kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
အဖြူရောင်အလင်းကို ပရမ်ဇမ်ဖြင့် ခွဲထုတ်လိုက်သောအခါ တစ်နေရာတွင် ဖော်ပြခဲ့ပြီးသည့်အတိုင်း အနီ၊ လိမ်မော်၊ အဝါ၊ အစိမ်း၊ အပြာ၊ မဲနည်၊ ခရမ်းရောင် စသည်ဖြင့် အရောင်ခုနစ် မျိုး ကွဲထွက်လာသည်။
အဖြူ အလင်းရောင်အစား ပစ္စည်း တစ်ခုခုကို မီးရှို့၍ရသော အလင်းရောင်ဖြစ်လျှင်လည်း မီးရှို့ခံ ရသော ပစ္စည်းအလိုက် အလွှတ်ရောင်စဉ်ကို မြင်ရပေသည်။
ဒြပ်စင်အသီးသီးမှ ရသော ရောင်စဉ်များသည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု မတူကြချေ။
နက္ခတဆရာတို့သည် နေနှင့်ကြယ်တို့၏ အလင်း ရောင်များကို စပက်ထရိုစကုပ်နှင့် ရောင်စဉ်ဖြစ်အောင် ခွဲယူ စစ်ဆေးကြည့်ခြင်းဖြင့် နေနှင့်ကြယ်တို့၌ ခေတ်မှီစပက် ထရို စကုပ်များ၏ အကူအညီဖြင့် မော်လီကျူ၊ အက်တမ်၊ အီလက် ထရွန်၊ ပရိုတွန်း၊ နျူးထရွန်းတို့၏ ဖွဲ့စည်းပြုမူပုံ အခြေအနေ များကိုပင် ယခုအခါ တိုးတက်၍ စုံစမ်းသိရှိနိုင်ခဲ့ကြပေသည်။
ဟင်းနုနယ်ပင်တစ်မျိုးဖြစ်သော အယ်မရဲန်သာ့စ် ဘလိုက်တမ် (Amaranthus blitum) ကို ခရမ်းရောင်အယ်မရဲန် (purple amaranth) သို့မဟုတ် Guernsey pigweedဟု အင်္ဂလိပ်ဘာသာတွင် ခေါ်ကြသည်။
၎င်းသည် စီးပွားရေးအရအရေးကြီးသော အယ်မရဲန်သေးစီးအီး (Amaranthaceae) မျိုးရင်းဝင် တွင် တစ်ရာသီခံပင် (annual plant) တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။
အသုံးဝင်ပုံများ ဟင်းနုနယ် အရွက်ထဲ၌ ဗီတာမင်ဘီဓာတ်လည်း အတော်အတန် ပါရှိပေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၃) မျက်စိအားကောင်းစေခြင်း၊ ဆံပင်ကျွတ်ခြင်းမှကာကွယ်နိုင်ခြင်း၊ ညဘက်အိပ်ပျော်စေခြင်း၊ ခုခံအားမြင့်စေခြင်း စသောအကျိုးကျေးဇူးများလည်း ရရှိနိုင်သည်။
အခြားကြည့်ရန် ဒေါက်ခွပင် ကိုးကား ကဏ္ဍ:အရွက် ဟင်းသီးဟင်းရွက်ပင်များ Category:ဆေးဖက်ဝင် အပင်များ။
စပန်းနစ်ရှ် (စပိန်ပိုင်) ဆာဟာရ ဒေသသည် အာဖရိကတိုက် အနောက်မြောက်ကမ်းရိုးတန်းတွင် တည်ရှိသည်။
မြောက်ဘက်တွင် မောရော့ကိုနိုင်ငံ၊ အရှေ့ဘက်တွင် အယ်လ်ဂျီးရီးယားနိုင်ငံ၊ အရှေ့ဘက်နှင့် တောင်ဘက်တွင် မော်ရီတေးနီးယားနိုင်ငံနှင့် အနောက် ဘက်တွင် အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာတို့ဝန်းရံတည်ရှိသည်။
မြောက်ပိုင်းတွင် ဆဂီယက်အယ်ဟမ်မရာနယ်နှင့် တောင်ပိုင်းတွင် ရီယိုထာအိုရိုနယ် နှစ်ခုပါဝင်သည်။
ယင်းဒေသ တစ်ခုလုံးနီးပါးသည် သဲကန္တာရနှင့် သဲကန္တရဆန်သော မြေများဖြစ်သည်။
ပူပြင်းခြောက်သွေ့ သော ရာသီဥတုကြောင့် စိုက်ပျိုးရေး ညံ့သည်။
ဆယ့်နှစ်ရာသီစီးဆင်းသော မြစ်ချောင်းများမရှိ၊ ၁ဝ၂၇ဝ၃ စတုရန်းမိုင် ကျယ်ဝန်းသည်။
၁၉၇၂ ခုနှစ် ခန့်မှန်းခြေအရ လူဦးရေ ၉၁ဝဝဝ ရှိသည်။
အများစုမှာ အိုးအိမ် အတည် တကျ မနေဘဲ သိုးကျောင်းဆိတ်မွေးရင်း လှည့်လည်သွားလာ နေထိုင်ကြသည်။
မြို့တော်မှာ အယ်အေယွန်မြို့ ဖြစ်သည်။
စပန်းနစ်ရှ်ဆာဟာရဒေသတွင် မုယောနှင့် ဖူးစားပြောင်း ကိုသာ အနည်းငယ် စိုက်ပျိုးသည်။
များသောအားဖြင့် သိုး၊ ဆိတ်နှင့် ကုလားအုပ်များကို မွေးမြူကြသည်။
၁၉၆၅ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းတွင် ငါးဖမ်းလုပ်ငန်းသည် စီးပွားရေး၌ အရေး ပါသော လုပ်ငန်းဖြစ်လာသည်။
ပြည်ပသို့ ငါးခြောက်နှင့် ငါးထွက်ပစ္စည်းများကို အများဆုံး တင်ပို့သည်။
ဆန်ဟာ ဂျာဗာဗာ လူမျိုးစုများသည် အလယ် ခေတ်အချိန်က စပန်းနစ်ရှ်ဆာဟာရဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။
နောက်ပိုင်းတွင် အာရပ်ဘာသာစကားပြော ဗီဒိုအင်များ လွှမ်းမိုးသွားသည်။
၁၅ ရာစုတွင် အဆိုပါ ဒေသသို့ ဥရောပတိုက်သားများ ရောက်ရှိလာခဲ့ကြသည်။
၁၉၆၆ ခုနှစ်တွင် အနောက်ဆာဟာရဒေသသည် စပိန်အစောင့်အရှောက်ခံ နယ်မြေများ ဖြစ်ခဲ့သည်။
၁၉၅၈ ခုနှစ် တွင် စပန်းနစ်ရှ်ဆာဟာရကို စပိန်နိုင်ငံ၏ ပင်လယ်ရပ်ခြား ပြည်နယ်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ပြည်နယ်ဘုရင်ခံဖြင့် အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။
ကမ္ဘာ့အကြွယ်ဝဆုံးသော ဖော့စဖိတ် သတ္တုသိုက်များ ရှိသည်။
၁၉၆၃ ခုနှစ်၌ ဗူကရားအရပ်တွင် ဖော့စဖိတ်သတ္တု သိုက်များ စတင်တွေ့ရှိခဲ့သည်။
ဖော့စဖိတ်သတ္တု ထုတ်လုပ် မှုသည် တစ်နှစ်ထက်တစ်နှစ် တိုးတက်လာသည်။
မောရော့ကို နိုင်ငံသည် ကမ္ဘာတွင် ဖော့စဖိတ်သတ္တု အကြီးအကျယ် ထုတ်လုပ်သော နိုင်ငံဖြစ်သည်။
သို့ဖြစ်၍ ကမ္ဘာ့ဈေးကွက် တွင် ဖော့စဖိတ်သတ္တု ရောင်းချမှု၌ အပြိုင်ဖြစ်လာနိုင်သော စပန်းနစ်ရှ် ဆာဟာရကို ချုပ်ကိုင်ထားလိုသည်။
၁၉၅၆ ခုနှစ် မောရော့ကိုနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးရပြီးချိန်မှစ၍ စပန်းနစ်ရှ်ဆာဟာရကို ပိုင်ဆိုင်လိုကြောင်း အရေးဆိုသည်။
အလယ်ခေတ်ကပင် စပန်းနစ်ရှ်ဆာဟာရကို မောရော့ကို ကပိုင်ခဲ့သည်ဟု အကြောင်း ပြသည်။
မော်ရီတေးနီးယား နိုင်ငံကလည်း စပန်းနစ်ရှ်ဆဟာရ တောင်ပိုင်းနယ်တွင် နေထိုင်ကြသူများသည်မော် ရီတေးနီးယား နိုင်ငံ၏ လူမျိုးစုများနှင့် မျိုးနွယ်တူကြောင်း အကြောင်းပြ၍ ထိုနယ်ကို ပိုင်ဆိုင်လိုကြောင်း ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် တောင်း ဆိုသည်။
ကုလသမဂ္ဂအထွေထွေညီလာခံသည် စပန်းနစ်ရှ်ဆာဟာရ ဒေသနေလူက အနာဂတ်အရေးကို အဆုံးအဖြတ် ပေးနိုင် ရေးအတွက် ပြည်သူ့ဆန္ဒ ခံယူပွဲကို ကျင်းပရန် စပိန်၊ မောရော့ကိုနှင့် မော်ရီတေးနီးယားနိုင်ငံတို့ကို အကြိမ်ကြိမ် တိုက်တွန်းခဲ့သည်။
သို့သော် အကောင်အထည် မပေါ်ခဲ့ချေ။
အယ်လ်ဂျီးရီးယားနိုင်ငံကမူ ယင်းဒေသကို သီးခြားလွတ်လပ် သော နိုင်ငံအဖြစ် ရှိစေလိုကြောင်း ကြေညာသည်။
၂၈ ကြိမ် မြောက် ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေ ညီလာခံကလည်း စပန်းနစ်ရှ် ဆာဟာရ လွတ်လပ်ရေးအတွက် တောင်းဆိုပြီး ပြည်သူ့ဆန္ဒ ခံယူပွဲ ကျင်းပပေးရန် စပိန်နိုင်ငံအား တိုက်တွန်းခဲ့သည်။
စပိန်နိုင်ငံသည် ကုလသမဂ္ဂအထွေထွေ ညီလာခံ၏ ဆုံးဖြတ် ချက်အရ ၁၉၇၅ ခုနှစ် ပထမနှစ်ဝက်၌ ပြည်သူ့ဆန္ဒခံယူပွဲ ကျင်းပရန် သဘောတူခဲ့သည်။
သို့ရာတွင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ တရားရုံး၏ ထင်မြင်ယူဆချက်ကို ရရှိသည်အထိ ဆိုင်းငံ့ထားရန် ကုလ သမဂ္ဂအထွေထွေညီလာခံက တောင်းဆိုသဖြင့် ပြည်သူ့ ဆန္ဒခံယူပွဲကျင်းပရေးကို ရွှေ့ဆိုင်းခဲ့သည်။
အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ တရားရုံးက မောရော့ကိုနိုင်ငံနှင့် မော်ရီတေးနီးယား နိုင်ငံတို့သည် ကိုလိုနီမဖြစ်မီက ဆာဟာရ ဒေသနေ လူမျိုးစုများနှင့် တရားဝင် ကူးလူးဆက်ဆံမှု ရှိခဲ့သော်လည်း နယ်မြေပိုင်ဆိုင်အုပ်ချုပ်ခြင်း မရှိခဲ့ကြောင်းကို ၁၉၇၅ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် ယူဆချက် ပေးခဲ့သည်။
သို့ဖြစ်၍နိုဝင်ဘာလ ၆ ရက်နေ့တွင် မောရော့ကို နိုင်ငံမှ လက်နက်ကိုင်ဆောင်ခြင်း မပြုသော လူပေါင်း ၃၅ဝ,ဝဝဝ တို့သည် စပန်းနစ်ရှ်ဆာဟာရ ဒေသသို့ ချီတက်ပွဲ ပြုလုပ်ကြသည်။
လူထုချီတက်ပွဲ ပြီးဆုံးသွားပြီးနောက် စပိန်၊ မောရော့ကိုနှင့် မော်ရီတေးနီးယား နိုင်ငံတို့သည် စပိန်နိုင်ငံ မက်ဒရစ်မြို့တွင် နိုဝင်ဘာ ၁၂ ရက်နေ့၌ ဆွေးနွေးပွဲ ပြုလုပ်သည်။
ဆွေးနွေးပြီးနောက် စပိန်နိုင်ငံသည် ၁၉၇၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၈ ရက်နေ့တွင် စပန်းနစ်ရှ်ဆာဟာရကို မောရော့ကိုနိုင်ငံနှင့် မော်ရီတေးနီးယား နှစ်နိုင်ငံသို့ လွှဲပြောင်း ပေးမည်ဖြစ်ကြောင်း ကုလသမဂ္ဂဆိုင်ရာ စပိန်သံအမတ်ကြီး က နိုဝင်ဘာလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် ကြေညာခဲ့သည်။
စပန်းနစ်ရှ်ဆာဟာရ လွတ်လပ်ရေးကို လိုလားသော ပိုလစ်စာရီယိုတပ်ဦးကိုယ်စားလှယ် အမင်ဗာဆာက လွတ်လပ် ရေးမပေးပါက အကြမ်းဖက်မည့် အနေမျိုး ထုတ်ဖော် ပြောဆိုသည်။
သုံးနိုင်ငံ သဘောတူညီချက်အရ ယင်းဒေသတွင် စပိန်အုပ်ချုပ်ရေးသည် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၈ ရက်နေ့အထိ ရှိနေရမည် ဖြစ်သော်လည်း မောရော့ကို တပ်များသည် ဒီဇင်ဘာလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် မြို့တော် အယ်အေယွန်သို့ ဝင်လာခဲ့သည်။
မော်ရီတေး နီးယားတပ်များကလည်း စပန်းနစ်ရှ်ဆာဟာရအတွင်း ဝင်လာပြန်သည်။
မောရော့ကိုနှင့် မော်ရီတေးနီးယားတပ်များသည် နယ်မြေဒေသ အတော် များများကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။
မက်ဒရစ် သဘောတူညီချက် အရ စပိန်နိုင်ငံသည် ယင်းဒေသကို မောရော့ကိုနှင့် မော်ရီတေး နီးယားနိုင်ငံသို့ လွှဲပြောင်းပေးရမည် ဖြစ်သော်လည်း လွတ်မြောက်ရေးတပ်ဦး ပီအက်ဖ်အယ်နှင့် ပိုလစ်ဆာရီယို အဖွဲ့က ဖေဖော်ဝါရီ ၂၇-၂၈ ရက်တွင် ယင်းဒေသကို ဆာဟာရအာရပ် ဒီမိုကရက်တစ် သမ္မတနိုင်ငံအဖြစ် ကြေညာခဲ့လေသည်။
ရာဗတ်မြို့တွင် ဧပြီလ ၁၄ ရက်နေ့က မောရော့ကို နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးနှင့် မော်ရီတေးနီးယား နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးတို့သည် အနောက်ဆာဟာရနယ်ခြား သတ်မှတ်ရေး အတွက် စည်းဝေးပြီး သဘောတူ လက်မှတ် ရေးထိုး ခဲ့ကြသည်။
မော်ရီတေးနီးယားနိုင်ငံသည် နယ်မြေ၏ သုံးပုံတစ်ပုံထက် နည်း၍ရရှိသည်။
ဗူကားရ်ဖော့စဖိတ် သတ္တုသိုက် ပါဝင်သော စပန်းနစ်ရှ်ဆာဟာရ၏ သုံးပုံနှစ်ပုံ သည် မောရော့ကိုနယ်မြေတွင် ပါဝင်သွားသည်။
ပိုလစ်ဆာရီယို ပြောက်ကျားတပ်များက မောရော့ကိုနိုင်ငံကိုလည်း ၁၉၇၆ ခု အတွင်းက တိုက်ခိုက်သည်။
မော်ရီတေးနီးယားနိုင်ငံကိုလည်း ၁၉၇၇ ခုနှစ်အတွင်းက တိုက်ခိုက်သည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၃) ကိုးကား Category:ယခင် စပိန် ကိုလိုနီများ။
စပွန့်ဂ်ျ သတ္တဝါ စပန်းရေမြှုပ် (Sponge)သည် ကျောက်၌ တွယ်ကပ်နေသော တန်း အနိမ့်ဆုံး ပင်လယ်သတ္တဝါတစ်မျိုးဖြစ်သည်။
စပန်းရေမြှုပ်ကို သိခဲ့ကြသည်မှာ ကြာပြီဖြစ်သော်လည်း၊ ရှေးအခါက ယင်းကို အကောင်မဟုတ်၊ အပင်သာ ဖြစ်သည်ဟု ထင်ခဲ့ကြလေသည်။
ထိုသို့ ထင်ခဲ့ကြခြင်းမှာ တိရစ္ဆာနများ လှုပ်ရှားသကဲ့သို့ မလှုပ် ရှားခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။
စပန်းရေမြှုပ်တွင် မျက်စိလည်း မရှိ၊ အခြား အာရုံခံ အင်္ဂါများလည်း မရှိချေ။
စပန်းရေမြှုပ်သည် ကျောက်ဆောင်များ၌ဖြစ်စေ၊ ပင်လယ်ရေ အောက်ခြေရှိ အခြားပစ္စည်းများ၌ဖြစ်စေ တွယ်ကပ်၍ နေနိုင် သည်။
အချို့စပန်းရေမြှုပ်သည် အပင်မှ အကိုင်းများ ဖြာထွက် နေသကဲ့သို့ ဖြာထွက်လျက်ရှိသဖြင့် အပင်နှင့်တူသည်။
သက်ရှိ စပန်းရေမြှုပ်များတွင် ပုံသဏ္ဌာန် အမျိုးမျိုး ရှိကြ သည်။
ယင်းတို့ကို ပင်လယ်ရေတိမ်ရာမှ ရေနက်ရာအထိ၎င်း၊ အီကွေတာမှ အာတိတ်ဒေသများ အထိ၎င်း အမြောက်အမြား တွေ့ကြရသည်။
အပူပိုင်းနှင့် အနွေးပိုင်းဒေသများတွင် အများ ဆုံး တွေ့ရ၍ အမျိုးများလည်း များပြားသည်။
အကြီးဆုံး စပန်းရေမြှုပ်များကိုအပူပိုင်းနှင့် အနွေးပိုင်းဒေသများတွင် ပို၍အတွေ့ များသည်။
စပန်းရေမြှုပ်တို့၏ ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းများကို ရှေးအကျ ဆုံး ကျောက်များတွင် တွေ့ရသဖြင့် စပန်းရေမြှုပ်များသည် အလွန်ရှေးကျမှန်းကို သိရသည်။
စပန်းရေမြှုပ်ရိုးရိုး၏ပုံသည် ပြွန်ချောင်းပုံဖြစ်၏။
ယင်း၏ ခန္ဓာကိုယ်ပေါ်တွင် မရေတွက်နိုင်သည့် အပေါက်ကလေးများ ရှိ၏။
အတွင်းဘက်အခေါင်းထဲသို့ ရေဝင်သည်မှာ၊ ထိုအခေါင်း တွင်းရှိ အမွေးကလေးများ၏ လှုပ်ရှားမှုကြောင့် ဖြစ်၏။
ထို အမွှေးကလေးများကို စီလီယာဟုခေါ်သည်။
စပန်းရေမြှုပ်ထဲသို့ ဝင်လာသော အစာကို စီလီယာရှိသော စပန်းရေမြှုပ်၏ ဆဲခန်း ကလေးများက စုတ်ယူ၍ ကြေစေသည်။
ထိုနောက် ပြွန်ချောင်း ၏ ထိပ်ဖက်ရှိ အပေါက်မှ ရေကိုထုတ်ပစ်လိုက်သည်။
စပန်းရေမြှုပ်များသည် အုပ်စုဖွဲ့ကာ နေတတ်ကြ၏။
အစတွင် စပန်းရေမြှုပ်ငယ်သည် အမိ စပန်းရေမြှုပ်တွင် တွယ်လျက် နေရ၏။
ဤသို့ဖြင့် စပန်းရေမြှုပ်ကလေးများ တစ်ကောင်ပြီး တစ်ကောင် တိုးပွားလာကြသည်။
စပန်းရေမြှုပ်များ ကြီးပြင်း လာသောအခါ ယင်းတို့၏ ခန္ဓာကိုယ်အခေါင်းများသည် မြောင်း များသဖွယ် ရှုပ်ထွေးစွာ ဆက်သွားကြသည်။
ထိုစပန်းရေမြှုပ် ထွေးကြီးသည် အစာနှင့်အောက်ဆီဂျင်ပါသည့်ရေကို သေးငယ် သည့်အပေါက်ကလေးများမှတဆင့် စုတ်ယူကြသည်။
ထိုရေ သည် မြောင်းများကို ဖြတ်၍ စီလီယာများရှိသော ဆဲခန်း ကလေးများသို့ရောက်သွား၏။
ထိုဆဲခန်းကလေးများသည် အစာနှင့်အောက်ဆီဂျင်ကို စုတ်ယူလိုက်ကြသည်။
ထိုနောက် ရေကို ပြွန်ချောင်းကြီးများသို့ ပို့ပေးပြီး ထိုမှတစ်ဆင့် အပသို့ ထုတ်ပစ်လိုက်လေသည်။
စပန်းရေမြှုပ်များသည် အချင်းတစ်လက်မ၏ တစ်ထောင် စိတ် တစ်စိတ်မျှသာရှိသော ဥဆဲကလေးများမှလည်း ပိုးလောင်း များအဖြစ် ပေါက်ကြသေး၏။
ထိုပိုးလောင်း ကလေးများသည် အမိ စပန်းရေမြှုပ်နှင့်ခွဲထွက်၍ အခြားနေရာများတွင်တွယ်ကာ ကြီးထွားလာကြသည်။
ယင်းတို့တွင် ထူးခြားသည့် အနံ့တစ်မျိုး ရှိခြင်းကြောင့် အခြားသတ္တဝါများက မစားခြင်း ဖြစ်ကောင်း ဖြစ်မည်။
သို့ရာတွင် မှိုနာကြောင့် အမြောက်အမြား သေကြေ ကြသည်။
အိမ်များတွင် ပွတ်တိုက်ဆေးကြောရာ၌ အသုံးပြု သော စပန်းရေမြှုပ်မှာ အခြောက်လှန်းပြီးသော စပန်းရေမြှုပ် ကောင်များ၏ စကယ်လီတန်သာလျှင်ဖြစ်သည်။
စကယ်လီတန် ဆိုရာတွင် လူတို့၌ဖြစ်သော စကယ်လီတန်(အရိုးအိမ်)ကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ စပန်းရေမြှုပ်ကောင် တည်တံ့စွာရှိအောင် အကာ အကွယ် ပေးသောအိမ်ကိုသာ ဆိုလိုသည်။
စပန်းရေမြှုပ်သည် ရေစုတ်နိုင်သောသတ္တိရှိ၍ ဆေးကြောရာ၌ အသုံးဝင်သောကြောင့် စပန်းရေမြှုပ်ကောင်များကို အမြောက်အမြား ဖမ်းယူကြသည်။
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၌ စပန်းရေမြှုပ်များကို ဖမ်းယူပုံမှာ၊ ကမ်းခြေမှမိုင် ၅ဝ၊ မိုင် ၈ဝ အထိသွားကြပြီးနောက်၊ ရေထဲသို့ ပေ ၆ဝ မှ ၁၂ဝ ထိ ငုပ်ကြသည်။
ရေငုပ်သူသည် ရေငုပ် ဝတ်စုံနှင့် ဦးထုပ်ကို အသုံးပြုသည်။
ရေထဲတွင် ငမန်းများကို ကာကွယ်နိုင်ရန် ဓားတစ်ချောင်းကို ယူဆောင်သွားသည်။
စပန်းရေမြှုပ်ကြီးများကို တွယ်ကပ်နေသည့် နေရာမှ ခွာယူ နိုင်ရန် ချိတ်တစ်ခုကိုလည်း ယူသွားသည်။
ရေငုပ်သူသည် နှစ်နာရီကြာမျှ ရေထဲတွင်နေပြီး၊ သင်္ဘောမှချပေးသည့် ပိုက်ကွန် ထဲသို့ ရှာဖွေ၍ ရသမျှ စပန်းရေမြှုပ်များကို ထည့်ပေးသည်။
သင်္ဘောကုန်းပတ်ပေါ်တွင် ဖမ်းရသော စပန်းရေမြှုပ်များကို ဖိနပ်မပါသည့် ခြေထောက်များဖြင့် နင်း၍သတ်ကြသည်။
ထိုနောက် အခြောက်ခံ၍ အသားမျှင်များကို ခြစ်ထုတ်ကြ သည်။
ထိုနောက် ပင်လယ်ရေထည့်ထားသော စည်များတွင် ဆေး ကြော၍ နေလှန်းထားကြသည်။
ကမ်းသို့ သင်္ဘောဆိုက် ကပ်သောအခါ စပန်းရေမြှုပ်များမှာ ရောင်းချရန် အဆင်သင့် ဖြစ်သည်။
စပန်းရေမြှုပ်များကို အဓိကအားဖြင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင် စု ဖလော်ရီဒါပြည်နယ်၏ အနောက်ဘက်ကမ်းခြေ၊ မက္ကဆီကို ပင်လယ်ကွေ့တွင် ဖမ်းယူကြသည်။
ကျူးဗားကျွန်း ပတ်ဝန်း ကျင်ရှိ ကယ်ရစ်ဗျန်ပင်လယ်နှင့် မြေထဲပင်လယ် အလယ်ပိုင်း၊ အရှေ့ပိုင်းတို့တွင်လည်း ဖမ်းယူကြသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၃) ကိုးကား ကဏ္ဍ:တိရစ္ဆာန် မျိုးပေါင်းစုများ ကဏ္ဍ:ရေသတ္တဝါများ။
စပိန်စာပေသည် အခြားဥရောပ စာပေများကဲ့သို့ လက်တင် ဘာသာမှ ဆင်းသက်လာသည်။
သို့ရာတွင် အာရေဗျ၊ ယဟူဒီ စာပေများနှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည်။
ထိုကြောင့် ခန့်ညားသည်။
မာန် ပါသည်။
နက်နဲသည်။
ယဉ်ကျေးသည်။
တစ်ခါတစ်ရံတွင်မူကား ကြမ်းကြုတ်ရက်စက်လေသည်။
စပိန်နိုင်ငံသည် ပထဝီအနေအထားအားဖြင့် အခြားဥရောပ နိုင်ငံများနှင့် အဆက်ပြတ်နေသောကြောင့် စပိန်လူမျိုးများသည် အခြားတိုင်းသားများနှင့် မရောဘဲ တစ်ဦးပုဂ္ဂလအဖြစ်နေသည်။
အာဖရိကမြောက်ပိုင်း မူးဝါးလူမျိုးများနှင့် စစ်မက်ဖြစ်ပွားခဲ့၍ တစ်ခါက စပိန်နိုင်ငံသည် မူးဝါးတို့၏ လက်အောက်သို့ ကျ ရောက်ခဲ့ဘူးသည်။
ဤအကြောင်းများကြောင့် စပိန်စာပေသည် အခြားဥရောပစာပေများနှင့်မတူဘဲ တစ်ဘာသာဖြစ်နေလေသည်။
စပိန် နိုင်ငံကို မူးဝါးတို့ သိမ်းပိုက်ထားခိုက် စပိန်မင်းမျိုး မင်းနွယ်များသည် အတိုင်းတိုင်း အပြည်ပြည်သို့ လှည့်ပတ်၍ စောင်းသီချင်း သီဆို တီးမှုတ်ကြရာ၊ ထိုစာဆိုတို့ကို လမ်း လျှောက် စာဆိုဟု ခေါ်ကြသည်။
စပိန်ဘာသာဖြင့် ရေးသားသော စာပေများတွင် ရှေးအကျ ဆုံးမှာ ၁၁၄၀ ပြည့်နှစ်က ရေးသော လင်္ကာတစ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။
ထိုလင်္ကာကို ရေးသားသော စာဆိုတော်မှာ မူးဝါးလူမျိုးများ ဘက်မှ အမြဲကူညီနေသူ မွတ်စလင်တစ်ဦးဖြစ်သည်။
သို့သော် သူ၏ လင်္ကာတွင် မူးဝါးလူမျိုးများကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ပုံများကို ရေးသားထားလေသည်။
ထိုလင်္ကာသည် စပိန်နိုင်ငံ၏ သမိုင်း ကို ဖော်ပြသောလင်္ကာဖြစ်သည်။
ရှေးကျသော စပိန်စာပေအရေး အသားများတွင် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ပုံပြင်အဖြစ်အပျက်များကို မှီး၍ ရေးထားသော ပြဇာတ်များသာတွေ့ရသည်။
စပိန်နိုင်ငံကို နှစ်ပေါင်း ၈၀၀ မျှ မူးဝါးတို့က သိမ်းပိုက် အုပ်စိုးခဲ့သဖြင့် စပိန်ဘာသာနှင့် စာပေတိုးတက်မှု နည်းပါးခဲ့ သည်။
၁၇ ရာစုနှစ်လောက်တွင် စပိန်လူမျိုးတို့သည် အမေရိက တိုက်ကို တွေ့ပြီးလျှင်၊ တိုးတက်ကြီးပွားလာခဲ့ကြသည်။
ထို အခါမှ စပိန်ဘာသာလည်း တိုးတက်လာလေသည်။
၁၅၅၀ ပြည့်နှစ်မှ ၁၆၈၀ ပြည့်နှစ်လောက် အတွင်းသည်ကား စပိန် စာပေ အထွန်းကားဆုံးအချိန် ဖြစ်သည်။
ထိုခေတ်၌ ဝတ္ထုများ၊ ပြဇာတ်များ၊ ကဗျာလင်္ကာနှင့် တေးကြီးဖွဲ့ကြီးများကို ရေးသား ကြလေသည်။
၁၆၀၅ ခုနှစ်တွင် သာဗင်တေး အမည်ရှိသော စာရေးဆရာ သည် သူ၏ မျက်မှောက်ခေတ်မရောက်မီ တစ်ခေတ်ခန့်က လူတို့စိတ်ဝင်စားကြသည့် ချစ်ခန်ကြိုက်ခန်း စွန့်စားခန်းများကို အတိဝုတ္တိ ဖြစ်လောက်အောင် ဖွဲ့နွဲ့ရေးသားခြင်း ပြုသည်ကို သရော်သောအားဖြင့် ဒွန်ကွီဟိုးတေး ဝတ္ထုကို ရေးသားလေ သည်။
ထိုစာအုပ်သည် စပိန်စာပေလောက ၌သာ မဟုတ်၊ ဥရောပစာပေလောကတွင်လည်း ကျော်ကြား လာခဲ့ရာ၊ ယခုတိုင်ပင် လူကြိုက်များ၍နေလေသည်။
သာဗင် တေး နောက်မှ ပေါ်ပေါက်လာသော အခြားစာရေးဆရာများ ကလည်း သာဗင်တေးနည်းကိုလိုက်၍ ဝတ္ထု၌ ဇာတ်လိုက်ဖြစ် သော သူရဲကောင်းကို ပျက်ရယ်ပြုကာ ရေးကြပြန်သည်။
သာဗင်တေးမှာ စပိန်စာပေလောကတွင် အကျော်ကြားဆုံးသော စာဆိုဖြစ်လေသည်။
ထိုခေတ်တွင် ပြဇာတ်များလည်း အထူး တလည် ခေတ်စားနေ၏။
စပိန်ပြဇာတ်လောကတွင် လိုပေသာ ဗေးဂါနှင့် ကားလဒရွန် ဒေလာဗာကာတို့သည် ထင်ရှား၏။
ဗေးဂါမှာ အသက် တစ်ဆယ့်နှစ်နှစ် အရွယ်ကပင် ပြဇာတ် ရေးသားခဲ့ရာ၊ သူ၏တစ်သက်တာတွင် ပြဇာတ်ပေါင်း ၁၀၀၀ ကျော်ရေးခဲ့သည်ဟုဆိုသည်။
သူ၏ပြဇာတ်များမှာ လင်္ကာဖြင့် ရေးသားထားသဖြင့် ပို၍ အံ့ဩဖွယ် ကောင်းလေသည်။
ကားလဒရွန် ဒေလာဗာကာသည် နန်းတွင်းစာဆိုတော် ပြဇာတ် ဆရာတစ်ဦးဖြစ်သည်။
သူ၏ပြဇာတ်များမှာ သာသနာရေး အကျင့်သိက္ခာ စောင့်ရှောက်ရေးတို့ကို ဖွဲ့နွဲ့သောပြဇာတ်များ ဖြစ်သည်။
၁၉ ရာစုနှစ်တွင် ဝတ္ထုများပေါ်လာ၍ သမိုင်းဝတ္ထု၊ ဟာသ ဝတ္ထု၊ တောလက်ကျေးရွားဝတ္ထုများ ပေါ်ပေါက်လာလေသည်။
စပိန်လူမျိုးစာရေးဆရာထဲမှ ၁၉၀၄ ခုနှစ်၌ ပထမဦးစွာ နိုဘယ်ဆု ကို ဆွတ်ခူးသူမှာ ပြဇာတ်ရေးဆရာ ဟိုဇေးအေချေဂါးရိုင်း ဖြစ်သည်။
ထိုပုဂ္ဂိုလ်မှာ အင်ဂျင်နီယာစာမေးပွဲကို ထိပ်ဆုံးက အောင်မြင်ခဲ့၏။
သင်္ချာပါမောက္ခလည်း ဖြစ်ခဲ့သည်။
အစိုးရ အဖွဲ့တွင် ဘဏ္ဍာရေးနှင့် ပညာရေးဝန်ကြီးလည်း ဖြစ်ခဲ့ဘူး သည်။
သူ၏ပြဇာတ်များမှာ ဥရောပတိုက်တွင် နာမည်ကျော် ကြားလေသည်။
အေချေဂါးရိုင်းမှာ ပြဇာတ်ရေးသားရာတွင်သာ ကျော်ကြားသည်မဟုတ်ဘဲ ပြဇာတ်စင် အဆင်အပြင်ဘက်၌လည်း ကျွမ်းကျင်သူတစ်ဦးဖြစ်ရကား ၁၈၇၃ ခုနှစ်မှ ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ် လောက် အတွင်းတွင် ပြဇာတ်ရုံများကို သူကိုယ်တိုင် အုပ်ချုပ် ဦးစီးခဲ့၏။
၁၉ ရာစုနှစ် ကုန်ခါနီးလောက်တွင် ခေတ်စာပေ တိုးတက် စေရန် ကြိုးစားရာတွင် စကားပြေ ဝတ္ထုများ သာမက၊ ကဗျာ လင်္ကာနှင့် ပြဇာတ်များမှာ ရှေးကထက် ပိုမိုထွန်းကားလေလေ သည်။
အကောင်းဆုံးသော ကဗျာများ၊ နယ်များမှ အစတွင် လာ၏။
စပိန်ပိုင် အမေရိကန်စာဆိုများသည် ခေတ်သစ်စာပေ ကို တီထွင်ရန် အဦးဆုံးစိတ်ကူးရသူများ ဖြစ်၏။
စပိန်ပြဇာတ် လောကတွင် ဘုရင်တစ်ဆူဟု ခေါ်လောက်သော ယာစင်တိုဗန ဗင်တေးသည် နိုဘယ်ဆုကို ၁၉၂၂ ခုနှစ်တွင် ဆွတ်ခူးခဲ့သည်။
သူ၏ စူကာပန်းပြဇာတ်မှာ တောရွာဓလေ့နှင့် လယ်သမားများ အကြောင်းကို နောက်ခံထားသော အလွမ်းဇာတ် ဖြစ်၏။
ထို ပြဇာတ်မှာ ကမ္ဘာကျော်ဖြစ်လေသည်။
စပိန်စာရေးဆရာများတွင် နာမည်ကျော်ကြား၍ လူကြိုက် များသူမှာ ဗီသယိန်းတေးအီဗားနယေ့ ဖြစ်၍ ရုပ်ရှင်ရိုက်ခဲ့ဘူး သည့် 'သွေးနှင့်မြေ'ခေါ် ဝတ္ထုကြီးကို ရေးခဲ့လေသည်။
ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး အပြီးတွင် ပေါင်းသင်းဆက်ဆံရေးနှင့် နိုင်ငံရေးပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကြောင့် စပိန်စာပေမှာ ထူးခြား စွာ ပြောင်းလဲလာလေသည်။
၁၉၂၀ ပြည့်နှစ်လောက်သို့ ရောက်သောအခါ စပိန်စာဆိုများသည် တကယ့်အဖြစ်စစ် အဖြစ်မှန်တို့ကိုသာ ရေးသားလာကြလေသည်။
စပိန်နိုင်ငံသည် လူအမျိုးမျိုးတို့က ဝင်ရောက်အုပ်စိုးခြင်းကို ခံခဲ့ရသောကြောင့် အနုပညာများမှာလည်း အသွင်အမျိုးမျိုး ပြောင်းလဲခဲ့ရလေည်။
မူးဝါးလူမျိုးတို့၏ ဗိသုကာလက်ရာ၊ ဂေါ့သလူမျိုးတို့၏လက်ရာ၊ ရောမဆန်သော ဗိသုကာလက်ရာ ဟူသည်တို့ကို စပိန်နိုင်ငံ၌ တွေ့နိုင်သည်။
ပန်းချီဆေးရေးဘက်တွင် အယ်ဂရေးကိုး၊ ဗေလားစကေး၊ ဂိုးယား၊ ပီကာဆိုတို့မှာ ထင်ရှားသော စပိန်ပညာရှင်များ ဖြစ်ပေသည်။
စပိန်နိုင်ငံ၏ သမိုင်းတလျောက်တွင် မင်းပြောင်းမင်းလဲ များခဲ့သည်။
ထိုအကြောင်းကြောင့် စပိန်နိုင်ငံ၏ အနုပညာရပ်တို့ ထွန်းကားလာသည်မှာ များမကြာသေးကြောင်းကို တွေ့ရပေသည်။
စပိန်နိုင်ငံ၏ ရှေးခေတ်သမိုင်းကို သေချာစွာ မသိကြရလေ။
သို့သော် စပိန်နိုင်ငံသည် တစ်ခေတ်က ရောမပိုင်နိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့ကြောင်းကိုကား သိရသည်။
ထိုနောက်တွင် ဂေါ့သခေါ် တောင်ပေါ်သားများသည် မြောက်ဘက်မှ နေ၍လည်းကောင်း၊ အာဖရိကမြောက်ပိုင်းမူးဝါးလူမျိုးတို့သည် တောင်ဘက်မှ နေ၍လည်းကောင်း၊ ဝင်ရောက်အုပ်စိုးကြသည်။
ထိုသို့ ရောမ၊ ဂေါ့သ၊ မူးဝါး စသော လူအမျိုးမျိုးတို့ တစ်ခေတ်စီ ဝင်ရောက်အုပ်စိုးကြကုန်သောကြောင့် စပိန်အနုပညာရပ်များမှာလည်း အမျိုးမျိုး ပြောင်းလဲခဲ့ရလေသည်။
လူအမျိုးမျိုး အုပ်စိုးခဲ့ကြသည့်အနက် ဗရင်ဂျီဂိုဏ်းဝင် ခရစ်ယန်နှင့် မွတ်စလင်တို့လည်းပါဝင်လေရာ စပိန်နိုင်ငံရှိ သာသနာအဆောက်အအုံများ၊ နန်းတော်များမှာ အုပ်စိုးသောလူမျိုးကို လိုက်၍ ဗိသုကာပုံစံ အမျိုးမျိုး ကွဲပြားခြားနားနေသည်။
စပိန်နိုင်ငံတွင် မူးဝါးလူမျိုးတို့၏ အနုပညာ လက်ရာကောင်းများ ကျန်ရစ်ခဲ့သည်။
ယင်းတို့အနက် ကော်ဒိုးဗားပလီကြီးနှင့် ကျော်စောလှသော အယ်လမ်ဗရာ နန်းတော်အဆောက်အအုံကြီးများမှာ အထင်အရှားဆုံး အဆောက်အအုံများဖြစ်သည်။
မူးဝါးလူမျိုးတို့ကို စပိန်နိုင်ငံမှ တွန်းလှန်လိုက်သော အချိန်တွင် မြောက်ဘက်နိုင်ငံများမှ ရောမဆန်သော ဗိသုကာ အနုပညာ ပုံစံများ ထွန်းကားလာပြန်သည်။
ထိုအချိန်အခါက၊ စပိန်နိုင်ငံတွင် ရောမဆန်သော ဗိသုကာအဆောက်အအုံများကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြ၏။
၁၂ ရာစုနှစ် အကုန်အထိ ထိုရောမဆန်သော ဗိသုကာပုံစံများ ခေတ်စားပြီးနောက်၊ ဂေါ့သပုံစံဖြင့် ဆောက်လုပ်သော အဆောက်အအုံများ ပေါ်ပေါက်လာပြန်သည်။
ဂေါ့သစနစ်သည် စပိန်နိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိခဲ့သော အနုပညာ စနစ်များအနက် ခေတ်အစားဆုံးစနစ်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုရပေမည်။
သို့ရာတွင် ဥရောပတိုက်တွင် ရီနေးဆွန်းခေါ် ဉာဏ်သစ် အရေးပုံခေတ် သို့ရောက်သောအခါ၊ စပိန်နိုင်ငံတွင် ဂေါ့သစနစ် သာမက ယခင်က ခေတ်စားခဲ့သော စနစ်ဟောင်းများလည်း ပြန်လည်ဆန်းသစ်လာပြန်သည်။
ထိုအခါတွင် စပိန်နိုင်ငံတွင်း၌ တစ်ကျောင်းတစ်ဂါထာ တစ်ရွာတစ်ပုဒ်ဆန်း ဆိုသကဲ့သို့ အနုပညာမူ အမျိုးမျိုး ပေါ်ပေါက်လာလေသည်။
ထိုသို့ ပေါ်ပေါက်လာသော မူများကို ရောမမူ၊ ဂေါ့သမူ စသည်ဖြင့် အမည်မှည့်ရန် များပြားလှသဖြင့်၊ တီထွင်သူ၏အမည်အတိုင်း ခေါ်ဝေါ်ကြရလေသည်။
ပုံစံအားဖြင့် ဟွမ်သေအယ်ရဲရား တီထွင်သောပုံကို အယ်ရဲရားပုံ၊ ချူရီဂေးရားဆိုသူ တီထွင်သောပုံကို ချူရီဂေးရားပုံ စသည်ဖြင့် ခေါ်ဝေါ်လေ့ရှိကြ၏။
စပိန်နိုင်ငံတွင် ထွန်းကားခဲ့သော အနုပညာရပ်များ အနက် ဗိသုကာအတတ်သည် အဓိဖြစ်သည်။
ရှေးအခါက စပိန်နိုင်ငံတွင် မှတ်သားလောက်သော အနုပညာသည်ကြီးများ မပေါ်ပေါက်သေးချေ။
သို့သော်လည်း အမေရိကတိုက်၌ နယ်သစ်ပယ်သစ်များကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည့် အချိန်မှစ၍ စီးပွားရေး တိုးတက်ဖွံ့ဖြိုးလာပြီးလျှင် အနုပညာရပ်များသည်လည်း ထွန်းကားလာခဲ့လေသည်။
စပိန်နိုင်ငံ၏ ပန်းချီဆေးရေး သမိုင်းကို ကြည့်ပြန်လျှင်၊ ရှေးဦးစွာ စပိန်နိုင်ငံကျက်သရေကို ဆောင်ရွက်ခဲ့သူမှာ စပိန်သား တစ်ယောက်မဟုတ်ဘဲ၊ ဂရိကျွန်းသား ဖြစ်သောအယ်ဂရေးကိုး ဖြစ်သည်။
အယ်ဂရေးကိုးဟူသည်မှာ 'ဂရိဆရာကြီး'ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။
အယ်ဂရေးကိုးသည် ဂရိကျွန်းတွင် မွေးဖွား၍၊ အရွယ်ရောက်သောအခါ အီတလီနိုင်ငံ ဗင်းနစ်မြို့၌ ဆရာကြီးတစ်ရှန်ထံတွင် ပညာဆည်းပူးလေသည်။
ထိုနောက် ရောမမြို့သို့ ပြောင်းရွေ့နေထိုင်ခဲ့၏။
ရောမတွင် ခေတ္တမျှနေထိုင်ပြီးနောက် တစ်ဖန် စပိန်နိုင်ငံသို့ ပြောင်းရွေ့ကာ ထိုနိုင်ငံတွင် ရာသက်ပန် အခြေစိုက်ကာ နေထိုင်ခဲ့လေသည်။
ကြွယ်ဝချမ်းသာလာသော စပိန်ဘုရင်တို့သည် အနုပညာရပ်များကိုလည်း အားပေးစ ပြုလာကြ၏။
ပြည်တွင်းရှိ အနုပညာသည်များကိုလည်း လေ့လာစေလေသည်။
ထို့ပြင် ဂျာမနီ၊ ဖလန်းဒါးအစရှိသော အနုပညာဖွံ့ဖြိုးရာ နိုင်ငံများမှ ထင်ရှားသော သုခုမ ပညာကျော်ကြီးများသည်လည်း စပိန်နိုင်ငံတွင်းသို့ အလည်အပတ် လာရောက်ခဲ့ကြရာမှ၊ မိမိတို့၏ အနုပညာရပ်များကို တစ်ဆင့် ဖြန့်ချိကြလေသည်။
ဖလန်းဒါးပြည်နယ်မှ ယန်ဗန်အိုက်၊ ဗိုင်းဒင်၊ ဂျရုမ်းဗော့စသော ပန်းချီကျော်ကြီးများသည် စပိန်နိုင်ငံသို့ ရောက်ကြ၏။
ခရစ် ၁၆ဝ၃ ခုနှစ်တွင် ဖလန်းဒါးပြည်မှ ကျော်ကြားလှသော ဆရာကြီးရူးဗင်းသည် စပိန်နိုင်ငံသို့ သံအမတ်အဖြစ် ရောက်ရှိလာလေသည်။
ထိုအခါတွင် စပိန်ဘုရင်သည် ရူးဗင်းအား စပိန် အနုပညာသည်များ၏ အကူအညီဖြင့် ပန်းချီကားများကို ရေးခြယ်စေ၏။
ရူးဗင်းသည် စပိန် အနုပညာသည်များ အနက်၊ ဗေလားစကေး ဆိုသူ လူငယ်တစ်ဦး၏ လက်ရာအစွမ်းအစကို များစွာ သဘောကျကာ၊ ထိုလူငယ်အား အီတလီသို့ စေလွှတ်သင့်ကြောင်း ဘုရင်အား တိုက်တွန်းလေသည်။
ဗေလားစကေးသည် နန်းတွင်းပန်းချီဆရာကြီး ဖြစ်လေသည်။
စပိန်နိုင်ငံသို့ ရူးဗင်း ရောက်လာချိန်တွင်၊ ဗေလားစကေးသည် အီတလီပြည်မှ ပုဂ္ဂိုလ်ထူးကြီးများဖြစ်သော၊ မိုက်ကယ်အန်ဂျလို အစရှိသူတို့အကြောင်းကို ကြားသိသည်နှင့် အီတလီပြည်သို့ သွားရောက်လေ့လာလေသည်။
အီတလီပြည်တွင် အဆိုပါ ဆရာကြီးများ၏ လက်ရာများကို ကြည့်ရှုလေ့လာပြီးလျှင် မိမိကိုယ်ပိုင် လက်စွမ်းဖြင့်ဟန်သစ် မူသစ်များကို ဖန်တီးခဲ့လေသည်။
ထိုအချိန်မှ၍ ဗေလားစကေးသည် စပိန်ပန်းချီဆေးရေး အတတ်တွင်ရှေ့တန်းသို့ တက်လာခဲ့လေသည်။
စပိန်နိုင်ငံရှိ အခြားသော ပန်းချီဆရာတို့သည် ဗေလားစကေးကို မနာလိုဝန်တို ဖြစ်ကြ၏။
သို့သော်လည်း ဗေလားစကေးမှာ စပိန်နိုင်ငံတွင်သာမကအခြား နိုင်ငံများအထိပင် ထင်ရှားကျော်ကြားခဲ့လေသည်။
ဗေလားစကေး ကွယ်လွန်ပြီးနောက် စပိန်နိုင်ငံ၌၊ နည်းသစ်မူသစ်များ မပေါ်ပေါက်သဖြင့်၊ ဆရာကြီး၏လက်ရာများမှာ ထင်ရှားလျက်ပင် ရှိလေသည်။
သို့သော် သာသနာရေးဆိုင်ရာ ပန်းချီကားများကို ရေးခြယ်ရာ၌ကား မူရိလျှိုအမည်ရှိ ပန်းချီကျော်ကြီးသည်လည်း အထူးပင် ကျော်ကြားခဲ့သည်။
ထိုဆရာကြီးများ၏နောက်တွင် တိုးတက်သောအနုပညာရပ်သစ်များ ဖွံ့ဖြိုးကာ ဂိုးယာ၊ ပက်ဗလို ပီကာဆို အစရှိသော ကမ္ဘာအနှံ့အပြား ကျော်ကြားသူများ စပိန်နိုင်ငံ၌ ထွန်းကားလာလေသည်။
ထိုသူတို့ကား ၂ဝရာစုနှစ်၏ အနုပညာ ခေါင်းဆောင်ကြီးများ ဖြစ်ပေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၃) ကိုးကား Category:စပိန်နိုင်ငံ။
စပိန်ရေတပ်ကြီး စပိန်ဘာသာဖြင့် အာမာဒါဆိုသည်မှာ လက်နက်ကိုင် အင်အား စုကို ခေါ်ဆိုရာ အထူးသဖြင့် ရေတပ်များကို အာမာဒါဟု ခေါ်ဝေါ်ကြ၏။
စပိန်အာမာဒါဆိုသည်မှာကား ၁၅၈၈ ခုနှစ် စပိန်ဘုရင် ဒုတိယဖိလစ်က အင်္ဂလန်ပြည်ကို တိုက်ခိုက်ရန် စေလွှတ်ခဲ့သော ရေတပ်ကြီးကို ဆိုလိုပေသည် ၁၅၈၈ ခုနှစ် တွင် ဒုတိယ ဖိလစ်ဘုရင်သည် အယ်လစ်ဇဗက် ဘုရင်မကြီး အုပ်စိုး၍ ပရိုတက်စတန့် ဂိုဏ်သားတို့ လွှမ်းမိုးနေသော အင်္ဂလန်ပြည်ကို ဗရင်ဂျီနိုင်ငံ အဖြစ် ပြောင်းလဲစေရန် တိုက်ခိုက်သိမ်းယူမည်ဟု ကြံ၍၊ အင်အား တောင့်တင်းလှ သော ရေတပ်ကြီးတစ်ခုကို တည်ဆောက်ပြီးလျှင် မေဒီးနား ဆီဒိုးနီးယား နယ်စားကြီးကို ဦးစီးအုပ်ချုပ်စေလေသည်။
ထိုရေ တပ်ကြီးတွင် တိုက်သင်္ဘောကြီးငယ်ပေါင်း ၁၃ဝ မျှပါဝင်၍ ရေကြောင်းတပ်သား ၁၉ဝဝဝနှင့် သင်္ဘောသား ၈ဝဝဝ မျှ ပါဝင်လေသည်။
စင်စစ် ထိုရေတပ်ကြီးသည် ၁၅၁၇ ခုနှစ်ကပင် ပြင်ဆင်လျက် ရှိခဲ့သည်။
သို့သော် ဆာဖရန်းစစ်ဒရိတ်သည် စပိန်နိုင်ငံပိုင် ကမ်းခြေသို့ ဝင်ရောက်၍ စပိန်သင်္ဘောများကို တိုက်ခိုက် ကာ မီးတင်ရှို့ခဲ့သဖြင့်၊စပိန်ရေတပ်ကြီး ချီတက်ဖို့ရာ ကြန့်ကြာ သွားခဲ့သည်။
၁၅၈၈ ခုနှစ် မေလတွင် အင်္ဂလန်ပြည်ဖက်သို့ ချီတက်လာရာ၌ လေမုန်တိုင်းကျသဖြင့် ရေတပ်ကြီး ကစဉ့်ကရဲ ဖြစ်သွားသောကြောင့်၊ ကိုရွန်းနားတွင် ရပ်နား၍ ပြန်လည်ပြင် ဆင်ခဲ့ရလေသည်။
ထိုနောက်မှတစ်ဖန် ချီတက်ပြန်ရာ ဇူလိုင်လ ၁၉ ရက်နေ့တွင် အင်္ဂလိပ်ရေလက်ကြားကြီးကို ဖြတ်ကျော်မိ လေသည်။
ထိုအခါ အင်္ဂလိပ်တို့ဖက်မှ လော့ဟောင်းဝပ်ခေါင်း ဆောင်သော အင်္ဂလိပ်ရေတပ်သည် သင်္ဘောကလေးအစင်း ၈ဝ ခန့်နှင့် ခုခံတိုက်ခိုက်လေသည်။
စပိန်ရေတပ်မှာ သင်္ဘောကြီးများသာ အများအပြား ပါဝင် သဖြင့် အင်္ဂလိပ် တိုက်သင်္ဘောကလေးများကဲ့သို့ လျင်မြန် ပေါ့ပါးစွာ ရွေ့ရှားလှည့်ပတ် တိုက်ခိုက်ခြင်း မပြုနိုင်ချေ။
လော့ ဟောင်းဝပ်ကလည်း စီမံခန့်ခွဲမှုကောင်းသဖြင့် စပိန်ရေတပ်ကြီး မှာ ငှက်ကြီးတစ်ကောင်ကို ငှက်ကလေးများက ဝိုင်း၍ အမွေး များ ဆွဲနုတ်နေဘိသကဲ့သို့ အင်္ဂလိပ်ရေတပ်၏ လှည့်ပတ်တိုက် ခိုက်ခြင်းကို ခံရလေသည်။
ထိုကြောင့် စပိန်သင်္ဘောများစွာပင် ပျက်စီးနစ်မြုပ်ကုန်၍၊ ရွှေငွေဘဏ္ဍာနှင့် ရိက္ခာများတင်လာသော သင်္ဘောအချို့ကိုလည်း အင်္ဂလိပ်တို့က လက်ရသိမ်းပိုက်နိုင်ကြ လေ၏။
အစီအစဉ်အရဆိုလျှင် ထိုစဉ်က စပိန်ပိုင် နယ်သာလန်ပြည်မှ စစ်တပ်များကို တင်ဆောင်၍ အင်္ဂလန်ပြည်သို့ ပို့ပေးကာ တိုက်ခိုက်ရန်ဖြစ်သည်။
ထိုကြောင့် စပိန်ရေတပ်ကြီးသည် ကဲလေးမြို့ဆိပ်ကမ်းသို့ ရောက်လျှင် စစ်တပ်များထံသတင်းကို စောင့်ယင်း ကျောက်ချနားနေခဲ့သည်။
ဩဂုတ်လ ၇ ရက်နေ့ သန်းခေါင်ယံတွင် ထိုသို့ စခန်းချနေသော ရေတပ်ကြီးရှိရာသို့ အင်္ဂလိပ်ရေတပ်မှ သင်္ဘော ၈ စင်းကို မီးရှို့၍ မျှောချလိုက် သဖြင့်၊ စပိန်ရေတပ်ကြီးမှ သင်္ဘောများ ကြုံရာမရ ဖြစ်ကာ၊ ကျောက်ကြိုးများကို ဖြတ်၍၊ ပင်လယ်ပြင်သို့ ထွက်ခဲ့ရလေ သည်။
ပင်လယ်ပြင်မှ အသင့်စောင့်နေသော လော့ဟောင်း ဝပ်သည် ၈ ရက်နေ့ မိုးသောက်ယံတွင် စပိန်သင်္ဘောများကို ရွပ်ရွပ်ချွံချွံ ဆီးကြို တိုက်ခိုက်သဖြင့်၊ စပိန်သင်္ဘော အများပင် နစ်မြုပ်ပျက်စီးရလေ၏။
အချို့လည်း ရန်သူ့လက်တွင်းသို့ ကျ ရောက်ခဲ့လေသည်။
ထိုမျှ အပျက်နာလှသောကြောင့် စပိန်ရေတပ်ကြီးကို ကြီးမှူး ရသူ မေဒီးနား ဆီဒိုးနီးယားနယ်စားကြီးသည် အင်္ဂလန်ပြည်ကို ရေတပ်ဖြင့် တိုက်ခိုက်ရန်အကြံကို လက်လျှော့၍ စပိန်နိုင်ငံသို့ ပြန်ရန် စီစဉ်ရလေ၏။
ယင်းသို့ ဆုတ်ခွာရန် စီစဉ်ရာတွင် ကြွင်းကျန်နေသော သင်္ဘောများကို အင်္ဂလန်ကျွန်းမြောက်ဘက်မှ လှည့်ပတ်၍ ဆုတ်ခွာစေခဲ့လေသည်။
ကံဆိုးမသွားလေရာ မိုးလိုက်၍ရွာ ဟူသကဲ့သို့ သင်္ဘောများ အင်္ဂလန်ကျွန်းမြောက်ဘက် အရောက်တွင် လေပြင်းမုန်တိုင်း ကျ ရောက်လေတော့သည်။
ထိုကြောင့် သင်္ဘောများ ကစဉ့်ကရဲ ဖြစ်ကာ အချို့မှာ ပင်လယ်ထဲ၌ နစ်မြုပ်၍၎င်း၊ အချို့မှာစကော့ တလန်ပြည်နှင့် အိုင်ယာလန်ပြည်၏ ကျောက်ဆောင်ထူထပ် သော ကမ်းခြေများဖြင့် ရိုက်ခတ်မိ၍၎င်း၊ ပျက်စီး နစ်မြုပ်ကုန် လေသည်။
ပင်လယ်သမုဒ္ဒရာ အတွင်း၌ နစ်မြုပ်ပျက်စီးသွားသော စပိန် သင်္ဘောကြီးပေါင်းမှာ ၆ဝ ခန့်ဖြစ်၍ လူပေါင်း ၁ဝ၁၈၅ ခန့် သေကြေပျက်စီးလေ၏။
ထိုသို့ ပျက်စီးသူများထဲတွင် စပိန်နိုင်ငံရှိ အထက်တန်းစား အိမ်ထောင်တိုင်းမှ အိမ်သားတစ်ယောက် သို့မဟုတ်တစ်ယောက် ထက်မက ပါဝင်သည်ဟု ဆိုလေသည်။
စပိန်နိုင်ငံသို့ သင်္ဘော အစင်း ၅ဝ ခန့်မျှသာ ပြန်ရောက်သည်။
ထို ရေတပ်ချင်းတိုက်ပွဲ တွင် မိမိတို့နှင့် အင်အားချင်းမမျှသော စပိန်ရေတပ်ကြီးကို နိုင်နင်းလိုက်ခြင်းမှာ လော့ဟောင်းဝပ်နှင့် ဆာဖရန်းစစ်ဒရိတ် စသော အင်္ဂလိပ်ရေကြောင်း သူရဲကောင်းကြီးများကြောင့်ပင် ဖြစ်လေသည်။
စပါယ်ရှယ်၊ ဦး (ရွှေတံဆိပ်ဆုရှင် လူရွှင်တော်ကြီး)(ခရစ် ၁၉၂၂-၁၉၈၈ ) ဟာသ ဂုဏ်ထူး ဆောင် ရွှေတံဆိပ်ဆုရ နာမည်ကျော်လူရွှင်တော်ကြီး ဦးစပါယ်ရှယ်ကို ဟင်္သတခရိုင် နတ်မော်တိုက်ပန်းတင်ကျေးရွာ၌ အဖ ဦးပု၊ အမိ ဒေါ်ဖုန်းတို့က ၁၉၂၂ ခုနှစ်မတ်လ ၃ဝ ရက်နေ့တွင် မွေးဖွားသည်။
မွေးချင်း နှစ်ယောက်တွင် အငယ်ဖြစ်၍ ငယ်နာမည်မှာမောင်ထွားဖြစ်သည်။
ငယ်စဉ်က ရွာရှိဘုန်းကြီးကျောင်း၌ ကိုရင်ဘဝဖြင့်ပရိယတ္တိ စာပေများကို သင်ကြားရာ နိုင်ငံတော် ဝိနည်းစာပြိုင်ပွဲတွင် မူလတန်းမှ ဝိသေသ အကျော်တန်းအထိ အောင်မြင်ခဲ့သည်။
၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင်လူထွက်ပြီး ဝါသနာ အလျောက် ဟင်္သတမြို့ဆိုင်းဆရာကြီး ဦးသစ်ကလေးထံတွင် ဆိုင်းနောက်က ပညာကိုသင်ကြားခဲ့သည်။