kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
ယင်းသို့ ဘွဲ့တံဆိပ်တော်အသီးသီး ရရှိတော်မူသော ညောင်ရမ်းဆရာတော်ဘုရားကြီး၏ မှတ်သားဖွယ်ရာ သာသနာ့ ရေးရာ ဆောင်ရွက်ချက်အချို့တို့သည် ဤသို့ဖြစ်၏။
သာသနာ တော် တိုးတက်ကြီးပွားရေးအတွက် သက်တော် ၂၄ နှစ် သက္ခာ ၄ ဝါအတွင်း၌ပင် ဝိနည်းငါးကျမ်းပါဠိတော်ကို ခြောက် ခေါက်ပေါက်အောင် ပို့ချသင်ပြတော်မူခဲ့၏။
၁၂၆၅ ခုနှစ်ကစ၍ ပရိယတ္တိသာသနဟိတအသင်းကျင်းပရာ စာမေးပွဲစည်းမျဉ်းများ ကို မူလရေး၍ပေးခဲ့ပြီးလျှင် နောက်ထပ် ၂ ကြိမ်ပြင်ဆင်ပေးခဲ့ ၏။
မေးခွန်းပုစ္ဆာများကိုလည်း နှစ်စဉ် ချီးမြေ|ာက်ခဲ့သည်။
အစိုးရပထမပြန်စုံစမ်းရေးအဖွဲ့ ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ်ဖြင့်လည်း ဆောင် ရွက်ခဲ့၏။
သံဃသာမဂ္ဂီအဖွဲ့၏ ပထမဦးဆုံး ဥက္ကဋ္ဌ၊ ဝံသာနုစာမေးပွဲ ပထမဦးဆုံး ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ်ဖြင့်လည်း သာသနာတော်ကိုချီးမြေ|ာက် ခဲ့၏။
ထို့ပြင် ဆဋ္ဌသံဂါယနာမဟာဓမ္မသဘင်ကြီး၏ သံဃ နာယကအဖြစ်ဖြင့်၎င်း၊ နိုင်ငံတော် ဗုဒ္ဓသာသနအဖွဲ့၏ 0x100သဝါဒ စရိယအဖြစ်ဖြင့်၎င်း၊ အထက်မြန်မာ နိုင်ငံတော်ဝိနည်းဓိုရ်အဖွဲ့ တာဝန်ခံအဖြစ်ဖြင့်၎င်း၊ ပါဠိတက္ကသိုလ်ဗဟိုဥက္ကဋ္ဌအဖြစ်ဖြင့်၎င်း ဆောင်ရွက်ခဲ့၏။
ဆဋ္ဌသံဂါယနာမဟာဓမ္မသဘင်တွင်လည်း၊ ပထမသန္နိပါတတွင် ၄၄ ရက်၊ ဒုတိယသန္နိပါတတွင် ၆၅ ရက်၊ ပေါင်း ၁ဝ၉ ရက်၊ ပျံလွန်တော်မူသည်အထိ သံဃနာယက အဖြစ်ဖြင့် နားရက်မယူဘဲ ဆောင်ရွက်တော်မူခဲ့သည်။
ညောင်ရမ်းဆရာတော်ဘုရားကြီးကား သာသနာ၏ အကျိုး ကို ဆောင်ရွက်ရာတွင် မြတ်စွာဘုရား၏ တရားဓမ္မခန်မှလွဲ၍၊ မည်သူ့ကိုမျှထောက်ထားလေ့မရှိပေ။
ဂျပန်ခေတ်တွင် ဂိုဏ်းဂဏ အသီးသီးမှ ဆရာတော်ကြီးများကို ရန်ကုန်သို့ပင့်ဖိတ်၍၊ ရန်သူ တို့ကိုတိုက်ခိုက်ရေး၌ သံဃာတော်များက ကူညီရန် ဂျပန်တို့က လျှောက်ထားသည်။
ထိုအခါ ညောင်ရမ်းဆရာတော်ဘုရားကြီး က ရဟန်းတို့မည်သည် စစ်နှင့်ပတ်သက်၍ အားပေးအား မြေ|ာက်မပြု၍ သတ်မည်ဆိုလျှင် ငါ့ကိုအရင်သတ်နိုင်သည်ဟု မိန့်ကြားခဲ့လေသည်။
ညောင်ရမ်းဆရာတော်ဘုရားသည် ကျမ်းကြီးကျမ်းငယ် အသွယ်သွယ်ပေါင်း ၁၃ဝ ကျော်တို့ကို ရေးသားပြုစုခဲ့သည်။
ညောင်ရမ်းဆရာတော်ဘုရားကြီးသည် ဆဋ္ဌသံဂါယနာတင် မဟာဓမ္မသဘင်တွင် အားကြိုးမာန်တက် ဆောင်ရွက်တော်မူနေ စဉ်၊ ၁၃၁၆ ခုနှစ် တပို့တွဲလပြည့် (၇-၂-၅၅) တနင်္လာနေ့၊ နေ့ ၂ နာရီ၊ ၁၃ မိနစ် အချိန်၌ သီရိမင်္ဂလာကုန်း၊ အဘိဓဇ မဟာဝိဟာရ၌ ပျံလွန်တော်မူသည်။
ဆဋ္ဌသံဂါယနာမဟာဓမ္မ သဘင်တွင် ပထမဆုံး သံဃနာယကဖြစ်သည့်အတွက် ဆရာ တော်၏ပုံတော်ကို ကြေးရုပ်သွန်း၍ အထိမ်းအမှတ်အဖြစ်ဖြင့် ဆဋ္ဌသံဂီတိမဟာပါသာနဂူတွင် တည်ထားလျက်ရှိသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၄) ကျမ်းများပြုစုခြင်း ဆရာတော်သည် အောက်ပါကျမ်းများကို ရေးသားပြုစုတော်မူခဲ့သည်။
သီလက္ခန်ဋီကာသစ်နိသျ၊ ၂။
သီလက္ခန်ဋီကာဟောင်းနိသျ၊ ၃။
မဟာသမယသုတ်ပါဠိတော်နိသျ၊ ၄။
ဓမ္မိကသုတ်ပါဠိတော်နိသျ၊ ၅။
ဗြဟ္မနိမန္တနသုတ်ပါဠိတော်နိသျ၊ ၆။
ဗုဒ္ဓဝံသပါဠိတော် ဓာတုဘာဇနိယကထာနိသျ၊ ၇။
ပရမတ္ထဂမ္ဘီရပါဌ်နိသျ၊ ၈။
ပေတသုတ်ပါဠိတော်နိသျ၊ ၉။
ဟေမာဝတသုတ်ပါဠိတော်နိသျ၊ ၁၀။
ပါရာဇိကဏ်အဋ္ဌကထာပဏာမ ၁၈ ဂါထာ သမ္ဗန် လေးပါးလှည့်နိသျ၊ ၁၁။
ဝဏ္ဏဇ္ဈက္ခပဒသံဝဏ္ဏနာဝိနိစ္ဆယပါဌ်၊ ၁၂။
သီဟဠဒဠီကမ္မဝိနိစ္ဆယ ဝိသောဓနီပါဌ်၊ ၁၃။
သီဟဠဒကမ္မဝါစာ ပုစ္ဆာဝိသဇ္ဇနာပါဌ်၊ ၁၄။
သီဝလိ ၁၀ ဂါထာနှင့် လောကီ ၆ ဂါထာနိသျ၊ ၁၅။
ဗုဒ္ဓနဝဂုဏလောကီ ၂၄ ဂါထာနိသျ၊ ၁၆။
လောကီစမအက္ခရာ ၁၅ ဂါထာနိသျ၊ ၁၇။
နမက္ကာရဋီကာပါဌ်၊ ၁၈။
ဂါထာသံဝဏ္ဏနာပါဌ်၊ ၁၉။
သီဟဠပုစ္ဆာဝိသဇ္ဇနာပါဌ်၊ ၂၀။
ဇိဝိတပရိစာဂါဒိဝိနိစ္ဆယ၊ ၂၁။
ဥပါသကဂုဏပကာသနီ၊ ၂၂။
ကထိနဒါနဝိနိစ္ဆယ၊ ၂၃။
ဥပါသကစက္ခုကျမ်း၊ ၂၄။
ဥပါသက စာရိတ္တကျမ်း၊ ၂၅။
လဉ္ဇဂဟဏဒေါသဒီပနီ၊ ၂၆။
ပရပုတ္တာနုဂ္ဂဟ - သာသနဒါယာဒကျမ်း၊ ၂၇။
ဝဿုကဍ္ဎနဝဿုပနာယိက ဝိနိစ္ဆယ၊ ၂၈။
ကထိနဒါနဋ္ဌာနာဒိ ဝိနိစ္ဆယ၊ ၂၉။
သံယိကဝိဟာရဒွိသန္တကရက္ခကဝိနိစ္ဆယ၊ ၃၀။
ဘဏ္ဍာဒေယျဝိနိစ္ဆယ၊ ၃၁။
သာမဏေရသရဏဒါနဝိနိစ္ဆယ၊ ၃၂။
ကထိနက္ခန္ဓကဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာဝိနိစ္ဆယ၊ ၃၃။
ဝါကျဂဏ္ဌိပဒဝိနိစ္ဆယ၊ ၃၄။
ခေတ္တဒါနဝိနိစ္ဆယ၊ ၃၅။
ဝိဿာသဂါဟဝိနိစ္ဆယ၊ ၃၆။
စေတိယာဘိန္ဒနဝိနိစ္ဆယ၊ ၃၇။
ဗုဒ္ဓအဂါရဝါဒိဝိနိစ္ဆယ၊ ၃၈။
သံဃိကဝိဟာရသဉ္စရဏဝိနိစ္ဆယ၊ ၃၉။
စတုပုစ္ဆာဝိသဇ္ဇနာဝိနိစ္ဆယ၊ ၄၀။
ပဉ္စကပုစ္ဆာဝိသဇ္ဇနာ၊ ၄၁။
နဝပဉ္စာဗျာကရဏဝိနိစ္ဆယ၊ ၄၂။
ဂါမဘောဇကဝိသုံဂါမဝိနိစ္ဆယ၊ ၄၃။
ကထိနာနိသံသနှင့် ပဉ္စကပုစ္ဆာဝိသဇ္ဇနာ၊ ၄၄။
ပတ္တနိကုဇ္ဇနပတ္တုက္ကုဇ္ဇနကမ္မဝိနိစ္ဆယ၊ ၄၅။
ဂါမပရိတ္တဘဏနဝိနိစ္ဆယ၊ ၄၆။
သာမဏေရသံဃဝိနိစ္ဆယ၊ ၄၇။
သံဃိကဝိဟာရသဉ္စရဏဝိနိစ္ဆယ၊ ၄၈။
စတုဒိသာဇရပ်မှသည်တိုင်စသည် ဝိနိစ္ဆယ၊ ၄၉။
ကထိနဒ္ဓါရအနတ္ထရဏဝိနိစ္ဆယ၊ ၅၀။
စတုပဉ္စဗျာကရဏဝိနိစ္ဆယ၊ ၅၁။
ဇိဏ္ဏဘိန္ဒနဝိနိစ္ဆယနှင့် လက်ဘက်ရည်သောက် ဝိကာလဘောဇနဝိနိစ္ဆယ၊ အာယတဂီတဓမ္မဝိနိစ္ဆယ၊ ၅၂။
မိစ္ဆာသတိဝိနိစ္ဆယနှင့် ဒုဟေတုကဥဂ္ဂဟနိမိတ္တဝိနိစ္ဆယ၊ ၅၃။
ဘဏ္ဍာဒေယျဝိနိစ္ဆယ၊ ၅၄။
ကပ္ပိယာကပ္ပိယနိဿဂ္ဂိယာဒိဝိနိစ္ဆယ၊ ၅၅။
မတသန္တကဒုဒိန္နာဒိဝိနိစ္ဆယ၊ ၅၆။
ပရမတ္ထဂမ္ဘီရဝိနိစ္ဆယ၊ ၅၇။
တရားစွဲဘဏ္ဍာဒေယျာဒိဝိနိစ္ဆယ၊ ၅၈။
ဥပဟနာရုဠာဒိဝိနိစ္ဆယ၊ ၅၉။
သီလရှင်ပဗ္ဗဇ္ဇဝိနိစ္ဆယနှင့် အရညဝိဟာရဝိနိစ္ဆယ၊ ၆၀။
အရညဓုတင်္ဂနာသနဂါမဝိနိစ္ဆယ၊ ၆၁။
ပရမတ္ထလက္ခဏသဘာဝဝိသေသာ ဝိသေသဝိနိစ္ဆယ၊ ၆၂။
ပုဏ္ဏမာဝိနိစ္ဆယ၊ ၆၃။
ဘဏ္ဍဝိနာသက ဝိနိစ္ဆယနှင့် ဝဉ္စနဝုတ္တောဝါဒကဝတ္ထုဝိသေသ ဝိနိစ္ဆယ၊ ၆၄။
ကုဋိသဉ္စရဏာဒိဝိနိစ္ဆယ၊ ၆၅။
ပတ္တကလ္လာဒိဝိနိစ္ဆယ၊ (ဂါမဘောဇကဝိနိစ္ဆယ၊ လေဟရဇ္ဇုဝိနိစ္ဆယ၊ ဝိဟာရဘိန္ဒနဂ္ဂါဟ - ဝိနိစ္ဆယ၊ အဝဟရဏဒါန ပဋိဂ္ဂါဟဝိနိစ္ဆယ၊ တိရစ္ဆာနဝိနိစ္ဆယ၊ အနေက္ခတ္တုံအဝဟရဏဝိနိစ္ဆယ) ၆၆။
သုဝဏ္ဏာဒိ ဒါမလေပနဝိနိစ္ဆယနှင့် သုဝဏ္ဏစ္ဆာဒကပဋိဂ္ဂဟဏ ဝိနိစ္ဆယ၊ ၆၇။
တိသန္ဓိကပလ္လင်္ကဝိနိစ္ဆယ၊ ၆၈။
ဆက္ကပဉှာဝိသဇ္ဇနာ၊ ၆၉။
နဝပဉှာဝသဇ္ဇနာ၊ ၇၀။
သီမသမူဟန ဝိနိစ္ဆယ၊ ကိုးကား ကဏ္ဍ:မြန်မာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရဟန်းတော်များ ကဏ္ဍ:၁၉၅၅ ကွယ်လွန်သူများ။
thumb|ညောင်ဦးမြို့ ညောင်ဦးမြို့ မြင်းခြံခရိုင် တောင်ပိုင်း ပုဂံနယ်၏ ရုံးစိုက်မြို့ဖြစ်၍၊ ဧရာဝတီမြစ်အရှေ့ဘက်ကမ်းပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။
ပုဂံနယ် တွင် ပုဂံမြို့နှင့် ကျောက်ပန်းတောင်းမြို့တို့ ပါဝင်ကြသည်။
မြို့၏ကျက်သရေမှာ ရွှေစည်းခုံစေတီတော်ဖြစ်လေသည်။
ညောင်ဦးမြို့၏ လူဦးရေ မှာ ၁၉၅၃-ခုနှစ် သန်းခေါင် စာရင်းအရ ၉၄၁၆ ယောက်ဖြစ်သည်။
စည်ပင်သာယာရေး အတွက်၊ ညောင်ဦးမြို့ကော်မီတီကို ၁၉ဝ၃ ခုနှစ်မှစ၍ တည်ထောင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။
ပုဂံမြို့အထက် ၄ မိုင်ကွာတွင်ရှိသော ရှေးဟောင်းပုဂံမြို့ရှိ စေတီပုထိုးများကို လည်ပတ်ဖူးမြှော်ရန် လာကြသော ခရီးသည် များအတွက်၊ ညောင်ဦးမြို့သည် စတည်းချရာ သင်္ဘောဆိပ် မြို့ဖြစ်သည်။
ပုဂံထွက် ကျောက်ကာယွန်းထည်များထုတ်လုပ်ရာ ဌာနဖြစ်၍ လူသိများသည် မြို့နယ်အတွင်း မြေပဲဖြစ်ထွန်းသဖြင့် ဆီစက်ကြီး များရှိသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၄) ကိုးကား Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ Category:မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ မြို့များ။
၁၄ ရာစုနှစ်အတွင်း အီတလီနိုင်ငံ၌ စတင်၍ ဥရောပတဝိုက် ပျံ့နှံ့ကာ ၁၅ရာစုအတွင်းလည်း ဆက်လက် ထွန်းကားသွားသော ဉာဏ်သစ်အရေးတော်ပုံ (သို့) ဉာဏ်တဖန်မွေး ခေတ် ()ဟူသည်မှာ - (ရှေးဂရိ မြို့ပြနိုင်ငံများ၊ ရှေးရောမ လူ့အဖွဲ့အစည်း စသည့်) ရှေးခေတ်ဥရောပလောက (European Antiquity) ထံမှ အသိဉာဏ်စများသဖွယ် ဒဿနိကဆိုင်ရာ အတွေးအခေါ် စနစ်တကျများ၊ သိပ္ပံ၏ ဇာစ်မြစ် အတွေးအမြင်များ၊ စာပေ နှင့် ဂီတ ကဲ့သို့သော အနုပညာ အတွေးစုများ စသည်တို့ကို ဥရောပ ကြားခေတ်မျောကာလကြီး အပြီး၌ ပြန်လည်တွေ့ရှိ တန်ဖိုးထားမိကြရာမှ လူသားဗဟိုပြု ဝါဒ (humanism) အားပြုလျက် အရာရာကို ပြန်လည်ဆန်းစစ် လေ့လာကြသည့် လှုပ်ရှားမှုများကို ခြုံငုံညွှန်းဆိုခြင်း ဖြစ်တော့၏။
ခုနှစ် ၁၃၀၀ ကျော်မှ ၁၅၀၀ ခန့်အထိဟု အကြမ်းဖျင်း ခြုံငုံသတ်မှတ်ကြည့်နိုင်သော ဤ ဉာဏ်သစ် အရေးတော်ပုံကာလကြီးပြီးလျှင် ဥရောပအဖို့ ဥရောပ ကမ္ဘာ့ခြေဆန့်ခေတ် ဖြစ်ပေါ်၏။
အမည် စကားလုံးအနက်မှန်များ | Etymology ဉာဏ်တဖန်မွေးခေတ်ကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား၌ Renaissance ဟု ခေါ်ခြင်းသည် ပြင်သစ်စကားမှ မွေးစားထားခြင်း ဖြစ်၏။
"အဟောင်း ကို ဖယ်ရှား၍၊ အသစ်ကို တည်ဆောက်ခြင်း" ဟူသည်မျိုး ဆိုလိုသည်။
ဥရောပသမိုင်းကြောင်း အတွင်း ၁၉ ရာစုနှစ်စာပေပညာရှင်တို့က အထက်ပါအတိုင်း ခေတ်သဘောကိုအကဲဖြတ်ခဲ့ရာ၊ ၂ဝ ရာစုနှစ်စာပေ ပညာရှင် တို့က တစ်ဖန် ထိုအကဲဖြတ်ချက်ကို ပြန်၍ဝေဖန်သုံးသပ်ကြည့်ကြပြန်သည်။
အကြမ်းအားဖြင့် ရောမနိုင်ငံကြီး ပြိုကွဲအားပျက်သည့် ခုနှစ် ၅၀၀ ဝန်းကျင်ခန့်မှ စ၍ ဤ ဉာဏ်သစ် အရေးတော်ပုံမတိုင်ခင်အထိ ကြားကာလ (အနည်းဆုံး အနှစ် ၈၀၀ ခန့်) ကို ဥရောပ ကြားခေတ်မျောကြီး (Medieval Era) ဟုခေါ်သည်။
၁၉ ရာစုနှစ်စာပေပညာရှင်တို့က ထိုခေတ်ကို 'အမှောင်ခေတ်များ' ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။
၂ဝ ရာစုနှစ်စာပေပညာရှင်တို့ကမူ ထိုခေတ်များသည်သည် "အသိပညာ တိမ်ကောလှသော အမှောင်ခေတ်" ဟု မဆိုသာ၊ အကယ်၍ အမှောင်ခေတ်သတ်သတ် ဟု ဆိုရပါလျှင်၊ ကြားခေတ်မျောကြီး၌ ထုံးဓလေ့အခြေခံတို့သည် အဘယ်နည်းဖြင့် ဤသို့ ထွန်းကားလာရပါသနည်းဟူ၍ စောဒက တက်လာကြသည်။
ထို့ကြောင့် ဤဉာဏ်သစ် အရေးတော်ပုံသည် ကြားခေတ်မျောကြီး၏ ထုံးဓလေ့နှင့် ယဉ်ကျေးမှု အဆောက်အအုံပေါ်တွင် အခြေပြုကာ၊ နှောင်းခေတ်ယဉ်ကျေး မှုတို့ တစ်ဆင့်ထက်တစ်ဆင့် အသစ်အသစ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်အောင် ဆောင်ရွက်ခဲ့ခြင်း တစ်ဆင့် တစ်ကာလ ဟု ဆိုကြသည်လည်း ရှိ၏။
ရီနေးဆန့်စ် (သို့) ရက်နဆန့်စ် ဟူသော စကားသည် အသိဉာဏ်ဆိတ်သုဉ်းသော ခေတ်ကိုလွန်၍၊ ဉာဏ်သစ် ပညာသစ် ထွန်းကားလာသည် ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ကို ဆောင်သည်ထက်၊ အသိဉာဏ်ပညာတို့သည် ရှေးဟောင်းထုံးဓလေ့တို့ကို ပြန်လည်မွေးဖွားစေသည် အဓိပ္ပာယ်ကိုသာဆောင်အပ်သည်ဟု ယူဆလာ ကြကုန်သည်။
အစပျိုးခြင်း (၁၃၀၀-ကျော် ခုနှစ်များ) ထိုကြောင့် မျက်မှောက်ခေတ် ပညာရှင်တို့၏ အလိုအားဖြင့် ဉာဏ်တဖန်မွေးခေတ်၏ သဘောအကျဉ်းချုပ်ကား၊ ရှေးဟောင်း ထုံးဓလေ့ (antique culture) တို့ကို စူးစမ်းရှာဖွေလေ့လာပြီးလျှင်၊ ယင်းတို့ကို တစ်ဖန်ပြန်လည် ဆန်းသစ်စေသော သဘောဖြစ်လေသည်။
ဥရောပ ကြားခေတ်မျောကြီး (Medieval Era) ၏ လူမှုရေးရာတို့သည် ကံကြွေးချစနစ်အရ ပေါ်ပေါက်လာသော လူမှုရေးရာတို့ ဖြစ်သည်။
ကံကြွေးချစနစ် ကာလများတွင် တိုင်းကားပြည်ရွာတို့ကို မထူထောင်နိုင်သေးမီ၊ လူတို့သည် မြို့စားရွာစားတို့၏ နယ်ပယ်များတွင် မိမိတို့လူမျိုးစုနှင့် မိမိသီးခြားနေထိုင်လေ့ရှိကြသည်။
ထိုခေတ်လူမှု ဆက်ဆံရေးစနစ်သည် မြို့စားရွာစားတို့နေထိုင်ရာ ဗြဲတိုက်နှင့် သာသနာရေး ဂိုဏ်းချုပ် ဂိုဏ်းအုပ်တို့နေထိုင်ရာ နန်းတမျှ ကျောင်းအိမ်တို့ကို အဓိကပြုရသည်။
ထိုစဉ်က လူမှုရေးသည် ရှုပ်ထွေးမြားမြောင်ခြင်းမရှိ၊ ဘာသာ အယူဝါဒ၏ အဆုံးအမ၌သာလျှင် တည်နေကြလေရာ၊ လူတို့ သည် မိမိတို့ရပ်တည်ရာ လောကအခြင်းအရာကို သတိမူဘဲ၊ ကောင်းကင်ဘုံကိုသာလျှင် ရည်စူးကြကုန်သည်။
ဉာဏ်တဖန်မွေးခေတ် ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ၌မူကား လူတို့သည် ဘာသာ အယူဝါဒအရေးထက် လောကီအရေးတို့ကို ပိုမို စိတ်ညွတ်လာကြသည်။
လောကီ၊ လောကုတ္တရာနှစ်ဖြာရှိသည်တွင်၊ ရှေးက လောကုတ္တရာဖက်သို့ စိတ်ညွတ်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ ယခုအခါ လောကီဘက် သို့စိတ်ညွတ်လာကြသည်။
ထိုကြောင့် လောကပတ် ဝန်းကျင်ကို လက်တွေ့ဆင်ခြင် သုံးသပ်လာကြသည်။
လူသည် ထာဝရဘုရားသခင်ကိုသာ မူလက ဆည်းကပ်ခဲ့ရာမှ၊ ယခုအခါ လူလျှင်လူချင်း ပိုမိုချဉ်းကပ်လာပြီးလျှင်၊ လောက၏တိုးတက်မှုကို ကြံဆောင်လာကြသည်။
ဤ၌ ဥရောပတိုက်သား တို့သည် ခရစ်တော်၏ သာသနာအယူဝါဒကို ပစ်ပယ်သည်ဟုမမှတ်ရာ၊ သာသနာရေးဆိုင်ရာ အယူဝါဒနှင့် အခြား ရှေးရိုး အစဉ်အလာ အယူဝါဒတို့ကို လောက၏ဖြစ်စဉ်နှင့် နှိုင်းကြည့်ခြင်းကို ဆိုလိုပေသည်။
ဤသို့ လောကုတ္တရာအရေးကို လိုက် စားခဲ့ရာမှ၊ လောကီအရေးကို လိုက်စားလာကြသည့်အခြင်းအရာကို ဥရောပသမိုင်းအလိုအရ လောကတ္ထစရိယလမ်းစဉ်ဟုခေါ်ဆို ကြသည်။
အလယ်ခေတ်မှ လွန်သည်ရှိသော်၊ မြို့စားရွာစားနယ်ပယ်တို့သည် နိုင်ငံရေးအရ ပူးပေါင်းလာကြပြီးလျှင်၊ တိုင်း ပြည်နိုင်ငံများဖြစ်ပေါ်လာသည်။
ရှေးက မိမိအစုနှင့်မိမိ သီးခြားနေထိုင်ခဲ့သော သူတို့သည် ယခုအခါ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ဖွံ့ဖြိုးမှုတို့ကြောင့်၊ တစ်ဦးနှင့် တစ်ဦး ကူးလူးဆက်ဆံလာကြလေရကား၊ အသိဉာဏ်ပညာ ဗဟုသုတတို့သည် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာကြကုန်သည်။
မူလက နိုင်ငံရေးအာဏာသည် သာသနာရေးအဖွဲ့အစည်းတို့၏ လက်တွင် အချုပ်အချာအားဖြင့် တည်ရှိခဲ့ရာ၊ ယခုမှာမူ ထိုနိုင်ငံရေးအာဏာသည် ရေမြေစိုးပိုင်သူတို့၏ လက်ထဲသို့ သာသနာရေးကိစ္စမှတစ်ပါး အားလုံးလိုလိုပင် ကူးပြောင်း လာခဲ့သည်။
ဤအခြေတွင် လူတို့သည် သာသနာရေးဆိုင်ရာ အယူဝါဒတို့၌ပင်လျှင် စူးစမ်းဆင်ခြင်သောအားဖြင့် စစ်ဆေးသမှုပြုလာကြသည်။
ထိုကြောင့်လည်း ခရစ်ယာန်သာသနာအရေးပုံဟူ၍ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
ထိုကဲ့သို့ ခေတ်ပြောင်းလာသည်တွင်၊ လူတို့သည် ခေတ်နှင့်လျော်သော လူနေမှုစနစ်တစ်ရပ်ကို ရှေးဟောင်း စံပြစာပေနှင့် အနုပညာ ထုံးဓလေ့တို့တွင် စူးစမ်းရှာဖွေလာကြသည်။
ဤတွင် ဂရိနှင့်ရောမ ရှေးဟောင်းစံပြစာပေနှင့် အနုပညာယဉ်ကျေးမှုတို့၌ မိမိတို့လိုရာကို တွေ့ရှိလာကြသည်။
ထိုကြောင့် ထိုခေတ် တွင် အထက်ကပြဆိုခဲ့သော လောကတ္ထစရိယလမ်းစဉ် ထွန်းကားလာသည့်အပြင်၊ ရှေးဟောင်းစာပေ လေ့လာခြင်းသည်လည်း ခေတ်၏သဘောဖြစ်လာလေသည်။
ရီနေဆန်းခေတ်မတိုင်းမီက ဥရောပတိုက်ရှိ တိုင်းပြည်တို့ သည် လက်တင်ဘာသာဖြင့်ရေးသားသော စာပေကိုမှ စာပေမြောက်သည်ဟု ယူဆကြသည်။
ထိုကြောင့် စာပေပြုစုရာ၌ တိုင်းရင်းဘာသာဖြင့် မပြုစုဘဲ၊ လက်တင်ဘာသာဖြင့်သာ ပြုစုလေ့ရှိသည်။
အီတာလျံလူမျိုး ကဗျာဆရာကြီး ဒန်တီ (ခရစ် ၁၂၆၅-၁၃၂၁)သည် 'ဒီဗိုင်းကော်မီဒီ' လင်္ကာကို အီတာလျံဘာသာဖြင့် စီကုံးရေးသားလေသည်။
ဤအတွက်ကြောင့် ဒန်တီကို ဉာဏ်တဖန်မွေးခေတ်၏ ရှေ့ပြေးပုဂ္ဂိုလ် ဟုခေါ်ဆိုကြသည်။
စာပေသို့လည်း ပျံ့နှံ့လာ (၁၄၀၀-ကျော် ခုနှစ်များ) သို့ရာတွင် စာပေလောက၌ ဉာဏ်သစ်အရေးပုံကို စတင်ခဲ့သူကား ပီးထရတ် (ခရစ် ၁၃ဝ၄-၇၄)ဖြစ်သည်ဟု စာပေပညာရှင်တို့က ဆိုကြသည်။
ပီးထရတ်သည် ကွန်စတန်တီနိုပယ်မြို့မှ ပြန့်ပွားလာ သော ဂရိနှင့်ရောမ စံပြစာပေတို့၏ အဖွဲ့အနွဲ့နှင့် အတွေးအခေါ်တို့ကို ကောင်းစွာ လေ့လာခဲ့သူဖြစ်သည့်အလျောက်၊ မိမိကိုယ်တိုင် အီတာလျံဘာသာဖြင့် ကဗျာလင်္ကာတို့ကို စပ်ဆိုသည်တွင်၊ ဂရိနှင့်ရောမစံပြစာပေတို့၏ သဘောတရားသည် အသစ်တစ်ဖန် ပြန်လည် ထွန်းကားလာလေသည်။
ပီးထရတ်နှင့် ပီးထရတ်၏ နမူနာကို ယူသော အဖော်အပေါင်းတို့သည် ပတ်ဝန်းကျင်လူ့ လောက၏အကျိုးကို ဆောင်သောသဘောရှိသည့် စာပေတို့ကို ရေးသားပြုစုကြသဖြင့်၊ နှောင်းလူတို့က ယင်းတို့ကို လောကတ္ထစရိယလမ်းစဉ်ချမှတ်သူများဟူ၍ အသိအမှတ်ပြုကြသည်။
ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ရှေးဟောင်း စံပြစာပေတို့ကို အခြေပြု၍၊ စာပေသစ်ကို ဖန်တီးကြသည်။
ဤသို့လျှင် အီတလီနိုင်ငံ၌ ဉာဏ်သစ် အရေးတော်ပုံသည် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ခဲ့လေသည်။
ခရစ် ၁၄၅၃ ခုနှစ်တွင် ကွန်စတန်တီနိုပယ်မြို့သည် တူရကီလူမျိုးတို့၏ လက်ထဲသို့ကျရောက်လေသည်။
ထိုအခါ များစွာကုန် သော ဂရိပညာရှိတို့သည်အီတလီ နိုင်ငံသို့ ဝင်ရောက်ခိုလှုံကြ ပြီးလျှင်၊ ဂရိဘာသာ စာပေတို့ကို သင်ကြားပို့ချကြလေသည်။
ဤအချက်ကြောင့် ရှေးဟောင်း စံပြစာပေကို လေ့လာသောဓလေ့ သည် ပိုမိုပြန့်ပွားလာပြန်သည်။
ခရစ် ၁၄၅ဝ ပြည့်နှစ်တွင် ခေတ်မီ စာပုံနှိပ်စက် ပေါ်လာသည်။
ထိုနှစ်၌ပင်လျှင် အီရက်ဇမပ်အမည် ရှိ ပညာရှင်တစ်ဦးထွန်းကားသည်။
ထိုပညာရှင်သည် ပြင်သစ်၊ အင်္ဂလန်၊ ဆွစ်ဇာလန်၊ ဂျာမနီစသော တိုင်းပြည်တို့တွင် ဂရိနှင့် လက်တင်စာပေပြန့်ပွားအောင် သင်ကြားပို့ချပေးခဲ့သည်။
၁၅၁၆ ခုနှစ်တွင် အီရက်ဇမပ်သည် ဂရိဘာသာဖြင့် ဓမ္မသစ်ကျမ်းစာကို တည်းဖြတ် သုတ်သင်သည်။
ခေတ်မီ စာပုံနှိပ်စက်များကြောင့် ထိုဓမ္မသစ်ကျမ်းသည် လူအများထံသို့ ပျံ့နှံ့နိုင်လာသည်။
သမ္မာကျမ်းစာကို လူအများစနစ်တကျသိရှိ တတ်ကျွမ်းအောင် ဖန်တီးပေးသောအချက် ဖြစ်လေသည်။
အထက်ပါ အကြောင်းတို့ကြောင့်လည်း ဉာဏ်တဖန်မွေး အရေးတော်ပုံသည် အီတလီနိုင်ငံမှ ဥရောပရှိ အရပ်ရပ်တို့သို့ ပျံနှံ့အား ပိုကောင်းသွားရပြန်သည်။
ပျံ့နှံ့ခေတ်စားမှု အထွတ်အထိပ် (၁၅၀၀ တဝိုက်) စာပေ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်သည့် နည်းတူ ပန်းချီ၊ ပန်းပု၊ ဗိသုကာအတတ် စသော အနုပညာတို့သည်လည်း တသွင်ဆန်း ဖွံ့ဖြိုးလာလေသည်။
၁၅ ရာစုနှစ်နှင့် ၁၆ ရာစုနှစ်အကြားတွင် ရက်ဖီအယ်၊ လီယိုနာဒို ဒါဗင်းချိ၊ မိုက်ကယ်အန် ဂျလို၊ တစ်ရှန်တို့၏ ပန်းချီလက်ရာတို့သည် ဉာဏ်တဖန်မွေးခေတ် အထွတ်အထိပ်(prime) သို့ ရောက်ခဲ့မှုကို ညွှန်ပြလေသည်။
ဖလန်းဒါး၊ ဟော်လန်၊ ဂျာမနီနိုင်ငံတို့တွင် ဗန်အိုက်၊ ဒူရာဟောလဗိုင်းစသော ပန်းချီ ပညာရှင်တို့သည် သူတို့နှင့်ဆိုင်ရာ တိုင်းပြည်တွင် ဉာဏ်သစ် အရေးပုံကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။
အသစ်တည်ထောင်သော သဘောတို့ကိုပြရလျှင်၊ ပြင်သစ်နိုင်ငံတွင် ရက်ဗီလေး အက်(ဖ)၊ ( ရက်ဗီလေး အက်(ဖ)။
) စပိန်နိုင်ငံတွင် သာဗင်တေး၊ အင်္ဂလန်ပြည် တွင် ရှိတ်စပီးယားဟူသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အရေးအသားကို ပြရမည် ဖြစ်၏။
သိပ္ပံပညာရပ်တို့၌ အသိဉာဏ်ဆန်းသစ်ထွန်းကားလာပုံကို မူကား ကော့ပါးနီကပ်၊ ဗိဆေးလိယပ်၊ ဂယ်လီလေအိုဟူသော ပညာရှင်တို့၏ ရှာဖွေစမ်းသပ်ချက်တို့၌ တွေ့မြင်နိုင်သည်။
ဒီးအတ်၊ ဗတ်ရှကူးသဂါမ၊ ကိုလံဗပ်၊ မဂျဲလန်စသော ခရီးသည် တို့၏ စူးစမ်းရှာဖွေမှုတို့သည်လည်း ဉာဏ်သစ်အရေးပုံတည်ဆောက်ရာ၌ အကျုံးဝင်လေသည်။
ဥရောပသမိုင်း အလိုအားဖြင့်၊ ထိုဉာဏ်သစ်အရေးပုံသည် အင်္ဂလန်ပြည် အယ်လစ်ဇဗက်ဘုရင်မကွယ်လွန်သော ၁၆ဝ၃ ခုနှစ်မှ လွန်လေသော် ခေတ်ကုန်ခြင်းသို့ရောက်သည်ဟု ဆိုသည်။
စင်စစ်၊ ဉာဏ်သစ်အရေးပုံသည် အသိဉာဏ် ထွန်းကားသောခေတ်သို့ ရောက်ပြီးလျှင်၊ ပြင်သစ်တော်လှန်ရေးခေတ်သို့ ရှေးရှုလေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၄) ကိုးကား ကဏ္ဍ:အနောက်တိုင်း ယဉ်ကျေးမှု ကဏ္ဍ:သမိုင်း ကဏ္ဍ:ဥရောပ။
ညံပင် (Sesbania bispinosa) သည် မျိုးရင်း 'လီဂူမီးနိုးစီအီး'၊ မျိုးရင်းခွဲ 'ပက်ပီ လီအိုနေးတီး'တွင်ပါဝင်သည်။
ယင်းကို သိပ္ပံအမည်အားဖြင့် 'ဆက်စဗေးနီးယား အကျူလီအေးတား'ဟု ခေါ်သည်။
ညံပင်သည် ဆူးရှိသောသစ်နုပင်မျိုးဖြစ်သည်။
ဆောင်း ရာသီတွင် အကိုင်းစွန်း ခြောက်သွေ့ညိ|ုးနွမ်းတတ်သော ညံ ချုံဖုတ်မျိုးလည်းရှိသည်။
ညံပင်သည် စိမ့်မြေများတွင် အများ အားဖြင့်ပေါက်ရောက်သည်။
အမြင့် ၆ ပေမှ ၈ ပေထိရှိသည်။
အရွက်မှာ ၆ လက်မမှ ၁၂ လက်မထိရှိသည်။
ရွက်ကြောမတွင် ဆူးများပါရှိသည်။
ရွက်မြွာအစုံ ၃ဝ မှ ၄ဝ ထိရှိသည်။
အပွင့် မှာ 'ရေစီမို့'မျိုးဖြစ်၍၊ အရှည် ၂ လက်မမှ ၃ လက်မထိရှိ သည်။
ညံပွင့်အရောင်မှာ အဝါရောင်တွင် ခရမ်းရောင်အပြောက် ကလေးများပါရှိသည်။
အသီးမှာ သီးတောင့်ဖြစ်၍၊ အရှည် ၆ လက်မမှ ၁၂ လက်မထိ ရှိသည်။
ညံပင်ကို အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင် အနှံ့အပြားတွေ့ရသည်။
ယိုးဒယားနိုင်ငံတွင်လည်း ပေါက်သည်ဟုသိရသည်။
မြန်မာနိုင်ငံတွင် ညံပင်ကို ပြည်မြို့ အနီးအတဝိုက်တွင် ‌ေါများစွာ တွေ့ရသည်။
အသုံးပြုပုံ ညံပင်ကို ကျွဲနွားစာအတွက်သော်လည်းကောင်း၊ လျှော်မျှင်အတွက်သော်လည်းကောင်း စိုက်ပျိုး ကြသည်။
တစ်ခါတစ်ရံ မြေဩဇာကောင်းမွန်စေရန်အတွက် လည်း ညံပင်ကိုစိုက်ကြသည်။
ညံစေ့မှ အာဟာရဓာတ်ကြွယ်ဝ သဖြင့် ယင်းကိုစားသုံး နိုင်သည်ဟု ဆိုသည်။
မြန်မာနိုင်ငံတွင် ညံပွင့်နှင့်ညံရွက်တို့ကို တို့စရာအဖြစ်စားသုံးကြသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၄) ပြည်မြို့ ‌ေှေဆံတော် ဘုရားတွင် နှစ်စဉ် တပို့တွဲလပြည့်နေ့ နံနက်တိုင်း ညံရိုးမီးဖြင့် ဘုရားပူဇော်ပွဲ ကျင်းပသော ဓလေ့ရှိသည်။
ကိုးကား ကဏ္ဍ:အမျှင်ပါသော အပင်များ ကဏ္ဍ:ထိုင်းနိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော သစ်ပင်များ။
သက်တော် (၇၃) နှစ်၊ ဝါတော် (၅၃) ဝါ၊ ခြောက်ထပ်ကြီးဘုရားတိုက်၊ သာသနာ့ဂုဏ်ရည်ကျောင်း ဆရာတော်ကို မကွေးတိုင်း၊ ဂန့်ဂေါမြို့နယ်၊ အိမ်သစ်ကျေးရွာနေ ခမည်းတော် (ဦးစိန်မြ)၊ မယ်တော် (ဒေါ်ချစ်ခိုင်) တို့က မွေးဖွားခဲ့ပြီး၊ မွေးချင်း ၅ ယောက်အနက် တတိယ သားရတနာ ဖြစ်သည်။
မြန်မာသက္ကရစ် ၁၃၀၀ပြည့်နှစ်တွင် မွေးဖွားသန့်စင်ခဲ့သည်။
ငယ်နာမည်မှာ မောင်စိုးဝင်း ဖြစ်ပြီး၊ ငယ်စဉ်ကပင် ရှင်ဇဝနဘွဲ့ဖြင့် ကိုရင်ဝတ်ခဲ့သည်။
၁၃၂၀ ခုနှစ်တွင် ရဟန်းဘောင်သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး မန္တလေးမြို့တွင် စာဝါလိုက်ခဲ့သည်။
ထို့နောက် ရန်ကုန်မြို့၊ ခြောက်ထပ်ကြီး၊ သာသနာဂုဏ်ရည် ကျောင်းတိုက်တွင် နိုင်ငံတော် သံဃနာယက ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ဆရာတော် အဂ္ဂမဟာပဏ္ဏိတ ဘဒ္ဒန္တ အာဒိစ္စရံသီ ထံတွင် ပဋိပတ္တိစာဝါများ လိုက်ကာ ၎င်းကျောင်းမှာပင် သီတင်းသုံးခဲ့သည်။
ဆရာတော်ကြီး ဘန္ဒန္တ အာဒိစ္စ ပျံလွန်တော်မူပြီးနောက် သာသနဂုဏ်ရည်ကျောင်း၏ ကျောင်းထိုင် ဆရာတော်အဖြစ် ဆက်လက် သီတင်းသုံး နေထိုင်လာခဲ့သည်။
ဆရာတော်မှာ ကြည်ညိုစရာကောင်းပြီး အေးဆေးတည်ငြိမ်စွာဖြင့် နေထိုင်လေ့ရှိသည်။
သူတပါး ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုးဖြစ်မှာ လွန်စွာစိုးရိမ်တတ်ပြီး ပျံတော်မူသည့် နှစ်အထိ ဆွမ်းခံစားသည်။
ဒကာ၊ ဒကာမများ၏ ပို့ဆွမ်းကို လက်ခံလေ့မရှိပါ။
ဆရာတာ်၏ ထူးခြားချက်မှာ ရဟန်းဘောင် ဝင်ရောက်ပြီးမှ အစိုးရ မူလတန်းကျောင်း စာအုပ်ကို သင်ယူပြီး ဥပဒေဘွဲ့ (BA, BL) ရသည်အထိ တက္ကသိုလ်ပညာကို ရယူခဲ့သူ ဖြစ်သည်။
၁၉၈၈၊ ရှစ်လေးလုံး အရေးအခင်း၊ ၂၀၀၇ ရွှေဝါရောင် တော်လှန်ရေး စသည့် အရေးတော်ပုံတို့တွင် တက်ကြွစွာ ပါဝင်လှုပ်ရှားခဲ့ခြင်း၊ နိုင်ငံရေးသမားများ၏ သာရေး နာရေး နိုင်ငံရေး အခမ်းအနားများကို လက်ခံဆောင်ရွက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် စစ်အစိုးရ အာဏာပိုင်များ စောင့်ကြည့်ခြင်းခံရကာ ၂၀၀၇ ရွှေဝါရောင် တော်လှန်ရေး ကာလမှာ ဆရာတော် သီတင်းသုံးတော်မူသော ကျောင်းတိုက်ကိုပါ ချိတ်ပိတ်ခြင်း ခံရသည်။
ဆရာတော်သည် ၁၉၉၀ ခုနှစ်က စစ်အစိုးရကို ပတ္တနိက္ကုဇ္ဇန သပိတ်မှောက်ကံဆောင်သဖြင့် စစ်အစိုးရက ဖမ်းဆီးထောင်ချခြင်း ခံခဲ့ရသည်။
၂၀၀၇ ရွှေဝါရောင် တော်လှန်ရေးကာလတွင် နအဖ စစ်တပ်များနှင့် လုံခြုံရေး တပ်ဖွဲ့များက ဆရာတော်၏ သာသနာ့ဂုဏ်ရည် ကျောင်းတိုက်ကို ဝင်ရောက် စီးနင်းခဲ့ကြပြီး၊ ကျောင်းတိုက်ရှိ သံဃာတော်များနှင့် ခေတ္တတည်းခိုနေသူများကို ဖမ်းဆီးကာ ကျောင်းတိုက်ကိုလည်း ချိတ်ပိတ်ခဲ့ကြသည်။
သာသနာ့ဂုဏ်ရည် ဆရာတော်မှာ ကျောင်းတိုက်ကို ဝင်ရောက်စီးနင်းစဉ်က သီသီလေး လွတ်မြောက်ခဲ့ရပြီး၊ ဒါယကာ ဒါယိကာမများ၏ နေအိမ်များတွင် လှည့်လည်ကာ ပင်ပန်းဆင်းရဲစွာ သီတင်းသုံး နေထိုင်ခဲ့ရသည်။
သာသနာ့ဂုဏ်ရည် ကျောင်းတိုက်မှ ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရသော သံဃာတော်များသည ် ကုလသမဂ္ဂ ကိုယ်စားလှယ် မစ္စတာ ဂမ်ဘာရီ မြန်မာနိုင်ငံသို့ လာရောက်စဉ်တွင် ပြန်လည် လွှတ်ပေးခြင်း ခံခဲ့ရသော်လည်း၊ သာသနာ့ဂုဏ်ရည် ကျောင်းတိုက်ကိုမူ ဆရာတော် ပြန်လွန်တော်မူသည့် ယခုအချိန်ထိ ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ပေးခြင်း မရှိခဲ့ပေ။
ဆရာတော်သည်လည်း ပျံလွန်တော်မူချိန် အထိ စစ်အစိုးရ၏ လိုက်လံဖမ်းဆီး နှောင့်ယှက်မှုများကြောင့် ပုန်းအောင်း နေထိုင်ခဲ့ရပြီး ဆေးဝါးကုသခံယူခွင့် ကောင်းစွာမရခဲ့သည့်အတွက် အဆုတ်ကင်ဆာရောဂါကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် ခံစားရင်း ဇူလိုင် ၇ ရက် ၂၀၁၁၊ ည ၈ နာရီခန့် အချိန်တွင် ရန်ကုန်မြို့ ခြောက်ထပ်ကြီး ဘုရားကြီးတိုက်၊ သာသနဇောတိကကျောင်း၌ ပျံလွန်တော်မူခဲ့သည်။
တန့်ဆည်မြို့သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ ရေဦးခရိုင်တွင်တည်ရှိပြီး တန့်ဆည်မြို့နယ်၏ ရုံးစိုက်မြို့ဖြစ်၍ ရေဦးမြို့၏ မြောက်ဘက် ၁၄ မိုင်ခန့်တွင် တည်ရှိသည်။
စစ်ကိုင်း မြစ်ကြီးနား မီးရထားလမ်းပေါ်ရှိ ထန်းတပင်ဘူတာနှင့် ၁၂ မိုင်ခန့်ဝေးသည်။
ရေဦးမြို့နယ်၊ ကန့်ဘလူမြို့နယ်၊ ကျွန်းလှမြို့နယ်၊ ကလေးဝမြို့နယ်တို့နှင့် နယ်နမိတ်ချင်းထိစပ်နေသည်။
အမတ်ကြီးဦးပေါ်ဦး၏ မွေးရပ်ဒေသအဖြစ်လူသိများသည်။
တန့်ဆည်မြို့၌ ၂၀၁၉ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် လူနေအိမ်ခြေ ၂၅၈၅ ခန့်နှင့် လူဦးရေ ၁၄၉၁၁ဦး ခန့်ရှိသည်။
မြေအိုးလုပ်ငန်းတွင်ကျယ်၍၊ မြို့နယ်တစ်ခုလုံးသို့ ဖြန့်ချိနိုင်သည်။
ရှေးဟောင်းမြို့တစ်မြို့ဖြစ်သဖြင့် မြို့ရိုးပျက်၊ စေတီပုထိုးပျက်များစွာနှင့် ကျယ်ပြန့်သောရေကန်ကြီးတစ်ခုရှိသည်။
ကျောထောက်နောက်ခံဖြစ်သော ပတ်ဝန်းကျင်တွင် ဆန်စပါးနှင့် ပဲစိုက်ပျိုးသည်။
မူးမြစ်နှင့် ၄ မိုင်ခန့်သာ ဝေးသော်လည်း၊ ရေသွင်း တူးမြောင်းများ မရှိချေ။
၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၂၉ ရက်နေ့ နံနက်တွင် စစ်အာဏာရှင်ဆိုးအောက်မှ တန့်ဆည်မြို့ လွတ်မြောက်ခဲ့သည်။
သမိုင်းကြောင်း အလောင်းစည်သူမင်းကြီး ဖောင်တော်ရပ်တန့်ရာနေရာကို ဆည်(ကန်)ဖို့၍ ၎င်းရွာကို တန့်ဆည်ရွာဟု ခေါ်ပြီး နောင်တွင် အစိုးရရုံးစိုက်ရာမြို့ဖြစ်လာသည်။
ပွဲတော်များ နှစ်စဉ် တန်ဆောင်မုန်းလဆန်း (၁၀)ရက်မှ (၁၅) ရက်နေ့အထိ ရွှေကတော့မြတ်စွာဘုရားပွဲတော်ကြီးသည် တစ်မြို့နယ်လုံးသာမက အနီးအနားမှပင် ထင်ရှားသိသော ဘုရားပွဲတော်ဖြစ်သည်။
ငှက်လောကထဲတွင် တနေဂျာငှက် () ကဲ့သို့ လှပတောက်ပြောင်သော အမွှေးအတောင်ရှိသည့် ငှက်မျိုးမှာရှားသည်။
တနေဂျာငှက်ဖိုသည် ငှက်မထက် အဆင်းလှပသည်။
တနေဂျာငှက်သည် စင်စစ်အားဖြင့် ဖင့်ဟုခေါ်သောငှက်မျိုးအနွယ်ပင် ဖြစ်သည်။
တောင်အမေရိကတိုက်နှင့် အမေရိကတိုက်အလယ်ပိုင်းရှိ သစ်တောများမှာ တနေဂျာငှက်များ၏ နေရင်းဒေသဖြစ်သည်။
အချို့သော တနေဂျာငှက်မျိုးကို မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ကနေဒါနိုင်ငံများတွင် အနည်းငယ်မျှတွေ့ရ၏။
ဥရောပတိုက်၊ အာရှတိုက်စသော ကမ္ဘာဟောင်းရှိ နိုင်ငံများတွင်ကား၊ တနေဂျာ ငှက်ကိုမတွေ့ရချေ။
တနေဂျာငှက်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၃၇၅ ခုရှိလေသည်။
အားလုံးသော တနေဂျာငှက်မျိုးသည် အရွယ်အားဖြင့် များစွာမကွာခြား လှချေ။
အလျား ၆ လက်မမှ ၈ လက်မှခန့်ထိရှိလေသည်။
အလေ့အကျင့်တွင်လည်း တစ်မျိုးနှင့်တစ်မျိုး တူညီကြသည်။
ထိုငှက်၏အစာမှာ ပိုးမွှားများနှင့် သစ်သီးများဖြစ်၏။
အသိုက်ကို အလျားလိုက်ထိုးထွက်သော သစ်ကိုင်းပေါ်တွင် ဒယ်အိုး သဏ္ဌာန်ပြုလုပ်လေ့ရှိသည်။
တစ်ကြိမ်လျှင် ၃ ဥမှ ၅ ဥအထိ ဥဥသည်။
တနေဂျာငှက် အော်မြည်သံမှာ သာယာနာပျော်ဖွယ်ရှိသည်။
များစွာသောတနေဂျာငှက်မျိုးတွင် တနေဂျာခေါင်းဖြူသည် ချစ်စဖွယ်အကောင်းဆုံး ငှက် ဖြစ်ပေသည်။
ထိုငှက်မျိုး၏ကိုယ်မှ အမွှေးအတောင်များသည် ပြောင်းဖူးပွင့်ကဲ့သို့ ပြာလဲ့၍၊အမောက်နှင့်ဦးခေါင်းမှာ ဘော်ငွေ အဆင်းကဲ့သို့ ဖြူဖွေးပြီးလျှင်နဖူးတွင် အနီစက်တစ်ခုရှိသည်။
ငှက်ဖိုနှင့်ငှက်မတို့မှာ ပုံသဏ္ဌာန်ချင်းဆင်တူသည်။
နေရင်းဒေသ တောတွင်းမှထွက်၍၊ အရပ်တစ်ပါးသို့ သွားရောက်ကျက်စားသော တနေဂျာငှက်မျိုးတွင် တနေဂျာငှက်နီမျိုးကိုလူသိများလေသည်။
ထိုငှက်မျိုးကို အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင်ငှက်နီဟူ၍လည်း ခေါ်ကြ၏။
ငှက်ဖို၏ အမွှေးအတောင်များမှာ ကြက်သွေးရောင်ဖြစ်၍၊ တောင်ပံနှင့်အမြီးတို့မှာ ချောမွှတ် မည်းနက်သည်။
ငှက်မများ၏ကိုယ်အထက်ပိုင်းမှာ အစိမ်းရောင်၊ ကိုယ်အောက်ပိုင်းမှာ အစိမ်းဝါရောင် ဖြစ်သည်။
အတောင်နှင့် အမြီးတို့မှာ ညိုမည်းလေသည်။
ကိုးကား ကဏ္ဍ:စာကလေးနှင့် အလားတူငှက်များ။
တနင်္သာရီမြို့သည် မြိတ်ခရိုင် တနင်္သာရီမြို့နယ်၏ရုံးစိုက်ရာမြို့ဖြစ်သည်။
တနင်္သာရီမြို့နယ်သည် တနင်္သာရီမြစ်ငယ်နှင့် မြစ်ကြီးဆုံရာအရပ်၌ တည်ရှိသည်။
မြို့နယ်၏နယ်နိမိတ်မှာမြောက်ဘက်၌ ပုလောမြို့နယ်၊ အရှေ့ဘက်၌ တနင်္သာရီမြစ်ငယ်၊ တောင်ဘက်၌ ဘုတ်ပြင်းမြို့နယ်၊ အနောက်ဘက်၌ အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာတို့ဖြစ်သည်။
တနင်္သာရီမြို့ကို ခရစ် ၁၃၇၃ ခုနှစ်တွင် ယိုးဒယားမင်းတို့ သိမ်းယူခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။
သို့သော် ခရစ် ၁၇၅၉ ခုနှစ်တွင် အလောင်းဘုရားသည် တနင်္သာရီမြို့ကို အပြီးအပိုင်သိမ်းပိုက်လေသည်။
တောင်ထူထပ်၍ သစ်တောများဖြင့်ဖုံးအုပ်လျက်ရှိသောနယ်ဖြစ်၏။
နယ်အတွင်းသူများသည် လယ်ယာစိုက်ပျိုးခြင်းအလုပ်ကို လုပ်ကိုင်ကြ၏။
လမ်းပန်းအဆက်အသွယ် လွယ်ကူမှုမရှိလှသောကြောင့် စည်ကားခြင်းမရှိချေ။
မြို့နယ် အကျယ်အဝန်းမှာ ၄ဝ၃၃ စတုရန်းမိုင်ဖြစ်သည်။
မြို့ပေါ်ရှိ လူဦးရေမှာ ၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ ၅,၅၁၄ ယောက် ဖြစ်သည်။
တနင်္သါရီမြစ်ကြီး ၏ အထက်ဖက်တွင် စတိန်သောင်၊ မမသောင်၊ ဘန်လောအရှေ့အနောက်၊ ဘန်လင် ၊ ရေပေါ၊ သမီးလှ အရှေ့ အနောက်၊ တကူကျေးရွာအုပ်စု ကော်တော၊ ကိုးအင်း ၊ ဝမ်းနာ ၊ ကျောက်စရစ် ၊ တကူငယ်၊ ပြည်အေး ၊ တိုက်ကမ်း၊ မြရာချောင်း၊ ရွာမ ၊ ကျောင်းထက်ပိုင်း၊ လမိုင်းကော်၊ ဖိုးကင်ထောင့် ၊ ၎င်းကျေးရွာများသည် တနင်္သါရီ မြစ်ကြီးဘေးတွင်တည်ရှိပါသည်။
ပထဝီဝင်အနေအထား တနင်္သာရီမြို့နယ်သည် မြန်မာနိုင်ငံတော်၏အရှေ့တောင်ဘက်၊ တနင်္သာရီကမ်းရိုးတန်းဒေသ၏ တောင်ဘက်၊ မြောက်လတ္တီတွဒ် ၉ဝ ဒီဂရီ မှ ၁ဝဝ ဒီဂရီကြား (၉ဝ ဒီဂရီ ၅၁ မိနစ်နှင့် ၉၉ ဒီဂရီ ၄ဝ မိနစ်ကြား) တွင်တည်ရှိသည်။
အရှေ့လောင်ဂျီတွဒ် ၁ဝ ဒီဂရီ မှ ၁၄ ဒီဂရီကြား ၁၂ ဒီဂရီ မျဉ်းပေါ်၌တည်ရှိသည်။
ရန်ကုန်မြို့မှ ကမ်းရိုးတန်းမိုင် ၄၁၄ မိုင်၊ မြိတ်မြို့မှ ရေလမ်း ၄၅ မိုင်၊ ကားလမ်း ၅၂ မိုင် အကွာအဝေးတွင် တနင်္သာရီမြို့တည်ရှိသည်။
တနင်္သာရီမြို့သည် ချောင်းကြီးမြစ်ခေါ် တနင်္သာရီမြစ်ကြီးနှင့် ချောင်းငယ်မြစ်ခေါ်တနင်္သာရီ မြစ်ငယ်နှစ်စင်းတို့ပေါင်းဆုံရာ လက်ယာဘက်တွင် တည်ရှိသည်။
တနင်္သာရီမြို့၏ မြေပုံညွှန်းမှာ ဇက် ၁၉၁၂ဝ၂ ဖြစ်သည်။
နယ်နိမိတ် တနင်္သာရီမြို့နယ်၏ ဆက်စပ်နယ်နိမိတ်များမှာ- မြောက်ဘက်တွင် ထားဝယ်ခရိုင် မေတ္တာမြို့နယ်ခွဲမှ ၃ဝ မိုင်၊ အနောက်ဘက်တွင် ပုလောမြို့နယ် ၄၉ မိုင် မြိတ်မြို့နယ် ၃၃ မိုင်၊ ကျွန်းစုမြို့နယ် အရှေ့ဘက်တွင် ထိုင်းနိုင်ငံ ၁၅၉ မိုင်၊ တောင်ဘက်တွင် ဘုတ်ပြင်းမြို့နယ် ၄၈ မိုင် အသီးသီး ဆက်စပ်လျက်ရှိသည်။
တနင်္သာရီ၏ ဝန်းရံနယ်နိမိတ်မှာ အရှေ့၊ မြောက်နှင့် အနောက်ဘက်တို့တွင် ချောင်းငယ်မြစ်နှင့် ချောင်းကြီးမြစ်တို့ ဝန်းရံထားပြီး တောင်ဘက်တွင် လုံးခရမ်းတောင်၊ ကြယ်ခြွေတောင်နှင့်တနင်္သာရီတောင် တို့ဝန်းရံထားသည်။
မြို့၏ဧရိယာကို အရှေ့တောင်ဘက်တွင် တပ်ဦးကွင်း၊ နတ်ကူတောင်၊ အနောက်တောင်ဘက်တွင် ဒါးသွေးချောင်းအထိ သတ်မှတ်ထားသည်။
အကျယ်အဝန်း တနင်္သာရီမြို့နယ်၏ ဧရိယာအကျယ်အဝန်းမှာ (၂၈ဝ၃၂၉၆ ဧက) စတုရန်းမိုင် (၄၃၈ဝ.ဝ၅) ဖြစ်သည်။
မြောက်မှတောင်သို့ ၁၄၃.၃ မိုင်၊ အရှေ့မှ အနောက်သို့ ၅၈.၂၄ မိုင်ကျယ်ဝန်းသည်။
တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးအတွင်း နယ်မြေဧရိယာအကျယ်အဝန်းဆုံး မြို့နယ်ဖြစ်သည်။
တနင်္သာရီမြို့နှင့် ၈၂ မိုင်အကွာ မြန်မာနှင့် ထိုင်းနယ်စပ်ရှိ မောတောင်သည်(၄ဝ၄ဝ)ပေမြင့်ပြီး နယ်ခြားမှတ်တိုင်နှင့် တောင်ကြားလမ်းရှိသည်။
တနင်္သာရီဟူသော ဝေါဟာရ ဦးမေအောင်က တနင်္သာရီဟူသော ဝေါဟာရသည် တနင်းဩီ ဟူသော မွန်ဘာသာစကားမှ ရွေ့လျားလာသည်ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။
နောက်အယူအဆတစ်ခုမှာ မွန်တို့သည် မြိတ်ကို တိန်းန် ဟု မြို့အမည်ကို ထိပ်မှ ခေါ်ဆိုလေ့ရှိသည်။
(ဥပမာ တိန်းန်ဟမစော ဟံသာဝတီမြို့၊ တိန်းန်မုပလိန်န် မော်လမြိုင်မြို့) ဟု မြို့ကို တိန်းန် ဟုရှေးမှခေါ်လေ့ရှိသည်။
အရင်က ခရင်းသေဟု စတင်ခေါ်ဆိုရာမှ တရင်းသေ၊ ထိုမှ တိန်း သရေ) တနိန်းသရေ တနင်းသာရေ) တနင်္သာရီဟု အဆင့်ဆင့်ပြောင်းလဲ ခေါ်ဝေါ်လာခဲ့သည်ဟု ယူဆကြသည်။
တိန်းန်သရေ (မွန်၊ ပါဠိ) တိန်းန်မှာ မြို့၊ သရေ=သရီ၊ ဩီ=သီရိ= ကျက်သရေ ဟု မြန်မာပြန်လျှင် ကျက်သရေရှိသောမြို့ ဟုအဓိပ္ပာယ်ရသည်။
ဦးတင်လှ က ၁၉၆၃ ခုနှစ် မြန်မာနိုင်ငံ သုတေသနဆွေးနွေးပွဲ၌ တင်သွင်းခဲ့သော သူ၏စာတမ်း၌ မြန်မာဘာသာစကားများအတွင်းသို့ ရောက်ရှိနေသော လူမျိုးခြား တို့၏စကားများတွင် မလေး(ပသျူး)လူမျိုးတို့ (ရောင်စုံပန်းများ ပွင့်ရာမြေ) တာနာဆာရီ၊ တာနားသရိ၊ ထိုမှတစ်ဆင့် တနင်္သာရီကို ခေါ်ဆို ကြောင်း မွန်တို့မှတစ်ဆင့် ရောက်ရှိသွားသော စကားလုံးများဖြစ်နိုင်သည်ဟု ဆိုထားသည်။
ထိုင်းဘာသာစကားအရ ယိုးဒယားတို့ ဝင်ရောက်လွှမ်းမိုးလာသည့် နောက်ပိုင်းတွင်မှ ယိုးဒယားတို့က တနင်္သာရီကို ထနောင်စီ (ထနောင်ဆီရီ-ထနောင်သီရိ)ဟု အသံထွက်ခေါ်ဝေါ်ကြပြီး ရွှေပေါရာမြေဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။
ထို့ပြင် မလေးဘာသာစကားအရ တာနာဆာရီ သို့မဟုတ် တာနားသရိ ရောင်စုံပန်းများ ဖူးပွင့်ရာ မြေ သို့မဟုတ် သံပရာသီးပေါရာမြေဟု အဓိပ္ပယ်ရသည်။