kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
ဗုဒ္ဓ လောကသားတို့၏ အနှိုင်းမဲ့ကျေးဇူးရှင် ကိုယ်ကျင့်ဗုဒ္ဓဝင် ဦးရွှေအောင် သကျသီဟဓမ္မာစရိယ(ဝဋံသကာ)စေတီယင်္ဂဏ ဓမ္မာစရိယ အစိုးရဓမ္မာစရိယ(သိရောမဏိ)မဟာဝိဇ္ဇာ(သက္ကဋ) ၁. အဓိဋ္ဌာန်ပါရမီ၏ သဘောသဘာဝ အဓိဋ္ဌာန်သည် ပါဠိဘာသာမှ ဆင်းသက်လာသော ဝေါဟာရဖြစ်ပြီး၊ မြန်မာဘာသာဖြင့် “ခိုင်မာသော ဆုံးဖြတ်ချက်” ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။
ဆရာတော် အရှင်ဇနကာဘိဝံသက “ဒါနစသော ပါရမီကို စွဲမြဲစွာ ဇွဲကောင်းစွာဖြင့် ပြုလုပ်မည်ဟု ဆုံးဖြတ်ထားမှု၊ ဆုံးဖြတ်သည့်အတိုင်း ပြုလုပ်မှု” ဟု ဖွင့်ဆိုသည်။
လယ်တီဆရာတော်ကလည်း “စိတ်ပဋိညာဉ် မရွှေ့ပြောင်းခြင်း” ဟု အကျဉ်းချုပ်၍၊ ဒါန၊ သီလ၊ နေက္ခမ္မ၊ ပညာ စသည့် ကောင်းမှုများတွင် မယိမ်းမယိုင် ကြံ့ခိုင်မှုကို အကျယ်ဖော်ပြသည်။
အဓိဋ္ဌာန်သည် ကောင်းမှုများကို ပါရမီအဖြစ် ဖြစ်ထွန်းစေရန် မောင်းနှင်အားဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းမရှိပါက အခြားပါရမီများ ရင့်ကျက်ရန် ခက်ခဲသည်။
၎င်းသည် ဆန့်ကျင်ဘက် အခက်အခဲများကို နှိမ်နင်းပြီး၊ ရည်မှန်းချက်ကို မတိမ်းမယိမ်း ထိန်းသိမ်းပေးသည်။
ဤသဘောသည် လောက၏ အကျိုးစီးပွားကို ဦးတည်သော စိတ်ဓာတ်ဖြင့် ပြည့်စုံမှသာ ပါရမီအဖြစ် ပြည့်ဝသည်။
၂. အဓိဋ္ဌာန်ပါရမီ၏ အရေးပါမှု အဓိဋ္ဌာန်ပါရမီသည် ပါရမီဆယ်ပါးတွင် အခြေခံအုတ်မြစ်အဖြစ် ရှိပြီး၊ ကျန်ပါရမီများကို ဖြည့်ဆည်းရာတွင် ပံ့ပိုးပေးသည်။
၎င်းမရှိပါက ဒါန၊ သီလ စသည့် ကုသိုလ်များသည် အခက်အခဲနှင့် ကြုံသောအခါ ပျက်ပြားတတ်သည်။
ဥပမာ၊ ဒါနပြုရာတွင် စိတ်ကွက်စရာ အကြောင်းများကြောင့် စေတနာပျက်လာပါက၊ အဓိဋ္ဌာန်အားနည်းခြင်းကြောင့်ဖြစ်ပြီး၊ ထိုဒါနသည် သာမန်ဒါနသာ ဖြစ်ကာ ပါရမီအဖြစ် မပြည့်စုံနိုင်။
အဓိဋ္ဌာန်သည် ကာမဂုဏ်၏ ဆွဲဆောင်မှု၊ မာရ်နတ်၏ စမ်းသပ်မှုများကို တွန်းလှန်ရန် ခွန်အားဖြစ်ပြီး၊ လောကဓမ္မတာတွင် ရှိမည့် ဆန့်ကျင်ဘက် အကြောင်းများကို ကျော်လွှားနိုင်စွမ်းပေးသည်။
၎င်းသည် နေက္ခမ္မ (မမျှော်ကိုးခြင်း)၊ ခန္တီ (သည်းခံခြင်း)၊ ဥပေက္ခာ (လျစ်လျူရှုခြင်း) စသည့် ပါရမီများနှင့် ပေါင်းစပ်လုပ်ဆောင်ပြီး၊ လောကုတ္တရာသို့ ဦးတည်သော လမ်းကို ဖြောင့်ဖြူးပေးသည်။
၃. တေမိယဇာတ်တော်မှ အဓိဋ္ဌာန်ပါရမီ “တေမိယဇာတ်တော်” တွင် ဘုရားလောင်း တေမိယမင်းသားသည် အဓိဋ္ဌာန်ပါရမီ၏ အထွတ်အထိပ်ကို ပြသခဲ့သည်။
မွေးစကတည်းက ဆွံ့အ၊ နားထိုင်း၊ စကားမပြောနိုင်သူဟု ထင်ခံရသော တေမိယသည်၊ မင်းစည်းစိမ်ကို စွန့်လွှတ်ပြီး ရဟန်းဘဝသို့ ဦးတည်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။
သူ၏ အဓိဋ္ဌာန်သည် ၁၇ နှစ်တိုင် မတုန်မလှုပ် ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး၊ မယ်တော် စန္ဒာဒေဝီ၏ ငိုကြွေးမှုကိုပင် မယိမ်းယိုင်စေခဲ့။
တေမိယသည် မင်းဖြစ်ရန် ဘိသိက်ခံရသောအခါတွင်လည်း၊ ခုနစ်ရက်အတွင်း စကားမပြောဘဲ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို စွဲမြဲစွာ ထိန်းသိမ်းခဲ့သည်။
သုသာန်သို့ မြေမြှုပ်ရန် ပို့ဆောင်ခံရသောအခါမှသာ၊ သူ၏ ရည်မှန်းချက်ပြည့်စုံကြောင်း ရထားထိန်းအား ဖွင့်ဟပြီး၊ ရဟန်းဘဝကို ရွေးချယ်ခဲ့သည်။
ဤဖြစ်ရပ်တွင် အဓိဋ္ဌာန်သည် ကာမဂုဏ်၏ ဆွဲဆောင်မှုကို အနိုင်ယူပြီး၊ လောက၏ အကျိုးကို ဆောင်ရွက်နိုင်ကြောင်း ထင်ရှားသည်။
သူ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ခိုင်မာမှုကြောင့် ခမည်းတော်၊ ဗိုလ်ပါများနှင့် ခုနစ်ပြည်ထောင်မင်းသားများပါ ရဟန်းပြုသွားခဲ့သည်။
၄. အဓိဋ္ဌာန်နှင့် အခြားပါရမီများ၏ ဆက်စပ်မှု အဓိဋ္ဌာန်သည် တစ်ခုတည်း အောင်မြင်ရန် မလုံလောက်ဘဲ၊ အခြားပါရမီများဖြစ်သော ဒါန (စွန့်လွှတ်ခြင်း)၊ သီလ (ဒုစရိုက်ကြဉ်ခြင်း)၊ နေက္ခမ္မ (မမျှော်ကိုးခြင်း)၊ ပညာ (ဉာဏ်ဖြင့် ဆင်ခြင်ခြင်း)၊ ဝီရိယ (ကြိုးစားအားထုတ်ခြင်း)၊ ခန္တီ (သည်းခံခြင်း)၊ သစ္စာ (ဖြောင့်မှန်ခြင်း)၊ မေတ္တာ (ကရုဏာထားခြင်း)၊ ဥပေက္ခာ (လျစ်လျူရှုခြင်း) တို့နှင့် ပေါင်းစပ်မှ အစွမ်းထက်သည်။
တေမိယဇာတ်တော်တွင် တေမိယသည် မင်းစည်းစိမ်ကို စွန့်လွှတ်ခြင်း (ဒါန)၊ ဒုစရိုက်ကြဉ်ခြင်း (သီလ)၊ ဆွံ့အနေခံခြင်း (ဝီရိယနှင့် ခန္တီ)၊ လောကအကျိုးကို မျှော်ကိုးမှု မရှိခြင်း (နေက္ခမ္မ) တို့ကို ပြသခဲ့သည်။
ဤသို့ အဓိဋ္ဌာန်သည် အခြားပါရမီများကို လမ်းဖြောင့်စေပြီး၊ လောကုတ္တရာသို့ ဦးတည်နိုင်သည်။
နိဂုံး အဓိဋ္ဌာန်ပါရမီသည် ခိုင်မာသော ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့် ၎င်းအတိုင်း မယိမ်းမယိုင် ဆောင်ရွက်မှုဖြစ်ပြီး၊ လောက၏ အကျိုးကို ဦးတည်သော ကုသိုလ်ကို ရင့်ကျက်စေသည်။
တေမိယဇာတ်တော်မှတစ်ဆင့်၊ အဓိဋ္ဌာန်သည် ကာမဂုဏ်၏ ဆွဲဆောင်မှုကို ကျော်လွှား၍၊ လောကကို ကယ်တင်နိုင်ကြောင်း သိသာသည်။
၎င်းသည် အခြားပါရမီများနှင့် ပေါင်းစပ်လုပ်ဆောင်ပါက၊ လောက၏ စိန်ခေါ်မှုများကို အောင်မြင်ပြီး၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ဦးတည်သော အဓိကအင်အားဖြစ်သည်။
ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် အဓိဋ္ဌာနပါရမီ ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ။
မေတ္တာပါရမီသည် ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် ပါရမီဆယ်ပါး၏ အရေးပါသော တရားတစ်ပါးဖြစ်ပြီး၊ လောက၏ သာယာငြိမ်းချမ်းမှုကို ဖြစ်ထွန်းစေရန် အဓိကအင်အားတစ်ခုအဖြစ် တည်ရှိသည်။
“ဗုဒ္ဓ လောကသားတို့၏ အနှိုင်းမဲ့ကျေးဇူးရှင် ကိုယ်ကျင့်ဗုဒ္ဓဝင်” စာအုပ်တွင် ဖော်ပြထားသည့် မေတ္တာပါရမီ၏ သဘောသဘာဝ၊ ၎င်း၏ အရေးပါမှု၊ နှင့် “သုဝဏ္ဏသာမဇာတ်တော်” မှ ဥပမာယူ၍ အောက်တွင် ဖော်ပြထားသည်။
ဗုဒ္ဓ လောကသားတို့၏ အနှိုင်းမဲ့ကျေးဇူးရှင် ကိုယ်ကျင့်ဗုဒ္ဓဝင် ဦးရွှေအောင် သကျသီဟဓမ္မာစရိယ(ဝဋံသကာ)စေတီယင်္ဂဏ ဓမ္မာစရိယ အစိုးရဓမ္မာစရိယ(သိရောမဏိ)မဟာဝိဇ္ဇာ(သက္ကဋ) ၁. မေတ္တာပါရမီ၏ သဘောသဘာဝ မေတ္တာကို မြန်မာဘာသာဖြင့် “ချစ်ခြင်း” ဟု အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုပြီး၊ ၎င်းသည် လောကကို ဖရိုဖရဲပြိုကွဲခြင်းမှ ကာကွယ်ကာ စည်းလုံးသိပ်သည်းစေသည့် “ကော်စေး” နှင့် နှိုင်းယှဉ်ဖော်ပြထားသည်။
မေတ္တာ၏ တရားကိုယ်မှာ “အဒေါသ” (ဒေါသမရှိခြင်း) ဖြစ်ပြီး၊ ဒေါသဖြင့် ဖွဲ့စည်းလျှင် လောကပျက်ပြားပြီး၊ မေတ္တာဖြင့် ဖွဲ့စည်းလျှင် လောကငြိမ်းချမ်းသည်။
စာတွင် မေတ္တာကို သုံးမျိုးခွဲခြားထားသည်။
၎င်းတို့မှာ- ချစ်သူချစ်မေတ္တာ၊ ချစ်သူနှစ်ဦးအကြား စည်းလုံးမှုကို ဖြစ်စေသော်လည်း၊ တဏှာအရင်းခံ၍ အကန့်အသတ်ရှိသည်။
မိသားစုချစ်မေတ္တာ၊ မိသားစုအတွင်း စည်းလုံးမှုကို ဖြစ်စေသော်လည်း၊ လောဘအရင်းခံ၍ နယ်နိမိတ်ထက် မကျော်လွန်နိုင်။
ပါရမီမေတ္တာ၊ လောကအပေါ် အကန့်အသတ်မရှိ ချစ်ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ မြင့်မြတ်သူတို့၏ လက္ခဏာဖြစ်သည်။
ဤမေတ္တာသုံးမျိုးတွင် ပါရမီမေတ္တာသာလျှင် “ငါ” (အတ္တဝါဒ) အနည်းဆုံးပါဝင်ပြီး၊ လောကအကျိုးကို ဦးတည်သော အချစ်ဖြစ်သည်။
၎င်းသည် တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိတို့ကို လျော့ပါးစေကာ၊ အကန့်အသတ်မရှိ သာယာငြိမ်းချမ်းမှုကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။
၂. မေတ္တာပါရမီ၏ အရေးပါမှု မေတ္တာပါရမီသည် လောကကို စည်းလုံးစေပြီး၊ ငြိမ်းချမ်းမှုကို ထာဝစဉ်တည်တံ့စေရန် အဓိကအကြောင်းတရားဖြစ်သည်။
ချစ်သူချစ်နှင့် မိသားစုချစ်သည် အကန့်အသတ်ရှိပြီး၊ ပဋိပက္ခဖြစ်စေနိုင်သော်လည်း၊ ပါရမီမေတ္တာသည် အားလုံးကို လွှမ်းခြုံကာ ဒေါသလမ်းကို ရှောင်ရှားပြီး၊ အဒေါသလမ်း (မေတ္တာလမ်း) ကို လျှောက်လှမ်းသည်။
စာတွင် ငြိမ်းချမ်းမှု နှစ်မျိုးကို ဖော်ပြထားသည်။
၎င်းတို့မှာ- အမြုံငြိမ်းချမ်းမှု၊ ဒေါသဖြင့် ယာယီရရှိသော ငြိမ်းချမ်းမှုဖြစ်ပြီး၊ အနုလောမနည်းဖြင့် တွက်ကာ တိုတောင်းသည်။
မြစ်ပြတ်ငြိမ်းချမ်းမှု၊ မေတ္တာဖြင့် ထာဝစဉ်ရရှိသော ငြိမ်းချမ်းမှုဖြစ်ပြီး၊ ပဋိလောမနည်းဖြင့် တွက်ကာ သံသရာဆုံးသည်အထိ တည်တံ့သည်။
မေတ္တာပါရမီသည် ချစ်သူနှင့် မိသားစုမေတ္တာကိုပင် ထိန်းကျောင်းနိုင်ပြီး၊ လောကချစ်အဆင့်သို့ တက်လှမ်းစေသည်။
၎င်းသည် လူ့ကျင့်ဝတ်ကို ပြည့်စုံစေပြီး၊ လူစစ်စစ်ဖြစ်ရန် လမ်းဖွင့်ပေးသည်။
၃. သုဝဏ္ဏသာမဇာတ်တော်မှ မေတ္တာပါရမီ “သုဝဏ္ဏသာမဇာတ်တော်” တွင် ဘုရားလောင်း သုဝဏ္ဏသာမသည် မေတ္တာပါရမီ၏ အထွတ်အထိပ်ကို ပြသခဲ့သည်။
မျက်မမြင် မိဘနှစ်ပါးကို လိုလေသေးမရှိ ပြုစုစောင့်ရှောက်ရင်း၊ သူ၏ မေတ္တာသည် ကိန္နရီနှင့် သမင်များကိုပင် ယဉ်ပါးစေခဲ့သည်။
ပီဠိယက္ခမင်းကြီးမှ မြားဖြင့် ပစ်ခံရသောအခါတွင်လည်း၊ သုဝဏ္ဏသာမသည် မိမိအတွက် မငိုကြွေးဘဲ၊ မိဘများ၏ ဒုက္ခအတွက်သာ စိုးရိမ်ကာ ဒေါသမဖြစ်ခဲ့။
ဤဖြစ်ရပ်တွင် သုဝဏ္ဏသာမ၏ မေတ္တာသည် မိဘနှစ်ပါးနှင့် တစ်သားတည်းဖြစ်စေပြီး၊ ပီဠိယက္ခမင်းကြီးကိုပင် ကရုဏာသက်ကာ မင်းဘဝကို စွန့်လွှတ်ပြီး တရားနှင့်အညီ မင်းပြုစေခဲ့သည်။
နောက်ဆုံး၊ သစ္စာပြုမှုဖြင့် သုဝဏ္ဏသာမ ပြန်လည်ကျန်းမာလာပြီး၊ မိဘများလည်း မျက်စိပြန်မြင်ကာ၊ ဈာန်အဘိညာဉ်ရရှိခဲ့သည်။
ဤဇာတ်တော်သည် မေတ္တာပါရမီ၏ စွမ်းအားကို သက်သေပြပြီး၊ လောကကို စည်းလုံးစေကာ ငြိမ်းချမ်းမှုကို ထာဝစဉ်ဖြစ်စေနိုင်ကြောင်း ထင်ရှားသည်။
၄. မေတ္တာနှင့် အခြားပါရမီများ၏ ဆက်စပ်မှု မေတ္တာပါရမီသည် အခြားပါရမီများနှင့် ပေါင်းစပ်လုပ်ဆောင်မှသာ ပြည့်စုံသည်။
သုဝဏ္ဏသာမဇာတ်တော်တွင်၊ မိမိအတွက် မစဉ်းစားဘဲ မိဘအတွက်သာ စဉ်းစားခြင်း (ဒါန)၊ ပီဠိယက္ခမင်းကို မကျိန်ဆဲဘဲ ခွင့်လွှတ်ခြင်း (သီလ)၊ မျှော်ကိုးမှုမရှိဘဲ မေတ္တာထားခြင်း (နေက္ခမ္မ)၊ ပတ်ဝန်းကျင်ကို ကျေနပ်အောင် ဆက်ဆံခြင်း (ပညာ)၊ မေတ္တာကို ပွားများအားထုတ်ခြင်း (ဝီရိယ)၊ ဆန့်ကျင်ဘက်အခက်အခဲကို သည်းခံခြင်း (ခန္တီ)၊ မှန်ကန်စွာ မေတ္တာထားခြင်း (သစ္စာ)၊ မေတ္တာပွားမှု ခိုင်မြဲခြင်း (အဓိဋ္ဌာန်)၊ အားလုံးကို တန်းတူမေတ္တာထားခြင်း (ဥပေက္ခာ) တို့ကို ပြသခဲ့သည်။
ဤသို့ မေတ္တာပါရမီသည် အခြားပါရမီများနှင့် ပူးပေါင်းပါဝင်ပြီး၊ လောကုတ္တရာသို့ ဦးတည်စေသည်။
နိဂုံး မေတ္တာပါရမီသည် အကန့်အသတ်မရှိ လောကကို ချစ်ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ဒေါသအစား အဒေါသဖြင့် ငြိမ်းချမ်းမှုကို ထာဝစဉ်ဖြစ်စေသည်။
သုဝဏ္ဏသာမဇာတ်တော်မှတစ်ဆင့်၊ ၎င်းသည် သတ္တဝါများကို စည်းလုံးစေပြီး၊ ရက်စက်သူကိုပင် ယဉ်ပါးစေနိုင်ကြောင်း သိသာသည်။
အခြားပါရမီများနှင့် ပေါင်းစပ်လုပ်ဆောင်ပါက၊ မေတ္တာသည် လူ့ကျင့်ဝတ်ကို ပြည့်စုံစေပြီး၊ လောက၏ ဆူပွက်မှုကို ငြိမ်းစေကာ၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ဦးတည်သော အဓိကအင်အားဖြစ်သည်။
ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် မေတ္တာပါရမီ ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ။
ဥပေက္ခာပါရမီသည် ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် ပါရမီဆယ်ပါး၏ တစ်ပါးအပါအဝင်ဖြစ်ပြီး၊ မြင့်မြတ်သူတို့၏ လောကအကျိုးစီးပွားအတွက် ဆောင်ရွက်မှုတွင် အရေးပါသော တရားတစ်ခုဖြစ်သည်။
“ဗုဒ္ဓ လောကသားတို့၏ အနှိုင်းမဲ့ကျေးဇူးရှင် ကိုယ်ကျင့်ဗုဒ္ဓဝင်” စာအုပ်တွင် ဖော်ပြထားသည့် ဥပေက္ခာပါရမီ၏ သဘောသဘာဝ၊ ၎င်း၏ အရေးပါမှု၊ နှင့် ၎င်းနှင့် ဆက်စပ်မှုများကို အောက်တွင် ပေါ်လွင်အောင် ဖော်ပြထားသည်။
ဗုဒ္ဓ လောကသားတို့၏ အနှိုင်းမဲ့ကျေးဇူးရှင် ကိုယ်ကျင့်ဗုဒ္ဓဝင် ဦးရွှေအောင် သကျသီဟဓမ္မာစရိယ(ဝဋံသကာ)စေတီယင်္ဂဏ ဓမ္မာစရိယ အစိုးရဓမ္မာစရိယ(သိရောမဏိ)မဟာဝိဇ္ဇာ(သက္ကဋ) ၁. ဥပေက္ခာပါရမီ၏ သဘောသဘာဝ ဥပေက္ခာသည် ပါဠိဘာသာဖြင့် “လျစ်လျူရှုခြင်း” ဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး၊ ၎င်းသည် သတ္တဝါများနှင့် ၎င်းတို့၏ ဆက်ဆံမှုများအပေါ် ဘက်မလိုက်ဘဲ ချိန်ခွင်လျှာသဖွယ် အလယ်တည့်မတ်စွာ ရပ်တည်နိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။
၎င်း၏ တရားကိုယ်မှာ “တတြမဇ္ဈတ္တတာ” (အလယ်အလတ်သဘော) ဖြစ်ပြီး၊ လောကဓံတရားရှစ်ပါး၏ ရိုက်ခတ်မှုများကို ဂရုမစိုက်ဘဲ၊ လောက၏ အကျိုးစီးပွားအတွက် မိမိလုပ်ငန်းကိုသာ တည်တည်မတ်မတ် ဆောင်ရွက်ခြင်းဖြစ်သည်။
ဥပေက္ခာပါရမီတွင် အဓိကအပိုင်းနှစ်ရပ်ပါဝင်သည်။
အကြောင်းပိုင်း (အတ္တ)= သတ္တဝါအားလုံး၏ အကျိုးစီးပွားအတွက် ချစ်သူ၊ မုန်းသူ ခွဲခြားမှုမရှိဘဲ ကြိုးပမ်းအားထုတ်ခြင်း။
ဤအပိုင်းတွင် ဆန္ဒ၊ စိတ်၊ ဝီရိယ၊ ဝီမံသ စသည့် ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးကို အသုံးပြုပြီး အကောင်းဆုံး ဆောင်ရွက်သည်။
အကျိုးပိုင်း (အနတ္တ)= အကျိုးရလဒ်ကို လျစ်လျူရှုပြီး၊ သတ္တဝါများ၏ ကံအလျောက် ရရှိမှုကို လက်ခံခြင်း။
ဥပမာ၊ မိုးသည် အားလုံးအပေါ် မျှတစွာ ရွာသော်လည်း၊ အိုးကြီးကြီး၊ အိုးငယ်ငယ် အလိုက် ရေရှိမှုက ကွဲပြားသည်နှင့် တူသည်။
ဤသို့ ဥပေက္ခာသည် လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်ရာတွင် ကောင်းဆိုး၊ ချီးမွမ်းမှု၊ ကဲ့ရဲ့မှုတို့ကို အာရုံမစိုက်ဘဲ၊ လောက၏ အကျိုးကိုသာ ဦးတည်ကာ မယိမ်းမယိုင် လုပ်ဆောင်နိုင်မှသာ ပါရမီအဖြစ် ပြည့်စုံသည်။
၂. ဥပေက္ခာပါရမီ၏ အရေးပါမှု ဥပေက္ခာပါရမီသည် လောကဓံတရားရှစ်ပါး (လာဘ်၊ အလာဘ်၊ ယသ၊ အယသ၊ ပသံသာ၊ နိန္ဒာ၊ သုခ၊ ဒုက္ခ) ၏ ရိုက်ခတ်မှုကို ကြံ့ကြံ့ခံနိုင်ရန် အဓိကအကူအညီဖြစ်သည်။
ဤလောကဓံများသည် လုပ်ငန်းအောင်မြင်ရေးကို နှောင့်နှေးစေနိုင်ပြီး၊ လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။
သို့သော် ဥပေက္ခာဖြင့် လျစ်လျူရှုနိုင်ပါက၊ စိတ်သည် မတုန်မလှုပ် တည်ငြိမ်နေပြီး၊ မိမိ၏ အတ္တကို ထိခိုက်စေသော တုံ့ပြန်မှုများကို ရှောင်ရှားကာ လောကအကျိုးကိုသာ အာရုံစိုက်နိုင်သည်။
ဥပေက္ခာသည် အခြားပါရမီများအတွက် လမ်းဖြောင့်ပေးသည့် လမ်းပြသဖွယ် အခန်းကဏ္ဍရှိသည်။
ဥပမာ၊ ဒါန၊ သီလ၊ နေက္ခမ္မ စသည့် ပါရမီများသည် ဥပေက္ခာ၏ ထိန်းသိမ်းမှုမရှိပါက လမ်းလွဲသွားနိုင်ပြီး၊ ၎င်းတို့၏ အထွတ်အထိပ်သို့ မရောက်နိုင်ပေ။
ထို့ကြောင့် လယ်တီဆရာတော်ကြီး၏ ဥပမာအရ၊ ဥပေက္ခာသည် “အဖ” နှင့်တူပြီး၊ ခန္တီ (အမိ)၊ နေက္ခမ္မ (သမားတော်) တို့နှင့် ပူးပေါင်းကာ ကောင်းမှုများကို ပါရမီအဆင့်သို့ ရောက်စေရန် စောင့်ရှောက်သည်။
၃. ဥပေက္ခာနှင့် အခြားပါရမီများ၏ ဆက်စပ်မှု ဥပေက္ခာပါရမီသည် မေတ္တာ၊ ကရုဏာ၊ ပညာတို့နှင့် အမြဲတွဲလျက်ရှိပြီး၊ ၎င်းတို့ကို ထိန်းသိမ်းကာ အကျိုးပြည့်စုံစေသည်။
စာတွင် ဖော်ပြထားသည့် “လောမဟံသဇာတ်တော်” မှ ဥပမာအရ၊ လောမဟံသဘုရားလောင်းသည် သတ္တဝါများအပေါ် မေတ္တာထားပြီး၊ လောကဓံ၏ ရိုက်ခတ်မှုကို ဥပေက္ခာဖြင့် လျစ်လျူရှုနိုင်ခဲ့သည်။
၎င်းတွင်- ဒါန= မိမိအကျိုးကို စွန့်ကာ လောကအတွက် ပေးကမ်းခြင်း။
သီလ= စိတ်ကောင်းစေတနာကောင်းဖြင့် ဆောင်ရွက်ခြင်း။
သစ္စာ= မျက်နှာပြင်နှင့် စိတ်ထဲ တစ်သွင်းတည်းဖြစ်ခြင်း။
အဓိဋ္ဌာန်= ဆုံးဖြတ်ချက် ခိုင်မြဲခြင်း။
ဤသို့ ဥပေက္ခာသည် အခြားပါရမီများကို ဖြောင့်မတ်စွာ ဦးတည်စေပြီး၊ လောက၏ အကျိုးစီးပွားကို ဗဟိုပြုသော “ပဋိလောမ” (အနတ္တ) လမ်းကို လျှောက်လှမ်းစေသည်။
ဆန့်ကျင်ဘက်အနေဖြင့် “အနုလောမ” (အတ္တ) လမ်းသည် မိမိအကျိုးကိုသာ ဦးစားပေးပြီး၊ လောဘ၊ ဒေါသကို ဖြစ်စေသောကြောင့် ပါရမီဟု မခေါ်နိုင်ပေ။
၄. ဥပေက္ခာပါရမီ၏ လက်တွေ့ဆောင်ရွက်ပုံ ဥပေက္ခာကို ဖြည့်ကျင့်ရာတွင် လောကဓံကို “စားလည်းဒီစိတ်၊ သွားလည်းဒီစိတ်၊ အိပ်လည်းဒီစိတ်” ဟူသော စိတ်ထားဖြင့် တည်ငြိမ်စွာ ရင်ဆိုင်ရသည်။
၎င်းသည် ရေငုံနှုတ်ပိတ်နေခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ မမှန်ကို မမှန်သည့်အတိုင်း ရှင်းပြပြီး၊ မှန်ကို ဝန်ခံကာ၊ စိတ်မသာယာ သို့မဟုတ် ကြည်နူးမှုမပါဘဲ “ယထာဘူတ” (အဖြစ်အရှိအတိုင်း) ဆောင်ရွက်ခြင်းဖြစ်သည်။
မြတ်စွာဘုရားကိုယ်တိုင် ဒေဝဒတ်၊ အင်္ဂုလိမာလ၊ ရာဟုလာ စသည်တို့အပေါ် တူမျှသော မေတ္တာထားပြီး၊ ဥပေက္ခာဖြင့် ဘက်မလိုက်ဘဲ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်မှာ ထင်ရှားသော ဥပမာဖြစ်သည်။
နိဂုံး ဥပေက္ခာပါရမီသည် လောက၏ အကျိုးစီးပွားအတွက် ဘက်မလိုက်ဘဲ၊ လောကဓံ၏ ရိုက်ခတ်မှုကို လျစ်လျူရှုကာ၊ မိမိလုပ်ငန်းကို တည်တည်မတ်မတ် ဆောင်ရွက်နိုင်သော မြင့်မြတ်သူ၏ စွမ်းအင်ဖြစ်သည်။
၎င်းသည် မေတ္တာ၊ ကရုဏာ၊ ပညာတို့နှင့် ပေါင်းစပ်လုပ်ဆောင်ပြီး၊ အခြားပါရမီများကို လမ်းဖြောင့်ပေးကာ၊ လောကကို ဗဟိုပြုသော အနတ္တသဘောကို အကောင်အထည်ဖော်သည်။
ဤသို့ဖြင့် ဥပေက္ခာပါရမီသည် လောက၏ သာယာငြိမ်းချမ်းမှုနှင့် နိဗ္ဗာန်သို့ ဦးတည်ရာ၌ မရှိမဖြစ် အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်နေသည်။
ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် ဥပေက္ခာပါရမီ ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ။
ပန်ဂျပ်ပြည်နယ်သည် အိန္ဒိယနိုင်ငံ အနောက်မြောက်ပိုင်းတွင် ရှိသော ပြည်နယ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။
မိုးလေဝသ ခန့်မှန်းချက် သို့မဟုတ် မိုးလေဝသ ဟောကိန်းထုတ်ခြင်း သည် သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာကို အသုံးပြု၍ သတ်မှတ်ထားသော နေရာတစ်ခုနှင့် အချိန်တစ်ခုအတွက် ကမ္ဘာ့လေထု (Earth's atmosphere) ၏ အခြေအနေများကို ခန့်မှန်းရန် (to predict) ဖြစ်သည်။
လူသားများသည် မိုးလေဝသကို ထောင်နှစ်ပေါင်းများစွာကတည်းက အလွတ်သဘော ခန့်မှန်းရန် ကြိုးစားခဲ့ကြပြီး၊ ၁၉ ရာစုမှစ၍ တရားဝင်စတင် ခန့်မှန်းခဲ့ကြသည်။
မိုးလေဝသ ခန့်မှန်းချက်များကို လေထု၊ မြေပြင်နှင့် သမုဒ္ဒရာ၏ လက်ရှိအခြေအနေများအကြောင်း ပမာဏအချက်အလက်များ (quantitative data) ကို စုဆောင်းပြီး၊ မိုးလေဝသ ပညာရပ် (meteorology) ကို အသုံးပြု၍ သတ်မှတ်ထားသော နေရာတစ်ခုတွင် လေထုအပြောင်းအလဲများကို ခန့်မှန်းသည်။
ယခင်က လေဖိအား (barometric pressure) အပြောင်းအလဲ၊ လက်ရှိ မိုးလေဝသ အခြေအနေများနှင့် မိုးတိမ် သို့မဟုတ် တိမ်ဖုံးမှုတို့ကို အဓိကထား၍ လက်ဖြင့် တွက်ချက်ခဲ့သော်လည်း၊ ယခုအခါ မိုးလေဝသ ခန့်မှန်းချက်သည် လေထုဆိုင်ရာ အကြောင်းအရာများစွာကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားသည့် ကွန်ပျူတာအခြေပြု မော်ဒယ်များ (computer-based models) ဖြစ်သည့် ဂဏန်းအခြေပြု မိုးလေဝသ ခန့်မှန်းမှု (numerical weather prediction) ကို အားကိုးလျက်ရှိသည်။
ခန့်မှန်းချက်အတွက် အကောင်းဆုံး မော်ဒယ်ကို ရွေးချယ်ရာတွင် လူသားများ၏ ပါဝင်မှုမှာ မရှိမဖြစ်လိုအပ်နေဆဲဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းတွင် ပုံစံဖော်ပြမှု ကျွမ်းကျင်မှု (pattern recognition skills)၊ ဆက်နွယ်မှုများ (teleconnections)၊ မော်ဒယ် စွမ်းဆောင်ရည်ဆိုင်ရာ အသိပညာ၊ နှင့် မော်ဒယ် ဘက်လိုက်မှုများအကြောင်း အသိပညာတို့ ပါဝင်သည်။
ခန့်မှန်းမှု၏ မမှန်ကန်မှုမှာ လေထု၏ ပရမ်းပတာသဘော (chaotic nature)၊ လေထု၊ မြေပြင်နှင့် သမုဒ္ဒရာကို ဖော်ပြသည့် ညီမျှခြင်းများကို ဖြေရှင်းရန် လိုအပ်သော ကြီးမားသည့် တွက်ချက်မှုစွမ်းအား၊ ကနဦး အခြေအနေများကို တိုင်းတာရာတွင် ပါဝင်သော အမှားများ၊ နှင့် လေထုနှင့် ဆက်စပ်လုပ်ငန်းစဉ်များကို မပြည့်စုံသော နားလည်မှုတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။
ထို့ကြောင့်၊ လက်ရှိအချိန်နှင့် ခန့်မှန်းချက်ပြုလုပ်သည့် အချိန်ကြားက ကွာခြားမှု (range of the forecast) တိုးလာသည်နှင့်အမျှ ခန့်မှန်းချက်များ၏ တိကျမှု လျော့နည်းလာသည်။
အုပ်စုလိုက်အသုံးပြုမှု (ensembles) နှင့် မော်ဒယ်သဘောတူညီမှု (model consensus) ကို အသုံးပြုခြင်းသည် အမှားများကို လျှော့ချရန်နှင့် ခန့်မှန်းချက်တွင် ယုံကြည်မှုရရှိရန် ကူညီပေးသည်။
မိုးလေဝသ ခန့်မှန်းချက်များအတွက် အသုံးပြုမှုမျိုးစုံ ရှိသည်။
မိုးလေဝသ သတိပေးချက်များ (Weather warnings) သည် အသက်နှင့် ပစ္စည်းဥစ္စာများကို ကာကွယ်ရန် အရေးကြီးသည်။
အပူချိန်နှင့် မိုးရွာသွန်းမှု (precipitation) အပေါ် အခြေခံသော ခန့်မှန်းချက်များသည် စိုက်ပျိုးရေးအတွက် အရေးကြီးပြီး၊ ထို့ကြောင့် ကုန်စည်ဈေးကွက်များရှိ ကုန်သည်များအတွက်လည်း အရေးပါသည်။
အပူချိန် ခန့်မှန်းချက်များကို အသုံးဝင်မှုကုမ္ပဏီများက လာမည့်ရက်များအတွက် လိုအပ်ချက်ကို ခန့်မှန်းရန် အသုံးပြုသည်။
နေ့စဉ်ဘဝတွင် လူများစွာသည် မိုးလေဝသ ခန့်မှန်းချက်များကို သတ်မှတ်ထားသော နေ့တစ်နေ့တွင် ဘာဝတ်ရမည်ကို ဆုံးဖြတ်ရန် အသုံးပြုကြသည်။
ပြင်ပလှုပ်ရှားမှုများသည် မိုးသည်းထန်စွာရွာခြင်း၊ နှင်းကျခြင်းနှင့် လေအေးမှု (wind chill) တို့ကြောင့် ပြင်းထန်စွာ ထိခိုက်ခံရသောကြောင့်၊ ဤဖြစ်ရပ်များကို ရှောင်ရှားရန် အစီအစဉ်ဆွဲရန်နှင့် ၎င်းတို့ကို ကြိုတင်ပြင်ဆင်ပြီး ရှင်သန်ရန် ခန့်မှန်းချက်များကို အသုံးပြုနိုင်သည်။
မိုးလေဝသ ခန့်မှန်းချက်သည် စီးပွားရေး၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဖြစ်သည်။
ဥပမာအားဖြင့်၊ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ၎င်းအတွက် ဒေါ်လာ ၅.၈ ဘီလီယံခန့် သုံးစွဲခဲ့ပြီး၊ ထိုပမာဏ၏ ခြောက်ဆခန့်ရှိသော အကျိုးအမြတ်များကို ထုတ်ပေးခဲ့သည်။
သမိုင်း ရှေးခေတ် ခန့်မှန်းမှု ဘီစီ ၆၅၀ တွင်၊ ဘေဘီလိုနီးယန်း (Babylonians) တို့သည် တိမ်ပုံစံများနှင့် နက္ခတ္တဗေဒ (astrology) မှ မိုးလေဝသကို ခန့်မှန်းခဲ့ကြသည်။
ဘီစီ ၃၅၀ ခန့်တွင်၊ အရစ္စတိုတယ် (Aristotle) သည် မိုးလေဝသ ပုံစံများကို သူ၏ စာအုပ် ‘Meteorologica’ (Meteorology (Aristotle)) တွင် ဖော်ပြခဲ့သည်။
နောက်ပိုင်းတွင်၊ သီအိုဖရက်စတပ် (Theophrastus) သည် မိုးလေဝသ ခန့်မှန်းမှုဆိုင်ရာ စာအုပ်တစ်အုပ်ဖြစ်သည့် ‘Book of Signs’ ကို ရေးသားခဲ့သည်။
တရုတ်မိုးလေဝသ ခန့်မှန်းမှုဆိုင်ရာ အသိပညာသည် အနည်းဆုံး ဘီစီ ၃၀၀ ခန့်အထိ ရှိခဲ့ပြီး၊ ၎င်းသည် ရှေးခေတ် အိန္ဒိယ နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်များ (Indian astronomers) မိုးလေဝသ ခန့်မှန်းနည်းများ ဖွံ့ဖြိုးလာချိန်နှင့် အနီးစပ်ဆုံးဖြစ်သည်။
ဓမ္မသစ်ကျမ်းတွင် (New Testament)၊ ယေရှု (Jesus) သည် ဒေသမိုးလေဝသ ပုံစံများကို ဖတ်ရှုပြီး နားလည်ခြင်းအကြောင်း ပြောဆိုခဲ့သည်ဟု မှတ်တမ်းတင်ထားပြီး၊ “ညနေခင်းရောက်သောအခါ၊ သင်တို့က ‘မိုးကောင်းကင်သည် အနီရောင်ဖြစ်နေသောကြောင့် ရာသီဥတုကောင်းမည်’ ဟု ဆိုကြသည်။
နံနက်တွင်မူ ‘မိုးကောင်းကင်သည် အနီရောင်ဖြစ်ပြီး တိမ်ထူနေသောကြောင့် ယနေ့ မုန်တိုင်းဖြစ်မည်’ ဟု ဆိုကြသည်။
သင်တို့သည် မိုးကောင်းကင်၏ အသွင်အပြင်ကို အဓိပ္ပာယ်ဖော်တတ်သော်လည်း၊ ခေတ်၏ နိမိတ်လက္ခဏာများကို မဖော်ပြတတ်ကြပါ” ဟု ဆိုခဲ့သည်။
အေဒီ ၉၀၄ တွင်၊ အစ္စဗန် ဝါရှီယာ (Ibn Wahshiyya) ၏ ‘Nabatean Agriculture’ သည် ယခင် အာရမိတ် (Aramaic) လက်ရာတစ်ခုမှ အာရဗီဘာသာသို့ ဘာသာပြန်ခဲ့ပြီး၊ လေထုအပြောင်းအလဲများနှင့် ဂြိုဟ်နက္ခတ္တဆိုင်ရာ ပြောင်းလဲမှုများမှ မိုးလေဝသ ခန့်မှန်းခြင်း၊ လ၏ အဆင့်များ (lunar phases) ကို စောင့်ကြည့်ခြင်းအပေါ် အခြေခံသော မိုးရွာခြင်း၏ လက္ခဏာများ၊ နှင့် လေတိုက်နှုန်းများ၏ ရွေ့လျားမှုအပေါ် အခြေခံသော မိုးလေဝသ ခန့်မှန်းချက်များကို ဆွေးနွေးခဲ့သည်။
, in ရှေးခေတ် မိုးလေဝသ ခန့်မှန်းနည်းများသည် အများအားဖြင့် ဖြစ်ရပ်များ၏ ပုံစံများကို စောင့်ကြည့်ခြင်းအပေါ် မှီခိုခဲ့ပြီး၊ ၎င်းကို ပုံစံဖော်ပြမှု (pattern recognition) ဟုလည်း ခေါ်သည်။
ဥပမာအားဖြင့်၊ နေဝင်ချိန်တွင် အနီရောင်သန်းနေပါက၊ နောက်တစ်နေ့တွင် ရာသီဥတု ကောင်းမွန်လေ့ရှိသည်ဟု သတိပြုမိခဲ့သည်။
ဤအတွေ့အကြုံများသည် မျိုးဆက်များတစ်လျှောက် စုဆောင်းခဲ့ပြီး မိုးလေဝသ ဒဏ္ဍာရီများ (weather lore) ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။
သို့သော် ဤခန့်မှန်းချက်များအားလုံး ယုံကြည်စိတ်ချရခြင်း မရှိခဲ့ဘဲ၊ ၎င်းတို့ထဲမှ များစွာသည် တင်းကျပ်သော စာရင်းအင်းဆိုင်ရာ စမ်းသပ်မှုများကို မခံနိုင်ကြောင်း နောက်ပိုင်းတွင် တွေ့ရှိခဲ့သည်။
ခေတ်သစ်နည်းလမ်းများ thumb|The ‘Royal Charter’ sank in an October 1859 storm, stimulating the establishment of modern weather forecasting. ၁၈၃၅ ခုနှစ်တွင် လျှပ်စစ်ကြေးနန်းစက် (electric telegraph) ကို တီထွင်ခဲ့ပြီးမှသာ မိုးလေဝသ ခန့်မှန်းခြင်း၏ ခေတ်သစ်ခေတ်ကို စတင်ခဲ့သည်။
၎င်းမတိုင်မီက၊ ဝေးလံသော မိုးလေဝသ အစီရင်ခံစာများ ခရီးနှင်နိုင်သည့် အမြန်ဆုံးအမြန်နှုန်းမှာ တစ်နေ့လျှင် ကီလိုမီတာ ၁၆၀ (မိုင် ၁၀၀ ခန့်) ဖြစ်သော်လည်း၊ ပုံမှန်အားဖြင့် တစ်နေ့လျှင် ကီလိုမီတာ ၆၀ မှ ၁၂၀ (မိုင် ၄၀-၇၅) သာ ဖြစ်သည် (ကုန်းပေါ် သို့မဟုတ် ပင်လယ်ပြင်ဖြစ်စေ)။
၁၈၄၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ နှောင်းပိုင်းတွင်၊ ကြေးနန်းစက်သည် ကျယ်ပြန့်သော ဧရိယာမှ မိုးလေဝသ အခြေအနေများဆိုင်ရာ အစီရင်ခံစာများကို ချက်ချင်းနီးပါး လက်ခံရရှိနိုင်ခဲ့ပြီး၊ Encyclopædia Britannica. "Telegraph" . Retrieved May 5, 2007. လေတိုက်နှုန်း၏ အထက်ပိုင်း (upwind) မိုးလေဝသ အခြေအနေများကို သိရှိခြင်းဖြင့် ခန့်မှန်းချက်များ ပြုလုပ်နိုင်ခဲ့သည်။
သိပ္ပံပညာတစ်ခုအဖြစ် ခန့်မှန်းမှု၏ မွေးဖွားမှုကို ချီးမြှင့်ခံရသူ နှစ်ဦးမှာ တော်ဝင်ရေတပ် (Royal Navy) ၏ အရာရှိ ဖရန်စစ် ဘိုဖို့ (Francis Beaufort) နှင့် သူ၏ တပည့် ရောဘတ် ဖစ်ဇ်ရွိုင် (Robert FitzRoy) တို့ ဖြစ်သည်။
သူတို့နှစ်ဦးစလုံးသည် ဗြိတိသျှ (British) ရေတပ်နှင့် အစိုးရအသိုင်းအဝိုင်းများတွင် ဩဇာကြီးမားသူများဖြစ်ပြီး၊ ထိုအချိန်က သတင်းစာများတွင် ပြောင်လှောင်ခံခဲ့ရသော်လည်း၊ သူတို့၏ အလုပ်သည် သိပ္ပံနည်းကျ ယုံကြည်စိတ်ချမှုရရှိခဲ့ပြီး၊ တော်ဝင်ရေတပ်က လက်ခံခဲ့ကာ၊ ယနေ့ခေတ် မိုးလေဝသ ခန့်မှန်းမှု အသိပညာအားလုံး၏ အခြေခံကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။
ဘိုဖို့ (Beaufort) သည် လေအား အတိုင်းအတာ (Wind Force Scale) နှင့် မိုးလေဝသ မှတ်တမ်းသင်္ကေတ (Weather Notation coding) ကို တီထွင်ခဲ့ပြီး၊ ၎င်းကို သူ၏ ဘဝတစ်လျှောက် သူ၏ ဂျာနယ်များတွင် အသုံးပြုခဲ့သည်။
သူသည် သူ၏ သူငယ်ချင်း ဝီလျံ ဝှီဝဲလ် (William Whewell) နှင့်အတူ၊ ဗြိတိသျှ ကမ်းခြေစောင့်တပ်ဖွဲ့ (coast guard) စခန်း ၂၀၀ တွင် မိုးလေဝသ မှတ်တမ်းထိန်းသိမ်းမှုကို ချဲ့ထွင်ခဲ့သည်။
ရောဘတ် ဖစ်ဇ်ရွိုင် (Robert FitzRoy) သည် ၁၈၅၄ ခုနှစ်တွင် ကုန်သွယ်ရေးဘုတ်အဖွဲ့ (Board of Trade) အတွင်း သင်္ဘောသားများ (mariners) အတွက် ဝန်ဆောင်မှုတစ်ခုအနေဖြင့် ပင်လယ်ပြင်တွင် မိုးလေဝသ အချက်အလက်များ စုဆောင်းရန် ဌာနသစ်တစ်ခု၏ အကြီးအကဲအဖြစ် ခန့်အပ်ခံခဲ့ရသည်။
၎င်းသည် ခေတ်သစ် မိုးလေဝသ ရုံး (Meteorological Office) ၏ ရှေ့ပြေးဖြစ်ခဲ့သည်။
သင်္ဘောကပ္ပတိန်များအားလုံးကို မိုးလေဝသ ဒေတာများကို စုဆောင်းပြီး တွက်ချက်ရန် တာဝန်ပေးခဲ့ပြီး၊ ဤရည်ရွယ်ချက်အတွက် စမ်းသပ်ပြီးသော ကိရိယာများကို ငှားရမ်းပေးခဲ့သည်။
left|thumb|Weather map of Europe, December 10, 1887 ၁၈၅၉ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော မုန်တိုင်းတစ်ခုကြောင့် ‘Royal Charter’ (Royal Charter (ship)) သင်္ဘော နစ်မြှုပ်သွားခဲ့ပြီး၊ ဖစ်ဇ်ရွိုင်အား ခန့်မှန်းချက်များ ပြုလုပ်နိုင်ရန် ဇယားများ ဖန်တီးရန် လှုံ့ဆော်ခဲ့သည်။
၎င်းကို သူက ‘မိုးလေဝသကို ခန့်မှန်းခြင်း’ (forecasting the weather) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ပြီး၊ ထို့ကြောင့် “မိုးလေဝသ ခန့်မှန်းချက်” (weather forecast) ဟူသော အသုံးအနှုန်းကို စတင်ဖန်တီးခဲ့သည်။
မုန်တိုင်းသတိပေးဝန်ဆောင်မှု စတင်ရန်အတွက် မြေပြင်စခန်း ၁၅ ခုကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး၊ နေ့စဉ် သတ်မှတ်အချိန်များတွင် မိုးလေဝသ အစီရင်ခံစာများကို ကြေးနန်းဖြင့် သူ့ထံ ပေးပို့ခဲ့သည်။
သူ၏ သင်္ဘောများအတွက် သတိပေးဝန်ဆောင်မှုကို ၁၈၆၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် စတင်ခဲ့ပြီး၊ လျှပ်စစ်ကြေးနန်း (telegraph communications) ကို အသုံးပြုခဲ့သည်။
ပထမဆုံး နေ့စဉ် မိုးလေဝသ ခန့်မှန်းချက်များကို ၁၈၆၁ ခုနှစ်တွင် ‘The Times’ တွင် ထုတ်ဝေခဲ့သည်။
နောက်နှစ်တွင်၊ မုန်တိုင်းတစ်ခု မျှော်လင့်ရသည့်အခါ အဓိက ဆိပ်ကမ်းများတွင် မုန်တိုင်းသတိပေး ကတော့များ (storm warning cones) လွှင့်တင်သည့် စနစ်ကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။
ဖစ်ဇ်ရွိုင်က ၁၈၆၃ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေခဲ့သော ‘Weather Book’ သည် ထိုအချိန်က သိပ္ပံနည်းကျ ထင်မြင်ချက်များထက် များစွာ သာလွန်ခဲ့သည်။
လျှပ်စစ်ကြေးနန်းကွန်ရက် တိုးချဲ့လာသည်နှင့်အမျှ၊ သတိပေးချက်များကို ပိုမိုလျင်မြန်စွာ ဖြန့်ဝေနိုင်ခဲ့ပြီး၊ ပေါင်းစပ်ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုများ (synoptic analyses) ပေးနိုင်ရန် အမျိုးသား စောင့်ကြည့်ရေးကွန်ရက်တစ်ခု ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့သည်။
အသေးစိတ် မိုးလေဝသ အစီရင်ခံစာများကို ပိုမိုတတ်နိုင်သော ကြေးနန်းစာများအဖြစ် တိုချဲ့ရန်၊ ပေးပို့သူများက မိုးလေဝသ အချက်အလက်များကို ကြေးနန်းကုဒ် (telegraphic code) ဖြင့် ကုဒ်ပြောင်းခဲ့သည်။
ဥပမာ၊ အမေရိကန် စစ်တပ် အချက်ပြတပ် (U.S. Army Signal Corps) မှ ဖန်တီးထားသော ကုဒ်တစ်ခုကဲ့သို့ဖြစ်သည်။
မိုးလေဝသ ဘောင်များကို ဓာတ်ပုံပညာ (photography) ဖြင့် စဉ်ဆက်မပြတ် မှတ်တမ်းတင်ရန် ကိရိယာများကို ကျူး စောင့်ကြည့်ရေးဌာန (Kew Observatory) မှ စောင့်ကြည့်ရေးစခန်းများသို့ ထောက်ပံ့ပေးခဲ့သည်။
ဤကင်မရာများကို ဖရန်စစ် ရော်နယ် (Francis Ronalds) က ၁၈၄၅ ခုနှစ်တွင် တီထွင်ခဲ့ပြီး၊ သူ၏ လေဖိအားမှတ်တမ်းကိရိယာ (barograph) ကို ဖစ်ဇ်ရွိုင်က ယခင်က အသုံးပြုခဲ့သည်။
တိကျသော အချက်အလက်များ ဖော်ပြရန်၊ တိမ်များကို ဖော်ပြရာတွင် စံသတ်မှတ်ထားသော ဝေါဟာရတစ်ခု လိုအပ်လာခဲ့ပြီး၊ ၎င်းကို လုခ် ဟော့ဝပ် (Luke Howard) က ၁၈၀၂ ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့သော အမျိုးအစားခွဲခြားမှုများဖြင့် အောင်မြင်ခဲ့ပြီး၊ ၁၈၉၆ ခုနှစ်တွင် ‘International Cloud Atlas’ ဖြင့် စံသတ်မှတ်ခဲ့သည်။
ဂဏန်းအခြေပြု ခန့်မှန်းမှု thumb|The difference between the forecast and the actual weather outcome for forecasts 3, 5, 7, and 10 days in advance. ၂၀ ရာစုအထိ၊ လေထုရူပဗေဒ (atmospheric physics) နားလည်မှု၏ တိုးတက်မှုများသည် ခေတ်သစ် ဂဏန်းအခြေပြု မိုးလေဝသ ခန့်မှန်းမှု (numerical weather prediction) ၏ အခြေခံကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။
၁၉၂၂ ခုနှစ်တွင်၊ အင်္ဂလိပ် သိပ္ပံပညာရှင် လူးဝစ် ဖရိုင်း ရစ်ချက်ဆန် (Lewis Fry Richardson) သည် ပထမကမ္ဘာစစ်တွင် အမြန်တင်ဆောင်ရေး ယာဉ်မောင်းအဖြစ် လုပ်ကိုင်ခဲ့စဉ် သူတွေ့ရှိခဲ့သော မှတ်စုများနှင့် ဆင်းသက်မှုများကို အခြေခံ၍ "Weather Prediction By Numerical Process" ကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။
Richardson, Lewis Fry, Weather Prediction by Numerical Process (Cambridge, England: Cambridge University Press, 1922). Available on-line at: Internet Archive.org. ၎င်းတွင် လေထု စီးဆင်းမှုကို ထိန်းချုပ်သည့် ခန့်မှန်းဆန်းစစ်မှု အရည်ပျော်ရွေ့လျားမှု ညီမျှခြင်းများ (prognostic fluid dynamics equations) ရှိ သေးငယ်သော အချက်များကို လျစ်လျူရှုနိုင်ပြီး၊ အချိန်နှင့် နေရာအကွာအဝေးတွင် ကန့်သတ်ကွဲပြားမှု အစီအစဉ် (finite differencing scheme) ကို ဖန်တီးနိုင်ကာ၊ ဂဏန်းအခြေပြု ခန့်မှန်းမှု ဖြေရှင်းချက်များကို ရှာဖွေနိုင်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။
ရစ်ချက်ဆန်သည် လူထောင်ပေါင်းများစွာပါဝင်သော ကြီးမားသော ခန်းမကြီးတစ်ခုတွင် တွက်ချက်မှုများ လုပ်ဆောင်ပြီး အချင်းချင်း ပေးပို့သည်ကို စိတ်ကူးခဲ့သည်။
သို့သော်၊ လိုအပ်သော တွက်ချက်မှု အရေအတွက်သည် ကွန်ပျူတာများ အသုံးမပြုဘဲ ပြီးမြောက်ရန် အလွန်များပြားလွန်းခဲ့ပြီး၊ ဂရစ်၏ အရွယ်အစားနှင့် အချိန်အဆင့်များက နက်ရှိုင်းသော စနစ်များတွင် မမှန်ကန်သော ရလဒ်များကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။
နောက်ပိုင်းတွင် ဂဏန်းဆန်းစစ်မှု (numerical analysis) ဖြင့် ၎င်းသည် ဂဏန်းမတည်ငြိမ်မှု (numerical instability) ကြောင့် ဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့သည်။
Peter Lynch (meteorologist)|Lynch, Peter (2006). The Emergence of Numerical Weather Prediction. Cambridge University Press ပထမဆုံး ကွန်ပျူတာဖြင့် မိုးလေဝသ ခန့်မှန်းချက်ကို အမေရိကန် မိုးလေဝသပညာရှင်များဖြစ်သည့် ဂျူး ချာနီ (Jule Charney)၊ ဖိလစ် ဒန်ကန် သော့မဆန် (Philip Duncan Thompson)၊ လာရီ ဂိတ် (Larry Gates)၊ နော်ဝေ မိုးလေဝသပညာရှင် ရဂနာ ဖျော်တော့ဖ် (Ragnar Fjørtoft)၊ အသုံးချ သင်္ချာပညာရှင် ဂျွန် ဗွန် နူးမန်း (John von Neumann)၊ နှင့် ENIAC ပရိုဂရမ်မာ ကလာရာ ဒန် ဗွန် နူးမန်း (Klara Dan von Neumann) တို့ပါဝင်သော အဖွဲ့တစ်ဖွဲ့က လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။
ဂဏန်းအခြေပြု မိုးလေဝသ ခန့်မှန်းမှု၏ လက်တွေ့အသုံးပြုမှုသည် ၁၉၅၅ ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့ပြီး၊ ပရိုဂရမ်ရေးဆွဲနိုင်သော အီလက်ထရွန်းနစ် ကွန်ပျူတာများ၏ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုက တွန်းအားပေးခဲ့သည်။
Paul N. Edwards. "Atmospheric General Circulation Modeling". Retrieved February 16, 2007. ထုတ်လွှင့်မှုများ ပထမဆုံး နေ့စဉ် မိုးလေဝသ ခန့်မှန်းချက်များကို ၁၈၆၁ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် ‘The Times’ တွင် ထုတ်ဝေခဲ့ပြီး၊ ပထမဆုံး မိုးလေဝသ မြေပုံများ (weather maps) ကို ထိုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် ထုတ်လုပ်ခဲ့သည်။