kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
ထို (၅၄) ပါးတို့မှာ စိတ် (၁) ပါး − စိတ်ဆိုသည်မှာ အာရုံကို ရှာကြံမှု၊ အာရုံကို ရမှု၊ အာရုံကို သိမှု ဖြစ်သည်။
စေတသိက် (၅၂) ပါး − စေတသိက်ဆိုသည်မှာ စိတ်မှပေါက်ဖွားသော နာမ်အမူအရာများ ဖြစ်သည်။
နိဗ္ဗာန် (၁) ပါး − နိဗ္ဗာန်ဆိုသည်မှာ ဒုက္ခအမျိုးမျိုးတို့မှ လွတ်ငြိမ်းမှု ဖြစ်သည်။
ခန္တီပါရမီ (သင်္သကရိုက် ) သို့မဟုတ် khanti (ပါဠိ) သည် စိတ်ရှည်ခြင်း၊ သည်းခံခြင်းနှင့် ခွင့်လွှတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။
Rhys Davids & Stede (1921-25), p. 232, entry for "Khanti & Khantī" (retrieved 3 Jul 2007). ခန္တီသည် ထေရဝါဒနှင့် မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ နှစ်မျိုးစလုံးရှိ ပါရမီဆယ်ပါးတွင် တစ်ခု အပါအဝင် ဖြစ်သည်။
ခန္တိ (ထီ) [ခမု+တိ။
ခမနံ သဟနံ ခန္တိ၊ တိ၊ ဓာန်၊ဋီ၊၁၆၁။
(က္ခာန္တိ-သံ)] သည်းခံခြင်း၊ သည်းခံတတ်သော တရား (အဓိဝါသန-ခန္တိ)။
(က) နှစ်သက်တတ်–မြင်စွမ်းနိုင်-သောဉာဏ် (အနုလောမိကခန္တိ)။
(က) ယံ ဧဝရူပိံ အနုလောမိကံ ခန္တိံ ဒိဋ္ဌိံ ရုစိံ...ပဋိလဘတိ။
အဘိ၊ဝိ၊၃၃၇။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၁၄။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၆၉။
(သံ၊၁၊၂၇။
ပဋိသံ၊၁၁၈၊ ၄၁၀။
) ခန္တိန္တိအာဒီနိ သဗ္ဗာနိ ပညာဝေဝစနာနေဝ... သဗ္ဗာနိပိ ဧတာနိ ကာရဏာနိ ခမတိ သဟတိ ဒဋ္ဌုံ သက္ကောတီတိ ခန္တိ။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၉၄။
အနုလောမိကာယ ခန္တိယာတိ ဧတ္ထ ဝိပဿနာဉာဏမေဝ... သဗ္ဗသင်္ခါရာ တဿ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော ခမန္တိ ရုစ္စန္တီတိ ခန္တိ။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၁၅။
(ဒီ၊ဋီ၊၃၊၂၁၀။
သံ၊ဋီ၊၁၊၁၁၇။
ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၂၊၇၉။
) မူလဋီ၊၂၊၂၀၂။
အနုဋီ၊၂၊၂၀၃-တို့၌ နိဇ္ဈာနခမနံဟု၎င်း သမတ္ထတံ-ဟု၎င်း ဖွင့်ဆိုထားသဖြင့် ယင်းတို့အလို “စွမ်းနိုင်ခြင်း”ဟု ပြန်ဆိုနိုင်ပါသည်။
သို့ရာတွင် အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၉၄-၌ ဒဋ္ဌုံ သက္ကောတိ-ဟု ဖွင့်ဆိုထားသဖြင့် ယင်းအဋ္ဌကထာအတိုင်း ပြန်ဆိုထားသည်။
(ခ) နှစ်သက်ခြင်း၊ လက်ခံကျေနပ်ခြင်း (ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိ)။
(ခ) ဧဝံ ပရေသံ အဇ္ဈာသယံ ခန္တိံ မနံ။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၅၁။
မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၇။
(အဘိ၊ဝိ၊၂၅၄။
ပဋိသံ၊၁၇၄။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၁၀။
) ခန္တိန္တိ ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိံ။
သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၂၁၉။
မ၊ဋီ၊၁၊၅၅။
(သီ၊ဋီ၊သစ်၊၂၊၃၈၈။
ပရမတ္ထဒီပနီ၊၁၆၄။
) (ဂ) အလို၊ အယူအဆ။
ခန္တီ ပရမံ တပေါ တိတိက္ခာ။
ဒီ၊၂၊၄၂။
ဓမ္မ၊၄၁။
ဝိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၅၄။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၂၈၇။
(ဒီ၊၃၊၁၇၉။
သံ၊၁၊၁၀၁။
သံ၊၃၊၁၄၇။
အံ၊၁၊၉၃၊ ၄၂၈။
အံ၊၂၊၂၁၇။
အဘိ၊ဓ၊၁၅၊ ၂၆၀။
သုတ္တနိ၊၃၂၃။
ဇာ၊၁၊၆၆။
ဇာ၊၂၊၉၇၊ ၁၇၁။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၆၉။
) ပရူပဝါဒံ ပရာပကာရံ သီတုဏှာဒိဘေဒဉ္စ ဂုဏောပရောဓံ ခမတိ သဟတိ အဓိဝါသေတိတိ ခန္တိ။
သာရတ္ထ၊၁၊၄၄၁။
ခန္တီတိ စ ဣဓ အဓိဝါသနခန္တိ အဓိပ္ပေတာ။
ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၁၊၃၅၀။
(ဒီ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၆၃။
သံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၅၂။
သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၅၉။
အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၆၂၊ ၃၂၉။
အံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၇၆။
ခုဒ္ဒက၊ဋ္ဌ၊၁၂၅။
ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၅၄။
သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၅၂။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၁၇။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၅၊၄၀၃။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၆၊၇၂။
ဒီ၊ဋီ၊၂၊၇၄။
)(ဂ) ဣမသ္မိံ အတ္ထေ ဓမ္မောတိ အမှာကံ ခန္တိ။
(ဝဇိရ၊၁၁၅၊ ၁၂၁၊ ၁၃၃။
သာရတ္ထ၊၁၊၁၆၊ ၂၄။
ဝိမတိ၊၁၊၁၈၀။
) တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၆ အဓိဝါသနခန္တိ (သူတစ်ပါး၏ မကောင်းပြုမှု ပြောဆိုမှုများကို ဆန့်ကျင်ဖက်မပြုပဲ သည်းခံနေခြင်းသည် အဓိဝါသနခန္တိမည်၏။
(အဓိ = မိမိအပေါ်၌၊ ဝါသန = နေစေခြင်း။
) သူတစ်ပါး၏ ဆဲရေး ရိုက်ပုတ်မှု စသည်ကြောင့် ပြန်လှန်ဆဲရေး ရိုက်ပုတ်လျှင် ထိုအမှုသည် မိမိအပေါ်၌ လက်မခံ ပယ်လှန်ပစ်သည် မည်၏၊ ပြန်လှန် ဆဲရေးရိုက်ပုတ်မှုမပြုပဲ သည်းခံနေလျှင် ထိုဆဲ ရေးမှုကို မိမိအပေါ်၌ နေစေသည် မည်၏။
) တရားကိုယ်မှာ အဒေါသ ပြဓာန်းသော ကုသိုလ်စိတ္တုပ္ပါဒ်ဖြစ်သည်။
ဧကေ ဆရာများက ပညာဟုဆိုကြသေး၏ (မ၊ဋီ၊၁၊၆၃။
အံ၊ဋီ၊၃၊၇၆။
မူလဋီ၊၁၊၁၆၂)။
ထို့အပြင် အချမ်း အပူစသော ရာသီဥတုကို သည်းခံနိုင်မှုသည်လည်း အဓိဝါသနခန္တိပင် မည်၏၊ အချို့သူများသည် အချမ်းအပူကို သည်းမခံတတ်ကြ၊ အေးလွန်းပြန်လျှင်လည်း အေးမှုရာသီ ဥတုကို အကြောင်းပြု၍” “အေးနိုင်ရန် ကော”ဟု ဒေါသဖြစ်တတ်ကြ၏။
ပူလွန်းပြန် လျှင်လည်း ပူမှုရာသီဥတုကို အကြောင်းပြု၍ “ပူနိုင်ရန်ကော”ဟု ဒေါသဖြစ်တတ်ကြသည်။
အအေးအပူကြောင့် ဒေါသမဖြစ်ပဲ အေးချိန်မို့ အေးတာပဲ၊ ပူချိန်မို့ ပူတာပဲ”ဟု နှလုံးသွင်း၍ ပူမှုအေးမှုကိုလည်း သည်းခံနိုင်ခြင်းသည် အဓိဝါသနခန္တိမည်၏ (သာရတ္ထ၊၁၊၄၄၁။
ဒီ၊ဋီ၊၂၊၇၄)။
အဓိဝါသနခန္တီနှင့် ပြည့်စုံ သူသည် ဣဋ္ဌာရုံ, အနိဋ္ဌာရုံ၌ ညီမျှသောစိတ် ရှိ၏။
ဣဋ္ဌာရုံ (ကောင်းသောအာရုံ) နှင့် တွေ့ကြုံသော်လည်း ဝမ်းမသာ၊ အနိဋ္ဌာရုံ (မကောင်းသောအာရုံ)နှင့် ဆုံမိသော်လည်း ဝမ်းမနည်း (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၈၈။
သာရတ္ထ၊၂၊၃၅၉)။
အက္ကောသဝတ္ထု ၁၀-မျိုးဖြင့် ဆဲရေးသူ၌လည်း မကြားယောင်ပြု၍ သည်းခံတတ်၏။
ရိုက်နှက်ပုတ်ခတ် သတ်ဖြတ်ညှဉ်းဆဲ သူ၌လည်း မမြင်သကဲ့သို့ပြု၍ သည်းခံတတ်၏ (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၁၊၉၉။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၇-၄၀-လာ ခန္တီဝါဒီဇာတ်-ကြည့်)။
အကောင်းမြင်သူ ခန္တီတရားနှင့် ပြည့်စုံသူသည် အကောင်းကိုသာ နှလုံးသွင်းတတ်၏၊ အကောင်းကိုသာ မြင်တတ်၏၊ အဆိုးကို မကြည့်တတ်၊ မမြင် တတ်၊ မိမိကိုဆဲရေးလာလျှင် “မရိုက်တော် သေးတာပေါ့”၊ ရိုက်ပြန်လျှင် “မသတ်တော် သေးတာပေါ့”ဟု အကောင်းဖက်ကိုသာ နှလုံးသွင်းတတ်သည်၊ မြင်တတ်သည် (မ၊၃၊၃၁၂-၃ လာ ပုဏ္ဏောဝါဒသုတ်-ကြည့်)။
အယုတ်, အလတ်, အမြတ် ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ကြမ်းကြုတ်သောစကားကို သည်းခံနိုင်ခြင်းကို ရှေးပညာရှိများ ချီးကျူးကြသည် (ဇာ၊၂၊၇။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၅၊၁၄၈။
သည်းခံခြင်းသည် အမြတ်ဆုံး အားရှိသူ ဖြစ်ပါလျက် အားနည်းသူအား သည်းခံမှုကိုသာ အမြတ်ဆုံးခန္တီဟု ဆိုရသည်၊ အားနည်းသူကား အမြဲတမ်းသည်းခံတတ်သည်သာ၊ စိတ်ဆိုးအမျက်ထွက်သူအပေါ်၌ ပြန်၍ စိတ်ဆိုးသူသည် ယုတ်ညံ့သူသာဖြစ်၏၊ ပြန်၍စိတ် မဆိုးအမျက်မထွက်သူကိုသာလျှင် စစ်မှန်သော “အောင်ပွဲရသူ”ဟု ဆိုရသည်၊ သူတစ်ပါး၏ စိတ်ဆိုးအမျက်ထွက်မှုကို ပြန်၍စိတ်မဆိုး အမျက်မထွက်ပဲ သည်းခံနေသူသည် “မိမိသူတ ပါး နှစ်ဦးသား၏ အကျိုးကိုကျင့်သူ” ပင်ဖြစ်၏၊ ကိုယ်ကျိုးဟူသမျှတွင် သည်းခံခြင်းထက် သာလွန်သောအကျိုးဟူ၍မရှိ (သံ၊၁၊၂၂၃-၄)။
သည်းခံမှုအားအစွမ်းနှင့် ပြည့်စုံသူအဖို့ သည်းမခံနိုင်သောအရာ မည်သည်မရှိ၊ အရာရာ သည်းခံနိုင်သည်သာ(ဥဒါန၊ဋ္ဌ၊၂၃၈)။
ဆဲရေး မှုသတ်ပုတ် ညှဉ်းဆဲမှုနှောင်ဖွဲ့မှုကို သည်းခံတတ်သူကိုသာ “ဗြာဟ္မဏ”ဟုဆို၏ (ဓမ္မ၊၇၀။
ခုဒ္ဒက၊ဋ္ဌ၊၁၂၅)။
မြေကြီးနှင့် တူသောသူ မြေကြီးသည် မိမိအပေါ်၌ ပစ်ချလာ ကျရောက်လာသော အကောင်း အဆိုးနှစ်မျိုးကို အမျက်လည်းမထား၊ ဝမ်းသာမှုလည်းမပြု၊ လျစ်လျူရှု၍ သည်းခံသကဲ့သို့ ခန္တီပါရမီကို ဖြည့်ကျင့်သူသည်လည်း သူတစ်ပါး၏ ချီးမွမ်းမှု, ကဲ့ရဲ့မှု, မြတ်နိုးမှု, မလိုမုန်းထားမှုများကို ရွှင်လန်း ညှိုးငယ် နှစ်သွယ်စပ်ကြား ချိန်အလားသို့ အဒေါသ စိတ်ထားဖြင့် သည်းခံနေရမည် (ဗုဒ္ဓဝံ၊၃၁၇။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၅၀)။
ကြီးမားသည့် တာဝန်များကို မငြီးမငြူပဲ ခံနိုင်ရည်ရှိမှု အားထုတ်သည်းခံမှု (ဝီရိယ)ကိုလည်း ခန္တီဟု သုံးနှုန်းသေး၏ (သံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၀၅)။
ခန္တီ အတု အလုပ်တစ်ခုကို မိမိလက်အောက်ငယ်သားများအား စေခိုင်းထားရာ စေခိုင်းခံရ သူက ဉာဏ်မှီသလောက် အကောင်းဆုံးဖြစ် အောင် စီမံပြုလုပ်ထားသော်လည်း စေခိုင်းသူအဖို့ မိမိရည်မှန်းသည့်အတိုင်း ဖြစ်မလာပါက (မိမိစိတ်တိုင်းမကျပါက) အမျက်ဒေါသ ထွက်တတ်သေး၏၊ ထိုအခါမျိုး၌ အောက်လက် ငယ်သားများအပေါ် အမျက်မထွက်အောင် ချုပ်တည်းမှုကား သည်းခံမှုခန္တီ ဟုတ်၊ အမျက်မထွက်မှု = အက္ကောဓသာ ဖြစ်သည်။
ခန္တီပါဝင်သော တရားစုများ ခန္တီတရားလက်ကိုင်ထားဖို့မှာ အရေးကြီးလှ၏၊ ထို့ကြောင့် ခန္တီတရားကို အား ၈-ပါးတွင် တစ်ပါးအဖြစ်၎င်း (အံ၊၃၊၅၈)၊ မင်းကျင့်တရား ၁၀-ပါးတွင် တစ်ပါးအဖြစ်၎င်း (ဇာ၊၂၊၉၇)၊ မင်္ဂလာတရား ၃၈-ပါးတွင် တစ်ပါးအဖြစ်၎င်း (ခုဒ္ဒက၊၄) ဟောတော်မူသည်။
လက္ခဏာ, ရသစသည် ခန္တီတရားသည် သည်းခံခြင်းဟူသော ထူးခြားသော အမှတ်အသား ဂုဏ်ထူးဝိသေသ ရှိသည်။
ဣဋ္ဌာရုံ (ကောင်းသောအာရုံ) နှင့် တွေ့ကြုံသော်လည်း စိတ်မတက်၊ အနိဋ္ဌာရုံ (မကောင်းသောအာရုံ) နှင့် ဆုံမိသော်လည်း စိတ်မပျက်၊ အမျက်မထန် ကြံ့ကြံ့ ခံနိုင်ခြင်း ကိစ္စရှိသည်။
သည်းခံတတ်သော သဘောဟု ဉာဏ်အားရှေးရှု ထင်သောအခြင်းအရာ ရှိသည်။
ဆန့်ကျင်ဘက် မပြုခြင်းဟူသော ကျိုးရှိသည်။
ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ရှုမြင်ခြင်းဟူသော နီးသောအကြောင်းရှိသည် (စရိယာ၊ဋ္ဌ၊၂၇၂)။
အနုလောမိက ခန္တီ လောကီလောကုတ္တရာ အစီးအပွါးအားလျော်သော လောကီလောကုတ္တရာ စီးပွား ချမ်းသာဖြစ်ပေါ် အောင် ကြံဆတွေးတောနိုင်သော ပညာကို “အနုလောမိကခန္တီ”ဟု ခေါ်သည်။
အနုလောမိကခန္တိသည် ၅-ဌာန၌ ဖြစ်သည်။
ယင်းတို့ကား— ၁။
ကမ္မာယတန၊ ၂-သိပ္ပါယတန၊ ၃-ဝိဇ္ဇာဌာန၊ ၄-ကမ္မဿကတာ၊ ၅-သစ္စာနုလောမိကတို့ ဖြစ်သည်။
မိမိဉာဏ်စွမ်းဖြင့် တီထွင်ကြ ဆလုပ်ဆောင်နိုင်မှုပညာ ထိုတွင်— ၁-ကမ္မာယတနဟူသည် လက် သမားအလုပ် မိလ္လာသိမ်းအလုပ် စသော ယုတ်ညံ့သော အလုပ်များနှင့် ကုန်သွယ်လယ် လုပ်စသော မြင့်မြတ်သော အလုပ်များဖြစ်သည်။
ထိုအလုပ်များကို မြင်ဆရာ သင်ဆရာ ကြားဆရာမရှိပဲ မိမိဉာဏ်စွမ်းဖြင့် တီထွင်ကြ ဆလုပ်ဆောင်နိုင်မှုပညာသည် အနုလောမိက ခန္တိမည်၏။
ကျူထရံသည်အတတ်, ယက်ကန်းသည် အတတ်စသော ယုတ်ညံ့သော အတတ်များ နှင့် ဂဏန်းအတတ်စသော မြင့်မြတ်သော အတတ်များကို သိပ္ပါယတနဟု ခေါ်သည်၊ ယင်းအတတ်များကို သူတစ်ပါးထံမှ နည်းခံမှု မရှိပဲ မိမိကိုယ်ပိုင်ဉာဏ်ဖြင့် တီထွင်ကြံဆလုပ် ဆောင်နိုင်မှု ပညာသည် အနုလောမိကခန္တိ မည်၏။
ဝိဇ္ဇာဌာနဟူသည် မြွေဆိပ်ချမန္တ အတတ်စသော ဓမ္မိကအတတ်ပညာများဖြစ်သည်၊ ယင်းအတတ်ပညာများကို သူတစ်ပါး ထံမှ နည်းခံသင်ယူမှုမရှိပဲ မိမိကိုယ်ပိုင်ဉာဏ်ဖြင့် ကြံဆလုပ်ဆောင်နိုင်မှုပညာသည် ဝိဇ္ဇာ ဌာန အားလျော်သော အနုလောမိကခန္တိ မည်၏။
သူတစ်ပါး ဟောကြားချက်ကြောင့်မဟုတ်ပဲ “ကုသိုလ်ကံသည် သတ္တဝါများ၏ ကိုယ်ပိုင်ဥစ္စာဖြစ်သည်၊ အကုသိုလ်ကံသည် ကိုယ် ပိုင်ဥစ္စာမဟုတ်”ဟု ကိုယ်ပိုင်ဉာဏ်ဖြင့်ထိုးထွင်း သိမှုသည် ကမ္မဿကတာ အားလျော်သော အနုလောမိကခန္တိမည်၏။
လက္ခဏာရေးသုံးပါးကို သူတစ်ပါးထံမှ နာခံမှတ်သားနည်းယူမှု မရှိပဲ ကိုယ်ပိုင်ဉာဏ်ဖြင့် ထိုးထွင်းသိမှုပညာသည် လောကုတ္တရာအကျိုးစီးပွား (= မဂ္ဂသစ္စာနှင့် ပရမတ္ထသစ္စာဖြစ်သောနိဗ္ဗာန်)အားလျော်သော အနုလောမိကခန္တိ”မည်၏။
လောကုတ္တရာ အကျိုးစီးပွား အားလျော်သော အနုလောမိကခန္တိ လောကုတ္တရာ အကျိုးစီးပွား အားလျော်သော အနုလောမိကခန္တိသည်— ၁-မုဒုကာနုလောမိကခန္တိဉာဏ်၊ ၂-မဇ္ဈိမာနုလောမိက-ခန္တိဉာဏ်၊ ၃-တိတိက္ခာနုလောမိကခန္တိဉာဏ်ဟု အနုအလတ်အရင့်အားဖြင့် ၃-မျိုးပြားသည်။
ထိုတွင် သမ္မသနဉာဏ်နှင့် ဥဒယဗ္ဗယဉာဏ်သည် မုဒုကာနုလောမိကခန္တိဉာဏ် မည်၏။
ဘင်္ဂဉာဏ်မှ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ် တိုင်အောင် ဉာဏ် ၇-ပါးသည်မဇ္ဈိမာနုလောမိကခန္တိဉာဏ် မည်၏။
အနုလောမဉာဏ်သည် တိတိက္ခာရနုလောမိကခန္တိဉာဏ် မည်၏ (ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၁၅)။
အနုလောမိကခန္တီ ဖြစ်နိုင်သူများ ယင်းငါးမျိုးစလုံး သာမန်ပုဂ္ဂိုလ်များအား ဖြစ်နိုင်သည်မဟုတ်၊ ထင်ရှားကျော် ကြားသော အလောင်းတော်များ၌သာ ဖြစ်နိုင်သည်၊ လောကုတ္တရာအားလျော်သော အနုလောမိကခန္တိ (သစ္စာနုလောမိကခန္တိ)သည် ဘုရားလောင်းနှင့် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါလောင်း တို့အားသာ ဖြစ်နိုင်သည်။
ကျန် ၄-မျိုးကား ပါရမီဖြည့်ပြီးသော ပညာကျော်တို့အားဖြစ်နိုင်ကြသည် (အဘိ၊ဝိ၊၃၃၇။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၉၃-၄)။
ဓမ္မနိဇ္ဈာနက္ခန္တိ တရားသဘောကို အမှန်တိုင်းစူးစိုက်ကြည့် ရှုနိုင်စွမ်းသည့်ဉာဏ်ကို ဓမ္မနိဇ္ဈာနက္ခန္တိဟုခေါ်သည်၊ ယင်းဓမ္မနိဇ္ဈာနက္ခန္တိတရား လက်ကိုင် မရှိပဲလျက် သူတစ်ပါးအကျိုးကို အားထုတ် ဆောင်ရွက်ပေးရလျှင် ထိုသူထံမှ ကျေးဇူး တုံ့ပြန်မှုကို လိုလားသည့် လောဘဖြစ်တတ်ကြ၏၊ ဓမ္မနိဇ္ဈာနက္ခန္တိတရား လက်ကိုင်ထားနိုင်မှသာ ကျေးဇူးတုံ့ပြန်မှုကို မလိုလား မငဲ့ ကွက်ပဲ သူတစ်ပါး အကျိုးကျေးဇူးကို ဆောင်ရွက်ပြုလုပ်နိုင်သည်။
ဝီရိယလွန်သော် ဥဒ္ဓစ္စ ဖြစ်တတ်၏၊ ယင်းဥဒ္ဓစ္စအဖြစ်ကို ဓမ္မနိဇ္ဈာနက္ခန္တိကသာ ပယ်နိုင်သည်(စရိယာ၊ဋ္ဌ၊၂၇၁-၂)။
ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိ ဉာဏ်ဖြင့်၎င်း မိမိ၏မိရိုးဖလာ အယူဝါဒဖြင့်လည်းကောင်း, အဖန်ဖန် စူးစမ်း ဆင်ခြင်၍ “ဤကား အမှန်ပင်တည်း”ဟု သန္နိဋ္ဌာန်ချမှု နှစ်သက်လက်ခံ ကျေနပ်မှုမျိုးကို ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိဟု ခေါ်သည် (ပရမတ္ထဒီပနီ၊၁၆၄)။
ခန္တီအမျိုးမျိုး ထို့ပြင်... နေက္ခမ္မခန္တိ = နေက္ခမ္မကို နှစ်သက်ခြင်း။
အဗျာပါဒခန္တိ = အဗျာပါဒကိုနှစ်သက်ခြင်း။
အဝိက္ခေပခန္တိ = မပြန့်လွှင့်ခြင်းကို နှစ်သက်ခြင်း။
ဓမ္မဝဝတ္ထာနခန္တိ = ဓမ္မဝဝတ္ထာန်ကို နှစ်သက်ခြင်း။
ဉာဏခန္တိ = ဉာဏ်ကို နှစ်သက်ခြင်း။
ပါမောဇ္ဇခန္တိ = ဝမ်းမြောက်ခြင်းကိုနှစ်သက်ခြင်း၊ ပဌမဇ္ဈာနခန္တိ = ပဌမဈာန်ကိုနှစ်သက်ခြင်း။
အရဟတ္တမဂ္ဂခန္တိ = အရဟတ္တမဂ်ကို နှစ်သက်ခြင်း စသည်ဖြင့် ခန္တီအမျိုးပေါင်း များစွာ ရှိသေး၏ (ပဋိသံ၊၃၆၅)။
(အကျယ်ကို မဟာဗုဒ္ဓဝင် ပ-တွဲ ပဌမပိုင်း အနုဒီပနီခန်း၌၎င်း၊ ဒုတိယပိုင်း ၁၁၅-၆၊ ၁၂၇၊ ၁၆၂-၈။
၁၈၀-၄-တို့၌၎င်း ကြည့်။
) ကိုးကား ကဏ္ဍ:သင်္သကရိုက်ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ။
အဓိဋ္ဌာန (ပု၊န) [အဓိ+ဌာ+ယု] ပါဠိမှ အဓိဋ္ဌာန် ဖြစ်လာသည်။
(၁)အဓိဋ္ဌာန်ခြင်း၊ ဆောက်တည်ခြင်း၊ စိတ်၌ -စိတ်ကို - ခိုင်မြဲစွာ–တည်စေခြင်း–ထားခြင်း၊ စိတ်ကို ဖြစ်စေခြင်း၊ မှတ်ယူခြင်း။
ဘဂဝတော အဓိဋ္ဌာနေန ပဉ္စကဋ္ဌသတာနိ န ဖာလိယိံသု။
ဝိ၊၃၊ ၄၃။
အဓိဋ္ဌိတမဓိဋ္ဌာန... ဘိန္ဒိံ တမဓိဋ္ဌာနံ၊.. အဓိဋ္ဌာနေန မေ သမော နတ္ထိ။
စရိယာ။
၄၁၃။
ခန္တိသစ္စမဓိဋ္ဌာနံ။
တထေဝ တွမ္ပိ အဓိဋ္ဌာနေ၊ သဗ္ဗဒါ အစလော ဘဝ။
ဗုဒ္ဓဝံ၊၃၁၈။
တိဏ္ဏံ မဟာရာဇ အညတရဿ အဓိဋ္ဌာနာ ပရိနိဗ္ဗုတဿ စေတိယေ ပါဋိဟီရံ ဟောတိ။
မိလိန္ဒ၊၂၉၇။
စတုရင်္ဂသမန္နာဂတံ အဓိဋ္ဌာနံ အဓိဋ္ဌဟိတွာ။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၄၊၄၆၃။
အဓိဋ္ဌာနေ ပညာ စိတ္တဝိဝဋ္ဋေ ဉာဏံ။
ပဋိသံ၊၃။
အဓိဋ္ဌာနေ ပညာတိ နေက္ခမ္မာဒိဝသေန စိတ္တဿ ပတိဋ္ဌာပနေ ပညာ။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၄၅။
အာတပ္ပံ ပဓာနံ အဓိဋ္ဌာနံ အနုယောဂေါ...။
မဟာနိ၊၄၅။
အဓိဋ္ဌာနန္တိ ကုသလကရဏေ ပတိဋ္ဌာဘာဝေါ။
မဟာနိ၊ဋ္ဌ၊၁၆၄။
(၂) တည်စေအပ်သောစိတ်။
ဘာဝနာ အဓိဋ္ဌာနံ ဇီဝိတန္တိ ကာမစ္ဆန္နံ ပဇဟန္တော နေက္ခမ္မံ ဘာဝေတီတိ ဘာဝနာသမ္ပန္နော။
ပဋိသံ၊၄၁၈။
အဓိဋ္ဌာနံ နာမ နေက္ခမ္မာဒိဝသေန ပတိဋ္ဌာပိတစိတ္တမေဝ။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၂၀။
(၃) တည်ရာ၊ တည်ရာအာရုံ၊ တည်ကြောင်း၊ တည်ခြင်း။
စတ္တာရိ အဓိဋ္ဌာနာနိ။
ဒီ၊၃၊၁၉၁။
အဓိဋ္ဌာနာနီတိ ဧတ္ထ အဓီတိ ဥပသဂ္ဂမတ္တံ။
အတ္ထတော ပန တေန ဝါ တိဋ္ဌန္တိ, တတ္ထ ဝါ တိဋ္ဌန္တိ၊ ဌာနမေဝ ဝါ တံ တံ ဂုဏာဓိကာနံ ပုရိသာနံ တံ အဓိဋ္ဌာနံ။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၀၅။
ကရဏာဓိကရဏဘာဝ သာဓနဝသေန အဓိဋ္ဌာနသဒ္ဒဿ အတ္ထံ ဒဿေန္တော တေန ဝါတိအာဒိမာဟ။
ဒီ၊ဋီ၊၃၊၂၃၉-၄၀။
တဉ္စာယံ ဥပယုပါဒါနံ စေတသော အဓိဋ္ဌာနံ အဘိနိဝေသာနုသယံ န ဥပေတိ...။
သံ၊၁၊၂၅၇။
စေတသော အဓိဋ္ဌာနန္တိ စိတ္တဿ ပတိဋ္ဌာနဘူတံ။
သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၂။
သမဏာနမ္ပိ ဘဝံ ဂေါတမော ဇာနာတိ အဓိပ္ပါယဉ္စ ဥပဝိစာရဉ္စ အဓိဋ္ဌာနဉ္စ။
အံ၊၂၊၃၁၉။
အဓိဋ္ဌာနဋ္ဌ, စတုရာဓိဋ္ဌာန ပညာဓိဋ္ဌာန ဗလာဓိဋ္ဌာန-တို့လည်းကြည့်။
စိတ္တဿ အဓိဋ္ဌာနံ သမံ။
ပဋိသံ၊၁၇၈။
အဓိဋ္ဌာနန္တိ ယထာဝုတ္တသင်္ခါရာရမ္မဏံ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏဉ္စ။
တံ ဟိ အဓိဋ္ဌာတိ ဧတ္ထ စိတ္တန္တိ အဓိဋ္ဌာနံ။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၁၀။
(၄) တည်ခြင်း၊ မပြတ်—တည်—ဖြစ်-ခြင်း၊ လွန်သည်ကိုပြု၍—တည်—ဝင်—ခြင်း၊ လွှမ်းမိုး၍တည်ခြင်း။
သမ္မာဒိဋ္ဌိ ... စိတ္တဿ အဓိဋ္ဌာနာယ မဂ္ဂေါ စေဝ ဟေတု စ။
ပဋိသံ၊၂၇၄။
စိတ္တဿ အဓိဋ္ဌာနာယာတိ သမ္ပယုတ္တစိတ္တဿ သကကိစ္စေ ပတိဋ္ဌာနာယ။
အဓိဋ္ဌာနဋ္ဌ, အဓိဋ္ဌာနဝသ, အဓိဋ္ဌာနသမ္ပန္န-တို့လည်းကြည့်။
(၅) ဝင်၍ တည်တတ်သောတရား။
နေက္ခမ္မာဒီနိယေဝရောစိတာနိယေဝ ပဝိသိတွာ တိဋ္ဌနတော အဓိဋ္ဌာနန္တိ...ဝုတ္တာနိ။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၄၅။
အဓိဋ္ဌာနသုည-လည်းကြည့်။
(၆) စီရင်ခြင်း။
မဟလ္လကဝိဟာရတာ အတ္တနော ဝါသာဂါရတာ, ဥတ္တရိ အဓိဋ္ဌာနန္တိ ဣမာနေတ္ထ တီဏိ အင်္ဂါနိ။
ကင်္ခါ၊၂၀၈။
(၇) (က) (သင်္ကန်းသပိတ်ကို) အဓိဋ္ဌာန်တင်ခြင်း၊ မိမိဥစ္စာဟုမှတ်ယူခြင်း။
ဒွေ ပတ္တဿ အဓိဋ္ဌာနာ။
...ဒွေ စီဝရဿ အဓိဋ္ဌာနာ။
ဝိ၊၅၊၂၁၄။
ပစ္စုဒ္ဓါရော အဓိဋ္ဌာနဿ ပုရေဇာတပစ္စယေန ပစ္စယော။
အဓိဋ္ဌာနံ ပစ္စုဒ္ဓါရဿ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယေန ပစ္စယော။
၎င်း။
၃၀၄။
(ခ) အဓိဋ္ဌာန်ပြု၍ စားခြင်း၊ သမယံ အဓိဋ္ဌဟိတွာ ဘောဇနံ အဓိဋ္ဌာနံ နာမ။
ဝိ၊ဋ္ဌ၊၄၊၁၇၃။
(၈) အဓိဋ္ဌာန်ပါရမီ။
ကတွာ ဒဠှမဓိဋ္ဌာနံ၊ သစ္စပါရမီ ပူရိယ။
ဒဠှံ။
အဓိဋ္ဌာနပါရမိံ ကတွာ။
(၉) (ပု) အဓိဋ္ဌာနဟာရသုတ်၌ လာသော တရားတို့ကို သာမညဝိသေသအားဖြင့်–ဖြစ်စေ-ထား-ထုတ်–ဆောင်-ရာ-ကြောင်း-ဖြစ်သော ဖွင့်နည်းအထူး။
နေတ္တိပါဠိတော်လာ ဟာရ ၁၆-ပါးတို့တွင် တစ်ပါး။
ဒေသနာ ဝိစယော ယုတ္တိ ... အဓိဋ္ဌာနော ပရိက္ခာရော...ဧတေ သောဠသ ဟာရာ။
နေတ္တိ၊၂။
အဓိဋ္ဌိယန္တိ အနုပဝတ္တိယန္တိ ဧတေန, ဧတ္ထ ဝါ သာမညဝိသေသဘူတာ ဓမ္မာ ဝိနာ ဝိကပ္ပနာတိ အဓိဋ္ဌာနော။
နေတ္တိ၊ဋ္ဌ၊၁၆။
ဧကတ္တတာယ ဓမ္မာ ... ဧသော ဟာရော အဓိဋ္ဌာနော။
နေတ္တိ၊၄။
ဧဝံ သုတ္တာ-ဂတာနံ ဓမ္မာနံ အဝိကပ္ပနဝသေန သာမညဝိသေသနိဒ္ဓါရဏလက္ခဏော အဓိဋ္ဌာနော ဟာရော နာမာတိ အတ္ထော။
နေတ္တိ၊ဋ္ဌ၊၂၈။
တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၁ ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ။
thumb|ဗုဒ္ဓသခင်မြတ်ဘုရားပုံတော် မေတ္တာ (ထီ) [မိဒ+တ+အာ။
မိတ္တ+ဏ+အာ။
] မိဇ္ဇတိ သိနေဟတီတိ မေတ္တာ၊ တ၊ အာ။
..အထ ဝါ မိတ္တေ ဘဝါ မေတ္တာ။
ဓာန်၊ဋီ၊၁၆၁။
] (၁) ချစ်တတ်သော သဘော တရား၊ ချစ်တတ်–အကျိုးစီးပွားကို အလိုရှိ တတ်-သော ခန္ဓပဗန္ဓ၌ ဖြစ်တတ်သော သဘောတရား၊ ချစ်အပ်သော ပိယပုဂ္ဂိုလ် ဟူသော အာရုံ၌ ဖြစ်တတ်သော သဘော တရား၊ မေတ္တာ။
(၁) ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ မေတ္တာသဟဂတံ။
အဘိ၊ဓ၊၆၆။
(သုတ္တနိ၊၃၀၁။
ပဋိသံ၊၉။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၆၉။
အံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၆။
အံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၇၆။
) မေဇ္ဇတီတိ မေတ္တာ၊ သိနိယှတီတိ အတ္တော၊ မိတ္တေ ဝါ ဘဝါ မိတ္တဿ ဝါ ဧသော ပဝတ္တီတိပိ မေတ္တာ။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၃၇။
(သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၈၉။
ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၇၂။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၈၃၊ ဒီ၊ဋီ၊၂၊၃၁၆။
အံ၊ဋီ၊၁၊၈၄။
အံ၊ဋီ၊။
၁၈၂။
) (၂) မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာန်း။
(၂) မေတ္တာ (အံ၊၂၊၃၈၈။
ဥဒါန၊၁၂၀)တိ မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာနံ။
အံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၄၂။
ဥဒါန၊ဋ္ဌ၊၂၁၄။
တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၁၆ လက္ခဏာ, ရသစသည် မေတ္တာဟူသည် သတ္တဝါတို့၏ စီးပွားချမ်းသာကို လိုလားသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်သော အဒေါသစေတသိက် ပင်တည်း။
ဝိဘာဝိနီ၊၁၁၁-၂။
ယင်းမေတ္တာသည် သတ္တဝါတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို ကျင့်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ခြင်းလက္ခဏာရှိ၏၊ သတ္တဝါတို့၌ ဟိတကို ကပ်ဆောင်ခြင်း ကိစ္စရှိ၏၊ ရန်ငြိုးကို ဖျောက်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ယောဂီဉာဏ်အား ရှေးရှုထင်တတ်၏၊ သတ္တဝါတို့၏ မနာပအဖြစ်ကို ရှုသော ယောနိသော မနသိကာရလျှင် နီးသော အကြောင်းရှိ၏။
(အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၃၇)။
ရှေးဦးမေတ္တာ မပို့ရသူများ မေတ္တာကို ပွားများလိုသူ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ရှေးဦးစွာ ဒေါသ၌ အပြစ်ကို သည်းခံခြင်း၌ အကျိုးကို ရှုဆင်ခြင်ရမည်။
မချစ်မနှစ်သက်အပ်သော အပ္ပိယ ပုဂ္ဂိုလ်, အလွန်ချစ်အပ်သော အတိပ္ပိယပုဂ္ဂိုလ် ချစ်သည်လည်း မဟုတ်, မုန်းသည်လည်း မဟုတ်သော အလယ်အလတ်သဘောရှိသော မဇ္ဈတ္တပုဂ္ဂိုလ် မိမိ၏ ရန်သူဖြစ်သော ဝေရီ ပုဂ္ဂိုလ်၊ ဤလေးဦးတို့၌ ရှေးဦးစွာ မေတ္တာ မပွားရ၊ မပို့ရ။
လိင်မတူသော ပုဂ္ဂိုလ်၌ သီးသန့်ပိုင်းခြား မေတ္တာပွားလျှင် ရာဂဖြစ် တတ်သည်၊ ထို့ကြောင့် လိင်မတူသော ပုဂ္ဂိုလ်၌ သီးသန့်ပိုင်းခြား၍ မေတ္တာမပွားရ၊ သေသောပုဂ္ဂိုလ်၌ မေတ္တာပို့သ ပွားများလျှင် အပ္ပနာဈာန်, ဥပစာရဈာန် မဖြစ်တတ်။
ထိုကြောင့် သေသောပုဂ္ဂိုလ်၌ မေတ္တာပို့သ မပွားများရ။
မိမိကိုယ်ကို မေတ္တာပွားခြင်း ရှေးဦးစွာ “အဟံ သုခံတာ ဟောမိ = ငါချမ်းသာသော ကိုယ်စိတ်ရှိသည် ဖြစ်ရလို၏” စသည်ဖြင့် မိမိကိုယ်ကို မေတ္တာ ပို့သ, ပွားများရမည်။
မိမိကိုယ်ကို ရှေးဦးစွာ မေတ္တာပို့သ ပွားများမှသာလျှင် အခြားသော သတ္တဝါများအပေါ်၌ ကိုယ်ချင်းစာတရားဖြင့် မေတ္တာထားနိုင်ပေလိမ့်မည်။
ကိုယ့်ကိုယ်ကို မေတ္တာပို့သ, ပွားများရာ၌ အပ္ပနာဈာန်ကား မဖြစ်နိုင်။
မေတ္တာအပိုင်းအခြား ဖြိုခြင်း မိမိကိုယ်ကို မေတ္တာပို့သ, ပွားများ ပြီးနောက်မှ ဆရာဥပဇ္ဈာယ် စသည်တို့ကို မေတ္တာပို့သပွားများရမည်။
ထိုနောက်မှ အတိယပုဂ္ဂိုလ်, မဇ္ဈတ္တပုဂ္ဂိုလ်, ဝေရီပုဂ္ဂိုလ် စသည်ဖြင့် မေတ္တာပို့သ ပွားများရမည်။
မိမိ, ပိယပုဂ္ဂိုလ်, မဇ္ဈတ္တပုဂ္ဂိုလ်, ဝေရီပုဂ္ဂိုလ် ဤလေးဦးတို့၌ စိတ်အတူထားနိုင်မှသာလျှင် သီမာသမ္ဘေဒကို ပြုသည် မည်၏။
သီမာသမ္ဘေဒပြုပြီးသည်ရှိသော် နိမိတ်ကို အဖန်ဖန်ပွားများလျှင် အပ္ပနာဈာန် ရနိုင်သည် (ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၂၈၇-၃၀၁)။
အပ္ပနာ ၅၂၈-ဖြစ်လာပုံ “သဗ္ဗေ သတ္တာ အဝေရာ ဟောန္တု” ဟူသောကောဋ္ဌာသသည် အပ္ပနာတစ်ခုဖြစ်၏။
“အဗျာပဇ္ဇာ ဟောန္တု” ဟူသော ကောဋ္ဌာသသည် အပ္ပနာတစ်ခု၊ “အနီဃာ ဟောန္တု” ဟူသော ကောဋ္ဌာသသည် အပ္ပနာတစ်ခု၊ “သုခီ အတ္တာနံ ပရိဟရန္တု” ဟူသော ကောဋ္ဌာသသည် အပ္ပနာတစ်ခု၊ ဤအပ္ပနာ ၄-ခုကို တည်၍ သတ္တ, ပါဏ, ဘူတ, ပုဂ္ဂလ, အတ္တဘာဝဟူသော အနောဓိသ ၅-မျိုးဖြင့်မြှောက်ပွားသော် အပ္ပနာ ၂၀-ဖြစ်လာ၏။
ဣတ္ထိ, ပုရိသ, အရိယ, အနရိယ, ဒေဝ, မနုဿ, ဝိနိပါတိက ဟူသော ဩဓိသ ၇-မျိုးဖြင့် မြှောက်ပွားသော် အပ္ပနာ ၂၈-ဖြစ်လာ၏။
အနောဓိသအပ္ပနာ ၂၀-ကိုတည် အရပ် ၁၀-မျက်နှာဖြင့် မြှောက်ပွားသော် အနောဓိသဒိသာဖရဏအပ္ပနာ ၂၀၀-ဖြစ်လာ၏။
ဩဓိသအပ္ပနာ ၂၈-ကိုတည် အရပ် ၁၀-မျက်နှာဖြင့် မြောက်ပွားသော် ဩမိသဒိသာဖရဏအပ္ပနာ ၂၀၀-ဖြစ်လာ၏။
အနောဓိသဒိသာဖရဏအပ္ပနာ ၂၀၀, ဩဓိသဒိသာဖရဏအပ္ပနာ ၂၈၀, အရပ် ၁၀-မျက်နှာဖြင့် မမြှောက်ပွားရသေးသော အပ္ပနာ ၄၈၊ ယင်း သုံးရပ်ကို ပေါင်းသော် အပ္ပနာ ၅၂၈-ဖြစ်လာ၏ (ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၃၀၄)။
ယင်း အပ္ပနာ ၅၂၈-ကိုပင် ငါးရာနှစ် ဆယ်ရှစ်သွယ် မေတ္တာဟု ဆိုကြဟန်တူသည်။
အနောဓိသ-၇၊ ဩဓိသ ၅၊ ယင်း ၁၂-ရပ်ကို တည် “အဝေရာ ဟောန္တု” စသော န္တု-လေးနှင့် မြှောက်သော် ၄၈-ပါးရ၏။
(ပိယ, သဟာ, မဇ္ဈ, ဝေရီ ပုဂ္ဂိုလ် ၄-မျိုးဖြင့် မြှောက်ပွားသည့် ဝါဒလည်းရှိ၏။
) ယင်း ၄၈-ပါးကို အရပ် ၁၀-မျက်နှာဖြင့် မြောက်သော် ၄၈၀-ရ၏။
ယခင် ၄၈-ပါးနှင့် ပေါင်းသော် ၅၂၈ ဖြစ်၏။
ယင်း ၅၂၈-ကို ငါးရာနှစ်ဆယ်ရှစ် သွယ် မေတ္တာဟုဆိုနိုင်ပါသည်။
(ဆဋ္ဌမူ၊ သင်္ဂဟ၊ နှာ။
၁၀၃။
သျှိုးလိုက်ရတုကြည့်)။
မေတ္တာကျိုး ၁၁-ပါး မေတ္တာကို ပွားများလျှင် ချမ်းချမ်းသာသာအိပ်ရခြင်း, ချမ်းသာစွာနိုးရခြင်း, အိပ်မက်ဆိုး မမြင်မက်ခြင်း, လူတို့၏ချစ်ခင် နှစ်သက်မှုကို ခံရခြင်း, နတ် ဘီလူးတို့ချစ်ခင် နှစ်သက်မှုကို ခံရခြင်း, နတ်တို့ အစောင့် အရှောက်ကို ခံရခြင်း, မီးအလောင်မခံရခြင်း, အဆိပ်မသင့်ခြင်း, လက်နက်ဖြင့် အနှိပ်အစက် မခံရခြင်း, လျင်စွာ စိတ်တည်ကြည်ခြင်း, မျက်နှာအဆင်း ကြည်လင်ခြင်း, မတွေမဝေ သေရခြင်း, အထက် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ရခြင်းငှါ မစွမ်းနိုင်သည်ရှိသော် ဤဘဝမှ စုတေသောအခါ ဗြဟ္မာပြည်သို့ လားရခြင်း၊ ဤအကျိုး ၁၁-မျိုးကို ရရှိနိုင်သည် (အံ၊၃၊၅၄၂။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၃၀၅-၃၀၇)။
မေတ္တာ၏ ရန်သူ ဗျာပါဒ ငြိမ်းခြင်းသည် မေတ္တာ၏ ပြည့်စုံခြင်းမည်၏။
ဂေဟဿိတပေမ၏ အစွမ်းဖြင့် ချစ်ခြင်း၏ ဖြစ်ခြင်းသည် မေတ္တာ၏ ပျက်စီးခြင်းမည်၏။
ဗျာပါဒ စသည်ကို ပယ်သတ်နိုင်ခြင်းသည် မေတ္တာ၏ သီးသန့်အကျိုးမည်၏။
ရာဂသည် မေတ္တာ၏ နီးသော ရန်သူမည်၏။
ဗျာပါဒ(ဒေါသ)သည် မေတ္တာ၏ ဝေးသော ရန်သူ မည်၏။
မေတ္တာ၏ အစ, အလယ်, အဆုံး ကတ္တုကမျတာဆန္ဒသည် မေတ္တာ စသော ဗြဟ္မဝိဟာရတရား လေးပါး၏ အစ မည်၏။
နီဝရဏစသည်ကို ပယ်ခွာနိုင်ခြင်းသည် အလယ်မည်၏။
အပ္ပနာဈာန်သည် အဆုံး မည်၏။
သဗ္ဗေ သတ္တာကို မေတ္တာပွားပုံ မေတ္တာကို ပွားများလိုသူသည် ရှေးဦးစွာ မိမိနေသော ကျောင်းတစ်ကျောင်းကို ပိုင်းခြား၍ ဤကျောင်းတွင်းရှိ သတ္တဝါ အားလုံး ကျန်းမာကြပါစေ-စသည်ဖြင့် ပွားများရမည်။
မိမိနေသော ကျောင်းတွင်းရှိ သတ္တဝါအားလုံးအပေါ်၌ မေတ္တာထားနိုင်မှ နှစ်ကျောင်း, သုံးကျောင်းစသည်ဖြင့် တိုးချဲ့၍ မေတ္တာပွားရမည်။
မေတ္တာသည် ဗျာပါဒများ သူ၏ စင်ကြယ်ခြင်းအကြောင်း ဖြစ်၏။
မေတ္တာ, ကရုဏာ, မုဒိတာတို့သည် သောမနဿနှင့် မကွေမကွာ ယှဉ်ခြင်းကြောင့် တိကစတုက္က ဈာန်တို့နှင့်သာ ယှဉ်ကုန်၏ (ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၃၀၇-၃၁၅)။
ဥပေက္ခာ ၁၃၂ ဩဓိသ ဥပေက္ခာ ၅ အနောဓိသ ဥပေက္ခာ + ၇ _____ ၁၂ အရပ် × ၁၀ _______ ၁၂၀ + ၁၂ _______ ၁၃၂ ကမ္မဿကာ မိမိ၏ ကောင်းမှု မကောင်းမှုသည်သာလျှင် ကိုယ်ပိုင်ဥစ္စာ ရှိကြသည်။
မေတ္တာရှေ့သွားဖြင့် အောင်ခြင်း ဝတ္တုကြီး ၄ပါး မေတ္တာအစွမ်းဖြင့် အောင်မြင်ခြင်းတို့ကား ပိဋကတ်တော်၌ များစွာရှိသော်လည်း ၎င်း၄ပါးဖြင့် ထင်ရှားပေါ်လွင်စေလိုက်သည်။
ဥတေနမင်းကြီးကို သာမာဝတီ အောင်မြင်ခြင်း။
ဆီပူလောင်းသူ သီရိမာကို ဥတ္တရာ အောင်မြင်ခြင်း။
နာဠာဂီရိဆင်ကို ဗုဒ္ဓဘုရားမြတ် အောင်တော်မှုခြင်း။
အဠာဝကဘီလူးကို ဗုဒ္ဓမြတ်ဘုရား အောင်တော်မှုခြင်း။
မုဒိတာ ၁၃၂ ဩဓိသ မုဒိတာ ၅ အနောဓိသ မုဒိတာ + ၇ _____ ၁၂ အရပ် × ၁၀ ______ မူလဌာန ၁၂၀ + ၁၂ _______ ၁၃၂ ယထာလဒ္ဓသမ္မတ္တိတော မာဝိဂစ္ဆန္တု ရပြီးသားစည်းစိမ် ချမ်းသာမှ မကင်းကွာ မယုတ်လျော့ ကြပါစေနှင့်။
မေတ္တာ ၂မျိုး သတ္တဝါများအပေါ်၌ ချစ်ခင်နာလိုစိတ် ပွားတိုးစေသော တရား၂ပါး။
မေတ္တာစစ် မေတ္တာတု အဒေါသ ပုဗ္ဗင်္ဂမ မေတ္တာယ သတ္တဝါများ အပေါ်၌ ချစ်ခင်နာလို စွတ်စို စေးကပ်တတ်သော အဒေါသ စိတ္တုပ္ပါဒ်။
သားချစ် မယားချစ် မိဘချစ် ဆွေမျိုးချစ်သည့် မခွဲနိင်သော အချစ်များ၊ ဂေဟာသိတပေမ ခေါ် အိမ်၌မှီသော အချစ်မေတ္တာတု မေတ္တာယောင် တဏှာပေမ သာဖြစ်သည်။
မေတ္တာ ၃မျိုး ချစ်ခင်စွာ ကူညီပွားပေးမှု သုံးမျိုးပါ။
ဗုဒ္ဓဓမ္ဓကျမ်း(မူလပဏ္ဏသ၊ ပါ၂၆၇၊ ဋ္ဌ၊ ဒု၊ ၁၄၂) ကာယကံမေတ္တာ ဝစီကံ မေတ္တာ မနောကံမေတ္တာ သတ္တဝါအပေါင်းတို့ ချမ်းသာကြောင်းအတွက် ကိုယ်အားဖြင့် ဝိုင်းဝန်းစောင့်ရှောက် ကူညီပေးမှု၊ ကိုယ်ဖြင့် အရိုအသေပေးမှု။
ချစ်ခင်သော စိတ်ဓာတ်ဖြင့် နှုတ်က မြွတ်ဆို ပြောကြားခြင်း။
သတ္တဝါအပေါင်းအား ဘေးရန် ခပ်သိမ်း ကင်းငြိမ်းပါစေဟု စိတ်ဖြင့်အောက်မေ့ ပွားများခြင်း။
ဩဓိသ မေတ္တာ ၇ပါး မိန်းမ ယေက်ျားစသည်ဖြင့် ရည်ညွန်းကန့်သတ်၍ ပို့သောမေတ္တာ။
သဗ္ဗေဣတ္ထိယော သဗ္ဗေပုရိသာ သဗ္ဗေအရိယာ သဗ္ဗေအနရိယာ သဗ္ဗေဒေဝါ သဗ္ဗေ မနုဿာ သဗ္ဗေဝိနိပါတိကာ မ သတ္တဝါအားလုံး။
ဖို သတ္တဝါအားလုံး။
အရိယာ ရှစ်ပါးအားလုံး။
ပုထုဇဉ်မှန်သမျှ။
နတ် ဗြဟ္မာအားလုံး။
လူအများအားလုံး။
ဝိနိပါတိပြိတ္တာများအားလုံး။
အနောဓိသ မေတ္တာ ၅ပါး လူ နတ် ကျား မ မခွဲခြားဘဲ သတ္တဝါအားလုံးအနေနှင့် ပို့သသော မေတ္တာမျိုး။
သဗ္ဗေသတ္တာ သဗ္ဗေပါဏာ သဗ္ဗေဘူတာ သဗ္ဗေပုဂ္ဂလာ သဗ္ဗေအတ္တဘာဝပရိယာပန္နာ အာရုံငါးပါး၌ တပ်မက်သော သတ္တဝါအားလုံး။
ထွက်သက်ဝင်သက်ရှိသော သတ္တဝါအားလုံး။
ကံကိလေသာတို့မှ ဖြစ်ကုန်သော သတ္တဝါအားလုံး။
ပုဂ္ဂိုလ်အားလုံး။
အတ္တဘော၌ အကျုံးဝင်သူအားလုံး။
မေတ္တာအကျယ် ၅၂၈ပါး မေတ္တာစစ် မေတ္တာမှန်များ အနောဓိသ မေတ္တာ ၅ပါး၊ ဩဓိသ မေတ္တာ ၇ပါး။
ပေါင်း ၁၂ပါးဖြစ်သည်။
အဝေရာ ဟောန္တု၊၊ အဗျာပဇ္ဇာ ဟောန္တု။
အနီဃာ ဟောန္တု၊၊ သုခီအတ္တာနံ ပရိဟရန္တု၊ ၄ခုနှင့်မြှောက် ၄၈၀ဖြစ်သည်။
ယင်း၄၈နှင့် ၄၈၀နှစ်ရပ်ကို ပြန်၍ပေါင်းလျှင် ၅၂၈ရရှိသည်။
ဗုဒ္ဓဓမ္ဓကျမ်း(ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်၊ ပါ၃၁၃၊ ဋ္ဌ၊ဒု၂၀၇) ဩဓိသမေတ္တာ ၅ မေတ္တာ + ၇ _____ ၁၂ မေတ္တာ × ၁၀ ______ မူလဌာန ၄၈၀ + ၄၈ _______ ၅၂၈ မေတ္တာအကျိုး ၁၁ပါး မေတ္တာတရားပွားများသူတို့ မျက်မှောက် ခံစားရသော အကျိုး၁၁ပါး။
ချမ်းသာစွာ အိပ်ရခြင်း။
ချမ်းသာစွာ နိုးရခြင်း။
မကောင်းသော အိပ်မက်ကို မမြင်မက်ရခြင်း။
လူတို့ ချစ်နှစ်သက်ခြင်း။
နတ်တို့ မြတ်နိုးခင်မင်ခြင်း။
နတ်တို့ စောင့်ရှောက်ခြင်း။
မီး၊ အဆိပ်၊ လက်နက် မသင့်နိုင်ခြင်း။
စိတ် လျင်မြန်စွာ တည်ကြည်ခြင်း။
မျက်နှာရုပ်ဆင်း ကြည်လင် ရွှင်ပြခြင်း။
မ‌ေ တွမ‌‌ေ ဝ တည်ြငိမ်စွာသေရခြင်း။
သေသောအခါ ဗြဟ္မာပြည်သို့ လားရခြင်း။
အင်္ဂုတ္တရ ဧကာဒသကနိပါတ် မေတ္တသုတ် စိတ်အပူအလောင် ကင်းစင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား။
သူတပါးကိုလည်း စိတ်အပူအလောင်ကင်းစင်အောင် ဆောင်ရွက်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား။
သတ္တဝါအားလုံး စိတ်ပူခြင်း ကင်းကြပါစေ။
စိတ်အညစ်အကြေး ကင်းစင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား။
ဆောင်ရွက်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား။
သတ္တဝါအားလုံး စိတ်ညစ်ခြင်း ကင်းကြပါစေ။
စိတ်အရှုပ်အထွေး ကင်းစင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား။
သူတပါးကိုလည်း စိတ်အရှုပ်အထွေးကင်းစင်အောင် ဆောင်ရွက်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား။
သတ္တဝါအားလုံး စိတ်ရှုပ်ခြင်း ကင်းကြပါစေ။
စိတ်အေးချမ်းတည်ကြည်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား။
သူတပါးကိုလည်း စိတ်အေးချမ်းတည်ကြည်အောင် ဆောင်ရွက်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား။
သတ္တဝါအားလုံး စိတ်အေးချမ်းတည်ကြည်ကြပါစေ။
စိတ်ကြည်လင်သန့်ရှင်းတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား။
သူတပါးကိုလည်း စိတ်ကြည်လင်သန့်ရှင်းအောင် ဆောင်ရွက်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား။
သတ္တဝါအားလုံး စိတ်ကြည်လင်သန့်ရှင်းကြပါစေ။
စိတ်ရွှင်လန်းချမ်းသာတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား။
သူတပါးကိုလည်း စိတ်ရွှင်လန်းချမ်းသာအောင် ဆောင်ရွက်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား။
သတ္တဝါအားလုံး စိတ်ရွှင်လန်းချမ်းသာကြပါစေ။
အတုမရှိသော မေတ္တာ၊ ကရုဏာတော်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ အတုမရှိသောမေတ္တာ၊ ကရုဏာဓာတ်တော်များသည် တပည့်တော်၏ နှလုံးသားထဲသို့ ပျံ့နှံ့စိမ့်ဝင်တော်မူကြပါ။
စိတ်အစဉ်တွင် လောဘဝင်က၊ဝင်လာလောဘ ထွက်ပြေးရအောင်လောဘကင်းစင် ဘုရားရှင်ကိုကြည်လင်မြတ်နိုး ရှိခိုးပါသည်။
စိတ်အစဉ်တွင် ဒေါသဝင်က၊ဝင်လာဒေါသ ထွက်ပြေးရအောင်-ဒေါသကင်းစင် ဘုရားရှင်ကိုကြည်လင်မြတ်နိုး ရှိခိုးပါသည်။
စိတ်အစဉ်တွင် မောဟဝင်က၊ဝင်လာမောဟ ထွက်ပြေးရအောင်-မောဟကင်းစင် ဘုရားရှင်ကိုကြည်လင်မြတ်နိုး ရှိခိုးပါသည်။
မေတ္တာစိတ်ဓာတ်၊ လွန်မြင့်မြတ်၊ လူနတ်အချစ်ဆုံး။
မေတ္တာရနံ့၊ ကြိုင်လှိုင်နှံ့၊ သင်းပျံ့နယ်မဆုံး။
မေတ္တာပန်းခိုင်၊ ကိုယ်စီကိုင်၊ ဖက်ပြိုင်သူတို့ရှုံး။
တစ်ဦးမေတ္တာ၊ တစ်ဦးမှာ၊ ရှည်ကြာရွံမမုန်း။
တရားပျောက်ကွယ်၊ မေတ္တာပြယ်၊ ကြီးငယ်အများမုန်း။
မေတ္တာနတ်ပန်း၊ ပန်ဆင်မြန်း၊ ရွှင်လန်းစိတ်နှလုံး။
ဓမ္ဓကျမ်း(ရွှေဟင်္သာစံကျောင်း ဆရာတော်ကြီး) ဗုဒ္ဓမြတ်စွာလောင်းလျာတုန်းကနောက်ဆုံးအထိပါရမီလူနတ်များစွာ ချမ်းသာရေးမို့အသက်ပေးလို့ ဖြည့်ခဲ့သည် ဗုဒ္ဓမြတ်စွာသာသနာတွက်မို့ငါပါ အသက်ဆုံးစေမည် နောက်မဆုတ်ပေါင် ခုလိုတွေးလို့ကုသိုလ်ရေးမို့ ကြိုးစားမည်မေတ္တာပို့သရာမှာ ပါးစပ်ကသာ သတ္တဝါတွေ ကျန်းမာချမ်းသာကြပါစေလို့ဆိုပြီး တကယ်တမ်း ဒုက္ခရောက်နေတဲ့ သတ္တဝါတို့ကို တွေ့ကြုံတဲ့အခါမှာတော့ အဲဒီဒုက္ခက လွတ်ရာလွတ်ကြောင်း ဘာမျှ ကူညီဆောင်ရွက်ပေးခြင်း မရှိဘူးဆိုရင် ဒီပုဂ္ဂိုလ်မျိုးရဲ့ ပါးစပ်ကရွတ်တဲ့ မေတ္တာပို့ဟာ အမှန်တကယ်ဖြောင့်မတ်တဲ့ မေတ္တာလို့ မဆိုနိုင်ပါဘူး။
အဲဒီလိုမဖြစ်အောင် ဖြောင့်မတ်တဲ့ မေတ္တာရှိရမှာပါ။
ဓမ္ဓကျမ်း(မဟာဂန္ဓာရုံဆရာတော်ဘုရားကြီး)ဓမ္ဓကျမ်း(မဟာဂန္ဓာရုံဆရာတော်ဘုရားကြီး) တကယ်မေတ္တာစစ်မှန်သွားရင် - ကိုယ့်အတွက် ဘာအကောင်းဆုံးလဲလို့ တွေးမှာ မဟုတ်တော့ဘူး။
သူ့အတွက် ဘာအကောင်းဆုံးဖြစ်မလဲ ဆိုတာကိုတွေးပြီး အဲဒါကိုလိုလားတယ်။
မေတ္တာဆိုတာ သူတစ်ပါးအတွက် အာဟာရဖြစ်သလို ကိုယ့်အတွက်လည်း အာဟာရ ဖြစ်ပါတယ်။
ယောနိသော မနသိကာရဆိုတဲ့စိတ်ထားကောင်းလေးနဲ့သာစိတ်ကောင်းထားနိုင်မယ်ဆိုရင်ဘယ်အာရုံနဲ့ဆုံဆုံ၊ ဘယ်အဖြစ်အပျက်နဲ့ကြုံကြုံစိတ်လည်း ချမ်းသာပါတယ်။
ကုသိုလ်တရားလည်း တိုးပွားပါတယ်။
အလုပ်တိုင်းမှာ အနှစ်ပါဖို့မေတ္တာဟာလည်း မရှိမဖြစ်ပါ။
ဘာအလုပ်ပဲလုပ်လုပ် မေတ္တာထုံမွှမ်းပြီးလုပ်ရင်လုပ်သမျှ ကုသိုလ်တွေချည်းပါပဲ။
ဓမ္ဓကျမ်း(ဦးဇောတိကမဟာမြိုင်တောရ) တလောကလုံးရဲ့ အနှိုင်းမဲ့ကျေးဇူးရှင်ဖြစ်တဲ့မြတ်စွာဘုရားရှင်က ဗုဒ္ဓါနုဿတိဘာဝနာဟာ အနှိုင်းမဲ့ဘာဝနာဖြစ်ပါတယ်လို့ “ဘာဝေဟိ ဗုဒ္ဓါနုဿတိံ ၊ ဘာဝနာနမနုတ္တရံ” ဆိုတဲ့ စကားတော်နဲ့ ဟောကြားညွှန်ပြထားတာမို့ လူသားတိုင်း၊ လူသားတိုင်း ဗုဒ္ဓါနုဿတိဘာဝနာဆိုတဲ့ အနှိုင်းမဲ့ဘာဝနာကို သီးခြားဘုရားရှေ့မှာ ထိုင်ရင်းနဲ့ပဲဖြစ်ဖြစ်၊ သွားရင်း၊လာရင်း၊ လုပ်ရင်းကိုင်ရင်း၊ ပြောရင်းဆိုရင်း၊ စားရင်းစွန့်ရင်းနဲ့ပဲဖြစ်ဖြစ် အမြဲမပြတ် ပွားများအားထုတ်နိုင်ကြပါစေ။