kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၂) သမိုင်းကြောင်း လှည်းကူးသည် ၁၈၅၃ ခုနှစ် အင်္ဂလိပ်လက်အောက်သို့ ကျရောက်စက ဟံသာဝတီခရိုင်၊ ဘောင်းလင်းစီရင်စု *(ပေါင်းလင်မြို့နယ်)မှတ်တမ်းသမိုင်း ဒဂုံ ဧရာ တနင်္သာတိုင်း၊ လွင်မောင် ရေး၊ ၁၉၇၈၊ ဩဂုတ်လ၊ စာ - ၁၈၀ အတွင်းမှ ကျေးရွာကြီး တရွာ ဖြစ်သည်။
လှည်းကူးရွာသည် ယခု ရွာမပိုင်း နေရာ ဖြစ်သည်။
ယင်းရွာနှင့် ဘောင်းလင်းမြို့(ယခု မြို့ကြီးကုန်း)တို့ကို လမ်းမကြီးဖြင့် ဆက်သွယ်ထားပြီး ကုန်စည်ကူးသန်း ရောင်းဝယ် သွားလာသည်။
ကုန်သည်ခရီးသွားများသည် ဇီးပင်ဆိပ် (ယခု လှည်းကူးဈေးနှင့် သောင်ခုံပိုင်းအကြား)တွင် တထောက်နားခိုပြီး ထိုမှတဆင့် ငမိုးရိပ်ချောင်းအတိုင်း ဒဂုန်၊ ဥက္ကလာပတို့သို့ ခရီးဆက်ကြသည်။
သို့ဖြင့် ဇီးပင်ဆိပ်မှာ တစတစ စည်ကားလာသည်။
ရွာမပိုင်းနှင့် ဘောင်းလင်းလမ်းမကို ရိုးချောင်းငယ်ကလေးတခု ခြားထားရာ၊ နွားလှည်းများ ရိုးချောင်းကို ကူးသန်း သွားလာသည်။
နောက်တွင် ဇီးပင်ဆိပ်ကို လှည်းကူးဆိပ်ဟု ပြောင်းလဲ ခေါ်သည်။
ဗြိတိသျှခေတ် မြေစာရင်း မြေပုံတွင် လှည်းကူးဆိပ်ကွင်းဟု ဖော်ပြထားသည်။
၁၈၈၄ တွင် လှည်းကူးသည် ပဲခူးခရိုင်အတွင်း ရုံးစိုက်ရာ ကျေးရွာကြီး ဖြစ်လာသည်။
၁၉၀၁ တွင် လှည်းကူးရွာ၌ လူဦးရေ ၁၆၆၆ ဦး နေသည်။
ဗြိတိသျှဘုရင်ခံ၏ ၁၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၀၄ ရက်စွဲပါ သိမ်သမုတ်ရန် မြေပေးအမိန့်တွင် ပဲခူးစီရင်စု၊ လှည်းကူးမြို့နယ်ဟု ဖော်ပြထားရာ ၁၉၀၄ မတိုင်မီကပင် လှည်းကူးသည် မြို့နယ်အဆင့် ဖြစ်လာကာ ကိုလိုနီခေတ်တလျှောက် စည်ကားသည်။
လှည်းကူးမြို့ အထက်တန်းကျောင်းကို ၂၆ မတ် ၁၉၃၇ တွင် အုတ်မြစ်ချသည်။
ဖောင်ကြီးတွင် ၁ ဇန်နဝါရီ ၁၉၆၅ က ဗဟိုပြည်သူ့ဝန်ထမ်းကျောင်း ‌(နောင် ဗဟိုဝန်ထမ်းတက္ကသိုလ်)ကို ဖွင့်သည်။
ထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ် ကာတွန်းသန်းကြွယ် စာရေးဆရာ တင့်ဆန်း(ဖောင်ကြီး) သမိုင်းပညာရှင် ဦးမြဟန်(ဇရပ်ကွင်း) အာဇာနည် လှကြည်(ဝါးချောင်း/ဖောင်ကြီး) မင်းရဲကျော်(ရှမ်းရွာ) ဗိုလ်ရန်အောင်(ဒါးပိန်) အထင်ကရနေရာ မဟာအတုလသကျမာန်အောင်ဘုရား လှည်းကူးမြို့နယ် ရာကျော်လယ်ကွင်းအတွင်း ၂၂ ဧပြီ ၁၉၁၀ တွင် မဟာအတုလသကျမာန်အောင်ဘုရားကို မြေပိုင်ရှင် ဦးဖေ၊ ဒေါ်လေးတို့က အုတ်မြစ်ချ တည်ထားကိုးကွယ်သည်။
ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်ကြီးသည် ဉာဏ်တော် ၁၈ တောင်မြင့်ပြီး၊ ငါးထပ်ကြီးဘုရားဟု အမည်တွင်သည်။
လွတ်လပ်ရေးဘုရား လွတ်လပ်ရေးဘုရားကို မြန်မာနိုင်ငံလွတ်လပ်ရေး ရရှိချိန် ၄ ဇန်နဝါရီ ၁၉၄၈ နံနက် ၄,၂၀ နာရီတွင် လှည်းကူးမြို့နယ် အထက်တန်းကျောင်းအနီးတွင် ပန္နက်ချ တည်ထားသည်။
ဒါယကာမှာ ဦးချင်းရောက်၊ ဒေါ်ထားနှင့် ဦးစံဖဲ၊ ဒေါ်သိန်းတို့ မိသားစုများ ဖြစ်သည်။
ဇန်နဝါရီ ၃ ရက်နေ့ ညကပင် တညလုံး မအိပ်ဘဲ ကြိုတင်ပြင်ဆင် စောင့်ဆိုင်းကာ အုတ်မြစ် ချခဲ့သည်။
ရွှေပြည်အေးဘုရား အမြန်လမ်းမပေါ်တွင်ရှိသည် ကိုးကား Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ Category:ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး။
တုတ်အရှည် ရှစ်ပေမှ ကိုးပေအထိနှင့် ထိပ်ဖက်တွင်း စူး၍ဝင်နိုင်သည့် အချွန်ရှိသော တိုက်ခိုက်သည့်ကိရိယာကို လှံဟုခေါ်သည်။
လှံကို အသုံးပြုရာတွင် မြားကဲ့သို့ လေးမှပစ်၍မလွှတ်ဘဲ လက်ဖြင့်သာ ပစ်၍ထိုးရသည်။
ရှေးအခါက လှံ၏အဖျားသည် သာမန်ချွန်ထားခြင်းမျှသာဖြစ်ပြီးလျှင် ထိုအချွန်ကိုမာစေရန် မီးသင်း၍ ထားကြပေလိမ့်မည်။
ထို့နောက်တွင်မှ အရိုးချွန်ကို ထည့်နိုင်ခဲ့ကြသည်။
ထိုလက်နက်မျိုးကို ယခုတိုင် ရှေးဆန်သည့်လူမျိုးများ သုံးစွဲလျက်ရှိကြသေးသည်။
အလယ်ခေတ်စစ်သားများ၏ လှံသည် ၁၆ ပေရှည်၏။
ယခုခေတ် အလံကိုင်မြင်းစီးစစ်သားများ၏ လှံအရှည်မှာ ရှစ်ပေခွဲမှ ၁၁ ပေ အထိရှိသည်။
ထိုလှံများ၏ ထိပ်ဖက်တွင် အလံကလေးများ ချိတ်ဆွဲထားကြလေသည်။
ပါးရှန်းစစ်သားများ၏ လှံထိပ်တွင် အသွားနှစ်ခွ၊ တစ်ခါတစ်ရံတွင် သုံးခွရှိသောလှံများကို အလှသက်သက် ပြုလုပ်ထားကြသည်။
လူရိုင်း ၏လှံအဖျားတွင် ငါးရိုးကိုဖြစ်စေ၊ အခြားအရိုးတစ်ခုခုကိုဖြစ်စေ ချည်ထားတတ်ကြသည်။
ထိုလှံများကို အမဲလိုက်ရာတွင်ဖြစ်စေ၊ စစ်တိုက်ရာတွင်ဖြစ်စေ အသုံးပြုကြသည်။
စစ်တိုက်ရာတွင်သုံးသည့် လှံများ၏အဖျားတွင် တစ် ခါတရံ အဆိပ်သုတ်လိမ်းထားတတ်ကြသည်။
လှံသွားများကို ကြေးညိုဖြင့် ပြုလုပ်လေ့ရှိကြသည်။
တောဝက်သိုးများနှင့် အခြားအမဲကောင်ကြီးများကိုလိုက်ရာတွင် လှံများကို ယခုတိုင်ပင် အသုံးပြုလျက်ရှိကြသေးသည်။
ရုရှနှင့် အနောက်ဥရောပနိုင်ငံရှိ မြင်းစီးတပ်များတွင်လည်းကောင်း၊ အိန္ဒိယ မြင်းစီးတပ်များတွင်လည်းကောင်း ယခင်က လှံများကို လက်နက်အဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြသော်လည်း ယခုအခါတွင်မူ လှံများကို အခမ်းအနားများတွင်သာ အသုံးပြုကြတော့သည်။
ရှေးခေတ်သုံး လက်နက် ရှေးမြန်မာစစ်သားများသည် လှံထိုးနှင့် ဓားခုတ်ကျင်လျင်ကြသည်ဟု အဆိုရှိသည်။
ဆယ့်နှစ်ရာသီ ပွဲတော်အလိုက် ပြာသိုလတွင် မြင်းခင်းစက်သွင်းပွဲတော် ကျင်းပရာ၌ 'မြေနန်းတော် လက်ဝဲဘက်တွင် အမြင့် တစ်ဆယ့်ငါးတောင်ကစ၍ နှစ်ဆယ်၊ နှစ်ဆယ့်ငါးတောင်၊ သုံးဆယ်၊ ငါးဆယ်၊ အနောက်က အရှေ့သို့ အတည့်အတန်း စက်တိုင်ငါးစိုက်ထူပြီးလျှင် .... မင်း ညီမင်းသား၊ ဝန်ကြီး၊ အတွင်းဝန်၊ ဝင်းတော်မှူး၊ မှူးတော်မတ်တော်၊ လက် သုံးတော်၊ လက်စွဲတော်တို့ သနားတော်မြတ်ခံရသည့်မျဉ်း၊ မောက်တို၊ စစ်ဝတ်တန်ဆာ ဆင်ယင်ပြီးလျှင် မြင်းကြိုးကစုံများကို စီးနင်း၍ တစ်ကိုယ်လျှင် ဆယ်ခေါက်ကျ လှံလျင်ဆယ်စင်းစီကုန်အောင် ထိုးကြရသည်။
.... စက်စွဲသည့် မင်းညီမင်းသား၊ မှူးတော် မတ်တော်လက်သုံးတော် လက်စွဲတော်တို့မှာ တစ်လက်စွဲလျှင် ငွေပွင့်ထိုးပန်းပုဝါတစ်ထည်၊ သဇင်ပန်းခိုင်တစ်စီ သနားတော်မူသည်' ဟု ကုန်းဘောဆက် မဟာရာဇဝင်ကြီးတွင် ဖော်ပြထားလေသည်။
၁၂၂၇ ခုနှစ်က မင်းတုန်းမင်းကြီးသည် ကျောက်တော်ကြီးဘုရားကို ဖူးမြော်ရန် ရှေ့ခြောက်တပ်၊ နောက်ခြောက်တပ်၊ ဆင်တပ်၊ မြင်းတပ် ရထားတပ်၊ ခြေသည်တပ်တည်းဟူသော စစ်အင်္ဂါလေးပါးခင်း၍ ထွက်တော်မူသည်။
ထိုသို့ ထွက်တော်မူကြီး ထွက်တော်မူရာတွင် စစ်သည်တော်တို့သည် လေး၊ မြား၊ သေနတ်၊ အမြောက် စသော လက်နက်အမျိုးစုံတို့ကို စွဲကိုင်ဆောင်ကြဉ်းကြသည်။
ထိုလက်နက်အမျိုးမျိုးတွင် လှံသည် အလွန်အရေးပါ အရာရောက်ပုံရ၏။
အကြောင်းမူ ဆင်တပ်တွင်လည်း လှံပါရသည်။
မြင်းတပ်တွင်လည်း လှံပါရသည်။
ရထားတပ်တွင်လည်း လှံပါရသောကြောင့် ဖြစ်လေသည်။
ဆင်တပ်တွင် ဆင်တစ်စီးတစ်စီးလျှင် ဆင်ခြေဖုံးမိုးနဲရွှေလှံကိုင် ဆယ်ယောက်စီ ခြံရံလိုက်ပါရသည်။
မြင်းတပ်တွင် မြင်းတစ်စီးတစ်စီးလျှင် စီးသူတစ်ယောက် တစ်ယောက်ပါသည်။
ထိုးမြင်းစီးသူရဲသည် လက်ချည်းသက်သက်ဖြစ်သည်လည်းရှိ၍ အဲမောင်းကိုင်ထားသည်လည်းရှိ၏။
မြင်းတစ်စီးလျှင် လှံကမ်းသူ နှစ်ယောက် နောက်ကပါရသည်။
ရထားတပ်တွင် သူရဲစီးမြင်းက ရထားတစ်စီးလျှင် ဝဲယာနားပန်းစောင့် လှံကိုင်သူရဲနှစ်ယောက် ပါရသည်။
ခြေသည်တပ်တွင် ကာ လှံကိုင်သူရဲ အများအပြားပါဝင်သည်။
များသောအားဖြင့်ကား လှံရှည်ကိုင်၊ ရွှေဒိုင်း၊ ရွှေလွှား၊ ရွှေကာစွဲသူရဲတို့ဖြစ်၏။
သို့သော်လည်း အတွင်းကိုယ်ရံတော်တပ်တို့တွင်မူ ရွှေလှံကိုင်သူရဲတို့ပါသည်။
ပုဂံဝန်ထောက်မင်း ဦးတင်၏ မြန်မာမင်းအုပ်ချုပ်ပုံစာတမ်း စတုတ္ထပိုင်၊ းစာမျက်နှာ ၈ဝ ၌ လှံအကြောင်း ဤသို့ ဖော်ပြပါရှိသည်။
လှံသည် (၁) လှံလျင်၊ (၂) ခြေသည်ကိုင်လှံ၊ (၃) မြင်းသည်ကိုင်လှံ၊ (၄) ဆင်သည်ကိုင်လှံဟူ၍ လေးမျိုးပြားသည်။
(၁) လှံလျင်ဆိုသည်မှာ အဝေးရှိရန်သူကိုလည်း ထိုးနိုင်သည်။
လက်ထဲတွင် အစွဲအမြဲကိုင်၍လည်း ထိုးနိုင်သည်။
ထိုကြောင့် ပါဠိတွင် မုတ္တာမုတ္တလက်နက်ဟုခေါ်သည်။
လှံလျင်ထိုးနည်းတွင် လက်တစ်ဖက်လျှင် လှံ ၁ဝ စင်းစီကိုင်ထားပြီးမှ တစ်စင်းစီ နှစ်စင်းစီ တစ်ဖက်ရန်သူရှိရာ ထိုး နိုင်သော အတတ်မျိုးလည်းပါသည်။
လှံလျင်ဖြင့် အဝေးကိုတွင်မက အမြင့် ကိုလည်း ထိုးနိုင်သည်။
(၂) ခြေသည်ကိုင်လှံဆိုသည်မှာ ယခုကာလ ကိုင်ကြသော လှံမျိုးပင်ဖြစ်သည်။
သို့ရာတွင် စွဲကိုင်သူ၏အင်အားအလျောက် လှံသွား အကြီး အသေး ကွာခြားသည်။
(၃) ဆင်ထိုးလှံဆိုသည်ကား များသောအားဖြင့် လှံမများပင်ဖြစ်သည်။
အရိုးရှည်၊ အရိုးတို အသွားအရွက်များမှာလည်း ကိုင်လိုသူ၏ အင် အားအလိုက် အရွယ်အစား ကွဲပြားသေးသည်။
လှံမဆိုသည်မှာ လှံကြီးကို ဆိုလိုသည်။
(၄) မြင်းသည် ကိုင်လှံကို အဲမောင်းလည်းခေါ်သည်။
လျှာသည် ကြွက်သားမျှင်၊ မျူကပ်မင်းဗရိန်းခေါ် ချွဲမြှေးတို့ဖြင့် ပြီးသော ခံတွင်း၏ အောက်အခင်းနှင့် ပမာတူ၏။
အတွင်းကား ကြွက်သားစိုင် ဖြစ်ပြီးလျှင် အပေါ်ယံမျက်နှာပြင်ကား မျူကပ်မင်ဗရိန်းဖြစ်၏။
အမြဲသဖြင့် စိုထိုင်းနေလေသည်။
မျူကပ်မင်ဗရိန်းကို မှန်ဘီလူးဖြင့်ကြည့်လျှင် အဖုမြွာများဖြင့် ပြည့်နှက်နေသည်ကိုတွေ့၏။
ထိုအဖုမြွာတို့သည် သုံးမျိုးရှိ၏။
ယင်းတို့မှာ (၁) လျှာပေါ်တွင် အမြှောင်းလိုက်တန်းနေ၍ လျှာတစ်ခုလုံး၏အပေါ်တွင် အနှံ့အပြားတည်ရှိနေသော အဖုမြွာများ၊ (၂) လျှာဖျားနှင့် အနားတစ်ဝိုက်၌ တည်ရှိသော မှိုပွင့်သဏ္ဌာန် အဖုမြွာများ၊ (ယင်းတို့ကို ရသာဖုကလေးများ ဟုလည်းခေါ်၏။
)၊ (၃) လျှာရင်း၌ရှိ၍ အရွယ်အားဖြင့် အကြီးဆုံးနှင့် အရေအတွက်အားဖြင့် အနည်းဆုံးဖြစ်သော စက်ဝိုင်းစိတ်ပုံရှိ အဖုမြွာကြီးများဖြစ်ကြသည်။
ထိုအဖုမြွာကြီးများသည် အနည်းဆုံး ၇ ခုမှ အများဆုံး ၁၂ ခုအထိ ရှိပြီးလျှင် လျှာ၏ နောက်ပိုင်းတွင် မြားဦးပုံပေါ်နေအောင် တန်းလျက်ရှိ၍ လျှာရင်းသို့ ဦးလှည့်နေ၏။
ဤအဖုမြွာမျိုးသည် အလယ်တွင် ချိုင့်လျက်ရှိသည်။
ထိုချိုင့်ခွက်နှင့် အဖုမြွာတွင် နဗ်ကြောမျှင်များ ရှိ၏။
အစာကို စားလိုက်သောအခါ လျှာဖျားဖြင့် အရသာကို အတန်ငယ်သာသိ၍ လျှာရင်းရောက်မှသာ အရသာမှာ သိသိသာသာကြီးပေါ်လာသည်။
အထူးသဖြင့် အချိုအရသာကို လျှာဖျားဖြင့် ပိုမိုသိလွယ်၍ အချဉ်ကို လျှာနံဘေးဖြင့် သိလွယ်ပြီးလျှင် အခါးအရသာကိုမူကား လျှာရင်းအဖုမြွာကြီးများဖြင့်သာ သိလွယ်လေသည်။
လျှာရင်းမှာ အာခေါင်ဖြင့် တွယ်၍ နေသော်လည်း လျှာဖျားမှာ လွတ်လပ်စွာ ခေါက်ချည် ဖြန့်ချည် ဝဲယာအထက်အောက် လှုပ်ရှားနိုင်လေသည်။
လျှာသည် အောက်ဘက်တွင် ချောမွတ်သော အသားမြှောင် အသားမြှေးတို့ဖြင့် ဆိုင်းတွယ်လျက်ရှိပြီးလျှင် အဖျားကလေးလောက်သာ အတွယ်အဆိုင်းမရှိဘဲ လွတ်လပ်လျက်ရှိလေသည်။
အချို့သောသူတို့၌ လျှာသည် အဖျားတိုင်အောင် အောက်ဘက်မှ တွယ်လျက် ရှိသောကြောင့် လျှာကို အခြားသူတို့ကဲ့သို့ ရှည်ရှည် မထုတ်နိုင်ကြချေ။
လျှာကိုအပြင်သို့ထုတ်ခြင်း၊ ရှေ့သို့ချွန်းခြင်း၊ လုံးခြင်း၊ လှိမ့်ခြင်းတို့သည် လျှာ၌ရှိသော ကြွက်သားတို့၏ လှည့်ပတ်လှုပ်ရှားနိုင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်လေသည်။
စကားပြောသည့်အခါ ထစ်ခြင်း၊ ဆွံ့ခြင်း၊ အခြင်းတို့သည် လျှာတွင်ရှိသည့် ကြွက်သားများ ကောင်းစွာမလှုပ်ရှားနိုင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ကြရလေသည်။
လျှာတွင် အခြားကိုယ်ခန္ဓာအစိတ်အပိုင်းမှာကဲ့သို့ သွေးကြောများ အနှံ့အပြားရှိလေသည်။
လျှာ၏ အရေးကြီးသောလုပ်ငန်းရပ်မှာ အရသာခံခြင်း၊ အစာကိုဝါးရာ၌ သမအောင် လှိမ့်နယ်ကူညီပေးခြင်း၊ အစာကိုမျိုချရန် ကူညီပေးခြင်းနှင့် ပြောဆိုရယ်မောရာ၌ အသံထွက်စေခြင်းတို့ ဖြစ်၏။
လျှာသည် သတ္တဝါကိုလိုက်၍ ကွဲပြားခြားနား၏။
ပုံစံပြရလျှင် ကြောင်တွင် အစာကို အရိုးအသားခွဲခြား၍ ထုတ်ယူနိုင်ရန် ဝက်မှင်မွေးကဲ့သို့ ကြမ်းသော လျှာရှိ၏။
မြက်စားသတ္တဝါများ၌ကား မြက်ကိုသွားဖြင့် မကိုက်ဖြတ်မီ လျှာဖြင့် ခပ်များများသိမ်းယူနိုင်ရန် ကြမ်း၍ ရှည်သောလျှာရှိ၏။
ဖားနှင့် ပုတ်သင်ညိုမျိုးတို့၌မူကား အစာဖြစ်သော ပိုးမွှားများကို လျှာဖြင့်ဖမ်းလိုက်တိုင်း စေးကပ်၍ပါလာအောင် လျှာမှာရှည်၍ အစေးလူးထားသကဲ့သို့ ခပ်ထိုင်းထိုင်းဖြစ်နေသည်ကို တွေ့ရသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၂) ကိုးကား ကဏ္ဍ:အာရုံခံ အင်္ဂါများ ကဏ္ဍ:အစာခြေ စနစ်။
ဒီမိုကရေစီနိုင်ငံများတွင် အရွယ်ရောက်သူတိုင်း သည် မဲဆန္ဒပေးပိုင်ခွင့် ရရှိကြသည်။
ဒေသန္တရအဖွဲ့ ရွေးကောက်ပွဲများတွင် လည်းကောင်း၊ ဥပဒေပြုလွှတ်တော်အဖွဲ့အစည်း ရွေးကောက်ပွဲများတွင်လည်း ကောင်း လူထုသည် မိမိတို့ သဘောကျနှစ်ခြိုက်သူများကို မိမိတို့ ကိုယ်စား လှယ်များအဖြစ် မဲဆန္ဒဖြင့် ရွေးကောက်တင်မြေ|ာက်နိုင်သည်။
ထိုသို့သော ရွေးကောက်ပွဲများတွင် များသောအားဖြင့် လျှို့ဝှက်မဲပေးနည်းကို လက်ခံ သုံးစွဲကြလေသည်။
လျှို့ဝှက်မဲပေးနည်းကို ၁၈၅၆ ခုနှစ်ခန့်က တောင် ဩစတြေးလီး ယားပြည်နယ်တွင် စတင်အသုံးပြုခဲ့သည်၊ ထို့ကြောင့်ပင် တစ်ခါတစ်ရံ ထို နည်းကို ဩစတြေးလီးယားမဲပေးနည်းဟု ခေါ်ကြ၏။
ရှေးအခါက လူများသည် မိမိတို့၏ဆန္ဒကို မဲဖြင့်ဖော်ပြရာ၌ ဘောလုံးလေးများကို အသုံးပြုခဲ့သည်ဟု အဆိုရှိ၏။
အဖြူရောင်ဘောလုံးမှာ သဘောကျ နှစ်ခြိုက်ကြောင်းကိုပြ၍ အနက်ရောင်မှာ အလိုမတူ ကန့်ကွက် ကြောင်းကို ဖော်ပြသည်ဟုဆိုသည်။
ဂရိတ်ဗြိတိန်နိုင်ငံတွင် ၁၈၇၂ ခုနှစ် လျှို့ဝှက်မဲပေးနည်း အက် ဥပဒေအရ လျှို့ဝှက်မဲပေးနည်း စတင်အသုံးပြုခဲ့၏။
ထိုအက်ဥပဒေတွင် အောက်ပါအတိုင်း ရှင်းလင်းဖော်ပြထားသည်။
ရွေးကောက်ပွဲတစ်ခုတွင် ယှဉ်ပြိုင်မှုရှိခဲ့သော် မဲဆန္ဒများကို လျှို့ ဝှက်မဲပေးနည်းအရ ပေးရမည်။
မဲဆန္ဒရှင်တစ်ဦးစီ၏မဲမှာ အရွေးခံသူများ၏ အမည်နှင့် သူတို့၏ အကြောင်းအရာများကို ဖော်ပြထားသော စက္ကူကတ် ပြားဖြစ်ရမည်။
မဲစက္ကူကပ်ပြားတစ်ခုစီ၏နောက်ကျောတွင် အမှတ်စဉ်တစ်ခု စီ ရိုက်နှိပ်ထား၍ ယင်းအမှတ်စဉ်ကို မျက်နှာဘက်တွင် ရိုက်နှိပ်ထားသော လက်ခံတစ်ခုစီနှင့် ပူးတွဲရှိစေရမည်။
မဲပေးသောအခါတွင် မဲစက္ကူကပ်ပြား နှစ်ဖက်စလုံးတွင် ရုံးသုံးအမှတ်နှင့် မှတ်သားထား၍ မဲပေးရုံအတွင်းတွင် မဲ ဆန္ဒရှင်သို့ ပေးအပ်ပြီးနောက် မဲဆန္ဒရှင်၏ မဲစာရင်းမှအမှတ်စဉ်ကို လက်ခံ တွင် ရေးမှတ်ထားရမည်။
မဲဆန္ဒရှင်သည် မိမိ၏ဆန္ဒကို မဲစက္ကူကတ်ပြား ပေါ်တွင် လျှို့ဝှက်စွာ ရေးမှတ်ဖော်ပြ၍ သူ၏ ဆန္ဒရေးမှတ်ထားခြင်းကို လျှို့ဝှက်ရန်အတွက် ထိုစက္ကူကတ်ပြားကို ခေါက်ပြီးနောက် မဲရုံစောင့်အရာရှိ ၏ရှေ့တွင် ပိတ်ထားသောပုံးထဲသို့ ထည့်လိုက်ရမည်။
မဲဆန္ဒရှင်သည် မိမိ၏ဆန္ဒကို မဲစက္ကူကတ်ပြားတွင် လျှို့ဝှက်စွာ ရေးမှတ်ဖော်ပြသည်ဆိုရာ၌ ထိုကတ်ပြားပေါ်တွင် အရွေးခံရသူများ၏အမည် များပါရှိရာ မိမိနှစ်ခြိုက်သူ၏ အမည်နှင့်ယှဉ်လျက် ကြက်ခြေတစ်ခု ပြုလုပ် ရန်ပင်ဖြစ်သည်။
ယင်းအမှတ်အသားမှလွဲ၍ အခြားအမှတ်အသားများကို ပြုလုပ်လျှင် မဲကို ပျက်ပြယ်စေရန် ပြုလုပ်ရာရောက်လေသည်။
လျှို့ဝှက်မဲပေးနည်း၏ ကောင်းမွန်သောအချက်မှာ မဲဆန္ဒရှင်များ သည် လွတ်လပ်စွာ မဲပေးနိုင်ခြင်းဖြစ်လေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၂) ကိုးကား Category:ဒီမိုကရေစီ။
ဆယ့်ရှစ်ရာစုနှစ် နောက်ပိုင်းမှစ၍ ဓာတုဗေဒတွင် လျှပ်စစ်ဓာတ်ကို စတင်အသုံးပြုလာခဲ့ကြရာ ဗန်မာရမ်ဆိုသူသည် လျှပ်စစ်ဓာတ်ပွတ်စက်ကို လှည့်နေစဉ်အတွင်း အိုဇုန်းဓာတ်ငွေ့ကို ပထမဆုံး တွေ့ရှိခဲ့သည်။
ခရစ် ၁၈၈ဝ ပြည်နှစ်တွင် အယ်လက်ဇန္ဒြိုဗိုလတာသည် လျှပ်စစ်ဓာတ်အိုးကို အသစ်ထွင် ထမြောက်အောင်မြင်ခဲ့သည်၊ နောက်နှစ်နှစ်အကြာတွင် နစ်ကာလဆန်နှင့် ကာလိုင်းတို့သည် ရေတွင်လျှပ်စစ်ဓာတ်ကို လွှတ်လိုက်ခြင်းအားဖြင့် ရေကို ဟိုက်ဒြိုဂျင်နှင့် အောက်ဆီဂျင် ဓာတ်ငွေ့နှစ်မျိုးအဖြစ် ကွဲထွက်သွားစေနိုင် ကြောင်းကို သိရှိလာကြသည်။
၁၈ဝ၇ ခုနှစ် ရောက်လာသောအခါ ဆာ ဟန်ဖရီ ဒေဗီသည် လျှပ်စစ်ဓာတ်ခွဲနည်းဖြင့် ဆိုဒီယမ်နှင့် ပိုတက်ဆီယမ် တို့ကို ထိုသတ္တုတို့၏ ဟိုက်ဒရောက်ဆိုက် အရည်များမှာ ခွဲထုတ်ယူနိုင် ခဲ့သည်။
ဤကဲ့သို့ လျှပ်စစ်ဓာတ်ကို အသုံးပြုသဖြင့် အက်တမ်များ၊ ဒြဗ် စင်များ ကွဲထွက်လာခြင်းနှင့်စပ်လျဉ်း၍ ဓာတုဗေဒစည်းများရှိကြောင်းကို ၁၉ ရာစုနှစ် အလယ်လောက်ရောက်သောအခါ မိုက်ကယ်ဖားရာဒေးက စမ်းသပ်ပြ လေသည်။
လျှပ်စစ်ဓာတ်ကို ဓာတုဗေဒတွင် အသုံးပြုသောအခါ လိုက်နာ ဆောင်ရွက်ရသည့် သဘောတရားများအနက် မူလအရင်းခံသဘောတရားမှာ အိုင်းယွန်းနိုက်ဗေးရှင်းခေါ် လျှပ်စစ်ဓာတ်ဝင် အစိတ်အပိုင်းများအဖြစ်သို့ အစည်းကွဲသွားတတ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။
လျှပ်စစ်ဓာတ် ဓာတ်လိုက်ရည် တစ် ခုခုထဲသို့ လျှပ်စစ်ဓာတ်လွှတ်လျှင် ဓာတ်လိုက်ရည်သည် အိုင်းယွန်းခေါ် လျှပ်စစ်ဓာတ်ဝင်နေသော အစိတ်အပိုင်းကလေးများအဖြစ်သို့ ကွဲထွက်သွား ၏။
အိုင်းယွန်းတွင် အက်တမ်တစ်ခု သို့မဟုတ် တစ်ခုထက်ပို၍ ပါရှိတတ် ၏။
ရေတွင်ပျော်ဝင်နေသော ဟိုက်ဒြိုဂျင်ကလိုရိုက် ပျော်ဝင်ရည်ကိုကြည့် လျှင် ထိုပျော်ဝင်ရည်၌ ပျော်ဝင်ပစ္စည်းသုံးမျိုးရှိကြောင်းကို တွေ့ရှိရသည်။
ထိုပစ္စည်းသုံးမျိုးမှာ - (၁) အစည်းမကွဲသေးသော ဟိုက်ဒြိုဂျင်ကလိုရိုက် မော်လီကျူများ၊ (၂) လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ကိုဆောင်သော ဟိုက်ဒြိုဂျင် အိုင်းယွန်းများ(H+ ) နှင့် (၃) လျှပ်စစ်အမဓာတ်ကို ဆောင်သော ကလိုရင်းအိုင်းယွန်းများ(CL_) ဖြစ်သည်။
ထိုပစ္စည်းသုံးမျိုးသည် ပျော်ဝင်ရည် တခုလုံးတွင် တညီတညွတ်တည်း ပျံ့နှံ့လျက်ရှိကြ၏။
အစည်းမကွဲသော ဟိုက်ဒြိုဂျင် ကလိုရိုက် မော်လီကျူများကား လျှပ်စစ်ဖြင့်ဓာတ်ခွဲသောအခါ မည်သို့မျှ ပါဝင်ခြင်း မရှိချေ။
အမှန်မှာ ပျော်ဝင်ရည်ထဲဲတွင်အစည်းမကွဲသော ဟိုက်ဒြိုဂျင် ကလိုရိုက်နှင့် အစည်းကွဲသွားသော ဟိုက်ဒြိုဂျင်အိုင်းယွန်း(H+ ) ကလိုရင်းအိုင်းယွန်း(CL_) တို့သည် အစည်းကွဲသွားလိုက်၊ အစည်းကွဲပြီးသည်နှင့် တပြိုင်နက် ပြန်၍ ပေါင်းစပ်လိုက်နှင့် ညီညွတ်မှု ရလျက်ရှိလေသည်။
ညီညွတ်မှု ရရှိပုံကို အောက်တွင် ပြထားသည်။
H CLÛ H+ CL_ အဓိပ္ပာယ်မှာ ရေတွင် ဟိုက်ဒြိုဂျင်ကလိုရိုက်ကို ထည့်လိုက်သောအခါ လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ကို ဆောင်သော ဟိုက်ဒြိုဂျင် အိုင်းယွန်း (H+ ) နှင့်လျှပ်စစ်အမဓာတ်ကို ဆောင်သော ကလိုရင်းအိုင်းယွန်း (CL_) တို့သည် ကွဲထွက်သွားကြ၏။
ယင်းသို့ကွဲသွားပြီးသည်နှင့် တဖန် ဟိုက်ဒြိုဂျင်နှင့် ကလိုရင်းတို့သည် ပြန်၍ ပေါင်းစပ်ကြပြီးလျှင် ဟိုက်ဒြိုဂျင် ကလိုရိုက် အက်ဆစ် ပြန်ဖြစ်၏။
ဤသို့ဖြင့် ကွဲသွားလိုက် ပြန်ပေါင်းလိုက်နှင့် အစဉ်မျှတမှုရှိလေသည်။
ဆိုခဲ့သော အဖြစ်အပျက်သည် လျှပ်စစ်ဓာတ်ကို ပျော်ဝင်ရည်ထဲသို့ မလွှတ်မီအချိန်တွင်ဖြစ်၏။
လျှပ်စစ်ဓာတ်ကို ပျော်ဝင်ရည်ထဲသို့ လွှတ်လိုက်သည်နှင့် တပြိုင်နက် အစည်းကွဲနေသော အိုင်းယွန်းတို့သည် ဆိုင်ရာ လျှပ်စစ်ဓာတ်လိုက်တိုင်များသို့ အသီးအသီး ကူးသွားကြ၏။
လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ကိုဆောင်သော ဟိုက်ဒြိုဂျင်အိုင်းယွန်း (H+ ) များသည် ဓာတ်မတိုင်ရှိရာသို့ သွား၍ လျှပ်စစ်အမဓာတ်ကို ဆောင်သော ကလိုရင်းအိုင်းယွန်း (CL_) များက ဓာတ်ဖိုတိုင်ရှိရာသို့ သွားကြ၏။
ထို့ကြောင့် အိုင်းယွန်းဆိုသည်မှာ လျှပ်စစ်ဓာတ်ကို ဆောင်သော အက်တမ်တခု၊ သို့မဟုတ် လျှပ်စစ်ဓာတ်ကို ဆောင်သော အက်တမ်အများကို ဆိုလိုသည်။
လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ကို ဆောင်သော အိုင်းယွန်းများကို ကက်တိုင်ယွန်ဟုခေါ်၍ လျှပ်စစ်အမဓာတ်ကို ဆောင်သော အိုင်းယွန်းများကို အန်နိုင်ယွန်ဟု ခေါ်၏။
လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ကို ဆောင်သော ဟိုက်ဒြိုဂျင် အိုင်းယွန်း (H+ ) သည်ဓာတ်မတိုင်သို့ရောက်၍ တွေ့ထိသောအခါ လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်သည် ပျောက်ပျက်သွားသောကြောင့် သာမန် ဟိုက်ဒြိုဂျင် အက်တမ် အဖြစ်နှင့်သာ ရှိ၏။
ဤကဲ့သို့ သာမန် ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ်များ စုဝေးနေရာတွင် ဟိုက်ဒြိုဂျင် မော်လီကျူများ ဖြစ်လာပြီးလျှင် ပလုံစီများ ထလာလေသည်။
ထိုနည်းအတူ တချိန်တည်းမှာပင် လျှပ်စစ်အမဓာတ်ကို ဆောင်သော ကလိုရင်းအိုင်းယွန်း (CL_) ကလည်း ဓာတ်ဖိုတိုင်ရှိရာသို့ရောက်၍ တွေ့ထိသောအခါ လျှပ်စစ်အမဓာတ်သည် ပျောက်ပျက်သွားသောကြောင့်သာမန် ကလိုရင်းအက်တမ် အဖြစ်နှင့်သာရှိ၏။
ဤကဲ့သို့ သာမန်ကလိုရင်း အက်တမ်များ စုဝေးနေရာတွင် ကလိုရင်း မော်လီကျူများ ဖြစ်လာကြပြီးလျှင် ပလုံစီများ ထပြန်လေသည်။
ဟိုက်ဒြိုဂျင် အိုင်းယွန်းများနှင့် ကလိုရင်း အိုင်းယွန်းတို့သည် ပျော်ဝင်ရည်ထဲမှ ထွက်သွားကြသောကြောင့် အစည်းမကွဲသေးသော ဟိုက်ဒြိုဂျင်ကလိုရိုက်တို့သည် ထပ်၍ အစည်းကွဲကြပြီးလျှင်တဖန် အိုင်းယွန်းများ ဖြစ်ကြပြန်၏။
ဤသို့ လျှပ်စစ်ဓာတ် လွှတ်ထားလျှင် ဟိုက်ဒြိုဂျင်နှင့် ကလိုရင်းဓာတ်တို့သည် ဓာတ်ဖိုတိုင်နှင့် ဓာတ်မတိုင်တို့မှ အသီးအသီး ထွက်နေကြလေသည်။
လျှပ်စစ်ဓာတ်ကို မည်သည့် အရည်တွင်မဆို လွှတ်လိုက်သောအခါ အိုင်းယွန်းများကွဲထွက်လာကြပြီးလျှင် ဆိုင်ရာဓာတ်လိုက်တိုင်များဆီသို့ အသီးအသီးသွားကြသည်။
ထိုအချင်းအရာမှာ အက်ဆစ် ပျော်ဝင်ရည်၊ ဗေ့ပျော်ဝင်ရည်နှင့် ဓာတ်ဆားပျော်ဝင်ရည်များတွင် ပိုမို၍ ထင်ရှား၏။
အကြောင်းသော်ကား အက်ဆစ်၊ ဗေ့နှင့် ဓာတ်ဆားတို့သည် ရေတွင် ပျော်ဝင်သည့်အခါတိုင်း လျှပ်စစ်ဓာတ်စီးမလွှတ်ခင်မှာပင် အိုင်းယွန်း အဖြစ်ဖြင့် အစည်းကွဲထွက်၍ ဓာတ်ဖောက်ပြန်မှုများ ဖြစ်နေသောကြောင့် တည်း။
ထိုကြောင့် မည်သည့်ပစ္စည်းမဆို ရေတွင်ပျော်ဝင်၍ ထိုပျော် ဝင်ရည်ထဲ၌ လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ကို ဆောင်သော ဟိုက်ဒြိုဂျင် အိုင်းယွန်း (H+ ) များရှိလျှင် ထိုပစ္စည်းကို အက်ဆစ်ဟုခေါ်၏။
အကယ်၍ ပစ္စည်း တခု၏ပျော်ဝင်ရည်ထဲ၌ လျှပ်စစ်အမဓာတ်ကိုဆောင်သော ဟိုက်ဒရောက်ဆီအိုင်းယွန်း (HO_ ) များရှိလျှင် ထိုပစ္စည်းကို ဗေ့ဟုခေါ်၏။
အကယ်၍ ပစ္စည်းတခု၏ပျော်ဝင်ရည်ထဲ၌ ဟိုက်ဒြိုဂျင်အိုင်းယွန်း (H+ ) အစားအခြားလျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ကိုဆောင်သည့် အိုင်းယွန်းများနှင့် ဟိုက်ဒရောက်ဆီအိုင်းယွန်း (HO_ ) အစား အခြားလျှပ်စစ်အမဓာတ်ကို ဆောင်သည့် အိုင်းယွန်းများ ရှိခဲ့လျှင် ထိုပစ္စည်းကို ဓာတ်ဆားဟုခေါ်သည်။
အိုင်းယွန်းများ ကွဲထွက်တတ်သော အက်ဆစ်၊ ဗေ့နှင့် ဓာတ်ဆားတို့၏ ဥပမာများ ကို အောက်တွင်ပြထားသည်။
အက်ဆစ်များ ဟိုက်ဒြိုကလေရစ် အက်ဆစ် (ဟိုက်ဒြိုဂျင် ကလိုရိုက်)တွင် (ံဏယ ဂ္ဂူပ္ပ ) အိုင်းယွန်းများရှိ၏။
နိုက်ထရစ်အက်ဆစ်တွင် (ံဏယ န္ဒဥ၃ ပ္ပ ) အိုင်းယွန်းများရှိ၏။
ဆာလဖျူရစ် အက်ဆင်တွင် (ံဏယ ှဥ၄ှု )အိုင်းယွန်းများရှိ၏။
ဗေ့များ ဆိုဒီယမ်ဟိုက်ဒရောက်ဆိုက်တွင် (န္ဒဏေယ ဥံ ပ္ပ ) အိုင်းယွန်းများရှိ၏။
ပိုတက်ဆီယမ် ဟိုက်ဒရောက်ဆိုက်တွင် (ုဏယ ဥံ ပ္ပ ) အိုင်းယွန်းများရှိ၏။
ဓာတ်ဆားများ ဆိုဒီယမ် ကလိုရိုက်တွင် (န္ဒဏေယ ဂ္ဂူ ပ္ပ ) အိုင်းယွန်းများရှိ၏။
ပိုတက်ဆီယမ် ကလိုရိုက်တွင် (ုဏယ ဂ္ဂူ ပ္ပ ) အိုင်းယွန်းများရှိ၏။
ဆိုဒီယမ် နိုက်ထရိတ်တွင် (န္ဒဏေယ န္ဒဥ၃ ပ္ပ )အိုင်းယွန်းများရှိ၏။
ဆိုဒီယမ် ဗိုင်ကာဗွန်နိတ်တွင် (န္ဒဏေယ ံဂ္ဂဥ၃ ပ္ပ )အိုင်းယွန်းများရှိ၏။
ဟိုက်ဒြိုကလောရစ် အက်ဆစ်ပျော်ဝင်ရည်ထဲသို့ လျှပ်စစ်ဓာတ် လွှတ်လိုက်သည့်အခါ ဟိုက်ဒြိုဂျင်နှင့် ကလိုရင်းတို့ ထွက်လာ ကြောင်းကို အထက်တွင်ပြခဲ့ပြီ။
သို့သော် ကော့ပါး ဆာလဖိတ် (ဂ္ဂကယ ှဥ၄ ) ပျော်ဝင်ရည်ထဲသို့ လျှပ်စစ်ဓာတ်လွှတ်လိုက်သည့် အခါတွင်မူကား (ဂ္ဂကဏ) ကော့ပါးခေါ် ကြေးနီသည် ဓာတ်မတိုင်တွင် စု၍နေသည်ကို တွေ့ရ၏။
လျှပ်စစ် အမဓာတ်ကိုဆောင်သော ဆာလဖိတ် (ှဥ၄ ပ္ပ ) အိုင်းယွန်းမှာမူ သတ်သတ်ထွက်မလာပဲ ရေနှင့် ရောသွားပြီးလျှင် ဆာလဖျူရစ် အက်ဆစ် ဖြစ်သွား၏။
ဖြစ်ပုံမှာ ၂ှဥ၄ ဏ ံ၂ဥ င်္ ံ၂ှဥ၄ ဏ ဥ၂ ဆာလဖိတ် အိုင်းယွန်း ဏ ရေ င်္ ဆာလဖျူရစ် အက်ဆစ် ဏ အောက်ဆီဂျင် ဤပုံစံကို ကြည့်ခြင်းအားဖြင့် ဓာတ်ဖိုတိုင်မှ ဆာလဖိတ် (ှဥ၄ ပ္ပ )ထွက်၍မလာပဲ အောက်ဆီဂျင်ဓာတ်သာလျှင် ထွက်လာကြောင်းသိရ၏။
လျှပ်စစ်ဓာတ်စီးကို ဓာတုဗေဒ နည်းအမျိုးမျိုးဖြင့် ရယူနိုင်၏။
သို့သော် ထိုသို့ရရှိသော လျှပ်စစ်ဓာတ်စီးသည် စွမ်းအင်အနေမှ ပြောင်းလဲလာသဖြင့် ထိုလျှပ်စစ်ဓာတ်စီး၏ အနည်းအများသည် ပြောင်းလဲလာသော စွမ်းအင်ပေါ်တွင် အမှီပြု၍ တည်၏။
အဓိ ပ္ပာယ်မှာ စွမ်းအင်များလျှင် လျှပ်စစ်ဓာတ်စီးများ၍ စွမ်းအင်နည်းလျှင် လျှပ်စစ်ဓာတ်စီးနည်းသောဟူ၏။
လျှပ်စစ်ဓာတ်စီးရသော နည်းတွင် အလွယ်ကူဆုံးသော နည်း တနည်းမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်၏။
ဆာလဖျူရစ် အက်ဆစ် အပျော့ရည် ထည့်ထားသော ဖန်အိုးတလုံး တလုံးထဲသို့ သွပ်တချောင်း (ဇည ) နှင့် ကာဗွန်တချောင်း (ဂ္ဂ ) ထည့်ထား၏။
(ဟိုက်ဒြိုကလောရစ်အက်ဆစ်ကိုလည်း သုံးနိုင်သည်။
) အက်ဆစ်ရည်သည်သွပ်ချောင်းကို တဖြည်းဖြည်း စား၏။
သွပ်ချောင်းကို အက်ဆစ်စားရာမှ ထွက်လာသော သွက်အက်တမ် တခုတခုသည် သွပ်ချောင်းတွင် အီလက်ထရွန် နှစ်ခုစီ ချန်ထားရစ်ခဲ့၏။
ဤကဲ့သို့ ကျန်ရစ်ခဲ့သော အီလက်ထရွန်များသည် သွပ်ချောင်းတွင် လျှပ်စစ်အမဓာတ်ကိုဖြစ်စေ၏။
သွပ်ကို ဆာလဖျူရစ် အက်ဆစ်က စား၍ သွပ်အက်တမ်သည် သွပ်ချောင်းမှ ထွက်လာသောကြောင့် ဆာလဖျူရစ် အက်ဆစ်မှ ဟိုက်ဒြိုဂျင် အိုင်းယွန်း (ံဏ ) နှစ်ခုသည်လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ကို ဆောင်ပြီးလျှင် ကာဗွန်ချောင်း (ဂ္ဂ ) ရှိရာသို့ သွားကြ၏။
ရောက်သွားကာ ဟိုက်ဒြိုဂျင် အိုင်းယွန်းတိုင်းသည် ကာဗွန်ချောင်းမှ အီလက်ထရွန်တခုစီကို ယူပြီးလျှင် ဓာတ်မျှတ သွားသောကြောင့် သာမန် ဟိုက်ဒြိုဂျင် အက်တမ် တခုဖြစ်သွား၏။
ထို့ပြင် ကာဗွန်ချောင်းမှ အီလက်ထရွန်များ ထွက်သွားသောကြောင့် ကာဗွန်ဓာတ်လိုက်တိုင်သည် လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ကို ဆောင်၏။
သွပ်ဓာတ်လိုက်တိုင်သည် လျှပ်စစ်အမဓာတ် မပြည့်ဝမခြင်း အီလက်ထရွန်များကို ဆက်၍ဆက်၍ လက်ခံလျက်ရှိရာ လျှပ်စစ် အမဓာတ်နှင့် ပြည့်ဝသော အခါမှ အီလက်ထရွန်များ အလာရပ် သွားတော့၏။
ထိုနည်းအတူ ကာဗွန်ဓာတ်လိုက်တိုင်သည်လည်း လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်နှင့် ပြည့်ဝသောအခါမှ အီလက်ထရွန်များအထွက် ရပ်သွားတော့၏။
ဤအခြေအနေကို ရောက်သောအခါ အိုင်းယွန်း များ ပြောင်းလဲခြင်း မရှိတော့ချေ။
ဓာတ်လိုက်တိုင်များကို လျှပ်စစ်ဓာတ်အိုး အပြင်ဘက်မှ သတ္တု ကြိုးတခုခုနှင့် ဆက်သွယ်ပေးလိုက်လျှင် သွပ်ဓာတ်လိုက်တိုင် နှင့် ကာဗွန် ဓာတ်လိုက်တိုင် နှစ်ခုကြားတွင် လျှပ်စစ်ဓာတ် စီးနေ၏။
အိုင်းယွန်းများ ပြောင်းလဲမှုရပ်စဲသွားသောအခါမှ သာလျှင် လျှပ်စစ်ဓာတ်စီး ရပ်စဲသွားလေသည်။
သတ္တုတို့၏ လျှပ်စစ်ဓာတ်အားစဉ် စာရင်း အက်ဆစ် အပျော့ရည်ထဲသို့ သွပ်ကို ထည့်လိုက်သော အခါ သွပ်က ဟိုက်ဒြိုဂျင်ကို ဖယ်ရှားလိုက်သဖြင့် ဟိုက်ဒြို ဂျင် ဓာတ်ငွေ့ ထွက်သွားသည်။
ထွက်သွားပုံမှာ အောက် ပါအတိုင်းဖြစ်၏။
ဇည ဏ ၂ံဂ္ဂူ င်္ ဇညဂ္ဂူ၂ ဏ ံ၂ ဇင့်(သွပ်) ဏ ဟိုက်ဒြို ကလောရစ် အက်ဆစ် င်္ ဇင့် ကလိုရိုက် ဏ ဟိုက်ဒြိုဂျင် ထိုနည်းအတူ ကော့ပါး ဆာလဖိတ် ဓာတ်ဆားရည်ထဲသို့ သွပ်ကို ထည့်လိုက်သောအခါ သွပ်သည် ကော့ပါး (ကြေးနီ) ကို ဖယ်ထုတ်လိုက်၏။
ဖယ်ထုတ်လိုက်ပုံမှာ အောက်ပါ အတိုင်းဖြစ်၏။
ဇည ဏ ဂ္ဂကှဥ၄ င်္ ဇညှဥ၄ ဏ ဂ္ဂက ဇင့် ဏ ကော့ပါး ဆာလဖိတ် င်္ ဇင့်ဆာလဖိတ် ဏ ကော့ပါး (ကြေးနီ) ယင်းသို့ ဖယ်ထုတ်လိုက်ပုံသည် အိုင်းယွန်းများ လှုပ်ရှား မှုကိုသာလျှင် အရင်းခံသောကြောင့် အိုင်းယွန်းများနှင့်သာ သက်ဆိုင်လေသည်။
အောက်တွင် ဖော်ပြထားသော သတ္တု များနှင့် ဟိုက်ဒြိုဂျင်တို့သည် အိုင်းယွန်းများ ကွဲထွက်နေ သောအရည်တွင် တခုကိုတခု အစဉ်အတိုင်း ဖယ်ရှားနိုင်၏။
ပုံပမာအားဖြင့် လစ်သီယမ်သည် ပိုတက်ဆီယမ်ကို၎င်း၊ ထိုအောက် ရှိ ဒြဗ်စင်အသီးအသီးကို၎င်း ဖယ်ရှားနိုင်၏။
ပိုတက်ဆီယမ်သည် ဆိုဒီယမ်ကို၎င်း၊ ထိုအောက်ရှိ ဒြဗ်စင်အသီးအသီးကို၎င်း ဖယ်ရှား နိုင်၏။
ဆိုဒီယမ်သည် ဗေရီယမ်ကို၎င်း ထိုအောက်ရှိ ဒြဗ်စင်အသီးအသီးကို၎င်း ဖယ်ရှား၏။
ဤသို့ဖြင့် အစဉ်အတိုင်း ဖယ်ရှားသွားနိုင်ကြပေသည်။
ယင်းကဲ့သို့ စီစဉ်ထားသော စာရင်းကို သတ္တုတို့၏ လျှပ်စစ်ဓာတ်အားစဉ် စာရင်းဟုခေါ်၏။
လျှပ်စစ်ဓာတ် အိုးတခုတွင် ဓာတ်လိုက်တိုင်နှစ်ခုရှိရာ ထိုဓာတ်လိုက်တိုင် နှစ်ခုလုံးသည်အကယ်၍ သတ္တုချည်းဖြစ်ခဲ့လျှင် စာရင်း၌ အထက်ဖက်ကျသော သတ္တုသည် ဓာတ်မတိုင်ဖြစ်၍ အောက်ဘက် ကျသော သတ္တုချောင်းသည် ဓာတ်ဖိုတိုင်ဖြစ်သည်။
ဓာတ်လိုက်တိုင် ပြုလုပ်ထားသော သတ္တုနှစ်မျိုးသည် စာရင်းတွင် အထက်နှင့်အောက် ကပ်မနေပဲ ကွာနေလေလေ လျှပ်စစ်ဓာတ်အားမှာ ပို၍ကောင်းလေ လေဖြစ်၏။
အဓိပ္ပာယ်မှာ လျှပ်စစ်ဓာတ်အိုးတွင်ရှိသော လျှပ်စစ် ဓာတ်အား ပို၍ကောင်းသည်ဟု ဆိုလို၏။
သတ္တုဓာတ်အား ပျော် ဝင်ရည်များကို လျှပ်စစ်ဓာတ်ဖြင့် ဓာတ်ခဲရာတွင်မူကား အဆိုပါ စာရင်းတွင် အပေါ်ဘက်ကျသော သတ္တုဖြစ်လေလေ၊ ပျော်ဝင်ရည်မှ ထိုသတ္တုကို ထုတ်ပစ်ရန် လိုအပ်သော လျှပ်စစ်ဓာတ်အားမှာ ပို၍များရလေလေဖြစ်သည်။
သို့မှသာလျှင် ပျော်ဝင်ရည်မှ လွတ် ထွက်လာသည့် သတ္တုသည် ဓာတ်မတိုင်တွင် စု၍နေမည်ဖြစ်လေသည်။
လစ်သီယမ် ဆိုဒီယမ် ဗေရီယမ် ကယ်လဆီယမ် မက်ဂနီဇီယမ် အလျူမီနီယမ် မန်းဂနိ ဇင့် (သွပ်) ကရိုမီယမ် ကက်ဒမီယမ် အိုင်းယန်း (သံ) ကိုဗော့ နစ်ကယ် တင်း လက် (ခဲ) ဟိုက်ဒြိုဂျင် ကော့ပါး (ကြေးနီ) အာဆီနစ် ဗစ်စမတ် အန်တီမိုနီ မာကျူရီ (ပြဒါး) ဆီးလဗား (ငွေ) ပလေဒီယမ် ပလက်တီနမ် ဂိုး (ရွှေ) ဓာတ်ငွေ့များမှ အိုင်းယွန်းကွဲထွက်ခြင်း ဓာတ်ငွေ့များသည် အရည်နှင့် အခဲတို့ထက်ပို၍ လွတ် လပ်စွာ နေရာတကာသို့ ပျံ့နှံ့သွားနိုင်ကြသည်။
ယင်းသို့ ပျံ့နှံ့နိုင်ခြင်းကြောင့် ဓာတ်ငွေ့တို့၏ အက်တမ်များသည် တု နှင့်တခု တိုက်ခိုက်မိတတ်ကြလေသည်။
ယင်းသို့ တိုက်ခိုက် မိကြခြင်းကြောင့်၎င်း၊ နေပူရှိန် အလင်းရောင် အိပ်စရေး ရောင်ခြည် စသည်တို့ကြောင့်၎င်း ဓာတ်ငွေ့တို့၏ အက် တမ်များသည် အိုင်းယွန်းများအဖြစ်သို့ အစည်းကွဲထွက် သွားကြ၏။
အရည်သည် အိုင်းယွန်းများအဖြစ်ဖြင့် အစည်း ကွဲထွက်မှုကြောင့် လျှပ်စစ်ဓာတ်လိုက်နိုင်ဘိသကဲ့သို့ ဓာတ် ငွေ့သည်လည်း လျှပ်စစ်ဓာတ်လိုက်နိုင်၏။
သို့သော် ဓာတ်ငွေ့ တို့၏ အစည်းကွဲထွက်မှုသည် အရည်တို့၏ အစည်းကွဲထွက်မှု လောက် အသုံးမဝင်လှချေ။
ယခုအခါ နီယွန် မီးလုံးများ ထွန်းရာ၌လောက်သာ ဓာတ်ငွေ့တို့၏ အစည်းကွဲထွက်မှုကို လက်တွေ့အသုံးပြုလျက်ရှိလေသည်။
အိုင်းယွန်း နိုက်ဇေးရှင်းခေါ် အိုင်းယွန်းများအဖြစ် အစည်းကွဲထွက်မှုသည် ယခုအခါဆေးဖက်ဆိုင်ရာတွင် များ စွာပင် အသုံးဝင်လာလေသည်။
အသုံးပြုပုံမှာ ကိုယ်ခန္ဓာ အတွင်းသို့ အရေပြားမှတဆင့် လိုအပ်သောဆေးဖြင့် စီမံ ထားသည့် အိုင်းယွန်းများကို လျှပ်စစ်ဓာတ် အကူအညီဖြင့် သွင်းပေးခြင်းဖြစ်၏။
ဤနည်းကို အထူးသဖြင့် အဆစ်အမြစ် ရောင်သောရောဂါများ ကုသရာတွင် အသုံးပြုလေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၂) ကိုးကား Category:လျှပ်စစ်ဓာတုဗေဒ။
ရူပဗေဒ၌ ဒြပ်(mass) ကဲသို့၊ စမွှား (အမှုန်) တခုခု၏ အရင်းခံကျလှသော လျှပ်ဓာတ် or charge) ဆိုသည်မှာ - ၎င်းစမွှား(ကွမ်တမ်)နှင့် အခြားသောလျှပ်ဓာတ်ဆောင် စမွှား(ကွမ်တမ်)တခုခုကြား လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ်ဖြင့် အပြန်အလှန် သက်ရောက်မှု ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်မှု တိုင်းဖွယ် (သဘောသတ္တိ) တစ်ခု ဖြစ်သည်။
လျှပ်ဓာတ် သုည ရှိနေသော အမှုန်ကို ဓာတ်ပြယ်(သို့)ဓာတ်မဲ့ အမှုန် (neutral particle) ဟု ခေါ်ပြီး သုညမဟုတ်သော တန်ဖိုး ရှိနေလျှင် ၎င်းကို လျှပ်ဓာတ်ဆောင် အမှုန် (charged particle) ဟု ခေါ်နိုင်သည်။
လျှပ်ဓာတ် (electric charge) ၏ စံယူနစ်မှာ ကူလုမ်(ဘ်) ဖြစ်ပြီး C ဟု အတိုကောက် ရေးကြ၏။
အမှုန်တစ်ခု၏ လျှပ်ဓာတ်သည် သုညမဟုတ်လျှင် လျှပ်စစ်စက်ကွင်းတစ်ခုကို အမြဲ ဖော်ဆောင်နေပြီးA Student's Guide to Maxwell's Equations by Daniel Fleisch ထိုစက်ကွင်းအတွင်းရှိ အခြားသော လျှပ်ဓာတ်ဆောင် တစ်ခုကို အား(force) သက်ရောက်နေမည်။
Physics for Scientists and Engineers Solutions Manual by Serway လျှပ်ဓာတ် နှစ်မျိုးရှိပြီး မျိုးတူလျှင် တွန်းကန်အား၊ မျိုးမတူလျှင် ဆွဲငင်အား ဖြစ်ပေါ်သည်။
ထိုအခြင်းအရာကို လိုက်၍ အဆိုပါ လျှပ်ဓာတ် ၂မျိုးကို အမည်ပညတ် သမုတ်ထားကြသည်။
အီလက်ထရွန်တွင် ရှိသော လျှပ်ဓာတ်ကို၊ ၎င်းနှင့် အပြန်အလှန် တွန်းကန်သည့် အခြားအမှုန်များ၌ ရှိသော လျှပ်ဓာတ်ကို လျှပ်မဓာတ် သို့မဟုတ် အမဓာတ် (negative charge) ဟု သမုတ်သည်။
ပရိုတွန်တွင် ရှိသော လျှပ်ဓာတ်ကို၊ ၎င်းနှင့် အပြန်အလှန် တွန်းကန်သည့် အခြားအမှုန်များ၌ ရှိသော လျှပ်ဓာတ်ကို လျှပ်ဖိုဓာတ် သို့မဟုတ် အဖိုဓာတ် (positive charge) ဟု သမုတ်သည်။
လျှပ်ဓာတ်ရှိသော အမှုန်တို့က ရွေ့လျားနေလျှင် ၎င်းသည် လျှပ်စီး ဖြစ်ပေါ်နေခြင်း ဖြစ်သည်။
လျှပ်စီးဖြစ်ပေါ်လျှင် သံလိုက်စက်ကွင်း တွဲလျက် ဖြစ်ပေါ်သည်။
၎င်းသံလိုက်စက်ကွင်းထဲသော အခြားသော လျှပ်ဓာတ်များ အလျင်ရှိစွာ ဝင်ရောက်နေခြင်းက အား(force) ဖြစ်ပေါ်စေသည်။