kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
မိမိ၏ လက်များသည် မိမိ၏ မျက်စိများကိုပင် လှည့်စားနိုင်ပြီဟု ယုံကြည်ရသည့်အခါမှသာ အများရှေ့မှောက်တွင် ပြသသင့်ပေသည်။
လှည့်စားမှုများကို ပြသသည့်အခါတွင် အလောတကြီး လျင်မြန်မှုကို ဂရုမစိုက်ဘဲ ဖျတ်လတ်ကျင်လျင်မှုကိုသာ ရည်ရွယ်သင့်ပေသည်။
ကြည့်မကောင်းလောက်အောင် နှေးကွေးခြင်းကိုကား ရှောင်ကြဉ်သင့်၏။
မျက်လှည့်ဆရာကောင်း တစ်ယောက်ဖြစ်ရန် သူတကာထက် ထူးခြားသော ကိုယ်ခန္ဓာ အနေအထားရှိရန်မလိုချေ။
သို့ရာတွင်ပရိသတ်က မြင်လိုက်လျှင် နှစ်သက်သဘောကျသွားစေနိုင်သော အသွင်အပြင် ဟန် အမူအရာရှိရန်ကား လိုလေသည်။
မဖြစ်နိုင်ဟု ယူဆကြသည့် အရာများကိုပြုလုပ် ပြသရမည် ဖြစ်သောကြောင့် မျက်လှည့်ဆရာသည် မိမိကိုယ်ကို မိမိ ယုံကြည်မှု ထက်သန်ရပေမည်။
ကြည့်သူပရိသတ်အား ခင်မင်နှစ်လိုသောစိတ် ထားတတ်ရမည့်ပြင်၊ ပရိသတ်၏ သဘောကိုလည်းနားလည်ရပေမည်။
မျက်လှည့်အတတ် တွင် ကျွမ်းကျင်မှုမှာ အလေ့အကျင့်ပေါ်တွင် တည်သည်ကိုလည်း သတိအမြဲချပ်အပ်ပေသည်။
လှည့်စားနည်းအသစ်များကို တီထွင်နေ ရန် မလိုချေ။
တီထွင်ထားပြီးနည်းများ ထောင်သောင်းမက ရှိသည်ကိုသာ မိမိ သဘောကျ စီစဉ်ပြုလုပ် ပြသသွားနိုင် ပေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၉) ကိုးကား Category:လှည့်စားခြင်း Category:ဖျော်ဖြေရေး။
ဦးနှောက်အမြှေးရောင် ရောဂါ ဆိုသည်မှာ ဦးနှောက် နှင့် အာရုံကြောမကြီးကို ဖုံးအုပ်ထားသော ဦးနှောက်အမြှေးပါး (meninges) ရောင်ရမ်းသည့် ရောဂါဖြစ်သည်။
ထိုအမြှေး ရောင်ရမ်းခြင်းမှာ ဘက်တီးရီးယား၊ ဗိုင်းရပ်စ် နှင့် အခြားသော ပိုးမွှားများကြောင့် ဖြစ်နိုင်ပြီး ရှားပါးသော အချို့အဖြစ်တို့တွင် ဆေးဝါးကြောင့်လည်း ဖြစ်နိုင်သည်။
ဦးနှောက်အမြှေးသည် ဦးနှောက် နှင့် အာရုံကြောမကြီးတို့နှင့် နီးစပ်နေသည့် အတွက် ဦးနှောက်အမြှေးရောင်ရမ်းခြင်းသည် အသက်အန္တရာယ် စိုးရိမ်ရသည့် ရောဂါဖြစ်ပြီး ကျန်းမာရေး ဆိုင်ရာ အရေးပေါ် အခြေအနေ အဖြစ် သတ်မှတ်လေ့ ရှိကြသည်။
အူရောင်ငန်းဖျား ရောဂါ သို့မဟုတ် တိုက်ဖွိုက် ရောဂါ(Typhoid )သည် ကမ္ဘာအနှံ့အပြားတွင် တွေ့ရတတ်သော ရောဂါဖြစ်ပြီး ရောဂါရှိသူ၏ မစင်မှ ထွက်ရှိလာသော ရောဂါပိုး ဖြင့် ထိတွေ့သော စားစရာ သောက်စရာ သို့မဟုတ် ရေကို သောက်မိရာမှ ဖြစ်ပွားတတ်သည်။
အိုဇုန်းလွှာအတွင်းမှ အိုဇုန်း-အောက်ဆီဂျင် သံသရာ အိုဇုန်းလွှာ () သည် ကမ္ဘာ့လေထု အတွင်းတွင် ရှိသော အလွှာတစ်လွှာဖြစ်ပြီး ထိုအလွှာထဲတွင် အိုဇုန်း ဓာတ်ငွေ့ စုစည်းမှု အများအပြား ပါဝင်သည်။
အိုဇုန်းလွှာသည် နေ မှလာပြီး ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သက်ရှိတို့ကို ပျက်စီးစေနိုင်သော ခရမ်းလွန် ရောင်ခြည် များ၏ ၉၇ ရာခိုင်နှုန်း မှ ၉၉ ရာခိုင်နှုန်း အထိကို စုပ်ယူ ပေးလေ့ ရှိသည်။
၎င်းသည် စထရာတိုစဖီးယား အလွှာ၏ အောက်ဘက်ပိုင်းတွင် တည်ရှိပြီး ကမ္ဘာ့မျက်နှာပြင်မှ ၁၉ မိုင် မှ ၂၅ မိုင် ( ၃၀ ကီလိုမီတာ မှ ၄၀ ကီလိုမီတာ) ခန့် အကွာတွင် ရှိပြီး အထူမှာမူ ရာသီဥတုနှင့် ပထဝီ အနေအထားပေါ်တွင် မူတည်၍ ပြောင်းလဲမှု ရှိသည်။
အိုဇုန်းလွှာကို ၁၉၁၃ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ် ရူပဗေဒပညာရှင် ချားလ်စ် ဖာဘရီ နှင့် အွန်နရီ ဘွီဆန် တို့မှ ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး ၎င်း၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို ဗြိတိသျှ လေထုပညာရှင် ဂျီ အမ် ဘီ ဒေါ့ဘ်ဆန်က အသေးစိတ် လေ့လာခဲ့သည်။
ဒေါ့ဘ်ဆန် သည် စပက်ထရို ဖိုတိုမီတာ သို့ ဒေါ့ဘ်ဆန်မီတာ ဟု ခေါ်သော အိုဇုန်းလွှာကို မြေကြီးပေါ်မှ တိုင်းတာသည့် ကိရိယာကို တီထွင် ဖန်တီးခဲ့သည်။
၁၉၂၈ မှ ၁၉၅၈ အတွင်းတွင် ဒေါ့ဘ်ဆန်သည် ကမ္ဘာတဝှမ်းလုံးတွင် အိုဇုန်း စောင့်ကြည့်သည့် စတေရှင်များကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။
ကျွန်တော်တို့နေထိုင်ရာ ကမ္ဘာမြေကြီးကို လေထုက ဝန်းရံထားသည်။
အဆိုပါလေထုသည် ကမ္ဘာမြေကြီး၏ ဆွဲအားကြောင့် ကမ္ဘာနှင့်အတူ လိုက်ပါလည်ပတ်နေပါသည်။
ကမ္ဘာ့လေထုကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာကြည့်မည်ဆိုပါက အလွှာလေးလွှာဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်ကို တွေ့မြင်ရမည်ဖြစ်သည်။
လေထုအလွှာ လေးလွှာမှာ- (၁) ထရိုပို စဖီးယားအလွှာ လေထု၏အောက်ဘက်အကျဆုံးဖြစ်ပြီး လူသားတို့နှင့် ထိတွေ့နေသော အလွှာဖြစ်သည်။
အမြင့် ၁၃-ကီလိုမီတာအထိ မြင့်ပါသည်။
(၂) စထရာတို စဖီးယားအလွှာ ထရိုပိုစဖီးယားအလွှာ၏ အထက်တွင် တည်ရှိသည်။
အမြင့် ၁၀-ကီလိုမီတာမှ ၅၀-ကီလိုမီတာအထိ ရှိသည်။
၎င်းအလွှာ၏ အပေါ်ဘက်ဆုံးကို အိုဇုန်းလွှာဟု ခေါ်ပါသည်။
(၃) မီဆို စဖီးယားအလွှာ လေထု၏ တတိယအလွှာဖြစ်သည်။
အမြင့် ၅၀-ကီလိုမီတာမှ ၉၀-ကီလိုမီတာအတွင်း တည်ရှိသည်။
လေထုအလွှာ လေးလွှာအနက် အပူချိန်အနည်းဆုံး (အအေးဆုံး) အလွှာဖြစ်သည်။
၎င်းအလွှာတွင် လေထုသည် သုညအောက် ၈၀-ဒီဂရီအထိ အေးပါသည်။
(၄) သာမို စဖီးယားအလွှာ လေထု၏ အပေါ်ဆုံးအလွှာ ဖြစ်သည်။
အမြင့် ကီလိုမီတာ ၉၀-မှ ၅၀၀-အတွင်း တည်ရှိသည်။
၎င်းအလွှာတွင် လေထုသိပ်သည်းမှု အလွန်နည်းပါးပါသည်။
အထက်တွင်ဖော်ပြထားသည့်အတိုင်း အိုဇုန်းလွှာသည် စထရာတို စဖီးယားအလွှာ၏ အပေါ်ဆုံးအပိုင်းတွင် တည်ရှိသည်။
ကမ္ဘာမြေအထက် ၁၉-မှ ၄၈-ကီလိုမီတာအတွင်း တည်ရှိပြီး ကမ္ဘာ့လေထုကဲ့သို့ပင် ကမ္ဘာမြေလှည့်ပတ်ရာ လမ်းကြောင်းတွင် အတူလိုက်ပါနေသော အလွှာတခုဖြစ်သည်။
စင်စစ် အိုဇုန်းဆိုသော ဓာတ်ငွေ့သည် အောက်စီဂျင်အက်တမ် ၃-လုံး ပေါင်းစပ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။
(O3), ကျွန်ုပ်တို့အသက်ရှင်သော အောက်စီဂျင်ဓာတ်ငွေ့မှာမူ အောက်စီဂျင်အက်တမ် ၂-လုံးပေါင်းစပ် ထားခြင်းဖြစ်သည်။
(O2) သို့ပါ၍ ရိုးရိုးအောက်စီဂျင် မော်လီကျူး သုံးခု (3O2) ပြိုကွဲပါက အိုဇုန်းမော်လီကျူးနှစ်ခု (2O3) ဖြစ်လာနိုင်သည်။
ဤသို့ အောက်စီဂျင်မှ အိုဇုန်းသို့ ပြောင်းလဲရန်အတွက် စထရာတို စဖီးယားအလွှာမှ အပူချိန်က ကူညီသလို လေထုတွင်ပါဝင်သော နိုက်ထရိုဂျင်ဓာတ်ငွေ့များကလည်း ဓာတ်ကူပေးပါသည်။
အိုဇုန်းလွှာ တည်ရှိနေခြင်းသည် လူနှင့်သတ္တဝါတို့အတွက် ကောင်းကျိုးများစွာကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။
အိုဇုန်းလွှာသည် နေမှလာသော ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်များကို စုပ်ယူထားသည်။
ထိုအခါ ကမ္ဘာပေါ်သို့ ကျရောက်လာသော နေရောင်ခြည်တို့တွင် ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်များ ပါမလာတော့ပါ။
အကယ်၍ ကလိုရိုဖလိုရိုကာဗွန်အား မပိတ်ပင်ပါက စထရာတို စဖီးယားအလွှာမှ အိုဇုန်း စိုးရိမ်မှတ်အား နာဆာမှ သရုပ်ဖော်ထားပုံ အကယ်၍ ထိုရောင်ခြည်များသာ ပါလာမည်ဆိုပါက လူ့အသားကိုထိလိုက်လျှင် မီးလောင်သလို အဖုများ ထွက်လာနိုင်သည်။
အနည်းငယ်သင့်ရုံမျှဖြင့် အရေပြားကင်ဆာရောဂါ ဖြစ်ပွားတတ်သည်။
ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်ပါသော နေရောင်ကြောင့် မျက်စိတွင် တိမ်စွဲတတ်သည်။
ဗီတာမင်များ၊ ဆိုးဆေးများ၊ သတ္ထုများ၊ အဆီများသည် ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်သင့်ပါက နေမှ အပူများကို စုပ်ယူပြီး သိပ္ပံရုပ်ရှင်များတွင် တွေ့မြင်ရသလို အရောင်များ တဖျတ်ဖျတ် လက်လာပါလိမ့်မည်။
၎င်းပစ္စည်းများမှာ ပူလွန်းလှသည့်အတွက် စား၍လည်း မရတော့ပါ။
ထို့ပြင် သတ္တဝါတို့၏ အရေပြားသည် ရောင်ခြည်သင့်မှုကြောင့် ဓာတ်ပြောင်းလဲခြင်း ဖြစ်ကာ ရောဂါအသစ်အဆန်းများလည်း ပေါ်လာနိုင်သည်။
ဤသည်တို့ကို မဖြစ်အောင် အိုဇုန်းလွှာက ကာကွယ်ပေးထားရသည်။
၁၉၇၀-ပြည့်နှစ်ဝန်းကျင်တွင် သိပ္ပံပညာရှင်များသည် အိုဇုန်းလွှာကို အန္တရာယ်ပြုနေသည့် ဓာတ်ငွေ့တခုကို တွေ့ရှိလာရသည်။
၎င်းကို ကလိုရိုဖလိုရိုကာဗွန် (အတိုကောက်အားဖြင့် CFC) ဟုခေါ်ပါသည်။
အဆိုပါ စီအက်ဖ်စီ ဓာတ်ငွေ့သည် ကျွန်ုပ်တို့ အသုံးပြုနေသော ရေခဲသေတ္တာများ၊ ရေမွှေးဘူး၊ ခြင်ဆေးဘူး စသော စပရေးဘူးများ၊ တီဗွီ၊ ကွန်ပျူတာများမှ ထွက်ရှိနေပါသည်။
၎င်းစီအက်ဖ်စီ မော်လီကျူးတခုသည် အိုဇုန်းမော်လီကျူးပေါင်း တသိန်းခန့်ကို အသာအယာ ဖျက်ဆီးပစ်နိုင်သည်။
စီအက်ဖ်စီ ဓာတ်ငွေ့ကဲ့သို့ပင် အိုဇုန်းလွှာကို အန္တရာယ်ပေးတတ်သည့် ဓာတ်ငွေ့နှစ်ခု ကျန်ပါသေးသည်။
တခုမှာ စက်ရုံ၊ အလုပ်ရုံများမှထွက်သော မီးခိုးခေါ် ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်ဖြစ်ပြီး လူတို့နေ့စဉ်ထုတ်လုပ်နေသာ ဓာတ်ငွေ့ပင်ဖြစ်သည်။
အခြားတခုမှာ ပိုးသတ်ဆေးနှင့် ဓာတ်မြေဩဇာများတွင် ပါဝင်သော နိုက်ထရိုဂျင်ဒြပ်ပေါင်းများ ဖြစ်သည်။
အဆိုပါ ဒြပ်ငွေ့များကြောင့် အိုဇုန်းလွှာသည် တဖြည်းဖြည်း ပါးလွှာလာခဲ့ရာ ၁၉၈၀-ပတ်ဝန်းကျင်တွင် အန္တာတိကတိုက်ပေါ်ရှိ အိုဇုန်းလွှာတွင် အပေါက်ဖြစ်နေကြောင်း ထိတ်လန့်စဖွယ် တွေ့ရှိလာရသည်။
အစပထမတွင် အိုဇုန်းလွှာပေါက်မှုသည် စိုးရိမ်စရာဟု ကမ္ဘာ့ခေါင်းဆောင်များက မထင်မှတ် မယူဆခဲ့ကြပါ။
နောက်ပိုင်းတွင် ကမ္ဘာ့အခြားတဖက်ဖြစ်သော အာတိတ်စက်ဝိုင်းတွင်ပါ အိုဇုန်းလွှာပေါက်လာကြောင်း တွေ့ရှိလာကြသည်။
အဆိုပါ အာတိတ်နှင့် အန္တာတိကဒေသများမှာ ရေခဲဖုံးသောဒေသများ ဖြစ်သည်။
၎င်းတို့အပေါ်ရှိ အိုဇုန်းလွှာပေါက်ခြင်းကြောင့် အလွန်ပြင်းသော နေရောင်ခြည်များသည် ရေခဲများပေါ်သို့ တိုက်ရိုက်ကျရောက်လာသည်။
ထိုအခါ ဧရာမ ရေခဲတုံးကြီးများ၊ ရေခြဲပင်များသည် ပင်လယ်များအတွင်း အရည်ပျော်လာပြီး ပင်လယ်ရေထု မြင့်တက်လာသည်။
အကျိုးဆက်အနေဖြင့် ကမ္ဘာ့နိုင်ငံများတွင် ရေကြီးခြင်း၊ ရာသီဥတု ပြောင်းလဲခြင်း၊ မုန်တိုင်းများ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းတို့ ပေါ်ပေါက်လာရသည်။
အခြားတဖက်တွင်လည်း ခရမ်းလွန် ရောင်ခြည်၏ အပူဒဏ်ကြောင့် ကမ္ဘာတဝှမ်းလုံးတွင် တနှစ်ထက်တနှစ် အပူချိန် မြင့်တက်လာသည်။
အပူချိန် မြင့်တက်မှုကြောင့် သစ်ပင်များ သေဆုံးကာ သစ်တော ပြုန်းတီးမှုများ ဖြစ်လာရပြန်ပါသည်။
ထိုအချိန်တွင် လူသားတို့က သစ်တောမျာကို ထပ်မံခုတ်ထွင်ပြန်ရာ သစ်တောများ ပိုမိုပြုန်း၊ အပူချိန်များ ပိုမိုတက်ဖြင့် သံသရာလည်လာခဲ့သည်။
၁၉၈၇-တွင် မွန်ထရီရယ် စာချုပ်ကို အမေရိကန်အပါအဝင် နိုင်ငံ ၃၆-နိ်ုင်ငံက လက်မှတ်ထိုး၍ စီအက်ဖ်စီ ထုတ်လုပ်မှုကို လျှော့ချရန် သဘောတူခဲ့သည်။
၁၉၉၅-တွင် အဆိုပါ စာချုပ်ကို လက်မှတ်ထိုးသောနိုင်ငံ တရာအထိ ရှိလာသည်။
ထို့ပြင် စီအက်ဖ်စီ ဓာတ်ငွေ့များအစား အိုဇုန်းလွှာကို အန္တရာယ်မပေးနိုင်သည့် အိပ်ချ်စီအက်ဖ်စီ (Hydro-chloroflurocarbon) များကို အစားထိုးအသုံးပြုရန် သဘောတူလာကြသည်။
ဤသို့ ကြိုးစားနေသည့်ကြားမှပင် ၂၀၀၁-ခုနှစ်တွင် အိုဇုန်းလွှာ အပေါက်ကြီးသည် စံချိန်တင်လောက်အောင် ကြီးထွားလာခဲ့သည်။
၂၀၀၆-ခုနှစ်ရောက်သောအခါ အဆိုပါ အပေါက်ကြီးသည် နောက်ထပ်တကြိမ် စံချိန်တင်အောင် ကြီးထွားလာပြန်ရာ ဂရင်းလင်းကျွန်းမှ ဆိုက်ဘေးရီးယားအနောက်ပိုင်းအထိ ကယ်ပြန့်လာပါတော့သည်။
အိုဇုန်းလွှာပေါက်ခြင်းကို တဖက်တလမ်းမှ ကာကွယ်ပေးနိုင်သည်။
ကာကွယ်နည်းမှာ မိမိပတ်ဝန်းကျင်တွင် သစ်ပင်စိုက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။
သန်းမင်းထွဋ်( မင်္ဂလာမောင်မယ် ၂၀၀၉-ခု ဇူလိုင်လ) ကိုးကား Category:ကမ္ဘာ့လေထု Category:လေထု။
right| စထရာတိုစဖီးယား အလွှာကို ပြထားသော လေထုပုံ။
အလွှာများကို စကေးကိုက် ဆွဲထားသည်။
ကမ္ဘာ့မျက်နှာပြင်မှ စထရာတို စဖီးယား၏ ထိပ် (၅၀ ကီလိုမီတာ) အထိသည် ကမ္ဘာမြေပြင် အချင်းဝက်၏ ၁ ရာခိုင်နှုန်းမျှသာ ရှိသည်။
(အကျယ်ချဲ့ရန် ပုံကိုနှိပ်ပါ) စထရာတိုစဖီးယားအလွှာ (stratosphere) သည် ကမ္ဘာ့လေထုတွင် ဒုတိယမြောက် အဓိက အလွှာဖြစ်ပြီး ထရိုပိုစဖီးယား အလွှာ ၏ အထက်တွင် ရှိကာ မီဆိုစဖီးယား အလွှာ၏ အောက်တွင် ရှိသည်။
၎င်း၏ အပူချိန်မှာ အထက်ပိုင်းတွင် ပူနွေးပြီး အောက်ပိုင်းတွင် ပို၍ အေးသည်။
ထို အဖြစ်အပျက်မှာ ကမ္ဘာ့မြေမျက်နှာပြင် အနီးရှိ ထရိုပို စဖီးယား အလွှာနှင့် ပြောင်းပြန် ဖြစ်ပြီး ထရိုပိုစဖီးယား အလွှာတွင် အထက်ပိုင်းတွင် အေးမြကာ အောက်ပိုင်းတွင် ပူနွေးသည်။
ထရိုပိုစဖီးယား အလွှာနှင့် စထရာတို စဖီးယား အလွှာတို့၏ နယ်နိမိတ်ကို ထရိုပိုပေါ့စ် ဟု ခေါ်သော ပြောင်းပြန်ဖြစ်ပျက်မှု အစနေရာတွင် သတ်မှတ်သည်။
လေထုဆိုင်ရာ သာမိုဒိုင်းနမစ် အရ ဆိုလျှင် ထိုနေရာသည် အားမျှ အခြေအနေ ဖြစ်သည်။
စထရာတိုစဖီးယား အလွှာသည် လတ္တီကျု အသင့်အတင့် ရှိသော နေရာတွင် ကမ္ဘာ့မြေမျက်နှာပြင် အထက် ၆မိုင် (၁၀ ကီလိုမီတာ) နှင့် ၃၀ မိုင် (၅၀ ကီလိုမီတာ) ကြားတွင် ရှိပြီး ဝင်ရိုးစွန်း ဒေသတွင်မူ ၅မိုင် (၈ ကီလိုမီတာ) မှ စတင်သည်။
(အကျယ်ချဲ့ရန် ပုံကိုနှိပ်ပါ) ထရိုပိုစဖီးယား အလွှာသည် ကမ္ဘာ့လေထု အတွင်းတွင် အနိမ့်ဆုံး အလွှာဖြစ်သည်။
၎င်းတွင် လေထု၏ ထုထည် ၇၅ ရာခိုင်နှုန်း ပါဝင်ပြီး လေထုအတွင်း ၉၉ ရာခိုင်နှုန်းသော ရေငွေ့များ နှင့် အမှုန်အမွှားများ ပါဝင်သည်။
ထရိုပိုစဖီးယား အလွှာ၏ ပျမ်းမျှ အမြင့်မှာ လတ္တီကျု အလယ်ပိုင်းရှိသော ဒေသတို့တွင် ၁၁ မိုင် (၁၇ ကီလိုမီတာ) ခန့် ဖြစ်သည်။
၎င်းသည် မုတ်သုံရပ်ဝန်းတွင် ပို၍မြင့်ပြီး ၁၂မိုင် (၂၀ ကီလိုမီတာ) ခန့်မျှ ရှိကာ ဝင်ရိုးစွန်း ဒေသတွင် နိမ့်ပါးသည်။
ဝင်ရိုးစွန်ဒေသတွင် နွေရာသီတွင် ၄.၃မိုင် (၇ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှိပြီး ဆောင်းရာသီတွင် မထင်ရှားပေ။
ထရိုပိုစဖီးယား အလွှာ၏ အနိမ့်ပိုင်း ကမ္ဘာ့ မြေမျက်နှာပြင်နှင့် ထိစပ်နေသော အပိုင်းသည် လေထု၏ ရွေ့လျားမှုနှင့် တိုက်ရိုက်ပတ်သက်နေပြီး ကမ္ဘာဂြိုဟ်၏ နယ်ခြား အလွှာဟု ခေါ်သည်။
ထိုနယ်ခြား အလွှာသည် မီတာ ရာဂဏန်းမှ ၁.၂ မိုင် (၂ ကီလိုမီတာခန့်) အထိ မြင့်ပြီး မြေကြီး ပုံသဏ္ဌာန်နှင့် နေ့တစ်နေ့ ၏ အချိန်ကာလ အပေါ်တွင် မူတည်၍ ပြောင်းလဲတတ်သည်။
ထရိုပိုစဖီးယား အလွှာနှင့် စထရာတိုစဖီးယား အလွှာတို့ ကြားရှိ ထရိုပိုပေါ့စ်ဟု ခေါ်သော နေရာသည် အပူချိန် ပြောင်းပြန် ပြောင်းလဲရာ နေရာဖြစ်သည်။
ထရိုပိုစဖီးယား ဆိုသော စကားလုံးသည် ဂရိစကား ထရိုပို (tropos) မှ ဆင်းသက်လာပြီး လှည့်ပတ်ခြင်း သို့ ရောနှောခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး လေစီးကြောင်းများ ရောနှောခြင်းသည် ထရိုပိုစဖီးယား အလွှာ၏ ပုံသဏ္ဌာန် နှင့် အနေအထားပေါ်တွင် အဓိက အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်ကို ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။
နေ့စဉ် မိုးလေဝသနှင့် ဆက်စပ်နေသော အကြောင်းချင်းရာတို့သည် ထရိုပိုစဖီးယား အလွှာတွင် ဖြစ်ပေါ်လျက် ရှိသည်။
ပလိပ်ရောဂါသည် ယာဆင်နီယာ ပက်စ်တစ် (Yersinia pestis) ခေါ်သည့် ဘက်တီးရီးယား ကြောင့် ဖြစ်ပွားသော ကြောက်မက်ဖွယ် ကူးစက်ရောဂါ ဖြစ်သည်။
ပြင်သစ်−ဆွစ်လူမျိုး ဘက်တီးရီးယား ပညာရှင် အလက်ဇန္ဒား ယာဆင် (Alexendre Yersin)က အဆိုပါ ပိုးကို တွေ့ရှိခဲ့သည်။
ရောဂါပိုးကို ကြွက်များက အဓိကသယ်ဆောင်ပြီး ကြွက်သန်း(လှေး) များမှတဆင့် ပြန့်ပွားသည်။
ကမ္ဘာ့သမိုင်းတွင် လူအသေအပျောက်အများဆုံးရောဂါအဖြစ်အမည်ဆိုးဖြင့် ကျော်ကြားသည်။
ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့က ကပ်ရောဂါအသွင်ကျရောက်တတ်သောကြောင့် အဓိကစောင့်ကြည့်ရမည့်ရောဂါအဖြစ် ၂၀၀၇ခုနှစ်၊ ဇွန်လအထိ သတ်မှတ်ထားသည်။
အမည် အင်္ဂလိပ်ဘာသာ Plague ဟူသော စကားလုံးကို မြန်မာအမည်အဖြစ် မွေးစားထားသည်။
ရောဂါဖြစ်ပွားပုံနှင့် ကူးစက်ပုံ Y. pestis ဘက်တီးရီးယားရောဂါပိုး ကူးစက်ခံထားရခြင်းမရှိသေးတဲ့ တစ်ဦးချင်းစီကို အောက်ပါနည်းလမ်းများမှ တစ်ခုခုဖြင့် Y. pestis ဘက်တီးရီးယားရောဂါပိုး ကူးစက်ခြင်းဖြစ်နိုင်ပါတယ်။
ခန္ဓာကိုယ် အရည်များမှတဆင့် ကူးစက်ခြင်း - အခြားသူတစ်ဦးအပေါ်ချောင်းဆိုးခြင်း(သို့မဟုတ်)နှာချေခြင်း ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာတိုက်ရိုက် ထိစပ်ခြင်းမှ ကူးစက်ခြင်း - ရောဂါရှိသူနှင့် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အပါအဝင် ထိတွေ့ ဆက်ဆံခြင်း သွယ်ဝိုက် ထိစပ်ခြင်းမှ ကူးစက်ခြင်း - များသောအားဖြင့် မြေကြီး (သို့မဟုတ်) ပိုးရှိသော ညစ်ညမ်းမျက်နှာပြင်ကိုထိသဖြင့် လေထဲမှ တဆင့် ကူးစက်ခြင်း - ထိုပိုးမွှားများ လေထုထဲတွင် ကြာရှည်စွာရှိနေနိုင်လျှင် ပါးစပ် ထဲမှ တဆင့် ကူးစက်ခြင်း - များသောအားဖြင့်ပိုးပါသော အစားအစာ(သို့မဟုတ်) ရေရင်းမြစ်များမှ ပိုးမွှားများမှတဆင့် ကူးစက်ခြင်း - အင်းဆက်ပိုးမွှားများ သို့မဟုတ် အခြားတိရစ္ဆာန်များကသယ်ဆောင်။
Yersinia pestis ရောဂါပိုးဟာ တိရစ္ဆာန်များ အထူးသဖြင့်ကြွက်များ၏ ခန္ဓာကိုယ်ရှိ ကပ်ပါးကောင်တို့တွင် ပေါက်ပွားရှင်သန်ကြပြီး ပိုးကူးစက်မှုကို ဩစတြေးလျမှလွဲ၍ တိုက်ကြီးအားလုံးတွင် တွေ့ရှိရသည်။
ပလိပ်ရောဂါဖြစ်ပွားနိုင်မှုဟာ သဘာဝအားဖြင့် အပူပိုင်းဒေသများ၊ နွေးသမပိုင်းလတ္တီတွဒ်ဒေသများ တလျောက် နှင့် မျဉ်းပြိုင် 55 ဒီဂရီမြောက်နှင့် 40 ဒီဂရီတောင်အကြား ကမ္ဘာအဝှမ်း သမပိုင်း လတ္တီတွဒ်၏ပူနွေးသောအစိတ်အပိုင်းများတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ ဖြစ်တည်နေပါသည်။
လူအများယုံကြည်ထားသလို ဆင်ထွက်ပလိပ်ပြန့်ပွားတာကို မဟုတ်ပဲ ကြွက်များကိုတိုက်ရိုက် မစတင်ခဲ့ပါဘူး။
ပလိပ်ရောဂါဟာ အဓိကအားဖြင့် ကြွက်တွေ ကိုယ်တိုင် ပထမဦးဆုံးသားကောင်များအဖြစ် ကူးစက်ခံထားရတဲ့ ကြွက်သန်း (လှေး) (Xenopsylla cheopis)တွေမှာ ရှိနေတဲ့ ရောဂါဖြစ်သည်။
ရောဂါပိုး သယ်ဆောင်ထားတဲ့ခွေးလှေးကူးစက်ခံထားရတဲ့ ကြွက်ကိုကိုက်ခြင်းကြောင့် ခွေးလှေးမှာ ရောဂါကူးစက်နိုင်ပြီးထိုကူးစက်ခဲ့ပြီးတဲ့ခွေးလှေးက လူပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးကိုကိုက်သောအခါ ထိုလူတွင် ရောဂါကူးစက်တတ်သည်။
ကုသပုံ ၁၈၉၇ခုနှစ်တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ ဘုံဘေမြို့၌ အလုပ်လုပ်သော ဒေါက်တာ ဝါလ်ဒီမာ ဟပ်ဖ်ကိုင်းက ပလိပ်ရောဂါ ကာကွယ်ဆေးကို စတင်တီထွင်စမ်းသပ်သည်။
Haffkine, W. M. 1897. Remarks on the plague prophylactic fluid. Br. Med. J. 1:1461 ရောဂါအား အချိန်မီ ဖော်ထုတ်နိုင်ပါက ပဋိဇီဝဆေး ကုထုံးဖြင့် ထိရောက်စွာ ကုသနိုင်သည်။
အသုံးပြုလေ့ရှိသော ဆေးများမှာ စထရက်တိုမိုင်စင် (streptomycin)၊ ကလိုရမ် ဖင်နီကော (chloramphenicol)၊ တက်ထရာ ဆိုင်ကလင်း (tetracycline) တို့ဖြစ်သည်။
လည်ပင်းကြီးရောဂါ လည်းပင်းကြီးရောဂါသည် လည်ပင်း၏ ရှေ့ပိုင်းလည်စိနှင့် ရင်ပတ်ရိုးကြားရှိလည်ပင်း အဆမတန်ကြီးထွားနေသော ရောဂါဖြစ်သည်။
ထိုရောဂါသည် ယောက်ျားကလေးနှင့် ယောက်ျားကြီးများ တွင် ဖြစ်လေ့ရှိသည်ထက် မိန်းမကလေးများနှင့် မိန်းမကြီးများတွင် ပို၍ အဖြစ်များ၏။
အရွယ်ကြီးထွားခြင်းအလွန်မြန်မှု၊ ကိုယ်ဝန်ဆောင်ရမှုနှင့် စိတ်လှုပ်ရှားမှု၏ ဒဏ်ကိုခံရခြင်းကြောင့်လည်း လည်ပင်းကြီးရောဂါ စွဲကပ်တတ်သည်။
အဆိုပါရောဂါသည် အသက်ဆယ်နှစ်နှင့် ၃ဝ ကြားရှိ ယောက်ျား၊ မိန်းမများတွင် ဖြစ်တတ်လေ့ရှိသည်။
လူလားမြောက်စကြီးထွား မှုလျင်မြန်သောအခါ၌ ဖြစ်ပေါ်သော လည်ပင်ကြီးရောဂါသည် များသောအား ဖြင့် အရွယ်ရောက်ပြီးသောအခါတွင် ပျောက်ကင်းသွားတတ်၏။
တစ်ခါတစ်ရံတွင် သောက်ရေ၌ အိုင်အိုဒင်းဓာတ်အပါနည်းလျှင် ထိုရောဂါဖြစ်တတ် ၏။
ထို့ပြင် မသန့်သည်ရေကို သောက်သဖြင့်လည်း ထိုရောဂါဖြစ်တတ်သည်။
ထိုရောဂါဖြစ်ရသည်မှာ သိုင်းရွိုက်ဂလင်းခေါ် ဒိုင်းပုံဂလင်း ဖြစ် ပျက်မှု မြန်ပြီးလျှင် ကြီးထွားလာခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။
သို့မဟုတ် စစ်ထွက်ရည်များလွန်သဖြင့်မူရင်း တစ်ရှူးများ ကြီးထွားလာခြင်းကြောင့်ဖြစ် သည်။
လည်ပင်းကြီးရောဂါမဖြစ်ပေါ်စေရန် ပင်လယ်မှရရှိသော အစာ များနှင့် အိုင်အိုဒင်းဓာတ်ပါရှိသော ရေကိုစားသောက်ပေး ရသည်။
အခြားနည်းဖြင့်ပြုလုပ်ထားသော အိုင်အိုဒင်းဓာတ်ပါသည့် အစာများကိုစားပေးခြင်း ဖြင့်လည်း လည်ပင်းကြီးရောဂါကို ကာကွယ်နိုင်သည်။
လူ့ခန္ဓာကိုယ်တွင် ဂလင်းများ ရှိသည့်အနက် သိုင်းရွိုက်ဂလင်း သည် အရေးအကြီးဆုံး ဂလင်းများတွင်ပါဝင်လေသည်။
ထိုဂလင်းများတွင် ပြွန်မရှိချေ။
ထိုဂလင်းမှ စစ်ထွက်ရည်များက ကလေးများ၏ကြီးထွားမှုကို အုပ်ထန်းပေးသည့်အပြင် ကလေးနှင့်လူကြီးများ၏ ခန္ဓာကိုယ်အတွင်းရှိ ဓာတ်ပြောင်လဲမှုနှုန်းကိုပါ ထိန်းသိမ်းပေးလေသည်။
ဓာတ်ပြောင်းလဲမှုနှုန်း၊ သို့မဟုတ် ဇီဝရုပ်အဖြစ်အပျက်များသူသည် စိတ်မြန်ကိုယ်မြန်ရှိပြီးလျှင် ထထကြွကြွ ရှိတတ်သည်။
ဇီဝရုပ် အဖြစ်အပျက် နည်းများသူသည် ထိုင်းမှိုင်းတတ်၏။
သိုင်းရွိုက်ဂလင်းသည် အသက်ရှူမှု၊သွေးတိုးမှု၊ ဦးနှောက်၏ အမှုဆောင်ရွက်မှုများနှင့် အခြားပြွန်မဲ့ဂလင်းများတွင်လည်း အကျိုးသက်ရောက်မှုရှိလေသည်။
လည်ပင်းကြီးရောဂါကို ရောဂါ၏အခြေအနေကို စစ်ဆေး၍ လည်းကောင်း၊ လူနာ၊ အခြေအနေကို စစ်ဆေး၍ လည်ကောင်း ကုသပေးလေ့ရှိကြသည်။
တစ်ခါတစ်ရံတွင် ခွဲစိတ်၍လည်းကောင်း၊ တစ်ခါတစ်ရံတွင် အိပ်စရေး ရောင်ခြည်ဖြင့်လည်းကုသပေးလေ့ရှိပေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၂) ကိုးကား Category:ရောဂါ။
တက္ကသိုလ်၏ဒုတိယမြေကွက်(1640–c.1712တွင်တည်ထောင်)နှင့် ညာဘက်တွင် ဟောခန်းမ၏ ဆောင်ထုတ်ပြတင်း မြေပုံ ဂျီးဇက်စ်ကောလိပ်၏အဆောက်အဦးများ၊ အောက်စဖို့ တက္ကသိုလ်၏ ကောလိပ်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည့် ဂျီးဇက်စ်ကောလိပ်မှ အဓိကအဆောက်အဦးများဖြစ်ပြီး အောက်စဖို့မြို့၏ အလယ်၊ အင်္ဂလန်၊ တော်လ်လမ်း၊ သင်္ဘောလမ်း၊ ကွန်းမားကတ်လမ်းနှင့် မားကတ်လမ်းတို့ကြားတွင် တည်ရှိသည်။
ဂျီးဇက်စ်ကောလိပ်ကို ၁၅၇၁ ခုနှစ်တွင် အဲလီဇဘတ် ၁ မှ တည်ထောင်ခဲ့သည်။
ဂျီးဇက်စ်ကောလိပ်၏အဆောက်အဦးများ Category:အင်္ဂလန်နိုင်ငံရှိ တက္ကသိုလ်နှင့် ကောလိပ်များ။
thumb|အသုံးများသော ယူအက်စ်ဘီ ပလပ်ခေါင်း တိုက်ပ် အေ ပလပ် ယူနီဗာဆယ် စီရီယယ် ဘတ်စ် (Universal Serial Bus) သို့မဟုတ် ယူအက်စ်ဘီ (USB) သည် ကွန်ပျူတာနှင့် အီလက်ထရွန်းနစ် ပစ္စည်းများ ဆက်သွယ်ရာတွင် အသုံးပြုသော တပ်ဆင်ရေး၊ ဆက်သွယ်ရေး နှင့် ဓာတ်အားပေးပို့ရေး တို့နှင့် ပတ်သက်သော ဓာတ်ကြိုးများ၊ ပလပ်ခေါင်းများ နှင့် ပရိုတိုကောလ်များ နှင့် သက်ဆိုင်သော လုပ်ငန်းပိုင်းဆိုင်ရာ စံနှုန်းသတ်မှတ်ချက် ဖြစ်သည်။
ယူအက်စ်ဘီသည် ကွန်ပျူတာ အထောက်အကူပြု ပစ္စည်းများ ဖြစ်သော မောက်စ်များ၊ ကီးဘုတ်များ၊ ဒစ်ဂျစ်တယ် ကင်မရာများ၊ ပရင်တာများ၊ ခရီးဆောင် သီချင်းဖွင့်စက်များ၊ ဒစ်(စ်) ဒရိုက်ဗ်များ နှင့် ကွန်ယက် အဒပ်ပတာများကို ကွန်ပျူတာတွင် တပ်ဆင်ရာတွင် ဓာတ်အားပေးပို့ခြင်းနှင့် ဆက်သွယ်ရေးတို့ကို စံတစ်ခု အနေဖြင့် ရှိစေရန် ဒီဇိုင်းပြုလုပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။
သို့သော်လည်း ထိုစနစ်သည် ကွန်ပျူတာတွင်သာ မကဘဲ အခြား ကိရိယာများ ဖြစ်ကြသော စမတ်ဖုန်းများ၊ ပီဒီအေများ၊ ဗွီဒီယိုဂိမ်း ကွန်ဆိုးများတွင်လည်း အသုံးပြုကြသည်။
ယူအက်စ်ဘီသည် အစောပိုင်း ဆက်သွယ်တပ်ဆင်မှုများဖြစ်ကြသော စီရီယယ် ပလပ်ခေါင်း နှင့် ပယ်ရယ်လယ် ပလပ်ခေါင်းများကို အစားထိုး နေရာယူလာနိုင်ခဲ့ပြီး အိတ်ဆောင် ပစ္စည်းများ အတွက်လည်း ဓာတ်အားပြန်လည်ဖြည့်သွင်းသည့် ချာဂျာများ နေရာကိုလည်း ရယူလာနိုင်ခဲ့သည်။
၂၀၀၈ ခုနှစ် အထိ တစ်နှစ်လျှင် ယူအက်စ်ဘီသုံးသော ကိရိယာ ၂ ဘီလီယံမျှ ရောင်းရပြီး စုစုပေါင်း ကိရိယာ ၆ ဘီလီယံခန့် ရောင်းချပြီး ဖြစ်သည်။
.။
အမှတ် ၄ ခု ဘောလ် ဘယ်ရင်း၏ ဖြတ်ပိုင်းပုံ ဘယ်ရင် (Bearing) ဆိုသည်မှာ စက်ပစ္စည်း အစိတ်အပိုင်း ၂ ခုကြားတွင် လည်ပတ်ခြင်း သို့မဟုတ် မျဉ်းဖြောင့်အတိုင်း ရွေ့လျားခြင်း အစရှိသော ရွေ့လျားမှုများ ပြုလုပ်နိုင်ရန် စီမံထားသော ကိရိယာဖြစ်သည်။
ဘယ်ရင်များကို ၎င်းတို့ ခွင့်ပြုသော ရွေ့လျားမှုများ၊ ၎င်းတို့၏ ရွေ့လျားသည့် နည်းလမ်းများ နှင့် ၎င်းတို့ ကိုင်တွယ်နိုင်သော ဝန်၏ လားရာဘက်တို့ အပေါ်တွင် မူတည်၍ အမျိုးမျိုး ခွဲခြားနိုင်သည်။
300px|thumb|ကရိုင်းရှပ် (အနီရောင်)၊ ပစ်စတင်များ(မီးခိုရောင်)၊ စလင်ဒါများ (အပြာရောင်)၊ ဖလိုင်းဝှီး (အနက်ရောင်) ကရိုင်းရှပ် () ဆိုသည်မှာ အင်ဂျင်၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး အထက်အောက် ရွေ့လျားနေသော ပစ်စတင်တို့၏ ရွေ့လျားမှုကို လည်ပတ်မှု အဖြစ် ပြောင်းလဲ ပေးခြင်းအားဖြင့် ဘီးတို့ကို လည်ပတ်စေရန် အထောက်အကူပေးသော ကိရိယာပင် ဖြစ်သည်။
အထက်အောက် ရွေ့လျားမှုကို လည်ပတ်မှု အဖြစ်ပြောင်းလဲရန် အတွက် ကရိုင်းရှပ်တွင် ကရိုင်းပင် များ ရှိပြီး ဝင်ရိုးနှင့် တဖြောင့်တည်း အနေအထားတွင် ရှိမနေသော ဘယ်ရင် မျက်နှာပြင် အပိုများ ပါရှိသည်။
ထိုမျက်နှာပြင်ကို ပစ်စတင်မှ စလင်ဒါ တစ်ခုချင်းစီ၏ ကော်နက်တင်း ရော့ဒ် တို့၏ အဆုံးတစ်ဘက်ဖြင့် တွဲချိတ်ထားသည်။
ပုံမှန်အားဖြင့် ကရိုင်းရှပ်များကို ဖလိုင်းဝှီးဖြင့် တွဲချိတ်ထားသည်။
အကြောင်းမှာ စလင်ဒါများ၏ ရွေ့လျားမှုသည် မချောမွေ့ပဲ တဆတ်ဆတ် တုန်ခါနေသောကြောင့် ပင်ဖြစ်သည်။
ဖလိုင်းဝီး ဆိုသည်မှာ ချပ်ပြား သို့မဟုတ် ဘီး အထူစားဖြစ်ပြီး လည်ပတ်နေသော ဝင်ရိုးများနှင့် တွဲချိတ်ထားသည်။
ဖလိုင်းဝှီးသည် အရွေ့စွမ်းအင်ကို သိမ်းဆည်းပေးသော ပစ္စည်းဖြစ်သည်။
ဖလိုင်းဝှီးသည် ၎င်းတွင် ရှိနေသော အဟုန်ကြောင့် အရှိန်ကို အလွယ်တကူ မပြောင်းလဲနိုင်ပေ။
ထို့အတွက်ကြောင့် ဖလိုင်းဝှီးတို့သည် ဝင်ရိုးများကို တသမတ်တည်းသော အရှိန်ဖြင့် ဆက်လက် လည်ပတ်နေစေရန် အထောက် အကူပေးသည်။
ထို့အတွက်ကြောင့် ဝင်ရိုးပေါ်တွင် သက်ရောက်သော အားစုံတွဲ (Torque) မကြာခဏ ပြောင်းလဲသော နေရာတွင် အထောက်အကူ ပေးသည်။
မညီမျှသော အားစုံတွဲတို့သည် လည်ပည်နေသော အရှိန်ကို ပြောင်းလဲစေနိုင်သည်။
သို့သော်လည်း ဖလိုင်းဝှီးမှ အရှိန်ပြောင်းလဲမှုကို တန်ပြန်သက်ရောက်မှု ပေးသောကြောင့် မညီမျှသော အားစုံတွဲ၏ အကျိုးသက်ရောက်မှုကို လျှော့ချနိုင်သည်။
ပစ်စတင် သုံးသော အင်ဂျင်များတွင် မညီမျှသော အားစုံတွဲ၏ ပြဿနာ ရှိပြီး ဖလိုင်းဝှီးကို သုံးခြင်းအားဖြင့် ထိုပြဿနာကို ဖြေရှင်းနိုင်သည်။
thumb|Diagram of a cylinder as found in 4-stroke gasoline engines.:C – ကရိုင်းရှပ်.E – လေထုတ်ကမ်ဝင်ရိုး.I – လေဝင်ကမ်ဝင်ရိုး.P – ပစ်စတန်.R – ဆက်တံ.S – စပါ့ခ် ပလပ်ဂ်.V – valves. red: exhaust, blue: intake.W – cooling water jacket.gray structure – :en:engine block. အတွင်းလောင်အင်ဂျင် ဆိုသည်မှာ အပူ အင်ဂျင်စက် တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး ပေါက်လောင်ခန်းအတွင်း လောင်စာဆီများ ဓာတ်တိုးပစ္စည်းခေါ် အောက်ဆီဒိုင်ဇာများ ဖြင့် ရောနှောပေါက်ကွဲသည့် အင်ဂျင်တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။
ထိုသို့ ပေါက်ကွဲခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည့် အပူရှိန်မြင့် နှင့် ဖိအားမြင့် ဓာတ်ငွေ့များသည် အင်ဂျင်၏ အချို့အစိတ်အပိုင်းများသို့ များသို့ တိုက်ရိုက် အားသက်ရောက်မှု ပေးသည်။
ထို အား များမှာ ပစ်စတင်များ ၊ တာဘိုင်ပလိပ်များနှင့် နော်ဇယ်များသို့ တိုက်ရိုက်အားသက်ရောက် စေခြင်းပင် ဖြစ်သည်။
ထိုအားများမှ အစိတ်အပိုင်းများကို အကွာအဝေး တစ်ခုသို့ ရွေ့လားစေပြီး ဓာတုစွမ်းအင်အား အသုံးဝင်သော စက် စွမ်းအင် အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲစေသည်။
ပထမဆုံး စီးပွားရေး အရ အောင်မြင်သော အတွင်းလောင်အင်ဂျင်ကို အက်တီယန်း လီနွားက ၁၈၅၉ တွင် စတင် ထီထွင် ထုတ်လုပ်ခဲ့ပြီး ယနေ့ခေတ် အတွင်းလောင်အင်ဂျင်ကို ပထမဆုံး စတင် တီထွင်သူမှာ ဆီးဖရီး မားကပ်စ် ဖြစ်သည်။
အတွင်းလောင်အင်ဂျင် ဆိုသည့် စကားလုံးကို ပြတ်တောင်းပြတ်တောင်း ပေါက်ကွဲလေ့ ရှိသော အင်ဂျင်မျိုးကို ရည်ညွန်းခြင်း ဖြစ်ပြီး အများနှင့် ကျွမ်းဝင်သော လေးချက်ခုတ် နှင့် နှစ်ချက်ခုတ် ပစ်စတန် အင်ဂျင်မျိုး အပါအဝင် ၎င်းတို့၏ မျိုးကွဲများ ဖြစ်သော ခြောက်ချက်ခုတ် ပစ်စတန် အင်ဂျင်နှင့် ဝန်ကယ် လည်ပတ်အင်ဂျင် တို့လည်း ပါဝင်သည်။
အတွင်းလောင် အင်ဂျင် နောက်တစ်မျိုးမှာ ဆက်တိုက် ပေါက်ကွဲလေ့ ရှိသော အင်ဂျင်များ ဖြစ်သော ဂက်စ်တာဘိုင်၊ ဂျက်အင်ဂျင် နှင့် ဒုံးပျံ အင်ဂျင်တို့ ပါဝင်သည်။
ထို အင်ဂျင်အမျိုးအစားများမှာလည်း ယခင်ဖော်ပြခဲ့သော နည်းစနစ်များ အတိုင်းပင် အလုပ်လုပ်သည်။
ပေါက်ကွဲစေတတ်သော သေနတ်များမှာလည်း အတွင်းလောင် အင်ဂျင်တစ်မျိုးပင် ဖြစ်သည်။
အတွင်းမီးလောင်ပေါက်ကွဲသော အင်ဂျင်များကို Reciprocating Type (အပြန်အလှန်အလုပ်လုပ်သော အမျိုးအစား) နှင့် Rotary Type (ပတ်လည်လည်သည့်အမျိုးအစာ)ဟူ၍ ခွဲခြားထားသည်။
အတွင်းမီးအင်ဂျင်စက်ဆိုသည်မှာ ပစ်စတန်နောက်တွင် ပေါက်ကွဲမှုကိုဖြစ်စေခြင်းဖြင့် စွမ်းအင်ကို စက်စွမ်းအားသို့ တိုက်ရိုက် ပြောင်းလဲယူသည့်စက်မျိုးဟု ခေါ်သည်။
အတွင်းမီးအင်ဂျင်စက်ဟု ခေါ်ဆိုရခြင်းမှာ ရေနွေးငွေ့ အင်ဂျင်စက်မှာကဲ့သို့ ထင်းမီး လောင်စာကို အပြင်ဘက်၌ မီးမလောင်စေဘဲ ဓာတ်ငွေ့က အတွင်း၌ ပေါက်ကွဲစေသည့် အတွက် ဖြစ်၏။
ဤစက်သည် တဆင့်ပြီးတဆင့် တဖြည်းဖြည်း တိုးတက်ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ခြင်း၊ အခြား တီထွင်မှုများဖြင့် ရောထွေးယှက်တင်ဖြစ်နေခြင်း စသည့်အချက်များဖြင့် ဤစက်ကို မည်သူက စတင် တီထွင် ခဲ့သည်ဆို၍ တစ်ဦးတစ်ယောက်တည်းကို ဖော်ပြရန်မှာ မဖြစ်နိုင်ချေ။
အတွင်းမီးအင်ဂျင်စက်တွင် ဓာတ်ငွေ့အင်ဂျင်၊ ဆီအင်ဂျင်၊ ဒီဇယ်အင်ဂျင်ဟူ၍ အမျိုးမျိုး ရှိသည်။
ဓာတ်ငွေ့ အင်ဂျင်စက်ကို ကြံစည်တီထွင်မှုသည် ဆယ်မျူယယ်ဗရောင်းဆိုသူ၏ လက်ထက် ၁၈၂၃ ခုနှစ်က စတင်လာခဲ့သည်။
ဗရောင်းသည် ဓာတ်ငွေ့အင်ဂျင်စက်များကို ပြုလုပ်ရောင်းချ၍ ၁၈၂၆ ခုနှစ်တွင် ကုန်းပေါ် သွားယာဉ်တစ်စင်း၌လည်းကောင်း၊ ၁၈၂၇ ခုနှစ်တွင် ၃၆ ပေရှည်သော လှေတစ်စင်း၌လည်းကောင်း သူ၏စက်ကို တပ်ဆင် အသုံးပြုခဲ့ဖူးသည်။
ထိုနောက်တွင် အခြား သိပ္ပံပညာရှင် အသီးသီးကလည်း ဓာတ်ငွေ့အင်ဂျင်အမျိုးမျိုးကို ကြံစည် တီထွင်ခဲ့ကြ၏။
သို့သော် ခေတ်မီ ကောင်းမွန်သော စက်မျိုးကို မရရှိခဲ့ကြချေ။
၁၈၆ဝ ပြည့်နှစ်သို့ရောက်မှ အီတီယန်း လနွားဆိုသူ ပြင်သစ်သိပ္ပံပညာရှင် တစ်ဦးက အများသုံး နိုင်အောင် လက်တွေ့ကောင်းမွန်သော စက်တစ်လုံးကို အောင်မြင်စွာတီထွင်၍ မူပိုင် မှတ်ပုံတင်နိုင်ခဲ့လေသည်။
လနွား၏ စက်များသည် စက်ခုတ်ပုံမှန်၍ အလွန် ညင်သာသဖြင့် ၁၉ ရာစုခေတ်နောက်ပိုင်းတွင် အလွန်ခေတ်စားခဲ့၏။
သို့သော် ဓာတ်ငွေ့စားလွန်းသည့်အတွက် တဖြည်းဖြည်း လူကြိုက်နည်းလာရာမှ နောင်သော် စက်သဘောအားဖြင့် လနွား၏ စက်ထက် ညံ့ဖျင်းသော အင်းအေ၊ အော့တိုးနှင့် အီလန်ဂင် ဆိုသူတို့ တီထွင်သည့်စက်ကို အသုံးများလာကြလေသည်။
ထိုအတောအတွင်း ဆလင်ဒါထဲသို့ ဓာတ်ငွေ့ကို မသွင်းမီ ကြိုတင်၍ ဖိနှိပ်ပေးရန်လိုအပ်ကြောင်းကို သိပ္ပံပညာရှင် အများကပင် သိမြင်လာကြသည်။
၁၈၂၆ ခုနှစ်တွင် ဗိုးဒါရို ရှဆိုသူ ပြင်သစ်သိပ္ပံပညာရှင်တစ်ဦးက ယခုအခါ လေးချက်ခုတ်နည်းဟု ခေါ်တွင်သော စက်ခုတ်နည်း အစီအစဉ်ကို အကြံပေး သွားသည်။
၁၈၇၆ ခုနှစ်သို့ရောက်သောအခါ အော့တိုးသည် ဒါရိုရှ၏ အကြံပေးချက်များ အကျုံးဝင်သော သူ၏ ကမ္ဘာကျော် လေးချက်ခုတ်စက်ကို တီထွင်လိုက်ခြင်းဖြင့် ခေတ်အမီဆုံးသော အတွင်းမီးအင်ဂျင်စက်များ ပေါ်ပေါက်ရေးအတွက် ပထမဦးဆုံး လမ်းခင်းပေးသွားပေသည်။
ဤစက်ခုတ်နည်းကို ယခုအခါ လေးချက်ခုတ်နည်း ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဒါရိုရှဆိုင်ကယ်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အော့တိုးဆိုင်ကယ်ဟူ၍ လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြ၏။
လေးချက်ခုတ်နည်းတွင် ပစ်စတန်သည် ဆလင်ဒါထဲမှ အပြင်သို့ထွက်သွားသည့် ပထမအထွက်တစ်ချက်၌ ဆလင်ဒါထဲသို့ ဓာတ်ငွေ့နှင့် လေအရောကို စုပ်သွင်းသည်။
ဤအချက်ကို ဆပ်ရှင်းစထရုတ်(စုပ်ခုတ်)ဟု ခေါ်၏။
ပစ်စတန်၏ ဒုတိယအချက်ဖြစ်သော ဆလင်ဒါထဲသို့ ပြန်ဝင်လာသည့် အချက်တွင် ဆလင်ဒါအတွင်းရှိ ဓာတ်ငွေ့နှင့် လေအရောကို ကျုံ့ဝင်အောင် ဖိသိပ်ပေးသည်။
ဤအချက်ကို ကွန်ပရက်ရှင်း စထရုတ် (ဖိသိပ်ခုတ်)ဟုခေါ်၏။
ပစ်စတန်သည် အတွင်းအကျဆုံးနေရာသို့ ရောက်နေချိန်တွင် လျှပ်စစ်ပလပ်က မီးခတ်ပေးသည့်အတွက် ဓာတ်ငွေ့မီးလောင်ပေါက်ကွဲပြီးလျှင် ပစ်စတန်ကို အပြင်သို့ ကန်ထုတ်လိုက်သည်။
ဤသို့ ပစ်စတန် ပြန်ထွက်သွားသော တတိယအချက်သည် အလုပ်လုပ်သော အချက်ဖြစ်၍ ယင်းကို ပါဝါ စထရုတ်(စွမ်းအားခုတ်)ဟု ခေါ်ရ၏။
စတုတ္ထအချက်တွင် ပစ်စတန်သည် ဆလင်ဒါထဲသို့ ပြန်ဝင်စဉ် ဆလင်ဒါအတွင်းရှိ မီးလောင်ပြီးသား ဓာတ်ငွေ့များကို အပြင်သို့ တွန်းထုတ်ပစ်လိုက်သည်။
ဤအချက်ကို အိတ်ဇောစထရုတ်(ထုတ်ခုတ်)ဟု ခေါ်၏။
ထိုကြောင့် လေးချက်ခုတ်စက်တွင် ဓာတ်ငွေ့တခါ ပေါက်ကွဲတိုင်း ပစ်စတန်လေးချက်ခုတ်၍ ပစ်စတန် လေးချက်ခုတ်တိုင်း ပစ်စတန်မောင်းတံနှင့် ဆက်ထားသော လက်တံဝင်ရိုးသည် နှစ်ပတ်လည်လေသည်။
၁၈၇၈ ခုနှစ်တွင် ဆာ ဒူဂယ် ကလပ်အမည်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ် တစ်ဦးက နှစ်ချက်ခုတ်အင်ဂျင်စက်ကို တီထွင်သည်။
ကလပ် တီထွင်သဖြင့် အဆိုပါ နှစ်ချက်ခုတ်နည်းကို ကလပ် ဆိုင်ကယ်ဟုလည် ခေါ်ကြ၏။
နှစ်ချက် ခုတ်စက်တွင် ဓာတ်ငွေ့တစ်ခါပေါက်ကွဲတိုင်း ပါဝါစထရုတ်ဟုခေါ်သော အထွက်တစ်ချက်နှင့် အိတ်ဇော စထရုတ်ခေါ် အဝင်တစ်ချက် ပေါင်း နှစ်ချက်သာရှိသည်။
ဆလင်ဒါအတွင်း ဓာတ်ငွေ့ပေါက်ကွဲ၍ ပစ်စတန်ကို ကန်ထုတ်လိုက်သည့်အထွက်တချက်တွင် ဆလင်ဒါအဆုံးသို့ ရောက်ချိန်၌ ဓာတ်ငွေ့သစ်ကို စုတ်သွင်း သည်။