kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
မုဒ္ဓာဘိသိက် မဂင်လာ အခမ်းအနားအပြီး နောက်တစ်နေ့တွင် မင်းမှုထမ်းများအား ဘွဲ့ထူး၊ ဂုဏ်ထူးများ ပေးအပ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်၏။
ဒိုင်းဝန်ရာထူးကို ဒိုင်းစုဝန်ဟူ၍လည်း ဖော်ပြထားသည်ကို တွေ့ရှိရသည်။
ဗဒုံမင်းလက်ထက် ၉ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၉၅ တွင် မိတ္ထီလာ မင်းသမီးအား ကွမ်းခွံ့မဂင်လာ အခမ်းအနား ကျင်းပသောအခါ တက်ရောက်လာကြသူများ စာရင်းတွင် ဒိုင်းဝန်ကိုပင် တပ်ဒိုင်ဝန်ဟူ၍ ထူးခြားစွာ သုံးနှုန်းဖော်ပြထား၏။
မော်လမြိုင်မြို့ရှိ ဒိုင်းဝန်ကွင်းမှာ ဗဒုံမင်းလက်ထက် ယိုးဒယားသို့ စစ်ချီရာ၌ ဒိုင်းဝန်စခန်းချခဲ့ရာ ကွင်းကြီးဖြစ်သည်။
ဘကြီးတော်လက်ထက် ဘကြီးတော် (စစ်ကိုင်းမင်း) နန်းတက်စ ၁၈၁၉ ခုနှစ် အစောပိုင်းကာလတွင် စို့လေးဆယ် ဒိုင်းဝန်အဖြစ် ရွှေတောင် သီဟသူကို ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
သို့သော် လအနည်းငယ်အကြာ၌ပင် ဒိုင်းဝန်ရာထူးအပြောင်းအလဲဖြစ်ခဲ့သည်။
ရွှေတောင် သီဟသူကို ဆက်ခံခဲ့သည့် ဒိုင်းဝန်မှာ မဟာမင်းခေါင်ဖြစ်သည်။
စစ်မြပြေင်ရောက် စို့လေးဆယ်ဒိုင်းဝန် စို့လေးဆယ် ဒိုင်းဝန်မဟာမင်းခေါင်၏ တပ်သည် ၂ ဒီဇင်ဘာ ၁၈၁၉ တွင် မဏိပူရသို့ စစ်ချီရာ၌ လိုက်ပါချီတက်ခဲ့ရသည်။
မြန်မာဘုရင်က နန်းတင်ထားသော မဏိပူရစော်ဘွား ဇူပရာဇာ (Marjit Sing) သည် စစ်ကိုင်းမင်းနန်းတက်စတွင် လက်ဆောင်ပဏ္ဏာဆက်သရာ ခံယူခြင်းမရှိ၍ ရမ္မာဝတီမင်းသား ဦးဆောင်သောတပ် ၁၅ တပ် ချီတက်တိုက်ခိုက် ကြရခြင်းဖြစ်သည်။
စစ်သူကြီးမဟာဗန္ဓုလ ကိုင်တိုင် စစ်ကဲအဖြစ်လိုက်ပါချီတက်ခဲ့သည့် ကက်စိန်တောင်တိုက်ပွဲမှာ ပြင်းထန်လှသည်။
ဤတိုက်ပွဲတွင် စို့လေးဆယ်ဒိုင်းဝန် မဟာမင်းခေါင် ရွပ်ရွပ်ချွံချွံပါဝင် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။
မဟာမင်းခေါင်အား ဆက်ခံသူ သာယာဝတီမင်းနှင့် ပုဂံမင်းတို့လက်ထက် စို့လေးဆယ်ဒိုင်းဝန်များ အမည်ကို မသိရသေးပေ။
ဒိုင်းဝန် ဦးရွှေမောင် မင်းတုန်းမင်း နန်းတက်စတွင် ဦးရွှေမောင်အား စို့လေးဆယ်ဒိုင်းဝန်အရာ ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
၂၀ နိုဝင်ဘာ ၁၈၅၃ တွင် ဦးရွှေမောင်နှင့် အသုံးစာရေးတို့ကို နန်းတော်၊ အိမ်တော်နှင့် နန်းကျဘုရင် ပုဂံမင်းအိမ်တော်များအား ပြုပြင်ရန် တာဝန် ပေးအပ်ခဲ့သည်။
၁၆ ဇွန် ၁၈၅၄ တွင် ဒိုင်းဝန်ထောက် ဦးရွှေမောင်အား မဟာမင်းလှသီဟသူဘွဲ့ ပေးအပ်လိုက်ပါသည်။
၁၈၅၅ ခုနှစ်တွင် အာသာဖယ်ရာ၏ သံအဖွဲ့လာရောက်စဉ်က စို့လေးဆယ်ဒိုင်းဝန် မဟာမင်းလှ သီဟသူဘွဲ့ခံ ဦးရွှေမောင် ကြိုဆိုရေးတာဝန်ယူခဲ့ရသည်။
ရတနာပုံ နေပြည်တော်ကြီး တည်ဆောက်ရန် ၃၀ အောက်တိုဘာ ၁၈၅၆ တွင် သွားရောက်ကွင်းဆင်း ကြည့်ရှုကြသူများထဲ၌ စို့လေးဆယ်ဒိုင်းဝန်၊ ဝန်ထောက် ဦးရွှေမောင် လိုက်ပါခဲ့သည်။
ထို့ပြင် ၁ ဇန်နဝါရီ ၁၈၅၇ တွင် ဆည်တော် ပြုပြင်တည်ဆောက်ရာ၌လည်း ဒိုင်းဝန် ဦးရွှေမောင် ပါဝင်လုပ်ဆောင်ပေးခဲ့ရသည်။
ဦးရွှေမောင်သည် မကြာမီ ခန်းပတ်မြို့စား ဝန်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခံရ၏။
မဟာမင်းလှသင်္ခယျာ ဦးရွှေမောင်၏ ဒိုင်းဝန်ရာထူးကို မဟာမင်းလှသင်္ခယျာက ဆက်ခံပါသည်။
မဟာမင်းလှ သခင်ျာသည် ၁၈၆၆ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် မြင်ကွန်းအရေးတော်ပုံ နောက်ဆက်တွဲဖြစ်သော ပတိမ်မင်းသားအရေးတွင် ဒိုင်းအမှုထမ်း ၂၀၀ နှင့် အတူ သွားရောက်နှိမ်နင်းခဲ့၏။
၁၈၇၀ ပြည့်နှစ် ဇွန်လတွင်လည်း ရွှေတစ်ချောင်းမြောင်း တူးဖော်ရေးကို လုပ်ဆောင်ခဲ့ရ၏။
၁၈၇၃ ခုနှစ်တွင် သရက်အရေးပိုင်ဘရောင်း မန္တလေးသို့ လာရောက်စဉ် စို့လေးဆယ်ဒိုင်းဝန် မဟာမင်းလှသင်္ခယျာကကြိုဆိုခဲ့ရသည်။
ထိုစဉ်က စို့လေးဆယ်ဒိုင်းဝန်အဖြစ်မှ ဝန်ကြီးရာထူးတိုးမြှင့်ခန့်အပ်ခံခဲ့ရသူ ခန့်ပတ်မင်းကြီး ဦးရွှေမောင်နှင့် အရေးပိုင်ဘရောင်းတို့ စကားလက်ဆုံကျခဲ့ကြပေ၏။
သရက်အရေးပိုင်ဘရောင်းက 'ဒိုင်းဝန်အရာသည် အရာကြီးဖြစ်ပေသည်။
ဘိုးတော်ဘုရားလက်ထက်တော်က မော်လမြိုင်မြို့တွင် ဒိုင်းဝန်ကွင်းဟု ထင်ရှားရှိသည်' စသည်ဖြင့် ပြောကြားခဲ့သေးသည်။
သီပေါမင်းနန်းတက်စ ၁၈၇၈ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလကုန်တွင် သီပေါမင်းနန်းတက်လာပြီးနောက် စို့လေးဆယ်ဒိုင်းဝန်အဖြစ် မဟာမင်းထင်သင်္ခယျာအားခန့်အပ်ခဲ့သည်။
သို့သော် မဟာမင်းထင် သင်္ခယျာမှာ ၂၂ ဇန်နဝါရီ ၁၈၇၉ တွင် စို့လေးဆယ်ဒိုင်းဝန်ရာထူးမှ ဝန်ထောက်ရာထူးသို့ တိုးမြှင့်ခန့်အပ်ခံခဲ့ရသည်။
ဒိုင်းဝန်သည် မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် နှောင်းပိုင်းကာလပင် ဒိုင်းဝန်အဖြစ် ခန့်အပ်ခံခဲ့ ရပြီးဖြစ်၏။
၁၂ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၈၇၆ တွင် ကင်းဝန်မင်းကြီး နိုင်ငံရပ်ခြားမှ ပြန်လာစဉ် ပုဂံမြို့ဝန်အဖြစ် ဒိုင်းဝန်မကြာမီ ရောက်လာတော့မည်ဖြစ်ကြောင်း ကင်းဝန်မင်းကြီး ဒိုင်ယာရီ၌ ရေးမှတ်ထားသည်။
သီပေါမင်း နန်းတက်စတွင် ပုဂံမြို့ဝန်လည်းဖြစ်သူ စို့လေးဆယ်ဒိုင်းဝန် မဟာမင်းထင်သင်္ခယျာအား ဆက်လက်ခန့်အပ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်၏။
သူ့အား ဆက်ခံသူမှာ မဟာမင်းလှ မင်းထင်ကျော် ဖြစ်သည်။
စို့လေးဆယ်ဒိုင်းဝန် မဟာမင်းလှမင်းထင်ကျော်သည် ၁၈၇၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ် မန္တလေးသို့ လာရောက်စဉ် စစ်ရေးပြ အခမ်းအနားသို့ တက်ရောက်ခဲ့ရသူဖြစ်သည်။
စို့လေးဆယ်ဒိုင်းဝန် မဟာမင်းလှမင်းထင်ကျော်၏ အမည်ရင်းမှာ ဦးဘိုးဦးဖြစ်ပြီး မြို့တော်ဝန် ဦးပေစေ့၏ သားဖြစ်သည်။
ဒိုင်းအတွင်းဝန် ဦးဘိုကြီး ဒိုင်းအတွင်းဝန် ဦးဘိုကြီးသည် ဝန်ထောက် စို့လေးဆယ်ဒိုင်းဝန်မှ အတွင်းဝန်အဖြစ် ရာထူးတိုးမြှင့် ခန့်အပ်ခြင်းခံခဲ့ရခြင်းဖြစ်သည်။
ပုဂံမြို့ကို မြို့စားအရာရရှိခဲ့သဖြင့် ပုဂံအတွင်းဝန်ဟူ၍ ထင်ရှားခဲ့သည်။
ပုဂံအတွင်းဝန်ရာထူးဖြင့် အမှုထမ်းစဉ်က မင်းကြီးမင်းခေါင် နန္ဒကျော်ထင်ဘွဲ့ဖြင့် ဖြစ်သည်။
ဝန်ထောက်စို့လေးဆယ် ဒိုင်းဝန်အဖြစ် အမှုထမ်းခဲ့စဉ်ကာလကမူ မဟာမင်းထင်သင်္ခယျာဘွဲ့ကို ရရှိခဲ့ဟန် တူသည်။
ဒိုင်းအတွင်းဝန် ဦးဘိုးကြီးသည် ၁၈၈၂ ခုနှစ် မတ်လတွင် သမီးဖြစ်သူ ဒိုင်းခင်ခင်ကြောင့် ရာထူးမှ ဖယ်ရှားခံခဲ့ရရာ သူ၏ နေရာတွင် ဦးရွှေအိုးအား ဒိုင်းဝန်အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့ဟန်တူသည်။
နောက်ဆုံးဒိုင်းဝန် သီပေါမင်းလက်ထက် နောက်ဆုံးတာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည့် စို့လေးဆယ်ဒိုင်းဝန်မှာ နေမျိုးသီရိစည်သူကျော်ဖြစ်သည်။
စို့လေးဆယ်ဒိုင်းဝန် နေမျိုးသီရိစည်သူကျော်သည် အဂင်လိပ် မြန်မာ တတိယစစ်ပွဲ ဖြစ်လုနီးအချိန်တွင် စို့လေးဆယ်ဒိုင်းအမှုထမ်း ၄၀၀ နှင့် စစ်မြပြေင်သို့ ချီတက်ထွက်ခွာခဲ့ရသည်။
ဇနက်ပလာဝန် (ဇနက်ပလာဆင်ဝန်) ဇနက်ကလာဆင်ဝန်ဟူသည် တောဆင်ရိုင်းများကို ယဉ်ကျေးလိမ္မာလာအောင် တာဝန်ယူလေ့ကျင့်ပေးရသော ဝန်ဖြစ်၏။
ဇနက်ပလာဆင်ဝန်၏ လက်အောက်တွင် ဦးစီး၊ နောက်ပဲ့၊ လှံကိုင်၊ ကွန်ပစ် စသည့် အမှုထမ်းများ စုံလင်စွာ ထားရှိသည်။
ဇနက်ပလာဆင်ဝန်သည် လေ့ကျင့်ပြီးစီးသော ဆင်များအား ဆင်ဝန်သို့ လွှဲပြောင်းပေးအပ်ရ၏။
လုပ်ငန်းသဘာဝအရ ခက်ခဲ ပင်ပန်းလှသော်လည်း ဇနက်ပလာ ဆင်ဝန်၏ လစာငွေမှာ ရတနာပုံခေတ်က တစ်ရာကျပ်သာရှိကြောင်း သိရှိရသည်။
ဆင်ကျော့ဖမ်းခြင်း ဇနက်ပလာဆင်ဝန်၏ လက်အောက်တွင် ဆင်ဖမ်းမှုထမ်းများအပြင် ဆင်ကျော့ဖမ်းရန်အတွက် ခွန်အားဗလနှင့် ပြည့်စုံသော စွယ်စုံဆင်ကြီး ၃၀ ကောင် မျှကိုလည်း ထားရှိသည်။
ဆင်ဖမ်းထွက်တော့မည်ဆိုလျှင် ဆင်ယဉ်ထက်၌ ကငယ်ကိုတင်ကာ ယင်းက, အတွင်းရတနာခုနှစ်မည် လွန်ကြိုးကို ခွေ၍ ထည့်ကာ ယူဆောင်သွားကြရ၏။
ရေဘူး၊ လွယ်အိပ်၊ စားရေရိက္ခါအများနှင့်တကွ ဆင်အမှုထမ်းများ မိုးလကုန်သည်နှင့် တောနက်အတွင်းသို့ ဝင်ကြရသည်။
ဆင်ခြေရာများကို လေ့လာပြီူ ဆင်အုပ်များကို ရှာဖွကြေရသည်။
ဆင်အုပ်ကို တွေ့ပြီဆိုလျှင် ဆင်ချော၊ ဆင်လှကို ရွေးချယ်ကာ ဆင်ယဉ်များကို အသုံးပြုလျက် ဝိုင်းဝန်းဖိညှပ် အုပ်စုခွဲကြရ၏။
သေချာကျနစွာ ဝိုင်းဝန်းပိတ်ဆို့မိပြီဆိုပါက ဆင်ရိုင်းခြေအကြွတွင် ရတနာခုနှစ်မည်လွန်နှင့် လှမ်းချိန်ပစ်ပြီး ကျော့ကွင်းစွပ်စေရ၏။
ဆင်ရိုင်းက ထွက်ပြေးလျှင် ကြိုးရှည်⁠ရှည်လှံကာ နောက်မှ လိုက်ကြရသည်။
ယင်းနောက်ကြိုးတစ်စကို သစ်ပင်ကြီးတစ်ပင်၌ ခိုင်မြဲစွာ နှောင်ကြရသည်။
မောပန်းစပြုနေသော ဆင်အား ကြိုးစကို တစ်စတစ်စတိုစေလျက် ဆင်ယဉ်များဖြင့် ညှပ်ကာ နောက်ဆုံးတွင် သစ်ပင်နှင့်ကပ်၍ ချည်နှောင်လိုက်တော့သည်။
တောဆင်မှာ မရွှေ့နိုင်အောင် ငြိမ်သက်နေရသည့်အပြင် ရက်သတ္တပတ်ခန့်လည်း အစာရေစာ မစားရချေ။
ကိုယ်တိုင်ဆင်ဖမ်းထွက်သည့် ဘုရင်များ ဆင်သည် မြန်မာဘုရင်လက်ထက်က အရေးပါသော တိရစ္ဆာန်ဖြစ်၏။
စစ်အင်္ဂါ လေးပါးတွင် - ဆင်တပ်၊ မြင်းတပ်၊ ရထားတပ်၊ ခြေသည်သူရဲတပ်ဟူ၍ ရှိသည်။
ဆင်တပ်မှာ ခွန်အားကြီးမားသော လက်နက်တစ်ရပ်ဟု ဆိုနိုင်သည်။
သို့ဖြစ်၍ တောနက်များအတွင်း ဆင်ဖမ်းထွက်သည့်အခါ ဆင်ကောင်းများရရှိရေးမှာ အလွန် အရေးကြီးလှပါသည်။
ဆင်ကောင်းရှိသည်ဟု ကြားသိရလျှင် ဆင်ရှိရာတောသို့ ဘုရင်းမင်းမြတ်ကိုယ်တော်တိုင် လိုက်ပါကျော့ဖမ်းသည်များလည်း ရှိခဲ့သည်။
ပုဂံမင်းဆက်မှ ဥဇာမင်းမှာ ဆင်ကျော့ဖမ်းထွက်ရင်း ဆင်တော်က ကြိုးကို အစွယ်နှင့် ထိုးမိရာမှ ပြုတ်ကျကာ နတ်ရွာစံခဲ့ရသည်ဆိုသည်။
ပင်းယခေတ်မင်းဆက်မှ ဥဇနာမင်း၏ ညီတော် ပင်လယ်စား ကျော်စွာမှာလည်း လှိုင်းတက်အရပ်၌ ဟိုင်းဆင်တစ်ကောင် ကျော့ဖမ်းစဉ် ကိုယ်တိုင်လိုက်ပါခဲ့ဖူးပါသည်။
မွန်ဘုရင် ရာဇဓိရာဇ်သည် တောတွင်းဆင်ဖမ်းရာမှ ပေါင်ကို လွန်ရှကာ ထိခိုက်ဒဏ်ရာခဲ့ရာ ပဲခူးသို့ပြန်လည် ခေါ်ဆောင်လာခဲ့ရသည်။
သို့သော် ဒဏ်ရာပြင်းထန်လှသဖြင့် ပဲခူးမရောက်မီ နတ်ရွာစံလွန်ခဲ့ရ၏။
ပုဂံမင်း၏ဇနက်ပလာဆင်ဝန် ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလ ဇနက်ပလာဆင်ဝန်ရာထူးဖြင့် အမှုထမ်းခဲ့သူများအကြောင်းကို ရှာဖွေမတွေ့ရသေးပေ။
ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်း ပုဂံမင်း (၁၈၄၆-၁၈၅၂) လက်ထက်၌မူ ဓနက်ပလာဆင်ဝန်အဖြစ် ဦးပိုအားခန့်အပ်ခဲ့ကြောင်း သိရှိရ၏။
သူသည် မကြာမီ သတိုးမင်းကြီး မဟာမင်းခေါင်ဘွဲ့ခံ အတွင်းဝန်အရာလည်း ရရှိခဲ့သည်။
ဇမရဉ္စယမြို့ကိုလည်း မြို့စားအရာ ရရှိခဲ့၏။
၁၈၅၀ ပြည့်နှစ်တွင် ဇနက်ပလာဆင်ဝန် အတွင်းဝန် ဦးပိုက အမရပူရ အိမ်တော်ရာဘုရား၌ ခေါင်းလောင်းသွန်းလုပ် လှူဒါန်းခဲ့သည်။
ဇနက်ပလာဆင်ဝန် မင်းထင်ပျာရှပ် မန္တလေးမြို့ ချမ်းမြသာစည်မြို့နယ်အတွင်း ချမ်းမြသာစည် (မြောက်)ရပ်တွင် မင်းထင်တိုက်ဟူသော ရှေးဟောင်းဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းတိုက်ကြီးတစ်တိုက် တည်ရှိသည်။
ယင်းတိုက်ကြီးကို ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းခဲ့သူမှာ မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် ဇနက်ပလာဆင်ဝန် မင်းထင်ပျာရှပ်ဘွဲ့ခံ ဦးကြီးကလေးဖြစ်သည်။
အမရပူရရှိ သံတော်ဆင့် ဦးဘို၏ မူလကျောင်းကြီးကို သားဖြစ်သူ ဦးကြီးကလေးက ၁၈၇၆ ခုနှစ်တွက် မန္တလေးသို့ ပြောင်းရွှေ့ဆောက်လုပ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။
ဇနက်ပလာဆင်ဝန် ဦးကြီးကလေးသည် မင်းတုန်းမင်းတရား၏ အမိန့်တော်ဟူသမျှကို ပျာယာခတ်ရှပ်တိုက် လုပ်ဆောင်တတ်သဖြင့် ယင်းသို့ အမည်တွင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။
ဇနက်ပလာဆင် ဝန်ကြီးဦးကလေး၏ အဘိုးမှာ သာယာဝတီမင်းလက်ထက်က ရန်ကုန်မြို့ဝန်အဖြစ် အမှုထမ်းခဲ့ဖူးသူ ဦးညိုဖြစ်သည်။
ဦးကြီးကလေးသည် ၂၆ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၈⁠၈၈ ခုနှစ် ကိုလိုနီခေတ်ဦးကာလတွင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။
ဇနက်ပလာ ဆင်ဝန် ဦးကြီးကလေး၏ အဆက်အနွယ်များကို ယနေ့တိုင် မန္တလေးတွင် အထင်အရှား တွေ့ကြရဆဲဖြစ်သည်။
နောက်ဆုံးဇနက်ပလာဆင်ဝန် သီပေါမင်းလက်ထက် ၆ ဇူလိုင် ၁၈⁠၈၃ ခုနှစ်တွင် ဘုန်းတော်ဖြစ်ဗိုလ်အား ဇနက်ပလာဆင်ဝန်အဖြစ် ခန့်အပ်ကြောင်း ကုန်းဘောင်ခေတ် မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး (တတိယတွဲ)၌ တွေ့ရှိရသည်။
ယင်းဘုန်းတော်ဖြစ်ဗိုလ်၏ ဘွဲ့မည်ကိုမူ မသိရပေ။
ဘုန်းတော်ဖြစ်ဗိုလ်သည်ပင် ကုန်းဘောင်ခေတ် နောက်ဆုံးဇနက်ပလာ ဆင်ဝန် ဖြစ်ဟန်ရှိသည်။
ရတနာပုံခေတ် ဆင်ကျုံးသွင်း အခမ်းအနား မင်းတုန်းမင်း လက်ထက် ၂၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၈၇၄ ထုတ် မြန်မာသံတော်ဆင့် သတင်းစာတွင် “ဆင်နှစ်ကောင် ကျုံးသွင်းရာ ထိုဆင်ပွဲသို့ ဧည့်သည်တော် ပရန်သစ်သံကြီးများ၊ အစိုးရမင်းများနှင့် မြို့သူ မြို့သားတို့ လာရောက် ကြည့်ရှုကြခြင်း” ခေါင်းစဉ်ဖြင့် သတင်းတစ်ပုဒ် ပါရှိသည်။
ယင်း သတင်းအရ ဆင်အောင်းမကို ဆင်ထိန်းတို့ လိုက်လံချောက်လှန့်စဉ် မုန်ယို၍ မုန့်တီရောင်းသူအား နင်းသတ်သွားကြောင်း၊ ဆင် ၅ စီး ၆ စီး တို့ဖြင့် ညှပ်၍ ခက်ခဲစွာ ကျုံးသွင်းခဲ့ရကြောင်း ယင်းဆင်ကျုံးသွင်းပွဲကို တပယ်မင်းသားနှင့်အတူ မှူးမတ်အရာရှိများ လာရောက်ကြည့်ရှုခဲ့ကြကြောင်း ဖော်ပြပါရှိသည်။
နန်းဦးမင်္ဂလာမြင်းဝန် နန်းဦးမင်္ဂလာမြင်းဝန်မှာ ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်းကာလတွင်မှ စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့ရခြင်းဖြစ်သည်။
သီပေါမင်းလက်ထက်တွင် မြန်မာမြင်းတပ်၌ အစု ၁၁ ခု ရှိရာ နန်းဦးမင်္ဂလာမြင်း အစုလည်း ပါဝင်သည်။
သီပေါမင်းနန်းတက် လာပြီးနောက် ၁၈၇၉ ခုနှစ်တွင် နန်းဦးမင်္ဂလာမြင်းတပ်စုကို စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့၏။
အစု အမှုထမ်း ၅၆၆ ဦး ပါရှိပြီး လစဉ် လစာငွေ ၇၁၃၀ ကျပ် ကုန်ကျကြောင်း သိရှိရ၏။
နန်းဦးမင်္ဂလာမြင်းအစုသားများသည် ဝမ်းဗိုက်နံဘေးတွင် မြင်းရုပ်ရေးထိုးထားကြသည်။
နန်းဦးမင်္ဂလာ မြင်းဝန် ဦးအိပ် သီပေါမင်း လက်ထက်တစ်လျှောက်လုံးတွင် နန်းဦးမင်္ဂလာမြင်းဝန်အဖြစ် အမှုထမ်းခဲ့ရသူမှာ ခေါင်းတုံးမြို့စား မဟာမင်းကျော်သူရရဲခေါင်ဘွဲ့ခံ ဦးအိပ် ဖြစ်သည်။
၁၈၇၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ် အဖွဲ့ မန္တလေးသို့လာရောက်စဉ် စစ်ရေးပြအခမ်းအနားသို့ နန်းဦးမင်္ဂလာ မြင်းဝန်ဦးအိပ်နှင့် အစုသားများ ပါဝင်တက်ရောက်ခဲ့ရ၏။
ထို့နောက် ၂၈ မေ ၁၈၈၁ တွင် အစည်းအဝေး ဆုံးဖြတ်ချက်အရ နယ်မြေ ၁၂ ရပ် သတ်မှတ်ကာ ရာဇဝတ်မှု ကင်းစင်ရေးတာဝန်ပေးအပ်ရာ နန်းဦးမင်္ဂလာ မြင်းဝန် ဦးအိပ်သည် သေနတ်ဝန်ကြီး တူမြေကာင်းမှ တောင်ဘက်၌ မြေမီ ရိုး၊ အနောက်ဘက်၌ ရွှေတချောင်းထိ၊ အရှေ့ဘက်၌ ငပွားတံတားအထိ တာဝန်ယူခဲ့ရသည်။
နန်းဦးမင်္ဂလာ မြင်းဝန်ဦးအိပ်သည် အင်္ဂလိပ် မြန်မာ တတိယစစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားလုနီးကာလ ၁၁ နိုဝင်ဘာ ၁၈၈၅ တွင် နန်းဦးမင်္ဂလာ မြင်းမှုထမ်း ၅၅၀ နှင့်အတူ စစ်မြပြေင်သို့ ချီတက်ခဲ့ရ၏။
နန်းဦးမင်္ဂလာမြင်းဝန် ဦးအိပ်၏ လက်အောက်တွင် မြင်းစာရေး နှစ်ဦးခန့် အပ်ထားရာ၎င်းင်းတို့၏ အမည်မှာ မောင်ချုပ်နှင့် မောင်လန်းတို့ ဖြစ်ကြောင်း သိရှိရသည်။
ပန်းပဲဝန် ပန်းပဲဝန်သည် ဓား၊ လှံ၊ လက်နက်ကိရိယာများ၊ အမိန့်တော်အရ ခေါင်းလောင်းများ သွန်းလုပ်ရာတွင် တာဝန်ယူရသူ ဖြစ်သည်။
ပန်းပဲဝန်၏ လက်အောက်တွင် ပန်းပဲစာရေးများကိုလည်း ထားရှိ၏။
ပန်းပဲဝန် မဟာဗညားကျန်းတော စဉ့်ကူးမင်း( ၁၇၇၆ - ၁၇၈၂ ) လက်ထက်တွင် ပန်းပဲဝန်အဖြစ်ခန့်အပ်ခံရသူမှာ မဟာဗညားကျန်းတောဖြစ်သည်။
မြန်မာမင်းများလက်ထက်တွင် ဘွဲ့ရည်ပေးပုံစနစ်အရ ပန်းပဲဝန်မဟာဗညားကျန်းတောမှာ မွန်တိုင်းရင်းသားတစ်ဦးဖြစ်ပေလိမ့်မည်။
စဉ့်ကူးမင်းနန်းတက်စ ၂၃ ဒီဇင်ဘာ ၁၇၇၆ ခုနှစ်တွင် ပန်းပဲဝန်မဟာဗညားကျန်းတောသည် တပ်တစ်တပ်ကို အုပ်ချုပ်လျက် လကွန်း၊ ဖာသင်းမြို့များသို့ စစ်ချီတက်ခဲ့ရသည်။
ဗဒုံမင်းလက်ထက် ဗဒုံမင်း ( ဘိုးတော်ဘုရား ) ( ၁၇၈၂ - ၁၈၁၉ ) နန်းတက်စကာလ ပန်းပဲဝန်အဖြစ် ခန့်အပ်ခံရသူမှာ တုရင်းရန်ကွင်းဖြစ်သည်။
၁၇၈၃ ခုနှစ်တွင် သားတော်ရွှေတောင်မင်းသားဦးပေါ်အား အိမ်ရှေ့အရာပေးအပ်စဉ် ပန်းပဲဝန်တုရင်းရန်ကွင်း၏ သားကိုရွှေစုအားလျောင်းတော်ဦးအမှုထမ်းတစ်ဦး အဖြစ်ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
သို့သော် ထိုအတောအတွင်း ပန်းပဲဝန်ရာထူးအပြောင်အလဲ ဖြစ်ခဲ့သည်။
အိမ်ရှေ့မင်းဦးပေါ်ဦးသည် ၁၇၅၈ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ရခိုင်ဒေသမှ မဟာမုနိရုပ်ပွားတော်ကြီးအား ရခိုင်ရိုးမကိုဖြစ်ကျော်လျက် အမရပူရသို့ ပင့်ဆောင်ကြရာတွင် ပန်းပဲဝန် သီရိဇေယသင်္ခယာ တာဝန်ယူခဲ့သည်။
စစ်ကိုင်းမင်းလက်ထက် စစ်ကိုင်းမင်း( ဘကြီးတော် ) ( ၁၈၁၉ -၁၈၃၇ )လက်ထက် နန်းတက်စ၌ ဗလပညာကျော်အား ပန်းပဲဝန်အဖြစ်ခန့်အပ်ခဲ့၏။
ယင်းသို့ ပန်းပဲဝန်အရာခန့်အပ်ပြီး မကြာမီ၌ပင် အသက် ၉၀ နှစ်အရွယ်ရှိ ပန်းပဲဝန်ဗလပညာကျော်၏ မိခင်ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။
စစ်ကိုင်းမင်းသည် ၃ နိုဝင်ဘာ ၁၈၁၉ ခုနှစ်တွင် ထီးဖြူဆောင်း မင်္ဂလာအခမ်းအနားကျင်းပ၍ ပန်းပဲဝန် ဗလပညာကျော်အား သီရိဗလပညာကျော်ဘွဲ့ ပြောင်းလဲပေးအပ်ခဲ့၏။
ပန်းပဲမင်းကြီးဦးမှို ပန်းပဲမင်းကြီးဦးမှိုမှာ ကုန်းဘောင်ခေတ်ပန်းပဲဝန်များထဲတွင် အထင်ရှားဆုံးဖြစ်သည်။
ဦးမှိုသည် သာယာဝတီမင်း (၁၈၃၇- ၁၈၆၄ ) လက်ထက်ကပင် ပန်းပဲဝန်အရာရရှိခဲ့သူဖြစ်၏။
မင်းကြီးမဟာမင်းလှကျော်သူဘွဲ့ခံ ဇရွံမြို့စားပန်းပဲဝန်ရာထူးအပြင် အတွင်းဝန်အဖြစ်ပါ အမှုထမ်းခဲ့ရသူ ဖြစ်သဖြင့် ပန်းပဲအတွင်းဝန်မင်းဟူ၍ အမည်တွင်ခဲ့သည်။
သာယာဝတီမင်း လက်ထက်တွင် ဇောင်းကလောကန်ဦး၏ လောကမဏိစူဌာစေတီတော် တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ရာ ပန်းပဲဝန်ဦးမှိုကပင် ကြီးကြပ်လုပ်ဆောင်ခဲ့ရပ်သည်။
၂၄ ဇန်နဝါရီ ၁၈၄၄ ခုနှစ်တွင် စေတီတော်တည်ထား ကိုးကွယ်ပြီးစီးကြောင်း ပန်း၌မင်းကြီးဦးမှိုက သာယာဝတီမင်းအား လျှောက်ထားခဲ့သည်။
ပုဂံမင်း ( ၁၈၄၆ - ၁၈၅၂ ) လက်ထက်တွင်လည်း ဦးမှိုကိုပင် ပန်းပဲဝန်အဖြစ် ဆက်လက် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
သတိုးမင်းကြီး မဟာမင်းလှကျော်သူဘွဲ့ဖြင့် အတာင်းဝန်ရာထူးကိုပါ ဆက်လက်ခန့်အပ်ခဲ့၏။
၁၀ နိုဝင်ဘာ ၁၄၇ တွင် ပုဂံမင်းနေထိုင်ရာ အိမ်တော်ရာနေရာ၌ မဟာလောကရံသီစေတီတော် ပန္နတော်ချရာတွင် ပန်းပဲအတွင်းဝန် ဦးမှို ကြီးကြပ်လုပ်ဆောင်ပေးခဲ့ရသည်။
ထို့အတူ ၄ ဇွန် ၁၈၄၉ ခုနှစ်တွင်လည်း ပန်းပဲဝန်အတွင်းဝန် သတိုးကြီးမဟာမင်းလှကျော်သူဘွဲ့ခံ ဦးမှိုနှင့်အဖွဲ့အား အင်းဝမြို့မဟာသကျရံသီအုတ်ပြဿဒ်ဆောင် ပြင်ဆင်ရန် တာဝန်ပေးအပ်ခဲ့သည်။
မင်းတုန်းမင်းနန်းတက်စကာလ ၁၈၅၃ ခုနှစ်ဖေဖော်ဝါရီလ မင်းတုန်းမင်းနန်းတက်စကာလတွင် ယခင်သာယာဝတီမင်းနှင့် ပုဂံမင်းတို့လက်ထက်၌ ပန်ပဲအတွင်းဝန်အဖြစ် အမှုထမ်းခဲ့သူ ဦးမှိုအား မြတောင်မြို့စား ဝန်ကြီးအရာခန့်အပ်ခဲ့သည်။
လစ်လပ်သွားသော ပန်းပဲဝန်ရာထူးကို နေမျိုးယန္တရားအား ခန့်အပ်ခဲ့၏။
၁၈၅၅ ခုနှစ်တွင် အမရပူရသို့ အာသာဖယ်ရာ( Arthur Phayre ) ဦးဆောင်သော ဗြိတိသျှသံအဖွဲ့ လာရောက်စဉ် ပန်းပဲဝန်နေမျိုးယန္တရားသည် ကြိုဆိုရေးအဖွဲ့၌ ပါဝင်ခဲ့ကြောင်းတွေ့ရှိရ၏။
ရတနာပုံနန်းမြို့တော်သစ် ၁၈၅၉ ခုနှစ်တွင် မင်းတုန်းမင်းက အမရပူရကို စွန့်ခွာလျက် ရတနာပုံနန်းမြို့တော်သစ်ကြီးကို တည်ဆောက်ခဲ့၏။
ထိုစဉ်က ပန်းပဲမင်းကြီးဦးမှိုသည် ခြေနှင့်မျက်စိ တက်သောပညာဖြင့် နန်းတော်ကြီးနှင့်မြို့ရိုး၊ ကျုံးစသည့် လုပ်ဆောင်ဖွယ်ရှိသည်များကို လုပ်ကိုင်ခဲ့ကြောင်း မှော်ဘီဆရာသိန်းကြီး၏ ပန်းပဲမင်းကြီးဆောင်းပါးတွင် လေ့လာဖတ်ရှုရသည်။
သို့သော်ဦးမှိုမှာ ထိုစဉ်က ပန်းပဲဝန်ရာထူးဖြင့် အမှုထမ်းရွက်ခြင်းမရှိတော့ပေ။
မြတောင်မြို့စားဝန်ကြီးအဖြစ် မြို့တော်သစ်တည်ဆောက်ရေး လုပ်ငန်းများကို ကြီးကြပ်ပေးခဲ့ရခြင်းသာ ဖြစ်သည်။
ပန်းတဉ်းဝန် ပန်းပဲဝန် ၁၈၆၆ ခုနှစ်တွင် ဦးရွှေပင်အား ပန်းတဉ်းဝန်ရာထူးအပြင် ပန်းပဲဝန်အဖြစ်ပါ ပူးတွဲတာဝန်ထမ်းဆောင်စေခဲ့သည်။
ပန်းတဉ်းဝန်ရာထူးမှာ လုပ်ငန်းသဘောသဘာဝအားဖြင့် ဆင်တူသဖြင့်ယင်းကဲ့သို့ခန့်အပ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ဟန်ရှိသည်။
သို့သော်လအနည်းငယ် သာ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ရပြီး ရာထူးအပြောင်းအလဲ ဖြစ်ခဲ့၏။
ပန်းပဲဝန်ဦးထွန်းအောင် ၁၈၆၆ ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းကာလတွင် နိုင်ငံခြားပြန် ပညာတော်သင်တစ်ဦးဖြစ်သူ ဦးထွန်းအောင်အား မဟာမင်းခေါင်မဟာသိဒ္ဓိကျော်ထင်ဘွဲ့ဖြင့် ပန်းပဲဝန်အရာခန့်အပ်လိုက်ပါသည်။
ယခင်ကပန်းပဲဝန်သည် သံနှင့်ပြုလုပ်သော ဓား၊ လှံ၊သေနတ်နှင့် အမြောက်စသည့် လက်နက်ပစ္စည်း များကို သွန်းလုပ်သည့်လုပ်ငန်းများကိုပါ ကြီးကြပ်လုပ်ဆောင်ရသည်။
ပန်းပဲဝန်ဦထွန်းအောင်သည် မင်းတုန်းမင်း လက်ထက်၌သာမက သီပေါမင်းလက်ထက်တစ်လျှောက်တွင်ပါ ပန်းပဲဝန်အဖြစ် အမှူးထမ်းခဲ့သည်။
၁၂ ဇွန် ၁၉၀၃ ခုနှစ်တွင် ပန်းပဲဝန်ဦးထွန်အောင် ကွယ်လွန်သွားသည်။
အလွန်ထူးချွန်းသော ပန်းပဲဝန်အဖြစ် ထင်ရှားခဲ့သည်။
ပန်းတဉ်းဝန် ပန်းတဉ်းဝန်သည် ကြေးသတ္တုနှင့် သက်ဆိုင်သည့် ကြေးစည်၊ ခေါင်းလောင်း၊ ရုတ်တု၊ ရုပ်ပွားတော်များ၊ ထွေးအင်၊ လင်ပန်း၊ ဖလား၊ ဇွန်း စသည်တို့ကို ခတ်လုပ်ရသည့် အမှုထမ်းများအား အုပ်ချုပ်ကွပ်ကဲရသူ ဖြစ်သည်။
ပန်းတဉ်းဝန်လို လက်အောက်တွင် ပန်းတဉ်းစားရေးတို့ကိုလည်း ထားရှိ၏။
မြန်မာ့ကြေးသွန်း လုပ်ငန်း ကြေးသွန်းလုပ်ငန်းကို မြန်မာ့မြေပေါ်တွင် သရေခေတ္တရာခေတ်ကပင် စတင်ခဲ့ကြောင်းတွေ့ရှိရ၏။
၁၉၆၆-၆၇ ခုနှစ်က သရေခေတ္တရာရှိ ဘုရားမာကုန်းမြေ အမှတ် ၁၁ တွင် ပျူခေတ်ခေါင်းလောင်းတစ်လုံးနှင့် ကြေးသွန်းအရုပ်များကို တူးဖော်ရရှိခဲ့သည်။
ခေါင်းလောင်းမှာ အမြင့် ၁၁ လက်မ ရှိသည်။
ပုဂံခေတ်တွင် ကြေးသွန်း ခေါင်းလောင်းကြီးများအား အလှူရှင်တို့က သွန်းလုပ် လှူဒါန်းခဲ့ဖူးသော်လည်း ယခုအခါ သဲလွန်စမျှသာတွေ့ရှိရပါတော့သည်။
ပုဂံ သဗ္ဗညုတဘုရားအနီး အရှေ့တောင်ဘက်ရှိ ခေါင်းလောင်းထမ်း ကျောက်တိုင်ကြီးနှစ်တိုင်မှာ ခေါင်းလောင်း၏ အရွယ်အစားကို မှန်းဆနိုင်သည်။
ကျန်စစ်မင်းသည် ကြေးသွန်းခေါင်းလောင်း ၅ လုံး သွန်းလုပ်လှူဒါန်းခဲ့ဖူးကြောင်း ဦးကုလား မဟာရာဇဝင်ကြီး၌ တွေ့ရှိရသော်လည်း ယခုအခါ ယင်းခေါင်းလောင်းများကို မတွေ့ရှိနိုင်တော့ပေ။
အင်းဝနှင့် ခေတ်ပြိုင် ပဲခူး ဟံသာဝတီမှ ဓမ္မစေတီမင်းသည် ရွှေတိဂုံစေတီတော်၌ ပိဿါချိန်တစ်သိန်းရှစ်သောင်းရှိ ကြေးသွန်း ခေါင်းလောင်းကြီးကို သွန်းလုပ် လှူဒါန်းခဲ့ဖူး၏။
(ယင်းခေါင်းလောင်းကြီးမှာ ငဇင်ကာ၏ လက်ချက်ကြောင့် ဒေါပုံမြစ်တွင်း နစ်မြှပ်နေပြီ ဖြစ်သည်။
) ကုန်းဘောင်ခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ ကြေးသွန်းလုပ်ငန်းမှာ ပိုမိုတွင်ကျယ်လာခဲ့ရာ ပန်းတဉ်းဝန်ဟူသော ရာထူးလည်း ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။
ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလ ခေါင်းလောင်းကြီးများ အလောင်းမင်းတရား (၁၇၅၂-၁၇၆၀) လက်ထက် ၁၇၅၈ ခုနှစ်တွင် အလောင်းမင်းတရား၏ မိဖုရားခေါင်က ရွှေဘိုမြို့ရွှေချက်စို ဘုရား၌ ခေါင်းလောင်သွန်းလုပ် လှူဒါန်းခဲ့သည်။
အလားတူ မြေဒူးမင်း (ဆင်ဖြူရှင်) (၁၇၆၃-၁၇၇၆) မှာလည်း ရွှေတိဂုံစေတီတော်၌ ချိတ်ဆွဲလှူဒါန်းရန် အချင်း ၇ ပေ ၆ လက်မ၊ အမြင့် ၁၀ ပေ ကျော်ရှိ မဟာကဏ္ဍခေါင်းလောင်းကို သွန်းလုပ်ခဲ့သည်။
သို့သော် ခေါင်းလောင်းကြီးမှာ မြေဒူးမင်းလက်ထက်တွင် မပြီးပြတ်ခဲ့ပဲ သားတော် စဉ့်ကူးမင်း (၁၇၇၆-၁၇၈၂) လက်ထက် ၁၇ ဇန်နဝါရီ ၁၇၇၉ တွင်မှ ရွှေတိဂုံရင်ပြင်ရာဟုထောင့်သို့ တင်လှူနိုင်ခဲ့၏။
ယခုတိုင် စဉ့်ကူးမင်း ခေါင်းလောင်းတော်ဟု အမည်တွင်ပါသည်။
ယင်းခေါင်းလောင်ကြီးကို ပန်းတဉ်းဝန်က ကြီးကြပ်သွန်းလုပ်ခဲ့ရသော်လည်း ခေါင်းလောင်းကမ္ပည်းစာတွင် ပန်းတဉ်းဝန်အမည် မပါရှိခဲ့ပေ။
အလားတူ ဘိုးတော်ဘုရား (ဗဒုံမင်း) (၁၇၈၂-၁၈၁၉) သည် ၁၇၈၂ ခုနှစ် စစ်ကိုင်းမြို့ ကမ်းနားလမ်းရှိ အောင်မြေလောကစေတီ၌လည်းကောင်း၊ ၁၈၁၁ ခုနှစ်တွင် အိမ်ရှေ့မင်း ဦးပေါ်က မန္တလေးမဟာမုနိရင်ပြင်၌ လည်းကောင်း ခေါင်းလောင်းသွန်းလုပ် လှူဒါန်းခဲ့၏။
အလားတူ ဗဒုံမင်း၏ သားတော်ကလေး မြို့စားမင်းသာမောင်နှံနှင့် မြန်အောင်မင်းသားတို့ကလည်း ခေါင်းလောင်းများ လှူဒါန်းခဲ့ဖူးပါသည်။
ဗဒုံမင်းလက်ထက် သွန်းလုပ်ခဲ့သည့် သမိုင်းဝင်ခေါင်းလောင်းကြီးမှာ ကြေးပိဿါချိန် ၅၅၅၅၅ ရှိသော မင်းကွန်းခေါင်းလောင်းကြီး ဖြစ်သည်။
အမြင့် ၁၂ ပေ၊ အဝန်းအကျယ် ၁၆ ပေ ရှိပြီး ၂၉ ဧပြီ ၁၈၀၈ တွင် စတင်သွန်းလုပ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်၏။
ယင်းခေါင်းလောင်းကြီးကို ပန်းတဉ်းဝန်က ကြီးကြပ်သွန်းလုပ်ခဲ့သည်ဟု မှတ်ယူရသော်လည်း ပန်းတဉ်းဝန်အမည်ကိုမူ အမှတ်အသား မတွေ့ရပေ။
စစ်ကိုင်းမင်းလက်ထက် ပန်းတဉ်းဝန် စစ်ကိုင်းမင်း (ဘကြီးတော်)နန်းတက်စ ၃ နိုဝင်ဘာ ၁၈၁၉ တွင် ထီးဖြူဆောင်းမဂင်လာ အခမ်းအနား ကျင်းပစဉ် ပန်းတဉ်းဝန် ရွှေတောင်သိခင်နော်ရထာအား နေမျိုးနန္ဒကျော်သူဘွဲ့ပေးအပ်ခဲ့ကြောင်း သိရှိရ၏။
သို့သော် ပန်းတဉ်းဝန် နေမျိုးနန္ဒကျော်သူနှင့် ပတ်သက်၍ အခြားအမှတ်အသားများ မတွေ့ရပေ။
မည်သို့ဆိုစေကာမူ ပန်းတဉ်းဝန် နေမျိုးနန္ဒကျော်သူမှာ စစ်ကိုင်းမင်း လက်ထက်နှောင်းပိုင်းကာလအထိ ပန်းတဉ်းဝန်အဖြစ် အမှုထမ်းနေဆဲ ဖြစ်သည်။
၁၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၈၂၈ ခုနှစ်တွင် ခေါင်းလောင်းတစ်လုံးကို သွန်းလုပ်ရာတွင် ချွန်းတော်မြို့စား ပန်းတဉ်းဝန် နေမျိုးနန္ဒကျော်သူနှင့်အဖွဲ့က ကြီးကြပ်သွန်းလုပ်ခဲ့ရကြောင်း သိရှိရသည်။
ပန်းတဉ်းဝန် ဦးရွှေအိပ် ပန်းတဉ်းဝန် ဦးရွှေအိပ်သည် စစ်ကိုင်းမင်းလက်ထက် နှောင်းပိုင်းကာလ၊ သို့မဟုတ် သာယာဝတီမင်း နန်းတက်စကာလတွင် ပန်းတဉ်းဝန်အဖြစ် အမှုထမ်းခဲ့သူဟု မှတ်ယူရ၏။
သာယာဝတီမင်းလက်ထက် ၃ အောက်တိုဘာ ၁၈၄၅ တွင် ပန်းတဉ်းဝန်ဟောင်း ဦးရွှေအိပ် ကွယ်လွန်သွားကြောင်း ကုန်းဘောင်ဆက် မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး ဒုတိယတွဲ၌ ဖော်ပြပါရှိသည်။
ပန်းတဉ်းဝန် ရွှေလှံဗိုလ် သာယာဝတီမင်းလက်ထက်တွင် ခန့်အပ်ခံခဲ့ရသူ ပန်းတဉ်းဝန်မှာ ရွှေလှံဗိုလ်သည် ၁၈၄၁ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် သာယာဝတီမင်း ရန်ကုန်သို့ စုန်ဆင်းလာစဉ် ဘုရင်မင်းမြတ်နှင့် အတူ လိုက်ပါခဲ့ရသည်။
၁၈၄၅ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ပန်းတဉ်းဝန် ရွှေလှံဗိုလ် ကြီးကြပ်သွန်းလုပ်သည့် ခေါင်းလောင်း ပြီးစီးသဖြင့် ရွှေတိဂုံစေတီရင်ပြင်ထက်၌ ချိတ်ဆွဲလှူဒါန်းခဲ့၏။
၁၈၄၅ ခုနှစ်၌ပင် ပန်းတဉ်းဝန်ရွှေလှံဗိုလ် မင်းကြီးမဟာမင်းခေါင်သခင်ျာအား ပြည်မင်းသားကို ဖမ်းဆီးရန် စေလွှတ်ခဲ့သည့် တောင်တွင်းကြီးမြို့ဝန် ကြန့်ကြာနေသဖြင့် ထပ်မံစေလွှတ်ခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။
ပန်းတဉ်းဝန် ဦးရွှေပင် မင်းတုန်းမင်း (၁၈၅၃-၁၈၇၈)လက်ထက် ထင်ရှားခဲ့သူ ပန်းတဉ်းဝန်မှာ ဦးရွှေပင် ဖြစ်သည်။
ဦးရွှေပင်သည် အိမ်ရှေ့စံ ကနောင်မင်းသားကြီး အစီအစဉ်ဖြင့် ဥရောပနိုင်ငံများသို့ ပညာတော်သင် သွားရောက်ခဲ့ဖူးသူ ဖြစ်သည်။
သူသည် ဝန်ထောက်အရာကိုပါ ပူးတွဲထမ်းဆောင်ရသဖြင့် ပန်းတဉ်းဝန်ထောက် ဦးရွှေပင်ဟု အမည်တွင်ခဲ့သည်။
ဦးရွှေပင်၏ မင်းပေးဘွဲ့မည်မှာ မဟာမင်းလှကျော်ထင်ဖြစ်သည်။
၁၈၇၂ ခုနှစ်က ပန်းတဉ်းဝန်ထောက် ဦးရွှေပင် ကင်းဝန်မင်းကြီး၏ သံအဖွဲ့၌ သံလတ်အဖြစ်လိုက်ပါလျက် ဥရောပသို့ သွားရောက်ခဲ့သည်။
သီပေါမင်းလက်ထက် ၁၈၇၈ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် သီပေါမင်း နန်းတက်လာပြီးနောက် သံတော်ဆင့် မင်းလှစည်သူကျော်အား ပန်းတဉ်းဝန်အရာခန့်အပ်ခဲ့သည်။
၂၄ အောက်တိုဘာ ၁၈၇၈ တွင် သံတော်ဆင့် ပန်းတဉ်းဝန် မင်းလှစည်သူကျော်နှင့်အဖွဲ့ မင်းတုန်းမင်း၏ ရုပ်တုတော်ကြမ်းကို သွန်းလုပ်ခဲ့ရကြောင်း သိရှိရ၏။
သို့သော် ၁၈၇၈ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလအတွင်း ပန်းတဉ်းဝန် ရာထူးအပြောင်းအလဲ ဖြစ်ခဲ့၏။
သီပေါမင်းက ဗြဲတိုက်သံတော်ဆင့် မဟာမင်းလှမင်းခေါင်ကျော်ဘွဲ့ခံ ဦးအောင်မြတ်အား ပန်းတဉ်းဝန်ရာထူး ပြောင်းလဲခန့်အပ်ခဲ့သည်။
ယခင် ခန့်အပ်ခဲ့သော သံတော်ဆင့် ပန်းတဉ်းဝန် မင်းလှစည်သူကျော်သည် နတ်ရွာစံ မင်းတုန်းမင်း၏ ရုပ်တုသွန်းလုပ်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ သီပေါမင်း၏ ငြိုငြင်မှုကို ခံခဲ့ရဟန် ရှိသည်။
ပန်းတဉ်းဝန် ဦးအောင်မြတ် သီပေါမင်းလက်ထက် နောက်ဆုံး ပန်းတဉ်းဝန် မှာ မဟာမင်းလှမင်းခေါင်ကျော်ဘွဲ့ခံ ဦးအောင်မြတ် ဖြစ်သည်။
ပန်းတဉ်းဝန် ဦးအောင်မြတ်သည် ၂၉ နိုဝင်ဘာ ၁၈၈၅ တွင် သီပေါမင်း ပါတော်မူစဉ် ရတနာဂီရိသို့တိုင် လိုက်ပါအမှုထမ်းရွက်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။
မြန်မာမှုဗိသုကာပညာရှင် တမ္ပဝတီ ဦးဝင်းမောင်၏ မိခင်မှာ ပန်းတဉ်းဝန် ဦးအောင်မြတ်မှ ဆင်းသက်လာသူ ဖြစ်ကြောင်း သိရှိရ၏။
သီပေါမင်းလက်ထက်က ပန်းတဉ်းဝန်စု အမှုထမ်း ၂၂ ဦး ရှိပြီး လစာ စပါးတော် ၄၀၆ တင်း ပေးအပ်ခံရကြောင်း သိရှိရသည်။
၎င်းင်းစပါးများကို အိုးထိမ်းမော်ဆိပ်၌ ခံယူကြရသည်ဆို၏။
ခင်မမင်းဝန် (နန်းမတော်ဝန်) ခင်မမင်းဝန် (သို့) နန်းမတော်ဝန်သည် မိဖုရားခေါင်ကြီးနှင့် ပတ်သက်သည့် အရေးကိစ္စအဝဝကို တာဝန်ယူရသူဖြစ်သည်။
အထူးသဖြင့် မိဖုရားခေါင်၏ အသုံးကံကျွေးမြို့ရွာတို့မှ အခွန်တော်များကို စနစ်တကျ ကောက်ခံထိန်းသိမ်း ပေးရသူဖြစ်၏။
ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလ ခင်မမင်းဝန်ဟု ခေါ်ဆိုကြသော်လည်း ခေတ်နှောင်းကာလ၌ နန်းမတော်ဝန်ဟူ၍သာ ခေါ်ဆိုကြသည်။
အမိန့်တော် ပြန်တမ်းများ၌ အများအားဖြင့် ခင်မမင်းဝန်ဟူ၍သာ ဖော်ပြကြသည်။
မိဖုရားခေါင် ဘုရင်မင်းမြတ်၏ မိဖုရားများထဲတွင် အခေါင်အထွတ်ဖြစ်သဖြင့် မိဖုရားခေါင်ဟု ခေါ်ဆိုကြသကဲ့သို့ တစ်ခါတစ်ရံ တောင်နန်းမတော် မိဖုရားကြီးဟူ၍လည်း သုံးနှုန်းခေါ်ဆိုကြ၏။
ကုန်းဘောင်ခေတ်တစ်လျှောက် မိဖုရားခေါင်အရာ ရရှိခဲ့ကြသူများမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။
အလောင်းမင်းတရား ၏ မိဖုရားခေါင် မဟာမဂင်လာရတနာ ဓိပတိသီရိ ရာဇာ စန္ဒာဒေဝီ (ခင်ယွန်းစံ) ဒီပဲယင်းမင်း (နောင်တော်ကြီး)၏ မိဖုရားခေါင် မဟာမင်္ဂလာရတနာဒေဝီ (ရှင်ဖြိုးဦး) မြေဒူးမင်း (ဆင်ဖြူရှင်)၏ မိဖုရားခေါင် သီရိအတုလမဟာ ပဒုမ္မာဒေဝီ (ဒေါ်လှ) စဉ့်ကူးမင်း ၏ မိဖုရားခေါင် မဟာရတနာစန္ဒာဒေဝီ (ရှင်မင်း) ဖောင်းကားစား မောင်မောင် ၏ မိဖုရားခေါင် ရှင်ဗိုင်းတုတ် ဗဒုံမင်း (ဘိုးတော်ဘုရား)၏ မိဖုရားခေါင် သီရိပဝရမဟာဇိန္ဒာ မင်္ဂလာရတနာဒေဝီ (ဒေါ်လွန်းမယ်) ဘကြီးတော်ဘုရား ၏ မိဖုရားခေါင် နန်းမတော်မယ်နု သာယာဝတီမင်း ၏ မိဖုရားခေါင်သီရိပဝရတိလောက မဟာရတနာ ပဒုမာဒေဝီ ပုဂံမင်း၏ မိဖုရားခေါင်သီရိတိလောက မဟာရတနာဒေဝီ (ဒေါ်ရွှေကြူ) မင်းတုန်းမင်း၏ မိဖုရားခေါင် သီရိပဝရမဟာရာဇိန္ဒာဓိပတိ ရတနာပဒုမာဒေဝီ (စကြာဒေဝီမင်းသမီး) သီပေါမင်း၏ မိဖုရားခေါင် သုသီရိမဟာရတနာဒေဝီ (စုဖုရားလတ်) တို့ဖြစ်ကြသည်။
ခင်မမင်းဝန်မင်းရဲတင့်တယ် အစောပိုင်းကာလ အမည်သိရှိရသူ ခင်မမင်းဝန် တစ်ဦးမှာ မင်းရဲ တင့်တယ် ဖြစ်သည်။
မင်းရဲတင့်တယ်သည် တံတားဦး သေနတ်ဝန်ရွှေယင်းမာ ရွာစားလည်း ဖြစ်၏။
အလောင်းမင်းတရားနှင့် နောင်တော်ကြီး (ဒီပဲယင်းမင်း)တို့လက်ထက်တွင် မင်းရဲတင့်တယ် ခင်မမင်းဝန်အဖြစ် အမှုထမ်းခဲ့ခြင်း ရှိမရှိ မသိရသော်လည်း ဆင်ဖြူရှင် (မြေဒူးမင်း) လက်ထက်တွင် မိဖုရားခေါင်ကြီး သီရိအတုလမဟာပဒုမ္မာဒေဝီအတွက် ခန့်အပ်ခံရသူ ခင်မမင်းဝန်ဖြစ်နေပြီဖြစ်၏။
မယ်ဇလီရွာစား ဦးမောင် ဘိုးတော်ဘရား (ဗဒုံမင်း)လက်ထက်တွင် မယ်ဇလီရွာစား သီရိရာဇာသူဘွဲ့ခံ ဦးမောင်အား ခင်မမင်းဝန်အရာ ခန့်အပ်ခဲ့ဟန်ရှိသည်။
သို့သော် မကြာမီ သူ့အား တောင်နန်းမတော်ဝန် ဒေါ်ခင်မမင်းဝန်အဖြစ်မှ မြောက်နန်းမတော်ဝန်အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲခန့်အပ်ခဲ့သည်။
စစ်ကိုင်းမင်းလက်ထက် ဘကြီးတော် (စစ်ကိုင်းမင်း) နန်းတက်စ ၁၈၁၉ ခုနှစ်တွင် အိမ်ရှေ့စာရေးကြီး သီဟစည်သူကျော်ထင်အား အရှင်မိဖုရားခေါင်ကြီး ဝန်အရာ ခန့်အပ်ခဲ့၏။
၃ နိုဝင်ဘာ ၁၈၁၉ တွင် ထီးဖြူဆောင်းမဂင်္လာပွဲ ဆင်ယင်ကျင်းပစဉ် သူ့အား နေမျိုးမင်းလှရာဇာဘွဲ့ ပေးအပ်ခဲ့သည်။
သို့သော် မကြာမီ ရာထူးအပြောင်းအလဲ ဖြစ်ခဲ့သည်။
မိဖုရားခေါင်ဖြစ်သူ နန်းမတော်မယ်နုက သူ၏ ဦးရီးတော် မဟာမင်းကြီးကျော်ထင်ဘွဲ့ခံ ဦးကွန်းအား နန်းမတော်ဝန်အရာ ခန့်အပ်ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။
ဦးကွန်သည် ၁၈၂၃ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ဒီပဲယင်း မြို့ဝန်အဖြစ် ပြောင်းရွှေ့ခန့်အပ်ခဲ့ရ၏။
ဦးကွန်၏ နေရာ၌ မင်းကြီးကျော်ထင်ဘွဲ့ခံ ဦးစကို အစားထိုးခန့်အပ်လိုက်ပါသည်။
၁၈၂၄ ခုနှစ် ဘိသိပ်မဂင်္လာပွဲအပြီးတွင် မင်းလှသီရိကျော်ထင်ဘွဲ့ခံ ဦးစသည် အရှင်နန်းမတော်ဘုရားဝန်အဖြစ် ဖော်ပြခံရပြီး ရွှေစလွယ် ၁၂ သွယ် အပါအဝင် အဆောင်အရွက်များ ပေးအပ်ချီးမြှင့်ခံခဲ့ရကြောင်း သိရှိရ၏။
ဦးစ၌ မမင်းအိုနှင့် မမဆိုသူ သမီးနှစ်ဦးထွန်းကားရာ နှစ်ဦးစလုံးမှာ ၄၀ တော်မှူးမတ်သမီးစာရင်းဝင် ဖြစ်သည်။
ခင်မမင်းဝန်ဦးကြွက် ၁၈၃၇ ခုနှစ်တွင် သာယာဝတီမင်း နန်းတက်စ၌ ဦးကြွက်အား မင်းကြီးမဟာရာဇသင်္ကြန်ဘွဲ့ဖြင့် ခင်မမင်းဝန်အရာ ခန့်အပ်လိုက်ပါသည်။
ခင်မမင်းဝန် မင်းကြီးမဟာရာဇသင်္ကြန်သည် ၁၅ ဇူလိုင် ၁၈၃၈ တွင် သွေးသောက်အဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းရာ၌ ပါဝင်ခဲ့၏။
သို့သော် နောက်နှစ်နှစ်ခန့် အကြာတွင် ခင်မမင်းဝန်ရာထူး အပြောင်းအလဲ ဖြစ်ခဲ့သည်။
နန်းမတော်ဘုရား ဝန်ဦးညို ဦးကြွက်၏ ရာထူးကို ဆက်ခံခဲ့သူမှာ မိုးဗြဲစစ်ကဲကြီး မင်းကြီးမဟာမင်းထင် သီဟသူဘွဲ့ခံ ဦးညိုဖြစ်သည်။
ဦးညိုသည် နောင်ကောလိယမြို့စား ဝန်ထောက်ရာထူးဖြင့်ပါ ပူးတွဲတာဝန်ယူခဲ့ရ၏။
မန္တလေးမြို့ မင်းထင်ကျောင်းကို ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းခဲ့သည့် ဆင်ဝန်မင်းထင် ဗျာရှပ်ဘွဲ့ခံ ဦးကြီးကလေးမှာ နန်းမတော်ဝန် ဦးညို၏ မြေးဖြစ်သည်။
ပုဂံမင်းလက်ထက် ပုဂံမင်းလက် နန်းမတော်ဝန်၏ အမည်ကို ရှာဖွေမတွေ့ရသေးပေ။
ဝန်ထောက် ဦးညိုကိုပင် နန်းမတော်ဝန်အဖြစ် ဆက်လက်ခန့်ထားခဲ့ခြင်းလည်း ဖြစ်ဟန်ရှိသည်။
(ပုဂံမင်း၏ မိဖုရားခေါင်ကြီးမှာ အသက်အလွန်ရှည်သူဖြစ်ပြီး ဗြိတိသျှအစိုးရလက်ထက်တွင်မှ ကွယ်လွန်ခဲ့၏။