kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
မှို၏ ထီးပုံသဏ္ဌာန် အစိတ်အပိုင်းကို စပိုရိုဖိုးဟု ခေါ်သည်။
အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ယင်းသည် စပိုးခေါ် မျိုးမှုန်များကို သယ်ဆောင်ထားခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။
ထိုကြောင့် စပိုရိုဖိုးကို မျိုးအိမ်ဟု ခေါ်နိုင်သည်။
ပင်ရိုး၏ထိပ် မျိုးမှုန်အိမ်အတွင်း၌ ပေါက်စပြုနေသော အစိတ်အပိုင်းကို အငုံဟု ခေါ်၍ အငုံမှ ထီးကဲ့သို့ ကားထွက်လာသည်။
မှိုပင်ကြီးရင့်လာသောအခါ ထိုထီးပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော အစိတ်အပိုင်း၏ အောက်ဘက်တွင် အလွှာတန်းကလေးများ ရှိနေသည်ကို တွေ့နိုင်သည်။
ထိုအလွှာတန်းကလေးများတွင် မျိုးမှုန်ကလေးများ ရှိသည်။
အဆိုပါ မျိုးမှုန်းကလေးများသည် ဆဲကလေးများဖြစ်သဖြင့် မှိုပင် အသစ်ကလေးများ စိုက်ပျိုးရန် အထူးသင့်လျော်လေသည်။
မျိုးမှုန်တစ်ခုကို ရိုးရိုး မျက်စိဖြင့် မမြင်နိုင်။
မိုက္ကရိုစကုပ် (အဏုကြည့် မှန်ပြောင်း)ဖြင့် ကြည့်မှ မြင်နိုင်သည်။
မှိုသည် ဖန်းဂပ်ခေါ် မှိုမျိုးဝင်ဖြစ်၍ ကလိုရိုဖီခေါ် စိမ်းရောင်ဒြပ် မပါရှိချေ။
စိမ်းရောင်ဒြပ်ရှိသော အပင်စိမ်းများသည် မိမိတို့အစာအဖြစ် လိုအပ်သော ကာဗိုဟိုက်ဒြိတ်ကို ပြုလုပ်ရန်အတွက် နေရရောင်ကို အသုံးပြုနိုင်သည်။
ယင်းတို့သည် ရေနှင့် လေတွင်ပါရှိသော ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်မှ ကာဗိုဟိုက်ဒြိတ်ကို လုပ်ယူသည်။
မှိုတွင် စိမ်းရောင်ဒြပ် မပါရှိသောကြောင့် အခြား အပင်စိမ်းများက လုပ်ထားသည့် အစာကိုပင် အသုံး ပြုရလေသည်။
ဤသို့ဖြင့် သစ်ငုတ်တိုကြီးများ တွင်လည်းကောင်း၊ သစ်တုံးကြီးများတွင်လည်းကောင်း၊ ဆွေးမြည့်နေသော သစ်ကိုင်းများ၊ သို့မဟုတ် သစ်ရွက်များတွင် လည်းကောင်း မှိုများ ပေါက်နေသည်ကို တွေ့နိုင်သည်။
အသက်ရှင်နေသော အပင်များတွင် ပေါက်သောမှိုများကို ပရဆိုက်(ဝါ) ကပ်ပါးပင်များဟု ခေါ်သည်။
မှို၏ အဓိက အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော မိုင်စီလီယမ်သည် အာဟာရရှိသော ပစ္စည်း၏ အတွင်းဘက်၌သာ တည်ရှိသည်။
သစ်တုံးတစ်တုံးပေါ်တွင်ဖြစ်စေ၊ သစ်ပင်တစ်ပင်ပေါ်တွင်ဖြစ်စေ မှိုပေါက်လျှင် ထိုမှိုက သစ်တုံး၊ သို့မဟုတ် သစ်ပင်ကို ဆွေးမြည့်သွားစေသည်။
ဤသို့ ဆွေးမြည့်ခြင်းသည် မှိုအတွက် အစာကို ပို၍ ပေးနိုင်သည်။
မှိုသည် ရေငွေ့ အမြောက်အမြားကို လို၏။
နွေကူးရာသီ၊ နွေရာသီ၊ သို့မဟုတ် ဆောင်းကူးရာသီတို့၌ မိုးတစ်ကြိမ်နှစ်ကြိမ်လောက် ရွာအပြီးတွင် မှိုများ ရုတ်တရက် ပေါက်လာသည်ကို တွေ့ရသည်။
မှိုကို လူကြိုက်များသဖြင့် အချို့က စီးပွားရေးအဖြစ် စိုက်ပျိုးယူကြသည်။
အထူးသဖြင့် ဥရောပတိုက်တွင် စိုက်ယူကြသည်။
မှိုကို စိုက်ပျိုးရာတွင် အထူးပြုပြင်ထားသည့် ဆွေးမြည့်နေသော နွားချေး၊ သို့မဟုတ် မြင်းချေးများကို အသုံးပြုကြသည်။
အပူချိန် သင့်တော်သောအခါ မှိုဥများကို ထိုသို့ အထူးပြုပြင်ထားသည့် မြေဩဇာ၏ အောက်ဘက်တွင် တစ်ပေခန့်စီ ခွာ၍ စိုက်ပျိုးလေ့ရှိကြသည်။
မြန်မာနိုင်ငံ မှိုမျိုးများခြတောင်ပို့မှို မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပေါက်ရောက်သော မှိုများတွင် တောင်ပို့မှို ခေါ် မှိုခြေတံရှည်သည် အထင်ရှားဆုံး ဖြစ်သည်။
ထိုမှိုသည် အမည်နှင့်လိုက်ဖက်အောင် တော်သလင်းလ၌ တောင်ပို့များတွင် ပေါက်ရောက်တတ် သည်။
ဤကဲ့သို့ တောင်ပို့များပေါ်တွင် ပေါက်ရောက်တတ်သော အခြားထင်ရှားသည့် မှိုများမှာ မှိုဦးနက်နှင့် မှိုခြေတံကြီးဖြစ်သည်။
မှိုဦးနက်တွင် မှိုပွင့်၏ ထိပ်၌ အနက်ကွက်ပါရှိ၍ တစ်မိုးတွင်းလုံး ပေါက်တတ်သည်။
မှိုခြေတံကြီး မှာ ခြေတံ၌ပါရှိသော အဖုကြီးကို အစွဲပြု၍ ခေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်။
မှိုဦးနက်ကဲ့သို့ပင် တစ်မိုးတွင်းလုံး ပေါက်တတ်သော်လည်း တစ်နေရာတည်း၌ တစ်ကြိမ်လျှင် သုံးလေးပွင့် ထက်ပို၍ တွေ့ရခဲ့သည်။
တောင်ပို့မှိုကဲ့သို့ အလားတူ ထင်ရှားသော အခြားမှိုတစ်မျိုးမှာ အထက်ပိုင်း၌ ငှက်ကွေ့စား၊ သို့မဟုတ် မှိုဖြူဟုခေါ်သည်။
ဤမှိုမျိုးသည် နယုန်လလောက်တွင် လှိုင်လှိုင်ကြီး ပေါက်ရောက်တတ်၍ တစ်ခါတစ်ရံ ဤမှိုများ ပေါက်ရောက်တတ်သော နေရာ အကျယ်အဝန်းမှာ မြင်းတစ်ပြေးတည်းရှိသည်ဟု အဆိုရှိသည်။
ရွှင်ပြသော မျက်နှာရှိသူကို မှိုရသော မျက်နှာဟု တင်စားသုံးစွဲကြရာ၌ ဖက်သွတ်မှိုကဲ့သို့ မှိုခင်းကြီးကို တွေ့ရသူဟု ဆိုလိုဟန်တူသည်။
အခြား ထင်ရှားသော မှိုများမှာ မိုးတွင်း၌ ပေါက်ရောက်တတ်သည့် ဝါးမှို၊ နယုန်လ လောက်၌ ပေါက်ရောက်တတ်သော မှိုကြက်တောင်၊ မိုးဦးကျတွင် ပေါက်ရောက်တတ်သော ကောက်ရိုးမှိုနှင့် မြက်ကြားမှိုခေါ် ဆန်ကွဲမှိုများ ဖြစ်သည်။
အထက်ပါ မှိုများမှာ စားကောင်းသောမှိုများဖြစ်သော်လည်း အလေ့ကျသာ ပေါက်ရောက်တတ်သဖြင့် မှိုရှာသူများသည် အဆိပ်ရှိသော မှိုများနှင့် မမှားရအောင် အလွန် သတိကြီးစွာ ထားရသည်။
မှိုဥအမျိုးမျိုးမှာလည်း မှိုထဲ၌ အကျုံးဝင်သည်။
မြန်မာနိုင်ငံတွင်ရှိသော မှိုဥတစ်မျိုးမှာ ကဆုန်၊ နယုန်လများ၌ တောင်ကုန်းများတွင် ပေါက်ရောက်တတ်၍ အင်ဥ ဟု လူသိများသည်။
မှိုဥဟူသမျှမှာ အဆိပ်အတောက်ကင်း၍ ယင်းတို့ကို လူတို့ စားသုံးကြသည်။
သို့သော် အရသာမှာ အမျိုးမျိုး ကွဲပြားကြ၍ အချို့သော မှိုဥများ၌ ခါးသက်သော အရသာပင်ရှိသည်။
မှိုဥများ ကြီးရင့်လာသောအခါ အထဲ၌ အမျှင်များနှင့် မျိုးမှုန်များ ဖြစ်လာသဖြင့် ငယ်၍ နုနေသောအခါ စားသုံးရန် အကောင်းဆုံးဖြစ်သည်။
သို့သော် အဆိပ်ကို ဖြစ်စေတတ်သည့် မှိုအချို့သည် အပင်ပေါက်စ၌ အလုံးပုံရှိ၍ ဤမှိုများနှင့် မမှားယွင်းရအောင် အထူးဂရုပြုရသည်။
မှိုဥများ ပေါက်ကွဲသွားသောအခါ အထဲ၌ရှိသော မျိုးမှုန်တို့သည် မီးခိုး ကဲ့သို့ ထွက်လာလေသည်။
တောင်ပို့မှို အဆိပ်ရှိသော မှိုမျိုးစိတ်များ အဆိပ်ရှိသော မှိုများသည် အားလုံးပင် အမန်နီတာမျိုးစု၌ အကျုံးဝင်၍ ဤမျိုးစု၏ လက္ခဏာများကို သေချာစွာ သိရှိရန် အရေးကြီးသည်။
အမန်နီတာမျိုး၌ များသောအားဖြင့် ဖြူသော မျိုးမှုန်နှင့် အလွှာတန်း များ ပါရှိကြသည့်ပြင် ငယ်သော မှိုပွင့်များ၌ အမြှေးဖုံးအုပ်ပါရှိတတ်သည်။
မှိုပွင့်ကြီးလာသောအခါ မှိုတံထိုး တက်လာသဖြင့် ဤအမြှေးသည် ပေါက်ထွက် သွား၍ မှိုတံရင်း၌ ခွက်သဖွယ်ဖြစ်၍ ကျန်ရစ်လေသည်။
ထိုခွက်ကို အချို့မှိုမျိုး၌ သေချာစွာ တွေ့မြင်ရသော်လည်း အချို့ မှိုမျိုး၌မူကား ထင်ထင်ရှားရှား မတွေ့ရချေ။
အချို့သောမှိုမျိုး၌ မှိုတံ ထိုးတက်လာသောအခါ အမြှေး၏ အထက်ဘက်ခြမ်းသည် ပြတ်၍ မှိုထိပ်တွင် စွပ်လျက် ပါသွားသည်၊ အမြှေး၏ ကျန်တစ်ပိုင်းသည် မှိုတံရင်း၌ ခက်သဖွယ် ထင်ထင်ရှားရှား ကျန်ရစ်လေသည်။
မှိုတွင် ပါသွားသော အမြှေးသည် မှိုပွင့်လာသောအခါ မှိုပွင့်နှင့်အတူ ကြီးလာ၍ ချပ်လွှာသဖွယ် အကြေးများ ဖြစ်လာသည်။
အက်ဂါရိကပ်မှိုတို့၌လည်း မကြီးရင့်မီ ဖြူသော အလွှာတန်းများ ရှိတတ်ရာ အထက်ဖော်ပြပါ အမန်နီတာမျိုးစုတွင် ပါဝင်သော မှိုများနှင့် ခွဲမရဘဲ ရှိတတ်သည်။
ထိုကြောင့် ကျွန်ုပ်တို့သည် မှိုထိပ်၌ ချပ်လွှာသကဲ့သို့ အကြေးရှိ မရှိကိုလည်း‌ကောင်း၊ မှိုတံရင်း၌ ခွက်ကဲ့သို့ အမြှေးငယ် ရှိ မရှိကိုလည်းကောင်း စုံစမ်း၍ တစ်မျိုးနှင့်တစ်မျိုး ခွဲခြား သိရှိရာသည်။
ကျွန်ုပ်တို့သည် မှိုများကို မစားသောက်မီ အဆိပ်အတောက် ကင်းကြောင်းကို အသေအချာ သိရှိရန် ရွေးချယ်ရုံနှင့် မပြီးသေးဘဲ လတ်ဆတ်သော မှိုများကိုသာ ရွေးချယ်၍ ချက်ပြုတ်စားသောက်ရန်လည်း အရေးကြီးသည်။
မှိုများကို စား၍ အဆိပ်တောက်ပြီးလျှင် သေဆုံးမှုများကို ကျွန်ုပ်တို့ မကြာခဏ ကြားရသည်။
တစ်ခါတစ်ရံ အိမ်လုံးကျွတ်လိုပင် မှိုတောက်၍ မူးဝေခြင်း၊ အော့အန်ခြင်း စသော ဝေဒနာကို အပြင်းအထန် ခံစားရတတ်သည်။
ဤသို့ဖြစ်ရခြင်း အကြောင်းကို သေချာစွာ စေ့ငုကြည့်သောအခါ များသောအားဖြင့် လူတို့သည် အမန်နီတာခေါ် အဆိပ်ရှိသော မှိုကို စားသောက်မိခြင်းကြောင့်ဖြစ်ကြောင်းကို တွေ့ရသည်။
အချို့သောသူတို့ မှာ စားကောင်းသောမှိုများကို စားလျက်နှင့်ပင် မှိုတောက်၍ သေဆုံးသွားတတ်ရာ ဤသို့ ဖြစ်ရခြင်းမှာ ပုပ်သိုးနေသော မှိုများကို စားသောက်၍ ဖြစ်ရသည်ဟု ထင်မှတ်ဖွယ်ရာရှိသည်။
အကယ်၍ မှိုကြောင့် အဆိပ်အတောက်ဖြစ်ခဲ့သော် လူနာကို အနီးဆုံး ဆရာဝန်ထံသို့ မြန်နိုင်သမျှ မြန်အောင် ပို့ဆောင်ပေးရပေမည်။
အဆိပ်တောက်ခါစ လူတွင် ဖြစ်ပျက်တတ်သော လက္ခဏာများမှာ အော့အန်ခြင်း၊ ဓာတ်လျှောခြင်း၊ တံတွေးများစွာထွက်ခြင်း၊ ဆီးချုပ်ခြင်း၊ မျက်လုံးဝေလာခြင်းများဖြစ်ပြီးလျှင် ထိုင်းမှိုင်းခြင်း၊ ချွေးထွက်ခြင်းနှင့် နှလုံး သွေးအားနည်းခြင်း စသည်များ ဖြစ်လာတတ်သည်။
ကုမရသော ဝေဒနာတွင် နှစ်ရက်သုံးရက်မျှ ထိုင်းမှိုင်း နေပြီးလျှင် လူနာသည် သွေးအားနည်း၍ သေဆုံးသွားလေသည်။
မှိုကြောင့် အဆိပ်တောက်နေသော လူတစ်ယောက်ကို ကုစားရာ၌ စားသောက်ထားသောမှိုကို အစာလမ်းကြောင်းမှ ထုတ်ပစ်ပြီးလျှင် အက်တြိုပင် ကဲ့သို့သော ဆေးကို ထိုးပေးရလေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၀) မှိုဆိပ်များ မှိုမျိုး အများစုသည် ဇီဝအာနိသင် ရှိသော ဒြပ်ပေါင်းများ ထုတ်လွှတ်ကြသည်။
ဒြပ်ပေါင်းအများအပြားမှာ အကောင် သို့မဟုတ် အပင် များကို အဆိပ်သင့်စေသဖြင့် မှိုဆိပ်ဟု ခေါ်တွင်ကြသည်။
လူတို့နှင့် အဓိက သက်ဆိုင်သည်မှာ အစားအစာများကို ပျက်စီးစေသော မှိုဆိပ် နှင့် အစာအဆိပ်သင့်စေသော အဆိပ်ရှိမှိုများ (အထက်တွင်ရှု) ဖြစ်သည်။
နာမည်ကျော် မှိုဆိပ်များမှာ Amanita မှိုမျိုးစိတ်များတွင် တွေ့ရသော သေစေနိုင်သော amatoxins နှင့် rye ခေါ် ရိုင်းစပါး (ရိုင်းဂျုံ) နှင့်အတူ တွေ့ရတတ်သော ergot မှိုဖြစ်သည့် Claviceps purpurea ၏ မှိုမျှင်ထု sclerotia တွင် တွေ့ရသော အားဂေါ့ အယ်လကာလွိုက် (ergot alkaloids) ဖြစ်သည်။
အားဂေါ့ အယ်လကာလွိုက် သည် ရိုင်းဂျုံ စားသုံးသူများတွင် အာဂေါ်တဇင် (ergotism) ခေါ် အားဂေါ့ အဆိပ်သင့်ခြင်း ကို ဖြစ်စေသည်။
Schardl CL, Panaccione DG, Tudzynski P (2006). Ergot alkaloids--biology and molecular biology. The Alkaloids: Chemistry and Biology. Vol. 63. pp. 45–86. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1099483106630022?via%3Dihubအခြား မှိုဆိပ်တမျိုးမှာ အချို့ အက်စ်ပါဂျီးလပ်စ် Aspergillus မျိုးစိတ်များတွင် တွေ့ရသော အက်ဖလာတောက်ဆင် aflatoxin ဖြစ်သည်။
အက်စ်ပါဂျီးလပ်စ် မှိုမျိုးမှာ လူတို့ စားသုံးသော အနှံ နှင့် ခွံမာသီးများ တွင် တွေ့ရတတ်ပြီး စားသုံးသူတို့အတွက် အသည်းအဆိပ် များ ဖြစ်လာပြီး ကင်ဆာ ဖြစ်စေနိုင်သည်။
အခြား မှိုဆိပ်များမှာ လူ့အစားအစာ နှင့် မွေးမြူရေးတိရစ္ဆာန်တို့ တွင် သက်ရောက်မှု ရှိသော ochratoxins, patulin, နှင့် richothecenes (ဥပမာ T-2 mycotoxin) နှင့် fumonisins တို့ဖြစ်သည်။
Janik, Edyta; Niemcewicz, Marcin; Ceremuga, Michal; Stela, Maksymilian; Saluk-Bijak, Joanna; Siadkowski, Adrian; Bijak, Michal (2020) "Molecular Aspects of Mycotoxins—A Serious Problem for Human Health" International Journal of Molecular Sciences https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7662353/ ကိုးကား ကဏ္ဍ:လောက (ဇီဝဗေဒ)။
ဇိုရိုရက်စထရာဘာသာ (Zoroastrianism) သို့ မာဇဒါဘာသာ (Mazdaism) ဆိုသည်မှာ တမန်တော် ဇိုရိုရက်စတာ၏ ဟောကြားမှုများ အပေါ်တွင် အခြေခံထားသည့် ဘာသာတရား ဖြစ်သည်။
ယခင်အခါက ကမ္ဘာပေါ်တွင် ကိုးကွယ်သူအများဆုံးသော ဘာသာတရားများတွင် တစ်ခု အပါအဝင် ဖြစ်ခဲ့ပြီး ပါရှားနိုင်ငံ (ယခု အီရန်နိုင်ငံ) တည်ရှိရာ နေရာတွင် ဘီစီ ၆ ရာစုခန့်က ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်ဟု ယုံကြည်ယူဆရသည်။
ဇိုရိုရက်စထရာဘာသာတွင် ဖန်ဆင်းရှင် အာဟူရာ မာဇဒါသည် အကောင်းချည်းသာ လုပ်ပြီး အဆိုးမှန်သမျှ မလုပ်ပေ။
ထို့အတွက်ကြောင့် ဇိုရိုရက်စထရာ ဘာသာတွင် အကောင်းနှင့် အဆိုးတို့သည် သီးခြားကွဲပြားခြားနားစွာ ရှိသည်။
မိစ္ဆာ ဒရုဂျ် (druj) က မာဇဒါ၏ ဖန်ဆင်းမှုများကို ဖျက်ဆီးပစ်ရန် ကြိုးစားပြီး အကောင်းများက သူတို့ အနေအထားကို မပျက်စီးအောင် ပြန်လည် ထိန်းသိမ်းကြသည်။
ယခုခေတ်တွင် ဇိုရိုက်ရက်စထရာဘာသာသည် အားနည်းခဲ့ရပြီဖြစ်ပြီး မြန်မာတို့က ဖာရစီဘာသာအဖြစ်နှင့် လူသိများကြသည်။
ကြွက်နားရွက်မှို တန်းမြင့်အပင်မျိုးများတွင် ပါလေ့ရှိသော ကလိုရိုဖီ ခေါ် စိမ်းရောင်ဒြပ် မပါရှိသည့် အပင်မျိုး အားလုံးသည် မှိုမျိုးတွင် ပါဝင်ကြ၏။
ယင်းတို့၌ ပင်စည်၊ အရွက်နှင့် အပွင့်များ မရှိကြ ချေ။
ထိုအပင်မျိုး သည် နေရာတိုင်းတွင် ပေါက်ရောက်နိုင်၏။
မှိုမျိုးတွင် အမျိုးပေါင်း ၂၅ဝဝဝဝ မျှ ပါဝင်ရာ၊ ယင်းတို့သည် အရွယ်နှင့် ပုံသဏ္ဌာန်တွင် အမျိုးမျိုး ရှိကြလေသည်။
ထိုမှိုမျိုး များအနက် သုံးပုံတစ်ပုံခန့်ကိုသာ အမည်ပေး နိုင်သေးသည်။
တဆေးနှင့် ဗက်တီးရီးယားခေါ် မှိုမျိုးသည် သေးငယ်လွန်း သဖြင့် သာမန်မျက်စိနှင့် မမြင် နိုင်၍ မှန်ဘီလူးဖြင့် ကြည့်ယူရ ပေသည်။
အချို့မှုမျိုးကမူ အချင်း နှစ်ပေမကပင် ရှိတတ်ကြ သည်။
မှိုမျိုးသည် အရွယ်တွင် အမျိုးမျိုး ရှိသကဲ့သို့ ပုံသဏ္ဌာန် လည်း အမျိုးမျိုး ရှိသည်။
မှိုမျိုးတွင် စိမ်းရောင်ဒြပ် မပါရှိသဖြင့် ကိုယ်တိုင်အစာကို လုပ်မယူနိုင်ချေ။
ထိုကြောင့် အစာအတွက် အခြားသက်ရှိ သက်မဲ့အပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်များကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ထွန်းလာကြ ရသည်။
သက်ရှိအပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်များကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ထွန်း လာကြသော မှိုမျိုးကို ပရဆိုက်မှိုမျိုးဟု ခေါ်၍ သက်မဲ့၊ သို့မဟုတ် ဆွေးမြည့်နေသော အပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်များကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ထွန်းလာကြသော မှိုမျိုးကို ဆာပရိုဖိုက်မှိုမျိုးဟု ခေါ်သည်။
ပရဆုက်မှိုမျိုးသည် များသောအားဖြင့် ဘေးဖြစ်စေ တတ်ကြပြီးလျှင် အသုံးဝင်သည့် အပင် အမြောက်အမြား ပျက်စီးစေတတ်သည်။
ပရဆိုက်မှိုမျိုးများအနက် မှိုသိမ်နှင့် ဗက်တီးရီးယား ပါဝင်သော မှိုမျိုးသည် အရေးကြီး၏။
အချို့ သော ပရဆိုက်မှိုမျိုးတို့သည် လူ၊ တိရစ္ဆာန်နှင့် အပင်များကို ရောဂါ ဖြစ်စေကြသည်။
ဆပရိုဖိုက် မှိုမျိုးများကမူ အပုပ်အစပ် များကို ရှင်းလင်း သုတ်သင်ပေးကြသဖြင့် လူ့အကျိုးကို သည်းပိုးပေးကြသည်ဟု ဆိုရပေမည်။
သို့သော် ဘေးဖြစ်စေ တတ်သော ဆပရိုဖိုက် မှိုမျိုးလည်း ရှိသေးသည်။
အချို့သော မှိုမျိုးကို ဆေးဖက်ဝင်ပစ္စည်းအဖြစ်ဖြင့် သုံးနိုင်၍ အချို့ကို ဆိုးဆေးအဖြစ်ဖြင့် အသုံးပြုနိုင်လေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၀) ကိုးကား ကဏ္ဍ:မှိုများ။
မှိုသိမ် မှိုသိမ်ကို ရုက္ခဗေဒ အလိုအရ အက်စကိုမိုင်စီးတီးဟု ခေါ် သည်။
အပင်၏ အရွက်များ၊ အသီးများ၊ စိုထိုင်းသည့် အဝတ် အစားနှင့် စိုထိုင်းသည့်စားစရာများပေါ်တွင် မကြာခဏ အကွက်ကလေးများ ရှိတတ်သည်ကို တွေ့ကြရ၏။
တစ်ခါ တစ်ရံတွင် ထိုအကွက်ကလေးများသည် အတော်ကြီးသည်ကို တွေ့ရသည်။
ထိုသို့ဖြစ်ရခြင်းသည် မှိုသိမ်များ စွဲနေကြခြင်း ကြောင့် ဖြစ်သည်။
မှိုသိမ်သည် ရုတ်တရက် ဖြစ်ပေါ်လာတတ် ၏။
မှိုသိမ် နှစ်မျိုးရှိရာ တစ်မျိုးတွင် အမှုန့်ကလေးများ ပါရှိ၍ ကျန်တစ်မျိုးတွင် မွေးနုကလေးများ ပါရှိသည်။
အမှုန့်ကလေးများ ပါရှိသော မှိုသိမ်သည် အပင်စိမ်းများတွင် ဖြစ်ပေါ်တတ်ပြီးလျှင် မွေးနုကလေးများ ပါရှိသော မှိုသိမ်သည် အရွက်များ၊ သို့မဟုတ် အသီးကလေးများပေါ်တွင် ဖြစ်ပေါ် တတ်သည်။
အပွင့်ပွင့်သော အပင်မျိုးပေါင်း ၁၅ဝဝ ခန့်တွင် အမှုန့်ကလေးများပါရှိသော မှိုသိမ်များ ဖြစ်ပေါ်တတ်သည်။
တစ်ခါတစ်ရံတွင် ပင်စည်နှင့် အသီးများပေါ်၌ ပန်းပွင့်နှင့် တူသော အပိမ့်များ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သည်။
ထိုအပိမ့်များသည် စင်စစ်အားဖြင့် မှိုမျှင်ကလေးများ ဖြစ်ပြီးလျှင် ထိုအမျှင်ကလေး များမှ တစ်ဖန် အမျှင်တိုကလေးများသည် ဖြာထွက်နေကြ၏။
ထိုအမျှင်တိုကလေးများတွင် စုတ်ယူနိုင်သော အဂ‡ါကလေးများ ပါရှိရာ ထိုအဂ‡ါကလေးများဖြင့် ပင်စည်နှင့် အသီးများကို စုတ်ယူကြသည်။
ထိုသို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ကန့်မှုန့်များ ဖြူပေး ခြင်းဖြင့် ကာကွယ်နိုင်သည်။
မွေးနုကလေးများ ပါရှိသော မှိုသိမ်များသည် အရွက်နှင့် အသီးကလေးများပေါ်တွင် အဝါစက်ကလေးများ အဖြစ် ဖြစ် ပေါ်လာတတ်သည်။
ယင်းတို့သည် သခွား၊ ဂေါ်ဘီထုပ်၊ ကြက်သွန်နီနှင့် ဆလတ်ပင်တို့တွင် ဖြစ်ပေါ်တတ်သည်။
ဗော်ဒိုးမစ်စချာ ပက်ဖျန်းပေးခြင်းဖြင့် ယင်းတို့ကို ကာကွယ် နိုင်သည်။
စိုထိုင်းသည့် အပူပိုင်းဒေသရှိ တိုင်းပြည်များတွင် မှိုသိမ်များ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။
ထိုဒေသမျိုးရှိ တိုင်းပြည်များ၌ အဝတ်အစား များကို သွေ့ခြောက်စွာ မထားနိုင်လျှင် မှိုသိမ်များ ဖြစ်ထွန်းလာ တတ်သည်။
သမပိုင်းဒေသရှိ တိုင်းပြည်များ၌ပင် အဝတ်အစား များကို တာရှည်စွာ စိုထိုင်း၍နေစေလျှင် မှိုသိမ်များ ဖြစ်ပေါ် လာတတ်သည်။
စိုထိုင်းသည့် တိုင်းပြည်များတွင် စာအုပ်များကို သေတ္တာ တွင် ထည့်၍ ပါရာဖော်မဲလဒီဟိုက် အမှုန့်များကို ဖြူးမထား လျှင် မှိုသိမ်များ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သည်။
အမှုန့်ကလေးများပါရှိသော မှိုသိမ်သည် အဲရီဆစ်ပါစီအီး မှိုမျိုးရင်းဝင်ဖြစ်၍ မွေးနုကလေးများပါရှိသော မှိုသိမ်သည် ပါရိုနိုစပိုရာစီအိး မှိုမျိုးရင်းတွင် ပါဝင်သည်။
ဆရာမှတ်ကြီး ခေါ် ဒေါက်တာ ဂျွန်အက်ဗင်နီဇာ မတ် (John Ebenezer Marks) သည် မင်းတုန်းမင်း၊ သီပေါမင်းတို့နှင့် ရင်းနှီးသော ရေဖျန်းဂိုဏ်းမှ ခရစ်ယာန်သာသနာပြုပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်လေသည်။
သို့ရာတွင် ဒေါက်တာမတ်သည် ပညာရေးဘက်၌ အထူးအာရုံစိုက် ဆောင်ရွက်ခဲ့သူ ဖြစ်သဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံပညာရေးသမိုင်းနှင့် ပို၍ ဆက်စပ်ထင်ရှားပေသည်။
စင်စစ်အားဖြင့်လည်း ဒေါက်တာမတ်သည် အစအဦးတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၌ ပညာရေးလုပ်ငန်းကို ဆောင်ရွက်ရန် ရေဖျန်းဂိုဏ်းမှ စေလွှတ်ချက်အရ လာရောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်လေသည်။
ထိုစဉ်အခါက ဘုရင်စိုးမင်းနှင့်တကွမင်းညီမင်းသား၊ တိုင်းသူပြည်သား အပေါင်းတို့က ကြည်ညိုလေးစားခြင်းကို ခံရသော ကျောင်းဆရာကြီး ဖြစ်သောကြောင့် ဆရာမှတ်ဟူ၍ အမည်ခေါ်တွင်ခဲ့လေသည်။
ကိုယ်ရေးရာဇဝင် ဆရာမှတ်ကြီးသည် ၁၈၃၂ ခုနှစ် ဇွန်လ ၄ ရက်နေ့တွင် အင်္ဂလန်နိုင်ငံ လန်ဒန်မြို့၌ ဖွားမြင်သည်။
ရဟူဒီ မျိုးရိုးအဆက်အနွယ်ဖြစ်သည်။
ကျန်းမာရေး မကြာခဏ ချွတ်ယွင်းလေ့ရှိသော်လည်း ၈၃ နှစ်အရွယ်အထိ အသက်ရှည်သည်။
ငယ်စဉ်က လန်ဒန်မြို့ အရှေ့ပိုင်းရှိ ကျောင်းတစ်ကျောင်းတွင် ပညာသင်ကြားခဲ့ရလေသည်။
ထိုကျောင်း၌ပင် စေတနာ့ဝန်ထမ်းကျောင်းဆရာအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီးနောက် ဝုလဗာဟမ္မတန်မြို့ (Wolverhampton)၊ ဗာမင်ဂမ်မြို့ (Birmingham) နှင့် အိဗရှမ်မြို့ (Evesham) များတွင် ကျောင်းဆရာအဖြစ် ဆက်လက် အမှုထမ်းရလေသည်။
ထိုနောက် တီ၊ အို၊ ဂွတ်ချိုင်း (Rev. T. O. Goodchild) ဆိုသူ ဘုန်းကြီးတစ်ပါးထံမှ ခေါ်ဖိတ်ချက်အရ လန်ဒန်မြို့ အရှေ့မြောက်ပိုင်းရှိ စာသင်ကျောင်း တစ်ကျောင်းသို့ သွားရောက် အမှုထမ်းရသည်။
ထိုကျောင်းမှ ကျောင်းသားတို့သည် လူပေလူတေကလေးများ ဖြစ်ကြသော်လည်း ဆရာမှတ်ကြီး၏ ကြိုးပမ်းမှုကြောင့် ဆရာကို ကျိုးနွံလာကြလေသည်။
မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိလာပုံ ၁၈၅၉ ခုနှစ်တွင် ဆရာမှတ်ကြီးသည် မော်လမြိုင်မြို့၌ အက်စ၊ ပီ၊ ဂျီ (Society for the Propagation of the Gospel - SPG) ခေါ် ရေဖျန်းဂိုဏ်း(အင်္ဂလီကန်)က ဖွင့်လှစ်ထားသော စာသင်ကျောင်းတွင် ကျောင်းဆရာအဖြစ် အမှုထမ်းရန် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိလာလေသည်။
သုံးနှစ် မျှ အမှုထမ်းပြီးနောက် ကာလကတ္တားမြို့မှ ဂိုဏ်းအုပ် ကော့တွန် (Bishop Cotton of Calcutta) က ဆရာမှတ်ကို သိက္ခာတင်ဘုန်းကြီး ဖြစ်မြောက်ရေးအတွက် ထိုမြို့ရှိ ဗိရှော့ကောလိပ်ကျောင်း (Bishop's College, Calcutta)တွင် ဓမ္မပညာကို ဆည်းပူးနိုင်အောင် စီစဉ်ပေးခဲ့လေသည်။
ဆရာမှတ်ကြီးသည် ကာလကတ္တားမြို့ရှိ ကသီဒရယ်ဘုရားရှိခိုးကျောင်း၌ ၁၈၆၃ ခုနှစ်တွင် သင်းထောက်အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ၁၈၆၆ ခုနှစ်တွင် ဘုန်းကြီးအဖြစ်လည်းကောင်း သိက္ခာတင် ချီးမြှင့်ခြင်း ခံရလေသည်။
ဆရာမှတ်ကြီးသည် မော်လမြိုင်မြို့၊ မန္တလေးမြို့နှင့် ရန်ကုန်မြို့တို့တွင် ကလေးသူငယ် ပညာသင်ကြားရေးလုပ်ငန်း၌ အားသွန်ခွန်စိုက် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။
ရန်ကုန်မြို့တွင် ယခု လမ်းမတော်အစိုးရအထက်တန်းကျောင်းသည် ဆရာမှတ်ကြီး တည်ထောင်ခဲ့သောကျောင်း ဖြစ်သည်။
ရှေးအခါက စိန်ဂျွန်းကောလိပ်ဟု အမည် မှည့်ခေါ်ထားသော်လည်း ဆရာမှတ်ကျောင်းဟူ၍သာ လူသိများခဲ့လေသည်။
၁၈၇၉ ခုနှစ်တွင် ဂိုဏ်းချုပ် တိတ် (Archbiship Tait)က ဆရာမှတ်ကြီးကို အယူဝါဒပညာရပ်ဆိုင်ရာ ပါရဂူဘွဲ့ (ဒီ၊ ဒီ) ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။
ဒေါက်တာမှတ်သည် ၁၉ဝဝ ပြည့်နှစ်တွင် သာသနာပြုလုပ်ငန်းအရပ်ရပ်မှ အနားယူပြီးနောက် ၁၅ နှစ်ကြာသောအခါ အင်္ဂလန်နိုင်ငံ၌ အနိစ္စရောက်လေသည်။
ဆရာမှတ်ကြီးသည် ပညာရေးဘက်၌ ဆောင်ရွက်ချက်ကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ သာသနာရေးဘက်၌ ဆောင်ရွက်ချက်ကြောင့်သော်လည်းကောင်း ထင်ရှားသည်ထက် ထင်ရှားသည်ဟု ဆိုနိုင်ပေသည်။
မန္တလေးမြို့၌ နေထိုင်စဉ်အခါကလည်းကောင်း၊ ရန်ကုန်မြို့၌ နေထိုင်စဉ်အခါကလည်းကောင်း မိမိနေအိမ်သို့ လူမျိုးမရွေး၊ လူတန်းစားမရွေး ဝင်ထွက်ခွင့် ပြုထားလေသည်။
စိန်ဂျွန်းကျောင်းဝင်းအတွင်းရှိ နေအိမ်သို့ မဟာဝန်ရှင်တော်မင်းကြီးမှအစ စစ်ဘက်၊ နယ်ဘက် အရာရှိများ၊ ကုန်သည်၊ သူထွေးများ၊ ရန်ကုန်မြို့ပေါ်ရှိ လူကုံထံများ အမြဲဝင်ထွက်လျက်ရှိလေသည်။
ဆရာမှတ်ကြီး၏ ခင်မင်တတ်သောစိတ်၊ ရက်ရောသော စေတနာ၊ ရွှင်ပျသော မျက်နှာထားတို့ကြောင့် လူမျိုးရေး၊ အယူဝါဒရေး၊ အဆင့်အတန်း ကွာခြားရေးနှင့်ဆိုင်သော အတားအဆီး ဟူသမျှတို့ ပြိုပျက်၍ ရောက်လေရာအရပ်တွင် အဆွေခင်ပွန်း ပေါများလေသည်။
ဆရာမှတ်ကြီးသည် ဗြိတိသျှတို့ သိမ်းပိုက်ထားသော မြန်မာနယ်မြေကို အုပ်ချုပ်ရသည့် ပထမဦးဆုံးသော မဟာဝန်ရှင်တော်မင်းကြီး ဆာအာသာ ဖယ်ယာမှအစ နောင်အဆက်ဆက် အုပ်ချုပ်ရသူ မင်းပိုင်းစိုးပိုင်းတို့နှင့် လည်း ရင်းနှီးလေသည်။
အထူးသဖြင့် ဆာချားဗားနဒ်နှင့် ပို၍ ရင်းနှီးပုံရလေသည်။
တစ်ခါက ဆာချားဗားနဒ်သည် စိန်ဂျွန်းကောလိပ်၌ ဖျားနာနေသော ဆရာမှတ်ထံသို့ ကိုယ်တိုင်လာပြီး အစိုးရအိမ်တော်သို့ ယူဆောင်ပြုစုသည်ဟု သိရလေသည်။
မင်းတုန်းမင်းတရားကြီးနှင့် ဆရာမှတ်ကြီး ဆရာမှတ်ကြီးသည် ၁၈၆၈ ခုနှစ်မှ ၁၈၇၄ ခုနှစ်အထိ မန္တလေးမြို့၌ နေထိုင်စဉ် မင်းတုန်းမင်းထံသို့ မကြာခဏ ဝင်ရောက် ခစားခွင့် ရသည့်အပြင် ဘုရင့်ထံမှ အကူအညီ အထောက်အပံ့ကိုလည်း ရရှိခဲ့လေသည်။
မန္တလေးမြို့သို့ မိမိထက် ဦးစွာ ရောက်နေနှင့်ကြသော ရောမ ကက်သလစ်ဂိုဏ်းမှ ဘုန်းကြီးသည်လည်းကောင်း၊ အာမီးနီးယန်းဂိုဏ်းအုပ်သည်လည်းကောင်း ဘုရင်၏ အကူအညီ အထောက်အပံ့ကို ခံယူရရှိလျက်ရှိလေသည်။
မင်းတုန်းမင်းကြီးသည် နေပြည်တော်တွင် ရေဖျန်းဂိုဏ်းအတွက် ဘုရားရှိခိုးကျောင်း တည်ဆောက်ရန်သော်လည်းကောင်း၊ ခရစ်ယာန်သာသနာကျောင်း တည်ထောင်ရန်သော်လည်းကောင်း ဆရာမှတ်ကြီးအား ခွင့်ပြုတော်မူလေသည်။
ထို့ပြင် သီပေါမင်းသား အပါအဝင် မင်းသား ကိုးပါးနှင့်တကွ အခြား နန်းတွင်းသားတို့ကို ဆရာမှတ်ကြီးကျောင်းသို့ပို့၍ စာသင်စေသည်။
ဆရာမှတ်၏ ပညာရေး ဆောင်ရွက်ချက် ဆရာမှတ်ကြီးကို သာသနာပြုဆရာတစ်ယောက်အဖြစ် မှတ်မိကြသည်ထက် ကျောင်းဆရာကြီးတစ်ယောက် အဖြစ် ပို၍ မှတ်မိကြသည်ဟု ဆိုနိုင်ပေသည်။
ဆရာမှတ်ကြီးသည် မော်လမြိုင်မြို့သို့ ကျောင်းဆရာအလုပ်ဖြင့်ပင် ရောက်ရှိလာခဲ့လေသည်။
ဆရာကြီး၏ အောင်မြင်မှုမှာ ပညာသင်ကြားရေးနည်းစနစ်၊ စည်းရုံးမှုနည်းစနစ် ကောင်းလှခြင်းကြောင့်ဟု ဆိုရမည်ထက် တပည့်အပေါင်းတို့ကို သားရင်းမြေးရင်းပမာ ချစ်ခင်၍ မိမိ၏ အချိန်၊ ငွေ၊ ကျန်းမာရေးတို့ကို တပည့်များ၏ အကျိုးအတွက် စွန့်နိုင်ခြင်းကြောင့်ဟု ဆိုရပေမည်။
မိမိ၏ တပည့် တစ်စုံတစ်ယောက် ဖျားနာနေလျှင် တစ်ညဉ့်လုံး မအိပ်ဘဲ ပြုစုစောင့်ရှောက်လေ့ ရှိလေသည်။
ဆရာမှတ်ကြီးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၌ အက်စ်၊ ပီ၊ ဂျီ သာသနာကျောင်းများကို အနှံ့အပြား တည်ထောင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့လေသည်။
ရန်ကုန်မြို့ရှိ စိန်ဂျွန်းကျောင်းမှာ အထင်ရှားဆုံး ဖြစ်သည်။
စိန်ဂျွန်းကျောင်းကို ၁၈၆၄ ခုနှစ် မတ်လ ၁၄ ရက်နေ့တွင် သည်ကော့တိတ်ခေါ် အိမ်တစ်ဆောင်၌ စတင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့လေသည်။
အိမ်ငှားခ တစ်လလျှင် ငွေ ၁ဝဝ ကျပ် ပေးရသည်။
နေ့ကျောင်းသားများအပြင် ကျောင်းအိပ်ကျောင်စားများကိုလည်း လက်ခံထားလေသည်။
ထိုအချိန်အခါမှစ၍ ဆရာမှတ်ကြီးကျောင်းသည် ကြီးပွားတိုးတက်လာခဲ့လေသည်။
တပည့် ကျောင်းသားတို့ကလည်း ဆရာကြီး၏ ကျေးဇူးကို တုံ့ပြန်သည့် အနေဖြင့် ဆရာမှတ်ကြီးကျောင်းဆရာကြီး အလုပ်မှ အငြိမ်းစားယူသည့် ၁၈၉၈ ခုနှစ်တွင် မတ် အထိမ်းအမှတ် ရန်ပုံငွေ ကို စတင် ဖွင့်ခဲ့ကြလေသည်။
ထိုရန်ပုံငွေမှာ ဆရာမှတ်ကြီးကျောင်းထွက် ကျောင်းသားဟောင်းတို့က မိမိတို့ ဆရာကြီးအား ထောက်ပံ့ရန်ပင် ဖြစ်လေသည်။
ဆရာကြီး အနိစ္စရောက်ပြီးသည့်နောက်၌ပင် ထိုရန်ပုံငွေကို ရပ်ဆိုင်း၍ မထားဘဲ စိန်ဂျွန်းကျောင်းဝင်း၌ ဆရာမှတ်ကြီး အထိမ်းအမှတ် ဘုရားရှိခိုးကျောင်းတစ်ဆောင် ဆောက်လုပ်ရန်နှင့် ဆင်းရဲနွမ်းပါးသော မြန်မာတိုင်းရင်းသား ကျောင်းသားတို့အား ငွေကြေး ထောက်ပံ့ရန် ဆက်လက် ထားရှိခဲ့ကြလေသည်။
ဆရာမှတ်ကြီးသည် ပြည်သူတို့နှင့်ဆိုင်သော ရပ်ရွာအရေးကိစ္စတို့၌လည်း ပါဝင် ဆောင်ရွက်လေ့ရှိလေသည်။
ဆရာကြီးသည် စိန်ဂျွန်းကောလိပ် အရန်တပ်ဖွဲ့ကိုလည်း ဦးစီးတည်ထောင်ခဲ့သူ ဖြစ်ပေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၀) ကိုးကား Category:ခရစ်ယာန် သာသာနာပြု ပုဂ္ဂိုလ်များ။
မြန်မာနိုင်ငံ အရပ်ရပ်ရှိ တန်ခိုးကြီး ဘုရားများသို့ ရောက်ဖူးသူ တိုင်းပင် တန်ဆောင်းပြာသာဒ်များတွင်လည်းကောင်း၊ ဘုရား ပလ္လင်တော်နှင့် ဂန္ဓကုဋိနံရံများတွင်လည်းကောင်း အရောင် အမျိုးမျိုးရှိသည့် ဖန်စမှန်စတို့ဖြင့် စီခြယ်ထားသည်ကို တွေ့မြင် ကြရပေလိမ့်မည်။
ဤသို့ မှန်ကျောက်တို့ဖြင့် စီမံခြယ်လှယ် ခြင်းကို ရှေးမြန်မာဘုရင်များ၏ နန်းတော်များနှင့် ဘုရား၊ ကျောင်းစသော သာသနိက အဆောက်အအုံများ၌ အထူးပြုလုပ် ခဲ့ကြလေသည်။
( မြန်မာ ယွန်းထည်လုပ်ငန်း-။
) အနောက်တိုင်းများမှာမူကား မှန်ကိုသာမက အခြား အုတ်၊ ကျောက်ရောင်စုံများဖြင့် အဂ‡တေများ ပေါ်တွင် ပုံပန်းသဏ္ဌာန် အမျိုးမျိုးဖြစ်အောင် ပုံဖော်သွင်းမြှုပ်၍ မွမ်းမံ ခြယ်လှယ်ခဲ့ကြ လေသည်။
ဤမှန်စီကျောက်စီ ပညာသည် ယခုခေတ်မှသာ မဟုတ်။
ရှေးနှစ်ပေါင်း များစွာကတည်းက ပေါ်ပေါက် ခေတ်စားခဲ့ပေ သည်။
ရှေးအီဂျစ်လူမျိုးများသည် ဤအတတ်ကို ကောင်းစွာ တတ်မြောက်ခဲ့ကြရာ သူတို့၏ လက်ရာများကို ယနေ့တိုင် တွေ့ရှိနိုင်ပေသည်။
မှန်စီကျောက်စီ ပညာသည် ဗိုင်ဇင်းတိုင် အင်ပိုင်ယာခေတ်တွင် ထွန်းကားခဲ့ပြီးနောက် အီတလီပြည်တွင် မူကား ၁၃ ရာစုနှစ်များတွင်မှ ထွန်းကားလာလေသည်။
ဂရိ လူမျိုးများ၊ အဆီးရီးယန်း လူမျိုးများသည်လည်း မှန်စီကျောက် စီ ပညာကို ကောင်းစွာ တတ်မြောက်ကြ၍ အယူဝါဒဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံများတွင် ကောင်းစွာ အသုံးပြုခဲ့ကြလေသည်။
မီးတောင်ပေါက်ကွဲခြင်းကြောင့် ပျက်စီးသွားသော ပွန်ပီယိုင်မြို့၌ တူးဖော်ရရှိသော အဆောက်အအုံ အချို့တို့တွင် ကြမ်းပြင်ကို မှန်ကျောက်တို့ဖြင့် စီခြယ်ထားသည်ကို တွေ့ရှိရပေသည်။
လန်ဒန်မြို့တွင်လည်း အဆောက်အအုံများ ဆောက်လုပ်ရန် အတွက် မြေကြီးကို တူးဖော်သည့်အခါ ရှေးဟောင်း ဗြိတိန် လူမျိုးတို့ သုံးစွဲခဲ့သော မှန်စီကြမ်းပြင်များကို မြေအောက် ၁၂ ပေ ၁၅ ပေအတွင်း၌ တွေ့ရှိကြရလေသည်။
ရှေးခေတ်ကမူ မှန်ကျောက်စီခြယ်ခြင်းကို အယူဝါဒဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံ များတွင် အများဆုံး အသုံးပြုကြလေသည်။
အီတလီနိုင်ငံ ဗင်းနစ်မြို့၌ စိန်မတ်ဘုရားရှိခိုး ကျောင်းကြီး၏ အတွင်းဘက် တစ်ခုလုံးတွင် တမန်တော်၏ ရုပ်ပုံအမျိုးမျိုးကို မှန်ဖြင့် စီ၍ ဖော်ပြထားသည်ကို တွေ့ရသည်။
ပြင်သစ်နိုင်ငံ ၁၄ ဆက် မြောက် လူဝီဘုရင်၏ နန်းတော်သည် ဗာဆေးမြို့တွင် တည်ရှိ၍ အချို့ မှန်နန်းဆောင်များသည် ကမ္ဘာကျော်ခဲ့ လေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၀) ကိုးကား Category:မှန် အနုပညာ။
မှန်တော့ပင်သည် အိန္ဒိယနိုင်ငံ တောင်ပိုင်းနှင့် မလေးရှားနိုင်ငံ များတွင် မူလပေါက်ရောက် သည့် သစ်ပင်မျိုးဖြစ်၍ မြန်မာ နိုင်ငံတွင် အနှံ့အပြား ပေါက်ရောက်လေသည်။
အချိုးအစား ကျ၍ ရွက်အုံကောင်းသည့် အပင်မျိုးဖြစ်သည်။
အမြင့် ၂၅ ပေမှ ပေ ၃ဝ အထိ ရှိတတ်သည်။
အရွက်များသည် ကြီးမား မာကျော ပျဉ်းတွဲပြီးလျှင် ၁ဝ လက်မမှ ၁၅ လက်မအထိ ရှည်၍ သုံးလက်မခန့် ကျယ်သည်။
များသောအားဖြင့် ဒီဇင်ဘာလမှ ဖေဖော်ဝါရီလအတွင်း ချောမွတ်၍ အဝါ ရောင်ရှိသည့် မက်မောဖွယ်ကောင်းသော အသီး အမြောက် အမြား သီးသည်။
အသီး၏ အရွယ်အစားနှင့် ပုံသဏ္ဌာန်မှာ သေးငယ်သော လိမ္မော်သီးများနှင့် တူသည်။
အသီး၏ အဖျား ဘက်တွင် ဝတ်ဆံမထိပ်ကဲ့သို့ ချွန်ထွက်နေသည်။
အရည်ရွှမ်း၍ အဝါရောင်ရှိသော အသားများကို စားနိုင် သည်။
အရသာမှာ ချဉ်သော်လည်း နှစ်သက်စဖွယ် ဖြစ်၏။
မှန်တော့ပင်၏ အခေါက်များမှာ အဝါရောင်ဆိုးဆေး ရရှိနိုင်ပေသည်။
အာသံပြည်နယ်တွင် ထိုဆိုးဆေးဖြင့် အဝတ်အထည်များကို ဆိုးလေ့ရှိကြသည်။
အသားထူသော အစေ့ကြီးများကို ပျိုးယူခြင်းဖြင့် မှန်တော့ ပင်များကို စိုက်ပျိုးနိုင်ပေသည်။
မှန်တော့ပင်သည် ဂတ်တစ်ဖာရီး(Guttiferae; ယခုအခါတွင် Clusiaceae) မျိုးရင်းတွင် ပါဝင်သည်။
ထိုအပင်ကို ရုက္ခဗေဒ အလိုအရ ဂါဆီနီးယား ဇန်သိုခိုင်းမတ်(Garcinia xanthochymus) ဟူ၍ ခေါ်သည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၀) ကိုးကား Category:သစ်သီးပင်များ။
တံဆိပ်ခေါင်းတစ်ခုသည် မှန်ဘီလူးတစ်ခု၏ စမ်းသပ်မှုအောက်တွင် ရှိသည်။
ကင်မရာခေါ် ဓာတ်ပုံရိုက် ကရိယာများ၌လည်းကောင်း၊ မျက်မှန်များ၌လည်းကောင်း၊၊ မှန်ပြောင်းများ၌လည်းကောင်း ကျွန်ုပ်တို့သည် မှန်ဘီလူးကလေးများကို အမျိုးမျိုး အစားစား တွေ့မြင်ကြရ၏။
မှန်ဘီလူးတို့ကို မည်သည့်အတွက် တပ်ဆင် ထားရသနည်း။
မှန်ဘီလူးတို့၌ မည်သို့သော သတ္တိထူးများ ရှိသနည်း။
မှန်ဘီလူးများသည် မူလသဘောအားဖြင့် နှစ်မျိုးနှစ်စား ကွဲပြားလေသည်။
အလယ်တွင်ထူ၍ နံဘေးသို့ ပါးသွားသော မှန်ဘီလူးမျိုးကို မှန်ဘီလူးခုံးဟုခေါ်ပြီးလျှင် နံဘေး၌ထူ၍ အလယ်သို့ပါးသွားသော အမျိုးကို မှန်ဘီလူးခွက်ဟု ခေါ်သည်။
ထိုနှစ်မျိုးတွင် တစ်ဖန် မျက်နှာပြင်နှစ်စလုံးခုံးသည်ကို နှစ်ဖက် ခုံးဟူ၍ လည်းကောင်း၊ နှစ်ဖက်စလုံးခွက်လျှင် နှစ်ဖက်ခွက် ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တစ်ဖက်က မျက်နှာပြင်ညီ၍ တစ်ဖက်က ခုံးသည်ကို တစ်ဖက်ခုံးဟူ၍လည်းကောင်း၊ တစ်ဖက်ညီ တစ် ဖက်ခွက်သည်ကို တစ်ဖက်ခွက်ဟူ၍လည်းကောင်း အသေးစိတ် ထပ်မံ ခွဲခြား၍ မှတ်သားကြပြန်သည်။
မှန်ဘီလူး၏ ထူးခြားသော သတ္တိမှာ မိမိအပေါ်သို့ကျရောက် လာသော လင်းတန်းကို တိမ်းစောင်းစေခြင်း၊ တစ်နည်း ယိုင် စေခြင်း ဖြစ်သည်။
ထိုသတ္တိနှင့် သက်ဆိုင်သည့် စက္ခုဆိုင်ရာ သဘာဝစည်းကို လင်းတန်း ယိုင်စည်းဟု ခေါ်၍ ထိုစည်း၏ သဘောအချုပ်မှာ ဤသို့ ဖြစ်သည်။
သိပ်သည်းခြင်းနည်းသာ ကြားခံပစ္စည်းတစ်ခု (ပုံပမာ - လေ)ကို ဖြတ်သန်းလာသော လင်းတန်းတစ်ခုသည် ထိုပစ္စည်းထက် ပိုမို သိပ်သည်းသော ကြားခံပစ္စည်းတစ်ခု (ပုံပမာ-ဖန်)၏ မျက်နှာပြင်ပေါ်သို့ စောင်း လိုက်ကျရောက်ပါက ထိုလင်းတန်းသည် ဖန်ထဲ၌ မိမိထိတွေ့ရာ နေရာကို ဖြတ်ဆွဲထားသော မျဉ်းမတ်ဖက်သို့ ယိုင်သွားပြီးလျှင် ဖန်မှ ဖန်ထက် သိပ်သည်းခြင်းနည်းသော လေထဲသို့ တစ်ဖန် ထွက်သွားသောအခါ အလားတူ မျဉ်းမတ်မှ ကား၍ ထွက်သွား လေသည်။
မှန်ဘီလူးခုံးများကို ဖြတ်သန်းသွားသော လင်းတန်းတို့သည် မှန်ဘီလူး၏ အခြားဖက်တစ်နေရာတွင် သွားရောက်ဆုံမိရာ အချက်ကို မှန်ဘီလူး၏ (အလင်း)ဆုံချက်ဟု ခေါ်သည်။
(အလင်း)ဆုံချက်နှင့် မှန်ဘီလူး၏ အလယ်ဗဟိုချက်တို့၏ အကွာအဝေးကို မှန်ဘီလူး၏ ဆုံတာဟု ခေါ်သည်။
မှန်ဘီလူး ခွက်များတွင်မူ ဖြတ်သွားသော လင်းတန်းတို့သည် အခြားဖက် တွင် အပြင်ဘက်သို့ ကား၍ ထွက်ကြသဖြင့် ထိုကား၍ ထွက် သွားသည့် လင်းတန်းများကို နောက်ပြန်မျဉ်းဆက်ဆွဲမှ ရရှိ သော မျဉ်းကြောင်းများ ဆုံမိရာနေရာချက်ကို (အလင်း)ဆုံချက် အဖြစ် မှတ်ယူရလေသည်။
ဆုံတာမှာမူ အထက်ပါအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။
ဆုံတာ၏ အလျားမှာ မှန်ဘီလူး၏ ခုံးခွက်ပုံကို လိုက်၍ အတိုအရှည် ရှိလေသည်။
မှန်ဘီလူးခုံးတစ်ခုကို နေရောင်တွင်ခံ၍ စက္ကူ၊ သစ်သား စသော အရာဝတ္ထု တစ်ခုခုအပေါ်၌ အဖြူ စက်ကလေးတစ်ခု ထင်လာအောင် ရှေ့တိုးနောက်ငင် ရွှေ့ပေးပါ။