kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
နိုင်ငံစီးပွားရေး တည်ဆောက်ပေးရခြင်းဆိုသည်မှာ နိုင်ငံသားတိုင်းကို အလုပ်လုပ်ခွင့်ပေးပြီး နိုင်ငံသားတိုင်းကို ချမ်းသာကြွယ်ဝစေကာ နိုင်ငံကိုလည်း ချမ်းသာကြွယ်ဝအောင် လုပ်ပေးခြင်းဖြစ်သည်။
တစ်နည်းအားဖြင့် ပြောရလျှင် နိုင်ငံ၏ GDP ကို မြင့်တက်လာအောင် အစိုးရက ပြုလုပ်လိုက်သည့်အခါ လူတစ်ဦးချင်းဝင်ငွေ ( GDP ကို လူဦးရေနှင့် စားထားခြင်းဖြစ်သည်) တက်လာသည့် သဘောလည်း ဖြစ်ပေသည်။
ထိုသို့ဖြစ်ပေါ်စေရန် နိုင်ငံတော်ထံတွင် နိုင်ငံသားတိုင်းကို 'ပေး...စား'" မည်ဟူသော သဘောထားရှိရန် လိုအပ်ပါသည်။
တစ်နည်းအားဖြင့် နိုင်ငံသားတိုင်းကို စီးပွားရေး အခွင့်အလမ်းများ တန်းတူရည်တူ ပေးပါမည်ဟု သဘောထားရှိရန် လိုအပ်ပါသည်။
နိုင်ငံသားများကို စီးပွားရေး အခွင့်အလမ်းများ တန်းတူရည်တူ ပေးအပ်မည်ဟုဆိုလျှင် စီးပွားရေး အခွင့်အလမ်းများကို 'မူဝါဒ' အားဖြင့် ဆုံးဖြတ်၍ ခွင့်ပြုထားရန် လိုအပ်ပြီး ကုန်သွယ်မှု/ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု တာဝန်ရှိသူတစ်ဦးက Case by Case ဆုံးဖြတ်သည့် 'လူ'ဆုံးဖြတ်သော နည်းလမ်းကို အသုံးမပြုမိရန် လိုအပ်ပါသည် (လူဆုံးဖြတ်လျှင် အဂတိနှင့် ဘက်လိုက်မှု ရှိတတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်)။
နိုင်ငံသားတိုင်း အလုပ်လုပ်ခွင့်ရလာ၍ နိုင်ငံသားတိုင်း ချမ်းသာကြွယ်ဝလာစေရေးအတွက် နိုင်ငံသားတိုင်း အေးချမ်းသာယာစွာ အလုပ်လုပ်နိုင်ရန် လိုအပ်သည်ဖြစ်ရာ ထိုကိစ္စများအတွက် တရားဥပဒေစိုးမိုးရေးနှင့် လုံခြုံရေးအဖွဲ့အစည်းများ လိုအပ်လာသည်။
ဆိုလိုသည်မှာ နိုင်ငံတည်ဆောက်ရေးတွင် စီးပွားရေးတည်ဆောက်မှုသည် ပဓာနကိစ္စဖြစ်ပြီး လုံခြုံရေးသည် ထိုပဓာနကိစ္စကို အထောက်အပံ့ပြုပေးသည့် ကိစ္စသာဖြစ်သည်ဟု အခြေခံကျကျ သဘောပေါက်ရေးဖြစ်သည်။
ခြုံ၍ပြောရလျှင် နိုင်ငံတည်ဆောက်ရေးသည် နိုင်ငံစီးပွားရေး တည်ဆောက်ပေးရခြင်းဖြစ်၍ သက်ဆိုင်ရာအစိုးရထံတွင် နိုင်ငံသားတိုင်း အလုပ်လုပ်ခွင့်ရရှိစေရန် မူများ မြင်သာထင်သာ ပြဋ္ဌာန်းထားပြီး စီးပွားရေး အခွင့်အလမ်းများ ပေးအပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။
ထိုသို့ နိုင်ငံသားတိုင်း စီးပွားရေးအခွင့်အလမ်းများ အလွယ်တကူရရှိရန် အစိုးရ၏ အတွင်းစိတ်သဘောထား အခရာကျသည်ကို တွေ့ရသည်။
အစိုးရ၏ သဘောထားသည် နိုင်ငံသားတိုင်းကို အလွယ်တကူ အလုပ်လုပ်ခွင့် ပေးချင်သော သဘောထားရှိမှသာလျှင် နိုင်ငံတည်ဆောက်ရေး၏ အလုံးစုံသဘောကို စတင်နိုင်မည် ဖြစ်ပေသည်။
(၂) ဈေးကွက်စီးပွားရေးနှင့် နိုင်ငံတော်များ၏ အခန်းကဏ္ဍ နိုင်ငံတည်ဆောက်ရေးသည် နိုင်ငံစီးပွားရေး တည်ဆောက်ခြင်းဖြစ်သည်ဟုဆိုလျှင် ဒုတိယအရေးကြီးသည်မှာ ဈေးကွက်စီးပွားရေးစနစ်ဖြင့် နိုင်ငံတည်ဆောက်ရေးတွင် နိုင်ငံတော် (အစိုးရ) များ၏ အခန်းကဏ္ဍ ဖြစ်ပေသည်။
ဈေးကွက်စီးပွားရေးစနစ်ဖြင့် နိုင်ငံကိုတည်ဆောက်ရာတွင် နိုင်ငံတော်များ၏အခန်းကဏ္ဍသည် နိုင်ငံသားတိုင်း စီးပွားရေး အခွင့်အလမ်းများ ရရှိစေရန်၊ ထိုမှတစ်ဆင့် နိုင်ငံသားတိုင်း အလုပ်အကိုင် အခွင့်အလမ်းများ ရရှိစေရန် ဥပဒေ၊ နည်းဥပဒေများ၊ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ၊ အဖွဲ့အစည်းများ (Institutions) မြင်သာထင်သာ ထူထောင်ပေးရခြင်း၊ ထူထောင်ခွင့်ပြုခြင်း ဖြစ်သည်။
လူမဆုံးဖြတ်တော့ဘဲ မူက ဆုံးဖြတ်သည့်သဘော ဖြစ်စေရန် မြင်သာထင်သာ စည်းမျဉ်းများ ပြဋ္ဌာန်း၍ နိုင်ငံသားတိုင်း စီးပွားရှာခွင့် လွယ်ကူအောင် စီမံပေးရခြင်း ဖြစ်သည်။
ထို့ကြောင့် နိုင်ငံတည်ဆောက်ရေး သို့မဟုတ် နိုင်ငံစီးပွားရေး တည်ဆောက်ရေးတွင် နိုင်ငံတော်များ၏ တာဝန်မှာ နိုင်ငံသားအားလုံးကို မြင်သာထင်သာရှိပြီး တန်းတူရည်တူဖြစ်သည့် (က) ကုန်လုပ်စွမ်းအားစုများ ရယူသုံးစွဲခွင့် သို့မဟုတ် 'ပိုင်ခွင့်' အမျိုးမျိုး ပေးအပ်ခြင်း၊ (ခ) ဥပဒေအရ စီးပွားရေးအခွင့်အလမ်းများ ပေးအပ်ခြင်း၊ ကြီးကြပ်ခြင်း၊ အခွန်ကောက်ယူခြင်းများ ပြုလုပ်ရာတွင် မလိုအပ်သည့် စရိတ်ပိုများ လျှော့ချပေးခြင်း စသည်များကို ထောက်ပံ့ရန်တာဝန်ရှိသည်။
(က) ကုန်လုပ်စွမ်းအားစုများ ဆိုသည်မှာ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများ လုပ်ကိုင်ခွင့်အတွက် လိုအပ်သော လုပ်ငန်းလိုင်စင်၊ သွင်းကုန်ထုတ်ကုန်လိုင်စင်၊ အခြေခံစီးပွားရေး အဆောက်အဦ၊ တယ်လီဖုန်း၊ လျှပ်စစ်မီး၊ ယာဉ်တင်သွင်းခွင့် စသည်တို့ကို စရိတ်မကြီးဘဲ အလွယ်တကူ ရရှိအောင် စီစဉ်ပေးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။
တစ်နည်းအားဖြင့် နိုင်ငံသားတိုင်း အလုပ်လုပ်နိုင်အောင် မက်လုံးပေးပြီး အလုပ်လုပ်စေခြင်းပင် ဖြစ်သည်။
(ခ) ဥပဒေအရ စီးပွားရေးအခွင့်အလမ်းများ ပေးအပ်ခြင်း၊ ကြီးကြပ်ခြင်း၊ အခွန်အကောက် ကောက်ယူခြင်း စသည်တို့ကို နိုင်ငံတော်ဘက်မှ လုပ်ဆောင်ရာတွင် စရိတ်စက ကြီးမားသွားခဲ့လျှင် စီးပွားရေးလုပ်ငန်း လုပ်ကိုင်သူများ အမြတ်အစွန်း မရနိုင်တော့သောကြောင့် ပေးကားပေး၏ မရ ဖြစ်တတ်ပေသည် (transaction costs)။
အစိုးရက ခရီးသည်တင်ဘတ်စ်ကားများ တင်သွင်းခွင့်ကို ဘယ်မောင်းအသစ်သာ တင်သွင်းရမည်ဟု ကန့်သတ်လိုက်ပါက ခရီးသည်ပို့ဆောင်ရေးလုပ်ငန်း လုပ်သူအားလုံး အရင်းအနှီးကြီး လိုအပ်သွားကာ သိန်းတစ်ထောင်မရှိလျှင် ကားတစ်စီး မရသော အခြေအနေ ဖြစ်သွားနိုင်ပေသည်။
လွန်ခဲ့သော ဆယ်နှစ်က ထုတ်လုပ်ထားသော ကားဟောင်းတင်သွင်းခွင့်မပြုခြင်းသည် အစိုးရဘက်မှ မလိုအပ်သော စရိတ်ပို (transaction cost) ဖြစ်အောင် ဖန်တီးလိုက်သကဲ့သို့ ဖြစ်စေသည်။
ဤနေရာတွင် အရေးကြီးသည်မှာ Supply Chain သဘောတရား ဖြစ်သည်။
Supply Chain ဆိုသည်မှာ ကုန်ပစ္စည်း သို့မဟုတ် ဝန်ဆောင်မှုတစ်ခုခုကို စတင်ထုတ်လုပ်ချိန်မှစ၍ end user ခေါ် စားသုံးသူများ လက်ဝယ်ရောက်ရှိသည်အထိ အဆင့်ဆင့် လက်လွှဲပို့ဆောင်ခြင်း ကွင်းဆက်ကို ဆိုလိုသည်။
ပြည်သူ့ရေးရာ ဝန်ဆောင်မှုများတွင်လည်း Supply Chain သဘောတရား အမြဲတစေ ရှိနေပါသည်။
မူဝါဒတစ်ခုကို စတင်စဉ်းစားချိန်မှ ပြည်သူ့ထံရောက်ရှိချိန်အထိ လုပ်ငန်းအဆင့်ဆင့်သည် Supply Chain ဖြစ်သည်။
ဆန်စပါးကို စတင်စိုက်ပျိုးချိန်မှ စားသုံးသူပြည်သူ၏ ပါးစပ်ပေါက်အတွင်းသို့ ရောက်ရှိချိန်အထိ လွှဲပြောင်းမှု အဆင့်ဆင့်ကို Supply Chain ဟုခေါ်ပါသည်။
ထိုလွှဲပြောင်းမှုအဆင့်ဆင့်တွင် ရှိသင့်ရှိထိုက်သော အဆင့်များ၊ ထိုရှိသင့်ရှိထိုက်သော အဆင့်တွင် ထုတ်ယူသွားသော အမြတ်အစွန်းများ ရှိနေသည်မှာ ပြဿနာ မဟုတ်သော်လည်း၊ အစိုးရက အဆင့်ပိုတစ်ရပ် ထည့်သွင်းလိုက်သောအခါ ထိုအဆင့်ပိုတစ်ရပ်ကြောင့် ကုန်ကျစရိတ်တစ်ခု ရှိသွားခဲ့လျှင် အဆုံးသတ် end user ခေါ် စားသုံးသူထံတွင် ဈေးကြီးသွားသည်ကို တွေ့ရမည် ဖြစ်သည် (Transaction Cost)။
ဒေသဆိုင်ရာ အာဏာပိုင်တစ်ဦး၏အမိန့်အရ ဆန်စပါးကို နယ်ကျော်ခွင့် မရှိသောအခါ နယ်ကျော်သယ်ရန် လာဘ်ပေးရသောကြောင့် စရိတ်ပိုဖြစ်သွားပြီး အဆုံး end user ထံတွင် ဈေးကြီးသွားခြင်းမျိုးကို ဆိုလိုသည်။
မြန်မာနိုင်ငံအပေါ်တွင် ပြည်ပမှ ပိတ်ဆို့အရေးယူမှု အားလုံးသည် သွင်းကုန်ဖြစ်သည့် ဒီဇယ်၊ ဓာတ်မြေဩဇာ၊ ပိုးသတ်ဆေးများတွင် စရိတ်ပိုကုန်ကျမှု ဖြစ်စေသောကြောင့် ထုတ်လုပ်မှုဘက်တွင် စရိတ်စက များစွာ ဖြစ်စေသည်ကို တွေ့ရမည်ဖြစ်သည်။
ထိုစရိတ်ပိုအားလုံးသည် အဆုံးသတ် end user စားသုံးသူထံတွင် စရိတ်စကကြီးမြင့်မှုကို ဖြစ်စေသည်။
ထိုသို့မဖြစ်စေရန် အစိုးရက ဆန်ဈေးကို ကန့်သတ်ခဲ့လျှင် back fire ဖြစ်ပြီး ထုတ်လုပ်မှု၊ တောင်သူလယ်သမားများထံတွင် ဈေးနှိမ်၍ ဝယ်ယူမှုမျိုးကို ဖြစ်စေပြန်သည်။
ခြုံငုံ၍ပြောရလျှင် ဈေးကွက်စီးပွားရေးတွင် နိုင်ငံတော်များ၏ အဓိကတာဝန်မှာ နိုင်ငံသားများကို စရိတ်စက မကြီးမြင့်စေဘဲ စီးပွားရေး အခွင့်အလမ်းများ ရှောရှောရှူရှူ ရရှိစေခြင်းဖြစ်ပေသည်။
ဤစရိတ်စက ကိစ္စကို အစိုးရများက သဘောမပေါက်လျှင် Supply Chain တွင် ကန့်သတ်မှုအမျိုးမျိုး အစိုးရက ပြုလုပ်တော့မည်ဖြစ်ပြီး စရိတ်ပိုများစွာ ဖြစ်ပေါ်စေကာ စားသုံးသူ သို့မဟုတ် ထုတ်လုပ်သူတွင် ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုး ဖြစ်စေလိမ့်မည် ဖြစ်သည်။
ထိုအခါ ပေးကာပေး၏ မရ ဆိုသော အခြေအနေမျိုးကို ကြုံတွေ့ရမည်ဖြစ်သည်။
ပိတ်ဆို့အရေးယူမှုများ (Sanctions) ရှိနေသောကြောင့် အစိုးရလျှော့ချပေးရန် မဖြစ်နိုင်သော စရိတ်ပိုများ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ရှိနေပြီးဖြစ်ရာ အစိုးရကြောင့် နောက်ထပ် ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုး မဖြစ်ရေးသည် များစွာ အရေးကြီးသည်။
(၃) မက်ခရိုစီးပွားရေးစီမံခန့်ခွဲမှု နိုင်ငံတည်ဆောက်ရေးကို အစိုးရက စီမံခန့်ခွဲရာတွင် မက်ခရိုစီးပွားရေး စီမံခန့်ခွဲမှုသည်လည်း အရေးကြီးသည်။
မက်ခရို စီးပွားရေး စီမံခန့်ခွဲမှုသည် နားလည်ရန် ခက်ခဲသော်လည်း မူဝါဒချမှတ်သူများ နားလည်သဘောပေါက်ရန် အရေးကြီးသည်။
အခြေခံကျကျပြောရလျှင် မက်ခရိုစီးပွားရေး စီမံခန့်ခွဲမှုသည် နိုင်ငံတွင်း ရောင်းစရာပစ္စည်း (GDP) နှင့် ဝယ်စရာငွေ (money in circulation) ကို ဈေးနှုန်း'အငြိမ်' မျှခြေဖမ်းပေးရခြင်း ဖြစ်သည်။
(GDP) တက်လျှင် ဝယ်စရာငွေတိုးပေးခြင်း၊ GDP ကျလျှင် ဝယ်စရာ ငွေလျော့ပေးခြင်းဖြင့် ဈေးငြိမ်အောင် လုပ်ပေးရခြင်း ဖြစ်သည်။
GDP = C + I + G + NX GDP သည် (C) နိုင်ငံသားတို့၏ သုံးစွဲမှု Consumption၊ (I) ခေါ် နိုင်ငံတွင်း ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု Investment၊ (G) အစိုးရ၏သုံးစွဲမှု Government Spending နှင့် (NX) ခေါ် ကုန်သွယ်မှုပိုငွေ Net Export တို့၏ အစုအဝေးဖြစ်ရာ အစိုးရမှ နိုင်ငံသားများ ဝင်ငွေတိုး၍ သုံးစွဲမှု တိုးတက်စေရန်၊ ပြည်တွင်းပြည်ပ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများ တိုးတက်စေရန်၊ အစိုးရ၏အခွန်ဝင်ငွေတိုးပြီး သုံးစွဲမှု မြင့်တက်စေရန်၊ ကုန်သွယ်မှု ပိုငွေတိုးတက်စေရန် နိုင်ငံရေးအဆုံးအဖြတ်များ ပြုရခြင်းဖြစ်သည်။
ပြည်ပမှတင်သွင်းလျှင် ကျပ်သိန်း ၂ဝ ခန့်သာကျသင့်မည့် သာမန် ဆလွန်းကားတစီးကို ကျပ်သိန်း ၅ဝဝ ပေးဝယ်ရအောင် ပြုလုပ်ထားခြင်းသည် GDP တက်စေမည့် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု Potential ကျပ်သိန်း ၄၈ဝ ဆုံးရှုံးအောင် နိုင်ငံရေးအဆုံးအဖြတ် ပြုလုပ်ထားရာ ကျပေသည်။
ပြည်ပရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများ စိတ်ချမ်းသာစွာ ဝင်ရောက်လာအောင် မူဝါဒများ ချမှတ်ဆွဲဆောင်နိုင်ခဲ့ပါလျှင် ထိုသို့ရင်းနှီးမြှုပ်နှံလိုသူများက စီးပွားရေးပိတ်ဆို့မှုများ (Sanctions) ကို တွန်းဖွင့်သွားပါလိမ့်မည်။
(၄) ခေတ်မီနိုင်ငံတည်ဆောက်ရေး၏ အဓိပ္ပာယ် နိုင်ငံတစ်ခု၏အသက်သည် Rule of Law ခေါ် ဥပဒေစိုးမိုးရေး ဖြစ်သည်ဟုဆိုလျှင် ခေတ်မီနိုင်ငံတစ်ခု၏ အသက်သည် စိုးမိုးမည့်ဥပဒေများကို မျှတ၍ ခေတ်မီအောင် စီရင်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။
ခေတ်မီသောဥပဒေ၊ နည်းဥပဒေ၊ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ တည်ဆောက်ခြင်းသည် ယနေ့နိုင်ငံတည်ဆောက်ရေး၏ အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်ပြီးဘာသာရပ်အခေါ် Institutional capacity building ဟုခေါ်သည်။
State ဟု အများခေါ်ကြသည့် နိုင်ငံတော်ဆိုသည်မှာ အစိုးရ၊ ပြည်သူနှင့် အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင်နယ်နိမိတ်တို့ကို ပေါင်းစုခေါ်ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်။
အစိုးရဆိုသည်မှာ နိုင်ငံတော်ဆိုသော ယာဉ်ကြီးကို ပန်းတိုင်သို့ရောက်အောင် မောင်းပို့ပေးရသော ယာဉ်မောင်းနှင့် တူပေသည်။
အစိုးရများသည် နိုင်ငံသား တစ်ဦးချင်းစီ ပန်းတိုင်ရောက်အောင်၊ နိုင်ငံသားတစ်ဦးချင်း အလုပ်လုပ်နိုင်အောင် ပညာရေး၊ ကျန်းမာရေး၊ အလုပ်အကိုင် အခွင့်အလမ်း၊ စီးပွားရေးအခွင့်အလမ်းနှင့် ကုန်လုပ်စွမ်းအားစုများ ထောက်ပံ့ပေးပြီး နိုင်ငံသားတိုင်း ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုမှတစ်ဆင့် နိုင်ငံ၏ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုကို တည်ဆောက်ပေးရခြင်း ဖြစ်သည်။
တစ်နည်းအားဖြင့်ပြောရလျှင် အထက်ပါကိစ္စရပ်များနှင့် ပတ်သက်၍ဥပဒေ၊ နည်းဥပဒေ၊ လုပ်ထုံးလုပ်နည်း အမျိုးမျိုး ပြဋ္ဌာန်းပေးရခြင်း ဖြစ်သည်။
နိုင်ငံသားတိုင်း အလုပ်လုပ်ခွင့်ကို အစိုးရများက စီရင်ပေးရခြင်းသည် နိုင်ငံတော်များ၏ တာဝန်ဖြစ်သည်။
ထိုအလုပ်လုပ်ခွင့်ကို လူဆုံးဖြတ်သည့်စနစ်သည် မျှတခြင်းမရှိနိုင်၍ မူဆုံးဖြတ်သည့်စနစ်ကို ကျင့်သုံးရခြင်း ဖြစ်သည်။
ပညာရေး၊ ကျန်းမာရေး၊ အလုပ်အကိုင် အခွင့်အလမ်း၊ စီးပွားရေး အခွင့်အလမ်းများနှင့် ပတ်သက်၍ ဥပဒေများ ပြဋ္ဌာန်းပေးရခြင်းကို မူဆုံးဖြတ်သည့် စနစ်အဖြစ် နားလည်လွယ်အောင် ရှင်းပြခြင်းဖြစ်သည်။
ခေတ်မီနိုင်ငံ၊ ခေတ်မီ Institutions များ တည်ဆောက်ခြင်းဆိုသည်မှာ ထို Institutions များ ခေတ်မီအောင် ပြုပြင်စီရင်ပေးရခြင်း ဖြစ်သည်။
တစ်နည်းအားဖြင့် ခေတ်မီသည့် မူများကိုအခြေခံ၍ ဥပဒေအဖြစ် ပြဋ္ဌာန်းပေးရခြင်းသဘော ဖြစ်သည်။
၁၉၈၈ မတိုင်မီက မြန်မာနိုင်ငံတွင် ကျင့်သုံးသည့် စီးပွားရေးစနစ်သည် ဆိုရှယ်လစ်စီးပွားရေးစနစ် ဖြစ်ခဲ့သောကြောင့် ပုဂ္ဂလိကကဏ္ဍ၏ တည်ရှိခွင့်သည် တရားမဝင်ချေ။
ပြည်သူလူထုကြီးတစ်ရပ်လုံး၏ လိုအပ်ချက်အားလုံးကို နိုင်ငံတော်ကိုယ်စား အစစအရာရာ အစိုးရက ထောက်ပံ့သောစနစ် ဖြစ်သည်။
ပြည်သူလူထုသည် end user သက်သက်သာဖြစ်ပြီး အစိုးရက အရာရာထောက်ပံ့သည့် စနစ်သည် လူဦးရေ သိသိသာသာ များပြားလာချိန်တွင် လိုအပ်ချက်များ ကွာဟဖြစ်ပေါ်သွားပြီး မှောင်ခိုဈေးကွက်တစ်ခု ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။
ခေတ်မီနိုင်ငံတည်ဆောက်ရေးကို သဘောမပေါက်နိုင်ခဲ့သောကြောင့် မိမိ၏ဟာကွက်ကို ကွက်လပ်ဖြည့်ပေးသူများအား နိုင်ငံတော်က မလိုလားသော ကိစ္စအဖြစ် ရှုမြင်နေခြင်းကို အချိန်မီမပြင်နိုင်ခဲ့၍ State တစ်ခုလုံး လှုပ်ခတ်သွားရသော ၁၉၈၈ အရေးအခင်းကို ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။
ယခုအခါ ပုဂ္ဂလိကကဏ္ဍကြီး တရားဝင် တည်ရှိခွင့် ရှိလာသောကြောင့် ပုဂ္ဂလိက စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများစွာ တရားဝင် တည်ရှိနေကြပြီ ဖြစ်သည်။
သို့တိုင်အောင် အဆိုပါ ပုဂ္ဂလိကလုပ်ငန်း အားလုံးလိုလို၏ လုပ်နည်းလုပ်ဟန် အားလုံးသည် Rule of Law ခေါ် ဥပဒေနှင့် ညီညွတ်ကြသည် မဟုတ်ပါ။
ပုဂ္ဂလိကကဏ္ဍသည် နိုင်ငံအသီးသီးတွင် ရေစီးကြောင်းဖြစ်သည်။
ထိုရေစီးကြောင်းအတွက် လိုအပ်သော ဥပဒေ၊ နည်းဥပဒေ၊ လုပ်ထုံးလုပ်နည်များ၊ အဖွဲ့အစည်းများ စသည့် Institutions များခေတ်မီအောင် စီရင်မပေးနိုင်လျှင် ထိုရေစီးကြောင်းသည် စီးချင်သလို စီးလိမ့်မည်။
ထိုရေစီးကြောင်းကို ၁၉၈၈ မတိုင်မီ ကာလကကဲ့သို့ ရပ်တန့်ခိုင်းရန်မှာလည်း သဘာဝမကျချေ။
ဆိုလိုသည်မှာ နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးတွင် အဓိကအင်ဂျင်ဖြစ်သည့် ပုဂ္ဂလိကကဏ္ဍ ရေစီးကြောင်းအတွက် ခေတ်မီဥပဒေ၊ နည်းဥပဒေ၊ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ၊ အဖွဲ့အစည်းများ စီရင်ပေးရခြင်းသည် ခေတ်မီနိုင်ငံ တည်ဆောက်ရေး ဖြစ်သည်ဆိုသော အချက်ဖြစ်သည်။
တစ်နည်းအား ဖြင့် ပြောရလျှင် ခေတ်မီနိုင်ငံတည်ဆောက်ရေးသည် ထိုရေစီးကြောင်း ကို အလိုက်သင့် စီးနိုင်အောင် စီစဉ်ပေးရခြင်းဖြစ်ပြီး ခေတ်မီနိုင်ငံတည်ဆောက်ရေး၏ အနှစ်သာရ ဖြစ်ပေသည်။
(စင်ကာပူနိုင်ငံမှ ပြည်သူ့ရေးရာမူဝါဒ တာဝန်ရှိသူတစ်ဦး ပြောခဲ့သော ဥပမာတစ်ခုကို ဤနေရာတွင် ရှင်းပြလိုသည်။
စင်ကာပူအစိုးရသည် လူသွားလမ်းတစ်ခုကို စီစဉ်ပေးထားသည် ဆိုပါစို့။
ပြည်သူလူထုသည် ထိုလမ်းလေးအတိုင်း မသွားဘဲ ဖြတ်လမ်းတစ်ခုကို ရှာဖွေတွေ့ရှိသွားရာတွင် အစိုးရက ထိုဖြတ်လမ်းကို လမ်းဖြစ်အောင် ဖောက်ပေးလိုက်သည်ဆိုသော ဥပမာ ဖြစ်သည်။
) ခေတ်မီ Institutions များ တည်ဆောက်ရေး ဆိုရာတွင် ယနေ့ခေတ်မီ ဒီမိုကရေစီနိုင်ငံများကိုကြည့်လျှင် အသေးအဖွဲဟု ယူဆဖွယ်ရာရှိသည့် အစိုးရအဖွဲ့အတွင်း အမျိုးသမီးပါဝင်မှု အချိုးအစား၊ လွှတ်တော်များတွင် အမျိုးသမီးပါဝင်မှု အချိုးအစား စသည့်ကိစ္စရပ်များကိုပါ စနစ်တကျ စီရင်ကြရလေ့ ရှိပေသည် (Civilization)။
ခေတ်မီနိုင်ငံတည်ဆောက်ရေးသည် ယနေ့နိုင်ငံတည်ဆောက်ရေး၏ အနှစ်သာရဖြစ်ပြီး ထို Rationalization of modern state building ကို Stakeholders အားလုံး သဘောပေါက်မှသာလျှင် ခေတ်မီနိုင်ငံ တည်ဆောက်ရေးသည် ဖြစ်နိုင်ခြေ ရှိပေလိမ့်မည်။
နိုင်ငံတကာ ဆက်ဆံရေးပညာ Nation-States ရဲ့စွမ်းအား Nation-States တွေဟာ ပြည်တွင်းမှာ လူသားတွေရဲ့လိုအင်တွေ ရရှိဖို့ သူတို့ရဲ့စွမ်းရည်ကို အသုံးပြုရာမှာ ကွာခြားကြပါတယ်။
ပုံမှန်အားဖြင့် ပြည်တွင်းနဲ့ နိုင်ငံတကာမှာ တာဝန်သိစိတ် အပြည့်အဝနဲ့ ထိရောက်အောင် ဆောင်ရွက်ကြတဲ့ Nation-States တွေမှာ အားကောင်းတဲ့ အမျိုးသားရေး ကိုယ်ပိုင် လက္ခဏာ၊ ထူးခြားသိသာတဲ့ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ သယံဇာတ အရင်းအမြစ်တွေနဲ့ ကောင်းစွာဖွံ့ဖြိုးတဲ့ အစိုးရပိုင်းဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းတွေ ရှိကြပါတယ်။
အပြန်အလှန်အားဖြင့် ထိရောက်အောင် မဆောင်ရွက်နိုင်တဲ့ နိုင်ငံတွေမှာ အဲဒီ အရည်အချင်းတွေ ယေဘုယျအားဖြင့် မရှိတာ တွေ့ရပါတယ်။
နိုင်ငံတွေဟာ နိုင်ငံတကာ တာဝန်သိစိတ်တွေ ပြည့်ဝပြီး ထိရောက်အကျိုးရှိစွာ အုပ်ချုပ်နိုင်ရင် အဲဒီ နိုင်ငံတွေကို ပြည်တွင်း နိုင်ငံရေး ပေါင်းစည်း ညီညွတ်မှုနဲ့ လူမှုရေး ကျစ်လျစ်ခိုင်မာမှု ပေါ်အခြေခံပြီး တရားဝင်ဖြစ်ပြီး ပျော်ရွှင်ဖွယ် လူမှုအသိုက်အမြုံ အနေနဲ့ ရှုမြင်နိုင်ပါတယ်။
Holsti ရဲ့ အဆိုအရ တရားဝင်ဖြစ်မှု (Legitimacy)မှာ ဒိုင်မင်းရှင်း နှစ်ခုရှိပါတယ်။
ပထမတစ်ခုကတော့ Horizontal Legitimacy ဖြစ်ပြီး အဲဒါက နိုင်ငံရေး အသိုက်အမြုံ (Political Community)ရဲ့ သဘာဝနဲ့ စရိုက်လက္ခဏာကို ကိုယ်စားပြုပါတယ်။
နောက်တစ်ခုကတော့ Vertical Legitimacy ဖြစ်ပြီး အစိုးရပိုင်းဆိုင်ရာ ဩဇာအာဏာရဲ့အဆင့်နဲ့ ပြည်သူနဲ့ အုပ်ချုပ်သူအကြား သစ္စာရှိမှု အဆင့်ကို ကိုယ်စားပြုပါတယ်။
တကယ်တော့ Nation-States တွေကို အားကောင်းတဲ့ နိုင်ငံတွေ (Strong States) နဲ့အားနည်းတဲ့ နိုင်ငံတွေ (Weak States) ဆိုပြီး အမျိုးအစား သတ်မှတ်လို့ ရနိုင်ပါတယ်။
Strong States တွေမှာ ရေပြင်ညီ (Horizontal) နဲ့ ထောင်လိုက် (Vertical) Legitimacy မြင့်မားတဲ့ အဆင့်တွေ ပါရှိတဲ့ နိုင်ငံရေးစနစ်တွေ ရှိကြပါတယ်။
ထိရောက်တဲ့ အစိုးရအဖွဲ့အစည်းများ၊ ပြည်တွင်း အေးချမ်းငြိမ်သက်မှု အားကောင်းတဲ့ နိုင်ငံရေးပါတီတွေ၊ Interest groups တွေ၊ ကန့်သတ်ထားတဲ့ ခြစားမှုနဲ့ နိုင်ငံရေးစနစ်ရဲ့ စည်းမျဉ်းတွေ အတွက် ကျယ်ပြန့်တဲ့ အထောက်အကူပြုမှုတွေနဲ့ အဲဒီနိုင်ငံတွေကို အသွင်လက္ခဏာ ဖော်ဆောင်လို့ရပါတယ်။
သည်နိုင်ငံတွေကို ဥပမာပြရရင် ဩစတြေးလျ၊ ဒိန်းမတ်၊ နော်ဝေးနဲ့ ဆွစ်ဇာလန်တို့ ဖြစ်ပါတယ်။
အပြန်အလှန်အားဖြင့် weak states တွေကို တစ်ခါတစ်ရံ အယောင်ဆောင် ပုံဖမ်းထားတဲ့နိုင်ငံတွေ (quasistates) လို့လည်း ခေါ်ကြပါတယ်။
အဲဒီနိုင်ငံတွေရဲ့ နိုင်ငံရေးစနစ်တွေက အကန့်အသတ်ပါရှိတဲ့ ဒေါင်လိုက်နဲ့ အလျားလိုက် Legitimacy တွေရှိကြပါတယ်။
အဲဒီနိုင်ငံတွေကို ဥပမာပြရရင် အာဖဂန်နစ္စတန်၊ အယ်လ်ဘေးနီးယား၊ ဘော့စနီးယား၊ ကွန်ဂိုသမ္မတနိုင်ငံ၊ ဟေတီနိုင်ငံတို့ ဖြစ်ကြပါတယ်။
သည်လို စနစ်တွေမှာ အစိုးရအနေနဲ့ လာဘ်ပေး လာဘ်ယူမှုတွေရှိပြီး ထိရောက်မှု မရှိဘူး။
အုပ်ချုပ်သူတွေဟာ ဩဇာအာဏာ အနည်းငယ်နဲ့ အမိန့်ပေးကြတယ်။
နိုင်ငံရေးစနစ်ကလည်း မတည်ငြိမ်ဘူး။
အုပ်ချုပ်တဲ့ အစိုးရက ပြည်သူကို အကျိုးပြုမှု နည်းပါးတယ်။
မှုခင်းတွေနဲ့ ကျပန်းဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ အကြမ်းဖက်မှုတွေက ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဖြစ်လို့နေတယ်။
စစ်အေးခေတ်လွန်ကာလမှာ တည်ရှိတဲ့ nation-states တွေ ပြိုကွဲပျက်စီးခဲ့ကြတယ်။
အခြေခံကျကျ ဆိုရင် ပြိုပျက်သွားတဲ့ နိုင်ငံတွေမှာ နိုင်ငံရေးစနစ်တွေဟာ သူတို့ရဲ့လုပ်ငန်းဖန်ရှင်တွေရဲ့ စွမ်းရည်တွေ ဆုံးရှုံးခဲ့ကြတယ်။
နိုင်ငံတွေရဲ့နယ်မြေပိုင်နက်တွေ၊ ဒေသတွေကို ထိန်းသိမ်းဖို့အတွက် လူမျိုးအုပ်စုတွေရဲ့ကျယ်ပြန့်တဲ့ အကြမ်းဖက်မှုတွေ ရှိခဲ့ပါတယ်။
နိုင်ငံ (State) သို့ စိန်ခေါ်မှုများ လွန်ခဲ့တဲ့ ဆယ်စုနှစ် အနည်းငယ်မှာ State (နိုင်ငံ)ကို နိုင်ငံရေး အဖွဲ့အစည်းရဲ့ လွှမ်းမိုးတဲ့ပုံစံလို့ ယူဆနိုင်ပါတယ်။
ဒါပေမဲ့ သည်နေ့ ခေတ်မှာတော့ Above the state နဲ့ From below အနေနဲ့ ပြင်းထန်တဲ့ စိန်ခေါ်မှုတွေ ပေါ်ပေါက် လာခဲ့ပါတယ်။
Above the state ရဲ့ ဆိုလိုရင်း သဘောကတော့ ကမ္ဘာ့ခေါင်းဆောင်တွေဟာ State (နိုင်ငံ)ရဲ့ လုပ်ငန်းဖန်ရှင်များစွာကို အစားထိုးမယ့် Structures (ဖွဲ့စည်းမှုတွေ) အတွက် အုပ်စုဖွဲ့ခြင်း (grouping) တွေပြုလုပ်လာကြပါတယ်။
သည် Above the law က အထူးသဖြင့် စီးပွားရေးရာ ကိစ္စရပ်တွေ ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့ပါတယ်။
EU,NAFTA the challenge from above ကတော့ စီးပွားရေး ကိစ္စရပ်တွေသာမက ဘာသာရေး ကိစ္စရပ်တွေပါ အကျုံးဝင် နေတာတွေ့ရပါတယ်။
အစ္စလာမ် လူမှုအသိုက်အမြုံမှာ ဘာသာရေး ခေါင်းဆောင်တွေမှ တစ်ဆင့် အုပ်ချုပ်တာ တွေ့ရပါတယ်။
State (နိုင်ငံ)ကို From below မှ တိုက်ခိုက်တာလည်း ရှိပါတယ်။
လူမျိုးစုံနဲ့ ဒေသဆိုင်ရာ ခွဲထွက်ရေး ဝါဒီလှုပ်ရှားမှုတွေကလည်း ကြီးကြီးမားမား ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ပါတယ်။
သီရိလင်္ကာ၊ ယခင် ယူရိုဆလားဗီးယား၊ ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု၊ ဒေသဆိုင်ရာနဲ့ လူမျိုးရေး ဆိုင်ရာ ပြင်းပြတဲ့ ဆန္ဒတွေ (၁၉၈၀ ပြည့်နှစ် နှစ်လွန်ကာလများနဲ့ ၁၉၉၀ ပြည့်နှစ် နှစ်လွန်ကာလများ) က လေးနက်တဲ့ နိုင်ငံရေး လှုပ်ရှားမှုသို့ ဦးတည်ခဲ့ပြီး အဲဒီနိုင်ငံတွေရဲ့ အခြေအနေတွေက ဆိုးဝါးခဲ့ပါတယ်။
နိုင်ငံအပေါ် ဘာ့ကြောင့် စိန်ခေါ်မှုတွေဖြစ် ရတာလဲ နိုင်ငံအနေနဲ့ လူ့အဖွဲ့အစည်းတွေရဲ့လိုအင်တွေကို ရရှိစေရေးမှာ နည်းပါးတဲ့ တန်ဖိုးထားမှုတွေ ရှိလာနိုင်ပါတယ်။
From above အနေနဲ့ကြည့်ရင် ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ ပြဿနာတွေ ဖြစ်ပေါ်လာပြီး အဲဒါတွေကို သီးခြားနိုင်ငံ တစ်ခုချင်းအလိုက် လွယ်လင့်တကူ မဖြေရှင်းနိုင်တာ တွေ့ရပါတယ်။
Green house ဓာတ်ငွေ့တွေက ကမ္ဘာပေါ်ရှိ နိုင်ငံတိုင်းကို နွေးစေပါတယ်။
စက်မှုလုပ်ငန်းရဲ့ သင့်တော်တဲ့ စကေးကလည်း ၂၀ ရာစုမှာ မြင့်တက်လာခဲ့ပါတယ်။
မော်တော်ကား ကုမ္ပဏီတွေဟာ နိုင်ငံကြီးတွေ ဖြစ်တဲ့ အမေရိကန်၊ ဂျပန်၊ ဗြိတိန်၊ ပြင်သစ်နဲ့ အီတလီ နိုင်ငံတွေမှာ ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့ပါတယ်။
နျူကလီးယား နည်းပညာ၊ လေယာဉ်လုပ်ငန်းနဲ့ အာကာသ နည်းပညာတို့လို သွက်လက် ထက်မြက်တဲ့ လုပ်ငန်းတွေဟာ စီးပွားရေးဆန်ဆန် အလုပ်လုပ်ဖို့ ပိုမိုကြီးမားတဲ့ စကေး လိုအပ်ပါတယ်။
From below အနေနဲ့ကြည့်ရင် အိုးအိမ်၊ ပညာရေး၊ ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှုမှာ ဒေသဆိုင်ရာ လိုအင်တွေ ပြောင်းလဲဖို့ ကောင်းမွန်တဲ့ အလှည့်အပြောင်း တုံ့ပြန်မှုအတွက် ဗဟိုချုပ်ကိုင်မှု ပြုတဲ့နိုင်ငံတွေဟာ ပိုမိုပုံပန်းမကျတဲ့ ဖွဲ့စည်းမှုတွေ ရှိနေပါတယ်။
သည်အချက်က နိုင်ငံတွင်းနဲ့ ဒေသဆိုင်ရာ ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့်အတွက် ဖိအားတွေကို တွန်းအားပေးဖို့ ကူညီရာ ရောက်ပါတယ်။
နိုင်ငံအနေနဲ့ အချုပ်အခြာအာဏာ (Sovereignty) ကို အဓိပ္ပာယ် သတ်မှတ်ထားဆဲပါ။
နိုင်ငံ နယ်နိမိတ်တွေကို ပြင်ပမှ ကျူးကျော်ခြင်းကို ပြည်သူတွေက ဆန့်ကျင် ကာကွယ်နိုင်တာ အချုပ်အခြာအာဏာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
တစ်ဖက်မှာတော့ ကမ္ဘာအနှံအပြားမှာ ပြည်တွင်း သောင်းကျန်းသူ တပ်ဖွဲ့တွေ ရှိနေဆဲပါ။
Nation အနေနဲ့ သမိုင်းဆိုင်ရာ ထင်ထင်ရှားရှား သီးခြားရပ်တည်နေတဲ့ အရာထက် ပိုမိုတာတွေ ရှိသလို State မှာလည်း ဥပဒေဆိုင်ရာ သီးခြားရပ်တည်နေတဲ့ အရာထက် ပိုမိုတာတွေ ရှိပါတယ်။
State နဲ့ ပတ်သက်တဲ့ တခြားအယူအဆတွေ ရှိပါသေးတယ်။
State ဆိုတာ စံအဖြစ်၊ စည်းမျဉ်းအဖြစ် သတ်မှတ်တဲ ့အစီအစဉ် တစ်ခုဖြစ်ပါတယ်။
သီးခြား လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွက် သင်္ကေတ တစ်ခုလည်း ဖြစ်ပါတယ်။
နယ်နိမိတ်အတွင်း နေထိုင်နေကြတဲ့ လူတွေကို ယုံကြည်မှုတွေနဲ့ ချည်နှောင်ထားတဲ့ သင်္ကေတလို့လည်း ဆိုနိုင်ပါတယ်။
အရေးကြီးတဲ့ တာဝန် ဝတ္တရားတွေ၊ ဗဟိုချုပ်ကိုင်မှု ပြုခြင်းနဲ့ အဲဒီတာဝန်တွေကို ညီညီညွတ်ညွတ် ဆောင်ရွက်တဲ့ လုပ်ငန်းဖန်ရှင် ယူနစ် တစ်ခုလည်း ဖြစ်ပါတယ်။
State အပေါ် အမြင်ရှုထောင့် State အပေါ် Liberal View ကို လေ့လာကြည့်ရင် အောက်ပါ အချက်တွေကို တွေ့နိုင်ပါတယ်။
(၁) State ဆိုတာ အခိုင်အမာ အကျိုးစီးပွားတွေ ပါဝင် ပတ်သက်တဲ့ လုပ်ငန်းစဉ် တစ်ခုဖြစ်ပါတယ်။
(၂) State ဆိုတာ အစိုးရရဲ့အကျိုးစီးပွားနဲ့ လူ့အဖွဲ့အစည်းရဲ့အကျိုးစီးပွား နှစ်ခုစလုံးရဲ့ ရောင်ပြန်ဟပ်မှု တစ်ခုဖြစ်ပါတယ်။
(၃) State ဆိုတာ အမျိုးစုံပြီး ပြောင်းလဲနေတဲ့ အမျိုးသား အကျိုးစီးပွား သိုလှောင်ရာနေရာလည်း ဖြစ်ပါတယ်။
State အပေါ် Realist view ကတော့ (၁) State ဆိုတာ ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတဲ့ actor ဖြစ်ပါတယ်။
(၂) State ဆိုတာ အချုပ်အခြာအာဏာပဲ ဖြစ်တယ်။
(၃) State မှာ ချမှတ်ထားတဲ့ ရည်မှန်းချက်တွေနဲ့ ကိုက်ညီမှုရှိတယ်။
ဆိုလိုတာကတော့ အမျိုးသား အကျိုးစီးပွား (national interest) ကို ပါဝါနဲ့ အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုတယ်။
State အပေါ် radical view ကတော့ (၁) State ဆိုတာ အရင်းရှင် လူတန်းစားရဲ့အကောင်အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်ပေးတဲ့ အေးဂျင့်ဖြစ်တယ်။
(၂) State ကို အရင်းရှင် လူတန်းစားအလွှာမှ ဖိအားပေးမှုတွေနဲ့ လွှမ်းမိုးတယ်။
(၃) State ကို နိုင်ငံတကာ အရင်းရှင်စနစ်ရဲ့ ဖွဲ့စည်းမှုနဲ့ ဘောင်ခတ်ထားတယ်။
State အပေါ် constructivist view ကတော့ (၁) State ဆိုတာ လူမှုရေးအရ တည်ဆောက်ထားတဲ့ ထင်ထင်ရှားရှား သီးခြား ရပ်တည်နေတဲ့ အရာဖြစ်တယ်။
(၂) State ဆိုတာ အချိန်နဲ့အမျှ ပြောင်းလဲတဲ့ အမျိုးသား အကျိုးစီးပွားတွေရဲ့ သိုလှောင်ထားရာ နေရာဖြစ်တယ်။
(၃) State ကို ပိုမို နှစ်သက်ဖွယ်ရာတွေကို ပြောင်းလဲတဲ့ နိုင်ငံတကာ စံချိန်စံညွှန်းတွေနဲ့ ပုံသွင်းတယ်။
(၄) ကိုယ်ပိုင် လက္ခဏာတွေကို ပုံသွင်းခြင်းနဲ့ ပြန်လည် ပုံဖော်ခြင်း ပြုလုပ်တဲ့ ပြောင်းလဲနေတဲ့ အမျိုးသား အကျိုးစီးပွားတွေနဲ့ State ကိုလွှမ်းမိုးထားတယ်။
(၅) State ကို IGOs တွေနဲ့၊ NGOs တွေနဲ့ လူမှုရေး အသွင်သဏ္ဌာန် ဖော်ဆောင်ထားတယ်။
အထက်မှာ ဖော်ပြခဲ့တာတွေကတော့ Liberals, realists နဲ့ radicals တွေက State နဲ့ပတ်သက်လို့ ကိုင်စွဲထားတဲ့ ကွဲပြားခြားနားတဲ့ အမြင်တွေ ဖြစ်ပါတယ်။
အဲဒီ ကွဲပြားခြားနားမှုတွေကို လေ့လာကြည့်ရင် အဓိက နယ်ပယ်လေးခုမှာ တွေ့နိုင်ပါတယ်။
အဲဒီနယ်ပယ်တွေကတော့ State ပါဝါရဲ့သဘာဝ၊ (ပါဝါဆိုတာ ဘာလဲ။
ပါဝါရဲ့အရေးကြီးတဲ့ အရင်းအမြစ်တွေက ဘာလဲ) State ပါဝါရဲ့ အလေ့အကျင့်၊ နိုင်ငံခြားရေး မူဝါဒ (Foreign Policy)ကို ဘယ်လိုပြုလုပ်သလဲနဲ့ နိုင်ငံခြားရေး ပေါ်လစီကို ပိုင်းဖြတ်ပေးတဲ့ အရာများ (ပြည်တွင်းနဲ့ နိုင်ငံတကာ အချက်အလက်တွေရဲ့ဆက်နွှယ်အရေးပါမှု) တို့ပဲဖြစ်ပါတယ်။
ပါမောက္ခ ဒေါက်တာတင်စိုး (၁၉၄၅ - ) သည် မြန်မာနိုင်ငံသား စာရေးဆရာနှင့် အငြိမ်းစား ဘောဂဗေဒ ပါမောက္ခ ဆရာတစ်ဦး ဖြစ်သည်။
ကလောင်အမည်ခွဲများမှာ တင်စိုး (ဘောဂဂုဏ်)၊ တက္ကသိုလ် တောသား၊ တက္ကသိုလ် မောင်လူငယ် ဖြစ်သည်။
ငယ်စဉ်ဘဝ ၁၉၄၅ - မွန်ပြည်နယ် ကျိုက်မရော မြို့နယ်၊ ကလိုင်းကနိုင် ကျေးရွာတွင် မွေးဖွားသည်။
၁၉၆၂ တွင် ကျိုက်မရော အ.ထ.က မှ ၁၀ တန်း (တက္ကသိုလ်ဝင်တန်း) အောင်မြင်ပါသည်။
ပညာရေး ၁၉၆၄ တွင် မော်လမြိုင် ကောလိပ် မှ B.A Part (A) တန်းအောင်သည်။
၁၉၆၆ တွင် ရန်ကုန် စီးပွားရေး တက္ကသိုလ် မှ B.A (Hons) (Econ) ဘွဲ့ရသည်။
၁၉၇၃ တွင် ရန်ကုန် စီးပွားရေး တက္ကသိုလ်မှ M.A (Economics) ဘွဲ့ရသည်။
၁၉၇၇- ၈၀ တွင် ဂျပန်နိုင်ငံသို့ ပညာသင်သွားခဲ့သည်။
၁၉၇၇ စက်တင်ဘာလတွင် ဂျပန်နိုင်ငံ အိုဆကာ နိုင်ငံခြားဘာသာသင် တက္ကသိုလ်မှ အခြေခံ ဂျပန်စကားနှင့် စာပေ လက်မှတ် ရရှိခဲ့သည်။
၁၉၈၀ ဖေဖော်ဝါရီလတွင် တိုကျို တက္ကသိုလ်မှ ဘွဲ့လွန် သုတေသီ ပညာရှင် လက်မှတ် (EPGRF) ရရှိခဲ့သည်။
၁၉၇၉တွင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှု အသင်း၊ တိုကျို (KAK) မှ ဦးစီး ကျင်းပသည့် နိုင်ငံခြားသားများသာ ယှဉ်ပြိုင်ခွင့် ရှိသည့် ဂျပန်ရေးရာ ဗေဒ စာတမ်းပြိုင်ပွဲ (japanology Essay contest) တွင် ပထမဆု ရခဲ့ပြီး ဂျပန်ရေးရာ ဗေဒပညာရှင် (Japanologist) အဖြစ် ဂုဏ်ပြု ဖော်ပြခြင်း ခံခဲ့ရသည်။
၁၉၈၆-၉၀တွင် ဩစတြေးလျ နိုင်ငံသို့ ပညာသင်သွား၊ ဩစတြေးလျ နိုင်ငံ၊ ဆစ်ဒနီ တက္ကသိုလ်မှ ၁၉၉၁ ခုနှစ်တွင် စိုက်ပျိုးရေး ဘောဂဗေဒ ဘာသာရပ်ဖြင့် ဒေါက်တာဘွဲ့ (Ph.D) ရရှိခဲ့သည်။
နိုင်ငံ့ဝန်ထမ်း ၁၉၆၆ တွင် ရန်ကုန်စီးပွားရေး တက္ကသိုလ်၊ ဘောဂဗေဒ ဌာနတွင် နည်းပြဆရာ အဖြစ် စတင် တာဝန်ထမ်းဆောင်သည်။
၁၉၆၉-၇၃တွင် မေမြို့ စစ်တက္ကသိုလ်၊ ဘောဂဗေဒ ဌာနတွင် နည်းပြဆရာ အဖြစ် လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။
၁၉၉ဝ တွင် စင်ကာပူနိုင်ငံ IEAS မှ ထုတ်ဝေသည့် Myanmar Dilemmas and Options စာအုပ်တွင် ပါဝင် ရေးသားခဲ့သည်။
၁၉၉၃တွင် ရန်ကုန်စီးပွားရေး တက္ကသိုလ်၊ ဘောဂဗေဒ ဌာန၊ တွဲဖက် ပါမောက္ခဖြစ်။
၁၉၉၄ - ပါမောက္ခဌာနမှူး ရာထူး တိုးမြှင့်ခံခဲ့ရသည်။
အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ကွန်ဖရင့်များ၊ ဆီမီနာများ၊ ဆင်ပိုဇီယမ်များတွင် နိုင်ငံတော်က စေလွှတ်သော ကိုယ်စားလှယ် အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် သွားရောက်၍ စာတမ်းများ ဖတ်ကြား တင်သွင်းခဲ့။
စာတမ်း၊ ဆောင်းပါး အချို့အား နိုင်ငံတကာ အဆင့်ရှိ ဂျာနယ်၊ စာစောင်များတွင် ပုံနှိပ် ဖော်ပြခြင်း ခံခဲ့ရသည်။
၂၀ဝ၅တွင် ပါမောက္ခ / ဌာနမှူး ရာထူးမှ အငြိမ်းစားယူခဲ့သည်။
၂၀ဝ၆ တွင် ဂျပန်နိုင်ငံ ကိုဘဲ တက္ကသိုလ် (Kobe University) တွင် ဧည့်ပါမောက္ခ (Vesiting Professor) အဖြစ် သွားရောက် လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။
ရန်ကုန်လုပ်သားများ ကောလိပ်နှင့် နိုင်ငံတော် ကာကွယ်ရေး တက္ကသိုလ် (NDC) တို့တွင် ဧည့်ပါမောက္ခ အဖြစ် ကာလ ကြာရှည်စွာ လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။
ဝန်ကြီးဌာနများ (ဖိတ်ကြားချက် အရ) နှင့် ပူးပေါင်း၍ သုတေသနများ ဆောင်ရွက်ခဲ့၊ ဘာသာရပ် စာပေ ပို့ချခြင်းနဲ့ ဟောပြောပို့ချမှုများ လုပ်ကိုင်ပေးခဲ့သည်။
စာပေရေးသားခြင်း ၁၉၆၄ တွင် ရန်ကုန် စီးပွားရေး တက္ကသိုလ်တွင် ဘောဂဗေဒ ဂုဏ်ထူးတန်း နောက်ဆုံးနှစ် ကျောင်းသားဘဝ ကတည်းက တင်စိုး (ဘောဂဂုဏ်) အမည်ဖြင့် ဆောင်းပါးများ စတင်ရေးခဲ့သည်။
တက္ကသိုလ် တောသား၊ တက္ကသိုလ် မောင်လူငယ် စသော ကလောင် အမည်များဖြင့် ဝတ္ထုတိုနှင့် ကဗျာများလည်း ရေးသားခဲ့သည်။
၁၉၇ဝတွင် ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် နှစ် ၅၀ ပြည့် ရွှေရတုသဘင် ကာလတွင် ကဗျာ ၅၀၊ နှစ် ၅၀ကဗျာစာအုပ်ကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။
၎င်းအပြင် အဆင့်မြင့် ပညာဦးစီးဌာနက ထုတ်ဝေသော တက္ကသိုလ် ပညာပဒေသာ စာစောင်၊ ပညာလောက စာစောင်တို့တွင်လည်း ဘာသာရပ် ဆိုင်ရာ ဆောင်းပါးများ၊ စာတမ်းများ ရေးသားခဲ့သည်။
၂၀၁၀ - ဘာလဲဟဲ့ ဒေါက်တာဘွဲ့ စာအုပ်ဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ စာပေနှင့် စာနယ်ဇင်း အဖွဲ့မှ ကြီးမှူး၍ ၂၀ဝ၈ ခုနှစ်၊ ပဉ္စမအကြိမ် သုတစွယ်စုံ စာပေ သုတစွယ်စုံ (လူငယ်) စာပေဆုကို ချီးမြှင့်ခံရသည်။
http://archive-1.mizzimaburmese.com/news/inside-burma/7421-2011-04-22-11-32-56.html ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း၏ စီးပွားရေး အမြင် စာအုပ်ကို လောကသရဖူ စာအုပ်တိုက်မှ ဒုတိယအကြိမ် ပြန်လည် ထုတ်ဝေခဲ့သည်။
မိသားစု ဇနီး (ဟိုတယ်နှင့် ခရီးသွားလာရေး ဝန်ကြီးဌာန-ငြိမ်း) နှင့်အတူ သားတစ်ဦး၊ သမီးတစ်ဦး ထွန်းကားခဲ့သည်။
ယခုအခါ ရန်ကုန်မြို့တွင် နေထိုင်လျက်ရှိသည်။
ကိုးကား ကဏ္ဍ:မြန်မာ အမျိုးသား စာရေးဆရာများ ကဏ္ဍ:၁၉၄၅ မွေးဖွားသူများ ကဏ္ဍ:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ ကဏ္ဍ:မြန်မာ တက္ကသိုလ် ပါမောက္ခများ ကဏ္ဍ:မြန်မာ စာရေးဆရာများ။
thumb thumb လိင်တူစုံမက်ခြင်း (Homosexuality) ဆိုသည်မှာ လိင်တူနှစ်ယောက်ဖြစ်ကြသည့် အမျိုးသားနှစ်ယောက်အကြား (သို့) အမျိုးသမီးနှစ်ယောက်အကြား ချစ်သူအဖြစ်စုံမက်ခြင်း၊ လိင်ဆက်ဆံရန် စိတ်ဝင်စားခြင်းမှတဆင့် လိင်ဆက်ဆံရန် အပြုအမူပြုလုပ်ခြင်းများကို ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။
"လိင်တူဆက်ဆံခြင်းဆိုသည်မှာ လိင်ဆက်ဆံရာ အဓိက (၃) မျိုးထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး လိင်တူလိင်ကွဲ နှစ်မျိုးလုံးဆက်ဆံသူနှင့် လိင်ကွဲဆက်ဆံသူ၊ ၎င်းတို့အကြားတွင် လိင်ဆက်ဆံမှု လုံးဝမရှိသူများလည်း ရှိသည်။
သိပ္ပံ နှင့် ဆေးပညာနားလည်မှုများအရ မည်သူနှင့် လိင်ဆက်ဆံမည်ဆိုသည်မှာ ရွေးချယ်မှုတစ်ခုမဟုတ်ဘဲ လွန်စွာရှုပ်ထွေးသော ဇီဝဗေဒနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် အချက်အလက်များနှင့် သက်ဆိုင်နေသည်ဟု ဆိုသည်။
လိင်တူဆက်ဆံမှုများအား သဘာ၀မကျခြင်းနှင့် မူမမှန်သော ပြုရပ်များဟူ၍ ပြောဆိုကြသူများရှိနေသော်လည်း၊သုသေသန စမ်းသပ်ချက်များအရ လိင်တူဆက်ဆံခြင်းမှာ လူသားတို့၏ လိင်ဆက်ဆံရန် ဇီဝပြောင်းလဲခြင်းတစ်မျိုးဖြစ်ပြီး စိတ်ဝေဒနာအရ ဖောက်ပြန်ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းမဟုတ်ဟု တွေ့ရှိရသည်။