kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
မဟာယာန၏ စိတ်အစဉ်ဖွံ့ဖြိုးမှု၏ နောက်ဆုံးပန်းတိုင် သည် ဘုရားအဖြစ် ဉာဏ်အလင်းရရှိရေးပင်ဖြစ်သည်။
ဘုရားအဖြစ် ရည်မှန်းချက်ပန်းတိုင်ထားခြင်းသည် ဝေနေယျ သတ္တဝါအားလုံးကို ၎င်းတို့၏ ဘဝမှ ထိရောက်ကောင်းမွန်စွာ ကူညီကယ်တင်နိုင်ရေးဖြစ်သည်။
၎င်းထဲတွင်ရှိသည့် စိတ်လှုံ့ဆော်မှုသည် ဝေနေယျသတ္တဝါအားလုံးအ တွက်အလို့ငှါ ဗောဓိစိတ္တဉာဏ်အလင်းရရှိရန် ဖြစ်သည်။
ဗောဓိသတ္တများသည် ကြည်ညို လေးစားလောက်သည့် ပုဂ္ဂိုလ်များဖြစ်ပြီး၊ သတ္တဝါများကို ကယ်တင်ရန်အတွက် ဆန္ဒနှင့်ဂတိကို ၎င်းတို့၏ဘဝတွင် ဗောဓိစိတ္တနှင့်အတူ အလုံးစုံ ပေးဆပ်ထားသည်။
တိဗက်ဗုဒ္ဓဘာသာသည် ဘုရားအဖြစ်လျှင်မြန်စွာရရှိရေးအတွက် မဟာယာနတွင်ပါသည့် ဝိဇ္ဇာယာနလမ်းအပါအဝင် နည်းလမ်းများ သင်ကြားပို့ချပေးသည်။
ဘုရားအဖြစ်ဆိုသည်မှာ ပိတ်ဆို့တားဆီးမှုများ ကင်းရှင်းသည့် လွတ်မြောက်ခြင်းအဆင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားပြီး၊ အရာခပ်သိမ်းသိရှိသူလည်း ဖြစ်သည်။
ဘုရား အဖြစ်ရောက်ရှိခြင်းတွင် တစ်စုံတစ်ယောက်သည် စိတ်အမှောင်မိုက်များမှ လွတ်မြောက်ခြင်းကိုဘာမှမရှိဟူသည့်အသိ နှင့် တစ်ပြိုင်နက် ရောနှောထားသည့် ပြည့်စုံသောချမ်းမြေ့မှုကို ရရှိခြင်းဖြစ်သည်။
သဘာဝ၏ အစစ်အမှန်များကိုဤအဆင့်တွင် အခြားသက်ရှိသတ္တဝါများကို ကူညီရန် တစ်စုံတစ်ဦး၏ စွမ်းရည်ကို ကန့်သတ်ထားခြင်း ကို အလုံးစုံဖယ်ရှားခြင်းဖြစ်သည်။
ဗုဒ္ဓအဖြစ်သို့ ရရှိသူစာရင်းသည် မရေမတွက်နိုင်ဟု ဆိုထားသည်။
ဗုဒ္ဓများသည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း၊ သဘာဝအရရော၊ စဉ်ဆက်မပြတ်ပါ- သတ္တဝါများအားလုံးအပေါ် ကောင်းကျိုးချမ်းသာများ ဆောင်ရွက်ပေးသည်။
သို့သော်လည်း၊ သတ္တဝါများ၏ ကံတရားများသည် ဗုဒ္ဓများ၏ ၎င်းတို့အပေါ်ကူညီပေးနိုင်သည့်စွမ်းအားကို ကန့်သတ်သည် ဟု ယုံကြည်ကြသည်။
ဤနေရာတွင် - ဗုဒ္ဓဘာသာများသည် အခြားသူများကို ကူညီရန်အတွက် ၎င်းဘက်တွင်ရှိသည့် စွမ်းအားသည် အကန့်အသတ်မရှိ ပိုင်ဆိုင်ကြသည်ဟုဆိုသော်လည်း၊ သတ္တဝါများသည် အတိတ်ဘဝများက မိမိပြုလုပ်ခဲ့ သည့် မကောင်းမှုကံတရားများ၏ အတိုင်းအဆများအတိုင်း ဆက်လက်ခံစားနေကြရဦးမည်ဖြစ်သည်။
“ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်” ကို တိဗက်အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တစ်ဦး၏ အမှတ်လက္ခဏာဖြစ်သည့် မိမိကိုယ်မိမိ ပြန်လည်ဆန်းစစ်ခြင်းသည် တိဗက် ဝေါဟာရအခေါ်အဝေါ်တွင် ပါရှိပြီးဖြစ်သည်။
စကားလုံးအားဖြင့် “အတွင်းကျကျရှိသူ” ပိုမိုတိကျစွာဆိုလျှင်၊ တိဗက်ဗုဒ္ဓဘာသာသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်အတွက် နှစ်မျိုးနှစ်စားပြဆိုထားသည်-–(က) လုပ်ရိုးလုပ် စဉ်- ခိုလှုံလာခြင်းနှင့် (ခ) ယုံကြည်ခြင်း- ဖြစ်တည်မှုအမှတ်လက္ခဏာလေးမျိုးကို လက်ခံခြင်း။
ကျင့်ကြံမှုအထွေထွေနည်းနာများ ဗုဒ္ဓဘာသာဘုန်းကြီးဂီရှီကွန်ချောက်ဝန်ဒူး (Geshe Konchog Wangdu) တိဗက်ကန်ဂျား၏ ရှေးဟောင်းသစ် ထွင်းမိတ္တူမှ မဟာယာနသုတ်ဖတ်နေပုံ။
ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်ခြင်းနှင့် အမှန်ဖြစ်ခြင်း အိန္ဒိယဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ရှေးယခင်ကာလများ၌ နှုတ်ဖြင့်ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်ခြင်းကို ပုံနှိပ်စာလုံးဖြင့် ထုတ်ဝေခြင်း ထက်ပိုမို၍ အရေးတကြီး အာရုံစိုက် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။
နှုတ်ဖြင့် ဟောကြားခြင်းကို မကြားနိုင်သည့်အခါမှသာလျှင်၊ ပုံနှိပ်စာများမှ သင်ယူခြင်းကို ခွင့်ပြုသည်။
နာကြားသင်ယူခြင်း (ဟောကြားထုတ်လွှင့်ခြင်း)သည် နာကြားရခြင်းအပေါ် အခြေခံ၍ အမှန်ကိုသိမြင်စေရန်၊ နာကြားရသူအတွက် လွယ်ကူစေသည်။
တစ်ဦးတစ်ယောက်ထံမှ နာကြားသင်ယူရ ခြင်းသည် နာကြားရသူ၏ အောင်မြင်မှုအတွက် ကွင်းဆက်တစ်ခုဖြစ်သကဲ့သို့ မူလဟောကြားသူထံ ပြန်ရောက်သွားပြီး ကြားသိနေခဲ့ရသည်။
မူလဟောကြားသူ-သုတ်ထဲတွင် ဗုဒ္ဓသို့မဟုတ် စာအုပ်ထဲတွင်စာရေးသူ။
ထို့နောက် ကြားနေရခြင်း သည် စစ်မှန်သော စဉ်ဆက်မပြတ်ထုတ်လွှင့်ခြင်းအဖြစ် ပြဋ္ဌာန်းသည်။
နှုတ်တိုက်ရွတ်ဆိုခြင်း၏ မှန်ကန်မှုသည် အမှန်ကို သိရှိနိုင်ရန်အတွက် မူလရှိနှင့်ပြီးသောအရာဖြစ်သောကြောင့် မပြတ်ရွတ်ဆိုကြားနာမှုများသည် အရေးကြီး သည်။
သင်ကြားမှုအကြောင်းအရာကို ဖတ်ရုံသက်သက်ဖြင့် အထောက်အကူရသော်လည်း၊ ဟောကြားမှုကို နာကြားရခြင်းနေရာတွင် အစားထိုး၍မရပါ။
တစ်စုံတစ်ယောက်မှ ပြဋ္ဌာန်းစာအုပ်ကို အသံကျယ်ကျယ်ဖြင့် ရွတ်ဖတ်နေ ခြင်းကို ကြားနေရခြင်းသည်၊ မိမိကိုယ်တိုင် ကိုင်တွယ်ရွတ်ဖတ်နေရသကဲ့သို့ဖြစ်ပြီး စာအုပ်ထဲတွင် သင်ပြထား သည်ကို အလွယ်တကူမြင်သိနေရသည်။
နှုတ်မှ ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်ခြင်းကို ထုံးတမ်းအစဉ်အလာအရ လူအနည်းငယ်သို့မဟုတ် လူအများစုဝေး ရောက်ရှိနားထောင်မည့်နေရာတို့တွင် ပြုလုပ်သည်။
ဥပမာအားဖြင့် မန္တန်ရွတ်မည်ဆိုပါက စက္ကန့်အနည်းငယ်မျှ ကြာ သည်။
သို့မဟုတ် ဝိနည်းအပိုင်းကို ရွတ်မည်ဆိုပါက လပေါင်းများစွာကြာမြင့်မည်ဖြစ်သည်။
ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်ခြင်းသည် အမှန်တကယ်ကြားရခြင်း မရှိသည်လည်း ဖြစ်နိုင်သည်။
မိတ်တရီရ (Maitreya) ၏ အသံဃာ (Asaṅga) အမြင်များတွင် ပါရှိသည်ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။
ခွဲခြမ်းစိပ်ဖြာသည့်တရားရှုမှတ်ခြင်းနှင့် သတ်မှတ်တရားရှုမှတ်ခြင်း ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်ခြင်းအပေါ်အခြေခံ၍ တစ်ပြိုင်နက်တည်းသော အသိအမြင်ရရှိခြင်းသည်ဖြစ်နိုင်သော်လည်း တွေ့ရခဲ ပါသည်။
သာမန်အားဖြင့်၊ ကြားခံအဆင့်ဖြစ်သည့် ခွဲခြမ်းစိပ်ဖြာသည့် တရားရှုမှတ်ခြင်း လိုအပ်သည်။
ဥပမာ- ကြားခဲ့ရသည်များကို စဉ်းစားသုံးသပ်ခြင်း။
ဤတရားရှုမှတ်ခြင်း၏ အပိုင်းတစ်ပိုင်းဖြစ်သည့် ယုံမှားသံသယများ ဖြစ်ပေါ် လာခြင်းနှင့်အတွင်းပြဿနာနှင့် ကြုံတွေ့ခြင်းတို့သည် ရှုမှတ်နေခြင်းကို ကျော်လွန်ဖြစ်ပျက်နေပြီး၊ ဤသို့ဖြစ်ပျက်နေခြင်း သည် အချို့သောကိစ္စရပ်များတွင် အားပေးတိုက်တွန်းသည်။
ခွဲခြားစိတ်ဖြာ တရားရှုမှတ်ခြင်းသည် တရားရှုမှတ်ခြင်းနည်းလမ်းနှစ်မျိုးထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။
ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ တရားရှုမှတ်ခြင်းဖြင့် အသိအမြင်ရရှိခြင်းကို ရရှိပြီးသည့်အချိန်တွင် “ချိန်မှတ်” သို့မဟုတ် “သတ်မှတ်” တရားရှုမှတ် ခြင်းသို့ ပြောင်းရန် အားပေးတိုက်တွန်းသည်။
ဤနေရာတွင် စိတ်သည် အသိအမြင်ရရှိခြင်းအပေါ်တွင် အချိန်ကြာ မြင့်စွာ ငြိမ်သက်တည်ရှိနေသည်။
ခွဲခြမ်းစိပ်ဖြာ တရားရှုမှတ်ခြင်းအတွက် လူတစ်ဦး၏ စွမ်းအားကို ယုတ္တိဗေဒနည်းဖြင့် လေ့ကျင့်ပေးနိုင်သည်။
အောင်မြင်သော သတ်မှတ် တရားရှုမှတ်ခြင်းအတွက် စွမ်းအားကို ငြိမ်သက်တိတ်ဆိတ် တည်မြဲနေမှုဖြင့် လေ့ကျင့်နိုင်သည်။
တရားရှုမှတ်ခြင်း လုပ်ရိုးလုပ်စဉ်တစ်ခုသည် အသိအမြင်ရရှိခြင်း အနက်ရှိုင်းဆုံး အဆင့်များသို့ ရရှိရန်ခွဲခြမ်းစိတ် ဖြာတရားရှုမှတ်ခြင်းနှင့် ထိုအရာများကို ခိုင်မြဲစေရန် သတ်မှတ်တရားရှုမှတ်ခြင်းတို့ကို တစ်လှည့်စီလုပ်ဆောင်ခြင်း ဖြစ်သည်။
အသိအမြင်ရရှိခြင်း အနက်ရှိုင်းဆုံး အဆင့်သည် ဘုရားအဖြစ်သို့ ရရှိခြင်းဖြစ်သည်။
ဆရာရင်းကို သံသယရှိခြင်းနှင့် ဆည်းကပ်ကိုးကွယ်ခြင်း တိဗက်ဘုန်းတော်ကြီးများအား စင့်ကင်းအရပ်ရှိ ရူမ်တက် ဘုန်းကြီးကျောင်း၌ တွေ့ရစဉ် တိဗက်ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ထူးခြားသောသွင်ပြင်နှစ်ခုမှာ ဆရာရင်းကို သံသယရှိခြင်းနှင့် ဆည်းကပ်ကိုးကွယ်ခြင်းတို့ဖြစ် သည်။
ထိုအကြောင်းများသည် တရုတ်ဆိုရှယ်လစ်ဝါဒနှင့် ပြဿနာဖြစ်ရသည်အထိ ရှေးရှုသွားခဲ့ပြီး၊ မော်စီတုံး လက်ထက်တွင် တိဗက်၏ထက်မြက်သော ပညာတတ်များ ပျက်ဆီးဆုံးရှုံးခြင်းကို ဖြစ်စေခဲ့သည်။
အပြစ်ရှာသည့် သံသယရှိခြင်း ဖြစ်သည့် စိတ သဘောထား သည် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာတရားရှုမှတ်ခြင်းတွင် စွမ်းရည်များမြင့်တက်လာရန် အားပေး တိုက်တွန်းသည်။
သို့သော်လည်း အခြားသောဗုဒ္ဓဘာသာဓလေ့ထုံးတမ်းများတွင် ဆရာသမားကို လေးစားရိုသေခြင်း သည် ကြီးမြတ်သော မင်္ဂလာတစ်ပါးဖြစ်သည်။
ဗုဒ္ဓဘာသာအဆိုအမိန့်များအပေါ်တွင် သံသယရှိခြင်းကို ယေဘုယျအားဖြင့် လိုလားကြပြီး၊ တိဗက်များသည် ဘုရားဟောသုတ်များအား ကောက်နုတ်ခြင်းကို နှစ်သက်ကြသည်။
ဗုဒ္ဓ၏စကားလုံးများအား အရည်အသွေးမှီသော ရွှေကဲ့သို့ဖြစ်ကြောင်း တိဗက် တစ်ဦးမှ ပြောလျှင်၊ အခြားတိဗက်တစ်ဦးမှ မှန်မမှန် ကောက်နုတ်ဆန်းစစ်တတ်ကြသည်။
အခြား တစ်ဘက်တွင် ဟောပြောသင်ကြားမှု မစမှီ တိဗက်ဘုန်းတော်ကြီးသည် ၎င်းထိုင်၍ တရားဟောမည့်ပလ္လင်ကို ဦးညွှတ် ဝပ်တွားကန်တော့သည်။
သို့မဟုတ် တရားဟောပလ္လင်၏ နောက်ဘက်ရှိ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်ကို ဦးညွတ်ကန်တော့သည်။
ထို့နောက် စာသင်သားများသည် တရားဟောပလ္လင်ပေါ်တွင် ထိုင်နေသည့် တိဗက်ဘုန်းကြီးကို ဦးညွှတ်ကန်တော့ကြသည်။
စာသင်သားသည် ဆရာ၏ ဟောပြောသင်ကြားမှုများတွင် အာရုံစူးစိုက်မိနေလျှင်၊ ကုသိုလ်တရားများ တစ်ဖွားဖွားတိုး တက်လာပြီး၊ သင်ကြားသူဆရာကို ဆရာရင်းအား ဆည်းကပ်ကိုးကွယ်နေရသည့် ပုံစံမျိုး ကြည်ညိုလေးစားစိတ်များ သက်ဝင်လာသည်။
စာသင်သားများအပေါ် အုပ်စိုးထားသည့် လေ့ကျင့်မှုများ၏ ပုံစံသည် အိန္ဒိယအလေ့အထများမှ ဆင်း သက်လာသည်။
လားမား (lama) လားမားယူရု ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်း သင်ကြားနေသည့်ဆရာ၏စိတ်ကို အနှောင့်အယှက်ဖြစ်စေမည့် ကိစ္စမှန်သမျှတို့ကို ရှောင်ကြဉ်ပြီး၊ ဆရာ၏ သွန်သင်ချက်များကို နှလုံးသွင်းလိုက်နာခြင်းသည် ကောင်းမှုကုသိုလ်များတိုးပွားလာပြီး၊ စာသင်သားတစ် ဦး၏ လေ့ကျင့်မှုများကို သိသိသာသာတိုးတက်လာစေရန် ကူညီပေးသည်။
မည်သည့် တိဗက် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် ဆရာကိုမဆို လားမား (lama) ဟုခေါ်ဆိုခြင်းသည် ယေဘုယျသဘောဖြစ် သည်။
စာသင်သားတစ်ဦးသည် သင်ကြားပိုင်ခွင့်ရှိသူများထံမှ များစွာသော သင်ကြားမှုကို ရရှိခဲ့ကြပြီး၊၎င်းတို့ကိုလားမားများအဖြစ်ကြည်ညိုလေးစားကြသည်။
သို့သော်လည်း သင်ကြားပေးသူ ဆရာများထဲမှ တစ်ဦးကိုသာ အထူးပြုပြီး၊ သူ၏ဆရာရင်းဟုသတ်မှတ်စွဲကိုင်ထားပြီး၊ ကျန်ရှိသည့်ဆရာများကို သူနှင့် ခင်မင်ရင်းနှီးမှုနည်းသူများအဖြစ် ရှုမြင်ထားသည်။
သို့သော်လည်း ကျန်ဆရာများကို မူလဆရာရင်း၏ အောက်တွင် အဆင့်မြှင့်တင်ထားရှိသည်။
ရံဖန်ရံခါတွင် ၎င်းကို ပထမဦးစွာ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တစ်ဦးဖြစ်လာစေရန် စတင်လုပ်ဆောင်ပေးခဲ့သူ ဆရာကို ဆရာရင်းဟု ရှုမြင်ကြသည်။
သို့သော် ဆရာရင်းဟု ယူဆထားသည့် သူ၏ အမြင်ကို အချိန်မရွေးပြောင်းလဲခြင်းရှိသည်။
ဆန့်ကျင်ဘက်စည်းမျဉ်းများဖြစ်သည့် သံသယရှိခြင်းနှင့် ဆရာရင်းဆည်းကပ်ကိုးကွယ်ခြင်းတို့ကို တိဗက်ဗုဒ္ဓဘာ သာလုပ်ပိုင်ခွင့် အာဏာနှင့် ဆည်းကပ်ခံရရန် မျှော်လင့်နေသော ဆရာရင်းအား ထိန်းကြပ်ထားပေးခြင်းအားဖြင့် ပြန်လည် ပေါင်းစည်းစေသည်။
ထိုသို့လုပ်ဆောင်ခြင်းကို ၎င်းအားဆရာရင်းဟု မသတ်မှတ်မှီ သေချာစွာ စိစစ်ပြုလုပ်သည်။
ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် တစ်ဦးသည် နောက်ဆုံးတွင် မိမိ၏ဆရာရင်းဟု မသတ်မှတ်မီ၊ ထိုဆရာရင်းဟု သတ်မှတ်ခံရမည့် ဘုန်းတော်ကြီးထံတွင် ဆယ်စု နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာအောင်သင်ကြားခဲ့သည်လည်း ရှိသည်။
အမျိုးသမီးများ၏ အခွင့်အရေး ဆိုသည့် ဝေါဟာရသည် အသက်အရွယ်မရွေး အမျိုးသမီးများနှင့် မိန်းကလေးများအားလုံးတို့၏ လွတ်လပ်ခွင့်နှင့် ခံစားပိုင်ခွင့်ရှိသည့် အရာများအား ရည်ညွှန်းသည်။
တစ်ခုသော လူမှုအဖွဲ့အစည်းတွင် ဥပဒေ၊ ဒေသဆိုင်ရာ ဓလေ့ထုံးစံနှင့် အပြုအမူအားဖြင့် ဤအခွင့်အရေးကို သဘောတူညီချက်အဖြစ် ပြဋ္ဌာန်းခြင်း၊ လျစ်လျူရှုခြင်း သို့မဟုတ် ဖိနှိပ်ချုပ်ချယ်ခြင်းတို့ကို ပြုကောင်းပြုနိုင်သည် သို့မဟုတ် မပြုနိုင်ပါ။
ဤလွတ်လပ်ခွင့်များကို အတူစုစည်းထားပြီး ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော လူ့အခွင့်အရေး၏ အယူအဆများမှ ခွဲခြားထားသည်။
အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ၎င်းအခွင့်အရေးတို့သည် အမျိုးသားများနှင့် ယောက်ျားလေးများ မွေးရာပါအခွင့်အရေးအဖြစ် ပိုင်ဆိုင်သော သို့မဟုတ် ၎င်းတို့အတွက်ဟု အသိအမှတ်ပြုထားသော လွတ်လပ်ခြင်းနှင့် မကြာခဏ ကွဲလွဲခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း၊ ဤကိစ္စကို လှုပ်ရှားပြောင်းလဲရေးဝါဒီများက အမျိုးသမီးများနှင့် မိန်းကလေးများ ကျင့်သုံးသော အခွင့်အရေးများအပေါ် အမွေဆက်ခံမှု သမိုင်းကြောင်း သို့မဟုတ် ဓလေ့ထုံးစံ တစ်ဖက်သတ်အမြင်များဟုဆိုသောကြောင့် လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။
အမျိုးသမီးများ၏ အခွင့်အရေးနှင့်ဆိုင်သော အယူအဆများနှင့် အများအားဖြင့် ဆက်စပ်လျက်ရှိနေသော ကိစ္စများတွင် ကိုယ်ခန္ဓာဆိုင်ရာ ရိုးသားဖြောင့်မတ်ခွင့်နှင့် မိမိကိုယ်မိမိ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်၊ မဲပေးခွင့် (မဲဆန္ဒပေးခြင်း)၊ အရာရှိလုပ်ခွင့်၊ အလုပ်လုပ်ခွင့်၊ မျှတသော လုပ်ခ သို့မဟုတ် တန်းတူညီမျှသော လုပ်ခ ရရှိခွင့်၊ ပစ္စည်းဥစ္စာ ပိုင်ဆိုင်ခွင့်၊ ပညာသင်ယူခွင့်၊ စစ်တပ်တွင် အမှုထမ်းခွင့် သို့မဟုတ် စစ်မှုထမ်းရန် ဆင့်ခေါ်ခံရခွင့်၊ တရားဝင် ပဋိညာဉ်စာချုပ်များ ချုပ်ဆိုနိုင်ခွင့်နှင့် အိမ်ထောင်ရေး၊ မိဘ၊ ဘာသာရေး တို့နှင့်ဆိုင်သော အခွင့်အရေးတို့ ပါဝင်သော်လည်း ဤအချက်များသာဟု ကန့်သတ်မထားပါ။
အမျိုးသမီးများနှင့် ၎င်းတို့ကို ပံ့ပိုးသူများသည် စည်းရုံးလှုံ့ဆော် လှုပ်ရှားခဲ့ကြပြီး အမျိုးသားများကဲ့သို့ အခွင့်အရေးတန်းတူရရန် အချို့သော နေရာဒေသများတွင် ဆက်လက် လှုပ်ရှားတိုက်ပွဲဝင်နေဆဲ ဖြစ်သည်။
ကုလသမဂ္ဂနှင့် အမျိုးသမီးများ၏ အခွင့်အရေး right|150px|thumb 1946 ခုနှစ်တွင် ကုလသမဂ္ဂသည် အမျိုးသမီးများရေးရာ ကော်မရှင်အဖွဲ့ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။
မူလက လူမှုရေးရာဌာန၏ လူ့အခွင့်အရေးဌာနခွဲတွင် အမျိုးသမီးများရေးရာ ဌာနစိတ်အဖြစ် ရှိခဲ့ပြီး ယခုအခါ စီးပွားရေးနှင့် လူမှုရေးကောင်စီ(ECOSOC)၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။
1975 ခုနှစ်မှ စတင်၍ ကုလသမဂ္ဂသည် အမျိုးသမီးများနှင့်ဆိုင်သော ကိစ္စများအတွက် မက္ကဆီကိုစီးတီးတွင် ကျင်းပခဲ့သော အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အမျိုးသမီးများနှစ် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ညီလာခံမှစတင်၍ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ညီလာခံများကို စဉ်ဆက်မပြတ် ကျင်းပလာခဲ့သည်။
ဤညီလာခံများသည် အမျိုးသမီးများ၏ အခွင့်အရေးအတွက် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ စုပေါင်းဆွေးနွေးမှုတစ်ခုကို ဖန်တီးပေးခဲ့သည့်အပြင်၊ ယဉ်ကျေးမှုမတူညီသော အမျိုးသမီးများအကြား ကွဲပြားမှုများနှင့် အခြေခံမူများကို တစ်ကမ္ဘာလုံး အသုံးပြုဖို့ ကြိုးစားရာတွင် ကြုံတွေ့ရသော အခက်အခဲများကိုလည်း ထင်ရှားစေခဲ့သည်။
[42] ကမ္ဘာ့ညီလာခံလေးခုကို ကျင်းပခဲ့ပြီးဖြစ်ရာ ပထမညီလာခံကို မက္ကဆီကိုစီးတီး( အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အမျိုးသမီးများနှစ်၊ 1975)၊ ဒုတိယညီလာခံကို ကိုပင်ဟေဂင်(1980) နှင့် တတိယညီလာခံကို နိုင်ရိုဘီ(1985)တို့တွင် ကျင်းပခဲ့သည်။
ဘေဂျင်း(1995)တွင် ကျင်းပခဲ့သော စတုတ္ထအကြိမ် ကမ္ဘာ့အမျိုးသမီးများ ညီလာခံတွင် အရေးယူဆောင်ရွက်မှုလမ်းစဉ် ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။
ဤလမ်းစဉ်တွင် “ကျားမ တန်းတူရေးနှင့် အမျိုးသမီးများအား လုပ်ပိုင်ခွင့်အာဏာပေးရေး” အောင်မြင်ဖြစ်မြောက်ရန် ကတိကဝတ်ပြုခြင်း ပါဝင်သည်။
အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာနှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ဥပဒေ အမျိုးသမီးများအား နည်းမျိုးစုံဖြင့် ခွဲခြားဆက်ဆံမှု ပပျောက်ရေး သဘောတူစာချုပ် right|400px|thumb| CEDAW တွင်ပါဝင်မှု 1948 ခုနှစ်တွင် သဘောတူလက်ခံခဲ့သော တစ်ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ လူ့အခွင့်အရေး ကြေညာစာတမ်း တွင် “အမျိုးသားများနှင့် အမျိုးသမီးများ၏ တန်းတူအခွင့်အရေး” ကို အလေးထားပြီး တန်းတူညီမျှမှုနှင့် တရားမျှတမှု နှစ်ခုလုံးကို ညွှန်းဆိုသည်။
1979 ခုနှစ်တွင် ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေ ညီလာခံက အမျိုးသမီးများအား နည်းမျိုးစုံဖြင့်ခွဲခြားဆက်ဆံမှု ပပျောက်ရေး သဘောတူစာချုပ်(CEDAW)ကို သဘောတူလက်ခံခဲ့သည်။
အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အမျိုးသမီးများ အခွင့်အရေးဥပဒေကြမ်းတွင် ဖော်ပြထားသည့်အတိုင်း 1981 ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ 3 ရက်နေ့တွင် စတင်ထိရောက်စွာ လုပ်ဆောင်လာခဲ့သည်။
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် CEDAW ကို အတည်ပြုခြင်းမရှိသည့် တစ်ခုတည်းသော ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံဖြစ်သည်။
သဘောတူစာချုပ်သည် အမျိုးသမီးများအပေါ် ခွဲခြားဆက်ဆံမှုကို အောက်ပါအတိုင်း အဓိပ္ပာယ် သတ်မှတ်သည် - လိင်အပေါ်အခြေခံ၍ သက်ရောက်မှုရှိသော သို့မဟုတ် ပျက်စီးအားနည်းစေရန် ရည်ရွယ်သော သို့မဟုတ် အသိအမှတ်မပြုသော မည်သည့် ထူးခြားချက်မျိုး၊ ချန်လှပ်ခြင်းမျိုး သို့မဟုတ် ကန့်သတ်ခြင်းမျိုး မှန်သမျှမဆို၊ ၎င်းတို့၏ အိမ်ထောင်ရေးအခြအနေကို လေးစားမှုမရှိဘဲ အမျိုးသမီးများအပေါ် သာယာမှုယူခြင်း သို့မဟုတ် အသုံးချခြင်း၊ အမျိုးသားများနှင့် အမျိုးသမီးများ၏ တန်းတူအခွင့်အရေးကို အခြေခံသော လူ့အခွင့်အရေးနှင့် နိုင်ငံရေး၊ စီးပွားရေး၊ လူမှုရေး၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ လူမှုအဖွဲ့အစည်း သို့မဟုတ် မည်သည့်နယ်ပယ်တွင်မဆို အခြေခံလွတ်လပ်ခွင့်များ တို့ဖြစ်သည်။
သဘောတူစာချုပ်ကို အတည်ပြုသော နိုင်ငံများသည် ၎င်းတို့၏ ပြည်တွင်း တရားဥပဒေတွင် ကျားမတန်းတူရေးကို အလေးထားရန်၊ ၎င်းတို့၏ ဥပဒေများတွင် ခွဲခြားမှုကို ထောက်ပံ့နေသည့် အချက်များ အားလုံးကို ပယ်ရှားရန်နှင့် အမျိုးသမီးများအား ခွဲခြားဆက်ဆံမှုကို ကာကွယ်ရန်အတွက် ပံ့ပိုးမှုအသစ်များကို ဥပဒေအဖြစ် ပြဋ္ဌာန်းရန်တို့ လိုအပ်သောကြောင့် ကျားမဖြစ်မှုအပေါ် အခြေခံသော ခွဲခြားဆက်ဆံမှု ရပ်တန့်ရန် ဆောင်ရွက်မှုအစီအစဉ် တစ်ခုကိုလည်း ချမှတ်သည်။
၎င်းအစိုးရတို့သည် အမျိုးသမီးများအပေါ် ခွဲခြားဆက်ဆံမှုကို ထိရောက်စွာ ကာကွယ်မှုပေးဖို့ အာမခံရန်နှင့် ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးချင်း၊ အဖွဲ့အစည်းများနှင့် လုပ်ငန်းခွင်များတွင် အမျိုးသမီးများအား နည်းမျိုးစုံဖြင့် ခွဲခြားဆက်ဆံမှု အားလုံး ပပျောက်ရန် လုပ်ဆောင်ချက်များအနေဖြင့် အထူးခုံရုံးများနှင့် ပြည်သူ့ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကိုလည်း ပြဋ္ဌာန်းရမည်ဖြစ်သည်။
မာပူတို ပဏာမသဘောတူညီချက် မာပူတို သဘောတူညီချက်ဟု လူသိများသည့် အာဖရိကရှိ အမျိုးသမီးအခွင့်အရေးဆိုင်ရာ လူသားနှင့် လူအများ၏ အခွင့်အရေးနှင့်ပတ်သက်သော အာဖရိကန်အမိန့်ပြန်တမ်းအပေါ် ပဏာမသဘောတူညီချက်ကို မိုဇမ်ဘစ်နိုင်ငံ မာပူတိုတွင်2003 ခုနှစ် ဇူလိုင်လ 11 ရက်နေ့၌ ဒုတိယအကြိမ် တင်သွင်းသည့်အခါ အာဖရိကန် သမဂ္ဂအဖွဲ့က လက်ခံခဲ့သည်။
2005 ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ 25 ရက်နေ့တွင် အာဖရိကန်သမဂ္ဂ၏ အဖွဲ့ဝင် 15 နိုင်ငံက အတည်ပြုပြီးနောက် ပဏာမသဘောတူညီချက်ကို ထိရောက်စွာ အသုံးပြုလာခဲ့သည်။
ပဏာမသဘောတူညီချက်သည် နိုင်ငံရေး လှုပ်ရှားမှုတွင် ပါဝင်ခွင့်၊ အမျိုးသားများနှင့် လူမှုရေးနှင့် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ တန်းတူရှိခွင့်၊ ၎င်းတို့၏ မျိုးဆက်ပြန့်ပွားမှုဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေးကို ထိန်းချုပ်နိုင်ခွင့်နှင့် မမျိုးဆက်ပြန့်ပွားမှု အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းများ ဖြတ်တောက်ခြင်းကို ရပ်တန့်ခွင့် အပါအဝင် အမျိုးသမီးများ၏ အခွင့်အရေးကို အာမခံချက် အပြည့်အဝ ပေးသည်။
မျိုးဆက်ပြန့်ပွားမှုဆိုင်ရာ အခွင့်အရေး မျိုးဆက်ပြန့်ပွားမှုဆိုင်ရာ အခွင့်အရေးသည် လိင်နှင့်သက်ဆိုင်သော မျိုးဆက်ပြန့်ပွားခြင်းနှင့် မျိုးဆက်ပြန့်ပွားမှုဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေးတို့နှင့်ဆက်နွယ်သည်။
“မျိုးဆက်ပြန့်ပွားမှုဆိုင်ရာ အခွင့်အရေး” ကို အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လူ့အခွင့်အရေး ဥပဒေတွင် အသိအမှတ်မပြုဘဲ အောက်ဖော်ပြပါ အခွင့်အရေး အချို့ သို့မဟုတ် အားလုံး ပါဝင်နိုင်သော ကျယ်ပြန့်သော ဝေါဟာရ အဖြစ် အသုံးပြုသည်- တရားဝင် သို့မဟုတ် အန္တရာယ်ကင်းသော ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခွင့်၊ မိမိ၏ မျိုးဆက်ပြန့်ပွားရေးကို ထိန်းချုပ်နိုင်ခွင့်၊ အဆင့်အတန်းပြည့်မီသော မျိုးဆက်ပြန့်ပွားမှုဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုကို ရရှိခွင့်၊ အတင်းအကျပ်ပြုလုပ်စေခြင်း၊ ခွဲခြားခြင်းနှင့် အကြမ်းဖက်ခံရခြင်းတို့မှ ကင်းဝေးလျက် မျိုးဆက်ပြန့်ပွားမှုဆိုင်ရာ ရွေးချယ်ခြင်းများ ပြုလုပ်နိုင်ရန် ပညာပေးခြင်းနှင့် အခွင့်အလမ်းများ ရရှိခွင့်တို့ ဖြစ်သည်။
မျိုးဆက်ပြန့်ပွားမှုဆိုင်ရာ အခွင့်အရေးတွင် သန္ဓေတားခြင်းနှင့် လိင်မှတဆင့် ကူးစက်တတ်သော ရောဂါများအကြောင်း ပညာပေးခြင်းအပြင် အတင်းအကျပ်ပြုလုပ်သော သားကြောဖြတ်ခြင်းနှင့် သန္ဓေတားခြင်းမှ လွတ်မြောက်ရေး၊ ကျားမဖြစ်မှုအပေါ် အခြေခံသော မမျိုးဆက်ပြန့်ပွားမှု အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းများ ဖြတ်တောက်ခြင်း ကဲ့သို့သော လုပ်ဆောင်မှုများမှ ကာကွယ်ရေး သို့မဟုတ် FGC နှင့် ကျားမျိုးဆက်ပြန့်ပွားမှု အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းများ ဖြတ်တောက်ခြင်း သို့မဟုတ် MGM တို့ ပါဝင်ရန်လည်း နားလည်ရမည်။
မျိုးဆက်ပြန့်ပွားမှုဆိုင်ရာ အခွင့်အရေးသည် အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီးထု နှစ်ရပ်လုံး၏ အခွင့်အရေးအဖြစ် နားလည်ထားသော်လည်း အမျိုးသမီးများ၏ အခွင့်အရေးအဖြစ် အများအားဖြင့် ပြန့်ပွားလာသည်။
ကုလသမဂ္ဂ လူဦးရေရန်ပုံငွေ (UNPF) နှင့် ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့(WHO) တို့သည် အမျိုးသမီးများ၏ အခွင့်အရေးအပေါ် အဓိက အလေးပေးခြင်းဖြင့် မျိုးဆက်ပြန့်ပွားမှုဆိုင်ရာ အခွင့်အရေးကို ထောက်ခံသည်။
ဤအခွင့်အရေး အယူအဆကို ကုလသမဂ္ဂ၏ 1968 ခုနှစ်တွင် ကျင်းပသော အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လူ့အခွင့်အရေးညီလာခံတွင် လူ့အခွင့်အရေးအကြောင်းရပ်၏ ကဏ္ဍငယ်အဖြစ် ဦးစွာ ဆွေးနွေးခဲ့သည်။
တီဟီရန် ကြေညာချက်၏ တစ်ဆယ့်ခြောက်ခုမြောက် ပိုဒ်ခွဲတွင် မျိုးဆက်ပြန့်ပွားမှုဆိုင်ရာ အခွင့်အရေးကို လူ့အခွင့်အရေး၏ ကဏ္ဍငယ်အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုထားပြီး “မိဘများတွင် ၎င်းတို့၏ သားသမီးအရေအတွက်နှင့် ကလေးတစ်ဦးနှင့်တစ်ဦးကြား အသက်အကွာအဝေးကို မိမိတို့ဘာသာ လွတ်လပ်စွာ ဆုံးဖြတ်နိုင်ပြီး တာဝန်ယူနိုင်သည့် အခြေခံလူ့အခွင့်အရေးရှိသည်”ဟု ဖော်ပြထားသည်။
ကိုးကား ပြင်ပလင့်ခ်များ UN Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination Against Women Human Rights Watch: Women's Rights * Category:လူ့အဖွဲ့အစည်း။
right|300px ဗြိတိသျှအလံတော် နှင့် တစ်ချိန်က ဗြိတိသျှ အင်ပါယာ၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ဖြစ်ခဲ့ကြသော ကမ္ဘာပေါ်ရှိ နယ်မြေများ။
လက်ရှိ ဗြိတိသျှ ပင်လယ်ရပ်ခြား နယ်မြေများ ကို အနီရောင် အောက်ခံမျဉ်းသား ထားသည်။
ဗြိတိသျှ အင်ပါယာ သည် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း(United Kingdom)မှ အုပ်ချုပ်သော သို့မဟုတ် စီမံခန့်ခွဲသော ဒိုမီနီယမ်များ၊ ကိုလိုနီများ၊ အထိန်းသိမ်းခံနိုင်ငံများ၊ အုပ်ချုပ်ပိုင်ခွင့်အောက်တွင် ထားရှိသောနိုင်ငံများနှင့် အခြားနယ်ပယ်များတို့နှင့် ဖွဲ့စည်းထားရှိခဲ့ပြီး ၎င်းတို့သည် ၁၆ ရာစု နှောင်းပိုင်းနှင့် ၁၇ ရာစုအစောပိုင်းတို့တွင် အင်္ဂလန်မှ ထူထောင်ခဲ့သော ပင်လယ်ရပ်ခြား ကိုလိုနီများ၊ အရောင်းအဝယ်ဋ္ဌာနများတို့နှင့်အတူ ပေါ်ပေါက် ခဲ့သည်။
၎င်းအထွတ်အထိပ်ဖြစ်နေချိန်တွင် သမိုင်းတွင် အကြီးဆုံးသော အင်ပါယာ တစ်ခုဖြစ်ခဲ့ပြီး ရာစုနှစ်တစ်ခုကျော် တိုင်အောင် အထင်ကရဖြစ်သည့် ကမ္ဘာ့အင်အားကြီး နိုင်ငံဖြစ်သည်။
၁၉၂၂ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှ အင်ပါယာသည် ထိုအချိန်က ကမ္ဘာ့လူဦးရေ၏ လေးပုံတစ်ပုံဖြစ်သောလူဦးရေ ၄၅၈ သန်း ကျော်ခန့် ကို ဩဇာလွှမ်းမိုးခဲ့ပြီး အကြမ်းအားဖြင့် ကမ္ဘာ၏စုစုပေါင်း မြေပြင်ဧရိယာ လေးပုံတစ်ပုံဖြစ်သော ၁၃၀၀၀၀၀၀ စတုရန်းမိုင်ကျော် (၃၃၆၇၀၀၀၀ စတုရန်း ကီလိုမီတာ) ကို ဖုံးလွှမ်းခဲ့သည်။
ရလဒ်တစ်ခုအနေဖြင့် ၎င်း၏ နိုင်ငံရေး၊ ဘာသာ စကား နှင့် ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များသည် ၎င်းတို့ အုပ်ချုပ်သော နေရာ ဒေသများသို့ ပျံ့နှံ့ခဲ့သည်။
နယ်ချဲ့တို့၏ တန်ခိုးဩဇာ အထွတ်အထိပ် ရောက်နေ ချိန်တွင် " ဗြိတိသျှ အင်ပါယာပေါ်တွင် ဘယ်သောအခါမျှ နေမဝင်ပါ " ဟု ပြော လေ့ရှိခဲ့ကြသည်။
အဘယ့် ကြောင့်ဆိုသော် တစ်ကမ္ဘာလုံးအနှံ့ ၎င်းတို့ ဩဇာ လွှမ်းခြုံထားခြင်းသော မြောက်မြားစွာ သော နယ်ပယ်ဒေသ များအနက်မှ အနည်းဆုံးတစ်ခုပေါ်တွင် နေမင်းကြီးသည် အမြဲတမ်း ထွန်းလင်းတောက် ပနေမည်မှာ သေချာ သောကြောင့်ဖြစ်သည်။
နယ်မြေသစ်ရှာဖွေကြပုံများ နယ်ပယ်သစ်များကို ရှာဖွေနေသည့် အချိန် ဖြစ်သည့် ၁၅ နှင့် ၁၆ ရာစု အတောအတွင်းတွင်၊ ပေါ်တူဂီ နှင့် စပိန် တို့သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဥရောပမှ စူးစမ်းရှာဖွေခြင်းကို စတင်ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြပြီး ထိုဖြစ်စဉ်တွင် ပင်လယ်ရပ်ခြား အင်ပါယာကြီးများကို ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။
ထိုအင်ပါယာများမှ နှင်းအပ်သည့် ကြီးကျယ်သော ကြွယ်ဝချမ်းသာ မှုများအပေါ်တွင် ဝန်တိုမှုဖြစ်ပေါ်ကာ အင်္ဂလန်၊ပြင်သစ် နှင့် နယ်သာလန် တို့သည် အမေရိကနှင့် အာရှတို့တွင် ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ကိုလိုနီများနှင့် ကုန်သွယ်မှုကွန်ရက်များကို စတင်ထူထောင်လာကြသည်။
၁၇ နှင့် ၁၈ ရာစု များတွင် အစဉ်လိုက်ဖြစ်ပွားသော နယ်သာလန်နှင့် ပြင်သစ် စစ်ပွဲများသည် အင်္ဂလန်အား ( ဗြိတိန်၊ စကော့တ လန်နှင့် ၁၇၀၇ ပေါင်းစည်းခြင်း အက်ဥပဒေ ကို လိုက်နာခြင်းဖြင့်) မြောက်အမေရိကနှင့် အိန္ဒိယတို့တွင် လွှမ်းမိုးမှုရှိသော ကိုလိုနီ တန်ခိုးဩဇာဖြင့် ချန်ရစ်ထားခဲ့သည်။
မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ ၁၇၈၃ ခုနှစ်တွင် မြောက်အမေရိက၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သော လွတ်လပ်ရေး တိုက်ပွဲတစ်ခုအပြီးတွင် ကိုလိုနီနယ်မြေ တစ်ဆယ့်သုံးခုကို လက်လွတ်ဆုံးရှုံးခဲ့ရခြင်းသည် ဗြိတိန်တို့ အတွက် အလွန်တရာ ခံလိုက်ရသောထိုးနှက်ချက်တစ်ရပ် ဖြစ်ခဲ့ပြီး လူဦးရေအထူထပ်ဆုံး ကိုလိုနီနယ်မြေများမှ ခံစားခွင့်ကို ပိတ်ပင်ထားခြင်း ဖြစ်ခဲ့သည်။
ထိုကဲ့သို့ အနှောင့်အယှက်ရှိသော်လည်း ဗြိတိသျှ တို့၏ အာရုံစိုက်မှုမှာ အာဖရိက၊ အာရှ နှင့် ပစိဖိတ်တို့ ဆီသို့ လျင်မြန်စွာ ပြောင်းသွားခဲ့သည်။
ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်အဆင့်တိုးမြှင့်ခြင်း ၁၈၁၅ ခုနှစ် Napoleonic France (နပိုလီယန် ပြင်သစ်) ကို အနိုင်ရပြီးနောက်တွင် ဗြိတိန်တို့သည် ရာစုနှစ်တစ်ခု လုံးတွင် ပြိုင်ဘက် ကင်းသော ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုကို လက်တွေ့အားဖြင့် အကျိုးခံစားခဲ့ပြီး ၎င်း၏ အင်ပါယာ ဦးပိုင်များကို တစ်ကမ္ဘာလုံး အနှံ့ချဲ့ထွင်တော့သည်။
ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်အဆင့်တိုးမြှင့်ခြင်းများကို ၎င်းတို့ လူမျိုး လူဖြူများ အခြေချသည့် ကိုလိုနီ နယ်မြေများ အားပေးအပ်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့အနက်အချို့မှာ ဒိုမီနီယမ်များအဖြစ် ပြန်လည်၍ အဆင့်ခွဲခြားခြင်း ခံရသည်။
၁၉ ရာစု နှောင်းပိုင်းတွင် ဂျာမနီ နှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတို့၏ ကြီးထွားလာမှုသည် ဗြိတိန်၏ စီးပွားရေး ဦးဆောင်မှုကို တစ်စထက်တစ်စ ဆုတ်ယုတ်စေခဲ့သည်။
ဗြိတိန် နှင့် ဂျာမနီ တို့အကြားတွင် နောက်ဆက်တွဲ ဖြစ်ပေါ် သော စစ်ရေးနှင့် စီးပွားရေး တင်းမာမှုများသည် ပထမ ကမ္ဘာစစ် ဖြစ်စေသည့် အဓိက အကြောင်း အရင်းများ ဖြစ်ပြီး ထိုအတောအတွင်းတွင် ဗြိတိန်သည် ၎င်း၏အင်ပါယာ အပေါ်တွင် အလွန်အမင်း မှီခို အား ထားခဲ့သည်။
ထိုတိုက်ပွဲသည် ဗြိတိန်တို့အပေါ်တွင် မြောက်မြားစွာသော ဘဏ္ဍာရေး ဝန်ပိခြင်းကို ဖြစ်ပေါ် စေပြီး စစ်ပြီးနောက် တွင် အင်ပါယာသည် ၎င်း၏ အကြီးဆုံးသော နယ်မြေအကျယ်အဝန်းကို အောင်မြင် ရရှိခဲ့ သော်လည်း ၎င်းသည် ပြိုင်ဘက်ကင်းသော စက်မှုလုပ်ငန်းဆိုင်ရာ သို့မဟုတ် စစ်ရေးဆိုင်ရာ အင်အားကြီးနိုင်ငံ အဖြစ်တည်ရှိတော့ မည်မဟုတ်ပါ။
ဒုတိယကမ္ဘာစစ် တွင် အရှေ့တောင်အာရှ ရှိ ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီနယ်မြေများ သည်ဂျပန်တို့၏ သိမ်းပိုက်ခြင်းခံရပြီး ဗြိတိသျှ၏ အောင်မြင်မှုရှိနေသေး သော်ငြားလည်း ၎င်းတို့၏ ဂုဏ်သိက္ခာ ကို ပျက်စီးစေ၍ အင်ပါယာ ကျဆုံးခြင်းကို အရှိန်မြှင့်ပေးခဲ့သည်။
စစ်ကြီးပြီးဆုံးပြီး နှစ် နှစ် အတွင်းတွင် ဗြိတိန် သည် ၎င်း၏ လူဦး ရေ အထူထပ်ဆုံးနှင့် တန်ဖိုးအရှိဆုံး ကိုလိုနီဖြစ်သော အိန္ဒိယ ကို လွတ်လပ်ရေး ပေးခဲ့ ရသည်။
left|ဂရန့်ဖလဲ့ သင်္ဘောများ ဂျန့်လန့် မှထွက်ခွာလာစဉ်(ပထမကမ္ဘာစစ်အတွင်း) ၂၀ ရာစု၏ ကျန်ရှိသည့်အပိုင်းတွင် အင်ပါယာ၏ နယ်မြေပိုင်နက်အများစုသည် ဥရောပအင်အားကြီးနိုင်ငံများ၏ ကြီးမားသော တစ်ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ကိုလိုနီနိုင်ငံကို လွတ်လပ်ရေးပေးရေးလှုပ်ရှားမှု ၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အဖြစ် ဖြင့် လွတ်လပ်ရေးရလာကြပြီး ၁၉၉၇ တွင် ဟောင်ကောင်ကို တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံသို့ ပြန်လည် လွှဲပြောင်း ပေးအပ်ခြင်းဖြင့် အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။
လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက်တွင် ယခင် ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီနိုင်ငံ အများအပြား သည် ဓနသဟာယနိုင်ငံများ၊ လွတ်လပ်သောတိုင်းပြည်များ၏ လွတ်လပ်သည့်အသင်းကြီးသို့ ပူးပေါင်းဝင် ရောက်ခဲ့သည်။
ဓနသဟာယနိုင်ငံ တစ်ဆယ့်ခြောက်နိုင်ငံသည် ၎င်းတို့ တိုင်းပြည်၏ အကြီးအကဲ Queen Elizabeth II (ဘုရင်မ အဲလိဇဘက် II ) အား ဓနသဟာယနိုင်ငံများတွင် ဘုရင်မအုပ်စိုးခြင်း အဖြစ် မျှဝေ ခံယူကြသည်။
နယ်မြေဒေသ ဆယ့်လေးခုသည် ဗြိတိသျှအချုပ်အခြာ အာဏာအောက်တွင် ဗြိတိသျှ ပင်လယ် ရပ်ခြားနယ်မြေဒေသများအဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေသည်။
အမွေအနှစ် ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း (United Kingdom)သည် ဗြိတိသျှကျွန်းများအပြင်ဘက်ရှိ နယ်မြေဒေသ ၁၄ ခု အပေါ်တွင် အချုပ်အခြာ အာဏာကို ထိန်းသိမ်းထားပြီး ၎င်းတို့အား ၂၀၀၂ ခုနှစ် တွင် ဗြိတိသျှပင်လယ်ရပ်ခြား နယ်မြေဒေသများဟု ပြန်လည်အမည်ပေးခဲ့သည်။
အချို့မှာ ယာယီစစ်ရေးကိစ္စများ သို့မဟုတ် သိပ္ပံပညာရပ်ဆိုင်ရာ အမှုထမ်းများ အတွက်သာဖြစ်ပြီး လူနေထိုင်ခြင်းမရှိပါ၊ ကျန်ရှိသည်များမှာ ကွဲပြားသော အဆင့်များဖြင့် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့် ရကြပြီး နိုင်ငံခြားဆက်သွယ်ရေးနှင့် ကာကွယ်ရေးအတွက် ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်းအပေါ်တွင် အားထားနေရ သည်။
မည်သည့်ပင်လယ်ရပ်ခြားနယ်မြေဒေသမဆို ရွေးချယ်စရာနည်းလမ်းအဖြစ်ရှိသော လွတ်လပ်ရေးကို ရရန် ရှေ့ဆက်သွားလိုသော ဆန္ဒရှိပါက ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ကူညီရန် လိုလိုလားလားရှိသည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။
မြောက်မြားစွာသော ပင်လယ်ရပ်ခြားနယ်မြေဒေသများအပေါ်တွင် ရှိသော ဗြိတိသျှ၏ အချုပ်အခြာ အာဏာသည် ၎င်းတို့၏ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများမှ အငြင်းပွားခြင်းခံရသည်- စပိန်မှ ဂျီဘရော်ဒါ ကိုတောင်းဆိုသည်၊ ဖော့(ခ်)လန်ကျွန်းများနှင့် ဂျော်ဂျီယာ တောင်ပိုင်း နှင့် တောင်ဘက်ပိုင်း ကြား ညပ်နေသော ကျွန်းများကို အာဂျင်တီးနားမှ တောင်းဆိုသည်၊ ဗြိတိသျှ အိန္ဒိယ သမုဒ္ဒရာ နယ်မြေဒေသ ကို မာယူတီးယပ်(စ်) နှင့် ဆေးချီးလက်(စ်) မှတောင်းဆိုသည်။
ဗြိတိသျှ အန္တာတိကနယ်မြေကို အာဂျင်တီးနား နှင့် ချီလီ တို့၏ တောင်းဆိုခြင်းများ ထပ်ချင်ထပ်နေနိုင်သော်လည်း မည်သည့်နယ်မြေဒေသ၏ အန္တာတိကကို တောင်း ဆိုခြင်းများကိုမှ နိုင်ငံများစွာတို့သည် အသိအမှတ်မပြုပါ။
ဗြိတိသျှ ပင်လယ်ရပ်ခြား နယ်မြေဒေသများ တစ်ဆယ့်လေးခု left|ဗြိတိသျှ အင်ပါယာသည် နပိုလီယံ၏ အောင်မြင်မှုနယ်မြေများကိုလည်း ရရှိခဲ့သည်။
ယခင် ဗြိတိသျှကိုလိုနီအများစုမှာ ဓနသဟာယနိုင်ငံများ၏ အသင်းဝင်နိုင်ငံများဖြစ်ကြပြီး နိုင်ငံရေးနှင့် မပတ် သက်သော၊ တူညီသော အဖွဲ့ဝင်များ၏ သဘောဆန္ဒအလျောက် ပြုသောအစည်းအရုံးတွင် ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်းသည် အခွင့်အရေးရသော အဆင့်အတန်းတွင် မရှိပါ။
ဓနသဟာယ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ တစ်ဆယ့် ငါးနိုင်ငံ သည် ဘုရင်မအုပ်စိုးသောနိုင်ငံများအနေဖြင့် ၎င်းတို့၏ နိုင်ငံအကြီးအကဲကို ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း နှင့်အတူ ဆက်လက်၍ မျှဝေခံယူသည်။
ဆယ်စုနှစ်များနှင့် အချို့အခြေအနေများတွင် ရာစုနှစ်များအထိ ဗြိတိသျှတို့၏ အုပ်ချုပ်ခြင်းနှင့် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ခြင်းတို့သည် ဗြိတိသျှအင်ပါယာမှ ပေါ်ထွက်လာသော လွတ်လပ်သည့်နိုင်ငံများအပေါ်တွင် ၎င်းတို့၏ အမှတ် အသားများကို ချန်ထားခဲ့ကြသည်။
အင်ပါယာသည် တစ်ကမ္ဘာလုံးအနှံ့ရှိ နယ်မြေများတွင် အင်္ဂလိပ်စာအသုံး ပြုခြင်းကို ထူထောင်ခဲ့သည်။
ယနေ့တွင် ၎င်းသည် လူဦးရေ သန်း ၄၀၀ ၏ အဓိက ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး တစ် ဘီလီယံ ကျော်မျှသည် ဤဘာသာစကားကို ဒုတိယ သို့မဟုတ် နိုင်ငံခြား ဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆိုကြ သည်။
၂၀ ရာစု နောက်ပိုင်း နှစ်ဝက်များမှနေ၍ အင်္ဂလိပ်စာ ပျံ့နှံ့ခြင်းသည် ဗြိတိသျှအင်ပါယာမှ ပေါက်ဖွား လာသော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ယဉ်ကျေးမှုလွှမ်းမိုးခြင်းမှ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ကူညီမှုကြောင့်ဖြစ်သည်။
အင်္ဂလိပ် ပါလီမန်စနစ်သည် ယခင် ကိုလိုနီနိုင်ငံများစွာ၏ အစိုးရများအတွက် ပုံစံအဖြစ် အသုံးချနိုင်ပြီး၊ တရား ဥပဒေ စနစ်များအတွက် အင်္ဂလိပ် ရှေးထုံးတမ်းဥပဒေ ကို အသုံးပြုကြရသည်။
ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း၏ အဆင့်အမြင့်ဆုံး အယူခံရုံးများတွင် တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သော ဗြိတိသျှ ဘုရင်၊ဘုရင်မ၏ အကြံပေးအဖွဲ့ တရားရေးဆိုင်ရာ ကော်မတီ သည် ကာရေဘီယန် နှင့် ပစိဖိတ်အတွင်းရှိ ယခင်ကိုလိုနီများစွာ အတွက် အမြင့် ဆုံး အယူခံရုံးအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေဆဲဖြစ်သည်။