kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
လမ်းခွဲလျှပ်တုံ့တစ်ခုအား ဓာတ်အားလိုင်းတွင် တပ်ဆင်ထားခြင်းဖြင့် အခြေခံကြိမ်နှုန်းကြောင့် ဗို့အား ခေတ္တမျှမြင့်တက်ခြင်းနှှင့် ဓာတ်အားလိုင်းဖွင့်/ပိတ်ချိန်များတွင် ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သော ဗို့အား မြင့်တက်ခြင်းတို ့ကို ကန် ့သတ်ပေးပါတယ်။
ဝန်အားများလာချိန်တွင် လမ်းခွဲလျှပ်တုံ ့များအား ဖြတ်တောက် ထားနိုင်ပါတယ်။
(ဈ)ဖွင့်ပိတ်နိုင်သောလမ်းခွဲလျှပ်သိုများ(Shunt capacitors) လမ်းခွဲလျှပ်သိုများပါတယ် reactive power ကိုထုတ်လုပ်ပေးပြီး အနီး တဝိုက်ရှိ ဗို့အား ကိုမြင့်တက်စေပါတယ်။
ဓာတ်အားစနစ်အတွင်း ဝန်အားများပြားနေချိန်တွင် reactive power ကို လိုအပ်သောနေရာအနီးအနားတွင်ပင် ထုတ်ပေးနိုင်ရန် လမ်းခွဲလျှပ်သိုများကို အသုံးပြုပါတယ်။
လျှပ်သိုမှ reactive power အထွက်ပါတယ် လျှပ်ဖိအား၏နှစ်ထပ်ကိန်းနှင့်အချိုးကျပါတယ်။
ယင်းပါတယ် ဗို့အားကိုနှိမ့်ချထားသောအခြေအနေတွင် ပြဿနာဖြစ်စေနိုင်ပါတယ်။
ဗို့အား၏ နှစ်ထပ်ကိန်းအတိုင်းလိုက်၍ကျဆင်းသွားသောကြောင့် ဗို့အားကိုပိုမိုကျဆင်းစေပါပါတယ်။
လျှပ်သိုများကို ယန္တရားခလုတ်များ(mechanical switches )သုံးပြီး ဖွင်ပိတ်သဖြင့် ဖွင့်ပိတ် ချိန်ပါတယ် ဆိုင်ကယ်(cycles )အနည်းငယ်ကြာသဖြင့် ၎င်းတို့မှထွက်သော reactive power ချောမွေ့ခြင်းမရှိပေ။
လျှပ်သိုများကိုခလုတ်ဖြုတ်လိုက်ပြီးလျှင် နောက်တစ်ကြိမ်ပြန်မတင်မီ ၎င်းတို့အတွင်းရှိ ဓာတ်အားကိုထုတ်ပစ်ရပါတယ်။
အချို့နေရာများတွင် လျှပ်သိုများအားလျင်မြန်စွာ ဓာတ်အားထုတ်ပစ်နိုင်သော လျှပ်တုံ့များတပ်ဆင်ထားပါတယ်။
(ည) တန်းဆက်လျှပ်သိုများ(Series capacitors ) တန်းဆက်လျှပ်သိုများပါတယ် ဓာတ်အားလိုင်းလျှပ်စီး၏နှစ်ထပ်ကိန်း အတိုင်း reactive power ကိုထုတ်လုပ်ပေးပါတယ်။
တန်းဆက်လျှပ်သိုများတပ်ဆင်ထားသော ဓာတ်အားလိုင်းပါတယ် လျှပ်စစ်သဘောအရ အလျားလျော့နည်းသွားပါတယ်။
သို့ဖြင့်ဓာတ်အားပို၍များများပို့လွှတ်နိုင်ပါတယ်။
(ဋ)Static Var compensators Static Var compensators များပါတယ် အခြေခံအားဖြင့် အီလက်ထရွန်းနစ်ခလုတ်များဖြင့် ဓာတ်အားစနစ်သို့ဆက်သွယ်ထားသော လမ်းခွဲလျှပ်သို သို့မဟုတ် လမ်းခွဲလျှပ်တုံ့များဖြစ်ကြပါတယ်။
၎င်းတို့ပါတယ် ဓာတ်အားစနစ်အား reactive power ထောက်ပံ့ပေးခြင်း၊ စပေးခြင်းဖြင့် ဗို့အားကိုထိန်းချုပ်ပါတယ်။
(ဎ)static compensator static compensator ပါတယ် ဗို့အားကိုထုတ်ပေးပြီး ပြိုင်ကျကွန်ဒင်ဆာနည်းတူ ဓာတ်အားစနစ်ကို ထိန်းချုပ်ပေးပါတယ်။
၎င်းပါတယ် အခြေခံအားဖြင့် အီလက်ထရွန်းနစ်ခလုတ် များ သုံးပြီး ဒီစီလျှပ်ဖိအားကို တြိသွင်ဗို့အား(3-phase voltage)အဖြစ်ပြောင်းပေးသော ကိရိယာ ဖြစ်ပါတယ်။
ထို့ကြောင့် ၎င်းမှအထွက် reactive power ပါတယ် ဓာတ်အားစနစ်ဗို့အား၏ လွှမ်းမိုး ခံရခြင်းမရိှပေ။
ဝါးတားပိုလိုကစားခြင်းကို ကန်ရေပြင် ကျယ်များ၌လည်းကောင်း၊ ရေကူးကန်များ၌လည်းကောင်း ကစားနိုင်သည်။
ကစားကွင်းမှာ ၁၉ ကိုက်မှ ကိုက် ၃ဝ ခန့်အထိ ရှည်လျား၍ ကိုက် ၂ဝ ခန့်ကျယ်ဝန်း၏။
ကစားကွင်း အစွန်းနှစ်ဖက်တွင် ၁ဝ ပေခန့် ကျယ်၍ ရေပြင်ပေါ်တွင် သုံးပေခန့်မြင့်သော ဂိုးတိုင်များ စိုက်ထူထားကာ ပိုက်ဖြင့် ကာထားသည်။
ကစားသူအရေအတွက်မှာ တစ်ဖက်လျှင်ခုနစ်ယောက်ဖြစ်၏။
ရှေ့တန်းသုံးယောက်၊ အလယ်တန်းတစ်ယောက်၊ နောက်တန်းနှစ်ယောက်နှင့် ဂိုးစောင့်တစ်ယောက်ဖြစ်သည်။
ကစားချိန်မှာ တစ်ချိန်လျှင် ငါးမိနစ်မှ ခုနစ် မိနစ်အထိဖြစ်၍ ကြားတွင်ခေတ္တနားကာ နှစ်ချိန်ကစားရ၏။
ကစားပုံမှာ လေထိုးထားသော ဘောလုံးကို တစ်ဖက်မှတစ်ဖက်သို့ လက်တစ်ဖက်တည်း ဖြင့် ရေကူးရင်း ပစ်ပေးကာ ဂိုးသွင်းကစားရခြင်းဖြစ်၏။
ကစားသူများသည် ဦးထုပ်ကျပ်ကလေးများကို ဆောင်းထားရ၍ တစ်ဖက်နှင့်တစ်ဖက် ဦးထုပ် အရောင်ခွဲခြားထားလေသည်။
စ ကစားသောအခါ ဒိုင်လူကြီးက ဘောလုံး ကို ကစားကွင်းအလယ်သို့ မြေ|ာက်ပစ်လိုက်ရ၏။
ရရာဖက်မှနေ၍ ဂိုးသွင်း နိုင်သည်အထိ ကစားသွားကြရ၏။
ဘောလုံးကို လက်နှစ်ဖက်နှင့် စုံကိုင် ထားလျှင်လည်းကောင်း၊ တစ်ဖက်လူကို ကန်ကျောက်ခြင်း၊ ရေနှင့်ပက်ခြင်း ပြုလျှင်လည်းကောင်း၊ တစ်ဖက်လူက လုသည့်အခါ ရေအောက်တွင် ဘောလုံးကိုနှစ်ထားလျှင်လည်းကောင်း ဝါးတားပိုလိုကစားခြင်းနှင့်ဆိုင်သော စည်းကမ်းများကို ဖောက်ဖျက်သည်မည်၏။
ဝါးတားပိုလို ကစားခြင်းမှာ များစွာစိတ်ဝင်စားဖွယ်ကောင်း၍ အထူးသတိဝီရိယရှိစွာဖြင့် အားစိုက်၍ကစားရသော ကစားနည်းမျိုးဖြစ်သည်။
ကစားသူများအား ကျန်းမာရေးနှင့် ပြည့်စုံစေသည့်အပြင် ရေကူးပိုမိုကျင် လျင်စေ၍ ခွန်အားဗလ တိုးတက်စေနိုင်သောကြောင့် ဝါးတားပိုလိုကစား နည်းမှာ တစ်နေ့တခြား ခေတ်စားလာသည်။
ယင်းကစားနည်းကို အဂ‡လန် ပြည်တွင် ၁၈၇ဝ ပြည့်နှစ်က စတင်ကစားခဲ့၍ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသို့ ၁၈၉ဝ ပြည့်နှစ်လောက်မှ ရောက်သွားလေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၂) ကိုးကား Category:အားကစား။
နိုင်ငံအသီးအသီးတွင်မျိုးရင်းချင်းမတူသော်လည်း အလေ့အကျင့်ချင်း ပုံသဏ္ဌာန်ချင်းတူညီသော ပိုးမွှားစားငှက်ငယ်အမျိုးမျိုး တို့ကို ဝါးဗလားငှက်မျိုးဟုခေါ်ကြသည်။
ဝါးဗလားငှက်မျိုးကို မြင်နိုင်ခဲ၏။
ထိုသို့ဖြစ်ရသည်မှာ ထိုငှက်များသည် သေးငယ်ကြသည့်အပြင် သစ်ပင်နှင့် ချုံပင်များရှိအရွက်များနှင့် ကပ်၍နေလေ့ရှိကြခြင်းကြောင့်ဖြစ်သည်။
ဝါးဗ လားငှက်မျိုးတွင် အရောင်အမျိုးမျိုးရှိကြသည်။
လှုပ်ရှားမှုမှာလည်း လျင်မြန် ပြီးလျှင် ရှောင်တစ်ခင်ပြုလုပ်လေ့ရှိကြသည်။
ယင်းတို့၏အသံသည် များ သောအားဖြင့် သာယာ၍ စူးရှပြီးလျှင် အပြောင်းအလဲမြန်သည်။
ထို့ကြောင့် ငှက်သံကိုနှစ်သက်သူများသည် ယင်းတို့၌ စိတ်ဝင်စားကြပြီးလျှင် ယင်းတို့ ၏အသံကြောင့် ဝမ်းမြောက်ကြလေသည်။
ဝါးဗလားငှက်မျိုးအမြောက်အမြားသည် အမေရိကန် ပြည်ထောင် စု တောင်ပိုင်းနှင့် အလယ်ပိုင်းတို့၌ ဆောင်းရာသီ၌နေထိုင်ကြပြီးလျှင် နွေကူး ရာသီနောက်ကျကျတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုကိုဖြတ်ကာ နယ်ပြောင်းရွှေ့ ကြသည်။
မေလတွင် တောအုပ်များ၊ မြို့ကြီးများအတွင်းရှိ ပန်းခြံများနှင့် အဆောက်အအုံများအနီးရှိ သစ်ပင်များတွင် ဝါးဗလားငှက်မျိုးများကို စ၍ မြင်နိုင်သည်။
ဝါးဗလားငှက်မျိုးအမြောက်အမြားသည် မြောက်ဘက်သို့ သား ငယ်များပေါက်ဖွားရန် ရွှေ့ပြောင်းလေ့ရှိကြရာ၊ အချို့သည် မြောက်ဘက်သို့ ဟဒ်ဆန်ပင်လယ်အော်နှင့် ယူးကွန်းဒေသများတိုင်အောင် သွားကြသည်။
အချို့ကမူ တောင်ဘက်ရှိ ပြည်နယ်များ၌ပင် အသိုက်များကို ပြုလုပ်ကြလေ သည်။
ဝါးဗလားငှက်မျိုး၏ အသိုက်သည် များသောအားဖြင့် ခွက်ပုံ သဏ္ဌာန်ဖြစ်ပြီးလျှင် ယင်းကို သစ်ပင်၌ဖြစ်စေ၊ ချုံတွင်ဖြစ်စေ၊ မြေကြီးပေါ် တွင်ဖြစ်စေ ပြုလုပ်လေ့ရှိသည်။
အသိုက်ကို သစ်ခက်နှင့် မြက်များကို ရောထွေး၍ ပြုလုပ်လေ့ရှိသည်။
အချို့ကို သစ်ပင်ရှိ အရွက်နုများဖြင့် ကျကျနနပြုလုပ်တတ်သည်။
ငှက်မသည် သုံးလုံးမှ ခြောက်လုံးအထိရှိသော ဥများကို အုလေ့ရှိသည်။
အရောင်မှာ ဖြူရောင်ရောင်ဖြစ်ပြီးလျှင် အရင်း ပိုင်းတွင် အညိုရောင်အမှတ်အသားများပါရှိသည်။
ဝါးဗလားငှက်မျိုး၏ အသံသည်များသောအားဖြင့် သာယာ၍ အချို့၏ အသံသာလျှင် မပီမသရှိတတ်ကြသည်။
ဝါးဗလားငှက်မျိုးတွင် မျိုး စိတ်ပေါင်း ၁၅ဝ ကျော်ရှိသည်။
ဝါးဗလားငှက်မျိုးသည် တောင်ယာလုပ်ကိုင်သူများအား များစွာ အကူအညီပေးသည်။
ယင်းတို့သည် အပင်နှင့် အသီးများကို အန္တရာယ်ဖြစ် စေသည့် ပိုးကောင်များကို သတ်ဖြတ်ပေးကြသည်။
အရွယ်သေးငယ်ကြ သဖြင့် အပင်၏အခေါက်များအကြားတွင် ပိုးကောင်များကို ရှာဖွေစား သောက်နိုင်သည့်အပြင် အသီးဖူးကလေးများရှိ ပိုးကောင်များကိုလည်း ဖမ်းယူစားသောက်ပေးကြသေးသည်။
ဗြိတိန်နိုင်ငံရှိ ဝါးဗလားငှက်မျိုးတို့သည် အမွှေးအတောင်လှပ သည်ထက် သာယာစွာ အော်မြည်တတ်ခြင်းကြောင့် လူများက ယင်းတို့အား စိတ်ဝင်စားကြသည်။
ထိုငှက်များသည် ဗြိတိန်နိုင်ငံသို့ မတ်လအလယ် လောက်မှစတင်၍ ရောက်ရှိလာကြသည်။
ကမ္ဘာဟောင်းတွင် တွေ့ရှိရသော ဝါးဗလားငှက်မျိုးတို့သည် ပက် စာရင်းငှက်များပါဝင်သော မျိုးစဉ်ကြီးအတွင်းရှိ ဆီလဗိုင်အီဒီး မျိုးရင်းဝင် ငှက်များဖြစ်ကြလေသည်။
မြောက်အမေရိကတိုက်ရှိ ဝါးဗလား ငှက်မျိုးတို့ သည် အရောင်အဆင်း လှပကြပြီးလျှင် ပို၍အားနည်းသည့် ငှက်များဖြစ်ကြ လေသည်။
ထိုငှက်များသည် စာဖြူ စာမည်း စသည့်ငှက်မျိုးနှင့်လည်း ကောင်း၊ မြေလူးငှက်များနှင့်လည်းကောင်း သာ၍နီးစပ်ကြသည်။
မနီယိုတီ လတီဒီး မျိုးရင်းဝင်ဖြစ်လေသည်။
မြန်မာနိုင်ငံတွင်လည်း ဝါးဗလားငှက်မျိုး အတော်များများရှိလေ သည်။
သို့သော် ထိုငှက်မျိုးအနက် ငှက်လက်မကိုသာ သိသူများသည်။
ငှက်လက်မသည် ပက်စာရီဖောမီး မျိုးစဉ်တွင် ဆီလဗိုင် အီဒီး မျိုးရင်း၌ ပါဝင်လေသည်။
ယင်းကို ပါဏဗေဒအလိုအားဖြင့် ပရီနီ ယာအင်အောနေတာ ဗလန်ဖောဒီး ဟု ခေါ်သည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၂) ကိုးကား ကဏ္ဍ:ငှက်များ။
မြန်မာနိုင်ငံ၌ လူသိများသော ဝါးရောင်းငှက် နှစ်မျိုးရှိသည်။
ယင်းတို့မှာ ဝါးရောင်းငှက်နှင့် ဝါးရောင်းငှက်ခေါင်းဖြူတို့ဖြစ်ကြ၍ နှစ်မျိုးလုံးသည် ပက်စာရီဖောမီး မျိုးစဉ်တွင် တင်မလိုင်အီဒီး မျိုးရင်းနှင့် တာဒွိုင်ဒီးနီး မျိုးရင်းခွဲ့တို့၌ ပါဝင်သည်။
ဝါးရောင်းငှက်ကို ပါဏဗေဒအလိုအားဖြင့် ဂါရှုးလက် ပက်တိုရေးလစ်မာရီဒီအိုနယ်လစ် ဟုခေါ်သည်။
ဝါးရောင်းငှက်၏ အရွယ်မှာ အလျား ၁၃ လက်မ ရှိသည်။
အမှတ်မဲ့ကြည့်လျှင် ဝါးရောင်းငှက်သည် ရှုချင်စဖွယ် ကောင်းလောက်အောင် ထူးခြားသည့်ငှက်ဟု မထင်ရချေ။
သို့သော် အမွှေးအတောင်စုံလင်သော ဝါးရောင်းငှက်ကို အလင်းရောင်ရသည့် ကွင်းပြင်တွင် သေချာစွာကြည့်လျှင် စိုပြည်သော သံလွင်ရောင်နှင့် အညိုရောင်သန်းနေသည့် လှပသောငှက်ဖြစ်သည်ကို တွေ့ရသည်။
ဝါးရောင်းငှက်၏ အော်သံမှာ ထူးဆန်း၏။
ပြွေမှုတ်သံကဲ့သို့ ညင်သာသော အသံမျိုးဖြစ်ပြီးလျှင် များသောအားဖြင့် စူးရှ၍ တိုတောင်းသော လေချွန်သံများလည်း ထိုအသံနှင့် ရောပြွမ်းလျက်ရှိသည်။
ကောင်ရေများစွာ ရောနှော၍ များသောအားဖြင့် အအုပ်အသင်းနှင့်ကျက်စားတတ်သဖြင့် အချင်းချင်း ပြိုင်တူရှုပ်ထွေးစွာအော်မြည်သံမှာ ကြည်ကွဲဖွယ်ကောင်းသည့် ပြွေမှုတ်သံနှင့် တူလေသည်။
ထိုအသံမျိုးအပြင် အခြားအော်သံ အထူးသဖြင့် ပွတ်ကြိတ်သံများကိုလည်း မကြာခဏကြားရသေးသည်။
ဝါးရောင်းငှက်များကို ကျွန်းတောများရှိရာ ကွင်းပြင်နှင့် တောင်ခြေများတွင် တွေ့ရတတ်သည်။
မေမြို့ရှိ ဝက်သစ်ချပင်ပေါက်ရောက်ရာ သစ်တောများတွင်လည်း ကျက်စားတတ်သည်။
မြေပေါ်တွင် သွားလာသည့် အခါတွင်ဖြစ်စေ၊ ချုံဖုတ် သို့မဟုတ် သစ်ကိုင်းတစ်ကိုင်းမှ တစ်ကိုင်းသို့ ကူးသည့်အခါတွင်ဖြစ်စေ ခုန်၍ကူးသန်း သွားတတ်သည်။
တစ်ခုန်နှင့်တစ်ခုန် အလွန်ကျဲ၏။
သစ်ပင်ကင်းရှင်းသည့် မြေပြန့်တွင် ကူးသန်းသွားလာပုံမှာ ဤငှက်၏ ထူးခြားချက်တစ်ရပ်ဖြစ်သည်။
ဝါးရောင်းငှက်သည် အအုပ်အသင်းနှင့် ကျက်စားတတ်သော်လည်း ဘေးအန္တရာယ် တစ်ခုခုကြောင့် ထိတ်လန့်ခြင်းမျိုး မဟုတ်လျှင် မည်သည့်အခါမျှ သင်းလုံးကျွတ် စုပြုံ၍ ပျံသန်းလေ့မရှိချေ။
ကောင်ရေအနည်းငယ် စုပြုံ၍လည်း မပျံသန်းကြချေ။
ဘေးအန္တရာယ် ကင်းရှင်းကြောင်းကို အသီးအသီး စိတ်ချရလျှင် ပုန်းကွယ်နေသည့် ချုံတောမှ တစ်ကောင်နောက်သို့ တစ်ကောင် ခပ်လှမ်းလှမ်းမှ ပျံသန်းသွားတတ်လေသည်။
ပျံသန်းပုံမှာ အချိုးမကျသဖြင့် ကြည့်၍ မကောင်းချေ။
ဝါးရောင်းငှက် သားပေါက်ချိန်မှာ မတ်လမှ မေလအထိဖြစ်သည်။
ဩဂုတ်လတွင် ဒုတိယအကြိမ် သားပေါက်သည်။
အသိုက်ကို များသောအားဖြင့် ချုံတောများတွင် ပြုလုပ်ထားတတ်သည်။
အသိုက်၏ ပုံသဏ္ဌာန်မှာ စောက်တိမ်သော ခွက်ပြန့်နှင့်တူသည်။
အသိုက်ကို များသောအားဖြင့် မြက်ပင်နှင့် ဝါးရွက်တို့ကို လျော့ရိလျော့ရဲ လုံးထွေးပြီးလျှင် ပင်စည်ငယ်တွင် နွယ်နှာမောင်းတို့ဖြင့် ချည်နှောင်၍ ပြုလုပ်ထားတတ်သည်။
တစ်မြုံလျှင် ဥသုံးလုံး သို့မဟုတ် လေးလုံးရှိသည်။
ဥငါးလုံးတွေ့ရခဲသည်။
အရောင်မှာ စိမ်းပြာရောင်ဖြစ်သည်။
ဝါးရောင်းငှက်ကို အရှေ့တိုင်းနိုင်ငံများတွင် အနှံ့အပြား တွေ့ရသည်။
အနောက်ဘက်တွင် နီပေါနိုင်ငံအထိ တွေ့ရသည်။
မြန်မာနိုင်ငံ၌ ပေ ၅,ဝဝဝ မြင့်သည့် သစ်တောများတွင် ကျက်စားလေ့ရှိရာ မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း၌ ပေ ၅,ဝဝဝ ထက်နိမ့်သည့် သစ်တောဒေသများတွင် ကျက်စားလေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၂) ကိုးကား ကဏ္ဍ:အာရှတိုက်တွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ ကဏ္ဍ:ငှက်မျိုးရင်းများ ကဏ္ဍ:စာကလေးနှင့် အလားတူငှက်များ။
မြောက်ဘက် ပင်လယ်ဒေသများတွင်နေထိုင်သော ဝါးလရပ်ဖျံကြီးမျိုး () သည် နို့တိုက်သတ္တဝါအမျိုးအစားတွင် ပါဝင်သည်။
သူတို့အရေပြားအောက်တွင် ထူထဲသော အဆီပြင်က သူတို့ကို အေးခဲမှုဒဏ်မှ ကာကွယ်ပေးထားသည်။
ဝါးလရပ်ဖျံများတွင် ရှည်လျားသောသွားများကို ပိုင်ဆိုင်ထားကြသည်။
ဝါးလရပ်ဖျံများသည် ရေထဲတွင် အစာရှာစားကြသည်။
ပင်လယ်အောက်ကြမ်းပြင်တွေမှာ တွေ့ရှိရသော ယောက်သွားကောင်တွေကို စားသောက်လေ့ရှိသည်။
ဝါးလရပ်ဖျံ ကြီးများသည်ရေသတ္တဝါများတွင် ပုံပန်းအတော်ထူးဆန်းလှပေ သည်။
ထိုးထိုးထောင်ထောင် ငေါထွက်နေသော နှုတ်ခမ်းမွေး ကျင်စွယ် အနည်းငယ်ခန့်သည် ကြီးမားဖူးကြွလျက်နေသော နှုတ်သီးကြီးများကြောင့် အဝေးမှကြည့်လျှင်ပင် သိသာသည်။
ယင်းတို့၏ အပေါ်မေးရိုးမှ အောက် ဘက်သို့ထွက်ပြူလျက်ရှိသော အစွယ်ကြီးနှစ်ချောင်းမှာ ကြောက်မက်ဖွယ် ကောင်းလောက်အောင်ပင် ကြီးမားလှသည်။
ဤအစွယ်ကြီးမှာ ဝါးလရပ်ဖျံ မျိုးတို့အတွက် အဖိုးမဖြတ်နိုင်သော အင်္ဂါတစ်ခုဖြစ်ပြီးလျှင် တစ်ခါတစ်ရံ နှစ်ပေခန့်အထိ ရှည်လျားတတ်၍ လုံးပတ်လေးလက်မအထိရှိသည်။
အစွယ် တစ်ချောင်း၏ အလေးချိန်သည် ၁ဝ ပေါင်ကျော်အထိ ရှိသည်။
ဝါးလရပ်ဖျံ၏ အတွန့်တွန့်ဖြစ်လျက်ရှိသော အရေထူကြီးသည် အမွေးမရှိသလောက်ပင် ပြောင်ချော၍နေသည်။
ကိုယ်လုံးကိုယ်ထည်သည် ကြီးမားလေးလံပြီးလျှင် ပခုံးဆီလောက်တွင် ကိုယ်ခန္ဓာသည် ပြက် အကျယ်ဆုံးဖြစ်သည်။
ဦးခေါင်းသည် ရှေ့တည့်တည့်ကကြည့်လျှင် လေးထောင့်မြင်ရ၍ အနောက်ကကြည့်လျှင်မူ လုံးဝန်းလျက်နေပေသည်။
ယင်း၏နှာသီးမှာ တို တောင်း၍ ပြက်ကျယ်ပြီးလျှင် တစ်ဖက်တစ်ချက်တွင် ဆိုခဲ့သည့်အတိုင်း သန်စွမ်းသော နှုတ်ခမ်းမွေးများ အပြိုင်းပြိုင်းထောင်လျက်ရှိပေသည်။
ဝါးလရပ်ဖျံ၏ ကိုယ်အရှည်သည် ၁ဝ ပေမှ ၁၂ ပေအထိ ရှည်ပြီးလျှင် ကိုယ်အလေးချိန် ပေါင် ၂,ဝဝဝ မှ ၃,ဝဝဝ အထိ ရှိတတ် သည်။
ဝါးလရပ်ဖျံသည် အစွယ်ကြီးများဖြင့် ရေအောက်ရွှံ့နွံများအကြားမှ ယောက်သွားနှင့် ကမာမျိုးများကို တူးဖော်စားသောက်သည်။
ကျောက်တုံး ကြီးများတွင် ကပ်နေသော ပင်လယ်ရေညှိပင်များကိုလည်း ထိုအစွယ်ကြီး များဖြင့်ပင် ကုတ်ခြစ်စားသောက်၏။
ယင်း၏ အစွယ်ကြီးသည် အစာရှာဖွေ စားသောက်နိုင်ရန် အထောက်အပံ့ပြုရုံသာမက အသက်စည်းစိမ် ကာကွယ် ရေးအတွက်လည်း များစွာအသုံးကျပေသည်။
ယင်းကို တိုက်ခိုက်မည့် ရန်သူဖြစ်သော ဝင်ရိုးစွန်းဝက်ဝံ စသောတိရစ္ဆာန်ကြီးများကို ထိုလက်နက် ဖြင့်ပင် ခုခံတွန်းလှန်လေသည်။
ဝါးလရပ်ဖျံကြီးသည် ယင်းသို့ လက်နက်ကောင်းတစ်ရပ် ရှိငြား သော်လည်း တိုက်ခိုက်လိုစိတ်မရှိချေ။
အေးဆေးငြိမ်းချမ်းစွာနှင့် ရန်မလို တတ်သော သဘောရှိသည်။
ရေထဲတွင် လျင်မြန်ဖျတ်လတ်စွာ ကျက်စား သွားလာနေသော ငါးတို့၏နောက်သို့လည်း လိုက်လံဖမ်းယူစားသောက်ခြင်း မပြုပေ။
လွယ်လင့်တကူ ဖမ်းယူရရှိနိုင်သော ယောက်သွားနှင့် ကမာမျိုးကို သာ ရှာဖွေယူပြီးသော် ခိုင်မာလှသော သွားကြီးများဖြင့် ကိုက်ခွဲကာ စား သောက်လေ့ရှိသည်။
သို့မဟုတ်လျှင်လည်း ပင်လယ်ရေညှိပင်များကို တမြုံ့မြုံ့ဝါးနေတတ်သည်။
ဝါးလရပ်ဖျံကြီးများသည် အစုအအုပ်ဖွဲ့ကာ တစ်စုတစ်ဝေးကြီး သွားလာကျက်စားတတ်သော တိရစ္ဆာန်မျိုးဖြစ်၏။
ယင်းတို့ တစ်စုဆုံမိကြ လျှင် တစ်ကောင်၏ကျောကို တစ်ကောင်ကမှီလျက် ဝက်ကြီးများကဲ့သို့ စည်းစိမ်ယူကာ လဲလျောင်း၍ နေလေ့ရှိကြသည်။
ထိုသို့ အပေါင်းအဖော် များနှင့် ကောင်းစွာစည်းစိမ်ယူနေစဉ်အတွင်း ဝါးလရပ်ဖျံကြီးတစ်ကောင် နှစ် ကောင်က မလှမ်းမကမ်းမှနေ၍ ကင်းစောင့်နေတတ်ပြီးလျှင် မကြာခဏ အနားယူနေသော မိမိအဖော်များ၏ နံဘေးတွင် အစွယ်နှင့်ထောက်၍ သတိ ပေးတတ်လေသည်။
ဝါးလရပ်ဖျံမကြီးသည် ဖျံထီးကြီးလောက်ပင် ကိုယ်လုံးကိုယ်ထည် ကြီးမားသော်လည်း အစွယ်မှာမူ အထီးလောက် မရှည်ချေ။
ဖျံမကြီးသည် တစ်ခါမွေးလျှင် တစ်ကောင်မွေးလေ့ရှိသည်။
ယင်း၏ ကလေးငယ်ကို မွေးစ တွင် များစွာယုယ ချစ်ခင်သည်။
မိခင်သည် သူ၏အသက်ကို မငဲ့ဘဲ သူ့သားငယ်၏ အသက်ကိုလည်း ကာကွယ်ပေးသည်။
ရေထဲတွင် သွားလာ ကျက်စားသည့်အခါများ၌ သားငယ်ကို ကျောကုန်းပေါ်တွင်ပိုး၍ သွားလေ့ ရှိသည်။
သားငယ်သည် မိခင်၏ ကိုယ်ထည် နီးနီးမျှ ကြီးမားလာပြီးလျှင် အသက် နှစ်နှစ်အရွယ်ခန့် ရောက်သည်အထိ မိခင်၏စောင့်ရှောက်ခြင်းကို ခံရလေသည်။
ဝါးလရပ်ဖျံမျိုးသည် အထူးသဖြင့် အက်စကီးမိုးလူမျိုးတို့အတွက် အဖိုးထိုက်တန်လှပေသည်။
အက်စကီးမိုးတို့သည် ဝါးလရပ်ဖျံ၏ အသားနှင့် အဆီကို သုံးပြီးလျှင် အစွယ်များကို ငါးမျှားချိတ်အဖြစ်ဖြင့် ပြုလုပ်အသုံးချ ကြသည်။
ဝါးလရပ်ဖျံကြီးမျိုးတို့၏ ခြေထောက်မှာ မသန်လှချေ။
သို့သော် ချောသည့်ကျောက်များတွင် တွယ်ကပ်၍နေနိုင်အောင် ထယ်ကြောင်းကဲ့သို့ သော အကြောင်းကြီးများပါရှိသည်။
ဝါးလရပ်ဖျံကြီးများသည် မြေကြီး ပေါ်တွင် ထင်သလို သွားလာကျက်စားခြင်း မပြုနိုင်ချေ။
သူတို့၏ ကိုယ် လုံးများမှာ အလျား ၁ဝ ပေမှ ၁၂ ပေခန့်အထိ ရှိတတ်ပြီးလျှင် ကိုယ် အလေးချိန် ပေါင် ၂ဝဝဝ မှ ၃ဝဝဝ အထိ ရှိတတ်ပေသည်။
ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဝါးလရပ်ဖျံမျိုးစိတ် နှစ်မျိုးရှိ၏။
မျိုးစိတ်တစ်ခု သည် အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာ၌ ကျက်စားပြီးလျှင် ကျန်တစ်မျိုးက ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ၌ ကျက်စားသည်။
ထိုမျိုးစိတ်နှစ်ခုသည် အိုဒိုဗီနီဒီးမျိုးရင်းတွင် ပါဝင်လေသည်။
အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာ၌ ကျက်စားသော ဝါးလရပ်ဖျံမျိုး သည် ပါဏဗေဒအလိုအရ အိုဒီဗီးနပ် ရော့စမေးရပ်ဖြစ်၍ ပစိဖိတ် သမုဒ္ဒရာတွင် ကျက်စားသော ဝါးလရပ်ဖျံမျိုးသည် အိုဒိုဗီးနပ် အိုးဗီးဆပ်ဖြစ် သည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၂) ကိုးကား ကဏ္ဍ:ပင်လယ်ဖျံများ ကဏ္ဍ:နို့တိုက်သတ္တဝါ မျိုးရင်းများ။
ဝိညာဉ် (; Vijñāna) သည် စိတ်ပင်ဖြစ်၏။
စိတ်ကို ဝိညာဉ် ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မနောဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်သည်။
မြန်မာ့အလို နှလုံး ဟူ၍လည်းကောင်း၊ လိပ်ပြာဟူ၍လည်းကောင်း၊ အသက်ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ကြပြန်၏။
ဤနေရာ၌ မည်မျှပင် အခေါ်များ သော်လည်း အဘိဓမ္မာဒေသနာအရ ပရမတ္ထတရားလေးပါးတွင် တစ်ပါးအပါ အဝင် စိတ်ခေါ်သော ဝိညာဉ်ကိုသာ ရေးသားပါအံ့။
ကမ္ဘာလောကကြီးအတွင်း၌ သက်မဲ့၊ သက်ရှိ နှစ်မျိုးရှိရာ သက်မဲ့ဖြစ်သော တော၊ တောင်၊ ရေ၊ မြေ၊ သမုဒ္ဒရာ၊ သီတာ၊ သတ္တရဘန် စသည်တို့ကို ပထဝီ၊ အာပေါ၊ တေဇော၊ ဝါယော အမာခံ ဓာတ်ကြီး လေးပါးအနက် တေဇောဓာတ်ဖြစ်သော ဥတုက အုပ်စိုးသည်။
တေဇော ဓာတ်ဖြစ်သော ဥတုအစီအမံကို ခံကြရသည်။
ဥတုစေခိုင်းသမျှ လုပ်ကြရသည်။
ထို့ကြောင့် တေဇောဓာတ်ဖြစ်သော ဥတုသည် အချုပ်အခြာ ပဓာနဖြစ်သည်။
တေဇောဓာတ်ဖြစ်သော ဥတုသည် အလွန်တန်ခိုးကြီး၏။
အလွန် ဆန်းကြယ်၏။
ယင်းဥတု၏ တန်ခိုးကြီးမှု၊ ဆန်းကြယ်မှုကြောင့် သစ်ပင် များကိုကြည့်လျှင် အချို့သစ်ပင်တို့ ကြီးမားကြသည်။
အချို့သစ်ပင်တို့ သေးငယ်ကြသည်။
အချို့ မွှေးကြိုင်ကြသည်။
အချို့ နံစော်ကြသည်။
အချို့ ချိုဆိမ့်ကြသည်။
အချို့ ချဉ်ကြသည်။
အချို့ စပ်ကြသည်။
အချို့ဖန်ကြ သည်။
အချို့ ငန်ကြသည်။
အချို့ ခါးကြသည်။
သက်ရှိဖြစ်သော ဗြဟ္မာ၊ နတ်၊ လူ၊ တိရစ္ဆာန်တို့ကို စိတ်ဝိညာဉ် အုပ်စိုးသည်။
စိတ်ဝိညာဉ် အစီအမံကို ခံကြရသည်။
စိတ်ဝိညာဉ် စေခိုင်း သမျှကို လုပ်ကြရသည်။
စိတ်ဝိညာဉ် ဖန်ဆင်းသည့်အတိုင်း ဖြစ်ကြရသည်။
စိတ်ဝိညာဉ်နောက်သို့ အစဉ်တစ်စိုက် လိုက်ကြရသည်။
ထို့ကြောင့် စိတ် ဝိညာဉ်သည် အချုပ်အခြာပဓာနဖြစ်သည်။
စိတ်ဝိညာဉ်သည် အလွန်တန်ခိုးကြီး၏။
အလွန်ဆန်းကြယ်၏။
ယင်း စိတ်ဝိညာဉ်၏ တန်ခိုးကြီးမှု၊ ဆန်းကြယ်မှုကြောင့် ကုသိုလ်ကံ၊ အကုသိုလ်ကံ ဆန်းကြယ်သည်။
ကံဆန်းကြယ်မှုကြောင့် အကျိုးပေး ဆန်း ကြယ်သည်။
အကျိုးပေး ဆန်းကြယ်မှုကြောင့် သတ္တဝါတို့တွင် အချို့ ဗြဟ္မာ ဖြစ်ကြရသည်။
အချို့ နတ်ဖြစ်ကြရသည်။
အချို့ လူဖြစ်ကြရသည်။
အချို့ တိရစ္ဆာန်ဖြစ်ကြရသည်။
အချို့ ပုကွကြသည်။
အချို့ ရှည်လျားကြသည်။
အချို့ ရုပ်အဆင်းလှကြသည်။
အချို့ ရုပ်အဆင်းမလှကြ။
အချို့ ဆင်းရဲကြ သည်။
အချို့ ချမ်းသာကြသည်။
အချို့ ရောဂါကင်းကြသည်။
အချို့ ရောဂါ များကြသည်။
အချို့ မိုက်ကြသည်။
အချို့ လိမ္မာကြသည်။
အချို့ အသက် တိုကြသည်။
အချို့ အသက်ရှည်ကြသည်။
နမ်တရားတို့တွင် အာရုံကို ခံစားခြင်းအစု - ဝေဒနာက္ခန္ဓာ၊ အာရုံကိုမှတ်ခြင်း အမှတ်ပြု၍ သိခြင်းအစု - သညာက္ခန္ဓာ၊ ပြုပြင်စီရင်ခြင်း အစု - သင်္ခါရက္ခန္ဓာ၊ ဤနာမက္ခန္ဓာ တရားသုံးပါးတို့သည် အာရုံကို သိခြင်းအစု - ဝိညာဏက္ခန္ဓာခေါ် စိတ်ဝိညာဉ်ကိုသာ မှီခိုကြရသည်။
စိတ် ဝိညာဉ်ကသာ ရှေ့သွားဖြစ်သည်။
စိတ်ဝိညာဉ်ဖန်ဆင်းသည့်အတိုင်း ဖြစ်ကြ ရသည်။
စိတ်ဝိညာဉ်ကသာ အချုပ်အချာ ပဓာနဖြစ်သည်။
ထို့ကြောင့် စိတ်ဝိညာဉ်နှင့် အတူတကွ ဖြစ်ကြရသည်။
ထိုသို့ ဖြစ်ကြရာ၌ စိတ်ဝိညာဉ်သည် အမိနှင့်တူ၏။
အကုသိုလ် တရားတို့သည် သားဆိုး၊ သမီးဆိုးတို့နှင့် တူကုန်၏။
ကုသိုလ်တရားတို့ သည် သားကောင်း၊ သမီးကောင်းတို့နှင့် တူကုန်၏။
အမိနှင့်တူသော စိတ် ဝိညာဉ်သည် သူချည်းသက်သက်နေသောအခါ အလွန်ဖြူစင်သည်။
သားဆိုး၊ သမီးဆိုးတို့နှင့်တူသော အကုသိုလ်တရားတို့နှင့် အတူတကွဖြစ်သောအခါ မကောင်းသော အကုသိုလ် စိတ်ဝိညာဉ်ဖြစ်ရသည်။
သားကောင်း၊ သမီး ကောင်းနှင့်တူသော ကုသိုလ်တရားတို့နှင့် အတူတကွ ဖြစ်သောအခါ ကောင်းသောကုသိုလ် စိတ်ဝိညာဉ်ဖြစ်ရသည်။
ထိုစိတ်ဝိညာဉ်သည် (၁) စက္ခုဝိညာဉ် - မြင်သောဝိညာဉ်၊ (၂) သောတဝိညာဉ် - ကြားသောဝိညာဉ်၊ (၃) ဃာနဝိညာဉ် - နံသောဝိညာဉ်၊ (၄) ဇိဝှါဝိညာဉ် - လျက်သောဝိညာဉ်၊ (၅) ကာယာဝိညာဉ် - တွေ့ထိ သောဝိညာဉ်၊ (၆) မနောဝိညာဉ် - သိသောဝိညာဉ်ဟူ၍ ခြောက်ပါး ဖြစ်သည်။
ယင်းခြောက်ပါးတို့ဖြစ်ပုံကို ဒွါရခြောက်ပါး၊ အာရုံခြောက်ပါးနှင့် တွဲစပ်၍ရေးသားမှ သိရှိနိုင်မည်။
ထို့ကြောင့် ဒွါရခြောက်ပါး၊ အာရုံ ခြောက်ပါးကို ရေးသားပါအံ့။
(၁) စက္ခုဒွါရ - မျက်စိအကြည်၊ (၂) သောတဒွါရ - နား အကြည်၊ (၃) ဃာနဒွါရ - နှာခေါင်းအကြည်၊ (၄) ဇိဝှါဒွါရ - လျှာ အကြည်၊ (၅) ကာယဒွါရ - ကိုယ်အကြည်၊ (၆) မနောဒွါရ - စိတ် အကြည်ဟူ၍ ခြောက်ပါးဖြစ်သည်။
(၁) ရူပါရုံ - အဆင်းအရောင်၊ (၂) သဒ္ဒါရုံ - အသံ၊ (၃) ဂန္ဓာရုံ - အနံ့၊ (၄) ရသာရုံ - အရသာ၊ (၅) ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ - အတွေ့အထိ၊ (၆) ဓမ္မာရုံ - တရားသဘောဟူ၍ ခြောက်ပါးဖြစ်သည်။
ဤခြောက်ပါး သုံးလီ - တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးကို ဓာတ်တဆယ့်ရှစ်ပါးခေါ်သည်။
ယင်းဓာတ် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးမှာ ရုပ်တရား နာမ်တရား အလုံးစုံပါဝင်သည်။
ထိုဓာတ်တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးတို့တွင် ဒွါရခြောက်ပါးကား အခံဓာတ် ဖြစ်သည်။
အာရုံခြောက်ပါးကား အတိုက်ဓာတ်ဖြစ်သည်။
ဝိညာဉ်ခြောက်ပါး ကား အပွင့်ဓာတ် အပေါ်ဓာတ်ဖြစ်သည်။
ဝိညာဉ်ဖြစ်ပုံ ဒွါရခြောက်ပါးသည် မီးခြစ်အိမ်နှင့်တူ၏။
အာရုံခြောက်ပါးသည် မီးခြစ်ဆံနှင့်တူ၏။
ဝိညာဉ်ခြောက်ပါးသည် မီးပွင့်လာခြင်း၊ မီးဖြစ်ပေါ်လာ ခြင်းနှင့်တူ၏။
မီးခြစ်အိမ်ကို မီးခြစ်ဆံနှင့် ခြစ်လိုက်သောအခါ ယခင်အခါက ရှိနှင့်ပြီးမဟုတ်သော မရှိသေးသောမီးသည် ဖြစ်ပေါ်လာသကဲ့သို့ ထိုအတူ အခံဓာတ်ခြောက်ပါးကို အတိုက်ဓာတ် ခြောက်ပါးနှင့် တိုက်လိုက်သောအခါ၊ ထိခိုက်လိုက်သောအခါ (အခံဓာတ်နှင့် အတိုက်ဓာတ်တို့ ပေါင်းဆုံမိသော အခါ) ယခင်အခါက ရှိနှင့်ပြီးမဟုတ်သော မရှိသေးသော ဝိညာဉ်ဖြစ်ပေါ်၍ လာသည်။
သူ့ဒွါရနှင့် သူ့အာရုံ သူ့ဝိညာဉ်ကို စပ်ဟပ်၍ပြရလျှင် စက္ခုဒွါရ အကြည်နှင့် ရူပါရုံအဆင်းအရောင်တို့ ထိခိုက်သောအခါ၊ ပေါင်းဆုံမိသော အခါ စက္ခုဝိညာဉ် စသောတရားတို့ ဖြစ်ပေါ်လာကြသည်။
(မျက်စိဖြင့် အဆင်းအရောင်ကို မြင်လာသည်။
) သောတဒွါရ အကြည်နှင့် သဒ္ဒါရုံအသံကို ထိခိုက်သောအခါ၊ ပေါင်းဆုံမိသောအခါ သောတဝိညာဉ်စသော တရားကို ဖြစ်ပေါ်လာကြသည်။
(နားဖြင့်အသံကို ကြားလာသည်။
) ဃာနဒွါရအကြည်နှင့် ဂန္ဓာရုံအနံ့တို့ ထိခိုက်သောအခါ၊ ပေါင်းဆုံ မိသောအခါ ဃာနဝိညာဉ်စသောတရားတို့ ဖြစ်ပေါ်လာကြသည်။
(နှာခေါင်း ဖြင့် အနံ့ကို နံလာသည်။
) ဇိဝှါဒွါရအကြည်နှင့် ရသာရုံအရသာတို့ ထိခိုက်သောအခါ၊ ပေါင်းဆုံမိသောအခါ ဇိဝှါဝိညာဉ် စသောတရားတို့ ဖြစ်ပေါ်လာကြသည်။
(လျှာဖြင့် အရသာကို လျက်လာသည်။
) ကာဒွါရ အကြည်နှင့် ဖောဋ္ဌဗ္ဗရုံအတွေ့အထိတို့ ထိခိုက်သောအခါ၊ ပေါင်းဆုံမိသောအခါ ကာယဝိညာဉ် စသောတရားတို့ ဖြစ်ပေါ်လာကြ သည်။
(ကိုယ်ဖြင့် အတွေ့အထိကို တွေ့ထိလာသည်။
) မနောဒွါရ အကြည်နှင့် ဓမ္မာရုံတရားသဘောတို့ ထင်လာ၊ ထင်ရှားလာသောအခါ၊ ပေါင်းဆုံမိသောအခါ မနောဝိညာဉ် စသောတရားတို့ ဖြစ်ပေါ်လာကြသည်။
(တရားသဘောကို သိလာသည်။
) ဤသို့ ဒွါရခြောက်ပါးနှင့် အာရုံခြောက်ပါးတို့ ပေါင်းဆုံမိသောအခါ ဘုရားရဟန္တာမှတစ်ပါးသော သူတို့မှာ နှလုံးသွင်းမကောင်းလျှင်၊ စိတ် ထားမကောင်းလျှင် မကောင်းသော အကုသိုလ်တရားတို့ ဖြစ်ပွားလာကြသည်။
နှလုံးသွင်းကောင်းလျှင်၊ စိတ်ထားကောင်းလျှင် ကောင်းသောကုသိုလ် တရားတို့ ဖြစ်ပွားလာကြသည်။
ဘုရားရဟန္တာတို့မှာကား ကိလေသာ အာသဝေါ မရှိတော့သဖြင့် အဗျာကတခေါ် ကြိယာတရားတို့သာ ဖြစ်ပေါ်လာကြသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၂) မှတ်စု ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ။
ဝိတိုရိယပြည်နယ် သည် ဩစတြေးလျတိုက် ဓနသဟာယ ပြည်ထောင်စုတွင် ပါဝင်၍ တက်စမေးနီးယားကျွန်းမှလွဲလျှင် အငယ်ဆုံးပြည်နယ်ဖြစ်သည်။
ထိုပြည်နယ်သည် ဩစတြေးလျတိုက် အရှေ့တောင်ဘက်စွန်းတွင် တည်ရှိ၍ ၈၇,၈၈၄ စတုရန်းမိုင် ကျယ်ဝန်းသည်။
ပြည်နယ်တောင်ဘက် ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းသည် ပင်လယ်လက်ကြား များစွာရှိ၍ မညီညာချေ။
ဂရိတ်ဒဗိုက်ဒင်းတောင်တန်းကြီးသည် ပြည်နယ်ကို အရှေ့အနောက် ဖြတ်သန်းလျက်ရှိသည်။
ထိုတောင်တန်း အရှေ့ ပိုင်းကို ဩစတြေးလီးယန်း အဲ့လပတောင်တန်းဟုခေါ်သည်။
တောင်တန်း များပေါ်တွင် ယူကလစ်တပ်ပင်ကဲ့သို့သော သစ်စေးပင်တောများ ဖုံးအုပ်လျက်ရှိသဖြင့် ရှုခင်းသာယာစိုပြည်သည်။
ပြည်နယ် အနောက်မြောက်ဘက်ပိုင်းတွင် မြက်ခင်းလွင်ပြင်များရှိသည်။
မာရေးမြစ်သည် ဝိတိုရိယပြည်နယ်နှင့် နယူးဆောက်ဝေးပြည်နယ်ကို ခြားထားသော မြောက်ဘက်နယ်နိမိတ်ဖြစ်သည်။
ပြည်နယ်အတွက် အဓိကရေကြောင်းခရီးလမ်းလည်းဖြစ်သည်။
ပို့ဖိလစ်အမည်ရှိ ပင်လယ်အော်သည် နက်ရှိုင်းကျယ်ဝန်းသဖြင့် အကြီးဆုံးပင်လယ်ကူးသင်္ဘောများပင် ဆိုက် ကပ်နိုင်သည်။
ဝိတိုရိယ ပြည်နယ်၏မြို့တော် မဲလဗုန်းမြို့သည် ထိုပင်လယ်အော် ကမ်းခြေပေါ်၌တည်ရှိ၍ ဩစတြေးလီးယားတိုက်တွင် ဆစ်ဒနီမြို့မှလွဲလျှင် အကြီးဆုံးမြို့ဖြစ်သည်။
ဝိတိုရိယပြည်နယ်၏ ရာသီဥတုသည် အခြားပြည်နယ်များထက် ပို၍အေးသည်ဟုဆိုရသော်လည်း ဆောင်းတွင်း၌ တောင်ထိပ်များပေါ်တွင်သာ ဆီးနှင်းကျသည်။
အခြားအရပ်ဒေသများ၌မူကား ရာသီဥတု မျှတညီညွတ်သည်။
နွေအခါ၌ တစ်ရံတစ်ခါ အပူချိန်ဖာရင်ဟိုက် ဒီဂရီ ၁ဝဝ ကျော်အထိ တက်သွားတတ်သည်။
မိုးအသင့်အတင့်ရွာသည်။
ဩစတြေးလီးယားတိုက်တွင် စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းကို အကြီးအကျယ်ဆုံးလုပ်ကိုင်သော ပြည်နယ်ဖြစ်သည်။
စိုက်ပျိုးလုပ်ကိုင်သော မြေ ဧကပေါင်း ခုနစ်သန်းကျော်ရှိ၍ ဂျုံ၊ မြင်းစားဂျုံ၊ မုယော၊ အာလူးနှင့် မြက်ခြောက်တို့ကို အဓိကစိုက်ပျိုးသည်။
သစ်သီးစိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းနှင့် ဝိုင်အရက်ချက်လုပ်ငန်းတို့သည်လည်း တိုးတက်လျက်ရှိသည်။
ထို့ပြင် သိုး၊ နွားတိရစ္ဆာန် မွေးမြူရေးလုပ်ငန်းသည်လည်း ထင်ရှားသော လုပ်ငန်းကြီး တစ်ခုဖြစ်သည်။
၁၉ ရာစုအလယ်ခန့်တွင် ဝိတိုရိယပြည်နယ်၌ ရွှေကို စတင်တွေ့ရှိခဲ့ကြ၏။
ဗလာရပ်နှင့် ဗင်ဒီဂိုမြို့များအနီးရှိ ရွှေတွင်းများမှာ ရွှေ အမြောက်အမြားထွက်သဖြင့် ထင်ရှားသည်။
ယခုအခါ၌ ရွှေအထွက် လျော့နည်းသွားပြီဖြစ်၍ ကျောက်မီးသွေးသည် ပြည်နယ်၏အဓိက တွင်းထွက်ပစ္စည်းဖြစ်သည်။
ငွေ၊ သံဖြူနှင့် ခနောင်စိမ်းတို့ကိုလည်း တူးဖော်ရရှိသည်။
ကပ္ပတိန်ကွတ်သည် ၁၇၇ဝ ပြည့်နှစ်တွင် ဗော်တနီပင်လယ်အော်သို့ ခရီးထွက်လာစဉ်က ထိုဒေသကို စတင်တွေ့ရှိခဲ့သည်။
သို့ရာတွင် ၁၈၃၄ ခုနှစ်သို့ရောက်ခါမှ ပို့ဖိလစ်ပင်လယ်အော် အနီးအနားဒေသတွင် လူများ အခြေစိုက်နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။
ဝိတိုရိယပြည်နယ်ဒေသသည် မူလက နယူးဆောက်သဝေးပြည်နယ်ထဲ၌ ပါဝင်ခဲ့သည်။
၁၈၅၁ ခုနှစ်တွင် သီးခြားပြည်နယ်အဖြစ် တည်ထောင်ပြီးလျှင် ဝိတိုရိယဘုရင်မကိုအစွဲပြု၍ ဝိတိုရိယပြည်နယ်ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။
၁၉ဝ၁ ခုနှစ်တွင် ဩစတြေးလျတိုက် ဓနသဟာယပြည်ထောင်စု၌ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ရေးရရှိသော ပြည်နယ်တစ်နယ် ဖြစ်လာသည်။
ဗြိတိသျှဘုရင်က ခန့်အပ်သော ဘုရင်ခံသည် ဝန်ကြီးအဖွဲ့၏ အကူအညီဖြင့် ပြည်နယ်ကို အုပ်ချုပ်ရသည်။
အမတ်ဦးရေ ၃၄ ယောက် ပါဝင်သော အောက်လွှတ်တော်ဟူ၍ လွှတ်တော်နှစ်ရပ်ကို ဖွဲ့စည်းထားရှိသည်။
အထက်လွှတ်တော် အမတ်များကို ခြောက်နှစ်လျှင် အမတ်များကို သုံးနှစ်လျှင်တစ်ကြိမ် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ရသည်။
အမျိုးသမီးများလည်း မဲဆန္ဒပေးခွင့်ရရှိသည်။
ဝိတိုရိယပြည်နယ်မှ ကန်းဗရားမြို့တော်ရှိ ဗဟိုပါလီမန်လွှတ်တော်သို့ အထက်လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် ၃၃ ဦးတို့ကို စေလွှတ်ခွင့်ရသည်။
အသက် ၆ နှစ်မှ ၁၄ နှစ်အတွင်းရှိ ကလေးတိုင်း မူလတန်းပညာကို မသင်မနေရဟူ၍ ဥပဒေဖြင့် ပြဋ္ဌာန်းထားသည့်ပြင် အခမဲ့သင်ကြားခွင့်ကိုလည်း ပေးထားသည်။
မဲလဗုန်းမြို့ရှိ အစိုးရအထောက်အပံ့ခံတက္ကသိုလ်ကို ၁၈၅၅ ခုနှစ်ကစတင် တည်ထောင်ခဲ့သည်။
၁၈၅၁ ခုနှစ်တွင် ဝိတိုရိယပြည်နယ်၌ ရွှေကို တွေ့ရှိရသဖြင့် နှစ်အနည်းငယ်အတွင်း လူဦးရေသည်လည်း များစွာတိုးတက်လာခဲ့သည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၂) ကိုးကား Category:ဩစတြေးလျနိုင်ငံ။
အလက်ဇန္ဒြီနာ ဗစ်တိုးရီးယား(; ၁၈၁၉ မေ ၂၄ ~ ၁၉၀၁ ဇန်နဝါရီ ၂၂; နန်းသက်: ၁၈၃၇ ဇွန် ၂၀ ~ ၁၉၀၁ ဇန်နဝါရီ ၂၂)သည် မဟာဗြိတိန် အိုက်ယာလန် ပြည်ထောင်စု ဘုရင့်နိုင်ငံ၏ ဘုရင်မဖြစ်သည်။
သမိုင်း thumb|ဝိတိုရိယ ဘုရင်မ (၁၈၆၃) ဝိတိုရိယဘုရင်မသည် ဗြိတိသျှ ထီးနန်းတွင် ဒုတိယ နန်းသက်အရှည်ဆုံး ဘုရင်မဖြစ်သည့်အပြင် သမိုင်းအလိုအရ ဂရိတ်ဗြိတိန်နိုင်ငံ၌ ဝိတိုရိယခေတ် ဟုခေါ်တွင်သော တိုးတက်မှု ထွန်းကားရာခေတ်ကို ဖန်တီးဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သူလည်းဖြစ်သည်။
ဝိတိုရိယဘုရင်မသည် စတုတ္ထမြောက်ဝီလျံဘုရင်၏ ညီတော် ကင့်မြို့စား အက်ဒွပ်၏ တစ်ဦးတည်းသော သမီးဖြစ်၍ ခရစ်နှစ် ၁၈၁၉ ခုနှစ်၊ မေလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် ကင်ဆင်တန်နန်းတော်၌ ဖွားမြင်သည်။
တစ်နှစ်သမီးအရွယ် မရောက်မီကပင် ဖခင် ကင့်မြို့စား ကွယ်လွန်သဖြင့် မိခင်လက်ထဲတွင် ကြီးရသည်။
မိခင်ဂျာမန်မင်းသမီး ဝိတိုရိယ မာရီယာ လွီဇာက သမီးအား ဘာသာစကား၊ နိုင်ငံသမိုင်း၊ ဗြိတိသျှနိုင်ငံရေးစနစ် အစရှိသော ပညာရပ်များကို သင်ပေးခဲ့သည်သာမက နိုင်ငံတွင်း၌ လှည့်လည်၍ လူမှုရေးဆိုင်ရာ အခြေအနေတို့ကိုလည်း လေ့လာစေခဲ့သည်။
ဝိတိုရိယ မင်းသမီးသည် ငါးယောက်မြောက် နန်းညွန့်နန်းလျာ ဖြစ်သော်လည်း သူ့ထက်အလျင်ကျသူ နန်းလျာလေးဦးမှာ သူငယ်ရွယ်စဉ် ကပင် ကွယ်လွန်သွားကြသည်။
ထို့ကြောင့် ဝိတိုရိယသည် အသက် ၁၈ နှစ်အရွယ်၌ ဦးရီးတော် စတုတ္ထဝီလျံဘုရင် ကွယ်လွန်သောအခါ ဗြိတိသျှ ထီးနန်းကို ဆက်ခံအုပ်စိုးရလေသည်။
သို့သော် မိန်မသားဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဟန်နိုဗာမင်းအဖြစ်ဖြင့်မူကား မဆက်ခံနိုင်တော့ချေ။
ခရစ်နှစ် ၁၈၃၈ ခုနှစ်တွင် ဝက်စမင်စတာအက်ဗေးဘုရားရှိခိုးကျောင်း၌ ဘိသိက်ခံသည်။
ဘုရင်မကလေးသည် မိမိကိုယ်တိုင် အနေအထိုင် အပြောအဆိုတို့၌ ခြိုးခြံစွာကျင့်သုံးတတ်သူ တစ်ယောက်ဖြစ်သည့်အားလျော်စွာ ထီးနန်းနှင့် ဆက်ဆံရသူအားလုံးတို့ကိုလည်း မိမိနည်းတူ ခြိုးခြံစွာ ကျင့်သုံးစေသည်။
အင်္ဂလိပ်လူမျိုး တစ်ရပ်လုံးသည်လည်း စိတ်နေစိတ်ထားမြင့်ခြင်း၊ လုံ့လဝိရိယရှိခြင်း၊ မိမိကိုယ်ကို မိမိအားကိုးလိုစိတ်ရှိခြင်း စသောအရည်အချင်းတို့နှင့် ပြည့်စုံလာကြသည်။
သို့ဖြစ်၍ ဝိတိုရိယခေတ်ဟု အမည်တွင်သော ထိုခေတ်၌ ဂရိတ်ဗြိတိန်နိုင်ငံသည် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိလေသည်။
ပြည်တွင်း၌ စက်မှုလုပ်ငန်းများ တိုးတက်ထွန်းကားလာ၏။
ဗြိတိသျှ အင်ပါယာကြီးသည်လည်း ပို၍ကျယ်ဝန်းလာသည်။