kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
ဆန်ဒိုင်ငလျင်သည် အတိုင်းအတာအားဖြင့် ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ် ငလျင်တိုင်းတာရေး မှတ်တမ်းများ စတင်ခဲ့ပြီးနောက် ဂျပန်နိုင်ငံသမိုင်းတွင် အင်အားအကြီးမားဆုံး ငလျင်ကြီးဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပဉ္စမမြောက် အင်အားအကြီးမားဆုံး ငလျင်ဖြစ်သည်ဟု သိရသည်။
ဂျပန်ဝန်ကြီးချုပ် နာအိုတို ကန် (菅直人; Naoto Kan) က "ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်ပြီးနောက် ၆၅ နှစ်အတွင်း ဂျပန်နိုင်ငံအဖို့ အကြီးမား၊ အခဲယဉ်းဆုံး ဘေးအန္တရာယ်ဖြစ်သည်။
"ဟု မတ်လ ၁၃ ရက်နေ့က ထုတ်ပြန် ပြောဆိုခဲ့သည်။
ဇီဝ‌ဗေဒအလိုအရ ‌တောကြက်ကို ‘ဂဲလက်ဂဲလပ်’ဟု‌ခေါ်၏။
ယင်းသည် ‘ဖာစီအာနီဒီ’ မျိုးရင်း တွင်ပါဝင်သည်။
‌တောကြက်သည် အလွန်ပါးနပ်‌သော ကြက်ရိုင်းမျိုးဖြစ်သည်။
ကြက်ဖသည် အမြီးအပါအဝင် ၂၆ လက်မမှ ၂၈ လက်မခန့်အထိရှည်၍ ကြက်မသည် ၁၇ လက်မခန့်ရှည်သည်။
‌တောကြက်ပျံသန်း သည့်အခါ၌ အမြီးအထက်ရှိ အဖြူကွက်များကို ထင်ရှားစွာ မြင်နိုင်သည်။
ဦး‌ခေါင်းထိပ်ရှိ နီ‌တွေး‌သောအ‌မောက်မှလွဲ၍ တကိုယ်လုံးသည် မည်းပြာ‌ရောင်ဖြစ်‌နေသည်ဟု ထင်မှတ်ရသည်။
‌တောကြက် အဖိုအမတို့၏အသံသည် အိမ်ကြက်များ၏ အသံနှင့်တူ၏။
သို့‌သော် ကြက်ဖတွန်သံသည် တို၍ ပြတ်‌တောင်း‌တောင်းဖြစ်သည်။
‌တောကြက်ကို အများအားဖြင့် ကျွန်း‌တောများတွင် ‌တွေ့ရသည်။
မိုးတွင်း၌ ‌တောနက်ရာသို့ ‌ရွှေ့‌ပြောင်း‌လေ့ရှိကြ၍ ‌ဆောင်းရာသီတွင် စပါးစိုက်သည့် လယ်‌တောနှင့်နီး‌သော ‌တောစပ်များသို့ ‌ရွှေ့‌ပြောင်းလာပြန်သည်။
စပါးရိတ်ပြီးချိန်တွင် နံနက်‌စော‌စောနှင့် ‌နေ့ခင်းပိုင်း၌ စပါးပင် ငုတ်တိုများကြားသို့ လာ‌ရောက်ကျက်စားသည်။
‌တောကြက်သည် ပူအိုက်‌သော‌နေ့လယ်အခါတွင် အနီး အနားရှိ ချုံဖုတ်ထဲတွင် ခို‌အောင်း‌နေတတ်သည်။
ယင်း၏ အစာမှာ အသီးအနှံနှင့် ပိုး‌ကောင်များဖြစ်သည်။
ကြက်ဖတစ်‌ကောင်သည် ကြက်မ ၄၊ ၅ ‌ကောင်နှင့် အုပ်ဖွဲ့၍ ‌နေတတ် သည်။
ဝါး‌စေ့ကို အလွန်နှစ်သက်သဖြင့် ဝါး‌စေ့‌ပေါ‌သော‌နေရာ များတွင် အုပ်လိုက်‌တွေ့နိုင်သည်။
left မတ်လမှ‌ မေလအတွင်း ‌တောကြက်ငယ်များ ဥမှ‌ပေါက်ကြသည်။
တစ်ခါတစ်ရံ ‌အော်တိုဘာလတွင် ‌တောကြက်ဥများများကို ‌တွေ့ရတတ်သဖြင့် တစ်နှစ်ပတ်လုံး အချိန်မ‌ရွေးဥသည်ဟု ယူဆရသည်။
ဥများကို ဝါးရုံ၊ ချုံဖုတ်များအကြား ‌မြေပြင်နှင့် ‌ပေအနည်းငယ်အကွာတွင် အုထား‌လေ့ရှိသည်။
တစ်မြုံလျှင် ၅ ဥမှ ၆ ဥ အထိရှိတတ်သည်။
ကြက်မများကသာ ဥများကို သား‌ပေါက်ရန်ဝပ်‌ပေးကြသည်။
သား‌ပေါက်ရန် ရက်‌ပေါင်း ၂၀ ခန့်ကြာတတ်သည်။
‌တောကြက်ကို အ‌ရှေ့တိုင်းနိုင်ငံများတွင် အနှံ့အပြား ‌တွေ့ရ ၏။
အိမ်ကြက်သည် ‌တောကြက်မှ ဆင်းသက်‌ပေါက်ပွား လာသည်ဟု ထင်ရပေသည်။
မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝှန်းလုံး တွင် ‌တောကြက်ကို‌တွေ့ရ၏။
‌တောကြက်ကို ‌ပေ ၅၀⁠၀၀ အမြင့်အထိရှိ‌သော အရပ်တို့၌ပင်‌တွေ့ရသည်။
ယင်းထက်မြင့်ရာ အရပ်တို့တွင်မူကား မ‌တွေ့ရတော့‌ချေ။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ (၅) ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဒေါင်းနှင့် မျိုးရိုးတူ ငှက်များ ကဏ္ဍ:တောကြက်များ။
thumb|တောငန်း တောငန်းသည် ‘အန်စာရီ‌ဖောမီး’ မျိုးစဉ်တွင်၎င်း၊ ‘အနာတီဒီ’ မျိုးရင်းတွင်၎င်း၊ ‘အန်စာရိုင်နီ’ မျိုးရင်းခွဲ၌၎င်း ပါဝင်၍ ယင်းကို ‘အန်စာ အင်ဒီကပ်’ ဟု ပါဏ‌ဗေဒအလိုအားဖြင့်‌ခေါ် သည်။
‌တောငန်းသည် အရွယ်အားဖြင့် အိမ်‌မွေးငန်းမျှရှိ၍ အလျား လက်မ ၃၀ ခန့်ရှိသည်။
အညိုနှင့် အဖြူ‌ရောင်သန်း‌သော မွဲပြာ‌ရောင်ကိုယ်ရှိသည်။
ဦး‌ခေါင်းနှင့် လည်‌ချောင်း‌ဘေးဘက်များတွင် အဖြူ‌ရောင်ရှိသည်။
လည်ကုပ်တွင် ကျယ်ပြန့်‌သော အနက်စင်းနှစ်‌ကြောင်းကို ထင်ရှားစွာ မြင်နိုင်သည်။
အဖိုနှင့်အမတို့၏ အ‌ရောင်သည် အတူတူပင်ဖြစ်၏။
‌တောငန်းငယ်တို့၏ ဦး‌ခေါင်းအ‌ရောင်သည် အညိုရင့်‌ရောင်ဖြစ်သည်။
အနက်စင်းများကား မရှိ‌ချေ။
မြန်မာနိုင်ငံတွင် ‌တောငန်းများကို ဧရာဝတီမြစ်နှင့် ချင်းတွင်းမြစ်ရှိ ‌သောင်ပြင်များတွင် အများအားဖြင့် ‌တွေ့ ရသည်။
‌တောငန်းသည် တစ်‌နေရာတည်းတွင် အတည်တကျ မ‌နေဘဲ ရာသီအလိုက် ‌ဒေသ‌ပြောင်း‌ရွှေ့၍ ကျက်စားသည်။
တောငန်းသည် အအုပ်အသင်းနှင့်‌နေတတ်၏။
‌တောငန်းအုပ် တစ်အုပ်လျှင် အများအားဖြင့် ၆ ‌ကောင်မှ အ‌ကောင် ၂၀ ထိပါဝင်သည်။
သို့‌သော် တစ်ခါတစ်ရံ ‌ကောင်‌ရေ ၁၀၀ မှ ၂၀၀ ထိပါဝင်သည့် ငှက်အုပ်ကြီးများကိုလည်း ‌တွေ့နိုင်သည်။
မြစ်နှင့် ‌ဝေးကွာ‌သော အင်းအိုင်များတွင် ‌တောငန်းကို မ‌တွေ့ရတတ်‌ချေ။
ညဘက်တွင် မြစ်‌ချောင်းကမ်းပါးအနီးရှိ လယ်ကွက်နှင့် ပဲခင်းများတွင် အစာရှာ‌ဖွေ စား‌သောက်‌လေ့ရှိသည်။
‌နေ့အချိန်တွင် ‌သောင်ပြင် သို့မဟုတ် အိုင်ကမ်းပါးတွင် ကြက်အိပ် ကြက်နိုးနှင့် ငိုက်မျဉ်း‌နေခြင်းဖြင့်၎င်း၊ ‌ရေအယဉ်တွင် ‌မျော‌နေခြင်းဖြင့်၎င်း အချိန်ကို ကုန်လွန်‌စေပြီးလျှင် ည‌နေ‌စောင်း အချိန်၌ အစာရှာ ထွက်တတ်သည်။
တစ်ညလုံးအစာရှာစားပြီး‌နောက်၊ အရုဏ်တက်ချိန်တွင် ‌နေရာအရပ်သို့ ပျံသွား‌လေ့ရှိကြသည်။
အစာစား‌နေချိန် သို့မဟုတ် နား‌နေချိန်တွင် တစ်စုတ‌ပေါင်းတည်း ကျယ်‌လောင်စွာ ‌အော်တတ်ကြသည်။
ခရီးရှည် ပျံသန်းရာတွင် ‌တောငန်းတို့သည် မြားဦးပုံ သို့မဟုတ် ခုန်ညင်း တန်းပုံဖွဲ့ကာ ‌တောင်ပံကို မှန်⁠မှန်ရိုက်ခတ်၍ ပျံသန်းတတ်ကြသည်။
‌တောငန်းများသည် အလွန်ပါးနပ် သတိရှိ၍ လူအနား ကပ်မခံကြ‌ချေ။
‌တောငန်းများသည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ‌အောက်တို ဘာလတွင် ‌ရောက်လာ၍၊ မတ်လတွင် ထွက်ခွာသွား‌သော ဧည့်သည်ငှက်ဖြစ်သည်။
သား‌ပေါက်ရာ အနီးဆုံး‌ဒေသမှာ တိဗက်ဖြစ်သည်။
အသိုက်များကို ‌ရေညှိ၊ မြက်ပင်ဖြင့် ‌ပေါင်း ပင်တို့၏အကြားတွင် ပြုလုပ်‌လေ့ရှိသည်။
အသိုက်များတွင် ငှက်‌တောင်၊ ငှက်‌မွေးနု စသည်တို့ကို ထူထပ်သိပ်သည်းစွာ ခံထားတတ်ကြသည်။
တမြုံလျှင် ဆင်စွယ်ကဲ့သို့ ဖြူဆွတ်‌သော ဥ ၃လုံး သို့မဟုတ် ၄လုံးရှိသည်။
‌တောငန်းကို အာရှတိုက်အလယ်ပိုင်း၊ တရုတ်နိုင်ငံအ‌နောက်ပိုင်း၊ တိဗက်နိုင်ငံ၊ အာသံ၊ အိန္ဒိယနှင့် မြန်မာနိုင်ငံတို့တွင်‌တွေ့ ရသည်။
မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း၊ ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီ မြစ်တစ်‌လျှောက် ပြည်မြို့တိုင်‌အောင် ‌တွေ့ရသည်။
မြန်မာနိုင်ငံ အ‌ရှေ့‌မြောက်ပိုင်း‌ဒေသ၊ သံလွင်မြစ်ကမ်းရှိ ဖားအံမြို့နှင့် ‌မော်လမြိုင်မြို့ အနီးတွင်လည်း အနည်းငယ်‌တွေ့ရသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ (၅) ကိုးကား ကဏ္ဍ:မွန်ဂိုးလီးယားနိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ ကဏ္ဍ:တိဗက်တွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ ကဏ္ဍ:ဘဲငန်း (ငှက်)။
ဇီဝဗေဒအလိုအားဖြင့် တောစာက‌လေးသည် ‘ပလိုဆီအိဒီး’ မျိုးရင်းတွင်၎င်း၊ ‘ပလိုဆီအိုင်နီး’ မျိုးရင်းတွင်၎င်း ပါဝင်သည်။
တောစာက‌လေးကို စာဘူးတောင်း၊ စာ‌ဖောင်းဟုလည်း ‌ခေါ်‌သေးသည်။
စာဗူး‌တောင်းဟု အမည်တွင်ခြင်းမှာ ထိုငှက်၏အသိုက်သည် လည်ပင်းရှည်‌သော ဗူး‌တောင်းကို ‌စောက်ထိုးဆွဲထားသည်နှင့် တူခြင်း‌ကြောင့်ဖြစ်သည်။
အသိုက်ကို မြက် သို့မဟုတ် သစ်ရွက်တို့ဖြင့် ကျွမ်းကျင်စွာ ရက်ထားတတ်သည်။
‌တောစာက‌လေးများသည် အအုပ်အသင်းနှင့် ‌နေထိုင်တတ်၍ လယ်‌တော၊ မြက်‌တော၊ စိုက်ခင်းများနှင့် ‌တောစပ်များတွင် ကျက်စား‌လေ့ရှိကြသည်။
နွံနှင့် ‌ရေကန်အနီးရှိ ရွာများတွင်လည်း ကျက်စားတတ်သည်။
သား‌ပေါက်ချိန်တွင် အဖို၏ အ‌မွေးအ‌တောင်များသည် ပြည့်စုံ၍လှပသည်။
တောစာက‌လေးကို အာဖရိကတိုက်တွင် အများအပြား တွေ့ရသည်။
ယင်းတို့မှ ‌ပေါက်ပွား‌သော မျိုးစိတ်များအနက် အချို့ကို အိန္ဒိယနှင့် မြန်မာနိုင်ငံတို့တွင် ‌တွေ့ရသည်။
ထို့ပြင် ဥရောပတိုက်နှင့် အာရှတိုက်တို့၌လည်း ‌တောစာက‌လေးများကို ‌တွေ့နိုင်၏။
သို့‌သော် ‌မြောက်နှင့်‌တောင်အ‌မေရိကတိုက်တို့၌ မ‌တွေ့ရ‌ချေ။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ (၅) ကိုးကား ကဏ္ဍ:အရှေ့တောင်အာရှတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ ကဏ္ဍ:တောင်အာရှတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ ကဏ္ဍ:ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ။
တောဆက်ရက် (Acridotheres fuscus) သည် မျိုးစဉ်‘ပက်စာရီ‌ဖောမီး’မျိုးရင်း ‘စတာ နီဒီး’တွင် ပါဝင်သည်။
သတ္တဗေဒ(ပါဏဗေဒ‎) အမည်အားဖြင့် ‘အက်ကရီဒိုသီးရီး ဖပ်စကပ်’ဟု‌ခေါ်သည်။
အလျား ၉ လက်မရှိသည်။
ခပ်လှမ်း လှမ်းမှကြည့်လျှင် ဆက်ရက်နှင့် ခွဲခြား၍မရအောင်တူသည်။
သို့‌သော် ဆက်ရက်နှင့် ကွာခြား ချက်များကားရှိ၏။
ဆက်ရက်ထက် အ‌မွေးအ‌တောင် ညိုမှိုင်းသည်။
နှာ‌ပေါက်အထက်နားတွင် အ‌မွှေးများ‌ထောင်‌နေသည်။
ဆက်ရက်မှာကဲ့သို့ နှုတ်သီး‌အောက်ဘက်တွင် တွဲကျ‌နေ‌သော အဝါ‌ရောင်အ‌ရေပြား မရှိ‌ပေ။
ပျံသန်း‌နေစဉ် အ‌တောင်ရှိအဖြူ ကွက်များနှင့် အမြီးစွန်းရှိ အဖြူ‌ရောင်ကို ထင်ရှားစွာ မြင်နိုင်သည်။
သွင်ပြင်မူရာနှင့် ပျံသန်းပုံမှာ ဆက်ရက်နှင့်တူ၏။
သို့‌သော် ဆက်ရက်‌လောက် အတင့်မရဲသည့်ပြင် ဆက်ရက်ကဲ့သို့ ညစ်ညမ်းသည့်အစာကို မစား‌ချေ။
‌တောဆက်ရက်ဟု အမည်တွင် ‌သော်လည်း တောနက်တွင် ကျက်စား‌သောငှက်မျိုး မဟုတ်‌ပေ။
ဥယျာဉ်၊ တောစပ်တို့တွင် ကျက်စား‌လေ့ရှိသည်။
လယ်‌တောတွင် ကျွဲနွားတို့၏ ဦး‌ခေါင်းထက်၌ နား‌နေသည်ကို မကြာခဏ တွေ့ရသည်။
‌ရေကန်နံ‌ဘေးရှိ ကိုင်း‌တောများနှင့် ‌ညောင်ပင်၊ လက်ပံပင်များ‌ပေါ်တွင်နား၍ အသီးအပွင့်များကို စား‌သောက်လေ့ရှိသည်။
သား‌ပေါက်ချိန်တွင် ရန်ကုန်မြို့အနီးအနားတွင် တွေ့ရတတ်သည်။
ချင်းတွင်းမြစ်တစ်‌လျှောက် ကင်းတပ်အထက်တွင် သဲထူထပ် သောကမ်း‌ခြေနှင့် ‌တောင်ကမ်းပါး၌ ‌တောဆက်ရက်များကို ဆက်ရက်လည်နက်၊ ပုစဉ်းထိုးငှက်နှင့်အတူ ‌ရော‌နှော၍ ‌တွေ့ရသည်။
‌တောဆက်ရက် များသည်အများအားဖြင့် သစ်ပင်အ‌ခေါင်းများတွင် သား‌ပေါက်ကြသည်။
မြစ်ကြီးနားတွင် နှစ်စဉ် ဖေ‌ဖော်ဝါရီလ ၂၀ ရက် ‌နေ့‌လောက်မှစ၍ ‌ပေါက်သည်ဟုဆိုသည်။
‌တောဆက်ရက်ကို ကမ္ဘာ့အ‌ရှေ့ပိုင်း နိုင်ငံများတွင် အနှံ့အပြား ‌တွေ့ရသည်။
မြန်မာနိုင်ငံတွင် ကွင်းပြင်များ၌၎င်း၊ ရှမ်းကုန်း‌မြေမြင့်၌၎င်း အများအားဖြင့်‌တွေ့ရသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ (၅) ၂၀၂၀ ခုနှစ် မတ်လ ၄ ရက်နေ့တွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ သယံဇာတနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေး ဝန်ကြီးဌာန၊ သစ်တောဦးစီးဌာနမှ ယင်းငှက်ကို မျိုးဆက်ပျက်သုဉ်းမည့်အန္တရာယ်ရှိသဖြင့် ကာကွယ်ထားသည့် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များအဖြစ် ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။
ကိုးကား ကဏ္ဍ:တောင်အာရှတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ ကဏ္ဍ:ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ။
တောဆိတ် () တို့သည် ဆိတ်နှင့် နွားများပါဝင်သည့် ‘ဗိုဗီဒီး (Bovidae)’ မျိုးရင်းဝင် နို့တိုက်သတ္တဝါ များဖြစ်ကြသည်။
‌တောဆိတ်များ၌ သမင်မျိုးမှာကဲ့သို့ ခွာကွဲများနှင့် ဦးချိုများရှိသည်။
သို့‌သော် ‌တောဆိတ်၏ ဦးချိုသည် သမင်မျိုး၏ ဦးချိုများကဲ့သို့ ‌ခေါင်းပိတ်မဟုတ်ဘဲ ကျွဲ နွား၊ သိုးနှင့် ဆိတ်တို့၏ ဦးချိုကဲ့သို့ ‌ခေါင်းပွဖြစ်သည်။
‌တောဆိတ်သည် စားမြုံ့ပြန်သည်။
သမင်မျိုးကဲ့သို့ ဦးချိုလည်းမလဲ‌ချေ။
‌မွေးစက‌ ပေါက်လာ‌သော ဦးချိုသည် အသက်ထက်ဆုံး ကြီးရင့်၍တည်‌လေသည်။
အဖိုတွင်‌ရော အမတွင်ပါ ဦးချို‌ပေါက်သည်။
‌တောဆိတ်၏ဦးချိုသည် သမင်မျိုး၏ဦးချိုကဲ့သို့ ခွလျက်လည်းမရှိ‌ချေ။
‌ဖြောင့်၍ ချွန်လျက်‌သော် ၎င်း၊ ဝက်အူရစ်ကဲ့သို့‌သော်လည်းကောင်း၊ ‌နောက်ဘက်သို့ ‌ကောက်လျက် ‌သော်လည်းကောင်း၊ ပန်းဆွဲပန်း‌တောင်ကဲ့သို့ အထက်သို့ညီညာစွာတက်၍ ‌ကောက်လျက်‌သော်လည်းကောင်း ရှိတတ်သည်။
များစွာ‌သော ‌တောဆိတ်၏ ဦးချိုတွင် ကွင်းပုံများရှိတတ်သည်။
တောဆိတ်အဖိုကို သူတို့၏ချိုများကိုကြည့်ခြင်းဖြင့် သိနိုင်ပြီး ထိုချိုများမှာ သမင်ချိုတို့ကဲ့သို့ တစ်နှစ်တစ်ခါလဲခြင်းမျိုးမဟုတ်ပဲ အမြဲတမ်းရှိနေခြင်းဖြစ်ကာ တစ်ခါတစ်ရံတွင် ဝင့်ကြွားသော မျဉ်းကွေးသဏ္ဌန် သို့မဟုတ် လိမ်ရှုပ်နေသော သဏ္ဌန်ရှိတတ်သည်။
thumbnail|leftကမ္ဘာ‌ဟောင်းတွင် ‌တောဆိတ်အမျိုးကွဲ‌ပေါင်း ၁၀⁠၀ ‌ကျော်မျှ ရှိသည်။
ထိုအနက် အနည်းဆုံး အမျိုး‌ပေါင်း ၉၀ သည် အာဖရိကတိုက်တွင် မူရင်း‌ဒေသအဖြစ် ‌နေထိုင်ကြသည်။
ထို‌တောဆိတ်မျိုး အားလုံးလိုလိုသည် လွင်ပြင်များတွင်‌ နေကြသည်။
‌တောဆိတ်တို့သည် ခြင်္သေ့၊ ကျားသစ်နှင့် ‌တောလိုက်ခွေးများလိုက်လျှင် အလွန်လျင်မြန်စွာ ‌ပြေးလွှားနိုင်ကြသည်။
ယင်းတို့၏ ကိုယ်ကိုကာကွယ်ရန်အတွက်လည်း ဦးချိုမှလွဲ၍ အခြားမည်သည့်အရာမျှ မရှိ‌ချေ။
လျင်မြန်စွာ ‌ပြေးနိုင်‌သော ‌ကြောင့်သာလျှင် သားရဲတို့‌ဘေးမှ လွတ်‌မြောက်နိုင် ကြ‌ပေသည်။
အလွန်သေးငယ်သော တော်ဝင်ဒရယ်ငယ် မှသည် နွားသိုးနှင့်တူသော အီလန်တောဆိတ် (Elands) အထိ အမျိုးမျိုး ရှိကြသည်။
‌မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ (၅)တောဆိတ်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၉၁မျိုး ရှိပြီး ယင်းအနက် အများစုကို အာဖရိကတိုက်တွင် တွေ့ရသည်။
တောဘဲ (White-winged Wood Duck) (Asercornis scutulata) ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဘဲ ကဏ္ဍ:ဘဲမျိုးရင်းဝင် ငှက်များ ကဏ္ဍ:ငှက်မျိုးစုများ။
‌တောလားသည် မြန်မာကဗျာ အဖွဲ့အနွဲ့တစ်မျိုးဖြစ်၏။
‌တောလားက အင်းဝ‌ခေတ်ကပင် စတင်‌တွေ့ရှိရသဖြင့် အင်းဝ ‌ခေတ်တွင် စတင်‌ပေါ်‌ပေါက်သည် ဟု ယူဆရသည်။
‌တောလား ကဗျာနှင့်ပတ်သက်၍ ‌ရှေးပညာရှင်များ အယူအဆ ကွဲပြား လျက်ရှိကြ၏။
အချို့က ‌တောလားကို ရတုဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။
အချို့ကမူ လင်္ကာဖြစ်သည်ဟုဆို၏။
‌တောလားဟူ‌သော ‌ဝေါဟာရအဓိပ္ပာယ်ကို စိစစ်လျှင်၊ ‌တောမှာ‌တော‌ဒေသ ဖြစ်၍၊ လားမှာ (၁) သွားသည်၊ (၂) အလားအလာ အ‌ခြေအ‌နေဟု အနက်ထင်သည်။
ထို့‌ကြောင့် ‌တောလားမှာ (၁)တောတွင်သွား လာခြင်း၊ (၂) ‌တော၏အလားအလာ အ‌ခြေအ‌နေဟူ၍ နှစ်မျိုး ယူဆနိုင်‌လေသည်။
ရှင်မဟာရဋ္ဌသာရ၏ ‌ရွှေစက်တော်သွားတောလားအစတွင် ‘အောင်‌ဇေယတု၊ ကျမ်းဂန်ရှု၍၊ ဂမုဓာတ်ရ၊ ဓာတွတ္တဖြင့်၊ ဂမနသဒ္ဒါ၊ ‌ကြောင်းခြင်းရာကို၊ လင်္ကာကုံးသီ၊ လမ်းစဉ်စီအံ့။
’ဟူ၍ ‌ရေးသားထားခဲ့သည်။
ဤတွင် ဂမန ဟူ‌သော ပါဠိစကားမှာ သွားခြင်းအနက်ထင်သဖြင့် ဆရာ‌တော် သည် ‌တောသို့သွားခြင်း အ‌ကြောင်းလမ်းစဉ်ကို လင်္ကာစီမည်ဟု ဆို‌လေသည်။
သို့ဖြစ်၍ ဆရာ‌တော်က ‌တောသို့သွားခြင်း ဟူ‌သော အနက်သ‌ဘောဖြင့် ‌တောလားကို ‌ရေးခဲ့ဟန်တူသည်။
မြန်မာစာ‌ပေသမိုင်းတွင်မူ ‘တောလားဟူသည်မှာ ‌တော‌တောင်၏ အ‌ခြေအ‌နေ အလားအလာကို ‌ဖော်ပြ‌သော ကဗျာအဖွဲ့တည်း။
လယ်ယာ‌မြေကွက်များကို သတ်မှတ်ကြရာ၌ အ‌ရှေ့အလား အ‌နောက်အလား စသည်ဖြင့် သတ်မှတ်ပိုင်းခြားသကဲ့သို့ ‌တော လားအဖွဲ့တွင်လည်း အ‌ရှေ့ဘက်အလားတွင် ‌တောစပ်‌တောင် ကုန်း၏ တည်‌နေပုံ၊ အ‌နောက်ဘက်အလားတွင် ‌တောစပ် ‌တောင်ကုန်း၏ တည်‌နေပုံ၊ စသည်တို့ကို ထုတ်ဆိုညွှန်ပြ ‌ပေသည်။
ထို့‌ကြောင့် ‌တောလားဟူ၍ ‌ခေါ်သည်။
’ဟု ‌ဖော်ပြထား သည်ကို ‌တွေ့ရ၏။
ယင်းသို့ဖြစ်၍ ‌တောလား၏ အဓိပ္ပာယ်ကို နှစ်မျိုးယူဆနိုင် လေသည်။
စင်စစ် ‌တောလားကဗျာမှာ ဩကာ သ‌လောကကြီး၏ သာယာကြည်နူးဖွယ်ကောင်းပုံတို့ကို စပ်ဆို ‌ရေးသားထားခြင်းပင်ဖြစ်၏။
မြန်မာစာ‌ပေရှိ ‌တောလားများတွင် ရှင်ဥတ္တမ‌ကျော်၏ ‌တောလား ၉ ပုဒ်မှာ အထင်ရှားဆုံးဖြစ်၏။
ရှင်ဥတ္တမ‌ကျော်သည် မြန်မာမှုတွင် ဤ‌တောလားတစ်ခုကိုသာပြုစုခဲ့၏။
ဤ‌တောလား တစ်ခုကပင် ထိုဆရာ‌တော်အား မြန်မာစာ‌ပေနယ်၌ ပထမတန်း စာဆို‌တော်အဖြစ်သို့ ပို့‌ဆောင်‌ပေးခဲ့‌လေသည်။
ရှင်ဥတ္တမ‌ကျော်၏ ‌တောလားမှာ သက္ကရာဇ် ၈၄၅ ခုနှစ်ခန့်က ‌ပေါ်‌ပေါက်ခဲ့၏။
ရှင်ဥတ္တမ‌ကျော်သည် မြတ်စွာဘုရား ကပိလဝတ်ပြည်သို့ ကြွချီရာတွင် လမ်းခရီးသဘာဝ၏ သာယာပုံကို စာပန်းချီကား ‌ရေးခြယ်ထားခဲ့ခြင်း ဖြစ်၏။
ထိုသို့ ‌ရေးခြယ်ရာတွင်လည်း မိမိ၏ ပွင့်လျှမ်း‌သော ဉာဏ်ဆီဉာဏ်နှစ်တို့ကိုသုံးလျက် မြတ်စွာ ဘုရား၏ ဂုဏ်‌တော်ကိုဖွင့်‌လေသည်။
မြတ်စွာဘုရား ‌ဒေသစာရီကြွချီရာ ခရီးစဉ်၌ မြတ်စွာဘုရား၏ တန်ခိုး‌တော်‌ကြောင့် လမ်းတစ်‌လျှောက်ရှိ သစ်ပင်ပန်းမာလ်တို့ သီးပွင့်လျက် ပူ‌ဇော်ကြဟန်ကို ‘ငှက်‌ပျောသခွား၊ သဖန်း ခါးနှင့်၊ သျှစ်သျှားသမ္ဘရာ၊ ဩဇာသရက်၊ ဖက်သက်တ‌ရော်၊ မြတ်ရှင်‌တော်ကို၊ ပူ‌ဇော်လို့ငှာ၊ သီးကြရှာ၏။
’ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ပင် မြင့်ပင်လတ်၊ ပင်ပျပ်ပင်‌စောက်၊ ဖူး‌ညှောက်ကိုက်နု၊ စည်း‌ဝေး ပြု၍၊ သီးမှုသ‌န္ဓေ၊ သုံးလူ့‌ဆွေကို၊ ရို‌သေလှစွာ၊ လူ့ပမာသို့၊ ကမ္ဘာလိုလိုက်၊ စရိုက်အားကိုး၊ ညွန့်⁠ညွန့်ဖြိုးသည်၊ သီးမျိုး ခိုင်ညှာ၊ လပြွတ်တည်း။
’ဟူ၍လည်းကောင်း၊၊ ‌တောတွင်းရှိ ‌ကျေးငှက် သတ္တဝါတို့သည် မြတ်စွာဘုရားအား ဖူး‌မြော်ကြဟန်ကို ‘ဟင်္သာ ‌သောင်တင်း၊ ပိန်ညင်းဇင်‌ရော်၊ ငှက်‌တော်ကြိုးကြာ၊ သာရကာ နှင့်၊ တမာကြက်‌တော၊ ဥဩငှက်ကျား၊ ငှက်ငနွားလည်း၊ ဝတ် တွားဘီလုံး ‌ရွှေငုံးချိုးခါ၊ သူတို့မှာမူ၊ မြတ်စွာဘုရား၊ သုံးလူ့ ဖျားကို၊ တတ်အားသမျှ၊ ဖူးကုန်ကြလျက်၊ ရှိစုံဆက်သည်။
‘ဟူ၍ ၎င်း၊ ‌ေ၇‌နေသတ္တဝါများသည်လည်း မြတ်စွာဘုရားအား ဖူးကြ ဟန်ကို ‘မကာရ်းလိပ်ငါး၊ ရွှင်မြူးစားလျက်၊ ‌ပျော်ပါးစံပ၊ ‌ရွေ ‌မျော့တသင်း၊ တွင်း‌ရွှေဂုဟာ၊ လိုဏ်နန်းသာက၊ ကက္ကဋာမွန်၊ ‌ရွှေပုစွန်လည်း၊ အားသွန်ညွတ်ခ၊ သုံးလူ့ဘကို၊ ဖူးကြ‌သောဟန်၊ ‌ရေနန်းစံခဲ့။
’ဟူ၍လည်းကောင်း၊‌ကောင်းကင်ရှိနက္ခတ်တာရာတို့လည်း မြတ်စွာဘုရားအား ပူ‌ဇော်ဖူး‌မြော်ကြဟန်ကို ‘ကရဝိတ်တွန်ကျာ၊ ချိန်တာရာလည်း၊ ကြယ်အာဒိစ္စ၊ ဟဿတနှင့်၊ စိတြမုနိ၊ သွာတိချက်‌ဗွေ၊ ဆံကျင် ‌ရွှေဝယ်၊ ကု‌ဝေယက္ခ၊ ဂုံဘန်၊ ဘုမ္မဖြိုးမြင့်၊ တန်ခိုးလွှင့် လျက်၊ ဝိုက်လင့်ပတ်ဖြာ၊ ဝိသာခါနှင့်၊ နုရာဓ‌ရှေ့၊ ‌ဇေဋ္ဌ‌ရွေ့၏၊ ဘုန်း‌ဟေ့မြတ်စွာ၊ ‌စောသတ္ထာကို၊ ကြယ်တာရာများ၊ ဦးညွတ် တွားခဲ့’ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သိကြားဗြဟ္မာ စသည်နတ်များ နဂါးဂဠုန်၊ ဂုမ္ဘာန်ယက္ခ စသည်တို့ကလည်း မြတ်စွာဘုရားအား ပူ‌ဇော်ဖူး ‌မြော်ကြဟန်ကို ‘သုရာနာဂ၊ သက္ကဗြဟ္မာ၊ ဘုမ္မာ‌ဒေဝ၊ ယက္ခ နတ်မွန်၊ တိရစ္ဆာန်က၊ မြိုင်ယံခို‌အောင်း၊ သားအ‌ပေါင်းလည်း၊ ညွတ်‌ပျောင်းပူ‌ဇော်၊ ဖူးကြ‌သော်လျှင်။
’ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သစ်ပင်ပန်း မာလ်၊ ‌ကျေးငှက်သတ္တဝါ၊ ‌ရေနေသတ္တဝါ၊ နက္ခတ်တာရာ၊ သိ ကြားဗြဟ္မာစသည်တို့က မြတ်စွာဘုရားအား ဖူး‌မြော်ပူ‌ဇော်ကြ ‌လေဟန်ကိုဖွဲ့လျက် မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်‌တော်ကို ဖွင့်ထား ‌လေသည်။
ရှင်ဥတ္တမကျော်တောလား ထို‌တောလားတွင် ရှင်ဥတ္တမ‌ကျော် သုံးနှုန်း‌သော စကားလုံး တိုင်းသည် အသက်ပါသည်ဟု ဆိုစမှတ်ပြုကြ၏။
စကားလုံး များကို နိုင်နင်းစွာသုံးလျက် ဖွဲ့နွဲ့ထားသည်ကို ‌တွေ့ရသည်။
တူရိယာသံ ထင်‌အောင်လည်း ဖွဲ့နွဲ့ထားသည်။
ရှင်ဥတ္တမ‌ကျော် ကား စာပန်းချီခြယ်ရာတွင် ဧကစံဖြစ်‌လေသည်။
ရှင်ဥတ္တမ ‌ကျော်နှင့် တ‌ခေတ်တည်း‌ပေါ်‌သော ရှင်မဟာရဋ္ဌသာရ (မဟာရဋ္ဌသာရ၊ သျှင်) ၏ ‌ရွှေစက်တော်သွားတောလားမှာ ရှင်ဥတ္တမ‌ကျော်၏ ‌တောလား ‌လောက် မထင်ရှား‌ချေ။
ရည်ရွယ်ချက်ခြင်းလည်း ကွာခြားလှ ၏။
ရှင်ဥတ္တမ‌ကျော်က မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်‌တော်ကို ဖွင့်ဆို ရန်ရည်ရွယ်လျက် ဖွဲ့ဆိုခြင်းဖြစ်၍၊ ရှင်မဟာရဋ္ဌသာရကမူ ‌ရွှေ စက်‌တော်သွားရာ လမ်းတစ်‌လျှောက်၌ ‌တွေ့မြင်ရ‌သော ‌တော ‌တောင် ‌ရေ‌မြေသဘာဝအ‌ခြေအ‌နေတို့ကို ဖွဲ့နွဲ့ထားခြင်း ဖြစ်‌လေ သည်။
ရှင်မဟာရဋ္ဌသာရ၏စိတ်၌ ခံစားမှုကို ‘ဖိုမလင်းပြာ၊ တွန်သံသာနှင့်၊ ဆပ်ပြာစမ်းတွင်၊ ‌တွေ့ကြိမ်မြင်‌သော်၊ စုံလင်ဖိုမ၊ နိမိတ်ပြ၏၊ ဉာဏကဝိ၊ ပဏ္ဍိတစစ်၊ ငါတည်းဖြစ်မူ၊ အနှစ်သာ၇၊ သုံးပုံမျှရှင့်၊ အစအလယ်၊ အဆုံးဝယ်၌၊ ဓိပ္ပါယ် ကျွမ်းသိ၊ မှတ်သားမိလျက်၊ ဇာတိလိုက်‌လျော်၊ ချိုးနှစ်‌ဖော်မူ၊ ရှင်‌ပျော်စမြဲ၊ လည်ချင်းတွဲ၍၊ မကွဲတူကွ၊ ‌နေသည်ဆ‌သော်၊ ကာမလူ့‌ဘောင်၊ မ‌ရှောင်နိုင်‌ချေ၊ ညာ‌ကြေ‌ကျော်‌စော၊ သ‌ဘော စင်စစ်၊ ရှင်၏ဖြစ်မှ၊ တဆစ်လူ့ခွင်၊ ဝင်လဦးမည်၊ ချစ်ကြည် မျိုးနွယ်၊ ဥစ္စာကြွယ်သည်၊ လူဝယ်လူ‌ကောင်း၊ အ‌ကြောင်းရုံး စည်း၊ ဖြစ်မည်တည်းဟု၊ စနည်းနိမိတ်၊ ချိုး၏ဟိတ်ကို၊ တိတ် တိတ်မှတ်ယူ၊ နှစ်လိုမူကား၊ မပူမဆာ၊ ‌ရေသီတာသို့၊ မျက်နှာ ရွှင်လန်း’ဟူ၍ ‌ရေးသားစပ်ဆိုခဲ့သည်ကို ‌တွေ့ရ၏။
ယင်းသို့ စာဆို‌တော်၏ အတွင်းစိတ်သန္တာန်ကို ‌ပေါ်လွင်‌အောင် စပ်ဆို နိုင်ခဲ့ခြင်းပင်လျှင် ထို‌တောလားသည် အခြား‌တောလားများထက် ထူးခြားခြင်းပင် ဖြစ်‌ပေသည်။
အထက်အဆိုပါ ‌တောလား ၂ ခုတို့အပြင်၊ အခြားစာဆို တို့၏ ‌တောလားများလည်း ရှိ‌သေး၏။
ထိုကျန်စာဆိုတို့၏ ‌တောလားများအနက် ထင်ရှား‌သော‌တောလားများမှာ ရှင်ဇယန္တာ ဘိဓဇ၏ ‌တောလား၊ နဝ‌ဒေကြီး၏ ‌တောလားနှင့် စိန္တ‌ကျော်သူ ဦးဩ၏‌တောလား စသည်တို့ဖြစ်သည်။
ရှင်ဥတ္တမ‌ကျော်၏ ‌တောလားမှာ ယခုအခါ ၉ ပိုဒ်ကို‌တွေ့ရ၏။
ရှင်မဟာရဋ္ဌသာရ ၏ ‌ရွှေစက်‌တော်သွား‌တောလားမှာ ၄ ပိုဒ်ရှိ‌လေသည်။
ကျန် စာဆို‌တော်သုံးဦး၏ ‌တောလားများမှာ သုံးပိုဒ်စီရှိ‌သော ပိုဒ်စုံ ရတုများဖြစ်၏။
ရှင်ဇယန္တာဘိဓဇ၏ ‌တောလားတွင် ‘ကြူးဓွန့်ရှည်၍၊ ဖူးညွန့်စည်၍၊ ကျူးရင့်မြည်၍’ဟူ‌သော အပိုဒ်သုံးပိုဒ်အစတွင် အချီညီနှင့်ချီကာ ‘ပျော်မြူးရဂုံ ‌ပေ သကား။
‌ခေါ်ထူးအစုံ‌ပေသကား။
‌မြော်ဘူးမကြုံ‌လေ သကား။
’ဟူ၍ သုံးပိုဒ်အဆုံး၌ အချညီဖြင့် ချထားသည့် ရတု ပိုဒ်စုံမျိုးဖြစ်သည်။
ထိုအတူ စိန္ဒ‌ကျော်သူဦးဩ၏ ‌တောလားမှာ လည်း ‘ထွေတလာလျှင်၊ ‌ဟေမဝါလျှင်၊ ‌ဘွေကရှာလျှင်‘ဟူ၍ အချီညီချီလျက်၊ ‘လွမ်း‌ရေး‌နောင့်ဝယ်ဖြစ်သကား။
သမ်း‌မြှေး ‌မှောင့်ဆွယ် ထင်သကား။
ချမ်းဧ‌ဆောင့်နှယ်ပင်သကား’ဟူ‌သော အချညီချထားသည့် ပိုဒ်စုံရတုဖြစ်‌လေသည်။
သို့‌သော်နဝ‌ဒေကြီး ၏‌တောလားမှာ ‘ထူးတစ်လည်လျှင်၊ သားနိုး‌ပျော်ရွှင်၊ တပြည်း ပျံ့ပျံ့’ ဟူ၍ချီကာ ‘လွမ်းခွင့်‌နောင်တွင်ဖြစ်တကား။
လူ၌တူပင် ဆင်တကား။
အလွမ်းပြည်ပြင်⁠ပြင်တကား။
’ဟူ‌သော အချများ ဖြင့်ချထား၏။
ထို့‌ကြောင့် န‌ဝေး‌ဒေးကြီး၏ ‌တောလားမှာ ရတု ပိုဒ်စုံဖြစ်‌သော်လည်း၊ အချီအချညီ စပ်ထားသည်မဟုတ်‌ပေ။
ထို စာဆိုသုံးဦး၏‌တောလားများသည် ‌တော‌တောင်အတွင်းရှိ ကြက် ငှက် သား‌ကောင်တို့နှင့် ယင်းတို့ မြည်တွန်ကြသံများကိုသာ အဓိကထား၍ ‌ရေးစပ်ထားခြင်းဖြစ်‌လေသည်။
ရှင်အုံးညို၏ ဂါထာ ၆၀ ပျို့သည် ပျို့ဟူ၍‌ခေါ်‌သော်လည်း ‌တောလား၏သ‌ဘောပင်ဖြစ်သည်။
ဆေးလိပ်ခုံတွင် ဆေးပေါ့လိပ်လိပ်နေပုံ အင်းလေး 240px|thumb|ညောင်ရွှေဈေးတွင် ဆေးပေါ့လိပ်ရောင်းချနေပုံ ဆေးပေါ့လိပ်ဆိုသည်မှာ မြန်မာပြည်တွင် သောက်သုံးနေသော ဆေးလိပ် အမျိုးအစား တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး သနပ်ဖက်ထဲတွင် ဆေးရွက်ကြီးအမှုန့်ကို ထည့်သွင်း၍ လိပ်ထားခြင်းပင် ဖြစ်သည်။
မြန့်မာ့သမိုင်း ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်းတွင် သီပေါမင်းသည် သူ့၏အစ်မ တစ်ဝမ်းကွဲတော်သူ ကနောင်မင်း၏ သမီးတော် ဒုတိယ ရန်အောင်မြေထိပ်ခေါင်တင် လိပ်သည့် ဆေးပေါ့လိပ်ကိုမှ သောက်သည်ဟု အဆိုရှိခဲ့သည်။
အလားတူပင် ပါတော်မူသောအချိန်၌ ဘီရိုလှည်းပေါ်မှ စုဖုရားလတ်သည် ဆေးလိပ်သောက်ချင်သည့်အတွက် ဘေး၌ရှိသော ဂေါ်ရာစစ်သားများကို မီးခြစ်လှမ်းတောင်းသည်ဆိုသော မှတ်တမ်းမှတ်ရာများလည်း ရှိခဲ့သည်။
H. Fielding Hall ရေးသော Thibaw's Queen စာအုပ်တွင်လည်း အဝေးရောက် မိုးကောင်းမြို့ဝန်သမီး (၉)နှစ်မျှရှိသော မယ်မြသည် စီးကရက်လိပ်သည့် ရွှေသေတ္တာကို ပိုက်ပြီး အမြဲလိုက်နေရသည်ဟု ပါရှိလေသည်ကို ကြည့်ခြင်းအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဆေးပေါ့လိပ်သောက်ခြင်းသည် အလေ့အထတစ်ခုအဖြစ် ရှိနေပြီး ဖြစ်သည်။
ဆေးစပ်နည်း ဆေးပေါ့လိပ်ကို ဆေးစပ်ရာတွင် ကုန်းဆေး နှင့် ကျွန်းဆေးဟု ခေါ်သော ဆေးနှစ်မျိုးကို ရောစပ်၍ အသုံးပြုလေ့ ရှိကြသည်။
ကုန်းဆေး ရာခိုင်နှုန်းများပါက ဆေးစပ်ပြင်းပြီး ကျွန်းဆေး ရာခိုင်နှုန်းများပါက ဆေးစပ်ပျော့သည်။
ဆေးလိပ်ခုံများသည် ရာသီဥတု အပေါ်တွင် မူတည်၍ ဆေးစပ်ကို ပြောင်းလဲလေ့ ရှိကြသည်။
ဥပမာ အားဖြင့် ဆောင်းရာသီတွင် ဆေးစပ်ကို အပြင်းစား စပ်လေ့ ရှိကြပြီး နွေရာသီတွင် ဆေးကို အပျော့စား စပ်လေ့ ရှိကြသည်။
သို့ရာတွင် ဆေးရွက်ကြီး သက်သက်ဖြင့် ဆေးစပ်ပါက ဆေးပေါ့လိပ်ကို ကြာရှည်စွာ မီးမစွဲနိုင်ပေ။
ထို့အတွက်ကြောင့် အရက်ကို ဆေးထဲတွင် ထည့်သွင်း ရောစပ်ခြင်းအားဖြင့် ဆေးပေါ့လိပ်ကို ကြာရှည်မီးစွဲအောင် ပြုလုပ်လေ့ ရှိကြသည်။
အရက်သည် ဆေးပေါ့လိပ် မီးစွဲခြင်းကို အထောက်အကူ ပေးသော်လည်း ဆေးသားထဲတွင် အရက်ပါဝင်သောကြောင့် ဆေးပေါ့လိပ် မီးလောင်သော အခါတွင် သောက်သုံးသူများ အနေနှင့် မွှန်ထူသော အနံ့မျိုးကို့ ရလေ့ ရှိတတ်သည်။
ထိုအနံ့ကို ပယ်ဖျောက်ရန် အတွက် ဆေးစပ်ရာတွင် ကန့်ကို ထည့်သွင်း အသုံးပြုလေ့ ရှိကြသည်။
မင်းမြှောက်တန်ဆာဟူသည် မင်းဧကရာဇ်တို့၏ အဆောင်အယောင်ကို ခေါ်သည်။
ရေမြေသေဌ်နင်း ဘုရင်မင်းတို့ ဘိသိက်မင်္ဂလာ အခါ တော်၌ ဆင်ယင်ကိုင်စွဲရသော အဆောင်အယောင် ငါးပါးကို မင်းမြောက်တန်ဆာ ငါးပါးဟု ခေါ်သည်။
ယင်းတို့မှာ- သန်လျက်၊ ထီးဖြူ၊ မကိုဋ် (သင်းကျစ်) ခြေနင်း၊ သားမြီးယပ် တို့ဖြစ်သည်ဟု မြန်မာအဘိဓာန်ကျမ်း၌ ဖော်ပြထားသည်။
ယင်းတို့သည် ပြည့်ရှင်မင်းတို့၏ ရတနာအပေါင်းတို့ထက် ပြဋ္ဌာန်းသော ရတနာဖြစ်ခြင်းကြောင့် ပဋ္ဌာနရတနာ မည်သည်။
မင်းအပေါင်း တို့သည် ထီးဖြူကို ဆောင်းမိုးလျက် ရင်ခွင်ထက် သားမြီးယပ် ကို ပိုက်၍ နဖူးပြင်ဝယ် တင့်တယ်စွာ သင်းကျစ်ကို ဆင်ယင် ပြီးလျှင် ခြေ၌ ခြေနင်းစီးကာ သန်လျက်စွဲကိုင်၍ အဘိသိက် မင်္ဂလာ ခံယူကြသည်။
ရဟန်းတွင် သိက္ခာ၊ မင်းတွင် ဘိသိက် ဟု ဓညဝတီ အရေးတော်ပုံကျမ်း၌ ဆိုသောကြောင့် မင်းမြောက်တန်ဆာ ငါးပါးတို့ကို ဆင်ယင်သုံးစွဲလျက် သုံးပါး သော ရာဇဘိသိက်ခံသောမင်းကိုသာ မင်းဟုသမုတ်အပ်ကြောင်း ဖြင့် ရာဇဝင်တို့၌ ဆိုသည်။
ဇာတကပါဠိတော်သည်လည်း ဓမ္မပဒပါဠိတော်ကဲ့သို့ပင် ပါဠိတော်သက်သက် လေ့လာသည်ထက် အဖွင့်ကျမ်း (အဋ္ဌကထာ) နှင့်ပါ တွဲဖက်လေ့လာမှ ပိုမိုပြည့်စုံနိုင်ပေမည်။
ဇာတ်တော်ပေါင်း (၅၄၇) ဇာတ်ကို ဖွင့်ဆိုရာ အဖွင့်ကျမ်းတွင် အတွဲ (၇) တွဲအထိ ရှိသည်။
ဇာတ်တော်များကို ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် မိသားစုများတွင် လူကြီးသူမများက ကလေးငယ်များအား စာရိတ္တပြုပြင်ရေးပုံပြင်လက်စွဲအဖြစ် အသုံးပြုလေ့ရှိပြီး “ငါးရာ့ငါးဆယ်၊ နိပါတ်တော်များ” စသည်ဖြင့် ခေါ်ဝေါ်လေ့ရှိသည်။
ဤကျမ်းသည် သာမန်လူများပင် အသိများ နှစ်ခြိုက်သလောက် ပညာရှင်များအနေဖြင့်လည်း စာပေရှုထောင့်မှ ကြည့်လျှင်မူ သုတေသနပြု၍ ကုန်ဖွယ်မရှိသော လေ့လာစရာများနှင့် ပြည့်နှက်နေသည်။
တစ်နည်းအားဖြင့် ယဉ်ကျေးမှု ကြွယ်ဝခဲ့သော အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ စာပေသမိုင်းကြောင်းကို အသံတိတ် ပြောပြနေသကဲ့သို့ ရှိပါသည်။
အဖွင့်ကျမ်းသည် များပြားကျယ်ဝန်းလှသော်လည်း ဖွဲ့စည်းပုံအနေဖြင့်မူ ပုံသေနည်းများ ရှိသည်။
(က) ပစ္စုပ္ပန်ဝတ္ထု (ဇာတ်တော်ကိုဟောရခြင်း၏ နောက်ခံအဖြစ်အပျက်နိဒါန်း) (ခ) အတိတ်ပြန်ဆောင်ဝတ္ထု (အတိတ်တစ်ချိန်ဘဝက ဘုရားလောင်းပါဝင် ဖြစ်ပျက်ခဲ့ပုံ ဇာတ်စာကိုယ်) (ဂ) ဇာတ်ပေါင်းခန်း (မည်သူက မည်သူဖြစ်ခဲ့ပုံ နိဂုံးချုပ်) ဤနည်းဖြင့် ဇာတ်တော်များကို ဖွဲ့စည်းဖွင့်ဆိုထားသည်။
ပါဠိတော်ကျမ်းများကို ဖွင့်ဆိုခဲ့သော အဖွင့်ကျမ်းအသီးသီးတွင် ဤဇာတကအဋ္ဌကထာကျမ်းကြီးနှင့် ဓမ္မပဒအဋ္ဌကထာကျမ်းတို့မှာ ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းအခံရဆုံးနှင့် လူသိအများဆုံး ကျမ်းများလည်း ဖြစ်သည်။
အချို့ပညာရှင်များက ဇာတ်တော်များသည် ဗုဒ္ဓစာပေအတွက်သာ အကျိုးများသည်မဟုတ်၊ ကမ္ဘာ့စာပေအတွက်ပါ အကျိုးများကြောင်း မှတ်ချက်ပေးကြသည်။
ဇာတ်တော်များအကြောင်းနှင့် ဇာတ်တော်များကို ဟောရခြင်း၏ ရည်ရွယ်ချက်ကို ကောင်းကောင်းသဘောမပေါက်သော အချို့မိုက်မဲသူများက ယုတ္တိယုတ္တာမရှိသော စာပေများအဖြစ် အထင်အမြင်သေးခြင်းသည် များစွာ မိုက်မဲရာကျကြောင်း ကျွန်ုပ်တို့အနေဖြင့်လည်း မှတ်ချက်ပြုရပေမည်။
အဘယ့်ကြောင့်ဆိုသော် ကလေးငယ်များ ဘာသာရေး ကိုင်းရှိုင်းမှုနှင့် ကိုယ်ကျင့်တရား ပြုပြင်ရေးကိစ္စများမှအစ ပိဋကတ်တော်များမှ ခက်ခဲနက်နဲသော သဘောတရားများကို ရှင်းပြရာတွင် ဓမ္မကထိကများ၊ ဗုဒ္ဓစာပေပညာရှင်များကိုယ်တိုင် လက်မလွှတ်နိုင်ကြသေးသောကြောင့် ဖြစ်ပါသည်။
နုမှာငါးရာ ရင့်မှာတစ်ကျိပ် ဗုဒ္ဓဘာသာတို့တွင် နုမှာငါးရာ ရင့်မာတကျိပ်-ဟု ဆိုရိုးစကားတခုရှိသည်။
အဓိပ္ပာယ်မှာ ဘုရားအလောင်းတော်၏ ပါရမီတော်များ၊ ဖြည့်ကျင့်တော်မူနေစဉ် ပါရမီတော်နုစဉ်ဘဝ အဖြစ်တော်စဉ်များနှင့် ဘုရားဖြစ်ခါနီး ပါရမီတော်များ ရင့်ကျက်ချိန် အဖြစ်တော်စဉ်ဘဝများကို မှတ်သားသိရှိကြစေရန် ဆိုရိုးစကားပြုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။
ဘုရားရှင်သည် ပါရမီတော်များ ပြည့်ကာ သဗ္ဗညုတရွှေဉာဏ်တော်ရပြီး ဗုဒ္ဓအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူသောအခါ ဘုရားအလောင်းတော် ဘဝတုန်းက အဖြစ်တော်စဉ်များကို အကြောင်းအားလျော်စွာ တပည့်သာဝက စသည်တို့အား ပြန်လည်၍ ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။
ဘုရားရှင် ပြန်လည်ဟောဖော်ခဲ့သော အတိတ်အလောင်းလျာ ဘဝအဖြစ်တော်စဉ်များကို ဇာတက အမည်ဖြင့် ပိဋကတော်တွင် ကျမ်းတစောင်ရှိသည်။
ဇာတ်တော် အရေအတွက် ဇာတကကျမ်း၌ ဝတ္ထုပေါင်း ၅၄၇-ပုဒ၊ ကဏ္ဍပေါင်း ၁၁-ခုရှိသည်။
ပထမကဏ္ဍကို ဧကကနိပါတ (ဧကကနိပါတ်) ဟုခေါ်သည်။
ဂါထာတပုဒ်သာ ပါရှိသောကြောင့် ဧကနိပတ်ဟုခေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်။
ဂါထာနှစ်ပုဒါပါသည်ကို ဒုကနိပါတ်၊ သုံးပုဒ်ပါသည်ကို တိကနိပါတ်၊ လေးပုဒ်ပါသည်ကို စတုက္ကနိပါတ်၊ ငါးပုဒ်ပါသည်ကို ပဉ္စကနိပါတ်၊ ခြောက်ပုဒ်ပါသည်ကို ဆက္ကနိပါတ်၊ စသည်ဖြင့် ဂါထာအရေအတွက်အလိုက် အမည်ပေးထားသည်။
အရေအတွက်အားဖြင့် ဧကနိပါတ်တွင် ဇာတက (ဝတ္ထု) ၁၅၀-ပါရှိသည်။
ဒုကနိပါတ်၌ ၁၀ဝ။
တိကနိပါတ်၌ ၅၀။
စတုက္ကနိပါတ်၌ ၅၀။
ပဉ္စကနိပါတ်၌ ၂၅။
ဆက္ကနိပါတ်၌ ၂၀။
သတ္တကနိပါတ်၌ ၂၁။
အဋ္ဌကနိပါတ်၌ ၁၀။
နဝကနိပါတ်၌ ၁၂။
ဒသကနိပါတ်၌ ၁၆။
ဧကာဒသကနိပါတ်၌ ၉။
ဒွါဒသကနိပါတ်၌ ၁၀။
တေရသကနိပါတ်၌ ၁၀။
ပကိဏ္ဏကနိပါတ်၌ ၁၃။
ဝီသတိနိပါတ်၌ ၁၄။
တိံသနိပါတ်၌ ၁၀။
စတ္တာလီသနိပါတ်၌ ၅။
ပဏ္ဏာသနိပါတ်၌ ၃။
သဋ္ဌိနိပါတ်၌ ၂။
သတ္တတိနိပါတ်၌ ၂။
အသီတိနိပါတ်၌ ၅။
မဟာနိပါတ်၌ ၁၀-ပါရှိသည်။
စုစုပေါင်း ဇာတက ၅၄၇ ဖြစ်သည်။
ထို ၅၄၇-ဘဝတွင် နုစဉ်ဘဝပေါင်း ၅၃၇-ဘဝနှင့် အရင့်အမာဘဝ ၁၀-ဘဝ ပါဝင်သည်။
ဤသည်တို့ကိုပင် စုပေါင်းကာ မှတ်သားရ လွယ်ကူစေခြင်းငှာ နုမာငါးရာ ရင့်မှာတကျိပ်-ဟု ပြောစမှတ်ပြုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။
အမှန်အားဖြင့် ဇာတ်တော်ငါးရာ့ငါးဆယ် မပြည့်ဘဲ ၅၄၇-သာရှိသည်။
ထိုဇာတ်တော်များသည် မြန်မာမှုနယ်ပယ်၌ ဇာတ်တော် ၅၅၀-နှင့် ဇာတ်တော်ကြီး ၁၀-ဘွဲ့ဟု ထင်ရှားသည်။
တေ၊ ဇ၊ သု၊ နေ၊ မ၊ ဘူ၊ စန်၊ နာ၊ ဝိ၊ ဝေ ဟု အစီအစဉ်အလိုက်ဖြစ်အောင် အတိုကောက်မှတ်သားကြလေ့ရှိသည်။
ဇာတ်တော်ဘွဲ့တို့၏ အမည်အပြည့်အစုံနှင့် ရေးသားသူနှင့် ပြီးစီးခုနှစ်မှာ- ဇာတ်တော်အစဉ် ၁။
(တေ) တေမိယဇာတ် (မင်းဘူးဆရာတော် ဦးဩဘာသ) ကောဇာ-၁၁၄၈-ခုနှစ်၊ တပို့တွဲလ၊ ၂။
(ဇ) မဟာဇနကဇာတ် (မင်းဘူးဆရာတော် ဦးဩဘာသ)ကောဇာ-၁၁၄၇-ခုနှစ်၊ နယုန်လ၊ ၃။
(သု) သုဝဏ္ဏသာမဇာတ် (ဦးပညာတိက္ခ) ကောဇာ-၁၁၈၈-ခုနှစ်၊ နယုန်လ၊ ၄။
(နေ) နေမိဇာတ် (မင်းဘူးဆရာတော် ဦးဩဘာသ)ကောဇာ-၁၁၄၈-ခုနှစ်၊ ဝါဆိုလ၊ ၅။
(မ) မဟောသဓာဇာတ်(ပ၊ဒု) (မင်းဘူးဆရာတော် ဦးဩဘာသ)ကောဇာ-၁၁၄၆-ခုနှစ်၊ တန်ဆောင်မုန်းလ၊ ၆။
(ဘူ) ဘူရိဒတ္တဇာတ် (ရှင်နန္ဒမေဓာ)ကောဇာ-၁၁၄၈-ခုနှစ်၊ နတ်တော်လ၊ ၇။
(စန်) စန္ဒကုမာရဇာတ် (မင်းဘူးဆရာတော် ဦးဩဘာသ)ကောဇာ-၁၁၄၄-ခုနှစ်၊ ပြာသိုလ၊ ၈။
(နာ) နာရဒဇာတ် (မင်းဘူးဆရာတော် ဦးဩဘာသ)ကောဇာ-၁၁၄၄-ခုနှစ်၊ တပေါင်းလ၊ ၉။
(ဝိ) ဝိဓူရဇာတ် (မင်းဘူးဆရာတော် ဦးဩဘာသ)ကောဇာ-၁၁၄၅-ခုနှစ်၊ ဝါခေါင်လ၊ ၁၀။
(ဝေ) ဝေဿန္တရာဇာတ် (မင်းဘူးဆရာတော် ဦးဩဘာသ)ကောဇာ-၁၁၄၅-ခုနှစ်၊ တပေါင်းလ၊ ဆက်စပ်အကြောင်းအရာများ ငါးရာငါးဆယ်ဇာတ်တော်များစာရင်း ဇာတ်ကြီးဆယ်ဘွဲ့ ဇာတ် ဇာတက ကျမ်းပြီးခုနစ် အစဉ် 1. စန္ဒကုမာရဇာတ် (မင်းဘူးဆရာတော် ဦးဩဘာသ)ကောဇာ-၁၁၄၄-ခုနှစ်၊ ပြာသိုလ၊ 2. နာရဒဇာတ် (မင်းဘူးဆရာတော် ဦးဩဘာသ)ကောဇာ-၁၁၄၄-ခုနှစ်၊ တပေါင်းလ၊ 3. ဝိဓူရဇာတ် (မင်းဘူးဆရာတော် ဦးဩဘာသ)ကောဇာ-၁၁၄၅-ခုနှစ်၊ ဝါခေါင်လ၊ 4. ဝေဿန္တရာဇာတ် (မင်းဘူးဆရာတော် ဦးဩဘာသ)ကောဇာ-၁၁၄၅-ခုနှစ်၊ တပေါင်းလ၊ 5. မဟောသဓာဇာတ်(ပ၊ဒု) (မင်းဘူးဆရာတော် ဦးဩဘာသ)ကောဇာ-၁၁၄၆-ခုနှစ်၊ တန်ဆောင်မုန်းလ၊ 6. မဟာဇနက္ကဇာတ် (မင်းဘူးဆရာတော် ဦးဩဘာသ)ကောဇာ-၁၁၄၇-ခုနှစ်၊ နယုန်လ၊ 7. နေမိဇာတ် (မင်းဘူးဆရာတော် ဦးဩဘာသ)ကောဇာ-၁၁၄၈-ခုနှစ်၊ ဝါဆိုလ၊ 8. ဘူရိဒတ္တဇာတ် (ရှင်နန္ဒမေဓာ)ကောဇာ-၁၁၄၈-ခုနှစ်၊ နတ်တော်လ၊ 9. တေမိယဇာတ် (မင်းဘူးဆရာတော် ဦးဩဘာသ) ကောဇာ-၁၁၄၈-ခုနှစ်၊ တပို့တွဲလ၊ 10. သုဝဏ္ဏသာမဇာတ် (ဦးပညာတိက္ခ) ကောဇာ-၁၁၈၈-ခုနှစ်၊ နယုန်လ၊ Category:ဇာတ်ကြီးဆယ်ဘွဲ့Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ။