များတွင် နည်းပါးစွာတွေ့ရသည်။
ကမ္ဘာမြေမျက်နှာပြင်ပေါ်ရှိ ကျောက်လွှာများတွင် သိုရီယမ်ပါဝင်မှု ပမာဏမှာ 80ppm ခန့်ပါဝင်သည်။
အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ၎င်းဓာတ်သတ္တုသည် လွယ်ကူစွာ ပျော်ဝင်နိုင်ခြင်းမရှိပဲ သဘာဝတွင် ပြောင်းလဲလည်ပတ် တည်ရှိနေနိုင်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။
သိုရီယမ်ကိုသဘာဝတွင် သိုရိုက်(thorite)၊ ယူရာနိုသိုရိုက်(uranothorite)၊ သိုရီအာနိုက်(thorianite) ကဲ့သို့သော သတ္တုရိုင်းများအသွင်ဖြင့် တွေ့ရပြီး အဓိကအားဖြင့် မိုနာဇိုင်သတ္တုရိုင်း(monazite) များတွင် များစွာပါဝင်သည်။
ထိုသတ္တုများကို ဇာကွန်(zircon) တီတနိုက်(titanite)၊ ဂက်ဒိုလီနိုက်(gadolinite) နှင့် ဘီတာဖစ် (betafit) သတ္တုများတွင်ပမာဏများစွာပါဝင်သည်။
ကမ္ဘာပေါ်တွင်သိုရီယမ်ပမာဏကို နှစ်စဉ်တန်ချိန် (30 000) သုံးသောင်းခန့် ထုတ်ယူသုံးစွဲလျက်ရှိသည်။
ယခုလက်ရှိ တွင်သိုရီယမ်တန်ချိန် ၃ သန်းခန့်ပိုလျှံစွာထိန်းသိမ်းထားလျက်ရှိသည်။
သဘာဝတွင် သိုရီယမ်ပမာဏတိုးပွားလာမှုမှာ အဆက်မပြတ်ဖြစ်ပေါ်လျက်ရှိသည်။
အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သဘာဝအပင်များတွင် ဆက်တိုက်ဖြစ်ပေါ်နေသော သိုရီယမ်ထုတ်လွတ်မှု ဖြစ်စဉ်များကြောင့်ဖြစ်သည်။
ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာသက်ရောက်မှုများ သက်ရှိလူသားတို့သည် ရေများ၊ လေထုနှင့် အစားစာများထဲတွင်ပါဝင်သော သိုရီယမ်ပမာဏအနည်းငယ် နှင့် ထိတွေ့စက်စပ်မှုရှိနိုင်သည်။
အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ၎င်းကိုကမ္ဘာ့နေရာအနှံ့အပြားတွင် တွေ့ရသောကြောင့်ဖြစ်သည်။
လူအားလုံးတို့သည် အစားစာများ၊ သောက်သုံးရေများနှင့် လေထဲတွင်ပါဝင်သော သိုရီယမ်ပမာဏအနည်းငယ်၏ ထိတွေ့စေနိုင်မှုကို လျစ်လျူရှူထား၍ မရပေ။
သိုရီယမ်၏ ဘေးထွက်ဆိုးကြိုးသက်ရောက်မှုနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ညစ်ညမ်းစေမှုမှ လုံးဝကင်းစင်အောင် သင့်လျှော်သော လုပ်နည်းများဖြင့် ပြုလုပ်နိုင်ခြင်းမရှိပေ။
သိုရီယမ်ညစ်ငြမ်းမှုရှိသော နေရာများတွင် နေထိုင်သော လူများသည် အစားစာများ၊ လေရှုရှိုက်မှုများတွင် ပါဝင်နိုင်မှုပမာဏ ပိုမိုများပြားသောကြောင့် ဘေးထွက်ဆိုးကျိုး သက်ရောက်စေနိုင်မှုမှာ ပိုမိုများပြားသည်။
သိုရီယမ်သတ္တုမိုင်းများနှင့် ဓာတ်ခွဲခန်းများတွင် အလုပ်လုပ်ကိုင်သော လုပ်သားများတွင် သဘာဝသိုရီယမ်ပမာဏနှင့် ထိတွေ့ရမှုပိုမိုများပြားသည်။
လုပ်ငန်းခွင်များတွင် သိုရီယမ်ပမာဏကိုများ စွာရှူရှိုက်မိပါက အဆုပ် နှင့် အဆုပ်လမ်းကြောင်းရှိ သွေးကြောပြွန်ကြီးများကို ထိခိုက်စေနိုင်ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ကင်ဆာရောဂါကိုဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။
သိုရီယမ်သည် သက်ရှိမျိုးရိုးဗီဇနှင့် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာကို ပြောင်းလဲစေနိုင်သည်။
လူတို့အား သိုရီယမ်ပါသောဆေးများထိုးခြင်းနှင့် ဓာတ်ရောင်ခြည် (X-ray) သင့်ခြင်းကြောင့် အသဲရောဂါ ကိုဖြစ်စေနိုင်သည်။
သိုရီယမ်သည် ရေဒီယိုသတ္တိကြွမှုနှင့်အတူ အရိုးများထဲတွင် ကြာရှည်စွာတည်ရှိစေနိုင်သည်။
၎င်းကဲ့သို့ထိတွေ့မိပြီး နှစ်အနည်းငယ် အကြာတွင် အရိုးကင် ဆာ (borne cancer) ကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။
သိုရီယမ် ပမာဏများစွာကို ရှူသွင်းမိပါက သေစေနိုင်သည်။
လူများသည် ထိုကဲ့သို့ သိုရီယမ်ပမာဏ များစွာရှိသောနေရာသို့ သွားရောက်ထိတွေ့မိပါက အသက်အန္တရာယ်ရှိနိုင်သည်။
ပတ်ဝန်းကျင်သို့ သက်ရောက်မှုများ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်တွင်တည်ရှိနိုင်မှု (Environment stability) သိုရီယမ်သည် သဘာဝတွင် ရေ၊ အောက်ဆီဂျင်၊ အခြားသောဒြပ်ပေါင်းများနှင့် နှေးကွေးစွာဓာတ်ပြုနိုင်ပြီး ဒြပ်ပေါင်းအမျိုးမျိုးကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။
အပင် သက်ရှိနှင့် သဘာဝပစ္စည်းများတွင်အကျိုးသက်ရောက်မှု(Effects of material on plants or animals) သိုရီယမ် ထုတ်လုပ်မှု ပမာဏ နှင့် သုံးစွဲမှု နည်းလမ်းများ ပေါ်မူတည်၍ သဘာဝတွင်အကျိုးသက်ရောက် မှုမှာပုံမှန်မရှိပေ။
သို့သော် သိုရီယမ်ထုတ်လုပ်သုံးစွဲမှု ပမာဏများပြားလာမှုကြောင့် အပင်နှင့်သက်ရှိများအားဆိုးကျိုး သက်ရောက်စေမှုမှာ ပိုမိုမြင့်မားလျက်ရှိသည်။
ရေနေသတ္တဝါများအား ဓာတုဗေဒဆိုင်ရာဆိုးကျိုးသက်ရောက်မှု သိုရီယမ် ထုတ်လုပ်သုံးစွဲမှုပမာဏ နှင့်အမျိုးမျိုးသောနည်းလမ်းများဖြင့်အသုံးပြုမှုကြောင့် ၎င်း၏ဓာတုဗေဒ ဆိုင်ရာဆိုးကျိုးသက်ရောက်မှုကို ကြိုတင်တားဆီးကာကွယ်နိုင်ခြင်းမရှိပေ။
သိုရီယမ်ပမာဏ များစွာ ရေထဲတွင် ထုတ် လွတ်နေမှုများကြောင့် ရေတွင်ပေါက်သောအပင်များနှင့် ရေနေသတ္တဝါများအား ဓာတုဗေဒဆိုင်ရာ ဆိုးကျိုးသက်ရောက်မှုများ ပိုမိုတိုးပွားလျက်ရှိသည်။
နယ်နိမိတ်စည်းမျဉ်း သတ်မှတ်ချက်များ၊ နယ်မြေအနေထားတည်ရှိမှုများကြောင့် သိုရီယမ်၏ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ ဆိုးကျိုးသက်ရောက်မှုများကို လုံးဝကင်းရှင်းအောင် ဆောင်ရွက်နိုင်ရန်ခက် ခဲသည်။
ထိုသို့မဖြစ်စေရန် သိုရီယမ်သုံးစွဲမှုကို နေရာဒေသသတ်မှတ်ချက်များ အသုံးပြုမှုစည်းကမ်းချက်များသတ် မှတ်ထုတ်ပြန်ခြင်းဖြင့် သဘာဝဆ်ိုင်ရာ အကျိုးသက်ရောက်မှုများကို ကြိုတင်ဟန့်တားစေနိုင်သည်။
လက်တွေ့လုပ် ငန်းခွင်များတွင် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးသက်ရောက်မှုများ ကင်းဝေးစေရန် ရည်ရွယ်ထည့် သွင်းလုပ်ဆောင်သင့်သည်။
နပ်ကျူနီယမ် (Neptunium) သည် ပလတ်စတစ်ကဲ့သို့ လိုရာပုံသွင်းနိုင်၍ ငွေရောင်ရှိရေဒီယိုသတ္တိကြွသော သတ္တုတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။
နပ်ကျူနီယမ်သည် များစွားသော ဓာတုဗေဒဒြပ်ပေါင်းများကဲ့သို့ ဓာတ်ပြုခြင်း အားကောင်းသည်။
အောက်ဆီဂျင်၊ ရေငွေ့ ၊ အက်စစ်တို့ဖြင့် ဓာတ်ပြုနိုင်သော်လည်း pHတန်ဖိုး မြင့်မားသော အယ်ကာလီတို့နှင့်မူဓာတ်ပြုခြင်း မရှိပေ။
အသုံးပြုခြင်း နပ်ကျူနီယမ်ကို နျူထရွန်ရှာဖွေရာတွင်အသုံးပြုသည်။
နျူထရွန်ဒြပ်ပေါင်းဖိုများ နျူကလီးယားလက်နက်များ တွင်လည်း လောင်စာကဲ့သို့ အသုံးပြုပါသည်။
သဘာဝတွင် တွေရှိမှုအခြေအနေ နပ်ကျူနီယမ်သည် ကမ္ဘာမြေကြီးထဲတွင်သဘာဝအလျှောက် တည်ရှိနေတတ်သည်။
ယူရေနီယမ် သတ္တုရိုင်း များတွင်လဲအနည်းငယ် ပါရှိနေတတ်သည်။
ယနေ့ခေတ်တွင် နပ်ကျူနီယမ် ၂၃၇ ကို နျူဓာတ်ပေါင်းဖိုများတွင် ယူရေနီယမ်လောင်စာတောင့်များ သုံးစွဲရန်အလို့ငှာ ကီလိုဂရမ်ပမာဏ များစွာအထိထုတ်ယူနေနိုင်ပြီဖြစ်သည်။
ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှုများ နပ်ကျူနီယမ်ကြောင့် အရိုးကင်ဆာရောဂါကို ဖြစ်ပွားစေနိုင်သည်။
ခန္ဓာကိုယ်ထဲတွင်ရှိသော နပ်ကျူနီယမ်အများစုသည် အရိုးထဲမှာ အနည်ထိုင်ကျန်ရစ်လေ့ရှိသည်။
အချို့မှာ အသည်းထဲတွင် ရှိနေတတ်သည်။
လေ့လာချက် မှတ်တမ်းများအရ တိရစ္ဆာန်များရဲ့ အဒရီနယ် ဂလင်း (ကျောက်ကပ်အနီးရှိအကြိတ်ဖုလေးများ) များထဲတွင် နပ်ကျူနီယမ်အများအပြား ပါဝင်နေသည်ကိုတွေ့ရှိသည်။
၁၉၈၄ခုနှစ်တွင် ဂျာမန်သိပ္ပံပညာရှင်အဖွဲ့တစ်ခုက အရိုးထဲတွင်ရှိသော နပ်ကျူနီယမ်-၁၂၉ များသည် ခန္ဓာကိုယ်ထဲတွင် အနည်ထိုင်ကျန်ရစ်ပြီး ပလျူတိုနီယမ်-၂၃၉အဖြစ် ပြိုကွဲသွားသော ပြောင်းလဲမှုတစ်ခုကို စမ်းသတ်တိုင်းတာဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။
ပလူတိုနီယမ် (Plutonium) ကို ၁၉၄၁ ခုနှစ်တွင် Dr. Glenn T. Sea Borg and Edwin McMillan, Kennedy, and Wahl တို့က ကယ်လီဖိုးနီးယား နှင့် ဘားကလေး တက္ကသိုလ် တို့ရှိ ဓာတ်ခွဲခန်းမှ ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။
၎င်း ရှာဖွေမှုကို လျှို့ဝှက်ခဲ့ကြသည်။
Neptunium ကို တိုက်ရိုက် ရှာဖွေ ခဲ့ပြီးမှ ပလူတိုနီယမ် ကိုရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။
တနည်းအားဖြင့် ပလူတိုဂြိုဟ် ကို အစွဲပြု၍ ပလူတိုနီယမ် ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။
ပလူတိုနီယမ် ဒြပ်စင်သည် ငွေရောင်ရှိပြီး အနည်းငယ်ဓာတ်တိုးမှု ပြုလုပ်သောအခါ အဝါဖျော့ဖျော့ အရောင် အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားသည်။
ပလူတိုနီယမ် အပိုင်းအစကြီး တစ်ခုကို ထိတွေ့ကြည့် ပါက ပူးနွေးနေသည် သိရှိနိုင်သည်။
အဘယ့်ကြောင့်ဆိုသော် အလိုလျှောက် အယ်ဖာရောင်စဉ် ယိုယွင်းမှု (Alpha decay) ဖြစ်စဉ်မှ ထွတ်ရှိလာသော စွမ်းအင်ကြောင့် ဖြစ်သည်။
ကြီးမားသော ပလူတိုနီယမ် အပိုင်းများ သည် ရေဆူပွက် နိုင်သည်အထိ လုံလောက်သော အပူစွမ်းအင် ကို ထုတ်ပေးနိုင်သည်။
ပလူတိုနီယမ် သည် ပြင်းအားရှိသော Hydrochloric acid, Hydroiodic acid သို့မဟုတ် Perchloric acid တို့တွင် ပျော်ဝင်နိုင်သည်။
၎င်းတို့ဖြင့် ဓာတ်ပြုပါက အမျိုးမျိုးသော ပုံဆောင်ခဲ သဏ္ဌာန်များ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။
ပလူတိုနီယမ် ဒြပ်စင် တစ်ခု၏ အရေးပါဆုံး အိုင်ဆိုတုပ် မှာ 239Pu ဖြစ်သည်။
၎င်း၏ သက်တမ်းဝက် (half-life) မှာ 24,200 years ဖြစ်သည်။
သဘာ၀ ယူရေနီယမ် သတ္တုရိုင်းတွင် ပလူတိုနီယမ်ကို အလွန့်အလွန် သေးငယ်သော ပမာဏမျှသာ တွေ့ရှိနိုင်သည်။
၎င်းဒြပ်စင်ကို နျူကလီးယား စက်ရုံများတွင် သဘာဝယူရေနီယမ်မှ တွင်ကျယ်စွာ ထုတ်ယူနိုင်သည်။
238U(n, gamma) –> 239U–(beta) –> 239Np–(beta) –> 239Pu အသုံးပြုခြင်း ပလူတိုနီယမ် ဒြပ်စင်သည် ခေတ်မှီသော နယူးကလီးယား လက်နက်များ ထုတ်လုပ်ရာတွင် ပေါက်ကွဲမှုအတွက် သော့ချက် တစ်ခုဖြစ်သည်။
ပလူတိုနီယမ်သည် ပမာဏ တစ်ခုသို့ ရောက်ရှိပါက ၎င်းကိုယ်တိုင်ပြောင်းလဲခြင်းဖြင့် နျူကလီးယား ဓာတ်ပြုမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သောကြောင့် ပမာဏများစွာ စုပုံခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ရမည်။
ပလူတိုနီယမ် သည် ဓာတုဗေဒ လက်နက်များတွင် ထည့်သွင်း အသုံးပြုပြီး ပြင်ပသက်ရောက်မှုများကြောင့် ပြောင်းလဲခြင်းမရှိနိုင်သော်လည်း၊ ကိုယ်ပိုင်အပူစွမ်းအင်ကြောင့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို ပြောင်းလဲပျက်စီးစေနိုင်သည်။
ပလူတိုနီယမ် ဒြပ်စင်၏ ပုံသဏ္ဌန်သည် လုံးဝန်း ရွေ့လျားနိုင်ပြီး ကျစ်လျစ်သော ပုံသဏ္ဌန်အားဖြင့်ဆပ်စပ်နေသည်။
ပလူတိုနီယမ်ဒြပ်စင် ကို radiological weapons များ တီထွင်မှု တွင်လည်း အသုံးပြုနိုင်သည်။
238Pu သည် Alpha ရောင်စဉ်တန်းများ ကို သက်တမ်းဝက် (half-life) 87 years ဖြင့်ထုတ်လုပ်ပေးသည်။
ပလူတိုနီယမ် သည် လူနေမှု အဆင့်တန်းတစ်ခု အတွက် တိုက်ရိုက်ပြောင်းလဲမပေးနိုင်သော်လည်း လျှပ်စစ်စွမ်းအားများ ထုတ်လုပ်ရာတွင် အသင့်တော်ဆုံး ပစ္စည်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။
၁၉၇၁ ခုနှစ်တွင် 238Pu ကို စွမ်းအင် အတွက် Seismic ပစ္စည်းအဖြစ် Apollo-14 lunar လေယာဉ်ပျံ တွင်အသုံးပြု ခဲ့ကြသည်။
ထို့အပြင် လကမ္ဘာပေါ်တွင် အသုံးပြုသော ပစ္စည်းတန်ဆာ များထုတ်လုပ်ရာတွင် အသုံးပြုကြသည်။
ထို့နောက် ၁၉၇၇ ခုနှစ်တွင် လည်း Voyager အမည်ရှိသော သင်္ဘောကြီးတွင် စွမ်းအင် ထောက်ပံ့နိုင်ရန်အတွက် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။
239Plutonium ကို မျိုဆက်သစ် ခေတ်မှီနယူကလီးယား လက်နက်များ ထုပ်လုပ်ရာတွင် လောင်စာ တစ်ခု အဖြစ် အသုံးပြုနိုင်သည်။
သဘာဝမှာတွေ့ရှိမှုအခြေအနေ ပလူတိုနီယမ် ၏ မူလ ဇစ်မြစ် ကို သဘာ၀ ယူရေနီယမ်သတ္တုရိုင်းများထဲတွင် တွေ့ရသည်။
လူသားများ သည် ပလူတိုနီယမ် မြောက်မြားစွာကို နယူးကလီးယား စက်ရုံများတွင် ထုပ်လုပ်ကြသည်။
နယူးကလီးယား စက်ရုံများ မှ အညစ်ကြေး စွန့်ပစ်မှူ နှင့် လက်နက်ခဲများ ထုတ်လုပ်မှု စီမံကိန်းများ တို့မှလည်း သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်သို့ ရောက်ရှိလာနိုင်သည်။
ထိုကဲ့သို့ ရောက်ရှိလာသော ပမာဏသည် အနည်းငယ်မျှသာ ဖြစ်သည်။
နယူးကလီးယား လက်နက်များ စမ်းသက်မှု သည် ပလူတိုနီယမ် ၏ မူလဇစ်မြစ် အခန်း ကဏ္ဍ တစ်ခုလည်းဖြစ်သည်။
နှစ်စဉ်ကမ္ဘာ့ပလူတိုနီယမ် ထုတ်လုပ်မှု ပမာဏမှာ ၅၀ တန် မျှ ဖြစ်ပြီး၊ လက်နက်နှင့် ဗုံးများ အတွက် အသုံးပြုမှုမှာ တစ်တန်မျှသာ ဖြစ်သည်။
ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှုများ ကမ္ဘာ့မီဒီယာ သတင်းများက ပလူတိုနီယမ်သည် လူသားများ အဖို့ အဆိပ်အတောက်ဖြစ်စေသော အရာဝတ္ထု ဟု ဖော်ပြခဲ့ကြသော်လည်း၊ လေ့လာသူတို့က ၎င်းယူဆမှုသည် မှန်ကန်မှုမရှိကြောင်းကို ယေဘူယျ သဘောတူညီကြသည်။
၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် ပလူတိုနီယမ် ကို ထုတ်လုပ်မှုသည် လူသားများကို သေစေနိုင်သော အကြောင်းရာတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု စွပ်စွဲ ခဲ့ကြသည်။
သဘာ၀ဖြစ်စဉ် အရ Radium ဒြပ်စင်သည် ပလူတိုနီယမ် ဒြပ်စင်ထက် ပို၍ ရေဒီယိုအဆိပ်အတောက် ဖြစ်ပွားမှု အဆ ၂၀၀ ခန့် ပိုကြောင်း တွေ့ရသည်။
အရည်အသွေးမပြည့်၀သော တာရှည်ခံအစားအစာများထဲတွင်ပါရှိသည့် ဗက်တီရီးယားပိုးကြောင့် ဖြစ်သော ဇီဝအဆိပ်အတောက် အချို ့သည် ပလူတိုနီယမ် ထက် အဆ ဘီလီယံ သန်းပေါင်းများစွာ ပို၍ အဆိပ်အတောက်ဖြစ်စေသည်။
ပလူတိုနီယမ် ဒြပ်စင်ထဲတွင် ပါဝင်သည့် Alpha ရောင်စဉ်တန်းသည် အရေပြား ကို ထိုးဖောက်ဝင်ရောက်နိုင်ချင်း မရှိပါ။
သို့သော် ပလူတိုနီယမ် ဒြပ်စင်ကို ရှူမိ (သို့) စားသုံးမိပါက ကိုယ်တွင်း အင်္ဂါများကို ဓာတ်ရောင်ခြည်သင့်စေသည်။
၎င်း ဒြပ်စင်ကို ရှူမိပါက အဆုပ်ထဲသို့ အလွန်သေးငယ်လှသည့် အမှုန်များ ဝင်ရောက်သွားနိုင်သည်။
Micrograms မျှလောက်သော ၎င်းပမာဏသည် အဆုပ်ကင်ဆာကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။
အလွန်များပြားသော ပမာဏ ကို စားသုံးမိ (သို့) ရှူမိပါက ဓာတ်ရောင်ခြည် အဆိပ်သင့်မှု ကို ကြီးမားစွာ ဖြစ်စေခြင်း နှင့် သေကျေပျက်စီးခြင်းတို့ကို ဖြစ်ပွားစေသည်။
ပလူတိုနီယမ် ကို ပေါက်ကွဲမှု ဖြစ်စဉ်များတွင် အသုံးပြုပါက အန္တရာယ် ဖြစ်စေသည်။
ဥပမာအားဖြင့်ဆိုရသော် နယူကလီးယား နက်လက်ခဲယမ်းများ ထုတ်လုပ်သည့် နေရာဌာနများ၌ ရုတ်တရက်ဖြစ်စဉ်များ ဖြစ်ပွားတတ်ခြင်း နှင့် နယူးကလီးယား လက်နက်ခဲယမ်းများ ကို လေထုအတွင်း စမ်းသပ်မှုတို့တွင် အန္တရာယ် ဖြစ်စေနိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။
ပလူတိုနီယမ် ကို လေထုအတွင်းသို့ ထုပ်လွှတ်လိုက်သော အခါ ၎င်းသည် ကမ္ဘာမြေကြီးသို့နောက်ဆုံး၌ ပြန်လည်ကျရောက်လာပြီး ညစ်ညမ်းမှု နှင့် ပျက်စီးမှုတို့ကိုဖြစ်စေသည်။
ပလူတိုနီယမ် တွင် Gamma ရောင်ခြည် ဖြာထွက်မှုမရှိပါ။
ကျန်းမာရေး အကျိုးဆက် အရ ပလူတိုနီယမ်ကြောင့် လုပ်ငန်းအားလုံး ဆိုးကျိုး မဖြစ်နိုင်ပါ။
သို့သော် လူသားများ အနေဖြင့် ၎င်းဒြပ်စင်ကို ရှူရှိုက်မိသောအခါ ပလူတိုနီယမ် သည် အဆုတ်တွင်း၊ အရိုးအတွင်း သို့မဟုတ် ကိုယ်တွင်း အင်္ဂါများအတွင်း သို့ရောက်ရှိသွားနိုင်သည်။
ယေဘုယျ အားဖြင့် ၎င်း ဒြပ်စင်သည် ကိုယ်ခန္ဓာအတွင်း ကြာရှည်တည်ရှိစေပြီး တစ်ဆက်ထဲ ခန္ဓာအတွင်းရှိ ဆဲလ် များကို ဓာတ်ရောင်ခြည်သင့်မှု များကိုဖြစ်စေသည်။
နောက်နှစ်အနည်းငယ် ကြာပြီးလျှင် ကင်ဆာ ရောဂါများ ဖြစ်ပွားစေသည်။
ထို့အပြင် ပလူတိုနီယမ်၏ ဆိုးကျိုးအရ ကိုယ်ခံအား ကျဆင်းစေပြီး ၎င်းဒြပ်စင်၏ ဓာတ်ရောင်ခြည်သင့်မှုကြောင့် နောက်ဆုံးတွင် သေကျေပျက်စီး သွားနိုင်သည်။
ပတ်ဝန်းကျင်သို့ သတ်ရောက်မှုများ ရေဒီယိုသတ္တိကြွစေသော အညစ်ကြေးများ စွန့်ပစ်ခြင်းနှင့် အမှတ်မထင် စွန့်ထုတ်မိခြင်း တို့ကြောင့် ရေထုအတွင်းသို့ ပလူတိုနီယမ်များ ရောက်ရှိနိုင်သည်။
ပလူတိုနီယမ်ဖြင့် နယူးကလီးယား လက်နက်ခဲယမ်းများကို စမ်းသပ်ပစ်လွှတ်စဉ် အတွင်း ရေဒီယိုသတ္တိ ကြွစေသော အမှုန်များ ကြောင့် ကမ္ဘာ့မြေဆီလွှာများကို ညစ်ညမ်းမှု ဖြစ်စေသည်။
ပလူတိုနီယမ်ဒြပ်စင် သည် မြေဆီလွှာထဲသို့ဖြည်းဖြည်းချင်း စိမ့်ဝင်စေပြီး မြေအောက်ရေအထိ ရောက်ရှိစေသည်။
သစ်ပင်သစ်တောများ သည် ပလူတိုနီယမ်ကို စုပ်ယူနိုင်မှု နည်းပါးသည်။
ထို့ကြောင့် သတ္တဝါများ၏ ခန္ဓာကိုယ်အတွင်းသို့စုပုံရောက်ရှိခြင်း (သို့) စားသောက်ဖွယ် များ အပေါ် ၌ ပလူတိုနီယမ်၏ Bio magnification ဖြစ်ပေါ်ရန် ခဲယဉ်းသည်။
အမေရိစီယမ် (Americium) သည် ငွေရောင်နှင့် အဖြူရောင်ရှိသော သတ္တုဒြပ်စင်ဖြစ်ပြီး၊ ခြောက်သွေ့သော လေထု၊ အခန်းအပူချိန်တို့တွင် အရောင်မှေးမှိန်မှု နှေးသည်။
၎င်းသည် ခဲ ထက်ပို၍ သိပ်သည်းမှု များသည်။
အချို့သော Americium ဒြပ်ပေါင်းများသည် ကာလအမျိုးမျိုး ရှိကြသည်။
အသုံးပြုခြင်း Americium ကို မီးခိုးငွေ့ sensor များ၌လည်းကောင်း၊ ဓာတ်မှန်ရိုက်ရာတွင် gamma ဓာတ်ရောင်ခြည် ဖြစ်ပေါ်စေရန် လည်းကောင်း၊ ဖန်အပြားများ ပြုလုပ်ရာ၌လည်းကောင်း အသုံးပြုကြသည်။
သို့သော် ၎င်း အိုင်ဆိုတုပ် သည် အသုံးပြုနိုင်သော ပမာဏ ထုတ်လုပ်ရန်မှာမူ ဈေးကြီးလှလေသည်။
သဘာဝတွင် တွေ့ရှိရမှု အခြေအနေ Americium ကို သဘာ၀ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် တွေ့ရှိရပြီး၊ နျူကလီးယား ဓာတ်ပြုမှုတွင် အဏုမြူထုတ်လုပ်ရာ၌ ယူရေနီယမ် ဒြပ်စင်များထဲမှ အနည်းငယ် တွေ့ရှိရသည်။
ထိုအနည်းငယ်သည် Am ၏ သဘာ၀ အရင်းမြစ် မဟုတ်ပေ။
နျူကလီးယား စက်ရုံများတွင် မတော်တဆ ဖြစ်ပွားမှုမှ အမေရိစီယမ် ပြန့်နှံ့နိုင်သည်။
Plutonium 239Pu မှ Americium အိုင်ဆိုတုပ် 243Am ကို ကီလိုဂရမ် အရေအတွက်ထိ ထုတ်လုပ်နိုင်သည်။
ကျန်းမာရေး ဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှုများ နျူကလီးယား ထုတ်လုပ်မှုနှင့် မတော်တဆ ဖြစ်ပွားမှုများ၌ အလွန်ပြင်းထန်သော Americium များ ထွက်ပေါ်လာတတ်သည်။
စားသောက်ခြင်း၊ အသက်ရှူခြင်း (သို့) အရေပြားများဖြင့် ထိတွေ့ခြင်းတို့ကြောင့် လူ့ခန္ဓာကိုယ်ထဲသို့ ဝင်ရောက်စေနိုင်သည်။
နျူကလီးယား စက်ရုံများတွင် လုပ်ကိုင်သူများ၊ ၎င်းနျူကလီးယား စက်ရုံပတ်ဝန်းကျင်တွင် နေထိုင်သူများသည်လည်း Americium အပြင်းများနှင့် ထိတွေ့နိုင်သည်။
ရေဒီယိုသတ္တိကြွ အမေရိစီယမ်နှင့် ထိတွေ့မိခြင်းသည် ကျန်းမာရေးအတွက် အဓိကသက်ရောက်မှုကို ဖြစ်စေသည်။
အမေရိစီယမ် သည် လူ့ခန္ဓာကိုယ် အတွင်းသို့ အလွန် လျင်မြန်စွာ ဝင်ရောက်ပြီး အရိုးများအတွင်း၌ အချိန်ကြာမြင့်စွာ တည်ရှိနိုင်သည်။
Americium သည် တဖြည်းဖြည်း ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးလာပြီး၊ ရေဒီယို သတ္တိကြွ ဒြပ်မှုန်နှင့် ရောင်ခြည်များ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။
၎င်းရောင်ခြည်များသည် မျိုးဗီဇ နှင့် ဆိုင်သော ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် အရိုးကင်ဆာကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။
လူသားများသည် အမေရိစီယမ်အမြောက်အမြားနှင့် ထိတွေ့ပါက အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းများ ပျက်စီးနိုင်သည်။
အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် Americium သည် အင်္ဂါ အစိတ်အပိုင်းများထဲတွင် အချိန်အနည်းငယ်အတွင်း အလျင်အမြန် အနည်ထိုင်သွား၍ ဖြစ်သည်။
ပတ်ဝန်းကျင်သို့ သက်ရောက်မှုများ Americium သည် ရေဒီယို သတ္တုကြွ အိုင်ဆိုတုပ်များတွင် အဓိက တည်ရှိသည်။
၎င်းသည် မြေကြီးနှင့် ရေထဲတွင် အနည်းငယ် ပါရှိနိုင်သည်။
နျူကလီးယားလက်နက် စမ်းသပ်မှုများမှ Americium သည် လေထုထဲတွင် ကျန်ရစ်ပြီး ဆယ်စုနှစ်တစ်စုတိုင် ကမ္ဘာ့ပတ်ဝန်းကျင်တွင် အလွန်နှေးကွေးစွာ ယိုယွင်းပျက်စီးပြီး၊ တိရစ္ဆာန်နှင့် အပင်များကို အန္တရာယ် ဖြစ်စေနိုင်သည်။
တိရစ္ဆာန်များသည် Americium အမြောက်အမြားနှင့် ထိတွေ့ပါက ၎င်းတို့၏ အဆုတ်၊ အသဲ နှင့် သရက်ရွတ် တို့ကို ပျက်စီးစေနိုင်သည်။
Americium သည် အပင်များ၏ အောက်ခြေ မြေဆီလွှာထဲ၌လည်း အနည်းငယ် စုစည်းနေနိုင်သည်။
၎င်းကို တိရစ္ဆာန်များ စားသောက်ခြင်း မပြုကြပေ။
Americium အလွန်အနည်းသော ပမာဏသည် ငါးများ၏ ကိုယ်ခန္ဓာ အသားများ (သို့) အခြားစားသောက်နိုင်သော အစိတ်အပိုင်းများတွင် တည်ရှိနိုင်သော်လည်း၊ ၎င်းကို စားသုံးပါက ထို Americium သည် ခန္ဓာကိုယ် အတွင်းတွင် စုစည်းနေမည် မဟုတ်ပေ။
ကျူရီရမ် () ဟူသောဒြပ်စင်အမည်သည် ပီရီကျူရီ (Pierre curie) နှင့် မာရီကျူရီ (Marie curie) ဇနီးမောင်နှံအား ဂုဏ်ပြု၍ ပေးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။