kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
ပဒေါင်တို့သည် တောင်ယာကို လှေခါးထစ်စိုက်ပျိုးနည်းဖြင့် စိုက်ပျိုးရာ၌ တောင်စောင်းတွင် တစ်ဆင့်ပြီး တစ်ဆင့် ကန်သင်းခတ်၍ ရေသွင်း စိုက်ပျိုးကြသည်။
ထိုအလုပ်မှာ များစွာခက်ခဲ ပင်ပန်းသည်။
သို့သော် မညည်းမညူ လုပ်ကြသည်။
ကုန်ရောင်းကုန်ဝယ် အလုပ်၌လည်း ကောင်းစွာလုပ်တတ်ကြသည်။
အမဲလိုက်လည်း ဝါသနာထုံသည်။
ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ တောင်ပေါ်သားတို့တွင် ပဒေါင်တို့သည် အလုပ်အကိုင်၌ အတော်ဆုံး အကောင်းဆုံး လူတမျိုးဖြစ်သည်ဟု ချီးကျူးခံရသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၆) ရည်ညွှန်းကိုးကား ခင်မင်းဇော် ဘလော့ဂ် Category:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ Category:ကယားလူမျိုးစု။
ဓနုတ်စေတီတော်ကြီး(ဒလ) 180px|centerတည်နေရာရန်ကုန်တိုင်း၊ ဒလမြို့နယ် ဉာဏ်တော်၁၉၈ ပေကျော်ကြားမှု ရှေးဟောင်း သမိုင်းဝင် ဆံတော်ရှင် ဓနုတ် ဆုတောင်းပြည့်စေတီတော်ကြီးဉာဏ်တော်အမြင့် ၁၉၈ ပေရှိကာရန်ကုန်တိုင်း ဒလမြို့နယ်တွင်တည်ရှိသည်။
စေတီတော်ကြီး၏သမိုင်း ရှေးဟောင်း သမိုင်းဝင် ဆံတော်ရှင် ဓနုတ် ဆုတောင်းပြည့်စေတီတော်ကြီးကို သာသနာ သက္ကရာဇ် (၂၄ဝ) ပြည့်နှစ်တွင် ဂေါတမ မြတ်စွာဘုရား ၏ ဆံတော် (၂) ဆူ ဓာတ်တော် (၂၄) ဆူ တို့ကို ဌာပနာထားကာ သထုံမင်း စူဋ္ဌသီရိမာသောက ၏ အထောက်အပံ့ ဖြင့် ရဟန်းတော် အရှင်ဇာတကလေးသည် ရွာမှာ တိုက်စေတီ တည်ထားသောကြောင့် ဒုနဂ္ဂဟစေတီလို့ ဘွဲ့တော် ပေးခဲ့ဖြစ်ကြောင်း၊ နောင်အခါ တိုက်စေတီ မှ သင်တိုင်း စေတီပုံ သို့ ပြင်ဆင်ခဲ့ပြီး ဓနုတ်စေတီ ဟု ဘွဲ့တော် အမည် ပြောင်းလဲခဲ့ခြင်း ဖြစ်ကြောင်း ထိုဘုရား၏ ရာဇဝင်များအရသိရသည်။
ဓနုတ်စေတီ သမိုင်း အဆိုအရ ၁၈၁၁ တွင် ဗဒုံမင်း (ဘိုးတော်ဘုရား) ပြုပြင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။
ဓနုတ် စေတီတော်ကို မြန်မာ မင်းအဆက်ဆက် ပြုပြင်မှုမှာ ကောဇာသက္ကရာဇ် (၇၁၅) ခုနှစ်မှာ ဟံသာဝတီဘုရင် ဗညားဦး နှင့် မိဖုရားတို့က ပြန်လည် ပြုပြင်ကာ ထီးတော်တင်လှူခဲ့ခြင်း၊ သက္ကရာဇ် (၇၅၆) ခုနှစ်တွင် သုတသောမ ရာဇာဓရာဇ် ဘုရင်၏ အမိန့်တော်အရ ဓနုတ်ကင်း သူကြီး 'ထဗ' ရွှေဘုရား၊ ငွေဘုရား (၄၅) ဆူစီ ဌာပနာထားပြီး အမြင့် (၄၅)တောင်ခန့် စေတီ တည်ထားကာ ထီးတော် တင်လှူခဲ့ဖူးသည်။
သက္ကရာဇ် (၉၂၆) ခုနှစ်တွင် ဘုရင့်နောင် မင်းတရားကြီးက အမြင့်၊ အတောင် (၉ဝ) ရှိ စေတီတော်ကို ထပ်မံတည်ကာ ကြေးထီးတော် တင်လှူပြီး စေတီတော် လုံးတော်ပြည့် ရွှေချခြင်းများ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။
ပြန်လည်ပြုပြင်ခြင်း ရှေးဟောင်း သမိုင်းဝင် ဆံတော်ရှင် ဓနုတ် ဆုတောင်းပြည့် စေတီတော်ကြီး ကို မူလ ဒီဇိုင်းအတိုင်း ဆူးလေစေတီတော် ပုံစံကဲ့သို့ ရှစ်ထောင့်ဒီဇိုင်း ဖြစ်ကာ၊ အလှူငွေ သိန်းပေါင်း ၁ သောင်း ၃ထောင် ( သိန်း၁၃၀၀၀ ) ဖြင့် တည်ဆောက်ခဲ့တာ ဖြစ်ကြောင်း၊ စေတီတော်ကြီး ပြန်လည် ပြုပြင်မှုကို ရွှေသံလွင် ကုမ္မဏီက ဦးဆောင်ပြုလုပ်ခဲ့တာ ဖြစ်ကြောင်း စုံစမ်းသိရှိရသည်။
ဓနုတ် စေတီတော်မြတ်ကြီးကို ဉာဏ်တော် (၁၈၆)ပေ၊ ငှက်ပျောဖူး (၂၃)ပေ၊ ထီးတော်အဝ (၉)လက်မ၊ ထီးတော်အမြင့် (၃၂)ပေ၊ လုံးပတ်တော် (၁၇၄)ပေ (၈)လက်မ၊ ဖိနပ်တော် (၄၉ဝ)ပေ (၄)လက်မ ဖြစ်ကာ၊ အခုတကြိမ် ပြိုကျတာဟာဖြင့် (၅) ကြိမ်မြောက်လည်း ဖြစ်သည်။
ဒလမြို့နယ် ဓနုတ်စေတီ ထီတော်မှ စ၍ပြန်လည်ပြိုကျ ရန်ကုန်တိုင်း ဒလမြို့နယ် ဓနုတ်ကျေးရွာ တွင် တည်ထားကိုးကွယ်ထားသော ဓနုတ်စေတီတော်ကြီးသည် ၂၀၀၆ ခုနှစ် တွင် စေတီ ကိုယ်လုံးတော်မှ အတ်ကြောင်းမှ တွေ့ရှိခဲ့သဖြင့် သက်ဆိုင်ရာ မှ အဆိုပါအတ်ကြောင်းများမှ ပြို ကျ မှုမရှိစေရေး ပြုပြင်နေစဉ် ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ မိုးတွင်းကာလအတွင်း အလုပ်သမားများအနားယူနေသည့် အချိန် နံနက်ပိုင်း ၃ နာရီ ၁၅ မိနစ်တွင် စေတီကိုယ်လုံးတော်ကြီး တစ်ခုလုံ အရှေ့ဘက် အရပ်မှ တစ်ခြမ်းပဲ့ ကာ ပြိုကျခဲ့သည်။
အဆိုပါစေတီတော် အား သက်ဆိုင်ရာမှ ပြန်လည်ပြုပြင်မွမ်းမံရေးအတွက် ရွှေတိဂုံစေတီတော်တွင်အလှူခံမဏ္ဍန် ဖွင့်လှစ်ခြင်း၊ မြို့နယ်များအလိုက် ယာဉ်တန်းဖြင့်လှည့်လည်ကာ အလှူခံခြင်းများ ဖြင့် ပြည်သူလူထု ထည့်ဝင်ငွေ များဖြင့် ပြန်လည်ပြုပြင် မွမ်းမံခဲ့ ရာ ထီတော်တင်ခြင်း အခမ်းအနားကို ၂၀၀၉ ခုနှစ် မေလ ၇ ရက်နေ့တွင် နိုင်ငံ တော် အစိုးရ မှ ကမကထပြုကာ ဆောက်ရွက်ခဲ့သည်။
ထီတော်တင်ပြီနောက်ပိုင်း တွင်လည်းကျေးရွာများမှ လုပ် အား ဒါန အလှူရှင်များ၊ တပ်မတော်သား လုပ်အားဒါန အလှူရှင်များ စသည့်ဖြင့် ဝိုင်းဝန်းဆောင်ရွက်ကြသည်။
သို့သော် ယနေ့ ၂၀၀၉ ခုနှစ်မေလ ၃၀ ရက်နေ့ ၁၄၀၅ နာရီ အချိန် တွင် မြောက်ဘက်မုဒ်မှ စ၍ပြိုကျကာ ၁၅၀၅ နာရီအချိန်တွင် စိန်ဖူးတော်မှ စ၍ ၂ ကြိမ်တိုင်တိုင် အောက်ခြေ ၁၂၆ ပေထိတိုင်အောင် ပြိုကျ ပျက်ဆီးခဲ့သည်။
ယခင် မပြုပြင်မီ အတိုင်း ကျန်ရစ်ခဲ့သည်။
အဆိုပါ စေတီ ကိုယ်လုံးတော် ပြိုကျ မှုကြောင့် ကျေးရွာများမှ လုပ်အားဒါန အလှူရှင်များ၊ တပ်မတော်သားများ နှင့် နေ့စားလာရောက်လုပ်ကိုင်သူများ (၂) ဦး သေဆုံးပြီး၊ (၃၅)ဦး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိသွားသည်။
သေဆုံးသူများမှာ ကိုအေးချမ်း (၃၀)နှစ် ဖြူးမြို့နယ်၊ အလုပ်လာရောက်လုပ်ကိုင်သူနှင့် အခြားအမည် မသိ အမျိုးသား တစ်ဦး တို့ ဖြစ်သည်။
ထိခိုက်ဒဏ်ရာ ရရှိသူများကို ရန်ကုန်ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး အရေးပေါ်ဌာနသို့ ပို့ဆောင်ခဲ့ရသည်။
ဇီဝဗေဒ တွင် ပုံတူ မျိုးပွားခြင်း (cloning) ဆိုသည်မှာ ဗက်တီးရီးယား၊ အင်းဆက် သို့ အပင်များကဲ့သို့ သဘာဝ လိင်မဲ့ မျိုးပွားခြင်းကဲ့သို့ genetically-identical ဗီဇချင်း ထပ်တူသည့် သက်ရှိများအား ပွားယူခြင်းကို ဆိုသည်။
ဇီဝ နည်းပညာ (biotechnology) တွင် ပုံတူ မျိုးပွားခြင်း ဆိုသည်မှာ ပုံတူ ဒီအန်အေ မျှင်တန်း ကူးယူခြင်း (molecular cloning), ဆဲလ် ပုံတူကူးခြင်း (cell cloning) သို့ အင်္ဂါများ ပုံတူကူးခြင်း ကိုခေါ်သည်။
ပို၍ ယေဘုယျအားဖြင် digital media သို့ software များ ပုံတူကူးခြင်း တို့ကိုလည်းခေါ်သည်။
မိုလီကျူလာ ကလုံးနီး မိုလီကျူလာ ကလုံးနီး (molecular cloning) သည် သက်မှတ်ထားသော ဒီအန်အေ စီးကွမ့် (DNA sequence) ၏ ပုံတူ အများအပြား ကူးယူခြင်း လုပ်စဉ်ကို ခေါ်သည်။
ပုံတူ မျိုးပွားခြင်း (cloning) ဟု ဆိုလိုက်လျှင် များသောအားဖြင့် ဂျီးခေါ် မျိုးဗီဇ ပါရှိသော ဒီအန်အေ အပိုင်းအစကို မိုလီကျူလာ ကလုံးနီး နည်းဖြင့် ပွားယူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။
၎င်းနည်းသည် ဂျီး မဟုတ်သော promoter (ဂျီးတခု အနီးတွင် တည်ရှိပြီး ထိုဂျီးသင်္ကေတများ စတင်တော့မည်ဟု ညွန်ပြသည့် ဒီအန်အေ သင်္ကေတ) စသည့် မည်သည့်နေရာမှ ဒီအန်အေ အပိုင်းအစ ကိုမဆို ကူးယူနိုင်ပြီး မိုလီကျူလာ ဇီဝဗေဒ တွင် အလွန်အရေးပါသည်။
ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ စမ်းသပ်မှုများ၊ လက်တွေ့အသုံးချနည်းများဖြစ်သော genetic fingerprinting (လက်ဗွေရာ နှိပ်ယူသကဲ့သို့ ဗီဇအချက်အလက်များအား မှတ်တမ်းတင်ြခင်း၊ တူညီမှု ရှိမရှိ တိုက်ယူခြင်း) မှသည် ပရိုတိန်း ထုတ်လုပ်ခြင်းများ အထိ ဤနည်းလမ်းကို အသုံးချကြသည်။
တစ်ခါတစ်ရံတွင် ကလုံးနီးဆိုသည့် ဝေါဟာရအား ခရိုမိုဇုန်း တွင် ဂျီး တည်ရှိရာနေရာကို ရှာဖွေသည့် positional cloning နည်းဟု မှားယွင်းစွာ ညွှန်းဆိုတတ်သည်။
သို့သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ ခရိုမိုဇုန်း တွင် ဂျီး တစ်ခု၏ တည်ရှိရာနေရာကို သိရှိသည့်တိုင် ၎င်းဂျီးကို မထုတ်ယူနိုင်ခြေ။
သိုးမလေး ဒေါ်လီ သိုးမလေး ဒေါ်လီ သိုးမလေး ဒေါ်လီ (၁၉၉၆-၂၀၀၃) သည် သက်ရှိပုံတူမျိုးပွားခြင်းဖြင့် ရရှိသော သန္ဓေဆဲလ် မဟုတ်သော သာမန်ဆဲလ် မှ ပေါက်ပွားသည့် ပထမဆုံး နို့တိုက် သတ္တဝါ ဖြစ်သည်။
စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ မုံရွာမြို့၏ မြောက်ဘက် (၂၁)မိုင် ခန့်အကွာတွင် ဘုတလင်မြို့နယ်တွင်ရှိသည်။
ဘုတလင်မြို့မှ အနောက်ဘက် ၃-မိုင်ခန့် အကွာတွင် တွင်းရွာ ရှိသည်။
တွင်းရွာသားများသည် ယာလုပ်ကိုင်ခြင်း၊ ကွမ်းစိုက်ပျိုးခြင်း၊ တွင်းပိုးဖမ်းခြင်း လုပ်ငန်းဖြင့် အသက်မွေး ဝမ်းကြောင်းပြုကြသည်။
တွင်းရွာမှ အနောက်ကို ၂ ဖာလုံကျော်ကျော်ကလေး သွားလျှင် တွင်းတောင်ကို ရောက်သည်။
တွင်းတောင်သည် မီးတောင်ဟောင်း ဖြစ်သည်။
တွင်းတောင်၏ အကျယ်အဝန်းသည် ၂၀၀ မီတာ မျှကျယ်သည်။
အပြင်မှ ကြည့်လျှင် တောင်ကြီး တစ်လုံးပုံဖြစ်သည်။
အပေါ်ရောက်ရင် ဒယ်အိုး ပုံကဲ့သို့ ချိုင့်ဝှမ်းကြီး ဖြစ်နေသည်။
တွင်း အခြေဆင်းတဲ့လမ်းသည် မတ်စောက်လှသည်။
တွင်းတောင်ထဲတွင် စိမ်းပြာပြာ ကျိချွဲချွဲ နှင့် ရေတွေရှိသည်။
ထိုရေမှ အဖိုးတန် စိမ်းပြာရေညှိ(ခေါ်) စပီရူလိုင်းနားများ ထုတ်လုပ်သည်။
တွင်းတောင်ထဲမှ ရေများသည် ချင်းတွင်းမြစ်ရေ တက်နေချိန်မှာ တွင်းထဲက ရေများသည် ကျ၍ ချင်းတွင်းမြစ်ရေ ကျချိန် နွေအခါမှာ တွင်းရေက တက်လာသည်။
right | thumb | ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် တွင်းတောင်အား ကောင်းကင်မှ တွေ့ရပုံ တွင်းပိုး မြန်မာအမည် - တွင်းပိုး အင်္ဂလိပ်အမည် - Predaceous diving beetle သိပ္ပံအမည် - Eretes sticticus ( Linnaeus, 1767 ) မျိုးရင်း - Dytiscidae တွင်းပိုးထွက်သော တွင်းမအင်း သုံးအင်းဖြစ်သည့် စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ မုံရွာခရိုင်၊ ဘုတလင်မြို့နယ်၊ တွင်းရွာအနီး တွင်းတောင် တွင်းမအင်း၊ ယင်းမာပင်ခရိုင်၊ ကနီမြို့နယ်၊ တောင်ပျောက်ရွာအနီး တွင်းမအင်း နှင့် ကနီမြို့နယ် တွင်းမရွာအနီး တွင်းမအင်း များမှ ထွက်ရှိသော ဒေသထွက် စားစရာ အင်းဆက်တစ်မျိုးဖြစ်သည်။
အင်းဆက်များစွာရှိသည့်အနက် လူသားတို့ကို အကျိုးပြုသော မျိုးစိတ်များနှင့် လူသားတို့အား အကျိုးမဲ့စေသော အင်းဆက်များဟူ၍ နှစ်ပိုင်းခွဲခြားနိုင်ပြီး အကျိုးပြုသော အင်းဆက်များတွင် စားသုံးရန်သင့်လျော်သော အင်းဆက်များ( Edible insects )အများအပြားပါဝင်နေသည်။
အင်းဆက်တို့ကို စားသုံးသော ဓလေ့သည် လူမျိုး ဘာသာအလိုက် ကွဲပြားမှုရှိသော်လည်း အမှန်တကယ် စားသုံးသည့် အလေ့အထမှာ နည်းနေဆဲဖြစ်သည်။
ပညာရှင်များ၏ ခန့်မှန်းချက်များအရ နောင် နှစ် ၂၀ ခန့်တွင် ကမ္ဘာ့လူဦးရေ တိုးပွားများပြားလာခြင်းနှင့်အတူ စားနပ်ရိက္ခာ လိုအပ်ချက်သည်လည်း များပြားလာမည် ဖြစ်တော့သည်။
ယင်း စားနပ်ရိက္ခာ လိုအပ်ချက်တွင် ပရိုတင်းလိုအပ်မှု အခန်းကဏ္ဍသည်လည်း ထိပ်တန်း အခြေအနေတွင် ရှိနေမည်ဖြစ်၍ လူသားတို့အတွက် ပရိုတင်းလိုအက်ချက်ကို ဖြည့်စည်းပေးနိုင်ရန် စားရန်သင့်လျော်သော အင်းဆက်များက အထောက်အကူပြုနိုင်ပြီး အနာဂါတ်၏ ပရိုတင်းဖြည့်စွက် အစားအစာဟု ဆိုရမည်ဖြစ်သည်။
ကျနော်ငယ်စဉ် ခလေးဘဝက လူကြီးသူမများ၏ ပြောစကားများအရ ခြဘုရင်မ တစ်ကောင်ကို စားသုံးလိုက်ခြင်းဖြင့် အင်အားများပြည့်ဖြိုးလာပြီး ၂ မိုင်ခရီးအား မနားတမ်းပြေးနိုင်သည်ဟု မှတ်သားဖူးသည်။
ထို့အပြင် ပျားသလက်နှင့် ပျားသားလောင်းတို့အပါအဝင် တချို့သော လိပ်ပြာနှင့် ဖလံများ၏ ရုပ်ဖုံးအတွင်းမှ သားလောင်းတို့သည်လည်း လူတို့အတွက် အားအင်ပြည့်ဖြိုးစေရန် များစွာ အထောက်အကူ ပြုသည်ဟု သိရသည်။
စားသုံးရန်သင့်လျော်သော အင်းဆက်မျိုးစိတ်များစွာရှိ၍ ဥပမာအနေဖြင့် ဖော်ပြရပါက - ရေဗီလား( Notonecta )၏ ဥမြုံ အုန်းပိုး( Rhynchophorus palmarum ) တစ်မျိုး၏ သားလောင်းကောင် ရင်ဘက်ပိုင်းတွင် ကြွက်သားများဖြင့် ပြည့်နေသော ပုရွက်ဆိတ်(Atta cephalotes) အခြောက်လှန်း အမှုန့်ကြိတ်ပြီးနောက် ပေါင်မုန့်အတွင်း ဌာပနာ၍ စားသုံးနိုင်သည့် အပြင် အကောင်လိုက်ကြော်၍လည်း စားသုံးနိုင်သော ဥမှင်တိုနှံကောင်(Locust) အစရှိသဖြင့် စားသုံးရန်သင့်လျော်သော အင်းဆက်မျိုးစိတ် အများအပြားရှိနေသည်။
စားသုံးရန်သင့်လျော်သော အင်းဆက်များစွာမှ မုံရွာခရိုင်၊ ဘုတလင်မြို့နယ်ရှိ တွင်းတောင်မှ ထွက်ရှိသော တွင်းပိုးသည်လည်း အပါအဝင် ဖြစ်သည်။
တွင်းပိုးဟုဆိုလိုက်သည်နှင့် စားလို့ရတဲ့ ပိုးကောင်ဆိုတာ လူတိုင်းနီးပါးသိကြပါတယ်။
ထို့အပြင် တွင်းပိုးအခြောက်မှုန့်ကို နွားနို့ပူပူထဲ ထည့်သောက်ပါက အားအင်တွေကို အမြန်ဆုံး ပြည့်ဖြိုးလာစေလို့ အမျိုးသား အများစု အကြိုက်တွေ့ပါတယ်။
အမျိုးသမီးတွေကတော့ တွင်းပိုးကြော်နဲ့ လက်ဖက်သုပ်(Laphet thote) တွဲဖက်စားရတာကို ခုံမင်နှစ်သက်ကြတယ်လို့ သိရပါတယ်။
တွင်းပိုး အစိမ်းများကို ချင်း၊ ကြက်သွန်ဖြူတို့နှင့် ရောထောင်၍ ကြော်စားကြသည်လည်း ရှိသကဲ့သို့ ငါးဖယ်၊ ငါးဆုပ်ကဲ့သို့ ပြုလုပ်၍ ဆီပြန် ချက်စားလျင်လည်း အလွန်အရသာရှိသည်ဟု သိရသည်။
သားလောင်း အရွယ်ရောက် တွင်းပိုးအမသည် ရေကမ်းစပ်ရှိ ကျောက်တုံး၊ ကျောက်ခဲများကြားနှင့် အမှိုက်သရိုက်များပေါ်တွင် ဥအုချလေ့ရှိ၍ ရက်ပိုင်းအတွင်း ဥများမှ အကောင်ငယ်များ ပေါက်လာသည်။
ဥများမှ ပေါက်ခါစ အကောင်ငယ် သားလောင်းကောင်များသည် မိုးရွာသွန်းသည့်အခါ မိုးရေနှင့်အတူ မျောပါ၍ သော်လည်းကောင်း လူတို့က ကန်ရေဖြင့် ပတ်ချ၍ သော်လည်းကောင်း ကန်ထဲသို့ ရောက်သွားသည်။
သားလောင်းကောင်များသည် ကန်ရေတွင် လွတ်လပ်စွာ နေထိုင်ပြီး ၁၇ ရက်ခန့် ကြာပြီးနောက် ညအချိန်တွင် ကမ်းစပ်သို့ ရောက်လာကြသည်။
ယင်း အချိန်တွင် ဖမ်းဆီးခြင်းမပြုကြပဲ မီးရောင်ပြ၍ မောင်းထုတ်ရသည်။
မီးရောင်ကြောက်သော သားလောင်းများသည် ကမ်းစပ်နှင့် ဝေးရာသို့ ပြန်သွားကြပြီး နောက် ၃ ရက်ခန့် အကြာတွင် တဖန် ကမ်းစပ်သို့ ရောက်လာကြပြန်သည်။
ပထမ တစ်ကြိမ်တွင် မီးရောင်ကြောက်သော်လည်း ဒုတိယအကြိမ်တွင် မီးရောင်အားမကြောက်တော့သည့်အပြင် မီးရောင်ရှိရာသို့ စုပြုံရောက်ရှိလာကြသည်။
ထိုအချိန်မှသာ ဖမ်းဆီးခြင်းကို ပြုလုပ်ကြရသည်။
သားလောင်းများ၏ အရောင်သည် ရင်ဘက်တွင်ဖြူ၍ ကျောဘက်တွင် ခဲနက်ရောင် အဆင်းရှိသည်။
အရွယ်အစား ၂ စင်တီမီတာမှ ၂ ဒဿမ ၄ စင်တီမီတာအရွယ်ခန့်ရှိပြီး ကိုယ်တွင် အပိုင်း ၁၂ ခုရှိ၏။
ဦးခေါင်းနှင့် ကိုယ်ပိုင်း ခွဲခြားနိုင်ပြီး ကိုယ်အလယ်ပိုင်းသည် တခြားအပိုင်းတို့ထက်ပို၍ ကြီးမားတုတ်ခိုင်သည်။
ကိုယ်နောက်ပိုင်း အဆစ် ၂ ခုသည် သေး၍ ရှည်လျားသည်။
နောက်ဆုံး အဆစ်ပိုင်းမှ အမြှီးသဏ္ဌာန် အမွေးနှစ်ခုရှိ၏။
ယင်း အမွေးနှစ်ချောင်းပေါ်တွင် မွေးညှင်းကလေး များဖြင့် ဖုံးလွှမ်းနေသည်ကို တွေ့ရသည်။
ဦးခေါင်းသည်ပြားချပ်၍ ဂေါ်ပြားသဏ္ဌာန်ရှိ၏။
ဦးမှင်တစ်စုံရှိ၍ စုပေါင်းမျက်လုံး( Compound eye )ဖြစ်လာမည့် မျက်လုံးတစုံလည်း ပါဝင်သည်။
ပါးစပ်တွင် ပါးစပ်အစိတ်အပိုင်းရှိ စွန်ကုက်သဏ္ဌာန်ညှပ် သို့မဟုတ် မေးရိုး ( Mandible)သည် သန်မာ၍ သားကောင် ဖမ်းရာတွင် များစွာအသုံးဝင်သည်။
သားလောင်းသည် အခြားသော သားလောင်းကောင် အချင်းချင်းနှင့် ငါးများကို ဖမ်းယူစားသောက်နိုင်ကြသည်။
ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့ကို ရေကျားဟု တင်စားကြသည်။
အခြားသော အင်ဆက်ပိုးများကဲ့သို့ပင် လေဗရမ်( Labrum )၊ မက်ဆီလာ( Maxilla ) တစ်စုံနှင့် လေဗီယမ်( Labium ) လည်းရှိ၏။
သားလောင်းအဆင့်တွင် အခြားအင်းဆက်များနှင့် မတူပဲ တမူထူးခြားစွာ ဖွံ့ဖြိုးမှုရှိသည့် အင်္ဂါမှာ အတက်အလက် သို့မဟုတ် အင်းဆက်တို့၏ ခြေချောင်းများ( Appendage ) ဖြစ်သည်။
သားလောင်းကောင် ကိုယ်အရှေ့ပိုင်းတွင် အတက်အလက် သုံးစုံပါရှိသည်။
အတက်အလက် အားလုံးတို့သည် ကောင်းစွာဖွံ့ဖြိုးပြီး အဖျားပိုင်း အဆစ်နှစ်ခုတွင် မွေးညှင်းများရှိသည်။
ရေတွင် လျင်မြန်စွာ ကူးခပ်နိုင်သည်မှာ ယင်း အတက်တို့က ရေယက်သဏ္ဌာန် ဆောင်ရွက်ပေးခြင်းကြောင့်ဖြစ်သည်။
သားလောင်း အမျိုးအစားသည် အီလက်တာရီဖွန်း ( Elateriform ) အမျိုးအစားဖြစ်သည်။
သားလောင်းများသည် ရေတွင်သာမက ကုန်းပေါ်တွင်လည်း လျင်မြန်စွာ သွားလာ လှုပ်ရှားနိုင်ကြသည်။
ဖိုးသူတော် ခေါ် ပိုးရုပ်ဖုံး သားလောင်းတို့သည် ရေထဲတွင် ရက် ၂၀ နေပြီးနောက်ကုန်းပေါ် တက်လာကြသည်။
ယင်းကဲ့သို့ တက်လာကြသည်မှာ ဖိုးသူတော်ခေါ် ပိုးရုပ်ဖုံး( Pupa ) အဆင့်သို့ ကူးပြောင်းရန်အတွက် မြေအောင်းရန် ကမ်းစပ်သို့ တက်လာခြင်းဖြစ်သည်။
ထို့နောက် သားလောင်းတို့သည် ရေစပ်မှ သုံးပေအကွာ စိုစွတ်သော မြေကြီးထဲသို့ တိုးဝင်ပြီး မြေအနက် တစ်လက်မခွဲခန့်တွင် ငြိမ်သက်စွာ ခိုအောင်းနေသည်။
၅ ရက်မျှ ခိုအောင်းပြီးနောက် အရေခွံ ၁ ကြိမ် လဲသည်။
ထိုအခါ ကိုယ်ခန္ဓာသည် ပို၍ တုတ်ခိုင်လာပြီး တစ်ကိုယ်လုံး ဖြူဖွေးသော အရောင်ဖြစ်လာသည်။
ထိုကဲ့သို့ အရေခွံ လဲလိုက်သည်နှင့် တပြိုင်နက် သားလောင်း၏ အနောက်ဖက် ခြေထောက်အစုံသည် ပို၍ ကြီးထွားလာပြီး သာမန်မျက်လုံးမှ စုပေါင်း အဖြစ်သို့ တဖြည်းဖြည်း ဖွံ့ဖြိုးလာ၏။
ပိုးရုပ်ဖုံး( Pupa) အမျိုးအစားသည်ကား အိတ်ဆာရိတ်( Exarate ) အမျိုးအစားဖြစ်သည်။
သက်ကြီးကောင် ရုပ်ဖုံးအဆင့်တွင် ၅ ရက်နေပြီးနောက် အတောင်အလက်စုံသော သက်ကြီးကောင် ဘဝသို့ ရောက်ရှိသွားသည်။
အရွယ်ရောက်ကောင်သည် အညိုရောင်ရှိ၍ အတောင်ဖုံးတွင် အမည်းရောင် အစက်များက အရှေ့နှင့် အနောက် တန်းလျက်ရှိသည်။
အတောင်ဖုံး( Elytra )သည် ပျံသန်းမှု မပြုသော်လည်း ပျံသန်းရာတွင် အသုံးဝင်သည့် အတောင်ပါးကို နားနေစဉ် မပျက်ဆီးစေရန် အကာအကွယ်ပေးသည်။
အရွယ်ရောက်ကောင်သည် ၁၅ × ၈ စင်တီမီတာ အရွယ်ရှိ၍ ထင်ရှားသော စုပေါင်းမျက်လုံးနှင့် အင်တာနာ ဦးမှင်တစ်စုံပါရှိသည်။
ရင်ဘက်ပိုင်းရှိ အတက်အလက်တို့သည် ရေတွင် ကူးခပ်ရာ၌ များစွာအထောက်အကူပြုသည်။
သက်ကြီးကောင်တို့သည် ရေတွင်နေထိုင် ကျက်စားသော ပိုးကောင်ဖြစ်သောကြောင့် ရေငုပ်ပိုးတောင်မာ(Diving beetle)ဟုခေါ်သည်။
သက်ကြီးကောင်များကို အဖို အမ ခွဲခြားရန် နည်းတစ်မျိုးသာရှိသည်။
ရင်ဘက်ပိုင်းရှိ ပထမဆုံး အတက်အလက်၏ ပုံစံကိုကြည့်၍ ခွဲခြားနိုင်သည်။
ထိုသို့ခွဲခြားရာတွင် တာဆိုင် ( Tarsi ) သည် အဝိုင်းသဏ္ဌာန်ပြန့်ကားနေပါက အဖိုဖြစ်သည်။
အခြားသော ပြင်ပလက္ခဏာတို့မှာ အဖို အမ များစွာမကွာခြားပဲ အတူတူဖြစ်သည်။
သားလောင်းကောင်များသည် ရေကမ်းစပ် ပတ်လည် ကမ်းအားလုံးသို့ တက်လာခြင်း မပြုကြပါ။
အနောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက် ကမ်းခြေတို့တွင်သာ တက်လေ့ရှိသည်ဟု သိရှိရ၍ လဆန်းပိုင်းတွင် တောင်ဘက် ကမ်းခြေသို့ လာရောက်လေ့ရှိ၍ လပြည့်ကျော် ရက်များတွင် အနောက်ဘက် ကမ်းခြေသို့ ရောက်လာလေ့ရှိသည်။
ပိုးကောင် အတက်များသောအချိန်သည် ညဉ့်ဦးယံမှ ညဉ့်နက်သန်းခေါင်အထိ အများဆုံး ကျတက်သည်။
တခါတရံ နံနက်ပိုင်းတွင်လည်း ပိုးကောင်များ တက်လေ့ရှိသည်။
နံနက်ပိုင်းတွင် အာရုံဦး ရောင်နီလာချိန်မှစ၍ နေမြင့်သည်အထိ ရောက်လာသည်လည်းရှိသည်။
ကမ်းစပ်သို့ ရောက်ရှိလာသော တွင်းပိုးများကို မီးရောင်ပြကာ ဆန်ဆေး စကာခုံးအကြီးစားများ အသုံးပြု၍ ယက်သယ့်ဖြင့် ဖမ်းယူသကဲ့သို့ ဖမ်းရသည်။
ဖမ်းဆီးရရှိလာသော ပိုးကောင်များကို ရေနွေးဆူဆူတွင် ခဏမျှ ထည့်ပြုတ်၍ ရေစစ်ပြီး အခြောက်လှန်းရသည်။
ထိန်းသိမ်းသင့် ယခုအခါတွင် တွင်းတောင်မှ တွင်းပိုးအထွက်နှုန်း အရင့်အရင် ကာလများကဲ့သို့ ထွက်ရှိမှုမရှိပဲ အထွက်နှုန်း များစွာလျော့နည်းလျက်ရှိသည်ဟု သိရသည်။
မိုးဦးကာလ တွင်းပိုးအမများ ဥချချိန်တွင် ဖမ်းဆီးမှုမပြုရန် တာဝန်ရှိသူတို့က နှိုးဆော်တိုက်တွန်းရမည်ဖြစ်သည့်အပြင် တွင်းပိုးဥများ တွေ့ရှိပါက သစ်ကိုင်း၊ သစ်ခက်များဖြင့် ဖုံးအုပ်ပေးရမည်။
ထို့အပြင် အခြားသော ကျေးငှက်များ စားသောက်မှု မပြုနိုင်ရန် ငှက်ခြောက်နိုင်သည့် အရာများဖြင့် စီမံ၍ ကာကွယ်သင့်သည်။
စိတ်မချမ်းမြေ့ဖွယ်ရာ သတင်းစကားများအရ တွင်းတောင်တွင် တွင်းပိုး မထွက်တော့ကြောင်း တချို့ကလည်း အနည်းငယ် ထွက်နေသေးကြောင်း ကြားသိရသည်။
မည်သို့ပင်ဆိုစေကာမူ တွင်းပိုးအပါအဝင် စပီရူလိုင်းနား( Spirulina ) အယ်လဂျီတို့ အလျှံ အပယ် ထွက်ရှိခဲ့သော တွင်းတောင်သည် ယခုအခါ ဂေဟစနစ်များ ပျက်ဆီးခြင်းကြောင့် အရင်လို မဟုတ်တော့ပြီ။
စိမ်းပြာရေညှိ(ခေါ်) စပီရူလိုင်းနား တွင်းတောင်ထဲမှ ရေများသည် စိမ်းပြာရေညှိ(ခေါ်) စပီရူလိုင်းနား အားဆေးများ(ပရိုဗီမင်အားဆေး၊ အာဗာမင်အားဆေး၊ စိမ်းပြာရေညှိအဆီ)ကို ထုတ်ယူနိုင်သည်။
စိမ်းပြာရေညှိ(ခေါ်) စပီရူလိုင်းနားသည် လူကြီးများအတွက်သာမက၊ လူငယ်များအတွက်ပါ အားအင်ပြည့်ဖြိုးစေသည်။
ပျဉ်းမ(Pyinma) ၏ ရုက္ခဗေဒ အမည်မှာ Lagerstroemia speciosa ဖြစ်သည်။
ရခိုင်လို ခမောင်းပင်ဟု ခေါ်သည်။
မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်၊ ပြည်နယ်နှင့် တိုင်း တို့ရှိ ဆက်သွယ်ရေး ဖုန်းကုတ်များ ဖြစ်ကြသည်။
ဒေသအမည် ဖုန်းကုတ်အမရပူရ 02အောင်ပန်း 081အောင်လံ 069အေးသာယာ 081ပုဂံ 062ချောက် 061ဒိုက်ဦး 052ထားဝယ် 059ဟားခါး 070ဟင်္သာတ 044ပုသိမ်042ဘားအံ 058ကလေး 073ကျိုင်းတုံ 084ကျိုက္ခမီ 057ကျောက်ပန်းတောင်း 061ကျောက်ဆည် 066သပိတ်ကျင်း086လားရှိုး 082လွိုင်ကော်083မကွေး 063မန္တလေး 02မအူပင် 045မော်လမြိုင် 057မင်းဘူး 065မိတ္ထီလာ 064ပခုက္ကူ 062တောင်ငူ054တာချီလိတ်084ဖြူးမြို့နယ် 054ရန်ကုန် 01နေပြည်တော်(ပျဉ်းမနား)067ပျဉ်းမနား 067သံတွဲ 043 နိုင်ငံတကာ ဆိုင်ရာ တယ်လီဖုန်းကုတ်ဒ်နံပါတ်များ အောက်ပါတို့မှာ နိုင်ငံတကာ တယ်လီဖုန်း ကုတ်ဒ်များ ဖြစ်ကြသည်။
ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်း သည် ပရမတ္ထတရားများကို ရေတွက်ပေါင်းရုံးပြသော ကျမ်းဖြစ်သည်။
ဓမ္မ-တရား၊ သင်္ဂဏီ-ရေတွက်ခြင်း ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုသည်။
ထိုသို့ ပေါင်းရုံးပြရာတွင် ဦးစွာ ခေါင်းစဉ် မာတိကာများကို ဟောကြားပြီးမှ ထိုမာတိကာများအလိုက် အဓိပ္ပာယ် အကျယ်ကို ဆက်လက် ဟောကြားတော်မူသည်။
ဓမ္မာသင်္ဂီဏီကျမ်းတွင် ရုပ်၊ စိတ်၊ စေတသိတ် စသည့်အလုံးစုံသော သဘာဝတရားများကို တစ်ခုချင်း အသေးစိတ် ရေတွက် ပြထားသည်။
ထိုသို့ ရေတွက်ရာတွင် ၎င်းတို့၏ သဘောသဘာဝ၊ လုပ်ငန်းတာဝန်နှင့် အချင်းချင်း အပြန်အလှန် ဆက်နွယ် ကျေးဇူးပြုပုံများအလိုက် ပေါ်လွင်စေရန် အမျိုးအစားများခွဲခြား၍ ရှင်းပြထားသည်။
မာတိကာကျမ်းအား တိကမာတိကာ၊ ဒုကမာတိကာ နှင့် သုတ္တန္တိကဒုကမာတိကာဟု သုံးမျိုးခွဲခြားထားသည်။
ဒုကမာတိကာတွင်ခေါင်းစဉ်ခွဲ၁၃ခုရှိပြီး ကျန်မာတိကာနှစ်မျိုးတွင်ခေါင်းစဉ်ခွဲမရှိပါ။
တိကမာတိကာဟူသည်မှာ သုံးမျိုးသုံးစားခွဲခြားဟောပြတော်မူသောကြောင့် တိကမာတိကာ၊ နှစ်မျိုးနှစ်စားခွဲခြားဟောပြတော်မူခြင်းကြောင့် ဒုကမာတိကာ ဟုခေါ်ဆိုသည်။
သုတ္တန္တိကဒုကမာတိကမှာဘုရားဟောမဟုတ်ဘဲ အရှင်အာနန္ဒာ[ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိက(တရားဘဏ္ဍာစိုး)]မှ ပထမ သံဃာယနာတင်ပွဲ တွင်ပြန်လည်သဟာကြားထားသောတရားဖြစ်သည်။
အဘိဓမ္မပိဋကတွင် ဓမ္မသင်္ဂဏီ၊ ဝိဘင်္ဂ၊ ဓာတုကထာ၊ ပုဂ္ဂလပညတ်၊ ကထာဝတ္ထု၊ ယမိုက်၊ ပဋ္ဌာန်းကျမ်းဟူ၍ ခုနှစ်ကျမ်းရှိသည်။
ယင်းတို့တွင် ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်းကို ရှေးဦးစွာဟောတော်မူ၏။
ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်း ခေါ်တွင်ခြင်း လောကသုံးရပ် ဘုံသုံးထပ်အတွင်း၌ ရှိကြကုန်သော လူ နတ် ဗြဟ္မာသတ္တဝါတို့အား ဆင်းရဲ ဒုက္ခအပေါင်းမှ လွတ်မြောက်၍ နိဗ္ဗာန်ဟူသော ဝိမုတ္တိသုခကို ရရှိခံစားနိုင်ကြရန် ရည်သန်တော်မူလျက် ဗုဒ္ဓရှင်တော်မြတ် ဟောကြားတော်မူခဲ့သော တရားဒေသနာတော် အစဉ်သည် ပိဋကအားဖြင့် ဝိနည်း၊ သုတ္တန်၊ အဘိဓမ္မာဟူ၍ သုံးမျိုးသုံးစားသုံးပါးရှိပါသည်။
ထိုသုံးပါးတို့တွင် ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော်သည် တတိယမြောက်ဖြစ်သည့် အဘိဓမ္မာပိဋက၏ ပထမဦးဆုံးကျမ်းဖြစ်သည်။
အဘိဓမ္မာဟု ဆိုရုံမျှဖြင့်ပင် သုတ္တန်ဒေသနာတော်များထက် ထူးခြားသာလွန်သည့် တရားတော်ဖြစ်ကြောင်း အများအားဖြင့် နားလည်ကြပြီးဖြစ်သည်။
သို့ဖြစ်သည့်အတိုင်း ထိုအဘိဓမ္မာပိဋိကဝင်ကျမ်း ခုနှစ်ဆူတို့အနက် လက်ဦးဆုံးဖြစ်သော ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်းသည်လည်း အဘိဓမ္မာဒေသနာ၌ပင်ရင် အကျဆုံး အရေးအကြီးဆုံး ကျမ်းကြီးဖြစ်သည်ဟူသော အချက်မှာ ထင်ရှားပေါ်လွင်လျက်နေပေသည်။
သို့ဖြစ်ရကား ထိုအချက်ကိုပင် ပို၍ ထင်ရှားစေရန် “ဓမ္မသင်္ဂဏီ” ဟူသော ဝေါဟာရစကားလုံး၏ ဆိုလိုရင်း အနက်အဓိပ္ပါယ်ကို တိတိကျကျ ကြံဆရှာဖွေ၍ ပြရသော် __- “ဓမ္မသင်္ဂဏီ” ဟူသောစကားလုံး၌ ‘ဓမ္မ’ နှင့် ‘သင်္ဂဏီ’ ဟူသောပုဒ်နှစ်ခုကို သမာသ်တွဲစပ်ထားခြင်းဖြစ်၏။
အလွယ်ဆုံးအားဖြင့် ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းပြရပါမူ __- ဓမ္မ = သဘာဝတရားများ သင်္ဂဏီ = သိမ်းကျုံးစုပေါင်း၍ယူခြင်း (ပြခြင်း)။
= ကောင်းစွာ (ပြည့်စုံစွာ) ရေတွက်ခြင်း ဟူ၍ အဓိပ္ပါယ်ရလေသည်။
ထို့ကြောင့် ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်းသည် __ (၁) သဘာဝတရား (ပရမတ္ထတရား) အားလုံးကို သိမ်းကျုံးစုပေါင်း၍ ပြသောကျမ်း။
(၂) ကောင်းမွန်ပြည့်စုံစွာ သဘာဝတရား (ပရမတ္ထတရား)တို့ကို ရေတွက်၍ ပြသောကျမ်းဟု ဆိုလိုသည်။
ထိုဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်း၌လည်း စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍ၊ ရူပကဏ္ဍ၊ နိက္ခေပကဏ္ဍ၊ အဋ္ဌကထာကဏ္ဍဟူ၍ လေးခန်းရှိသည်။
ထိုလေးခန်းတွင် စိတ္တုပ္ပါဒအခန်းကို ရှေးဦးစွာဟောတော်မူ၏။
ထိုစိတ္တုပ္ပါဒအခန်း၌လည်း မာတိကာ၊ ပဒဘာဇနီအားဖြင့် နှစ်ပိုင်းခွဲထားသည်။
ထိုနှစ်ပိုင်းတွင် မာတိကာကို ရှေးဦးစွာ ဟောတော်မူ၏။
မာတိကာသည် အဘိဓမ္မာတရားတော်၏ ပထမဆုံးကျမ်းဖြစ်သည့် ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်း၏ မာတိကာ ဖြစ်ရုံမက အဘိဓမ္မ ၇ ကျမ်းလုံး၏ မာတိကာလည်း ဖြစ်သည်။
မာတိကာကျမ်းတွင် တိက် ၂၂-ပါး နှင့် ဒုက် ၁၀၀ ပါး ရှိသည်။
တိက်ဆိုသည်မှာ စိတ်၊ စေတသိက်၊ ရုပ်၊ နိဗ္ဗာန်ဟူသော ပရမတ္ထတရား ၄-ပါးကို သုံးပုံ သုံးစု ပြု၍ ဟောထားခြင်း ဖြစ်သည်။
ဒုက်ဆိုသည်မှာ စိတ်၊ စေတသိက်၊ ရုပ်၊ နိဗ္ဗာန်ဟူသော ပရမတ္ထတရား ၄-ပါးကို နှစ်ပုံ နှစ်စု ပြု၍ ဟောထားပါသည်။
ထိုမာတိကာ၌လည်း တိကမာတိကာ၊ ဒုကမာတိကာအားဖြင့် နှစ်ပိုင်းရှိသည်။
ထိုနှစ်ပိုင်းတွင် မြတ်စွာဘုရားသည် တိကမာတိကာကို ရှေးဦးစွာ ဟောတော်မူပါသည်။
ထိုမာတိကာ၌လည်း ကုသလတိက်၊ ဝေဒနာတိက် အစရှိသောအားဖြင့် ၂၂-ပါး ရှိသည်။
ထို ၂၂-ပါးတို့တွင် ကုသလတိတ်ကို‌ရှေးဦးစွာဟောတော်မူ၏။
ကုသလဆိုသည်မှာ အပြစ်မရှိခြင်း၊ ကောင်းသောအကျိုးကို ပေးခြင်းဖြစ်ပြီး တိကဟူသည် ပရမတ္ထတရားများကို အောက်ပါအတိုင်း အုပ်စု ၃ စု ဖွဲ့စည်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။
ကုသလတိက်တွင် - ပထမပဒ - ကုသလာဓမ္မာ၊ ဒုတိယပဒ - အကုသလာဓမ္မာ၊ တတိယပဒ - အဗျာကတာဓမ္မာတို့ဖြစ်သည်။
ကုသလဓမ္မာ၏ အရတရားမှာ ကုသိုလ်စိတ် ၂၁-ပါး၊ စေတသိက် ၃၈-ပါးတို့ဖြစ်ပြီး ခန္ဓာအားဖြင့် ၄-ပါး၊ အာယတနအားဖြင့် ၂-ပါး၊ ဓာတ်အားဖြင့် ၂-ပါး၊ သစ္စာအားဖြင့် ၂-ပါး အပြားရှိသည်။
အကုသလာဓမ္မာ၏ အရတရားမှာ အကုသိုလ်စိတ် ၁၂-ပါး စေတသိက် ၂၇-ပါး တိုဖြစ်ပြီး ခန္ဓာအားဖြင့် ၄-ပါး၊ အာယတနအားဖြင့် ၂-ပါး၊ ဓာတ်အားဖြင့် ၂-ပါး၊ သစ္စာအားဖြင့် ၂-ပါး အပြားရှိသည်။
အဗျာကတဓမ္မာ၏ အရတရားမှာ ဝိပါက်စိတ် ၃၆၊ ကြိယာစိတ် ၂၀၊ စေတသိက် ၃၈၊ ရုပ် ၂၈ နှင့် နိဗ္ဗာန် တို့ဖြစ်ကြသည်။
ထိုတရားတို့သည် ခန္ဓာအားဖြင့် ၅-ပါး၊ အာယတနအားဖြင့် ၁၂-ပါး၊ ဓာတ်အားဖြင့် ၁၈-ပါး၊ သစ္စာအားဖြင့် ၂-ပါး ဖြစ်ကြသည်။
တိက် ၂၂-ပါးတို့တွင် ကုသလတိက်သည် ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်တရားတို့ကို အဓိကထားဟောကြားသဖြင့် လောက၌ အရေးကြီးဆုံးတရားများ ဖြစ်တော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလုံးစုံသော ပရမတ္ထတရားကို သိမ်းကျုံးမိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလုံးစုံသော ပရမတ္ထတရားကို သိမ်းကျုံးမိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်၊ အဗျာကတတို့ အချင်းချင်း မရောယှက်ခြင်းကို သိစေလိုခြင်းဖြစ်သည်။
ကုသလတိက်ကို သင်ကြားရခြင်းသည် ဒိဋ္ဌိ၊ သံယောဇဉ်၊ တဏှာစသည့် အကုသိုလ်တရားများကို ဖယ်ရှားနိုင်ရန် ရည်ရွယ်ပါသည်။
ဒိဋ္ဌိနှင့် သံယောဇဉ်တို့၏ အခြေခံမှာ ခန္ဓာ ၅-ပါး ဖြစ်သည်။
ခန္ဓာ ၅-ပါး၏ မူလအခြေခံမှာ ပရမတ္ထတရား ၃-ပါး ဖြစ်သော စိတ် ၈၉-ပါး၊ စေတသိက ၅၂-ပါး နှင့် ရုပ် ၂၈တို့ ဖြစ်ကြသည်။
ဒိဋ္ဌိ နှင့် တဏှာတို့ကို ချုပ်ငြိမ်းစေခြင်းသည် စိတ်နှင့်စေတသိက်တို့အပေါ်တွင် မူတည်နေကြောင်း သိရှိစေပါသည်။
မြတ်စွာဘုရားသည် တိကမာတိကာနှင့် ဒုကမာတိကာကျမ်းများတွင် ပါဝင်သော ဓမ္မများကို အောက်ပါအချက်ဖြင့် ပိုင်းခြားဝေဖန်ထားသည်ကို တွေ့ရပါသည်။
(၁) ခန္ဓာ ၅-ပါး (၂) အာယတန ၁၂-ပါး (၃) ဓာတ် ၁၈-ပါး (၄) သစ္စာ ၄-ပါး ထို့ကြောင့် ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ်၊ သစ္စာဖွဲ့ပုံကို ဦးစွာလေ့လာရန် လိုအပ်ပေသည်။
မာတိကာကျမ်း၌ ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ်၊ သစ္စာဖွဲ့ပုံအရကောက်ဇယားအား ဦးစွာ ဖော်ပြထားပါသည်။
University of Abhidhamma (Yangon) ကိုးကား Category:အဘိဓမ္မာပိဋကတ်။
right | thumb | နဝရူပ (ခေါ်) ဗျာလ right right right နဝရူပ = ဗျာလ ကမ္ဘာဦးကတည်းက လူမျိုးတိုင်း ဘာသာတိုင်း၌ ၎င်းတို့၏ ဒဏ္ဍာရီ ဆန်သော အထိမ်းအမှတ် သင်္ကေတ ရုပ်တုများ ရှိခဲ့ကြသည်။
အလားတူပင် ရခိုင်လူမျိုး၌လည်း ဒဏ္ဍာရီဆန်သော အထိမ်းအမှတ် သင်္ကေတ ရုပ်တု တစ်ခုရှိသည်။
သို့ရာတွင် ယင်းရုပ်တုကို ကမ္ဘာကပင် မဆိုထားနှင့် မြန်မာနိုင်ငံ၌ပင် လူအတော်များများ မသိရှိ ကြသေးပေ။
၎င်းတို့ကို ရှေးဟောင်း စေတီပုထိုးများ၏ ကျောက်ဆစ်လက်ရာများတွင် ပုံသဏ္ဌာန် အမျိုးမျိုးရှိသော ရှေးဟောင်းလက်ရာ အမွေအနှစ်အဖြစ် တွေ့ရှိနိုင်သည်။
ယင်း သတ္တဝါကို ရခိုင် လူမျိုးတို့က “ဗျာလ” ဟုခေါ်ဆို ခဲ့ကြသည်။
အဆိုပါ သတ္တဝါ မှာရခိုင် လူမျိုးတို့၏ ရှေးရိုး စဉ်ဆက် တစ်လျှောက် ရှိခဲ့သော ဒဏ္ဍာရီဆန်သော သတ္တဝါဖြစ်သည်။
တစ်ခုနှင့် တစ်ခု ကွဲပြားခြားနားသော ကိုယ်အင်္ဂါ အစိတ်အပိုင်း (၉)မျိုးပါဝင်သောကြောင့် နဝရူပ ရုပ်တုဟု ခေါ်တွင်၏။
အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုချက် ဗျာလ် (ခေါ်) ဗျာလ္လ (ခေါ်) ဗျာလ ဗျာလ် ဆိုသော ဝေါဟာရသည် သက္ကဋ အဘိဓာန်နှင့် ဟိန္ဒီ အဘိဓာန်တို့တွင် (ဝ+ယ+အာ+လ)ကို သံယုဂ်ပြု၍ (ဗျာလ)၊ အသံထွက်သောအခါ (ဗျာလ်) ဟုထွက်သည်။
ယင်းကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုရာတွင် ကျားဟူ၍လည်းကောင်း၊ မြွေနဂါးဟူ၍လည်းကောင်း၊ လင်းယုန်(ဝံလက်) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဂဠုန် ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဘုရင်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သတ္တလောကထဲမှ တန်ခိုးရှိသော ကြီးမားသည့် သတ္တဝါများကို ဖော်ပြထားကြောင်း၊ ဗိဿဏု ဟူ၍လည်းကောင်း ဖွင့်ဆိုသည်။
ရခိုင်ယဉ်ကျေးမှုအရ ဗျာလ် ဆိုသော ဝေါဟာရသည် ထိုတန်ခိုးရှိသော ရုပ်များကို ပေါင်းစပ်ရောနှောထားသော သံမိဿကရုပ်များ ဖြစ်သည်။
ဗျာလကို ပါဠိဘာသာဖြင့် အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုသော်− ဗျာလ် = ဝိ + အလံ၊ ဝိ = ဝိသေသန(အထူးအားဖြင့်) အလံ = သမတ္တံ(စွမ်းဆောင်နိုင်သော) ဗျာလ = ဝိ + အာလံ (တန်ခိုးဖြင့် စွမ်းဆောင်နိုင်သည်) တက်ထွန်းနီ(မြောက်ဦး) ရေး ရခိုင် ဗျာလ် Mythical Antelope စာအုပ်မှ လက္ခဏာ အင်္ဂါရပ်များ ယင်း ‘ဗျာလ’ ကို သတ္တဝါ ကိုးမျိုး၏ ကောင်းမြတ်သော ခွန်အား စွမ်းအင် ရှိသော သတ္တဝါတို့၏ အစိတ် အပိုင်းများနှင့် ပေါင်းစပ် ထားသည်။
ယင်းသို့ သတ္တဝါ ကိုးမျိုး၏ အစိတ် အပိုင်းများနှင့် ပေါင်းစပ် ထားခြင်းကြောင့် ‘နဝ ရူပ ဗျာလ’ ဟုလည်းခေါ်သည်။
အဆိုပါ ‘နဝ ရူပ ဗျာလ’ ရုပ်တွင် ပါရှိသည့်သတ္တဝါ ကိုးမျိုး၏ အစိတ်အပိုင်း များမှာ - နဂါးအမောက် (သို့) ဆင်နှာမောင်း။
သမင်မျက်လုံး။
ကြံ့ချိုတစ်ချောင်း။
ကြက်တူရွေးလျှာ။
ခြူးကိုယ် (သို့) ငါးကြင်းကွက်။
စာမရီအမြီး (သို့) ဒေါင်းအမြီး။
ဆင်နားရွက် (သို့) မြင်းနားရွက်။
ကျားအစွယ်။
ခြင်္သေ့လက်၊ ခြေ၊ ခေါင်း၊ လည်ဆံ (သို့) ကရဝိတ်ငှက် လည်ဆံ တို့ဖြစ်သည်။
ထိုကဲ့သို့ ထူးခြားသော စွမ်းအင်ရှိသည့်အစိတ်အပိုင်းများကို တစ်ကောင်တည်း ဖြစ်အောင် ပေါင်းစပ်ထားခြင်းမှာလည်း ဗျာလ သတ္တဝါ ၏ ထူးခြားမှုကို ရည်ညွှန်းထားသည့်အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။
ဗျာလတွင် ပါရှိသည့် အစိတ်အပိုင်းများ အနက် ကြက်တူရွေးလျှာသည် စကား ပရိယာယ် ကြွယ်ဝခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ဒေါင်းအမြီးသည် လှပ တင့်တယ် ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ မြင်း နားရွက်သည် အကြား အာရုံ ထက်မြက်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ သမင်မျက်လုံး သည် အမြင်အာရုံ စူးရှခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ငါး၏ ကိုယ်ထည်သည် လျင်မြန် ဖျတ်လတ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ကြံ့ချို၊ ကျားစွယ်၊ ခြင်္သေ့ လက်ဝါး၊ ဆင်နှာမောင်းသည် စွမ်းအင် ကြီးမားခြင်းတို့ကိုလည်းကောင်း အသီးသီး ကိုယ်စားပြုပါသည်။
အဆိုပါ သတ္တဝါ ကိုးမျိုးတို့၏ အစိတ်အပိုင်းဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော သတ္တဝါအား ထားရှိခြင်းဖြင့် အဗျာလော- ဘေးဥပါဒ်ကို မဖြစ်စေတတ်ဘဲ၊ လာဘော - လာဘ်လာဘ ကိုသာ ဖြစ်စေတတ်၏ ဟု ရခိုင်လူမျိုးတို့ ယုံကြည်ထားကြသည်။
တွေ့ရှိရာနေရာများ ဗျာလရုပ်တုများကို ရခိုင်၊ ဝေသာလီခေတ် သာသနိက အဆောက်အအုံများတွင် စတင်တွေ့ ရှိရသည်။
ယင်းထက် ရှေးကျသော ရုပ်တုများလည်း ရှိကောင်း ရှိနိုင်ပါသေးသည်။
ဝေသာလီခေတ်ကို ဆက်ခံသော လေးမြို့ခေတ်တွင်လည်း ထုလုပ်ခဲ့ကြသည်။
(ပန်းမြောင်းမြို့နယ်ခွဲ၏ အနီး ချင်းမ တံခါး၏ တံခါးထုတ်တွင် တွေ့ရသည်။