kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
(ပုရေဇာတဝိပ္ပယုတ် နှင့် ပစ္ဆာဇာတဝိပ္ပယုတ် တို့ကို နောက်မှ ရှင်းပြမည်) (သုံးချက်စု ဘာဋီ ၂၄၈-၂၅၁) ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ Category:ဝိပဿနာ။
သဟဇာတပစ္စယ (ပု) [သဟဇာတ+ပစ္စယ] (၁) သဟဇာတပစ္စည်း၊ အတူတကွဖြစ်သည် ဖြစ်၍-အတူတကွဖြစ်သည်၏အဖြစ်ဖြင့်-ကျေးဇူးပြုတတ်သောတရား။
(၁) ဟေတုပစ္စယော၊ အာရမ္မဏပစ္စယော၊ အဓိပတိပစ္စယော၊ အနန္တရပစ္စယော၊ သမနန္တရပစ္စယော၊ သဟဇာတပစ္စယော --- အဝိဂတပစ္စယောတိ။
တတ္ထ ဟေတု စ သော ပစ္စယော စာတိ ဟေတုပစ္စယော။
ဟေတု ဟုတွာ ပစ္စယော၊ ဟေတုဘာဝေန ပစ္စယောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။
အာရမ္မဏပစ္စယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော။
အဘိ၊၃၊၃၄၄။
(၂) သဟဇာတပစ္စယသတ္တိ။
(၂) စတ္တာရော ခန္ဓာ အရူပိနော အညမညံ သဟဇာတပစ္စယေန ပစ္စယော။
ပဋ္ဌာန၊၁၊၅။
တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၂၃ (နိဿယ အတ္ထိ အဝိဂတ လည်း အတူတူ) သဟဇာတပစ္စည်း သဟဇာတပစ္စည်း (Sahajāta Paccaya) သည် ပဋ္ဌာန်း ၂၄ ပစ္စည်းတွင် ဆဋ္ဌမမြောက် ပစ္စည်းဖြစ်သည်။
"သဟဇာတ" ဟူသည် အတူတကွ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၍ "ပစ္စည်း" ဟူသည် ကျေးဇူးပြုတတ်သော တရားဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။
ထို့ကြောင့် သဟဇာတပစ္စည်းဟူသည် အတူတကွ ဖြစ်ပေါ်သော တရားတို့၏ အပြန်အလှန် ကျေးဇူးပြုပုံကို ဆိုလိုသည်။
ရိုးရိုးရှင်းရှင်းဆိုရလျှင် တရားနှစ်ပါး သို့မဟုတ် နှစ်ပါးထက်ပို၍ တစ်ချိန်တည်း တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဖြစ်ပေါ်လာပြီး တစ်ခုနှင့်တစ်ခု အပြန်အလှန် အထောက်အပံ့ပြုခြင်းကို သဟဇာတပစ္စည်းဟု ခေါ်သည်။
ထိုတရားများသည် အကြောင်းတရားလည်း ဖြစ်နိုင်သလို အကျိုးတရားလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။
အကြောင်းနှင့် အကျိုး နှစ်မျိုးလုံး တစ်ချိန်တည်း ဖြစ်ပေါ်နေခြင်းဖြစ်သည်။
ဥပမာများ **ဆီမီးနှင့် မီးရောင်:** ဆီမီးနှင့် မီးရောင်တို့သည် တစ်ချိန်တည်း တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဖြစ်ပေါ်သည်။
ဆီမီးရှိမှ မီးရောင်ရှိပြီး မီးရောင်ရှိမှ ဆီမီး၏ တန်ဖိုးကို သိနိုင်သည်။
ဤတွင် ဆီမီးသည် မီးရောင်၏ သဟဇာတပစ္စည်းဖြစ်ပြီး မီးရောင်သည်လည်း ဆီမီး၏ သဟဇာတပစ္စည်းဖြစ်သည်။
စိတ်နှင့် စေတသိက်:** စိတ်နှင့် စေတသိက်တို့သည်လည်း တစ်ချိန်တည်း တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဖြစ်ပေါ်သည်။
ဤတွင် စိတ်သည် စေတသိက်၏ သဟဇာတပစ္စည်းဖြစ်ပြီး စေတသိက်သည်လည်း စိတ်၏ သဟဇာတပစ္စည်းဖြစ်သည်။
ဥပမာ - လောဘစိတ် ဖြစ်ပေါ်သောအခါ လောဘစေတသိက်သည် ထိုစိတ်နှင့် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဖြစ်ပေါ်သည်။
ခန္ဓာငါးပါး:** ရုပ်ခန္ဓာနှင့် နာမ်ခန္ဓာ (ဝေဒနာ၊ သညာ၊ သင်္ခါရ၊ ဝိညာဏ်) တို့သည်လည်း သဟဇာတပစ္စည်းအားဖြင့် အပြန်အလှန် ကျေးဇူးပြုသည်။
သဟဇာတပစ္စည်း၏ အဓိက လက္ခဏာများမှာ- **တစ်ချိန်တည်း ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (Simultaneous Arising):** အကြောင်းနှင့် အကျိုးတရားတို့သည် တစ်ချိန်တည်း တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဖြစ်ပေါ်ရမည်။
အပြန်အလှန် ကျေးဇူးပြုခြင်း (Mutual Support):** တရားနှစ်ပါး သို့မဟုတ် နှစ်ပါးထက်ပို၍ တစ်ခုနှင့်တစ်ခု အပြန်အလှန် အထောက်အပံ့ ပြုရမည်။
နာမ်နှင့် ရုပ် နှစ်မျိုးလုံးတွင် ဖြစ်ပေါ်နိုင်ခြင်း (Occurs with both Mental and Physical Phenomena):** သမနန္တရပစ္စည်းကဲ့သို့ နာမ်တရားများတွင်သာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ ရုပ်တရားများတွင်လည်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။
အချုပ်အားဖြင့် သဟဇာတပစ္စည်းသည် တရားတို့၏ အတူတကွ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းနှင့် အပြန်အလှန် ကျေးဇူးပြုပုံကို ရှင်းလင်းစွာ ဖော်ပြသော အဘိဓမ္မာသဘောတရားတစ်ရပ်ဖြစ်သည်။
ပစ္စည်းပစ္စယုပ္ပန်ပစ္စနိက်စိတ် ၈၉၊ စေ-၅၄ မဟာဘုတ် ၄-ပါး ဟဒယဝတ္ထုစိတ် ၈၉၊ စေ-၅၄ မဟာဘုတ် ၄-ပါး၊ ဥပါဒါရုပ်မရှိ အတူဖြစ်တိုင်းလည်း သဟဇာတသတ္တိမရှိနိုင် သမီးခင်ပွန်းနှစ်ယောက်နှင့်အတူ လူမမယ်သားသမီးကလေးများ အတူခရီးသွားရာ၌ သမီးခင်ပွန်း နှစ်ယောက်မှာ အချင်းချင်း အားကိုးနိုင်သော်လည်း လူမမယ်သားသမီးကလေးများကိုမူ အားကိုး၍မရပေ။
ထို့အတူ စိတ်စေတသိက်အချင်းချင်း, ပဋိသန္ဓေနာမက္ခန္ဓာနှင့် ဟဒယဝတ္ထုအချင်းချင်း, မဟာဘုတ်ရုပ် အချင်းချင်းသာ အားကိုးနိုင်ကြ ကျေးဇူးပြုနိုင်ကြသည်။
မဟာဘုတ်နှင့်တွဲ၍ တပြိုင်နက်ဖြစ်ရသော ဥပါဒါရုပ်မှာမဟာဘုတ်၏ အားကိုးစရာ မဟုတ်ပေ။
ဆိုလိုသည်မှာ ဥပါဒါရုပ်သည် အကြောင်းတရားမဖြစ်နိုင်, အကျိုး တရားသာ ဖြစ်နိုင်သည်။
နာမ်အချင်းချင်း ပစ္စည်းပစ္စယုပ္ပန်ဖြစ်ပုံ အရူပဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေစိတ်နှင့် စေတသိက် ၃၀ ဟူသော နာမ်ခန္ဓာလေးပါး ဖြစ်ရာတွင် ဝိညာဏက္ခန္ဓာသည် ပစ္စည်း, ကြွင်းနာမ်ခန္ဓာသုံးပါးသည် ပစ္စယုပ္ပန်၊ ကြွင်းနာမ်ခန္ဓာသုံးပါးသည် ပစ္စည်း, ဝိညာဏက္ခန္ဓာသည် ပစ္စယုပ္ပန်၊ ဝေဒနာက္ခန္ဓာသည် ပစ္စည်း, ကြွင်းနာမ် ခန္ဓာသုံးပါးသည် ပစ္စယုပ္ပန်၊ ကြွင်းနာမ်ခန္ဓာသုံးပါးသည် ပစ္စည်း, ဝေဒနာက္ခန္ဓာသည် ပစ္စယုပ္ပန်၊ ဤသို့စသည် ဖြင့် ခန္ဓာတစ်ပါးသည် ပစ္စည်း, ခန္ဓာသုံးပါးသည် ပစ္စယုပ္ပန်၊ ခန္ဓာသုံးပါးသည် ပစ္စည်း, ခန္ဓာတစ်ပါးသည် ပစ္စယုပ္ပန်၊ ခန္ဓာ၂ပါးသည် ပစ္စည်း, ခန္ဓာ၂ပါးသည် ပစ္စယုပ္ပန်စသည်ဖြင့်သိပါ။
အပါယ်လေးဘုံသား လူနတ်ဗြဟ္မာတို့၏ သန္တာန်တွင် မြင်စိတ်ကြားစိတ်စသည် ဖြစ်ရာတွင်လည်း ဝိညာဏက္ခန္ဓာသည် ပစ္စည်း, ကြွင်းနာမ်ခန္ဓာသုံးပါးသည် ပစ္စယုပ္ပန်၊ ကြွင်းနာမ်ခန္ဓာသုံးပါးသည် ပစ္စည်း, ဝိညာဏက္ခန္ဓာသည် ပစ္စယုပ္ပန်၊ ဝေဒနာက္ခန္ဓာသည် ပစ္စည်း, ကြွင်းနာမ် ခန္ဓာသုံးပါးသည် ပစ္စယုပ္ပန်၊ ကြွင်းနာမ်ခန္ဓာသုံးပါးသည် ပစ္စည်း, ဝေဒနာက္ခန္ဓာသည် ပစ္စယုပ္ပန်၊ ဤသို့စသည် ဖြင့် ခန္ဓာတစ်ပါးသည် ပစ္စည်း, ခန္ဓာသုံးပါးသည် ပစ္စယုပ္ပန်၊ ခန္ဓာသုံးပါးသည် ပစ္စည်း, ခန္ဓာတစ်ပါးသည် ပစ္စယုပ္ပန်၊ ခန္ဓာ၂ပါးသည် ပစ္စည်း, ခန္ဓာ၂ပါးသည် ပစ္စယုပ္ပန်စသည်ဖြင့်သိပါ။
နာမ်အချင်းချင်းနှင့် စိတ္တဇရုပ်, ပဋိသန္ဓေကမ္မဇရုပ် ပစ္စည်း ပစ္စယုပ္ပန်ဖြစ်ပုံ ပဉ္စဝေါကာရဘုံဝယ် ပဋိသန္ဓေအခါ၌ ဆိုင်ရာ ပဋိသန္ဓေစိတ်စေတသိက် ဟူသောနာမက္ခန္ဓာနှင့် ကမ္မဇရုပ်တို့ဖြစ်ရာ ဝိညာဏက္ခန္ဓာသည် ပစ္စည်း, ကြွင်းနာမ်ခန္ဓာ၃ပါးနှင့် ကမ္မဇရုပ်သည် ပစ္စယုပ္ပန်၊ ကြွင်းနာမ်ခန္ဓာ ၃ ပါးသည် ပစ္စည်း, ဝိညာဏက္ခန္ဓာနှင့် ကမ္မဇရုပ်သည် ပစ္စယုပ္ပန်၊ ဤသို့စသည်ဖြင့် ခန္ဓာတပါးသည်ပစ္စည်း, ခန္ဓာ ၃ ပါးနှင့် ကမ္မဇရုပ်သည် ပစ္စယုပ္ပန်၊ ခန္ဓာ ၃ပါးသည် ပစ္စည်း, ခန္ဓာတစ်ပါးနှင့် ကမ္မဇရုပ်သည် ပစ္စယုပ္ပန်၊ ခန္ဓာ၂ပါးသည် ပစ္စည်း, ခန္ဓာ၂ပါးနှင့် ကမ္မဇရုပ်သည် ပစ္စယုပ္ပန် ဟု အပြန်အလှန် ကျေးဇူးပြုပုံသိပါ။
ပဝတ္တိအခါ၌ လောဘမူ ပထမစိတ်,စေတသိက်ဟူသော နာမက္ဓန္ဓာနှင့် ထိုစိတ်ကြောင့် စိတ္တဇရုပ်တို့ ဖြစ်ရာ ဝိညာဏက္ခန္ဓာသည် ပစ္စည်း, ကြွင်းနာမ်ခန္ဓာ ၃ ပါးနှင့် စိတ္တဇရုပ်တို့သည် ပစ္စယုပ္ပန်၊ ဤသို့စသည် ဖြင့် စိတ်ဖြစ်တိုင်း ဖြစ်တိုင်း သိပါလေ။
မဟာဘုတ်ရုပ်အချင်းချင်းနှင့် ဥပါဒါရုပ် ပစ္စည်း ပစ္စယုပ္ပန်ဖြစ်ပုံ စိတ္တဇရုပ်ကလာပ်၌ ရုပ်ပေါင်း ၈ ပါး, ၉ ပါး စသည်ဖြစ်ရာ ထို၌ပါသော ပထဝီဓာတ်သည် ပစ္စည်း, ကြွင်းဓာတ်ကြီး ၃ပါးနှင့် ဥပါဒါရုပ်သည် ပစ္စယုပ္ပန်၊ ကြွင်းဓာတ်ကြီး၃ပါးသည် ပစ္စည်း, ပထဝီဓာတ်နှင့် ဥပါဒါရုပ်သည် ပစ္စယုပ္ပန်၊ ဤသို့စသည်ဖြင့် ဓာတ်တစ်ပါးသည် ပစ္စည်း, ကြွင်း ဓာတ်၃ပါးနှင့် ဥပါဒါရုပ်သည် ပစ္စယုပ္ပန်၊ ဓာတ်နှစ်ပါးသည် ပစ္စည်း, ကြွင်းဓာတ်နှစ်ပါးနှင့် ဥပါဒါရုပ်သည် ပစ္စယုပ္ပန်၊ စသည်ဖြင့်သိပါ။
ဤ၌ မဟာဘုတ်တို့သည် အချင်းချင်း အပြန်အလှန် ကျေးဇူးပြုနိုင်၏။
ဥပါဒါရုပ်တို့ကား ပစ္စည်းဘက်၌ မပါ, အမြဲတမ်း ပစ္စယုပ္ပန် ဖြစ်၏။
ထို့အတူ ပဋိသန္ဓေအခါ၌ ကာယဒသက ကလာပ်စသည်, ဗဟိဒ္ဓ၌ ဥတုဇကလာပ်, အာဟာရဇကလာပ်, ပဝတ္တိကမ္မဇကလာပ်တို့၌ ပါသော မဟာဘုတ်နှင့် ဥပါဒါရုပ်တို့ကိုလည်း ချဲ့ထွင်၍ ကြည့်လေ။
ပဋိသန္ဓေနာမက္ခန္ဓာနှင့်ဟဒယဝတ္ထုတို့ အချင်းချင်း ပစ္စည်း ပစ္စယုပ္ပန်ဖြစ်ပုံ ပဉ္စဝေါကာရဘုံဝယ် ပဋိသန္ဓေအခါ၌ ပဋိသန္ဓေစိတ် စေတသိက်နှင့် ကမ္မဇကလာပ်ဝယ် ဟဒယဝတ္ထုတို့ ပါရှိလေရာ “ပဋိသန္ဓေစိတ်စေတသိက်ဟူသော နာမက္ခန္ဓာ၄ပါးသည် ပစ္စည်း, ဟဒယဝတ္ထု သည် ပစ္စယုပ္ပန်၊ ဟဒယဝတ္ထုသည် ပစ္စည်း, ပဋိသန္ဓေနာမက္ခန္ဓာ၄ပါးသည် ပစ္စယုပ္ပန်” ဟု ပဉ္စဝေါကာရ ဘုံသား သတ္တဝါများ၏ ပဋိသန္ဓေအခါတိုင်း၌ ပစ္စည်းပစ္စယုပ္ပန်ဖြစ်ပုံ သိပါလေ။
သဟဇာတ ၃မျိုး ၁။
အချင်းချင်းအားလည်းကောင်း၊ အချင်းချင်းနာမက္ခန္ဓာ စိတ္တဇရုပ် ပဋိသန္ဓေကမ္မဇရုပ်အားလည်းကောင်း ကျေးဇူးပြုသော နာမက္ခန္ဓာ၄ပါး ၂။
အချင်းချင်းအားလည်းကောင်း၊ ဥပါဒါရုပ်အားလည်းကောင်း ကျေးဇူးပြုသော မဟာဘုတ်၄ပါး ၃။
အချင်းချင်းအား ကျေးဇူးပြုသော ပဋိသန္ဓေနာမက္ခန္ဓာ ဟဒယဝတ္ထု (သုံးချက်စု ဘာဋီ ၁၅၉-၁၆၃) ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ Category:ဝိပဿနာ။
အနန္တရပစ္စယ (ပု) [အနန္တရ + ပစ္စယ] အနန္တရပစ္စည်း၊ အခြားမရှိသည်၏အဖြစ်ဖြင့် ကျေးဇူးပြု တတ်သောတရား၊ ပဋ္ဌာန်း ၂၄-ပစ္စည်းတွင် တစ်ပါး၊ အနန္တရပစ္စယော။
အနန္တရဘာဝေန ဥပကာရကော ဓမ္မော အနန္တရပစ္စယော။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၄၆။
တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၁ အနန္တရပစ္စည်း (Anantara Paccaya) သည် ပဋ္ဌာန်း ၂၄ ပစ္စည်းတွင် စတုတ္ထမြောက် ပစ္စည်းဖြစ်သည်။
"အနန္တရ" ဟူသည် အခြားမဲ့၊ အကြားအလပ်မရှိ၊ ဆက်တိုက်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၍ "ပစ္စည်း" ဟူသည် ကျေးဇူးပြုတတ်သော တရားဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။
ထို့ကြောင့် အနန္တရပစ္စည်းဟူသည် အကြားအလပ်မရှိ ဆက်တိုက်ဖြစ်သော တရားတို့၏ ကျေးဇူးပြုပုံကို ဆိုလိုသည်။
ရိုးရိုးရှင်းရှင်းဆိုရလျှင် စိတ်တစ်ခု ချုပ်ပျောက်ပြီးနောက် ချက်ချင်းပင် နောက်စိတ်တစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာသည်။
ရှေ့စိတ်သည် နောက်စိတ်၏ ဖြစ်ပေါ်မှုအတွက် အထောက်အပံ့ ဖြစ်စေသည်။
ထိုသို့ ရှေ့စိတ်က နောက်စိတ်ကို အကြားအလပ်မရှိ ကျေးဇူးပြုခြင်းကို အနန္တရပစ္စည်းဟု ခေါ်သည်။
အနန္တရပစ္စည်းသည် နာမ်တရားတို့၏ ဆက်တိုက်ဖြစ်ပေါ်မှုကို ရှင်းပြရာတွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။
ဥပမာအားဖြင့် သင်သည် ပန်းတစ်ပွင့်ကို မြင်ပြီးနောက် ထိုပန်းအကြောင်းကို စဉ်းစားမိသည်။
ပန်းကို မြင်သည့်စိတ် (မျက်စိဝိညာဏ်) ချုပ်ပျောက်ပြီးနောက် ပန်းအကြောင်းကို စဉ်းစားသည့်စိတ် (မနောဝိညာဏ်) ချက်ချင်း ဖြစ်ပေါ်လာသည်။
ဤတွင် ပန်းကို မြင်သည့်စိတ်သည် ပန်းအကြောင်းကို စဉ်းစားသည့်စိတ်၏ အနန္တရပစ္စည်း ဖြစ်သည်။
အနန္တရပစ္စည်း၏ သဘောတရားကို အောက်ပါအချက်များဖြင့် ထပ်မံ ရှင်းလင်းနိုင်သည်။
အကြားအလပ်မရှိခြင်း (Without Interruption): အနန္တရပစ္စည်းတွင် ရှေ့စိတ်နှင့် နောက်စိတ်ကြား၌ အခြားစိတ် သို့မဟုတ် ရုပ်တရားတို့၏ ခြားဝင်မှု မရှိရပေ။
ဆက်တိုက်ဖြစ်ခြင်း (Succession): စိတ်တို့သည် အစဉ်လိုက် ဆက်တိုက်ဖြစ်ပေါ်နေသည်။
ရှေ့စိတ်သည် နောက်စိတ်အတွက် လမ်းဖွင့်ပေးသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။
နာမ်တရားများတွင်သာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (Occurs only with Mental Phenomena): အနန္တရပစ္စည်းသည် စိတ်နှင့် စေတသိက်ကဲ့သို့သော နာမ်တရားများတွင်သာ ဖြစ်ပေါ်သည်။
ရုပ်တရားများတွင် မဖြစ်ပေါ်ပေ။
အနန္တရပစ္စည်းနှင့် ဆက်စပ်၍ သမနန္တရပစ္စည်း (Samanantara Paccaya) ဟူ၍လည်း ရှိသေးသည်။
သမနန္တရပစ္စည်းသည် အနန္တရပစ္စည်းနှင့် အဓိပ္ပာယ် အတူတူပင်ဖြစ်သော်လည်း အနည်းငယ် ပိုမိုတိကျသော အဓိပ္ပာယ်ကို ဆောင်သည်။
သမနန္တရပစ္စည်းတွင် ရှေ့စိတ်သည် နောက်စိတ်အတွက် လမ်းဖွင့်ပေးရုံသာမက နောက်စိတ်၏ ဖြစ်ပေါ်မှုအတွက် အထောက်အပံ့ အပြည့်အဝ ပေးသည်ဟု ဆိုလိုသည်။
အချုပ်အားဖြင့် အနန္တရပစ္စည်းသည် စိတ်နှင့် စေတသိက်တို့၏ အကြားအလပ်မရှိ ဆက်တိုက်ဖြစ်ပေါ်မှုကို ရှင်းလင်းစွာ ဖော်ပြသော အဘိဓမ္မာသဘောတရားတစ်ရပ်ဖြစ်သည်။
အနန္တရ (န+အန္တရ) န-မရှိ၊ အန္တရ-အကြား ရှေ့စိတ်နောက်စိတ် အလယ်အကြားရှိ တရား(စိတ်)တခုကို အန္တရဟု ခေါ်သည်။
အကြား၌ စိတ်တခုမှ မရှိခြင်းကို အနန္တရဟု ဆိုသည်။
ရှေးရှေးစိတ်သည် မိမိချုပ်ပျောက်ပြီးနောက် နောက်စိတ်ပေါ်လာစေနိုင်သော သတ္တိအစွမ်းရှိ၏။
ထိုသို့ ဖြစ်စေရာ၌လည်း မည့်သည့်စိတ်မဆို ဖြစ်ရင်ပြီးရောမျိုး မဟုတ်ပဲ စိတ္တနိယာမအတိုင်း စက္ခုဝိညာဏ်က သမ္ပဋိစ္ဆိုန်း, သမ္ပဋိစ္ဆိုန်းပြီးက သန္တီရဏပေါ်လာအောင် ရှေးရှေးစိတ်က နောက်နောက်စိတ်ပေါ်လာအောင် ကျေးဇူးပြုကြသည်။
ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းသည် ရှေ့စိတ်အစွမ်းကြောင့်သာ ဖြစ်၍ ရှေ့စိတ်ကိုသာ အနန္တရ သတ္တိဟု ဆို၏။
သမနန္တရ (သံ-အနန္တရ) သံ-အလွန်ကိုယ်မှ၊ အနန္တရ-အကြားမရှိ ရုပ်တရား၌ ကလာပ်တစ်ခုနှင့် တစ်ခုအကြား အာကာသအကြား ရှိ၏။
နာမ်တရား၌ကား စကားအရ ရှေ့စိတ်နောက်စိတ် နှစ်မျိုးခွဲပြောရသော်လည်း ရှေ့စိတ်၏ဘင်ကာလနှင့် နောက်စိတ်၏ ဥပါဒ်ကာလအကြား အပြတ်အကြားကာလ မရှိသဖြင့် တစိတ်တည်းလိုပင် ထင်ရလေသည်။
ထိုသို့ တစိတ်တည်းဟု ထင်မှတ်ရလောက်အောင် အကြားမရှိပဲ ဖြစ်စေနိုင်စွမ်းသတ္တိကို သမနန္တရဟု ဆိုသည်။
အနန္တရနှင့် သမနန္တရသည် အကြောင်းတရား အကျိုးတရား ကောက်ပုံယူဆပုံ လုံးဝတူသော်လည်း တရားနာသူများ ပိုမိုနားလည်စေရန် ထပ်၍ ဟောပြခြင်း ဖြစ်သည်။
(အဋ္ဌကထာ) အရှင်ရေဝတဆရာအလိုအားဖြင့် ပရမတ်တစ်ပါး မခြားခြင်းသည် အနန္တရ၊ ကာလမခြားခြင်းသည် သမနန္တရဟု ဆိုသည်။
ဥပမာ-စက္ခုဝိညာဏ်၏ ဘင်နှင့် သမ္ပဋိစ္ဆိုန်း၏ ဥပါဒ်အကြား ပရမတ်မခြားပဲ စက္ခုဝိညာဏ်က သမ္ပဋိစ္ဆိုန်းပေါ်လာအောင် ကျေးဇူးပြုခြင်းသည် အနန္တရသတ္တိ အစွမ်းဖြစ်သည်။
စက္ခုဝိညာဏ်၏ ဘင်ခဏပြီးလျှင် ကာလမခြားပဲ သမ္ပဋိစ္ဆိုန်းပေါ်လာအောင် ကျေးဇူးပြုခြင်းသည် သမနန္တရသတ္တိ အစွမ်းဖြစ်သည်။
ဥပမာများ အနန္တရသည် စကြာမင်းနတ်ရွာစံခြင်းနှင့်တူ၏။
သမနန္တရသည် စကြာမင်းတောထွက်ခြင်းနှင့်တူ၏။
စကြာမင်းမရှိခြင်းသည် သားကြီးမင်းဖြစ်ဖို့ အကြောင်းဖြစ်သည်။
ထို့အတူ ရှေ့စိတ် မရှိတော့ခြင်းသည် နောက်စိတ် ပေါ်လာခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သည်။
စကြာမင်းသည် တောထွက်၍ မရှိခြင်းလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။
နတ်ရွာစံ၍ မရှိခြင်းလည်းဖြစ်နိုင်သည်။
ဘာကြောင့်ပဲ စကြာမင်းမရှိရှိ, သားကြီးသည် မင်းဖြစ်ရတော့သည်။
သို့သော် နတ်ရွာစံခြင်းကြောင့် သားကြီးမင်းဖြစ်ရခြင်းက ပို၍ လေးနက်၍ ရှေးဆရာတို့က အနန္တရသည် စကြာမင်း တောထွက်ခြင်းနှင့်တူ၍၊ သမနန္တရသည် စကြာမင်းနတ်ရွာစံခြင်းနှင့်တူ၏ဟု ရှေးဆရာတို့ ဥပမာ ပြောင်းပြန် ဆိုကြ၏။
ပစ္စည်းပစ္စယုပ္ပန်ပစ္စနိက်ရဟန္တာတို့၏ စုတိကြဉ်သော ရှေးရှေးစိတ် ၈၉၊စေ ၅၂ရဟန္တာတို့၏ စုတိနှင့်တကွ နောက်နောက်စိတ် ၈၉၊စေ ၅၂ရုပ်တရားအားလုံး ပစ္စည်း ပစ္စယုပ္ပန် ဖြစ်ပုံ ဝီထိဖြစ်စဉ် ကြည့်ပြီး ရှေ့စိတ်သည် ပစ္စည်း၊ နောက်စိတ်သည် ပစ္စယုပ္ပန် စသည်ဖြင့် ခွဲပါ။
ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်းနှင့် ယှဉ်ဘက်စေတသိက်သည် ပစ္စည်း, စက္ခုဝိညာဏ်နှင့် ယှဉ်ဘက်စေတသိက်သည် ပစ္စယုပ္ပန်။
ပထမတဒါရုံသည် ပစ္စည်း, ဒုတိယတဒါရုံသည် ပစ္စယုပ္ပန်၊ ဒုတိယတဒါရုံသည် ပစ္စည်း, ပထမဘဝင် သည် ပစ္စယုပ္ပန်။
ပထမဘဝင်သည် ပစ္စည်း, ဒုတိယဘဝင်သည် ပစ္စယုပ္ပန်။
နိရောဓသမာပတ်အခါ သမာပတ်မဝင်စားမှီ နေဝသညာနာသညာယတန ကုသိုလ်/ကြိယာဇောသည် ပစ္စည်း, သမာပတ်မှ ထသော အခါ အနာဂါမိဖိုလ်ဇော / အရဟတ္ထဖိုလ်ဇောသည် ပစ္စယုပ္ပန်၊ ရှေ့ဘဝ စုတိစိတ္တုပ္ပါဒ်သည် ပစ္စည်း, ဤဘဝ ပဋိသန္ဓေစိတ်သည် ပစ္စယုပ္ပန်၊ အသညသတ်ဘုံသို့ မရောက်မှီ ကာမဘုံ၌ စုတိသည် ပစ္စည်း, အသညသတ်ဘုံမှ စုတေ၍ တဖန် ကာမဘုံ၌ ဖြစ်ပေါ်သော ပဋိသန္ဓေစိတ်သည် ပစ္စယုပ္ပန် ဟု သိပါ။
ပစ္စည်းတရား၌ ရဟန္တာတို့ စုတိစိတ် မပါဝင်ရခြင်းအကြောင်း ဘဝကိုဖြစ်သော တဏှာမရှိတော့၍ စုတိပြီးနောက် ပဋိသန္ဓေစိတ် ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သော အနန္တရသတ္တိ မရှိသဖြင့် မပါဝင်တော့ပေ။
အနန္တရ / သမနန္တရ ပစ္စည်းတွင် သုံးသော ဝုဋ္ဌောအဓိပ္ပါယ် သင်္ဂြိုဟ်ဝီထိပိုင်းတွင် မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းကို ဝုဋ္ဌောဟုခေါ်သည်။
ဤနေရာတွင် တဒါရုံ, ဘဝင်, ပဉ္စဝိညာဏ်, စုတိ ၄-မျိုးကို ဝုဋ္ဌောဟု ခေါ်သည်။
ကာမစုတိနှစ်ခုအကြား ကမ္ဘာငါးရာ ခြားသော်လည်း အနန္တရပင် ဇဇဇဇဇ စုတိ၊ (အသညသတ်သက်တမ်း ကမ္ဘာငါးရာ)၊ ပဋိသန္ဓေစိတ် ဘဝင် ဘဝင် ဝဝဝ အကြောင်းဝိပါက် ဝဝဝ အကျိုးဝိပါက် ကာမစုတိ၏ အသညသတ်ဘဝခြားပြီးမှ ကာမပဋိသန္ဓေအား ကျေးဇူးပြုပုံမှာ ပါဠိတော် သီးခြားမရှိ၊ “ပုရိမာပုရိမာ ဝိပါကာဗျာကတာ ကြိယာဗျာကတာခန္ဓာ ပစ္ဆိမာနံ ပစ္ဆိမာနံ ခန္ဓာနံ ဝိပါကာဗျာကာနံ ကြိယာဗျာကတာနံ ခန္ဓာနံ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော”ဟူသော ပါဠိတော်၌ပင် ပါဝင်ပါသည်။
နိယာမ ပြုလုပ်ဖန်ဆင်းမှုတို့နှင့် မဆက်စပ်ပဲ ဓာတ်သဘာဝအလျောက် အမှန်အမြဲ မလွှဲမပြောင်း သူ့အကြောင်းသူ့အကျိုး သူ့အနွယ်နှင့် သူ့အမျိုး အရိုးမပျက် အစဉ်မပျက် အဆက်ဆက် ဖြစ်ပွားနေမှုကို နိယာမတရားဟု ဆိုသည်။
(လယ်တီ နိယာမဒီပနီ/ ဒီပနီပေါင်းချုပ် ပတွဲ နှာ ၄၉၈) နိယာမ ၅-မျိုး ၁။
ဗီဇနိယာမ-မျိုးစေ့အစွမ်းဖြင့် မဖောက်ပြန်ပဲ အစဉ်အမြဲဖြစ်ခြင်း ပုံစံ-ကုလားပဲပင်သည် မြောက်ဘက်သို့ အဖျားလှည့်ခြင်း၊ နေကြာပန်းသည် နေရှိရာမျက်နှာမူခြင်း၊ နွယ်ပင်သည် သစ်ပင်ရှိရာဘက်သို့ ရှေးရှုခြင်း၊ အုန်းသီးထိပ်၌ အပေါက်ပါခြင်း၊ ၂။
ဥတုနိယာမ-ဥတုအစွမ်းဖြင့် မဖောက်ပြန်ပဲ အစဉ်အမြဲဖြစ်ခြင်း ပုံစံ-သူ့အခါကာလနှင့် သူ့သစ်ပင်မျိုးတို့မှ သီးမှုပွင့်မှု ၃။
ကမ္မနိယာမ-ကံအစွမ်းဖြင့် မဖောက်ပြန်ပဲ အစဉ်အမြဲဖြစ်ခြင်း ပုံစံ-ရွာမီးလောင်စဉ် မီးစွဲနေသော မြက်ကရွတ်ခွေသည် ပျံတက်လာပြီး ကောင်းကင်တွင်ပျံလာသော ကျီးကန်းလည်ပင်းကို စွပ်မိကာ ကျီးကန်း မြေသို့ကျ၍ သေရလေသည်။
ကျီးသည် ရှေးရှေးဘဝ လယ်သမားဖြစ်စဉ် နွားကြမ်းကို မဆုံးမနိုင်၍ လည်မှာ ကောက်ရိုးပတ်ကာ မီးရှို့လွှတ်လိုက်၍ နွားသေအောင် ပြုမိတဲ့ကံကြောင့် ဖြစ်ရသည်။
ဓမ္မနိယာမ-သဘာဝအစွမ်းဖြင့် မဖောက်ပြန်ပဲ အစဉ်အမြဲဖြစ်ခြင်း ပုံစံ-ဘုရားလောင်း သန္ဓေယူသောအခါ, ဘုရားဖြစ်တော်မူသောအခါ, ဓမ္မစကြာဟောတော်မူသောအခါ, စသည်တို့၌ လောကဓာတ်တစ်သောင်းတို့ တပြိုင်နက် တုန်လှုပ်ခြင်း ၅။
စိတ္တနိယာမ-စိတ်အစွမ်းဖြင့် မဖောက်ပြန်ပဲ အစဉ်အမြဲဖြစ်ခြင်း ပုံစံ-အဆင်း, အသံစသည့် အာရုံတို့သည် မျက်စိ, နား စသည့် ပသာဒတို့၌ တိုက်သော် စီမံဖန် တီးသူမရှိပဲ ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်း စက္ခုဝိညာဏ် သမ္ပဋိစ္ဆိုန်းစသည်ဖြင့် စိတ်အစဉ်ဖြစ်ခြင်း (အဋ္ဌသာလိနီ၊ လယ်တီဒီပနီပေါင်းချုပ် ပတွဲနှာ ၅၀၃-၅၀၆) ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ Category:ဝိပဿနာ။
သမနန္တရ (တိ) [သံ+အနန္တရ။
အနန္တရ-ကြည့်] (၁) ကောင်းစွာ-အကြားမရှိ-အခြားမဲ့ဖြစ်သော။
(၁) စတုတ္ထဇ္ဈာနာ ဝုဋ္ဌဟိတွာ သမနန္တရာ ဘဂဝါ ပရိနိဗ္ဗာယီတိ ဧတ္ထ ဈာနသမနန္တရံ ပစ္စဝေက္ခဏာသမနန္တရန္တိ ဒွေ သမနန္တရာနိ။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၈၆။
(၂) ကောင်းစွာ အကြားမရှိသော (က) ပဋ္ဌာန်းကျမ်းလာ သမနန္တရပစ္စည်း။
(၂) (က) သမနန္တရပစ္စယော။
သမနန္တရဘာဝေန ဥပကာရကော ဓမ္မော သမနန္တရပစ္စယော။
အဘိ၊၃၊၃၄၆။
(ခ) ပရိဝါကျမ်းလာ သမနန္တရပစ္စည်း။
(ခ) ပုဗ္ဗကရဏံ ပယောဂဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော၊ သမနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော။
ဝိ၊၅၊၃၀၄။
(၃) အခြားမဲ့ကာလ။
(၃) ယေသံ ယေသံ ဓမ္မာနံ သမနန္တရာ ယေ ယေ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ စိတ္တစေတသိတာ ဓမ္မာ။
ပဋ္ဌာန၊၁၊၄။
တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၂၂ သမနန္တရပစ္စည်း သမနန္တရပစ္စည်း (Samanantara Paccaya) သည် ပဋ္ဌာန်း ၂၄ ပစ္စည်းတွင် ပဉ္စမမြောက် ပစ္စည်းဖြစ်သည်။
"သမနန္တရ" ဟူသည် အလွန်နီးကပ်သော အကြားအလပ်မရှိ ဆက်စပ်နေသောဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၍ "ပစ္စည်း" ဟူသည် ကျေးဇူးပြုတတ်သော တရားဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။
ထို့ကြောင့် သမနန္တရပစ္စည်းဟူသည် အလွန်နီးကပ်စွာ ဆက်စပ်နေသော တရားတို့၏ ကျေးဇူးပြုပုံကို ဆိုလိုသည်။
အနန္တရပစ္စည်းနှင့် အဓိပ္ပာယ် အလွန်နီးစပ်သော်လည်း အနည်းငယ် ကွဲပြားသော အဓိပ္ပာယ်ကို သယ်ဆောင်ထားသည်။
သမနန္တရပစ္စည်းကို အနန္တရပစ္စည်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်၍ ရှင်းပြပါမည်။
အနန္တရပစ္စည်း (Anantara Paccaya):** ရှေ့စိတ် ချုပ်ပျောက်ပြီးနောက် နောက်စိတ် ချက်ချင်း ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကိုသာ အဓိကထား၍ ရှင်းပြသည်။
ရှေ့စိတ်သည် နောက်စိတ်အတွက် လမ်းကြောင်းဖွင့်ပေးခြင်း (path-providing) သဘောကိုသာ ဆိုလိုသည်။
သမနန္တရပစ္စည်း (Samanantara Paccaya):** ရှေ့စိတ် ချုပ်ပျောက်ပြီးနောက် နောက်စိတ် ချက်ချင်း ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းအပြင် ရှေ့စိတ်သည် နောက်စိတ်၏ ဖြစ်ပေါ်မှုအတွက် အထောက်အပံ့ အပြည့်အဝ ပေးခြင်း (entire support) သဘောကို ဆိုလိုသည်။
ဥပမာအားဖြင့် မီးခြစ်ဆံတစ်ချောင်းကို ထွန်းညှိသောအခါ ပထမ မီးခြစ်တိုက်လိုက်သော အရှိန် (force) သည် နောက် မီးတောက်လောင်မှုအတွက် လမ်းကြောင်းဖွင့်ပေးရုံသာမက မီးတောက်လောင်မှု ဖြစ်ပေါ်စေရန် အထောက်အပံ့ အပြည့်အဝ ပေးသည်။
ထိုနည်းတူ စိတ်တို့၏ ဖြစ်စဉ်တွင်လည်း ရှေ့စိတ်သည် နောက်စိတ်အတွက် လမ်းကြောင်းဖွင့်ပေးရုံသာမက နောက်စိတ်၏ ဖြစ်ပေါ်မှုအတွက် အထောက်အပံ့ အပြည့်အဝ ပေးသည်။
ဤသို့ အထောက်အပံ့ အပြည့်အဝ ပေးသော သဘောကို သမနန္တရပစ္စည်းဟု ခေါ်သည်။
သမနန္တရပစ္စည်း၏ အဓိက လက္ခဏာများမှာ- **အလွန်နီးကပ်စွာ ဆက်စပ်ခြင်း (Very Close Proximity):** ရှေ့စိတ်နှင့် နောက်စိတ်တို့သည် အချိန်အားဖြင့် အလွန်နီးကပ်စွာ ဆက်စပ်နေသည်။
အကြားအလပ် မရှိသလောက်ပင် ဖြစ်သည်။
အထောက်အပံ့ အပြည့်အဝ ပေးခြင်း (Entire Support):** ရှေ့စိတ်သည် နောက်စိတ်၏ ဖြစ်ပေါ်မှုအတွက် လိုအပ်သော အထောက်အပံ့အားလုံးကို ပေးသည်။
နာမ်တရားများတွင်သာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (Occurs only with Mental Phenomena):** သမနန္တရပစ္စည်းသည် စိတ်နှင့် စေတသိက်ကဲ့သို့သော နာမ်တရားများတွင်သာ ဖြစ်ပေါ်သည်။
အချုပ်အားဖြင့် သမနန္တရပစ္စည်းသည် စိတ်နှင့် စေတသိက်တို့၏ အလွန်နီးကပ်စွာ ဆက်စပ်၍ ဖြစ်ပေါ်မှုကို ရှင်းလင်းစွာ ဖော်ပြသော အဘိဓမ္မာသဘောတရားတစ်ရပ်ဖြစ်သည်။
အနန္တရပစ္စည်းနှင့် အဓိပ္ပာယ် အလွန်နီးစပ်သော်လည်း အထောက်အပံ့ အပြည့်အဝ ပေးသော သဘောကို ပိုမို အလေးပေး ဖော်ပြသည်။
နတ္ထိပစ္စယ (ပု) [နတ္ထိ+ပစ္စယ] ထင်ရှားမရှိ သည်၏ အဖြစ်ဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်သော သတ္တိ၊ နတ္ထိပစ္စည်း။
(မိုက်မှောင်ဖြစ်စေ ငြိမ်း သေလေပြီး ဆီမီးပုံသွေး ဖြစ်ခွင့်ပေး၍ ကျေးဇူးပြုခြင်း လက္ခဏာရှိသော တရား။
ပရမတ္ထ၊၂၊၃၇၉။
ရဟန္တာတို့၏ စုတိကြဉ်သော ရှေးရှေးသောစိတ် ၈၉ စေတသိက် ၅၂-ပါးသည် နတ္ထိပစ္စည်း၏ ပစ္စည်းတရား ဖြစ်သည်၊ ရဟန္တာတို့၏ စုတိစိတ်နှင့်တကွ နောက် နောက်သောစိတ် ၈၉ စေတသိက် ၅၂-ပါးသည် နတ္ထိပစ္စည်း၏ ပစ္စယုပ္ပန်ဖြစ်သည်၊ စိတ္တဇရုပ်, ပဋိသန္ဓေကမ္မဇရုပ်, ဗာဟိရရုပ်, အာဟာရဇရုပ်, အသညသတ်ကမ္မဇရုပ်, ပဝတ္တိကမ္မဇရုပ်သည် နတ္ထိပစ္စည်း၏ ပစ္စနိက်ဖြစ်သည်။
၃-ချက်စုကြည့်။
) အတ္တနော အနန္တရံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ အရူပဓမ္မာနံ ပဝတ္တိဩကာသဿ ဒါနေန ဥပကာရကာ သမနန္တရနိရုဒ္ဓါ အရူပဓမ္မာ နတ္ထိပစ္စယော။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၅၂။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၁၇၂။
(အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၉။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၈၆။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၁၆၃၊)တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၁၁ နတ္ထိပစ္စည်း နတ္ထိပစ္စည်းသည် ပဋ္ဌာန်း ၂၄ ပစ္စည်းတို့တွင် တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်ပြီး "မရှိခြင်း" သဘောကို ဖော်ညွှန်းပါသည်။
"နတ္ထိ" ဟူသော ပါဠိဝေါဟာရ၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ "မရှိ" ဟု အနက်ရပါသည်။
ဤ၌ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော တရားတစ်ခု ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့် နောက်ထပ်တရားတစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာရန် နေရာဖယ်ပေးလိုက်သည့် သဘောကို ဆိုလိုပါသည်။
နတ္ထိပစ္စည်း၏ သဘော နတ္ထိပစ္စည်း၏ အဓိကသဘောမှာ ရှေးဖြစ်သော တရားတစ်ခု ချုပ်ငြိမ်းခြင်း (မရှိတော့ခြင်း) ကြောင့် နောက်ဖြစ်မည့် တရားတစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာရန် အခွင့်အရေး ဖန်တီးပေးခြင်းပင် ဖြစ်ပါသည်။
ဥပမာအားဖြင့် မီးငြိမ်းသွားသောအခါ အမှောင်ထု ဖြစ်ပေါ်လာသကဲ့သို့ ဖြစ်ပါသည်။
မီးမရှိတော့သည့်အတွက် အမှောင်ဖြစ်ပေါ်လာရန် နေရာရရှိသွားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
ဤတွင် မီး၏ မရှိခြင်း (နတ္ထိ) သည် အမှောင်၏ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ကျေးဇူးပြုပါသည်။
နတ္ထိပစ္စည်းကို နာမ်တရားတို့၏ ဆက်စပ်မှုကို ရှင်းလင်းပြသရာတွင် အဓိကအားဖြင့် အသုံးပြုပါသည်။
ရုပ်တရားတို့၌မူ အသုံးနည်းပါးပါသည်။
နတ္ထိပစ္စည်း၏ ဥပမာများ စိတ်၏ ဖြစ်စဉ် (စိတ္တက္ခဏ): စိတ်တစ်ခု ချုပ်ငြိမ်းသွားသောအခါ နောက်ထပ် စိတ်တစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာပါသည်။
ရှေးစိတ်၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း (နတ္ထိ) သည် နောက်စိတ်၏ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ကျေးဇူးပြုပါသည်။
ဥပမာအားဖြင့် ပထမစိတ်၏ အဆုံး၌ ဒုတိယစိတ် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းသည် ပထမစိတ်၏ မရှိတော့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
စေတသိက်များ၏ ဖြစ်စဉ်: စေတသိက်တစ်ခု ချုပ်ငြိမ်းသွားသောအခါ နောက်ထပ် စေတသိက်တစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာပါသည်။
ရှေးစေတသိက်၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း (နတ္ထိ) သည် နောက်စေတသိက်၏ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ကျေးဇူးပြုပါသည်။
ဥပမာအားဖြင့် ဒေါသစေတသိက် ချုပ်ငြိမ်းသွားမှ မေတ္တာစေတသိက် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ပါသည်။
နတ္ထိပစ္စည်းနှင့် ဝိဂတပစ္စည်းတို့၏ ကွာခြားချက် နတ္ထိပစ္စည်းနှင့် သဘောတူညီမှုရှိသော အခြားပစ္စည်းတစ်ခုမှာ ဝိဂတပစ္စည်း ဖြစ်ပါသည်။
နှစ်ခုစလုံးသည် "မရှိခြင်း" သဘောကို ဖော်ပြသော်လည်း အနည်းငယ် ကွဲပြားမှု ရှိပါသည်။
နတ္ထိပစ္စည်း: ရှေးတရား၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့် နောက်တရား ဖြစ်ပေါ်လာရန် အခွင့်အရေး ဖန်တီးပေးခြင်း။
(မရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ကျေးဇူးပြုခြင်း) ဝိဂတပစ္စည်း: ရှေးတရား၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကိုသာ သက်သက် ဖော်ပြခြင်း။
(ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကိုသာ ဖော်ပြပြီး နောက်တရား ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို တိုက်ရိုက် မဖော်ပြပါ) ဥပမာအားဖြင့် မီးငြိမ်းသွားသောအခါ အမှောင်ထု ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဖော်ပြခြင်းသည် နတ္ထိပစ္စည်းဖြစ်ပြီး မီးငြိမ်းသွားခြင်းကို သက်သက် ဖော်ပြခြင်းသည် ဝိဂတပစ္စည်း ဖြစ်ပါသည်။
နတ္ထိပစ္စည်းသည် အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်မှုကို ပိုမို အလေးထား ဖော်ပြပါသည်။
နတ္ထိပစ္စည်းကို နားလည်ခြင်းအားဖြင့် နာမ်တရားတို့၏ ဆက်စပ်မှုကို ပိုမို နားလည်နိုင်ပါသည်။
အထူးသဖြင့် စိတ်နှင့် စေတသိက်တို့၏ အစဉ်တစိုက် ဖြစ်ပေါ်နေပုံ (စိတ်အစဉ်) ကို နားလည်ရာတွင် များစွာ အထောက်အကူ ဖြစ်စေပါသည်။
ဝိဂတပစ္စယ (ပု) [ဝိဂတ+ပစ္စယ] ပဋ္ဌာန်း ကျမ်းလာ ဝိဂတပစ္စည်း၊ (ကင်းလည်းကင်း, ကျေးဇူးလည်း ပြုတတ်သော တရား၊ နေရောင်၏ ဝင်ခြင်း, ကင်းခြင်းသည် လရောင် ဖြစ်ခြင်းငှါ ကျေးဇူးပြုသကဲ့သို့ မိမိ၏သဘော ကင်းသည်ဖြစ်၍ (ကင်းသည်၏အဖြစ်ဖြင့်) ကျေးဇူးပြုတတ်သောတရား)။
ဝိဂတပစ္စယော အဝိဂတပစ္စယော။
ဝိဂတပစ္စယောတိ စိတ္တစေတသိကာနံ ဓမ္မာနံ ဝိဂတပစ္စယေန ပစ္စယော။
ပဋ္ဌာန၊၁၊၉။
တေ ဧဝ ဝိဂတဘာဝေန ဥပကာရကတ္တာ ဝိဂတပစ္စယော။
သဘာဝါဝိဂမေန အပ္ပဝတ္တမာနာနံ သဘာဝဝိဂမေန ဥပကာရကတာ ဝိဂတပစ္စယတာ။
မူလဋီ၊၃၊၁၇၅။
အတ္တနောသဘာဝါဝိဂမနေန အပ္ပဝတ္တမာနာနံ ဝိဂတဘာဝေန ဥပကာရကာယေဝ ဓမ္မာ ဝိဂတပစ္စယော။
ဝိဘာဝိနီ၊၂၄၅။
တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၁၉ နတ္ထိပစ္စည်း၌လည်း ကြည့်ပါ။
ဥပနိဿပစ္စယ (ပု) [ဥပနိဿယ+ပစ္စယ] ဥပနိဿယပစ္စည်း၊ ပြင်းထန်သော-အားကြီးသော-မှီရာအကြောင်းတရားအဖြစ်ဖြင့် ကျေးဇူးပြတတ်သော ပစ္စည်းတရား။
တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၄ အပိုင်း-ခ ဥပနိဿယ ဥပ-အားကြီးသော၊ နိဿယ-မှီရာအကြောင်း၊ သာမန်မဟုတ်ဘဲ နိဿယသတ္တိထက်ပင်လွန်ကဲစွာဖြစ်သော မှီရာသတ္တိကိုသာ ဥပနိဿယဟု ခေါ်သည်။
မိုးသည် သစ်ပင်နှင့်သတ္တဝါတို့၏ အရေးကြီးသော မှီရာဖြစ်သကဲ့သို့ ပစ္စယုပ္ပန်တရားတို့၏ အားကြီးသော မှီရာအကြောင်းကို “ဥပနိဿယ”ဟုခေါ်သည်။
ထို့ကြောင့် ဥပနိဿယပစ္စည်းကို မိုဃ်းနှင့်တူ၏ဟု ဥပမာပြကြသည်။
ဥပနိဿယသည် အာရမ္မဏူပနိဿယ အနန္တရူပနိဿယ ပကတူပနိဿယ ဟု သုံးမျိုးရှိသည်။
ထိုတွင် အနန္တရူပနိဿယဆိုသည်ကား အနန္တရတရားစုပင်တည်း။
နောက်နောက်စိတ်ဖြစ်ဘို့ရာ လွန်စွာအရေးကြီးသော မှီရာအကြောင်းဖြစ်၍ အနန္တရူပနိဿယအမည် ရပြန်လေသည်။
သတ္တိချင်းကွဲပြားပုံကား မိမိ၏အခြားမဲ့၌ ထိုက်သင့်သောစိတ္တုပ္ပဒ်ကို ဖြစ်စေနိုင်သော သတ္တိသည် အနန္တရသတ္တိမည်၏။
နောက်နောက်စိတ်ဖြစ်ဘို့ရာ လွန်စွာကြီးမားသော မှီရာအကြောင်း၏အဖြစ်သည် ဥပနိဿယသတ္တိမည်၏။
ဤသို့လျှင် တရားကိုယ်အရ မထူးသော်လည်း သတ္တိအမျိုးမျိုးရှိသောကြောင့် သတ္တိအားလျော်စွာ အမည်အမျိုးမျိုးတပ်၍ ဟောတော်မူအပ် ပြန်လေသည်။
ဝီထိနှင့်သုံးချက်စု ဘာသာဋီကာ ၁၈၆ (က) အာရမ္မဏူပနိဿယပစ္စည်း၊ မိမိကို အာရုံမပြုဘဲ မနေနိုင်လောက်အောင် ဆွဲဆောင်မှုပြင်းထန်ကြီးမား အားကောင်းသော မှီရာအကြောင်းတရား အဖြစ်ဖြင့် ဆိုင်ရာအာရမ္မဏိက အကျိုးပစ္စယုပ္ပန်တရားတို့အား ကျေးဇူးပြုတတ်သော ဣဋ္ဌနိပ္ဖန္နရုပ်စသော အာရုံခြောက်ပါးပစ္စည်းတရား။
(ခ) အနန္တရူပနိဿယပစ္စည်း၊ မိမိ၏ အခြားမဲ့ တဆက်တည်းဖြစ်သော နောက်နောက် စိတ်စေတသိက်တရားတို့ကို ဖြစ်စေရာ၌ ပြင်းထန်ကြီးမားအားကောင်းသော မှီရာ အကြောင်းတရားအဖြစ်ဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်သောရှေးရှေးသော စိတ်စေတသိက်တည်းဟူသောပစ္စည်းတရား။
(ဂ) ပကတူပနိဿယ ပစ္စည်း၊ အကျိုးမပေးဘဲ မနေနိုင်လောက်အောင် မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်စေအပ်ပြီး, ဆည်းကပ်မှီဝဲသုံးစွဲအပ်ပြီးသောကြောင့် ပြင်းထန် ကြီးမား အားကောင်းသော-အာရမ္မဏ အနန္တရတို့နှင့် မတွဲမဖက် သူ့ချည်းသက်သက်ပင် ပြင်းထန် ကြီးမားအားကောင်းသော ရာဂ ဒေါသစသော, သဒ္ဓါ သီလစသော, သုခ ဒုက္ခ ဥတု ဘောဇန သေနာသနစသောပစ္စည်း တရား။
(ဃ) သုတ္တန်ပကတူပနိဿယပစ္စည်း၊ ပဋ္ဌာန်း ပါဠိတော်၌ မလာသည်ဖြစ်၍ သုတ္တန် နည်းလာ ပရိယာယ်အားဖြင့်သာ ဆိုင်ရာ ရုပ်နာမ်တရားတို့အား ပြင်းထန် ကြီးမား အားကောင်းသော မှီရာအကြောင်းတရား အဖြစ်ဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်သောပစ္စည်းတရား။
ဥပနိဿယပစ္စယောတိ ပုရိမာ ပုရိမာ ကုသလာ ဓမ္မာ ပစ္ဆိမာနံ ပစ္ဆိမာနံ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဥပနိဿယပစ္စယေန ပစ္စယော... ဥတုဘောဇနမ္ပိ ဥပနိဿယပစ္စယေန ပစ္စယော။
ပဋ္ဌာန၊၁၊၅-၆၊ (၁၄၄။
) ယထာ ပန ဘုသော အာယာသော ဥပါယာသော၊ ဧဝံ ဘုသော နိဿယော ဥပနိဿယော၊ ဗလဝကာရဏ ဿေတံ အဓိဝစနံ၊ တသ္မာ ဗလဝကာရဏဘာဝေန ဥပကာရကော ဓမ္မော ဥပနိဿယပစ္စယောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၁၆ရ။
သယံ ပန ရူပံ ဣမသ္မိံ ပဋ္ဌာနမဟာပကရဏေ အာဂတနယန ဥပနိဿယပစ္စယံ န လဘတိ၊ သုတ္တန္တိကပရိယာယေန ပန လဘတီတိ ဝဋ္ဋတိ။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၇၀။
အာလောကော ဥပနိဿယပစ္စယော။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၇၅။
မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၆၈။
သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၂၈။
ဥပနိဿယပစ္စယောတိ ဣဒံ သုတ္တန္တနယေန ပရိယာယတော ဝုတ္ထံ။
ဒီ၊ဋီ၊၁၊၂၅၀။
မ၊ဋီ၊၁၊၃၆၁။
သံ၊ဋီ၊၂၊၄၆၅။
အာလောကော ဥပနိဿယပစ္စယောတိ ဒဿနဿ သုတ္တန္တနယန ပရိယာယတော ပစ္စယတာ ဝုတ္တာ။
သီ၊ဋီ၊သစ်၊၂၊၉၆။
နိဿယနှင့်ဥပနိဿယအထူး အရင်းအမြစ် အခြေခံဖြစ်သော မှီရာသတ္တိသည် ဥပနိဿယ, အကျိုးတရား ပေါ်ချိန်ကျမှ မကင်းရာမကင်းကြောင်းဖြစ်သော မှီရာသတ္တိသည် နိဿယတည်း။
ဥပမာ-သလေးထမင်းဖြစ် ဘို့အရေး၌ သလေးမျိုးစေ့ သလေးခင်း မိုဃ်းရေတို့သည် အရင်းအမြစ် အခြေခံမှီရာဖြစ်၍ ထမင်းအိုး ထင်းမီးစသည်တို့မှာ သလေးထမင်းဖြစ်ချိန်ကျမှ မကင်းရာ မကင်းကြောင်း မှီရာဖြစ်သကဲ့သို့ ထို့အတူ စက္ခုဝိညာဏ် ဝိပါက်စိတ်ဖြစ်ဘို့အရေး၌ ကံသည် အခြေအမြစ် အားကြီးသော မှီရာအကြောင်း ဥပနိဿယ ဖြစ်၍ စက္ခုဝတ္ထုမှာ စက္ခုဝိညာဉ်ပေါ်ချိန်မှ မကင်းရာမကင်းကြောင်း မှီရာနိဿယသာ ဖြစ်သည်။
ဥပနိဿယ ၃-မျိုး အာရမ္မဏူပနိဿယ အနန္တရူပနိဿယ ပကတူပနိဿယ အာရမ္မဏူပနိဿယ သာမန်အာရုံမျိုးမဟုတ်ဘဲ တန်းတန်းစွဲ ငန်းငန်းတက် စွဲမက်လောက်သော လောဘနေယျအာရုံ, ပီတိပဿဒ္ဓိဖြစ်စရာ လွန်စွာကြည်နူးဘွယ်ကောင်းသော အာရုံများသည် အာရမ္မဏိက စိတ်ဖြစ်ဘို့ရာ လွန်စွာကြီးကျယ်သော အကြောင်းရင်းဖြစ်ရကား အာရမ္မဏူပနိဿယ အမည်ရပြန်လေသည်။
တရားကိုယ်မှာ အာရမ္မဏာဓိပတိနှင့် ပစ္စည်း ပစ္စယုပ္ပန် ပစ္စနိက် အားလုံးတူ၏။
သတ္တိချင်းထူးပုံကား မိမိနှင့်စပ်သော အာရမ္မဏိကစိတ္တုပ္ပါဒ်တို့ကို အာရုံမပြုလျှင် မနေနိုင်လောက်အောင် ဆွဲဆောင်အုပ်စိုး လွှမ်း မိုးနိုင်သော သတ္တိသည် အာရမ္မဏာဓိပတိ သတ္တိမည်၏။
အာရမ္မဏိကစိတ္တုပ္ပါဒ်တို့ဖြစ်ဘို့ရာ လွန်ကဲသော မှီရာ၏အဖြစ်သည် အာရမ္မဏူပနိဿယသတ္တိမည်၏။
အနန္တရူပနိဿယ အနန္တရပစ္စည်း တရားစုပင်လျှင် နောက်နောက်စိတ်တို့ဖြစ်ဘို့ရာ လွန်စွာအရေးကြီး သော မှီရာအကြောင်းဖြစ်၍ အနန္တရူပနိဿယအမည်ရပြန်လေသည်။
သတ္တိချင်းကွာခြားပုံကား-မိမိ၏အခြား မဲ့၌ ထိုက်သင့်သော စိတ္တုပ္ပါဒ်ကိုဖြစ်စေနိုင်သော သတ္တိသည် အနန္တရသတ္တိမည်၏။
နောက်နောက်စိတ်ဖြစ်ဘို့ ရာ လွန်စွာကြီးမားသော မှီရာအကြောင်း၏ အဖြစ်သည် ဥပနိဿယသတ္တိမည်၏။
ဤသို့လျှင် တရားကိုယ်အရ မထူးသော်လည်း သတ္တိအမျိုးမျိုးရှိသောကြောင့် သတ္တိအားလျော်စွာ အမည်အမျိုးမျိုး တပ်၍ ဟောတော်မူအပ် ပြန်လေသည်။