kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
ဦးထော်လေး၏ လက်အောက်တွင် သူကြီးများ၊ အရပ်အုပ်များ၊ သမာဓိမြို့ဝန် တရားသူကြီးများ ခန့်ထားရာ ဦးထော်လေးသည် တပည့်များ ဖြစ်သော မောင်ငန်၊ မောင်ဘိုးစောနှင့် မောင်သာယာတို့အား ရာထူးပေး အုပ်ချုပ်စေ၏။
ထိုတပည့်များ အုပ်ချုပ်ရာ အရပ်များသည် ယခုတိုင် မောင်ငန်ရပ်၊ ဘိုးစောကုန်းရပ်၊ သာယာကုန်းရပ် ဟူ၍ အမည်တွင် ကျန်ရစ်ခဲ့သည်။
ထိုစဉ်က တရားစီရင်ရာတွင် အိန္ဒိယက ရာဇတ်ပုဒ်မ အက်ဥပဒေများ မြန်မာနိုင်ငံသို့ မရောက်သေးသဖြင့် ဦးထော်လေးသည် မြန်မာ့အုပ်ချုပ်ရေး ထုံးတမ်းစဉ်လာဖြစ်သည့် ဓမ္မသတ်၊ ရာဇသတ်တို့ဖြင့် အုပ်ချုပ်၍ တရားစီရင်ခဲ့ရလေသည်။
အင်္ဂလိပ်အစိုးရကလည်း စစ်ကဲခန့်စာ၌ မိမိကျွမ်းကျင်လိမ္မာသလို အုပ်ချုပ်ရန် ညွှန်ကြားထားလေသည်။
စစ်ကဲဦးထော်လေး လက်ထက်က မော်လမြိုင်၌ ရုံးများ ဖွင့်စပြုပြီး ဖြစ်၍ ရုံးခွန်ကို စတင်ကောက်ခံစေသည်။
ဦးထော်လေး၏ လက်ထက်၌ပင်လျှင် မော်လမြိုင်သည် အင်္ဂလိပ်လက်အောက်ခံ မြန်မာနိုင်ငံ၌ ပထမဆုံး မြို့တော်အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့ရလေသည်။
သို့မတိုင်မီက အိန္ဒိယ ဘုရင်ခံချုပ် လော့ဒ်အင်းမှတ်စ်သည် ရခိုင်ပြည်နှင့်တနင်္သာရီနယ်ပယ်တစ်လွှားကို သိမ်းယူပြီးနောက် ရခိုင်ပြည်ကို အနောက် ဘင်္ဂလားပြည်ဘုရင်ခံ၏ လက်အောက်သို့ လွှဲထား၏။
တနင်္သာရီကို မဒရပ် ပြည်နယ်အစိုးရ လက်အောက်သို့လွဲ၍ အုပ်ချုပ်စေခဲ့သည်။
ထားဝယ်၊ မြိတ်နှင့် တနင်္သာရီမြို့များကိုမူ ဗြိတိသျှပိုင် မလေးကျွန်းစွယ် ပီနန်ဘုရင်ခံလက်အောက်တွင် ခေတ္တလွဲထားသည်။
ပထမ အောက်မြန်မာနိုင်ငံ မြို့တော်အဖြစ် ကျိုက္ခမီကို သတ်မှတ်ရာမှ ဦးထော်လေး ပြုပြင်သဖြင့် မော်လမြိုင်သည် တဖြည်းဖြည်း စည်ကားလာသည်ကို တွေ့ရသဖြင့် မော်လမြိုင်သို့ ပြောင်းလွဲရုံးစိုက်ကာ မြို့တော် အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။
ဤတွင် အင်္ဂလိပ်အစိုးရတို့ကလည်း ဦးထော်လေးအား ပိုမိုလေးစားလာကြသည်။
ထိုစဉ်က မော်လမြိုင်နှင့် အောက်ဗမာပြည်များတွင် စစ်ဘက်အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် မြို့နယ်အုပ်ချုပ်ရေး ပူးတွဲရှိနေသဖြင့် အင်္ဂလိပ်အစိုးရတို့သည် ဗမာပြည်အတွက် သတ်မှတ်ပြီး သီးခြား ဥပဒေမရှိသေးကြောင်း ထင်ရှားစွာ တွေ့ရလေသည်။
ခရိုင် ဝန်ရှင်တော်မင်းကြီးနှင့် အရေးပိုင် စသော အင်္ဂလိပ်လူမျိုးတို့သည် စစ်ဘက်မှ ကာနယ်၊ မေဂျာ စသောအရာရှိများသာ ဖြစ်ကြသည်။
ယင်းကို ထောက်၍ အင်္ဂလိပ်တို့သည် မြန်မာပြည်ကို နောက်ထပ် တိုက်ခိုက်ရန် တာစူလျက် စစ်ဘက်ပြင်ဆင်မှုများ ပြုလုပ်နေကြောင်း သိသာနိုင်ပေသည်။
ဦးထော်လေးအား မော်လမြိုင်တွင် အခြေတည်၍ နေထိုင်စဉ် သန်လျင်မြို့ဝန် မောင်စပ်သည် အင်္ဂလိပ်ပိုင် တနင်္သာရီနယ်သို့ နောက်ပါ လူတစ်သောင်းဖြင့် ခိုဝင်လာသည်။
အင်္ဂလိပ်အစိုးရက မောင်စပ်အား တစ်လလျင် ၂၅၀ ကျပ်ပေးကာ အငြိမ်းစား နေစေသည်။
မောင်စပ်သည် မော်လမြိုင်တွင် ခရစ်သက္ကရာဇ် ၁၈၃၀ ပြည့်နှစ်၌ ကွယ်လွန်သွားခဲ့လေသည်။
စစ်ကဲ ဦးထော်လေးသည် မော်လမြိုင်တွင် နေထိုင်စဉ်က တစ်ချိန်က မြူနီစပါယ်ရုံးနှင့် သစ်တောရုံးတည် အကြားရှိ ဘုရင်မ ပန်းခြံထောင့်နေရာတွင် အိမ်ဆောက်နေထိုင်ခဲ့သည်။
အင်္ဂလိပ် ြ မြန်မာ စစ်ပြီးသော်လည်း မကြာခဏ အချင်းများလျက် နိုင်ငံရေး ရှုပ်ထွေးနေလေရာ အင်္ဂလိပ်တို့သည် တနင်္သာရီနှင့် ပတ်သက်၍ အကြံအိုက်လျက် ရှိသည်။
ထိုအခါတွင် ဦးထော်လေးက အကယ်၍ မြန်မာအစိုးရက တန်ရာတန်ဖိုးပေးလျက် ဝယ်ယူလျင် တနင်္သာရီနယ်ကို ပြန်ပေးမည်လောဟု အင်္ဂလိပ်အစိုးရအား စကားကမ်းလှမ်းလိုက်၏။
ထိုကိစ္စကို အိန္ဒိယဘုရင်ခံချုပ် ဘော့ဒ်အင်းမှတ်စ်အား တင်ပြရာ မကြာမီ သဘောတူပြီး အင်းဝသို့ ခရစ်သက္ကရာဇ် ၁၈၃၀ ပြည့်နှစ်တွင် ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် မေဂျာဘားနေးအား စကားဆိုစေသည်။
စကားဆိုနေစဉ် အိန္ဒိယ အစိုးရက မြန်မာပိုင် ကလေးတောင်ကြားကို သိမ်းယူသဖြင့် တနင်္သာရီနှင့်ပတ်သက်သော စေ့စပ်မှု ပျက်ပြယ်သွားခဲ့ရလေသည်။
thumb|မဟာဗန္ဓုလ၏ သား သုံးဆယ်မြို့စား မောင်ကြီး မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၁၉၉ (ခရစ်နှစ် ၁၈၃၇) ခုနှစ်တွင် အင်းဝ၌ သာယာဝတီမင်းနန်းတက်လာသည်။
သာယာဝတီမင်းသည် ရန္တပိုစာချုပ်ကိုလည်း အတည်မပြု၊ အင်္ဂလိပ်အစိုးရက စေလွှတ်သော သံကိုယ်စားလှယ် ဘားနေးကို လည်း အသိအမှတ် မပြုဘဲ နေသဖြင့် ဦးထော်လေး၏ မျှော်လင့်ချက်မှာ အပြီးအပိုင် ပျက်ပြားသွားရရှာလေတော့သည်။
မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၀၈ (ခရစ်နှစ် ၁၈၄၆) ခုနှစ်တွင် ပုဂံမင်း နန်းတက်လာ၏။
ခရစ်နှစ် ၁၈၅၂ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ စစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားပြန်လေရာ အင်္ဂလိပ်အစိုးရဘက်မှ ဂျင်နရယ် ဂေါ်ဒွင်နှင့် ရေကြောင်းဗိုလ်ချုပ်ကြီး အက်ဒမိုင်ရယ် အော်စတင်တို့သည် ခရစ်သက္ကရာဇ် ၁၈၅၂ ခုနစ်၊ ဧပြီလ ၄ ရက်နေ့တွင် မုတ္တမမြို့ ကို ဒလကြမ်းတိုက်ခိုက်ကာ သိမ်းယူကြလေသည်။
အမြောက်ဒဏ်ကြောင့် မုတ္တမကမ်းပါးရှိ မြသိန်းတန် စေတီတော်မှာ ချရားသီးကွဲကာ ပျက်စီးသွားရလေသည်။
သို့ဖြစ်သည်ကို ဦးထော်လေးသည် စိတ်မချမ်းမသာ ရှိလှသဖြင့် စစ်အတွင်းမှာ ပင် စေတီတော်ကို ပြင်ဆင်စေသည်။
စစ်ဖြစ်အံ့ဆဲဆဲ၌ မုတ္တမရှိ မြန်မာမြို့စား မဟာအင်္သယာလည်း ထိုစေတီကို ရွှေသင်္ကန်းကပ်လှူရန် ငြမ်းဆင်ထားပြီး ဖြစ်သည်။
စစ်ဖြစ်ကာ ငြမ်းတန်းလန်းနှင့် ဆုတ်ခွာပြေးရလေသည်။
ထို့ကြောင့် ဦးထော်လေးသည် စေတီတော်ကို အမြန်ပြုပြင်ကာ မြို့စားအသင်္ခယာ ကိုယ်စား ရွှေသင်္ကန်းကပ်၍ နောင်သောအခါ အင်းဝရောက် မြို့စားမင်းအား အမျှပေးကာ သာဓုခေါ်စေသည်။
အိန္ဒိယဘုရင်ခံချုပ် လော့ဒ်ဒါလဟိုဇီသည် ခရစ်နှစ် ၁၈၅၂ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လနှင့် ဩဂုတ်လတွင် ရန်ကုန်သို့ ရောက်ရှိလာပြီး ပဲခူးနယ်ဘက်သို့ သိမ်းရန် ဂျင်နရယ်ဂေါ်ဒွင်နှင့် တိုင်ပင်သည်။
ယင်းအခိုက်တွင် မဟာဗန္ဓုလ၏ သား သုံးဆယ်မြို့စား မောင်ကြီးသည် အင်္ဂလိပ်တို့အား လက်နက်ချလေရာ ဦးထော်လေးမှာ မချင့်မရဲ ဖြစ်ရရှာလေသည်။
ဦးထော်လေးသည် မော်လမြိုင်မြို့ကို ပြန်လည်ထူထောင်ခဲ့သည်မှ ၂၅ နှစ်အကြာ မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၁၄ (ခရစ်နှစ် ၁၈၅၂ ခုနှစ်) ခုနှစ်သို့ ရောက်သောအခါ ရန်ကုန်မြို့ရှိ ရွှေတိဂုံစေတီတော်ကြီးကို စစ်သားများက ဌာပနာတိုက်သို့ရောက်အောင် ရည်ရွယ်၍ အတောင် ၆၀ မျှ တူးဖော် ဖျက်ဆီးပစ်သည်ဆိုသော မကောင်းသတင်းကို ကြားသိရလေသည်။
ထို့ကြောင့် ဦးထော်လေးသည် ရန်ကုန်သို့ အဆောတလျှင် လာပြီးလျှင် အထက်အစိုးရထံ တိုင်ကြားလေသည်။
ထို့နောက် အထက်အစိုးရထံ အမိန့်ခံယူပြီးလျှင် ဦးထော်လေး ခံတပ်ဂူများမှ အပ ဌာပနာတိုက်ကို ဖောက်ရာ တွင်းပေါက်ဝများကို အတွင်းကျောက်ဖျား အထိ ဂဝံကျောက်၊ ငွေအုတ်ချပ်တို့ စေ့စပ်သေချာစွာ ပိတ်ဆို့ပြုပြင်သည့် အပြင် ရွှေတိဂုံစေတီတော်ကြီးအားလည်း အထက်ချရားသီးမှ ဖိနပ်တော်သို့တိုင် ကိုယ်လုံးပြည့် သင်္ကန်းကပ်လှူခဲ့သည်။
ထီးတော်၌လည်း ရွှေပြားခတ်၍ ရွှေသား၊ ငွေသား သံသေဆည်းလည်း ပေါင်း ၉၆၀ နှင့် ရွှေ၊ ငွေဖြင့် စပ်သော ညောင်ရွက်များ တပ်ဆင် လှူဒါန်းခဲ့လေသည်။
တနင်္ဂနွေထောင့်ရှိ နောင်တော်ကြီးစေတီ ပျက်စီးနေသည်ကိုလည်း ပြုပြင်ကာ ကျောက်စာတိုင်များ စိုက်ထူခဲ့လေသည်။
ဆူးလေစေတီတော်ကြီးကိုလည်း ပြင်ဆင်သည်။
ဘဝနိဂုံး thumb|ခရစ်နှစ် ၁၈၇ဝ ခုနှစ်ကာလ ဗြိတိသျှပိုင် မော်လမြိုင်မြို့ အသက် ၇၇ နှစ် အရွယ်သို့ ရောက်သောအခါ ဇရာထောင်းလာသောကြောင့် ဦးထော်လေးသည် မော်လမြိုင်မြို့ စစ်ကဲ တရားသူကြီး ဘဝမှ အငြိမ်းစားယူကာ ရန်ကုန်မြို့သို့ ရောက်လာနေထိုင်ခဲ့လေသည်။
ထိုမှ တစ်ဖန် ဒလ (တွံ့တေးမြို့ ) သို့ သွားရောက်နေထိုင်ကာ တွံတေး ရွှေဆံတော် စေတီတော်ကို လှူဒါန်းခဲ့ပြန်လေသည်။
ဦးထော်လေးအား ဝိတိုရိယ ဘုရင်မ မှ ကျက်သရေဆောင် ရွှေစလွယ်မင်းဘွဲ့ကို ပေးအပ်ခဲ့သည်။
ထို့ကြောင့် ဦးထော်လေးသည် ဒလ (တွံတေး) မြို့၌နေစဉ် မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၂၈ ခုနှစ်၊ (ခရစ်နှစ် ၁၈၆၇ ခုနှစ် ) အသက် ၉၃ နှစ်အရွယ်တွင် ကွယ်လွန်သွားသည်ဟု ဘီအာရ်ပန်း၏ ရန်ကုန်ရာဇဝင်တွင် ဆိုလေသည်။
အင်္ဂလိပ်အစိုးရတို့သည် ပထမမြန်မာစစ်ပွဲ၊ ဒုတိယ မြန်မာစစ်ပွဲအတွင်း၌ ပါဝင် ထင်ရှားကျော်စောခဲ့သော အင်္ဂလိပ်စစ်ဗိုလ်များ ၏ အမည်ကို ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် ရန်ကုန်မြို့လမ်းများကို မှည့်ခေါ်ခဲ့ကြသည်။
ဂုဏ်ပြုမှည့်ခေါ်သူများတွင် အင်္ဂလိပ်စစ်ဗိုလ်များနှင့်အတူ ထင်ရှားခဲ့သော ဦးထော်လေးနှင့် ဦးခိုင်တို့ကိုလည်း အမည်ပေးရန် ပန်ကြားခဲ့ကြသည်။
ယခု ဗိုလ်ဆွန်ပက်လမ်း ဟု ခေါ်တွင်နေသော မောင်ထော်လေးလမ်းကို ဦးထော်လေးက သူ၏ အမည် မှည့်ခေါ်စေလိုခြင်းမှာ (၁) ထိုလမ်း၌ ရန်ကုန်မြို့တွင် ရှေးအကျဆုံးဖြစ်သော ကွန်ဗင့်ကျောင်းဟောင်းကြီး ရှိ၏။
တည်ထောင်သည်မှာ နှစ်ပေါင်း ၁၅၀ ကျော်မျှရှိပြီဖြစ်၏။
ထိုကျောင်းဆောက်စ အခါက ခရစ်ယာန် ဘာသာပြန့်ပွားသွားမည်စိုး၍ ဦးထော်လေးက အပြင်းအထန် ကန့်ကွက်ခဲ့ဖူးသည်။
ထိုကျောင်းတွင် မြန်မာ့သမိုင်း၌ ထင်ရှားသော ဒေါက်တာမတ် ခေါ် ဆရာမှတ်ကြီး နေထိုင်သွားဖူးသည်ဟု ဆို၏။
သို့ကန့်ကွက်ခဲ့သည်ကို အကြောင်းပြု၍ လည်းကောင်း၊ ( ၂ ) တစ်ဖန် ပထမ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ စစ်ပွဲ၌ အင်္ဂလိပ်တို့က ရန်ကုန်ကို တိုက်ခိုက်ရာတွင် ဦးထော်လေးသည် ကန္နားမှ ခုခံရင်း တပ်ဆုတ်ရသော အခါ၌ ထိုလမ်းတစ်လျောက်မှ ဆုတ်ပေးခဲ့ဖူးသောကြောင့် တစ်ကြောင်း၊ ထို နှစ်ကြောင်းတို့ကြောင့် ၎င်းလမ်းကို သူ၏အမည် မှည့်ပေးစေလိုကြောင်း တင်ပြခဲ့သည်ဟု သိရသည်။
မျိုးဆက် နှစ်ဆယ်ရာစု အတွင်း မြန်မာ အမျိုးသမီးများ၏ ထူးချွန် ထက်မြက်မှုကို ကမ္ဘာ့အလယ်တွင် ပညာရည်ဖြင့် ထင်ရှားစေခဲ့သူ အောက်စဖို့ဒ် တက္ကသိုလ်တွင်မြန်မာနိုင်ငံသားမြန်မာ အမျိုးသမီးများ ထဲမှ ပထမဆုံးဘွဲ့ရသူ သမိုင်းပညာရှင် ဒေါ်မြစိန် (၁၉ဝ၄-၁၉၈၈)၊ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပုံနှိပ်စာအုပ်သမိုင်းဦး ၁၉ရာစုနှောင်းပိုင်း ကိုလိုနီခေတ် မော်လမြိုင်မြို့ ရမ္မာပူရ စာပုံနှိပ်တိုက်ပိုင် ဒေါ်မေ၊ မဒရပ် ငွေတိုက် မင်းကြီးကတော် ဒေါ်မြမေ၊ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပထမဆုံးဆာဘွဲ့ရသူ ဆာမောင်ခင်၏ ဇနီး ဒေါ်ခင်သန်းမေ (လေဒီခင်)၊ လွတ်လပ်ရေးခေတ်ဦး ရဲမင်းကြီး ဦးထွန်းလှအောင်၊ မဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိကဓဇ ဓမ္မဗျူဟာ ဒေါ်ခင်လှတင်၊ အဆိုတော် မျိုးကျော့မြိုင် တို့သည်စစ်ကဲ မောင်ထော်လေး မှ ဆင်းသက်လာသူများ ဖြစ်သည်။
Myaing, Wai Wai (2005).A Journey in Time: Family Memoirs (Burma, 1914–1948). iUniverse. p. 210. ISBN 9780595356515.Oung, Kin Thida (2007). A Twentieth Century Burmese Matriarch. Lulu. p. 200. ISBN 9780557102297. ငွေတိုက် မင်းကြီးကတော်ဒေါ်မြမေ ၏မွေးစားသားမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကလျာဏယု၀အသင်း (ဝိုင်အမ်ဘီအေ) ကို ၁၉၀၆ ခုနှစ် စတင်တည်ထောင်သူ ပထမဆုံး ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ဥပဒေပါမောက္ခ ဦးမေအောင် (၁၈၈ဝ - ၁၉၂၆) ဖြစ်သည်။
ဦးမေအောင်၏ ဇနီး မသိန်းမြ မှာလည်း စစ်ကဲကြီး မောင်ထော်လေး၏ မြစ်ဖြစ်သည်။
ကျမ်းကိုး (က) ဦးဘသန်း၊ မော်လမြိုင်ရာဇဝင်၊ မော်လမြိုင် ဦးစိန်ရံ အင်ဆန်းစာပုံနှိပ်တိုက်၊ ပကြိမ်၊ ၁၃၁၁ ခု။
(ခ) စီးပွားရေးမြင့်ဦး၊ ‘စစ်ကဲ မောင်ထော်လေး’၊ ရှုမဝမဂ္ဂဇင်း၊ တွဲ ၇၊ မှတ် ၈၀ ( ၁၉၅၄ ခု၊ ဇန်နဝါရီလ )၊ စာ ၁၈၄၊ ၁၉၂။
(ဂ) ပါမောက္ခဒေါက်တာ နိုင်ပန်းလှ၊ သုတေသန စာပေများ၊ ရန်ကုန်၊ မွှေးစာပေ၊ ပကြိမ်၊ ၁၉⁠၉၈။
စာ ၁၅၇၊ ၁၆၀။
(ဃ) B.R.Rearn : A History of Rangon. Category:မြန်မာလူမျိုးများ အတ္ထုပ္ပတ္တိ Category:ကုန်းဘောင်ခေတ် Category:မွန်လူမျိုးများ Category:မြန်မာ မှူးမတ်များ။
thumb|လက်သီးပုန်း သခင်ဗတင် (ခရစ် ၁၉၁၆-၁၉၆၅) လက်သီးပုန်း သခင်ဗတင်ကို ၁၉၁၆ ခုနှစ် ၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၃ ရက်နေ့ တွင် သံတွဲခရိုင် ၊ ကျိန္တလီမြို့ လယ်ဝန်ဦးဘိုးဖေ ၊ ဒေါ် မယ်သီ တို့ မှ ဖွားမြင်၍ မွေးချင်း ရှစ်ဦးအနက် ဒုတိယ မြောက် သားဖြစ်သည်။
ငယ် စဉ်က ညီဖြူဟု ခေါ်ကြသည်။
သံတွဲမြို့ အေဘီ အမ်ကျောင်းနှင့် အစိုးရအထက်တန်းကျောင်း တို့ တွင် ဒသမတန်းအောင် သည့် အထိ ပညာသင်ကြားခဲ့သည်။
လွတ်လပ်ရေးကြိုးပမ်းမှု မိဘလက်ငုတ် စီးပွားရေး လုပ်ကိုင်နေရာမှ တို့ဗမာအစည်းအရုံးဝင် သခင်တစ်ဦး ဖြစ်လာသည်။
မြန်မာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ အလုပ်သမားအစည်းအရုံး စတင်ပေါက်ပွား လာသောအခါ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးဖြစ်လာသည်။
နယ်ချဲ့ဆန့်ကျင်ရေးသပိတ်တိုက်ပွဲများနှင့် ၁၃ဝဝပြည့် ရေနံမြေအရေးတော်ပုံတို့တွင် ပါဝင် လှုပ်ရှားခဲ့သည်။
ဗမာ့လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော် စစ်ဌာနချုပ်အတွင်းရေးမှူးအဖြစ် လည်းကောင်း ၊ ဗမာ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်စစ်ဝန်ကြီးရုံး ၊ စစ်ဝတ်ဌာနမှူးအဖြစ် လည်းကောင်း ၊ ဗမာ့ မျိုးချစ်တပ်မတော်တိုင်း(၄) ဒုတိုင်းမှူးအဖြစ်လည်းကောင်း စစ်မှုထမ်းခဲ့ရာ ဗိုလ်ဗတင်ဟုလူသိများပါသည်။
ကျောင်းသားဘဝက ရေးသားခဲ့သော 'ဘဝတစ်သက်တာ' စာအုပ်နှင့် သခင်ဘဝက ရေးသားသော အိုင်ယာလန်တော်လှန်ရေး နောက်ခံ 'လက်သီးပုန်း' စာအုပ်တို့ကြောင့် လက်သီးပုန်းသခင်ဗတင်ဟု ခေါ်ဝေါ်လာကြသည်။
ဘဝနိဂုံး စစ်အတွင်း ဖက်ဆစ်အကျဉ်းသမားဘဝကို ခြယ်မှုန်းသော ‘ဖက်ဆစ်အကျဉ်းသမားဘဝ’ ကိုယ်တွေ့ဆောင်းပါးများကို ၁၉၅၆ ခုနှစ်က ရှုမဝ မဂ္ဂဇင်းတွင် ရေးသားခဲ့သည်။
ထို့နောက် စစ်ပြီးကုန်သည်ဘဝတွင် ကျင်လည်ခဲ့သည်။
၁၉၆၅ ခု အောက်တိုဘာလ ၁၆ ရက်တွင် ရန်ကုန်ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီးတွင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။
လက်သီးပုန်းသခင်ဗတင်သည် ဦးဘသော် ၊ ဒေါ်မမကြီး တို့၏သမီး ဒေါ်ကြည်နှင့် လက်ထပ်၍ သားသမီး ၈ ဦး ထွန်းကားခဲ့ သည်။
သားသမီးများမှာ ဦးမျိုးဝင်းတင် ၊ ဦးဇော်ဝင်းတင် ၊ ဒေါ်လင်းလင်းတင် ၊ ဒေါ်စမ်းစမ်းတင် ၊ ဦးဝင်းသော် ၊ ဦးစိုးမျိုးတင် ၊ ဦးခင်မောင်တင် တို့ဖြစ်သည်။
ကွယ်လွန်ချိန်၌ ဇနီး ဒေါ်ကြည်ကြည်နှင့် သားသမီး ရှစ်ဦးကျန်ရစ်ပါသည်၊။
ဂုဏ်ပြုချီးကျူးခံရခြင်း သခင်ဗတင်သည် နိုင်ငံ့တာဝန်များကို ကြိုးပမ်း ဆောင်ရွက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် နိုင်ငံတော်က ချီးမြှင့်အပ်နှင်းသည့် လွတ်လပ်ရေးမော်ကွန်းဝင်ပထမဆင့်၊ အရေးတော်ပုံတံဆိပ်၊ တိုက်ပွဲဝင်တံဆိပ်၊ လွတ်လပ်ရေးတံဆိပ် တို့ကိုရရှိခဲ့သည်။
ကျိန္တလီမြို့ရှိ လမ်းဆုံအဝိုင်းမှ ဘိုတဲ (ယခု ဆောက်လုပ်ရေးရိပ်သာ) ဆီသို့ သွားသောလမ်းမကြီးအား ဗိုလ်ဗတင်လမ်း ဟု အမှတ်တရ ဂုဏ်ပြု အမည်ပေးထားသည်။
လက်သီးပုန်းသခင်ဗတင်၏မိသားစုပြောပြချက် ( ၁၀ - ၁၂ - ၉၈ ) ကျမ်းကိုးစာရင်း ကဏ္ဍ:တို့ဗမာ အစည်းအရုံးဝင်များ ကဏ္ဍ:မြန်မာ အမျိုးသား စာရေးဆရာများ ကဏ္ဍ:လွတ်လပ်ရေးမော်ကွန်းဝင်များ ကဏ္ဍ:မြန်မာ စာရေးဆရာများ ကဏ္ဍ:ရခိုင် တိုင်းရင်းသားများ။
ဗမာတိုင်းလုံးဆိုင်ရာ အမျိုးသမီးလွတ်လပ်ရေးအဖွဲ့ချုပ် ၁၉၄၅ခုနှစ် စက်တင်ဘာလအတွင်း၌ ခေတ်အဆက်ဆက် နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုများ၌ ပါဝင်သော အမျိုးသမီးတစ်စုနှင့် လူမှုရေးလုပ်ငန်းများ၌ စိတ်ပါဝင်စားသူ အမျိုးသမီးတစ်စုတို့ပူးပေါင်းကာ ‘ဗမာတိုင်းလုံးဆိုင်ရာ အမျိုးသမီးလွတ်လပ်ရေးအဖွဲ့ချုပ်’ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြသည်။
ဗမာတိုင်းလုံးဆိုင်ရာ အမျိုးသမီးလွတ်လပ်ရေးအဖွဲ့ချုပ်၏ ဥက္ကဋ္ဌမှာ ဒေါ်ခင်ခင်ကြီး(သခင်သန်းထွန်း၏ဇနီး)ဖြစ်၍ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌမှာ ဒေါ်ခင်ကြည် (ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း၏ဇနီး)တို့ဖြစ်ကြသည်။
အတွင်းရေးမှူးမှာ ဒေါ်ခင်ကြည်(ဦးသိန်းဖေမြင့်၏ဇနီး)ဖြစ်ကြသည်။
ဒေါ်ခင်ကြည်ခွင့်ယူသောအခါ ဒေါ်သန်းနိုင်က ဆောင်ရွက်သည်။
အမှုဆောင်များမှာ လေဒီမြဘူး(ဆာမြဘူး၏ဇနီး)၊ ဒေါ်သန်းခင်(ဂဠုန်ဦးစော၏ဇနီး)၊ လေဒီပေါ်ထွန်း(ဆာပေါ်ထွန်း၏ဇနီး)၊ ဒေါ်စောရွှေ(အမတ်ဟောင်း)၊ ဒေါ်မမ(ပညာအုပ်)၊ မစောချစ်၊ မခင်ရီ၊ မစံကျော့ခိုင်၊ မနှင်းဆီ(ခ)ဒေါ်ရီရီ၊ မခင်အုံးရင်၊ မစောမြ စသည်တို့ဖြစ်ကြသည်။
ယင်းအဖွဲ့တွင် ရန်ကုန်မြို့ပေါ်ရှိ အစိုးရအဖွဲ့ဝင်လူကြီးများ၊ အရာရှိကြီးများ၏ဇနီး ဦးရေ အတန်းများများပါဝင်နေသည်။
ထို့ပြင် အဖွဲ့ဝင်များဖြစ်ကြသော ယခင်က နိုင်ငံရေးအစဉ်အလာရှိသူ အမျိုးသမီးအများစုမှာ ဗြိတိသျှနယ်ချဲ့စနစ်ကို တော်လှန်လိုသူများသာ ဖြစ်ကြ၍ တိုင်းလုံးဆိုင်ရ အမျိုးသမီးအဖွဲ့ဝင်အချင်းချင်းပင် အတွေးအခေါ် အယူအဆကွဲကြားလျက်ရှိကြသည်။
သက်သာချောင်ချိရေး၊ ပြန်လည်ထူထောင်ရေး၊ ကျန်းမာရေးလုပ်ငန်းတို့တွင် ဝင်ရောက်ဆောင်ရွက်ကြရန်၊ ပြည့်တန်ဆာစနစ်ကိုသုတ်သင်ရန်၊ အမျိုးသမီးစောင့်ရှောက်ရေးဌာနများ တည်ထောင်ရန်၊ သားဖွားရုံများနှင့် ကလေးထိန်းကျောင်းများဖွင့်လှစ်ရန်၊ အချက်အပြုတ်ပညာ၊ အိမ်တွင်းလက်မှုပညာ၊ ဥယျာဉ်စိုက်ပျိုးရေးပညာများကို အားပေးရန်၊ အမျိုးသမီများအား ထိုကိစ္စများအတွက်စည်းရုံးရန်၊ ဗမာ့ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အတတ်ပညာများကိုအားပေးရန်၊ ကစားခုန်စား ပြိုင်ပွဲများတွင် ပါဝင်သော အမျိုးသမီးများကိုအားပေးရန်၊ စာဖတ်ခြင်း အလေ့အထနှင့် သက်ကြီးပညာရေးကို အားပေးရန်၊ အမြှောင်ထားသည့်စနစ်ကို ဥပဒေအရ အပြစ်ပေးရန်၊ အမျိုးသမီးအလုပ်သမားများအတွက် အများဆုံးလုပ်ခရရှိရေး ကြိုးစားရန်၊ အမျိုးသမီးချင်း မိတ်ဆုံပွဲများ ကျင်းပရန်၊ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အမျိုးသမီးအဖွဲ့ချုပ်နှင့် ဆက်သွယ်ရန်တို့ဖြစ်ကြသည်။
ယင်းအဖွဲ့၏ ရည်ရွယ်ချက်များအတိုင်းပင် စစ်ပြီးစနိုင်ငံပြန်လည်ထူထောင်ရေးလုပ်ငန်းများတွင် ဝင်ရောက်ကူညီကြ၏။
ဗြိတိသျှတို့ထံမှ ရာရှင်ယူကာ နွမ်းပါးသူတို့အား ဝေငှပေးကြသည်။
အသင်းကို ခုတုံးလုပ်၍ ကိုယ်ကျိုးရှာလိုသူများနှင့် ဗြိတိသျှနယ်ချဲ့အလိုတော်ရိအရာရှိဇနီးများအား အင်အားများသောအသင်း၏ လှုပ်ရှားမှုမှန်သမျှတို့မှ အစိုးရကို အထောက်အကူပြုရုံသာမက အစိုးရ၏ သဘောတူညီချက်မရဘဲ မလုပ်ဝံ့ကြပေ။
သို့သော် ဗြိတိသျှနယ်ချဲ့အစိုးရက ယင်းတို့၏ ဗျူရိုကရေစီ အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားကြီးအား ပြန်လည်အသက်သွင်းနေသည်ကို မလိုလားသည်အပြင် လွတ်လပ်ရေးတိုက်ပွဲနှင့်ယှဉ်၍ အမျိုးသမိးဘဝ လွတ်မြောက်ရေးကို လုပ်ကိုင်လိုသော အမျိုးသမီးအင်အားစုများလည်း ယင်းအဖွဲ့ထဲ၌ ပါဝင်နေရာ ဗြိတိသျှအလိုတော်ရိက အမျိုးသမီးများနှင့် သဘောကွဲလွဲမှုများ ပေါ်ပေါက်လာသည်။
၁၉၆၄ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ(၂၃)ရက်နေ့က ရန်ကုန်မြို့ဘဒ်လမ်း (ယခုပဒုမ္မာလမ်း)ရှိ ဥက္ကဋ္ဌဒေါ်ခင်ခင်ကြီး၏ နေအိမ်၌ ကျင်းပသော ဗမာတိုင်းလုံးဆိုင်ရာ အမျိုးသမီးလွတ်လပ်ရေးအဖွဲ့ချုပ် အစည်းအဝေး၌ အဖွဲ့ချုပ်အမှုဆောင်များနှင့် နယ်ကိုယ်စားလှယ်အချို့တက်ရောက်သော အစည်းအဝေးတွင် ရခိုင်ပြည် မြေပုံမြို့၌ ဗြိတိသျှစစ်သားနှင့် ပုလိပ်တို့က အမျိုးသမီးကလေးများအား စော်ကားသည့်ကိစ္စ၊ ပုလိပ်အရာရှိကြီးများနှင့် လယ်ပိုင်ရှင်များပူးပေါင်းကာ လယ်သမားများနှင့် လယ်သမားခေါင်းဆောင်များကို အပြစ်ရှာ၍ ဖမ်းဆီးချုပ်နှောင်သည့် ကိစ္စများအား အမျိုးသမီးကလေးများက လေးနက်စွာ အပြစ်တင်ရှုတ်ချကြောင်းနှင့် ဆိုင်ရာက အမြန်ဆုံး အရေးယူပေးရန် တောင်းဆိုကြောင်းစသည့် ဆုံးဖြတ်ချက်များ ချမှတ်ခဲ့သည်။
ထိုသတင်းကို သတင်းစာအချို့၌ ဖော်ပြပါရှိရာ ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်တို့က တတ်နိုင်သရွေ့ဖုံးကွယ်ထားလိုသည့်သတင်း ဖြစ်နေသောကြောင့် ဗမာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ အမျိုးသမီးအဖွဲ့အပေါ် ဗြိတိသျှတို့က မကျေနပ်ကြပေ။
ထို့ကြောင့် သက်ဆိုင်ရာအာဏာပိုင်တို့က အသင်းအစည်းအဝေးကို အမြန်ဆုံးခေါ်စေ၍ ယင်းကိစ္စကို တစ်မျိုးတစ်ဖုံဖြစ်စေရန် ကြိုးစားကြသည်။
သို့သော် အမျိုးသမီးအများစုက ရခိုင်တိုင်းမှ အမျိုးသမီးများ၏အရေးသည် မြန်မာအမျိုးသမီအားလုံး၏ အရေးဖြစ်ကြောင်း၊ ဤကိစ္စကို ထိရောက်စွာ အရေးမယူခြင်းသည် အမျိုးသမီးတို့၏ဘဝ လွတ်မြောက်ရေးအတွက် အာမခံချက်မရှိသည်မှာ ထင်ရှားကြောင်း၊ ဗမာတိုင်းလုံးဆိုင်ရာအမျိုးသမီးလွတ်လပ်ရေးအဖွဲ့က အမျိုးသမီများဘက်မှ မရပ်တည်နိုင်လျှင် ဤအသင်း၌ ဆက်လက် လုပ်ကိုင်ရန် မဖြစ်နိုင်တော့ကြောင်း ပြောကြားသည်။
ယင်းကိစ္စနှင့်ပက်သက်၍ အသင်း၌ အခြေအနေတင်းမာလာကာ အမျိုးသမီးအချို့အသင်းမှ နုတ်ထွက်ကုန်ကြသည်။
ဗမာတိုင်းလုံးဆိုင်ရာအမျိုးသမီးလွတ်လပ်ရေးအဖွဲ့ဝင်များသည် နိုင်ငံလွတ်လပ်ရေး၊ တောင်သူလယ်သမားအရေး၊ အမျိုးသမီးအရေး၊ စီပွားရေး၊ လူမှုရေးစသည်တို့ကို ဦးတည်ဆောင်ရွက်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သော်လည်း အယူအဆမတူသော အမျိုးသမီးအင်အားစုနှစ်ရပ်ကြောင့် အသင်း၏ အင်အားမှာ ပြိုကွဲခဲ့ရသည်။
၁၉၄၆ခုနှစ်နောက်ပိုင်းမှ ဗမာတိုင်းလုံးဆိုင်ရာအမျိုးသမီးလွတ်လပ်ရေးအဖွဲ့အမည်ဖြင့် ဒေါ်ခင်ခင်ကြီး၏ ဦးဆောင်မှုအရ လူမှုရေးလုပ်ငန်းများကိုသာ ဆက်လက်လုပ်ကိုင်ရင်း တဖြည်းဖြည်း အသင်း၏ အမည်သာ ကျန်တော့သည်အထိ အင်အားမရှိတော့သည့် အခြေအနေသို့ဆိုက်ရောက်သွားသည်။
ကျမ်းကိုးစာရင်း ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေး။
ကောင်ဟန်ဝန် ကောင်ဟန်သည် မဲခေါင်မြစ်အရှေ့ဘက် ကျိုင်းရုံးကြီးခေါ် ကင်းဟန် (Keng Hang) နယ်သားများကို ဆိုလိုသည်။
ကောင်ဟန်အစုသားများတွင်လည်း တပ်ကောင်ဟန်၊ ဝင်းကောင်ဟန် ၊ ယွန်းစုကောင်ဟန်အစုသားများဟူ၍ သုံးမျိုးသုံးစား ခွဲခြားတွေ့ရှိရသည်။
အကြမ်းအားဖြင့် ယင်းအစုသုံးစုကို ကြီးကြပ်အုပ်ချုပ်ရန် ဝန်သုံးဦးကိုလည်း ခန့်အပ်ထားသည်။
၎င်းတို့မှာ တပ်ကောင်ဟန်ဝန်၊ ဝင်းကောင်ဟန်ဝန်နှင့် ယွန်းစုကောင်ဟန်ဝန်တို့ ဖြစ်ကြသည်။
ကောင်ဟန်ဝန် ဦးထွန်းမြ ကောင်ဟန်ဝန်ဟု ယေဘုယျဆိုလျှင် ယင်းကောင်ဟန်ဝန်မှာ တပ်ကောင် ဟန်ဝန် တစ်ဦးလည်း ဖြစ်သည်ဟု နားလည်ရသည်။
အဘယ့်ကြောင့်ဆိုသော် ကောင်ဟန်ဝန်ကို စစ်ထွက်ရသည့်အခါ တပ်ကောင်ဝန်ဟု ခေါ်ဆိုကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။
အစောဆုံးအမည်သိရှိရသူ ကောင်ဟန်ဝန်မှာ ဦးထွန်းမြ ဖြစ်သည်။
သူသည် အလောင်းမင်းတရား၏ မြင်းရည်တက် ၆၈ ဦး အဝင်ဖြစ်ပြီး ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလ စစ်ပွဲများတွင် ဝင်ရောက်စစ်မှုထမ်းရသဖြင့် တပ်ကောင်ဟန်ဝန်ဟူ၍ ကုန်းဘောင်ဆက် (ပထမတွဲ)က ညွှန်းဆိုသည်။
ကောင်ဟန်ဝန် ဦးထွန်းမြသည် ရန်နိုင်သီရိ၊ လက်ဝဲကြံသိုင်း ၊ ဗန္ဓုသေနကျော်ထင် ၊ မင်းကြီးပဇ္ဇောတ ၊ ရာဇဥဿရော ၊ ရာဇဥတ္တမကျော်ထင် ၊ ရာဇာဥတ္တမ သင်္ကြန်ဘွဲ့များ ရရှိခဲ့၏။
ဦးထွန်းမြသည် ဆင်ဖြူရှင် (မြေဒူးမင်း) လက်ထက်တွင် ရာဇဥဿရောဘွဲ့ဖြင့် ကောင်ဟန်ဝန်အဖြစ် အမှုထမ်းနေပြီးဖြစ်သည်။
မြေဒူးမင်း နန်းတက်စ ၁၅ စက်တင်ဘာ ၁၇၆၄ တွင် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည့် သီရိသီဟသူ ဦးစီးသော ၄၀ တော် သွေးသောက်အဖွဲ့၌ ကောင်ဟန်ဝန် ရာဇဥဿရော ပါဝင်ခဲ့သည်။
ကောင်ဟန်ဝန် အပြောင်းအလဲ မြေဒူးမင်း လက်ထက် နှောင်းပိုင်းကာလတွင် ကောင်ဟန်ဝန်ရာထူး အပြောင်းအလဲဖြစ်ခဲ့၏။
၁၇၆၉ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလအတွင်း တရုတ် မြန်မာ စစ်ပြေငြိမ်းရေး ကိစ္စဆွေးနွေးကြစဉ် ကောင်ဟန်ဝန် ရွှေတောင်ရဲခေါင်နော်ရထာ တက်ရောက်ခဲ့သည်။
သူ့အား လှိုင်းတက် မြို့စား တပ်ကောင်ဟန်ဝန်အဖြစ်လည်း ဖော်ပြလေ့ရှိရာ တရုတ်မြန်မာ စစ်ပွဲအတွင်း ပါဝင်စစ်မှုထမ်းခဲ့ရသူဟုလည်း ဆိုနိုင်သည်။
ရွှေတောင်ရဲခေါင်နော်ရထာသည် စဉ့်ကူးမင်းလက်ထက်တိုင် ကောင်ဟန်ဝန်ရာထူးဖြင့် အမှုထမ်းရွက်ခဲ့သည်ဟု မှတ်ယူရသည်။
ကောင်ဟန်ဝန် ဦးကျော်ခေါင် ဘိုးတော်ဘုရား (ဗဒုံမင်း) နန်းတက်စတွင် နေမျိုးဇေယနော်ရထာဘွဲ့ခံ ဦးကျော်ခေါင်အား ကောင်ဟန်ဝန်ရာထူး ခန့်အပ်လိုက်၏။
ဦးကျော်ခေါင်မှာ ဗဒုံမင်း၏ အလယ်နန်းမိဖုရား၏ အစ်မ ဒေါ်ဆုံမှ ဖွားမြင်သူ ဖြစ်ရာ ဗဒုံမင်းနှင့် ဆွေမျိုးရင်းချာကဲ့သို့ ဖြစ်နေပါသည်။
ကောင်ဟန်ဝန် ဦးကျော်ခေါင်သည် နောင် ရာထူးအဆင့်ဆင့် တက်သွားခဲ့ရာ သန်လျင်မြို့စားဝန်ကြီးအရာပင် ရရှိခဲ့၏။
(စာရေးဆရာမကြီး ဒေါ်ခင်မျိုးချစ်မှာ ကောင်ဟန်ဝန် ဦးကျော်ခေါင်၏ မြစ်တော်စပ်သူ ဖြစ်သည်။
) နေမျိုးသီဟကျော်သူ ၉ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၉၅ တွင် မိတ္ထီလာမင်းသမီးအား ကွမ်းခွံ့မင်္ဂလာ အခမ်းအနား ကျင်းပပါသည်။
ယင်းအခမ်းအနားသို့ မှူးမတ်အရာရှိ အတော်များများ တက်ရောက်ခဲ့ကြရာ ကောင်ဟန်ဝန် နေမျိုးသီဟကျော်သူလည်း ပါဝင်ခဲ့ကြောင်း သိရှိရ၏။
သူ၏ ရာထူးကို တပ်ကောင်ဟန်ဝန်အဖြစ် တွေ့ရှိရပေရာ စစ်ရေးတာဝန်ထမ်းဆောင်ရသူ တစ်ဦးဖြစ်ကြောင်းလည်း မှန်းဆြကည့်နိုင်သည်။
သီရိဝတ္တဗိုလ် ဗဒုံမင်းလက်ထက် ၂ ဇွန် ၁၈၁၀ ရက်စွဲပါ အမိန့်တော်တွင် ကောင်ဟန်ဝန် သီရိဝတ္တဗိုလ်၏ အမည်ကို တွေ့ရှိရ၏။
ဓားပြဗိုလ် ငရန်မင်းနှင့် ငကောင်တို့အား ဖမ်းဆီးဆက်သရန် ဗဒုံမင်းက ကောင်ဟန်ဝန်ကို တာဝန်ပေးအပ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
ထိုစဉ်က ဗဒုံမင်းမှာ မင်းကွန်းပုထိုးတော်ကြီး အရှေ့ဘက်၌ ပါဒနက်သန် စေတီတော် တည်လုပ်လျက်ရှိရာ ယင်းသို့ ထကြွသောင်းကျန်းမှုအတွက် စိတ်အနှောင့်အယှက် ဖြစ်ခဲ့ရဟန် တူသည်။
ဘကြီးတော်လက်ထက် ဘကြီးတော်(စစ်ကိုင်းမင်း) နန်းတက်လာပြီးနောက် ၁၉၁၉ ခုနှစ် ၊ ဇူလိုင်လခန့်တွင် တပ်ကောင်ဟန်ဝန်အဖြစ် အာကာကျော်သူအား ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
သူသည် အခမ်းအနားများ တက်ရောက်ရာ၌ လက်ယာတော် စနည်းနေရာဦး၌ နေရကြောင်း သိရှိရသည်။
စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ အမှုထမ်းအဖြစ်ပါ ပူးတွဲခန့်အပ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ရာ မကြာမီပေါ်ပေါက်ခဲ့သည့် ကသည်းအရေး၌ တပ်ကောင်ဟန်ဝန် အာကာကျော်သူ ပါဝင်စစ်မှုထမ်းခဲ့လိမ့်မည်ဟု မှန်းဆရသည်။
ကောင်ဟန်ဝန် ဦးဖာ သာယာဝတီမင်းလက်ထက်တွင် ကောင်ဟန်ဝန်အဖြစ် အမှုထမ်းရွက်ရသူမှာ ဦးဖာဆိုသူ ဖြစ်သည်။
ကောင်ဟန်ဝန် ဦးဖာသည် ဘာသာတရား ကိုးကွယ်ကိုင်းရှိုင်း ကြည်ညိုသူဖြစ်သည်။
သူသည် ကျောင်းတော်ကြီး တိုက်အုပ်ဆရာတော် (၁၇၆၉-၁၈၅၀) အား ကျောင်းတော် ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းခဲ့ဖူးကြောင်း သိရှိရ၏။
ဦးဖာသည် ပုဂံမင်းလက်ထက်တွင်လည်း ကောင်ဟန်ဝန်အဖြစ် ဆက်လက် တာဝန်ထမ်းရွက်ခဲ့ရဟန် ရှိသည်။
မင်းလှမင်းခေါင်သီဟသူ မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် ကောင်ဟန်ဝန်အဖြစ် အမှုထမ်းရွက်ခဲ့သူကို သေချာစွာ မသိရှိရသေးပါ။
သို့သော် ကောင်ဟန်ဝန်မှာ မင်းလှမင်းခေါင်သီဟသူ ဖြစ်ဟန်ရှိသည်။
သူသည် မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် နှောင်းပိုင်းကာလတွင် ကောင်ဟန်ဝန်ရာထူး ရရှိခဲ့ပြီး သီပေါမင်းနန်းတက်စ၌ ဆက်လက်ခန့်အပ်ခြင်း ခံခဲ့ရဟန်တူသည်။
၁၈၇၉ ခုနှစ်၊ စက်တက်ဘာလတွင် ဗြိတိသျှသံအရာရှိများ မန္တလေးသို့လာရောက်စဉ် စစ်ရေးပြအခမ်းအနားသို့ ကောင်ဟန်ဝန် မင်းလှမင်းခေါင် သီဟသူ တက်ရောက်ခဲ့၏။
ကောင်ဟန်ဝန် ခင်မောင်လတ် သီပေါမင်းလက်ထက် နှောင်းပိုင်းကာလတွင် ကောင်ဟန်ဝန်အဖြစ် အမှုထမ်း ရသူမှာ တိုင်တားမင်းကြီး၏ မြေး ဦးခင်မောင်လတ်ဖြစ်သည်။
သူသည် ဒိုင်းခင်အမှုတွင် ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့ရာ ငွေခွန်ဝန်နှင့်အတူ ရာထူးမှ ထုတ်ပယ်ကာ မိုးကောင်းသို့ အပို့ခံခဲ့ရ၏။
ဗန်းဇော်မြို့ဝန်ထံ၌ ခေတ္တထိန်းသိမ်း ထားစဉ်အတွင်း တောင်သမန်လယ်စား မောင်ဖေငယ် စီရင်ခံရပြီးနောက် ၇ ဇွန် ၁၈⁠၈၃ တွင် ဦးခင်မောင်လတ် ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်သွားခဲ့သည်။
ဗြိတိသျှ ပိုင်နက် ရန်ကုန်မြို့သို့ သွားရောက်နေထိုင်ခဲ့ပြီး သီပေါမင်းပါတော်မူစ၌ မြင်စိုင်း မင်းသားနှင့်ပူးပေါင်းကာ ဗြိတိသျှတို့ကို တော်လှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။
မြန်မာ့ကြေးနန်းလိုင်းများကို ၁၈၇၀ ပြည့်နှစ်ခန့်တွင် စတင်သွယ်တန်းခဲ့သည်။
ကြေးနန်းလိုင်းတစ်လျှောက် ကြေးနန်းရုံများထားရှိရာ၌ မန္တလေးနန်းတော်တွင်းမှ ဗြိတိသျပိုင်နက် နယ်စပ်ဒေသ ဒဂုန်မော်အထိ ကြေးနန်းရုံ ၉ ရုံရှိသည်။
၎င်းတို့မှာ မန္တလေးနန်းတွင်းရုံ၊ မန္တလေးမြို့တွင်းရုံ၊ သပြေတန်းရွာခံတပ်အနီးရုံ၊ အင်းဝရုံ၊ မြင်းခြံရုံ၊ ပုဂံရုံ၊ ရေနံချောင်းရုံ၊ တိုင်ပျောက်ရုံနှင့် ဒဂုန်မော်ရုံတို့ ဖြစ်ကြသည်။
ကြေးနန်းရုံများကို ဓာတ်ရုံတော်ဟုခေါ်ဆိုကြပီး ကြေးနန်းရုံတစ်ရုံစီ၌ ကြေးနန်းဆရာတစ်ဦးစီ တာဝန်ယူခဲ့ကြရ၏။
သီပေါမင်း နန်းတက်စတွင် ဦးဘိုးဝိုင်းကို မင်းထင်မင်းခေါင်ကျော်ဘွဲ့ဖြင့် ကြေးနန်းဝန်အရာ ဆက်လက်ခန့်အပ်ခဲ့၏။
တစ်ချိန်က ထင်ရှားခဲ့သည့် နယ်ပိုင်ဝန်ထောက် ဦးအံ့ထူးမှာ ကြေးနန်းဝန် ဦးဘိုးဝိုင်း၏ သားတစ်ဦးဖြစ်သည်။
မြန်မာသင်ပုန်းကြီး အခြေခံဖြစ်သော ဗျည်း၊ သရနှင့် သင်္ကေတပေါင်း ၆၂ မျိုးကို သဘောတူရာ အတိုနည်းဖြင့် စုရုံးကာ ဗျည်းသရ ၂၅ မျိုးကိုသာ အသုံးပြုလျက် ကြေးနန်းရိုက်နည်း စနစ်ကို တီထွင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။
ထိုခေတ်က ဓာတ်ရုံတော်များတွင် တာဝန်ကျခဲ့ကြသူ ကြေးနန်း ဆရာများမှာ ဦးကျီးညို (ဒဂုန်မော်ဓာတ်ရုံ)၊ ဦးအုန်း (မန္တလေးဓာတ်ရုံ)၊ ဦးကွန်း (မြင်းခြံဓာတ်ရုံ)၊ ဦးဆုန် (တိုင်ပျောက်ဓာတ်ရုံ-မင်းလှမြို့အနီး)၊ ဦးဘိုးနွဲ့ (မိုးနဲဓာတ်ရုံ)၊ ဦးဆုန် (ရွာငံဓာတ်ရုံ) စသည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။
ကြေးနန်းဆရာများအကြား ပြဿနာတစ်စုံတစ်ရာ ပေါ်ပေါက်ခဲ့ပါလျှင် ကြေးနန်းဝန်က တာဝန်ယူဖြေရှင်းပေးရသည်။
တစ်ကြိမ်တွင် ဒဂုန်မော်ဓာတ်ရုံတော်မှ ကြေးနန်းဆရာဦးကျီးညိုက ဘင်္ဂလားမှ မြင်းခြံသို့ ရိုက်သည့်ကြေးနန်းစာကို နေပြည်တော်သို့ မှားပို့မိရာ ကျသင့်ငွေအား ပေးလျော်စေခဲ့သည်။
ကြေးနန်းပညာတော်သင်များ ရတနာပုံခေတ်တွင် ကြေးနန်းပညာရပ် တိုးတက်ထွန်းကားရေးအတွက် ကြေးနန်းပညာတော်သင်အချို့ကို ထိုစဉ်က ဗြိတိသျှ လက်အောက်သို့ ကျရောက်နြေပီဖြစ်သည့် ရန်ကုန်မြို့သို့ စေလွှတ်ပညာသင်ယူစေခဲ့သည်။
ကျောက်ခွန်ဝန်သည် တွင်းထွက်ပစ္စည်းများ၊ ကျောက်မျက်ရတနာ ထုတ်လုပ်တူးဖော်ရောင်းချရေး လုပ်ငန်းများအပေါ် အခွန်တော်စည်းကြပ် ကောက်ခံရသူဖြစ်သည်။
ကျောက်ခွန်တော်အဖြစ် ကောက်ခံရသည့် တွင်းထွက်ကုန်အချို့မှာ ပတ္တြမား ၊ ကျောက် ၊ စိန် ၊ ရွှေ ၊ ဘော် ၊ ပယင်း ၊ ခဲ ၊ ကန့် စသည်တို့ ဖြစ်သည်။
ညောင်ရမ်းခေတ် ကျောက်ခွန်ဝန် ကျောက်ခွန်ဝန်ရာထူးကို ညောင်ရမ်းခေတ် စနေမင်း (၁၆၉၈-၁၇၁၄) လက်ထက်တွင် တစ်ကြိမ်သာ တွေ့ဖူးပါသည်။
စနေမင်း မတိုင်မီကပင် ရှိခဲ့ဟန်တူသော်လည်း မြန်မာရာဇဝင်ကျမ်းများ၌ ရှာဖွေ မတွေ့ရပါ။
စနေမင်းလက်ထက် ကျောက်ခွန်ဝန်အမည်မှာ သီရိဇေယျကျော်ထင် ဖြစ်သည်။
သူသည် ကျောက်ခွန်ဝန်ဖြစ် အမှုထမ်းနေစဉ် အဝေးကျီဝန်ရာထူး ပြောင်းလဲခန့်အပ်ခံခဲ့ ရသည်။
သို့ဖြစ်၍ ကျောက်ခွန်ဝန်၏ တာဝန်ဝတ္တရားများသည် နောင် အဝေးကျီဝန်အဖြစ် ပြောင်းလဲ သွားလေသလောဟု တွေးဆစရာရှိသည်။
ကျောက်ခွန်ဝန် သီရိဇေယျကျော်ထင်သည် ၁၇၀၉ ခုနှစ်တွင် ဝန်ကြီးရာထူးတိုးမြှင့်ခန့်အပ်ခံခဲ့ရပြီးနောက် ၁၇၃၁ ခုနှစ်၌ ကွယ်လွန်သွားသည်။
ပတ္တမြားတွင်းများ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပတ္တမြားတွင်းရှိရာဒေသများမှာ မိုးကုတ်ကျပ်ပြင်နှင့် ကသည်းနယ်များ ဖြစ်ကြသည်။
ယင်းဒေသများကို ၁၅ ရာစုခန့်ကပင် ဥရောပတိုက်သားတို့ သိရှိခဲ့ကြသည်။
နိုင်ငံခြားသားတို့၏ မှတ်တမ်းများထဲတွင် ကက်ပလန် (ကျပ်ပြင်)ရပ်၌ ပတ္တမြားအမြောက်မြား တူးဖော်တွေ့ရှိရကြောင်း ဖော်ပြထား၏။
ယင်းနယ်မြေမှာ ၁၅၉၇ ခုနှစ်မတိုင်မီအထိ မိုးမိတ်စော်ဘွားစီရင်စုနယ်အတွင်းရှိခဲ့သည်။
ညောင်ရမ်းမင်းတရား (၁၆၀၀-၁၆၀၆)လက်ထက်တွင်မှ အင်းဝစီရင်စုနယ်အတွင်း ပါဝင်လာခဲ့၏။
(ညောင်ရမ်းမင်းက မိုးမိတ်စော်ဘွားအား တကောင်းနယ်ကို အစားပေးအပ်ခဲ့သည်ဟုလည်း ဆိုသည်။
)ပတ္တမြားထုတ်လုပ်ရာ နယ်မြေများတွင် ကျောက်တူးဖော်သူ အကြီးအမှူးနှင့် ငယ်သားတို့ကို ကျောက်ခွန်ဝန်က စာရင်းအင်းရယူကာ ရွှေတိုက်သို့ ဆက်သွင်း ရသည်။
ကျောက်တူးဖော်ခြင်းနှင့် ရောင်းချခြင်းကို ဘုရင့်ခွင့်ပြုမိန့်ဖြင့်သာ လုပ်ဆောင်ကြရ၏။
ပတ္တမြားတွင်းများမှ နှစ်စဉ်အခွန်ငွေ ကိုးသောင်းတစ်သိန်းခန့်အထိ ရရှိခဲ့သည် ဆိုသည်။
တွင်းသစ်များ မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် ၁၈၆၇ ဇူလိုင်တွင် စကျင်တောင်ဝန်းကျင်၌ ပတ္တမြားထွက်ကြောင်း ကြားရ၍ မဟာဒါန်ဝန်နှင့် ရေနံ့သာမြို့အုပ်တို့အား စေလွှတ် တူးဖော် စေခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရ၏။
ပတ္တမြားမှာ အရည်အသွေး ကောင်းမွန်လှဩဖင့် နောက်ထပ်လူ သုံးရာခန့် စေလွှတ်တူးဖော်စေရာ တစ်လလျှင် ပတ္တမြားသုံးသောင်းဖိုးခန့် ရရှိခဲ့ကြောင်း စကျင်သူကြီးက ပြောပြခဲ့သည်။
ပုရပိုက်မှတ်တမ်းအရ ကျောက်တူးအလုပ်သမားများအား တစ်နေ့လျှင် ၂ မူး ၁ ပဲပေးရပြီး သင်္ဘောဧကန် ပုဆိုး ၊ အင်္ကျီနက်နှင့် ပုဝါများကိုလည်း ပံ့ပိုးပေးအပ်ရကြောင်း သိရှိရ၏။
ကျောက်တူးဖော်ရာ၌ ဓား ၊ သံတူရွင်းကြီးငယ်၊ တူရွင်းပြားကြီး ၊ လွန်ပူးစို့ ၊ သံတူကြီးငယ် ၊ ကျောက်ခွဲရန်ယမ်းတို့ကို အသုံးပြုခဲ့ကြ၏။
ကျောက်စိမ်းတူးဖော်မှု ကျောက်စိမ်းကို မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းတွင် ၁၃ ရာစုခန့်ကပင် ယူနန်ကုန်သည်တစ်ဦးက အမှတ်မထင် ကောက်ယူရရှိခဲ့သည်ဆို၏။
ယင်းကောက်ယူရရှိသည့် ကျောက်စိမ်းကြောင့်ပင် တရုတ်လူမျိုး အများအပြား ကျောက်စိမ်းရှာဖွေရန် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိခဲ့ကြသည်။
ထို့ထက် ၁၇၈၄ မတိုင်မီ ကာလအထိ အကြောင်းကြောင်းကြောင့် အောင်မြင်ဖြစ်ထွန်းမှုမရှိခဲ့ကြပေ။
ယင်းနောက်ပိုင်းတွင်မှ ဥရုမြစ် လကျာ်ဘက်၌ ကျောက်စိမ်းရရှိနိုင်ကြောင်း သိရှိလာခဲ့ကြ၏။
ကျောက်စိမ်းတူးဖော်ထုတ်လုပ်မှုကို ကချင်တိုင်းရင်းသားများက လုပ်ကိုင်ကြပီး ရောင်းဝယ်ရေးကိုမူ တရုတ်တို့က လုပ်ဆောင်ခဲ့ကြသည်။