kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
တန်ဆောင်းကြီးကို သံ များဖြင့်သာ တည်ဆောက်ရန် ရည်ရွယ်ခဲ့ သဖြင့် ရန်ကုန်မြို့ စမ်းချောင်း မြို့နယ်ရှိ ကိုး ထပ်ကြီး ဘုရားတန်ဆောင်းကို ဦးစွာလေ့လာခဲ့ ပြီး ၁၉၁၆ ခုနှစ်တွင် စတင် တည်ဆောက်ခဲ့ သည်။
သံတန်ဆောင်းအတွင်း ရုပ်ပွား တော် မြတ် ကိန်းဝပ်စံပယ်လျက်ရှိသည့် ဂန္ဓကုဋီ တိုက်သည် အလျား ၇၈ ပေ၊ အနံ ပေ ၃ဝ ရှိသည်။
ဂန္ဓကုဋီတိုက် အမိုး၏ အလယ် တွင် စေတီတော်တစ်ဆူကို တည်ထားခဲ့ရာ လောကမာန်အောင်စေတီတော်ဟုပင် ထင်ရှားသည်။
အတွင်းဂန္ဓကုဋီတိုက် အမိုး၏ အလယ် တွင် စေတီတော်တစ်ဆူကို တည်ထားခဲ့ရာ လောကမာန်အောင်စေတီတော်ဟုပင် ထင်ရှား ခဲ့သည်။
ဦးပွကြီးသည် သံတန်ဆောင်းတော် ကြီး တည်ဆောက်ရာတွင် သံထည်ပစ္စည်းများ တပ်ဆင် တည်ဆောက်ခြင်း လုပ်ငန်းကို တရုတ်လူမျိုး ဦးအရူးအားလည်းကောင်း၊ ပန်းရန်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ငန်းများကို အိန္ဒိယ လူမျိုး အဒူလာမစ် ခေါ် ဦးမဲဇလီအား လည်းကောင်း အပ်နှံခဲ့သည်။
တန်ဆောင်း တော်ကြီးသို့ သွားသည့် နတ်လမ်းစောင်းတန်း သည် ၁၂ ဒသမ ၅ ပေကျယ်သည့် ခန်းပွင့် ၃၄ ခု ပါရှိကာ ၄၂၅ ပေရှည်လျားသည်။
ကြမ်းခင်း ကို အင်္ဂတေလောင်း၍ သစ်သား မပါဘဲ သံတိုင်၊ သံထောက်၊ သံတန်းများဖြင့်သာ တည်ဆောက်ခဲ့သည့် စောင်းတန်းသည် ကြမ်းခင်းများကို ပြန်လည်ပြုပြင်၍ ကြွေပြား များခင်းထားခြင်းနှင့် အမိုးများ လဲထားခြင်းမှ လွဲ၍ မူလလက်ရာအတိုင်း တည်ရှိနေပါသည်။
ယခုအခါတွင် အဖျောက်မြို့ရှိ လောကမာရ် အောင်ဘုရား သံတန်ဆောင်းကြီးနှင့် ပိဋကတ် ကျောက်စာများသည် သံဃိကပိုင် ရှေးဟောင်း အဆောက်အအုံများအဖြစ် တည်ရှိနေကာ အရှည်တည်တံ့စေရန် ဆရာတော် သံဃာတော် များ၊ ဂေါပကအဖွဲ့နှင့် မြို့သူမြို့သားများက ဝိုင်းဝ ဝိုင်းဝန် စောင့်ရှောက်လျက်ရှိကြပါသည်။
ဗိုလ်မှူးချုပ် တက်လွင်ထွန်း(၁၉၇၂ ဖွား) သည် လက်ရှိ ကမ်းခြေစောင့်တပ်ဖွဲ့ ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် ဖြစ်သည်။
ယင်းမတိုင်မီက သူသည် တပ်မတော်(ရေ) ရေတပ်လေ့ကျင့်ရေးကျောင်း ၏ ကျောင်းအုပ်ကြီး နှင့် ရေတပ်စခန်းဌာနချုပ် ဌာချုပ်မှူး ဖြစ်ခဲ့သည်။
စစ်မှုထမ်းဘဝ ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် မွေးဖွားခဲ့ပြီး ၁၉၉၁ ခုနှစ်တွင် စစ်တက္ကသိုလ် ဗိုလ်လောင်းသင်တန်းသို့ တက်ရောက်ခဲ့သည်။
၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် ပြန်တမ်းဝင်အရာရှိဖြစ်လာခဲ့ပြီး တပ်မတော်(ရေ)တွင် စီမံခန့်ခွဲရေးအရာရှိငယ်အ ဖြစ် စတင်တာဝန် ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။
သူ၏ ပြန်တမ်းဝင်အမှတ်မှာ ရေ ၃၆၇၉ ဖြစ်သည်။
သူသည် ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဧပြီလက မြန်မာ့ရေပြင်ပိုင်နက် ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်အတွင်းပြုလုပ်ခဲ့သည့် စစ်ရေယာဉ်များဖြင့် စစ်နည်းဗျူဟာအဆင့် ဝေဟင်၊ ရေပြင်၊ ရေအောက်စစ်ဆင်မှုနှင့် ပစ်ခတ်မှုလေ့ကျင့်ခန်း တွင် ဗိုလ်မှူးကြီးအဆင့်ဖြင့် တာဝန်ရေတပ်မမှူး ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။
ထိုနောက်ပိုင်းတွင် ဗိုလ်မှူးချုပ် ရာထူး တိုးကာ ရေတပ်လေ့ကျင့်ရေးကျောင်း၏ ကျောင်းအုပ်ကြီး (ဌာနချုပ်မှူး) ဖြစ်လာသည်။
ယင်းနောက် ရေတပ်စခန်းဌာနချုပ် ဌာနချုပ်မှူး တာဝန်ပေးအပ်ခံရသည်။
တက်ရောက်ခဲ့သည့် သင်တန်းများ ၂၀၁၂ခုနှစ်တွင် စစ်ဦးစီးတက္ကသိုလ်(Command and General Staff Course)၊ ၂၀၁၃ခုနှစ်တွင် တန်းမြင့် စစ်ရေယာဉ်မှူးသင်တန်း(Naval Higher Command Course)၊ ၂၀၁၈ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော် ကာကွယ်ရေးတက္ကသိုလ်(National Defense College) နှင့် ၂၀၂၂ ခုနှစ်တွင် ဥပဒေဒီပလိုမာ(Diploma in Law) စသည်ဖြင့် အသီးသီးတက်ရောက် အောင်မြင်ခဲ့သည်။
ကမ်းခြေစောင့်တပ်ဖွဲ့ အကြီးအကဲတာဝန် ၂၀၂၄ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၂၂ ရက်တွင် ကမ်းခြေစောင့်တပ်ဖွဲ့ ၏ ပထမဦးဆုံး ညွန်ကြားရေးမှူးချုပ် ဗိုလ်ချုပ် ကိုကိုကျော် အား နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီးအဖြစ်သို့ နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီက ပြောင်းရွေ့ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
ထိုသို့ခန့်အပ်ခံရပြီးနောက် သူသည် ထိုရာထူးတွင် စတင်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။
စက္ကူမီးပုံးများကို နောက်ခံထားသည့် ဂိအွန်းဟိဂရှိဂဲခို ဆုနဲမိမို|alt=A geisha with lit paper lanterns behind her. ဂိအွန်း (祇園) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ကျိုတိုမြို့၊ ဟိဂရှိယာမရပ်ကွက်တွင် တည်ရှိသည့် အရပ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။
ဤနေရာသည် ယဆကနတ်ကျောင်း၏ အရှေ့တွင်တည်ရှိပြီး ဆန်းဂိုခုခေတ်ကာလကတည်းက ဖျော်ဖြေမှုဝန်ဆောင်မှုများရှိရာ နေရာတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။
ဤအရပ်သည် ယဆကနတ်ကျောင်းသို့ လာရောက်လည်ပတ်ကြသည့်ခရီးသွားများအတွက် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်စေရန် တည်ဆောက်ထားသည်။
ဤနေရာသည် ဂျပန်နိုင်ငံတွင် တည်ရှိသည့် ဂဲရှအရပ် (geisha district) များအားလုံးထဲတွင် ထူးခြားပြီး လူသိအများဆုံး တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။
ဂိအွန်းဆိုသည့် အမည်သည် "ဇေတဝန်"ဟူသည့် ဗုဒ္ဓဘာသာစကားရပ်ကို ဂျပန်ဘာသာပြန်ထားသည့် အသုံးအနှုန်း ဖြစ်သည်။
ဤအရပ်တွင် တည်ရှိသည့် ယဆကနတ်ကျောင်းသည် ဂိအွန်းဝတ်ပြုရာနေရာများ (Gion faith) ၏ အလယ်ဗဟိုတွင် တည်ရှိသည်။
ကျိုတိုမြို့ရှိ ဖျော်ဖြေသူများသည် မိမိကိုယ်မိမိ "ဂဲရှ" ဟု ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲမှုရှိဘဲ၊ ဒေသအခေါ်ဖြစ်သည့် "ဂဲခို" ဟု ခေါ်ဝေါ်သည်။
"ဂဲရှ" သည် အနုပညာရှင် သို့မဟုတ် ဖျော်ဖြေသူ ဟု အဓိပ္ပါယ်ရပြီး "ဂဲခို" သည် အနုပညာသည်အမျိုးသမီးဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။
နေရာများ ဖျော်ဖြေမှုများ thumb|ရှိရခဝမြစ်၏ တစ်နေရာ ဂဲရှ ဂိအွန်းတွင် "မချိယ" ဟု ခေါ်သည့် ရှေးဟောင်းဂျပန်ပုံစံအိမ်များ များစွာရှိသည်။
"မချိယ" သည် "မြို့အိမ်များ" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။
အချို့သော အိမ်များမှာ ရေနွေးကြမ်းရောင်းသည့်ဆိုင်များဖြစ်သည့် "အိုချယ" များအဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။
အိုချယများတွင် ဖျော်ဖြေတင်ဆက်ကြသူများဖြစ်သည့် "ဂဲရှ" များသည် သီဆိုချင်း၊ ကပြတင်ဆင်ခြင်းနှင့် ပါတီများ ပြုလုပ်ခြင်းတို့ဖြင့် ဧည့်သည်များကို ဝန်ဆောင်မှုပေးဧည့်ခံကြသည်။
ဖျော်ဖြေတင်ဆက်ကြသူများဖြစ်သည့် ဂဲရှ နှင့် မိုင်ခို များကို ထိုအရပ်၌ သွားရာလမ်းတစ်လျှောက်တွင် တွေ့နိုင်သည်။
ဂဲရှ နှင့် မိုင်ခိုများသည် နှစ်စဉ် စင်တင်ကပြဖျော်ဖြေသည့်ပွဲကိုလည်း ပြုလုပ်ကြသည်။
၎င်းပွဲတော်ကို "မိယခိုအိုဒိုရိ" ဟု ခေါ်သည်။
ထိုပွဲတော်တွင် အချို့သောဖျော်ဖြေတင်ဆက်ကြသူများသည် ဂိအွန်းကော်နာတွင်လည်း နိုင်ငံခြားသားဧည့်သည်များကို ကပြတင်ဆက်ကြသေးသည်။
အခြားဖျော်ဖြေမှုများ ဂိအွန်းတွင် ခေတ်မီဖျော်ဖြေတင်ဆက်မှုများကို ခံစားနိုင်သည်။
အထူးသဖြင့် ရှိဂျောလမ်းမတစ်လျှောက်တွင် စားသောက်ဆိုင်များ၊ ကလပ်များ၊ ပချင်ခိုများ (pachinko) နျင့် အခြားသော လောင်းကစားများလည်း ရှိသည်။
ရှိဂျောလမ်းမသည် နိုင်ငံခြားသားခရီးသွားများအတွက် အဓိကလည်ပတ်စရာနေရာအဖြစ်သာမက မြို့ခံများအတွက်လည်း ညလည်ပတ်စရာအဖြစ် ထင်ရှားသည်။
လမ်းမများသည် ခေတ်မီပုံစံဖြင့်တည်ရှိနေကြသော်လည်း တိတ်ဆိတ်သည့် လမ်းပေါ်တွင် ရိုးရာဗိသုကာလက်ရာများ တည်ရှိနေကြသေးသည်။
ဥပမာအားဖြင့် "ဟနမိလမ်းသွယ်" (花見小路, Hanami-kōji) ကဲ့သို့သောလမ်းများ ဖြစ်သည်။
ခမိုမြစ်အတွင်းသို့ မစီးဝင်မီနေရာအထိ ရှိရခဝမြစ်ကို မူလအခြေအနေအတိုင်း ထိန်းသိမ်းထားသည်။
အချို့သောနေရာများတွင် မြစ်၏ ဟိုဘက်ကမ်းသည်ဘက်ကမ်းကို တံတားဖြင့် ကူးနိုင်သည်။
မြစ်၏ တောင်ဘက်အခြမ်းတွင် ရိုးရာဟန်ပန်ကျန်ရှိနေသည့် အဆောက်အဦများ ရှိသည်။
နှစ်ပတ်လည်ပွဲတော်များ ဂဲရှများနှင့် ဂိအွန်းရှိ မိုင်ခိုများသည် ကျိုတိုမြို့ရှိ ဂဲရှအရပ် (၅) ခုတွင် နှစ်စဉ် ဖျော်ဖြေသည့်ပွဲများကို ပြုလုပ်ကြသည်။
အစောဆုံးကပြဖျော်ဖြေခဲ့သည့်မှတ်တမ်းမှာ ၁၈၇၂ တွင် ကျင်းပခဲ့သည့် "ကျိုတိုပြပွဲ" (Kyoto exhibition) ဖြစ်သည်။
ထိုအကများထဲတွင် ထင်ရှားသည့်အကမှာ မိယခိုအိုဒိုရိ ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပါယ်မှာ မြို့တော်ဟောင်းအက ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။
တစ်ခါတရံ "ချယ်ရီပန်းပွင့်အက" ဟုလည်း ရည်ညွှန်းပြောဆိုကြသည်။
နှစ်စဉ် ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့မှ ၃၀ ရက်နေ့အထိ ချယ်ရီပန်းပွင့်သည့်ကာလတွင် ကပြမှုများကို ပြုလုပ်ကြသည်။
ဂျပန်နိုင်ငံနှင့် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းမှ ကြည့်ရှုသူများသည် ပွဲတော်သို့လာရောက်ကြသည်။
ဂိအွန်းဟိဂရှိတွင်လည်း နိုဝင်ဘာလအစောပိုင်း ဆောင်းဦးသစ်ရွက်များအရောင်ပြောင်းသည့်အချိန်တွင် "ဂိအွန်းအိုဒိုရိ" ဟု သိကြသည့် အကကို ကပြဖျော်ဖြေကြသည်။
ပညာရေး ကျိုတိုမြူနီစီပယ်ပညာရေးအဖွဲ့သည် အစိုးရမူလတန်းနှင့် အလယ်တန်းကျောင်းများကို ဖွင့်လှစ်ထားရှိသည်။
ဂိအွန်းမချိခိတဂဝနှင့် ဂိအွန်းမချိမိနမိဂဝတွင် ခိုင်းဆဲအိမူလတန်းနှင့် အလယ်တန်းအဆင့်ကျောင်း ရှိသည်။
ပြင်ပလင့်များ ကိုးကား ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ရှိ ခရီးသွားနေရာများ။
နဂရပဌမခရိုင် (ထိုင်း: จังหวัดนครปฐม, Nakhon Pathom, ထိုင်းအသံထွက်: နခွန်ပထုမ်) သည် ထိုင်းနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းရှိ ခရိုင်တစ်ခုဖြစ်သည်။
မြောက်ဘက်မှ နာရီလက်တံအတိုင်း လှည့်ကြည့်ပါက အိမ်နီးချင်းခရိုင်များမှာ စုဖန်းဘူရီ (Suphan Buri)၊ အယုဒ္ဓယ (Ayutthaya)၊ နွန်ထဘူရီ (Nonthaburi)၊ ဘန်ကောက် (Bangkok)၊ စမွတ်ဆခွန် (Samut Sakhon)၊ ရတ်ချဘူရီ (Ratchaburi) နှင့် ကန်ချနဘူရီ (Kanchanaburi) တို့ ဖြစ်ကြသည်။
နခွန်ပထုန်ခရိုင်၏ မြို့တော်မှာ နခွန်ပထုန်မြို့ ဖြစ်သည်။
နခွန်ပထုန်ခရိုင်သည် ထိုင်းနိုင်ငံတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာ စတင်ရောက်ရှိခဲ့သည်ဟု အစဉ်အလာအရ ယုံကြည်ကြသော နေရာဖြစ်သည်။
ဤခရိုင်တွင် စတုရာမဘုရင် မကုဋ်က တည်ဆောက်ရန် အမိန့်ပေးခဲ့ပြီး ဘုရင် ပဉ္စမရာမ ချူလာလောင်ကွန်းက ၁၈၇၀ ပြည့်နှစ်တွင် ပြီးစီးအောင် တည်ဆောက်ခဲ့သော ပဌမစေတီတော်(Phra Pathommachedi) တည်ရှိသည်။
ဤစေတီတော်သည် တစ်ချိန်က ဤနေရာ၌ စည်ပင်ထွန်းကားခဲ့သည့် နှစ်ရှည်လများ ပျောက်ကွယ်သွားပြီဖြစ်သော ဒွါရာဝတီ (Dvaravati) ယဉ်ကျေးမှုကို အမှတ်ရစေသည်။
ထို့ပြင် ဤခရိုင်သည် သစ်သီးခြံပေါများခြင်းကြောင့်လည်း ထင်ရှားသည်။
ပထဝီဝင် နခွန်ပထုန်ခရိုင်သည် ဘန်ကောက်မြို့မှ ၅၆ ကီလိုမီတာ (၃၅ မိုင်) အကွာတွင် တည်ရှိသော ခရိုင်ငယ်တစ်ခုဖြစ်သည်။
၎င်းသည် ထိုင်းနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းရှိ မြစ်ဝှမ်းမြေပြန့်တွင် တည်ရှိပြီး၊ ကျောက်ဖယားမြစ်၏ မြစ်လက်တက်တစ်ခုဖြစ်သော ထားကျင်းမြစ် (Tha Chin River) (ဒေသခံများက နခွန်ချိုင်ဆီမြစ်ဟု ခေါ်သည်) ၏ ရေစီးဆင်းရာဒေသဖြစ်သည်။
စိုက်ပျိုးရေးအတွက် တူးဖော်ထားသော တူးမြောင်းများစွာလည်း ရှိသည်။
ခရိုင်၏ စုစုပေါင်း သစ်တောဧရိယာမှာ ၁.၆ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၀.၆၂ စတုရန်းမိုင်) သို့မဟုတ် ခရိုင်ဧရိယာ၏ ၀.၈ ရာခိုင်နှုန်းသာ ရှိသည်။
ထိုင်းနိုင်ငံ၏ မြို့တော် ဘန်ကောက်သည် ကြီးထွားလာရာ နခွန်ပထုန်ခရိုင်၏ နယ်နိမိတ်အထိပင် ကျယ်ပြန့်လာခဲ့သည်။
အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေ ပိုင်ခြားခြင်း left|thumb|နခွန်ပထုမ်ခရိုင်၏ မြို့နယ်ပြ မြေပုံ နခွန်ပထုမ်ခရိုင်ကို အမ်ဖေါ ခေါ် မြို့နယ် (၇) ခု ဖြင့် ဖွဲ့စည်းသည်။
​ ယင်းအမ်ဖေါများကို တမ်ဘွန်းခေါ် ကျေးရွာအုပ်စု ၁၀၆ ခုနှင့် မူးဘန် ခေါ် ကျေးရွာပေါင်း ၉၀၄ ဖြင့် ဖွဲ့စည်းသည်။
မောင်းနခွန်ပထုမ်မြို့နယ်၅။
ဘန်လဲန်မြို့နယ်၂။
ကမ်ဖဲန်ဆဲန်မြို့နယ်၆။
ဆမ်ဖရန်မြို့နယ်၃။
နခွန်ချိုင်ဆီမြို့နယ်၇။
ဖူထာမွန်ထွန်မြို့နယ်၄။
ဒွန်သွမ်မြို့နယ် ကိုးကား ကဏ္ဍ:ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်များ။
ဝိစာရ၏ သဘာဝနှင့်လက္ခဏာ စသည်— အာရုံ၌ စိတ်၏သုံးသပ်ကြောင်း, လှည့်လည် သွားလားကြောင်းဖြစ်သော သဘောတရားသည် “ဝိစာရ” မည်၏။
တစ်နည်း—စိတ်၏ အာရုံ၌ လှည့်လည်, သွားလာခြင်း, ဆင်ခြင်သုံးသပ်ခြင်း, အစဉ်မပြတ်သွားလာခြင်း, ထက်ဝန်းကျင်မှ လှည့်လည်ခြင်း, လျှောက်ခြင်း, နောက်၌ အဖန်တစ်လဲလဲ ကျက်စားခြင်းသဘောတရားသည် “ဝိစာရ” မည်၏။
ဝိစာရ (ပု) [ဝိ+စရ+ဏ။
အာရမ္မဏေ တေန စိတ္တံ ဝိစရတီတိ ဝိစာရော၊ ဝိစရဏံ ဝါ ဝိစာရော။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၅၈။
ဝိစာရ-သံ။
ဝိအာရ-ပြာ။
] ဝိစာရ စေတသိက်— (က) (စိတ်၏) အာရုံ၌-ထိုမှ ဤမှ လှည့်လည်-သုံးသပ်-ကြောင်း(တရား)။
(ခ) အာရုံ၌ ထိုမှဤမှ လှည့်လည်-အဖန်ဖန် ဆင်ခြင် သုံးသပ်-လှည့်လည်-ကျက်စားခြင်း (သဘော)။
(က) (ခ) ဝိစာရော ဟောတိ။
ကတမော တသ္မိံ သမယေ ဝိစာရော ဟောတိ...အယံ တသ္မိံ သမယေ ဝိစာရော ဟောတိ။
အာရမ္မဏေ တေန စိတ္တံ ဝိစရတီတိ ဝိစာရော၊ ဝိစရဏံ ဝါ ဝိစာရော၊ အနုသဉ္စရဏန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၁၃၈။
ဝိစာရ၏ သဘာဝနှင့် လက္ခဏာ ထိုဝိစာရသည် အာရုံကို အဖန်တစ်လဲလဲ သုံးသပ်ခြင်း-အာရုံ၌ စိတ်၏ သုံးသပ်ခြင်း လျှင်မှတ်ကြောင်း-မှတ်အပ်သော-လက္ခဏာ ရှိ၏။
ထိုအာရုံ၌ သဟဇာတ်တရားတို့ကို-ယှဉ်စေ-ပေါင်းစပ်-ခြင်း ကိစ္စရှိ၏။
စိတ်ကိုအာရုံ၌ အစဉ်မပြတ်ဖွဲ့ခြင်း-စိတ်၏ အာရုံ၌ အစဉ်မပြတ် သကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်း-လျှင်ထင်သော အခြင်းအရာရှိ၏။
(အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၅၈) သမ္ပယုတ်တရားလျှင် နီးစွာသောအကြောင်း ရှိ၏။
ဝိစ္ဆေဒနီ။
၁၇)။
ဝိတက်နှင့်ဝိစာရ အထူး ဝိတက်နှင့် ဝိစာရတို့သည် အချို့သော ပဌမဈာန်စိတ်, ကာမာဝစရစိတ်တို့၌ မကွေမကွာ ယှဉ်ကြသော်လည်း ရှေးဦးစွာအာရုံ၌ ဝိတက်သည် ဝိစာရထက် ရုန်းရင်းကြမ်း ထမ်းသည်၏အဖြစ်ကြောင့် လည်းကောင်း, ဝိစာရ၏ ... ရှေ့သွားဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံသို့ ယှဉ်ဘက်သမ္ပယုတ်တရားတို့ကို ရှေးရှုတင်တတ်သော အနက်သဘော ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုးအပ်, တီးခတ်အပ်သော ကြေးစည်, ခေါင်းလောင်း၏ ရှေး ဦးစွာ ထွက်ပေါ်လာသော အသံနှင့်တူ၏။
စိတ်ကို အစဉ်မပြတ်ဖွဲ့တတ်သော၊ တစ်နည်း အာရုံ၌ စိတ်၏ အစဉ်မပြတ်သကဲ့သို့ဖြစ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော “ဝိစာရ”သည် ဝိတက် အောက် သိမ်မွေ့သည်၏အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံကို အဖန်တစ် လဲလဲ သုံးသပ်ဆင်ခြင်သော သဘောရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကြေးစည်, ခေါင်းလောင်း၏ နောက်ထပ်-မြည်-မြည်ဟည်း-သော အသံနှင့်တူ၏။
ထို့ပြင် “ဝိတက်”သည် တုန်လှုပ်ခြင်း ရှိ၏။
ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ရာကာလ၌ စိတ်၏ တုန်လှုပ်သည်၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်၏၊ ဥပမာ— ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်လိုသော ငှက်၏ အတောင်ခတ်ခြင်းကဲ့သို့၎င်း, အနံ့ ဖြင့်ဖွဲ့အပ်, အနံ့ကို တပ်မက်သော စိတ်ရှိသည့် ပျားပိတုန်း၏ အနံ့ရှိရာ ပဒုမာကြာတောသို့ ရှေးရှုကျခြင်းကဲ့သို့၎င်း ဖြစ်၏။
“ဝိစာရ”ကား — ငြိမ်သက်သောဖြစ်ခြင်း ရှိ၏၊ စိတ်၏ မတုန်လှုပ်သည်၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။
ဥပမာ ကောင်းကင်သို့ ပျံတက် ပြီးသော ငှက်၏ အတောင်မခတ်တော့ဘဲ ငြိမ်သက်စွာ အတောင်ကို ဖြန့်ရုံမျှ ဖြန့်ထားသကဲ့သို့၎င်း, ပဒုမာကြာတောသို့ ကျရောက်ပြီးသောပျားပိတုန်း၏ ရုတ်တရက်လိုရာကြာ ပန်း၏အပေါ်၌ မနားသေးပဲ ကြာတော၏ အပေါ်၌ ရစ်ဝဲပျံသန်းနေသကဲ့သို့၎င်းဖြစ်၏။
တစ်နည်း — ဒုကနိပါတ်အဋ္ဌကာထာ၌ ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်သော ငှက်ကြီးသည် အတောင်နှစ်ဘက်တို့ဖြင့် လေအဟုန်ကိုယူပြီး၍ အရှိန်ရသောအခါ အတောင်မခတ်တော့ပဲ ပျံသန်းသွားသကဲ့သို့ အာရုံ၌စိတ်ကို ရှေးရှူတင်သည်၏ အဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်သော သဘောကား “ဝိတက်”တည်း။
မှန်၏-ယင်း “ဝိတက်”သည် အာရုံတစ်ခုတည်းကိုသာ ယူသည်ဖြစ်၍ အာရုံသို့ ဝင်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။
ထိုငှက်ကြီး၏ လေအဟုန်ကို ယူခြင်းငှါ အတောင်ခတ်လျက် ပျံတက်ခြင်းကဲ့သို့ အာရုံကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်သောအားဖြင့်ဖြစ်သော သဘောကား “ဝိစာရ”တည်း။
မှန်၏— ယင်း “ဝိစာရ”သည် အာရုံကို အဖန်တစ်လဲလဲ သုံသပ်တတ်၏” ဟုဆို၏။
ယင်း အဋ္ဌကထာ၌ လာသော စကားကား ဥပစာရ, အပ္ပနာတို့၌ ရှေ့နောက်အစဉ်အားဖြင့်ဖြစ်ရာ အလွန်ပင် သင့်လျော်လှ၏၊ ထိုဝိတက်, ဝိစာရတို့၏ ဆိုအပ်ပြီးသော အထူးသည် ပဌမဈာန်, (ပဉ္စကနည်း) ဒုတိယဈာန်တို့၌ ထင်ရှား၏။
တစ်နည်း— “ဝိတက်”ကား — အညစ်အကြေးကပ်နေသည့် ကြေးခွက်ကို လက်တစ် ဖက်ဖြင့် မြဲစွာကိုင်၍ အခြားတစ်ဖက်ဖြင့် ဆပ်ပြာမှုန့်, သားမြီး သွားပွတ်တန်ဖြင့် ပွတ်တိုက်သူ၏ မြဲစွာကိုင်သော လက်နှင့်တူ၏။
“ဝိစာရ”ကား — ပွတ်တိုက်သော လက်နှင့် တူ၏။
တစ်နည်း— “ဝိတက်”ကား— တုတ် ဖြင့်ခတ်၍ အိုးထိန်းစက်ကိုလှည့်သော အိုးလုပ်သမား၏ မြေစိုင်ကိုဖိနှိပ်သော လက်နှင့် တူ၏။
“ဝိစာရ” ကား— ပတ်ပတ်လည်၍ မြေစိုင်ကို ထိုထို ဤဤ သုံးသပ်သောလက်နှင့်တူ၏။
တစ်နည်း— စိတ်ကို အာရုံသို့ ရှေ့ရှ တင်တတ်သော “ဝိတက်” ကား— အရေး အဝန်းအဝိုင်းတစ်ခုကို ပြုလုပ်သူ၏အလယ်၌ စိုက်ထားအပ်သည့် ငုတ်, တံသင်းနှင့်တူ၏။
အာရုံကို သုံးသပ်တတ်သော “ဝိစာရ” ကား— အပြင်ဘက်၌ ပတ်ပတ်လည်သော ငုတ်, တံသင်းနှင့်တူ၏။
(မိလိန္ဒ၊ ၆၄။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၁၃၈-၉။
) ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ Category:ဝိပဿနာ ပြင်ပလင့်များ။
ဝိမုတ္တိဝိမုတ္တိ (ထီ) [ဝိ+မုစ+တိ။
နီတိ၊သုတ္တ၊ ၁၁၈၁။
သဗ္ဗဗျာပါဒပရိယုဋ္ဌာနေဟိ ဝိမုစ္စတီတိ ဝိမုတ္တိ။
(ပဋိသံ၊ ၃၁၅) = ကိလေသာတို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်း။
ဝိမုစ္စတိ ဝိမုစ္ဆိတ္တာတိ ဝိမုတ္တိ။
ဝိမုတ္တိ-သံ။
ဝိမုတ္တိ-ပြာ၊ အဒ္ဓမာဂဓီ။
]သည် ပါဠိဘာသာအားဖြင့် ဝိ (ကင်းခြင်း) + မုစ္စ (လွတ်မြောက်ခြင်း) မှ ဆင်းသက်လာပြီး "ကိလေသာအနှောင်အဖွဲ့တို့မှ လုံးဝကင်းစင်စွာ လွတ်မြောက်ခြင်း" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။
ဤလွတ်မြောက်မှုသည် ယာယီလွတ်မြောက်မှုမှသည် အပြီးတိုင်လွတ်မြောက်မှုတိုင်အောင် အဆင့်ဆင့်ရှိသောကြောင့် ကျမ်းဂန်များတွင် ဝိမုတ္တိကို ရှုထောင့်အမျိုးမျိုးမှ ရှင်းလင်းဖွင့်ဆိုထားပါသည်။
အဓိကအားဖြင့် ဝိမုတ္တိကို အမျိုးအစား (၅) မျိုးဖြင့် နားလည်နိုင်ပြီး၊ ၎င်းတို့မှာ ဗုဒ္ဓဘာသာတရားအားထုတ်မှု၏ အဆင့်များကို ကိုယ်စားပြုပါသည်။
ဝိမုတ္တိ ၅ မျိုး ဝိမုတ္တိ၏ အဆင့်ဆင့်သော လွတ်မြောက်မှုကို အောက်ပါအတိုင်း အမျိုးအစားခွဲခြားထားပါသည်-(ဝိမုတ္တိအပြား- ဝိမုတ္တိသည် (၁) အဓိမုတ္တိ။
(၂) ဝိမုတ္တိ-ဟူ၍ ၂-ပါးအပြား ရှိ၏။
ထိုတွင် သမာပတ် ၈-ပါးတို့သည် နီဝရဏတို့မှ ကောင်းစွာလွတ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် အဓိမုတ္တိမည်၏။
နိဗ္ဗာန်သည် အလုံးစုံသော သင်္ခတတရားတို့မှ လွတ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် ဝိမုတ္တိမည်၏။
) တစ်နည်း— (၁) ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တိ။
(၂) တဒင်္ဂဝိမုတ္တိ။
(၃) သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိ။
(၄) ပဋိပဿဒ္ဓိဝိမုတ္တိ (၅) နိဿရဏဝိမုတ္တိ-ဟူ၍ ၅-ပါးအပြားရှိ၏။
ထိုတွင် သမာပတ် ၈-ပါးတို့သည် မိမိကိုယ်တိုင် ပယ်ခွါအပ်ကုန်သော နီဝရဏစသည်တို့မှ လွတ်သောကြောင့် ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တိမည်၏။
အနိစ္စာနုပဿနာ အစရှိကုန်သော အနုပဿနာ ၇-ပါးတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်တိုင် စွန့်အပ်ကုန်သော နိစ္စသညာ စသည်တို့မှ လွတ်သောကြောင့် တဒင်္ဂဝိမုတ္တိမည်၏။
အရိယမဂ် ၄-ပါးတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်တိုင် အကြွင်းမဲ့ဖြတ်အပ်ကုန်သော ကိလေသာတို့မှ လွတ်သောကြောင့် သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိမည်၏။
သာမညဖိုလ် ၄-ပါးတို့သည် မဂ်၏အာနုဘော်ဖြင့် ကိလေသာတို့၏ ငြိမ်းအေးပြီးသောအဆုံး၌ ဖြစ်သောကြောင့် ပဋိပဿဒ္ဓိဝိမုတ္တိမည်၏။
နိဗ္ဗာန်သည် အလုံးစုံသော ကိလေသာတို့မှ ထွက်မြောက်သောကြောင့် နိဿရဏဝိမုတ္တိမည်၏။
(ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၉။
သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၄၂-၃။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၁၄။
တဒင်္ဂဝိမုတ္တိ - ခဏမျှ လွတ်မြောက်ခြင်း ၎င်းသည် ဝိပဿနာတရား ရှုပွားသုံးသပ်ဆင်ခြင်နေခိုက်တွင် ဖြစ်ပေါ်သော ယာယီလွတ်မြောက်မှုဖြစ်သည်။
ဥပမာအားဖြင့် ‘အနိစ္စ’ ဟု ရှုပွားနေစဉ် ‘အမြဲတမ်းရှိသည် (နိစ္စ)’ ဟူသော အမြင်မှ ခဏတာ ကင်းလွတ်နေခြင်း၊ ‘အနတ္တ’ ဟု ရှုပွားနေစဉ် ‘ငါ၊ ငါ့ဥစ္စာ (အတ္တ)’ ဟူသော အစွဲမှ ခဏတာ လွတ်မြောက်နေခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။
ဤလွတ်မြောက်မှုသည် ရှုပွားနေသော အခိုက်အတန့်၌သာ တည်တံ့ပါသည်။
ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တိ - ဖိနှိပ်ချုပ်တီး၍ လွတ်မြောက်ခြင်း ၎င်းသည် သမထဘာဝနာကို ပွားများ၍ ဈာန်သမာပတ်များ ရရှိသောအခါ ဖြစ်ပေါ်သော လွတ်မြောက်မှုဖြစ်သည်။
ဈာန်ဝင်စားနေချိန်တွင် ကာမစ္ဆန္ဒ၊ ဗျာပါဒ စသော နီဝရဏတရားငါးပါးကို အချိန်ကြာမြင့်စွာ ဖိနှိပ်ချုပ်တီးထားနိုင်သောကြောင့် ထိုတရားများ၏ နှောင့်ယှက်မှုမှ ကင်းလွတ်နေခြင်း ဖြစ်သည်။
သို့သော် ဈာန်မှထလျှင် နီဝရဏတရားများ ပြန်လည်ဖြစ်ပေါ်နိုင်သေးသဖြင့် အပြီးတိုင် လွတ်မြောက်ခြင်းမဟုတ်ပေ။
သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိ - အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်၍ လွတ်မြောက်ခြင်း ဤသည်မှာ အရိယမဂ်ဉာဏ် (သောတာပတ္တိမဂ်၊ သကဒါဂါမိမဂ်၊ အနာဂါမိမဂ်၊ အရဟတ္တမဂ်) တို့ဖြင့် သက်ဆိုင်ရာ ကိလေသာများကို အမြစ်ပြတ် အပြီးတိုင် ပယ်သတ်လိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။
ဤသို့ပယ်သတ်လိုက်သော ကိလေသာများသည် ဘယ်သောအခါမှ ပြန်လည်မဖြစ်ပေါ်တော့ပေ။
ဥပမာအားဖြင့် သောတာပတ္တိမဂ်သည် ဒိဋ္ဌိ (မှားယွင်းသောအယူ) နှင့် ဝိစိကိစ္ဆာ (ယုံမှားသံသယ) တို့ကို အပြီးတိုင် ပယ်သတ်ပါသည်။
ဤသည်မှာ အစစ်အမှန် လွတ်မြောက်မှု၏ အစဖြစ်သည်။
ပဋိပဿဒ္ဓိဝိမုတ္တိ - ငြိမ်းအေးခြင်းဖြင့် လွတ်မြောက်ခြင်း ၎င်းသည် မဂ်ဉာဏ်ဖြင့် ကိလေသာတို့ကို ပယ်သတ်ပြီးနောက် ဖြစ်ပေါ်လာသော အရိယဖိုလ်စိတ် (သောတာပတ္တိဖိုလ် စသည်) ၏ ငြိမ်းချမ်းမှုကို ဆိုလိုသည်။
မဂ်တရား၏ ပယ်သတ်မှုကြောင့် ကိလေသာတို့၏ ပူလောင်မှုများ လုံးဝငြိမ်းအေးသွားပြီးနောက် ခံစားရသော အေးငြိမ်းသည့် လွတ်မြောက်မှုအတွေ့အကြုံ ဖြစ်သည်။
နိဿရဏဝိမုတ္တိ - လုံးဝထွက်မြောက်ခြင်း ၎င်းသည် အဆုံးစွန်သော လွတ်မြောက်မှုဖြစ်သည့် နိဗ္ဗာန် ကို ဆိုလိုသည်။
နိဗ္ဗာန်သည် အလုံးစုံသော ဝဋ်ဆင်းရဲဒုက္ခ (သင်္ခတတရား) တို့မှ လုံးဝထွက်မြောက်ရာ၊ ကင်းလွတ်ရာ၊ ငြိမ်းအေးရာ အန္တိမပန်းတိုင်ဖြစ်သည်။
အထက်ပါ ဝိမုတ္တိအားလုံး၏ အဆုံးပန်းတိုင်သည် ဤနိဿရဏဝိမုတ္တိပင် ဖြစ်သည်။
ဝိမုတ္တိ၏ အခြားသောအဓိပ္ပာယ်များနှင့် အသုံးအနှုန်းများ ကျမ်းဂန်များတွင် ဝိမုတ္တိဟူသော စကားလုံးကို အထက်ပါ ၅ မျိုးအပြင် အောက်ပါအခြေအနေများတွင်လည်း သုံးစွဲပါသည်။
မဂ်တရားနှင့် ဖိုလ်တရား: လွတ်မြောက်ဆဲအခိုက်အတန့်ကို မဂ် ဟုခေါ်ပြီး လွတ်မြောက်ပြီးနောက် ငြိမ်းအေးမှုကို ဖိုလ် ဟုခေါ်သည်။
ဤနှစ်ပါးစလုံးကို ဝိမုတ္တိဟု သုံးနှုန်းသည်။
အထူးသဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်ကို အကုပ္ပါ ဝိမုတ္တိ (မတုန်လှုပ်၊ မဖောက်ပြန်သော လွတ်မြောက်မှု) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။
သမာဓိနှင့် ပညာ: စေတောဝိမုတ္တိ: သမာဓိအားကောင်းခြင်း (အဋ္ဌသမာပတ်) ဖြင့် ရာဂစသော ကိလေသာတို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။
ပညာဝိမုတ္တိ: ပညာ (ဝိပဿနာဉာဏ်၊ မဂ်ဉာဏ်) ဖြင့် အဝိဇ္ဇာကို ပယ်ခွာ၍ လွတ်မြောက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။
ဗြဟ္မဝိဟာရတရားများ: မေတ္တာ၊ ကရုဏာ၊ မုဒိတာ၊ ဥပေက္ခာ တရားများသည် ၎င်းတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားများဖြစ်သော ဗျာပါဒ (အမျက်ဒေါသ)၊ ဝိဟိံသ (ညှဉ်းဆဲလိုခြင်း) စသည်တို့မှ စိတ်ကို လွတ်မြောက်စေသောကြောင့် ၎င်းတို့ကိုလည်း ဝိမုတ္တိဟု ခေါ်ဆိုသည်။
တရားဒေသနာ: တဏှာကုန်ခန်း၍ လွတ်မြောက်ကြောင်းကို ဟောကြားသော တရားဒေသနာကိုလည်း လွတ်မြောက်မှု၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့် ဝိမုတ္တိ ဟု တင်စားခေါ်ဝေါ်ပါသည်။
(၁) (ကိလေသာတို့မှ) လွတ်မြောက်ဆဲ မဂ်တရား။
ပရိစ္စာဂဋ္ဌေန ဝိမုတ္တိ (ပဋိသံ၊၇၁)တိ မဂ္ဂဝဇ္ဈကိလေသာနံ ပဇဟနဋ္ဌေန တတော မုစ္စနတော ဝိမုတ္တိ၊ အရိယမဂ္ဂေါယေဝ။
(ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၆၂။
) (၂) (ကိလေသာတို့မှ) လွတ်မြောက်ပြီး ဖိုလ်တရား။
(မ၊၁၊၁၉၉) တိ အရိယဖလံ။
(မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၅၃။
) ဝိမုတ္တိ (သံ၊၃၊၁၉၂။
ပဋိသံ၊၇၁) တိ ဖလဝိမုတ္တိ။
(သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၇၈။
) ဝိမုတ္တိ စ အနောပမာ (အပ၊၂၊၁၄၇)တိ သံကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ သောတာပတ္တိ ဖလာဒိကာ စတာ ဝိမုတ္တိယော အနုပမာ။
ဥပမာရဟိတာ။
(အပ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၅၃။
) (နေတ္တိ၊၂၆။
မ၊ဋီ၊၃၊၁၈၃)။
(၃) အရဟတ္တဖလသမာပတ် ဝိမုတ္တိသုခပဋိသံဝေဒီ-ကြည့်။
(၄) အောက်၌ဖြစ်သော ဖလသမာပတ် ၃-ပါး။
အယံ ပန... သီလသမာဓိပညာဝိမုတ္တိန္တိ ယာဝ အရဟတ္တာ ဇာနာဟိ။
(ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၁၆။
) ဝိမုတ္တိ ပန ဣဓ ဟေဋ္ဌိမာ ဖလသမာပတ္တိယော ယာဝ အရဟတ္တာ “တိ အဂ္ဂဖလဿ ဝိသုံ ဝစနတော။
(သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၄၆၈-၉။
) (၅) သမာပတ် ၈-ပါး (၆) နိဗ္ဗာန်။
ဝိဇ္ဇာ ဝိမုတ္တိ စ။
ပဋိသံ၊၃၄။
) ဧတ္ထ စ အဋ္ဌသမာပတ္တိယော နီဝရဏာဒီဟိ သုဋ္ဌ ဝိမုတ္တတ္တာ ဝိမုတ္တိ နာမ။
နိဗ္ဗာနံ သဗ္ဗသင်္ခတတော ဝိမုတ္တတ္တာ ဝိမုတ္တိ နာမ။
(ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၂၆။
) (၇) လွတ်မြောက်ခြင်း၊ လွတ်မြောက်မှု (သမာဓိတရား) တတောဝိမုစ္စနန္တ ဝါ ဝိမုတ္တိ၊ သမာဓိယေဝ။
(နေတ္တိ၊ဋ္ဌ၊၅၂။
) (၈) လွတ်မြောက်ကြောင်းတရား ---(က) ပညာ။
ပညာဝ ဝိမုတ္တိ (မူလဋီ၊၂၊၂၁၄)တိ ရာဂါဒီဟိ ဝိမုတ္တိဘူတာ ပညာဝ ဝိမုတ္တတိ ယောဇနာ။
(အနုဋီ၊၂၊၂၁၄။
) (ခ) မေတ္တာ။
မေတ္တာ စ စေတော စ ဝိမုတ္တိ စာ (ပဋိသံ၊၃၁၅) တိ ဧကာယေဝ မေတ္တာ တိဓာ ဝဏ္ဏိတာ။
(ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၁၁။
) (ဂ) မေတ္တာ၊ ကရုဏာ၊ မုဒိတာ၊ ဥပေက္ခာ။
ဝိမုတ္တိ (အပ၊၁၊၁၄) န္တိ စတာပိ ဟိ ဧတာ အတ္တနော ပစ္စနီကဓမ္မေဟိ... ဝိမုတ္တတ္တာ ဝိမုတ္တိယော။
(အပ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၂၂။
စူဠနိ၊ဋ္ဌ၊၁၃၇။
) (၉) စွန့်လွှတ်အပ်သော ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝသေန ပဋိပက္ခတော ဝိမုစ္စတီတိ ဝိမုတ္တိ၊ တေန ဝါ ဝိမုတ္တော၊ တတော ဝိမုစ္စနန္တိ ဝါ ဝိမုတ္တိ။
) (၁၀) လွတ်မြောက်သော- (က) အရဟတ္တမဂ်နှင့် ယှဉ်သော သမာဓိ။
ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယတ္ထ (သံ၊၃၊၂၂) န္တိ ဧတ္ထ ဝိမုတ္တိတိ အဂ္ဂမဂ္ဂသမာဓိ အဓိတော။
(သံ၊ဋီ၊၂၊၄၀၈-၉။
) (ခ) မဂ်ဉာဏ်နှင့် ယှဉ်သော တရား။
ဝိဇ္ဇာ ဝိမုတ္တိ စာ (အံ၊၁၊၅၇၀) တိ မဂ္ဂဉာဏဝိဇ္ဇာ စ သမ္ပယုတ္တကဓမ္မာ စ။
(အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၉၆။
) (ဂ) သေက္ခဖိုလ် (အောက်ဖိုလ် ၃-ပါး)။
ဝိမုတ္တိယာ (အံ၊၂၊၃၉၂) တိ သေခဖလဝိမုတ္တိယာ။
(အံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၄၂-၃။
) (ဃ) အရဟတ္တဖိုလ်။
အကုပ္ပါ မေ ဝိမုတ္တိ (ဝိ၊၃၊၁၆။
သံ၊၃၊၃၇၀)တိ အယံ မယှံ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိ အကုပ္ပါ ပဋိပက္ခေဟိ န ကောပေတဗ္ဗာ။
(သာရတ္ထ၊၃၊၁၈၀။
) အကုပ္ပါ ဝိမုတ္တိ (မ၊၁၊၂၂၃) တိ မယှံ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိ ...အကုပ္ပါ။
(မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၇၉။
) အနုတ္တရာ ဝိမုတ္တိ မေ အနုပ္ပတ္တာ။
(သံ၊၁၊၁၀၆။
) ဝိမုတ္တီတိ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိ။
(သံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၅၇။
) (ဝိ၊၃၊၂၉။
ဒီ၊၂၊၁၀၂။
သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၃၁။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၈၁။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၅၊၁၁၈၊ ၂၇၈။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၄၅၊ ၂၀၁။
မဟာနိ၊ဋ္ဌ၊၂၉၀။
သာရတ္ထ၊၃၊၂၀၃။
မ၊ဋီ၊၃၊၄၀၂၊ ၄၂၇။
ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၁၊၃၄။
) (င) ဖိုလ်အင်္ဂါ ၈-ပါးမှ ကြွင်းသော တရား။
ဌပေတွာ ပန အဋ္ဌ ဖလင်္ဂါနိ သေသာ ဓမ္မာ ဝိမုတ္ထီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။
(မ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၁၄။
) (စ) (ပညာမှ ကြွင်းသော) ဖိုလ်နှင့်ယှဉ်သော တရား။
ဝိမုတ္တီတိ တဒဝသေသာ ဖလသမ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာ။
(အံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၉၃။
အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၅၅။
) (ဆ) တဒင်္ဂဝိမုတ္တိ-စသော ဝိမုတ္တိ ၅-ပါး။
သန္တိ ကဿပ ဧကေ သမဏဗြာဟ္မဏာ ဝိမုတ္တိဝါဒါ... ယာဝတာ ကဿပ အရိယာ ပရမာ ဝိမုတ္တိ။
(ဒီ၊၁၊၁၆၄။
) ဝိမုတ္တာဓိကာရေ တဒင်္ဂဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တိယော ဝိမုတ္တိ နာမ။
သမုစ္ဆေဒပဋိပဿဒ္ဓိ နိဿရဏဝိမုတ္တိယော ပန ပရမာ ဝိမုတ္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။
(ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၉၆။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၁၃။
သီ၊ဋီ၊သစ်၊၂၊၃၆၁။
) (ဇ) သဒ္ဓိန္ဒြေ။
တဒေဝ နာနာကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ ဝိမုတ္တိ။
(ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၈၃။
) (၁၁) မိစ္ဆာအယူဟုဆိုအပ်သော နှလုံးသွင်းခြင်း။
ဝိမုတ္တိံ ဝိမုစ္စတော အကုသလာ ဓမ္မာ (အံ၊၃၊၄၁၂)တိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသင်္ခါတံ စိတ္တဿ အဓိမုတ္တိံ အဓိမုစ္စတော အကုသလာ ဓမ္မာ ဝဍ္ဎန္တိ နာမ။
(အံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၃၁။
) (၁၂) အားကြီးသော ဝိပဿနာ။
အနိမိတ္တာ စေတောဝိမုတ္တီတိ ဗလဝဝိပဿနာ။
(အံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၉၆။
) (၁၃) ဝိမုတ္တာယတနသုတ်။
ဝိမုတ္တိသမာဓိပဉ္စင်္ဂိကာ စင်္ကမံ နာဂိတေန စ။
(အံ၊၂၊၂၆။
) (၁၄) တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တိဒေသနာ။
ဒေသနာ ဟိ ဝိမုတ္တိပဋိလာဘဟေတုတော ဝိမုတ္တီတိ ဝုတ္တာ။
(မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၁၁။
ဝိမုတ္တိမဂ် သို့မဟုတ် "လွတ်မြောက်ခြင်းသို့ သွားရာလမ်း" ကျမ်းသည် ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ အလွန်ရှေးကျပြီး အရေးပါသော ပဋိပတ္တိကျမ်းတစ်စောင်ဖြစ်ပါသည်။
၎င်းသည် အရှင်ဗုဒ္ဓဃောသ၏ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်းကဲ့သို့ပင် သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ ဟူသော သိက္ခာသုံးရပ်ကို အခြေခံ၍ လွတ်မြောက်မှု (ဝိမုတ္တိ) ရရှိရေးအတွက် လမ်းညွှန်ပြသထားသော ကျမ်းဖြစ်ပါသည်။
ကျမ်းပြုဆရာနှင့် သမိုင်းကြောင်း ဝိမုတ္တိမဂ်ကျမ်းကို အရှင်ဥပတိဿ မထေရ်က ရေးသားပြုစုခဲ့သည်ဟု အစဉ်အဆက် မှတ်ယူကြသည်။
ဤကျမ်းသည် အရှင်ဗုဒ္ဓဃောသ၏ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်းထက် ရှေးကျသည်ဟု ယူဆရပြီး ဝိသုဒ္ဓိမဂ်မဟာဋီကာတွင် အရှင်ဗုဒ္ဓဃောသသည် ဝိမုတ္တိမဂ်ကျမ်းပါ အယူအဆအချို့ကို ပယ်ဖျက်ချေပခဲ့ကြောင်း ဆိုထားပါသည်။
မူရင်းပါဠိဘာသာဖြင့် ရေးသားခဲ့သော ဝိမုတ္တိမဂ်ကျမ်းသည် ယခုအခါ ပျောက်ဆုံးနေပြီဖြစ်သော်လည်း သာသနာတော် ၁၀၄၈ ခုနှစ်တွင် အရှင်သံဃပါလက တရုတ်ဘာသာသို့ ပြန်ဆိုခဲ့သော ဘာသာပြန်ကျမ်းမှာမူ ကျန်ရစ်ခဲ့ပါသည်။
ဤကျမ်းသည် သီဟိုဠ်ကျွန်း (သီရိလင်္ကာ) ရှိ အဘယဂိရိဝိဟာရ ဂိုဏ်းသားတို့၏ အယူအဆများကို ထင်ဟပ်စေပြီး အရှင်ဗုဒ္ဓဃောသ၏ မဟာဝိဟာရ ဂိုဏ်းနှင့် အယူအဆကွဲပြားမှုများ ရှိခဲ့ပါသည်။
ကျမ်း၏ အဓိကဖွဲ့စည်းပုံ ဝိမုတ္တိမဂ်ကျမ်းသည် အောက်ပါဂါထာကို အခြေခံ၍ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ထားပါသည်- > သီလံ သမာဓိ ပညာ စ၊ ဝိမုတ္တိ စ အနုတ္တရာ။
> အနုဗုဒ္ဓါ ဣမေ ဓမ္မာ၊ ဂေါတမေန ယသဿိနာ။
အဓိပ္ပာယ်: "သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာနှင့် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော ဝိမုတ္တိ (လွတ်မြောက်မှု) ဟူသော ဤတရားတို့ကို ဘုန်းကျက်သရေနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော ဂေါတမဘုရားရှင်သည် ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူခဲ့ပြီ။
" ဤဂါထာအရ ကျမ်းကို သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာနှင့် ဝိမုတ္တိဟူသော အဓိကအခန်းကြီးများဖြင့် ဖွဲ့စည်း၍ တရားကို အသေးစိတ် လမ်းညွှန်ထားပါသည်။
ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်းနှင့် အဓိကကွာခြားချက်များ ဝိမုတ္တိမဂ်နှင့် ဝိသုဒ္ဓိမဂ်တို့သည် တရား လမ်းစဉ်ကျမ်းများအဖြစ် တူညီသော်လည်း အောက်ပါအချက်များတွင် အယူအဆကွဲပြားမှုများ ထင်ရှားစွာရှိပါသည်- ၁။
စရိုက် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအကြောင်း: ဝိမုတ္တိမဂ်: ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟ စရိုက်တို့သည် ရှေးဘဝက အလေ့အကျင့်၊ ပထဝီဓာတ်စသော ဓာတ်ကြီးလေးပါး၊ သလိပ်၊ သည်းခြေစသော ဒေါသများကြောင့် ဖြစ်ရသည်ဟု ဆိုသည်။
ဝိသုဒ္ဓိမဂ်: အရှင်ဗုဒ္ဓဃောသက ဤအဆိုသည် မပြတ်သား၊ ရှေ့နောက်မညီဟုဆိုကာ ပယ်ဖျက်ပြီး ပိုမိုတိကျသော အကြောင်းတရားများကို ရှင်းပြသည်။
ဓုတင်္ဂ၏ သဘာဝ: ဝိမုတ္တိမဂ်: ဓုတင်သည် ပရမတ္ထတရားမဟုတ်ဘဲ ပညတ်မျှသာဖြစ်သည်ဟု ယူဆသည် (အဘယဂိရိဝါသီတို့၏ အယူ)။
ဝိသုဒ္ဓိမဂ်: ဓုတင်သည် ပညတ်မျှသာဖြစ်ပါက ကိလေသာကို မည်သို့ ခါထုတ်နိုင်မည်နည်းဟု မေးခွန်းထုတ်ပြီး ဓုတင်သည် ကုသိုလ်စေတနာနှင့် ဆက်စပ်နေကြောင်း ပြဆိုသည်။
ရုပ်တရား အယူအဆ: ဝိမုတ္တိမဂ်: ရုပ် (၂၈) ပါးအပြင် ဇာတိရုပ် နှင့် မိဒ္ဓရုပ် တို့ကိုပါ ထည့်သွင်းပြသသည်။
အထူးသဖြင့် ရဟန္တာတို့၌ပင် အာဟာရနှင့် ဥတုကြောင့်ဖြစ်သော မိဒ္ဓ (ထိုင်းမှိုင်းခြင်း) ရှိနိုင်သည်ဟု ဖွင့်ဆိုသည်။
ဝိသုဒ္ဓိမဂ်: ဤအယူအဆကို မဟာအဋ္ဌကထာနှင့်အညီ ပယ်ဖျက်ထားသည်။
သီလ၏ အဓိပ္ပာယ်: ဝိမုတ္တိမဂ်: သီလကို `သီတလ` (အေးမြခြင်း)၊ `သိရ` (ဦးခေါင်း) ဟူသော အနက်များဖြင့်လည်း ဖွင့်ဆိုသည်။
ဝိသုဒ္ဓိမဂ်: ဤအဖွင့်အဆိုများကို လက်မခံဘဲ ပယ်ထားသည်။
တူညီသောအချက်များ ကွဲပြားမှုများရှိသော်လည်း ကျမ်းနှစ်စောင်စလုံးသည်- သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ ဟူသော အခြေခံလမ်းစဉ်ကို လိုက်နာကြသည်။
အဘိဓမ္မာဝိဘင်း၊ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ် စသော ပါဠိတော်များစွာကို တူညီစွာ ကိုးကားကြသည်။
ယောဂီ တို့အတွက် လက်တွေ့ကျင့်ကြံဖွယ်ရာ နည်းလမ်းများကို အသေးစိတ် လမ်းညွှန်ထားကြသည်။
ဝိသုဒ္ဓိမဂ်-မြန်မာပြန်- မဟာစည်ဆရာတော် နိဂုံး ဝိမုတ္တိမဂ်သည် ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၏ အရိပ်အောက်တွင် တိမ်မြုပ်နေခဲ့သော်လည်း ၎င်းသည် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာအတွင်းရှိ အစောပိုင်း အယူအဆကွဲပြားမှုများနှင့် အတွေးအခေါ်ကြွယ်ဝမှုကို မီးမောင်းထိုးပြနေသော အဖိုးတန်ကျမ်းတစ်စောင်ဖြစ်သည်။
၎င်းသည် မဟာဝိဟာရဂိုဏ်းမှလွဲ၍ အခြားထေရဝါဒဂိုဏ်းတစ်ခု (အဘယဂိရိ သို့မဟုတ် မဟိသာသက) ၏ လမ်းစဉ်ကို လေ့လာနိုင်သော တစ်ခုတည်းသော သမိုင်းဝင်သက်သေတစ်ခုလည်း ဖြစ်ပါသည်။
ထို့ကြောင့် ဝိမုတ္တိမဂ်ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်နှင့် ယှဉ်တွဲလေ့လာခြင်းဖြင့် ဗုဒ္ဓ၏ လွတ်မြောက်ရေးလမ်းစဉ်ကို ပိုမိုပြည့်စုံကျယ်ပြန့်စွာ နားလည်နိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။
ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် ပြင်ပလင့်များ ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ။
ဝေတုလ္လဝါဒ (သို့မဟုတ် ဝေဒလ္လဝါဒ) သည် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာသမိုင်း၊ အထူးသဖြင့် သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ သာသနာဝင်တွင် အလွန်အရေးပါပြီး ကြီးမားသော ဂိုဏ်းဂဏကွဲပြားမှုများနှင့် ပဋိပက္ခများကို ဖြစ်စေခဲ့သော အဓမ္မဝါဒ (ထေရဝါဒရှုထောင့်မှ) သို့မဟုတ် အယူဝါဒသစ်တစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။
၎င်းကို မဟာယာနအယူအဆများ၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ် သို့မဟုတ် အစောပိုင်းပုံစံတစ်ခုအဖြစ်လည်း သမိုင်းပညာရှင်များက မှတ်ယူကြသည်။
သမိုင်းနောက်ခံနှင့် ဖြစ်ပေါ်လာပုံ ကျမ်းဂန်များ၏ အဆိုအရ ဝေတုလ္လဝါဒသည် သာသနာတော်နှစ် ၂၅၃ ခုနှစ်ခန့်တွင် အိန္ဒိယပြည်၌ စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော ဂိုဏ်းသစ်ကိုးခုအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်။