kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
အပ္ပမညာစေတသိက်သည် ဒုက္ခိတသုခိတသတ္တဝါပညတ်ကိုသာ အာရုံပြု၍ ပစ္စယုပ္ပန်မဖြစ်။
ဝိရတိစေတသိက်သည် ဝီတိက္ကမိတဗ္ဗ (လွန်ကျူးအပ်သာ)အာရုံကို အာရုံပြု၏။
လောကီကုသိုလ်တို့သည် ဝီတိက္ကမိတဗ္ဗမဟုတ်၍ ပစ္စယုပ္ပန်မဖြစ်။
မဟာကြိယာဉာဏဝိပ္ပယုတ်လေးခုသည် ဉာဏ်ကင်းသောကြောင့် လောကုတ္တရာတရားကို အာရုံမပြုနိုင်၍ ပစ္စယုပ္ပန်မဖြစ်။
လောကီတရားကို အဘယ်ကြောင့် အာရုံမပြုသနည်းဟူမူကား အထွဋ်အမြတ်သို့ရောက်သော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် လောကီတရားကို အလေးအမြတ်မပြု။
လောကုတ္တရာတရားကိုသာ အလေးအမြတ်ပြုသည်။
ဒေါသမူလည်း အလေးအမြတ်မပြု။
အဘယ့်ကြောင့်နည်းဟူမူကား ပြစ်မှားတတ်သော အမျက်ထွက်တတ် သောသူသည် တစုံတခုသော တရားကိုမျှ အလေးအမြတ် မပြုသောကြောင့်တည်း။
မောဟမူသည်လည်း အလေးအမြတ် မပြု။
အဘယ့်ကြောင့်နည်းဟူမူကား မိုက်မဲတွေဝေသောသူသည်လည်း တစုံတခုသော တရားကိုမျှ အလေးအမြတ် မပြုသောကြောင့်တည်း။
မဟဂ္ဂုတ်ကုသိုလ်သည် မိမိသည်မြတ်သောတရား ဖြစ်သောကြောင့် တစုံတခုကိုမျှ အလေးမပြု။
(အဓိပတိကိစ္စတပ်နိုင်သော ဒွိဟိတ်ဇော တိဟိတ်ဇောတို့မှသာ ပစ္စယုပ္ပန်ဖြစ်နိုင်သည်ကို သတိပြုပါ) အဓိပတိလေးပါး အဓိပတီ-အဓိပတိတို့သည်။
ဆန္ဒာဓိပတိ-ဆန္ဒာဓိပတိ၎င်း။
ဝီရိယာဓိပတိ-ဝီရိယာဓိပတိ၎င်း။
စိတ္တာ ဓိပတိ-စိတ္တာဓိပတိ၎င်း။
ဝီမံသာဓိပတိ-ဝီမံသာဓိပတိ၎င်း။
(ဣတိ-ဤသို့) စတ္တာရော-လေးပါးတို့တည်း။
(အခြေပြုသင်္ဂြိဟ်နိဿယ-၄၃၀)စတ္တာရော အဓိပတီ ဆန္ဒာဓိပတိ, ဝီရိယာဓိပတိ, စိတ္တာဓိပတိ, ဝီမံသာဓိပတိ။
(အဘိဓမ္မတ္ထင်္သဟပါဠိ-၁၂၁) ဒွိဟေတုက တိဟေတုက ဇဝနေသွေဝ-ဒွိဟိတ်ဇော တိဟိတ်ဇောတို့၌သာလျှင်၊ အဓိပတိ-အဓိပတိကို၊ ဧကောဝ-တပါးတည်းသာလျှင်၊ လဗ္ဘတိ-ရအပ်၏။
ဒွိဟေတုက တိဟေတုက ဇဝနေသွေဝ ယထာသမ္ဘဝံ အဓိပတိ ဧကောဝ လဗ္ဘတိ။
(အဘိဓမ္မတ္ထင်္သဟပါဠိ-၁၂၂) ဒွိဟိတ်ဇော တိဟိတ်ဇော၌ရှိသော ဆန္ဒစသည်တို့သာ “အဓိပတိ” ဖြစ်ထိုက်သည်။
အခြားစိတ်များ၌ ယှဉ်သော ဆန္ဒစသည်တို့ကား အဓိပတိမဖြစ်ထိုက်။
ထိုထိုကိစ္စ၌ အကြီးဆုံးအချုပ်ဆုံးဖြစ်သူသည် တယောက် တည်းသာ ရှိရသကဲ့သို့ ထို့အတူမဟာကုသိုလ် ပထမစိတ်၌ ဆန္ဒစသော လေးပါးလုံးရှိရာ တပါးပါးသာ အဓိပတိဖြစ်ရမည်။
ကျန်သုံးပါးကား နောက်လိုက် ငယ်သားသာတည်း။
ဥပမာ-“ဆန္ဒာဓိပတိဖြစ်ခိုက် ဝီရိယ စသည်တို့က သာမန်နောက်လိုက်တရားများ ဖြစ်ရမည်”ဟူလို။
သဟဇာတာဓိပတိ ထိုလေးပါးတွင် ဖြစ်သင့်သောတရား တပါးပါးက အဓိပတိဖြစ်လိမ့်မည်။
ဆန္ဒထက်သန်သောအခါ ဆန္ဒသည် အဓိပတိဖြစ်သင့်၏။
ဝီရိယထက်သန်သောအခါ ဝီရိယသည်, စိတ်ထက်သန်သောအခါ စိတ်သည်, ပညာထက်သန်သောအခါ ပညာ(ဝီမံသ)သည် အဓိပတိဖြစ်သင့်၏။
(အခြေပြုသင်္ဂြိဟ်နိဿယ ၄၃၄-၅) လောကီဝိပါက်စိတ်တို့သည် ရှေးကံကြောင့်ဖြစ်ရကား ဗျာပါရရှိသောစိတ်များ မဟုတ်ကြ။
ဗျာပါရ ကင်းမဲ့လျှင် အဘယ်မှာ အဓိပတိခေါ်လောက်သော အကြီးအချုပ် ဖြစ်ထိုက်ပါတော့အံနည်း။
ဖိုလ်ဝိပါက်များ ကား မဂ်အားလျော်စွာ ကိလေသာအပူငွေ့များကို တဖန်ငြိမ်းစေရသော ပဋိပ္ပဿမ္ဘနဗျာပါရ ရှိကြ၏။
ထို့ကြောင့် ဇောတို့၌သာ အဓိပတိရထိုက်သည်။
ဇောတို့တွင်လည်း အဟိတ်ဇော (ဟသိတုပ္ပါဒ်) နှင့် ဧကဟိတ်ဇော မောဟမူဒွေးတို့လည်း “ဆန္ဒရှိလျှင် ဘာကြောင့် ယုံမှားမှု ဝိစိကိစ္ဆာမဖြစ်ဘဲ ရှိအံ့နည်း, ဘာကြောင့် ပြုံးရယ်မှု ဟသိတုပ္ပါဒ်မဖြစ်ဘဲ ရှိအံ့နည်း”ဟု ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရဖြင့် ထက်သန်လာအောင်ပြုပြင်၍ မရနိုင်။
ထိုသို့ ပြုပြင်၍မရလျှင် အဘယ်မှာအကြီးအချုပ် အဓိပတိလုပ်နိုင်တော့အံ့နည်း။
ထို့ကြောင့် ဧကဟိတ် ဇော အဟိတ်ဇောတို့၌ အဓိပတိမရထိုက်ဘဲ ဒွိဟိတ်ဇော တိဟိတ်ဇောတို့၌သာ အဓိပတိရထိုက်ပေသည်။
(အခြေပြုသင်္ဂြိဟ်နိဿယ-၅၇၈) ဇော ၅၅ လောဘမူ - ၈ဒွိဒေါသမူ - ၂ဒွိမောဟမူ - ၂(ဧကဟိတ်ဇော)ဟသိတုပ္ပါဒ်- ၁(အဟိတ်ဇော)မဟာကု/ကြိ- ၁၆ဒွိ/တိရူပကု/ကြိ - ၁၀တိအရူပကု/ကြိ- ၈တိလောကုတ္တရာ- ၈တိ ပစ္စည်းပစ္စယုပ္ပန်ပစ္စနိက်သာဓိပတိဇော ၅၂-ခုနှင့် ယှဉ်သည့် ၁။
ဆန္ဒ ၂။
ဝီရိယ ၃။
ဝီမံသ(ပညာ) ၄။
သာဓိပတိဇော ၅၂-ခုဟူသော စိတ်အဓိပတိတရားကိုယ်ကြဉ်သော သာဓိပတိဇော ၅၂-ခု, ဝိစိကိစ္ဆာကြဉ်သော စေ-၅၁-ခု၊ သာဓိပတိစိတ္တဇရုပ်(လောဘမူ-၈၊ဒေါသမူ-၂၊ မဟာကု/ကြိ-၁၆) မောဟမူစိတ် ၂၊အဟိတ်-၁၈၊မဟာဝိ-၈၊ မဟဂ္ဂုတ်ဝိ-၉၊ စေ-၅၂၊ အဓိပတိပစ္စည်းတပ်နေသောတရား သာဓိပတိစိတ္တဇရုပ်မှတပါး ကျန်ရုပ်များ ပစ္စည်း,ပစ္စယုပ္ပန်ဖြစ်ပုံ လောဘမူ သော ဒိသံ အ စိတ်နှင့် စေ ၁၉, စိတ္တဇရုပ် ဖြစ်ရာတွင် စိတ်ထက်သန်သောအခါဖြစ်မူ စိတ်သည် အဓိပတိပစ္စည်း၊ ဆန္ဒ ဝီရိယနှင့်တကွ စေ ၁၉, စိတ္တဇရုပ်သည် ပစ္စယုပ္ပန်။
ကုသိုလ်ပြုသောအခါ သော ဉာ သံ အ စိတ်နှင့် စေ ၃၃ ခု, စိတ္တဇရုပ်ဖြစ်ရာတွင် စိတ်ထက် သန်သောအခါစိတ်သည်ပစ္စည်း၊ ဆန္ဒဝီရိယဝီမံသနှင့်တကွ စေ ၃၃, စိတ္တဇရုပ်သည် ပစ္စယုပ္ပန်။
ဆန္ဒထက်သန်သောအခါ ဆန္ဒသည် ပစ္စည်း၊ ဝီရိယထက်သန်သောအခါ ဝီရိယသည် ပစ္စည်း၊ ပညာ ထက်သန်သောအခါ ပညာသည် ပစ္စည်း၊ ကျန် စိတ်, စေ, စိတ္တဇရုပ်သည် ပစ္စယုပ္ပန် (ဆန္ဒ ဝီရိယ စိတ် ပညာ မထက်သန်သည့်အခါ အဓိပတိပစ္စည်းဖြင့် ကျေးဇူးမပြု) မှတ်ချက်။
ကာမဇောနာမက္ခန္ဓာတွင် ပါဝင်သည့် ဆန္ဒ ဝီရိယ ပညာ စိတ်တို့သည် တခါတရံ အဓိပတိတပ်၏။
တခါတရံ မတပ်။
အပ္ပနာဇောနာမက္ခန္ဓာတွင် ပါဝင်သည့် ဆန္ဒ ဝီရိယ ပညာ စိတ်တို့သည် အမြဲ အဓိပတိတပ်၏။
ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ (န) [ပဋိသမ္ဘိဒါ + ဉာဏ ] ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်၊ အသီးအသီး ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍ သိသောဉာဏ်။
အကျိုးတရားတို့ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍ သိစွမ်းနိုင်သော အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်၊ အကြောင်းတရားတို့ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍ သိစွမ်းနိုင်သော ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်၊ မှန်ကန်သော သဒ္ဒါတို့ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍ သိစွမ်းနိုင်သော နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်၊ အတ္ထ, ဓမ္မ, နိရုတ္တိ ဟူသည့် ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ် သုံးမျိုးကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍ သိစွမ်းနိုင်သော ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ် ဟူ၍ ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်လေးမျိုး ရှိသည်။
(အဘိ၊ဝိ၊ ၃၀၇။
ပဋိသံ၊၂၊၈၅-၈။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၇၀။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃)။
ပညာပဋိလာဘာယ သံဝတ္တန္တီတိ ကတပညာပဋိလာဘော? စတုန္နံ မဂ္ဂဉာဏာနံ စတုန္နံ ဖလဉာဏာနံ စတုန္နံ ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏာနံ ... လာဘော ပဋိလာဘော။
ပဋိသံ၊၃၇၁။
ဣဒါနိ ယသ္မာ ပဟာနဘာဝနာသစ္ဆိကိရိယဉာဏာနိ အရိယမဂ္ဂဖလသမ္ပယုတ္တာနိပိ ဟောန္တိ၊ တသ္မာ တဒနန္တရံ အရိယပုဂ္ဂလာနံယေဝ လဗ္ဘမာနာနိ စတ္တာရိ ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏာနိ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာနိ။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၃။
(အံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၄၁၁။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၄၇၊ ၃၈၈။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၆၅။
ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၁၂၀။
ဗုဒ္ဓဝံ၊ဋ္ဌ၊၂၂၀။
မဟာနိ၊ဋ္ဌ၊၂၃၂။
မူလဋီ၊၂၊၁၉၅။
နေတ္တိ၊ဝိ၊၃၅၁။
) "တိပိဋကအဘိဓာန်"တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၁၄ အပိုင်း-၁ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ် (၁) အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သမျှသော အကျိုး၊ (၂) နိဗ္ဗာန် (၃) ဟောတော်မူအပ်သော ပါဠိတော်၏ အနက် (၄) ဝိပါက် (၅) ကြိယာ ဤငါးမျိုးတို့ကို “အတ္ထ=အကျိုး” ဟု ခေါ်၏။
ထိုအကျိုး ငါးမျိုးကို ထိုးထွင်းလျက် မှန်ကန်စွာ ဝေဖန်ခွဲခြားတတ်သော ဉာဏ်သည် အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ် မည်၏။
ယင်းအကျိုး ငါးမျိုးတို့တွင် နိဗ္ဗာန်သည် ဘုရား ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ အရိယာသူမြတ်တို့ ရောက်အပ်ရအပ်သော ကြောင့် (ပတ္တဗ္ဗ) အကျိုးမည်၏။
ဟောတော်မူအပ်သော ပါဠိတော်၏အနက်သည် သိစေအပ်သောကြောင့် (ဉာပေတဗ္ဗ) အကျိုးမည်၏။
အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သမျှသော အကျိုး, ဝိပါက်, ကြိယာသည် ဖြစ်စေအပ်သော ကြောင့် (နိဗ္ဗတ္တေတဗ္ဗ) အကျိုးမည်၏။
ဤသို့ ခွဲဝေလျှင် အကျိုးသုံးမျိုးသာ ရှိ၏။
(ဤ၌ ကြိယာကို ကံ၏ အကျိုးနှင့်စပ်သည်ဖြစ်၍ အကျိုးဟု ဆိုသည်) ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ် (၁) အကျိုးကို ဖြစ်စေသမျှသော အကြောင်း၊ (၂) အရိယာမဂ် (၃) ဟောတော်မူအပ်သော ပါဠိတော် (၄) ကုသိုလ် (၅) အကုသိုလ် ဤငါးမျိုးတို့ကို “ဓမ္မ=အကြောင်း”ဟု ခေါ်၏။
(ဤ၌ ကုသိုလ်အကုသိုလ်ကို ဝိပါက်၏ ပဓာနအကြောင်းဖြစ်၍ “ဓမ္မ=အကြောင်း”ဟု ဆိုသည်။
) ယင်းအကျိုး ငါးမျိုးတို့တွင် အရိယာမဂ်သည် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်စေတတ်သောကြောင့် (သမ္ပာပက) အကြောင်းမည်၏။
ဟောတော်မူအပ်သော ပါဠိတော်သည် အနက်အကျိုးကို သိစေတတ်သောကြောင့် (ဉာပက) အကြောင်းမည်၏။
အကျိုးကို ဖြစ်စေသမျှသော အကြောင်းနှင့် ကုသိုလ်, အကုသိုလ်တို့သည် အကျိုးကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် (နိဗ္ဗတ္တက) အကြောင်းမည်၏။
ဤသို့ ခွဲဝေလျှင် အကြောင်းသုံးမျိုးသာ ရှိ၏။
နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ် အားလုံးသတ္တဝါတို့ ပြောဆိုသမျှ ဘာသာစကားတို့၌ တတ်သိနားလည် ကျွမ်းကျင်ခြင်း၊ မဂဓတိုင်း သားတို့ ပြောဆိုသည့် မူလဘာသာစကားတို့၏ အနက်အဓိပ္ပါယ်ကို တတ်သိနားလည် ကျွမ်းကျင်ခြင်း၊ သည် နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ် မည်၏။
(နိ=ထုတ်၍၊ ဥတ္တိ=ရွတ်ဆိုခြင်း, ပြောဆိုခြင်း) [ အဋ္ဌကထာတို့ အလိုအားဖြင့်ကား-မဂဓတိုင်းသားတို့ ပြောဆိုသည့် မူလဘာသာဖြစ်သော, အတ္ထ, ဓမ္မ နှစ်ပါးကို ပြတတ်၍ ပျက်စီခြင်းမရှိ, ကိန်းသေအနက်မှန်ကို ဟောသော ထုတ်၍ဆိုအပ် ပြောဆိုအပ်သော ပစ္စုပ္ပန်စကားသံ သဒ္ဒါရုံ ပရမတ္ထသဒ္ဒါသည် နိရုတ္တိမည်၏။
(ကေစိဆရာတို့က နာမပညတ္တိသဒ္ဒါကို နိရုတ္တိဟုဆိုကြသည်။
) ဤနိရုတ္တိကို “ဖဿော ဝေဒနာ-ဟု ဆိုသံကြားလျှင် သဘာဝနိရုတ္တိ ဟုတ်သည်, သဘောမှန်သည်၊ ဖဿာ ဝေဒနော-ဟု ဆိုသံ ကြားလျှင် သဘာဝနိရုတ္တိမဟုတ်, သဘောမမှန်ဟု မနောဖြင့် ဆုံးဖြတ်နိုင်ခြင်း”စသည်ဖြင့် ဖောက်ထွင်းလျက် မဖောက်မပြန် ဝေဖန်ခွဲခြားတတ်သော သောတဒွါရဝီထိ၌ ဖြစ်သောဉာဏ်သည် နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်မည်၏။
ယင်းနိရုတ္တိပဋိသမ္ဘဒါဉာဏ်သည် ပစ္စုပ္ပန်သဒ္ဒါရုံကိုသာ အာရုံပြုသည်။
] မာဂဓတိုင်းသားတို့ ပြောဆိုသော မူလဘာသာစကား(မာဂဓိကမူလဘာသာ)ဟူသည်ကား - (၁) ဘုရားဟောဖော် ပါဠိတော် (၂) ဗြဟ္မာတို့ ပြောသောစကား (၃) ကမ္ဘာဦးသူတို့ ပြောသောစကား (၄) မည်သည့်ဘာသာစကားကိုမျှ မကြားဘူးသော သူတို့ ပြောသော စကားဖြစ်သည်။
ယင်းမာဂဓိကမူလဘာသာသည် မည့်သည့်အခါမျှ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်းမရှိ၊ အမြဲတည်တံ့ ခိုင်မြဲ သည်၊ တခြားသော ဘာသာစကားသည် ကာလကြာမြင့်သောအခါ ဖောက်ပြန်ပျက်စီး ပြောင်းလဲကြပေသည်။
ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ် အတ္ထ ဓမ္မ နိရုတ္တိဉာဏ်သုံးပါးကို “ဤဉာဏ်သည် ဤမည်သောအာရုံကို အာရုံပြု၍ ဤမည်သော ကိစ္စဖြင့် ဖြစ်၏။
ဤသို့သော လက္ခဏ ရသ ပစ္စုပဋ္ဌာန် ပဒဋ္ဌာန်ရှိ၏ဟု အာရုံ ကိစ္စ လက္ခဏ ရသ ပစ္စုပဋ္ဌာန် ပဒဋ္ဌာန် စသည်တို့နှင့် တကွ ထိုးထွင်းလျက် မဖောက်မပြန် ဝေဖန်ခွဲခြား သိတတ်သောဉာဏ်သည် ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်မည်၏။
(လက္ခဏ=ပရမတ္ထတရားတခု၏ အမှတ်အသား၊ ရသ=ပြုဘွယ်ကိစ္စ(ကိစ္စရသ)အကြောင်းစုံညီ၍ ဖြစ်ပုံ(သမ္ပတ္တိရသ)။
ပစ္စုပဋ္ဌာန်=အကျိုးတရား၊ တရားထိုင်သူ၏ ဉာဏ်၌ ထင်လာပုံအခြင်းအရာ။
ပဒဋ္ဌာန်=ပရမတ္ထတရားဖြစ်ပေါ်လာခြင်း၏ အနီးဆုံး အကြောင်းတရား) ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်ရခြင်း အကြောင်း ၅-ပါး ၁။
မြတ်စွာဘုရား စကားတော်ကို သင်ခြင်း ၂။
ပါဠိ အဋ္ဌကထာစသည်၌ ဂဏ္ဌိပဒ(အနက်အသိခက်သောပုဒ်) အတ္ထပဒ(အဓိပ္ပါယ်အသိခက်သောပုဒ်) တို့၏ ဝိနိစ္ဆယကထာ(အဆုံးအဖြတ်)တို့ကို မေးမြန်းခြင်း ၃။
သူတော်ကောင်းတရားတော်ကို ရိုသေလေးမြတ်စွာ နာယူခြင်း ၄။
မဂ်စိတ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်း ၅။
ရှေးဘုရားရှင်တို့ သာသနာ၌ ဂတပစ္စာဂတိကဂတ=သွားခြင်း၊ ပစ္စာဂတ=တဖန်ပြန်လာခြင်း၊ ဣက=ကမ္မဋ္ဌာန်းနှလုံးသွင်းခြင်း၊ ဂတပစ္စာဂတိက=ဆွမ်းခံသွားစဉ်, ဆွမ်းခံရာမှ ပြန်လာစဉ်အခါတို့၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းသောကျင့်ဝတ်။
အဓိဋ္ဌာန်ဖြင့် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်း၍ လမ်းသွားစဉ် ကမ္မဋ္ဌာန်းပျက်ခဲ့သော် ယင်းကမ္မဋ္ဌာန်းပျက်ရာ ဌာနသို့ ပြန်သွားပြီး တဖန် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းပြန်သော ကျင့်ဝတ်။
အဖြစ်ဖြင့် အနုလောမ ဂေါတြဘူအနီးတိုင်အောင်ဝိပဿနာကို အားထုတ်ခြင်း (အဘိဓမ္မာဝတာရ အဋ္ဌကထာ နိဿယ ၅၆၅-၅၆၈) အပရေ(တပါးသော)ဆရာတို့အလို ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်ရခြင်း အကြောင်း ၈-ပါး ၁။
ရှေးဘုရားရှင်တို့ သာသနာ၌ အနုလောမ ဂေါတြဘူအနီးတိုင်အောင် ဝိပဿနာကို အားထုတ်ခြင်း ၂။
ထိုထိုကျမ်းဂန်တို့၌လည်းကောင်း ထိုထိုအတတ်ပညာတို့၌လည်းကောင်း အကြားအမြင်များခြင်း ၃။
ထိုထိုအရပ်ဒေသသုံး ဘာသာစကားကို တတ်ကျွမ်းခြင်း (အထူးအားဖြင့် မာဂဓဘာသာဝေါဟာရ၌ တတ်ကျွမ်းခြင်း ၄။
အောက်ထစ်ဆုံးအားဖြင့် ဩပမ္မဝဂ်‘ဓမ္မပဒ’မှ ‘ယမကဝဂ်’ကို ‘ဩပမ္မဝဂ်’ဟု ဆိုသည်။
မျှသော်လည်း ဘုရားစကားတော်ကို အာဂုံနှုတ်တက်ဆောင်ခြင်း ၅။
တခုသော ဂါထာလောက်ကိုမျှ အနက်အဆုံးအဖြတ်ကို မေးမြန်းခြင်း ၆။
သောတာပန် သကဒါဂါမ် အနာဂါမ် ရဟန္တာ တခုခု ဖြစ်ခြင်း ၇။
အကြားအမြင်များသော ဆရာတို့ထံနေခြင်း ၈။
အကြားအမြင်များသော မိဆွေကောင်းများ ရှိခြင်း (မဟာစည် ဝိသုဒ္ဓိ ပြန် တ ၁၉၄-၁၉၅) ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ Category:ဝိပဿနာ။
နဂိဆွတ်ဂျိဘူတာ (椥辻駅, Nagitsuji-eki) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ကျိုတိုမြို့၊ ယာမရှိနရပ်ကွက်တွင် တည်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။
ဤဘူတာသည် ကျိုတိုမြို့ပတ်မြေအောက်ရထားလိုင်း၏ တိုးဇိုင်းရထားလမ်းကြောင်းပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။
ရထားလိုင်းများ ကျိုတိုမြို့ပတ်မြေအောက်ရထားလိုင်း တိုးဇိုင်းရထားလိုင်း (ဘူတာအမှတ် - T05) ဘူတာပုံစံ ဘူတာတွင် ရထားလမ်ကြောင်းနှစ်ခုပါဝင်ပြီး အလယ်တွင် ပလက်ဖောင်းတစ်ခု ပါရှိသည်။
ကိုးကား ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ရှိ ဘူတာရုံများ ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ပတ်မြေအောက်ရထားဘူတာရုံများ ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ။
ဟေတုပစ္စည်း (Hetu Paccaya) သည် အဘိဓမ္မာဒေသနာတော်လာ ပဋ္ဌာန်း ၂၄ ပစ္စည်းတို့တွင် အပါအဝင်ဖြစ်သည်။
ဟေတုဟူသည် အကြောင်း၊ အရင်းအမြစ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၍ ပစ္စည်းဟူသည် ကျေးဇူးပြုတတ်သော တရားဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။
ထို့ကြောင့် ဟေတုပစ္စည်းဟူသည် အကြောင်းတရား၏ အထောက်အပံ့ဖြင့် ကျေးဇူးပြုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။
တစ်နည်းအားဖြင့် တရားတစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာစေရန် အဓိက အကြောင်းရင်းအဖြစ် အထောက်အပံ့ပေးသော တရားကို ဟေတုပစ္စည်းဟု ခေါ်သည်။
စိတ်ရဲ့ ဖြစ်စဉ်တွေမှာ ဟေတု ပစ္စည်း ရှိပါသည်။
အကုသိုလ်စိတ်များ ဖြစ်ပေါ်လာဖို့ရန် လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ ဆိုသည့် အကြောင်းရင်း (ဟေတု) တွေ ရှိပါသည်။
ကုသိုလ်စိတ်တွေ ဖြစ်ပေါ်လာဖို့ရန် အလောဘ၊ အဒေါသ၊ အမောဟ ဆိုသည့် အကြောင်းရင်း (ဟေတု) တွေ ရှိပါသည်။
အဘိဓမ္မာအရ ဟေတု ၆ ပါးရှိသည်။
လောဘ (Lobha): တပ်မက်ခြင်း၊ လိုချင်ခြင်းသဘော။
ဒေါသ (Dosa): အမျက်ထွက်ခြင်း၊ မုန်းတီးခြင်းသဘော။
မောဟ (Moha): တွေဝေခြင်း၊ အမှန်ကို မသိခြင်းသဘော။
အလောဘ (Alobha): မတပ်မက်ခြင်း၊ စွန့်လွှတ်ခြင်းသဘော။
အဒေါသ (Adosa): အမျက်မထွက်ခြင်း၊ မမုန်းတီးခြင်းသဘော (မေတ္တာ၊ ကရုဏာ)။
အမောဟ (Amoha): မတွေဝေခြင်း၊ အမှန်ကို သိခြင်းသဘော (ပညာ)။
ဤဟေတု ၆ ပါးတို့သည် စိတ်အပေါ်၌ အဓိက လွှမ်းမိုးမှုရှိပြီး စိတ်၏ အရည်အသွေးကို ပြောင်းလဲစေနိုင်သည်။
လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့သည် အကုသိုလ်စိတ်များ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အဓိက အကြောင်းရင်းများဖြစ်သည်။
ဥပမာ - တစ်စုံတစ်ခုကို လိုချင်တပ်မက်သော လောဘဟေတုကြောင့် ခိုးယူလိုသောစိတ် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သည်။
အလောဘ၊ အဒေါသ၊ အမောဟတို့သည် ကုသိုလ်စိတ်များ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အဓိက အကြောင်းရင်းများဖြစ်သည်။
ဥပမာ - ပေးကမ်းစွန့်လွှတ်လိုသော အလောဘဟေတုကြောင့် ဒါနကုသိုလ် ပြုလုပ်လိုသောစိတ် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သည်။
ဟေတုပစ္စည်း၏ သဘောကို သာဓကတစ်ခုဖြင့် ရှင်းပြရလျှင် မျိုးစေ့တစ်စေ့ကို စိုက်ပျိုးရာ၌ မြေဩဇာကောင်းမွန်ခြင်းသည် အပင်ဖြစ်ထွန်းရန် အထောက်အပံ့ကောင်းတစ်ခု ဖြစ်သကဲ့သို့ စိတ်၌ ဟေတုကောင်းများ ရှိနေခြင်းသည်လည်း ကုသိုလ်စိတ်များ ဖြစ်ပေါ်တိုးပွားစေရန် အထောက်အပံ့ကောင်းတစ်ခု ဖြစ်ပေသည်။
အချုပ်အားဖြင့် ဟေတု ပစ္စယော ဆိုသည်မှာ တစ်စုံတစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာဖို့ ရန် အဓိက အကြောင်းရင်းကို ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်ပြီး နေ့စဉ်ဘဝနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပြီး နားလည်နိုင်ပါသည်။
အဘိဓမ္မာ၌ စိတ်၏ ဖြစ်စဉ်တွေကို ရှင်းပြရာမှာ အသုံးပြုပါသည်။
အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟပါဠိ ဟိတ် ၆-ပါး လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ(အကုသိုလ်) အလောဘ၊ အဒေါသ၊ အမောဟ(ကုသိုလ်/အဗျာကတ) ဟေတုသင်္ဂဟေ-ဟေတုသင်္ဂဟ၌(လဗ္ဘမာနာ-ရထိုက်ကုန်သော) ဟေတူနာမ-ဟိတ်တို့မည်သည်၊ လောဘော-လောဘ၎င်း၊ ဒေါသော-ဒေါသ၎င်း၊ မောဟော-မောဟ၎င်း၊ အလောဘော-အလောဘ၎င်း၊ အဒေါသော-အဒေါသ၎င်း၊ အမောဟော-အမောဟ၎င်း၊ ဣတိ-ဤသို့၊ ဆဗ္ဗိဓာ-ခြောက်ပါးအပြားရှိကုန်သည်၊ ဘဝန္တိ-ဖြစ်ကုန်၏။
(အခြေပြုသင်္ဂြိဟ်နိဿယ-၁၃၁)ဟေတုသင်္ဂဟေ ဟေတူ နာမ လောဘော ဒေါသော မောဟော အလောဘော အဒေါသော အမောဟော စာတိ ဆဗ္ဗိဓာ ဘဝန္တိ။
(အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟပါဠိ-၄၁) စိတ် ၈၉-ပါးကို ဟိတ် ၆-ပါးဖြင့် ဝေဖန်ပုံ ဧကဟိတ်စိတ်မောဟမူစိတ် ၂-ပါးပေါင်း(၂)ဒွိဟိတ်စိတ်လောဘမူစိတ် ဂ-ပါး၊ ဒေါသမူစိတ် ၂-ပါး၊ ကာမသောဘန ဉာဏဝိပ္ပယုတ်စိတ် ၁၂-ပါး၊ပေါင်း(၂၂)တိဟိတ်စိတ်ကာမသောဘန ဉာဏသမ္ပယုတ်စိတ် ၁၂-ပါး မဟဂ္ဂုတ်စိတ် ၂၇-ပါး၊ လောကုတ္တရာစိတ် ၈-ပါးပေါင်း(၄၇) ဤစိတ် သုံးမျိုးပေါင်း ၇၁-ပါးကို ၎င်းတို့၏ ယှဉ်ဘက်စေတသိက်တွင် ဟိတ်တရားများပါ၍ သဟိတ်စိတ်ဟု ခေါ်သည်။
အဟိတ်စိတ် ၁၈-ပါး၏ ယှဉ်ဘက်စေတသိက်တွင် ဟိတ်တရားများ မပါ၍ ယင်းစိတ်များကို အဟိတ်စိတ်ဟု ခေါ်သည်။
ပစ္စည်းအကျိုးတရားကို ဖြစ်စေသော အကြောင်းတရားကို ပစ္စည်းဟု ခေါ်သည်။
ပစ္စယုပ္ပန်အကြောင်းကြောင့်ဖြစ်သော အကျိုးကို ပစ္စယုပ္ပန်ဟု ခေါ်သည်။
ပစ္စနိက်အကျိုးတရား၌ မပါဝင်သော တရားကို ပစ္စနိက်ဟု ခေါ်သည်။
လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ အလောဘ၊အဒေါသ၊အမောဟသဟိတ်စိတ်-၇၁ + မောဟမူဒွေး၌ မောဟကြဉ်သော စေ-၅၂ သဟိတ်စိတ္တဇရုပ်၊ သဟိတ်ပဋိသန္ဓေကမ္မဇရုပ်အဟိတ်စိတ်-၁၈၊ ဆန္ဒကြဉ် အည သမာန်း စေ-၁၂၊ မောဟမူဒွေး၌ မောဟ၊ အဟိတ်စိတ္တဇရုပ်၊ အဟိတ်ပဋိသန္ဓေ ကမ္မဇရုပ်၊ဗာဟိရရုပ်၊ အာဟာရဇရုပ်၊ ဥတုဇရုပ်၊ အသညသတ် ကမ္မဇရုပ်၊ ပဝတ္တိကမ္မဇရုပ် ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ Category:ဝိပဿနာ။
စိတ္တ (န) [စိန္တ+တ။
စိတိ+တ။
စိ+တ။
စိတ္တ + အ။
စိတ္တ + ကရဏ။
ကရဏပုဒ်ကို ချေ။
စိတ+တာ+အ။
စိတ+တက်။
အာရမ္မဏံ စိန္တေတီတိ စိတ္တံ၊ ဝိဇာနာတီတိ အတ္ထော၊ ယသ္မာ ဝါ စိတ္တန္တိ သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏော ဧသ သဒ္ဓေါ၊ တသ္မာ ယဒေတ္ထ လောကိယကုသလာကုသလကိရိယစိတ္တံ၊ တံ ဇဝနဝီထိဝသေန အတ္တနော သန္တာနံ စိနောတီတိ စိတ္တံ၊ ဝိပါကံ ကမ္မကိလေသေဟိ စိတန္တိ စိတ္တံ၊ အပိ စ သဗ္ဗမ္ပိ ယထာနုရူပတော စိတ္တတာယ စိတ္တံ၊ စိတ္တကရဏတာယ စိတ္တန္တိ ဧဝ‌မ္ပေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၀၆။
အာရမ္မဏံ စိန္တေတီတိ စိတ္တံ၊ ဝိဇာနာတီတိ အတ္ထော။
...ယံ ဝဋ္ဋဿ ပစ္စယော ဟောတိ၊ တံ သံသာရဒုက္ခံ စိနောတီတိပိ စိတ္တံ။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၉၂။
စိန္တေတီတိ စိတ္တံ၊ အာရမ္မဏံ ဝိဇာနာတီတိ အတ္ထော။
...စိန္တေန္တိ ဧတေန ကရဏဘူတေန သမ္ပယုတ္တဓမ္မာတိ စိတ္တံ။
အထ ဝါ စိန္တနမတ္တံ စိတ္တံ။
ကမ္မကိလေသေဟိ စိတံ သဉ္စိတံ အတ္တဘာဝံ တာယတိ ရက္ခတီတိ စိတ္တံ၊ ဝိပါကဝိညာဏမေဝ။
မဏိမဉ္ဇူ၊၁၊၁၂၉၊ ၁၃၀။
စိန္တေတီတိ စိတ္တံ၊ ဝိညာဏံ စိတ္တကမ္မာဒိ စ။
(သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၉၁။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၉၂။
ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၈၂။
မဟာနိ၊ဋ္ဌ၊၁၉၊ ၂၅၁။
နေတ္တိ၊ဋ္ဌ၊၁၇၇။
နေတ္တိ၊ဝိ၊၂၄၅။
မဏိမဉ္ဇူ၊၁၊၁၂၄-၁၃၀။
၆၅၆။
၆၀၈၊ ၆၆၆။
နီတိ၊ ဓာ၊ ၃၀၅-၆-၇။
ဓာန်၊ဋီ၊၁၅၂-တို့လည်း ကြည့်။
)] စိတ်၊ အာရုံကိုသိတတ်သောသဘော တရား၊ ယှဉ်ဖက်စေတသိက်တရားတို့၏ အာရုံကို သိကြောင်းသဘောတရား၊ အာရုံကိုသိမှု သဘာဝ။
တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၇ လက္ခဏ, ရသ စသည် စိတ်သည် သညာ, ပညာတို့၏ သိပ္ပံမှ တမျိုးတဖုံထူးသောအားဖြင့် အာရုံကို သိခြင်း အမှတ်အသား “အာရမ္မဏဝိဇာနန လက္ခဏာ”ရှိသည်၊ အာရမ္မဏဝိဇာနနလက္ခဏာမရှိသော စိတ်မည်သည် မရှိ၊ အာရုံကို သိမှု၌ ယှဉ်ဖက် စေတသိက်တရားတို့၏ ရှေ့ သွားမှုကိစ္စ “ပုဗ္ဗင်္ဂမရသ”ရှိသည်၊ နောက် နောက်စိတ်သည် ရှေးရှေးစိတ်ကို အကြား အလပ်မရှိအောင်ပြုကာ အစဉ်ဆက်စပ်ပေး တတ်သောတရားဟု ဉာဏ်၌ ရှေးရှုထင်လာမှု အခြင်းအရာ “သန္ဒနပစ္စုပဋ္ဌာန်” ရှိသည်၊ နာမ်, ရုပ်(ယှဉ်ဖက်စေတသိက်နာမ်, မှီရာ ဝတ္ထုရုပ်)ဟူသော နီးစ္စာသောအကြောင်း “နာမရူပပဒဋ္ဌာန်”ရှိသည်၊ ပဉ္စဝေါကာရဘုံ၌ နာမ်, ရုပ် ၂-ပါးစုံ နီးစွာသောအကြောင်း “ပဒဋ္ဌာန်”ဖြစ်၍ စတုဝေါကာရဘုံ၌ နာမ်သည် သာလျှင် နီးစွာသောအကြောင်း “ပဒဋ္ဌာန်” ဖြစ်သည်။
(အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၅၅-၆။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၄၆။
) စိတ်အကျဉ်း, အကျယ် စိတ်သည် အာရုံကိုသိခြင်းလက္ခဏာအားဖြင့် တစ်ပါးသာဖြစ်သည်၊ ယင်း တစ်ပါးတည်းသောစိတ်ကိုပင် ဇာတိ, ဘူမိ, သမ္ပယောဂဓမ္မ သင်္ခါရ, နိဿယ, ကိစ္စ, ဈာန်, အာရုံ, မဂ် အပြားအားဖြင့် ယထာရဟ မြောက်ပွါး၍ “အကုသိုလ်စိတ် ၁၂, ကုသိုလ်စိတ် ၂၁, ဝိပါက်စိတ် ၃၆, ကြိယာစိတ် ၂၀-အားဖြင့် စိတ်အကျဉ်း ၈၉-ပါးဖြစ်သည်၊ ယင်းတွင် လောကုတ္တရာစိတ် ၈-ပါးကို ဈာန် ၅-ပါးဖြင့် မြှောက်ပါးလျှင် လောကုတ္တရာစိတ် အကျယ် ၄၀-ဖြစ်၍ စိတ်အကျယ် ၁၂၁-ပါးဖြစ်သည်။
(ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၈၂-၇။
သင်္ဂဟ၊၂-၁၈။
ဝိဘာဝိနီ၊၇၆-၇၊ ၈၁-၂-၆-၇၊ ၉၁-၅-၇-၉၊ ၁၀၁-၄။
မဏိမဉ္ဇူ၊၁၊၃၀၃-၄။
) (စိတ်အကျယ်ဝေဖန် ဟောပြပုံကို အဘိ၊ဓ၊၁၇-၁၄၄-ကြည့်။
) စိတ် အကျဉ်းအားဖြင့်၈၉-ပါး အကျယ်အားဖြင့် ၁၂၁-ပါးသော စိတ်တို့သည် သညာ, ပညာတို့၏သိပ္ပံမှ တစ်မျိုးတဖုံ ထူးသောအားဖြင့် အာရုံကို သိတတ်သောကြောင့် “စိတ်” မည်သည်။
(အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၀၆။
) တနည်း-ဖဿစသော ယှဉ်ဖက် စေတသိက်တရားတို့၏ အာရုံကို သိခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့် “စိတ်”မည်သည်။
(ဝိဘာဝိနီ၊၇၄။
) “အာရုံကိုသိ”ဟူသည် “အာရုံကို ရယူခြင်း”ပင် ဖြစ်သည်။
(မူလဋီ၊၁၊၅၄၊ ၆၅၊ ၈၇။
အနုဋီ၊၁၊၇၀။
) မတူ ထူးခြား ကွဲပြားလို့ စိတ် တနည်း-မိမိ မိမိအားလျော်သော သမ္ပယုတ်, ဘုံ, အာရုံ, ဟီန-မဇ္ဈိမ-ပဏီ, အဓိပတိတို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် စိတ်တစ်မျိုးနှင့်တစ်မျိုး မတူ ထူးခြား ကွဲပြား ဆန်းကြယ်သောကြောင့် “စိတ်”မည်သည်၊ အချို့စိတ်သည် ရာဂနှင့်တကွ ဖြစ်၍ အချို့စိတ်တို့သည် ဒေါသ, မောဟတို့နှင့် တကွ ဖြစ်ကြသည်၊ ဤသို့ယှဉ်ဖက် “သမ္ပယုတ်”အားဖြင့် စိတ်တစ်မျိုးနှင့်တစ်မျိုး မတူထူးခြား ကွဲပြား ဆန်းကြယ်ကြသည်၊ အချို့စိတ်သည် ကာမဘုံ၌ဖြစ်၍ အချို့ စိတ်တို့သည် ရူပ, အရူပ, လောကုတ္တရာ (အဝတ္ထာ)ဘုံတို့၌ ဖြစ်ကြသည်၊ ဤသို့ဖြစ်ရာ “ဘုံ”အားဖြင့်လည်း စိတ်တစ်မျိုးနှင့် တစ်မျိုး မတူထူးခြား ကွဲပြား ဆန်းကြယ်ကြသည်၊ အချို့စိတ်သည် ရူပါရုံကို အာရုံပြု၍ အချို့စိတ်တို့သည် သဒ္ဒါရုံ စသည်ကို အာရုံပြုကြသည်၊ ဤသို့ မွေ့လျော်ရာ “အာရုံ”အားဖြင့်လည်း စိတ်တစ်မျိုးနှင့် တစ်မျိုး မတူထူးခြား ကွဲပြား ဆန်းကြယ်ကြသည်၊ အချို့စိတ်သည်အယုတ် “ဟီန”ဖြစ်၍ အချို့ စိတ်တို့သည် အလယ် “မဇ္ဈိမ”အမြတ် “ပဏီတ’ဖြစ်ကြသည်၊ ဤသို့ ဟီန-မဇ္ဈိမ-ပဏီတအားဖြင့်လည်း စိတ်တစ်မျိုးနှင့်တစ်မျိုး မတူထူးခြား ကွဲပြား ဆန်းကြယ်ကြသည်၊ ထိုဟီနစိတ် စသည်တို့တွင်လည်း အချို့စိတ်သည် ဆန္ဒအကြီးအမှူးရှိ၍ အချို့စိတ်တို့သည် ဝီရိယ, စိတ္တ, ဝီမံသာ အသီးအသီး အကြီးအမှူး ရှိကြသည်၊ ဤသို့ အကြီးအမှူး “အဓိပတိ’အားဖြင့်လည်း စိတ်တစ်မျိုးနှင့်တစ်မျိုး မတူထူးခြား ကွဲပြား ဆန်းကြယ်ကြသည်၊ ဤသို့အားဖြင့် စိတ်ဟူသမျှသည် သမ္ပယုတ်, ဘုံ, အာရုံ, ဟီန-မဇ္ဈိမ-ပဏီတ, အဓိပတိတို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် စိတ်တစ်မျိုးနှင့်တစ်မျိုး မတူထူးခြား ကွဲပြား ဆန်းကြယ်ကြသည်။
) အခြား အဓိပ္ပါယ်များ တနည်း မိမိ၏စိတ်အစဉ်ကို ပြတ်မသွားအောင် အနန္တရပစ္စယသတ္တိ စသည်ဖြင့် စီတတ် ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် “စိတ်”မည်သည်။
မဏိမဉ္ဇူ၊၁၊၁၃၀) လောကီကုသိုလ်စိတ် ၁၇, အကုသိုလ်စိတ် ၁၂, အာဝဇ္ဇန်းဒွေး ကြဉ်သော ကြိယာစိတ် ၁၈-အားဖြင့် လောကီဇောစိတ် ၄၇-ပါးသည် ဇောဝီထိ၏အစွမ်းဖြင့် မိမိ၏ ဇောစိတ်အစဉ်ကို စီတတ် ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် “စိတ်” မည်သည်။
) “စီ”ဟူသည် ရှေးရှေးဇောစိတ်က နောက်နောက်ဇောစိတ်ကို အာသေဝနပစ္စယသတ္တိဖြင့် ကျေးဇူးပြုပေးခြင်းပင် ဖြစ်သည်။
(မူလဋီ၊၁၊၆၅။
အနုဋီ၊၁၊၇၁။
) လောကီဝိပါက်စိတ် ၃၂-ပါးသည် ကံ ကိလေသာ (ကိလေသာ အဖော်သဟဲရှိသော ကံ)က ဆည်းပူး ဖြစ်စေအပ်သောကြောင့် “စိတ်”မည်သည်။
မူလဋီ၊၁၊၆၅။
မဏိမဉ္ဇူ၊၁၊၁၂၉။
) တနည်းကံ ကိလေသာတို့သည် ဆည်းပူး ဖြစ်စေအပ်သော အတ္တဘောကို စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် “စိတ်”မည်သည်။
) ဆန်းကြယ်သော ပန်းချီစသည်ကို ပြုလုပ်စေလို့ စိတ် သဝိညတ္တိကစိတ် ၃၂-ပါးသည် ဆန်းကြယ်သော ပန်းချီစသည်ကို ပြုလုပ်ပြီးစေတတ်သောကြောင့် “စိတ်”မည်သည်၊ လောက၌ ပန်းချီကားထက် ဆန်းကြယ်သောအရာသည် မရှိ၊ ထို၌လည်း လက်စွမ်းပြရေးဆွဲထားသော ပန်းချီကားချပ်သည် အလွန်တရာ ဆန်းကြယ် လှသည်၊ ယင်း ဆန်းကြယ်လှသော ပန်းချီကားချပ်သည် ပန်းချီဆရာ၏ စိတ်ဆန်းကြယ်မှုကြောင့် ဖြစ်ရသည်၊ ဤသို့ဆန်းကြယ်သော ပန်းချီစသည်ကို ပြုလုပ်ပြီးစေတတ်သောကြောင့် “စိတ်”မည်သည်၊ တနည်း-ပြုလုပ် ပြီးစေအပ်သော ပန်းချီစသော အကျိုးတရား အတူ ဆန်းကြယ်သောကြောင့် “စိတ်” မည်သည်၊ စင်စစ်အားဖြင့် ပန်းချီစသော အကျိုးတရားသည် စိတ်က အဆန်းတကြယ် ကြံစည်စိတ်ကူးထားသလောက် မပြီးမြောက် နိုင်သောကြောင့် ပန်းချီစသော အကျိုး တရား ဆန်းကြယ်မှုထက် အကြောင်းစိတ်သည်သာလျှင် သာလွန်၍ ဆန်းကြယ်ပေသည်။
) ဆန်းကြယ်မှုအမျိုးမျိုးကို ပြုလုပ်လို့ စိတ် အကုသိုလ်စိတ် ၁၂, လောကီကုသိုလ်စိတ် ၁၇-အားဖြင့် ၂၉-ပါးသောစိတ် (ကမ္မဝိညာဉ်)တို့သည် ဒေဝ, မနုဿ, နိရယ, ပေတ, တိရစ္ဆာနဟူသော ဂတိ ၅-ပါးတို့၌ ကံ, လိင်, သညာ, ဝေါဟာရစသော အဇ္ဈတ္တိက(ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓ) ဆန်းကြယ်မှုအမျိုးမျိုးကို ပြုလုပ် ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် “စိတ်”မည်သည်၊ ကာယကံ စသော အတိတ်ကုသိုလ်, အကုသိုလ်ကံအမျိုးမျိုးကို စိတ်သည် ပြုလုပ်ဖြစ်စေသည်၊ ယင်းစိတ်က ပြုလုပ်ဖြစ်စေအပ်သော အတိက်ကံအမျိုးမျိုး မတူထူးခြား ကွဲပြား ဆန်းကြယ်သောကြောင့် ပစ္စုပ္ပန်ဂတိ ထိုထို၌ လက်, ခြေ စသော “လိင်”သဏ္ဌာန်၏ မတူ ထူးခြား ကွဲပြား ဆန်းကြယ်မှု ဖြစ်ရသည်၊ သဏ္ဌာန် ကွဲပြားသောကြောင့် မှတ်ယူအပ် တိုင်းသော သဏ္ဌာန်အားလျော်စွာ “ဤသူကား မိန်းမ, ဤသူကား ယောက်ျား”ဟု မှတ်သားမှု “သညာ” မတူထူးခြား ကွဲပြား ဆန်းကြယ်ရသည်၊ မှတ်သားမှု “သညာ” ကွဲပြားသောကြောင့် သညာအားလျော်စွာ “မိန်းမ ယောက်ျား”ဟု ခေါ်ဝေါ်မှု “ဝေါဟာရ” မတူထူးခြား ကွဲပြား ဆန်းကြယ်ရသည်၊ ခေါ်ဝေါ်မှု “ဝေါဟာရ”ကွဲပြားသောကြောင့် ဝေါဟာရအားလျော်စွာ “မိန်းမ ယောက်ျား, မင်း, ပုဏ္ဏား ဖြစ်ရလို၏”ဟူသော ဆုတောင်းမှုအမျိုးမျိုးဖြင့် မိန်းမ, ယောကျ်ား, မင်း, ပုဏ္ဏားစသော အတ္တဘောကို ဖြစ်စေနိုင်သော ကံအမျိုးမျိုးကို ပြုလုပ် အားထုတ်ရကား ပစ္စုပ္ပန်ကံအမျိုးမျိုး မတူ ထူးခြား ကွဲပြား ဆန်းကြယ်ရပြန်သည်၊ ပစ္စုပ္ပန်ကံ ကွဲပြားသောကြောင့် ယင်း ပစ္စုပ္ပန် ကံအမျိုးမျိုးက မိန်းမ, ယောက်ျား, မင်း ပုဏ္ဏားစသော တောင့်တအပ်တိုင်းသော ဘဝကို ဖြစ်စေရာ၌ ဂတိ ၅-ပါး၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်စေရကား အနာဂတ်ဂတိ မတူထူးခြား ကွဲပြား ဆန်းကြယ်ရသည်၊ ယင်း ပစ္စုပ္ပန်ကံ ကွဲပြားသောကြောင့်ပင် သတ္တဝါထိုထိုတို့မှာ အနာဂတ်ဂတိ ထိုထို၌ အခြေမရှိသူ, အခြေ ၂-ချောင်းရှိသူ, စသော မတူထူးခြား ကွဲပြား ဆန်းကြယ်မှုသည်လည်းကောင်း, နွား, ကျွဲ, မင်း, ပုဏ္ဏား, စတုမဟာရာဇ်နတ်စသော ဥပပတ္တိ (အမျိုးဇာတ်) ထိုထို၌ အမျိုး စည်းစိမ် ရာထူး ဂုဏ်သိရ် စသည်တို့ဖြင့် ́ မြင့်မြတ်သူ, ယုတ်နိမ့်သူစသော မတူထူးခြား ကွဲပြား ဆန်းကြယ်မှုသည်လည်းကောင်း, အတ္တဘော ထိုထို၌ ရုပ်အဆင်းလှသူ, မလှသူ, လာဘ်လာဘ ပေါများသူ, မပေါများသူစသော မတူထူးခြား ကွဲပြားဆန်းကြယ်မှုသည်၎င်း ဖြစ်ရသည်၊ ဤသို့အားဖြင့် ဂတိ ၅-ပါးတို့၌ ကံ, လိင်, သညာ, ဝေါဟာရစသော အဇ္ဈတ္တိကဆန်းကြယ်မှု အမျိုးမျိုးကို ပြုလုပ်ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် “စိတ်” မည်သည်၊ တနည်း ပြုလုပ်ဖြစ်စေအပ်သောကံ, လိင်, သညာ, ဝေါဟာရစသော အဇ္ဈတ္တိကအကျိုးတရား အတူ ဆန်းကြယ်သောကြောင့် “စိတ်” မည်သည်၊ စင်စစ်အားဖြင့် အကျိုးပေးခွင့်မရသော ကမ္မဝိညာဉ်စိတ်နှင့် ကာလ, ဂတိ, ပယောဂ စသော အထောက်အပံ့ချို့တဲ့သော အပရာပရိယဝေဒနိယကမ္မဝိညာဉ်စိတ်သည် အချို့သော ဆန်းကြယ်သော အကျိုးတရား ကိုပြုလုပ်ဖြစ်စေနိုင်မှု မရှိသောကြောင့် အဇ္ဈတ္တိက အကျိုးတရား ဆန်းကြယ်မှုထက် အကြောင်း ကမ္မဝိညာဉ်စိတ်သည်သာလျှင်သာ လွန်၍ ဆန်းကြယ်ပေသည်။
(အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၀၇-၈။
) တနည်း-သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲကို စီတတ် ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် “စိတ်”မည်သည်။
(ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၉၂။
) ဓမ္မပဒမှ ပြောသော စိတ် “စိတ်”သည် ထိုထိုအရပ်ဒေသသို့ သွားလာတတ်သော သဘာဝတရားမျိုး မဟုတ်သော်လည်း အဝေးအရပ်၌ရှိသော အာရုံကိုပင် လှမ်းယူနိုင်သောကြောင့် အာရုံရှိရာ အဝေးအရပ်သို့ သွားတတ်သော “ဒုရင်္ဂမ” သဘာဝတရားမျိုး ဖြစ်သည်၊ တပြိုင်နက် သောခဏ၌ စိတ်၂-ခု ၃-ခု စသည် ပြိုင်တူ ဖြစ်ရိုးမရှိ၊ ရှေးစိတ်တစ်ခု ဖြစ်ပေါ် ချုပ်ပျောက်ပြီးမှ နောက်စိတ်တစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သောကြောင့် တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်လေ့ရှိသော “ဧကစရ = ဧကစာရီ” သဘာဝတရားမျိုး ဖြစ်သည်၊ အလုံး အပြား, အထောင့် စသော အထည်ကိုယ်သဏ္ဌာန်နှင့် အညို, အ‌ရွှေ, အနီ, အဖြူစသော အဆင်းမရှိသော “အသရီရ = အရူပ” သဘာဝတရားမျိုး ဖြစ်သည်၊ ဟဒယဝတ္ထုရုပ်ကို အမှီပြုကာ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ဟဒယဝတ္ထုနှင့် ယင်း၏မှီရာ မဟာဘုတ်ဟူသောဂူ၌ ကိန်းအောင်းတတ်သော “ဂုဟာသယ” သဘာဝတရားမျိုး ဖြစ်သည်။
(ဓမ္မ၊၁၈။
ထေရ၊၃၅၈။
ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၉၃-၄။
ထေရ၊ဋ္ဌ၊၂၊၄၇၂။
) ဖြူစင်ကြောင်း, ညစ်နွမ်းကြောင်း ဘဝင်စိတ် ၁၉-ပါးသည် ထက်ဝန်းကျင် စင်ကြယ်သောကြောင့် ဖြူစင်သော “ပဏ္ဍရ” သဘာဝတရားမျိုး ဖြစ်သည်၊ အကုသိုလ်စိတ်သည် (ညစ်နွမ်းသောတရားမျိုး ဖြစ်သော်လည်း)ဖြူစင်သောဘဝင်စိတ်မှ (တဝီထိတည်း၏ အဖြစ်ဖြင့်)ထွက်ပေါ်(ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ဖြူစင်သော “ပဏ္ဍရ”သဘာဝတရား ဟုပင် ဆိုရသည်၊ ကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြူစင်သော ဘဝင်စိတ်မှ ထွက်ပေါ် (ဖြစ်ပေါ်) လာသောကြောင့်၎င်း သူ့ကိုယ်တိုင်ကပင် ဖြူစင်နေသောကြောင့်၎င်း ဖြူစင်သော “ပဏ္ဍရ”သဘာဝတရားမျိုးပင် ဖြစ်သည်။
တနည်းအားဖြင့် စိတ်ဟူသမျှသည် ပင်ကိုသဘောအားဖြင့် ဖြူစင်သော “ပဏ္ဍရ”သဘာဝတရား မျိုးချည်းသာ ဖြစ်သည်၊ သို့ဖြစ်သော်လည်း ဇောခဏ၌ ဧည့်သည် အာဂန္တုကဖြစ်သော ညစ်နွမ်းကြောင်း “ဥပက္ကိလေသ” စေတသိက် တရား, ဖြူစင်ကြောင်း “ဝေါဒါန” စေတသိက် တရားတို့ကြောင့် ညစ်နွမ်းမှု, စင်ကြယ်မှု ဖြစ်ရသည်။
(အံ၊၁၊၉။
အံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၄၅။
) “စိတ်”သည် လျင်မြန်စွာဖြစ်ပေါ်၍ လျင်မြန်စွာ ချုပ်ပျက်တတ်သော “လဟုပရိဝတ္တ” သဘာဝတရားမျိုး ဖြစ်သည်၊ စိတ်ကဲ့သို့လျင် မြန်စွာ ဖြစ်ပေါ်၍ လျင်မြန်စွာ ချုပ်ပျက်တတ်သော အခြားတရားမျိုး မရှိ၊ စိတ်၏ ဖြစ်ပျက်မှု လျင်မြန်ပုံကို နှိုင်းခိုင်းမှု “ဥပမာ” ပြုရန်ပင်မလွယ်ကူ။
) အတွေးသမားတို့ ယူဆသော စိတ် အတွေးသမား “တက္ကီပုဂ္ဂိုလ်”များသည် စက္ခုစသော ရုပ်တရားတို့၏ ပေါ်လွင်ထင်ရှားသော ချုပ်ပျက်မှုကိုသာ မြင်ကြသည်၊ ရှေးစိတ်တစ်ခုတစ်ခု ချုပ်ပျက်အပြီးတွင် နောက်စိတ်တစ်ခုတစ်ခုအကြား အလပ်မရှိ (မီးစက်ဝိုင်းပမာ) ဆက်စပ် ဖြစ်ပေါ်နေသောကြောင့် စက္ခုစသော ရုပ်တရားတို့၏ ချုပ်ပျက်မှုထက် စိတ်၏ အလွန်လျင်မြန်သော ချုပ်ပျက်မှုကို မမြင်နိုင်ကြပေ၊ ယင်းသို့ မမြင်နိုင်သောကြောင့် “ငှက်သည် သစ်တပင်မှ သစ်တပင်သို့ ပြောင်းရွေ့နားနေသကဲ့သို့ စိတ်သည် အဟောင်းဖြစ်သော ခန္ဓာကိုယ် အတ္တဘော ချုပ်ပျက်သွားသောအခါ အသစ် ဖြစ်သော အခြားခန္ဓာကိုယ် အတ္တဘောသို့ ပြောင်းရွှေ့သွားသည်”ဟု မှတ်မှား စွဲယူပြီးလျှင် “စိတ်ဟူသော အတ္တသည် အမြဲ တည်နေသော နိစ္စ, ဓုဝ, သဿတ သဘာဝမျိုး ဖြစ်သည်”ဟု ပြောဆို ပညတ်ကြလေသည်။
(ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၀၅။
) အဘိဓမ္မာလာ စိတ် “စိတ်”တစ်ခုတစ်ခု၌ ဖြစ်ပေါ်ရာကာလ “ဥပါဒ် ခဏ”တည်တန့်ရာကာလ “ဌီခဏ”, ချုပ်ပျက်ရာ ကာလ “ဘင်ခဏ”ဟု အခိုက်အတန့်ကာလ “ခဏငယ်”၃-ခု ရှိသည်၊ ယင်းခဏငယ် ၃-ခု အပေါင်းသည် စိတ်တစ်ခု၏ သက်တမ်းကာလ “စိတ္တက္ခဏတစ်ခု = ခဏကြီးတစ်ခု” ဖြစ်သည်။
(အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၅။
သင်္ဂဟ၊၅၇။
) စိတ္တက္ခဏ တစ်ခုသည် မျက်စိတမှိတ် လျှပ်တပြက် လက်ဖျစ်တတွက် အချိန်ကာလကို ကုဋေတသိန်း မကစိတ်၍ တစိတ်ခန့်မျှသာ ရှည်ကြာသည်။
(ပရမတ္ထဒီပနီ၊၁၄၈။
) မျက်စိတမှိတ် လျှပ်တပြက် လက်ဖျစ်တတွက် အချိန်ကာလ အတွင်း၌ ဥပါဒ်, ဌီ, ဘင်နှင့်ပြည့်စုံသော စိတ်ပေါင်း ကုဋေတသိန်းမက (ရှေ့နောက် ဆက်လျက် ဖြစ်ပျက်နိုင်သည်။
(သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၉၂။
အနုဋီ၊၁၊၇၅။
) ရှစ်ထောင့် ငါးဆယ့် ကိုးတင်း, တစိတ်, နှစ်ပြည်ရှိ စပါးတို့ကို စိတ်တစ်ခုလျှင် စပါးတစေ့ ကျဖြင့် ရေတွက်မှတ်သားသော် စပါးတို့သာ ကုန်ဖွယ်ရာရှိသည်၊ မျက်စိတမှိတ်, လျှပ်တပြက် လက်ဖျစ်တတွက် အချိန်ကာလအတွင်း၌ ဖြစ်ပေါ်သောစိတ်ကား မကုန်နိုင်။