kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
ကျောက်စိမ်းလုပ်ငန်းအတွက် အခွန်အကောက် ပေးဆောင်ပြီး မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် ဇွန် ၉ ၁၈၆၉ တွင် အချက် ၁၂ ချက်ပါ ကျောက်စိမ်း ဥပဒေကို ထုတ်ပြန်ကာ စနစ်တကျ လုပ်ဆောင်စေခဲ့သည်။
ဘော်တွင်းများ ဘော်သတ္တုကို ရှေးခေတ်အခါကပင် ရှမ်းပြည်နယ်ဒေသများ၌ တွေ့ရှိရ၏။
မြန်မာဘုရင်၏ ခွင့်ပြုချက်အရ တရုတ်တိုင်းရင်းသားများ လာရောက်လုပ်ကိုင်ခဲ့ကြရာ ကျောက်ခွန်ဝန်က အခွန်တော်ငွေ ကောက်ခံခဲ့ရဟန်တူသည်။
ကုန်းဘောင်ခေတ် ပုရပိုက်မှတ်တမ်းတစ်ခုတွင် ‘ရွှေမြို့တော်နယ်ရှိ ဘော်တွင်းစာရင်း’ ခေါင်းစဉ်တပ်လျက် ဘော်တွင်း ၃ တွင်းနှင့် ကြီးကြပ်သူ အရာရှိများ အမည်ကို တွေ့ရှိရသည်။
ယင်းတို့မှာ ရြေကည်ကြာပင်ဘော်တွင်း (လက်သစ်ဗိုလ်ဟောင်းငပု)၊ ဘုတ်ရွာဘော်တွင်း (ဘုတ်ရွာသူကြီးငြကင်)နှင့် စကားတောင်ဘော်တွင်း (မြို့စားရေးဟောင်းငတိုး) တို့ဖြစ်ကြောင်း။
အလားတူ ရှမ်းပြည် မြို့ရွာနယ်မြေရှိဘော်တွင်း စာရင်း ပုဂ္ဂိုလ်၌လည်း ဘော်တွင်း ၁၃ တွင်းနှင့် ကြီးကြပ်သူများကို ဖော်ပြထား၏။
ယင်းတို့မှာ ညောင်ရွှေ၊ ရပ်စောက် ၊ မိုးနဲ ၊ တဘက်မြို့ ၊ ဘော်နင်းမြို့ ၊ ရွာငံ ၊ ဘော် ၄၄ ရွာ ၊ ဘော်ဆိုင်းရွာတို့ရှိ ဘော်တွင်းများဖြစ်ကြပြီး အများအားဖြင့် စော်ဘွားနှင့် မြို့စားများက ကြီးကြပ်ကြသည်။
ခဲထုတ်လုပ်တူးဖော်ရေး ခဲကို မြန်မာဘုရင် လက်ထက်က ရပ်စောက်ဒေသမှ အများအပြား ထွက်ရှိကြောင်းသိရှိရ၏။
ရပ်စောက်နယ်တွင် တွင်း ၅ တွင်းထက်မနည်း ရှိပြီး ပုရပိုက် မှတ်တမ်းအရ ဦးရော့ဆိုသူက အုပ်ချုပ်ကြီးကြပ်ရကြောင်း သိရှိရသည်။
ခဲတွင်းများကို ကုန်းဘောင်ခေတ် မတိုင်မီက မြန်မာဘုရင်၏ ခွင့်ပြုချက်ဖြင့် တရုတ်အမျိုးသားများက လုပ်ကိုင်ခဲ့ကြသည်။
မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် နောက်ပိုင်းတွင်မျ စနစ်တကျ တူးဖော်ထုတ်လုပ်နိုင်ခဲ့ကြဟန်တူသည်။
ဓာတ်သတ္တုရှာဖွေရေး ‘သက္ကရာဇ် ၁၂၃၁ ခုနှစ် ကျောက်ထူးကျောက်ဆန်းများ ယောနယ်ထဲ၌ တွေ့ရှိသည့်မှတ်တမ်း’ ခေါင်းစည်းပါ ပုရပိုက်တွင် ဓာတ်သတ္တုရှာဖွေရေအတွက် အထောက်အကူပြုနိုင်သော အချက်အလက်များကို သက်ဆိုင်ရာသို့ တင်ပြလျှောက်ထားခဲ့ပုံကို တွေ့ရှိရ၏။
ယင်းမှတ်တမ်းတွင် ‘ကျောက်စိမ်း ၁ မှာ ကျောက်စစ်ရွာ အထက်ချောင်းဖျား မောင်တော် နှမတော် တော်တော်မှာ အကျိုးဆက်ဖြစ်ရန် ရှိပါမည်ဘုရား ၊ ဘော်ကျောက် ၁ မှာ စံချောင်း ၊ မြချောင်း ၊ ကျောက်စစ်ချောင်းများမှာ ဘော်ကျောက်များရှိသည် ဘုရား၊ ကြေးနီကျောက် ၁ မှာ ရိုးမတောင်ရှိဘုရား ၊ ကန့်ကျောက် ၁ မှာ တန်ခြေတောင်တွင် ချက်လုပ်ရန်အကျိုးတော်ရှိသည် ဘုရား ၊ ကံ့ကူဆံကွင်း ၁ မှာ ထီးလင်းမြို့ ၊ ထီးလင်းရွာ အနီး ရေမြင့်တောင်ချောင်းတွင် အကျိုးတော်ဖြစ်ရန် ရှိသည်ဘုရား’ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။
ကျောက်စိမ်းဥပဒေတော် စာအုပ် ကျောက်မျက်ရတနာများနှင့် ပတ်သက်၍ နန်းတွင်းစာပုံနှိပ်တိုက်မှ ၈ ဩဂုတ် ၁၈၆၉ ခုနှစ်တွင် စာအုပ်အဖြစ် ရိုက်နှိပ်ထုတ်ဝေခဲ့ကြောင်း သိရှိရသည်။
စာအုပ် အမည်မှာ ‘ကျောက်စိမ်းဥပဒေတော်’ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။
ယင်းစာအုပ်ကို စာပုံနှိပ်ဆရာ အပဒါ ၊ တံဆိပ်စာရေးနော်ရထာစည်သူတို့က ကြီးကြပ်ပြီး မြောက် ထားဝယ် အမှုထမ်းဦးဆန်း ၊ ဦးအောင်သာတို့က စက်တင် ပုံနှိပ်ပေးခဲ့ကြခြင်းဖြစ်သည်။
ယင်းစာအုပ်မရိုက်နှိပ်မီကလည်း ‘သဿမေဓအခွန်တော် ကောက်ခံရာတွင် ဆင့်ဆိုရန်ဥပဒေ’ အမည်ရှိ စာအုပ်ကို ရိုက်နှိပ်ခဲ့သေးကြောင်း သိရှိရ၏။
ယွန်းစုကောင်းဟန်ဝန်၏ တာဝန်ဝတ္တရားများကို တိကျသေချာစွာ မသိရသေးပေ။
ယွန်းစုဝန်နှင့် ကောင်းဟန်ဝန်၏ တာဝန်ဝတ္တရားများအားပေါင်စပ်ကာ ယွန်းစုကောင်းဟန်ဝန်ဟူ၍ သီးခြားခန့်အပ်ထားခြင်း ဖြစ်ဟန်ရှိသည်။
သို့သော် ယွန်းစုကောင်းဟန်ဝန်ရာထူးကို ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလ မြေဒူးမင်းလက်ထက်တွင်သာ တွေ့ရှိရသည်။
ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်းကာလတွင် ယွန်းစုဝန်ရာထူးနှင့် ရောနှောပျောက်ကွယ်သွားဟန်ရှိသည်။
ယွန်းစုကောင်းဟန်ဝန် နေမျိုးနော်ရထာ မြေဒူးမင်း ( ၁၇၆၃ - ၁၇⁠၇၆ ) လက်ထက် ဘွဲ့မည်သိရှိရသူ ယွန်းစုကောင်းဟန်ဝန်မှာ နေမျိုးနော်ရထာဖြစ်သည်။
မြေဒူးမင်း နန်းတက်စ ၁၇၆၄ ခုနှစ်တွင် ယိုးဒယားသို့ စစ်ချီစဉ် ယွန်းစုကောင်းဟန်ဝန်နေမျိုးနော်ရထာ ဦးစီသော တပ်တစ်တပ် ပါဝင်ခဲ့၏။
အလားတူ ၁၇၆၉ ခုနှစ် တရုတ်မြန်မာစစ်ပွဲကာလ အတွင်း၌လည်း ယွန်းစုကောင်းဟန်ဝန်နေမျိုးနော်ရထာ လိုက်ပါစစ်မှုထမ်းခဲ့ရသည်။
၅ စတင်ဘာ ၁၇၆၉ ခုနှစ်တွင် စန္ဒပူရီ (လင်းဇင်း)မှ သမီးကညာဆက်သလာရာ အခမ်းအနားဖြင့် ကြိုယူကြရ၏။
ထိုစဉ် ကြိုဆိုရေးအဖွဲ့တွင် ယွန်းစုကောင်းဟန်ဝန်နေမျိုးနော်ရထာ ပါဝင်ခဲ့သည်။
လင်းဇင်းအရေးကိစ္စြဖစ်၍ ယွန်းစုကောင်းဟန်ဝန်နှင့် ပက်သက်မှုရှိသည်ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်။
မြေဒူးမင်းလက်ထက် နောက်ပိုင်းကာလတွင် ကောင်းဟန်ဝန် ၊ ဝင်းကောင်းဟန်ဝန်နှင့် ယွန်းစုကောင်းဟန်ဝန် ရာထူးများမှာ ကွဲပြားခြားနားမှုရှိနေပြီး ဝန်တစ်ဦးစီအား သီးခြားစီ ခန့်အပ်ထားကြောင်း တွေ့ရှိရ၏။
၁၃ ဒီဇင်ဘာ ၁၇၆၉ ခုနှစ်တွင် နန်းတွင်းအရာရှိအချို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြရာ၌ ကောင်းဟန်ဝန် ရွှေတောင်ရဲခေါင်နော်ရထာ ၊ ဝင်းကောင်းဟန်ဝန် ပျံချီသီရိကျော်ထင်နှင့် ယွန်းစုကောင်းဟန်ဝန် နေမျိုးနော်ရထာ တို့ ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။
မြန်မာမင်းများလက်ထက်တွင် ယိုးဒယားနိုင်ငံ နှင့် အဆက်အဆံရှိကြသည့် အလျောက် ယိုးဒယားဝန်ရာထူးကိုလည်း သီခြားခန့်အပ် ထားလေ့ရှိပါသည်။
ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလ ယိုးဒယားစစ် ကုန်ဘောင်ခေတ်ဦးကာလ အလောင်းမင်းတရားလက်ထက် ၁၇၅၉ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ယိုးဒယားသို့ စစ်ချီတက်ခဲ့သည်။
စစ်ချီရြခင်းအကြောင်းမှာ ထားဝယ်မြို့စားနှင့် ပက်သက်မှုရှိပါသည်။
ထားဝယ်မြို့စားသည် ယိုးဒယာဒတို့၏ အထောက်အပံ့ဖြင့် မြန်မာဘုရင်အား ခြားနားခဲ့သည်။
အလောင်မင်းတရားပိုင် သင်္ဘောတော်ကိုပင် တနင်္သာရီကမ်းခြေသို့ ယူဆောင်သွားခဲ့၏။
သို့ဖြင့် ကြည်းကြောင်း ၊ ရေကြောင်း ချီခဲ့ကြခြင်းဖြစ်ပါသည်။
သို့သော် အယုဒ္ဓယကို ဝန်ရံတိုက်ထိုက်စဉ် အတွင်း အလောင်းမင်းတရား၏ ကျန်းမာရေးအခြေအနေကြောင့် ပြန်လည်ဆုတ်ခွာလာခဲ့ကြရာ လမ်းခရီး မုတ္တမနယ် ကင်းရွာ အရောက် ၁၁ မေ ၁၇၆၀ တွင် အလောင်းမင်းတရားနတ်ရွာစံခံသည်။
သားတော် မြေဒူးမင်းလက်ထက်တွင် ခမည်တော်လက်ထက် မအောင်မြင်ခဲ့သည့် ယိုးဒယားသို့ စစ်ချီခဲ့ပြန်ပါသည်။
ထာဝယ်မြို့စား ရွှေတောင်စားက မြန်မာဘုရင်အား ခြားနားပုန်ကန်သဖြင့် ၃၀ နိုဝင်ဘာ ၁၇၆၄ ခုနှစ်တွင် မဟာနော်ရထာ ဦးဆောင်ကာ သွားရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
မြန်မာတပ်များသည် ၂၈ မေ ၁၇၆၇ တွင် အယုဒ္ဓယကို သိမ်ပိုက်နိုင်ခဲ့ပါသည်။
ယင်းနောက်ပိုင်းတွင် ယိုးဒယားဝန်ရာထူး သီးခြားပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပါသည်။
ယိုးဒယားဝန် နေမျိုးသီရိဇေယျသင်္ကြန် ပထမဆုံးခန့်အပ်ခံခဲ့ရသည့် ယိုးဒယားဝန်မှာ နေမျိုးသီရိဇေယျသင်္ကြန်ဖြစ်သည်။
မကွေးမြို့ကို မြို့စားအရာ ပေးအပ်ခံခဲ့ရသူလည်းဖြစ်၏။
ယိုးဒယားဝန် နေမျိုးသီရိဇေယျသင်္ကြန်သည် ၁၃ ဒီဇင်ဘာ ၁၇၆၉ ခုနှစ်တွင် ကောင်းတုံမြို့၌ ကျင်းပသည့် တရုတ်မြန်မာ ငြိမ်းချမ်းရေး ဆွေးနွေပွဲသို့ တက်ရောက်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။
စဉ့်ကူးမင်းလက်ထက် စဉ့်ကူးမင်း ( ၁၇၆၆ - ၁၇၈၂ ) လက်ထက် ယိုးဒယားဝန်အဖြစ် ခန့်အပ်ခံရသူမှာ ကျော်ခေါင်ကျော်သူ ဖြစ်သည်။
သူ၏ သမီး တောင်တွင်းကြီးမြို့စား သီရိဒေဝီမှာ စဉ့်ကူးမင်း၏ မိဖုရားဖြစ်ရာ ယိုးဒယားဝန်မှာ ဘုရင့်ယောက္ခမတော်စပ်သူ ဖြစ်ပါသည်။
ထို့အတူ ဘိုးတော်ဘုရား၏ မိဖုရားတစ်ပါးဖြစ်သော ရေနံချောင်းမြို့စား သီရိစန္ဒာမဟေမှာလည်း ယိုးဒယားဝန်ကျော်ခေါင်ကျော်သူ၏ သမီးဖြစ်ပါသည်။
ယိုးဒယားဝန်ရာထူးအပြောင်းအလဲ ယိုးဒယားဝန် ကျော်ခေါင်ကျော်သူသည် ဗဒုံမင်း ( ၁၇၈၂ -၁၈၁၉ ) လက်ထက်၌ ဆက်လက် တာဝန်ထမ်းရွက်ခဲ့ဟန်တူပါသည်။
သို့သော် စစ်ကိုင်းမင်း နန်းတက်စ ၁၈၁၉ ခုနှစ်တွင် နေမျိုးရွှေတောင်လှသူအား ယိုးဒယားဝန်ရာထူးခန့်အပ်ခဲ့၏။
သူ့အား ဆက်ခံခဲ့သူမှာ ဦးရွှန်းဖြစ်ဟန်တူပါသည်။
စစ်ကိုင်းမင်းလက်ထက် ယိုးဒယားဝန် နေမျိုးသီဟသူဘွဲ့ခံ ဦးရွှန်းတွင် မိပလူဆိုသူ သမီးတစ်ဦးရှိကြောင်းကိုသာ သိရှိရပါသည်။
ရတနာပုံခေတ် ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်းကာလသို့ ရောက်ရှိသောအခါ ယိုးဒယားဝန်ရာထူးကို သီးခြားထားရှိတော့ဟန်မတူပေ။
မင်းတုန်းမင်းလက်ထက်တွင် အတွင်းတော်မြဲ မင်းလှစောစံနုရိန်ကသာ ယိုးဒယားနိုင်ငံနှင့် စပ်လျဉ်းသော အရေးကိစ္စများကို လုပ်ဆောင်ခဲ့ရ၏။
၂၃ ဇန္နဝါရီ ၁၈၅၆ ခုနှစ်တွင် အယုဒ္ဓယတိုင်း ၊ ဒွါရဝတီပြည် ၊ ယိုးဒယားမြို့ ( ဘန်ကောက် ) သို့ သာသနာပြု ဆရာတော်အား လှူးဒါန်ရန် လှူဖွယ်ဝတ္တုများနှင့်အတူ မင်းလှစောစံနုရိန်အား စေလွှတ်ခဲ့သည်။
သူသည်ယိုးဒယား သာသနာပိုင်ဆရာတော်အား လှူဖွယ်ဝတ္တုများ လှူဒါန်းပြီး၁၈၅၈ ခုနှစ် မတ်လတွင် ရတနာပုံ နေပြည်တော်သို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိခဲ့၏။
အဆောင်တော်မြဲ မင်းလှစောစံနုရိန်အား “ ကျွန်တော်မျိုး ယိုးဒယားအမတ် ” ဟူ၍ ကုန်းဘောင်ဆက်မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး ( တတိယတွဲ ) တွင် ဖော်ပြထားရာ မင်းလှစောစံနုရိန်သည် မြန်မာဘုရင်ထံ၌ အမှုထမ်းရွက်နေသူ ယိုးဒယားလူမျိုး တစ်ဦး ဖြစ်ဟန်ရှိပါသည်။
ယွန်းစုဝန်သည် ယွန်းလူမျိုးအစု အမှုထမ်းများအား ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲရသူ ဖြစ်သည်။
ယွန်းတပ်သည် စစ်ထွက်သည့်အခါ ဆင်အနီးမှ ဝန်းရံလျက် လှံတံကိုင်ကာ လိုက်ပါရကြောင်း သိရှိရသည်။
ယွန်းစုဝန်ရာထူးမှာ ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦး ကာလကပင် အထင်အရှား ရှိခဲ့သည်။
မြေဒူးမင်းလက်ထက် မြေဒူးမင်း ( ဆင်ဖြူရှင် ) လက်ထက် ၇ နိုဝင်ဘာ ၁၇⁠၇၄ ခုနှစ်တွင် ယိုးဒယားသို့ စစ်ချီရာ၌ ဘွဲ့မည်မသိရသူ ယွန်းစုဝန်သည် စစ်ကဲ တစ်ဦးအဖြစ် လိုက်ပါချီတက်ခဲ့ရကြောင်း သိရှိရသည်။
ဗဒုံမင်းလက်ထက် ဗဒုံမင်း( ဘိုးတော်ဘုရား ) ( ၁၇၂၈ - ၁၈၁၉ ) နန်းတက်လာပြီးနောက် ယွန်းစုဝန်ရာထူးကို မင်းကျော်စည်သူအား ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
သို့သော် မကြာမီ ယွန်းစုဝန်ရာထူးပြောင်းလဲခန့်အပ်ခဲ့၏။
ဗဒုံမင်းလက်ထက် ၁၇၈၅ ခုနှစ်တွင် ယိုးဒယားသို့ စစ်ချီစဉ် ယွန်းစုဝန် နေမျိုးဇေယျကျော်ထင်၏တပ် လိုက်ပါအမှုထမ်းရွက်ခဲ့သည်။
အလားတူ ၉ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၉၅ ခုနှစ်တွင် ဘိုးတော်ဘုရား၏ သမီးတော် မိတ္ထီလာမင်းသမီးအား ကွမ်းခွံ့မင်္ဂလာပြုစဉ်၌လည်း ယွန်းစုဝန် နေမျိုးဇေယျကျော်ထင် အခမ်းအနားသို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရ၏။
ဗဒုံမင်းလက်ထက်နှောင်းပိုင်းကာလတွင် နေမျိုးဇေယျသူဘွဲ့ခံ ဦးရောက်ကြီးအား ယွန်းစုဝန်အရာပေးအပ်ခဲ့သည်။
သို့သော် ယွန်းစုဝန် ဦးရောက်ကြီးမှာ မကြာမီ မြို့ဝန်၊ ဝန်ကြီးအရာများ ရရှိခဲ့သည်။
စစ်ကိုင်းမင်းလက်ထက် စစ်ကိုင်းမင်း( ဘကြီးတော် ) နန်းတက်စ ၁၈၁၉ ခုနှစ်တွင် လက်ဝဲရာဇရွှေတောင်ကို ယွန်းစုဝန်ရာထူးခန့်အပ်ခဲ့သည်။
သူ့အား မင်းလှမင်းကျော်ထင်ကျော်သူဘွဲ့ခံ ဦးက ဆက်ခံခဲ့၏။
၁၈၂၁ ခုနှစ်ခန့်တွင် မင်းလှမင်းငယ်ကျော်ဘွဲ့ခံဦးပိုအား ယွန်းစုဝန်အရာ ခန့်အပ်ပြန်ပါသည်။
အမရပူရမြို့ကွက်မြေပုံတွင် အကွက်အမှတ် ၆၄၈ မှာ ယွန်းစုဝန်ဟောင်း ဦးပိုနေထိုင်ရာ အကွက်ဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြထား၏။
၂ ဧပြီ ၁၈၂၃ ခုနှစ်တွင် တရုတ်သံအဖွဲ့ နေပြည်တော်သို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ ကြိုဆိုသူများထဲတွင် ယွန်းစုဝန်မင်းလှမင်းငယ်ကျော်ဘွဲ့ခံ ဦးပိုပါဝင် ပါသည်။
ဦးပိုတွင် မိမင်းတိုက်ဆိုသူ သမီးတစ်ဦးရှိကြောင်း သိရှိရ၏။
ယင်းနှစ်၌ပင် နေမျိုးမင်းကျော်ဘွဲ့ခံ ဦးကြာဘက်အား ယွန်းစုဝန်ရာထူး ခန့်အပ်လိုက်ပါသည်။
ဦးကြာဘက်သည် တောင်ငူဝန်ဟောင်းဖြစ်ပြီး ၁၈၂၃ ခုနှစ် အာသံစစ်မျက်နှာမှ အပြန်တွင် ယင်းသို့ ခန့်အပ်ခံခဲ့ရခြင်း ဖြစ်သည်။
ဦးကြာဘက်အား ဆက်ခံသူမှာ မဟာမင်းလှကျော်ခေါင်ဘွဲ့ခံ ဦးကြယ်ဝ ဖြစ်သည်။
ယွန်းစုဝန် ဦးကြယ်ဝသည် ၂၄ မေ ၁၈၂၄ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်မြို့သို့ စစ်ချီတက်ခဲ့ ရသည်။
ရတနာပုံခေတ် ၁၈၅၃ ခုနှစ်တွင် သီပေါမင်း နန်းတက်လာပြီးနောက် ရဲဘက်မြင်းဝန် ဦးမာလိန်အား ယွန်းစုဝန်ရာထူး ပြောင်းလဲခန့်အပ်လိုက်ပါသည်။
ဦးမာလိန်မှာ မြန်မာရာဇဝင်တွင် ထင်ရှားခဲ့သည့် အမတ်ကြီးအလိမ္မာ၏ မြေးဖြစ်သည်ဆို၏။
အလိမ္မာအား ပြောင်းပြန်ပြုကာ ဦးမာလိန်ဟု အမည်ပေးထားခြင်းဖြစ်သည်။
သို့သော် မကြာမီ ဦးမာလိန်ကို ကင်းဝန်ရာထူး ပြောင်းလဲ ပေးအပ်ခဲ့၏။
သီပေါမင်းနန်းတက်စ ၁၈၇၈ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် လက်သုံးတော်ကိုင် နေမျိုးမင်းထင်သီလဝအား ယွန်းစုဝန်အရာ ခန့်အပ်လိုက်ပါသည်။
သူသည် ၁၈၇၉ ခုနှစ် စတင်ဘာလတွင် ဗြိတိသျှကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ မန္တလေးသို့ လာရောက်စဉ် စစ်ရေးပြ အခမ်းအနားသို့ ပါဝင်တက်ရောက်ခဲ့ရ၏။
နေမျိုးမင်းထင် သီလဝ၏ ရာထူးကို ဆက်ခံခဲ့သူမှာ မင်းရဲညွန့်ဘွဲ့ခံ ဦးရဲတင်ဖြစ်သည်။
စက်ဝန်းရာထူးကိုပါ ပူးတွဲတာဝန်ထမ်းဆောင်ရသဖြင့် စက်ဝန် ယွန်းစုဝန်မင်းရဲညွန့်ဟု ခေါ်ဆိုကြ၏။
၁၅ ဧပြီ ၁၈⁠၈၃ ခုနှစ်တွင် မဟာမုနိဘုရားသို့ ထီးဖြူတော်ပို့ဆောင်စဉ် ယွန်းစုဝန်ဦးရဲတင် အခမ်းအနား၌ ပါဝင်ခဲ့သည်။
မြင်းစုဝန်ကြီးသည် မြင်းတပ်စု အားလုံးကို အုပ်ချုပ်ကွပ်ကဲရသူ ဖြစ်သည်။
မြင်းစုကြီးဝန်မှာ ပြန်တမ်းကြီးခံ အဆင့်မြင့်အရာရှိကြီးဖြစ်၏။
ရှေးမြန်မာမင်းများလက်ထက်က မြင်းတပ်စု အများအပြားရှိခဲ့သော်လည်း သီပေါမင်းလက်ထက်သို့ ရောက်သောအခါ တပ်စု ၁၁ စုသာ ကျန်ရှိပါတော့သည်။
ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလ ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလ မြေဒူးမင်း ( ဆင်ဖြူရှင် ) လက်ထက် ( ၁၇၆၃ - ၁၇၆၆ ) တွင် မြင်းစုကြီးဝင်အဖြစ် ကိုသင်းမြင်းဝန် နေမျိုးသီဟပတေ့ဘွဲ့ခံ ဦးတုတ်ကြီးအား ခန့်အပ်သည်။
မြင်းစုကြီးဝန် ဦးတုတ်ကြီးသည် ၁၇၁၁ ခုနှစ်တွင် ယိုးဒယာဒသို့ စစ်ချီရာ၌ ဗိုလ်ချုပ်တစ်ဦးအဖြစ် ဦးဆောင်ချီတက်ခဲ့ရ၏။
နောင်တွင် ဦးတုတ်ကြီးအား ဝန်ကြီးရာထူးခန့်အပ်လိုက်ပါသည်။
စဉ့်ကူးမင်းလက်ထက် စဉ့်ကူးမင်း ( ၁၇၆၆ - ၁၇၈၂ ) လက်ထက်တွင် ဦးတုတ်ကြီးအား မြင်းစုကြီးဝန်အဖြစ် ဝန်ကြီးရာထူးနှင့် ပူးတွဲခန့်အပ်ခဲ့ရာ မြင်းစုဝန်ကြီးဟု အမည်တွင်ခဲ့သည်။
ဝန်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခံရစဉ် သတိုးမဟာသေနာပတိဘွဲ့ ပြောင်းလဲပေးအပ်ခဲ့၏။
မြင်းစုဝန်ကြီး သတိုးမဟာသေနာပတိ၏ မြေးရှင်မင်းမှာ စဉ့်ကူးမင်း၏ မိဖုရားခေါင် မဟာရတနာစန္ဒာဒေဝီဖြစ်သည်။
မြင်းစုကြီးဝန် ဦးမြတ်ထင် ဗဒုံမင်း နန်းတက်စ မြင်းစုကြီးဝန်အမည်ကို မသိရသော်လည်း ၁၈၁၂ ခုနှစ်တွင် ဦးမြတ်ထင်အား မင်းကြီးမဟာမင်းခေါင်ဘွဲ့ဖြင့် မြင်းစုကြီးဝန်အရာခန့်အပ်လိုက်ပါသည်။
ဦးမြတ်ထင်သည် မှော်ဘီဆရာသိန်ကြီး၏ ဆောင်းပါးများတွင် ပေါ်ဦး ၊ ကျော်ရွှေ နှင့် မြတ်ထင်တို့အဖြစ် ဖော်ပြခံရသည့် ဘိုးတော်ဘုရား ရောင်းရင်းဘက် ဦးမြတ်ထင်ပင် ဖြစ်သည်။
ဦးမြတ်ထင်သည် မင်းအလိုလိုက်တက်သူ မဟုတ်သဖြင့် မကြာခဏ ရာဇဝတ်သင့်လေ့ရှိသည်။
သို့သော် ဗဒုံမင်းက ဦးမြတ်ထင်နှင့် ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်ပြီး ဖြစ်သဖြင့် အပြစ်မှ ခွင့်လွှတ်စမြဲဖြစ်၏။
၁၆ ဒီဇင်ဘာ ၁၇၈၃ တွင်မြင်းစုဝန်ကြီး မြတ်ထင်နှင့် ဇနီးဝန်ကတော် ဒေါ်ရွဲတို့အား အကျဉ်းချထားစေဟု အမိန့်တော်ထုတ်ကြောင်းတွေ့ရှိရသည်။
၉ အောက်တိုဘာ ၁၇၈၄ ခုနှစ်တွင်လည်း ဦးမြတ်ထင်ကို မှူးမတ်တို့ထုံးစံနှင့်အညီ မကျင့်သဖြင့် အနောက်သို့ ခေါ်သွားစေဟု အမိန့်တော်ထုတ်ခဲ့ရာ အောက်တိုဘာလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် အပြစ်မှ ပြန်လည်ခွင့်လွှတ်ခဲ့ပြန်ပါသည်။
၁၈၁၂ ခုနှစ်တွင် ဦးမြတ်ထင်အား မင်းကြီးမဟာမင်းခေါင်ဘွဲ့ဖြင့် မြင်းစုကြီးဝန်အရာ ခန့်အပ်လိုက်ပါသည်။
ဦးမြတ်ထင်တွင် သားနှစ်ဦးရှိရာ ယောမြို့စား ဝန်ကြီးဦးရွဲညို နှင့် လမိုင်းဝန်ဦးညိုရောင်တို့ ဖြစ်ကြသည်။
မြင်းစုကြီးဝန်အပြောင်းအလဲ ဦးမြတ်ထင်အား ဆက်ခံခဲ့သူမြင်းစုကြီးဝင်မှာ နေမျိုးနော်ရထာစည်သူ ဖြစ်ဟန်ရှိသည်။
၇ ဩဂုတ် ၁၈၁၇ ခုနှစ်တွင် နေမျိုးနော်ရထာစည်သူအား အဆောင်အရွက်များ ပေးအပ်ချီးမြှင့်ခဲ့၏။
ဗဒုံမင်းလက်ထက်နှောင်ပိုင်းကာလ၌မူ သီရိမဟာဇေယသူရဘွဲ့ခံ ဦးသာထွန့်မြင်းစုကြီးဝန်အရာ ရရှိခဲ့၏။
ဦးသာထွန်သည် ဗဒုံမင်းနတ်ရွာစံလွန်ချိန် ၁၈၁၉ ခုနှစ်အထိ မြင်းစုကြီးဝန်အဖြစ် အမှုထမ်းရွက်ခဲ့သည်ဟု မှန်ဆရ၏။
စစ်ကိုင်းမင်းလက်ထက် စစ်ကိုင်းမင်း (ဘကြီးတော် )နန်းတက်စ ၁၈၁၉ ခုနှစ်တွင် မြင်းစုကြီးဝန် ဦးသာထွန်အား ဆက်လက်ခန့်ထားခဲ့သည်။
သို့သော် မကြာမီ ရာထူးပြောင်းအလဲ ဖြစ်ခဲ့ပြန်ပါသည်။
ဦးသာထွန်၏နေရာတွင် မဟာမင်းလှစည်သူဘွဲ့ခံ ဦးထွန်အောင်အား ခန့်အပ်ခဲ့၏။
ယင်းနောက် မြောက်ဘက်တိုက်ဝန် ဦးရောက်ကြီးအား ခန့်အပ်ခဲ့ပြန်ပါသည်။
မြင်းစုကြီးဝန်ဦးရောက်ကြီး ဦးရောက်ကြီးသည် ပြည်လုံးယူလှေတော်မှူး ဦးရနှင့် ဒေါ်စုလှိုင်တို့၏ သားဖြစ်သည်။
စစ်ကိုင်းမင်းလက်ထက်တွင် မဟာသီဟသူရဘွဲ့ဖြင့် မြင်းစုကြီးဝန်အရာရရှိခဲ့ခြင်းဖြစ်၏။
အင်္ဂလိပ်မြန်မာ ပထမစစ်ပွဲ အပြီး စစ်ပြေငြိမ်းရေး စာချုပ်ချုပ်ဆိုရေးအတွက် ညှိနှိုင်းဆွေနွေးကြစဉ် မြင်စုကြီးဝန် ဦးရောက်ကြီး ဆွေးနွေးပွဲသို့ တက်ရောက်ခဲ့ဖူးပါသည်။
၁၈၂၄ ခုနှစ် ဘိသိက်အခမ်းအနားအပြီးတွင် မြင်းစုကြီးဝန် ဦးရောက်ကြီးအား ရွှေစလွယ် ၁၂ သွယ်အပါအဝင် အဆောင်အရွက်များ ပေးအပ်ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။
မြင်းစုကြီးဝန် ဦးအောင်ပု သာယာဝတီမင်း ( ၁၈၃၇ -၁၈၄၆ ) နန်းတက်လာပြီးနောက် မဟာမင်းလှသီဟသူဘွဲ့ခံ ဦးအောင်ပုကို မြင်းစုကြီးဝန်ရာထူးပေးအပ်ခဲ့သည်။
မြဝတီမြို့ကို မြို့စားအရာရရှိခဲ့သူ ဦးအောင်ပုမှာ မြင်းစုကြီးဝန်ရာထူးသာမက မိုးနဲဗိုလ်မှူးအရာကိုပါ ခန့်အပ်ခံခဲ့ရ၏။
၂၅ ဇွန် ၁၈၃၉ တွင် မြင်းစုကြီးဝန် ဦးအောင်ပုကို ဝန်ကြီးအရာ ခန့်ခဲ့သည်။
မြင်းစုကြီးဝန်ဦးထိုက် ပုဂံမင်း ( ၁၈၄၆ - ၁၈၅၂ ) နန်းတက်စတွင် ဦးထိုက်အား သတိုးမင်းကြီးမဟာမင်းခေါင်ရာဇာဘွဲ့ဖြင့် မြင်းစုကြီးဝန်အရာ ခန့်အပ်လိုက်၏။
ဦးထိုက်သည် ယင်းခဲမြို့စား ဖြစ်ပြီး ဝန်ထောက်ရာထူးကိုပါ ပူးတွဲတာဝန်ယူခဲ့ရသည်။
မကြာမီ ဦးထိုက်အား ရန်ကုန်မြို့ဝန်အရာ ခန့်အပ်လိုက်သော အခါ သူ၏နေရာတွင် ချွန်းတောင်မြို့စား ဦးမောင်ကလေးကို မြင်းစုကြီးဝန်အဖြစ် ခန့်အပ်လိုက်သည်။
ဦးမောင်ကလေးသည် နောင်မင်းတုန်မင်း လက်ထက်တွင် လောင်းရှည်မြို့စား ဝန်ကြီးဟူ၍ အမည်ထင်ရှားခဲ့သူဖြစ်သည်။
မင်းတုန်မင်းလက်ထက် ၁၈၅၃ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် မင်းတုန်းမင်း နန်းတက်လာသောအခါ မဟာမင်းလှသီရိဘွဲ့ခံ ဦးတက်တူကို မြင်းစုကြီးဝန်အဖြစ် ခန့်အပ်လိုက်၏။
၁၆ ဇွန် ၁၈၅၄ ခုနှစ်တွင် ဘိသိက်အခမ်းအနားပြီးစီးသွားသောအခါ ဦးတက်တူကို မင်းလှမင်းထင်ဘွဲ့ ပြောင်းလဲပေးအပ်လိုက်သည်။
ရတနာပုံမြို့တော် တည်ထောင်စဉ် ၂၂ မေ ၁၈၅၉ ခုနှစ်တွင် မြို့တံခါးများအား ဝန်ကြီးမှူးကြီးများက တာဝန်ယူလုပ်ဆောင်ကြရာ မြင်းစုကြီးဝန် ဦးတက်တူ အနောက်တောင်ကြီးကို တာဝန်ယူ လုပ်ဆောင်ရ၏။
ထို့ပြင် ၁၈၆၆ ခုနှစ်တွင် မြင်ကွန် မြင်းခုံတိုင် အရေးပေါ်ပေါက်လာသောအခါ၌လည်း မြင်းစုကြီးဝန် ပခန်းငယ်မြို့စား မင်းကြီးမင်းလှမင်းထင်ဘွဲ့ခံ ဦးတက်တူ၏တပ် လိုက်ပါတိုက်ခိုက်ခဲ့ရ၏။
မင်းတုန်မင်းလက်ထက် နှောင်းပိုင်းတွင် မြင်းစုကြီးဝန်ရာထူးကို မြေဒူးမြို့စား မင်းကြီးမဟာမင်းလှမင်းခေါင်ဘွဲ့ခံ ဦးမင်အား ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
သီပေါမင်းလက်ထက် မြင်းတပ်စုများ သီပေါမင်းလက်ထက်တွင် လစဉ်လစာငွေ ပေးဆောင်ရသည့်ရဲမက် ၂၄၀⁠၀ ကျော်ရှိရာ ယင်းအရေအတွက်အနက် ၅၂၀⁠၀ ကျော်မှာ မြင်းတပ်သားများ ဖြစ်ကြသည်။
မြင်းတပ်စုအသီးသီးတွင် ဆိုင်ရာကြီးကြပ် ကွပ်ကဲသူဝန်များ ရှိကြပြီး စစ်ရေးစစ်ရာ ပေါ်ပေါက်လာပါက သွားရောက်အမှုထမ်းနိုင်ရန် စစ်ရေးလေ့ကျင့်မှုများ ပုံမှန်လုပ်ဆောင်ကြရသည်။
သီပေါမင်းလက်ထက် မြင်းစုတပ်များမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။
အက္ကပတ်မြင်း - ၉⁠၉၁ ဦး ကသည်းမြင်း - ၈၅၂ ဦး ရှမ်းမြင်း - ၆၁၂ ဦး ရဲဘက်မြင်း - ၅၆၉ ဦး နန်းဦးမင်္ဂလာမြင်း - ၅၆၆ ဦး ရွှေပြည်ရန်အောင်မြင်း - ၅၆၁ ဦး မင်္ဂလာရဲညွန့်မြင်း - ၄⁠၄၀ ဦး ဇင်းမယ်ပါမြင်း - ၂၄၄ ဦး မြန်မာမြင်း - ၂၁၅ ဦး နောက်တော်ပါမြင်း - ၁⁠၁၈ ဦး လမိုင်းမြင်း - ၁⁠၁၁ ဦးဖြစ်၏။
ဤတွင် မြင်းတပ်စုအလိုက် ဝန်များခန့်အပ်ထားရှိသော်လည်း ဝန်ရာထူးမထားဘဲ မြင်းတပ်ဗိုလ် အဆင့်မျှသာ ထားရှိသော မြင်းတပ်စုများလည်းရှိသည်။
မြင်းစုကြီးဝန်ဦးပိန် သီပေါမင်းနန်းတက်စ ၂၃ နိုဝင်ဘာ ၁၈၇၈ ခုနှစ်တွင် ဦးပိန်အား မင်းကြီးမင်းလှမဟာမင်းခေါင်ဘွဲ့ဖြင့် မြင်းစုကြီးဝန်အရာ ခန့်အပ်ခဲ့ည်။
ဦးပိန်၏ အမည်ကို ဦးမောင်ကလေးဟူ၍ လည်းတွေ့ရှိရ၏။
မြင်းစုကြီးဝန်ဦးပိန်သည် ရနောင်မောင်⁠မောင်တုတ်၏ ဖခင်ဖြစ်သည်။
၂၃ ဇန်နဝါရီ ၁၈၇၉ ခုနှစ်တွင် မြင်းစုကြီးဝန် ဦးပိန်အား အတွင်းဝန်ရာထူး တိုးမြှင့်ခန့်အပ် လိုက်ပါသည်။
မြင်းစုကြီးဝန် ဦးပုလေး ဦးပိန်ကို အတွင်းဝန်ရာထူး ခန့်အပ်လိုက်သောအခါ လစ်လပ်သွားသော မြင်းစုကြီးဝန်ရာထူးကို ၁၈၇၉ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ဦးပုလေးအား ခန့်အပ်လိုက်၏။
၁၈၇၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် ဗြိတိသျှကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ လာရောက်သောအခါ စစ်ရေးပြ အခမ်းအနားသို့ မြင်းစုကြီးဝန် မင်းကြီးမဟာမင်းခေါင်ဘွဲ့ခံ ဦးပုလေး တက်ရောက်ခဲ့၏။
၁၈⁠၈၂ ခုနှစ်တွင် ဦးပုလေးအား ဝန်ထောက်ရာထူး တိုးမြှင့်ပေးလိုက်ပါသည်။
မြင်းစုကြီးဝန်အပြောင်းအလဲ ၁၈⁠၈၂ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် ဦးပုလေး ဝန်ထောက်ဖြစ်လာသောအခါ မြင်းစုကြီးဝန်အဖြစ် ရန်အောင်မြင်းဝန်ထောက် မင်းကြီးမဟာမင်းလှရာဇာဘွဲ့ခံ ဦးအိုအား ခန့်အပ်ခဲ့၏။
၁၃ နိုဝင်ဘာ ၁၈⁠၈၃ ခုနှစ်တွင် မသိုးသင်္ကန်းရက်လုပ်ပွဲကျင်းပရာ မြင်းစုကြီးဝန်ကတော်မှာ အိမ်မှချည်ခင်ကို ဝှက်ယူလာကြောင်း တွေ့ရှိရသဖြင့် လူပုံလယ်တွင် ဒိုးပတ်က၊ ပြရသေး၏။
ယင်းနောက် ၁၈⁠၈၄ ခုနှစ်အတွင်း မြင်းစုကြီးဝန် ရာထူးအပြောင်းအလဲ ဖြစ်ပြန်ပါသည်။
မင်းကြီးမဟာမင်းခေါင်ကျော်ထင်အား မြင်းစုကြီးဝန်အရာ ခန့်အပ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
၁၈⁠၈၄ ခုနှစ် ၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် ဝန်ထောက်တစ်ဦးလည်းဖြစ်သူ မြင်းစုကြီးဝန် မင်းကြီးမဟာမင်းခေါင်ကျော်ထင်အား ဗိုလ်ချုပ်အရာ ခန့်အပ်ကာ မိုးနဲစစ်ကြောင်း ချီတက်စေခဲ့သောကြောင့် တွေ့ရှိရသည်။
မြင်းဝန် မြင်းဝန်ရာထူးသည် မြန်မာမြင်းတပ်ကို အုပ်ချုပ်ကွပ်ကဲရသူဖြစ်သည်။
မြင်းဝန်ရာထူးကို မြန်မာ့သမိုင်းတွင် ညောင်ရမ်းခေတ်နှောင်းကာ မဟာဓမ္မရာဇာဓိပတိမင်း (၁၇၃၃ - ၁၇၅၂ ) လက်ထက်၌ စတင်တွေ့ရှိရသည်။
မြန်မာမင်းများလက်ထက်တစ်လျှောက် မြင်းဝန်အဆက်ဆက် အမှုထမ်းခဲ့ကြရာ ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်းကာလတွင် မြင်းတပ်ဖွဲ့စည်းပုံကို တိုးချဲ့လိုက်သောအခါ မြင်းဝန်၏ အခန်းကဏ္ဍက ပိုမိုအရေးပါလာခဲ့၏။
မြင်းဝန် နန္ဒယော်ဓာ မြင်းဝန်နန္ဒယော်ဓာသည် တနင်္ဂနွေမင်း(၁၇၁၄ - ၁၇၃၃ ) လက်ထက်က တပရင်းမြို့ မဲအိုရွာစား၊ မြေနန်းသွေးသောက်ကြီး၊ နာခံတော်စမြောင်းမှူး၊ ပြောကြီးမှူး စသည့်ရာထူးများရရှိခဲ၏။
မဟာဓမ္မရာဇာဓိပတိ ( ၁၇၃၃ - ၁၇၅၂ ) လက်ထက်တွင် မုဆိုးဘိုရွာစား နန္ဒယော်ဓာဘွဲ့ခံ ဝန်ထောက်၊ ကာမမြို့စား မြင်းဝန်ရာထူးများ ရရှိခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
ကုန်ဘောင်ခေတ်ဦးကာလ ကုန်ဘောင်ခေတ်ဦးကာလ မြင်းဝန်တစ်ဦးမှာ မဟာနော်ရထာဖြစ်သည်။
သူသည် မြေဒူးမင်းလက်ထက် ၁၇၆၄ ခုနှစ်တွင် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည့် လေးဆယ်တော်အဖွဲ့၌ ပါဝင်ခဲ့သူဖြစ်သည်။
သို့သော် ၅ စက်တင်ဘာ ၁၇၆၉ ခုနှစ်တွင် စန္ဒပူရ ( လင်းဇင်း)မှ သမီးကညာဆက်သစဉ် ယင်းအခမ်းအနားသို့ တက်ရောက်သူများထဲတွင် မြင်းဝန်နေမျိုးသနာပတိ တက်ရောက်ခဲ့ကြောင်းတွေ့ရှိရ၏။
မြင်းဝန်ရာထူးအပြာင်းအလဲ ဖြစ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
မြင်းဝန် ဦးလှကြီး မြေဒူးမင်းလက်ထက်နှောင်းပိုင်းကာလတွင် မြင်းဝန်အဖြစ်ခန့်အပ်ခံ⁠ခံရသူမှာ ဦးလှကြီးဖြစ်သည်။
မြင်းဝန်ဦးလှကြီးသည် မြေဒူးမင်း၏ နောက်ဆုံးနေ့များတွင်အပါး၌ အနီးကပ်ခစားနေရသူဖြစ်သည်။
မကွေးမြို့စားနှင့် မှူးမတ် ၁၀ ဦးတို့က မိန်မောနေသည့် မြေဒူးမင်းအား ရေနန်းတော်သလွန်ထက်မှ မှန်နန်းဆောင်သို့ပွေ့ယူခေါ်ဆောင်ရာတွင် မြင်းဝန်ဦးလှကြီးပါဝင်ခဲ့ပါ်သည်။
မြေဒူးမင်းသည် မြင်းဝန်ဦးလှကြီး၏ ရှေ့မှောက်၌ပင် နတ်ရွာစံလွန်ခဲ့ခြင်းဖြစ်၏။
ဦးလှကြီး၏ ဘွဲ့အမည်မှာ နေမျိုးသေနာပတိ ဖြစ်ဟန်ရှိသည်။
သူ့အားနေမျိုးသီဟပတေ့က ဆက်ခံခဲ့သည်။
မြင်းဝန်ဦးတုတ်ကြီး ၁၇⁠၇၆ ခုနှစ်တွင် စဉ့်ကူမင်းနန်းတက်လာပြီးနောက် စန္ဒပူရီသို့ ရောက်ရှိနေသော မြင်းဝန်နေမျိုးသီဟပတေ့ကို နေပြည်တော်သို့ ပြန်လည်ခေါ်ယူခဲ့သည်။
ဦးတုတ်ကြိးကို မြင်းဝန် ၊ မြင်းစုကြီးအရာအပြင် ဝန်ကြီးရာထူးပါခန့်အပ်ခဲ့ရာ မြင်းဝန်မင်းကြီး ၊ မြင်းစုဝန်ကြီး စသည်ဖြင့် အမည်တွင်ခဲ့လေသည်။
ဗဒုံမင်းလက်ထက် ဗဒုံမင်း ( ဘိုးတော်ဘုရား ) ( ၁၇၈၂ - ၁၈၁၉ ) လက်ထက်အစောပိုင်းကာလတွင် မြင်းဝန်ရာထူးကို မင်းကြီးမဟာမင်းခေါင်ဘွဲ့ခံ ဦးမြတ်ထင်အားခန့်အပ်ခဲ့သည်။
၁ ဧပြီ ၁၇၈၈ ခုနှစ်တွင် မင်းကြီးမဟာမင်းခေါင်ဘွဲ့ခံဦးမြတ်ထင်အား ရန်ကုန်မြို့တွင် လုံခြုံရေးယူရန်စေလွှတ်ခဲ့၏။
၁၈၁၂ ခုနှစ်တွင် ဦးမြတ်ထင်ကို မြင်းစုကြီးဝန်အရာ တိုးမြှင့်ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
ဗဒုံမင်းလက်ထက်နှောင်းပိုင်းကာလတွင်မှု မြင်းဝန်အဖြစ် ဦးနွအား ခန့်အပ်ခဲ့ကြောင်း သိရှိခဲ့ရသည်။
မြင်းဝန်ရာထူးအပြောင်းအလဲ သာယာဝတီမင်းနန်းတက်စကာလတွင် မဟာမင်းကျော်တန်ဘောင်အား မြင်းဝန်အရာခန့်အပ်ခဲ့၏။
သို့သော် မြင်းဝန်မဟာမင်းကျော်တန်ဘောင်မှာ လအနည်းငယ်အတွင်၌ပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။
၂၀ ဇွန် ၁၈၃၇ ခုနှစ်တွင် သူနေထိုင်ရာသခွတ်တောကျေးရွာ၌ ကွယ်လွန်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
မဟာမင်းကျော်တန်ဘောင်သည် မြင်းဝန်အဖြစ် သာမက ရတနာသိင်္ဃမြို့ဝန်အဖြစ်လည်း အမှုထမ်းခဲ့ပါသေးသည်။
မင်းတုန်မင်းလက်ထက် မင်းတုန်မင်းလက်ထက် ၁၈၆၀ ပြည့်နှစ်က မြင်းဝန်အဖြစ် မကွေးမြို့စား မြင်းဝန်မင်းကြီးသတိုးမင်းကြီးမဟာမင်းလှသီဟသူ အမည်ကိုတွေ့ ရှိရာ မင်းကြီးဦးကြာဥမှာ မြင်းဝန်ရာထူးဖြင့် အမှုထမ်းခဲ့ဖူးကြောင်းသိရှိရသည်။
၁၈၆၇ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် ကာနယ်ဖိုက်၏ သံအဖွဲ့လာရောက်စဉ် မြင်းဝန်အဖြစ်အမှုထမ်းနေသူမှာ သတိုမင်းကြီးမဟာမင်းကျော်မင်းခေါင်ဘွဲ့ခံ ရေနံချောင်းမြို့စား မိုးနဲဗိုလ်မှူးဦးရွှေစိုးဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။
ရခိုင်ဝန်ရာထူးသည် ဘိုးတော်ဘုရား ( ဗဒုံမင်း ) လက်ထက် မတိုင်မီက သီးခြားရပ်တည်ခဲ့သော ရခိုင်ဘုရင်ထီးနန်းစိုးစံရာ ရခိုင်ဒေသနှင့် ဆက်သွယ်လုပ်ဆောင်ရန် ခန့်အပ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
သို့သော် ဗဒုံမင်းလက်ထက် ၁ ဇန်နဝါရီ ၁၇၈၅ ခုနှစ်တွင် ရခိုင်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးသောအခါ ရခိုင်ဒေသအား ဝတီနတ်လေးရပ်အဖြစ် သတ်မှတ်အုပ်ချုပ်စေခဲ့ရာ ရခိုင်ဝန်ရာထူးလည်း ခန့်ထားခြင်း မရှိတော့ပေ။
စဉ့်ကူးမင်းလက်ထက်ရခိုင်ဝန် စဉ့်ကူးမင်း ( ၁၇၇၆ - ၁၇၈၂ ) လက်ထက်တွင် ဘွဲ့မည်မသိရသော ရခိုင်ဝန်တစ်ဦး ရှိခဲ့ဖူးပါသည်။
ယင်းရခိုင်ဝန်သည် ၂၃ ဒီဇင်ဘာ ၁၇၇၆ ခုနှစ်တွင် လကွန်း၊ ဖာသင်းမြို့များသို့ စစ်ချီရာ၌ လိုက်ပါ စစ်မှုထမ်းရွက်ခဲ့ရသည်။
ရခိုင်ဝန် သတိုးမင်းလှရာဇာ မှတ်တမ်းတစ်စောင်တွင် အလောင်းမင်းတရား၏ အနွယ်တော် မင်းကြော့ရွှေထီးဘွဲ့ခံ ဦးစိန်ပန်းနှင့် ဇနီးမယ်ပန်းတို့၏ သမီးမယ်ရည်သည် ရခိုင်ဝန် မင်းရဲမင်းလှရာဇာနှင့် လက်ဆက်ခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရပါသည်။
ယင်းရခိုင်ဝန် သတိုးမင်းလှရာဇာ သည်ပင် စဉ့်ကူးမင်းလက်ထက် လကွန်းဖာသင် မြို့များသို့ စစ်ချီခဲ့ရသူ ဖြစ်ဟန်ရှိပါသည်။
မြင်းသစ်မြင်းဝန်သည် မြင်းသစ်မြင်းတပ်စုအား ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲရသူ ဖြစ်သည်။
မြင်းသစ် မြင်းဝန်ရာထူးကို ရတနာပုံခေတ်တွင်မှ စတင်ခန့်အပ်ခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။
မြင်းသစ်မြင်းဝန် ဦးပုလေး ရတနာပုံခေတ်တွင် မြင်းသစ်မြင်းဝန်အဖြစ် ခန့်အပ်ခံခဲ့ရသူမှာ ဦးပုလေးဖြစ်သည်။
ဦးပုလေးသည် သံတော်ဆင့်ဒေးဝန်း အကောက်ဝန်အဖြစ် အမှုထမ်းနေရာမှ မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် ၁၈၆၅ ခုနှစ်တွင် မြင်းသစ်မြင်းဝန်အဖြစ် ခန့်အပ်ခံခဲ့ရြခင်းဖြစ်သည်။
ဦးပုလေး၏ ဘွဲ့အမည်မှာ မင်းလှရာဇကျော်ထင်ဖြစ်၏။
၁၃ ဇွန် ၁၈၇၃ တွင် မြင်းသစ်မြင်းဝန် ဦးပုလေးနှင့် သန္နိသို့ အတူလိုက်ပါခဲ့သူ ကသည်းမြင်းတပ်ဗိုလ်တို့အား မင်းတုန်းမင်းက ထီးတော်ပေးသနားခဲ့သည်။
၁၈၇၈ ခုနှစ်တွင် သီပေါမင်း နန်းတက်လာပြီနောက် ဦးပုလေးကိုပင် ကျီဝန်အရာနှင့်တွဲဖက်ကာ မြင်းသစ်မြင်းဝန်ရာထူး ခန့်အပ်လိုက်ပါသည်။
လစ်လပ်သွားသော မြင်းသစ်မြင်းဝန်နေရာကို ခန့်အပ်ဟန် မတူပေ။
ရဲလှေဝန်ကို တစ်ခါတစ်ရံ ရဲလှေတိုက်ဝန်ဟု တွေ့ရှိရတက်ပါသည်။
ရဲလှေဝန်သည် စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ ရေကြောင်းလိုင်းများကို ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲ ရသူဖြစ်သည်။
ရဲလှေသည် မြန်မာဘုရင်၏ ရေတပ်တော်တွင် အရေးပါလှသည့် လှေတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။
ညောင်ရမ်းခေတ်ကပင် ရဲလှေများကို အသုံးပြုခဲ့ကြ၏။
ဟံသာဝတီရောက်ရဲလှေ ညောင်ရမ်းမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးဘုရင် မဟာဓမ္မရာဇာဓိပတိ ( ၁၇၃၃ - ၁၇၅၂ ) ကို ဟံသာဝတီပါမင်းဟု ရာဇဝင်ဆရာတို့က ဆိုကြသည်။
ပဲခူး ဟံသာဝတီသားတို့က အင်းဝကိုသိမ်းပိုက်ကာ မင်း၊ မိဖုရား၊ သားတော်၊ သမီးတော်တို့ကို ခေါ်ဆောင်သွားသဖြင့် ယင်းသို့အမည်တွင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။
သို့သော် မဟာဓမ္မရာဇာဓိပတိမင်းလက်ထက် မုဆိုးဘိုမြို့သူကြီးဖြစ်ခဲ့သူ ဦးအောင်ဇေယျက အလောင်းမင်းတရားကြီး အဖြစ် နန်းတက်လာသောအခါ ဟံသာဝတီပါမင်းဟု ပြောဆိုသူအား အာကိုဖဲ့ဟု အမိန့်တော်ထုတ်ပြန် တားမြစ်ခဲ့သည်။
မဟာဓမ္မရာဇာဓိပတိမင်း ဟံသာဝတီသို့ လိုက်ပါသွားရစဉ်က ရဲလှေများကိုလည်း တစ်ပါတည်း သယ်ယူသွားကြ၏။
ဤအကြောင်းကို မြန်မာရာဇဝင်ကျမ်းတစ်ဆောင်၌ လှော်ကား၊ သမ္ဗန်ရဲလှေ၊ စသောပြည်ကြီး၏ ကိရိယာအလုံးဆုံနှင့် တကွ မဟာဓမ္မရာဇာဓိပတိအမည်တော်ရှိသော ရွှေနန်းရှင်မင်းတရားနှင့် မင်း၊ မိဖုရား၊ သားတော်၊ သမီးတော်၊ ညီတော်၊ မှူးမတ်ပြည်သူအပေါင်းတို့ကို ဖောင်၊ လှေနှင့် ဟံသာဝတီသို့ ပို့လေသည်။
ဟူ၍ ရေးသားဖော်ပြထားသည်။
ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလ ရဲလှေဝန်ရာထူးကို ကုန်းဘောင်းခေတ်ဦးကာလ၌သာ တွေ့ရှိရသည်။
ခေတ်နှောင်းကာလတွင် လှေသင်းဝန်ရာထူး ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ ရဲလှေဝန်ရာထူးကို ဖျက်သိမ်းပစ်ခဲ့ဟန်ရှိ၏။
ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလ ဘွဲ့မည်သိရှိရသူ ရဲလှေဝန်တစ်ဦးမှာ နန္ဒဥဒိန်ကျော်ထင်ဖြစ်သည်။
သူသည် ၁၅ စတင်ဘာ ၁၇၆၄ ခုနှစ် မြေဒူးမင်း( ဆင်ဖြူရှင် ) လက်ထက်တွင် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည့် ၅၀ တော်သွေးသော်အဖွဲ့ဝင် တစ်ဦးဖြစ်၏။
၁၇⁠၇၆ ခုနှစ် မြေဒူးမင်း ယိုးဒယားစစ်ပွဲ့ဆင်နွှဲနေချိန်၌မူ ရဲလှေဝန်ကို ရဲလှေတိုက်ဝန်ဟူ၍ ဖော်ပြပါသည်။
သို့ဖြစ်၍ သာမန်အခြေအနေတွင် ရဲလှေဝန်ဟုခေါ်ဆိုပြီး စစ်ထွက်သည့်စစ်မက်ကာလအတွင်း ရဲလှေတိုက်ဝန်ဟု တွေးဆမိပါသည်။
ဗဒုံမင်းလက်ထက် ဘိုးတော်ဘုရား(ဗဒုံမင်း) နန်းတက်လာပြီးနောက် ဗုဒ္ဓါဘိသိက်အခမ်းအနားအပြီး ၁၂ ဇွန် ၁၇၈၄ ခုနှစ်တွင် ရဲလှေတိုက်ဝန်အား နေမျိုးကျော်ခေါင်ဘွဲ့ ပေးအပ်ခဲ့၏။
ယင်းနောက်ပိုင်း ရဲလှေဝန်ရာထူးကို မတွေ့ရတော့ပေ။
ဝေလမင်းသားစာပေဆု ၁၉၂၁ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံသို့ တိုင်းခန်းလှည့်လည် ရောက်ရှိလာသော ဝေလမင်းသား(နောင် အဋ္ဌမမြောက် အက်ဒဝပ်ဘုရင် ဖြစ်လာသူနှင့် နန်းစွန့်ဘုရင်)အား အကြောင်းပြုကာ ဝေလမင်းသားဆု ဟူ၍စာပေဆုတစ်ခု ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။
ယင်းဆုကို ၁၉၃၂ ခုနှစ်အထိ နှစ်စဉ် ရွေးချယ်ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။
ထိုစဉ်က စာပေအတွက် အစိုးရက ဆုငွေ ချီးမြှင့်သည် ဆိုသော အကြောင်းမှာလည်း မြန်မာတို့နားတွင် စိမ်း၍ နေသေးသဖြင့် တိုင်းသားပြည်သူ ရှင် လူ ရဟန်းတို့ တအံ့တဩ ဖြစ်ကြရ၏။
ထိုဆုငွေပေးမည့် အကြောင်းကို အင်္ဂလိပ် မြန်မာသတင်းစာများတွင် အောက်ပါအတိုင်း ကြေညာလေသည်။
၁၉၂၁ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန် ယူနီဗာစီတီသို့ အရှင်ဝေလမင်းသား ရောက်လာသည်ကို ဂုဏ်ပြုသည့်အနေဖြင့် ယခု ကုန်ဆုံးသည့် နှစ်အတွင်း ပင်ကို ရေးသားသော စကားပြေ၊ သို့မဟုတ် ကဗျာကို ဖြစ်စေ ၊ မြန်မာဘာသာသို့ ပြန်ဆိုသော ဘာသာပြန်သော်လည်းကောင်း ၊ မှီငြမ်းပြုသည့် စာကိုသော်လည်းကောင်း ထူးထူးချွန်ချွန် ရေးသားနိုင်သူ စာရေးဆရာအား နှစ်စဉ်မတ်လတွင် ဝေလမင်းသားဆုအဖြစ် ဆုတော်ငွေ ၁ဝဝဝိ/ ချီးမြှင့်မည် ဖြစ်ကြောင်း ဆုအတွက် မြန်မာပြည်သူပြည်သားအားလုံး မည်သူမဆို ယှဉ်ပြိုင်ခွင့်ရှိသည်။
ဆုငွေကို ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ဆီးနိတ်အဖွဲ့က ရွေးချယ်ချီးမြှင့်၏။
ဆုရခဲ့သော ပုဂ္ဂိုလ်နှင့် စာမူစာရင်းမှာ အောင်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။
၁၉၂၁-၂၂ ဆရာပွား(မြန်မာစာ နည်းပြဆရာ၊ ယူနီဗာစီတီကောလိပ်) 'ဝေလမင်းသား နားတော်သွင်းဧချင်း'ကို ရေးသားပြုစုသည့်အတွက် ချီးမြှင့်ခြင်းခံရသည်။
၁၉၂၂-၂၃ ထိုနှစ်တွင် ဆုငွေချီးမြှင့်ခြင်းမရှိ။
၁၉၂၃-၂၄ ထိုနှစ်တွင် ဆုငွေချီးမြှင့်ခြင်းမရှိ။
၁၉၂၄-၂၅ ဦးနီ(ဘီအေ၊ ဝတ်လုံတော်ရ) John Loke ရေးသည့် Civil Government ကို မြန်မာဘာသာသို့ ပြန်ဆိုသော 'မြို့ဘက်စီမံအုပ်ချုပ်ရေး' စာမူအတွက် ချီးမြှင့်ခြင်း ခံရသည်။