kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
ရုပ်တရားဟု ခေါ်ဆိုရခြင်းမှာ အအေး၊ အပူ၊ ဆာလောင်ခြင်း၊ ရေငတ်ခြင်း၊ မှက်၊ ခြင်၊ လေ၊ နေပူ၊ သင်းကွဲမြွေစသည့် အန္တရာယ်ရှိသော သတ္တဝါတို့၏ အတွေ့အထိ စသည့် ဆန့်ကျင်ဘက် အကြောင်းတရားများကြောင့် ပုံစံအမျိုးမျိုး ပြောင်းလဲခြင်း၊ ထိခိုက်ပျက်စီးခြင်း၊ ဖောက်ပြန်ခြင်း သဘောရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။
(ခဇ္ဇနီယသုတ်) ဤဖောက်ပြန်မှုသည် ရုပ်တရား၏ မမြဲခြင်း (အနိစ္စ)၊ ဆင်းရဲခြင်း (ဒုက္ခ) သဘောကို ထင်ရှားစေသည်။
(နာမ်တရားများလည်း ပြောင်းလဲသော်လည်း ရုပ်တရား၏ ဖောက်ပြန်မှုက ပို၍ ထင်ရှားသည်ဟု ဆိုလိုသည်။
) သို့သော် ဤသို့ ဖောက်ပြန်သော်လည်း ရုပ်ပရမတ်တစ်ခုချင်းစီ၏ မာမှု၊ ယိုစီးမှု စသော ပင်ကိုသဘာဝလက္ခဏာများမှာမူ ပြောင်းလဲမသွားပေ။
ရုပ်ကမ္မဋ္ဌာန်း၏ အဘိဓမ္မာ အမြင် သတ္တဝါတို့၏ ခန္ဓာကိုယ်သည် အလွန် သေးငယ်၍ အလွန် လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပျက်နေသော ရုပ်ကလာပ် အမှုန်များစွာဖြင့် စုပေါင်း ဖွဲ့စည်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။
ရုပ်ကလာပ် တစ်ခုစီတွင် အနည်းဆုံး ရုပ်ပရမတ် (၈) မျိုး ပါဝင်ပြီး၊ ၎င်းတို့သည် အတုံးအခဲ ဒြပ်ဝတ္ထုများ မဟုတ်ဘဲ၊ မာမှု၊ ယိုစီးမှု စသော သဘောတရား သက်သက်မျှသာ ဖြစ်သည်။
ဤရုပ်တရားများသည် အလွန် တိုတောင်းသော အချိန်ကာလ (စိတ်တစ်ချက်၏ (၁၇) ချက်မျှသာ) တည်တံ့ပြီး ဖြစ်ပျက်နေကြသည်။
ဤဖြစ်ပျက်မှု အရှိကို အရှိအတိုင်း ဉာဏ်ဖြင့် ထွင်းဖောက် သိမြင်မှသာ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ ဟု မှန်ကန်စွာ ရှုမြင်နိုင်မည် ဖြစ်သည်။
နာမ်ကမ္မဋ္ဌာန်းသို့ ကူးပြောင်းခြင်း ရုပ်ကမ္မဋ္ဌာန်းဖြင့် ရုပ်တရားများကို ပိုင်းခြား သိမြင်ပြီးသောအခါ၊ ရုပ်တရားသက်သက်ကို ရှုမှတ်နေရုံမျှဖြင့် အရိယမဂ်ဉာဏ်ကို မရရှိနိုင်သေးပါ။
ထို့ကြောင့် နာမ်တရားများ (စိတ်၊ စေတသိက်) ကို ဆက်လက် ရှုပွား သုံးသပ်သည့် နာမ်ကမ္မဋ္ဌာန်း (အရူပပရိဂ္ဂဟ) သို့ ကူးပြောင်း ရှုမှတ်ရမည် ဖြစ်သည်။
နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ - ပထမတွဲ - ဖားအောက်တောရဆရာတော် ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် ရုပ်ကမ္မဋ္ဌာန်း နှစ်မျိုး ရုပ်ကမ္မဋ္ဌာန်းပိုင်း ရှုကွက် အတိုချုပ် မှတ်ရန် ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ဝိပဿနာ။
thumb|ဝိုင်းရံခြင်းမခံရမီ Chernihiv ရှိ ပြည်သူ့ စာကြည့်တိုက်။
ရုရှားနိုင်ငံသည် ယူကရိန်းနိုင်ငံအပေါ် ကျူးကျော်စစ်ကို ၂၀၂၂ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၄ ရက်နေ့တွင် စတင်ခဲ့သည်။
ယင်းသည် ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့သော ရုရှား-ယူကရိန်း စစ်ပွဲ၏ အကြီးမားဆုံး အရှိန်မြှင့်တင်မှု ဖြစ်သည်။
ဤစစ်ပွဲသည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်နောက်ပိုင်း ဥရောပတိုက်တွင် အကြီးမားဆုံး ထိုးစစ်ဆင်မှုတစ်ခု ဖြစ်သည်။
တိုက်ပွဲအတွင်း ယူကရိန်းနိုင်ငံတစ်ဝှမ်း အထိခိုက်အပျက်အစီး များပြားခဲ့ကာ ယူကရိန်း ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များလည်း ပါဝင်သည်။
ဤသို့ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်‌နေရာ ၅၀၀ ကျော်ကို ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ ဖျက်ဆီးခြင်းနှင့် လုယက်ခြင်းတို့ကို စစ်ရာဇဝတ်မှု အနေဖြင့် သတ်မှတ်သည်။
ယူကရိန်းယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးကလည်း ထိုလုပ်ရပ်များကို ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု အဖြစ် ဖော်ပြခဲ့သည်။
ဥပဒေပိုင်းဆိုင်ရာ အကာအကွယ်များ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ပိုင်ဆိုင်မှုသည် နိုင်ငံတကာ လူသားချင်းစာနာထောက်ထားမှုဆိုင်ရာ ဥပဒေအောက်တွင် အထူးကာကွယ်မှု ရရှိသည်။
ဂျနီဗာကွန်ဗင်းရှင်းနှင့် လက်နက်ကိုင်ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားမှုတွင် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အကာအကွယ်ပေးရေးဆိုင်ရာ Hague သဘောတူညီချက် (ယူကရိန်းနှင့် ရုရှားနှစ်နိုင်ငံစလုံးတွင် အကျုံးဝင်သည်) အရ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများသည် ၎င်းတို့၏ စစ်ရေးအားထုတ်မှုကို ပံ့ပိုးရန်အတွက် သမိုင်းဝင် အထိမ်းအမှတ်အဆောက်အအုံများကို အသုံးပြုခြင်း၊ သို့မဟုတ် ထိုအဆောက်အအုံများကို ရန်ငြိုးဖွဲ့စရာ လက်တုံ့ပြန်စရာအရာများအဖြစ် ပြုလုပ်ခြင်းမပြုရန် တားမြစ်ထားသည်။
Hague ကွန်ဗင်းရှင်း၏ ဒုတိယပရိုတိုကောသည် အခြားရွေးချယ်စရာနည်းလမ်း မရှိသောအခါမှ "မဖြစ်မနေလိုအပ်သော စစ်ရေးလိုအပ်ချက်" အတွက်သာ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ပိုင်ဆိုင်မှုများအပေါ် တိုက်ခိုက်ခြင်းကို ခွင့်ပြုပါသည်။
ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များကို တိုက်ခိုက်ခြင်းသည် စစ်ရာဇ၀တ်မှုမြောက်ပြီး နိုင်ငံတကာရာဇ၀တ်ခုံရုံးတွင် တရားစွဲဆိုနိုင်သည်။
ထင်ရှားသော အထိမ်းအမှတ်နေရာများ thumb|Chernihiv ရှိ Trinity ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းသည် ရုရှားနိုင်ငံ၏ ကျူးကျော်စစ်အတွင်း ပျက်စီးသွားခဲ့သည်။
ယူကရိန်းတွင် Kyiv ရှိ စိန့်ဆိုဖီယာဘုရားကျောင်း၊ Kyiv-Pechersk Lavra နှင့် Lviv လေးပုံတစ်ပုံတစ်ခုလုံး အပါအဝင် United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization (UNESCO) ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်စာရင်းဝင်နေရာ ခုနစ်ခုရှိသည်။
Kharkiv၊ Mykolaiv နှင့် Chernihiv ရှိ နောက်ထပ်နေရာများကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်စာရင်းသွင်းရန် ထည့်သွင်းစဉ်းစားထားသော်လည်း ကျူးကျော်မှုမတိုင်မီအထိ မထည့်သွင်းရသေးပါ။
2022 ခုနှစ် ဧပြီလနှောင်းပိုင်းတွင် ယူကရိန်းမှ ရေအောက်နစ်မြုပ်ပျက်စီးသွားသည့် ရုရှား ကရူဇာစစ်သင်္ဘောကြီး Moskva ကို "ရေအောက်ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်" နေရာအဖြစ် စာရင်းသွင်းခဲ့ကြောင်း Politico မှ အစီရင်ခံခဲ့သည်။
ထိန်းသိမ်းရေး ကြိုးပမ်းမှုများ ပြည်တွင်း Kyiv ရှိ ယူကရိန်းနိုင်ငံသမိုင်းပြတိုက်၏ ဒါရိုက်တာ Fedir Androshchuk သည် ပြတိုက်အား တိုက်ခိုက်ခြင်းနှင့် လုယက်ခြင်းမှ ကာကွယ်ရန် လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက်နှစ်ဦးနှင့်အတူ လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။
Vinnytsia၊ Zhytomyr၊ Sumy နှင့် Chernihiv ရှိ ပြတိုက်လေးခုမှ အဓိက ပြပွဲများကိုလည်း ဖယ်ရှား၊ သိမ်းဆည်းကာ ကာကွယ်နိုင်ခဲ့ကြောင်း Androschuck မှ အစီရင်ခံတင်ပြခဲ့သည်။
Vinnytsia ရှိ ပြတိုက်ကိုမူ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများအတွက် အိမ်ရာအဖြစ် ပြောင်းလဲအသုံးပြုထားသည်။
ယူကရိန်းအနောက်ပိုင်းရှိ Ivano-Frankivsk ခေတ်ပြိုင်အနုပညာစင်တာတွင် အခြေစိုက်သည့် အနုပညာရှင်စုပေါင်းအဖွဲ့တစ်ဖွဲ့သည် ပံ့ပိုးမှုအနည်းငယ်ဖြင့် အခြေခံလူတန်းစား အနုပညာနေရာများမှ လက်ရာများကို ဘေးလွတ်ရာသို့ ရွှေ့ပြောင်းထိန်းသိမ်းရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။
ထိုစုပေါင်းအဖွဲ့သည် လျှို့ဝှက်နေရာများတွင် သိုလှောင်ရုံအများအပြားကို ဖန်တီးခဲ့ပြီး Kyiv၊ Mariupol၊ Odesa၊ Zaporizhzhya နှင့် အခြားသောမြို့များရှိ ပြခန်းများမှ အနုပညာလက်ရာများကို ရွေ့ပြောင်းပေးခဲ့သည်။
ဝိပဿနာပိုင်းတွင် ကမ္မဋ္ဌာန်းနှစ်မျိုးရှိရာ ရုပ်တရားကို ဉာဏ်ဖြင့် ပိုင်းခြားသိမ်းဆည်းခြင်းကို ရုပ်ကမ္မဋ္ဌာန်း (ရူပပရိဂ္ဂဟ) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး၊ နာမ်တရား (စိတ်၊ စေတသိက်) တို့ကို ဉာဏ်ဖြင့် ပိုင်းခြားသိမ်းဆည်းခြင်းကို နာမ်ကမ္မဋ္ဌာန်း (အရူပကမ္မဋ္ဌာန်း သို့မဟုတ် အရူပပရိဂ္ဂဟ) ဟု ခေါ်ဆိုပါသည်။
ဤသည်မှာ သမထကမ္မဋ္ဌာန်း (၄၀) နှင့် မတူဘဲ ဝိပဿနာရှုပွားရန် အာရုံကို ဆိုလိုပါသည်။
နာမ်တရား၏ သဘောနှင့် ရှုပွားရန် ခက်ခဲမှု အမြင် နာမ်တရား (စိတ်နှင့် စေတသိက်) တို့သည် အလွန် လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပျက်နေကြသည်ဧကစ္ဆရက္ခဏေ ကောဋိသတသဟဿသင်္ခါ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဇ္ဈတိ။
(သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၉၅။
ထို့ကြောင့် ဤမျှ လျင်မြန်သော နာမ်တရားများကို မည်သို့ ရှုနိုင်မည်နည်းဟု အချို့က မေးခွန်းထုတ်ကြသော်လည်း၊ ကျမ်းဂန်များက နာမ်တရားများကို သိမ်းဆည်းရှုပွား၍ ရနိုင်ကြောင်း ပြဆိုထားပါသည်။
နာမ်ကမ္မဋ္ဌာန်း သိမ်းဆည်းနည်း (၃) နည်း နာမ်တရားများကို စတင်သိမ်းဆည်းရာ၌ ယောဂီ၏ သန္တာန်တွင် ထင်ရှားရာကို အခြေခံ၍ နည်းသုံးမျိုးရှိသည်- ဖဿက စ၍ သိမ်းဆည်းသောနည်း: ဖဿထင်ရှားသော ပုဂ္ဂိုလ်အဖို့။
ဝေဒနာက စ၍ သိမ်းဆည်းသောနည်း: ဝေဒနာထင်ရှားသော ပုဂ္ဂိုလ်အဖို့။
ဝိညာဏ်က စ၍ သိမ်းဆည်းသောနည်း: အသိစိတ် ဝိညာဏ်ထင်ရှားသော ပုဂ္ဂိုလ်အဖို့။
အရေးကြီးသော မှတ်ချက် (ဖဿပဉ္စမက): မည်သည့် နာမ်တရား (ဖဿ၊ ဝေဒနာ၊ သို့မဟုတ် ဝိညာဏ်) က စတင်၍ သိမ်းဆည်းသည်ဖြစ်စေ၊ ထိုနာမ်တရား တစ်ခုတည်းကိုသာ သီးသန့်ရှုနေရမည် မဟုတ်ပါ။
စိတ်တစ်ခဏအတွင်း၌ အတူတကွ ဖြစ်ပေါ်နေသော အခြေခံနာမ်တရားအစုဖြစ်သည့် ဖဿပဉ္စမကတရား (ဖဿ၊ ဝေဒနာ၊ သညာ၊ စေတနာ၊ ဝိညာဏ်) တို့ကို သိမ်းဆည်းရမည်ဟု အဋ္ဌကထာများက ညွှန်ကြားပါသည်။
အကြောင်းမှာ ဤငါးမျိုးသည် နာမ်ခန္ဓာလေးပါးလုံး၏ အဓိကကိုယ်စားပြုတရားများ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။
ဤသို့ ဖဿပဉ္စမကတရားကို သိမ်းဆည်းခြင်းဖြင့် ကျန် ယှဉ်ဖက်စေတသိက်များကိုပါ သိမ်းဆည်းပြီး ဖြစ်သွားပါသည်။
မရှိမဖြစ် လိုအပ်ချက် - ရုပ်ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ကောင်းစွာသိမ်းဆည်းပြီး ဖြစ်ခြင်း အထူးသဖြင့် သုဒ္ဓဝိပဿနာယာနိက (သမထကို အခြေမခံဘဲ ဝိပဿနာသက်သက် အားထုတ်သူ) ပုဂ္ဂိုလ်များအတွက် နာမ်ကမ္မဋ္ဌာန်းကို မစတင်မီ ရုပ်ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ကောင်းစွာ စင်ကြယ်အောင် သိမ်းဆည်းပြီး (သုဝိသုဒ္ဓရူပပရိဂ္ဂဟ) ဖြစ်ရန် အလွန်အရေးကြီးသည်။
အကြောင်းရင်း: နာမ်တရားများသည် မှီရာဝတ္ထုရုပ် (စက္ခုဝတ္ထု၊ သောတဝတ္ထု၊ ဟဒယဝတ္ထု စသည်) များအပေါ် မှီခို၍ ဖြစ်ကြသည်။
ထိုမှီရာဝတ္ထုရုပ်များကို ပရမတ်သို့ ဆိုက်အောင် ဉာဏ်ဖြင့် မပိုင်းခြားနိုင်သေးပါက၊ ယင်းတို့ကို မှီ၍ဖြစ်သော နာမ်တရားများကိုလည်း နာမ်တုံး နာမ်ခဲ (နာမ်ဃန) ပြိုအောင် ပရမတ်ကျကျ သိမြင်နိုင်မည် မဟုတ်ပေ။
ဥပမာ: အောက်ဈာန်၌ ဝသီဘော်နိုင်နင်းအောင် မလေ့ကျင့်ဘဲ အထက်ဈာန်သို့ တက်ရန် ကြိုးစားလျှင် အထက်ဈာန်ကိုလည်း မရ၊ အောက်ဈာန်မှလည်း လျှောကျတတ်သကဲ့သို့ (ဂါဝီဥပမာသုတ်)၊ ရုပ်ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ကောင်းစွာ မသိမ်းဆည်းရသေးဘဲ နာမ်ကမ္မဋ္ဌာန်းသို့ ကူးလျှင် နှစ်ခုလုံး၌ ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးတတ်သည်။
သမထယာနိက: သမထယာနိက ပုဂ္ဂိုလ်များ ဈာန်နာမ်တရားများမှ စတင်သိမ်းဆည်းနိုင်သော်လည်း၊ ထို့နောက် မှီရာ ဟဒယဝတ္ထု အစရှိသော ရုပ်တရားများကို သိမ်းဆည်းရန် လိုအပ်ပြီး၊ ကာမာဝစရနာမ်တရားများကို သိမ်းဆည်းသည့်အခါတွင်လည်း ရုပ်ကို ကောင်းစွာ ပိုင်းခြားသိပြီးဖြစ်ရန် လိုအပ်ပါသည်။
နာမ်တရား သိမ်းဆည်းရန် သင့်လျော်သော နည်းလမ်း - အာယတနဒွါရအလိုက် သိမ်းဆည်းခြင်း ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂအဋ္ဌကထာအရ နာမ်တရားများကို သိမ်းဆည်းရာတွင် မှီရာဝတ္ထုရုပ် (၆) ပါးအလိုက် သိမ်းဆည်းခြင်းထက်၊ အာယတနဒွါရ (၆) ပါး အလိုက် ဖြစ်ပေါ်သော ဝီထိစိတ်အစဉ်များအတိုင်း သိမ်းဆည်းခြင်းက ပို၍ ရှင်းလင်းသည် (အနာကုလ = ရောထွေးမှုကင်းသည်)။
စက္ခုဒွါရဝီထိ နာမ်တရားစု (ရူပါရုံကြောင့်ဖြစ်သော) သောတဒွါရဝီထိ နာမ်တရားစု (သဒ္ဒါရုံကြောင့်ဖြစ်သော) ဃာနဒွါရဝီထိ နာမ်တရားစု (ဂန္ဓာရုံကြောင့်ဖြစ်သော) ဇိဝှါဒွါရဝီထိ နာမ်တရားစု (ရသာရုံကြောင့်ဖြစ်သော) ကာယဒွါရဝီထိ နာမ်တရားစု (ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံကြောင့်ဖြစ်သော) မနောဒွါရဝီထိ နာမ်တရားစု (ဓမ္မာရုံကြောင့်ဖြစ်သော သို့မဟုတ် ပဉ္စာရုံကို ဆက်တွေးသော) ဤသို့ ဒွါရအလိုက် ဝီထိစိတ်များကို သိမ်းဆည်းခြင်းက ရှုပ်ထွေးမှု နည်းပါးစေသည်။
ဝိပဿနာရှုရမည့် နာမ်တရားများ၏ အတိုင်းအတာ အဓိကအားဖြင့် လောကီစိတ်များ: ဝိပဿနာ၏ အရှုခံအာရုံမှာ အဓိကအားဖြင့် မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်နေသော လောကီစိတ် (၈၁) ပါး နှင့် ယှဉ်ဖက်စေတသိက်များ ဖြစ်သည်။
မဟဂ္ဂုတ်စိတ်များ: ဈာန်ရပုဂ္ဂိုလ်များ (ဈာနလာဘီ) အဖို့ မိမိတို့ရရှိထားသော မဟဂ္ဂုတ် (ရူပ နှင့် အရူပ) ကုသိုလ်စိတ်များကိုလည်း ရှုပွားရမည်။
ဈာန်မရသူများအဖို့ ဤစိတ်များကို ချန်လှပ်ထားနိုင်သည်။
ကြိယာစိတ်များ: ရဟန္တာမဟုတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်များအဖို့ ကြိယာစိတ်များကို ရှုရန်မလိုပါ။
လောကုတ္တရာစိတ်များ: လောကုတ္တရာစိတ် (မဂ်စိတ်၊ ဖိုလ်စိတ်) တို့သည် ဝိပဿနာ၏ အကျိုး ဖြစ်ပြီး၊ ဝိပဿနာ၏ အရှုခံအာရုံ မဟုတ်ပါ။
(သို့သော် မဂ်ဖိုလ်ရပြီးနောက် ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်ဖြင့် ပြန်လည်ဆင်ခြင်နိုင်သည်)။
ရုပ်နာမ် နှစ်ပါးလုံးကို ရှုရန် လိုအပ်ခြင်း ဝိပဿနာဉာဏ် ရင့်ကျက်၍ မဂ်ဖိုလ်သို့ ဆိုက်ရောက်ရန် (ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာ ဖြစ်ရန်) မှာ- ရုပ်တရားသက်သက်ကို ရှုရုံဖြင့် မပြီး။
နာမ်တရားသက်သက်ကို ရှုရုံဖြင့် မပြီး။
အတွင်း (အဇ္ဈတ္တ) ခန္ဓာသက်သက်ကို ရှုရုံဖြင့် မပြီး။
အပြင် (ဗဟိဒ္ဓ) တရားသက်သက်ကို ရှုရုံဖြင့် မပြီး။
ထို့ကြောင့် ရံခါ ရုပ်တရား၊ ရံခါ နာမ်တရား၊ ရံခါ အတွင်းတရား၊ ရံခါ အပြင်တရားတို့ကို လက္ခဏာရေးသုံးတန်တင်ကာ အပြန်အလှန် ရှုပွားပေးရမည်ဟု အဋ္ဌကထာများက ညွှန်ပြသည်။
နာမ်ကမ္မဋ္ဌာန်းနှင့် သတိပဋ္ဌာန်လေးပါး ဆက်စပ်ပုံ နာမ်ကမ္မဋ္ဌာန်းကို အားထုတ်ရာတွင် အဓိကထား ရှုပွားသည့် တရားအပေါ်မူတည်၍ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးသို့ သက်ဝင်သည်- ကာယာနုပဿနာ: ရုပ်တရား (ဥပမာ- ဓာတ်ကြီးလေးပါး) ကို အဦးမူ၍ ရုပ်နာမ်တို့ကို သိမ်းဆည်းရှုပွားခြင်း (အထူးသဖြင့် သုဒ္ဓဝိပဿနာယာနိက)။
ဝေဒနာနုပဿနာ: ဝေဒနာကို အဦးမူ၍ ရုပ်နာမ်တို့ကို သိမ်းဆည်းရှုပွားခြင်း။
စိတ္တာနုပဿနာ: ဝိညာဏ် (အသိစိတ်) ကို အဦးမူ၍ ရုပ်နာမ်တို့ကို သိမ်းဆည်းရှုပွားခြင်း။
ဓမ္မာနုပဿနာ: ဖဿကို အဦးမူ၍ ရုပ်နာမ်တို့ကို သိမ်းဆည်းရှုပွားခြင်း၊ သို့မဟုတ် ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ် စသည်ဖြင့် ရှုခြင်း။
နာမ်ကမ္မဋ္ဌာန်း၏ ခက်ခဲမှုနှင့် ဖြစ်နိုင်စွမ်း စိတ်တစ်ခဏအတွင်း၌ ဖြစ်ပေါ်နေသော နာမ်တရားစု (ဖဿပဉ္စမက စသည်) ကို တစ်လုံးချင်း ခွဲခြားသိမြင်ရန်မှာ အလွန် ခက်ခဲသော (ဒုက္ကရံ ကတံ) အလုပ်ဖြစ်သော်လည်း၊ ဘုရားရှင်နှင့် သာဝကတို့ ပြုလုပ်နိုင်၊ သိမြင်နိုင်ကြောင်း ကျမ်းဂန်များက အခိုင်အမာ ဆိုထားသည်။
အရေးကြီးသော သတိပြုဖွယ်: ဤ မိလိန္ဒပဥှာလာ စကားရပ်သည် နာမ်တရားများကို တစ်လုံးစီ ခွဲခြားသိရန် ခက်ခဲနက်နဲပုံ ကို ဘုရားရှင်၏ အစွမ်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပြခြင်းသာ ဖြစ်သည်။
သာဝကများအဖို့ လုံးဝ ရှု၍မရနိုင်၊ သိ၍မရနိုင်ဟု ဆိုလိုခြင်း မဟုတ် ကြောင်း အဋ္ဌကထာများက ရှင်းလင်းထားပါသည်။
ဤအချက်ကို အယူအဆ မလွဲမှားရန် အထူး အရေးကြီးပါသည်။
ဝတ္ထုနှင့် အာရုံကို ပူးတွဲသိမ်းဆည်းခြင်း (အရှင်သာရိပုတ္တရာ၏ နည်း) နာမ်ကမ္မဋ္ဌာန်း ရှုပွားရာတွင် လိုက်နာရမည့် အလွန်တန်ဖိုးရှိသော ရှေးထုံး ဥပဒေသတစ်ခုမှာ နာမ်တရားတို့၏ မှီရာဝတ္ထုရုပ် နှင့် အာရုံ ကို ပူးတွဲ၍ သိမ်းဆည်းခြင်း ဖြစ်သည်။
ဤနည်းသည် ပညာအရာ ဧတဒဂ်ရ အရှင်သာရိပုတ္တရာ ကိုယ်တော်မြတ်ကြီး လိုက်နာကျင့်သုံးတော်မူသော နည်းဖြစ်ပါသည်။
အရှင်သာရိပုတ္တရာသည် ဈာန်သမာပတ်ဝင်စားပြီး ထိုဈာန်နာမ်တရားများကို ဝိပဿနာရှုသောအခါ (အနုပဒဓမ္မဝိပဿနာ)၊ ဈာန်စိတ်တစ်ခဏချင်းစီ၌ ပါဝင်သော နာမ်တရား တစ်လုံးစီ၏ ဖြစ်မှု (ဥပါဒ်)၊ တည်မှု (ဌီ)၊ ပျက်မှု (ဘင်) ကို ထင်ရှားစွာ သိမြင်တော်မူသည်။
ဤသို့ ထင်ရှားစွာ သိမြင်နိုင်ခြင်းမှာ ထိုဈာန်နာမ်တရားတို့ကို မရှုမီ ရှေးဦးစွာ ယင်းတို့၏ မှီရာ ဟဒယဝတ္ထု (ဘဝင်မနောဒွါရ) နှင့် ယင်းဈာန်၏ အာရုံ (ဥပမာ- ကသိုဏ်းနိမိတ်) ကို ပူးတွဲ၍ သိမ်းဆည်းထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု အဋ္ဌကထာ ဋီကာတို့က ရှင်းပြပါသည်။
ဤသို့ ဝတ္ထုနှင့် အာရုံကို ပူးတွဲသိမ်းဆည်းခြင်းသည် နာမ်တရားတို့၏ ဖြစ်စဉ်ကို ထင်ရှားစွာ သိမြင်နိုင်ရန် အလွန် အရေးပါသော အထောက်အကူ ဖြစ်သည်။
နာမ်ကို သိမ်းဆည်းပြီးနောက် ရုပ်ကို ပြန်လည်သုံးသပ်ခြင်း ဖဿပဉ္စမကတရား အစရှိသော နာမ်တရားတို့ကို သိမ်းဆည်းပြီးသည့်အခါ၊ "ဤနာမ်တရားတို့သည် အဘယ်ကို မှီ၍ ဖြစ်သနည်း" ဟု ဆင်ခြင်သုံးသပ်ရမည်။
ထိုအခါ ဝတ္ထုရုပ် ကို မှီ၍ဖြစ်ကြောင်း သိမြင်မည်။
ဤ၌ ဝတ္ထုရုပ်ဆိုသည်မှာ စက္ခုဝတ္ထု၊ ဟဒယဝတ္ထု စသည့် သက်ဆိုင်ရာ ဝတ္ထုရုပ်တစ်ခုတည်းကို ဆိုလိုသည်မဟုတ်ဘဲ၊ ထိုဝတ္ထုရုပ် အပါအဝင် မှီရာဌာနတစ်ခုလုံးရှိ ရုပ်အစုအဝေး (ကရဇကာယ) ကို ဆိုလိုကြောင်း မူလဋီကာက ရှင်းပြပါသည်။
ဤသို့ နာမ်ကို သိမ်းဆည်းပြီးနောက် ရုပ်ကို ပြန်လည် ဆင်ခြင်သုံးသပ်ခြင်းသည် ရုပ်နှင့်နာမ်တို့၏ အပြန်အလှန် မှီခိုနေမှုကို ပိုင်းခြားသိသော နာမရူပဝဝတ္ထာနဉာဏ် ကို စင်ကြယ်စေရန် ဖြစ်သည်။
နာမ်ကမ္မဋ္ဌာန်း အကျယ် သိမ်းဆည်းနည်း (လိုအပ်မှ ကျင့်ရန်) အလွန်အသေးစိတ်သော ရှုနည်းတစ်ခုမှာ ဒွါရ (၆) ပါး၊ ကောဋ္ဌာသ (၄၂) ခုတို့၌ ရှိသော ရုပ်ကလာပ်များအတွင်းမှ ရုပ်ဓာတ် တစ်လုံးစီ တစ်လုံးစီ ကို အာရုံယူကာ၊ ထိုရုပ်တစ်လုံးစီကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ် စိတ်အစဉ် (နာမ်တရားများ) ကို သိမ်းဆည်းခြင်း ဖြစ်သည်။
ဥပမာ- စက္ခုဒွါရရှိ စက္ခုဒသကကလာပ်မှ ပထဝီဓာတ်ကို အာရုံယူ၍ ဖြစ်သော နာမ်တရားများ၊ အာပေါဓာတ်ကို အာရုံယူ၍ ဖြစ်သော နာမ်တရားများ စသည်ဖြင့် ရုပ် (၁၀) မျိုးလုံးအတွက် တစ်ခုချင်းစီ ခွဲ၍ ရှုခြင်း ဖြစ်သည်။
ဤနည်းသည် အလွန်အကျယ်ပြန့် ရှုပ်ထွေးသဖြင့် အကျဉ်းနည်းဖြင့် အောင်မြင်မှု မရရှိမှသာ လိုအပ်သလို ကျင့်သုံးရန် ဖြစ်ပါသည်။
နာမ်တရားတို့ကို ပေါင်းစု၍ "နာမ်တရား နာမ်တရား" ဟု ရှုပွားခြင်း အာယတနဒွါရအလိုက် ဝီထိစိတ်များအတွင်းရှိ နာမ်တရားများကို တစ်လုံးစီ ခွဲခြားသိမ်းဆည်းမှု၌ ကျွမ်းကျင်လာပြီး၊ ထိုနာမ်တရားအစုသည် ဉာဏ်၌ ပြိုင်တူထင်လာသောအခါ၊ ယင်း နာမ်တရားအားလုံး၏ အာရုံသို့ ညွှတ်ကိုင်းနေသော သဘောကို အာရုံယူလျက် "ဤကား နာမ်တရား" သို့မဟုတ် "နာမ်တရား၊ နာမ်တရား" ဟု တစ်ပေါင်းတစ်စုတည်း ပေါင်းခြုံ၍ သိမ်းဆည်း ရှုပွားရမည်ဟု ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂက ညွှန်ကြားပါသည်။
ဤအဆင့်သည် နာမ်တရားများကို တစ်လုံးစီ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသည့် (analytical) အဆင့်ကို ကျွမ်းကျင်ပြီးမှသာ ပြုလုပ်ရမည့် အဆင့် ဖြစ်သည်။
ဤသို့ နာမ်ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ရှုပွားရာ၌ ကျမ်းဂန်လာ ဥပဒေသများ၊ အထူးသဖြင့် ရုပ်ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ရှေးဦးစွာ စင်ကြယ်အောင် သိမ်းဆည်းခြင်း၊ ဝတ္ထုနှင့် အာရုံကို ပူးတွဲသိမ်းဆည်းခြင်း၊ ဖဿပဉ္စမကတရားများကို အခြေခံ၍ နာမ်အစုကို သိမ်းဆည်းခြင်း စသည့် အချက်များကို လေးစားလိုက်နာစွာ ကျင့်ကြံအားထုတ်သင့်ပါသည်။
ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် နာမ်ကမ္မဋ္ဌာန်း၌ သိမ်းဆည်းနည်း (၃) နည်း ဝိပဿနာဉာဏ်၏ အရှုခံစိတ် အမျိုးအစား ဝတ္ထုနှင့် အာရုံကို ပူးတွဲ သိမ်းဆည်းပါ ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ဝိပဿနာ။
အတိမဟန္တာရုံဝီထိ ဆိုသည်မှာ ပဉ္စဒွါရ (မျက်စိ၊ နား၊ နှာ၊ လျှာ၊ ကိုယ် တံခါးငါးပေါက်) တွင် အာရုံ (ရူပါရုံ၊ သဒ္ဒါရုံ၊ ဂန္ဓာရုံ၊ ရသာရုံ၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ) တို့ အလွန်ထင်ရှားစွာ (အတိမဟန္တ) ထင်ပေါ်လာသည့်အခါ ဖြစ်ပေါ်သော စိတ်အစဉ် (ဝီထိ) ကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။
အဘိဓမ္မာကျမ်းဂန်များနှင့် အဋ္ဌကထာများတွင် ဤဝီထိ ဖြစ်ပေါ်ပုံကို အောက်ပါအတိုင်း ရှင်းလင်းထားပါသည်- အာရုံထင်ပေါ်မှုနှင့် လိုအပ်သောအခြေအနေများ အာရုံ၏ သက်တမ်းနှင့် ထင်ပေါ်ချိန်: ရုပ်တရားဖြစ်သော အာရုံများသည် ဖြစ်မှု (ဥပါဒ်)၊ တည်မှု (ဌီ)၊ ပျက်မှု (ဘင်) ဟူ၍ ရှိရာ၊ အလွန် လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပျက်နေသောကြောင့် ဖြစ်ဆဲ (ဥပါဒ်) ခဏ၌ ဒွါရတွင် မထင်နိုင်သေးဘဲ၊ တည်ဆဲ (ဌီ) ကာလသို့ ရောက်မှသာ ထင်ရှားလာနိုင်သည်။
(ဝိပဿနာရှုသော ယောဂီ၏ မနောဒွါရ၌မူ ဥပါဒ်-ဌီ-ဘင် သုံးပါးလုံး ထင်နိုင်ပါသည်။
) ထင်ရှားရန် လိုအပ်သော အကြောင်းတရားများ: စက္ခုဒွါရ (မျက်စိ): ရူပါရုံထင်ရန် အလင်းရောင် (အာလောက) လိုအပ်သည်။
သောတဒွါရ (နား): သဒ္ဒါရုံထင်ရန် ဒွါရနှင့် အာရုံကြားတွင် လေဟာနယ် (အာကာသ) ရှိရန် လိုအပ်သည်။
ဃာနဒွါရ (နှာခေါင်း): ဂန္ဓာရုံထင်ရန် လေ (ဝါယောဓာတ်) ၏ သယ်ဆောင်မှု လိုအပ်သည်။
ဇိဝှါဒွါရ (လျှာ): ရသာရုံထင်ရန် အရည် (အာပေါဓာတ်) လိုအပ်သည်။
ကာယဒွါရ (ကိုယ်): ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံထင်ရန် ထိခိုက်မှု၌ အမာခံဖြစ်သော ပထဝီဓာတ်၏ အထောက်အပံ့ လိုအပ်သည်။
နာမ်နှင့်ရုပ် သက်တမ်းကွာခြားပုံ နာမ် (စိတ်၊ စေတသိက်): အလွန်သက်တမ်းတိုသည်။
ဥပါဒ်၊ ဌီ၊ ဘင် ဟူသော ခဏငယ်သုံးချက်ပေါင်းကို စိတ္တက္ခဏတစ်ချက်ဟု ခေါ်သည်။
အာရုံကို သိသည့်ကိစ္စပြီးလျှင် ချက်ချင်း ချုပ်ပျောက်သည်။
ရုပ်: စိတ် (၁၇) ချက် သက်တမ်းရှိသည် (ခဏငယ် ၅၁ ချက်)။
နာမ်နှင့်အတူတူ ဖြစ်၊ အတူတူ ပျက်သော်လည်း၊ တည်မြဲချိန် (ဌီကာလ) သည် နာမ်ထက် များစွာ ပိုရှည်သည် (စိတ်ခဏငယ် ၄၉ ချက်ခန့်)။
အတိမဟန္တာရုံဝီထိ စိတ်အစဉ် (၁၇) ချက် ရူပါရုံတစ်ခုသည် ၎င်း၏ ဌီကာလအတွင်း၊ ဖြစ်ပြီးနောက် စိတ္တက္ခဏ (၁) ချက် အလွန်တွင် (အာရုံ၊ ဒွါရ၊ အလင်းရောင် စသည့် အကြောင်းများ အလွန်အားကောင်းလျှင်) စက္ခုဒွါရနှင့် မနောဒွါရ၌ ပြိုင်တူ ထင်ရှားလာသည့်အခါ အောက်ပါ စိတ်အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ပေါ်သည်- အတီတဘဝင် (တီ): အာရုံသည် ဒွါရ၌ မထင်သေးမီ ဖြစ်ပြီး လွန်သွားသော ဘဝင်စိတ် (၁) ချက်။
(ဤဘဝင်၏ ဥပါဒ်နှင့်ပြိုင်၍ အာရုံရုပ် စတင်ဖြစ်သည်)။
ဘဝင်္ဂစလန (န): အာရုံကြောင့် ဘဝင်စိတ် လှုပ်ရှားခြင်း (၁) ချက်။
ဘဝင်္ဂုပစ္ဆေဒ (ဒ): ဘဝင်အယဉ် ပြတ်တောက်ခြင်း (၁) ချက်။
ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်း (ပ): ထိုအာရုံသို့ ရှေးရှု ဆင်ခြင်သောစိတ် (၁) ချက်။
စက္ခုဝိညာဏ် (စ): ထိုရူပါရုံကို မြင်သိသောစိတ် (၁) ချက်။
(သောတဝိညာဏ်၊ ဃာနဝိညာဏ် စသည်ဖြင့် ဒွါရအလိုက် ပြောင်းလဲမည်)။
သမ္ပဋိစ္ဆိုင်း (သံ): မြင်သိပြီးအာရုံကို လက်ခံသောစိတ် (၁) ချက်။
သန္တီရဏ (ဏ): လက်ခံထားသော အာရုံကို ကောင်း/မကောင်း စုံစမ်းသောစိတ် (၁) ချက်။
ဝုဋ္ဌော (ဝု): အာရုံကို ကောင်း/မကောင်း ပိုင်းခြားဆုံးဖြတ်သောစိတ် (မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းပင် ဖြစ်သည်) (၁) ချက်။
ဇော (ဇ) (၇ ချက်): အာရုံ၏ အရသာကို အဓိက ခံစားသောစိတ်။
အဟုန်ပြင်းစွာ ဖြစ်ပေါ်၍ "ဇော" ဟုခေါ်သည်။
ကာမအာရုံ၌ ကာမဇော (ကုသိုလ် သို့မဟုတ် အကုသိုလ်) သည် များသောအားဖြင့် (၇) ကြိမ် ဖြစ်ပေါ်သည်။
(အခြေအနေအရ ၆ ကြိမ်၊ သေခါနီး/မေ့မျော/အိပ်ပျော်ချိန်တွင် ၅ ကြိမ် ဖြစ်နိုင်သည်)။
တဒါရုံ (တ) (၂ ချက်): ဇော၏ အာရုံကိုပင် ဆက်လက် အာရုံယူသော ဝိပါက်စိတ်။
အဟုန်ပြင်းသော ဇောနောက်သို့ ခေတ္တလိုက်ပါခြင်း ဖြစ်သည်။
စုစုပေါင်း စိတ္တက္ခဏ = ၁ + ၂ + ၁ + ၁ + ၁ + ၁ + ၇ + ၂ = ၁၇ ချက်။
အတိမဟန္တာရုံ အဓိပ္ပာယ် အတီတဘဝင်၏ ဥပါဒ်နှင့်အတူ ဖြစ်သော အာရုံရုပ်သည် ဒုတိယတဒါရုံ၏ ဘင်နှင့် အတူ ချုပ်ပျောက်သွားသောအခါ၊ ထို စိတ် (၁၇) ချက်နှင့် သက်တမ်း အတိအကျ ကိုက်ညီသော အာရုံကို အတိမဟန္တာရုံ ဟု ခေါ်သည်။
ထိုသို့သော အာရုံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော ဝီထိစိတ်အစဉ်ကို အတိမဟန္တာရုံဝီထိ ဟု ခေါ်သည်။
ဤဝီထိအမျိုးအစားကို တဒါရမ္မဏဝါရ ဟုလည်း ခေါ်သည်။
ဇော နှင့် တဒါရုံ အကြောင်း အကျယ် ဇော: အဟုန်ပြင်းစွာ ဖြစ်ခြင်း၊ အာရုံ၏ အရသာကို ပိုင်နိုင်စွာ ခံစားခြင်း ကိစ္စရှိသည်။
တဒါရုံ: "တဿ အာရမ္မဏံ = ထိုဇော၏ အာရုံကို ယူတတ်သောစိတ်"။
ဇော၏ အဟုန်ကြောင့် ဘဝင်ပြန်မကျသေးမီ ဇောအာရုံကို လိုက်ပါ အာရုံယူသော ဝိပါက်စိတ် ဖြစ်သည်။
တဒါရုံ ဖြစ်ရန် အကြောင်း (၃) ရပ် လိုအပ်သည်- ရှေးက ဇောသည် ကာမဇော ဖြစ်ခြင်း။
သတ္တဝါသည် ကာမဘုံသား ဖြစ်ခြင်း။
အာရုံသည် ကာမအာရုံ (အတိမဟန္တာရုံ/ဝိဘူတာရုံ) ဖြစ်ခြင်း။
တဒါရုံသည် များသောအားဖြင့် (၂) ကြိမ် ဖြစ်သည်။
ယောနိသောမနသိကာရ နှင့် အယောနိသောမနသိကာရ ဇော (၇) ကြိမ်သည် ကုသိုလ်ဇော သို့မဟုတ် အကုသိုလ်ဇော ဖြစ်ခြင်းမှာ မနသိကာရ (နှလုံးသွင်းမှု) ပေါ်တွင် အဓိက မူတည်သည်။
ယောနိသောမနသိကာရ (နှလုံးသွင်းမှန်ကန်မှု): အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ၊ အသုဘဟု မှန်ကန်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်း၊ အကြောင်းတရားနှင့်တကွ ရုပ်နာမ်တရားတို့၏ သဘောမှန်ကို သိမြင်ခြင်း။
ဤသို့ နှလုံးသွင်းမှန်လျှင် ကုသိုလ်ဇော ဖြစ်ပေါ်သည်။
အာဝဇ္ဇန်း (ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်း) နှင့် ဝုဋ္ဌော (မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်း) တို့၏ အာရုံကို ဆင်ခြင် ဆုံးဖြတ်ပုံသည် ဇောအမျိုးအစားကို ဖြစ်စေသော အဓိက အကြောင်းရင်း ဖြစ်သည်။
အယောနိသောမနသိကာရ (နှလုံးသွင်းမှားယွင်းမှု): အနိစ္စကို နိစ္စဟု၊ ဒုက္ခကို သုခဟု၊ အနတ္တကို အတ္တဟု၊ အသုဘကို သုဘဟု မှားယွင်းစွာ နှလုံးသွင်းမှု။
ဤသို့ နှလုံးသွင်းမှားလျှင် အကုသိုလ်ဇော ဖြစ်ပေါ်သည်။
ယောနိသောမနသိကာရ ဖြစ်ပေါ်ရန် အကြောင်းများ (သမ္ပတ္တိစက်): ရှေးဘဝက ပြုခဲ့သော ကုသိုလ်ကံ ပါရမီ (ပုဗ္ဗေ စ ကတပုညတာ)၊ သင့်လျော်သော အရပ်ဒေသ (ပဋိရူပဒေသဝါသ)၊ သူတော်ကောင်းတို့နှင့် ပေါင်းသင်းရခြင်း (သပ္ပုရိသူပနိဿယ)၊ သူတော်ကောင်းတရား နာကြားရခြင်း (သဒ္ဓမ္မဿဝန)၊ မိမိကိုယ်ကို ကောင်းစွာ စောင့်စည်းတည်ဆောက်ခြင်း (အတ္တသမ္မာပဏိဓိ) တို့ ဖြစ်ကြသည်။
စိတ်ဖြစ်ပေါ်လာပုံ စိတ်များသည် တစ်နေရာတွင် စုပုံ သိမ်းဆည်းထားခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ မှီရာဝတ္ထု၊ အာရုံ၊ နှလုံးသွင်းမှု စသော အကြောင်းတရားများ ဆုံစည်းသည့်အခါမှသာ ရုတ်ခြည်း ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။
ဤ အတိမဟန္တာရုံဝီထိ ဖြစ်စဉ်သည် အခြားသော ဒွါရများ (နား၊ နှာ၊ လျှာ၊ ကိုယ်) ၌ သက်ဆိုင်ရာ အာရုံများ အလွန်ထင်ရှားသည့်အခါတွင်လည်း အလားတူပင် ဖြစ်ပေါ်ပါသည်။
နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ - ဒုတိယတွဲ - ဖားအောက်တောရဆရာတော် ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် အတိမဟန္တာရုံ ဝီထိ ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ဝိပဿနာ။
မဟန္တာရုံ ဝီထိ - အာရုံ အားအသင့်အတင့်ရှိသော ဝီထိကို ခေါ်သည်။
မဟန္တာရုံ အဓိပ္ပာယ် မဟန္တာရုံ ဆိုသည်မှာ အဆင်း၊ အသံ၊ အနံ့၊ အရသာ၊ အတွေ့ ဟူသော ပဉ္စာရုံ (အာရုံငါးပါး) တို့တွင် အာရုံတစ်ခုခုသည် ၎င်း၏ သက်ဆိုင်ရာ ဒွါရ (ဥပမာ - အဆင်းရူပါရုံအတွက် စက္ခုဒွါရ) နှင့် မနောဒွါရတို့၌ ၎င်းအာရုံ ဖြစ်ပေါ်ပြီးနောက် (ဥပါဒ်ပြီးနောက်) ချက်ချင်းမထင်ဘဲ၊ စိတ်ဖြစ်ပျက်ချိန် အလွန်တိုတောင်းသော စိတ်တစ်ခဏ နှစ်ချက် သို့မဟုတ် သုံးချက်ခန့် ကြာမှ ထင်ရှားလာသော အာရုံမျိုးကို ခေါ်ဆိုပါသည်။
၎င်းသည် အတိမဟန္တာရုံ (အာရုံ အားအလွန်ကြီးသော) ထက် အားနည်းပါသည်။
အတိမဟန္တာရုံသည် ဥပါဒ်ပြီးနောက် တစ်ခဏ သို့မဟုတ် ချက်ချင်း ဒွါရများ၌ ထင်ပါသည်။
ဒွါရ၌ နောက်ကျမှ ထင်ရသည့် အကြောင်းရင်း အာရုံတစ်ခုသည် ဥပါဒ်ပြီး ချက်ချင်းမထင်ဘဲ စိတ် (၂) ခဏ၊ (၃) ခဏ ကြာမှ ဒွါရ၌ ထင်ရခြင်းမှာ အောက်ပါ အကြောင်းတရားများ အတိမဟန္တာရုံ ဖြစ်စေသော အခြေအနေလောက် အားမကောင်းသောကြောင့် ဖြစ်သည်- အာရုံ : ထင်လာသော အာရုံကိုယ်တိုင်၏ အားနည်းမှု။
ပသာဒ : အာရုံကို လက်ခံသော အကြည်ဓာတ် (ဥပမာ - စက္ခုပသာဒ) ၏ အားနည်းမှု။
အခြံအရံ အကြောင်း (ဥပမာ - အလင်းရောင်): အာရုံထင်ရှားရန် အထောက်အကူပြုသော အလင်းရောင် စသည့် အကြောင်းတရားများ အားနည်းမှု။
ဤအကြောင်းတရားများ၏ အားအနည်းအများအလိုက်၊ အားအသင့်အတင့် ရှိလျှင် စိတ် (၂) ခဏ လွန်ပြီးနောက် ထင်လာနိုင်ပြီး၊ ထိုထက် အားနည်းလျှင် စိတ် (၃) ခဏ လွန်ပြီးနောက်မှ ထင်လာနိုင်ပါသည်။
ဤသည်မှာ အခြားသော အသံ၊ အနံ့ စသည့် အာရုံများအတွက်လည်း အလားတူပင် ဖြစ်သည်။
မဟန္တာရုံ ဝီထိ ဖြစ်စဉ် အာရုံသည် ဒွါရ၌ နောက်ကျမှ (စိတ် ၂-၃ ခဏကြာမှ) ထင်သောကြောင့်၊ ၎င်းအာရုံ၏ သက်တမ်း (ရုပ်အာရုံဖြစ်လျှင် စိတ် ၁၇ ခဏ) သည် ဝီထိစိတ် အစဉ် လည်ပတ်နေစဉ်အတွင်းမှာပင် ကုန်ဆုံးသွားတတ်သည်။
ဝီထိဖြစ်စဉ်မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်- ဘဝင်္ဂစလန၊ ဘဝင်္ဂုပစ္ဆေဒ (ဘဝင်စိတ်များ လှုပ်ရှား၊ ပြတ်တောက်ခြင်း) ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်း (ဒွါရကို ဆင်ခြင်သည့်စိတ်) ပဉ္စဝိညာဏ် (ဥပမာ - စက္ခုဝိညာဏ် - မြင်သိစိတ်) သမ္ပဋိစ္ဆာန်း (အာရုံကို လက်ခံသည့်စိတ်) သန္တီရဏ (အာရုံကို စုံစမ်းသည့်စိတ်) ဝုဋ္ဌော (အာရုံကို ဆုံးဖြတ်သည့်စိတ်) ဇော (၇) ကြိမ် (ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ် စေတနာ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ဖြစ်သော စိတ်များ) ဇော (၇) ကြိမ် ဖြစ်ပြီးသောအခါ၊ ဒွါရ၌ ထင်သော မူလအာရုံ၏ သက်တမ်း (၁၇) ခဏသည် စေ့သွားပြီ ဖြစ်သောကြောင့် တဒါရုံ ခေါ်သော ဇော၏ အာရုံကို ဆက်လက် မှတ်သားသည့် စိတ်များ ဆက်လက် မဖြစ်ပေါ်နိုင်တော့ပါ။
ထို့ကြောင့် ဇော၏ အဆုံး၌ ဝီထိစိတ်အစဉ်သည် ချက်ချင်းရပ်တန့်ကာ ဘဝင်စိတ် သို့ ပြန်ကျသွားပါသည်။
ဝီထိ၏ အမည်များ ဤသို့ ဇောအဆုံး၌ ဘဝင်ပြန်ကျသော မဟန္တာရုံဝီထိကို ကျမ်းဂန်များ၌ အမည်နှစ်မျိုးဖြင့် ခေါ်ဆိုကြသည်- ဇဝနဝါရ: အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟကျမ်းက ဤဝီထိသည် ဇောစိတ်တွင် အဆုံးသတ်သောကြောင့် "ဇော၌ အဆုံးသတ်သော အလှည့်/ဝါရ" ဟု အမည်ပေးသည်။
တတိယ မောဃဝါရ: အဘိဓမ္မာ အဋ္ဌသာလိနီ အဋ္ဌကထာက ဤဝီထိကို "တတိယမြောက် အချည်းနှီးဖြစ်သော အလှည့်/ဝါရ" ဟု အမည်ပေးသည်။
"မောဃ" (အချည်းနှီး) ဟု ခေါ်ဆိုရခြင်းမှာ တဒါရုံစိတ်များ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းမှ ကင်းဆိတ်သောကြောင့် (တဒါရုံ မပါဝင်သောကြောင့်) ဖြစ်သည်။
ဤသို့ တဒါရုံ မဖြစ်ရခြင်းမှာ အာရုံ၏ အားနည်းမှု (အာရမ္မဏဒုဗ္ဗလတာ) ကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု အဋ္ဌကထာက ရှင်းပြသည်။
(ပထမ နှင့် ဒုတိယ မောဃဝါရတို့သည် ပရိတ္တာရုံ ဝီထိများနှင့် သက်ဆိုင်သည်)။
အချုပ် မဟန္တာရုံ ဝီထိ ဆိုသည်မှာ အာရုံ သို့မဟုတ် ပသာဒ စသည့် အကြောင်းတရားတို့ အားအသင့်အတင့်သာ ရှိသောကြောင့် အာရုံသည် ဒွါရ၌ စိတ် ၂-၃ ခဏခန့် နောက်ကျမှ ထင်လာပြီး၊ ထိုသို့ နောက်ကျမှ ထင်သည့်အတွက် အာရုံ၏ သက်တမ်းကုန်ဆုံးမှုကြောင့် တဒါရုံစိတ်များ ဆက်မဖြစ်နိုင်တော့ဘဲ ဇောစိတ် အဆုံး၌ ဘဝင်သို့ ပြန်ကျသွားသော ဝီထိစိတ်အစဉ် ဖြစ်ပါသည်။
နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ - ဒုတိယတွဲ - ဖားအောက်တောရဆရာတော် ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် မဟန္တာရုံ ဝီထိ ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ဝိပဿနာ။
ပရိတ္တာရုံ ဆိုသည်မှာ အလွန်အားနည်းသော (ဒုဗ္ဗလ) အဆင်း၊ အသံ၊ အနံ့၊ အရသာ၊ အတွေ့ ဟူသော ပဉ္စာရုံ တစ်ခုခု ဖြစ်သည်။
၎င်းအာရုံသည် အလွန်အားနည်းသောကြောင့် ဥပါဒ်ပြီးနောက် (ဖြစ်ပေါ်ပြီးနောက်) ဌီအခိုက်သို့ ရောက်သော်လည်း သက်ဆိုင်ရာ ဒွါရ (ဥပမာ - စက္ခုဒွါရ) နှင့် မနောဒွါရတို့၌ ချက်ချင်း မထင်ရှားနိုင်ဘဲ၊ စိတ်ဖြစ်ပျက်ချိန် အလွန်တိုတောင်းသော စိတ်တစ်ခဏ ၄-ချက်၊ ၅-ချက်၊ ၆-ချက်၊ ၇-ချက် သို့မဟုတ် ထို့ထက်ပို၍ ကြာမှ ထင်ရှားလာသော အာရုံမျိုးကို ခေါ်ဆိုပါသည်။
၎င်းသည် မဟန္တာရုံ (စိတ် ၂-၃ ခဏ ကြာမှထင်သော အာရုံ) နှင့် အတိမဟန္တာရုံ (စိတ် ၀-၁ ခဏ ကြာမှထင်သော အာရုံ) တို့ထက် များစွာ အားနည်းပါသည်။
ဒွါရ၌ အလွန်နောက်ကျမှ ထင်ရသည့် အကြောင်းရင်း အာရုံသည် ဒွါရ၌ ဤမျှလောက် နောက်ကျမှ ထင်ရခြင်းမှာ အာရုံကိုယ်တိုင် သို့မဟုတ် ၎င်းကိုသိရန် အထောက်အကူပြုသော အကြည်ဓာတ် (ပသာဒရုပ်) သို့မဟုတ် အလင်းရောင် (အာလောက) စသည့် အကြောင်းတရားများ အလွန်အမင်း အားနည်းသောကြောင့် ဖြစ်သည်။
ပရိတ္တာရုံ ဝီထိ ဖြစ်စဉ် အာရုံသည် ဒွါရ၌ အလွန်နောက်ကျမှ ထင်သောကြောင့် ၎င်းအာရုံ၏ သက်တမ်း (ရုပ်အာရုံဖြစ်လျှင် စိတ် ၁၇ ခဏ) သည် ဝီထိစိတ် အစဉ် စတင်ဖြစ်ပေါ်နေစဉ်မှာပင် ကုန်ဆုံးသွားသည်။
အာရုံသည် ဇောစိတ်များ မဖြစ်ပေါ်မီမှာပင် ချုပ်ပျောက်သွားသည်။
ဝီထိဖြစ်စဉ်မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်- ဘဝင်္ဂစလန၊ ဘဝင်္ဂုပစ္ဆေဒ (ဘဝင်စိတ်များ လှုပ်ရှား၊ ပြတ်တောက်ခြင်း) ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်း (ဒွါရကို ဆင်ခြင်သည့်စိတ်) ပဉ္စဝိညာဏ် (ဥပမာ - စက္ခုဝိညာဏ် - မြင်သိစိတ်) သမ္ပဋိစ္ဆိုန်း (အာရုံကို လက်ခံသည့်စိတ်) သန္တီရဏ (အာရုံကို စုံစမ်းသည့်စိတ်) ဝုဋ္ဌော (အာရုံကို ဆုံးဖြတ်သည့်စိတ်) ဝုဋ္ဌောစိတ် ဖြစ်ပေါ်ပြီးချိန် သို့မဟုတ် ဖြစ်ပေါ်နေစဉ်မှာပင် မူလအာရုံသည် သက်တမ်းစေ့၍ ချုပ်ပျောက်သွားသည်။
ထို့ကြောင့် ဇောစိတ်များ နှင့် တဒါရုံစိတ်များ လုံးဝ မဖြစ်ပေါ်နိုင်တော့ပါ။
ဝုဋ္ဌောစိတ် ထပ်ဖြစ်ခြင်း: အချို့ကျမ်းဂန်များ (အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟ၊ အဋ္ဌသာလိနီ) အရ၊ ဇောစိတ် ဖြစ်ရမည့်နေရာ၌ ဝုဋ္ဌောစိတ်သည် နှစ်ကြိမ် သို့မဟုတ် သုံးကြိမ် ထပ်၍ ဖြစ်ပေါ်ပြီးမှ ဘဝင်စိတ်သို့ ပြန်ကျသွားသည်ဟု ဆိုသည်။
ထို့နောက် ဘဝင်စိတ်သို့ ပြန်ကျသွားပါသည်။
ဝီထိ၏ အမည်များ ဤသို့ ဝုဋ္ဌောအဆုံး၌ ဘဝင်ပြန်ကျသော ပရိတ္တာရုံဝီထိကို ကျမ်းဂန်များ၌ အမည်နှစ်မျိုးဖြင့် ခေါ်ဆိုကြသည်- ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဝါရ: အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟကျမ်းက ဤဝီထိသည် ဝုဋ္ဌောစိတ်တွင် အဆုံးသတ်သောကြောင့် "ဝုဋ္ဌော၌ အဆုံးသတ်သော အလှည့်/ဝါရ" ဟု အမည်ပေးသည်။
ဒုတိယ မောဃဝါရ: အဘိဓမ္မာ အဋ္ဌသာလိနီ အဋ္ဌကထာက ဤဝီထိကို "ဒုတိယမြောက် အချည်းနှီးဖြစ်သော အလှည့်/ဝါရ" ဟု အမည်ပေးသည်။
"မောဃ" (အချည်းနှီး) ဟု ခေါ်ဆိုရခြင်းမှာ အကျိုးဆက်ဖြစ်သော ဇောစိတ်များ (နှင့် တဒါရုံစိတ်များ) ဖြစ်ပေါ်ခြင်းမှ ကင်းဆိတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။
ဤသို့ ဇောမဖြစ်ရခြင်းမှာ အာရုံ၏ အလွန်အားနည်းမှု (အာရမ္မဏဒုဗ္ဗလတာ) ကြောင့် ဖြစ်သည်။