kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
240px|မုန်ညင်းပင် အရွက်နုမျာကို ခူး၍ ဟင်းရွက်အဖြစ် စားသုံးကြသည်။
အရွက်များ ကို နုစဉ်က မခူးဘဲ အရင့်ခံထားလိုက်လျှင် ယင်းမှအစေ့တံများ မကြာခင် ထွက်လာသဖြင့် စားရန် မသင့်တော့ချေ။
မုန်ညင်းသည် စိုက်ပျိုးရန် လွယ်ကူသော အပင်မျိုးဖြစ်သည်။
မိုး ကုန်ခါနီးတွင် အစေ့များကို ကြဲ၍ စိုက်ပျိုးကြသည်။
မုန်ညင်း အမည်းနှင့် အဖြူ နှစ်မျိုးစလုံးသည် တစ်နှစ်ခံပင်များဖြစ်ကြ၍ အစေ့မှ စိုက်ပျိုး ရသည်။
မုန်ညင်း အမည်းပင်များသည် ၆ ပေခန့် အမြင့်ရှိသည်။
တောက်ပသော အဝါရောင် အပွင့်များ ပွင့်၍ ချောမွတ်သော သီး တောင့်များသည် ပွင့်တံတွင်ကပ်၍ ထွက်လာကြသည်။
အညိုရင့်ရောင် အစေ့များကို ဈေး၌ မုန်ညင်းစေ့အဖြစ် အမြောက်အမြား ရောင်းချကြသည်။
မုန်ညင်းအဖြူပင်မျိုးကား အမြင့် ၂ ပေမှ ၃ ပေအထိသာ ရှိသည်။
တောင့်တင်း၍ဖြာထွက်သော ပင်စည်ရှိခြင်း၊ အရွက်များ၌ အမွေးများရှိခြင်း၊ သီးတောင့်များ၌ အမွေးကြမ်းများရှိခြင်းနှင့် တောက်ပသောအဝါရောင် အပွင့်ကလေးများ ပွင့်ခြင်းတို့ကြောင့် မုန်ညင်း အမည်းပင်မျိုးမှ သိသာခွဲခြားနိုင်သည်။
မုန်ညင်းရွက်များတွင် အကောင်းဆုံး ဗီတာမင်ဓာတ်များ ပါရှိသည်။
ထို့ပြင် အမျှင်များနှင့် ပင်စည် အပွင့်စသည်တို့သည် ဝမ်းပျော့စေတတ်သည့် သတ္တိရှိသည်။
အစေ့များကို ကြိတ်၍ရသော ဆီသည် အနံ့အရသာကောင်းသည့်ပြင် အိမ်တွင်းသုံးဆေးအဖြစ်ဖြင့် အသုံးပြုကြသည်။
ဆီကြိတ်ပြီး၍ ကျန်ရစ်သော မုန်ညင်းဖတ်ကို အခြောက်ခံလျက် အမှုန့်ဖြစ်လာအောင် ထောင်းရသည်။
ထိုအခါ မုန်ညင်းစေ့မှုန့် အစစ်ကို ရလေသည်။
ဆေးဖက်တွင် သရွတ်ကိုင်ရာ၌ ဖြစ်စေ၊ အဆိပ်အတောက် စားသောက်မိသည့်အခါ အော့ အန်စေသည့် ဆေးအဖြစ်ဖြင့်ဖြစ်စေ မုန်ညင်းကို အသုံးပြုကြသည်။
လယ်မြေများကို ပြုပြင်ရာ၌ သစ်စိမ်းမြေဩဇာကျွေးရန်အတွက် လယ်များတွင် မုန်ညင်းဖြူများကို စိုက်ပျိုးကြသည်။
စိုက်ပျိုးပြီးလျှင် ထယ်ထိုးလိုက်ခြင်းဖြင့် ထိုလယ်မြေတွင် မြေဩဇာ ထက်သန်လာသည်။
မုန်ညင်းအမည်းမျိုးမှာ အစေ့များကို ဟင်းခတ် အမွေးအကြိုင်အတွက် အသုံးပြုရန် စိုက်ပျိုးကြသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၉) ကိုးကား Category:မုန်ညင်းပင်။
မုန်ညင်းခါးပင်သည် ပေါ်လီဂိုနေစီအီးမျိုးရင်းတွင် ရီအမ် မျိုးစု၌ ပါဝင်၍ ယင်း၏ ရုက္ခဗေဒအမည်မှာ ရီအမ် ရာပွန်တီကမ်ဖြစ်သည်။
မုန်ညင်းဟုခေါ်သော်လည်းမုန် ညင်းနှင့် မျိုးရင်းချင်း မတူချေ။
သို့သော် ရှရီမန်ပင်နှင့်ကား မျိုးရင်းချင်းတူ၍ နီးစပ်သည်။
မုန်ညင်းခါး၏ မူလပေါက်ရာ ဒေသသည် အာရှတိုက်မြောက်ပိုင်း မွန်ဂိုးလီးယားပြည် ဖြစ်သော်လည်း၊ ယခုအခါတွင် ကမ္ဘာအနှံအပြား၌ စိုက်ပျိုးကြ သည်။
အပင်မှ အဖူး မြောက်မြားစွာ ထွက်ရာ၊ ထို အဖူးများမှ ရှည်၍ အသား ထူသော အရွက်ညှာများသည်ထူသော အရွက်ကြီးများနှင့် တကွ ထွက်လာသည်။
မြေကြီးအောက်တွင် အစာသိုလှောင်သော အဝါရောင် အမြစ်မကြီးတစ်ခုနှင့် ထို အမြစ်မကြီးအား အစာကျွေးသော အခြား အမြစ်များ အများအပြား ရှိသည်။
မြေကြီးပေါ်သို့ တက်လာသော အသားထူ၍ အရည်ရွှမ်းသည့် နီကျင်ကျင် ရွက်ညှာများကိုသာ လူတို့အစားများကြသည်။
အရွက်များသည် တစ်ခါတစ်ရံ အဆိပ်အတောက် ဖြစ်စေတတ်သဖြင့်စားသုံးခြင်းငှာ အလျင်းမသင့်လျော်ချေ။
မုန်ညင်းခါးသည် အာဟာရ တန်ဖိုးများစွာ မရှိချေ။
ဆေးဖက်ဝင်သည့် အပင်မျိုး ဖြစ်သဖြင့်ဝမ်းပျော့ဆေး၊ အားတိုးဆေး စသည်တို့ကို ထိုအပင်မှ ဖော်စပ်ယူကြ သည်။
မုန်ညင်းခါးပင်ကို ဆောင်းဦးအစတွင် စိုက်ပျိုးကြသည်။
မြေဩဇာ ကောင်း၍ မြေပွမြေသားနှင့် သဲနုံးများတွင် ကောင်းစွာဖြစ်ထွန်းသည်။
မုန်ညင်းခါး ပင်သည် နှစ်ကြာခံပင်မျိုး၌ ပါဝင်၏။
နှစ်ကြာခံပင်ဟု ဆိုသော်လည်း တစ်ပင်လုံး မဟုတ်ဘဲ မြေအောက်ရှိ အမြစ်များသာမသေဘဲ ၅ နှစ် ၆ နှစ် ဆက်၍ စိုက်ပျိုးသွားနိုင်သည်။
မြေပေါ်ရှိ အရွက်နှင့် ရွက်ညှာများမှာ တစ်နှစ်တစ်ကြိမ်သေကြသည်။
မုန်ညင်းခါးပင်တွင် အစေ့များ ရှိသော်လည်း ထိုအစေ့များကို စိုက်ပျိုးခြင်းဖြင့် မုန်ညင်းခါးမျိုးကောင်း ရသည်က နည်းသောကြောင့် အစေ့မှ မယူဘဲ အမြစ်များမှ မျိုးယူကြသည်။
အသားများသော အဝါရောင် အမြစ်မကြီးမှ အစိတ်စိတ်ခွဲယူ၍ ဆောင်းကူးရာသီအစတွင် အပင်ကလေးများ ထပ်မံစိုက်ပျိုးကြသည်။
မြေဩဇာကောင်းကောင်းချပေး၍ ရေမှန်မှန် လောင်းပေးသွားလျှင် လျင်မြန်စွာကြီး ထွားလာကြသည်။
အရွက်များမှာ တစ်ပေကျော်ကျော်အထိ ကျယ်ပြန့်လေသည်။
မုန်ညင်းအခါး အမျိုးမျိုးရှိသည့်အနက် မုန်ညင်းစိမ်း၏ အရွက်များမှာ ကျမ္မဆိုင် ပြုလုပ်ရန် အကောင်းဆုံးဖြစ်သည်။
ကျမ္မဆိုင်ဆိုသည်မှာ အချဉ်တည်ထားသော ချဉ်ဖတ်တစ်မျိုးပင် ဖြစ်သည်။
မြန်မာတို့၏ မူရင်းအစာ မဟုတ်ပေ။
တရုတ်လူမျိုးတို့၏ အစာဖြစ်၍ ယင်းတို့သာလျှင် အများအပြားစားသုံးလေ့ ရှိကြ သည်။
မုန်ညင်းခါးပင်များကို ၂ နေ ၃ နေခန့် လှန်းပြီးသော် ဆားနှင့်နယ်ကာ အချဉ်ရည်၌ ထည့်၍ စဉ့်အိုးများတွင် သိပ်ထားခြင်းဖြင့် ကျမ္မဆိုင်ခေါ်သည့် ချဉ်ဖတ် ဖြစ်လာလေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၉) ကိုးကား ကဏ္ဍ:မုန်ညင်းပင် ကဏ္ဍ:အရွက် ဟင်းသီးဟင်းရွက်ပင်များ။
မုန်တိုင်ပင်သည် ဆဲလပ်စတြေးစီအီး(Celastraceae) မျိုးရင်းတွင် ပါဝင်၍ ယင်းကို ရုက္ခဗေဒ အလိုအားဖြင့် လိုဖိုပက်တလမ် ဝေါ်လီချီး(Lophopetalum wallichii)ဟုခေါ်သည်။
မြန်မာနိုင်ငံ မိုးပါးသော အရပ်တို့၌ ရှိသည့် အင်တိုင်းတောများတွင်များစွာ ပေါက်ရောက်သည်။
မုန်တိုင်ပင် သည်အမြင့်၃၅ ပေမှ ၄၅ ပေအထိ ရှိ၍ ပင်စည်လုံးပတ်မှာ ၄ ပေ ၅ ပေခန့်ရှိ သော တောသစ်ပင်ဖြစ်သည်။
သို့သော်လည်း ရန်ကုန်၊ အင်းစိန်၊ ထားဝယ်၊ သောင်ရင်း၊ အတ္ထရန် အစရှိသော မြို့နယ် အသီးအသီးရှိ သစ်တောများ၌လည်း မုန်တိုင်ပင်များ ပေါက်ရောက်ကြကြောင်းသိရှိရသည်။
thumb|မုန်တိုင်ပင်ငယ် မုန်တိုင်သား အရောင်မှာ ပန်းရောင်ဖြစ်၍ အတော်အသင့်မာသော သစ်သား ဖြစ်သဖြင့် အိမ်အသုံးအဆောင်များ၊ စားသောက်ဖွယ်ရာ ပစ္စည်းထည့်သော သေတ္တာများနှင့် မီးခြစ်အိမ်များပြုလုပ်ရာ၌ အသုံးပြုကြသည်။
တဲတွင်း၌ ထား၍ အခြောက်ခံသောနည်းဖြင့်ဖြစ်စေ အခက်အခဲ မရှိဘဲ အသားသေအောင် ပြုလုပ်စီမံ နိုင်သော သစ်သားဖြစ်သည်။
မုန်တိုင်ပင်မှ ရရှိသော အစေးတစ်မျိုးကို ပြည် တည်၍ ယဉ်းနေသည့် အနာပျောက်ရန် ဆေးအဖြစ် အသုံးပြုနိုင်သည်။
တနင်္သာရီတိုင်း တောင်ပိုင်းရှိ ထားဝယ်နယ်၌တွေ့ရသော မုန်တိုင်ပင်ကို ထိုနယ်ရှိ လူများက တောင်ယမနေဟူ၍လည်းကောင်းယမနေအဖြူပင်ဟူလ၍ လည်းကောင်း ခေါ်ကြသည်။
ထားဝယ်နယ်၌ ထိုမုန်တိုင်သားကို ပျဉ်ခွဲခြင်း၊ ကြက်ပေါင်စေးထည့် ရန် သေတ္တာများလုပ်ခြင်း စသည်တို့အတွက် အသုံးပြုကြသည်။
ရှမ်းပြည်နယ်တွင် တွေ့ရသော မုန်တိုင်ပင် အငယ်မျိုးကို မြန်မာနိုင်ငံ အရပ်ရပ်ရှိ သစ်တောများ၌လည်း တွေ့ရသည်။
ပင်လယ်ကမ်း တစ်လျှောက်နှင့် အောက်မြန်မာ နိုင်ငံ စိမ့်မြေရပ်တို့တွင် ပေါက်သော မုန်တိုင်ပင်ငယ်များလည်း ရှိသေးသည်။
မြန်မာနိုင်ငံ တောင်ပေါ်သစ်တောများ၌လည်း မဒိုင်ဟု ခေါ်သော မုန်တိုင်ပင် အငယ်မျိုးများကို တွေ့ရသည်။
မုန်လာဥ၊ သို့မဟုတ် မုန်လာဥဖြူဟု ခေါ်သည့် မုန်လာမျိုးသည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် အစိုက်များ၍ ဈေး၌ အမြောက်အမြားရောင်းချလေ့ရှိသော သာမန် မုန်လာဥမျိုးပင် ဖြစ်သည်။
မုန်လာဥသည် ဂေါ်ဘီထုပ်၊ ပန်းမုန်လာ၊ မုန်ညင်း၊ ခါးဥဖြူ စသည်တို့နှင့်အတူ ကရူစီဖာရီး မျိုးရင်းတွင် ပါဝင်၍ ယင်း၏ ရုက္ခဗေဒ အမည်မှာ ရက်ဖာနပ် စတီဗပ် ဖြစ်သည်။
စပ်ရှားရှား အရသာရှိသဖြင့် မုန်ညင်းနှင့်ပို၍ နီးစပ်သည့်အပင်ဟု ဆိုပေမည်။
မုန်လာဥကို တရုတ်နိုင်ငံ၌ ခရစ်မပေါ်မီ နှစ်ပေါင်းအတော်ကြာကပင် စိုက်ပျိုးခဲ့ကြသည်။
အာရှတိုက်၌ အစိုက်များသောမုန်လာဥမျိုး ကို တရုတ်မုန်လာဥဟု ခေါ်သည်။
မုန်လာဥပင်သည် တစ်နှစ်ခံပင်ဖြစ်၍ မုန်ညင်းရွက်ကဲ့သို့သော အရွက်များနှင့် ဖူးပွနေသည့် အမြစ်များရှိသည်။
ထိုအမြစ်ကိုပင် ဥဟုခေါ်ကြသည်။
လူတို့ အဓိကထား၍ စားသောအပိုင်းသည် ထိုအမြစ်ဟုခေါ်သည့်အမြစ်များရှိသည်။
ဥများကိုသာမက အရွက်နှင့် အဖူးများကိုလည်း ချက်ပြုတ်စားကြသည်။
မုန်လာဥများသည် ပုံသဏ္ဌာန်၊ အရွယ်၊ အရောင်အားဖြင့် အမျိုးမျိုးရှိကြသော်လည်း အရသာနှင့် အနေ အထားမှာ အတူတူပင် ဖြစ်ကြသည်။
စိုက်ပျိုးရလည်း အလွန်လွယ်သည်။
ဤမုန်လာမျိုးကို အနောက်နိုင်ငံ၌ နွေကူးရာသီ အစလောက် ကတည်းက စ၍ စိုက်ပျိုးကြသည်။
မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဤမုန် လာမျိုကို အစေ့စိုက်ပြီးနောက် တစ်လကျော်ကျော်ခန့် ကြာလျှင် ဥများကို စားနိုင်လေသည် ထိုကြောင့် ခြံဥယျာဉ်များအတွင်းမြေပို ရှိပါက ၁ဝ ရက် တစ်ကြိမ် ၁၅ ရက် တစ်ကြိမ် စိုက်ခြင်းဖြင့် လိုသလောက် ရရှိနိုင်လေသည်။
ခါးဥဖြူသည် မုန်လာဥကဲ့သို့ပင် ဂေါ်ဘီထုပ်၊ ပန်းမုန်လာ၊ မုန်ညင်းတို့နှင့်အတူ ကရူစီဖာရီး မျိုးရင်းတွင် ပါဝင်သော်လည်း ယင်း၏ ရုက္ခဗေဒအမည်မှာ ဗရပ်စီက ကွန်ပက်စထရစ် ဖြစ်သည်။
ခါးဥဖြူကို မုန်လာဥဝိုင်းဟုလည်းခေါ်သည်။
ခါးဥဖြူသည် အေးသော ရာသီဥတုရှိသည့် အရပ်များတွင် ကောင်းစွာ ဖြစ်ထွန်းသည်ဖြစ်ရာ အလွန် ထွားကျိုင်းသော ခါးဥ အသားဝါမျိုးကို မြောက်ဘက် အအေးပိုင်းဒေသများကို စိုက်ပျိုးကြသည် အဖြူရောင် အသေးစား ခါးဥများကို သာမန် ခြံဥယျာဉ်များ ၌စိုက်ပျိုးကြသည်။
ခါးဥဖြူဥသည် မုန်လာဥကဲ့သို့ ရှည်မျောမျော မဟုတ်ဘဲ တုတ်၍ ဝိုင်းသည်။
စင်စစ်အားဖြင့် ခါးဥဖြူသည် ဂေါ်ဘီထုပ် မျိုးပျက်ဖြစ်သည်။
ခါးဥဖြူဥကို လူတို့ စားသုံးကြ၍ ယင်း၏ အရွက်နုများကိုလည်း ဟင်းရွက်အဖြစ် စားသုံးနိုင်သည်။
ခါးဥဖြူသည် အလွန် စိုက်ပျိုးရလွယ်သော အပင်မျိုးဖြစ်သဖြင့် ခြံဥယျာဉ်များ၌ ဟိုက်ပျိုးရန် သင့်လျော်သည်။
အစေ့များကို အတန်းလိုက် ပါးပါးချပေးရသည်။
ထိုမျိုးစေ့များပေါ်တွင် မြေဩဇာမှုန့် များကို ခပ်ပါးပါး ဖုံးအုပ်ပေးပြီးနောက် ရေမှန်မှန် လောင်းသွားလျှင် တညီတညာတည်း သန်စွမ်းလာကြသည်။
အစေ့ စိုက်ပြီး နောက် ၂လခန့် အကြာတွင် ဥများကို စားနိုင်လေသည်။
အရောင်အဆင်း အရွယ်အစားနှင့် ပုံသဏ္ဌာန်ကို လိုက်၍ ခါးဥပင်မျိုးပေါင်း များစွာရှိသည်။
ခါးဥဖြူ အချို့ နိုကိုဟု ခေါ်သည်။
ခါးဥဖြူရွက်များသည် ဗီတာမင် ၊ အေ၊ ဘီ၊ စီဓာတ်များဖြင့် အလွန် ကြွယ်ဝရကား ဟင်းရွက်အဖြစ် စားသုံးရန်အကောင်းဆုံး ဖြစ်သည်။
ဥများကား အာဟာရဓာတ်တန်ဖိုး များစွာ မရှိလှချေ။
ခါးဥဖြူပင်များကို ခါးဥဖြူပိုး ကလေးများက အလွန်ဖျက်ဆီးတတ်ကြသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၉) ကိုးကား Category:အမြစ် ဟင်းသီးဟင်းရွက်ပင်များ။
မုန်လာဥနီပင် (Beta vulgaris) မုန်လာဥနီပင်သည် ကီနိုပိုဒီအေးစီအီး(Chenopodiaceae; ယခုအခါတွင် Amaranthaceae) မျိုးရင်းတွင် ပါဝင်၍ ယင်း၏ ရုက္ခဗေဒအမည်မှာ ဗီတာဗားလဂါးရစ်(Beta vulgaris) ဖြစ်သည်။
မုန်လာဥနီဟု ခေါ်သော်လည်း မုန်လာဥ၊ ဂေါ်ဘီထုပ်၊ ပန်းမုန်လာ၊ မုန်ညင်း စသည်တို့နှင့် မျိုးရင်းချင်း မတူသည့်ပြင် မုန်လာဥဝါ နှင့်လည်း မျိုးရင်းချင်း မတူချေ။
မုန်လာဥနီပင်သည် မူလက ကက်စပျန်ပင်လယ် ဒေသတွင် အလေ့ကျပေါက်သည်။
ရှေးနှစ် ပေါင်းနှစ်ထောင်လောက်ကတည်းက ယင်းကို လူတို့သည် အစာအဖြစ် စိုက်ပျိုးလာခဲ့ကြသည်။
မုန်လာဥနီပင်၏ အဖြူရွက်စိမ်းကြီး များသည်ထူ၍ အရည်ရွှမ်း၏။
ဥများမှာ အဖြူမှ အနီရင့်ရင့်ထိ အရောင်အမျိုးမျိုးရှိကြသည်။
အချို့ ဥများမှာ ဘောလုံးကဲ့သို့ လုံး၍ အချို့မှာကျင်ပုံသဏ္ဌာန်ရှိပြီးလျှင် အချို့ကား ရှည်မျောမျော ရှိလေသည်။
မုန်လာဥနီပင်သည် ၂ နှစ်ခံ ပင်မျိုးဖြစ်၍ ၂ နှစ်၊ သို့မဟုတ် ၂ ရာသီ အသက်ရှင်နေသော အပင်မျိုးဖြစ်သည်။
အစေ့များကို စိုက်ပျိုးပြီးသည်နောက် ရက်ပေါင်း ၇ဝ အတွင်းတွင် ဥများကို စားနိုင်သည်။
မုန်လာဥနီပင်များကို အပင်စာသိုမှီးထားသောအမြစ် (ဥ) များအတွက် စိုက်ပျိုးကြရာ၊ ဥများမထိမနာအောင် ပြောင်းရွှေ့စိုက်ရန် မဖြစ်နိုင်သဖြင့် စိုက်ခင်းများကိုကောင်းစွာဂရုစိုက်၍ ပြုပြင်ရလေသည်။
မြေဩဇာကောင်းသော မြေနုမြေပွများ၌ ကောင်းစွာ ဖြစ်ထွန်းကြသည်။
ဤမုန်လာဥနီ၏ မျိုးစေ့ကို မစိုက်ပျိုးမီ ရေနွေးတွင် နာရီ အနည်းငယ် စိမ်ထားပြီးမှ စိုက်ပါက ရိုးရိုးစိုက်သည်ထက် ပို၍ မြန်စွာပေါက်သည်။
ဥများကောင်းစွာဖြစ်ထွန်းစေရန် တစ်တန်းနှင့်တစ်တန်း ၉ လက်မမှ ၁၂ လက်မအထိ ခွာပြီးလျှင် တစ်ပင်နှင့် တစ်ပင်လည်း ၆ လက်မအထိ ကွာအောင်စိုက်၍အပင်ညံ့များကို နုတ်ပေးရသည်။
မြန်မာနိုင်ငံတွင် မုန်လာဥနီပင်များကို ဟင်းသီးဟင်းရွက်ပင် တစ်မျိုးအဖြစ်ဖြင့်သာ စိုက်ပျိုးကြသည်။
အနောက်နိုင်ငံများ၌မူ ဟင်းသီးဟင်းရွက်ပင် တစ်မျိုးအဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ တိရစ္ဆာန်အစာအတွက်သော်လည်းကောင်း စိုက်ပျိုးကြသည်။
စင်စစ် မုန်လာဥနီ အရွက်များတွင် ဗီတာမင်နှင့် သတ္တုဓာတ် အမြောက်အမြား ပါရှိရာ၊ ဥမှာထက် အာဟာရဓာတ် ပို၍ များသည်။
ဥများတွင်ဗီတာမင်ဓာတ်အနည်းငယ်သာ ပါရှိသည်။
သကြားဓာတ်ပါသော မုန်လာဥနီပင် တစ်မျိုးရှိသေးသည် ယင်းကို သကြားမုန်လာဟုလည်းခေါ်ကြသည်။
၁၉ ရာစုခေတ်တွင် သိပ္ပံပညာရှင်ကြီးများသည် သကြားရာခိုင်နှုန်း ၇ မျှသာ ပါရှိသော မုန်လာဥနီမျိုးတွင် ရာခိုင်နှုန်း ၂ဝ အထိ ပါရှိလာအောင် မျိုးစေ့သန့်သန့်များကို ရွေးချယ်စိုက်ပျိုးသည့်နည်းဖြင့် ပြုပြင်ခဲ့ကြသည်။
ထိုထက် သကြားရာခိုင်နှုန်းပိုလာအောင် သကြားမုန်လာပင် များကို ပြုပြင်လျက် ရှိနေကြသည်။
လွန်ခဲ့သည့် နှစ်ပေါင်း ၅ဝ ကျော် အထက်က သကြားအတွက် ကြံပင်များကိုသာ အားထား ခဲ့ကြရသော်လည်း ယခုအချိန်အခါတွင် အင်္ဂလန်ကဲ့သို့သော နိုင်ငံ များတွင် လယ်မြေ ဧကပေါင်း ထောင်သောင်းများစွာ၌ သကြားမုန်လာပင်များကို စိုက်ပျိုးထားကြလေသည်။
ထိုမုန်လာပင်များမှ သကြား တန်ချိန်ပေါင်းများစွာကို နှစ်စဉ် ရရှိလျက်ရှိသည်။
ရွက်လှ မုန်လာဥနီပင်မျိုးလည်း ရှိသေးရာ၊ ခြံဥယျာဉ်များကို တန်ဆာဆင်ရန် ထိုအပင် များကို စိုက်ပျိုးထားတတ်ကြသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၉) 200px|မုန်လာဥနီများ (Daucus carota subsp. sativus) thumb|Daucus carota subsp. maximus မုန်လာဥနီမှာ Daucus carota subsp. sativus (Apiaceae) လည်း အဓိပ္ပာယ်ရှိသည်။
200px|မုန်လာဥနီများ (Daucus carota subsp. sativus) မုန်လာ ဥဝါပင်သည် အမ်ဗယ်လီဖာရီး(Umbelliferae)ယခုအခါတွင် Apiaceae ဟုခေါ်သည်။
မျိုးရင်းတွင် ပါဝင်၍ ယင်း၏ ရုက္ခဗေဒအမည်မှာ ဒေါကပ် ကာရိုတာ(Daucus carota) ဖြစ်သည်။
မုန်လာဥဝါဟု ခေါ်သော်လည်း မုန်လာဥ၊ ဂေါ်ဘီထုပ်၊ ပန်းမုန်လာ၊ မုန်ညင်းစသည်တို့နှင့် မျိုးရင်းချင်း မတူချေ။
မုန်လာဥဝါ အမျိုး ပေါင်း ၂ဝ ခန့် ရှိရာ၊ အားလုံးလောက်၏ မူလပေါက်ရာ ဒေသသည် မြေထဲပင်လယ် နိုင်ငံများဖြစ်သည်။
လူတို့အသုံးများသော မုန်လာဥဝါများသည် ၂ နှစ်ခံပင် ဖြစ်၍ ကမ္ဘာဟောင်း မြောက်သမပိုင်း ဒေသတို့တွင် အလေ့ကျပေါက်ကြသည်။
ထိုအလေ့ကျပေါက်မုန်လာဥဝါ အရိုင်း ကို တစ်ကမ္ဘာလုံးတွင် အယဉ်ဖြစ်အောင် ပြုပြင် စိုက်ပျိုး၍ ဥကို စားသုံးကြသည်။
အရိုင်းပင်များ၏ ဥများသည် သေးသွယ်၍ မာပြီးလျှင် အနံ့ အလွန်ပြင်းသည်။
ထိုအရိုင်းပင်ကို ယဉ်အောင်ပြုပြင်စိုက်ပျိုး၍ ရသောဥများမှာ တုတ်၍ အသားများပြီးလျှင် အနံ့မှာ အရိုင်းဥလောက် မပြင်းချေ။
အရောင်မှာ ဝါ၏။
ဤမုန်လာမျိုးမှာ မြေဩဇာ များလွန်းလျှင် အမြစ်များ ခွတတ်သဖြင့် မစိုက်ပျိုးမီ မျိုးစေ့ကို ခြောက်သွေ့သော သဲနှင့်ဖြစ်စေ၊ ပြာနှင့် ဖြစ်စေ၊ ရောစပ်၍ စိုက်ပါက တစ်စေ့နှင့်တစ်စေ့ မပူးကပ်ဘဲ တညီတညာတည်း ပေါက်လာကြသည်။
မုန်လာဥဝါပင် အယဉ်ထဲ၌လည်း ဥအရွယ်အစား၊ ပုံသဏ္ဌာန်၊ အရောင်အဆင်း အမျိုးမျိုးကွဲပြားလျက်ရှိသည်။
ဥအဖြူမျိုးထက် အနီမျိုးနှင့် အဝါမျိုးများတွင်အာဟာရဓာတ် ပို၍ များ သည်။
အရွက်နှင့် ပင်စည်ကို အသားဟင်း ချက်သည့်အခါ အနံ့မွှေးအောင် အပေါ်မှ ဖြူးပေးလေ့ရှိသည်။
မုန်လာဥဝါသည် သကြားဓာတ် အလွန်ကြွယ်ဝသည့်ပြင်၊ သံဓာတ် လည်း များစွာ ပါဝင်၏။
ထိုကြောင့် ကလေးများအတွက် အဖိုးတန်သော အစာဖြစ်သည်။
သကြားဓာတ်နှင့် သံဓာတ်များအ ပြင် ဗီတာမင်အေ(Vitamin A)နှင့် ဘီ ၁(Vitamin B1) ဓာတ်များလည်း အများအပြား ပါရှိ ၏။
ဗီတာမင် ဘီ ၂(Vitamin B2) နှင့် စီ(Vitamin C) ဓာတ်တို့ကား အနည်းငယ်စီသာပါရှိသည်။
မုန်လာဥဝါတွင်ပါသော ဗီတာမင် ဓာတ်များသည် မျက်စိ အတွက်ကောင်းသည်။
ဗီတာမင် အေ ဓာတ်သည် ကြက်မျက်စိရောဂါကို ကာကွယ်နိုင်သည်။
မုန်လာဥဝါကို အစိမ်းဖြစ်စေ၊ ပြုတ် ၍ဖြစ်စေ၊ သုတ်၍ ဖြစ်စေ စားကြသည်။
ဂျာမနီနိုင်ငံတွင် မုန်လာဥဝါကို ကျွတ်အောင် လှော်၍ ညက်အောင် ကြိတ်ပြီးလျှင် ကော်ဖီအစား အသုံးပြုကြသည်။
မုန်းချောင်းသည် ချောင်းဟုခေါ်သော်လည်း အမှန်မှာ မြစ်ကလေးဖြစ်၏။
၁၉၆ မိုင်ရှည်လျားသည်။
ဧရာဝတီမြစ်၏ လက်တက်ဖြစ်၍ ဧရာဝတီမြစ်အတွင်းသို့ လက်ျာ ဖက်ကမ်းမှ စီးဝင် ပေါင်းဆုံသည်။
မုန်းချောင်းသည် တောင်ပိုင်း ချင်းတောင်ခရိုင်ရှိ ဝိတိုရိယတောင် (ခေါ်) ခေါနုသုမ် (ခေါ်) နတ်မတောင်ထိပ်၏ အနောက်ဘက်နှင့် မြောက်ဘက်ရှိ တောင်များတွင် မြစ်ဖျားခံသည်။
အစသော် တောင်ဘက်သို့ လမ်းပြောင်းပြီးနောက် မင်းဘူးခရိုင် အတွင်းသို့ စေတုတ္တရာမြို့နယ်၏ အနောက်မြောက်ဘက်မှ စီးဝင်သည်။
စေတုတ္တရာ မြို့နယ်ကို မြောက်မှ တောင်သို့ နှစ်ပိုင်းအတိမျှ ပိုင်း၍ စီးသည်။
ထိုနောက် ပွင့်ဖြူမြို့နယ်တွင်းသို့ ဖြတ်သန်း စီးဆင်းသည်။
မဲဇလီရွာမှစ၍ မြေပြန့်တွင်းသို့ ရောက်သည်။
မဲဇလီရွာမှ ဧရာဝတီမြစ်နှင့် ဆုံရာအထိ အတည့်တိုင်းလျှင် မိုင် ၃ဝ ကျော် ရှိ သည်။
မြစ်ရိုးတစ်လျှောက်မှ တိုင်းလျှင် မူကားနှစ်ဆမျှရှိပေမည်။
မုန်းချောင်းကမ်းဘေးမှာထက် မြို့ရွာများ ပိုမို တည်ရှိသည်။
မုန်းချောင်းဘေးတွင် မဲဇလီအောက်ဘက်မှစ၍ ရွာပေါင်း ၁ဝဝကျော်ရှိ၍ မြစ်ချောင်း၏ တစ်ဖက်တစ်ချက် အမျှပင် တည်ရှိသည်။
သို့ရာတွင် ပြောပလောက်သည်တို့ကား စေတုတ္တရာ၊ ပွင့်ဖြူစသည်တို့သာလျှင်ဖြစ်၏။
မဲဇလီရွာအထက် ၄၅ မိုင်အထိ လှေများ တစ်နှစ်ပတ်လုံး ကူးလူးသွားလာနိုင်သည်။
မိုးအခါတွင် လှေများဖြင့်သာ ဖြတ်ကူးနိုင်သော်လည်း နွေအခါ၌ အချို့နေရာများတွင် ကျောက်ဆောင်များကို ကျော်ဖြတ်၍ ကူးသန်းနိုင်သည်။
မုန်းချောင်း မြစ်ဝှမ်းရှိ မြေသည် မန်းချောင်း မြစ်ဝှမ်းမှာထက် ပို၍ ပွသည်။
ဆည်မြောင်းများ ဖောက်လုပ်၍ ရေသွယ်မည်ဆိုပါက မန်းချောင်းမှာကဲ့သို့ပင် တောင်ခြေ တစ်လျှောက်မှသည် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းအထိ စိုက်ပျိုးနိုင်သည်။
မဲဇလီ အောက်ဘက်ဆီတွင် မုန်းချောင်းမြစ်ဝှမ်းသည် ၁ မိုင်မျှ ကျယ်ဝန်းသည်။
ထိုမှအောက်ဘက် ၁၈ မိုင် အကွာ ကျွဲတဲသို့ရောက်လျှင် ၆ မိုင်ရှိ၍ ထိုမှလွန်ပြန် သော် အလျား ၁၃ မိုင် အနံ ၇ မိုင်ခန့်ရှိသော မြေပြန့်ရှိ၏။
မြေလည်းကောင်းမွန် သည်။
မဲဇလီရွာ အထက် မြောက်ဘက်တွင် ရှေးမြန်မာမင်းများလက်ထက်က တူးမြောင်း တစ်ခု တူးဖောက်ခဲ့သည့် အထောက်အထားများ တွေ့ရသည်။
အခြား တူးမြောင်းတစ်ခုမှာ မဲဇလီ၏ အောက်ဘက် ၁ဝ မိုင်ခန့် အကွာ တောင်ဘက်ကမ်းမှ ပြည်လုံးကျော်၏ အနောက်ယွန်းယွန်းတွင် ရှိခဲ့သည်။
အချို့နေရာများတွင် မုန်းမြစ်ကြောင်း ပြောင်းသည့် လက္ခဏာများ ရှိသည်။
၁၉ဝ၈ ခုနှစ်ခန့်က မုန်းမြစ်ဝနှင့် ၃၄ မိုင်ကွာဝေးသော မဲဇလီရွာတွင် ရေလွှဲဆည်ကို စတင် ပြုလုပ်၍ ယခုအခါ မုန်းတူးမြေင်းစုဖြင့် ရေသွယ်ကာ လယ်ယာစိုက်ပျိုး လုပ်ကိုင်လျက်ရှိသည်။
မုန်းတူးမြောင်းစုသည်ကား မင်းဘူးခရိုင်ရှိ တူးမြောင်းစု ၃ စု အနက် အလယ်တူးမြောင်းစု ဖြစ်၏။
အခြား တူးမြောင်း ၂စုမှာ ကား စလင်းတူးမြောင်းစုနှင့် မန်း တူးမြောင်းစုတို့ ဖြစ်သည်။
မုန်းတူးမြောင်းကို အမှီပြုလျက်ရှိသည့် ရေသောက်မြေ ဧကပေါင်း မှာ ၇၉,၁၄ဝ ဖြစ်လေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၉) အမည်တွင်လာပုံ မုန်းချောင်းကို ဒေသခံ ချင်းပုံချင်း၊ မရင်းချင်း နှင့် လုံပေါချင်း လူမျိုးများ၏ ချင်းဘာစကားအရ ဟောလုံ ဟု ခေါ်ဆိုသည်။
မုန်းချောင်းတစ်လျှောက်ရှိ ဆည်တမံများ 300px|thumb| မုန်းချောင်းရေလှောင်တမံမှ ရေပြင်ကြီး။
ရွာပေါင်း ၁၂ရွာ ရေမြုပ်၍ နေရာပြောင်းရွှေ့ပေးခဲ့ရသည်။
ချောင်းဖျားမှ ချောင်းဆုံးအထိအစဉ်အလိုက်- အထက်ဗူးဆည် (စေတုတ္တရာမြို့နယ်၊ သူကောင်းကျင်းကျေးရွာအနီး၊ စီမံကိန်းကာလ) ဗူးဆည် (စေတုတ္တရာမြို့နယ်၊ ဗူးကျေးရွာအနီး၊စီမံကိန်းကာလ) မုန်းချောင်း တာတမံ (စေတုတ္တရာမြို့နယ်၊ အောက်ပုံကျေးရွာအနီး၊ ဖွင့်လှစ်ပြီး။
လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ၇၅ မဂ္ဂါဝပ်) ကြီးအုံကြီးဝဆည် (ပွင့်ဖြုမြို့နယ်၊ လယ္မကျေးရွာအနီး၊ ဖွင့်လှစ်ပြီး။
လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ၇၄ မဂ္ဂါဝပ်) မဲဇလီဆည် (ပွင့်ဖြူမြို့နယ်၊ မဲဇလီကျေးရွာအနီး၊ ကိုလိုနီခေတ်။
လျှပ်စစ်ဓာတ်အားမထုတ်လုပ်ပါ။
) မုန်းချောင်း(မြစ်)အတွင်းသို့ စီးဝင်သောချောင်းလက်တက်များ ချောင်းဖျားမှချောင်းဆုံးအထိအစဉ်အတိုင်း ခွက်ချောင်း (အနောက်ဘက်မှ) ဒွေးချောင်း(အနောက်ဘက်မှ) ပန်းအိချောင်း(အရှေ့ဘက်မှ) ချီချောင်း(အနောက်ဘက်မှ) အင်ကြင်းချောင်း(အနောက်ဘက်မှ) အောင်းချောင်း(အနောက်ဘက်မှ) ပလောင်းချောင်း(အနောက်ဘက်မှ) ထီးချောင်း(အရှေ့ဘက်မှ) ဆီမီးချောင်း(အနောက်ဘက်မှ) ပဇောချောင်း(အရှေ့ဘက်မှ) ကြီးချောင်း(အနောက်ဘက်မှ) ရေဝေမြေမျက်နှာသွင်ပြင်အနေအထား စတင်စီးဆင်းရာချောင်းဖျားသည် ချင်းပြည်နယ်၊ ချင်းတောင်တန်း ကန်ပက်လက်မြို့နယ် ရှိ ဝိတိုရိယတောင် (ခေါ်) နတ်မတောင် (ခေါ်) ခေါနုသုမ် တွင် ချောင်းဖျားခံသည်။
ချောင်းလက်တက်ငယ်များ မြောက်မြားစွာရှိနေသောကြောင့် ကိုလိုနီခေတ်က မုန်းချောင်းကို မုန်းမြစ်ဟုသုံးနှုန်းခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသည်။
ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် မူးမြစ်ပြီးလျှင် ဧရာဝတီမြစ်အတွင်းသို့ အနောက်ဘက်ခြမ်းမှ စီးဝင်သော မြစ်လက်တက် ချောင်းလက်တက်များထဲတွင် တတိယမြောက် အကြီးဆုံးနှင့် ရေစီးအားအများဆုံးဖြစ်သည်။
ချောင်း၏အနောက်ဘက်ခြမ်းသည် ရခိုင်ရိုးမ တောင်တန်းများဖြစ်ပြီး မိုးကောင်းစွာရကာ တစ်နှစ်ပတ်လုံး ရေရှင်သော ချောင်းလက်တက်ငယ်များ အများအပြားရှိကြသည်။
ဒွေးချောင်း၊ ချီချောင်း၊ အောင်းချောင်း၊ ဆီမီးချောင်း နှင့် ကြီးချောင်းတို့မှာ တစ်နှစ်ပတ်လုံးရေစီးသော ထင်ရှားသော ရေရှင်ချောင်းကြီးများဖြစ်ကာ ၎င်းချောင်းငယ်များ ဘေးတွင် မှီတင်းနေထိုင်ကြသော ဒေသခံ ချင်း နှင့် ဗမာ တိုင်းရင်းသားတို့သည် သီးနှံတစ်ရာသီခံသော ကိုယ်ထူကိုယ်ထ သစ်ဝါးဆည်များပြုလုပ်ကြကာ ရေသွင်း၍ စပါးစိုက်ပျိုးကြသည်။
သို့သော်လည်း မြေပြန့် ဧရိယာ အနည်းငယ်သာရှိသဖြင့် လယ်စိုက်ဧကနည်းပါးသည်။
ချောင်း၏အရှေ့ဘက်ခြမ်းသည် ပုံတောင်ပုံညာတောင်တန်း၏အဆက်ဖြစ်သော မြင်းညောင်းတောင်တန်း နှင့် နွားမတောင်တန်းကြီးများ ရှိနေပြီး မြေပြန့်ဒေသနှင့် ပိုမိုနီးကပ်သဖြင့် မိုးရေရရှိမှု နည်းပါးသော်လည်း နွေရာသီမျှသာ ရေခန်းခြောက်သည့် ချောင်းလက်တက်များ ရှိကြသည်။
ပန်းအိချောင်း၊ ထီးချောင်း နှင့် ပဇောချောင်းတို့မှာ ထင်ရှားကြပြီး အနောက်ဘက်ခြမ်းရှိချောင်းများကဲ့သို့ ရေစီးအားမများပြားလှပေ။
သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ရာသီမပြတ်ရေစီးပမာဏ အားကောင်းသောကြောင့် ဒေသတွင်း တစ်ရွာနှင့်တစ်ရွာ သွားလာကြရာတွင် ဒေသတွင်းလက်ဖြစ် သစ်လုံးထွင်းလှေများကို အသုံးပြု၍ လှော်တက် ထိုးဝါးများဖြင့် လှော်ခတ်ကာ ထက်အောက်စုန်ဆန်သွားလာကြသည်။
လှေငယ်ကလေးများသာဖြစ်၍ အထက်ဖျားတွင် ချင်းပြည်နယ် ကန်ပက်လက်မြို့နယ်၊ လဲပုံရွာ အထိ သွားလာနိုင်ကြသည်။
မုန်းချောင်းအောက်ပိုင်း ပွင့်ဖြူမြို့နယ်တွင်မူ အင်ဂျင်စက်တပ်လှေများဖြင့် သွားလာကြသည်။
မုန်းချောင်းဒေသသည် သစ်ဝါးအထူးထွက်သော ဒေသဖြစ်သည်နှင့်အညီ သစ်ဖောင်ငယ်များ နှင့် ဝါးဖောင်များ မျှောရာတွင်လည်း မုန်းချောင်းကို အသုံးပြုကြသည်။
စိုက်ပျိုးရေးအတွက်အသုံးပြုပုံ မုန်းချောင်းတစ်ဘက်တစ်ချက်စီတွင် အနည်းငယ်ပြန့်ပြူးသောမြေအနေအထား ဧရိယာ အနည်းငယ်ရှိသဖြင့် မုန်းချောင်းမှရေကို တစ်ဘက်ပိတ်ဆည်များတည်ဆောက်သွယ်ယူလျှက် ဆန်စပါးကို အဓိက စိုက်ပျိုးကြသည်။
၎င်းဆည်များသည် ဒေသခံလယ်သမား၏ တစ်နှစ်တစ်ကြိမ် တည်ဆောက်ရသော တစ်ရာသီခံ ယာယီ သစ်ဝါးဆည်များသာ ဖြစ်ကြပြီး မိုးတွင်းကာ ရေကြီးသောအခါ တိုက်စား ဖြိုဖျက်ခြင်း ခံရသည်။
သို့ဖြစ်၍ တစ်နှစ်လျှင်တစ်ကြိမ် နှစ်စဉ်အမြဲ ပြန်လည်ဆောက်ရသော ဆည်အမျိုးအစားများဖြစ်ကြသည်။
ထင်ရှားသော ကိုယ်ထူကိုယ်ထ သစ်ဝါးဆည်များမှာ တပွင်ဆည် ဗူးဆည် ပွင့်တောက်ဆည် လုံးပေါဆည် အောက်ပုံဆည် တို့ဖြစ်ကြသည်။
သို့ရာတွင် ယခုအခါ အစိုးရဆည်စီမံကိန်းများ တည်ဆောက်နေပြီး တည်ဆောက်ပြီးစီးပါက ရိုးရာအစဉ်အလာအရ တည်ဆောက်လာကြသော ယာယီ သစ်ဝါးဆည်များမှာ ပပျောက်သွားဖွယ်ရှိသည်။
မုန်းချောင်းဘေးရှိ ထင်ရှားသောမြို့ရွာများ သူကောင်းကျင်း မင်းဒင်ကျင်း ခွက်ချောင်း လုံးကြီး အပေါ တန့်လည်ကျင်း အကျီ တပွင် ဒွေးကုန်း ဒွေးကျင်း ဗူးရွာ အထက်လယ် ပွင့်တောက် ချီရွာ ကုန်းတရား အောင်းရွာ အလယ်ပုံ ပုံဆိပ် အောက်ပုံ သရန်ကိုင်း ခြင်ပြစ်ကိုင်း လုံးပေါ စေတုတ္တရာမြို့ မြေနီကုန်း ညောင်အိုင် တောင်မြေနီ ငါးမ သံဆယ် ကြီးအုံ ကြီးဝ ကျောက်ပုံ ခဲပြစ် ဝန်လို ခိုနန်း မုံညင်း မအူပင်ရွာ မဲဇလီ ရှောက်တော လယ်ကိုင်း ကျောင်းတော်ရာ ပွင့်ဖြူမြို့ ချောင်းကူးတံတားများ ချောင်းကူးတံတားကြီး ၃စင်းသာ ရှိသည်။
စေတုတ္တရာမြို့နှင့် ညောင်အိုင်ရွာကြား ဆ​​င်ဖြူကျွန်း-စေတုတ္တရာ ကားလမ်းပေါ်ရှိ ညောင်အိုင်တံတား ပွင့်ဖြူမြို့နှင့် ရှောက်တောရွာကြား မင်းဘူး-ဆင်ဖြူကျွန်း ကားလမ်းပေါ်ရှိ မုန်းချောင်းတံတား မဲဇလီရွာနှင့် ဆည်တော်ရွာကြား မဲဇလီ တံတား မုန်းချောင်းတံတား မကွေးတိုင်း ပွင့်ဖြူမြို့ နယ်ရှိ မုန်းချောင်းကို ဖြတ်ကူး သည့် မုန်းချောင်းတံတား(ပွင့်ဖြူ)ကို ဇွန်လ ၁၉၊ ၂၀၂၀ တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့ သည်။
အဆိုပါ မုန်းချောင်းတံတားသစ်ကို ၂၀၁၇ မေလ ၂၁ ရက် က စတင်တည်ဆောက်ခဲ့သည်။
တံတားသည် အရှည်ပေ ၁,၃၀၀၊ အကျယ် ၂၄ ပေရှိပြီး ကျပ်သန်း ၃,၉၀၀ ကုန်ကျခဲ့သည်။
မင်းဘူး - ပွင့်ဖြူ - စလင်း- ဆင်ဖြူကျွန်း သို့ဆက်သွယ်ထားသည်။
မမ္မတ်ဆင်ကြီးများ (Mammoths) သည် သမိုင်းမတင်မီ ရှေးနှစ်ပေါင်းများစွာက ရှိခဲ့ဘူးကြသော ဆင်အမျိုးဝင် တိရစ္ဆာန်ကြီးများဖြစ်ကြသည်။
ယင်းတို့၏ အရိုးများနှင့် အခြားရုပ်ကြွင်းများကို ကမ္ဘာအရပ်ရပ်တွင် တွေ့ရသည်။
မမ္မတ်ဆင်ကြီးတို့၏ ကိုယ်လုံးကိုယ်ထည်မှာ ယခုခေတ် အကြီးဆုံး အာရှတိုက်ဆင်၏ ကိုယ်အရွယ်လောက်ပင် ရှိသည်။
သို့သော်လည်း ယင်းတို့၏ အစွယ်မှာ ယခုခေတ် ဆင်အစွယ်များနှင့်မတူဘဲ အပေါ်သို့ ကော့လန်နေပေသည်။
တစ်ကိုယ်လုံးမှာလည်း ယခုခေတ် ဆင်များကဲ့သို့ အရေထူကြီး များဖြင့် ပြောင်ချော၍ မနေဘဲ ကိုယ်ထည် အနှံ့ ရှည်လျားသော အမွေးအမှင်များဖြင့် လွှမ်းအုပ်လျက်ရှိပေသည်။
တစ်ကြိမ်တစ်ခါမျှ မတွေ့မြင်ရဘူးသော ရှေးမမ္မတ်ဆင်ကြီးမျိုး၏ ပုံပန်းကို အရိုးတစ်ခု တည်း လေ့လာရုံဖြင့် မလုံလောက်ပေ။
အရိုးကို ကြည့်ရရုံနှင့် ထိုတိရစ္ဆာန် ပိန်သည် ၊ ဝသည်ကို တိတိကျကျ သိဖို့ ခဲယဉ်းပေ သည်။
ဆိုက်ဗီးရီးယားနယ်တွင် ရှေးပဝေဏီ ခေတ်ကတည်းက ရေခဲပြင်တွင် မြုပ်နေသော ယင်းဆင်ကြီးမျိုးကို အမှတ်မထင် တူးဖော်တွေ့ရှိရလေသည်။
ထိုဆင်ကြီးသေဆုံးခဲ့သည်မှာ ကြာပြီဖြစ်သော်လည်း မြေကြီးသည် ထူးဆန်းစွာ ရေခဲခန်းပမာ ထိုဆင်သေကို မပုပ်မသိုးရအောင် ကောင်းစွာသိုမှီး၍ ထားပေသည်။
ထိုကြောင့် မျက်လုံး၊ အမွေးအမှင်တို့နှင့်တစ်ကွ အရေစသည်တို့မှာ မည်သို့မျှ ပျက်စီးခြင်း မရှိသည်ကို တွေ့ရသည်။
ယင်းတို့၏ အထက်ဖက်သို့ ကော့တက်နေသော အစွယ်ကြီးမှာ အလေးချိန် ပေါင် ၂၅ဝ မျှ ရှိလျက် ၊ အလျား ၁၂ ပေ ကျော်မျှ ရှည်သည်ကိုပင် တွေ့ရသည်။
ဆင်စွယ်များတွင် ထိုအစွယ်ကြီးသည် များစွာကျော်စော ထင်ရှားပေသည်။
လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၂ဝဝ ခန့်က ယနေ့တိုင် တစ်နှစ်လျှင် ဆိုက်ဗီးရီးယားနယ်မှ ရှာဖွေရရှိသော ထိုဆင်စွယ်မျိုးပေါင်း အစုံ တစ်ရာခန့်မျှကို မှန်မှန် တင်ပို့ရောင်းချခဲ့ရလေသည်။
ထိုသတ္တဝါကြီးများ၏ အဓိကအစာမှာ ရှေးခေတ် ထင်းရှူးပင်ပေါက်များနှင့် အသီးများဖြစ်သည်ဟု သိရ၏။
ဤရှေးဆင်ကြီးမျိုး သည် ရှေးနှစ်ပေါင်း ထောင်သောင်းမက ကြာသောအခါကတည်းက နွံအိုင်ကြီးများထဲတွင် နစ်မြုပ်ခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အခြားနည်းတစ်မျိုးမျိုးဖြင့်သော်လည်းကောင်း သေဆုံးခဲ့ကြရာတွင်၊ အေးမြလွန်းသော ရာသီဥတုကြောင့် ယခုတိုင် မပျက်မစီးဘဲကျန်ရှိနေကြခြင်း ဖြစ်သည်။
အချိန်ကာလ ဤမျှကြာမြင့်ခဲ့သော်လည်း အချို့ဆင်ကြီးများ၏ အသားမှာယခုတိုင် လတ်ဆတ်လျက် ်ရှိနေသေးရာ၊ ဟင်းပင်ချက်စားနိုင်သည်ဟု အဆိုရှိလေသည်။
ယင်းတို့ ကျက်စားခဲ့သော ဒေသများမှာ ဆိုက်ဗီးရီးယား နယ်သာလျှင် ဖြစ်သော်လည်း အင်္ဂလန်နိုင်ငံ၊ ဥရောပတိုက် အလယ်ပိုင်းနှင့် မြောက်အမေရိကတိုက်တို့တွင်လည်း အနှံ့အပြား ကျက်စားခဲ့ဘူးကြပေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၉) ကိုးကား ကဏ္ဍ:သမိုင်းမတင်မီခေတ်ကာလများမှ ဆင်များ။
မုံရွေး ဇေတဝန်ဆရာတော် (မြန်မာ ၁၁၂၈ - ၁၁၉၆) (ခရစ်နှစ် 1766 - 1834) ငယ်ဘဝ ကုန်းဘောင် ဒုတိယခေတ်တွင် ပေါ်ထွန်းလာသော ရဟန်း စာဆိုများအနက် မုံရွေးဇေတဝန်ဆရာတော်သည် ထင်ရှားသောစာဆိုတစ်ဦးဖြစ်၏။
ဆရာတော်ကို သက္ကရာဇ် ၁၁၂၈ ခုနှစ် နယုန်လဆန်း ၄ ရက်၊တနဂ်နွေနေ့ (ခရစ်နှစ် ၁၇၆၆ ခုနှစ်၊ မေလ ၁၁ရက်နေ့)တွင် မုံရွာမြို့ စီရင်စုကြေးမုံရွာ၌ အဖ ဦးဇေယျ၊အမိ မမင်းလှတို့မှ ဖွားမြင်လေသည်။
မိဖတို့ ခေါ်ဝေါ်သော ငယ်မည် မောင်အောင်မြ၊ တွင်သော ငယ်မည် မောင်နိုးဖြစ်၏။
အဖဖက်မှာ သူကြီးမျိုးရိုးဖြစ်လေသည်။
အသက် ၆ နှစ် အရွယ်တွင် မုံရွေးရွာ ရွှေရေးလေးထပ်ဇေတဝန် ကျောင်းတိုက်ကြီး၏ အရှင်ဝိစိတ္တာ လင်္ကာရထံ ဆည်းကပ်လျက် ပညာသင်ကြား၍ ၁၅ နှစ် အရွယ်တွင် သာမဏေ ပြုလေသည်။
သာမဏေဘွဲ့ကား အရှင်အရိယာဝံသတည်း။
သာမဏေဘဝနှင့်ပင် အာဒါသမုခ ပျို့သစ်ကို စီကုံး၏။
အရွယ်ရောက်သော် ရဟန်းပြု၍ စာပေမျာကို ဆက်လက် သင်ကြားသည်။
ရဟန်းဘွဲ့အာဒိစ္စရံသီ ဖြစ်၏။
သို့သော် သာမဏေဘွဲ့ အရိယာထံသတွင် အာဒိစ္စရံသီဟူသော ဘွဲ့ကို ထပ်ဆင့်၍ အရိယဝံသ အာဒိစ္စရံသီဟု တွင်လေသည်။
ရဟန်းဘဝ ရဟန်းခံပြီးနောက် ပရိယတ်အရာ ထင်ပေါ် ကျော်ကြားသော ဆားလင်း၊ ဆားတုံ၊ ဗဒုံ၊ မုံရွာစသော မြို့ရွာတို့မှ ရှင်မဟာဂုဏသာရ စသော ဆရာတော်ကြီးများထံ ဆည်းကပ်လျက် လောကီဆိုင်ရာ၊ လောကုတ္တရာဆိုင်ရာ နေ့ဝါ ညဝါ စာပေများကို သူမတူအောင်ကြိုးစားအားထုတ်ကာ သင်ကြားတော်သည်။
ဂန္ထ န္တရ ဗဟုသုတနှင့် လွန်စွာပြည့်စုံတော်မူ၏။
ထိုထိုမြို့ရွာသို့ လှည့်လည်လျက် ပရိယတ္တိဓမ္မကို ကြိုးစား ဆောင်ရွက်တော်မူပြီး၍ အားရနှစ်သိမ့် ကျေနပ်တော်မူပြီးခါမှ မုံရွေး ဇေတဝန်ကျောင်းတွင် ပြန်လည် သီတင်းသုံးသည်။
ထိုသို့ သီတင်းသုံး နေထိုင်တော်မူစဉ် ဆရာတော်ကြီး ပျံလွန်တော်မူသဖြင့် ထိုကျောင်း၌ပင် ဆရာ၏ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံ၍ စာပေပို့ချနေတော်မူသည်။
ထိုသို့ စာပေပို့ချနေသည့် အကြားမှပင် ကျမ်းဂန်များကို ရေးသားတော်မူခြင်း၊ မေးလျှောက်လာသည့် ပုစ္ဆာပြဿနာများကို ဖြေကြားတော်မူခြင်း၊ သမထ ဝိပဿနာတို့ကို ပွားများတော်မူခြင်း စသော ရဟန်းကိစ္စများကိုလည်း ပြုတော်မူသည်။
ဘိုးတော်မင်းတရားကြီးသည် ဆရာတော်၏ ဂုဏ်သတင်းကိုကြားသိ၍ ကြည်ညိုလှသဖြင့် ငါးထပ်ကျောင်းဆောက်လုပ် လှူဒါန်းတော်မူ လေသည်။
ဘိုးတော်ဘုရား နတ်ရွာစံ၍ ဘကြီးတော်ဘုရား အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်တော်မူသောအခါ သက္ကရာဇ် ၁၁၈၁ ခုနှစ်တွင် ဆရာတော်အား အင်းဝမြို့တော်သို့ ပင့်ဆောင်ကာ ထီးလှိုင်ရှင်ဘုရားအနီး မင်္ဂလာဘုံသာ မည်သော အုတ်ကျောင်းတော်ကို ဆောက်လုပ် လှူဒါန်းပြီးလျှင်ဣန္ဒဝဇီရာဘိလင်္ကာရ သိရိဓဇ ရာဇဂုရု ဟူသော ဘွဲ့တံဆိပ်တော် ကပ်လှူကိုးကွယ်တော်မူလေသည်။
ဆရာတော်သည် မဟာသီလဝပျို့၊ ပဉ္စာဝုဓပျို့၊ ကုသပျို့သစ်၊ ပါရမီတော်ခန်းပျို့ အဖြေ စသော ပျို့ပေါင်း ခုနစ်စောင်ကို ရေးသားတော်မူသည်။
ထိုပျို့များအနက် မဟာသီလဝံသပျို့နှင့် ပဉ္စာဝုဓပျို့များသည် ဆရာတော်၏ အကောင်းဆုံးလက်ရာဟု ဆိုရပေမည်။
မဟာသီလဝပျို့တွင် ဆရာတော်သည် ရာဇကြောင်းကို နွှယ်၍ ရေးသား၏။
ပဉ္စဝုဓပျို့၌လည်း ထိုကဲ့သို့ပင် ရာဇကြောင်းကို အသားပေးကာ ရေးသားထားရကား ဆရာတော်သည် ရာဇကြောင်းကို ပိုမိုနိုင်နင်းဟန်တူလေသည်။