kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
ကာကွယ်မှု - ကလေးများကို မတော်မတရားပြုခြင်း၊ လျစ်လျူရှုခြင်း၊ အသုံးချ အမြတ်ထုတ်ခြင်းနှင့် ခွဲခြားဆက်ဆံခြင်းတို့မှ ကာကွယ်ရန် အခွင့်အရေး ရှိသည်။
ကလေးများ ကစားရန် လုံခြုံစိတ်ချရသော နေရာများ၊ အပြုသဘောဖြစ်သော ကလေးသဘာဝ အပြုအမူ၊နှင့် ကလေးများ၏ စွမ်းရည်များ တိုးတက်ပြောင်းလဲလာမှုကို အသိအမှတ်ပြုခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။
ပါဝင်မှု - ကလေးသူငယ်များတွင် လူမှုအဖွဲ့အစည်းတွင် ပါဝင်ရန်နှင့် ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင်အတွက် အစီအစဉ်များနှင့် ဝန်ဆောင်မှုများရှိရန် အခွင့်အရေး ရှိသည်။
စာကြည့်တိုက်များနှင့် လူမှုအဖွဲ့အစည်း အစီအစဉ်များ၊ လူငယ့်အသံ လှုပ်ရှားမှုများတွင် ကလေးသူငယ်များ၏ ပါဝင်လှုပ်ရှားမှုနှင့် ကလေးသူငယ်များသည် ဆုံးဖြတ်ချက်ချသူများအဖြစ် ပါဝင်ပတ်သက်ခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။
ထိုနည်းတူစွာ၊ ကလေးသူငယ် အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ သတင်းအချက်အလက် ကွန်ယက် သို့မဟုတ် အတိုကောက် CRIN သည် အခွင့်အရေးများကို အုပ်စုနှစ်စု ခွဲထားသည်။
စီးပွားရေး၊ လူမှုရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အခွင့်အရေးများ သည် အစားအစာ၊ နေထိုင်ရေး၊ ပညာရေး၊ ကျန်းမာရေး ပြုစုစောင့်ရှောက်မှုနှင့် အလုပ်အကိုင်ရရှိရေးကဲ့သို့ လူသားတို့၏ အခြေခံ လိုအပ်ချက်များကို ပြည့်မီရန် လိုအပ်သော အခြေအနေများနှင့် စပ်ဆိုင်သည်။
ပါဝင်သည့်အခွင့်အရေးများမှာ ပညာသင်ခွင့်၊ ပြည့်စုံလုံလောက်သော အိမ်ရာ၊ အစားအစာ၊ ရေ၊ ရရှိနိုင်သမျှ အဆင့်အမြင့်ဆုံး ကျန်းမာရေး တို့အတွက် အခွင့်အရေးများ၊ အလုပ်လုပ်နိုင်ခွင့်နှင့် အလုပ်တွင် ရပိုင်ခွင့်များအပြင် လူနည်းစုနှင့် မူလနေထိုင်သူ တိုင်းရင်းသားများအတွက် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အခွင့်အရေးများ ဖြစ်သည်။
ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဖွံ့ဖြိုးမှုဆိုင်ရာ အခွင့်အရေးများ ကို တစ်ခါတစ်ရံ “တတိယမျိုးဆက်သစ် အခွင့်အရေး” ဟုလည်းခေါ်၍ လုံခြုံပြီး ကျန်းမာရေးနှင့် ညီညွတ်သော ပတ်ဝန်းကျင်တွင်နေထိုင်ရန်နှင့် ထိုလူစုတွင် ယဉ်ကျေးမှု၊ နိုင်ငံရေးနှင့် စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုဆိုင်ရာ အခွင့်အရေးများရရှိရန်တို့ ပါဝင်သည်။
အမ်နက်စတီ အင်တာနေရှင်နယ်သည် လက်ရှိ ကြုံတွေ့နေရသည့် လေးခုသော ကလေးသူငယ်များ၏ အခွင့်အရေးများကို ပွင့်လင်းစွာ ထောက်ခံရာတွင် ဝန်ခံချက်ဖြင့် လွှတ်ပေးခြင်းမရှိဘဲ လူငယ်များကို ထောင်သွင်းအကျဉ်းချခြင်း ရပ်တန့်ရေး၊ ကလေးသူငယ်များကို စစ်ဘက်ဆိုင်ရာအသုံးချရေးအတွက် သွတ်သွင်းခြင်းကို ရပ်တန့်ရေး၊ အသက် 21အောက် ငယ်သူများကို သေဒဏ်စီရင်ခြင်းမှ ရပ်တန့်ခြင်းနှင့် စာသင်ခန်းတွင်း လူ့အခွင့်အရေး အသိမြှင့်တင်ရေးတို့ ပါဝင်သည်။
အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လူထုစည်းရုံးလှုံ့ဆော်ရေးအဖွဲ့အစည်းဖြစ်သော လူ့အခွင့်အရေး စောင့်ကြည့်လေ့လာရေးအဖွဲ့တွင် ကလေးသူငယ် အလုပ်သမား၊ လူငယ်တရားစီရင်ရေး၊ မိဘမဲ့ကလေးသူငယ်များနှင့် စွန့်ပြစ်ခံရသော ကလေးများ၊ ဒုက္ခသည်များ၊ လမ်းပေါ်မှကလေးသူငယ်များနှင့် ကိုယ်ခန္ဓာကို နာကျင်စေသော ပြစ်ဒဏ်ပေးခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။
လွတ်လပ်စွာ ကြီးပြင်းစေခြင်း ပညာအထူးလေ့လာမှုက ယေဘုယျအားဖြင့် အခွင့်အရေးများကို တစ်ခုချင်းသီးသန့် သတ်မှတ်ခြင်းအားဖြင့် ကလေးသူငယ်များ၏ အခွင့်အရေးကို အာရုံစိုက် လုပ်ဆောင်သည်။
အောက်ပါ အခွင့်အရေးများသည် “ကလေးသူငယ်များကို ကျန်းမာစွာလွတ်လပ်စွာ ကြီးပြင်းစေသည်”- လွတ်လပ်စွာ ပြောဆိုခွင့် လွတ်လပ်စွာ တွေးတောပိုင်ခွင့် ကြောက်ရွံ့ခြင်းမှ လွတ်မြောက်ရေး လွတ်လပ်စွာ ရွေးချယ်ပိုင်ခွင့်နှင့် ဆုံးဖြတ်ချက်ချနိုင်ခွင့် မိမိခန္ဓာကိုယ်ကို မိမိပိုင်စိုးမှု ကလေးသူငယ် အခွင့်အရေးအပေါ် အကျိုးသက်ရောက်စေသော အခြားအကြောင်းအရာတို့တွင် ကလေးသူငယ်များကို ရောင်းစားခြင်း၊ ကလေးပြည့်တန်ဆာလုပ်ငန်းနှင့် ကလေး ညစ်ညမ်းရုပ်ပုံလုပ်ငန်းတို့ ပါဝင်သည်။
အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဥပဒေ မာလီနိုင်ငံရှိ ကလေးသူငယ်များ၏ အခွင့်အရေး၊ ချီလီနိုင်ငံရှိ ကလေးသူငယ်များ၏ အခွင့်အရေး၊နှင့် ကိုလံဘီယာနိုင်ငံရှိ ကလေးသူငယ်များ၏ အခွင့်အရေး တစ်ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ လူ့အခွင့်အရေးကြေညာစာတမ်းကို ယနေ့ ကလေးသူငယ်များ၏ အခွင့်အရေးအတွက် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ တရားဝင် စံချိန်စံနှုန်းများအတွက် အခြေခံအဖြစ် ယူဆကြသည်။
ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ ကလေးသူငယ်များ၏ အခွင့်အရေးများကို ရည်ညွှန်းသော သဘောတူညီချက်များနှင့် ဥပဒေများ များစွာရှိသည်။
အဂ္ဂလန်တိုင်း ဂျက်ဘ်နှင့် သူမ၏ ညီအစ်မဖြစ်သော ဒေါ်ရသီ ဘက်ခ်စ်တန်တို့ အင်္ဂလန်နိုင်ငံ၊ လန်ဒန်မြို့တွင် 1919 ခုနှစ်က မူကြမ်းရေး၍ ကမ္ဘာ့နိုင်ငံပေါင်းချုပ် အသင်းကြီးက ထောက်ခံချက် ပေးသွင်းကာ ကုလသမဂ္ဂက 1946 ခုနှစ်တွင်ကျင့်သုံးရန်လက်ခံခဲ့သော 1923 ကလေးသူငယ်အခွင့်အရေးဆိုင်ရာကြေညာချက်စာတမ်း အပါအဝင် လက်ရှိနှင့် သမိုင်းဝင် စာရွက်စာတမ်း အချို့သည် ဤအခွင့်အရေးများအပေါ် သက်ရောက်မှုရှိသည်။
နောင်တွင် ထိုကြေညာချက်ကို ကလေးသူငယ်၏ အခွင့်အရေးများအပေါ် သဘောတူညီချက်၏ အခြေခံအဖြစ် အသုံးပြုသည်။
ကလေးသူငယ်၏ အခွင့်အရေးများအပေါ် သဘောတူညီချက် ကုလသမဂ္ဂ၏ 1989 ကလေးသူငယ်၏ အခွင့်အရေးများအပေါ် သဘောတူညီချက်၊ သို့မဟုတ် CRC သည် လူ့အဖွဲ့အစည်း၊ ယဉ်ကျေးမှုဓလေ့ထုံးစံ၊ စီးပွားရေး၊ နိုင်ငံရေးနှင့် လူမှုရေးဆိုင်ရာ အခွင့်အရေးများ ဖြစ်သည့် လူ့အခွင့်အရေးကို အပြည့်အဝ စုစည်းရန် ပထမဦးဆုံး တရားဝင် ပူးပေါင်းသည် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ စာချုပ်စာတမ်းဖြစ်သည်။
၎င်းအကောင်အထည်ဖော်ခြင်းကို ကလေးသူငယ်၏ အခွင့်အရေးများ ကော်မတီက ကြီးကြပ်သည်။
၎င်းသဘောတူညီချက်ကို တရားဝင်အတည်ပြုသော နိုင်ငံ့အစိုးရ အဖွဲ့အစည်းများသည် ကလေးသူငယ်များ၏ အခွင့်အရေးများကို ကာကွယ်ရန်နှင့် သေချာစေရန် ကတိပြုကြပြီး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လူမှုအဖွဲ့အစည်းရှေ့တွင် ဤကတိပြုချက်အတွက် တာဝန်ယူရန် သဘောတူညီကြသည်။
CRC သည်တရားဝင်အတည်ပြုသောနိုင်ငံပေါင်း 190 ဖြင့် အများဆုံး ကျယ်ပြန့်စွာအတည်ပြုခံရသော လူ့အခွင့်အရေး သဘောတူညီချက် ဖြစ်သည်။
CRC သည် အဓိက အခြေခံသဘောတရား လေးခုကို အခြေခံသည်၊အမည်အားဖြင့်ဆိုသော် ခွဲခြားဆက်ဆံမှု မရှိရေး၊ ကလေးသူငယ်၏ အကောင်းဆုံး ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု၊ ရှင်သန်ရာဘဝအခွင့်အရေး၊ ရှင်သန်ရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးနှင့် ၎င်းတို့အပေါ် အကျိုးသက်ရောက်မှုရှိသော ဆုံးဖြတ်ချက်များတွင် ကလေး၏ ထင်မြင်ယူဆချက်များ(ကလေး၏ အသက်နှင့် ရင့်ကျက်မှုပေါ်လိုက်၍)ကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။
အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ပြစ်မှုတရားရုံး၊ ယူဂိုဆလားဗီးယားနှင့် ရဝမ်ဒါ ခုံရုံးအဖွဲ့နှင့် ဆီရာလီယွန်း အတွက် အထူးခုံရုံးကဲ့သို့ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ပြစ်မှုဆိုင်ရာ တာဝန်ယန္တယားများနှင့်အတူ CRC သည် ကမ္ဘာအနှံ့တွင် ကလေးသူငယ်များ၏ အခွင့်အရေးများ အကြောင်းကို သိသာထင်ရှားစွာ မြှင့်တင်ပေးခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည်။
လိုက်နာဆောင်ရွက်မှု ကလေးသူငယ်များ၏ အခွင့်အရေးများကို သေချာစေရန်နှင့် ပြည်ထောင်စု၏ အောင်မြင်သော အကောင်အထည်ဖော်ခြင်းများ လုပ်ဆောင်ရန် လိုက်နာဆောင်ရွက်မှုဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ယန္တယားများ များစွာရှိသည်။
ထိုအထဲတွင် ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေ ညီလာခံ ကလေးသူငယ်များဆိုင်ရာ သီးသန့်ကဏ္ဍအတွက် ကလေးသူငယ် အခွင့်အရေး ကော်မတီ ပါဝင်သည်။
၎င်းကို ကလေးသူငယ်၏အခွင့်အရေးအပေါ် သဘောတူညီချက်များကို ပြည့်ဝစွာ အကောင်အထည်ဖော်ခြင်းနှင့် လိုက်နာခြင်းကို မြှင့်တင်ရန်အပြင် ကုလသမဂ္ဂအထွေထွေညီလာခံ ကလေးသူငယ်များဆိုင်ရာ သီးသန့်ကဏ္ဍနှင့် ၎င်း၏ အကြိုလုပ်ငန်းစဉ်အတွင်း ဦးစားပေးထားသော ကလေးသူငယ် အခွင့်အရေးများကို သေချာစေရန်အတွက် ဖွဲ့စည်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။
ကုလသမဂ္ဂ လူ့အခွင့်အရေးကောင်စီကို “လူ့အခွင့်အရေးအပေါ်တွင် မြင့်မားသည့် နိုင်ငံရေးအသိ ရှိလာစေသော ကော်မစ်ရှင်ထက် ကမ္ဘာအနှံ့ လူ့အခွင့်အရေး ချိုးဖောက်မှုများကို ရှုတ်ချခြင်းတွင် ပိုမို၍ ဓမ္မဓိဌာန်ကျခြင်း၊ ယုံကြည်ထိုက်ခြင်းနှင့် ထိရောက်ခြင်း ရှိစေရန် မျော်လင့်ချက်ဖြင့်” ဖွဲ့စည်းထားသည်။
ကုလသမဂ္ဂ ကလေးသူငယ်၏အခွင့်အရေးအပေါ် သဘောတူညီချက်များကို အကောင်အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်ရန် 1983 ခုနှစ်တွင် မူလက ဖွဲ့စည်းခဲ့သော အစိုးရမဟုတ်သော အဖွဲ့အစည်းမှာ အစိုးရမဟုတ်သည့်အဖွဲ့အစည်းများ၏ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ညွန့်ပေါင်းအဖွဲ့တစ်ခု ဖြစ်သည်။
ကမ္ဘာတဝှမ်းရှိ နိုင်ငံပေါင်းများစွာတွင် ကလေးသူငယ်များ၏ အခွင့်အရေးများဆိုင်ရာ အကျိုးဆောင် သို့မဟုတ် ကလေးသူငယ်များ၏ တရားဝင် ကိုယ်စားလှယ်များ ရှိပြီး အစိုးရပိုင်းဆိုင်ရာ တာဝန်မှာ ကလေးသူငယ်များ၏ အခွင့်အရေးနှင့် ပတ်သက်သော နိုင်ငံသားများက သီးခြားစီ တောင်းဆိုချက်များ တင်သွင်းခြင်းနှင့် စုံစမ်းစစ်ဆေးခြင်းအားဖြင့် အများပြည်သူများ၏ စိတ်ဝင်စားမှုကို ကိုယ်စားပြုရန် ဖြစ်သည်။
ကလေးသူငယ်များ၏ အကျိုးဆောင်သည် ကော်ပိုရေးရှင်းတစ်ခု၊ သတင်းစာတိုက်တစ်ခု၊ NGO တစ်ခု၊ သို့မဟုတ် အထွေထွေ အများပြည်သူများအတွက်လည်း အလုပ်လုပ်နိုင်သည်။
ကိုးကား ပြင်ပလင့်ခ်များ Save Child Rights and Stop Child Labour 2 year old sentenced to 3 years imprisonment Category:ကလေးသူငယ်များ၏ အခွင့်အရေး။
right| ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု ဆိုသည်မှာ ရာစုနှစ်များမှ နှစ်သန်းပေါင်းများစွာ အချိန်ကာလ အတွင်း ပြောင်းလဲလာသည့် ရာသီဥတုဆိုင်ရာ ကိန်းဂဏန်းစာရင်းဇယားသတ်မှတ်မှုများ ပြောင်းလဲခြင်းဖြစ်သည်။
၎င်းသည် ပျမ်းမျှရာသီဥတု ပြောင်းလဲခြင်း သို့မဟုတ် ရာသီဥတုအဖြစ်အပျက် ကိန်းဂဏန်းများ ပျမ်းမျှအားဖြင့် (ဥပမာ၊ ဆိုးရွားသော ရာသီဥတုအဖြစ်အပျက်များ များလာခြင်း သို့မဟုတ် နည်းသွားခြင်း) ပြောင်းလဲခြင်းတို့ ဖြစ်နိုင်သည်။
ရာသီဥတု ပြောင်းလဲခြင်းမှာ တိကျသော ဒေသ တစ်ခုအတွင်းသာပြောင်းလဲခြင်းဖြစ်နိုင်သကဲ့သို့ ကမ္ဘာမြေတစ်လွှား အနှံ့အပြားလည်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။
လောလောဆယ်အသုံးပြုရာတွင်၊ အထူးသဖြင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ(မူဝါဒ)၏ အခြေအနေအရ၊ မျက်မှောက်ခေတ် ရာသီဥတု ပြောင်းလဲခြင်းများအား ရည်ညွှန်းပါသည်။
၎င်းသည် လူသားများလုပ်ဆောင်မှုကြောင့် ရာသီဥတုပြောင်းလဲခြင်းအဖြစ် တိုင်းတာသည်။
၊ "ကမ္ဘာကြီးပူနွေးလာခြင်း" သို့မဟုတ် "လူသားများလုပ်ဆောင်မှုကြောင့် ကမ္ဘာကြီးပူနွေးလာခြင်း" (AGW ) ဟုယေဘုယျအားဖြင့် လူသိများသည်။
အချိန်ကာလများစွာ တိုင်းတာသော အပူချိန်၏ သတင်းအချက်အလက်များအတွက်၊ ကိန်းဂဏန်းဇစ်မြစ်များ မှရနိုင်သော အပူချိန်မှတ်တမ်း အားကြည့်ပါ။
လွန်ခဲ့သောရာစုနှစ်အတွင်း ပြောင်းလဲလာသောရာသီဥတု ယူဆချက်အတွက်၊ လက်ရှိရာသီဥတုပြောင်းလဲခြင်းယူဆချက် အားကြည့်ပါ။
အခေါ်အဝေါ်သတ်မှတ်ချက် အများဆုံးသတ်မှတ်သည့် ရာသီဥတုပြောင်းလဲခြင်း ဆိုသည်မှာ မည်သည့်အကြောင်းကြောင့်ပင်ဖြစ်စေ ရာစုနှစ်များစွာ သို့မဟုတ် ပိုရှည်ကြာသောအချိန်ကာလကို စဉ်းစားရာတွင် ရာသီဥတုစနစ်၏ ပိုင်ဆိုင်မှု ကိန်းဂဏန်းများ ပြောင်းလဲခြင်းဖြစ်သည်။
El Niño ကဲ့သို့ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုကို ကိုယ်စားမပြုပဲ ရာစုနှစ်အနည်းငယ်ထက်တိုသောကာလအတွင်း အတက်အကျရှိခြင်းများဖြစ်သည်။
အထူးသဖြင့် လူသားတို့၏လုပ်ဆောင်မှုကြောင့် ရာသီဥတုပြောင်းလဲခြင်းဖြစ်ရသည်ဟု တစ်ခါတစ်ရံ ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။
ဥပမာ၊ ရာသီဥတုပြောင်းလဲခြင်းကို "နှိုင်းယှဉ်နိုင်သော အချိန်ကာလအတွင်း သဘာဝအရ ရာသီဥတုပြောင်းလဲခြင်းများအပြင်၊ တိုက်ရိုက် သို့မဟုတ် သွယ်ဝိုက်ပြီး လူသားလုပ်ဆောင်မှုကြောင့် ကမ္ဘာ့လေထုတွင်ပါဝင်မှု ပြောင်းလဲခြင်း ယူဆချက်" ဟု ရာသီဥတုပြောင်းလဲခြင်းဆိုင်ရာ ကုလသမဂ္ဂ၏ သဘောတူညီမှု ကန့်သတ်ချက်မှ သတ်မှတ်ပါသည်။
နောင်တွင်၊ ရာသီဥတုပြောင်းလဲခြင်းသည် ကမ္ဘာကြီးပူနွေးလာခြင်း နှင့်အနက်အဓိပ္ပာယ်တူသည်။
ဖြစ်ပေါ်စေသောအကြောင်းရင်းများ ရာသီဥတုပုံစံပြောင်းစေသောအချက်များမှာ ရာသီဥတုတွန်းအားများ ဖြစ်သည်။
၎င်းအချက်များမှာ နေရောင်ခြည်ဖြာမှု ပြောင်းလဲခြင်း၊ ကမ္ဘာ့ဂြိုဟ် ပတ်လမ်း ပြောင်းလဲခြင်း၊ တောင်များတည်ဆောက်ခြင်းနှင့် ကမ္ဘာ့ကုန်းမြေထုတစ်ဖြည်းဖြည်းရွေ့လျားခြင်း၊ မှန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့ ပြင်းအားပြောင်းလဲခြင်း စသည့်ဖြစ်စဉ်များ ပါဝင်သည်။
၎င်း ရာသီဥတုပြောင်းလဲခြင်း တုံ့ပြန်မှုများ စွာတို့သည် အစောပိုင်းတွန်းအားကို ချဲ့နိုင်သည် သို့မဟုတ် ပျောက်သွားအောင် ပြောင်းလဲနိုင်သည်။
ရာသီဥတုစနစ်၏ အချို့အပိုင်းများမှာ သမုဒ္ဒရာနှင့် ရေခဲပြင်များ၊ ထုထည်ကြီးမားမှုကြောင့် ရာသီဥတု၏တွန်းအားကို နှေးကွေးစွာပြန်ခြင်း စသည်တို့ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။
ထို့ကြောင့်၊ ရာသီဥတုစနစ်သည်ရာစုနှစ်များစွာ သို့မဟုတ် ပြင်ပတွန်းအားသစ်များကို အပြည့်အဝပြန်ရန် အချိန်ပို၍ကြာနိုင်သည်။
မြေလွှာများရွေ့လျားမှု နှစ်သန်းပေါင်းများစွာ ကြာသောအခါ၊ မြေလွှာများ ရွေ့လျားမှုကြောင့် ကမ္ဘာမြေကြီးနှင့် သမုဒ္ဒရာဧရိယာများ၊ မြေမျက်နှာ သွင်ပြင်တို့သည် သီးခြားဖြစ်ပေါ်စေသည်။
၎င်းသည် တစ်ကမ္ဘာလုံးနှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ရာသီဥတုဖြစ်စဉ်နှင့် သမုဒ္ဒရာလေထုလည်ပတ်မှုနှစ်မျိုးစလုံးကို အကျိုးသက်ရောက်စေသည်။
ကမ္ဘာ့တိုက်ကြီးများ၏ တည်နေရာကို သမုဒ္ဒရာ၏ ဂျီဩမေတြီဖြင့် ဆုံးဖြတ်ပြီး၊ သမုဒ္ဒရာလည်ပတ်ခြင်းပုံစံမှ လွှမ်းမိုးထားသည်။
ပင်လယ်များ၏ အနေအထားသည် ကမ္ဘာကို ဖြတ်သောအပူနှင့် စိုထိုင်းဆ ပြောင်းလဲခြင်း ထိန်းချုပ်မှုတွင် အလွန်အရေးကြီးသည်။
ထို့ကြောင့်၊ ကမ္ဘာ့ရာသီဥတုကို ဆုံးဖြတ်ပေးသည်။
အတိတ်ကာလ ဥပမာအဖြစ် သမုဒ္ဒရာလည်ပတ်ခြင်း ထိန်းချုပ်သည့် ရွေ့လျားမှုသည် လွန်ခဲ့သောနှစ် ၅ သန်းခန့်က ပနားမားကျွန်းဆက်ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာနှင့် ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာတို့အား တိုက်ရိုက်ရောထွေးမှုကို ရပ်တန့်စေခဲ့သည်။
၎င်းသည် ယခု ရေပူစီးကြောင်း၏ သမုဒ္ဒရာပြောင်းလဲရွေ့ လျားအားကို ပြင်းထန်စွာ သက်ရောက်စေသည့်အပြင် မြောက်ကမ္ဘာလုံးခြမ်း ရေခဲပြင်သို့ ဦးတည်နေသည်။
ကျောက်မီးသွေးထွက်သည့် ကာလ နှစ်သန်းပေါင်း ၃၀၀ မှ ၃၆၀ ခန့် အတွင်း၊ မြေလွှာများ ရွေ့လျားမှုသည် ထုထည်ကြီးမားစွာ သိုလှောင်သော ကာဗွန်နှင့် ရေခဲခြင်းကို အစပျိုးလာသည်။
ပင်မ ဥရောပတိုက်ကြီး၏ "ကြီးမားသော မုတ်သုံရာသီ" လည်ပတ်သည့်ပုံစံ ဖြစ်ပေါ်သည့်ကာလသည် မြေကြီးဆိုင်ရာ သက်သေပြချက်များ ဖြစ်သည်။
မုတ်သုံရာသီ အစပြုခြင်းသည် ဥရောပတိုက်ကြီးများ တည်ရှိခြင်းက အထောက်အကူဖြစ်စေသည်ဟု ရာသီဥတုပုံစံငယ် ပြုလုပ်နည်းမှ အကြံပြုပါသည်။
တိုက်ကြီးများ၏ အရွယ်အစားသည်လည်း အရေးကြီးသည်။
သမုဒ္ဒရာ၏အပူချိန်တည်မြဲခြင်း အကျိုးကြောင့်၊ နှစ်စဉ် အပူချိန်ပြောင်းလဲခြင်းသည် အားဖြင့် ကုန်းတွင်းပိုင်းထက် ကမ်းရိုးတန်းဒေသများတွင် ပိုနည်းသည်။
ရာသီအလိုက် ပြင်းထန်သော ရာသီဥတုသည် ကျွန်းများ သို့မဟုတ် သေးငယ်သောတိုက်များ တွင်ဖြစ်ပေါ်မှုထက် ပိုကြီးသောတိုက်ကြီးများတွင် ပိုဖြစ်သည်။
နေရောင်ခြည်ထုတ်ပေးသည့်ပမာဏ right|thumb|နေပြောက်များနှင့် ပေါက်ကွဲတတ်သောအိုင်ဆိုတုပ်များလေ့လာမှုအပေါ်အခြေခံပြီး လွန်ခဲ့သောရာစုပေါင်းများစွာအတွင်း နေရောင်ခြည်လှုပ်ရှားမှုပြောင်းလဲခြင်းများ နေ သည် ကမ္ဘာမြေအား စွမ်းအင်အတွက် အဓိကကျသော အရင်းအမြစ်ဖြစ်သည်။
ရေတိုနှင့်ရေရှည်အားဖြင့် နေရောင်ခြည်ပြင်းအား ပြောင်းလဲခြင်းများသည် ကမ္ဘာ့ရာသီဥတုကို အကျိုးသက်ရောက်ကြောင်း သိရှိရသည်။
လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၃ မှ ၄ ဘီလီယံခန့်က၊ နေသည် ယနေ့ထက်စွမ်းအင်ပေါင်း ၇၀% ပိုပြီးထုတ်လွှတ်သည်။
အကယ်၍ လေထုပါဝင်နှုန်းသည် ယနေ့နှင့် အတူတူရှိနေပါက၊ ရေများကမ္ဘာမြေပေါ်တွင် ရှိတော့မည်မဟုတ်ပါ။
သို့သော်၊ ရေများ အစောပိုင်းကမ္ဘာမြေပေါ်တွင် ရှိနေခြင်းသည် Hadeanနှင့် Archean တို့ရှိနေခြင်း၏ သက်သေဖြစ်ပြီး၊ အားနည်းသော နေရောင်ငယ်ဝိရောဓိ ဟုဆိုကြသည်။
၎င်းဝိရောဓိအတွက် ဖြေရှင်းနည်း ယူဆချက်သည် လေထုနှင့်အလွန်ကွဲပြားပြီး လက်ရှိရှိနေသော မှန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့များ ပါဝင်မှုထက်ပိုများသည်။
လွန်ခဲ့သော ၄ ဘီလီယံခန့် အတွင်း၊ နေရောင်မှ ထုတ်သည့်စွမ်းအင် ပိုလာပြီး၊ လေထုပါဝင်မှု ပြောင်းလဲသွားသည်။
လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂.၄ ဘီလီယံခန့်အတွင်း လေထုတွင် အောက်ဆီဂျင် ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းသည် အသိသာဆုံး ပြောင်းလဲမှုဖြစ်သည်။
၎င်းအလင်းရောင်ပြောင်းလဲမှုနှင့် နေရောင်၏နောက်ဆုံးသေဆုံးမှုသည် ကြီးမားသောအနီရောင် နှင့် သေးငယ်သောအဖြူရောင် ဖြစ်ပေါ်လိမ့်မည်။
ကြီးမားသောအနီရောင်အဆင့်သည် ကမ္ဘာမြေ၏ဘဝ ပြီးဆုံးမှု ဖြစ်နိုင်ခြေနှင့် ရာသီဥတုတွင် အကျိုး သက်ရောက်မှုများစွာ ဖြစ်လိမ့်မည်။
နေရောင်ခြည် ထုတ်ပေးသည့် ပမာဏသည် အချိန်တိုဇယားအပါအဝင် ၁၁ နှစ်တွင် နေရောင်ခြည်စက်ပိုင်းနှင့် ရေရှည်မော်လီကျူးများ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအပေါ်တွင် ကွဲပြားသည်။
နေရောင်ခြည်ပြင်းအား ပြောင်းလဲခြင်းများသည် သေးငယ်သော ရေခဲတောင်အစပျိုးမှု လွှမ်းမိုးခြင်းနှင့် ၁၉၀၀ မှ ၁၉၅၀ ခုနှစ်တွင် ၎င်းတို့အချို့ ပူနွေးလာခြင်း တို့ကြောင့်ဖြစ်သည်ဟု တွေ့ရှိရသည်။
နေရောင်၏စွမ်းအင် လည်ပတ်မှုသဘာဝကို အပြည့်အဝနားလည်ခြင်း မရှိသေးပါ။
၎င်းသည် နေ၏သက်တမ်းကြာမှုနှင့် ဖြစ်ပေါ်မှုအတွင်း နှေးကွေးစွာ ပြောင်းလဲခြင်းတို့မှ ခြားနားမှုဖြစ်သည်။
၁၇၅၀ ခုနှစ်မှ ယခုအချိန်အထိ အေးခဲမှုအငယ်စားများသည် နေရောင်ခြည်ပြောင်းလဲခြင်းကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်ဟု သုတေသနမှုများစွာမှ ညွှန်ပြသည်။
နေပြောက် လှည့်လည်မှုကြောင့် နေရောင်ခြည်ဖြာထွက်ခြင်း တိုးမြှင့်လာခြင်းသည် ကမ္ဘာကြီးပူနွေးလာခြင်းကို အကျိုးသက်ရောက်မှုရှိသည်ဟု အချို့လေ့လာမှုများမှ ညွှန်ပြနေသည်။
ဂြိုဟ်ပတ်လမ်းပြောင်းလဲခြင်းများ Milankovitch စက်ပိုင်းများ ကမ္ဘာမြေ၏ ဂြိုဟ်ပတ်လမ်းအနည်းငယ် အပြောင်းအလဲသည် ရာသီအလိုက် နေအလင်းရောင် ကမ္ဘာမြေမျက်နှာပြင်ပေါ်သို့ ရောက်ရှိမှုနှင့် တစ်ကမ္ဘာလုံးသို့ ပျံ့နှံ့မှုတို့ကို ဦးတည်ပြောင်းလဲစေသည်။
နှစ်စဉ်ပျမ်းမျှ နေရောင်ကြောင့် ပျမ်းမျှဧရိယာကို အနည်းငယ်ပြောင်းလဲစေသည်။
သို့သော်၊ ပထဝီဝင် အနေအထားနှင့် ရာသီအလိုက် သတ်မှတ်မှုတို့ကြောင့် ပြင်းထန်သော ပြောင်းလဲမှု ဖြစ်စေနိုင်သည်။
ဂြိုဟ်ပတ်လမ်းပြောင်းလဲစေခြင်း အကြောင်းသုံးမျိုးတို့မှာ ကမ္ဘာမြေ၏ ဗဟိုချက်ချင်းမတူခြင်း၊ မြောက်ဝင်ရိုးစွန်းလည်ပတ်မှုတိမ်းစောင်းခြင်း နှင့် ကမ္ဘာ့ဝန်ရိုး၏ တိကျမှုတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။
အားလုံးအတူပေါင်းခြင်းဖြင့်၊ Milankovitch စက်ဝိုင်းများ ဖြစ်ပေါ်စေပြီး၊ ၎င်းသည် ရာသီဥတုအပေါ် ကြီးမားသောသက်ရောက်မှုများ ဖြစ်စေသည့်အပြင် ၎င်းတို့၏ ရေခဲခေတ် နှင့် ရေခဲခေတ် စပ်ကြားကာလများ အညမညအားဖြင့် ဆက်သွယ်နေမှုကို ထင်ရှားစေသည်။
၎င်းတို့သည် ဆာဟာရ၏ ကြိုတင်မှုနှင့်ပြုပြင်မှု၊ ပထဝီဝင်နည်းဗျူဟာမှတ်တမ်း ဖြစ်ပေါ်မှု တို့ ဆက်စပ်မှုရှိသည်။
မီးတောင် မီးတောင် ဆိုသည်မှာ တင်းမာနေသောကမ္ဘာ့မျက်နှာပြင်နှင့် အပေါ်ယံအလွှာမှအရာများကို ကမ္ဘာ့မျက်နှာပြင်ပေါ်သို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။
မီးတောင်ပေါက်ကွဲခြင်း၊ ရေပူစမ်းများ နှင့် သဘာဝရေပူစမ်းများ စသည့်ဥပမာများသည် မီးတောင်ဖြစ်စဉ်များကြောင့် ဓာတ်ငွေ့များ ထုတ်လွှတ်ခြင်း နှင့်/သို့မဟုတ် လေထုထဲသို့ သီးခြားဖြစ်လက္ခဏာများ ဖြစ်ကြသည်။
ပေါက်ကွဲခြင်း သည်ပျမ်းမျှရာစုနှစ်များစွာတွင် ရာသီဥတုအား သက်ရောက်ရန်လုံလောက်ပါသည်။
နှစ်အနည်း ငယ်အတွင်း ကမ္ဘာ့မြေမျက်နှာပြင်အား နေရောင်ခြည်ဖြာထွက်ခြင်း ထုတ်လွှတ်မှုကို တစိတ်တပိုင်း ပိတ်ဆို့ ခြင်းဖြင့် အေးခဲမှုဖြစ်စေသည်။
၁၉၉၁ ခုနှစ်တွင်၊ ၂၀ ရာစု ၏ဒုတိယအကြီးဆုံးဖြစ်သော Pinatubo တောင် မြေပြင်ပေါက်ကွဲခြင်း၊ ၁၉၁၂ ခုနှစ်ပြီးနောက် Novarupta ပေါက်ကွဲခြင်းတို့သည် ရာသီဥတုအား သိသာစွာသက်ရောက်စေသည်။
ကမ္ဘာ့အပူချိန်သည် 0.5 °C (0.9 °F) ခန့် လျော့သွားသည်။
၁၈၁၅ ခုနှစ်တွင်၊ Tambora တောင် ပေါက်ကွဲခြင်းသည် နွေရာသီမရှိသောနှစ်ဖြစ်စေသည်။
ပို၍ကြီးမားသောပေါက်ကွဲခြင်း ဟုသိသော ကြီးမားသောမီးသင့်ကျောက်များ သည်အမြဲတမ်းနှစ်သန်းပေါင်း ၁၀၀ ခန့်တွင်သာဖြစ်ပေါ်သည်။
သို့သော်၊ ကမ္ဘာကြီးပူနွေးခြင်းနှင့် ထုထည်ကြီးသော မီးတောင်သေများဖြစ်ပေါ်စေသည်။
မီးတောင်များသည် ကာဗွန်စက်ဝိုင်း ၏တိုးချဲ့သော အစိတ်အပိုင်းလည်းဖြစ်သည်။
ကမ္ဘာမြေကြီးဆိုင်ရာ နှစ်ပေါင်းများစွာကြာသောအခါ၊ ၎င်းတို့သည် ကမ္ဘာမြေ၏ တင်းမာသောမျက်နှာပြင်နှင့် အပေါ်ယံလွှာသို့ ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်ကို ထုတ်လွှတ်သည်။
အနယ်ကျကျောက်များယူဆောင်မှုကို ချေဖျက်ပြီး အခြားမြေကြီးဆိုင်ရာ ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်မြုပ်ခြင်းများကို ချေဖျက်သည်။
အမေရိကန်၏ မြေကြီးဆိုင်ရာ စစ်တမ်းကောက်ယူမှု အရ၊ လူသားတို့၏လုပ်ဆောင်မှုများသည် မီးတောင်များမှထုတ်လွှတ်သည့် ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်ပမာဏထက် ၁၃၀ ကြိမ်ပိုများသည်ဟု ခန့်မှန်း ကြသည်။
သမုဒ္ဒရာပြောင်းလဲခြင်း right|thumb|မျက်မှောက်ခေတ် thermohaline လည်ပတ်ခြင်းပြသည့် သရုပ်ဖော်ပုံ Thermohaline လည်ပတ်ခြင်း သမုဒ္ဒရာသည် ရာသီဥတုစနစ်၏အခြေခံအပိုင်းဖြစ်သည်။
ရေတိုအတက်အကျဖြစ်ခြင်း (ရာစုနှစ်အနည်းငယ်) El Niño– တောင်ပိုင်းအတက်အကျဖြစ်ခြင်း၊ ပစိဖိတ်ရာစုနှစ်အတက်အကျဖြစ်ခြင်း ၊ မြောက်အတ္တလန်တိတ် အတက်အကျဖြစ်ခြင်း နှင့် အာတိတ်အတက်အကျဖြစ်ခြင်း တို့သည် ရာသီဥတုပြောင်းလဲခြင်းထက် ရာသီဥတု မညီမျှခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသည်။
အချိန်ကြာလာသောအခါ၊ thermohaline လည်ပတ်ခြင်း ကဲ့သို့ သမုဒ္ဒရာဖြစ်စဉ် ပြောင်းလဲခြင်းသည် နှေးကွေးစွာအပူသတ်မှတ်ခြင်း၊ ရေ ၏နက်ရှိုင်းသောရွေ့မှုနှင့် ကမ္ဘာ့သမုဒ္ဒရာများ၏ အပူ ရေရှည်သတ်မှတ်ခြင်းတို့ဖြင့် အဓိကအခန်းမှပါဝင်သည်။
လူသားတို့၏ လွှမ်းမိုးမှုများ လူသားဖြစ်စဉ်တိုးတက်လာခြင်းအချက်များသည် လူသားလုပ်ဆောင်မှုများကြောင့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို ပြောင်းလဲစေသည်။
အချို့ကိစ္စများတွင်၊ ကြောင်းကျိုးကွင်းဆက်များကြောင့် လူသားများသည် တိုက်ရိုက်နှင့် ရှောင်လွဲ၍မရသော (ဥပမာ၊ စွတ်စိုမှုကြောင့် ရေသွင်းခြင်းအကျိုး) အချက်တို့ကြောင့် ရာသီဥတုအား လွှမ်းမိုးသည်။
အချို့အရာတို့မှာ ရှင်းလင်းမှုနည်းပါသည်။
လူသားတို့ပြုလုပ်ခြင်းကြောင့် ရာသီဥတု ပြောင်းလဲခြင်းဆိုသည့် ယူဆချက်များမှာ နှစ်ပေါင်းများစွာအထိငြင်းခုံနေဆဲဖြစ်သည်။
လက်ရှိတွင်၊ သိပ္မံပညာ၏ ရာသီဥတုပြောင်းလဲခြင်း သည်လွန်ခဲ့သော ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာမှ ကမ္ဘာ၏ပျမ်းမျှအပူချိန် မြန်စွာတိုးလာခြင်းအကြောင်းမှာ လူသားလုပ်ဆောင်မှုကြောင့်ဖြစ်လာဟန်ရှိသည်။
အကျိုးဆက်အားဖြင့်၊ ငြင်းခုံမှုသည် နောက်ထပ်လူသားအကျိုးသက်ရောက်မှု လျော့နည်းစေခြင်းများနှင့် ဖြစ်ပေါ်ပြီးဖြစ်သော အခြေအနေများကို လက်ခံနိုင်ရန် နည်းလမ်းများရှာဖွေရန် ပိုမိုရှေ့ရှု လာကြသည်။
လူသားဖြစ်စဉ်တိုးတက်လာခြင်း၏အဓိကအချက်မှာ CO2 အဆင့်များတိုးမြင့်လာပြီး ရှေးရုပ်ကြွင်းလောင်စာဆီ လောင်ကျွမ်းမှု၊ aerosols (လေထုအတွင်းရှိ သီးသန့်အရာ) ထုတ်လွှတ်ခြင်းနှင့် ဘိလပ်မြေ ထုတ်လုပ်ခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။
အခြားအချက်များမှာ မြေအသုံးချရေး၊ အိုဇုန်းလွှာလျော့နည်းခြင်း၊ တိရစ္ဆာန်နှင့် စိုက်ပျိုးရေးနှင့် သစ်တောပြုန်းတီးခြင်း တို့သည်လည်း ၎င်းတို့ပါဝင်သောအခန်းမှ ပတ်သက်ကြသည်။
သီးခြားစီနှင့် အခြားအချက်များနှင့် ဆက်စပ်၍လည်း၊ ရာသီဥတု၊ microclimate နှင့် ရာသီဥတုမညီမျှခြင်း တိုင်းတာချက်များကို အကျိုးသက်ရောက်စေသည်။
ပြင်ပလင့်ခ်များ Climate Change Climate Change Resources ကိုးကား Category:ရာသီဥတု ပြောင်းလဲခြင်း။
right|thumb|မြောက်အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ ဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်း ဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်း (cyclone) သည် မိုးလေဝသနှင့် ဇလဗေဒ ပညာရပ်အရ ပိတ်ထားသော ဧရိယာတစ်ခုအတွင်းတွင် စက်ဝိုင်းသဏ္ဌာန် အရည်လှုပ်ရှားမှုသည် ကမ္ဘာမြေကြီးလည်ပတ်သည့် အရပ်ဘက်သို့ ဦးတည်လည်ပတ်ခြင်းဖြစ်သည်။
ဤအရာသည် အတွင်းဘက်သို့ ဝဲကတော့ပုံ လှည့်လည်နေသည့် လေများဖြင့် အသွင်အပြင် ခွဲခြားဖော်ပြလေ့ရှိပြီး မြောက်ကမ္ဘာလုံးခြမ်းတွင် နာရီလက်တံ ပြောင်းပြန်လည်သကဲ့သို့ လည်၍ တောင်ကမ္ဘာလုံးခြမ်းတွင် နာရီလက်တံအတိုင်း လည်သည်။
များသောအားဖြင့် ကြီးမားသော ဆိုင်ကလုန်းလှည့်ပတ်မှုများသည် လေဖိအားနည်း ရပ်ဝန်းဒေသများကို ဗဟိုပြုသည်။
အကြီးမားဆုံးသော လေဖိအားနည်း ရပ်ဝန်း စနစ်များသည် အကြီးစားစကေးပေါ်တွင် တည်ရှိသော လေအေးထု ပါဝင်သော ဆိုင်ကလုန်းများနှင့် အပူလွန်ဒေသ မုန်တိုင်းများ ဖြစ်သည်။
လေနွေးထု ပါဝင်သော ဆိုင်ကလုန်းများဖြစ်သည့် အပူပိုင်းဒေသ မုန်တိုင်းများ၊ အလယ်အလတ် ပြင်းအားရှိ မုန်တိုင်းများနှင့် လေဖိအားနည်းရပ်ဝန်းတို့သည် ပို၍သေးငယ်သော အလယ်အလတ်စကေး အတွင်းတွင် တည်ရှိသည်။
အပူလျော့ပိုင်း မုန်တိုင်းများသည် အလယ်အလတ်အရွယ် အစားဖြစ်သည်။
အပေါ်ပိုင်းအလွှာ မုန်တိုင်းများသည် မျက်နှာပြင်အနိမ့်တစ်ခုမရှိဘဲ တည်ရှိနေနိုင်ပြီး မြောက်ကမ္ဘာလုံးခြမ်း၏ နွေလများအတွင်းတွင် အပူပိုင်းဒေသ ကမ္ဘာ့လေထု အနိမ့်ဆုံးအလွှာ အပေါ်ပိုင်း လေဖိအားများရပ်ဝန်း နှစ်ခုကြားရှိ လေဖိအားနည်းရပ်ဝန်း၏ အောက်ခြေမှ တိုက်ခတ်နိုင်သည်။
ဆိုင်ကလုန်းများကို ကမ္ဘာမြေကြီး (Earth) အပြင်ဘက်ရှိ အခြားဂြိုဟ်များဖြစ်သော အင်္ဂါဂြိုဟ် (Mars) နှင့် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ် (Neptune) တို့တွင်လည်း တွေ့နိုင်သည်။
လေထု၏ဖိအား (တစ်နည်းအားဖြင့် လေထု၏အလေးချိန်) သည် တစ်နေရာနှင့် တစ်နေရာမတူချေ။
တစ်နေရာတည်း၌ပင် တစ်နာရီနှင့် တစ်နာရီ၊ ယနေ့နှင့် နက်ဖြန်၊ ဤလနှင့် နောက် လမတူချေ။
ဖိအားများ လိုက်နည်းလိုက်ရှိသည်။
တစ်နည်းအား ဖြင့် လေထုသည် ပါးလိုက်ထူလိုက်၊ လေးလိုက် ပေါ့လိုက်ရှိ ၏။
လေထုပေါ့ပါးရာ အရပ်ကို ဆိုင်ကလုန်း(ဝါ) ဖိအားနည်း ဧရိယာဟူ၍လည်းကောင်း၊ လေးလံသောအရပ်ကို အန်တီဆိုင်ကလုန်းဟူ၍ လည်းကောင်း ယေဘုယျအားဖြင့် ခေါ်ဝေါ်၏။
ရာသီအလိုက်ဖြစ်ပေါ်နေ သည့် ကျယ်ဝန်းသော ပေါ့ပါးရာအရပ်အဝန်းလုံးကို ဖိအားနည်း ဧရိယာဟူ၍လည်းကောင်း၊ လေပေါ့ဧရိယာဟူ၍လည်းကောင်း သိပ္ပံနည်းဖြင့် ခေါ် ဝေါ်၏။
ဖိအားနည်းဧရိယာကို အကျယ်အားဖြင့် နှစ်မျိုးနှစ်စား ခွဲ၍ ခေါ်ဝေါ်၏။
သမပိုင်းဒေသ၌ ဖြစ်ပေါ်သော လေထုပေါ့ ပါးရာအရပ်ကို လေချိုင့်တိမ်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အပူပိုင်း၌ဖြစ်ပေါ်သော လေထုပေါ့ပါးရာအရပ်ကို အပူပိုင်း လေချိုင့်တိမ်ဟူ၍လည်းကောင်း သိပ္ပံ နည်းဖြင့် ခေါ်ဝေါ်၏။
တစ်နည်းအားဖြင့် လေထုပေါ့ပါးနေခြင်း ကြောင့် တိုက်ခတ်လာသော လေအဟုန်၏ ပြင်းထန်မှုပေါ်၌ အမှီပြု၍ ခေါ်ဝေါ်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်၏။
အရပ်သုံးစကားဖြင့် ပေါ့ပါးရာ အရပ်သို့တိုက်လာသော လေ၏အဟုန်သည် ပြင်း ထန်မှုမရှိသေးသမျှ လေထုပေါ့ပါးရာရပ်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ပျက်စီး ချို့ယွင်းလောက်အောင် ပြင်းထန်စွာတိုက်ခတ်လျှင် လေပြင်း မုန်တိုင်းဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဝေါ်၏။
ထို့ကြောင့် သမပိုင်းဒေသ၌ ဖြစ်ပေါ်နေသော ပေါ့ပါးရပ်၌ လေသည် သာမန်အားဖြင့် ပျက်စီးလောက်အောင် ပြင်းထန် ခြင်းမရှိ၊ အပူပိုင်းဒေသ၌ ဖြစ်ပေါ်က အများအားဖြင့် ပျက်စီးလောက်အောင် ပြင်းထန်စွာ တိုက်ခတ်တတ်သည်ဟု သိအပ်သည်။
အပူပိုင်းဒေသများ၌ ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသော လေပြင်းမုန်တိုင်း ကြီးများကို အောက်ပါအတိုင်း အမျိုးမျိုး ခေါ်ဝေါ်လေ့ရှိကြ၏။
(၁) မက္ကဆီကို ပင်လယ်ကွေ့၊ အနောက်အိန္ဒိယကျွန်း တစ်ဝိုက်၊ မြောက်အမေရိကတိုက် ဖလော်ရီဒါကမ်းခြေ တစ်ဝိုက်တို့၌ ဟာရီကိန်း၊ (၂) အာရေဗျပင်လယ်နှင့် ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်တွင် ဆိုင်ကလုန်း၊ (၃) တရုတ်ပင်လယ်နှင့် ဂျပန်နိုင်ငံတစ်ဝိုက်၌ တိုင်ဖွန်း၊ (၄) မောရစ်ရှနှင့် မက်ဒါဂတ်စတာကျွန်း၊ အရှေ့အိန္ဒိယ ပင်လယ်တို့၌ ဆိုင်ကလုန်း၊ (၅) ဩစတြေးလျတိုက် အရှေ့ပစိဖိတ် သမုဒ္ဒရာ ပင်လယ်ပြင်၌ ဟာရီကိန်း၊ (၆) ဖိလစ်ပိုင်ကျွန်းတစ်ဝိုက်တွင် ဗားဂယိုဟူ၍ အမျိုးမျိုး ခေါ်ဝေါ်ကြ၏။
လေမုန်တိုင်းဟူသည် အများအားဖြင့် သမုဒ္ဒရာထဲ၌သာစ၍ ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိပြီးလျှင် ပင်လယ်ပြင်တွင် ရွေ့လျားသွားတိုက်ခတ် တတ်၏။
ကမ်းခြေသို့ အကြောင်းဆိုက်၍ ရောက်လာပါက တဖြည်းဖြည်းအားပျော့သွား ပြီးလျှင် ပျောက်ကွယ်ချုပ်ငြိမ်း သွားလေ့ရှိ၏။
လေထုပေါ့ပါးရပ်နှင့် လေမုန်တိုင်းတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ရခြင်း အကြောင်းနှင့် ရုပ်လက္ခဏာတို့သည် မူအားဖြင့် ခြားနားခြင်း လုံးဝမရှိချေ။
အရပ်ဒေသတစ်ခုရှိ လေထုသည်အကြောင်းတစ်စုံ တစ်ရာကြောင့် ပေါ့ပါးသွားခဲ့သော် ပတ်ဝန်းကျင်ရှိထူလေးသော လေထုမှလေသည် စီးဝင်လာမည်မှာ ဓမ္မတာဖြစ်၏။
ရေသည် မြင့်ရာမှ နိမ့်ရာ သို့စီးသကဲ့သို့ လေသည် ထူလေးသောအရပ်မှ ပေါ့ပါးသောအရပ်သို့တိုက်ခတ်၏။
သို့ရာတွင် ပတ်ဝန်းကျင်မှ လေသည် ပေါ့ပါးရပ်၏ ဗဟိုသို့တိုးဝင်တိုက်ခတ်ရာ၌ တဲ့တိုး ဝင်၍မရသဖြင့် ဝဲထိုး၍သာ ဝင်လာနိုင်၏။
တစ်ဖန် ကမ္ဘာကြီး ၏ အနောက်မှ အရှေ့သို့လှည့်လည်မှုကြောင့် အီကွေတာ၏ မြောက်ပိုင်းခြမ်း၌ လေသည် အမြဲတစေ ဗဟိုချက်မသို့ လက်ဝဲ ရစ်ရစ်လျက် တိုက်ခတ်စီးဝင်၏။
အီကွေတာ၏ တောင်ပိုင်း ခြမ်း၌ကား လကျာ်ရစ်ရစ်၍ စီးဝင်၏။
ထို့ကြောင့် ပေါ့ပါးရပ် ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မုန်တိုင်းဟူ၍လည်းကောင်းခေါ်ဝေါ်ရာ၌ လေဝဲကြီးဖြစ်ကြောင်း ကို သတိချပ်အပ်၏။
ဖြည်းညင်းစွာလည်နေသော လေဝဲကြီးကို ပေါ့ပါးရပ်၊ ပြင်းပြင်းထန်ထန် လည်နေသောလေဝဲကြီးကို မုန် တိုင်းဟု ခေါ်ဝေါ်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု တစ်နည်းအားဖြင့် သိအပ် ၏။
မုန်တိုင်းဟူ၍ ခေါ်ဆိုထားပါလျှင် လေတိုက်နှုန်းသည် ယုတ်စွအဆုံး တစ်နာရီလျှင် မိုင် ၅ဝ ကျော်တိုက် ခတ်လျက် ရှိနေပြီ၊ တိုက်ခတ်တော့မည်ဟု သိအပ်၏။
ပေါ့ပါးရပ်ဟူ၍သာ ခေါ်ဝေါ်ထားလျှင် လေတိုက်နှုန်းသည် တစ်နာရီလျှင် မိုင် ၅ဝ အောက်သာ တိုက်ခတ်နေသည်။
မိုင် ၅ဝ ထက်ကျော်နိုင်မည်မဟုတ်ဟူ၍ ခွဲခြား၍လည်း သိအပ်၏။
မုန်တိုင်း၏ ဗဟို၌ ရံဖန်ရံခါ လေထု၏ ဖိနှိပ်အားသည် မိလိဗား ၉၆ဝ (ဝါ) လက်မ ၂၈.၃၅ ခန့်ရှိ တတ်၍ အပြင် စွန်း၌ မိလိဗား ၁ဝ၂ဝ (ဝါ) လက်မ ၃ဝ ့၁၂ ခန့်ရှိတတ် သည်။
အထူအပါးခြားနားခြင်း ဤမျှလောက်ရှိသော မုန်တိုင်း ၏ အချင်းသည် တစ်ခါတစ်ရံ မိုင်ပေါင်း ၆ဝဝ ခန့်ကျယ်ဝန်း နိုင်၏။
သို့ရာတွင် ရံဖန်ရံခါ မိုင်ပေါင်း ၁ဝဝ မှ ၂ဝဝ ခန့် အထိ သေးငယ်နိုင်၏။
ထိုတွင် မျှမက အငယ်ဆုံးအချင်းသည် မိုင် ၅ဝ မျှသာ ရှိတတ်သေး၏။
သို့သော် ပေါ့ပါးရပ်များ၌မူကား လေထဲ၏ အတွင်းအပြင် တို့၏ ဖိနှိပ်အားသည် မိလိဗား ၉၆ဝ နှင့် ၁ဝ၂ဝ ခန့် (လက်မ ၂၈.၃၅ နှင့် ၃ဝ.၁၂ ခန့်)ရှိမူ၊ လေဝဲကြီး၏ အချင်း သည် မိုင်ပေါင်း ၁ဝဝဝ ကျော်မှ ၂ဝဝဝ အထိရှိနိုင်၏။
လေဝဲ၏ အချင်းသည် ကြီးမားလျှင် ပြင်းထန်ခြင်းမရှိမူ၍ အချင်းသည်သေးငယ်သော် ပြင်းထန်ခြင်းရှိသည်ကို သတိ ပြုရာသည်။
မြန်မာနိုင်ငံနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံတို့ကို ထိပါးသော လေမုန် တိုင်းမျိုးသည် အပူပိုင်းဒေသလေထုပေါ့ပါးမှုကြောင့် တဖြည်း ဖြည်း မုန်တိုင်းဖြစ်ပေါ်ရခြင်းဖြစ်သည်။
ထိုငြိမ်သက်နေသော မုန်တိုင်း၏ ဗဟိုကို မုန်တိုင်း ဗဟိုချက်ဟူ၍ခေါ်ဆိုသည်။
မြန်မာနိုင်ငံအနားတစ်ဝိုက်တွင် တဖြည်းဖြည်းလျော့လာ သည်ကိုတွေ့ရ၏။
လေသည် ရာသီအလိုက် တိုက်သင့်သော အရပ်မှမတိုက်ဘဲ၊ လက်ဝဲရစ်စ၍ရစ်လာ၏။
သို့ရာတွင် လေ သည် ဖြည်းညင်းစွာ တိုက်လျက် ပင်ရှိသေး၏။
လေဖိတူမျဉ်းသည် စက်ဝိုင်းသဏ္ဌာန်ဖြစ်လာ၏။
ဤ အချက်၌ လေထုမငြိမ်မသက်ဖြစ်နေသည်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ လေဖိအား နည်းလှိုင်း သို့မဟုတ် လေဖိအားနည်းဧရိယာ ဖြစ်ပေါ်နေသည် ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဝေါ်၏။
ထိုထက် လေဖိတူမျဉ်းများ ၂ ကြောင်း ၃ ကြောင်းခန့်ပေါ်လာပြီးလျှင် လေခပ်သုတ်သုတ်တိုက်၍ လက်ဝဲရစ်လှည့်သော လေစီးကြောင်းကို မြေပုံပေါ်၌ ပေါ်လွင် စွာ တွေ့ရမည်ဖြစ်ပါက လေမုန်တိုင်း အနုစားပျိုးနေသည်ဟု ခေါ်ဆို၏။
တိုက်ခတ်သောလေ၏ ပြင်းထန်မှုအပေါ်၌တည်၍ တစ်နာရီလျှင် ၃၅ မိုင်ထက် ကျော်လွန်စွာတိုက်ခတ်နေပါက မုန်တိုင်းဟူ၍လည်းကောင်း၊ တစ်နာရီလျှင် မိုင် ၆ဝ ကျော်တိုက်ခတ်နေ ပါက လေပြင်းမုန်တိုင်းဟူ၍လည်းကောင်း ခွဲခြားခေါ်ဝေါ်၏။
မုန်တိုင်း၏ ဗဟိုချက်နားတစ်ဝိုက်တွင် တစ်ခါတစ်ရံ လေသည် လုံးဝငြိမ် သက်နေကြောင်းတွေ့ရ၏။
စ၍ပျိုးသည်မှ လေမုန်တိုင်းအဖြစ်သို့ ရောက်ရန် ၃ ရက်၊ ၄ ရက်ခန့် ကြာတတ်၏။