kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
ဒါနအင်္ဂါနှင့်စေတနာ အလှူပေးရာ၌— (၁) မလှူမီ ရှေးအဖို့၌ လှူဖွယ်ဝတ္ထုတို့ကို စုဆောင်းရှာဖွေရာ အခါမှ စ၍ “ငါသည် လောကီ လောကုတ္တရာ များစွာသော စည်းစိမ်တို့၏ အကြောင်းဖြစ်သော အနုဂါမိက (ဘဝစဉ်ဆက် လိုက်တတ်သော) အလှူမျိုးကို လှူရတော့မည်”ဟု ဝမ်းမြောက်ခြင်း ဟူသော ပုဗ္ဗစေတနာ စင်ကြယ်မှု, (၂) လှူဖွယ်ဝတ္ထု၊ ပစ္စည်းစုကို အလှူခံ ပုဂ္ဂိုလ်၏ လက်ထဲသို့ထည့်၍ စွန့်လွှတ်လှူဒါန်း ဆဲအခါ “အနှစ်သာရမရှိသော ပစ္စည်းဥစ္စာမှ အနှစ်သာရရှိသော ကုသိုလ်မျိုးစေ့ကို ထုတ် ယူနေပါတကား”ဟု စိတ်ကြည်လင် ရွှင်ပျ ခြင်းဟူသော မုဉ္စစေတနာ စင်ကြယ်မှု, (၃) ပေးလှူပြီးနောက် “ငါသည် ပညာရှိတို့ ချီး မွမ်းအပ်သော လှူဒါန်းမှုကို အတုလိုက်၍ ပြုလုပ်ရပေပြီ, ကောင်းလေစွာ့”ဟု အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် အောက်မေ့ အမှတ်ရကာ ဝမ်း မြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ခြင်းဟူသော အပရ စေတနာ စင်ကြယ်မှုအားဖြင့် အလှူပေး ဟုပုဂ္ဂိုလ်၏ အင်္ဂါ ၃-ပါး, (၁) ရာဂကင်းမှု သို့မဟုတ် ရာဂကင်းရန်ကျင့်မှု (၂) ဒေါသ ကင်းမှု သို့မဟုတ် ဒေါသကင်းရန် ကျင့်မှု, (၃) မောဟကင်းမှု သို့မဟုတ် မောဟကင်း ရန် ကျင့်မှုအားဖြင့် အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်၏ အင်္ဂါ ၃-ပါး၊ ဤသို့အားဖြင့် အင်္ဂါ ၆-ပါးရှိ၏။
အကျိုးပေးသော ဒါန (၁) အလှူပေးသူ (၂) အလှူခံ (၃) လှူဖွယ် ဝတ္ထု (၄) လှူကြောင်းစေတနာ ဤ ၄-ပါး ပြည့်စုံလျှင် ပေးလှူမှု “ဒါန” မြောက်၏။
အကျိုးဖြစ်စေ၏(ပေတ၊၁၂၇။
ပေတ၊ဋ္ဌ၊၇)။
သမုဒ္ဒရာရေ အတိုင်းအရှည်ပမာဏကို “ကွမ်း စား တရာ, ကွမ်းစား တထောင်, ကွမ်းစား တသိန်း ရှိ၏”ဟု မရေတွက် မမှန်းဆနိုင်သကဲ့သို့ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော အင်္ဂါ ၆-ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော အလှူဒါန၏ အကျိုးအာနိသင်အတိုင်း အရှည်ပမာဏကိုလည်း “ဤရွှေ့ ဤမျှရှိ၏”ဟု မရေတွက် မမှန်းဆနိုင် (အံ၊၂၊၂၉၅-၆။
ပေတ၊၁၅၉)။
အလှူဒါန ပြုလုပ်ကြသူတို့ မည်သည် မလှူမီ, လှူဆဲ, လှူပြီး ၃-ဌာနတို့တွင် ၁-ပါး ပါး၌ စေတနာ ပျက်ကွက် လှုပ်ရှားတတ်ကြ၏။
ပုဗ္ဗ, မုဉ္စ, ပစ္ဆာသမနုဿရဏ(အပရ) စေတနာ ၃-ပါးလုံး မလှုပ်မယိုင် ကြံ့ခိုင်စွာ တည်တံ့ပါမှ အလှူဒါနသည် အကျိုးများ၏ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၆၇-၈)။
ဒါန မပြုဖြစ်သော တရားများ ထို့ပြင်... ဒါနကောင်းမှု မပြုဖြစ်အောင် ပိတ်ဆို့နှောင့်ယှက် ကန့်ကွက်တတ်သော “ဒါန ဝိနိဗဒ္ဓ” တရားတို့လည်း ရှိသည်။
ယင်း-တို့ကား (၁) ရှေးဘဝက ပေးလှူမှု၌ အလေ့အကျင့် မပြုလုပ်ခဲ့ခြင်း (၂) လှူဖွယ် ဝတ္ထု ချို့တဲ့နည်းပါးနေခြင်း = မပြည့်စုံခြင်း (၃) လှူဖွယ်ဝတ္ထု ပစ္စည်းစုက မလှူရက် လောက်အောင် အလွန်ကောင်းမွန်နေခြင်း, (၄) လှူဖွယ်ဝတ္ထု ပစ္စည်းစုတို့ ကုန်ခန်းသွားမည်ကို ကြံတွေး စိုးရိမ်ခြင်း-တို့ ဖြစ်၏။
ယင်း ၄-ပါးတွင် ၁-ပါးပါးရှိလျှင် ပေးလှူမှု၌ စိတ်မညွတ်တတ် (စရိယာ၊ဋ္ဌ၊၃၁၈။
သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၂၉၅)၊ ဒါနပြုဖြစ်ရန် အကြောင်းများ (၁) မိမိ ထံမှောက်သို့ အလှူခံပုဂ္ဂိုလ် ဆိုက်ရောက်လာခြင်း, (၂) ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်မှု အပါယ်ကျမှုမှ ကြောက်ခြင်း (၃) “ရှေးက ငါ့အား ဤ မည်သော ပစ္စည်းဝတ္ထုကို ပေးလှူဘူးပြီ၊ ယခုအခါ ငါက မပေးလှူလျှင် မသင့်လျော် ဟု နှလုံးသွင်း ဆင်ခြင်မိခြင်း (၄) “ယခုအခါ ငါကပေးလှူလိုက်လျှင် ငါ့အား နောင် အခါ ပေးလှူလိမ့်မည်”ဟု နှလုံးသွင်းဆင်ခြင်မိခြင်း (၅) “ပေးလှူမှုမည်သည် ဘုရား စသော ပညာရှိတို့ ချီးမွမ်းအပ်သည်ဖြစ်၍ ကောင်းမွန်သော အလုပ်ပေတည်း”ဟု နှလုံးသွင်း ဆင်ခြင်မိခြင်း (၆) “ငါက ထမင်း, ဟင်း ချက်သောသူ ဖြစ်သည်၊ ဤရဟန်းတော်တို့ကား ထမင်း, ဟင်း ချက်သောသူတို့ မဟုတ်ကြ၊ ထမင်း, ဟင်း ချက်သော သူက ထမင်း ဟင်း မချက်သော အလှူခံတို့အား ပေးလှူထိုက်၏၊ မပေးလှူလျှင် မကောင်းပါတကား”ဟု အောက်မေ့ဆင်ခြင် မိခြင်း (၇) ဂုဏ်သတင်း ကျော်စောခြင်းကို လိုလား မျှော်လင့်ခြင်း, (၈) သမထ ဝိပဿနာစိတ်ကို တင့်တယ်စေသော အဆင်း တန်ဆာ အခြံအရံ ဖြစ်စေလိုခြင်းအားဖြင့် ၈-ပါးရှိ၏ (ဒီ၊၃၊၂၁၄။
အံ၊၃၊၆၈)။
ထို့ပြင်- (၁) ချစ်ခင်မြတ်နိုးခြင်း, (၂) မုန်းတီးစိတ်ဆိုးခြင်း, (၃) တွေဝေမိုက်မဲခြင်း, (၄) ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်မှု, အပါယ်ကျုမှု, ရိုက်နှက် ပုတ်ခတ်သတ်ဖြတ်မှုမှ ကြောက်ခြင်း, (၅) မိရိုးဖလာ လှူရိုးလှူစဉ် မပျက်ကွက် မယုတ် လျော့စေလိုခြင်း, (၆) “ပေးလှူလိုက်လျှင် နတ်ပြည်ရောက်လိမ့်မည်”ဟု နတ်စည်းစိမ်ကို မြှော်ကိုးတောင့်တခြင်း, (၇) “ပေးလှူနေ ရလျှင် ငါ၏စိတ်ဟာ ကြည်လင်ရွှင်ပျနေသည်”ဟု မိမိ၏စိတ် ကြည်လင်ရွှင်ပျမှုကို လိုလားခြင်း, (၈) လှူသူ, အလှူခံသူ ၂-ဦးတို့၏ စိတ်ကို နူးညံ့စေသည်ဖြစ်၍ စိတ်၏ အဆင်းတန်ဆာ ဖြစ်စေလိုခြင်းအားဖြင့် ၈-ပါးပင်ရှိ၏ (အံ၊၃၊၆၉)။
(၁) ကံ, ကံ၏အကျိုးကို ယုံကြည်ခြင်း (၂) လှူဖွယ်ဝတ္ထု ပစ္စည်းစု ထင်ရှားရှိခြင်း (၃) အလှူခံပုဂ္ဂိုလ် ထင်ရှားရှိခြင်းကြောင်း ၃-ပါးကြောင့် ပေးလှူမှု “ဒါန” ပြုဖြစ်၏ (ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၂၉၆)။
လက်တွေ့လှူဒါန်းမှသာ ဒါနကုသိုလ်ဖြစ်နိုင် ယုံကြည်မှုသဒ္ဓါပါး၍ မာယာများသူတို့က “လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို မလှူဒါန်းပဲ လှူလိုစိတ် ဖြစ်ရုံမျှဖြင့် ဒါနကုသိုလ် ရနိုင်သည်”ဟု ယူဆကြ၏။
အမှန်မှာ ယင်းသို့မဟုတ်၊ “ယုံယုံ ကြည်ကြည် ပေးလှူမည်”ဟူသော စိတ်ဖြင့် လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို လက်တွေ့ လှူဒါန်းမှသာ ဒါနကုသိုလ် ရနိုင်သည် (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၇၇။
သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၉၄။
အံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၉၁။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၆၄။
ဒီ၊ဋီ၊၂၊၃၂၈။
သံ၊ဋီ၊၂၊၄၃၄။
အံ၊ဋီ၊၁၊၂၅၅)။
ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် ဒါနအပြား အလှူရှင် အလှူခံပုဂ္ဂိုလ် ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ။
သီလ (န)သီလ (န) [သီလ+အ။
သီလတိ, သီလေတီတိ ဝါ သီလံ။
ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၂၀၁။
သီလတီတိ သီလံ၊ ကာယဝစီကမ္မာနိ သမာဒဟတိ၊ သမ္မာဌပေတီတျတ္ထော။
သီလယတိ ဝါ ဥပဓာရေတီတိ သီလံ။
ဝိဘာဝိနီ၊၁၇၅-၆။
မဏိမဉ္ဇူ၊၂၊၅၀။
သီလဋ္ဌေန သီလံ၊ ကိမိဒံ သီလနံ နာမ? သမာဓာနံ ဝါ... ဥပဓာရဏံ ဝါ။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၈။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၅။
“သိရော, သီသ”န္တိ ဝါ ဝတ္တဗ္ဗေ နိရုတ္တိနယေန သီလန္တိ ဝုတ္တံ။
ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၁၊၂၇။
အထ ဝါ သီလန္တိ သမာဒဟန္တိ စိတ္တံ ဧတေနာတိ သီလံ။
နီတိ၊ ဓာတု။
၁၆၃။
သီလေတိ ဥပဓာရေတိ... ဘုသော ဓာရေတီတိ သီလံ။
အထ ဝါ သီလိယတိ ဥပဓာရိယတိ ဥပနေတွာ ဓာရိယတီတိ သီလံ။
၃၄၃။
သီလယတီတိ သီလံ။
ကပ္ပဒ္ဒုမ။
ၐီလ-သံ။
သီလ-ပြာ၊ အဒ္ဓမာဂဓီ။
] သည် ပါဠိဘာသာစကားဖြစ်ပြီး အဓိပ္ပါယ်အမျိုးမျိုးရှိသည်။
၎င်းတို့ကို အောက်ပါအတိုင်း စုစည်းဖော်ပြထားပါသည်။
ပကတိပင်ကိုသဘော * ယထာသီလော (ဝိ၊၁၊၂၈) တိ သီလေသု ယထာသီလော ဝါ တထာသီလော ဝါ တိ ဟောတု။
နဝ ကမ္မသီလော ဝါ...ဝါတိ အတ္ထော။
ဝိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၀၄။
သီလေသူတိ ပကတီသု။
သာရတ္ထ၊၂၊၅၀။
ဝိမတိ၊၁၊၁၂၇။
အဒါနသီလာ (သုတ္တနိ၊၃၁၆) တိ အဒါနပကတိကာ။
သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၀၄။
အထ ဝါ သီလံ ပကတိသဘာဝေါ။
သံ၊ဋီ၊၂၊၃။
(ကောင်း၊ မကောင်း) အလေ့-အကျင့်-အလေ့-အထ * ဣဓေက‌စ္စော ဝိဝဋ္ဋံ ပတ္ထေန္တော ဒါနံ ဒေတိ၊ သီလံ သမာဒိယတိ။
မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၉၃။
သီလေသူ (မ၊၁၊၉၃)တိ အဇသီလဂေါသီလမေဏ္ဍကသီလကုက္ကုရသီလာဒီသု။
မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၁၅။
သီလေနာ (အဘိ၊ဓ၊၂၀၈) တိ ဂေါသီလာဒိနာ။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၈၉။
ပါပကေန စ သီလေနာ (ဣတိဝုတ်၊၂၁၃) တိ ပါပကံ နာမ သီလံ သီလဘေဒကရော အသံဝရောတိ ဝဒန္တိ။
ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၉၈။
ဂုဏ်ကျေးဇူး * သီလဝါ (မ၊၂၊၄၀၇) တိ ဂုဏဝါ။
မ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၉၄။
(မ၊ဋီ၊၃၊၁၉၈)။
လောကကျင့်ဝတ်-ဝတ်တရား * သီလဉ္ဇာ (ဇာ၊၂၊၁၀) တိ အာစာရသီလံ။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၅။
၁၅၇။
(ကိုယ်၊ နှုတ်အမူအရာတို့ကို ကောင်းစွာထိန်းချုပ်ထား-ကုသိုလ်တရားတို့ကို လွန်စွာဆောင်ရွက်နိုင်-သည့်) သီလ-စည်းကမ်း-ဥပဒေ-တရားဥပဒေ * အဝီတိက္ကမော သီလန္တိ သမာဒိန္နလဿ ကာယိကဝါစသိကော အနတိက္ကမော။
သီလမယေ ဉာဏ (ပဋိသံ၊၁) န္တိ ဧတ္ထ သီလန္တိ သီလနဋ္ဌေန သီလံ။
ကိမိဒံ သီလနံ နာမ? သမာဓာနံ ဝါ... သိဝဋ္ဌေန သီလ”န္တိ ဝဏ္ဏယန္တိ။
(က) စေတနာ စေတသိက်ဟူသော စေတနာသီလ။
(ခ) ဝိရတီနှင့် အနဘိဇ္ဈာ, အဗျာပါဒ, သမ္မာဒိဋ္ဌိဟူသော စေတသိက်သီလ။
ကိံ သီလန္တိ...။
တတ္ထ စေတနာ သီလံ နာမ ပါဏာတိပါတာဒီဟိ ဝါ ဝိရမန္တဿ ဝတ္တပဋိပတ္တိံ ဝါ ပူရေန္တဿ စေတနာ။
စေတသိကံ သီလံ နာမ ပါဏာတိပါတာဒီဟိ ဝိရမန္တဿ ဝိရတိ။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၀၁-၂။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၇။
(ဂ) ငါးပါးသော စောင့်စည်းမှုဟူသော သံဝရသီလ။
သံဝရော သီလ (ပဋိသံ၊၄၃) န္တိ ဧတ္ထ ပဉ္စဝိဓော သံဝရော ဝေဒိတဗ္ဗော ပါတိမောက္ခသံဝရသီလော... ဝီရိယသံဝရသီလောတိ။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၀၂။
(ဃ) ငါးပါးသီလ၊ နိစ္စသီလ၊ ဂဟဋ္ဌ (လူ) သီလ၊ အဂါရိယသီလ။
သီလေသု ပရိပူရကာရိနီ (ဒီ၊၂၊၂၁၆) တိ ပဉ္စသု သီလေသု ပရိပူရကာရိနီ။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၉၈။
သီလေသု ပရိပူရကာရိတာ (မ၊၁၊၉၂) တိ အရိယကန္တေသု သီလေသု ပရိပူရကာရိတာ။
အရိယကန္တသီလာနိ နာမ ပဉ္စသီလာနိ။
မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၁၄။
သီလေသူ (ဝိမာန၊၁၇) တိ နိစ္စသီလေသု။
ဝိမာန၊ဋ္ဌ၊၆၄။
သီလေနာ (ဓမ္မ၊၅၆) တိ အာဂါရိယသီလံ အနာဂါရိယသီလန္တိ ဒုဝိဓံ သီလံ။
ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၉၀။
သီလ (ဣတိဝုတ်၊၂၄၁) န္တိ ဂဟဋ္ဌသီလံ ပဗ္ဗဇိတသီလဉ္စ။
ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၂၂၀။
(င) ပဗ္ဗဇိတ-ရဟန်း-အနာဂါရိယ-သီလ၊ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလ။
ဣတိ သီလံ ဣတိ သမာဓိ ဣတိ ပညာ။
ဒီ၊၂၊၆၈။
ဣတိ သီလန္တိ...။
ဧတ္ထ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ သီလံ။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၂၇။
သီလေသွေဝဿ ပရိပူရကာရီ (မ၊၁၊၃၉) တိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလေသုယေဝ ပရိပူရကာရီ အဿ၊ မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၆၁။
သီလ (ဣတိဝုတ်၊၂၄၁) န္တိ ဂဟဋ္ဌ- သီလံ ပဗ္ဗဇိတသီလဉ္စ။
ဂဟဋ္ဌော စေ, ဂဟဋ္ဌသီလံ၊ ပဗ္ဗဇိတော စေ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလန္တိ အတ္ထော။
ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၂၂၈။
(စ) ဥပုသ် (ရှစ်ပါး) သီလ။
သီလေသုပေါသထေ ရတာ (ပေတ၊၂၀၅) တိ နိစ္စသီလေသု စ ဥပေါသထသီလေသု စ အဘိရတာ။
ပေတ၊ဋ္ဌ၊၂၃၉။
သီလေသူ (ဝိမာန၊၁၇) တိ ဥပေါသထသီလေသု သာဓေတဗ္ဗေသု။
ဝိမာန၊ဋ္ဌ၊၆၅။
(ဆ) ၁၀-ပါးသီလ။
သီလဝန္တော (သံ၊၁၊၂၃၆) တိ ဥပါသကတ္တေ ပတိဋ္ဌာယ ပဉ္စဟိ ဒသဟိပိ သီလေဟိ သမန္နာဂတော။
သံ၊ဋ္ဌ၊၁။
၃၂၂။
သီလေန သဒ္ဓိံ (အံ၊၁၊၂၁၀) န္တိ အတ္တနော ပဉ္စသီလဒသသီလေန သဒ္ဓိ။
အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၉၆။
(ဇ) ကုသလကမ္မပထ ၁၀-ပါးသီလ။
ပရမံ သီလံ အဓိဋ္ဌာယာ (စရိယာ၊၄၁၈) တိ... ပရမံ ဥတ္တမံ ဒသကုသလကမ္မပထသီလံ သမာဒါနဝသေန စ အဝီတိက္ကမဝသေန အဓိဋ္ဌဟိတွာ အနုဋ္ဌဟိတွာ။
စရိယာ၊ဋ္ဌ၊၂၅၄။
(ဈ) မင်းကျင့်တရား ၁၀-ပါးသီလ။
သီလဝါသူ (ဇာ၊၂၊၃) တိ သီလဝါ အာစာရသမ္ပန္နော ဘဝ၊ ဒသဿု ရာဇဓမ္မေသု ပတိဋ္ဌာယ ရဇ္ဇံ ကာရေဟိ။
၁၁၂၆။
သီလ သီလဟူသည် ပါဠိဘာသာစကားဖြစ်ပြီး ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ် အပြုအမူ ကျင့်ဝတ်တစ်ခုခုကို စောင့်ထိန်းဆောက်တည်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။
ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ တရားတော်အရ သီလကို ငါးပါးသီလ၊ ရှစ်ပါးသီလ၊ ဆယ်ပါးသီလ စသည်ဖြင့် အရေအတွက်ကိုလိုက်၍ အမျိုးမျိုး ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားသည်။
ငါးပါးသီလ စောင့်ထိန်းခြင်းသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တိုင်းအတွက် မဖြစ်မနေလိုက်နာ စောင့်ထိန်းကြရမည့် သီလအမျိုးအစား ဖြစ်သည်။
ရှစ်ပါးသီလ မှာမူ လူပုဂ္ဂိုလ်များအတွက် လဆန်း (၈)ရက်၊ လဆုပ် (၈)ရက်၊ လပြည့်၊ လကွယ် စသော အခါကြီးရက်ကြီး ဥပုသ်နေ့များတွင်သာ အထူးတလည်စောင့်ထိန်းကြလေ့ရှိသော သီလဖြစ်သည်။
နောက်ထပ် အင်္ဂါရှစ်ပါးပါဝင်သော အာဇီဝဋ္ဌမကသီလဆိုသော သီလတစ်မျိုးကိုမူ သိသူနည်းကြသည်။
ဆယ်ပါးသီလမှာမူ ရှင်သာမဏေ (ကိုရင်) များစောင့်ထိန်းကြရသည့် သီလဖြစ်သည်။
ယခုအခါတွင် မြန်မာ့ရုပ်မြင်သံကြားမှ ဥပုသ်နေ့နံနက်တိုင်း ကိုးပါးသီလ ဆောက်တည်နိုင်ရန်အတွက် ဆရာတော် သံဃာတော် များက သီလပေးခြင်းကို ထုတ်လွှင့်လျက် ရှိသည်။
အထက်ဖော်ပြပါ ငါးပါး၊ ရှစ်ပါး၊ ကိုးပါး၊ ဆယ်ပါး စသောသီလများသည် သာမန်လူပုဂ္ဂိုလ်များနှင့် ရှင်သာမဏေများအတွက်ဖြစ်ပြီး၊ ရဟန်းသံဃာများအတွက်မူ ပိုမိုများပြားသော သီလတော်များကို အစဉ်ဆောက်တည်ကြရသည်။
သီလကိုစောင့်ထိန်းဆောက်တည်ခြင်းအားဖြင့် အသက်ရှည်ခြင်း၊ အနာရောဂါကင်းခြင်း၊ ကျန်းမာခြင်း စသောကောင်းကျိုးများအပြင် ကောင်းရာ သုဂတိဘုံဘဝများသို့ ရောက်ရှိခြင်းနှင့် ဝိပဿနာဉာဏ်၊ မဂ်ဉာဏ်များအထိ ကျေးဇူးပြုနိုင်ခြင်း စသည့် ကောင်းကျိုးများကို ရရှိခံစားစေနိုင်သည်။
ဘုရားလောင်းအဆက်ဆက်တို့ ဖြည့်ဆည်းအပ်သော ပါရမီဆယ်ပါးတွင်လည်း သီလပါရမီသည် တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။
၁. သီလ၏ အဓိပ္ပာယ်နှင့် သဘောသဘာဝ သီလဆိုသည်မှာ ကာယ၊ ဝစီ၊ မနော ဒုစရိုက်များမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ ကောင်းမှုကုသိုလ်ကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်းဖြင့် စိတ်၏ စေတနာကို စင်ကြယ်စေသော တရားဖြစ်သည်။
၎င်းသည်- စေတနာသီလ= ကာယဒုစရိုက် (သက်သတ်ခြင်း၊ ခိုးယူခြင်း၊ ကာမမှားယွင်းခြင်း)၊ ဝစီဒုစရိုက် (မုသား၊ ဂုံးတိုက်၊ ဆဲရေး၊ ပြိန်ဖျင်း) မှ ရှောင်ကြဉ်ရာ၌ ဖြစ်သော စေတနာ။
ဝိရတီသီလ= သမ္မာကမ္မန္တ၊ သမ္မာဝါစာ၊ သမ္မာအာဇီဝ ဟူသော ရှောင်ကြဉ်မှု သုံးပါး။
မနောသုစရိုက်သီလ= အနဘိဇ္ဈာ (အလောဘ)၊ အဗျာပါဒ (အဒေါသ)၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိ (အမောဟ) ဟူသော စိတ်၏ ဖြူစင်မှု။
သံဝရသီလ= ပါတိမောက္ခသံဝရ (သိက္ခာပုဒ်စောင့်ထိန်းမှု)၊ သတိသံဝရ (ဣန္ဒြေထိန်းချုပ်မှု)၊ ဉာဏသံဝရ (ပညာဖြင့်ထိန်းသိမ်းမှု)၊ ခန္တိသံဝရ (သည်းခံမှု)၊ ဝီရိယသံဝရ (အားထုတ်မှု) ဟူသော ငါးပါး။
အဝီတိက္ကမသီလ= သိက္ခာပုဒ်များကို မလွန်ကျူးဘဲ စောင့်ထိန်းခြင်း။
သီလ၏ အနက်မှာ “နဂိုရ်သဘော” (အလေ့အကျင့်) နှင့် “ကောင်းသောအကျင့်” ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိပြီး၊ ဤတွင် ကောင်းသောအကျင့်ကို အဓိကထား၍ “ကာယဝစီကံကို ကောင်းစွာထားရှိခြင်း” နှင့် “ကုသိုလ်တရားများကို ကောင်းစွာဆောင်ရွက်ခြင်း” ဟူသော သဘောကို ဖော်ညွှန်းသည်။
မဟာဗုဒ္ဓဝင်/၆-_ပါရမီတော်ခဏ်း_(ခ)_သီလပါရမီ ၂. သီလ၏ လက္ခဏ၊ ရသ၊ ပစ္စုပဋ္ဌာန်၊ ပဒဋ္ဌာန် လက္ခဏ (လက္ခဏာ)= ကာယဝစီကံကို ဖရိုဖရဲမဖြစ်အောင် ထိန်းသိမ်းစင်ကြယ်စေခြင်း။
ရသ (အား)= ကုသိုလ်တရားများကို ဖြစ်ပွားစေရန် အကြောင်းခံဖြစ်ခြင်း။
ပစ္စုပဋ္ဌာန် (ထင်ရှားပုံ)= စိတ်၏ တည်ငြိမ်မှု၊ ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်မှုအဖြစ် ထင်ရှားသည်။
ပဒဋ္ဌာန် (အကြောင်းခံ)= ဟိရီ (အမှားကို ရှက်ခြင်း) နှင့် ဩတပ္ပ (အမှားကို ကြောက်ခြင်း) တို့ဖြစ်သည်။
၃. သီလ၏ အကျိုး သီလသည် ကုသိုလ်တရားအားလုံး၏ အခြေခံဖြစ်ပြီး၊ အကျိုးအနေဖြင့်- လောကီအကျိုး= နတ်ပြည်စည်းစိမ်၊ လူ့ဘဝသာယာမှု။
လောကုတ္တရာအကျိုး= သမာဓိ၊ ဈာန်၊ မဂ်ဖိုလ်သို့ ဦးတည်စေခြင်း။
စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ= စိတ်၏ တည်ငြိမ်မှု၊ ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်မှု၊ အပြစ်ကင်းစင်မှု။
ဥပမာ၊ တိဿမထေရ်ကဲ့သို့ သီလကို အမှီပြု၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိခြင်းသည် သီလ၏ အမြင့်မြတ်ဆုံး အကျိုးဖြစ်သည်။
၄. သီလ၏ အပြားများ သီလသည် ငါးမျိုးအဖြစ် ခွဲခြားဖော်ပြထားသည်- ပဟာနသီလ= ဒုစရိုက်များကို ပယ်ရှားခြင်း။
ဝေရမဏိသီလ= ဒုစရိုက်များမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း။
စေတနာသီလ= ကောင်းမှုကို စိတ်စွဲမြဲစွာ ဆောင်ရွက်ခြင်း။
သံဝရသီလ= ကိလေသာများ စိတ်သို့ မဝင်ရောက်အောင် စောင့်ထိန်းခြင်း။
အဝီတိက္ကမသီလ= သိက္ခာပုဒ်များကို မလွန်ကျူးခြင်း။
ဤငါးမျိုးသည် တစ်ခုချင်းသီးသန့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ ဒုစရိုက်တစ်ခုကို ရှောင်ကြဉ်ရာတွင် တပြိုင်နက် ပြည့်စုံနိုင်သည်။
၅. သီလ၏ ညစ်ညူးကြောင်းနှင့် ဖြူစင်ကြောင်း- ညစ်ညူးကြောင်း လာဘ်စသည်ဖြင့် ပျက်စီးခြင်း လာဘ်၊ ဂုဏ်အရှိန်အဝါ၊ အကျော်အစောတို့ကြောင့် သိက္ခာပုဒ်ပျက်စီးခြင်း၊ ဥပမာ- အစပြတ်၊ အလယ်ပေါက်၊ ကျား၊ ပြောက်စသည်။
မေထုနသံယောဂ ခုနစ်ပါး မာတုဂါမနှင့် ကာယထိတွေ့မှု၊ ရယ်မောသာယာမှု၊ မျက်စိချင်းကြည့်မှု၊ အသံနားထောင်မှု၊ အတိတ်အောက်မေ့မှု၊ သူကြွယ်စည်းစိမ်ကို တပ်မက်မှု၊ နတ်ဘဝကို တောင့်တမှုတို့ဖြစ်သည်။
ဖြူစင်ကြောင်း - သိက္ခာပုဒ်များ မပျက်စီးခြင်း၊ ပျက်စီးလျှင် ကောင်းစွာ ကုစားခြင်း။
- မေထုနသံယောဂမှ ကင်းဝေးခြင်း။
- ကောဓ၊ ဥပနာဟ၊ မက္ခ၊ ပဠာသ၊ ဣဿာ၊ မစ္ဆရိယ၊ မာယာ၊ သာဌေယျ စသည့် ယုတ်မာတရားများ မဖြစ်ခြင်း။
- အလိုနည်းခြင်း၊ ရောင့်ရဲလွယ်ခြင်း၊ ကိလေသာကို ခေါင်းပါးစေခြင်းတို့ ဖြစ်ခြင်း။
ဤအင်္ဂါခုနစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော သီလသည် ဘုဇိဿသီလ (တဏှာကို တော်လှန်နိုင်သည်)၊ ဝိညူပသဋ္ဌသီလ (ပညာရှိတို့ ချီးမွမ်းထိုက်သည်)၊ အပရာမဋ္ဌသီလ (တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိဖြင့် မသုံးသပ်ထိုက်သည်)၊ သမာဓိသံဝတ္တနိကသီလ (သမာဓိသို့ ဦးတည်စေသည်) ဟု ခေါ်သည်။
သီလစောင့်ခြင်းအကျိုးငါးပါး (၁) မမေ့မလျော့ခြင်းကြောင့်များစွာသောစည်းစိမ်ဥစ္စာတို့ကိုရရှိ၏။
(၂) ကောင်းသတင်းကျော်စောခြင်းဂုဏ်ကိုရ၏။
(၃) ပရိသတ်လေးပါးအလယ်၌တင့်တယ်ရဲရင့်ရွှင်ရွှင်လန်းလန်းနေရ၏။
(၄) မတွေမဝေမမေ့မောဘဲသေရခြင်းရှိ၏။
(၅) သေပြီးနောက်တွင်နတ်ရွာ၌ဖြစ်ရ၏။
သုခမှတ်စု ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် သီလခန်း သီလပါရမီ ကိုးကား Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ။
ပညာသည် အသိဉာဏ် ပညာဟူသော အနက်သာမညကို ဟောသော်လည်း ထိုပုဒ်၏အရ ဒေသနာဉာဏ်၊ ဝိပဿနာပညာ၊ မဂ်ပညာ၊ ဖိုလ်ပညာ၊ အရဟတ္တမဂ်ပညာ၊ အရဟတ္တဖိုလ်ပညာ၊ လောကီလောကုတ္တရာပညာ စသည်တို့ကို အရာအားလျော်စွာ ကောက်ယူရသည်။
အထူးထူးအပြားပြားအားဖြင့်-ဝေဘန်-ပိုင်းခြား—စဉ်းစား ဆင်ခြင်-သိမြင်တတ်သော သဘောတရား၊ အသိ၊ အလိမ္မာ၊ ဉာဏ်၊ ပညာ၊ ပညိန္ဒြေ စေတသိက်။
တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၁၃ လက္ခဏာ, ရသ စသည် ပညာသည် အကောင်းအဆိုး အကြောင်းအကျိုးအမျိုးမျိုးသော သဘောတရားတို့ကို အထူးထူး အပြားပြားအားဖြင့် ထိုးထွင်း သိမြင်ခြင်း လက္ခဏာရှိသည်။
ဆီးမီးကဲ့သို့ အာရုံ၏ သဘောမှန်ကို ထွန်းပြခြင်းကိစ္စရှိသည်။
မတွေမဝေ သိတတ်သော တရားအဖြစ်ဖြင့် ရှေးရှုထင်လာမှုအခြင်းအရာ အာကာရပစ္စုပဋ္ဌာန်ရှိသည်၊ သမာဓိဟူသော နီးသော အကြောင်း ပဒဋ္ဌာန်ရှိသည် (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၆၅-၆။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၆၈။
ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၁၉၇)။
ဝိညာဉ်သည် အာရုံကို ရအောင်ယူ၍ သညာသည် အမှတ်ပြုသည်၊ ပညာကား ထိုအာရုံ၏ သဘောမှန်ကို သိသည်။
ယင်းတို့၏ထူးခြားပုံ အကျယ်ကို ဤအဘိဓာန် အတွဲ-၈ ဉာဏပုဒ်နှင့် ဆိုင်ရာကျမ်းတို့၌ ကြည့်။
ပညာအမျိုးမျိုး ယင်းပညာသည် အသေးစားဖြစ်သော လူမှုကိစ္စမှစ၍ သစ္စာ ၄-ပါး တရားတိုင်အောင် မိမိအစွမ်းသတ္တိအားလျော်စွာ အမျိုးမျိုး သိစွမ်းနိုင်သည်။
အဋ္ဌကထာ(အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၆၅ ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၁၉၇)တို့၌ ပညာ၏ ဗျုပ္ပတ်ကို ဖွင့်ပြရာဝယ် သစ္စာ ၄-ပါးတို့ကို အပြားအားဖြင့် သိတတ်သောကြောင့် ပညာမည်၏ဟု မိန့်ဆိုခြင်းကား မဟာဝေဒလ္လသုတ် (မ၊၁၊၃၆၆)စသည်နှင့်အညီ ဥက္ကဋ္ဌနည်းအားဖြင့် ဆိုခြင်းသာဖြစ်သည်။
ထို့ကြောင့် ဝိဘင်းပါဠိတော်(အဘိ၊ဝိ၊၃၃၇)၌ အသက်မွေးကြောင်းဖြစ်သည့် လယ်လုပ်မှု ကုန်သွယ်မှု စသော ကမ္မာယတန၊ ယက်ကန်းအတတ် အိုးထိန်းသည်အတတ် စသော သိပ္ပါယတန၊ မြွေဆိပ်ချမန္တန်စသော ဝိဇ္ဇာဌာနတို့၌ တတ်သိနားလည်မှုကိုလည်း ပညာ ဟု ဟောတော်မူသည်။
ပညာအစစ်နှင့်အတု လောကရေးရာ လိမ္မာပါးနပ်မှုနှင့် စပ်၍ ပညာအစစ်, ပညာအတုဟု ခွဲထားပြုခဲ့ကြသည်။
အဋ္ဌကနိပါတ် သုလသာဇာတ် (ဇာ၊၁၊၁၇၇။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၃၊၄၁၃-၄၁၇)၌ ပစ္စုပ္ပန်ဝတ္ထုနှင့် အတိတ်ဝတ္ထုတို့ဝယ် လက်ဝတ်တန်ဆာများကို ယူလို၍ လူကို သတ်ရန် အကောက်ကြံသော ခိုးသူလင်ယောက်ျားကို ဥပါယ်တံမျဉ်ဖြင့် ပြန်လည် လှည့်ပတ်ကာ သတ်ဖြတ် အနိုင်ယူလိုက်သော ကျွန်မနှင့် ပြည့်တန်ဆာမတို့အား ဘုရားရှင်နှင့် အလောင်းတော် နတ်သားတို့က စူးစမ်းဆင်ခြင်တတ်သောပညာ ရှိသည် ဟု ချီးကျူးကြသည်။
ထို့အတူပင် ကုဏ္ဍလကေသီထေရီဝတ္ထု (အပ၊၂၊၂၄၂။
ထေရီ၊ဋ္ဌ၊၁၁၄။
ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၄၁)၌ ထေရီလောင်းလျာ ဘဒ္ဒါမယ်အား တောင်စောင့်နတ်က ချီးကျူးလေသည်။
ဤဝတ္ထုတို့၌ လာသော လိမ္မာပါးနပ်မှုကို ပညာအစစ်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ပညာ အစစ်မဟုတ်၊ အတုသာဖြစ်သည်ဟူ၍လည်းကောင်း ကျမ်းပြုပုဂ္ဂိုလ်တို့ အမျိုးမျိုးမိန့်ဆို ကြသည်(မဟာဗုဒ္ဓပင်၊ ပ-တွဲ၊ ပ-ပိုင်း၊ အနုဒီပနီ၊ ဗု-ချပ်။
သင်္ဂြိုဟ်ဘာသာဋီကာ၊ နှာ ၁၅၆)။
ဤနှင့်စပ်၍ အဘိဓမ္မာဝိနိစ္ဆယကျမ်း (နှာ-၂၅၂-၂၅၇)၌ အပိုင်း ၄-ပိုင်း ခွဲကာ ဤသို့ ဆုံးဖြတ်သည်။
(၁) မိမိအသက်ဘေးမှ လွတ်မြောက်အောင် ကြံစည်ခိုက် ကျွန်မနှင့် ကုဏ္ဍလကေသီတို့ သန္တာန်၌ ဉာဏသမ္ပယုတ်ဝီထိဖြစ်၌ ပညာအစစ်ဖြစ်သည်။
ဤကိုရည်၍ ဘုရားရှင်နှင့် တောင်စောင့်နတ်တို့က ပညာရှိပါပေသည် ဟု ချီးကျူးကြခြင်းဖြစ်သည်။
(၂) ခိုးသူယောက်ျားကို မသတ်မီ လှည့်ပတ် ဖျားယောင်းနေခိုက် ပညာနှင့် အလားတူသည့် မိစ္ဆာဉာဏ်ခေါ် မောဟသာဖြစ်သည်။
(၃) ခိုးသူယောက်ျားကို သတ်ဖြတ် အဆုံးစီရင်လိုက်သောအခါ ဝဓကစေတနာပြဓာန်းသော ဒေါသမူစိတ္တုပ္ပါဒ် ဖြစ်သည်။
(၄) လက်ဝတ်တန်းများကို ရယူလို၍ ခိုးသူယောက်ျား၏ လှည့်ပတ်ဖျားယောင်းမူသည် ပညာနှင့်အလားတူသော မာယာခေါ် လောဘသာဖြစ်သည်။
ဤသို့ ဆုံးဖြက်တော်မူသည်။
အကျယ်ကို ထိုကျမ်းတို့၌ ကြည့်။
ဤအဆုံးအဖြတ်သည် စိတ်တို့၏ အလွန်လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပျက် ပြောင်းလဲတတ်သာ နိယာမ သဘောတရားနှင့် ကိုက်ညီသဖြင့် ယုတ္တိရှိလှပေသည်။
ထို့ကြောင့် ယခုကာလ အလွန်ဆန်းကြယ်သော သိပ္ပံပညာနှင့် နက်နဲလှသော ဝိဇ္ဇာပညာရပ်များကို ကြံစည်တီထွင် စီရင်ပြုလုပ်ကြသော သူတို့သန္တာန်၌ (တိုက်ခိုက် ဖျက်ဆီးလိုစိတ် မရှိပါလျင်) ပညာစစ် ပညာမှန် ဧကန် ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။
ပညာ၏ဂုဏ်ကျေးဇူး ကျမ်းဂန်တို့၌ ပညာ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို အမျိုးမျိုး ချီးကျူးမိန့်ဆိုကြသည်။
သတ္တဝါတို့တွင် ဘုရားရှင်သည် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်သကဲ့သို့ ရုပ်နာမ်သင်္ခါရတို့တွင် ပညာသည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သည်။
အဘယ့်ကြောင့်ဆိုသော် ပညာပြီးမြောက်လျှင် အပြစ်မရှိသော တရားအားလုံး ပြီးမြောက်သောကြောင့်တည်း (ဣတိဝုတ်၊၂၁၉။
ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၁၄၉)။
အမြိုက်နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်စေတတ်သောတရားတို့တွင် ပညာသည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်၍ ကြွင်းတရားတို့သည် ပညာ၏အခြံအရံများဖြစ်သည် (ဇာ၊၂၊၁၀။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၂၇။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၅၊၁၅၇-၈)။
အသက်ရှင်နေသူ သတ္တဝါအပေါင်းတွင် ပညာဖြင့် အသက်ရှင်သူသည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သည် (သံ၊၁၊၂၁၆။
သုတ္တနိ၊၃၀၆)။
ပညာရှိသော သူသည် ဥစ္စာပစ္စည်း ကုန်ခန်းသွားသော်လည်း အပြစ်ကင်းသော အသက်မွေးမှုဖြင့် ကြာမြင့်စွာ အသက်မွေးနိုင်သည်၊ ပညာမရှိသော သူကား ဥစ္စာပစ္စည်း ရှိငြားသော်လည်း ပညာမရသဖြင့် အသက် မမွေးနိုင် (ထေရ၊၂၉၅၊ ၃၀၂)၊ အမျိုးမြတ်သော မင်းသားပင်ဖြစ်သော်လည်း မင်း အဖြစ်ကို ရပြီးနောက် ပညာမရှိလျှင် မင်းစည်းစိမ်ဖြင့် ကြာမြင့်စွာ အသက်မရှည်နိုင် (ဇာ၊၂၊၄)။
ပညာကို ရခြင်းသည် ချမ်းသာခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သည် (ဓမ္မ၊၆၁)။
ပညာရှိသောသူသည် မျက်စိအမြင်နှင့် ပြည့်စုံသူမည်၏။
ပညာမျက်စိမရှိသူကား အကန်း သာတည်း (ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၀၀။
ဓမ္မဋ္ဌ၊၂၊၁၁၄)။
များစွာသော လူအပေါင်းသည် ပညာမျက်စိ မရှိသောကြောင့် အကန်းသာတည်း၊ ထိုလူအပေါင်းတွင် အနည်းငယ်သော လူသည်သာ ပညာမျက်စိရှိပေသည်(ဓမ္မ၊၃၉)။
ဤမှတပါးသော ပညာ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို ဉာဏပုဒ်၌ ကြည့်။
ပညာနှင့် သီလ လက်တဖက်ဖြင့် လက်တဖက်ကိုလည်းကောင်း ခြေတဖက်ဖြင့် ခြေတဖက်ကိုလည်းကောင်း ဆေးကြောရာသကဲ့သို့ သီလဖြင့် ပညာကို ဆေးကြော၍ ပညာဖြင့် သီလကို ဆေးကြောရသည်။
သီလရှိသူအား ပညာရှိ၍ ပညာရှိသူအား သီလရှိသည်။
သီလနှင့် ပညာကို လောက၌ အမြတ်ဆုံးဟု ဆိုရသည် (ဒီ၊၁၊၁၁၆-၇) ပညာနှင့်သမာဓိ ပညာမရှိသောသူအား ဈာန်သမာဓိ မရှိ၊ ဈာန်သမာဓိ မရှိသော သူအားလည်း ပညာ မရှိ၊ ပညာနှင့် သမာဓိ ၂-ပါးရှိသူသည် နိဗ္ဗာန်နှင့် ဧကန်နီးတော့သည်(ဓမ္မ၊၆၆) ပညာနှင့်သဒ္ဓါ သဒ္ဓါ ပညာဟူသော ဣန္ဒြေ ၂-ပါးတို့ အယုတ်အလွန်မရှိဘဲ ညီမျှမှ ပညာရှိတို့ ချီးမွမ်းကြသည်။
သဒ္ဓါလွန်လျှင် ကွန့်၍ ပညာလွန်လျှင် ဆွန့်တတ်သည် (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၇၇။
မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၉၅။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၆၄)၊ လောကီဂုဏ်တို့တွင် သဒ္ဓါသည် အကြီးအမှူးဖြစ်၍ လောကုတ္တရာဂုဏ်တို့တွင် ပညာသည် အကြီးအမှူးဖြစ်သည် (သာရတ္တ၊၁၊ ၄၁၂။
ဒီ၊ဋီ၊၁၊၂၇၄။
သီ၊ဋီ၊သစ်၊၂၊၁၆၇။
မ၊ဋီ၊၁၊၂၃၁။
အံ၊ဋီ၊၂၊၁၅)။
ပညာနှင့်ဝိတက် ပညာသည် မိမိသဘောအားဖြင့် အာရုံကို အနိစ္စ, ဒုက္ခ, အနတ္တ ဟု ဆုံးဖြတ်ခြင်းငှါ မစွမ်းနိုင်၊ ဝိတက်က ထိုအာရုံကို ခေါက်၍ ခေါက်၍ ပေးမှ ဆုံးဖြတ်ခြင်းငှါ စွမ်းနိုင်သည် (ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၁၄၆)။
ပညာနှင့်စိတ် ဘုရားရှင်ဒေသနာတော်၌ လောကီတရားကို ဟောရာတွင် စိတ်ကို အကြီးအမှူး အဦးထား၍ လောကုတ္တရာတရားကို ဟောရာတွင် ပညာကို အကြီးအမှူး အဦးထားသည် (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၁၀)။
ပညာနှင့်ဥစ္စာ ဥစ္စာဖြင့် အသက်ရှည်မှုကို မရနိုင်၊ အိုခြင်းတရားကို မလွန်မြောက်နိုင်၊ ဥစ္စာရှိသူ ဥစ္စာမဲ့သူ ပညာရှိသူ ပညာမဲ့သူအားလုံး သေကြေ ပျက်စီးရသည်သာ ဖြစ်သည်။
ပညာမဲ့သူ လူမိုက်သည် နှလုံးမသာယာမှုဖြင့် တုန်လှုပ် တွေဝေသည်။
ပညာရှိသူကား မတုန်လှုပ် မတွေဝေ၊ ထို့ကြောင့် လောက၌ ပညာသည် ဥစ္စာထက် မြတ်သည်(မ၊၂၊၂၆၁)။
ပညာပါဝင်သော တရားစု ပညာသည် သာသနာတော်၌ ပဓာနအကျဆုံးတရားဖြစ်၍ အမျိုးမျိုးသော တရားတို့နှင့် တွဲဖက်ကာ အသီးသီးသော တရားအစု၌ ပါဝင်သည်။
ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော် မဟာကုသိုလ်ပဌမစိတ်၏ ဓမ္မုဒ္ဒေသ(နှာ-၁၇)၌ တရားအမျိုးအမည်ပေါင်း ၅၆-ပါး ဟောကြားတော်မူသည်။
ယင်းတို့တွင် ပညာသည် ဣန္ဒြိယရာသိ၌ ပညိန္ဒြေ၊ မဂ္ဂပဉ္စကရာသီ၌ သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ ဗလရာသိ၌ ပညာဗလ၊ ဟေတုတိက်(မူလရာသိ)၌ အမောဟ၊ ကမ္မပထရာသိ၌ သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ ဥပကာရဒုက်၌ သမ္မဇည၊ ယုဂနဒ္ဓဒုက်၌ ဝိပဿနာဟု အမည်နာမ ၇-မျိုးဖြင့် တရားစု ၇-ပါး၌ ပါဝင်သည် (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၇၉။
အဘိ၊ ဝဘာရ၊ဋီ၊၁၊၂၇၇)။
ဗောဓိက္ခိယတရား ၃၇-ပါးသည် တရားစု ရာသိအားဖြင့် ၇-ပါး ရှိသည် (ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၃၁၈။
သင်္ဂဟ၊၁၂၃-၄)။
ယင်းတို့တွင် ပညာသည် ဣဒ္ဓိပါဒ် ၄-ပါး (အဘိ၊ဝိ၊၂၂၅-၈)၌ ဝီမံသိဒ္ဓိပါဒ်၊ ဣန္ဒြေ ၅-ပါး (သံ၊၃၊၁၇၀။
ပဋိသံ၊၁၉၀)၌ ပညိန္ဒြေ၊ ဗိုလ် ၅-ပါး (အဘိ၊ဓ၊၁၇)၌ ပညာဗိုလ်၊ ဗောဇ္ဈင် ၇-ပါး (အဘိ၊ဝိ၊၂၄၆)၌ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်၊ မဂ္ဂင် ၈-ပါး (အဘိ၊ဝိ၊၂၄၄)၌ သမ္မာဒိဋ္ဌိဟု တရားစု ၅-မျိုး၌ ပါဝင်သည်။
ပညာသည် သီလ, သမာဓိ, ပညာဟူသော သိက္ခာ ၃-ပါး(အံ၊၁၊၂၃၃-၂၃၆)၌ လည်းကောင်း၊ ဝီရိယ, သူရဘာဝ, ပညာဟူသော ရန်အောင်ကြောင်းတရား ၃-ပါး (ဇာ၊၁၊၁၄)၌ လည်းကောင်း၊ ဝီရိယ, စိတ္တ, ဝီမံသာဟူသော အဓိပတိ ၄-ပါး(ပဋ္ဌာန၊၁၊၂)၌လည်းကောင်း၊ သစ္စာ, ပညာ, ဝီရိယ, စာဂဟူသော ရန်အောင်ကြောင်းတရား ၄-ပါး (ဇာ၊၁၊၁၄၊၆၁) နှင့် တမလွန်၌ မစိုးရိမ်ကြောင်းတရား ၄-ပါး (သံ၊၁၊၂၁၇။
သုတ္တနိ၊၃၀၇)၌ လည်းကောင်း၊ ဒါန, သီလ, သမာဓိ, ပညာဟူသော အနုဂါမိကနိဓိ ၄-ပါး (ခုဒ္ဒက၊၉)၌လည်းကောင်း၊ သီလ, သမာဓိ, ပညာဝိမုတ္တိဟူသော သံသရာပြတ်ကြောင်း တရား ၄-ပါး (ဒီ၊၂၊၁၈၂)၌လည်းကောင်း၊ သာသနာမှ မလျောကျကြောင်းတရား ၄-ပါး (အံ၊၁၊၃၀၈)၌လည်းကောင်း၊ ပညာ, သစ္စာ, စာဂ, သန္တိ(ဥပသမ)ဟူသော ဆောက်တည်ရာတရား ၄-ပါး (ဒီ၊၃၊၁၉၁။
မ၊၃၊၂၀၂-၃)၌လည်းကောင်း၊ သီလ, သောစေယျ, ထာမ, ပညာဟူသော ကြာမြင့်မှ သိနိုင်သောတရား ၄-ပါး (သံ၊၁၊၇၈–၉။
ဥဒါန၊၁၅၆-၇)၌ လည်းကောင်း၊ ဗာဟု, ဘောဂ, အမစ္စ, အဘိဇာတိ, ပညာဟူသော ဗလ ၅-မျိုး (ဇာ၊၂၊၃)၌လည်းကောင်း၊ သဒ္ဒါ, သီလ, သုတ, စာဂ, ပညာဟူသော ဂတိမြဲကြောင်းတရား ၅-ပါး (မ၊၃၊၁၄ဝ။
မ၊ဋ္ဌ၊၁၀၄)၌လည်းကောင်း၊ သဒ္ဓါ, ဟိရီ, ဩတ္တပ္ပ, သုတ, ဝီရိယ, သတိ, ပညာဟူသော သူတော်ကောင်းတရား ၇-ပါး (ဒီ၊၃၊၂၁၈)၌ လည်းကောင်း၊ သဒ္ဓါ, သီလ, ဟိရီ, ဩတ္တပ္ပ, သုတ, စာဂ, ပညာဟူသော သူတော်ကောင်းဥစ္စာ ၇-ပါး (ဒီ၊၃၊၂၀၈။
အံ၊၂၊၃၉၈-၉)၌လည်းကောင်း ပါဝင်သည်။
ပညာပါရမီ ဘုရားအဖြစ်ကို ပြုပေးနိုင်သည့် ပါရမီတို့သည် သရုပ်အားဖြင့် ၁၀-ပါးရှိသည် (ဗုဒ္ဓဝံ၊၃၀၆။
စရိယာ၊ဋ္ဌ၊၂၇၀)။
ယင်းတို့တွင် အခြားပါရမီတို့အား ကျေးဇူးမပြုတတ်သော တရားတို့ကို ပယ်၍ ကျေးဇူးပြုတတ်သောတရားတို့၌ အကြောင်းဥပါယ်ကို တတ်သိလိမ္မာသော အလွန်ခေါင်းပါးစွာ အသက်မွေးမှုကို ပြီးစေတတ်သော အသိဉာဏ်ကို ပညာပါရမီခေါ်သည် (စရိယာ၊ဋ္ဌ၊၂၇)။
ဘုရားလောင်း သုမေဓာသည် နိယတဗျာဒိတ်ခံယူပြီးနောက် ပါရမီတို့ကို ဆင်ခြင်တော်မူရာ လေးကြိမ်မြောက်တွင် ပညာပါရမီကို တွေ့မြင်တော်မူသည်၊ ထိုအခါ ဤသို့ ဆုံးမဆောက်တည်တော်မူသည်၊ “အမောင် သုမေဓာ-အသင်သည် ယနေ့မှစ၍ ပညာပါရမီကို ဖြည့်ကျင့်ပါလော့၊ ဆွမ်းခံလှည့်လည်သော ရဟန်းသည် အယုတ် အလတ် အမြတ်မရွေးဘဲ အိမ်စဉ် မပြတ် ဆွမ်းရပ်သည်ရှိသေ၌ မျှတလောက်သော ဆွမ်းကို ရသကဲ့သို့ သင်သည်လည်း အလုံးစုံသော ပညာရှိတို့ကို ချဉ်းကပ်၍ ပြဿနာအရပ်ရပ်ကို မေးမြန်းပါလော့၊ ယင်းသို့ ပြုသည်ရှိသော် ပညာပါမီ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ကာ ဘုရားစင်စစ် ဖြစ်ပေလိမ့်မည်” (ဗုဒ္ဓဝံ၊၃၁၆-၇၊ ဗုဒ္ဓဝံ၊ဋ္ဌ၊၁၃၂)။
ပညာပါရမီ၏ အခြားသော ဆင်ခြင်ဖွယ် ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို-စရိယာ၊ဋ္ဌ၊၂၈၈-၉၊ ဒီ၊ဋီ၊၁၇၈-၉။
သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၂၆၅-၆-တို့၌ကြည့်။
ပညာဓိကဘုရားလောင်း ဘုရားလောင်းတို့၏ ပါရမီဖြည့်ရာ ကာလသည် (က) ၄-သင်္ချေနှင့် ကမ္ဘာတသိန်း (ခ) ၈-သင်္ချေနှင့် ကမ္ဘာတသိန်း၊ (ဂ) ၁၆ သင်္ချေနှင့် ကမ္ဘာတသိန်းဟု ၃-မျိုးကွဲပြားသည်၊ ယင်းသိုကွဲပြားခြင်းကား ပညာပါရမီ၏ အစွမ်းအာနုဘော် ထက် မထက်ကြောင့် ဖြစ်သည်။
ပညာဓိက ဘုရားလောင်းတို့သည် ပညာပါရမီထက်မြက်သောကြောင့် ၄-သင်္ချေ နှင့် ကမ္ဘာတသိန်းသာ ပါရမီဖြည့်ကျင့်ကြရသည်၊ သဒ္ဓါဓိကဘုရားလောင်းတို့သည် ပညာပါရမီ အလယ်အလတ်ရှိသောကြောင့် ၈-သင်္ချေနှင့်ကမ္ဘာတသိန်း ဖြည့်ကျင့်ကြရသည်။
ဝီရိယာဓိက ဘုရားလောင်းတို့သည် ပညာပါရမီနံ့သောကြောင့် ၁၆-သင်္ချေနှင့် ကမ္ဘာတသိန်း ပါရမီဖြည့်ကျင့်တော်မူကြရသည် (သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၄၃။
ထေရ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၁။
ပဋ္ဌ၊ ၁၈.၁၅၅။
စရိယာ၊ဋ္ဌ၊၃၂။
အံ၊ဋီ၊၁၊၁၃၅။
သမန္တစက္ခု။
ပုစ္ဆာနံပါတ်-၁၁၈)။
ပညာ ၈-မျိုး မဟာပညာ, ပုထုပညာ, ဂမ္ဘီရပညာ, ဘူရိပညာ, ဟာသပညာ, ဇဝနပညာ, တိက္ခပညာ, နိဗ္ဗေဓိကပညာတို့၏ အကျယ်မှတ်ဖွယ်ကို ပဋိသံ၊ ၃၇၁-၃၈၁။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၁၃-၁၁၅။
မ၊ဋ္ဌ၊၄၊၅၆-၅၇။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၄၇-၂၆၃-တို့၌ ကြည့်။
ပညာရခြင်းအကြောင်း ပညာရခြင်း ပညာတိုးပွားခြင်းအကြောင်းတို့ကို အမျိုးမျိုး မိန့်ဆိုကြသည်။
နေက္ခမ္မ သင်္ကပ္ပ အဗျာပါဒသင်္ကပ္ပ အဝိဟိံသာသင်္ကပ္ပ ဟု ၃-ပါး (ဣတိဝုတ်၊၂၅၁)။
ကောင်းသော တရားတို့၌ မမှိတ် မသုန် ယုံကြည်ခြင်း သဒ္ဓါ၊ ၂။
ပညာရှိတို့ထံ ဆည်းကပ်နာကြားခြင်း သုဿုသာ ၃။
မမေ့မလျော့ခြင်း အပ္ပမာဒ၊ ၄။
စူးစမ်း ဆင်ခြင်ခြင်း ဝိစက္ခဏာဟု ၄-ပါး (သံ၊၁၊၂၇၊ သုတ္တနိ၊၃၇)။
သူတော်ကောင်းကို မှီဝဲခြင်း, ၂။
သူတော်ကောင်း တရားကို နာခြင်း, ၃။
အသင့်အတင့် နှလုံးသွင်းခြင်း, ၄။
လောကုတ္တရာ တရားအားလျော်စွာကျင့်ခြင်း ဟု ၄-ပါး(အံ၊၁၊၅၆၇။
ပဋိသံ၊ ၇၁)။
အလေး ပြုအပ်သော ဆရာသမားတို့ အပေါ်၌ ရှက်ကြောက် ရိုသေမြတ်နိုးမှု အားကြီးခြင်း, ၂။
အခါအခွင့်သင့်တိုင်း ဆရာသမားတို့ထံ ချဉ်းကပ် မေးမြန်းခြင်း, ၃။
ကိုယ်စိတ် ၂-ပါး ဆိတ်ငြိမ်စွာနေခြင်း, ၄။
ကိုယ်ကျင့်သီလနှင့် ပြည့်စုံခြင်း, ၅။
အစ, အလယ်, အဆုံး ကောင်းခြင်း ၃-ပါးရှိသော တရား(ကျမ်းဂန်)ကို သင်မှတ်သားခြင်း, ၆။
အကုသိုလ်ကို ပယ်၍ ကုသိုလ် တရား ပွားများရန် ကြိုးပမ်းအားထုတ်ခြင်း, ၇။
အကျိုးမရှိသော စကားကို မပြောဆိုဘဲ အကျိုးရှိသောစကားကို ပြောဆိုခြင်း, ၈။
ခန္ဓာ စသော တရားတို့၌ အဖြစ်အပျက်ကို အဖန်ဖန် ရှုမှတ်ခြင်းဟု ၈-ပါး။
(အံ၊၃၊၂-၅)။
ကြွင်း ပညာရကြောင်း တရားတို့ကို ဉာဏ-ပုဒ်, ပညာပဋိလာဘကာရဏ-ပုဒ်တို့၌ ကြည့်။
ပညာဆုတ်ယုတ်ကြောင်း ပညာဆုတ်ယုတ်ကြောင်းကိုလည်း အမျိုးမျိုး မိန့်ဆိုကြသည်။
ကာမဝိတက် ဗျာပါဒ ဝိတက် ဝိဟိံသာဝိတက်တို့သည် ပညာမျက်စိ ကန်းအောင် ပြုတတ်ကြသည် (ဣတိဝုတ်၊၂၅၁)။
ကာမစ္ဆန္နီ ဗျာပါဒ ထိနမိဒ္ဓ ဥစ္စဒ္ဓ ကုက္ကူ ဝိစိကိစ္ဆာ ဟူသော တရား ၅-ပါးတို့သည် ပညာအားနည်းအောင် ပြုတတ်ကြသည်(မ၊၁၊၂၃၉။
သံ၊၃၊၈၆၊၁၃၉။
အံ၊၁၊၅၃၁။
နေတ္တိ၊၇၈)။
ပညာပါရမီကို အကြောင်းပြု၍ ဟောသောဇာတ်များ ပုဏ္ဏနဒီဇာတ်-ဇာ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၅။
ဂါမဏိစန္ဒဇာတ်-ဇာ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၇၀ သတ္တုဘသ္တဇာတ်-ဇာ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၂၁။
ဒူတဇာတ်—ဇာ၊ဋ္ဌ၊၄၊၂၂၄။
သမ္ဘဝဇာတ်-ဇာ၊ဋ္ဌ၊၅၊၅၀။
မဟာဗောဓိဇာတ်-ဇာ၊ဋ္ဌ၊၅၊၂၄၀။
ဥမင်္ဂဇာတ်-ဇာ၊ဋ္ဌ၊၆၊၁၆၃။
ဝိဓူရဇာတ်-ဇာ၊ဋ္ဌ၊၇၊၁၅၁။
ပညာနှင့် ပညာ၏ ဝေဝုစ်တို့ကို အမည်တပ်၍ဟောသောသုတ်များ ဥမ္မဂ္ဂသုတ်—အံ၊၁၊၄၉၇။
ဉာဏဝတ္ထုသုတ် သံ၊၁၊၂၈၈၊ ၂၉၀။
ဒိဋ္ဌိသုတ်-အံ၊၁၊၅၄၈၊ ၅၅၀။
ပညဝန္တသုတ်-သံ၊၃၊၈၈။
ပညာသုတ် အံ၊၃၊၂၊၂၀၂။
ပညာဝိမုတ္တသုတ်- အံ၊၃၊၂၄၅။
ပညာပရိဟီနသုတ်- ဣတိဝုတ်၊၂၁၉။
ပညာဝုဒ္ဓိသုတ်- အံ၊၁၊၅၆၇။
ပဋိဘာနသုတ်- အံ၊၁၊၄၅၂။
ဗုဒ္ဓိသုတ်- သံ၊၃၊၁၃။
ဝိဇ္ဇာသုတ်- သံ၊၂၊၁၃၂။
အံ၊၃၊၂၆၆၊ ၄၂၉။
ဣတိဝုတ်၊၂၁၁။
ဝိဇ္ဇာဘာဂိယသုတ်-အံ၊၂၊၂၉၄။
သမ္မာဒိဋ္ဌိသုတ်-မ၊၁၊၅၇။
အံ၊၁၊၃၈၈၊ ၄၀၁။
ပညာ၏ လောကူပမာ ပညာကို လောကဥပမာဖြင့် နှိုင်းယှဉ်၍ အမျိုးမျိုး မိန့်ဆိုတော်မူကြသည်။
ပညာမြေကြီး-မဟာနိ၊၇၃။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၉၂။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၄၃။
ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၆၄။
ပညာထမ်းပိုး၊ ပညာထွန်ထုံး-သံ၊၁၊၁၇၅။
သုတ္တနိ၊၂၉၁။
ပညာနှင်တံ-အဘိ၊ဓ၊၂၀၊ ပဋိသံ၊၁၁၄။
နေတ္တိ၊၈၈။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၂၇၆။
ပညာပြာသာဒ်-အဘိ၊ဓ၊၂၀။
ဓမ္မ၊၁၇။
သာရတ္ထ၊၃၊၁၅၆၊ ပညာမှန်ကင်း-ပဋိသံ၊၃၇၇။
မဟာနိ၊၃၉၃။
စူဠနိ၊၂၁၃-၅။
အံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၄၁၄။