kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
ဟဒယဝတ္ထုသည် ရုပ် (၂၈) ပါးတွင် တစ်ပါးအပါအဝင် ဖြစ်ပြီး၊ မနောဓာတ်နှင့် မနောဝိညာဏဓာတ် ဟူသော စိတ်အများစု၏ မှီရာတည်ရာဖြစ်သော အရေးပါသည့် ကမ္မဇရုပ် (ကံကြောင့်ဖြစ်သောရုပ်) ဖြစ်သည်။
၎င်း၏ သဘောသဘာဝ၊ အလုပ်ကိစ္စ၊ ထင်ရှားပုံ နှင့် အကြောင်းတရားတို့ကို အောက်ပါအတိုင်း လေးမျိုးခွဲခြား၍ နားလည်နိုင်ပါသည်- လက္ခဏာဒိစတုက္က ၁။
လက္ခဏာ မနောဓာတ်နှင့် မနောဝိညာဏဓာတ်တို့၏ မှီရာဖြစ်ခြင်း: စိတ်၏ အစိတ်အပိုင်းများဖြစ်သော မနောဓာတ် (ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်းနှင့် သမ္ပဋိစ္ဆိုင်းဒွေး) နှင့် မနောဝိညာဏဓာတ် (ကြွင်းစိတ်အများစု) တို့ မှီ၍ ဖြစ်ရသော အခြေခံရုပ်တရား ဖြစ်ခြင်းသည် ၎င်း၏ ပင်ကိုယ်သဘောလက္ခဏာ ဖြစ်သည်။
ရသ ထိုစိတ်ဓာတ်နှစ်ပါးတို့၏ တည်ရာဖြစ်ခြင်း: အခြားဝိညာဏ်များ (ဥပမာ- စက္ခုဝိညာဏ်) ကို မှီရာမပေးဘဲ၊ မနောဓာတ်နှင့် မနောဝိညာဏဓာတ်တို့၏သာလျှင် တည်ရာအဖြစ် အလုပ်ကိစ္စ (ကိစ္စရသ) ကို ဆောင်ရွက်သည်။
ပစ္စုပဋ္ဌာန် ထိုစိတ်ဓာတ်နှစ်ပါးတို့ကို ထမ်းဆောင်ထားတတ်သော သဘော: ဟဒယဝတ္ထုသည် ထိုစိတ်ဓာတ်နှစ်ပါးကို မိမိအပေါ်၌ တင်၍ ထမ်းဆောင်ထားဘိသကဲ့သို့ ယောဂီ၏ ဉာဏ်တွင် ရှေးရှုထင်လာသည်။
(ဤသည်မှာ မှီရာဖြစ်ခြင်းကို တင်စား၍ ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။
ပဒဋ္ဌာန် ကလာပ်တူ ကမ္မဇမဟာဘုတ်: ဟဒယဝတ္ထုသည် မိမိနှင့်အတူ တစ်ကလာပ်တည်း၌ ဖြစ်သော၊ ကံကြောင့်ဖြစ်သော မဟာဘုတ်ဓာတ်ကြီးလေးပါးကို အနီးကပ်ဆုံးသော အကြောင်းအဖြစ် မှီ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။
တည်နေရာ နှင့် အထောက်အပံ့ တည်နေရာ: ဟဒယဝတ္ထုသည် နှလုံးအိမ် (`နှလုံးသား`) အတွင်းရှိ ပုန်းညက်စေ့ခန့်ရှိသော တွင်းငယ်ထဲမှ လက်ခုပ်တစ်ဝက်ခန့်ရှိသော သွေး (`လောဟိတ`) ကို မှီ၍ ဖြစ်ပေါ်ပါသည်။
ဆိုလိုသည်မှာ ထိုသွေးထဲတွင် ပျံ့နှံ့တည်ရှိနေသော ဟဒယဒသကကလာပ် များစွာထဲမှ တစ်ခုသော ရုပ်တရား ဖြစ်သည်။
(နှလုံးအိမ် အသားကို မှီ၍ ဖြစ်သည် မဟုတ်ပါ။
) သွေး၏ သဘာဝ: ထိုနှလုံးသွေး၏ အရောင်အဆင်းသည် လူ၏ စရိုက်ကိုလိုက်၍ (ဥပမာ- ရာဂကြီးသူ၌ အနီရောင်၊ ပညာကြီးသူ၌ ကြည်လင်တောက်ပသောအရောင်) ပြောင်းလဲမှုရှိသည်။
အထောက်အပံ့: ၎င်းသည် ကလာပ်တူ ဓာတ်ကြီးလေးပါး (ပထဝီ၊ အာပေါ၊ တေဇော၊ ဝါယော) တို့၏ ကျေးဇူးပြုမှု၊ စိတ်-ဥတု-အာဟာရတို့၏ ထောက်ပံ့မှု၊ ရုပ်ဇီဝိတ၏ စောင့်ရှောက်မှု၊ ဝဏ္ဏ-ဂန္ဓ-ရသ-ဩဇာတို့၏ ခြံရံမှုတို့ဖြင့် တည်ရှိနေပြီး၊ မနောဓာတ်နှင့် မနောဝိညာဏဓာတ်တို့၏ မှီရာ (ဝတ္ထု) နှင့် ထိုစိတ်တို့ပါဝင်သော မနောဒွါရဝီထိစိတ်များ၏ ဖြစ်ရာ (ဒွါရ) ကိစ္စကို ဆောင်ရွက်သည်။
"မှီရာ" ၏ အနက်: စိတ်စေတသိက်တို့သည် ဟဒယဝတ္ထု၌ တကယ်တမ်း ဝင်ရောက်နေထိုင်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ ပရမတ်တရားတို့၏ သဘောအရ အကြောင်းဖြစ်သော ဟဒယဝတ္ထုကို မှီ၍ အကျိုးဖြစ်သော စိတ်များ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကိုသာ "မှီသည်/တည်သည်" ဟု ဆိုလိုသည်။
ဟဒယဝတ္ထု တည်ရှိကြောင်း အထောက်အထား ပါဠိတော် (အာဂမယုတ္တိ): ပဋ္ဌာန်းပါဠိတော်တွင် "အကြင်ရုပ်ကို မှီ၍ မနောဓာတ်နှင့် မနောဝိညာဏဓာတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏..." (`ယံ ရူပံ နိဿာယ...`) ဟု ဟောကြားထားခြင်းသည် မနောဓာတ်၊ မနောဝိညာဏဓာတ်တို့အတွက် သီးခြားမှီရာရုပ် ရှိကြောင်း သဲလွန်စပေးသည်။
ယုတ္တိ: မနောဓာတ်/မနောဝိညာဏဓာတ်တို့၏ မှီရာသည် မဟာဘုတ်ကြီး (၄) ပါး မဖြစ်နိုင် (၎င်းတို့က ဥပါဒါရုပ်၏ မှီရာဖြစ်၍)။
အခြား နိပ္ဖန္နဥပါဒါရုပ် (၁၄) ပါးတွင်လည်း ပသာဒရုပ် (၅) ပါး၊ အာရုံရုပ်များ၊ ဘာဝရုပ် (၂) ပါး၊ ဇီဝိတရုပ်တို့သည် အကြောင်းအမျိုးမျိုးကြောင့် မနောဓာတ်/မနောဝိညာဏဓာတ်တို့၏ မှီရာ မဖြစ်နိုင်ပေ။
ထို့ကြောင့် ကြွင်းကျန်သော ပါရိသေသနည်းအရ ဟဒယဝတ္ထုသာလျှင် မှီရာဖြစ်သင့်သည်။
သဘာဝယုတ္တိ: ပြင်းထန်သော စိတ်ခံစားမှုများ (ဝမ်းနည်းခြင်း၊ ဝမ်းသာခြင်း၊ ကြောက်လန့်ခြင်း၊ ဒေါသထွက်ခြင်း) ဖြစ်သည့်အခါ နှလုံးနေရာ၌ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ခံစားမှု (ရင်တုန်ခြင်း၊ ရင်ပူခြင်း၊ ရင်ကွဲနာကျခြင်း) တို့ ဖြစ်ပေါ်တတ်ခြင်းသည် စိတ်၏မှီရာသည် နှလုံးအိမ်၌ တည်ရှိကြောင်း ထောက်ဆနိုင်သည်။
ဓမ္မသင်္ဂဏီ၌ မဟောရခြင်း အကြောင်း ဓမ္မသင်္ဂဏီ ရူပကဏ္ဍ၌ ဒုကနည်း (နှစ်ခုအတွဲ) ဖြင့် ဟောရာတွင်၊ အကယ်၍ ဟဒယဝတ္ထုကို မှီရာအဖြစ် ဒုက (၆) ခုမြောက်အဖြစ် ဟောလိုက်ပါက၊ နောက်ဆက်တွဲ ဟောရမည့် အာရမ္မဏဒုက (အာရုံအတွဲ) နှင့် ဟန်ချက်မညီ ဖြစ်သွားမည်။
အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မနောဝိညာဏ်သည် ရုပ်အားလုံးကို အာရုံပြုနိုင်သဖြင့် "မနောဝိညာဏ်၏ အာရုံမဟုတ်သောရုပ်" ဟူ၍ မရှိနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။
ဒေသနာတော်၏ အသွားအလာ တူညီစေရန် ဟဒယဝတ္ထုကို ချန်လှပ်ထားခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ မရှိသောကြောင့် မဟောခြင်း မဟုတ်ပါ။
ထို့ပြင် ဟဒယဝတ္ထုသည် အရူပဘုံ၌ မနောဝိညာဏ်၏ မှီရာမဟုတ်သဖြင့် အမြဲတမ်း မှီရာမဟုတ်ခြင်းသည်လည်း အကြောင်းတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။
ဣန္ဒြိယပစ္စည်း မဖြစ်ခြင်း စက္ခုဝတ္ထု စသည်တို့သည် သက်ဆိုင်ရာ ဝိညာဏ်၏ ထက်မြက်မှု၊ မွဲမှုံမှုအပေါ် လွှမ်းမိုးမှု (ဣန္ဒြိယသတ္တိ) ရှိသော်လည်း၊ ဟဒယဝတ္ထုသည် မနောဓာတ်၊ မနောဝိညာဏဓာတ်တို့၏ ထက်မြက်မှု၊ နုံ့နဲ့မှုအပေါ် ထိုကဲ့သို့ လွှမ်းမိုးစီရင်နိုင်စွမ်း မရှိသောကြောင့် ပဋ္ဌာန်း၌ ဣန္ဒြိယပစ္စည်းဖြင့် ကျေးဇူးပြုကြောင်း မဟောခြင်း ဖြစ်သည်။
နှလုံးအစားထိုး ကုသမှု နှင့် ဟဒယဝတ္ထု ခေတ်ပေါ်ဆေးပညာအရ နှလုံးအစားထိုး ကုသနိုင်ခြင်းသည် ဟဒယဝတ္ထု သဘောတရားနှင့် မဆန့်ကျင်ပါ။
ဟဒယဝတ္ထုသည် နှလုံးအိမ်အသားမဟုတ်ဘဲ၊ နှလုံးအတွင်းရှိ သွေး၌ တည်သော ကမ္မဇရုပ် ဖြစ်သည်။
သွေးလည်ပတ်မှုကို အင်္ဂမင်္ဂါနုသာရိနော ဝါတာ (ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းများသို့ လှည့်လည်သွားလာသော လေ) က ဆောင်ရွက်ပြီး၊ ထိုလေကို ကံ-စိတ်-ဥတု-အာဟာရ တို့က ဖြစ်စေသည်။
ပကတိ နှလုံးအိမ်သည် ထိုလေကို အားကောင်းအောင် ထောက်ပံ့သော ကိရိယာတစ်ခု ဖြစ်သည်။
နှလုံးအစားထိုး ကုသစဉ် စက်ဖြင့် သွေးလည်ပတ်မှုနှင့် လေကို ထိန်းထားသည့်တိုင်အောင်၊ လူနာ၌ သက်ဆိုးရှည်စေနိုင်သော အတိတ်ကုသိုလ်ကံ သည် ပစ္စုပ္ပန် အကြောင်းအထောက်အပံ့ကောင်းများ နှင့် ပြည့်စုံပါက အကျိုးပေးနိုင်သေးသည်။
ထိုအကြောင်းအထောက်အပံ့များမှာ- ကာလသမ္ပတ္တိ: ကုသနိုင်သော၊ ကုသမှုခံယူနိုင်သော အချိန်အခါနှင့် ပြည့်စုံခြင်း။
ဂတိသမ္ပတ္တိ: ကုသနိုင်သော၊ ကုသမှုခံယူနိုင်သော နေရာဒေသနှင့် ပြည့်စုံခြင်း။
ပယောဂသမ္ပတ္တိ: ဆရာဝန်၏ ကြိုးစားအားထုတ်မှု၊ လူနာ၏ ကြိုးစားမှုတို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်း။
ဥပဓိသမ္ပတ္တိ: လူနာ၏ ကိုယ်ခံစွမ်းအား၊ ကုသမှုကို ခံယူနိုင်သော ရုပ်အခြေအနေနှင့် ပြည့်စုံခြင်း။
ဤသမ္ပတ္တိလေးပါး ပြည့်စုံသောအခါ အတိတ်ကံက ကမ္မဇရုပ် (ဟဒယဝတ္ထု အပါအဝင်) ကို ဆက်လက်ဖြစ်စေသည်။
ကမ္မဇရုပ် တည်တံ့နေလျှင် စိတ္တဇ၊ ဥတုဇ၊ အာဟာရဇ ရုပ်တို့လည်း ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။
စက်ကိရိယာသည် ပင်ကိုနှလုံးအိမ်၏ အလုပ်ကို ယာယီလုပ်ပေးစဉ် သွေးသည် ဆက်လက်လည်ပတ်နေပြီး၊ ထိုလည်ပတ်နေသော သွေးထဲ၌ (မူလနှလုံးအိမ်နေရာ ဝန်းကျင်တွင်) ဟဒယဝတ္ထုရုပ်များ အသစ်အသစ် ဥပါဒ်နေနိုင်သေးသည်။
ထို့ကြောင့် စိတ်များ ဆက်လက်ဖြစ်နိုင်သည်။
နှလုံးအိမ်အသစ် ထည့်သွင်းပြီးသောအခါ၊ ထိုနှလုံးအိမ်အသစ်ကို ဖြတ်သန်းသွားသော သွေးထဲ၌ ဟဒယဝတ္ထုရုပ်များ ကံအရှိန်မကုန်သမျှ ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်မည် ဖြစ်သည်။
နှလုံးအိမ်သည် သွေးနှင့်တကွ ဟဒယဝတ္ထု ဖြတ်သန်းသွားရာ လမ်းကြောင်းသဖွယ် ဖြစ်သည်။
ဟဒယဝတ္ထုရုပ်များသည် ကံ၊ စိတ်၊ ဥတု၊ အာဟာရ အကြောင်းများကြောင့် နေရာအသစ်၌ ပြောင်းရွှေ့ဥပါဒ်နိုင်သည်မှာ လှုပ်ရှားမှုကြောင့် ရုပ်များ နေရာပြောင်းသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။
စေတီဥပမာ: နှလုံးအိမ်ကို အစားထိုးခြင်းသည် ဓာတ်တော်ကိန်းဝပ်ရာ စေတီအိမ်ကို အသစ်တည်ဆောက်ခြင်းနှင့် တူသည်။
စေတီအိမ်ကို အသစ်တည်နိုင်သော်လည်း ဓာတ်တော်မွေတော် (ဟဒယဝတ္ထု) ကို အသစ်လုပ်၍ မရသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။
ကမ္မဇရုပ်ဖြစ်သော ဟဒယဝတ္ထုကို ခွဲစိတ်၍ အစားထိုးမရနိုင်ပါ။
အခြား အယူအဆတစ်မျိုး နှင့် သုံးသပ်ချက် အဋ္ဌကထာအဆို: အချို့ အဋ္ဌကထာများက "ဟဒယ" သည် ရင်ဘတ်ရိုးချိုင့်အလယ် (`ဥရဋ္ဌိပဉ္ဇရမဇ္ဈံ`) ကို မှီ၍ တည်သည်ဟု ဆိုသည်။
တောင်မြို့ဆရာတော်၏ မှတ်ချက်: ၎င်းသည် ယခုခေတ်အခေါ် နှလုံးအိမ် (ရင်ဘတ်ဝဲဘက်ရှိ) ကို တိုက်ရိုက်ဆိုလိုခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ ထိုနှလုံးအိမ်နှင့် ဆက်စပ်နေသော ရင်ချိုင့်ရှိ သွေးကြောကြီးများရှိရာ အရပ်ကို ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်ဟု မှတ်ချက်ပြုသည်။
စိတ်လှုပ်ရှားလျှင် ထိုနေရာရှိ သွေး၊ လေများ လှုပ်ရှားမှု ပြင်းထန်တတ်သည်။
ကျမ်းပြုသူ၏ သုံးသပ်ချက်: ဤအဆို ("ရင်ရိုးချိုင့်အလယ်၌ တည်သည်") သည် သမီပူပစာရ (အနီးစပ်ဆုံးနေရာကို တင်စားခေါ်ဝေါ်ခြင်း) သာ ဖြစ်သင့်သည်။
အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အခြားအဋ္ဌကထာများ၌ ဟဒယဝတ္ထုသည် နှလုံးအိမ်အတွင်းရှိ သွေး၌ တည်သည်ဟု ရှင်းလင်းစွာ ဖွင့်ဆိုထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။
ရင်ရိုးချိုင့်အလယ်၌ ထိုကဲ့သို့ သွေးများစုဝေးရာ တွင်းငယ်မရှိပေ။
ယောဂီများ၏ လက်တွေ့အသိ၌လည်း နှလုံးအိမ်အတွင်း (အထူးသဖြင့် ဘယ်ဘက်အောက်ခန်း) ရှိ သွေး၌ ဟဒယဝတ္ထုကို တွေ့ရှိရကြောင်း ဆိုကြသည်။
ထို့ကြောင့် နှလုံးအိမ်တွင်းရှိ ဟဒယဝတ္ထု၏ အမည်ကို အနီးရှိ ရင်ရိုးချိုင့်နေရာကို တင်စားခေါ်ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်တန်ရာသည်။
ရှုမှတ်ပုံ ဟဒယဒသကကလာပ်ကို (နှလုံးအတွင်းရှိ သွေးထဲ၌) ဉာဏ်ဖြင့် ပိုင်းခြားသိမြင်ပြီးနောက် ဟဒယဝတ္ထုကို ရွေးထုတ်ကာ အထက်တွင် ဖော်ပြခဲ့သော လက္ခဏာ၊ ရသ၊ ပစ္စုပဋ္ဌာန်၊ ပဒဋ္ဌာန် လေးမျိုးဖြင့် ရှုမှတ်ရမည်။
ဤသို့ ရှုမှတ်ခြင်းသည် သမ္မာဒိဋ္ဌိဉာဏ်ပညာဖြင့် ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက် ထွင်းဖောက်သိမြင်ရန် လိုအပ်သည်။
နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ - စတုတ္ထတွဲ - ဖားအောက်တောရဆရာတော် ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် ၁၇။
ဟဒယဝတ္ထု ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ဝိပဿနာ။
ဩဇာ (ထီ၊ ပု) [ဥ+န+ကွိ။
အဘိ၊ဝတာရ၊ဋီ၊၂၊၁၄၁။
အတ္တနော ဥဒယာနန္တရံ ရူပံ ဇနေတီတိ ဩဇာ၊ ဥပုဗ္ဗ ဇန-ဇနေနေ။
အဋ္ဌသာလိနီ၊ ယော။
ဩဇ+အ။
ဩဇေတိ တံ သမင်္ဂိန သတ္တေ သင်္ခါရေ စ သမုပတ္ထမ္ဘတိ သမုတ္တေဇေတီတိ ဝါ ဩဇာ။
၅၅၆။
ဩဇော။
ဥဇု+ဏ။
နီတိ၊ဓာ၊၄၇။
ဥဒ+ဏ။
အဝဓာတ်+ဇန ဓာတ်+ကွိ။
အဝ+ဇန+ကွိ။
ဥဒယတိ ပသဝတီတိ ဩဇာ။
အဒ္ဒေါ ဝါ ရုက္ခဏေ၊ ...အဝတိ ဇနေတိ စာတိ ဩဇာ။
ပရမတ္ထဒီပနီ၊၂၈၀။
အဝဇနေတီတိ ဩဇာ။
ဩဇသ် (သံ)] (၁) ဩဇာ (ထီ၊ ပု) (က) (ကိုယ်ခန္ဓာ) မျှတခြင်းကို ပြုတတ်သော၊ မျှတကြောင်းဖြစ်သော-(ကဗဠီကာရာဟာရ၏) အရသာ အဆီအနှစ်၊ ဩဇာရုပ်။
တဿ တေ မယံ ဒိဗ္ဗံ ဩဇံ လောမကူပေဟိ အဇ္ဈောဟာရေဿာမ။
မ၊၁၊၃၁၂။
မ၊ဋ္ဌ၊၄၊၃၄။
ယာယ ဩဇာယ သတ္တာ ယာပန္တိ။
အဘိ၊ဓ၊၁၆၉၊ ၁၇၉၊ ၁၉၁။
ဒေဝတာ ဒိဗ္ဗေန ဩဇေန တေမယိတွာ။
မိလိန္ဒ၊၂၂၆။
သော စ ရူပါဟရဏသဘာဝေါ ဥပတ္ထမ္ဘနဗလကရော အင်္ဂမင်္ဂါနုသာရီရသာဟရဏဘူတော ဘူတနိဿိတော ဧကော ဝိသေသော။
ဇာ၊၂၊၂၆၇။
ယာယ ဩဇာယာ (အဘိ၊ဝတာရ၊ ဂါထာ။
၆၇၅)တိ အတ္တနော ဥဒယာနန္တရံ ရူပဇနနတော ဩဇာသင်္ခါတာယ ဩဒနကုမ္မာသာဒိဝတ္ထုဂတာယ ယာယ ဖရဏဩဇာယ၊ အဘိ၊ဝတာရ၊ဋီ၊၂၊၁၄၁။
နိရောဇ (သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၃၁။
သံ၊ဋီ၊၂၊၁၄၀)လည်း ကြည့်။
ဩဇာရုပ်၏ သဘာဝနှင့် လုပ်ငန်းဆောင်တာ ဩဇာသည် ထမင်း၊ မုယော၊ ထောပတ်၊ တင်လဲ၊ သစ်ရွက်၊ သစ်ဥ စသော စားအပ်၊ မျိုအပ်၊ သောက်သုံးအပ်သော အစာအာဟာရတို့၌ ပျံ့နှံ့တည်နေသည်။
ထိုစားမျိုအပ်သော အစာအာဟာရတို့၏ အဆီအစေးသည်သာ “ဩဇာ” မည်သည်။
ထိုဩဇာဖြင့် သတ္တဝါတို့သည် မျှတလျက် အသက်ရှင် တည်နေကြရသည်။
ထမင်းစသော စားဖွယ်သောက်ဖွယ်တို့ကား ဩဇာ၏ တည်ရာအာဟာရ ဖြစ်သည်။
ထိုတည်ရာ အာဟာရသည် ပါစကတေဇောခေါ် ဝမ်းမီးကြောင့်ဖြစ်သော ဆာလောင်ခြင်းကို ပယ်ဖျောက်နိုင်သည်၊ ဝမ်းတွင်း၌ အစာအာဟာရ မရှိသောအခါ ဝမ်းမီးသည် စာအိမ်ဝမ်းရေကို ယူသည်၊ ဝမ်းကို ပူလောင်စေသည်၊ အစာအာဟာရ စားလိုက်သောအခါ ဝမ်းမီးသည် အစာအိမ်ဝမ်းရေကို မယူတော့ဘဲ အစာအာဟာရကို ယူသည်။
ဤသို့အားဖြင့် ဆာလောင်ခြင်းဟူသော ဘေးရန်ကို ပယ်ဖျောက်သည်။
ခန္ဓာကိုယ်ကိုကား အစာအာဟာရချည်း သက်သက်ဖြင့် မစောင့်ရှောက်နိုင်။
ဩဇာသည်ကား ဆာလောင်ခြင်းဟူသော ဘေးရန်ကို မပယ်ဖျောက်နိုင်ပါ၊ ခန္ဓာကိုယ်ကိုကား စောင့်ရှောက်နိုင်သည်၊ ဤသို့ တည်ရာအစာအာဟာရနှင့် ဩဇာတို့သည် အတူတကွ ပူးပေါင်း၍ ဘေးရန်ကို ပယ်ဖျောက်ခြင်း, ခန္ဓာကိုယ်ကို စောင့်ရှောက်ခြင်း ကိစ္စတို့ကို ဆောင်ရွက်ကြသည်။
အစာအာဟာရအလိုက် ဩဇာပါဝင်မှု ကွာခြားပုံ ရုန့်ရင်းကြမ်းတမ်းသော ခဲဖွယ်၊ စားဖွယ်၊ သောက်ဖွယ် အစာအာဟာရတို့၌ ဩဇာ ပါဝင်မှုအားနည်းသည်၊ သိမ်မွေ့နူးညံ့သော ခဲဖွယ်၊ စားဖွယ်၊ သောက်ဖွယ် အာဟာရတို့၌ ဩဇာပါဝင်မှုအားကြီးသည်။
ယာဂု သပိတ်တစ်လုံးသောက်သော်လည်း တစ်မုဟုတ်ဖြင့်ပင် ဆာလောင်လာသည်၊ ထောပတ် တစ်လက်ဆွမ်းမျှ စားရသော်လည်း တစ်နေ့လုံး အစာမစားလိုတော့ပါ၊ မိကျောင်းတို့၏ အစာအာဟာရထက် ဥဒေါင်းတို့၏ အာဟာရက ပို၍နူးညံ့သည်။
မိကျောင်းတို့ စားမျိုလိုက်သော ကျောက်ခဲသည် ဝမ်းတွင်းသို့ ရောက်သောအခါ ကြေမွသွားသည်။
ဥဒေါင်းတို့သည် မြွေ၊ ကင်း စသည်တို့ကို စားကြသည်။
ဥဒေါင်း၏ အာဟာရထက် အောင်းသတ္တဝါတို့၏ အာဟာရက နူးညံ့သည်။
အောင်းတို့သည် သုံးနှစ်ကြာအောင် စွန့်ပစ်ထားအပ်သော ဦးချို၊ အရိုး စသည်တို့ကို စားကြသည်။
ထိုဦးချို၊ အရိုး စသည်တို့သည် အောင်းတို့၏ တံတွေးဖြင့် စိုစွတ်သွားသောအခါ ကြာစွယ် ကြာရင်းကဲ့သို့ နူးညံ့သွားသည်။
အောင်းတို့၏ အစာအာဟာရထက် ဆင်တို့၏ အစာအာဟာရက နူးညံ့သည်။
ထို့ထက် နွားနောက်၊ စိုင်၊ သမင် စသည်တို့၏ အစာအာဟာရက နူးညံ့သည်။
ထို့ထက် နွား၏ အစာအာဟာရက နူးညံ့သည်။
ဆင်သည် သစ်ခက်အမျိုးမျိုးတို့ကို စားသည်။
နွားနောက် စသည်တို့သည် အနှစ်မရှိသော သစ်ရွက်စသည်ကို စားသည်။
နွားသည် မြက်စို၊ မြက်ချောက် စသည်ကို စားသည်။
ထိုအာဟာရထက် ယုန်တို့၏ အာဟာရက နူးညံ့သည်။
ထို့ထက် ငှက်တို့၏ အာဟာရက နူးညံ့သည်။
ထို့ထက် ပစ္စန္တတိုင်း၌ နေသော လူတို့၏ အာဟာရက နူးညံ့သည်။
ထို့ထက် ရွာစား၊ အမတ်၊ မင်း၊ စကြဝတေးမင်း၊ ဘုမ္မဇိုးနတ်၊ စာတုမဟာရာဇ်နတ်၊ တာဝတိံသာနတ်၊ ယာမာနတ်၊ တုသိတာနတ်၊ နိမ္မာနရတိနတ်၊ ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တီနတ်တို့၏ အာဟာရက ပို၍ ပို၍ နူးညံ့သည် (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၆၆-၇။
ဇာ၊၂၊၁၃၅)။
ဩဇာနှင့် အာဟာရဇရုပ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း ဩဇာသည် သက်ရှိသတ္တဝါတို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာ တည်တံ့ခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်သည် (ဝိဘာဝိနီ၊၁၉၉)။
“ကဗဠီကာရအာဟာရ” အရ အပ၌ တည်သော ဗဟိဒ္ဓဩဇာကို မယူရ။
စတုသမုဋ္ဌာနရုပ်၌ ရှိသော အဇ္ဈတ္တိကဩဇာကို ယူရသည်။
ဩဇာသက်သက်ကို မစားမျိုကောင်း၊ စားမျို၍မရ။
သို့ဖြစ်၍ ထိုဩဇာသည် အလုပ်အကျွေး ပြု၍ စားမျို၊ သောက်သုံးအပ်သော အာဟာရတို့နှင့်တကွ စားမျိုအပ်သော်သာလျှင် အာဟာရကိစ္စကို ပြီးစီးစေသည်၊ ထို့ကြောင့် “အာဟာရော”ဟု ဟောတော်မမူဘဲ “ကဗဠီကာရော အာဟာရော”ဟု ဟောတော်မူသည် (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၄၇။
မူလဋီ၊၃၊၁၉၀။
အနုဋီ၊၃၊၂၅၈)။
ဗဟိဒ္ဓသန္တာန်၌ ဖြစ်သော ဥတုဇဩဇာသည် အာဟာရဇရုပ်ကို ဖြစ်စေတတ်သည်၏ အစွမ်းဖြင့် အာဟာရပစ္စယသတ္တိဖြင့် ကျေးဇူးပြုသည်၊ ကြွင်းသော ကမ္မဇ၊ စိတ္တဇ၊ ဥတုဇရုပ်တို့ကို အထောက်အပံ့ပြုသည်၏ အစွမ်းဖြင့် အာဟာရပစ္စယသတ္တိဖြင့် ကျေးဇူးပြုသည် (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၄၄၉)။
ဗဟိဒ္ဓအာဟာရ (စားမျိုသောက်သုံးအပ်သော အာဟာရ) အထောက်အပံ့ရမှသာလျှင် အဇ္ဈတ္တိကဩဇာသည် အာဟာရဇရုပ်ကို ဖြစ်စေသည် (ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၂၊၁၀၄။
အဘိ၊ဝတာရ၊ဋီ၊၂၊၁၄၁)။
ပရမတ္ထဒီပနီ၌— အဇ္ဈတ္တိကဩဇာသည် ကမ္မသမုဋ္ဌာနဩဇာ၊ စိတ္တသမုဋ္ဌာနဩဇာ၊ ဥတုသမုဋ္ဌာနဩဇာ၊ အာဟာရသမုဋ္ဌာနဩဇာဟု လေးပါးရှိသည်။
ဗဟိဒ္ဓဩဇာသည် စားအပ်သော ဩဇာ၊ သောက်အပ်သော ဩဇာ၊ ခဲအပ်သော ဩဇာ၊ လျက်အပ်သော ဩဇာဟု လေးပါးရှိသည်။
ထိုဩဇာတို့သည် ရောနှောကုန်သည်၏ အစွမ်းဖြင့် အထောက်အပံ့ ရကုန်သည်ရှိသော် အာဟာရဇရုပ်ကို ဖြစ်စေသည်။
ဗဟိဒ္ဓဩဇာသည်လည်း အဇ္ဈတ္တသန္တာန်၌ အာဟာရဇရုပ်ကို ဖြစ်စေကြောင်း မဇ္ဈိမအဋ္ဌကထာ (မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၂၃)တို့၌ ဆိုထားသည်။
ဆရာဓမ္မပါလထေရ်ကမူ- ဗဟိဒ္ဓဩဇာသည် ရုပ်ကိုဖြစ်စေငြားအံ့၊ ဗဟိဒ္ဓဥတုသည် အဇ္ဈတ္တသန္တာန်၊ ဗဟိဒ္ဓသန္တာန်၌ ဥတုဇရုပ်ကို ဖြစ်စေသကဲ့သို့ ဗဟိဒ္ဓဩဇာသည်လည်း ဗဟိဒ္ဓသန္တာန်၌ အာဟာရဇရုပ်ကို ဖြစ်စေနိုင်ရာ၏။
ဖြစ်ကား မဖြစ်စေ။
ထို့ကြောင့် ဗဟိဒ္ဓဩဇာသည် အဇ္ဈတ္တသန္တာန်သို့ ရောက်သော်ငြားလည်း အာဟာရဇရုပ်ကို မဖြစ်စေနိုင်။
စင်စစ်ကား အဇ္ဈတ္တိကဩဇာသည်သာလျှင် အာဟာရဇရုပ်ကို ဖြစ်စေသည်၊ ဗဟိဒ္ဓဩဇာသည်ကား အဇ္ဈတ္တိကဩဇာ၏ အထောက်အပံ့သာ ဖြစ်သည်။
ဤသို့သော အဓိပ္ပါယ်ဖြင့် “မုခေ ထပိတမတ္တော ဧဝ”ဟု အဋ္ဌကထာ၌ ဆိုထားသည်၊ ထိုမျှဖြင့်ပင် အဇ္ဈတ္တိကဩဇာ၏ အထောက်အပံ့ ဖြစ်သည်သာတည်းဟု ဆိုလို၏- စသည်ဖြင့် ဆိုတော်မူ၏။
အမှန်စင်စစ်ကား ကမ္မဇ ဖြစ်သော ဥတု ဩဇာတို့မည်သည် အလွန်သိမ်မွေ့နူးညံ့ကြသည်။
ထို့ကြောင့် ဗဟိဒ္ဓဩဇာသည် အဇ္ဈတ္တသန္တာန်သို့ ရောက်မှသာ အဇ္ဈတ္တဥတုက ကောင်းစွာ စိုစွတ်စေသဖြင့်, အဇ္ဈတ္တဩဇာ က ကောင်းစွာ ထောက်ပံ့အပ်သဖြင့် ကိုယ်ခန္ဓာ၌ အဆီအစေး တိုးပွားစေသည်၏ အစွမ်းဖြင့် ရုပ်ကိုဖြစ်စေသည် ဟူသောအယူသည်သာ သင့်လျော်သည်- စသည်ဖြင့် ဆိုတော်မူ၏ (ပရမတ္ထဒီပနီ၊၃၀၃-၄)။
ထိုဩဇာဟူသော ရုပ်တရားသည် စိတ္တက္ခဏ (၁၇) ချက် အသက်ရှိသော်လည်း ဥပါဒ်ခဏ၌ အားမကောင်း။
ဌီခဏသို့ ရောက်မှ ပစ္ဆာဇာတပစ္စည်း စသည်တို့က ထောက်ပံ့သဖြင့် အားကောင်းသည်။
ထို့ကြောင့် ဌီခဏသို့ ရောက်မှသာ အာဟာရဇရုပ်ကို ဖြစ်စေသည် (ဝိဘာဝိနီ၊၂၁၀)။
ထူးခြားဖြစ်စဉ်များ၌ ဩဇာရုပ်၏ အခန်းကဏ္ဍ မိခင်ဝမ်း၌ ကိန်းသောကလေးသည် မိခင် စားမျိုအပ်သော စားဖွယ်သောက်ဖွယ်၌ တည်သော ဩဇာဖြင့် မျှတရသည်။
သို့သော်လည်း ဩဇာသည် ကြမ်းတမ်း၏၊ ကလေးငယ်သည် နူးညံ့၏။
ထို့ကြောင့် ရက်သတ္တတစ်ပတ် နှစ်ပတ် ရှိသောအခါ၌သာ ကလေးငယ်၌ တည်သည်။
ထိုသို့ တည်သောအခါ၌သာ အာဟာရဇရုပ်ကို ဖြစ်စေသည်။
ကလေးငယ်၏ ကိုယ်၌ တည်သော ဩဇာ၏ အကြောင်းပစ္စည်း ဖြစ်သည်၊ ထိုအကြောင်းပစ္စည်းကို ရ၍ ဩဇာက အာဟာရဇရုပ်ကို ဖြစ်စေသည် (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၃။
သံ၊ဋီ၊၁၊၃၀၈။
မဏိမဉ္ဇူ၊၂၊၂၁၄)။
အဇ္ဈတ္တိကဩဇာသည်သာလျှင် အာဟာရဇရုပ်ကို ဖြစ်စေသည်မဟုတ်ပါ။
စားမျိုအပ်သော အစာအာဟာရ၌ ပါဝင်သော ဗဟိဒ္ဓဩဇာသည်လည်း ရောက်ရှိသောအခါ အာဟာရဇရုပ်ကို ဖြစ်စေသည်၊ ထိုဩဇာသည် ခံတွင်း၌ ထားအပ်ကာမျှဖြင့်ပင် အဋ္ဌကလာပ်ရုပ်ကို ဖြစ်စေသည်၊ သွားဖြင့်ကြိတ်ချေ၍ မျိုအပ်သောအခါ၌ ထမင်းတစ်လုံးတစ်လုံးသည် အဋ္ဌကလာပ်ရုပ်တစ်ခုတစ်ခုကို ဖြစ်စေသည် (မဏိမဉ္ဇူ၊၂၊၂၁၅)။
ဘုရားအလောင်းတော် ဒုက္ကရစရိယာ ကျင့်စဉ်အခါက လျှာ၌ရှိသော ရသဟရဏီအကြောတို့သည် ဩဇာကို ဆောင်ယူသဖြင့် လျှာပေါ်သို့ တင်အပ်သော ဆန်တစ်လုံးမျှသည်လည်း တစ်ကိုယ်လုံးသို့ ပျံ့နှံ့သည်၊ အခြားသူတို့အား ဤသို့သော ရသဟရဏီအကြော မရှိသောကြောင့် ဩဇာ ပျံ့နှံ့ခြင်း မရှိ၍ ရောဂါများကြသည် (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၄၁။
ဒီ၊ဋီ၊၂၊၄၀)။
အခါမဟုတ်သည်၌ စားအပ်သော အစာအာဟာရသည် ဩဇာကို မဖြစ်စေ (အံ၊၂၊၂၂၇။
အံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၈၂)။
ဒုစရိုက်ပြုသူသည် စိတ်ပူပန်သဖြင့် အစာအာဟာရ စားသောက်ပါသော်လည်း ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ဩဇာမပျံ့နှံ့၊ ထို့ကြောင့် အရိုးအရေသာ ကြွင်းကျန်သူ ဖြစ်ရသည် (ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၉၈)။
ဆွမ်း၊ ခဲဖွယ်၊ ဘောဇဉ် အစရှိသည်၌ တည်သော ဗဟိဒ္ဓဩဇာသည် အာဟာရဇရုပ်အား ဇနကသတ္တိဖြင့် ကျေးဇူးပြုသည်။
တစ်နည်းအားဖြင့်- အဇ္ဈတ္တိကဩဇာသည် ဇနကသတ္တိ၊ ဥပထမ္ဘကသတ္တိတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဗဟိဒ္ဓဩဇာသည်လည်း ဥပထမ္ဘကသတ္တိဖြင့်လည်းကောင်း ကျေးဇူးပြုသည် (အကျယ်ကို ဝီထိနှင့် သုံးချက်စု ဘာသာဋီကာ။
၂၃၁-၂၃၃-ကြည့်)။
ရုက္ခစိုးနတ်သည် လူတို့ ပူဇော်တင်မြှောက်အပ်သော မုန့်ခဲဖွယ်၌ တည်သော ဩဇာကို စားသုံးသည် (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၁၊၄၄၈)။
မုသားပြောသော မင်းတို့၏ နိုင်ငံ၌ မြေဆီသည် ထွန်ယက်ရာဌာနမှ အောက်သို့ (၇)တောင်မျှ လျောကျသည်၊ ထို့ကြောင့် အာဟာရ၌လည်းကောင်း၊ ဆီ၊ ပျားရည်၊ တင်လဲ စသော ဆေးတို့၌လည်းကောင်း ဩဇာမရှိဖြစ်ရသည်၊ ဩဇာမရှိသော အာဟာရကို စားသုံးရသဖြင့် လူတို့ ရောဂါဖျားနာ များကြရသည် (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၅၊၁၁၈၊ ၂၅၈)။
မိုးသောက်အခါ၌ စားအပ်သော အစာအာဟာရသည် ပစ္ဆိမယံ၌ ကျေညက်၍ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ဩဇာတည်လာသည် (သာရတ္ထ၊၂၊၃၀၃)။
ဩဇာသက်သက်ကို စားမျို၍ မရနိုင် (အနုဋီ၊၃။
၂၅၈)။
ထိုဩဇာကို လောက၌ “ရသဓာတ်”ဟု ခေါ်သည် (အနုဋီ၊၁၊၁၆၆)။
ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် ၁၈။
ကဗဠီကာရ အာဟာရ ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ Category:ဝိပဿနာ။
ကာယဝိညတ် ဆိုသည်မှာ ကိုယ်အမူအရာ လှုပ်ရှားမှုအားဖြင့် မိမိ၏ အတွင်းစိတ် အလိုဆန္ဒကို သူတစ်ပါးအား သိစေနိုင်သော အထူးပြုပြင်တတ်သည့် သဘောတရား (ရုပ်) တစ်မျိုး ဖြစ်ပါသည်။
ဤသည်မှာ အဘိဓမ္မာတွင် ပြဆိုထားသော ဥပါဒါရုပ် (အမှီပြု၍ဖြစ်သောရုပ်) အမျိုးအစားတွင် ပါဝင်သည်။
ဝိသုဒ္ဓိမဂ် အဋ္ဌကထာတွင် ကာယဝိညတ်၏ လက္ခဏာ၊ ရသ၊ ပစ္စုပဋ္ဌာန်၊ ပဒဋ္ဌာန် တို့ကို အောက်ပါအတိုင်း ဖွင့်ဆိုထားပါသည်- လက္ခဏာဒိစတုက္က ၁။
လက္ခဏာ ရှေ့သို့တက်ခြင်း၊ နောက်သို့ဆုတ်ခြင်း စသည့် လှုပ်ရှားမှုများကို ဖြစ်စေသော စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သည့် ဝါယောဓာတ် (လေဓာတ်) နှင့် အတူတကွဖြစ်သော ရုပ်တရားအပေါင်း (ရူပကာယ) ကို ထောက်ပံ့ခြင်း၊ ခိုင်ခံ့စေခြင်း၊ ရွှေ့ရှားစေခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော (ဝါယောဓာတ် လွန်ကဲသော စိတ္တဇမဟာဘုတ်တို့၏) အထူးအမူအရာ (အာကာရဝိကာရော) သည် ကာယဝိညတ်၏ လက္ခဏာ ဖြစ်သည်။
(ရှင်းလင်းချက် - စိတ်အလိုအရ ကိုယ်ကို လှုပ်ရှားစေနိုင်သော စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သည့် လေဓာတ်၏ အထူးပြုပြင်သော အခြေအနေ၊ အမူအရာ ဖြစ်သည်။
ရသ လှုပ်ရှားပြုလုပ်သူ၏ အတွင်းစိတ် အလိုဆန္ဒကို သူတစ်ပါးအား ထင်ရှားစေခြင်း (အဓိပ္ပါယပ္ပကာသန) သည် ကာယဝိညတ်၏ ကိစ္စရသ ဖြစ်သည်။
(ရှင်းလင်းချက် - ၎င်း၏ အဓိက လုပ်ငန်းမှာ ကိုယ်အမူအရာဖြင့် မိမိ၏ ရည်ရွယ်ချက်ကို အသိပေးခြင်း ဖြစ်သည်။
ပစ္စုပဋ္ဌာန် ကိုယ်ခန္ဓာ လှုပ်ရှားတုန်လှုပ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်ခြင်း (ကာယဝိပ္ဖန္ဒနဟေတုဘာဝ) သည် ယောဂီ၏ ဉာဏ်တွင် ရှေးရှုထင်လာပုံ ပစ္စုပဋ္ဌာန် ဖြစ်သည်။
(ရှင်းလင်းချက် - ကိုယ်ခန္ဓာ လှုပ်ရှားမှု၏ အနီးကပ်ဆုံး အကြောင်းတရားအဖြစ် ထင်ရှားသည်။
ပဒဋ္ဌာန် စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ဝါယောဓာတ် (စိတ္တဇဝါယောဓာတု) သည် ကာယဝိညတ်၏ နီးကပ်သော အကြောင်းတရား ပဒဋ္ဌာန် ဖြစ်သည်။
(ရှင်းလင်းချက် - ၎င်းဖြစ်ပေါ်ရန် အခြေခံသည် စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော လေဓာတ် ဖြစ်သည်။
) "ကာယဝိညတ်" ဟု ခေါ်ဆိုရခြင်း ဝိညတ္တိ: "အသိပေးတတ်သော သဘော"။
"ဝိညာပေတိ" (သိစေတတ်၏) + "ဣတိ" (ထို့ကြောင့်) = ဝိညတ္တိ။
မိမိ၏ အတွင်းစိတ် အလိုဆန္ဒ (အဓိပ္ပါယ) ကို သိစေတတ်သောကြောင့် ဝိညတ်မည်၏။
"ဝိညာယတိ" (သိအပ်၏) + "ဣတိ" (ထို့ကြောင့်) = ဝိညတ္တိ။
သူတစ်ပါးက လှုပ်ရှားသော ကိုယ်အမူအရာကို ကြည့်ရှုခြင်းဖြင့် (ထိုအမူအရာကို သိခြင်းဖြင့်) အတွင်းစိတ် အလိုဆန္ဒကို သိနိုင်သောကြောင့် ဝိညတ်မည်၏။
ကာယ: "ကိုယ်ခန္ဓာ"။
ဤဝိညတ်သည် ကိုယ်ခန္ဓာ (ကာယေန) အားဖြင့် အသိပေးခြင်း၊ သိအပ်ခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် "ကာယဝိညတ်" ဟု ခေါ်သည်။
ဤ၌ "ကာယ" ဆိုသည်မှာ တစ်ကိုယ်လုံးကို သာမက၊ လှုပ်ရှားသော လက်၊ ခြေ စသည့် ကိုယ်အစိတ်ပိုင်းကိုလည်း တင်စား၍ ခေါ်သည် (ဧကဒေသ ဥပစာရ)။
ကာယဝိညတ်သည် လူနှင့် တိရစ္ဆာန်တို့ အချင်းချင်း ကိုယ်အမူအရာဖြင့် ဆက်သွယ်နိုင်ခြင်း၏ အခြေခံ အကြောင်းတရား ဖြစ်သည်။
ကာယဝိညတ် ဖြစ်ပေါ်၍ လှုပ်ရှားမှု ဖြစ်လာပုံ စိတ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်း: "ရှေ့သို့ သွားမည်၊ ကွေးမည်၊ ဆန့်မည်၊ လက်ယပ်ခေါ်မည်" စသည့် အပြုအမူဆိုင်ရာ စိတ်များ (မနောဒွါရဝီထိ ဇောစိတ်များ) ဖြစ်ပေါ်သည်။
(ပဉ္စဒွါရ ဝီထိစိတ်များသည် ဝိညတ်ကို မဖြစ်စေနိုင်ပါ။
) စိတ္တဇရုပ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း: ထိုစိတ်များကြောင့် စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်ကလာပ်များ (စိတ္တဇ ဩဇဋ္ဌမက ကလာပ်များ) ဖြစ်ပေါ်သည်။
ဝါယောဓာတ်၏ အစွမ်း: ထိုစိတ္တဇ ရုပ်ကလာပ်များတွင် ပါဝင်သော ဝါယောဓာတ် (လေဓာတ်) သည် အထူးသဖြင့် အစွမ်းသတ္တိ ထက်မြက်သည်။
ထောက်ပံ့ခြင်း၊ ရွှေ့ရှားခြင်း: ထို စွမ်းအားကြီးသော စိတ္တဇ ဝါယောဓာတ်သည် မိမိနှင့်အတူဖြစ်သော ရုပ်တရားအပေါင်း (ကမ္မဇ၊ စိတ္တဇ၊ ဥတုဇ၊ အာဟာရဇ ရုပ်များ အားလုံး) ကို ထောက်ပံ့ခြင်း၊ ခိုင်မာစေခြင်း၊ ဦးတည်ရာသို့ ဆောင်ခြင်း၊ လှုပ်ရှားစေခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်သည်။
ဇောစိတ်နှင့် ဝါယောဓာတ်: မနောဒွါရ ဇော (၇) ကြိမ်တွင် ရှေ့ဇော (၆) ကြိမ်ကြောင့်ဖြစ်သော ဝါယောဓာတ်သည် ရုပ်အပေါင်းကို ထောက်ပံ့၊ ထိန်းသိမ်းနိုင်သော်လည်း သိသာသော လှုပ်ရှားမှုကို မဖြစ်စေနိုင်သေး။
သတ္တမ (၇ ကြိမ်မြောက်) ဇောစိတ် ကြောင့်ဖြစ်သော ဝါယောဓာတ်သည် ရှေ့ဇောများ၏ ဝါယောဓာတ်တို့၏ အားပေးမှုကို ရယူကာ ရုပ်အပေါင်းကို အမှန်တကယ် လှုပ်ရှားစေရန် (သွားခြင်း၊ လာခြင်း၊ ကွေးခြင်း၊ ဆန့်ခြင်း စသည်) စွမ်းဆောင်နိုင်သည်။
ဤသတ္တမဇောကြောင့်ဖြစ်သော ဝါယောဓာတ် အကြိမ်များစွာ ဆက်တိုက်ဖြစ်ပေါ်ခြင်းဖြင့် ခရီးရှည် သွားနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။
ကာယဝိညတ်၏ သဘောသဘာဝ ကာယဝိညတ်သည် စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ဩဇဋ္ဌမက ရုပ်ကလာပ်များ ကိုယ်တိုင် မဟုတ်။
၎င်းသည် ထိုစိတ္တဇရုပ်ကလာပ်များ အတွင်းရှိ ဝါယောဓာတ် (သို့မဟုတ် ဝါယောဓာတ် လွန်ကဲသော မဟာဘုတ်များ) ၏ ထူးခြားသော အမူအရာ၊ အခြေအနေ (ဝိကာရ) သာ ဖြစ်သည်။
၎င်းသည် ရုပ်အစစ် မဟုတ်သော်လည်း စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်တရားတို့၏ အမူအရာ ဖြစ်သောကြောင့် ထိုရုပ်တရားများကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သောကြောင့် တင်စား၍ "စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သောရုပ် (စိတ္တသမုဋ္ဌာနရုပ်)" ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။
(ဥပမာ - အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တဖြစ်သော သင်္ခတတရားတို့၏ ဇရာ၊ မရဏ ဖြစ်သောကြောင့် ဇရာ၊ မရဏကိုလည်း သင်္ခတဟု ခေါ်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။
) ကာယဝိညတ်ကို သိမြင်ပုံ လက်မြှောက်ခြင်း စသည့် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားမှုကို မျက်စိအကြည် (စက္ခုပသာဒ) ဖြင့် မြင်၍ စက္ခုဝိညာဏ်က အဆင်းရူပါရုံ အဖြစ် သိသည်။
သို့သော် ထိုလှုပ်ရှားမှုမှတစ်ဆင့် ပေါ်လွင်သော ဝိညတ်သဘော (ရည်ရွယ်ချက်ကို အသိပေးမှု) ကိုကား စက္ခုဝိညာဏ်က တိုက်ရိုက် မသိနိုင်။
မနောဝိညာဏ် ဖြင့်သာ ကြံစည်တွေးတော၍ ("ဤသူသည် လာစေလိုဟန်တူသည်") သိနိုင်သည်။
ကျမ်းဂန်များ (ပြည်ဆရာတော်၊ မိုင်းခိုင်းဆရာတော်တို့၏ သုံးသပ်ချက်) အရ ဝိညတ်နှင့်တကွ အလိုဆန္ဒကို သိပုံမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဝီထိစိတ် အစဉ်များစွာဖြင့် ဖြစ်သည်- စက္ခုဒွါရဝီထိ - လက်ရှိ လှုပ်ရှားနေသော ရူပါရုံကို မြင်သည်။
မနောဒွါရဝီထိ (တဒနုဝတ္တက) - ထိုအတိတ် ရူပါရုံကို ပြန်အာရုံပြုသည်။
မနောဒွါရဝီထိ (သုဒ္ဓ) - ထိုရူပါရုံ၏ အညို၊ အရွှေ စသည့် အမှတ်အသားကို ဆုံးဖြတ်သည်။
မနောဒွါရဝီထိ - ဝိညတ် (ထိုလှုပ်ရှားမှု၏ အမူအရာ၊ အခြေအနေ) ကို သိသည်။
မနောဒွါရဝီထိ - ထိုဝိညတ်ကို အခြေခံ၍ လှုပ်ရှားသူ၏ အလိုဆန္ဒ ("လာစေလိုသည်" စသည်) ကို သိသည်။
နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ - စတုတ္ထတွဲ - ဖားအောက်တောရဆရာတော် ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် ၂၀။
ကာယဝိညတ် ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ဝိပဿနာ။
ဝစီဝိညတ် ဆိုသည်မှာ စကားပြောဆိုသော အသံအားဖြင့် မိမိ၏ အတွင်းစိတ် အလိုဆန္ဒကို သူတစ်ပါးအား သိစေနိုင်သော အထူးပြုပြင်တတ်သည့် သဘောတရား (ရုပ်) တစ်မျိုး ဖြစ်ပါသည်။
ဤသည်မှာလည်း ကာယဝိညတ်ကဲ့သို့ပင် အဘိဓမ္မာတွင် ပြဆိုထားသော ဥပါဒါရုပ် (အမှီပြု၍ဖြစ်သောရုပ်) အမျိုးအစားတွင် ပါဝင်သည်။
ဝိသုဒ္ဓိမဂ် အဋ္ဌကထာတွင် ဝစီဝိညတ်၏ လက္ခဏာ၊ ရသ၊ ပစ္စုပဋ္ဌာန်၊ ပဒဋ္ဌာန် တို့ကို အောက်ပါအတိုင်း ဖွင့်ဆိုထားပါသည်- လက္ခဏာဒိစတုက္က ၁။
လက္ခဏာ ကွဲပြားသော စကားသံအထူး (ဝစီဘေဒ) ကို ဖြစ်စေတတ်သော၊ (အသံဖြစ်ရာဌာန၌ ရှိသော ကံကြောင့်ဖြစ်သည့်) ပထဝီဓာတ်ကို ထိခိုက်ခြင်း (ဥပါဒိန္နဃဋ္ဋန) ၏ အကြောင်းဖြစ်သော၊ (ပထဝီဓာတ် လွန်ကဲသော စိတ္တဇမဟာဘုတ်တို့၏) အထူးအမူအရာ (အာကာရဝိကာရော) သည် ဝစီဝိညတ်၏ လက္ခဏာ ဖြစ်သည်။
(ရှင်းလင်းချက် - စကားသံထွက်ရန် လိုအပ်သော အသံဖြစ်ရာဌာနများ (လည်ချောင်း၊ အာခေါင် စသည်) ရှိ ရုပ်တရားများ (အထူးသဖြင့် ကမ္မဇပထဝီ) နှင့် စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ပထဝီဓာတ်တို့ ထိခိုက်မှု ဖြစ်စေနိုင်သည့် စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ပထဝီဓာတ်၏ အထူးပြုပြင်သော အခြေအနေ၊ အမူအရာ ဖြစ်သည်။
ရသ စကားပြောဆိုသူ၏ အတွင်းစိတ် အလိုဆန္ဒကို သူတစ်ပါးအား ထင်ရှားစေခြင်း (အဓိပ္ပါယပ္ပကာသန) သည် ဝစီဝိညတ်၏ ကိစ္စရသ ဖြစ်သည်။
(ရှင်းလင်းချက် - ၎င်း၏ အဓိက လုပ်ငန်းမှာ စကားသံဖြင့် မိမိ၏ ရည်ရွယ်ချက်ကို အသိပေးခြင်း ဖြစ်သည်။
ပစ္စုပဋ္ဌာန် စကားသံ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်ခြင်း (ဝစီဃောသဟေတုဘာဝ) သည် ယောဂီ၏ ဉာဏ်တွင် ရှေးရှုထင်လာပုံ ပစ္စုပဋ္ဌာန် ဖြစ်သည်။
(ရှင်းလင်းချက် - စကားပြောသံ၏ အနီးကပ်ဆုံး အကြောင်းတရားအဖြစ် ထင်ရှားသည်။
ပဒဋ္ဌာန် စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ပထဝီဓာတ် (စိတ္တဇပထဝီဓာတု) သည် ဝစီဝိညတ်၏ နီးကပ်သော အကြောင်းတရား ပဒဋ္ဌာန် ဖြစ်သည်။
(ရှင်းလင်းချက် - ၎င်းဖြစ်ပေါ်ရန် အခြေခံသည် စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော မြေဓာတ် ဖြစ်သည်။
) "ဝစီဘေဒ" နှင့် "ဝစီဝိညတ်" ဝစီဘေဒ: ဆိုလိုရင်းမှာ "တိဿ၊ ဖုဿ" စသည်ဖြင့် ကွဲပြားခြားနားသော စကားသံများ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။
ဤသည်မှာ စကားသံကိုယ်တိုင် (Sound) ကို ရည်ညွှန်းသည်။
စကားမပြောမီ စိတ်က ကြံစည်နေချိန်တွင် အသံမထွက်သေးသောကြောင့် ဝစီဘေဒ မမည်သေး။
အသံထွက်၍ နားဖြင့် ကြားသိနိုင်သော ကွဲပြားသည့် အသံဖြစ်မှသာ ဝစီဘေဒ မည်သည်။
ဝစီဝိညတ်: ၎င်း ဝစီဘေဒ ခေါ် စကားသံကို ဖြစ်ပေါ်စေသော အကြောင်းတရား ဖြစ်သည့် အမူအရာ အထူး (ဝိကာရ) သည် ဝစီဝိညတ် ဖြစ်သည်။
စကားသံကိုယ်တိုင်သည် ဝိညတ် မဟုတ်ပါ။
ဝိညတ်သည် ထိုစကားသံဖြင့် အတွင်းစိတ် အလိုဆန္ဒကို သိစေနိုင်သော အခြေခံ အကြောင်းတရား ဖြစ်သည်။
"ဝစီဝိညတ်" ဟု ခေါ်ဆိုရခြင်း ဝိညတ္တိ: "အသိပေးတတ်သော/သိအပ်သော သဘော"။
မိမိ၏ အတွင်းစိတ် အလိုဆန္ဒကို စကားသံ (ဝါစာယ) ဖြင့် သိစေတတ်သောကြောင့် ဝိညတ်မည်၏။
သူတစ်ပါးက ထွက်ပေါ်လာသော စကားသံကို ကြားသိ မှတ်ယူခြင်းဖြင့် (ဝစီဂဟဏာနုသာရေန) ပြောဆိုသူ၏ အတွင်းစိတ် အလိုဆန္ဒကို သိနိုင်သောကြောင့် ဝိညတ်မည်၏။
ဤဝစီဝိညတ်ကြောင့် လူ၊ တိရစ္ဆာန်တို့သည် အသံဖြင့် အချင်းချင်း ဆက်သွယ်နိုင်ကြသည်။
ဝစီဝိညတ် ဖြစ်ပေါ်၍ စကားသံ ထွက်ပေါ်လာပုံ (ဃဋ္ဋနာ) စိတ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်း: "ဤစကားကို ဆိုမည်၊ ထိုစကားကို ဆိုမည်" ဟူသော စိတ် (မနောဒွါရဝီထိ ဇောစိတ်) ဖြစ်ပေါ်သည်။
စိတ္တဇရုပ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း: ထိုစိတ်ကြောင့် စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်ကလာပ်များ (စိတ္တဇ ဩဇဋ္ဌမက ကလာပ်များ) ဖြစ်ပေါ်သည်။
ပထဝီဓာတ်တို့ ထိခိုက်ခြင်း (ဃဋ္ဋနာ): ထို စိတ္တဇရုပ်ကလာပ်များတွင် ပါဝင်သော ပထဝီဓာတ် သည်၊ အသံဖြစ်ရာ ဌာနများ (လည်ချောင်း၊ အာခေါင်၊ လျှာ၊ သွား၊ နှုတ်ခမ်း) ၌ မူလကတည်းက ကံ၊ စိတ်၊ ဥတု၊ အာဟာရကြောင့် ဖြစ်ပေါ်နေသော ရုပ်တရားများ (အထူးသဖြင့် ကံကြောင့်ဖြစ်သော ကမ္မဇ ပထဝီဓာတ်) နှင့် ထိခိုက် ပွတ်တိုက်မှု (ဃဋ္ဋနာ) ဖြစ်စေသော အထူးအမူအရာ (ဝိညတ်) ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်။
အသံဖြစ်ပေါ်ခြင်း: ထိုသို့ ပထဝီဓာတ် အချင်းချင်း ထိခိုက်မှု (ဓာတုသင်္ဃဋ္ဋန) နှင့် တစ်ပြိုင်နက်တည်း မှာပင် အသံ (သဒ္ဒရုပ်) ထွက်ပေါ်လာသည်။
ဤအသံသည် စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော အသံ (စိတ္တသမုဋ္ဌာန သဒ္ဒ) ဖြစ်သည်။
ဝိညတ်၏ အခန်းကဏ္ဍ: အသံကိုယ်တိုင်သည် ဝိညတ်မဟုတ်။
ထိုသို့ ပထဝီဓာတ်ချင်း ထိခိုက်မှု ဖြစ်စေနိုင်သော စိတ္တဇပထဝီဓာတ်၏ အထူးအမူအရာ (အာကာရဝိကာရ) သည်သာ ဝစီဝိညတ် ဖြစ်သည်။
၎င်းသည် ထိခိုက်မှု၏ အကြောင်းတရား ဖြစ်သည်။
ဃဋ္ဋနာ နှင့် စာလန: ဝစီဝိညတ်သည် ဃဋ္ဋနာ (ထိခိုက်မှု) ကို ဖြစ်စေပြီး၊ ကာယဝိညတ်သည် စာလန (ရွှေ့ရှားမှု) ကို ဖြစ်စေသည်ဟု ကျမ်းဂန်များက ခွဲခြားပြသည်။
ဃဋ္ဋနာသည် အလွန်နီးကပ်စွာ ရုပ်များဖြစ်ပေါ်၍ ထိခိုက်ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ စာလနသည် နေရာအဆင့်ဆင့် ပြောင်း၍ ရုပ်များဖြစ်ပေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်။
ဇောစိတ်နှင့် ထောက်ပံ့မှု (ဥပတ္ထမ္ဘန) စကားပြောရာတွင်လည်း မနောဒွါရ ဇောစိတ်များ ပါဝင်သည်။
အဋ္ဌကထာ၌ ပထမဇောကြောင့်ဖြစ်သော ပထဝီဓာတ်ကပင် ဃဋ္ဋနာကို ဖြစ်စေနိုင်သဖြင့်၊ ကာယဝိညတ်၌ ဝါယောဓာတ်ကို ရှေးဇောများက ထောက်ပံ့သကဲ့သို့ ဤနေရာ၌ ရှေးဇောများကြောင့်ဖြစ်သော ပထဝီဓာတ်က နောက်ဇောများကြောင့်ဖြစ်သော ပထဝီဓာတ်ကို ထောက်ပံ့ရန်မလို (ဥပတ္ထမ္ဘနကိစ္စ နတ္ထိ) ဟု ဆိုသည်။
သို့သော် ဋီကာဆရာများက ဤအဆိုကို စူးစမ်းဆင်ခြင်ရန် မိန့်ဆိုကြသည်။