kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
အမှန်အားဖြင့် ဝန်ကြီးချုပ်၏ ရှေ့ပြေးရာထူးဟု အများဆုံး သတ်မှတ်ခံရသော ရာထူးမှာ ရှေးခေတ် သမူဟနာယက (ထိုင်း: สมุหนายก) ရာထူး ဖြစ်ပြီး ၎င်းကို အဂ္ဂမဟာသေနာပတိ (ထိုင်း: อัครมหาเสนาบดี) သို့မဟုတ် "အရပ်ဘက်ဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များ၏ အကြီးအမှူး ဝန်ကြီး" က အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။
ယိုးဒယားနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ဝန်ကြီးချုပ်မှာ တရားသူကြီးတစ်ဦးဖြစ်သူ ဖရာ မနောပကွန် နိတိတာဒါ (Phra Manopakorn Nithithada) ဖြစ်သည်။
ဤရာထူး၏ ဘွဲ့အမည်ကို ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် "ယိုးဒယားဝန်ကြီးချုပ်" မှ "ထိုင်းဝန်ကြီးချုပ်" ဟု ပြောင်းလဲခဲ့ပြီး ၁၉၄၉ ခုနှစ်တွင် ယိုးဒယားကို ထိုင်းဟု အမည်ပြောင်းလဲခြင်းနှင့်အတူ အမြဲတမ်း ဖြစ်လာခဲ့သည်။
တည်ရှိခဲ့သော ကာလအများစုတွင် ဤရာထူးကို စစ်တပ်ခေါင်းဆောင်များက ရယူခဲ့ကြပြီး (စုစုပေါင်း ၃၀ ဦးအနက် ၁၆ ဦး) ဖြစ်သည်။
စစ်တပ်၏ လွှမ်းမိုးမှုသည် နိုင်ငံ၏ ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ် ဖရာ ဖဟွန်း ဖွန်ဖယုဟ်သေနာ လက်ထက်တွင် စတင်ခဲ့ပြီး ၎င်းသည် ၁၉၃၃ ခုနှစ် အာဏာသိမ်းမှုတွင် ၎င်း၏ အရပ်သား ဦးဆောင်သူကို ဖြုတ်ချခဲ့သည်။
အကြာဆုံး ရာထူးထမ်းဆောင်ခဲ့သော ဝန်ကြီးချုပ်မှာ စစ်သေနာပတိချုပ် ပလက် ဖိဘူးလ်ဆိုင်ခရမ် ဖြစ်ပြီး ၁၄ နှစ်၊ ၁၁ လနှင့် ၁၈ ရက်ကြာ ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။
အတိုဆုံး ထမ်းဆောင်ခဲ့သူမှာ ထဝီ ဘူညာခက် ဖြစ်ပြီး ၁၈ ရက်သာ ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။
ဝန်ကြီးချုပ် ၉ ဦးကို အာဏာသိမ်းမှုများဖြင့် ဖယ်ရှားခဲ့ပြီး ၃ ဦးကို တရားရုံးအမိန့်ဖြင့် အရည်အချင်းပျက်ယွင်းစေခဲ့ကာ ၁၁ ဦးမှာ ရာထူးမှ နုတ်ထွက်ခဲ့ကြသည်။
ရာထူးရယူခဲ့သူများအနက် အငယ်ဆုံးမှာ အသက် ၃၇ နှစ်အရွယ်ရှိ ဖဲသွန်တန်း ရှင်နာဝပ် ဖြစ်သည်။
ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး အမျိုးသမီး ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် ယင်းလပ် ရှင်နာဝပ် ကို ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ရရှိခဲ့သည်။
မနောပကွန် နိတိတာဒါ နောက်ပိုင်း ဝန်ကြီးချုပ်တိုင်းသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။
လက်ရှိ ၂၀၁၇ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေတွင် ဝန်ကြီးချုပ်သည် ရာထူးသက်တမ်းကို ဆက်တိုက်ဖြစ်စေ၊ မဆက်တိုက်ဖြစ်စေ စုစုပေါင်း ရှစ်နှစ်ထက် ပို၍ ထမ်းဆောင်ခွင့် မရှိကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။
ဤရာထူးသက်တမ်း ကန့်သတ်ချက်သည် ၂၀၂၂ ခုနှစ်တွင် သက်တမ်းကို မည်သို့ ရေတွက်မည်နှင့် ပတ်သက်၍ ငြင်းခုံမှုများ ရှိခဲ့ပြီးနောက် တရားဥပဒေအရ စိန်ခေါ်မှု ဖြစ်ခဲ့သည်။
ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာ ခုံရုံးက ၂၀၁၇ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်းသည့်အချိန်မှ စတင်ရေတွက်ရမည်ဟု ၆-၃ ဖြင့် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။
ထို့ကြောင့် ၂၀၁၄ ခုနှစ် အာဏာသိမ်းမှုမှစ၍ ရာထူးရယူခဲ့သော်လည်း ပရာယု ချန်အိုချာ အနေဖြင့် ဝန်ကြီးချုပ်ရာထူးကို ဆက်လက်ထမ်းဆောင်ခွင့် ရခဲ့သည်။
တာဝန်များ၊ အခွင့်အာဏာများနှင့် လုပ်ပိုင်ခွင့်များ ဝန်ကြီးချုပ်သည် အစိုးရအဖွဲ့၏ ဥက္ကဋ္ဌ (သဘာပတိ) ဖြစ်ပြီး ဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်ခြင်းနှင့် ရာထူးမှ ဖယ်ရှားခြင်းတို့ကို ၎င်းတို့၏ အကြံဉာဏ်ဖြင့်သာ ပြုလုပ်နိုင်သည်။
အစိုးရအဖွဲ့ခေါင်းဆောင်အနေဖြင့် ဝန်ကြီးချုပ်သည် ၎င်းတို့၏ဝန်ကြီးများ အပါအဝင် အစိုးရတစ်ရပ်လုံး၏ ပျက်ကွက်မှုနှင့် စွမ်းဆောင်ရည်များအတွက် နောက်ဆုံးတွင် တာဝန်ရှိပါသည်။
အထင်ရှားဆုံး အစိုးရအဖွဲ့ဝင်အဖြစ် ဝန်ကြီးချုပ်သည် နိုင်ငံရပ်ခြားတွင် နိုင်ငံကို ကိုယ်စားပြုပြီး ပြည်တွင်းရှိ အစိုးရ၏ အဓိက ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူလည်း ဖြစ်သည်။
ဝန်ကြီးချုပ်သည် ကျမ်းသစ္စာကျိန်ဆိုပြီး ဆယ့်ငါးရက်အတွင်း ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံ ဥပဒေနှင့်အညီ အမျိုးသားလွှတ်တော်၏ ပူးတွဲအစည်းအဝေးရှေ့တွင် အစိုးရ၏ မူဝါဒထုတ်ပြန်ချက်ကို တင်သွင်း၍ အစိုးရအဖွဲ့ကို ဦးဆောင်ရမည်ဖြစ်သည်။
ဝန်ကြီးချုပ်သည် ဌာနဆိုင်ရာများစွာကို တိုက်ရိုက်တာဝန်ယူသည်။
၎င်းတို့တွင် အမျိုးသားထောက်လှမ်းရေးအေဂျင်စီ၊ ရသုံးမှန်းခြေငွေစာရင်းဗျူရို၊ အမျိုးသားလုံခြုံရေးကောင်စီရုံး၊ နိုင်ငံတော်ကောင်စီရုံး၊ ရာထူးဝန်အဖွဲ့ရုံး၊ အမျိုးသားစီးပွားရေးနှင့် လူမှုဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအဖွဲ့ရုံး၊ ပြည်သူ့ကဏ္ဍဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးကော်မရှင်ရုံး နှင့် ပြည်တွင်းလုံခြုံရေး စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုတို့ ပါဝင်သည်။
အမျိုးသားလွှတ်တော်တွင် တင်သွင်းသည့် ငွေရေးကြေးရေး ဥပဒေကြမ်းအားလုံးကို ဥပဒေပြုရာတွင် ဝန်ကြီးချုပ်၏ အတည်ပြုချက် လိုအပ်သည်။
တာဝန်ခံမှုနှင့် ရာထူးမှ ဖယ်ရှားခြင်း ဝန်ကြီးချုပ်ကို အယုံကြည်မရှိမဲဖြင့် ရာထူးမှ ဖယ်ရှားနိုင်သည်။
ပထမဦးစွာ လွှတ်တော်အမတ်များ၏ ငါးပုံတစ်ပုံ မဲဖြင့် အဆိုပါကိစ္စရပ်နှင့် ပတ်သက်၍ ဆွေးနွေးရန် လုပ်ငန်းစဉ်ကို စတင် အကောင်အထည်ဖော်နိုင်သည်။
ထို့နောက် ဆွေးနွေးပွဲအပြီးတွင် မဲခွဲဆုံးဖြတ်ပြီး ရိုးရှင်းသော အများစုမဲဖြင့် ဝန်ကြီးချုပ်ကို ရာထူးမှ ဖယ်ရှားနိုင်သည်။
ဤလုပ်ငန်းစဉ်ကို လွှတ်တော်အစည်းအဝေးတစ်ခုအတွင်း ထပ်မံပြုလုပ်၍ မရပါ။
ဝန်ကြီးချုပ်ရုံးနှင့် တရားဝင်နေအိမ် ဝန်ကြီးချုပ်အား ဝန်ကြီးချုပ်ရုံး (ထိုင်း: สำนักนายกรัฐมนตรี) က ကူညီဆောင်ရွက်ပေးသည်။
ဤရုံးသည် အစိုးရဝန်ကြီးနှစ်ဦး ဦးဆောင်သော အစိုးရအဖွဲ့အဆင့် ဌာနတစ်ခုဖြစ်သည်။
ဝန်ကြီးချုပ်ရုံးများသည် ထိုင်းအစိုးရအိမ်တော် (ထိုင်း: ทำเนียบรัฐบาล) တွင် တည်ရှိပြီး ယင်းအစိုးရအိမ်တော်မှာ ဘန်ကောက်မြို့၊ ဒူဆစ်မြို့နယ်တွင် တည်ရှိသည်။
ဝန်ကြီးချုပ်၏ တရားဝင်နေထိုင်ရာ နေအိမ်မှာ ဘန်ကောက်မြို့လယ်ရှိ Phitsanulok Mansion (ထိုင်း: บ้านพิษณุโลก) ဖြစ်သည်။
ဤစံအိမ်တော်ကို ဆဋ္ဌမမြောက် ရာမဘုရင် (ဝဇိရာဝုဓမင်း ဟုလည်း တင်စားခေါ်ဝေါ်) လက်ထက် ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး ၁၉၇၉ ခုနှစ်တွင် တရားဝင်နေထိုင်ရာ ဖြစ်လာခဲ့သည်။
သို့သော် ထိုအိမ်ကြီးတွင် သရဲတစ္ဆေများစွာရှိသည်ဟု ကောလာဟလများ ထွက်ပေါ်နေသောကြောင့် ဝန်ကြီးချုပ်အများစုသည် ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အိမ်များတွင် နေထိုင်ကြပြီး တရားဝင်လုပ်ငန်းကိစ္စများအတွက်သာ အိမ်ကို အသုံးပြုလေ့ရှိကြသည်။
ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ်များ ထိုင်းနိုင်ငံတွင် ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ် (ထိုင်း: รองนายกรัฐมนตรี, ရောင်နာယို့ရပ်ထမွန်ထရီ) များစွာကို ခန့်အပ်နိုင်သည်။
ဤရာထူးကို အခြားသော ဝန်ကြီးဌာနဆိုင်ရာ ရာထူးများနှင့်လည်း ပေါင်းစပ်ထမ်းဆောင်နိုင်သည်။
လက်ရှိထိုင်းနိုင်ငံ၏ ဒုတိယဝန်ကြီးများရာထူးများ နာမည်ခန့်အပ်ခြင်း၁ ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ်နှင့် ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီး Anutin Charnvirakul၁၀-၇-၂၀၁၉၂ ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ်ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးဝန်ကြီး Phumtham Wechayachai၁-၉-၂၀၂၃၃ ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ်နှင့် စွမ်းအင်ဝန်ကြီး Pirapan Salirathavibhaga၁-၉-၂၀၂၃၄ ဒုဝန်ကြီးချုပ်နှင့် ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီး Suriya Juangroongruangkit၁၇-၄-၂၀၂၄၅ ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ် ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီး Pichai Chunhavajira၁၇-၄-၂၀၂၄၆ ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ် ဒီဂျီတယ်စီးပွားရေးနှင့် လူမှုရေး Prasert Jantararauangtong၃-၉-၂၀၂၄ ဝန်ကြီးချုပ်စာရင်း ဝန်ကြီးချုပ်၏အလံများ ကိုးကား ကဏ္ဍ:ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး *။
ပန်း‌သေးလူမျိုး သို့မဟုတ် တရုတ်မွတ်ဆလင်လူမျိုးများသည် ပြည်ထောင်စု သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော်အစိုးရ၏ တရားဝင် အသိအမှတ်မပြုထားသည့် လူမျိုးအုပ်စုတစ်ခု ဖြစ်ပြီး မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းဒေသ နှင့် ရှမ်းပြည်နယ်တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။
ပန်းသေးလူမျိုးအများစုသည် အစ္စလာမ်ဘာသာဝင်များဖြစ်ကြပြီး ၎င်း တို့၏ထင်ရှားသောအစားစာမှာ ပန်းသေးခေါက်ဆွဲကြော်ဖြစ်သည်။
ကြေးဝါခေတ် (Bronze Age) သည် လူသားသမိုင်း၏ ရှေးဦးခေတ်ကာလတစ်ခုဖြစ်ပြီး ကျောက်ခေတ်သစ် (Neolithic) နောက်ပိုင်းနှင့် သံခေတ် (Iron Age) မတိုင်မီ ကြားကာလတွင် တည်ရှိသည်။
၎င်းသည် လူ့သမိုင်းကို ပိုင်းခြားရာ၌ အရေးပါသော ခေတ်သုံးခေတ်စနစ် (Stone, Bronze, Iron Age) တွင် ဒုတိယမြောက် ခေတ်ဖြစ်သည်။
ဤခေတ်၏ အဓိက ထူးခြားချက်မှာ လူသားတို့သည် ကြေးနီနှင့် သံဖြူကို ရောစပ်ထားသည့် သတ္တုစပ်တစ်မျိုးဖြစ်သော ကြေးဝါ (Bronze) ကို ကိရိယာတန်ဆာပလာများ၊ လက်နက်များ ပြုလုပ်ရန်အတွက် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် စတင် အသုံးပြုလာခြင်းပင်ဖြစ်သည်။
ကြေးဝါသည် ကြေးနီ သို့မဟုတ် ကျောက်ထက် ပိုမိုမာကျောပြီး တာရှည်ခံသည်။
ကြေးဝါခေတ်၏ စတင်ချိန်နှင့် ပြီးဆုံးချိန်သည် ကမ္ဘာ့ဒေသတစ်ခုနှင့်တစ်ခု မတူညီဘဲ ကွဲပြားခြားနားသည်။
ယေဘုယျအားဖြင့် ဘီစီ ၄၀၀၀ ပြည့်နှစ်နောက်ပိုင်းမှ စတင်၍ ဘီစီ ၁၀၀၀ ပြည့်နှစ်ဝန်းကျင်အထိ ကြာမြင့်ခဲ့သည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။
ကြေးဝါခေတ်ကို အစောပိုင်းကြေးဝါခေတ် (Early Bronze Age)၊ အလယ်ပိုင်းကြေးဝါခေတ် (Middle Bronze Age) နှင့် နောက်ပိုင်းကြေးဝါခေတ် (Late Bronze Age) ဟူ၍ ထပ်မံ ခွဲခြားလေ့ရှိသည်။
ကြေးဝါခေတ်ကာလအတွင်း အရေးပါသော တိုးတက်မှုများနှင့် လူ့အဖွဲ့အစည်း အပြောင်းအလဲများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။
ကြေးဝါ သတ္တုဗေဒ: သံရိုင်းမှ ကြေးနီနှင့် သံဖြူကို ထုတ်လုပ်နည်း (smelting) နှင့် ယင်းတို့ကို ရောစပ်ကာ ကြေးဝါပြုလုပ်၍ ပုံသွန်းနည်း (casting) တို့ကို တီထွင်ကျွမ်းကျင်လာခြင်းသည် ဤခေတ်၏ အခြေခံအုတ်မြစ် ဖြစ်သည်။
ဤနည်းပညာကြောင့် အရည်အသွေး ပိုမိုကောင်းမွန်သည့် ကိရိယာတန်ဆာပလာများနှင့် လက်နက်များ ထုတ်လုပ်နိုင်ခဲ့သည်။
လူမှုရေး ရှုပ်ထွေးမှုနှင့် မြို့ပြများ: လူ့အဖွဲ့အစည်းများသည် ပိုမို ရှုပ်ထွေးလာပြီး လူမှုအဆင့်အတန်း ခွဲခြားမှုများ ထင်ရှားလာသည်။
လူဦးရေ တိုးတက်လာခြင်းနှင့် စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာခြင်းတို့ကြောင့် မြို့ပြများနှင့် မြို့ပြနိုင်ငံများ ပေါ်ထွန်းလာခဲ့သည်။
ကုန်သွယ်ရေး ကွန်ရက်များ: ကြေးဝါပြုလုပ်ရန် လိုအပ်သည့် ကြေးနီနှင့် သံဖြူ ရရှိနိုင်သော ဒေသများသည် မတူညီတတ်သဖြင့် ယင်းသတ္တုများကို ရယူရန်အတွက် ဒေသအချင်းချင်း ကုန်သွယ်ရေး ကွန်ရက်များ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။
၎င်းသည် ယဉ်ကျေးမှုများ အချင်းချင်း ထိတွေ့ဆက်ဆံမှုကို မြင့်တက်စေခဲ့သည်။
စစ်ပွဲများနှင့် နည်းပညာ: ပိုမို ခိုင်ခံ့သော ကြေးဝါလက်နက်များနှင့် ချပ်ဝတ်တန်ဆာများ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းကြောင့် စစ်ပွဲများသည်လည်း ပိုမို ပြင်းထန်လာခဲ့သည်။
အခြား တိုးတက်မှုများ: အချို့သော ဒေသများတွင် အရေးအသားစနစ်များ ထပ်မံဖွံ့ဖြိုးလာခြင်း၊ အနုပညာလက်ရာများနှင့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုများ ပိုမို ရှုပ်ထွေးလာခြင်း၊ အလုပ်အကိုင် အထူးပြုခြင်းများ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းတို့လည်း ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။
ကြေးဝါခေတ်သည် အရှေ့အနီးပိုင်းဒေသ၊ ဥရောပ၏ အစိတ်အပိုင်းများ၊ အာရှတိုက်၏ အစိတ်အပိုင်းများ (တရုတ်၊ အိန္ဒိယ၊ အရှေ့တောင်အာရှ) အစရှိသည့် ကမ္ဘာ့ဒေသအသီးသီးတွင် ကိုယ်ပိုင်ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း သို့မဟုတ် အချင်းချင်း ပျံ့နှံ့မှုမှတစ်ဆင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းတို့ ရှိခဲ့ပြီး ဒေသတစ်ခုစီ၏ အချိန်ကာလနှင့် ထူးခြားချက်များ ကွဲပြားခဲ့သည်။
နောက်ဆုံးတွင် သံသတ္တုဗေဒ ပေါ်ပေါက်လာပြီး သံကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် စတင် အသုံးပြုလာသောအခါ ကြေးဝါခေတ်သည် ပြီးဆုံးခဲ့ပြီး သံခေတ်သို့ ကူးပြောင်းရောက်ရှိခဲ့သည်။
သံသည် သံဖြူထက် ပိုမို အလွယ်တကူ ရရှိနိုင်သော သတ္တု ဖြစ်သည်။
ကဏ္ဍ:ကြေးခေတ် ကဏ္ဍ:သမိုင်းဆိုင်ရာ ခေတ်ကာလများ ကဏ္ဍ:သမိုင်းမတင်မီခေတ်။
ကြေးဝါခေတ်ဦး (Early Bronze Age) ဆိုသည်မှာ ကြေးဝါခေတ်၏ ပထမဆုံး အပိုင်းကို သတ်မှတ်ပြီး ကြေးဝါကို စတင်အသုံးပြုခဲ့သည့် ကာလ ဖြစ်သည်။
ဤကာလတွင် လူသားများသည် ကြေးနီနှင့် သံဖြူကို ရောစပ်၍ ကြေးဝါကို မည်သို့ ထုတ်လုပ်ရမည်ကို တဖြည်းဖြည်း လေ့လာသင်ယူခဲ့ကြသည်။
[၁] ကြေးဝါခေတ်ဦး၏ အချိန်ကာလသည် ဒေသတစ်ခုနှင့်တစ်ခု မတူညီသော်လည်း ယေဘုယျအားဖြင့် လွန်ခဲ့သော ခန့်မှန်းခြေ ဘီစီ ၃၃၀၀ မှ ဘီစီ ၂၁၀၀ ခန့်အထိ ကြာမြင့်ခဲ့သည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။
ကြေးဝါခေတ်ဦးကာလတွင် အရေးပါသော တိုးတက်မှုများစွာ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။
ကြေးဝါ ထုတ်လုပ်မှု စတင်ခြင်း: လူသားများသည် ကြေးနီထက် ပိုမို ခိုင်ခံ့သော ကြေးဝါကို စတင်အသုံးပြုလာနိုင်ခဲ့ရာ ကိရိယာများနှင့် လက်နက်များ၏ အရည်အသွေးကို တိုးတက်စေခဲ့သည်။
မြို့ပြများ စတင် ထွန်းကားလာခြင်း: အထူးသဖြင့် အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသ (Mesopotamia) ၌ မြို့ပြနိုင်ငံများ စတင် ကြီးထွားလာခဲ့သည်။
ဥပမာအားဖြင့် ဆူးမား (Sumer) ယဉ်ကျေးမှုသည် ဤအချိန်တွင် ထွန်းကားခဲ့သည်။
ကုန်သွယ်ရေး ဖွံ့ဖြိုးလာခြင်း: ကြေးနီနှင့် သံဖြူ ရရှိသည့် ဒေသများအကြား ကုန်သွယ်မှု ကွန်ရက်များ စတင် ပေါ်ပေါက်လာပြီး လူ့အဖွဲ့အစည်းများ အချင်းချင်း ဆက်ဆံမှုများ ပိုမို များပြားလာခဲ့သည်။
အရေးအသား စနစ် ပိုမို ဖွံ့ဖြိုးလာခြင်း: အရေးအသားစနစ်သည် အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများတွင် အရေးပါသော ကိရိယာတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။
ဥပမာအားဖြင့် ကျူနီဖောင်း (cuneiform) စာရေးနည်းသည် မက်ဆိုပိုတေးမီးယား၌ ဤအချိန်တွင် စတင်ခဲ့သည်။
လူမှုအဆင့်အတန်းများ စတင်ပေါ်ပေါက်ခြင်း: မြို့ပြများ ကြီးထွားလာသည်နှင့်အမျှ လူမှုအဆင့်အတန်းများလည်း တဖြည်းဖြည်း ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။
အုပ်ချုပ်သူများ၊ ဘာသာရေး ခေါင်းဆောင်များနှင့် အထူးပြုလုပ်ငန်း လုပ်ကိုင်သူများသည် သာမန်လူများထက် ပိုမို အခွင့်အရေး ရရှိလာသည်။
ထို့ကြောင့် ကြေးဝါခေတ်ဦးသည် လူသားတို့ သမိုင်းတွင် အရေးပါသော အကူးအပြောင်း ကာလတစ်ခုဖြစ်ပြီး နောက်ပိုင်း ကြေးဝါခေတ်၏ တိုးတက်မှုများအတွက် အခြေခံအုတ်မြစ်ကို ချပေးခဲ့သည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။
ကဏ္ဍ:ကြေးခေတ် ကဏ္ဍ:သမိုင်းဆိုင်ရာ ခေတ်ကာလများ ကဏ္ဍ:သမိုင်း။
ကြေးဝါခေတ်လယ် (Middle Bronze Age) သည် ကြေးဝါခေတ်၏ အလယ်ပိုင်းကာလဖြစ်ပြီး ဤကာလအတွင်း ထင်ရှားသော ယဉ်ကျေးမှုများစွာ ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။
ယေဘုယျအားဖြင့် လွန်ခဲ့သော ခန့်မှန်းခြေ ဘီစီ ၂၁၀၀ မှ ဘီစီ ၁၆၀၀ ခန့်အထိ ကြာမြင့်ခဲ့သည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။
ထင်ရှားသော ယဉ်ကျေးမှုများ ကြေးဝါခေတ်လယ်တွင် အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါ ထင်ရှားသော ယဉ်ကျေးမှုများကို ဖော်ပြနိုင်ပါသည်။
အရှေ့အလယ်ပိုင်း (Near East): ဘေဘီလုံ ပထမမင်းဆက် (First Babylonian Dynasty): မက်ဆိုပိုတေးမီးယားဒေသ၌ ထွန်းကားခဲ့ပြီး အထင်ရှားဆုံး ဘုရင်မှာ ဟာမူရာဘီ (Hammurabi) ဖြစ်ကာ ၎င်း၏ ဥပဒေကျမ်းကြောင့် လူသိများသည်။
အာရှုရ (Assur) မြို့နိုင်ငံ: မက်ဆိုပိုတေးမီးယား၏ မြောက်ပိုင်းတွင် အင်အားကြီးမားလာခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်း အာရှုရ အင်ပါယာ၏ အစောပိုင်း အခြေခံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။
ဟစ်တိုက် အင်ပါယာ (Hittite Empire) (အစောပိုင်း): အနာတိုလီယား (ယနေ့ တူရကီ) ဒေသ၌ စတင် အင်အားကြီးလာခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် အင်အားကြီးမားသော အင်ပါယာတစ်ခုကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။
ကြေးဝါခေတ်လယ်တွင် ၎င်းတို့၏ အစောပိုင်းပုံစံများကို တွေ့ရှိရသည်။
အီဂျစ်: အလယ်ပိုင်းနိုင်ငံတော် (Middle Kingdom): ပထမကြားကာလ (First Intermediate Period) နောက်ပိုင်းတွင် အီဂျစ်နိုင်ငံ ပြန်လည် စုစည်းလာကာ အင်အားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုများ ပြန်လည် တိုးတက်လာခဲ့သည်။
အေဂျီယန်ဒေသ (Aegean): မိုင်နိုအန် ယဉ်ကျေးမှု (Minoan Civilization) (အထွတ်အထိပ်): ကရိကျွန်း၌ ထွန်းကားခဲ့သည့် မိုင်နိုအန် ယဉ်ကျေးမှုသည် ကြေးဝါခေတ်လယ်တွင် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။
၎င်းတို့၏ ခမ်းနားသော နန်းတော်များ (ဥပမာ - Knossos)၊ အနုပညာလက်ရာများနှင့် ကျယ်ပြန့်သော ကုန်သွယ်မှုများကြောင့် ထင်ရှားသည်။
မိုင်စီနီယန် ယဉ်ကျေးမှု (Mycenaean Civilization) (အစောပိုင်း): ဂရိပင်မဒေသ၌ စတင် အင်အားကြီးလာသည့် မိုင်စီနီယန်များသည် မိုင်နိုအန် ယဉ်ကျေးမှု၏ လွှမ်းမိုးမှုကို ခံယူခဲ့ပြီး ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင် ယဉ်ကျေးမှုကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။
ဥရောပ: ဥရောပ၌လည်း ဒေသအလိုက် ထင်ရှားသော ကြေးဝါခေတ်လယ် ယဉ်ကျေးမှုများစွာ ရှိခဲ့သည်။
ဥပမာအားဖြင့် တူးမူလပ်စ် (Tumulus) ယဉ်ကျေးမှု (အလယ်ပိုင်း ဥရောပ)၊ ဝီတင်ဘာ့ဂ် (Wietenberg) ယဉ်ကျေးမှု (ထရန်ဆီလ်ဗေးနီးယား) နှင့် အခြား ဒေသဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှု အုပ်စုများလည်း ရှိခဲ့သည်။
ဤယဉ်ကျေးမှုများသည် ၎င်းတို့၏ ထူးခြားသော မြှုပ်နှံမှုဓလေ့များ၊ ကြွေထည်ပစ္စည်းများနှင့် သတ္တုပစ္စည်းများကြောင့် ထင်ရှားသည်။
အထက်တွင် ဖော်ပြခဲ့သည့် ယဉ်ကျေးမှုများသည် ကြေးဝါခေတ်လယ်၏ ထင်ရှားသော ဥပမာအချို့သာ ဖြစ်သည်။
ကမ္ဘာ့ဒေသအသီးသီး၌ ဤအချိန်ကာလအတွင်း ကိုယ်ပိုင် လက္ခဏာများနှင့် တိုးတက်ပြောင်းလဲနေသော ယဉ်ကျေးမှုများစွာ ရှိခဲ့သည်။
လူနေမှုပုံစံ ကြေးဝါခေတ်လယ် (Middle Bronze Age) က လူနေမှုပုံစံသည် ဒေသတစ်ခုနှင့်တစ်ခု ကွဲပြားခြားနားသော်လည်း အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါ လက္ခဏာများကို တွေ့ရှိရပါသည်။
လူမှုရေးနှင့် နိုင်ငံရေး: လူမှုအဆင့်အတန်း ပိုမို ထင်ရှားလာခြင်း: မြို့ပြများ ကြီးထွားလာသည်နှင့်အမျှ လူမှုအဆင့်အတန်းများ ပိုမို ရှင်းလင်းလာသည်။
အုပ်ချုပ်သူများ၊ ဘာသာရေး ခေါင်းဆောင်များ၊ စစ်သည်များနှင့် လက်မှုပညာရှင်များသည် သာမန် လယ်သမားများနှင့် သိုးကျောင်းသားများထက် ပိုမို အခွင့်အရေးနှင့် အာဏာ ရရှိလာကြသည်။
နိုင်ငံငယ်များနှင့် အင်အားကြီး နိုင်ငံများ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း: အချို့ဒေသများတွင် မြို့ပြနိုင်ငံငယ်လေးများ စုစည်းပြီး အင်အားကြီးမားသော နိုင်ငံများ သို့မဟုတ် ပဒေသရာဇ်စနစ်ဆန်သော အုပ်ချုပ်မှုပုံစံများ စတင် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။
ဥပမာအားဖြင့် ဟစ်တိုက်များ၏ အစောပိုင်း ပုံစံနှင့် အီဂျစ်၏ အလယ်ပိုင်းနိုင်ငံတော်။
စစ်ရေး အရေးပါလာခြင်း: နယ်မြေချဲ့ထွင်ခြင်း၊ ကုန်သွယ်ရေး လမ်းကြောင်းများကို ထိန်းချုပ်ခြင်းနှင့် အရင်းအမြစ်များကို ရယူခြင်းတို့အတွက် စစ်ရေးသည် ပိုမို အရေးပါလာခဲ့သည်။
ခံတပ်မြို့များ တည်ဆောက်ခြင်းနှင့် စစ်လက်နက်များ တိုးတက်လာခြင်းကို တွေ့ရှိရသည်။
စီးပွားရေး: ကုန်သွယ်ရေး ပိုမို ကျယ်ပြန့်လာခြင်း: ကြေးဝါနှင့် အခြား အရေးပါသော ကုန်ပစ္စည်းများ (ဥပမာ - သံဖြူ၊ ရွှေ၊ ငွေ၊ ကျောက်မျက်ရတနာ) ရရှိရာ ဒေသများအကြား ကုန်သွယ်မှုသည် ယခင်ခေတ်များထက် ပိုမို ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့သည်။
ကုန်သည်များသည် ဝေးလံခေါင်သီသော ဒေသများသို့ သွားရောက် ကုန်သွယ်ခဲ့ကြသည်။
စိုက်ပျိုးရေး အဓိက စီးပွားရေး: လူအများစုသည် စိုက်ပျိုးရေးကို အဓိက လုပ်ကိုင်ကြသည်။
ဆည်မြောင်းစနစ်များ တိုးတက်လာခြင်းကြောင့် ပိုမို စနစ်တကျ စိုက်ပျိုးနိုင်လာခဲ့သည်။
လက်မှုပညာ တိုးတက်လာခြင်း: ကြေးဝါနှင့် သတ္တုပစ္စည်းများကို ကျွမ်းကျင်စွာ ပြုလုပ်နိုင်သည့် လက်မှုပညာရှင်များ ပေါ်ပေါက်လာသည်။
၎င်းတို့သည် ကိရိယာများ၊ လက်နက်များအပြင် အနုပညာ လက်ရာများကိုပါ ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။
လူနေမှုပုံစံ: အခြေချ နေထိုင်မှု ပိုမိုများပြားလာခြင်း: မြို့ပြများ ကြီးထွားလာသည်နှင့်အမျှ လူအများစုသည် အခြေချ နေထိုင်ကြသည်။
မြို့များသည် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ဘာသာရေးနှင့် ကုန်သွယ်ရေး၏ အဓိက ဗဟိုချက်များ ဖြစ်လာသည်။
အိမ်ဆောက်လုပ်ပုံ ပြောင်းလဲလာခြင်း: လူမှုအဆင့်အတန်းအလိုက် အိမ်ဆောက်လုပ်ပုံများ ကွဲပြားလာသည်။
ချမ်းသာသူများနှင့် အုပ်ချုပ်သူများသည် ပိုမို ခိုင်ခံ့ပြီး ကျယ်ဝန်းသော အိမ်များတွင် နေထိုင်ကြသည်။
အစားအသောက်နှင့် အဝတ်အထည်: အဓိက အစားအစာများမှာ စိုက်ပျိုးရေးမှ ရရှိသော သီးနှံများ (ဂျုံ၊ ဘာလီ) နှင့် မွေးမြူရေးမှ ရရှိသော အသားနှင့် နို့ထွက်ပစ္စည်းများ ဖြစ်သည်။
အဝတ်အထည်များကို သိုးမွေး၊ လျှော်ပင်နှင့် အခြား သဘာဝ အမျှင်များမှ ပြုလုပ်ကြသည်။
ဘာသာရေးနှင့် ယုံကြည်မှု: ဘာသာရေးနှင့် ယုံကြည်မှုသည် လူ့အဖွဲ့အစည်း၌ အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။
သဘာဝ၏ စွမ်းအားများကို ကိုးကွယ်ခြင်း၊ ဘိုးဘွားများကို ပူဇော်ခြင်း စသည့် ယုံကြည်မှုများ ရှိသည်။
ဘုရားကျောင်းများနှင့် ပူဇော်ပွဲများသည် အရေးပါသော လူမှုရေး အခမ်းအနားများ ဖြစ်သည်။
အထက်ပါတို့မှာ ကြေးဝါခေတ်လယ်၏ ယေဘုယျ လူနေမှုပုံစံအချို့ ဖြစ်ပါသည်။
ဒေသတစ်ခုနှင့်တစ်ခု၏ ပထဝီဝင် အနေအထား၊ ရာသီဥတုနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အစဉ်အလာများအပေါ် မူတည်၍ လူနေမှုပုံစံများ ကွဲပြားနိုင်သည်။
ကြေးဝါခေတ်ဦးနှင့် ကြေးဝါခေတ်လယ် ကွာခြားချက်များ ကြေးဝါခေတ်ဦး (Early Bronze Age) နှင့် ကြေးဝါခေတ်လယ် (Middle Bronze Age) အကြား၌ သိသာထင်ရှားသော ကွာခြားချက်များစွာ ရှိသည်။
အဓိက ကွာခြားချက်များကို အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြနိုင်ပါသည်။
ကြေးဝါ ထုတ်လုပ်မှုနှင့် အသုံးပြုမှု- ကြေးဝါခေတ်ဦး: ဤကာလတွင် ကြေးဝါကို စတင် အသုံးပြုခဲ့သော်လည်း ထုတ်လုပ်မှု နည်းပညာမှာ အစောပိုင်း အဆင့်၌သာ ရှိသေးသည်။
ကြေးဝါပစ္စည်းများသည် အရေအတွက်အားဖြင့် နည်းပါးပြီး ပုံစံအားဖြင့်လည်း ရိုးရှင်းသည်။
ကြေးနီကိုလည်း ဆက်လက် အသုံးပြုနေဆဲ ဖြစ်သည်။
ကြေးဝါခေတ်လယ်: ဤကာလတွင် ကြေးဝါထုတ်လုပ်မှု နည်းပညာသည် ပိုမို တိုးတက်လာခဲ့သည်။
ကြေးဝါကို ပိုမို ကျွမ်းကျင်စွာ ကိုင်တွယ်နိုင်လာပြီး အရည်အသွေးကောင်းမွန်သော ကိရိယာများ၊ လက်နက်များနှင့် အနုပညာလက်ရာများကို ပိုမို များပြားစွာ ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ကြသည်။
မြို့ပြနှင့် လူမှုအဖွဲ့အစည်း- ကြေးဝါခေတ်ဦး: မြို့ပြများ စတင် ထွန်းကားလာခဲ့သော်လည်း အရွယ်အစားအားဖြင့် သေးငယ်ပြီး လူဦးရေ သိပ်သည်းမှုလည်း နည်းပါးသည်။
လူမှုအဆင့်အတန်း ကွဲပြားမှုမှာ အစောပိုင်း အဆင့်၌သာ ရှိသေးသည်။
ကြေးဝါခေတ်လယ်: မြို့ပြများသည် ပိုမို ကြီးထွားလာပြီး အရေးပါသည့် ဗဟိုချက်များ ဖြစ်လာသည်။
လူမှုအဆင့်အတန်း ကွဲပြားမှုမှာ ပိုမို ထင်ရှားလာပြီး အုပ်ချုပ်သူများ၊ ဘာသာရေး ခေါင်းဆောင်များနှင့် လက်မှုပညာရှင်များ၏ အခန်းကဏ္ဍသည် ပိုမို အရေးပါလာသည်။
နိုင်ငံရေး အင်အား- ကြေးဝါခေတ်ဦး: ဒေသအလိုက် မြို့ပြနိုင်ငံငယ်လေးများ အများအပြား တည်ရှိပြီး အင်အားကြီးမားသည့် နိုင်ငံများ ပေါ်ပေါက်မှု နည်းပါးသည်။
ကြေးဝါခေတ်လယ်: အချို့ဒေသများတွင် အင်အားကြီးမားသည့် နိုင်ငံများနှင့် အင်ပါယာများ စတင် ပေါ်ပေါက်လာသည်။
နိုင်ငံရေး အင်အားသည် ပိုမို ဗဟိုချုပ်ကိုင်မှု ရှိလာသည်။
ကုန်သွယ်ရေး- ကြေးဝါခေတ်ဦး: ကုန်သွယ်မှုများ စတင် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သော်လည်း အတိုင်းအတာအားဖြင့် သေးငယ်ပြီး ဒေသတွင်း အဓိက ဖြစ်သည်။
ကြေးဝါခေတ်လယ်: ကုန်သွယ်မှုသည် ဒေသအများအပြားအကြား ပိုမို ကျယ်ပြန့်လာပြီး အရေးပါသော ကုန်ပစ္စည်းများ အပြန်အလှန် ဖလှယ်မှုများ များပြားလာသည်။
အရေးအသားနှင့် စာပေ- ကြေးဝါခေတ်ဦး: အရေးအသားစနစ် စတင် ဖွံ့ဖြိုးလာပြီး အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် စီးပွားရေးအတွက် အသုံးပြုသည်။
ကြေးဝါခေတ်လယ်: အရေးအသားစနစ်သည် ပိုမို စနစ်တကျ ဖြစ်လာပြီး စာပေ အရေးအသားများ စတင် ပေါ်ပေါက်လာသည်။
ဗိသုကာနှင့် အနုပညာ- ကြေးဝါခေတ်ဦး: အဆောက်အအုံများနှင့် အနုပညာလက်ရာများသည် ရိုးရှင်းသည့် ပုံစံများဖြင့် တည်ဆောက်ထားသည်။
ကြေးဝါခေတ်လယ်: ခမ်းနားသည့် အဆောက်အအုံများ၊ ဘုရားကျောင်းများနှင့် ပိုမို ရှုပ်ထွေးသည့် အနုပညာ လက်ရာများကို ဖန်တီးနိုင်လာသည်။
အချုပ်အားဖြင့် ကြေးဝါခေတ်လယ်သည် ကြေးဝါခေတ်ဦးထက် နည်းပညာ၊ လူမှုရေး၊ နိုင်ငံရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု နယ်ပယ်များတွင် ပိုမို တိုးတက်ပြောင်းလဲလာသည့် ကာလတစ်ခု ဖြစ်သည်။
ကြေးဝါကို ပိုမို ကျွမ်းကျင်စွာ အသုံးပြုနိုင်လာခြင်းသည် ဤတိုးတက်မှုများအတွက် အဓိက အကြောင်းအရင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။
ကြေးဝါခေတ်နှောင်း (Late Bronze Age)ကြေးဝါခေတ်နှောင်း (Late Bronze Age) ဆိုသည်မှာ ကြေးဝါခေတ်၏ နောက်ဆုံးပိုင်းကို ခေါ်ဆိုပြီး ကြေးဝါယဉ်ကျေးမှုများ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည့် ကာလလည်း ဖြစ်သည်။
ဤကာလအတွင်း နိုင်ငံရေး အင်အားကြီးမားသည့် အင်ပါယာများ ထွန်းကားလာခဲ့ပြီး ကုန်သွယ်မှုသည် ပိုမို ကျယ်ပြန့်လာခဲ့သည်နည်းတူ လူမှုရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုများသည်လည်း ယခင်ခေတ်ကာလများထက် ပိုမို ရှုပ်ထွေးလာခဲ့သည်။
နောက်ပိုင်းတွင် သံခေတ်သို့ ကူးပြောင်းရောက်ရှိခဲ့သည်။
[၁] ကြေးဝါခေတ်နှောင်း၏ အချိန်ကာလသည် ဒေသတစ်ခုနှင့်တစ်ခု မတူညီသော်လည်း ယေဘုယျအားဖြင့် လွန်ခဲ့သော ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ဘီစီ ၁၆၀၀ မှ ဘီစီ ၁၂၀၀ ခန့်အထိ ကြာမြင့်ခဲ့သည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။
အချို့ဒေသများတွင် ယင်းထက် နောက်ကျသော အချိန်အထိ ကြေးဝါကို ဆက်လက် အသုံးပြုခဲ့သည်ကိုလည်း တွေ့ရှိရသည်။
ကြေးဝါခေတ်နှောင်းကာလတွင် အရေးပါသော တိုးတက်မှုများစွာ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။
အင်ပါယာများ ထွန်းကားလာခြင်း: အီဂျစ်နိုင်ငံ၌ နိုင်ငံသစ်ခေတ် (New Kingdom)၊ အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသ၌ ဟစ်တိုက် အင်ပါယာ (Hittite Empire) နှင့် မစ်တန်နီ (Mitanni) နိုင်ငံများ အင်အားကြီးမားလာခဲ့သည်။
မိုင်စီနီယန် ယဉ်ကျေးမှုသည်လည်း ဂရိဒေသ၌ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။
ကုန်သွယ်ရေး ကွန်ရက် ကျယ်ပြန့်လာခြင်း: အရှေ့အလယ်ပိုင်း၊ အေဂျီယန်ဒေသနှင့် ဥရောပဒေသများအကြား ကုန်သွယ်မှုသည် ယခင်ကထက် ပိုမို ကျယ်ပြန့်လာခဲ့သည်။
ကြေးနီ၊ သံဖြူ၊ ရွှေ၊ ငွေ၊ အမွှေးနံ့သာများနှင့် အခြား ကုန်ပစ္စည်းများကို ဒေသအနှံ့အပြားသို့ သယ်ယူ ရောင်းဝယ်ခဲ့ကြသည်။
သင်္ဘောများ၏ အရေးပါမှုသည်လည်း မြင့်တက်လာခဲ့သည်။
စစ်ရေး နည်းပညာ တိုးတက်လာခြင်း: ရထား (chariot) များကို စစ်ပွဲများ၌ အဓိက အသုံးပြုလာခဲ့ကြသည်။
လက်နက်များနှင့် ချပ်ဝတ်တန်ဆာများ၏ အရည်အသွေးသည်လည်း ပိုမို ကောင်းမွန်လာခဲ့သည်။
အရေးအသားနှင့် စာပေ ပိုမို ဖွံ့ဖြိုးလာခြင်း: အက္ခရာ အရေးအသားစနစ်များ စတင် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။
ဥပမာအားဖြင့် ယူဂရစ်တစ် (Ugaritic) အက္ခရာ။
စာပေ အရေးအသားများလည်း ပိုမို များပြားလာခဲ့သည်။
ဗိသုကာနှင့် အနုပညာ လက်ရာများ: ခမ်းနားသော နန်းတော်များ၊ ဘုရားကျောင်းများနှင့် အထိမ်းအမှတ် အဆောက်အအုံများကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။
အနုပညာ လက်ရာများတွင်လည်း ပိုမို သဘာဝကျပြီး အသေးစိတ်ကျသော ဖော်ပြချက်များကို တွေ့ရှိရသည်။
သို့သော်လည်း ကြေးဝါခေတ်နှောင်းပိုင်းကာလတွင် အင်အားကြီး နိုင်ငံများ ပြိုကွဲခြင်း၊ ကုန်သွယ်ရေး လမ်းကြောင်းများ ပျက်စီးခြင်း နှင့် လူမျိုးစုများ ရွှေ့ပြောင်း အခြေချခြင်း စသည့် အရေးပါသော အပြောင်းအလဲများလည်း ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။
ယင်းအပြောင်းအလဲများသည် နောက်ဆုံးတွင် ကြေးဝါခေတ်၏ အဆုံးသတ်သို့ ဦးတည်စေခဲ့ပြီး သံခေတ်သို့ ရောက်ရှိစေခဲ့သည်။
အချုပ်အားဖြင့် ကြေးဝါခေတ်နှောင်းသည် ကြေးဝါယဉ်ကျေးမှုများ၏ အထွတ်အထိပ်ကို ပြသခဲ့သည့် ကာလတစ်ခုဖြစ်ပြီး နိုင်ငံရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု နယ်ပယ်များတွင် သိသာထင်ရှားသော တိုးတက်မှုများနှင့် အပြောင်းအလဲများကို တွေ့မြင်ရသည်။
ကဏ္ဍ:သမိုင်းဆိုင်ရာ ခေတ်ကာလများ ကဏ္ဍ:ကြေးခေတ် ကဏ္ဍ:သမိုင်းမတင်မီခေတ်။
ထိုင်းနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေးစနစ်သည် ဘုရင်စနစ်ကို အခြေခံထားသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့်အညီ အုပ်ချုပ်သည့်စနစ် ဖြစ်သည်။
နိုင်ငံတော်အကြီးအကဲမှာ မျိုးရိုးလိုက်သော ဘုရင်ဖြစ်ပြီး အစိုးရအကြီးအကဲမှာ ဝန်ကြီးချုပ်ဖြစ်သည်။
တရားစီရင်ရေးမဏ္ဍိုင်သည် အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ဥပဒေပြုရေးမဏ္ဍိုင်တို့မှ သီးခြားဖြစ်သည်။
ယခင်က ထိုင်းနိုင်ငံ (ထိုစဉ်က ဆယမ်ဘုရင့်နိုင်ငံ) ကို အကြွင်းမဲ့ဘုရင်စနစ်ဖြင့် အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။
၁၉၃၂ ခုနှစ် ဆယမ်တော်လှန်ရေးအပြီးတွင် အနောက်တိုင်းပညာတတ် ဗျူရိုကရက်များနှင့် ရိုးရာစစ်တပ်တို့ ဦးဆောင်မှုဖြင့် ဆယမ်ပြည်သည် ဝန်ကြီးချုပ်ကို အစိုးရခေါင်းဆောင်အဖြစ်ထားရှိသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့်အညီ အုပ်ချုပ်သည့် ဘုရင်စနစ်သို့ ကူးပြောင်းခဲ့ပြီး ပထမဆုံးသော ရေးသားထားသည့် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကို ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။
ထိုင်းနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေးသည် အထက်တန်းလွှာများ၊ ဗျူရိုကရက်များ၊ စစ်တပ်အရာရှိဟောင်းများအကြား အုပ်စုကွဲ ပြိုင်ဆိုင်မှုများဖြင့် ပြည့်နှက်နေခဲ့သည်။
အခါအားလျော်စွာ အာဏာသိမ်းမှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး နိုင်ငံကို စစ်အာဏာရှင်များ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်သို့ ရောက်ရှိစေခဲ့သည်။
ယနေ့အထိ ထိုင်းနိုင်ငံသည် နိုင်ငံရေးမတည်ငြိမ်မှုများ မြင့်မားခြင်းကို ထင်ဟပ်စေသည့် အကြိမ်များစွာသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေများကို ပြောင်းလဲရေးဆွဲခဲ့သည်။
အာဏာသိမ်းမှုများ အောင်မြင်ပြီးနောက် စစ်အာဏာရှင်များသည် လက်ရှိဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေများကို ဖျက်သိမ်းကာ ကြားဖြတ်အမိန့်များကို ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။
နိုင်ငံရေးသမားများ၊ ဗျူရိုကရက်များ၊ ဩဇာကြီးသော စီးပွားရေးသမားများ၊ ကော်ပိုရိတ်အကြီးအကဲများနှင့် စစ်တပ်အရာရှိများအကြား ညှိနှိုင်းဆွေးနွေးမှုများသည် ယာယီနိုင်ငံရေးတည်ငြိမ်မှုကို ပြန်လည်ရရှိရေးအတွက် မောင်းနှင်အားဖြစ်ခဲ့သည်။
၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် The Economist Intelligence Unit က ထိုင်းနိုင်ငံအား "ချွတ်ယွင်းသော ဒီမိုကရေစီ" (flawed democracy) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။
ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာ နိုင်ငံရေး ၁၉၃၂ ခုနှစ် တော်လှန်ရေး မတိုင်မီကာလတွင် ထိုင်းနိုင်ငံ၌ ရေးသားထားသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဟူ၍ မရှိခဲ့ပေ။
ထိုအချိန်က ဘုရင်သည် ဥပဒေအားလုံး၏ အရင်းခံဖြစ်ပြီး အစိုးရ၏ အကြီးအကဲအဖြစ် တာဝန်ယူခဲ့သည်။
သို့သော် ၁၉၃၂ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်အတွက် ပထမဆုံးသော ရေးသားထားသည့် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကို အရေးကြီးဆုံး လမ်းညွှန်ချက်အဖြစ် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။
ဤဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအား နောက်ပိုင်းတွင် အကြိမ်များစွာ ဖျက်သိမ်းခြင်းနှင့် ပြင်ဆင်ခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့သော်လည်း ၎င်းကို ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ဒီမိုကရေစီစနစ်၏ စတင်ခြင်းအဖြစ် ရှေးယခင်ကတည်းက သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။
သို့ရာတွင် အထက်တန်းလွှာများအကြား နိုင်ငံရေးပဋိပက္ခများ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ ၁၉၃၃ ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံး စစ်တပ်အာဏာသိမ်းမှု ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ပထမဆုံးတရားဝင်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကို ဖျက်သိမ်းကာ အသစ်တစ်ခုဖြင့် အစားထိုးခဲ့သည်။
ထိုင်းနိုင်ငံ၏ နောက်ဆက်တွဲ ပဋိဉာဉ်များနှင့် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေများအားလုံးသည် စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်အောက်ရှိ နိုင်ငံတော်ကို အသိအမှတ်ပြုခဲ့သော်လည်း အုပ်ချုပ်ရေးမဏ္ဍိုင်များအကြား အာဏာခွဲဝေမှုသည်မူ ကျယ်ပြန့်စွာ ကွဲပြားခဲ့သည်။
အများအားဖြင့် ထိုင်းအစိုးရများသည် ပါလီမန်စနစ်ကို ကျင့်သုံးခဲ့ကြသော်လည်း ၁၉၅၉ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကဲ့သို့ အချို့မှာ အာဏာရှင်ဆန်သည့် ပြဋ္ဌာန်းချက်များလည်း ပါဝင်ခဲ့သည်။
လွှတ်တော်တစ်ရပ်တည်းစနစ်နှင့် လွှတ်တော်နှစ်ရပ်စနစ် နှစ်မျိုးလုံးကို အသုံးပြုခဲ့ပြီး လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များကို ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခြင်းနှင့် ခန့်အပ်ခြင်း နည်းလမ်းနှစ်သွယ်လုံးဖြင့် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။
ဘုရင်၏ တိုက်ရိုက်အာဏာများသည်လည်း ကာလအလိုက် သိသိသာသာ ပြောင်းလဲမှုများ ရှိခဲ့သည်။
၁၉၉၂ ခုနှစ် မေလ အရေးအခင်းပြီးနောက် ၁၉၉၇ ခုနှစ်တွင် "ပြည်သူ့ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ" ဟု ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် လူသိများသည့် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥဒေကို အောင်မြင်စွာ ပြဋ္ဌာန်းနိုင်ခဲ့သည်။
အများပြည်သူတို့က ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာ ပြောင်းလဲမှုများသည် နိုင်ငံရေးမတည်ငြိမ်မှု၏ အဓိကအကြောင်းရင်းများထဲမှ တစ်ခုအဖြစ် မကြာခဏ ရှုမြင်ကြသည်။
၁၉၉၇ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအား ရေးဆွဲရာတွင် ပြည်သူတို့၏ ပါဝင်မှုအဆင့်အတန်းနှင့် ၎င်း၏ ဒီမိုကရေစီဆန်သော အချက်များကြောင့် မှတ်တိုင်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသည်။
ယင်းဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေသည် လွှတ်တော်နှစ်ရပ်စလုံးကို ရွေးကောက်တင်မြှောက်သည့်စနစ်ကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့ပြီး နိုင်ငံသားများ၏ အခွင့်အရေးများစွာကို တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။
ထို့ပြင် ရွေးကောက်ခံအစိုးရများ၏ တည်ငြိမ်မှုကို မြှင့်တင်ရန် အစီအမံများကိုလည်း ထည့်သွင်းခဲ့သည်။
ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေခုံရုံး၊ အုပ်ချုပ်ရေးတရားရုံးနှင့် Ombudsman ကဲ့သို့သော အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာကို စောင့်ကြည့်ကြီးကြပ်သည့် အဖွဲ့အစည်းသစ်များလည်း ပထမဆုံးအကြိမ် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။