kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
ဗဒုံမင်း လက်ထက်နှောင်းပိုင်းကာလတွင် နေမျိုးဇေယနော်ရထာဘွဲ့ခံ ဦးကျော်ခေါင်အား ကျီဝန်ရာထူးခန့်အပ်ခဲ့သည်။
ဦးကျော်ခေါင်မှာ ငယ်စဉ်ကပင် ဗဒုံမင်းသား၏ အိမ်တော်၌ အမှုထမ်းခဲ့သူဖြစ်ပြီး ဆွေရိပ်မျိုးရိပ်လည်း မကင်းသူ ဖြစ်သည်။
စစ်ကိုင်းမင်းလက်ထက် စစ်ကိုင်းမင်း (ဘကြီးတော်) နန်းတက်လာပြီးနောက် ဦးကျော်ခေါင်အား ကျီဝန်ရာထူး ဆက်လက် ခန့်အပ်ပါသည်။
မကြာမီ ၃ နိုဝင်ဘာ ၁၈၁၉ တွင် နေမျိုးဇေယနော်ရထားဘွဲ့မှ မင်းကြီးမဟာမင်းခေါင်းဘွဲ့သို့ ပြောင်းလဲ ပေးအပ်ခဲ့သည်။
၁၈၁၉ ခုနှစ် အတွင်း၌ပင် သတိုးဘွဲ့ ထပ်မံဖြည့်စွက်ကာ ဝန်ကြီးအရာခန့်အပ်ခဲ့ရာ ကျီဝန်ကြီးဟု အမည်တွင်ခဲ့၏။
ကျီဝန်ကြီး သတိုးမင်းကြီးမဟာမင်းခေါင် ဘွဲ့ခံ ဦးကျော်ခေါင်သည် သန်လျင်မြို့ကို မြို့စားအရာရရှိခဲ့ရာ သန်လျင်မင်းကြီး ဦးကျော်ခေါင်သည် သန်လျင်မြို့ကို မြို့စားအရာရရှိခဲ့ရာ သန်လျင်မင်းကြီးဟုလည်း အမည်တွင်ခဲ့၏။
စစ်ကိုင်းမင်း၏ မြောက်နန်းမိဖုရားမှာ ကျီဝန်ကြီး၏ သမီးဖြစ်သည်။
၁၈၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် ကျီဝန်ကြီး ဦးကျော်ခေါင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။
ကျီဝန် ဦးရွှဲညို ကျီဝန်ကြီး ဦးကျော်ခေါင် ကွယ်လွန်သွားပြီးနောက် အသက် ၅၇ နှစ် အရွယ်ရှိ မင်းကြီးမဟာမင်းခေါင်ဘွဲ့ခံ ဦးရွှဲညိုအား ကျီဝန်ရာထူးခန့်အပ် လိုက်သည်။
ဦးရွှဲညိုသည် ဝင်းမှူးအဖြစ် အမှုထမ်းနေရာမှ ရာထူးတိုးမြှင့် ခန့်အပ်ခံခဲ့ရခြင်း ဖြစ်ပြီး ၁၈၂၃ ခုနှစ်တွင် သူ့အား ဝန်ကြီးရာထူး တိုးမြှင့် ပေးလိုက်ပြန်ရာ ကျီဝန်ကြီးဟု အမည်တွင် ခဲ့ပြန်ပါသည်။
ကျီဝန်ကြီး သတိုးမင်းကြီး မဟာမင်းခေါင်ဘွဲ့ခံ ဦးရွှဲညိုသည် ၁၈၂၅ ခုနှစ်၊ အင်္ဂလိပ် မြန်မာ ပထမစစ်ပွဲအတွင်း ရန်ကုန် စစ်မျက်နှာ၌ အမှုထမ်းခဲ့သည်။
သို့သော် စစ်ပွဲကာလအတွင်း၌ပင် ကျီဝန်ရာထူး အပြောင်းအလဲ ဖြစ်ခဲ့၏။
ကျီအတွင်းဝန် ဦးပါရောက် ၂ အောက်တိုဘာ ၁၈၂၅ တွင် စစ်ပြေငြိမ်းရေးကိစ္စ ဆွေးနွေးပွဲ ကျင်းပသောအခါ မြန်မာဘုရင်၏ ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် ကျီဝန်မဟာမင်းလှ သီဟသူဘွဲ့ခံ ဦးပါရောက် တက်ရောက်ခဲ့သည်။
ဦးပါရောက်သည် အတွင်းဝန် ရာထူးဖြင့် ပူးတွဲတာဝန် ထမ်းဆောင်ခဲ့ရသဖြင့် ကျီအတွင်းဝန်မင်းဟု အမည်တွင်ခဲ့၏။
သူသည် စစ်ကိုင်းမင်း နန်းကျချိန် ၃၀ ဧပြီ ၁၈၃၇ ခုနှစ်အထိ ကျီဝန်ရာထူးဖြင့် အမှုထမ်းရွက်ခဲ့ရပြီး ယင်းနောက်ပိုင်း နန်းကျဘုရင်ကို ပြုစုစောင့်ရှောက်ရေးအတွက် တာဝန်ပေးအပ်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။
သို့သော် ၁၂ မေ ၁၈၄၀ တွင် မသင့်မတင့် ကြံစည်မှုဖြင့် နန်းမတော်မယ်နုတို့နှင့်အတူ စီရင်ခံခဲ့ရသည်။
သာယာဝတီမင်းလက်ထက် သာယာဝတီမင်း နန်းတက်စ ၄ မေ ၁၈၃၇ တွင် နန္ဒသူရိယအား ကျီဝန်ရာထူးခန့်အပ်လိုက်ပါသည်။
သို့သော် မကြာမီကာလ၌ပင် ကျီဝန်ရာထူးအပြောင်းအလဲ ဖြစ်ခဲ့ဟန်တူ၏။
သူ၏ ရာထူးကို ဆက်ခံခဲ့သူမှာ မင်းကြီး မဟာသီဟသူဘွဲ့ခံ ဦးမြတ်ဘူး ဖြစ်သည်။
ဦးမြတ်ဘူး ဝန်ကြီးရာထူးဖြင့်ပါ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ရာ ကျီဝန်ကြီးဟု အမည်တွင်ခဲ့သည်။
မြောက်နန်းမိဖုရား၏ ဖခင်လည်းဖြစ်သဖြင့် နန်းတွင်း၌ အရေးပါသူတစ်ဦး ဖြစ်ခဲ့ဟန် တူသည်။
၁၁ မေ ၁၈၃၉ တွင် ကျီဝန်ကြီးမင်းကြီးမဟာသီဟသူဘွဲ့ခံ ဦးမြတ်ဘူး ကွယ်လွန်သွား၏။
ယင်းနောက် ၁၅ မေ ၁၈၃၉ တွင် သာယာဝတီမင်းက ထန်းတပင်မြို့စား ငွေခွန်ဝန် မင်းလှသီဟသူဘွဲ့ခံ ဦးကြာဥကို မင်းလှမဟာသီဟသူဘွဲ့ဖြင့် ကျီဝန်အရာ ခန့်အပ်လိုက်ပါသည်။
မကြာမီ အတွင်းဝန်ရာထူးရရှိသောအခါ ဘွဲ့မှာလည်း မင်းကြီးမဟာသီဟသူဟု ပြောင်းလဲသွားသည်။
၂ အောက်တိုဘာ ၁၈၄၁ တွင် သာယာဝတီမင်း ရန်ကုန်သို့ စုန်ဆင်းလာသောအခါ ကျီဝန်မင်းကြီး မဟာသီဟသူဘွဲ့ခံ ဦးကြာဥလည်း လိုက်ပါလာခဲ့ရ၏။
သူသည် ရန်ကုန်သို့ ရောက်ရှိစဉ်အတွင်း ရွှေတိဂုံစေတီတော်၌ ဆည်းလည်းတစ်လုံးကိုပင် လှူဒါန်းခဲ့ပါသေးသည်။
ကျီဝန် ဦးပွား ၁၈၄၆ ခုနှစ်တွင် ပုဂံမင်းနန်းတက်လာသောအခါ ကျီဝန်အတွင်းဝန် ဦးကြာဥကို ကျောက်မော်မြို့စားဝန်ကြီးအရာ တိုးမြှင့်ခန့်အပ်လိုက်ပြီး လစ်လပ်သွားသော ကျီဝန်ရာထူးကို မင်းကြီးမဟာသက်တော်ရှည်ဘွဲ့ခံ ဦးပွားအား ခန့်အပ်လိုက်ပါသည်။
ဦးပွားသည် စလေဦးပုည၏ ဦးရီးတော်စပ်သူ ဖြစ်သည်ဆို၏။
မကြာမီ ရေနံချောင်းမြို့စား အတွင်းဝန်အဖြစ်ပါ ပူးတွဲခန့်အပ်ခဲ့ပြီး သတိုးဘွဲ့ကိုလည်း ဖြည့်စွက်ပေးခဲ့သည်။
၁၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၈၄၈ တွင် ကျီဝန် အတွင်းဝန် သတိုးမင်းကြီး မဟာသက်တော်ရှည်ဘွဲ့ခံ ဦးပွား ဆောက်လုပ်ပြီးစီးခဲ့သည့် အာသောက ရာမကျောင်းတိုက်ကြီးအား ပုဂံမင်းက ရေစက်ချလှူဒါန်းပေးခဲ့သည်။
၁၈၅၂ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ဦးပွားအား ဝန်ကြီးအရာ တိုးမြှင့်ပေးလိုက်ရာ ကျီဝန်ကြီးဟု အမည်တွင်ခဲ့သည်။
∞(ယခုအခါ မန္တလေး၌ ဦးပွားဘုရားဟု အမည်တွင်သည်။
ဦးပွားဘုရားအနီး ကုန်းကျော်တံတားကိုလည်း ဦးပွားကုန်းကျော်ဟု ခေါ်ကြသည်။
) မင်းတုန်းမင်း နန်းတက်စကာလ ၁၈၅၃ ခုနှစ် မင်းတုန်းမင်း နန်းတက်စတွင် ငန်းမြာရွာအုပ်ကြီး ဦးဖိုးတုတ်အား ကျီဝန်ရာထူးခန့်အပ်လိုက်ပါသည်။
ယင်းနောက် ၁၆ ဇွန် ၁၈၅၄ တွင် ဦးဖိုးတုတ်ကို မဟာသီရိစည်သူဘွဲ့ ပေးအပ်ခဲ့သည်။
ဘိသိက်မင်္ဂလာအခမ်းအနား အပြီး၌ ယင်းသို့ ပေးအပ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
ထို့ပြင် ၁၉ ဇွန် ၁၈၅၄ တွင် ကျီဝန် မဟာသီရိစည်သူအား မင်းတုန်းမင်း အမိန့်တော်ဖြင့် အကျဉ်းသားများကို လွှတ်ပေးရေး တာဝန်ယူစေခဲ့၏ ကျီဝန် ဦးဘိုးလှိုင် ၁၈၅၇ ခုနှစ်တွင် မင်းလှစည်သူဘွဲ့ခံ ဦးဘိုးလှိုင်အား မင်းကြီးမင်းလှမဟာစည်သူဘွဲ့ဖြင့် အတွင်းဝန်ကျီဝန်အရာ ခန့်အပ်လိုက်ပါသည်။
သို့သော် ဦးဘိုးလှိုင် အနဖြေင့် ကျီဝန်ရာထူးကို ကောင်းစွာ ထမ်းရွက်နိုင်ခဲ့ဟန် မရှိပေ။
၁၈၆၀ ပြည့်နှစ်တွင် ပိဋကတ်တော်များကို ကျောက်ထက်အက္ခရာတင်သည့် လုပ်ငန်းအား အမိန့်တော်အရ လုပ်ကိုင်ကြရရာ စုစုပေါင်း ကျောက်စာ ၇၂၉ချပ်အား ၈ နှစ်ကြာ ၁၈၆၈ ခုနှစ်အထိ လုပ်ဆောင်ခဲ့ကြရ၏။
ထိုအတောအတွင်း ၁၈၆၅ ခုနှစ် ခေတ္တ ရာထူးကျခဲ့သေးသည်။
ကျီဝန် ဦးပုလေး ၁၈၆၉ ခုနှစ်တွင် သံတော်ဆင့် ဦးပုလေးအား မဟာမင်းကျော်စည်သူဘွဲ့ဖြင့် ကျီဝန်ရာထူးခန့်အပ်လိုက်ပါသည်။
ဦးပုလေးသည် မင်းတုန်းမင်း နတ်ရွာစံ လွန်ချိန်အထိ ကျီဝန်ရာထူးဖြင့် အမှုထမ်းခဲ့ရရာ ယင်းသို့ တာဝန်ထမ်းဆောင်စဉ်အတွင်း မန္တလေးမြို့ ချမ်းမြေ့သာစည်ရပ်၌ ကျောင်းတိုက်ကြီးတစ်တိုက် ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းခဲ့သေး၏။
မိုးတားမြို့စား ကျီဝန်မင်းက ဆောက်လုပ်သော ကျောင်းတိုက်ကြီးဖြစ်သဖြင့် မိုးတားကျောင်းတိုက်ဟု အမည်တွင်ပါသည်။
သီပေါမင်းလက်ထက် ၁၈၇၈ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလတွင် သီပေါမင်း နန်းတက်လာပြီးနောက် ဦးပုလေးအား ကျီဝန်မြင်းသစ်မြင်းဝန်ရာထူးများ ဆက်လက်ပေးအပ်ခဲ့သေး၏။
သို့သော် မကြာမီ မြင်းစုကြီးဝန်ရာထူး ပြောင်းရွှေ့ခန့်အပ်ခံရသဖြင့် သူ၏ နေရာအား မိုင်းခိုင်းအတွင်းဝန် ဦးယံ၏ သား ဦးစောကို အစားထိုး ခန့်အပ်လိုက်ပါသည်။
သံတော်ဆင့် ရာထူးကိုပါ ပူးတွဲထမ်းဆောင်ရသူဖြစ်ပြီး ဘွဲ့အမည်မှာ မဟာမင်းထင်စည်သူ ဖြစ်သည်။
၁၈၇၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် ဗြိတိသျှသံအဖွဲ့ လာရောက်စဉ် စစ်ရေးပြ အခမ်းအနား၌ ကျီဝန်သံတော်ဆင့် မဟာမင်းထင်စည်သူက စစ်ကြောင်း လက်ဝဲစစ်ကဲအဖြစ် လိုက်ပါခဲ့ရ၏။
၁၈၈၂ ခုနှစ်တွင် ဖခင်မိုင်းခိုင်းမင်းကြီးက သားကျီဝန် သံတော်ဆင့် မဟာမင်းထင်စည်သူဘွဲ့ခံ ဦးစောထံ မေတ္တာစာများရေးသားပေးပို့ခဲ့သည်ကို တွေ့ရှိရ၏။
ကျီဝန်ဦးစောသည် ဗြိတိသျှအစိုးရလက်ထက် ၂၂ ဇူလိုင် ၁၈၉၁ တွင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။
ကျုံးဝန်သည် မြို့တော်သစ် တည်ရာ၌ ကျုံးတော် တူးဖော်ရေးလုပ်ငန်းကို ကြီးကြပ်ရသူဖြစ်သည်။
သို့ဖြစ်၍ ကျုံးဝန်ရာထူးကို မြို့တည်နန်းတည်မင်းများ လက်ထက်တွင်သာ တွေ့နိုင်ကြောင်း ယေဘုယျ မှတ်ယူနိုင်သည်။
ရတနာသိဃင်မြို့တော် အလောင်းမင်းတရားသည် ၁၇၅၂ ခုနှစ်တွင် မင်းအဖြစ်ကို ခံယူခဲ့ပြီးနောက် ၂၁ ဇွန် ၁၇၅၃ မြို့တော် ၇ ဌာနကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။
ယင်းမြို့တော်မှာ ရတနာသိင်္ဃမြို့တော်ကြီးပင် ဖြစ်သည်။
မြို့တည် ၇ ဌာနတွင် မြို့မှ ၁၀ တာ အကွာ အပြောတာ ၂၀ ရှိသော ကျုံးတော် ဌာနကိုလည်း တည်ဆောက်ခဲ့သည်။
ထိုစဉ်ကပင် ကျုံးတော် တူးဖော်ရေး၊ လိုအပ်သည့် တံတားများ တည်ဆောက်ရေးလုပ်ငန်းများကို လုပ်ဆောင်ရန် ကျုံးဝန်ရာထူးခန့်အပ်ခဲ့သည်ဟု မှန်းဆရ၏။
ကျုံးဝန်ဘုမ္မဇေယျ အလောင်းမင်းတရားလက်ထက်တွင် ခန့်အပ်ခဲ့ရသည့် ကျုံးဝန်မှာ ဘုမ္မဇေယျ ဖြစ်သည်။
ကျုံးဝန်ဘုမ္မဇေယျသည် ရာတနသိင်္ဃမြို့တော်ကြီး တည်ဆောက်စဉ်က ကျုံးတော် ဆောက်လုပ်ရေးလုပ်ငန်းကို ကြီးကြပ်လုပ်ဆောင် ပေးခဲ့ရဟန် တူသည်။
သူသည် ပညာရှိတစ်ဦးလည်း ဖြစ်ပြီး မနုရသေ့ပါဠိ ဘာသာဖြင့် စီရင်ခဲ့သည်ဆိုသော မနုကျယ်ဓမ္မသတ်ကျမ်းကြီးအား အပိုင်း ၁၈ ပိုင်းခွဲ၍ မြန်မာဘာသာပြန်ဆိုခဲ့သူ ဖြစ်သည်။
အလောင်းမင်းတရားကြီးလက်ထက်၌ပင် မဟာသီရိဥတ္တမဇေယျသင်္ကြန်ဘွဲ့ရရှိခဲ့သည် ဆိုသည်။
ဘုမ္မဇေယျသည် အင်းဝ အပျက်တွင် ထန်းတပင်(ရွှေဘိုမြောက်)တွင် ဆူးသစ်တပ်ကာရံပြီး မင်းပြုခဲ့သလို ငါးစို့ဇင် အရပ်တွင် ဘုရင်လုပ်ခဲ့သည်ဟု သမိုင်းပါရဂူ ဒေါက်တာ ရီရီက ဆို၏။
ထို့နောက် ဦးအောင်ဇေယျလက်ထက် ဘွဲများ ပေးသောအခါမှ ကံတူ၊ဘုရားပျံ၊ပြွန်ဦး၊ရွာသာ၊ရွာရပ်ခေါင်းကို ဘုမ္မဇေယျဟူသော ဘွဲ့နှင့် ကျုံးဝန် ရာထူးကို ပထမဆုံး ထွင်ပေးသည်ဟု သိရသည်။
ပါးစပ်ရာဇဝင်အရ၊ ထန်းတပင်ရွာတွင် ကျုံးဝန်ဘုမ္မဇေယျ၏ အမည်မှာ ဦးညိုစိမ့် ဖြစ်ပြီး ‌ဗေဒင်တစ်ဖက်ကမ်းခတ်တတ်ကျွမ်းသည်။
အလောင်းမင်းတရား မလည်အရပ်မှ လည်း(၅၀၀)ဖြင့်အပြန်၊ ဗောဓိကျောင်းတွင် ရေဝင်တောင်းစဉ် ဦးအောင်ဇေယျက ဆရာတောင်အား ဦးချချိန်တွင် ဦးညိုစိမ့်သည် ဦးအောင်ဇေယျ၏ ခြေခဏာကို မြင်ရပြီး ဘုရင်ဖြစ်မည့်သူမှန်းအတတ်သိသဖြင့် မိတ်ဖွဲ့ပြီး ဘုန်းကြီးအားလှူမည့်ဆွမ်းကိုပင် မလှူတော့ဘဲ ဦးအောင်ဇေယျအား ယခုအောင်မြေကုန်း(ထန်းတပင်ရွာထိပ်)၌ ဦးအောင်ဇေယျသည် မင်းဧကရာဇ် ဧကန်ဖြစ်လိမ့်မည် ဖြစ်ကြောင်း၊ ယခုသူတို့လှည်းစခန်းချထားသော နေရာသည်လည်း ‌အောင်မြေဖြစ်ကြောင်း၊ ဘုရင်ြဖစ်လျင် သူ့အားမမေ့ရန် ကတိတောင်းပြီးမှ ယူလာသော ဆွမ်းအုပ်ထဲမှ ထမင်းကို ကျွေးသည်ဟု ဒေသခံများက အစဉ်အဆက်ပြောဆိုကြသည်။
ထန်းတပင်သာသနာပိုင် ဆရာတော် ရှင်နန္ဒမေဓါ၏ ဒကာလည်းဖြစ်သည်။
ယင်းဘုမ္မဇေယျမှာ ရွာခေါင်း ၄၆ ဦးအဝင် ကန်တူရွာခေါင်းဖြစ်ဟန်ရှိသည်။
ဗောဓိကျောင်းဒါယိကာမကြီး၏ မောင်ဟုလည်း ပြောကြသည်။
ရန်ကုန်မြို့တော်ကျုံး အလောင်းမင်းတရားလက်ထက် ၂ မေ ၁၇၅၅ တွင် ရန်ကုန်မြို့တော်ကို တည်ခဲ့သည်။
တောအုပ်ထူထပ်လှသဖြင့် မြေတိုင်းတာရာ၌ အခက်အခဲအချို့ ကြုံတွေ့ခဲ့ရ၏။
တစ်ခါတစ်ရံ ရေအိုင်များအတွင်းသို့ ဖြတ်သန်းတိုင်းတာရသည်လည်း ရှိသည်။
ထိုစဉ်က ကျုံးကို လက်ဝဲသုန္ဒရ (ဦးမြတ်သာနေ)နှင့် ဝေဠုရာဇာတို့ စီစဉ်ဆောင်ရွက်ခဲ့ရကြောင်း အလောင်းမင်းတရား အရေးတော်ပုံ ရာဇဝင်၌ တွေ့ရှိရ၏။
ဝေးလံခေါင်ဖျားဒေသ ဖြစ်သည့်အပြင် စစ်ရေးအတွက်ပါ အရေးတကြီးပြင်ဆင်နေချိန်ဖြစ်သဖြင့် ရန်ကုန်မြို့ ကျုံးတူးဖော်ရေး၌ ကျုံးဝန်ဘုမ္မဇေယျ ပါဝင်ခဲ့ခြင်း မရှိပေ။
ရန်ကုန်မြို့တော်မှ အလောင်းမင်းတရားလက်ထက် ကျုံးကြီးမှာ ကိုလိုနီခေတ်ဦးကာလအထိ အစိတ်အပိုင်းအချို့ ကျန်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။
ရှေးခေတ် ရေမြှပ်နေသော ကျုံးကြီးရှိခဲ့၏။
၁၉၀၇ ခုနှစ်တွင် ယင်းကျုံးကြီးအား ကြည့်မြင်တိုင် ဗားကရာဘက်မှ မြေနီတောင်ကုန်းအား ဖြိုကာ မီးရထားလမ်းငယ် ဆောက်လုပ်သယ်ယူဖို့ပေးခဲ့သည်။
၁၉၀၉ ခုနှစ်တွင် ကျုံးကြီးအား မြေဖို့လုပ်ငန်းပြီးစီးသွားသည်။
ယင်းမြေကွက်လပ်တွင် ရွက်ထည်ရုံထိုးပြီး ရုပ်ရှင်ပြပွဲများ စတင်ပြသခဲ့ဖူးသကဲ့သို့ နောက်အိမ်ခြံကွက်များချပေးကာ လူနေအိမ်များတည်ဆောက်ကြသော အခါ၌လည်း၎င်းဖို့မြေထက်မှ လမ်းအမည်ကို ကျုံးကြီးလမ်းဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။
ကျုံးဝန် ဦးလွန်းပြေ ဒီပဲယင်းမင်း (နောင်တော်ကြီး) နန်းတက်လာသောအခါ နန်းတက်စ ၁၇၆၀ ပြည့်နှစ်တွင် နေမျိုးဇေယျသူဘွဲ့ခံ ဦးလွန်းပြေကို ကျုံးဝန်အရာခန့်အပ်ခဲ့သည်။
သို့သော် ဦးလွန်းပြေမှာ မကြာမီ ဝန်ထောက်ရာထူး တိုးမြှင့်ခန့်အပ်ခံခဲ့ရ၏။
ထိုစဉ်က ကျုံးဝန်ကို ကျုံးမဝန်ဟူ၍လည်း ဖော်ပြထားသည်ကို တွေ့ရှိရ၏။
ဘိုးတော်ဘုရားလက်ထက် ဗဒုံမင်း (ဘိုးတော်ဘုရား) (၁၇၈၂-၁၈၁၉) လက်ထက်တွင် အိမ်ရှေ့မင်းသား ဦးပေါ်၏ အိမ်ရှေ့ မိဖုရားများထဲ၌ ကျုံးဝန်၏ သမီးရှင် ရွှေမင်းဆိုသူတစ်ဦး ပါဝင်ကြောင်းတွေ့ရှိရ၏။
ကျုံးဝန်၏ ဘွဲ့အမည်ကို ဖော်ပြထားခြင်းမရှိသဖြင့် မည်သူမည်ဝါဟူ၍ မသိရှိရပေ။
အမရပူရမြို့တော်သစ် ဗဒုံမင်းလက်ထက် ၃၀ ဒီဇင်ဘာ ၁၇၈၂ တွင် ကျုံးတော်အပါအဝင် အမရပူရမြို့တော် ၇ ဌာနကို ပန္နရိုက်ပြီး ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၈၃ တွင် တစ်ပြိုင်နက် စတင်တည်လုပ်ကြသည်။
သို့သော် ကျုံးဝန်၏ ဘွဲ့မည်ကိုမူ မသိရပေ။
အမရပူရမြို့ဟောင်းတွင် ကျုံးရာအကျယ်ပေတစ်ရာခန့်ကို မြို့ ၄ မျက်နှာစလုံး၌ ပြတ်တောင်း ပြတ်တောင်း တွေ့ရှိနိုင်ကြ၏။
တည်ဆောက်စ ကာလက ကျုံးအကျယ် ဆယ်တာ (အဆောင် ၇၀)၊ အနက် ဆယ်တောင် (၁၀ တောင်) ရှိခဲ့သည်။
အရှည်အားဖြင့် အရှေ့ဘက်တွင် ၄၅၉ တာ ၂ တောင်၊ တောင်ဘက် တွင် ၄၈၃ တာ ၆ တောင် ၂ မိုက် ၄ သစ်၊ အနောက်ဘက်တွင် ၄၄၂ တာ ၁ တောင် ၆ သစ်၊ မြောက်ဘက်တွင် ၃၉၂ တာ ၅ တောင် ၂ သစ် စုစုပေါင်း ၁၆၉၈ တာ ၁၀ တောင် ၄ သစ် ရှိခဲ့၏။
ရတနာပုံမြို့တော်သစ် ကျုံးဝန် ဦးချုံ မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် ၂၂ မေ ၁၈၅၉ တွင် ရတနာပုံနန်းမြို့ကို ၇ ဌာနတစ်ပြိုင်နက် တည်ဆောက်ကြသည်။
ရတနာပုံခေတ်တွင် ကျုံးဩန်နေမျိုးမင်းထင်သူရိန်ဘွဲ့ခံ ဦးချုံ၏ အမည်ကို ကုန်းဘောင်ဆက် မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး (တတိယတွဲ)၌ တွေ့ရှိရလေရာ ကျုံးဝန်ဦးချုံသည်ပင် ရတနာပုံမြို့တော် ကျုံးကို ကြီးကြပ်တူးဖော်ခဲ့လေသလောဟု မှန်းဆမိပါသည်။
ဦးချုံသည် သီပေါမင်း လက်ထက်တိုင် ကျုံးဝန်အဖြစ် အမှုထမ်းခဲ့ကြောင်း သိရှိရ၏။
ဆတ္တာဝန် ရှေးမြန်မာမင်းများလက်ထက်က ဆတ္တာခေါင်းဟူ၍ ရှိခဲ့ဖူးပါသည်။
ဆတ္တာခေါင်းဟူသည် ဘုရင်မင်းမြတ်၊ သားတော်၊ သမီးတော်တို့၏ ခြေသည်း၊ လက်သည်း သန့်စင်ရေး၊ တစ်ကိုယ်တော် သန့်ရှင်းရေးဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များကို တာဝန်ယူရသူဖြစ်ဆိုသည်။
သီပေါမင်းလက်ထက်တွင်မူ ဆတ္တာခေါင်းဟူ၍ မထားတော့ဘဲ ထူးထူးခြားခြား ဆတ္တာဝန်အဖြစ် ခန့်အပ်ချီးမြှင့်ခဲ့သည်ကို တွေ့ရှိရသည်။
ဆတ္တာဝန် သီရိဉာဏသုခ သီပေါမင်းနန်းတက်စ ၁၈၇၉ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ဆတ္တာဝန်အဖြစ် ခန့်အပ်ခံခဲ့ရသူမှာ သီရိဉာဏသုခ ဆိုသူဖြစ်သည်။
ထူးခြားသည်မှာ ဆတ္တာဝန်သည် နန်းတွင်း၌ မနေဘဲ မန္တလေးတောင်ပြင် ဆတ္တာစု၌ နေထိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။
ဆတ္တာဝန်၏ လက်အောက်တွင် ဆတ္တာဝန်အား ကူညီရန် အမှုထမ်း နှစ်ဦးကိုလည်း သီးခြား ခန့်အပ်ထားရှိသည်။
ယင်း အမှုထမ်းနှစ်ဦးမှာ ရိက္ခါတော်အဖြစ် လစဉ် စပါး ၅၅-တင်း ပေးအပ်ချီးမြှင့်ခံရကြောင်း သိရှိရ၏။
ဆတ္တာဝန်မှာ မဏိပူရနွယ်ဖွား တစ်ဦးဖြစ်သည်ဟု မှန်းဆရသည်။
စက်ဝန် စက်ဝန်ရာထူးမှာ ရှေးယခင်အခါကမရှိဘဲ ရတနာပုံခေတ် စက်ရုံ၊ အလုပ်ရုံများ ပေါ်ပေါက်လာသော အခါမှသာ ခန့်အပ်ခဲ့သော ရာထူးဖြစ်သည်။
မင်းတုန်းမင်းလက်ထက်တွင် လွှစက်၊ ရက်ကန်းစက်၊ ဒဂငါ်းသွန်းစက်၊ ဗုံးအမြောက်ဆံသွန်းလုပ်စက်၊ စာပုံနှိပ်စက်၊ ရတနာပုံ သဘေငါ်စက်ရုံ စသည့်စက်ရုံများကို စက်ဝန်က ကြီးကြပ်အုပ်ချုပ်ရသည်။
စက်ဝန်မဟာသူရသိဒ္ဓိ မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် ပထမဆုံးခန့်အပ်ခံခဲ့ရသူ စက်ဝန်မှာ ပြင်သစ်လူမျိုး ဒဗေရာ (ဖာနန်ဒီဗယ်ရာ) ဖြစ်သည်။
ဒဗေရာ၏ မင်းပေးဘွဲ့မည်မှာ မဟာသူရသိဒ္ဓိဖြစ်သည်။
စက်ဝန်ဒဗေရာအနဖြေင့် ဒဂငါ်းစက်ရုံကို အဓိကထားကြီးကြပ်ပေးခဲ့ရကြောင်း သိရှိရသည်။
သူသည် မင်းတုန်းမင်း၏ မိဖုရားခေါင် စကြာဒေဝီ၏ တူမတော်စပ်သူ ဒေါ်ခင်ရွှမြေင့်နှင့် လက်ဆက်ခဲ့၏။
၁၈၇၈ ခုနှစ်တွင် ညောင်ရမ်း၊ ညောင်အုပ်မင်းသားများ ဗြိတိသျှပိုင်နက်သို့ ထွက်ခွာသွားနိုင်ရန် ကူညီခဲ့မှုဖြင့် ရာထူးမှ ထုတ်ပယ်ခံခဲ့ရသည်။
ယင်းနောက် ပြည်မြို့သို့ သွားရောက်နေထိုင်ခဲ့ရာ အသက် ၉၉ နှစ်အရွယ်တွင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။
စက်ဝန်ဒဗေရာ၏ သားအငယ်ဆုံးဖြစ်သူ ဦးမောင်ကြီးမှာ ၁၉၆၄ ခုနှစ်က အသက် ၈၆ နှစ်အရွယ်ရှိပြီး ထိုစဉ်က ချောက်မြို့၌ သက်ရှိထင်ရှားရှိနေဆဲဖြစ်ကြောင်း သိရှိရ၏။
စက်ဝန် ဦးရဲတင် သီပေါမင်းနန်းတက်စ ၁၈၇၈ ခုနှစ်တွင် ဘုရင့်ဆွေတော်မျိုးတော်များထဲမှ ဦးရဲတင်ဆိုသူကို မင်းရဲညွန့်ဘွဲ့ဖြင့် စက်ဝန်ရာထူးခန့်အပ်ခဲ့သည်။
ဦးရဲတင်သည် ယွန်းစုဝန်အဖြစ်ပါ တာဝန်ထမ်းရွက်ရသဖြင့် သူ့အား စက်ဝန်ယွန်းစုဝန် မင်းရဲညွန့်ဟု ခေါ်ဆိုကြ၏။
စက်ဝန်ဦးရဲတင်ကို ဗြိတိသျှမှတ်တမ်းများ၌ အဂင်လိပ် မြန်မာ တတိယစစ်ပွဲအတွင်း ကျဆုံးသွားကြောင်း ဆိုကြသည်။
သို့သော် ဦးရဲတင်မှာ စစ်ပွဲ၌ကျဆုံးခဲ့ခြင်း မရှိပါ။
သီပေါမင်း ပါတော်မူသွားပြီးနောက် ရတနာဂီရိတွင် ကျင်းပသည့် သမီးတော်များ နားထွင်းမဂင်လာပွဲသို့ပင် ဝန်ကတော်၊ သား ခင်မောင်ကြီးတို့နှင့်အတူ သွားရောက်ခဲ့ပါသေးသည်။
ဦးရဲတင်မှာ ကိုလိုနီခေတ်ဦးကာလတွင်မှ ကွယ်လွန်ခဲ့၏။
မြန်မာတပ်ဖွဲ့စည်းပုံတွင် စစ်သည် ၅ ယောက် ၁ အိုးစား ၁ ကြပ်၊ ၅ ကြပ် ၁ သွေးသောက် ၂ သွေးသောက် ၁ တပ်မှူး၊ ၅ တပ်မှူး ၁ ဗိုလ်၊ ၅ ဗိုလ် ၁ စို့ ဟူ၍ ရှိရာ အစိုး ၅ စို့ အတွက် အုပ်ချုပ်ရန်ဝန် တစ်ဦးထားရှိခြင်း ဖြစ်သည်။
ယင်းငါးစို့ဝန် အုပ်ချုပ်သည့်တပ်တွင် ခြေသည်တပ်၊ ဆင်တပ်၊ မြင်းတပ် အစုံအလင် ပါရှိရကြောင်း သိရှိရ၏။
ထို့ပြင် ၁၃ ဒီဇင်ဘာ ၁၇၆၉ တွင် စစ်ပြငြေိမ်းရေးကိစ္စ စကားပြောကြစဉ်ကလည်း ငါးစို့ဝန် နေမျိုးစည်သူကျော်ထင် တက်ရောက်ခဲ့၏။
ငါးစို့ဒိုင်းဝန် ငါးစို့ဝန်ရာထူးနှင့် ဒိုင်းဝန်ရာထူးတို့ကို ပူးတွဲခန့်အပ်ဟန်ရှိသည့် ငါးစိုးဒိုင်းဝန်အရာကို တစ်ကြိမ်သာ တွေ့ဖူးပါသည်။
၁၇၈၂ ခုနှစ်တွင် မဂင်လာအိမ်တော်ပါ အမှုထမ်း ၁၂ ဦးအဝင် တုရင်တင့်မှန်အား ငါးစို့ဒိုင်းဝန်အရာ ခန့်အပ်လိုက်ပါသည်။
သူသည် အင်းဝမြို့ ဇာတိဖြစ်ပြီး ဝေသန္တရပျို့၊ ဇနက ပျို့စသည့် ပျို့ကဗျာများ၊ ဟောစာများကို ရေးဖွဲ့ခဲ့သူ စာဆိုတော် တစ်ဦးလည်း ဖြစ်သည်။
စားတော်ဝန် စားတော်ဝန်သည် နန်းတွင်းရှိ မင်းမိဖုရား၊ သားတော်၊ သမီးတော်တို့၏ အစားအသောက်ကိစ္စများကို တာဝန်ယူရသူဖြစ်သည်။
စားတော်ဝန်၏ လက်အောက်တွင် စားတော်ကဲအမှုထမ်းများ ရှိကြပြီး မြန်မာပွဲတော်၊ ရွှေလောင်းပွဲတော်၊ ရံတိုင်းပွဲတော်၊ ကုလားပွဲတော်၊ တရုတ်ပွဲတော်များကို စီစဉ် ချက်ပြုတ်ရသည်။
ပွဲတော်များအား နံနက်၊ ည ဆက်သွင်းနိုင်ရန် အတွက် ပွဲတော်ရုံကြီး၌ စီစဉ်ချက်ပြုတ်ကြရခြင်းဖြစ်သည်။
ပွဲတော်ရုံကြီးမှာ ရွှေနန်းတော် မြောက်စမုတ်အနီး၌ တည်ရှိ၏။
စားတော်ဝန် အနဖြေင့် နေ့စဉ်မင်းဧကရာဇ်အတွက် ပွဲတော်အုပ် ၄၀ နှင့် အမိန့်တော်ရ ပွဲတော်အုပ် ၁၀၀ တို့ကို စီစဉ်ချက်ပြုတ်ပေးရသည်။
စားတော်ဝန် ကျော်ထင်သင်္ခယျာ ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလ ဘိုးတော်ဘုရား (ဗဒုံမင်း) လက်ထက်တွင် ကျော်ထင်သင်္ခယျာအား စားတော်ဝန်အရာ ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
သို့သော် ကျော်ထင်သင်္ခယျာနှင့် ပတ်သက်သော အကြောင်းအရာများကိုမူ မသိရသေးပေ။
သို့သော် စားတော်ဝန် ကျော်ထင်သင်္ခယျာ ၏ သမီးတစ်ဦးမှာ အိမ်ရှေ့မင်း ဦးပေါ်၏ ကိုယ်လုပ်တော် တစ်ပါးဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိရ၏။
စစ်မြေပြင်ရောက် စားတော်ဝန် စစ်ကိုင်းမင်း (၁၈၁၉-၁၈၃၇) နန်းတက်လာသောအခါ မင်းလှမင်းခေါင်ဘွဲ့ခံ ဦးမိုးကို စားတော်ဝန်အရာ ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
၂ ဒီဇင်ဘာ ၁၈၁၉ တွင် မဏိပူရသို့ မလိန်းခွေးပူ စစ်ကြောင်းချီတက်စဉ် မင်းလှမင်းခေါင်သည် တပ်တစ်တပ်ကို အုပ်ချုပ်ကွက်ကဲကာ ချီတက်ခဲ့ရ၏။
ထိုစဉ်က မင်းလှမင်းခေါင်အား မြစ်သားမြို့စားဟု ဖော်ပြထားသည်။
စားတော်ဝန် မင်းလှမင်းခေါင်သည် ၁၈၂၅ ခုနှစ် အင်္ဂလိပ် မြန်မာ ပထမစစ်ပွဲကာလအတွင်း၌လည်း ရန်ကုန်စစ်မြပြေင်သို့ သွားရောက် စစ်မှုထမ်းထမ်းရွက်ခဲ့ရသည်။
စားတော်ဝန်ဟူသည် နန်းတွင်းအချက်အပြုတ် တာဝန်ကိုသာယူရရာ စစ်ကိုင်းမင်းလက်ထက် စားတော်ဝန် မင်းလှမင်းခေါင်ဘွဲ့ခံ ဦးမိုးအား အဘယ်ကြောင့် စစ်မြေပြင်သို့ စေလွှတ်ခဲ့သည် ဆိုခြင်းကိုမူ နားလည်ရ ခက်ခဲလှပါသည်။
စားတော်ဝန် ဦးမိုး အုပ်ချုပ်ရသောတပ်တွင် အောင်ပင်လယ် သမိုင်းစု အမှုထမ်းများနှင့် သေနတ်အစု အမှုထမ်းလူ လေးထောင်ကျော်ပါဝင်ကြောင်း သိရှိရ၏။
စားတော်ဝန်သည် ရန်ကုန် စစ်မျက်နှာ၌ သာမက အထက်မြန်မာနိုင်ငံ နေရာဒေသအနှံ့အပြားသို့လည်း သွားရောက်စစ်မှုထမ်းခဲ့ရသေး၏။
စားတော်ဝန်ဦးခဲ သာယာဝတီမင်းနှင့် ပုဂံမင်းတို့လက်ထက် စားတော်ဝန်၏ အမည်ကို မသိရှိရပေ။
မင်းတုန်းမင်း (၁၈၅၃-၁၈၇၈) လက်ထက်တွင်မူ စားတော်ဝန်ဦးခဲမှာ အမည်ထင်ရှားခဲ့သည်။
ဦးခဲသည် မဟာမင်းလှရွှေတောင်ဘွဲ့ခံ စားတော်ဝန်ဖြစ်ပြီး မင်းတုန်းမင်း၊ မိဖုရားကြီး စကြာဒေဝီ နှင့် သားတော် သမီးတော်များအတွက် အစားအသောက်များကို စီမံချက်ပြုတ်ရသူဖြစ်သည်။
စားတော်ဝန်ဦးခဲ၏ လက်အောက်တွင် အစ္စလာမ်ဘာသာဝင် မုန့်တော်ခေါင်း မင်းဦးရွက်ဆိုသူက အမှုထမ်းခဲ့ရ၏။
စားတော်ဝန် ဦးခဲမှာ မင်းတုန်းမင်းနှင့် ရုပ်ချင်းအတော်ဆင်သူ ဖြစ်သည်။
၁၈၅၅ ခုနှစ်က အသာဖယ်ရာ ဦးဆောင်သော ဗြိတိသျှသံအဖွဲ့ အမရပူရနပြေည်တော်သို့ လာရောက်စဉ် စားတော်ဝန်ဦးခဲအား မင်းတုန်းမင်းအမှတ်ဖြင့် မှားယွင်းအရိုအသပြေုခဲ့ဖူးပါသည်။
နန်းတွင်းသူ နန်းတွင်းသားများကလည်း ဦးခဲအား မင်းတုန်းမင်းနှင့် မကြာခဏ မှားယွင်းတတ်ကြသည်။
သို့ဖြင့် ကင်းဝန်မင်းကြီးက စားတော်ကဲ ဦးခဲအား မုတ်ဆိတ်ကျင်စွယ် မထားရန်နှင့် လမ်းသွားလျှင် တောင်ဝှေး တစ်ချောင်းကိုင်ထားရန် အမိန့်တော်ချမှတ်ခဲ့၏။
ဦးခဲသည် ရေစကြိုနယ်သားဖြစ်ပြီး ရေစကြိုခုံတော် ဦးမှိုင်းက နန်းတွင်းသို့ ခေါ်ဆောင်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။
မင်းတုန်းမင်းက သူ့အား ရေစကြိုလေးရွာစား အဖြစ်ချီးမြှင်ခဲ့ပြီး မဟာမင်းလှရွှေတောင်ဘွဲ့ကို ပေးအပ်ခဲ့သည်။
၁၆ ဇန်နဝါရီ ၁၈၇၃ ရက်စွဲပါ အမိန့်တော်တွင် စားတော်ဝန်ဦးခဲအား ယခင်မင်းတုန်း တောင်စဉ်ခုနှစ်ရိုင်ဝန်ကို ပေးအပ်ထားသည့် တောင်ဘက်ကိုးခရိုင် ဆည်ရေသောက်လယ်များကို ထပ်မံပေးသနားခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြပါရှိသည်။
မြကေတု (၁၉၇၁) "နန်းဓလေ့ မှတ်တမ်းများ"။
မြန်မာ့ပဒေသာ စာပေတိုက်၊ ရန်ကုန်။
စားတော်ဝန် ဦးပေါ်စော စားတော်ဝန် ဦးခဲ၏ ရာထူးကို ဆက်ခံခဲ့သူမှာ စားတော်ဝန် ဦးပေါ်စော ဖြစ်ဟန်ရှိသည်။
လက်သုံးတော်ကြီးကိုင်တစ်ဦးဖြစ်သူ ဦးပေါ်စောကို စကုမြို့စား မဟာမင်းလှစည်သူဘွဲ့ဖြင့် စားတော်ဝန်အရာခန့်အပ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
ဦးပေါ်စောသည် မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် နှောင်းပိုင်းကာလ၌ သာမက သီပေါမင်းနန်းတက်စကာလ၌ပင် စားတော်ဝန်အဖြစ် အမှုထမ်းရွက်ခဲ့သည်။
သီပေါမင်းလက်ထက် ၁၈၈၂ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ဦးပေါ်စောကို မြောက်ထားဝယ်ဗိုလ်ရာထူးခန့်အပ်လိုက်ပါသည်။
စားတော်ဝန်အဖြစ် ပူးတွဲတာဝန် ထမ်းဆောင်ခဲ့ခြင်းရှိမရှိကိုမူ မသိရပေ။
စားတော်ဝန် ဦးပေါ်စော၏သား ဦးမောင်မောင်ပြန့်မှာ အဠဝီကမ်းတွင် နေထိုင်ခဲ့ပြီး စားတော်ကဲ ကျမ်းပေမူတစ်စောင်ကို ပုံနှိပ် ထုတ်ဝေခဲ့ကြောင်း သိရှိရ၏။
စီးတော်မြင်းဝန် စီးတော်မြင်းဝန်ဟူသည် ဘုရင်မင်းမြတ် စီးနင်းသည့် မြင်းတော်များ အဝေးရှမ်းပြည်နယ်၊ ယွန်းပြည် စသည်တို့မှ လက်ဆောင်အဖြစ် ဆက်သသော မြင်းများနှင့် သက်ဆိုင်သည့် ကိစ္စရပ်များကို ကြီးကြပ်လုပ်ဆောင်ရသူ ဖြစ်သည်။
ဘုရင်မင်းမြတ်စီးနင်းသော စီးတော်မြင်းအနက် အချို့ကို ဘွဲ့မည်များ ပေးအပ်ထားသည်လည်း ရှိသည်။
စီးတော်မြင်းဝန်၏ လက်အောက်တွင် မြင်းစာရေး မြင်းတော်ခံ၊ မြင်းတော်မှူး စသည့် ရာထူးများကိုလည်း ထားရှိသည်။
စီးတော်မြင်းဘွဲ့ ဘုရင်မင်းမြတ် သို့မဟုတ် မြင့်မြတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အတွက် စီးနင်းရန် မြင်းများ၏ ဘွဲ့မည်ကို ဗုဒ္ဓဝင်ကျမ်းများတွင် မကြာခဏ တွေ့ရှိရတတ်သည်။
ဗုဒ္ဓဝင်ကျမ်းများ၌ ဘုရားလောင်း တောထွက်ရာတွင် စီးနင်းသော စီးတော်မြင်းအမည်ကို ကဏ္ဍိကဟု ရေးသားဖော်ပြကြသည်။
မြန်မာရာဇဝင်ကျမ်းတို့၌ အနော်ရထာမင်း စီးသောမြင်းအမည်ကို ခန္တီကလက်လှ၊ ကျန်စစ်မင်းစီသောမြင်းအမည်ကို နှလုံးကွန့်ခေါင် စသည့်ဖြင့် ဖော်ပြထားသည်ကိုလည်း တွေ့ရသည်။
ဆင်ဖြူရှင်လက်ထက် ဆင်ဖြူရှင် (မြေဒူးမင်း) လက်ထက်တွင် စီးတော်မြင်းဝန်ရာထူး ခန့်အပ်ခံရသူမှာ လက်ဝဲပတေ့ကျော်သူ ဖြစ်သည်။
သူသည် ဒီပဲယင်းမင်း (နောင်တော်ကြီး) လက်ထက်ကပင် စီးတော်မြင်းဝန်အရာ ရရှိခဲ့ဟန် တူသည်။
ဘုရင်မင်းမြတ် ကိုယ်တိုင်စစ်ထွက်သည့်အခါ စီးတော်မြင်းဝန်လည်း လိုက်ပါ အမှုထမ်းရသည်။
ထိုအခါမျိုး၌ စီးတော်မြင်းဝန်သည် မြင်းများ၏ ကျန်းမာရေးကို အထူးဂရုပြုကြရ၏။
စီးတော်မြင်းဝန် လက်ဝဲပတေ့ကျော်သူသည် မြေဒူးမင်းနန်းတက်စ ၁၅ စက်တင်ဘာ ၁၇၆၄ တွင် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည့် ဂါမဏိတိဿ ဦးစီးသော ၅၀ တော်သွေးသောက်အဖွဲ့သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သူဖြစ်သည်။
ဘိုးတော်ဘုရားလက်ထက် ဘိုးတော်ဘုရား (ဗဒုံမင်း) လက်ထက်တွင် စီးတော်မြင်းဝန်ရာထူးကို ရှာဖွေ မတွေ့ရှိရသေးပါ။
ဘုရင်မင်းမြတ်သည် ဝေါယာဉ် သို့မဟုတ် ဆင်ဖြင့် ကြွချီလေ့ရှိရာ စီးတော်မြင်းမလိုအပ်သဖြင့် စီးတော်မြင်းဝန်အရာ ခန့်အပ်ထားခြင်း မရှိဟု တွေးစရာရှိသည်။
ဘကြီးတော်လက်ထက် ဘကြီးတော် (စစ်ကိုင်းမင်း) နန်းတက်စ ၁၈၁၉ ခုနှစ်တွင် မဟာမင်းကျော်သခင်ျာဘွဲ့ခံ ဦးရွှေဦးကို စီးတော်မြင်းဝန်အရာ ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
စီးတော်မြင်းဝန် ဦးရွှေဦးနှင့် ပတ်သက်၍ သူ့တွင် မိအို ဆိုသူ သမီးတစ်ယောက်ရှိကြောင်းကိုသာ သိရှိရ၏။
ဦးရွှေဦး၏ ရာထူးကို ဆက်ခံခဲ့သူမှာ မဟာမင်းကျော်သီဟသူဖြစ်သည်။
၁၈၂၄ ခုနှစ်တွင် ဘိသိက်မဂင်လာ အခမ်းအနားကျင်းပအပြီး၌ စီးတော်မြင်းဝန် မဟာမင်းကျော်သီဟသူအား ရွှေစလွယ် ၉ သွယ်အပါအဝင် အစီးအနင်း အဆောင်အရွက်များ ပေးအပ်ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။
စီးတော်မြင်းဝန် ဦးရွှေနီ ၁၈၇၃ ခုနှစ် သာယာဝတီမင်း နန်းတက်စတွင် မဂင်လာအိမ်တော်ပါမြင်းတော်ခံ ဦးရွှေနီအား မဟာမင်းလှသခင်ျာဘွဲ့ဖြင့် စီးတော်မြင်းဝန် အရာခန့်အပ်ခဲ့သည်။
စီးတော်မြင်းဝန် ဦးရွှေနီသည် အမရပူရအရှေ့ပြင် (ယခုမန္တလေး တက္ကသိုလ်ဝင်းအတွင်း)၌ ကျောင်းဆောက်လုပ်လှူဒါန်းခဲ့ရာ စီးတော်မြင်းဝန်တိုက်ဟု အမည်တွင်ခဲ့သည်။
၁၉၁၈ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှအစိုးရက ယင်းနေရာဝန်းကျင်၌ လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေး သိပ္ပံကျောင်းနှင့် စိုက်ပျိုးရေး နယ်မြေများ ပြုလုပ်လိုသဖြင့် စီးတော်မြင်းဝန် ကျောင်းတိုက်ကို ရွှေ့ပြောင်းပေးခဲ့သည်။
စီးတော်မြင်းဝန် မဟာမင်းလှသခင်ျာဘွဲ့ခံ ဦးရွှေနီသည် ၅ မတ် ၁၈၄၃ တွင် တရုတ်သံအဖွဲ့နပြေည်တော်သို့ လာရောက်ကြိုဆိုရေးအဖွဲ့၌ ပါဝင်ခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရ၏။
ယင်းနောက်ပိုင်းတွင် စီးတော်မြင်းဝန်ရာထူး အပြောင်းအလဲ ဖြစ်ခဲ့သည်။
လေးတပ်ဗိုလ် စီးတော်မြင်းဝန် ဦးရွှေနီ၏ ရာထူးကို ဆက်ခံခဲ့သူမှာ လေးတပ်ဗိုလ်ဖြစ်သည်။
လေးတပ်ဗိုလ်သည် ၁၈၄၅ ခုနှစ်တွင် ပြည်မင်းသားကြီးအား လိုက်လံဖမ်းဆီးရန် တာဝန်ပေးအပ်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။
မန္တလေးမြို့အဝင် ရန်ကုန် မန္တလေးလမ်းဘေး တစ်ဖက်တစ်ချက်တွင် ပြည်မင်းသားကြီးဆောက်လုပ်လှူဒါန်းခဲ့သည့် ပြည်ကျောင်းနှင့် ပြည်မင်းသားကြီးအား လိုက်လံဖမ်းဆီးခဲ့သူ လေးတပ်ဗိုလ် တည် ထားကိုးကွယ်ခဲ့သော လေးတပ်ဗိုလ်ဘုရားတို့ တည်ရှိသည်။
စီးတော်မြင်းဝန် ဦးတရုတ် ပုဂံမင်း (၁၈၄၆-၁၈၅၃) လက်ထက် စီးတော်မြင်းဝန်အဖြစ် ခန့်အပ်ခံရသူမှာ ဦးတရုတ်ဖြစ်သည်။
စီးတော်မြင်းဝန်ဦးတရုတ်မှာ မင်းတုန်းကနောင်မင်းသားများ နောင်တော်ပုဂံမင်းကို နန်းချရန် ရွှေဘိုသို့ ထွက်ခွာကြစဉ် ပုဂံမင်း၏ အမိန့်တော်ဖြင့် ဗိုလ်ရွှဗြေင်အား လာရောက်ခေါ်ယူခဲ့သူ ဖြစ်၏။
သို့သော် ဗိုလ်ရွှဗြေင်မှာ မင်းတုန်းကနောင်မင်းသားများဘက်သို့ ဝင်ရောက်အမှုထမ်းခဲ့သည်။
မင်းတုန်းမင်းနန်းတက်စ ၁၈၅၃ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလဆန်းတွင် မင်းတုန်းမင်း ထီးနန်းရရှိခဲ့ပြီးနောက် ဦးရွှေအိုဆိုသူအား မင်းလှမင်းကျော်ရာဇာဘွဲ့ဖြင့် စီးတော်မြင်းဝန်အရာ ခန့်အပ်လိုက်ပါသည်။
သို့သော် မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် စီးတော်မြင်းဝန်ရာထူးကို နန်းတက်စကာလ၌သာ တွေ့ရှိရသည်။
တောင်သမန်လယ်စားမောင်ဖေငယ် သီပေါမင်းနန်းတက်စ ၁၈၇၈ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ရေနံ့သာမြို့စား လက်သုံးတော်ကြီးကိုင် မောင်ဖေငယ် စီးတော်မြင်းဝန်ဖြစ်လာပြီးနောက် တောင်သမန်လယ်စားအရာ ချီးမြှင့်ခံခဲ့ရ၏။
ဦးဖေငယ်၏ ဝန်ကတော် (ဇနီး)မှာ သာယာဝတီမင်း၏ ဟဂင်မော်မြို့စား မိဖုရားဟောင်းဖြစ်သည်။
(မလွန်ဆန်အလှူအသင်း၏ စာရင်းစစ် ဦးမောင်⁠မောင်သွင်မှာတောင်သမန်လယ်စား မောင်ဖေငယ်၏ တီးတော်စပ်သူဖြစ်သည်။
) တောင်သမန်လယ်စား စီးတော်မြင်းဝန် ဦးဖေငယ်သည် ၁၈⁠၈၃ ခုနှစ်တွင် ဒိုင်းခင်⁠ခင်အမှုကြောင့် ဗန်းမော်သို့ အကျဉ်းသားအဖြစ်ပို့ကာ စီရင်ခံခဲ့ရသည်။
စီးတော်မြင်းဝန် ဦးကြွက် တောင်သမန်လယ်စား မောင်ဖေငယ်သည် ၁၈⁠၈၃ ခုနှစ်တွင် ရာဇဝတ်သင့်ခဲ့ရာ သူ၏နေရာ၌ မဟာမင်းကျော်မင်းထင်စည်သူဘွဲ့ခံ ဦးကြွက်အား စီးတော်မြင်းဝန်အဖြစ် အစားထိုးခန့်အပ်ခဲ့သည်။
သို့သော် စီးတော်မြင်းဝန် ဦးကြွက်နှင့် ပတ်သက်၍ အတ္ထုပ္ပတ္တိအကြောင်းအရာများကို မသိရှိရပေ။
နောက်ဆုံးစီးတော်မြင်းဝန် သီပေါမင်းလက်ထက် နောက်ဆုံးစီတော်မြင်းဝန်မှာ သီပေါမင်း၏ မင်္ဂလာအိမ်တော်ပါ လက်သုံးတော်ကြီးကိုင် ရေနံ့သာမြို့စား ဦးဘတင် ဖြစ်ဟန်ရှိသည်။
ဆင်ဝန် ဆင်ဝန်သည် ဘုရင့်ဆင်တော်များအား ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရသူ ဖြစ်သည်။
ဆင်ဝန်၏ လက်အောက်တွင် ဆင်မှူး၊ ဆင်စာချီ၊ ဦးစီး၊ နောက်ပဲ့၊ ဆင်ဆေးသမားစသည့် အမှုထမ်းများ ထားရှိသည်။
ဘုရင့်ဆင်တော်များကို အတွင်းတင်းကုပ် ပြင်တင်းကုပ်တော်များ၌ ချည်နှောင်ထားရှိ၏။
ညောင်ရမ်းခေတ် ဆင်ဝန် ဆင်ဝန်ရာထူးကို ညောင်ရမ်းခေတ် ကပင် အထင်အရှားတွေ့ရှိရသည်။
တနင်္ဂနွေမင်း (၁၇၁၄-၁၇၃၃) လက်ထက်တွင် ဇေယျကာမဏိအား ဆင်ဝန်အရာ ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
သူသည် အနောက်ဘက်တိုက်အဝင် အုံးနှောက်ရွာစား ဖြစ်ပြီး နောင်ဝန်ကြီးဖြစ်လာသောအခါ ဆင်ဝန်ကြီးဟု အမည်တွင်ခဲ့သည်။
ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလ ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလတွင် ထင်ရှားခဲ့သည် ဆင်ဝန်တစ်ဦးမှာ ဥတ္တမကျော်ထင် ဖြစ်သည်။
သူသည် ဆင်ဖြူရှင် (မြေဒူးမင်း) နန်းတက်စ ၁၅ စက်တင်ဘာ ၁၇၆၃ တွင် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည့် အဘယသင်္ကြန် ဦးစီးသော ၅၀ တော်သွေးသောက်အဖွဲ့၌ ပါဝင်ခဲ့သူဖြစ်သည်။
ဆင်ဝန်ဥတ္တမကျော်ထင်သည် အလောင်းမင်းတရား သို့မဟုတ် ဒီပဲယင်းမင်း (နောင်တော်ကြီး)လက်ထက်ကပင် ဆင်ဝန်အရာ ခန့်အပ်ခံခဲ့ရသူ ဖြစ်ဟန်ရှိသည်။
မြေဒူးမင်းလက်ထက် တရုတ်မြန်မာစစ်ပွဲများ ဖြစ်ပွားစဉ်အတွင်း ၂၉ နိုဝင်ဘာ ၁၇၆၉ တွင် စစ်ပြေ ငြိမ်းချမ်းရေးကိစ္စ ကမ်းလှမ်းစဉ် ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းကြရ၌ ဆင်ဝန် ဥတ္တမကျော်ထင်လည်း တက်ရောက်ခဲ့သည်။
သူသည် ၅ စက်တင်ဘာ ၁၇၆၉ ခုနှစ်ကလည်း စန္ဒပူရီမှ သမီးကညာဆက်သသည့် အခမ်းအနားကို တက်ရောက်ခဲ့ရ၏။
ထိုစဉ်က ဆင်ဝန်၏ ဘွဲ့အမည်ကို ‘ရာဇဥတ္တမအမာတင်’ ဟူ၍ တွေ့ရှိရသည်။
ဘိုးတော်ဘုရားလက်ထက် ဘိုးတော်ဘုရား (ဗဒုံမင်း) (၁၈၇၂-၁၈၁၉) နန်းတက်စကာလ ၁၄ မေ ၁၇၈၄ တွင် ဇေယျကာမဏိအား ဆင်ဝန်ရာထူးခန့်အပ်ခဲ့သည်။
ဇေယျကာမဏိသည် ဆင်ဝန်ထောက်အရာမှ ဆင်ဝန်အဖြစ် ရာထူးတိုးမြှင့်ခန့်အပ်ခံခဲ့ရခြင်း ဖြစ်သည်။
ဤတွင် ဆင်အစုအမှုထမ်းများ၏ ဖွဲ့စည်းပုံမှာ စိတ်ဝင်စားစရာကောင်းလှပါသည်။
ဆင်ဝန်ထောက်၏ အထက်တွင် ဆင်ဝန်ရာထူးကို ထားရှိခြင်းဖြစ်၏။
ယေဘုယျအားဖြင့် ဆင်ထောက်ရာထူးကို ဝန်၏ အထက်တွင်သာ ထားရှိမြဲဖြစ်သည်။
ဆင်ဝန်ဇေယျကာမဏ၏ ရာထူးကို ဆက်ခံခဲ့သူမှာ မင်းလှမင်းကျော်ဖြစ်သည်။
မင်းလှမင်းကျော်သည် ရွာလပ်ဝန်အဖြစ် အမှုထမ်းနေရာမှ ၂၆ အောက်တိုဘာ ၁၇၈၅ တွင် ဆင်ဝန်ရာထူးတိုးမြှင့်ခန့်အပ် ခံခဲ့ရခြင်း ဖြစ်သည်။
၁၁ နိုဝင်ဘာ ၁၇၈၅ တွင် ဗဒုံမင်း ကိုယ်တော်တိုင် ယိုးဒယားသို့ ကြွချိသောအခါ ဆင်ဝန်မင်းလှမင်းကျော် အုပ်ချုပ်သော ဆင်တပ်လည်း လိုက်ပါစစ်မှုထမ်းရွက်ခဲ့ရ၏။
မင်းလှမင်းကျော်၏ မူလဘွဲ့မည်မှာ ဥဒိန်သီရိစည်သူ ဖြစ်ကြောင်းသိရှိရသည်။
ဆင်ဝန်နေမျိုးစည်သူ ဗဒုံမင်းလက်ထက် ၉ ဖေဖော်ဝါရိ ၁၇၉၅ တွင် မိတ္ထီလာမင်းသမီး ကွမ်းခွံ့အခမ်းအနား လုပ်ဆောင်စဉ်ကမူ ဆင်ဝန်မှာ နေမျိုးစည်သူ ဖြစ်သည်။
ဆင်ဝန် နေမျိုးစည်သူသည် အခမ်းအနားသို့ တက်ရောက်ခွင့်ရရှိခဲ့သူ ဖြစ်၏။
၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၈၀၇ တွင် ဆင်ဖြူတော်သိမ်းပွဲ ကျင်းပသောအခါ၌မူ နေမျိုးစည်သူအား ဆင်ပေါက်ဝန်ဟု ထူးခြားစွာ ဖော်ပြထားသည်ကို တွေ့ရှိရသည်။
ဥဒိန်ဇေယျသူ ဗဒုံမင်းလက်ထက် ၂၇ ဩဂုတ် ၁၈၁၃ တွင် ဥဒိန်ဇေယျသူအား ဆင်ဝန်ရာထူး ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
သူသည် ဗဒုံမင်းလက်ထက်တွင် နောက်ဆုံး ခန့်အပ်ခံရသည့် ဆင်ဝန်ဖြစ်ဟန်ရှိသည်။