kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
) နန်းမတော်ဝန် ဦးပသီ ၁၈၅၃ ခုနှစ်တွင် မင်းတုန်းမင်း နန်းတက်လာပြီးနောက် ဦးပသီအား မင်းကြီးမဟာမင်းခေါင်ရာဇာဘွဲ့ဖြင့် ပျဉ်းမနားမြို့အား နန်းမတော်ဝန်အရာ ခန့်အပ်လိုက်ပါသည်။
ဦးပသီသည် ပုဂံမင်းလက်ထက်က ဒလမြို့ဝန်ဖြစ်၏။
အင်္ဂလိပ် မြန်မာ ဒုတိယစစ်ပွဲ အစပိုင်းကာလတွင် ရေနန်းယာဉ်သာ သင်္ဘောအား ကော်မိုတိုလင်းဘက်ကို ဆွဲယူသွားကြသည်မှာ ဒလမြို့ဝန် ဦးပသီအုပ်ချုပ်စီရင် ရသော ပိုင်နက်နယ်မြေအတွင်း ဖြစ်သည်။
စစ်ပွဲပြီးဆုံးသွားပြီးနောက် ဗြိတသျှတို့က မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်းဒေသများအား သိမ်းပိုက်လိုက်ရာ ဦးပသီကို မင်းတုန်းမင်းက နေပြည်တော်သို့ ဆင့်ခေါ်လျက် နန်းမတော်ဝန်အရာ ခန့်အပ်ပေးခဲ့သည်။
၁၈၅၅ ခုနှစ်တွင် အာသာဖယ်ရာ၏ သံအဖွဲ့ အမရပူရသို့ လာရောက်စဉ် နန်းမတော်ဝန် ဦးပသီနှင့် ဟင်နရီယူးလ်တို့ တွေ့ဆုံခဲ့ကြသေး၏။
နန်းမတော်ဝန် ဦးပေါ်လာ ရတနာပုံခေတ်တွင် နန်းမတော်ဝန်အဖြစ် ခန့်အပ်ခံခဲ့ရသူမှာ ဦးပေါ်လာ ဖြစ်သည်။
မင်းတုန်းမင်းသည် ၁၈၅၉ ခုနှစ်တွင် ရတနာပုံ နေပြည်တော်ကြီး တည်ခဲ့ပြီးနောက် မန္တလေးသို့ ပြောင်းရွှေ့ နန်းစံသောအခါ ဦးပေါ်လာအား နန်းမတော်ဝန်အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့ဟန်ရှိ၏။
ထိုစဉ်က နန်းမတော်ဝန် ဦးပသီမှာ ကွယ်လွန်သွားဟန်ရှိသည်။
နန်းမတော်ဝန် ဦးပေါ်လာ၏ သားတစ်ဦးမှာ သွေးသောက် မင်္ဂလာအမြောက်အမှုထမ်း ဦးဗိုလ်ကြီး ဖြစ်သည်။
နန်းမတော်ဝန် ဦးယံ မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် ၂၆ အောက်တိုဘာ ၁၈၇၂ တွင်း မိုင်းခိုင်းမြို့စား ပိဋကတ်တော်အုပ် မဟာသီရိဇေယျသူဘွဲ့ခံ ဦးယံကို ခင်မမင်းဝန် (နန်းမတော်ဝန်)အရာ ခန့်အပ်လိုက်ပါသည်။
အမိန့်ပြန်ထမ်းတွင်‘မိုင်းခိုင်းမြို့စား မဟာသီရိဇေယျသူကို ခင်မမင်းဝန်ခန့်။
သက္ကရာဇ် ၁၂၃၄ ခု သီတင်းကျွတ်လပြည့်ကျော် ၉ ရက်နေ့ နာခံနေမျိုးသင်္ခတွင်ပြန်’ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။
၂ဝဧပြီ ၁၈၇၄ တွင် မင်းတုန်းမင်း မုဒ္ဓာဘိသိက်ခံစဉ်က အရှင် နန်းမတော်ဘုရားဝန် မိုင်းခိုင်းမြို့စား မဟာသီရိဇေယျသူ တက်ရောက်ခဲ့ကြောင်း သိရှိရ၏။
သို့သော် နန်းမတော် မိဖုရားခေါင်ကြီး စကြာဒေဝီမှာ ၁၂ နိုဝင်ဘာ ၁၈၇၆ တွင် ကွယ်လွန်သွားရာ ဦးယံမှာလည်း ပိဋပတ်တော်အုပ် ရာထူးဖြင့်သာ ဆက်လက်အမှုထမ်းရွက်ခဲ့ရလေသည်။
သီပေါမင်းလက်ထက် ၁၈၇၈ ခုနှစ်တွင် သီပေါမင်း နန်းတက်လာသောအခါ ဦးယံကိုပင် နန်းမတော်ဝန်အရာ ခန့်အပ်ရန် လျာထားခဲ့၏။
သို့သော် နန်းမတော် မိဖုရားခေါင်အဖြစ် ဘိသိက်မခံရသေးမီ စုဖုရားလတ်၏ ဝန်အဖြစ်သာ ခန့်အပ်ခဲ့ဟန်ရှိသည်။
စုဖုရားလတ်၏ အစ်မတော် မိုင်းနောင်စုဖုရားကြီးအတွက်မူ အင်းဝမြို့ဝန် မင်းကြီးမင်းလှ မဟာမင်းခေါင်ရာဇာဘွဲ့ခံ ဦးဘိုးရောက်အား ခန့်အပ်ခဲ့၏။
အဂ္ဂမဟေသီဘိ သိက်ခံစဉ် စုဖုရားကြီးအား မိဖုရားခေါင်နေရာ လျာထားသတ်မှတ်သော်လည်း ညီမစုဖုရားလတ်က အဓမ္မရယူခဲ့သဖြင့် ဦးဖိုးရောက်မှာ နန်းမတော်ဝန်အရာနှင့် လွဲကာ ရာထူးလက်မဲ့ဖြစ်သွားရသည်။
စုဖုရားကြီးမှာ နောင်တွင် သီလရှင်ဝတ်သွားသည်။
မင်းကြီးမဟာမင်းကျော်မင်းထင် ၁၈၈၃ ခုနှစ်တွင် မဟာမုနိစေတီတော်မြတ်သို့ ထီးဖြူတော် ချုပ်လုပ်လှူဒါန်းစဉ် နန်းမတော်ဝန် စဉ့်ကူးမြို့ဆိုင်ရာ မင်းကြီး မဟာ မင်းကျော်မင်းထင် ပါဝင်လုပ်ဆောင်ပေးခဲ့ရကြောင်း သိရှိရ၏။
၎င်း မင်းကြီးမဟာမင်းကျော်မင်းထင် ပါဝင်လုပ်ဆောင်ပေးခဲ့ရကြောင်း သိရှိရ၏။
၎င်း မင်းကြီးမဟာမင်းကျော်မင်းထင် သည်ပင် မြန်မာမင်းများလက်ထက် နောက်ဆုံးခန့်အပ်ခံခဲ့ရသူ နန်းမတော်ဝန်ဖြစ်ဟန်ရှိသည်။
ပင်းယသေနတ်ဝန် ကုန်းဘောင် ခေတ်ဦး ကာလတွင် ပုံမှန်ရှိရင်းစွဲဖြစ်သော သေနတ်ဝန်ရာထူးအပြင် ပင်းယသေနတ်ဝန်ဟူ၍လည်း ခန့်အပ်ခဲ့ဖူးကြောင်း သိရှိရသည်။
ပင်းယသေနတ်ဝန်မှာ ပင်းယကိုအခြပြေုဖွဲ့စည်းထားသော သေနတ်အစုအမှုထမ်းများအား အုပ်ချုပ်ကွပ်ကဲရသူ ဖြစ်သည်။
စဉ့်ကူးမင်း လက်ထက် အထင်အရှားတွေ့ရှိရသူ ပင်းယသေနတ်ဝန်တစ်ဦးမှာ စဉ့်ကူးမင်း (၁၇၇၆-၁၇၈၂)လက်ထက်တွင် အမှုထမ်းခဲ့သည့် လက်ယာနန္ဒကျော်သူ ဖြစ်သည်။
စဉ့်ကူးမင်း ပင်းယသို့ ထွက်ခဲ့စဉ်က ပင်းယ သေနတ်ဝန် လိုက်ပါကူညီခဲ့ရဟန်တူပါ၏။
သို့သော် လက်ယာနန္ဒကျော်သူမှာ ဘိုးတော်ဘုရား (ဗဒုံမင်း)နန်းတက်စ ၁၇၈၂ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် စီရင်ကွပ်မျက်ခံခဲ့ရသည်။
ပင်းယ သေနတ်ဝန်ကို အပြစ်ပေးစီရင်ခဲခြင်းမှာ ဗဒုံမင်း၏ ညီတော် စည်သာမင်းသားနှင့် ဝန်ကြီး ဦးသာတို့ ပုန်ကန်မှုတွင် ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့၍ ဖြစ်သည်။
ဗဒုံမင်းလက်ထက် ဗဒုံမင်းလက်ထက်တွင် ပင်းယသေနတ်ဝန်အဖြစ် ဆက်လက်ခန့်အပ်မှု ရှိခဲ့သော်လည်း ပင်းယသေနတ်ဝန်ဘွဲ့ကိုမူ မသိရပေ။
၉ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၈၀၃ တွင် စစ်ကိုင်းမင်းသားနှင့် ဆင်ဖြူရှင်တို့ ထိမ်းမြားလက်ထပ်ကြစဉ် ပင်းယသေနတ်စွဲ အမှုထမ်း ၅၀၄ ဦးအား စစ်ကိုင်းမင်းသားမောင်နှံတို့ထံ၌ အမှုတော်ထမ်းရွက်ကြရန် လွှဲပြောင်းပေးအပ်ခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရ၏။
ပုဏ္ဏားဝန် မြန်မာမင်းများလက်ထက်တွင် မင်းနေပြည်တော်၌ ရှစ်ပါးပုဏ္ဏား၊ ဘိသိက်တော်ဆက်ပုဏ္ဏား၊ ပြက္ခဒိန်တော်ဆက်ပုဏ္ဏား၊ဂြိုဟ် ဟုံးနတ်ပူဇော်သောပုဏ္ဏား စသည်ဖြင့် ပုဏ္ဏားအများအပြားရှိရာ ယင်းပုဏ္ဏားများနှင့်ဆိုင်သော ကိစ္စဟူသမျှကို ဆောင်ရွက်ရသူမှာ ပုဏ္ဏားဝန်ဖြစ်သည်။
မြန်မာမင်းများ အုပ်စိုးစဉ်အခါက ပုဏ္ဏားပညာရှိများခန့်အပ်လေ့ရှိသော်လည်း ပုဏ္ဏားဝန်ဟူသောရာထူးကိုမူ ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလတွင်မှ စတင်တွေ့ရှိရသည်။
ပုဏ္ဏားဝန် ဦးအိမ် ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလခန့်အပ်ခံရသူပုဏ္ဏားဝန်တစ်ဦးမှာ ဦးအိမ်ဖြစ်သည်။
ပုဏ္ဏားဝန်ဦးအိမ်သည် ဘိုးတော်ဘုရား (ဗဒုံမင်း ) ( ၁၇၈၂ - ၁၈၁၉) လက်ထက်တွင် အမှုထမ်းရွက်ခဲ့သူဖြစ်သည်။
နောင်တွင် ဦးအိမ်အားနေမျိုးကျော်ခေါင်ဘွဲ့ဖြင့် ဆင်ဝန်ထောက်အရာပြောင်းရွှေ့ ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
စစ်ကိုင်းမင်းလက်ထက် စစ်ကိုင်းမင်း ( ဘကြီးတော် ) ( ၁၈၁၉ - ၁၈၃၇ ) လက်ထက်တွင် ပုဏ္ဏားဝန်အဖြစ် မင်းလှဇေယသူဘွဲ့ခံ ဦးစအားခန့်အပ်ခဲ့၏။
ပုဏ္ဏားဝန်ဦးစသည် ၁၈၂၄ ခုနှစ် ဘိသိက်မင်္ဂလာပွဲအပြီးတွင် ရွှေစလွယ် ၉ သွယ်အပါအဝင် အစီးအနင်း အဆောင်အရွက်များ ပေးအပ်ချီးမြှင့်ခံခဲ့ရ၏။
သာယာဝတီမင်းလက်ထက် သာယာဝတိမင်း ( ၁၈၃၇ -၄၆ ) လက်ထက်တွင် ပုဏ္ဏားဝန်ရာထူးမကြာခဏ ပြောင်းလဲမှုရှိခဲ့သည်။
၁၈၃၇ ခုနှစ် သာယာဝတီမင်းနန်းတက်စတွင် မဂင်လာအိမ်တော်ပါ ဇေယဗြဟ္မာအား ပုဏ္ဏားဝန်အရာ ခန့်အပ်ခဲ့၏။
၁၇ နိုဝင်ဘာ ၁၈၃၇ ခုနှစ်တွင် ရတနာသိင်္ဃအနောက်ကျေးရွာလယ်ကွင်းများတွင် လယ်ကန်သင်းတစ်လျှောက်ရေထွက်နေကြောင်း ရွှေမြို့တော်ဝန်၏ လျှောက်ထားချက်အရ ပုဏ္ဏားဝန် ဝဏ္ဏဇေယဗြဟ္မာနှင့် မင်းတိုင်ပင်အမတ်တို့ နိမိတ်ဖတ်ကာ မင်္ဂလာစကားလျှောက်တင်ခဲ့ကြသည်။
သို့သော် ၁၅ ဇူလိုင် ၁၈၃၈ ခုနှစ်တွင် သွေးသောက်အဖွဲ့များ ဖွဲ့စည်းရာ၌မူ ပုန္ဏားဝန်အဖြစ် သီရိဝီဒြာအဓိကာရိစကြဝတေးဟူ၍ တွေ့ရှိရသည်။
များမကြာမီကစ္စနမိုဟန်အား ပုဏ္ဏားဝန်အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့ဟန်တူသည်။
ကစ္စနမိုဟန်သည် နောင်မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် ပုဏ္ဏားပညာရှိဦးသီဟိုအဖြစ် ထင်ရှားခဲ့သော သီရိဟရီ၏ဖခင်ဖြစ်သည်။
ရွှေမြို့တော်ဝန်မဟာမင်းလှရာဇာဘွဲ့ခံ ဦးရွှေမောင်သည်လည်း ပုဏ္ဏားဝန်ရာထူး ခေတ္တထမ်းရွက်ခဲ့သည်။
ထို့ပြင် ပန်းပဲမင်းကြီးအဖြစ်ထင်ရှားခဲ့သူ ဦးမှိုသည်လည်း သာယာဝတီမင်းလက်ထက်က ပုဏ္ဏားဝန်အရာဖြင့် ခေတ္တအမှုထမ်းရွက်ခဲ့ဖူးသည်ဆိုသည်။
ပုဏ္ဏားဝန် ဦးကုလား ပုဂံမင်း( ၁၈၄၆- ၁၈၅၂ )လက်ထက်တွင်ပုဏ္ဏားဝန်အဖြစ် ခန့်အပ်ခံခဲ့ရသူမှာ ဦးကုလားဖြစ်သည်။
မင်းကြီးမဟာမင်းကျော်တန်ဆောင်ဘွဲ့ခံ အောင်ပင်လယ် လမိုင်းဝန်လည်းဖြစ်သည်။
၁၈၅၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလွင် မင်းတုန်းမင်းသားနှင့်ကနောင်မင်းသားညီနောင် နောင်တော်ပုဂံမင်းကို နန်းချရန်ရွှေဘိုသို့ ထွက်ခွာခဲ့စဉ်က ပုဂံမင်း၏ တပ်များအား ပုဏ္ဏားဝန်ဦးကုလားက အုပ်ချုပ်၍ နောက်မှလိုက်လံ တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။
မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် ၁၈၅၃ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင့် ပုဏ္ဏားဝန်အဖြစ် အောင်ပင်လယ်လမိုင်းဝန်ဟောင်းဦးရွှေမောင်အား ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
သို့သော် များမကြာမီ သာယာဝတီမင်းလက်ထက်က ဘိသိက်တော်ဆက် ပုဏ္ဏားဝန်အဖြစ် အမှုထမ်းခဲ့ဖူးသူ ကစ္စနမိုဟန်( သီရိကစ္စနမောဟ) ကို ပုဏ္ဏားဝန်ရာထူးခန့်အပ်လိုက်ပါသည်။
ကစ္စနမိုဟန်သည် မန္တလေးမြို့တော်သစ်တည်ပြီးနောက် ပုဏ္ဏားစုရပ်၌နေထိုင်ခဲ့ရာ မင်းတုန်းမင်းက ဘုရားကျောင်းနှင့် ရေတွင်းများ ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းခဲ့သည်။
ထိုခေတ်က တူးခဲ့သည့်ရေတွင်းမှာ ယနေ့တိုင်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။
၁၈၇၄ ခုနှစ်တွင် မင်းတုန်းမင်းဘိသိက်မင်္ဂလာအခမ်းအနား ဆင်ယင်ကျင်းပသောအခါ ပုဏ္ဏားဝန်အဖြစ် ဗြဟ္မာစန္နက လုပ်ဆောင်ပေးခဲ့ရကြောင်း သိရှိရ၏။
ပုဏ္ဏားဝန် ဦးစိန္တာ သီပေါမင်း ( ၁၈၇၈ - ၁၈၈၅ ) လက်ထက်တွင် ပုဏ္ဏားဝန်အဖြစ် အမှုထမ်းခဲ့သူမှာ ဦးစိန္တာ( အစိန္တာရာဇာ) ဖြစ်သည်။
ဦးစိန္တာသည် ၁၈၈၁ ခုနှစ်တွင် ပုဏ္ဏားဝန်အဖြစ် ခန့်အပ်ခံခဲ့ရခြင်းဖြစ်သည်။
ဗြဟ္မစန္ဒ သီပေါမင်းလက်ထက် နောက်ဆုံးခန့်အပ်ခံရသူ ပုဏ္ဏားဝန်မှာ ဗြဟ္မစန္ဒဖြစ်၏။
ပုဏ္ဏားဝန်ဗြဟ္မစန္ဒ၏ မင်းပေးဘွဲ့မည်မှာ သုပဏ္ဏိတဗြဟ္မစန္ဒဓမ္မရာဇဂုရု ဖြစ်သည်။
thumb|ဖန်ချက်ဝန် ဦးရွှေအိုး ဖန်ချက်ဝန် ဖန်ချက်ဝန်သည် ဖန်ကြည်လုံးကြီးငယ်အများအား ပြောင်းမျုတ်ထုတ်လုပ်ရသော ဖနိကွက်အစုသားများကို အုပ်ချုပ်ကွပ်ကဲရသူ ဖြစ်သည်။
ကုန်းဘောင်းခေတ်နှောင်းကာလတွင် မြန်မာ့ဖန်ချက်ပညာမှာ များစွာအဆင့်အတန်းမြင့်မားခဲ့၏။
ဖန်ချက်ဝန်သည် ဖန်ထည်များကိုသာမက အခါအားလျော်စွာ စဉ့်ထည်များကိုပါထုတ်လုပ်ဆက်သာင်းရသည်။
ရတနာပုံခေတ်က စဉ့်ထညိထုတ်လုပ်ရာ နယ်မြေများမှာ ကျောက်မြောင်းမြို့နယ်၊ရွှေတိုက်၊ နွယ်ငြိမ်း၊ ရွှေခွန် စသည့် ကျေးရွာများဖြစ်ကြသည်။
ဖန်ချက်ဝန်ဦးရွှေအိုး ဖန်ချက်ဝန်ရာထူးကို မင်းတုန်းမင်း( ၁၈၅၃ - ၁၈၇၈) လက်ထက်တွင် စတင်ခန့်အပ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
၁၈၆၆ ခုနှစ် ဩဂုတ်လနောက်ပိုင်း၌ စတင်ခန့်အပ်ခံခဲ့ရသည့် ဖန်ချက်ဝန်မှာ ဦးရွှေအိုးဖြစ်သည်။
ပြင်သစ်နိုင်ငံပြန် မြို့ပြ အင်ဂျင်နီယာဘွဲ့ရ ဖန်ချက်ဝန်ဦးရွှေအိုးသည် မင်းတုန်းမင်းတရားကြီး အလိုကျဖန်ထည်အသစ်အဆန်းများအား ဆက်သွင်းနိုင်ခဲ့ဟန်တူသည်။
၁၅ ဇန်နဝါရီ ၁၈၇၂ ခုနှစ်တွင် ဦးရွှေအိုးကို ဝန်ထောက်ရာထူးပါတိုးမြှင့် ခန့်အပ်ခဲ့ရာ ဖန်ချက်ဝန်ထောက်ဟု အမည်တွင်ခဲ့၏။
ဖန်ချက်ဝန်အရာရရှိစဉ်က ဘွဲ့အမည်မှာ မင်းထင်ပညာသိဒ္ဓိကျော်ခေါင်ဖြစ်သည်။
သို့သော် ဦးရွှေအိုးဝန်ထောက်ဖြစ်လာသောအခါ မဟာမင်းကျော်စွာဘွဲ့ ပြောင်းလဲပေးအပ်ခဲ့၏။
၁၈၇၄ ခုနှစ် မတ်လတွင် ဖန်ချက်ဝန်ထောက် ဦးရွှေအိုးအား မင်းတုန်းမင်းအမြတ်တော်ရှကာ ရာထူးချထားခဲ့၏။
သာမန်လွှတ်တော်စာရေးကြီး အဖြစ်သာအမှုထမ်းရွက်ခဲ့ရသည်။
သီပေါမင်းလက်ထက် ၁၈၇၈ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် သီပေါမင်းနန်းတက်လာပြီးနောက် ဦးရွှေအိုးအား မဟာမင်းထင်စည်သူဘွဲ့ဖြင့် ဖန်ချက်ဝန်အရာ၊ လွှတ်တော်စာရေးကြီးအရာခန့်အပ်ခဲ့ပြန်သည်။
၁၈၈၀ ပြည့်နှစ် ဇန်နဝါရီးလတွင် ဦးရွှေအိုးကို ကျောက်ရဲမြို့စားဝန်ထောက်အဖြစ် တိုးမြှင့်ပေးခဲ့သည်။
ဖန်ချက်ဝန်ဦးပွား ဦးရွှေအိုးရာထူးတက်သွားပြီးနောက် သူ၏နေရာတွင် ဦးပွားအားခန့်အပ်လိုက်ပါသည်။
ဦးပွား၏အမည်ကို ဝက်မစွတ်ဝန်ထောက်ဦးလတ်၏ နေ့စဉ်မှတ်တမ်း၌ ၁၈ ဇူလိုင် ၁၈၈၆ ရက်စွဲဖြင့် ဖော်ပြထားသည်ကိုတွေ့ရှိရသည်။
မဟာဒါန်ဝန် မဟာဒါန်ဝန်သည် မင်းနပြေည်တော်အနီးဝင်းကျင်ဒေသများတွင် ရဟန်သံဃာတော်များ ဝိနည်းသိက္ခါတော်တို့နှင့်အညီ ကျင့်ကြံမှုရှိမရှိစစ်ဆခြေင်း၊ သာသနာပြုဆရာတော်က ပေးရန်ရှိသည့် စာများကိုရေးသားသိကုန်းစီရင်ခြင်နှင့် ဝတ္တုကံမြေနှင့် စပ်လျဉ်းသည့်ကိစ္စအဝဝကို လုပ်ဆောင်ရသူဖြစ်သည်။
မဟာဒါန်ဝန်၏ အောက်တွင် မဟာဒါန်ဝန်စာရေးများကိုလည်း ခန့်အပ်ထားရှိသည်။
အလောင်းမင်းတရားလက်ထက် အလောင်းမင်းတရား ( ၁၇၅၂ - ၁၇၆၀ ) လက်ထက်တွင် မဟာဒါန်ဝန်အဖြစ် အမှုထမ်းခဲ့သူမှာ သမန္တကျော်ထင်ဖြစ်၏။
မဟာဒါန်ဝန် သမန္တကျော်ထင်သည် အတုလဆရာတော်နှင့် ဘုရင်မင်းမြတ်တို့်အကြား အမေးအဖြေးများကိုလူးလာတုံ့ပြန် ပေးပိုသယ်ဆောင်ရသူ ဖြစ်သည်။
တစ်ကြိမ်တွင် မြန်အောင်မြို့သူကြီးငကလေးနှင့် အပေါင်းအပါတို့အား ဘုရားကျွန်အဖြစ်မှ ရုပ်သိမ်းရေး ကိစ္စကိုအတုလဆရာတော်ထံအမေးပုစ္ဆာများ လာရောက်မေးမြန်းလျှောက်ထားလေ့ရှိရာ သမန္တကျော်ထင်သည်ပင် ဦးပုံဖြစ်ဟန်ရှိသည်။
မဟာဒါန်ဝန်ဦးပညာ ဗဒုံမင်း ( ဘိုးတော်ဘုရား) ( ၁၇၈၂ - ၁၈၁၉ ) နန်းတက်စတွင် ပိဠကတ်တော်အုပ် ဦပညာအား မဟာဒါန်ဝန်အရာခန့်အပ်ခဲ့သည်။
ဦးပညာသည် ပခန်းကြီးမြို့ဝန် ဦးမှိုင်း၏ ဖခင်ဖြစ်၏။
သို့သော် ဦးပညာမှာ တစ်နှစ်ခန့်သာ မဟာဒါန်ဝန်အဖြစ် အမှုထမ်းရွက်ခဲ့ဟန်တူသည်။
ရာထူးအပြောင်းအလဲ ဗဒုံမင်းနန်းတက်စ ၁၇၈၃ ခုနှစ်၌ပင် ဘယနန္ဒသူအား မဟာဒါန်ဝန်အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
မဟာဒါန်ဝန်ဘယနန္ဒသူသည်၁၇၈၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလနှင့် ၁၇၈၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ တို့တွင် အမိန့်တော်အရ မောင်းထောင်းဆရာတော်ထံ အမေးပုစ္ဆာများ သွားရောက်မေးမြန်ခဲ့ရသည်။
နှစ်အနည်းငယ်အတွင်း မဟာဒါန်ဝန်ရာထူးအပြောင်းအလဲ ရှိခဲ့၏။
ဘယနန္ဒသူသည် ထိုစဉ်အတွင်း ကျန်းမာရေးဆိုးဝါး လာခဲ့ဟန်တူသည်။
၁၇၈၉ ခု ဇူလိုင်လတွင် အလေးတင်တောင်ကိစ္စ လျှောက်ထားမေးမြန်းရာ၌မူ မဟာဒါန်ဝန်မှာ သီရိကျော်သူဖြစ်နပြေီဖြစ်၏။
၁၈ စက်တင်ဘာ ၁၇၈၉တာင် ကျန်းမာရေးဆိုးဝါးမျုကြောင့် မဟာဒါန်ဝန်အဖြစ်မှ အနားယူခဲ့ဟန်တူသူ မဟာဒါန်ဘယနန္ဒသူ ကွယ်လွန်သွားသည်။
ဤတွင် သီရိကျော်သူမှာ ခေတ္တတာဝန်ယူခဲ့ရသည့် မဟာဒါန်ဝန်သာဖြစ်ဟန်ရှိ၏။
ဘယနန္ဒသူကွယ်လွန်သွားပြီးနောက် မဟာဒါန်ဝန်စာရေး ဦးရှမ်းပေါက်အား လက်ဝဲသင်္ခဘွဲ့အမည်ဖြင့် မဟာဒါန်ဝန်အရာ ခန့်အပ်လိုက်ပါသည်။
မဟာဒါန်ဝန်ဦးယာ ၁၈၀၁ ခုနှစ်၌ သီရိနန္ဒသင်္ကြန်ဘွဲ့ခံဦးယာအား မဟာဒါန်ဝန်ရာထူးခန့်အပ်ခဲ့ပြန်ပါသည်။
ဦးယာသည်စစ်တွင်းအားဖြင့် မြန်မာလူမျိုးမဟုတ်ပေ။
ယိုးဒယားနိုင်ငံ ဒွာရာဝတီမြို့၌ ၁၇၉၅ ခုနှစ်တွင်ဖွားမြင်ခဲ့သူဖြစ်သည်။
ရှင်ပညာသီဟဘွဲ့ဖြင့် ရဟန်းဝတ်ပြီး အမရပူရ အနောက်ကူကြီးကျောင်းတိုက်၌ သီတင်းသုံးခဲ့ရာ ကူကြီးဆရာတော်ဟု အမည်တွင်ခဲ့သည်။
ထို့နောက် လူထွက်ကာ ဗဒုံမင်းထံ ဝင်ရောက်အမှုထမ်းနေစဉ် မဟာဒါဝန်အဖြစ် ခန့်အပ် ခံခဲ့ရခြင်း ဖြစ်သည်။
ဘယနန်သူ ၂၅ ဇန်နဝါရီ ၁၈၁၂ တွင် ဘယနန်သူမအား မဟာဒါန်ဝန်အရာ ခန့်အပ်ပြန်ပါသည်။
ဗဒုံမင်းသည် လောကီအရေး၊ ဓမ္မရေးရာတို့၌ ပညာဗဟုသုတများသူဖြစ်ရာ မဟာဒါန်ဝန်များအားလည်း သူ့စိတ်ကြိုက်ပြောင်းလဲ ခန့်အပ်ခဲ့ဟန်ရှိသည်။
ရတနာပုံခေတ် ကုန်းဘောင်ခေတ်လယ်ပိုင်းကာလ မဟာဒါန်ဝန်များအမည်ကို ရှာဖွေမတွေ့ရပေ။
၁၈၅၂ ခုနှစ် မင်းတုန်းမင်းသားနှင့် ညီတော် ကနောင်မင်းသားတို့ နောင်တော်ပုံဂံမင်းအား နန်းချရန် ရွှေဘိုသို့ထွက်ခွာစဉ်က ရွှေဘို၌ပင် ရာထူးအချို့ ခန့်အပ်ခဲ့ရာ မဟာဒါန်ဝန်နေမျိုး ဓမ္မသင်္ကြန်လည်း ပါဝင်သည်။
သို့သော် ၂ ဒီဇင်ဘာ ၁၈၅၂ တွင် နေမျိုးဓမ္မသင်္ကြန်ကို ရာထူးမှ ဖယ်ရှားလိုက်ကာ ဝတ်မြေဝန်ဗလကျော်ထင်အား မဟာ ဒါန်ဝန်အဖြစ် အစားထိုးခန့်အပ်ခဲ့၏။
မဟာဒါန်ဝန်ဗလကျော်ထင်အား ဦးပါလူက ရာထူးဆက်ခံခဲ့သည်ဟု မှန်းဆရသည်။
သီပေါမင်းလက်ထက် သီပေါမင်းလက်ထက်တွင် ထင်ရှားခဲ့သည့် မဟာဒါန်ဝန်တစ်ဦးမှာ နေမျိုးရာဇစည်သူဘွဲ့ခံ ဦးရွှေဝ ဖြစ်သည်။
မဟာဒါန်ဝန် ဦးရွှေဝသည် ကင်းဝန်မင်းကြီးဦးကောင်း၏ တပည့်ရင်းလည်း ဖြစ်၏။
၁၈၈၅ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် သီပေါမင်းပါတော်မူခဲ့ရခြင်းမှာ ကင်းဝန်မင်းကြီး၌ အဓိကတာဝန်ရှိကြောင်း ဆီးပန်နီဆရာတော်က ဧကပိုဒ်ရတုဖြင့် ရေးဖွဲ့ရာ ပြန်လည်တုံ့ပြန်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။
ဘဏ္ဍာဝန် ဘဏ္ဍာဝန်သည် ဘုရင်မင်းမြတ်၏သီးခြား ဘဏ္ဍာတော်များနှင့် သက်ဆိုင်သည့် ဝန်ဖြစ်ဟန်ရှိသည်။
ဘဏ္ဍာရာထူးကို ကုန်းဘောင်ခေတ်လယ်ပိုင်း ဗဒုံမင်း ( ဘိုးတော်ဘုရား ) ( ၁၇၈၂ - ၁၈၁၉ ) လက်ထက်တွင်သာ တွေ့ရှိရ၏။
ခေတ်နှောင်းကာလတွင် ဘဏ္ဍာဝန်သီးခြားမထားတော့ဘဲ ရွှေတိုက်ဝန်ကသာ ဘဏ္ဍာဝန်၏ တာဝန်ဝတ္တရားများကို ဆောင်ရွက်ရဟန်တူသည်။
ဘဏ္ဍာဝန်ရာထူးကို ၂၄ စက်တင်ဘာ ၁၈၅၉ ရက်စွဲပါ ညောင်ရမ်းမင်းအမိန့်တော်၌ ဦးစွာတွေ့ရှိရသည်။
ဗဒုံမင်းလက်ထက် ဘဏ္ဍာဝန် ဗဒုံမင်းလက်ထက် အစောပိုင်းကာလတွင် နေမျိုးနန္ဒကျော်ထင်အား ဘဏ္ဍာဝန်အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့၏။
ဘဏ္ဍာဝန် နေမျိုးနန္ဒကျော်ထင်သည် ၂၂ အောက်တိုဘာ ၁၇၉၂ ခုနှစ်တွင် ဗန်းမော်စော်ဘွား ဦးစီးသောသံအဖွဲ့နှင့်အတူ တရုတ်နိုင်ငံသို့ သွားရောက်ခဲ့သည်။
ယင်းသံအဖွဲ့မှာ ၃ မတ် ၁၇၉၄ ခုနှစ်တွင် တရုတ်ပြည်မှ ပြန်လည်ရောက်ရှိလာကြရာ မင်းကွန်းတွင်တွေ့ဆုံလျက် လက်ဆောင်ပဏ္ဏာများ ဆက်သခဲ့ကြ၏။
ဘဏ္ဍာဝန်တွင် နေမျိုးရွှေအောင်နန္ဒမိတ်ခံ ဦးပွင့်ဆိုသူ သားတစ်ဦးရှိပြီး ဘဏ္ဍာဝန်၏ မြေးမ ( ဦးပွင့်၏သမီး ) မအရွှေရေးမှာလည်း စစ်ကိုင်းမင်းလက်ထက် ၄၀ တော်မှူးမတ်သမီးစာရင်းဝင် ဖြစ်ကြောင်းသိရှိရသည်။
ဘဏ္ဍာဝန်သီရိနန္ဒမိတ်စည်သူ ဘဏ္ဍာဝန်နေမျိုးကျော်ထင်အား ဆက်ခံခဲ့သူမှာ သီရိနန္ဒမိတ်စည်သူဖြစ်၏။
၉ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၉၅ တွင် မိတ္ထိလာမင်းသမီးအား ကွမ်းခွံမင်္ဂလာအခမ်းအနားကျင်းပစဉ် ဘဏ္ဍာဝန်သီရိနန္ဒမိတ်စည်သူ တက်ရောက်ခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။
ယင်းနောက်ပိုင်း ကာလတွင် ဘဏ္ဍာဝန်ရာထူး ခန့်အပ်ခဲ့ခြင်းရှိ မရှိမသိရတော့ပေ။
ပြည်ကြီးဝန် ပြည်ကြီးဝန်၏ ရာထူးကိုတိကျသေချာစွာမသိရသေးပါ။
ဘုရင်းမင်းမြတ်တို့ ထီးနန်းစိုးစံခဲ့ဖူးရာ မင်းနပြေည်တော်ဟောင်းများကို အုပ်ချုပ်ကွပ်ကဲရသူ ဖြစ်ဟန်ရှိသည်။
ပြည်ကြီးဝန်ဦးစံပျော် ဗဒုံမင်း ( ဘိုးတော်ဘုရား ) လက်ထက် ၁၇၈၄ ခုနှစ်တွင် ရခိုင်ဒေသကိုသိမ်းပိုက်လိုက်သောအခါ ရခိုင်ဓညဝတီ ( မြို့ဟောင်း ) နယ်မှ မင်းနပြေည်တော်အဆင့်မျ လျှော့ကျသွားသည်။
ထိုသို့သိမ်ပိုက်ပြီးစက မဟာမင်းကြီးကျော်စွာဘွဲ့ခံ ဦးစံပျော်ကို ပြည်ကြီးဝန်အရာခန့်အပ်ခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။
ဦးစံပျော်သည် နောင်ရတနာပုံခေတ်တွင်ထင်ရှားခဲ့သူ တိုင်းတာမင်းကြီးဦးဖို၏ ဖခင်ဖြစ်သည်။
သို့သော် များမကြာမီ ရခိုင်ဒေသအား ဓညဝတီ၊ ရမ္မာဝတီ၊ ဒွာရာဝတီ၊ မေယဝတီ အဖြစ် ဝတီနယ်စားရပ်သတ်မှတ်လိုက်သောအခါ ဦးစ့ပျော်မှာလည်း ပြည်းကြီးဝန်မဟုတ်တော့ဘဲ ဓညဝတီဝန်ဖြစ်လာခဲ့သည်။
မင်းနေပြည်တော် ရတနာသိဃင် ( ရွှေဘို ) သည် ဘိုးတော်ဘုရား ( ဗဒုံမင်း ) လက်ထက်မတိုင်မီပင် မင်းနပြေည်တော်အဖြစ်မှ လျှောကျသွားခဲ့၏။
ဒီပဲယင်းမင်း ( နောင်တော်ကြီး ) ( ၁၇၆၀ - ၁၇၆၃ ) လက်ထက်တွင် ရတနာသိင်္ဃနှင့် စစ်ကိုင်းတို့၌ တစ်လှည့်စီနန်းစိုက်သည်။
မြေဒူးမင်းနှင့် စဉ့်ကူးမင်းတို့က အင်းဝတွင် ထီးနန်းစိုးစံခဲ့သည်။
ထို့နောက်ဘိုးတော်ဘုရား လက်ထက်မှ ဘကြီးတော် ( စစ်ကိုင်းမင်း )လက်ထက် ၁၈၃၇ ခုနှစ်အထိ အင်းဝတွင် ထီးနန်းစိုးစံခဲ့သည်။
တစ်ဖန် သာယာဝတီမင်း ( ၁၈၃၇ - ၁၈၄၆ ) နှင့် ပုဂံမင်း ( ၁၈၄၆ -၁၈၅၂ )တို့က အမရပူရတွင် နန်းစိုက်ကြ၏။
နောက်ဆုံး မင်းတုန်းမင်း လက်ထက် ၁၈၅၉ ခုနှစ်တွင် အမရပူရမှ ရတနာပုံမန္တလေးသို့ ပြောင်းရွှေခဲ့ကြရာ သီပေါမင်းပါတော်မူချိန် ၁၈၈၅ ခုနှစ် အထိဖြစ်သည်။
ပြည်ကြီးဝန်ဦးမော့ မင်းနပြေည်တော်မှ လျှောကျခဲ့ရသည့် ရတနာသိခင် ( ရွှေဘို ) မြို့တွင် ပြည်ကြီးဝန်အရာခန့်အပ်အုပ်ချုပ်စေခဲ့ရာ စစ်ကိုင်းမင်း (ဘကြီးတော်) လက်ထက် ပြည်ကြီးဝန်အရာခန့်အပ်ခဲ့သူမှာ ဦးမော့ဖြစ်သည်။
ဦးမော့၏ မင်းပေးဘွဲ့အမည်မှာ မင်းကြီးမဟာမင်းခေါင်ဖြစ်၏။
သာယာဝတီမင်းနန်းတက်စ ၁၈၃၇ ခုနှစ်တွင် ဦးမော့အား ပြည်ကြီးဝင်အရာခန့်အပ်ခဲ့သည်။
၁၈၄၅ ခုနှစ်တွင် ပြည်ကြီးဝင်ဦးမော့ ကွယ်လွန်သွား၏။
ပြည်ကြီးဝင် ဦးမော့၏သား သံတော်ဆင့်မင်းထင်ရာဇာဘွဲ့ခံ ဦးဘိုးအောင်မှာ အဝေးရောက်မင်းဦးအောင်ကြီးနှင့် ခမည်းခမတ်တော်စပ်သူဖြစ်သည်။
တောင်ဘက် (ကိုးသင်း) မြင်းဝန် တောင်ဘက် ကိုးသင်းမြင်းဝန်ရာထူးကို တောင်ဘက်မြင်းဝန်ဟူ၍သာလျှင် ယေဘုယျအားဖြင့် ခေါ်ဆိုကြ၏။
တောင်ဘက်ကိုးသင်းမြင်းနယ်မြေများကို တိကျသေချာစွာ မသိရသေးပေ။
တောင်ဘက်မြင်းဝန် ဦးဘော် ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလ အစောဆုံးတွေ့ရှိရသည့် တောင်ဘက်မြင်းဝန်မှာ မင်းငယ်ကျော်ထင်ဘွဲ့ခံ ဦးဘော်ဖြစ်သည်။
ဦးဘော်သည် အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ မြင်းတပ်မှူး စိတ္တရာဇာဘွဲ့ခံ ဦးပြင်းအောင်နှင့် မယ်တဲတို့၏ တတိယသား ဖြစ်သည်။
သူသည် တောင်ဘက်မြင်းဝန် ဖြစ်လာပြီးနောက် မင်းလှမဟာမင်းထင်ဘွဲ့ကို ရရှိခဲ့သေး၏။
တောင်ဘက်မြင်းဝန် ဦးဘော်သည် ဘကြီးတော် (စစ်ကိုင်းမင်း)၏ မိဘုရားခေါင် နန်းမတော်မယ်နုနှင့် စလင်း မင်းသားကြီး ဦးအိုတို့၏ ဦးရီးတော်စပ်သူလည်း ဖြစ်သည်။
တောင်ဘက် မြင်းဝန် ဦးမြတ်အောင် စဉ့်ကူးမင်းနန်းတက်စ ၁၇၇၆ ခုနှစ်တွင် မဟာဇေယျသူရဘွဲ့ခံ ဦးမြတ်အောင်အား တောင်ဘက်မြင်းဝန်အရာ ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
ဦးမြတ်အောင်သည် မနုဓမ္မာဓမ္မသတ်ကို ရေးဖွဲ့ခဲ့သည့် စာပေပညာရှင်ကြီး တစ်ဦးဖြစ်၏။
တောင်ဘက် မြင်းဝန်သည် ပင်းယ ရွှေစည်းခုံ ဘုရားတောင်ဘက် ရှေးဘုံစံတုလွတ်ကျောင်း နေရာဟောင်းတွင် ဇေတဝန်ရွှေကျောင်းကြီးကို ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းခဲ့သူလည်း ဖြစ်သည်။
စဉ့်ကူးမင်းသည် ကျောင်းတော်ကြီးအား ရေစက်ချလှူဒါန်းပေးခဲ့ပြီး ဘုံစံဆရာတော်ကို ကျောင်းထိုင်စေခဲ့သည်။
နရာပျံစ ဗဒုံမင်း (ဘိုးတော်ဘုရား) နန်းတက်စ ၁၇၈၂ ခုနှစ်တွင် နရာပျံစကို တောင်ဘက်မြင်းဝန်ရာထူး ပေးအပ်ခဲ့သည်။
နရာပျံစသည် ဗဒုံမင်း၏ နောက်လိုက်အမှုထမ်း ၁၂ ဦးတွင် တစ်ဦး အပါအဝင်ဖြစ်သည်။
ရာထူးအပြောင်းအလဲ နရာပျံစမှာ တစ်နှစ်ခန့်သာ တောင်ဘက်မြင်းဝန်အဖြစ် အမှုထမ်းခဲ့ရ၏။
၁၀ ဇူလိုင် ၁၇၈၃ ခုနှစ်တွင် သားတော် ရွှေတောင်မင်းသား ဦးပေါ်အား အိမ်ရှေ့ ဥပရာဇာ အရာပေးအပ်စဉ်တွင် အခမ်းအနားသို့ တောင်ဘက်မြင်းဝန် မင်းကျော်ရွှေတောင် တက်ရောက်ခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။
ဗဒုံမင်းလက်ထက်၌ တောင်ဘက် မြင်းဝန် အပြောင်းအလဲများရှိခဲ့ရာတွင် ၁၇၉၇ ခုနှစ် ယိုးဒယားသို့ စစ်ချီချိန်၌ တောင်ဘက်မြင်းဝန်အဖြစ် နေမျိုးရဲခေါင် နော်ရထာအမှုထမ်းလျက်ရှိပြီ ဖြစ်သည်။
တောင်ဘက် မြင်းဝန် နေမျိုးရဲခေါင်နော်ရထာသည် တောင်ဘက် ကိုးသင်းမြင်းတပ်အား အုပ်ချုပ်ကွပ်ကဲလျက် လိုက်ပါစစ်မှုထမ်းခဲ့ရ၏။
စစ်ကိုင်းမင်းလက်ထက် စစ်ကိုင်းမင်း (ဘကြီးတော်) နန်းတက်စ ၁၈၁၉ ခုနှစ်တွင် ရွှေတောင်အိန္ဒကျော်ကို တောင်ဘက်မြင်းဝန်အရာ ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
၃ နိုဝင်ဘာ ၁၈၁၉ ခုနှစ် စစ်ကိုင်းမင်းထီးဆောင်း မင်္ဂလာပြုစဉ် တောင်ဘက်မြင်းဝန် ရွှေတောင်အိန္ဒကျော်အား မင်းကျော်နော်ရထာဘွဲ့ ပြောင်းလဲပေးအပ်ခဲ့၏။
ယင်းနောက်ပိုင်း တောင်ဘက် မြင်းဝန်ရာထူးများကို များစွာမတွေ့ရှိရပေ။
မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် မင်းတုန်းမင်းလက်ထက်တော် ၁၈၅၆ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် မိတ္ထီလာ ကန်တော်ကျိုးပေါက်စဉ် တောင်ဘက်ခြမ်းဝန်နှင့် မြင်းတပ်ဗိုလ်တို့ အုပ်ချုပ်သော ရဲမက်များသည် ဒေသခံကျေးရွာများမှ မင်းမှုထမ်းများနှင့် ပူးပေါင်းကာ ပြင်ဆင်မှုများ လုပ်ဆောင်ခဲ့ရကြောင်း တွေ့ရှိရ၏။
သို့သော် ယင်းတောင်ဘက် မြင်းဝန်၏ ဘွဲ့အမည်ကိုမူ မသိရပေ။
မြို့လပ်ဝန်၏ တာဝန်ဝတ္တရားများကို တိကျစွာမသိရသေးပေ။
မြို့လပ်ဝန်ရာထူးကို မြန်မာ့သမိုင်းတွင် ညောင်ရမ်းခေတ်ကာလကပင် တွေ့ရှိရသည်။
မြို့လပ်ဝန်ဟူသည် မြို့ဝန်အုပ်ချုပ်ရာနယ်မြေအတွင်းမပါဝင်သည့် လစ်လပ်နေသောမြို့ရွာဒေသကိုအုပ်ချုပ်ရသူဖြစ်ဟန်ရှိသည်။
မြို့လပ်ဝန်ရာထူးနှင့် တွဲဖက်၍ ဗဒုံမင်းလက်ထက်တွင်ရွာလပ်ဝန်ဟူ၍ ဖော်ပြထားသည်ကိုလည်း တွေ့ရှိရဖူးပါသည်။
ညောင်ရမ်းခေတ်မြို့လက်ဝန် ညောင်ရမ်းခေတ်နှောင်ကာလ စနေမင်း ( ၁၆၉၈ - ၁၇၁၄ ) လက်ထက်မြို့လပ်ဝန်အရာ ခန့်အပ်ခဲ့ရသူမှာ နေမျိုးဇေယျနော်ရထာ ဖြစ်သည်။
သူ၏ရာထူးကို နန္ဒသူကဆက်ခံခဲ့၏။
ယင်းနောက် မဟာဓမ္မရာဇာဓိပတိမင်း ( ၁၇၃၃ - ၁၇၅၂ ) လက်ထက်၌မူ စည်သူကျော်ထင်ကို မြို့လပ်ဝန်ရာထူးပေးအပ်ခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရ၏။
မြို့လပ်ဝန်ဦးနှောင်း ဦးနှောင်းသည် ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလတွင် ထင်ရှားခဲ့သည့် မြို့လပ်ဝန်ဖြစ်သည်။
အလောင်းမင်းတရား၏ မြင်းရည်တက် ၆၈ ဦးအဝင်ဦးနှောင်းသည် လက်ယာကျော်ထင်၊ မင်းလှနော်ရထာ၊ မင်းကြီးမင်းခေါင် မဟာစည်သူ စသည့်ဘွဲ့များ ပေးအပ်ချီမြှင့်ခံခဲ့ရ၏။
တိုက်ပွဲဝင်သူရဲကောင်းတစ်ဦးဖြစ်သူ သေနတ်ဝန်ဦးကာင်းနှင့် ညီအစ်ကိုတော်စပ်သူလည်းဖြစ်သည်။
မြေဒူးမင်း ( ဆင်ဖြူရှင်) ( ၁၇၆၃ - ၁၇၇၆ ) လက်ထက်တွင် ဝန်ကြီးအရာခန့်အပ်ခံခဲ့ရရာ မြို့လပ်ဝန်ကြီး မဟာစည်သူဟု အမည်တွင်ခဲ့သည်။
ဗဒုံမင်းလက်ထက် ဘိုးတော်ဘုရား ( ဗဒုံမင်း ) ( ၁၇၈၂ - ၁၈၁၉ ) နန်းတက်စကာလ ၁၇၈၃ ခုနှစ်တွင် သားတော်ရွှေတောင်မင်းသားမောင်ပေါ်အား အိမ်ရှေ့အရာခန့်အပ်စဉ်က ရွာလပ်ဝန်ရွှေတောင်လက်ယာပေါ်၏ အမည်ကိုတွေ့ရှိရသည်။
ထိုစဉ်က မြို့လပ်ဝန်ရာထူး သီးခြားရှိမရှိမသိရပေ။
သို့တည်မဟုတ် မြို့လပ်ဝန်ကြီးဦးနှောင်သည် ဗဒုံမင်းနန်းတက်စကာလ၌ မဟာသီဟသူ၊သတိုးသီရိ မဟာဥကနာ စသည့်ဘွဲ့များဖြင့် မြို့လပ်ဝန်နှင့် ဝန်ကြီးရာထူးနှစ်ခုကို ပူးတွဲထမ်းဆောင်ရသည်ဟု မှတ်ယူရ၏။
၂၈ ဇွန် ၁၇၉၅ ခုနှစ်တွင် မြို့လပ်ဝန်နေမျိုးနန္ဒမိတ်သည် ဘင်္ဂလားမှလက်ဆောင်တော်နှင့် သံတမန်များအား ကြိုဆိုရေးတာဝန်ယူခဲ့ရကြောင်း တွေရှိရသည်။
မြို့လပ်ဝန်နေမျိုးနန္ဒမိတ်၏ သမီးတစ်ယောက်သည် ၁၉ မေ ၁၈၀၁ ခုနှစ်တွင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။
ယင်းနောက်ပိုင်း ၇ နိုဝင်ဘာ ၁၈၀၆ ခုနှစ်တွင် နေမျိုးနန္ဒမိတ်အား မင်းကွန်းတွင်အစောင့်အနေနေစေရန် အမိန့်တော်တစ်ရပ် ထုတ်ပြန်လိုက်ပါသည်။
မြို့လပ်ဝန်ဦးရေး စစ်ကိုင်းမင်း ( ၁၈၁၉ - ၁၈၃၇ ) လက်ထက်မြို့လပ်ဝန်မှာ မင်းလှမင်းခေါင်ကျော်ဘွဲ့ခံ ဦးရေးဖြစ်သည်။
မြို့လပ်ဝန် ဦးရေးတွင် မမြတ်အိဆိုသူသမီး တစ်ဦးရှိကြောင်း သိရှိရသည်။
ဦးရေးသည် ၁၈၂၄ ခုနှစ် ဘိသိက်မင်္ဂလာအခမ်းအနားတွင် မင်းကြီးမဟာမင်းလှမင်းခေါင်ဘွဲ့ဖြင့် ရွှေစလွယ် ၁၂ လွယ် အပါအဝင် အဆောင်အရွက်များ ပေးအပ်ချီးမြှင့်ခံခဲ့ရ၏။
၁၈၃၇ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် သာယာဝတီမင်းသား ထီးနန်းရရှိသောအခါ မြို့လပ်ဝန်ဦးရေးသည် စလင်းမင်းသားနှင့် အပေါင်းမပါဖြစ်သည့် အားလျော်စွာထောင်သွင်း အကျဉ်းချထားခံခဲ့ရ၏။
ယင်းနောက် ၁၂ မေ ၁၈၄၀ တွင် မြို့လပ်ဝန် ဦးရေးအား စလင်းမင်းသားကြီး ဦးအိုတို့နှင့်အတူ စီရင်ကွပ်မျက်ခဲ့၏။
မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် သာယာဝတီမင်းနှင့် ပုဂံမင်းလက်ထက်တွင် ခန့်အပ်ခံခဲ့ရသည့် မြို့လပ်ဝန်အမည်ကို မသိရပေ။
မင်းတုန်းမင်း ( ၁၈၅၃ - ၁၈၈၇ ) လက်ထက်တွင် မင်းကြီးမဟာတရဖျားအား မြို့လပ်ဝန်အရာခန့်အပ်ခဲ့ ကြောင်းတွေ့ရှိရသည်။
၁၈၆၆ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ပထိမ်းမင်းသားအရေးတွင် နေပြည်တော်မှ မက္ခရာမင်းသားကြီး ဦးစီးသော တောင်ဘက်ကိုးခရိုင် စစ်ကြောင်းချီးတက်ခဲ့ရာ မြို့လပ်ဝန်မင်းကြီးမဟာတရဖျားသည် လက်ဝဲစစ်ကဲအဖြစ် လိုက်ပါစစ်မှုထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။
မင်္ဂလာရဲညွန့်မြင်းဝန်ရာထူးကို ယေဘုယျအားဖြင့် ရဲညွန့်မြင်းဝန်ဟူ၍ သာခေါ်ဆိုလေ့ ရှိသည်။
သီပေါမင်းလက်ထက်တွင် မြင်းတပ်စု ၁၁ စု ရှိသည့်နောက် မင်္ဂလာရဲညွန့်မြင်းအစုသားများအား ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲရသူမှာ မင်္ဂလာရဲညွန့်မြင်းဝန်ဖြစ်၏။
ယင်းမင်္ဂလာရဲညွန့် မြင်းတပ်ကို သီပေါမင်းလက်ထက် ၁၈⁠၈၀ ပြည့်နှစ်တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။
ထိုစဉ်က မြင်းတပ်သား ၄⁠၄၀ ဦးရှိပြီး လစာငွေ ၅၈၃၀ ကျပ် သုံးစွဲခဲ့ကြောင်းသိရှိရ၏။
မင်္ဂလာရဲညွန့် မြင်းတပ်သားများသည် ဝမ်းဗိုက်နံဘေးတွင် မြင်းရုပ်ရေးထိုး ထားရ၏။
မင်္ဂလာရဲညွန့် မြင်းဝန်၏ လက်အောက်တွင် မြင်းစာရေးနှစ်ဦး ကိုလည်းခန့်အပ်ထားရှိ၏။
မင်္ဂလာရဲညွန့်မြင်းဝန်များ သီပေါမင်း လက်ထက် မင်္ဂလာရဲညွန့်မြင်းတပ်ကို ၁၈⁠၈၀ ပြည့်နှစ်တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့စသ်က မင်္ဂလာရဲညွန့်မြင်းဝန်အဖြစ် ဦးသိုင်းဖြူအား ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
ဦးသိုင်းဖြူမှာ နောင်တော်ခွင် မြို့စားဝန်ကြီးအဖြစ် အမှုထမ်းခဲ့သူဖြစ်သည်။
သို့သော် မကြာမီ ဦးကြီးဆိုသူအား မင်္ဂလာရဲညွန့်မြင်းဝန် အရာခန့်အပ်ခဲ့ပြန်ပါသည်။
မင်္ဂလာရဲညွန့် မြင်းဝန်ဦးကြီသည် ဝတ်မစွတ်ဝန်ထောက်ဦးလတ်၏ ဒိုင်ယာရီအရ ကိုလိုနီးခေတ်ဦးကာလ ၂၈ ဩဂုတ် ၁၈⁠၈၈ ခုနှစ်အထိ သက်ရှိထင်ရှား ရှိနေဆဲဖြစ်ကြောင်း သိရှိရသည်။
မင်္ဂလာရဲညွန့် မြင်းဝန်ဦးစိုးရ သီပေါမင်းလက်ထက် ၈ မတ် ၁၈⁠၈၃ ခုနှစ်တွင် စားတော်ကွမ်းရေးကိုင် ဦးစိုးရအား ရဲညွန်မြင်းဝန်အရာခန့်အပ်ခဲ့သည်။
ဦးစိုးရသည် မြင်းစုကြီးဝန်၏ သားဖြစ်သည်ဆိုပါ၏။
အင်္ဂလိပ်မြန်မာ တတိယစစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားလုနီးကာလတွင် မင်္ဂလာရဲညွန့်မြင်းဝန် ဦးစိုးရ ( ဗိုလ်စိုးရ ) သည် စစ်မြေပြင်သို့ ချီတက်ခဲ့ရ၏။
၁၁ နိုဝင်ဘာ ၁၈⁠၈၅ ခုနှစ်တွင် မြင်းစစ်သည်တော် ၄၀၀ ကို အုပ်ချုပ်လျက် နယ်ချဲ့ အင်္ဂလိပ်တို့အား တိုက်ခိုက်ရန် ချီတက်ခဲ့ရခြင်းဖြစ်သည်။
ကိုးကား မင်္ဂလာရဲညွန့်မြင်းဝန်။
မြို့ဝန် မြို့ဝန်ရာထူးကို ယေဘုယျအားဖြင့် မြို့ဝန်ဟူ၍ သာခေါ်ဆိုကြသော်လည်း အမိန့်တော်ပြန်တမ်းများ၌ ရွှေမြို့တော်ဝန်ဟု ဖော်ပြလေ့ရှိသည်။
မြို့ဝန်ရာထူးကို ညောင်ရမ်းခေတ်ကပင် အထင်အရှားတွေ့ရှိရ၏။
အစောဆုံးခန့်အပ်ခံရသူ မြို့ဝန်မှာ မင်းရဲကျော်စွာ ( ၁၆၃၇ - ၁၉၆၈ ) လက်ထက် မြို့ဝန်ရာထူးရရှိခဲ့သူ နေမျိုးကျော်ထင် ဖြစ်ဟန်ရှိသည်။
ရွှေမြို့တော်ဝန်ဇေယျကာမဏိ တနဂင်နွေမင်း ( ၁၇၁၄ - ၁၇၃၃ ) လက်ထက်တွင် ဆင်ဝန်ဇေယျကာမဏိအား စလေ မြို့စားရွှေမြို့တော်ဝန် အရာခန့်အပ်ခဲ့သည်။
ရာထူးအားဖြင့်မြို့တော်ဝန်ဖြစ်ပြီး စလေ မြို့မှ ကောက်ခံရရှိသော အခွန်အကောက်များကို ခံစားခွင့်ရသူဟုဆိုနိုင်သည်။
ဇေယျကာမဏိမှာ ရွှေမြို့တော်ဝန်အဖြစ် အမှုထမ်းလျက်ရှိရာမှ မကြာမီဝန်ကြီးရာထူး တိုးမြှင့်ခန့်အပ်ခံခဲ့ရ၏။
ညောင်ရမ်းခေတ်မြို့ဝန်များ ညောင်ရမ်းခေတ်တစ်လျှောက်တွင် မြို့ဝန်ရာထူးအချို့ကို တွေ့ရှိရသည်။
မဟာဓမ္မရာဇာဓိပတိမင်းလက်ထက် ၁၂ နိုဝင်ဘာ ၁၇၅၃ တွင် ရှေ့ဝင်မှူးလက်ဝဲရန္တသူအား မြို့တော်ဝန်အရာခန့်အပ်ခဲ့သည်။
မဟာဓမ္မရာဇာဓိပတိမင်းသည် သူ၏ ထီးနန်းစိုးစံစဉ်ကာလတစ်လျှောက် အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာအမိန့်တော်တစ်ခုသာ ထုတ်ခဲ့ဖူးကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။
ယင်း အမိန့်တော်တွင် မြို့ဝန်တိုသည် ရွှေမြို့တော်အနီးဝန်းကျင်၌ ခိုးသားဓားပြမပေါ်ထွက်စေရန် မပြတ်ကြည့်ရှုကြရမည်ဖြစ်ကြောင်း ပါရှိသည်။
မဟာဓမ္မရာဇာဓိပတိမင်း၏ အမိန့်တော်အရ ညောင်းရမ်းခေတ်နှောင်းကာလတွင် မြို့ဝန်တစ်ဦးထက် မနည်းခန့်အပ်ခဲ့သည်ဟု မှန်ဆရ၏။
စာမဖတ်သောမြို့ဝန် မဟာဓမ္မရာဇာဓိပတိမင်း ( ၁၇၃၃ - ၁၇၅၂ ) သည် ပျို့အလင်္ကာ၊ မော်ကွန်း၊ ဧချင်း၊ သီးချင်းစာပေများတွင် အလွန်စိတ်ဝင်စားသူဖြစ်သည်။
သို့ဖြစ်၍ သူ၏အမိန့်တော်အများစုတွင် ပျို့၊ အလင်္ကာ၊ မော်ကွန်း စသည်တို့အား ကိုးကားဖော်ပြလေ့ ရှိတက်ပါသည်။
ထိုခေတ်ကမြို့ဝန်များ စာပေဖတ်ရှုလေ့လာကြဟန်တူပါ။
ဘုရင်မင်းမြတ်အနဖြေင့် ဤကိစ္စအပေါ်အားမလိုအားမရ ဖြစ်မိဟန်တူသည်။
အမိန့်တော်တစ်ဆောင်တွင် “ ပျို့အလင်္ကာသမိုင်းမော်ကွန်အစောင် စောင်စပ်ဟပ်၍ရှိသည်ကို မြို့ဝန်၊ လက်မထောက်မှူး၊ ထောင်စချီ၊ မြို့ဝန်စာရေးတို့သည် မလေ့လာမကြည့်မရှုသောကြောင့် ပေါ့လျေ့သည်ထင်သည်။
ဝန်တိုမှာ လက်မထောက်မှူး၊ ထောင်စာချီ၊ မြို့ဝန်စာရေးတို့ကို သိသာအောင်ပြသပြန်ဆိုရသည်။
မြို့ဝန်တို့ ပျို့အလင်္ကာကို မလေ့မလာမကြည့်မရှုလျှင် ဝန်တို့မှာ လက်မထောင်မှူး၊ ထောင်မှူး၊ ထောင်စာချီ၊ မြို့ဝန်စာရေးတို့ကို သတိရအောင်ဆိုမိန့်ရမည် ” ဟူ၍ ဖော်ပြပါရှိ၏။
ကုန်းဘောင်ခေတ်မြို့ဝန်များ ကုန်းဘောင်ခေတ်တစ်လျှောက်တွင် ယေဘုယျအားဖြင့် မြို့ပြင်လေးရပ်၌ မြို့ဝန်လေးဦးစီ ခန့်အပ်ခဲ့သည်ဟု ဆိုနျုင်ပါသည်။
သို့သော်အချို့သော မင်းများလက်ထက်တွင် အပြည့်အဝ ခန့်ထားမှုမရှိခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရ၏။
ယခု ကုန်းဘောင်ခေတ်မင်းများလက်ထက် မြို့ဝန်ရာထူးဖြင့် အမှုထမ်းခဲ့ဖူးသူများကို ရှာဖွေတွေ့ရှိသ၍ စုစည်းတင်ပြထားသည်။
ဤစာရင်းတွင် ဖြည့်စွက်စရာ များစွာကျန်ရှိနေဦးမည် ဖြစ်သည်။
အလောင်းမင်းတရား ( ၁၇၅၂ - ၁၇၆၀ ) အလောင်းမင်းတရားလက်ထက် မြို့ဝန်အဖြစ်အမှုထမ်းခဲ့ဖူးသူများမှာ ဇေယရန္ဒသူ လက်ယာစည်သူ လက်ဝဲစည်သူ နေမျိုးဇေယကာမဏိ တို့ဖြစ်ကြသည်။
၁၉ အောက်တိုဘာ ၁၇၅၇ တွင်ထုတ်ပြန်ခဲ့သည့် အမိန့်တော်တွင် မြို့ဝန်ဇေယရန္တသူနှင့် မြို့ဝန်လက်ယာစည်သူတို့အား ဆင်းရဲသားများကို မတရားနှိပ်စက်လျှင် မင်းဆွေမင်းမျိုးပင် ဖြစ်စေကာမှု အပြစ်ပေးရန်ဖော်ပြထား၏။