kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
" ဟုဆုတောင်း၏။
ထိုအခါ ဘုရားရှင်က "သင်သည်လည်း မဟာမောဂ္ဂလန်အမည်ဖြင့် ဂေါတမဘုရားရှင်၏ လက်ဝဲရံအဂ္ဂသာဝကဖြစ်လတ္တံ့" ဟု ဗျာဒိတ် မြွက်ကြားတော်မူသည်။
ငယ်ဘဝ ငယ်စဉ်ကသူငယ်ချင်းဖြစ်သော ဥပတိဿပုဏ္ဏားမျိုးနှင့်အတူ တောင်ထွတ်သဘင်ပွဲကို ကြည့်ကြရင်း သတိသံဝေဂရ၍ နှစ်ဦးသဘောတူ တရားအားထုတ်ရန် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်ရှိ သိဉ္စည်းပရိဗိုဇ်ထံသို့သွားကြသည်။
ထိုပရိဗိုဇ်ထံ၌ ရဟန်းပြု၍ တရားရှာကြသော်လည်း တရားစစ် တရားမှန်ကို မရနိုင်မှန်း သိကြသောအခါ သူငယ်ချင်းနှစ်ဦးသည် တစ်ဦးတရားရလျှင် တစ်ဦးကို ပြန်ကြားပြောဆိုစတမ်းဟု ကတိကဝတ်ပြုလျက် တရားမှန်ရှာရန် တကွဲတပြားစီ ခွဲထွက်သွားကြသည်။
ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့ရောက်၍ ဝေဠုဝန်ကျောင်းတော်တွင် စံပယ်သီတင်းသုံးနေတော်မူခိုက်ဖြစ်သည်။
သူငယ်ချင်းဖြစ်သော ဥပတိဿပရိဗိုဇ်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ တပည့် ပဉ္စဝဂ္ဂီတို့တွင် အငယ်ဆုံးနှင့် နောက်ဆုံးမှ ရဟန္တာဖြစ်သော အဿဇိထေရ်နှင့်တွေ့၍ မြတ်စွာဘုရား၏တရားတော်ကို အဿဇိထေရ်မှ တစ်ဆင့် နာကြားရကာ သောတာပတ္တိဖိုလ်သို့ဦးစွာရောက်နှင့်သည်။
သောတာပတ္တိဖိုလ်တည်ခြင်း ဥပတိဿပသည် ကတိကဝတ်အတိုင်း ပြန်လာပြီးလျှင် ကောလိတပရိဗိုဇ်အား မိမိကြားနာခဲ့ရသော "ယေဓမ္မာ ဟေတုပ္ပဘဝါ" အစချီသောတရားကို ပြန်ကြားဟောပြောရာ ဂါထာအဆုံး၌ ကောလိတပရိဗိုဇ်သည်လည်း သောတာပတ္တိဖိုလ်သို့ရောက်လေသည်။
ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိခြင်း ကောလိတသည် တရားရပြီးနောက် ဥပတိဿနှင့်အတူ မြတ်စွာဘုရားထံသို့လိုက်ပါသွားရောက်သည်။
မြတ်စွာဘုရားက တရားတော်ကို ဟောကြားသဖြင့် မဟာသက္ကရာဇ် ၁ဝ၃ ခု တပို့တွဲလဆန်း ၇ ရက်နေ့တွင် ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်သည်။
ထိုနေ့၌ပင် မြတ်စွာဘုရားက မဟာမောဂ္ဂလာန် ဟူ၍ အမိ၏ အမည်ကိုစွဲ၍ သမုတ်လျက် လက်ဝဲရံအဂ္ဂသာဝက အရာ၌ ချီးမြှောက်တော်မူသည်။
ထို့နောက် တန်ခိုးတော်အရာ၌ ထူးချွန်သဖြင့် ဧတဒဂ်ဘွဲ့ဖြင့် ချီးမြှောက်တော်မူပြန်သည်။
ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူခြင်း မဟာမောဂ္ဂလာန်ထေရ်သည် မြတ်စွာဘုရားထံတွင် နှစ်ရှည်လများ အလုပ်အကျွေးပြုသည်။
ထို့နောက် သိဂိလိတောင် နံဘေး၌ ဝဋ်ကြမ္မာအလျောက် ခိုးသား ငါးရာတို့၏ ရိုက်နှက်ခြင်းကို ခံရသဖြင့် ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူသည်။
မဟာမောဂ္ဂလာန်ထေရ်၏ ဓာတ်တော်များကို မြတ်စွာဘုရားကိုယ်တော်တိုင် ကြပ်မတ်၍ ဝေဠုဝန်ကျောင်းတော် တံခါးမုခ်ဝ၌ စေတီတည်တော်မူသည်။
ရှင်ဘုရင်တို့၏ သာသနာထိန်းသိမ်းပုံ နောင်သောအခါ သီရိဓမ္မာသောကမင်း ကြီးသည် ဓာတ်တော်များကို မူလနေရာမှ တူးဖော်ဆောင်ယူ၍ အဝန္တိတိုင်း ဥဇ္ဇေနီပြည်အနီး ဝေဒိဿသတောင်ရံ၌ စေတီကြီး ၃ ဆူတည်၍ တစ်ဆူတွင် မဟာမောဂ္ဂလာန်ထေရ်၏ ဓာတ်တော်ကို ဌာပနာသည်။
ထိုဓာတ်တော်များကို ၁၉ ရာစုနှစ်အတွင်း၌ စေတီတော် ပြိုပျက်ရာတွင် တူးဖော်တွေ့ရှိရ၍ အင်္ဂလန်နိုင်ငံ ပြတိုက်သို့ပင့်ဆောင်ပူဇော်ထားရာမှ အိန္ဒိယနိုင်ငံ မဟာဗောဓိ အသင်းမှ ကြီးမှူး၍ ပြန်လည်ပင့်ဆောင်ကာ ထိုဝေဒိဿကတော် (ယခုအခါ ဆန်ချီ) အရပ်ရှိ စေတီတော်၌ပင် ဌာပနာခြင်းပြုသည်။
ဓာတ်တော်များကို ဌာပနာခြင်းမပြုမီ မြန်မာနိုင်ငံအစိုးရက မြန်မာနိုင်ငံသို့ပင့်ဆောင်ကာ မြို့ရွာများစွာတွင် လှည့်လည် အပူဇော်ခံ တော်မူသည်။
ဓာတ်တော်ဌာပနာပွဲကို ၁၉၅၂ ခုနှစ်တွင် အိန္ဒိယ၌ ကျင်းပရာလွန်စွာ စည်ကားလှသည်။
ထိုပွဲတော်သို့မြန်မာနိုင်ငံမှ ဝန်ကြီးချုပ်ဦးနုနှင့် ဗုဒ္ဓဝါဒီ အများလည်း တက်ရောက်ပူဇော်ကြပါတယ်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၈) ကျမ်းညွှန်းများ အံ-၁-ပါ-၂၃၊ အံ-၁-ဋ္ဌ-၁၀၃၊ ဧတဒဂ္ဂံ ဘိက္ခဝေ မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဣဒ္ဓိမန္တာနံ ယဒိဒံ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော-ဟု-ဧတဒဂ်ဘွဲ့ထူးဖြင့်ချီးမြှင့်ခံရ၏။
အတိတ်ဝတ္ထု။
အံ-၁-ဋ္ဌ-၁၁၆။
ထေရ-ပါ-၃၆၂၊ ထေရ-ဋ္ဌ-ဒု-အုပ်-၃၇၂၊ ၄၈၀၊ ဤ၌ ပြည့်စုံစွာပြဆိုထား၏။
ပုဗ္ဗာရုံကျောင်းတော်ကြီးနှင့် ဝေဇယန္တာ ပြဿာဒ်ကြီးကို လှုပ်ရှားစေပုံ၊ ထေရ-ပါ-၃၆၆၊ ထေရ-ဋ္ဌ-ဒု-အုပ်-၄၉၆။
မဟာ-သံ-ပါ-၂၃၅၊ မဟာ-သံ-ဋ္ဌ-၂၈၈။
အပ-ပါ-ပ-အုပ်-၃၄၊ အပ-ဋ္ဌ-ပ-အုပ်-၂၆၆၊ သာရိပုတ္တတ္ထေရအပဒါန်အခန်းတွင် သိရီဝဍ္ဎနသူကြွယ်ဘဝတွင် ဒုတိယအဂ္ဂသာဝကဆုကို တောင်းယူကြောင်း၊ ဤ၌ကား ဝရုဏ နဂါးမင်းဘဝတွင်၎င်းဆုကို တောင်းယူကြောင်း ဖွင့်ပြထား၏။
အပ-ဋ္ဌ-ပ-အုပ်-၂၃၂။
ဝိဂ္ဂဟများ၊ တန်ခိုးပြသောအရာများကို စုပေါင်းပြဆိုခဏ်း၊ အပ-ဋ္ဌ-ပ-အုပ်-၂၇၂။
နဂါးမင်းကို ဆုံးမခဏ်း (နန္ဒောပနန္ဒနဂါးမင်းမဟုတ်၊ သီးခြားသာတည်း)။
ဓမ္မ-ဋ္ဌ-ဒု-အုပ်-၁၅၈။
ပဏ်-၁-ပါ-၄၁၄။
ပဏ်-၁-ဋ္ဌ-ဒု-အုပ်-၃၁၉၊ ၃၂၀ ပါဠိ-၌ ဂါထာများ။
သာသနာတော် ဝင်လာပုံကို ပြဆိုခဏ်း၊ ဝိ-၃-ပါ-၅၀၊ ဝိ-၃-ဋ္ဌ-၂၅၅။
သုတ္တ-ဋ္ဌ-ဒု-အုပ်-၆၀၊ ရဟန်းပြုပြီးနောက် ၇-ရက်တွင် အရဟတ္တဖိုလ်ရကြောင်း၊ အပ-ဋ္ဌ-ပ-အုပ်-၁၀၀၊ ၂၃၄။
ဒီဃ-၂-ဋ္ဌ-၁၁။
ဝိ-၁-ဋ္ဌ-ပ-အုပ်-၁၄၉။
ဝိ-၁-ဋ္ဌ-ဒု-အုပ်-၉၆။
၎င်းမထေရ်မှာ ကြာညိုပန်းအဆင်း ရှိကြောင်း၊ ဥဒါန-ဋ္ဌ-၂၂၁။
၎င်းမထေရ်အား ချီးကျူးခဏ်း၊ ပဏ်-၁-ပါ-၂၇၃၊ ပဏ်-၁-ဋ္ဌ-ဒု-အုပ်-၁၄၈။
ကောလိတသုတ်၊ နိဒါန-သံ-ပါ-၄၆၂၊ နိဒါန-သံ-ဋ္ဌ-၂၁၄။
၎င်းအား ပုရောဟိတ်ရာထူးပေးထားတော် မူကြောင်းဟာထားပုံ၊ အပ-ပါ-ပ-အုပ်-၄၈၊ အပ-ဋ္ဌ-ပ-အုပ်-၃၂၃။
မိဒ္ဓကိုပယ်ရန်စသောတရားစကားကို ဘုရားရှင်ကြွလာ၍ ဟောတော်မူခဏ်း၊ ပစလာယမာနသုတ်၊ အံ-၇-ပါ-၄၆၁၊ အံ-၇-ဋ္ဌ-၁၇၄။
မောဂ္ဂလ္လာနသံယုတ္တ၊ သဠာ-သံ-ပါ-၄၅၇၊ သဠာ-သံ-ဋ္ဌ-၁၂၉၊ (ဈာန်ခဏ်း)။
ဒူသီ မာရ်နတ်ဖြစ်ခဲ့ဘူးပုံ၊ ပဏ်-၁-ပါ-၄၀၈၊ ၄၁၄၊ ပဏ်-၁-ဋ္ဌ-ဒု-အုပ်-၃၁၃။
ဓမ္မ-ဋ္ဌ-ပ-အုပ်-၅၆၊ ပစ္စုပ္ပန်ဝတ္ထု။
အတိတ်ဝတ္ထု၊ ၆၆။
ဓမ္မ-ဋ္ဌ-ဒု-အုပ်-၄၁။
မိဘကိုသတ်ခဲ့ဘူးပုံ၊ ခိုးသားငါးရာနှိပ်စက်၍ ပရိနိဗ္ဗာန်စံရပုံ ဖွင့်ပြထား၏။
နတ်တို့ပြုခဲ့ကြသော ကုသိုလ်များကို လိုက်မေးတော်မူပုံ၊ ဓမ္မ-ဋ္ဌ-ဒု-အုပ်-၂၀၃။
အာလယမရှိကြောင်း ဟောထားသော ဂါထာ၊ ဓမ္မ-ဋ္ဌ-ဒု-အုပ်-၄၂၂။
မယားမိုက်စကားကြောင့် မိဘကို သတ်ခဲ့ဘူး၏-ဟု မိန့်ဆိုထားပုံ၊ အပ-ပါ-ပ-အုပ်-၃၅၊ အပ-ဋ္ဌ-ပ-အုပ်-၂၇၀၊ ကာယဂတာ သတိဖြင့်နေသည်ကို ဥဒါန်းကြူထားတော်မူပုံ၊ ဥဒါန-ပါ-၁၀၈၊ ဥဒါန-ဋ္ဌ-၁၇၀။
၎င်းမထေရ်ပရိနိဗ္ဗာန်စံပုံကို ဟောထားသော သရဘင်္ဂဇာတ်ဇာတက-ပါ-ဒု-အုပ်-၅၊ ဇာတက-ဋ္ဌ-မ-အုပ်-၁၃၃၊ ဤအဋ္ဌကထာ၌ မိဘကိုသေအောင် မသတ်၊ ညှဉ်းဆဲရုံသာဟု ဖွင့်ပြထား၏။
ပရိနိဗ္ဗာန်စံပုံကို ပြဆိုခဏ်း၊ အကျဉ်း၊ မဟာ-သံ-ပါ-၁၄၁၊ မဟာ-သံ-ဋ္ဌ-၂၅၇၊ တန်ဆောင်မုန်းလကွယ်နေ့တွင် ပရိနိဗ္ဗာန်စံကြောင်းဖွင့်ပြထား၏။
ဇာတက-ဋ္ဌ-ပ-အုပ်-၄၁၅၊ အသျှင်သာရိပုတ္တရာထေရ်ကား လပြည့်နေ့တွင် ပရိနိဗ္ဗာန် စံကြောင်းလည်း ဖွင့်ပြထား၏။
အသျှင်မဟာမောဂ္ဂလ္လာန်မထေရ်မြတ်ကိုယ်တိုင် ဒူသီမာရ်နတ်မင်းဖြစ်စဉ်အခါက ကကုသန္ဓဘုရားရှင်၏ အဂ္ဂသာဝကဖြစ်သော ဝိဓုရမထေရ်၏ ဦးခေါင်းကို ကွဲစေ၍၎င်း, ရဟန်းတော်များကို အမျိုးမျိုးညှဉ်းဆဲခဲ့၍၎င်း, အဝီစိငရဲ၌ခံရပုံကို ကိုယ်တိုင်ပြန်ဟောပြခန်း၊ ပဏ်-၁-ဋ္ဌ-ဒု-အုပ်-၃၁၃၊ ပဏ်-၁-ပါ-၄၀၈။
မောဂ္ဂလ္လာနသုတ်၊ သဂါထာ-သံ-ပါ-၁၉၆၊ သဂါထာ-သံ-ဋ္ဌ-၂၆၀၊ ဝင်္ဂီသထေရ်က၎င်းမထေရ်အား ချီးကျူးခန်း။
မဟာ-သံ-ပါ-၂၃၅၊ မဟာ-သံ-ဋ္ဌ-၂၈၈၊ မေ့မေ့လျော့နေထိုင်ကြပြီး ပြောချင်ရာ ပြောဆိုနေကြခြင်း သပိတ် သင်္ကန်းသည်ကို တန်ဆာဆင်ခြင်းစသည်ဖြင့် သတိလွတ်ကင်း အရှင်းပညာမရှိပါသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား အသျှင်မဟာမောဂ္ဂလ္လာန်ထေရ်က ပုဗ္ဗရုံကျောင်းတော်ကြီးကို တုန်လှုပ်စေ၍ သံဝေဂရစေတော်မူပုံ အသျှင်မဟာမောဂ္ဂလ္လာန်မထေရ်မြတ်မှာတန်ခိုးရှိလျက် ခိုးသားတို့ ရိုက်နှက်၍ ပရိနိဗ္ဗာန်စံရာ၌ အကြောင်းကို မေး၍ ဖြေရှင်းပြခဏ်၊ မိလိန္ဒ-ပါ-၁၈၇၊ ဣဒ္ဓိကမ္မဝိပါကပဥှ။
܀ပိဋကတ်လမ်းညွှန်[02/233]܀ ကိုးကား Category:ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်းများ Category:ဗုဒ္ဓဝင် ပုဂ္ဂိုလ်များ။
alt=ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာနဂိုဏ်း (; ; ကြီးမြတ်သောယာဉ် (သို့) လမ်းစဉ်)သည် ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ဓလေ့ထုံးတမ်း၊ ကျမ်းစာ၊ အတွေးအခေါ် နှင့် ကျင့်စဉ်များပါဝင်သော ကြီးမားသည့် သာသနာအစုအဝေးကြီးဖြစ်၏။
ယခုအချိန်အထိ မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာသည် ကမ္ဘာ့ဗုဒ္ဓဘာသာ(ထေရဝါဒအပါအဝင်)အသိုင်းအဝိုင်းတွင် လွှမ်းမိုးထားသည့် သာသနာတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။
မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာသည် ခရစ်တော်ပေါ်ပြီး တစ်ရာစုခန့်တွင်ပေါ်ပေါက်လာသည် ဟု သမိုင်းပညာရှင်များကဆိုသည်။
မဟာယာနဟူသောဝေါဟာရသည် ဗောဓိသတ္တ(ဘုရားလောင်း)ဖြစ်ရေးနှင့် ဗုဒ္ဓဖြစ်ရေး လမ်းစဉ်တို့အား ရည်ညွှန်းထားခြင်းဖြစ်သည်။
မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာတွင် အဓိကပန်းတိုင်ကြီးနှစ်ခုမှ မိမိကိုယ်ကို သံသရာတည်းဟူသောဒုက္ခပင်လယ်ထဲမှ ကယ်တင်ရန် နှင့် ဒုတိယမှာ မိမိနှင့်အတူ သံသရာထဲတွင်ဒုက္ခရောက်နေသော သတ္တဝါအပေါင်းကိုပါ နိဗ္ဗာန်သို့ လမ်းပြပေးရမည်ဟူသော ကယ်တင်ခြင်းပန်းတိုင်တို့ဖြစ်သည်။
မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာကို တစ်နည်းအားဖြင့်လည်း ဗောဓိသတ္တယာန၊ ဗုဒ္ဓယာန နှင့် ဧကယာန ဟုလည်းခေါ်ဆိုကြသည်။
အကြောင်းမူကား မဟာယာနယုံကြည်သူများက ထေရဝါဒကဲ့သို့ အရဟတ္တ(ရဟန္တာ)ဖြစ်ရေးကို အစပထမ ဦးတည်ကျင့်သုံးသော်လည်း ကိလေသာအပြစ်များစင်ကြယ်၍ ရဟန္တာဖြစ်ခြင်းသည် သံသရာ၏ အဆုံးမဟုတ်ကြောင်း ဆိုလေသည်။
ရဟန္တာအဖြစ်ဆိုက်ရောက်သောအခါ ကိလေသာအညစ်အကြေးကင်းစင်သွားသော်လည်း ကြွင်းသောသတ္တဝါတို့အား တရားပြရန်သံသရာဝဋ်မှ ကယ်တင်ရန် ဗောဓိသတ္တကျင့်စဉ်များကို ကျင့်ကြံရမည်ဟု ဆိုထားပါသည်။
ထို့ကြောင့် "ဧကယာန" ဟုခေါ်ဆိုရခြင်းဖြစ်ပြီး သဒ္ဓမ္မပုဏာရိကာသုတ္တံ(မဟာယာန) Saddharma Puṇḍarīka Sūtram 妙法蓮華經 တွင် ဂေါတမဗုဒ္ဓသည် ရဟန္တာ၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ နှင့် ဗုဒ္ဓ ဖြစ်ခြင်းသည် ကွဲကွာနေသော ကျင့်စဉ်လမ်းစဉ်များမဟုတ်ကြောင်း ဗုဒ္ဓဖြစ်ရေးကိုသာ ဦးတည်နေကြခြင်းဖြစ်ကြောင်း တစ်ခုတည်းသောလမ်း ဧကယာနကြီးဖြစ်ကြောင်း ဟောကြားထားသည်ကို တွေ့မြင်ရပါသည်။
ဝဇီရယာန သည် မဟာယာန၏ အကိုင်းအခက်တစ်ခုဖြစ်ပြီး မြောက်မြားစွာသော ဗုဒ္ဓတန္တရကျင့်စဉ်များကို ကျင့်ကြသည်။
ဤနည်းလမ်းဖြင့် ဗုဒ္ဓဖြစ်ရန် ပို၍ လျင်မြန်သည် ဟု ဆိုထားသည်။
ဝဇီရယာနကို အများသောအားဖြင့် တိဘက်တွင် တိုးတက်ပြန့်ပွားပြီး တခြားသော တရုတ်ပြည် နှင့် ဂျပန်ပြည်တွင်လည်း တမူထူးခြား ကိုးကွယ်ကြသူ ကျင့်ကြံသူ ရဟန်း၊ ဥပသကာတို့လည်း ယနေ့တိုင်ရှိသေး၏။
အထူးသဖြင့် ဂျပန်ပြည်ရှိ ရှင်းဂွန်းဗုဒ္ဓဘာသာ(Shingon Buddhism)သည် ဝဇီရယာနကျင့်သော မဟာယာန၏ဂိုဏ်းခွဲတစ်ခုဖြစ်လေသည်။
မူလအစပိုင်း၌ မဟာယာနအယူအဆသည် သေးငယ်သော်လည်း အိန္ဒိယမြောက်ပိုင်းရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာအဝန်းဝိုင်း၌ စွမ်းအားကြီးသော အားတစ်ရပ်ဖြစ်ခဲ့သည်။
"သုည"> နာလန္ဒာ၊ ဝိကရာမာရှိလာ (Vikramashila)ကဲ့သို့သော မဟာယာနနှင့် ဆက်စပ်သည့် ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်များနှင့် ပညာသင်ကြားရာနေရာများသည် ၇ ရာစုနှင့် ၁၂ ရာစုတို့တွင် ရှင်သန်ဖြစ်ထွန်းခဲ့ကြသည်။
"သုည"> သမိုင်းတစ်လျှောက်၌ မဟာယာနသည် တောင်အာရှ၊ အလယ်အာရှ၊ အရှေ့အာရှ၊ အရှေ့တောင်အာရှများသို့ ပြန့်နှံ့ခဲ့ကြ၍ ယနေ့ခေတ်တွင် တရုတ်၊ ထိုင်ဝမ်၊ မွန်ဂိုလီးယား၊ ကိုရီးယား၊ ဂျပန်၊ ဗီယက်နမ်၊ နီပေါ၊ မလေးရှားနှင့် ဘူတန်တို့တွင် ဆက်လက်တည်ရှိ အားကောင်းကြသည်။
၂၀၂၄ စစ်တမ်းအရ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်အားလုံးတွင် အာရှတိုက်၌ မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာသည် ကိုးကွယ်သူ ၅၆% ဖြင့် အကြီးမားဆုံးသော ဂိုဏ်းကြီးတစ်ခုဖြစ်၍၊ ဝဇီရာယာနဗုဒ္ဓဘာသာက ၆%၊ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာက ၃၈%၊ မြောက်အမေရိကတိုက်တွင် မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာသည် ကိုးကွယ်သူ ၅၀%၊ ဝဇီရာယာနဗုဒ္ဓဘာသာက ၁၅%၊ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာက ၃၅%၊ ဥရောပတိုက်တွင် မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာသည် ကိုးကွယ်သူ ၅၅%၊ ဝဇီရာယာနဗုဒ္ဓဘာသာက ၂၀%၊ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာက ၂၅%၊ အာဖရိကတိုက်တွင် မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာသည် ကိုးကွယ်သူ ၄၀%၊ ဝဇီရာယာနဗုဒ္ဓဘာသာက ၁၅%၊ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာက ၄၅%၊ ဩစတြေးလျတိုက်နှင့် ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာရှိ ကျွန်းငယ်များတွင် မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာသည် ကိုးကွယ်သူ ၅၀%၊ ဝဇီရာယာနဗုဒ္ဓဘာသာက ၁၀%၊ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာက ၄၀%၊ တောင်အမေရိကတိုက်တွင် မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာသည် ကိုးကွယ်သူ ၆၀%၊ ဝဇီရာယာနဗုဒ္ဓဘာသာက ၁၀%၊ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာက ၃၀% အသီးသီးဖြစ်ကြသည်။
မဟာယန၏လှုပ်ရှားမှု မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ပညာပါရမီတာ(ပညာပါရမီ) ကိုကိုယ်စားပြုသော သဘောဖြင့်တွေ့ရသော ပညာပါရမီတာဘုရားအလောင်းတော် (အင်ဒိုနီးရှား ရှေးဟောင်းအိန္ဒိယလက်ရာ) thumb|ဂျပန်ပြည် ရှင်းဂွန်းဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရား‌‌‌စင် မဟာယာနလှုပ်ရှားမှုသည် ဂေါတမဗုဒ္ဓမှ ဆင်းသက်လာသည်ကို တွေ့ရှိရသော်လည်း၊ ပညာရှင်များက အများပိုင်နှစ် ပထမရာစု(1st CE) (သို့မဟုတ်) အများပိုင်နှစ်မတိုင်မီ ၁-ရာစု(1 BCE)တွင် အိန္ဒိယ၌စတင်ခဲ့သည် ဟု ယုံကြည်ထားကြသည်။
ပညာရှင်များက အိန္ဒိယတွင် မဟာယာနလှုပ်ရှားမှု ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်မှာ အများပိုင်နှစ် ပဉ္စမရာစုတွင်ဖြစ်သည် ဟု ကိုင်စွဲထားကြသည်။
ယင်းအချိန်မှစပြီး မဟာယာန၏ ပေထက်အက္ခရာကျောက်စာများကို ကမ္ပည်းမှတ်တမ်းများအဖြစ် အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင် စတင်တွေ့ရှိခဲ့သည်။
အများပိုင်နှစ် ဧကာဒသမရာစု (အိန္ဒိယတွင် မဟာယာန တည်ရှိနေဆဲ၊ မဟာယာနသုတ်(သုတ္တန်)များကို ပြန်လည်တည်းဖြတ်နေဆဲဖြစ်သည်။
ထို့အတွက် တူညီသော သုတ်(သုတ္တန်)အပေါ်တွင် များစွာသော မူကွဲများသည် မဟာယာန၏သမိုင်းကို ပညာရှင်များ ပြန်လည်ထူထောင်နိုင်ရန် ကြိုးစားရာတွင် အသုံးမဝင်ပါ။
သမိုင်းစဉ်ဆက်အရ မဟာယာနသည် အရှေ့အာရှတိုက်တခွင်သို့ ပျံ့နှံ့သွားသည်။
ယနေ့အထိ မဟာယာနကို အဓိကကျင့်သုံးနေသော နိုင်ငံများမှာ တရုတ်၊ ဂျပန်၊ ကိုရီးယား၊ ဗီယက်နမ်နှင့် မွန်ဂိုလီးယားတို့ ဖြစ်သည်။
မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာကို ယနေ့အထင်ကရ သင်ကြားနေသည့် ကျောင်းတော်များမှာ သုခဝတီဂိုဏ်း(Pure Land Buddhism)၊ ဇင်(Zen)၊ နီချီရန် ဗုဒ္ဓဘာသာ(Nichiren Buddhism)၊ ရှင်းဂွန်းတန္တရဂိုဏ်း(Shingon)၊ တိဗက်တန္တရဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် တင်ဒိုင်းဂိုဏ်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။
နောက်ဆုံးသုံးဂိုဏ်းသည် မဟာယာနနှင့် ဝဇီရယာန နှစ်ခုစလုံးကို ကျင့်ကြံကြသည်။
မဟာယာန အယူအဆ နှင့် ကျမ်းဂန်များ thumb|တိဗက်ရိုးရာ ပိုးထည်ပန်းချီဖြင့် ဆွဲထားသော အာမိတာဘပုံ မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာသည် ရှေးဦးဗုဒ္ဓဝါဒအယူအဆတွင် အခြေခံကျကျတွေ့မြင်ရသည့် သံသရာမှလွတ်မြောက်ရာ နိဗ္ဗာန်တရားတော်ကို အခြေခံထားသည့် ဗုဒ္ဓဘာသာပင်ဖြစ်သည်။
မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာသည် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ယုံကြည်ကျင့်သုံးသကဲ့သို့ သစ္စာလေးပါး မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးအကျင့်တရား အနိစ္စ ဒုက္ခ အနတ္တ တရား ပဋိစ္စသမ္မပါဒ်တို့ တရား တို့ကိုလည်ထားကျင့်သုံးသော ဗုဒ္ဓဘာသာပင်ဖြစ်သည်။
ဗုဒ္ဓဝါဒနှင့် ဆန့်ကျင်လျှက်ရှိသော ဖန်ဆင်းရှင်ကိုးကွယ်သော အယူဝါဒ , ဟိန္ဒူဝေဒ အယူအဆဖြစ်မြဲသော ထာဝရတည်သောမြဲသော အတ္တမဗြဟ္မဏဝါဒ များသည် မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာတွင် လုံးဝမရှိ လက်လည်းမခံဖြစ်သည်။
တချို့သော မြန်မာဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များက မဟာယာနဟူသည်ကား အင်းအိုင်လက်ဖွဲ့အဆောင်အယောင်အားပေးသောဝါဒ ၊ ဝိနည်းသိက္ခာမရှိသောရဟန်းတို့​၏ အဓမ္မဝါဒ ၊ ထာဝရဘုရားကိုးကွယ်သော ဗုဒ္ဓအားထာဝရဘုရားအဖြစ်သတ်မှတ်သော အဓမ္မအယူအဆ နှင့် ပိဋကတ်သုံးပုံ ဘုရားဟောဝစန မရှိသော အတုအယောင်ဗုဒ္ဓဘာသာ ဟူ၍ လွဲမှားစွာ အဓိပ္ပါယ်ကောက်ယူခြင်း အမြင်ဖြင့်ဝေဖန်ခြင်း ကြားဖူးရုံမျှဖြင့် ဝေဖန်ခြင်းများဖြင့် လွဲမှားစွာထင်မြင်နေကြသည်။
အမှန်စင်စစ်မှာ မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာတွင် ပရိယတ္တိ ပရိပတ္တိ ပဋိဝေဓ သာသနာသုံးရပ်လုံး ထွန်းကားလျှက်ရှိသလို ကိုယ်ပိုင် ဝိနည်း အဘိဓမ္မ သုတ္တံ တရားများကိုလည်း တရုတ်စာပေဖြင့်လည်းကောင်း တိဗက်စာပေဖြင့်လည်းကောင်း ရှိသည်။
မူလပိဋကတ်မှာ သက္ကတစာပေဖြင့် ရှိသော်လည်း အကြောင်းအမျိုးမျိုးကြောင့် ပျောက်ကွယ်သွားပြီး မူလသက္ကတတြိပိဋကတ် ကို ဘာသာပြန်ထားသည့် တရုတ် နှင့် တိဗက်ဘာသာဖြင့်သာတွေ့ရတော့သည်။
နောက်ပိုင်းတွင် တရုတ်ဘာသာပိဋကတ်ကို ကိုရီးယားနှင့်ဂျပန်ဘာသာတို့ဖြင့် ပြန်ဆိုပြီးစီးထားလျှက်ရှိကြပြီး ၂၀ရာစုအစောပိုင်းတွင် အင်္ဂလိပ်ဘာသာသို့ပြန်ဆိုထားသော ကျမ်းဂန်တချို့ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော်လည်း အပြီးပြတ်ပြန်ဆိုနိုင်ခြင်းမရှိသေးပေ။
မဟာယာနပိဋကတ်ကိုလည်း ထေရဝါဒကဲ့သို့ နိကာရ်ငါးရပ်ခွဲလေ့လာနိုင်သည်။
နိကာယ် ဟူသောဝေါဟာရကို အဂ္ဂမ(Āgama) ဟု သက္ကတပိဋကတ်တွင် သုံးနှုံးသည်။
အဂ္ဂမ ငါးရပ်မှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။
ရှည်သောသုတ္တံများကိုဖွဲ့ထားသော ဒီဃအဂ္ဂမ Dīrgha Āgama 長阿含經 အလယ်အလတ်ဖြစ်သော သုတ္တံများကို့ ဖွဲ့ထားသော မဓျာမအဂ္ဂမ Madhyama Āgama 中阿含經 အချင်းချင်းဆက်နွယ်နေသောသုတ္တံများဖွဲ့သော သံယုတ္တအဂ္ဂမ Saṃyukta Āgama 雜阿含經 အင်္ဂါအရည်အတွက်အလိုက်စုစည်းထားသော သုတ္တံဒေသနာအစု အဖြစ် အင်္ဂုတ္တရအဂ္ဂမ Ekottara Āgama 增壹阿含經 သေးငယ်သောသုတ္တံများ ၊ အခြားသော ကျမ်းဂန်များ နှင့် အဘိဓမ္မာကျမ်းများ ပါဝင်သည့် ခုဒ္ဒကအဂ္ဂမ Kṣudraka Āgama - ထင်ရှား‌သော မဟာယာနသုတ်များမှာ ပညာပါရမီတာသုတ် Prajñāpāramitāhṛdaya 心經 သဒ္ဒဓမ္မပုဏရိကာသုတ် Saddharma Puṇḍarīka Sūtram 妙法蓮華經 သူရဂ်ါမသုတ် Śūraṅgama Sūtra 首楞嚴經 Vajracchedikā Prajñāpāramitā 金剛般若波羅蜜多經 မဟာယာနကျောင်းအများစုသည် ဘုရားမဖြစ်သေးသည့် ဗောဓိသတ္တ လည်း ယုံကြည်သက်ဝင်မှုရှိသည်။
ဗောဓိသတ္တများသည် ပုဂ္ဂိုလ်ရေးထူးချွန်မှု၊ ဆုံးခန်းတိုင်ထက်မြက်သည့် အတတ်ပညာ၊ လူသားများနှင့် အခြားဘုံများ (တိရစ္ဆာန်၊ တစ္ဆေသရဲ၊ တစ်ဝက်တစ်ပျက်နတ်များ စသည်တို့)ကို ကယ်တင်ရေးတို့ကို ရရှိရန် ဆုံးဖြတ်ထားကြသူများ ဖြစ်သည်။
မဟာယာနတွင် ဗုဒ္ဓသည်အမြင့်မြတ်ဆုံးသော ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်ပြီး အချိန်တိုင်း၊ နေရာတိုင်းနှင့် သုံးဆယ့်တစ်ဘုံတွင်ပါရှိသူအဖြစ် သိမြင်ထားပြီး၊ ဗောဓိသတ္တများသည် အများကောင်းကျိုးအတွက် ထူးချွန်သော အရည်အသွေးစံများကို ကိုယ်စားပြုရန် ရောက်ရှိလာကြသည် ဟု သိမြင်သည်။
ဇင်(ဈာန်)ဗုဒ္ဓဘာသာသည် မဟာယာန၏ကျောင်းတစ်ကျောင်းဖြစ်ပြီး မဟာယာန၏ကယ်တင်ခြင်း၊ အဆိုအမိန့်၏ တရားရိပ်များအပေါ် ချိန်ရွယ်သတ်မှတ်ထားသည်။
ဗောဓိသတ္တများ၏ ဗိမာန်ကို သိစိတ်၏ကိုယ်စားပြု သွင်ပြင်များအဖြစ် မြင်သည်။
(ဥပမာ – အဝ​လောကိ​တေသွာရ (Avalokiteśvara)ကဲ့သို့ တစ်ဦးတစ်ယောက်၏ ကိုယ်ပိုင် သနားစာနာစိတ်ပင်ဖြစ်သည်။
) မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာကို ယေဘုယျအားဖြင့် စရိုက်ခွဲခြားခြင်း အားလုံးနှင့်ဆိုင်သောလမ်းစဉ် – အားလုံးသော မဟာယာနကျောင်းတော်များသည် လူတိုင်း ဗုဒ္ဓဘုရားဖြစ်နိုင်သည်ကို နာခံလိုက်နာဆဲဖြစ်သည်။
(ဥပမာ- ဓမ္မစကြာသုတ်) ဗောဓိစိတ္တဆိုသော အမှန်တစ်ကယ်ပြည့်စုံစွာ သိရှိနားလည်ခြင်း။
(ဥပမာ- အမျိုးမျိုးသော ပရောဇန ပါရမီသုတ်များ) သနားစာနာစိတ်ကောင်းမှု ပေးနိုင်ခြင်းမှတဆင့်။
လူသားထက်ကျော်လွန်သော စိတ်သမာဓိ၊ ၎င်းတွင် ပြောင်းလဲမှုမရှိသော ဗုဒ္ဓဥပဒေသသည် သုံးဆယ့်တစ်ဘုံတွင် တည်ရှိနေခြင်း။
(ဥပမာ- ဗုဒ္ဓသဘာဝနှင့် မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်၊ အင်္ဂုလိမာလသုတ်၊ သီရိမာလသုတ်နှင့် တတ္ထ ဂတ္တ ကမ္ဘာသုတ်) မဟာယာန၏ အတွေးအခေါ်ဆိုင်ရာတွင် ပထမစရိုက်လက္ခဏာသုံးမျိုးကို အလေးအနက်ထားကြသည်။
အချို့သော မဟာယာနကျောင်းတို့တွင် သဘာဝလွန်ကျင့်စဉ်များကို စိတ်ဝင်စားမှု မပြသသည့် ဗုဒ္ဓဘာသာ၏သဘာဝကို အလေးအနက်ထားကြသည်။
တစ်ချိန်တည်းမှာပင် မဟာယာန၏ ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်မှုသည် ကယ်တင်ခြင်းအပေါ်တွင် အဓိကထား သုံးသပ်ပြီး တမလွန်ဘဝနှင့် သက်ဆိုင်ရာဘုံဌာနများဆီသို့ ဦးတည်နေသည်။
(ဥပမာ- သုခဝတီသုတ်) မဟာယာနနှင့် ထေရဝါဒ thumb|alt=ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာကို မဟာယနတို့က ဟိနယာန(ယုတ်ညံ့သောလမ်းစဉ်)အဖြစ် ဖော်ပြနေကြသော်လည်း အချို့သော စာပေရေးသားသူများက "မဟာယာနအမြင်မှ အချို့သောကိစ္စရပ်များကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားခြင်း မပြုကြရန်" ထောက်ပြပြောဆိုထားကြသည်။
ထိုတွင် ထေရဝါဒ၏ရှုမြင်ပုံသည် ဟိနယာနဆိုသည်မှာ ထေရဝါဒနှင့် ကွဲပြားခြားနားသည်ဖြစ်ကြောင်း နားလည်ထားသည်။
မဟာယာန၏ ဘုရားရှင်ချမှတ်ခဲ့သည့် ဓမ္မဝိနယ(ဝိနည်း)နှင့် ဩဝါဒများကိုလက်ခံထားခြင်း မရှိသည့်အတွက် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ(ထေကြီးဝါကြီးတို့၏ လမ်းစဉ်)သည် ဟိနယာနဂိုဏ်းကို အတန်းအစားခွဲခြားရာတွင် သီးသန့် လက္ခဏာများအပေါ်မူတည်၍ ပြုလုပ်ရန် ကျိုးကြောင်းပြထားသည်။
၎င်းတို့ ထောက်ပြသည်မှာ မဟာယာနတို့အပေါ်ဝေဖန်မှု၏ အခြေခံအကြောင်းအရင်းဖြစ်ခဲ့ပြီး ထေရဝါဒသည် ယနေ့ခေတ်တွင် မရှိတော့ပြီဖြစ်သော သဗ္ဗေတိဝါဒဂိုဏ်းနှင့် မတူညီကြောင်းပင်ဖြစ်သည်။
ထေရဝါဒသည် လွတ်လပ်သည့်အတွေးအခေါ် ဝါဒများ တည်ရှိနေခြင်းကို တင်ပြပြောဆို လက်ခံကျင့်သုံးခြင်းမရှိပါ။
ဤမှာ ထေရဝါဒသည် ရှေးယခင်ကတည်းက ဗုဒ္ဓဘုရားရှင် ဆုံးမခဲ့သည့် မူလဗုဒ္ဓဘာသာကို ထိန်းသိမ်းထားခြင်းပင်ဖြစ်သည်။
အခြားတစ်ဘက်တွင် ခေတ်ပြိုင် ထေရဝါဒဘာသာဝင်များညွှန်ပြသည်မှာ မဟာယာန အတွေးအခေါ်ဆီသို့ ရှေးရှုသည့် စာနာမှုရပ်တည်ချက်တစ်ရပ်အဖြစ် မေတ္တာသုတ် နှင့် မဇ္ဈိမပဋိပဒါ(အလယ်အလတ်လမ်း)ပေါ်မှ စာနာခြင်း ကဗျာစာပိုဒ် (Mūlamadhyamakakārikā)တို့တွင် တွေ့ရှိရသည် ဟု ဆိုသည်။
မဟာယာနကိုးကွယ်သူများတွင် သဗ္ဗေတိဝါဒနှင့် သတ္တရံတိကများ၏ တောင့်တင်းခိုင်မာသော တွေးတောကြံစည်ချက်များကြောင့် အနှောင့်အယှက်ဖြစ်ရသည်။
"သုည(ဘာမှမရှိခြင်း)"အဆိုအမိန့်ကို အထူးပြုလေ့လာရာတွင် ကာလူး ပဟာန (Kalupahana)သည် ရှေးယခင်သင်ကြားမှုများကို ရေရှည်တည်တံ့အောင် ကြိုးပမ်းအားထုတ်ခြင်းတို့ကို လက်ကိုင်ထားလျက်ရှိသည်။
ထေရဝါဒယုံကြည်သူများသည် သဗ္ဗေတိဝါဒဝင်များနှင့် သတ္တရံတိကများ(နှင့်အခြားသောကျောင်းများ)ကို စင်စစ်အားဖြင့် ပြင်းပြင်းထန်ထန် ငြင်းပယ်ထားကြသည်။
၎င်းတို့၏ သဘောတရား၊ အယူအဆများသည် ဓမ္မဝိနယ၏ တောင့်တင်းခိုင်မာမှု မရှိခြင်းကြောင့်ပင်ဖြစ်သည်။
ထေရဝါဒ၏ ငြင်းဆိုချက်များကို ကထာဝတ္ထုထဲတွင် ထည့်သွင်းထိန်းသိမ်းထားသည်။
ဤသို့ ဝိနည်းသိက္ခာပုဒ်များကို မလျော့ကြသည့်အတွက် စစ်မှန်သော ထေရဝါဒဗုဒ္ဓသာသနာသည် ယနေ့ခေတ်တွင် ဆက်လက်ရပ်တည်ရန် ခက်ခဲသဖွယ် မြင်ရခြင်းဖြစ်သည်။
none|thumb သမိုင်းကြောင်းများ မဟာယာန အမည်မှာ မြောက်ပိုင်း ဗုဒ္ဓသာသနာ၏ အမည်ဖြစ်သည်။
ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ဗုဒ္ဓသာသနာမှာ တောင်ပိုင်း ဗုဒ္ဓသာသနာ၊ မြောက်ပိုင်း ဗုဒ္ဓသာသနာဟု နှစ်မျိုးရှိရာ တောင်ပိုင်းဗုဒ္ဓသာသနာမှာ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓသာသနာဖြစ်သည်။
မြောက်ပိုင်း ဗုဒ္ဓသာသနာမှာ မဟာယာနဗုဒ္ဓသာသနာ (Mahāyāna (Sanskrit: महायान, mahāyāna, အဓိပ္ပာယ်"ကြီးမြတ်သောလမ်းစဉ်") ဖြစ်သည်။
ထိုတောင်ပိုင်းနှင့် မြောက်ပိုင်းကွဲသည်မှာလည်း ဒုတိယသင်္ဂါယနာ တင်သည်ကစ၍ ကွဲခဲ့ကြခြင်းဖြစ်သည်။
မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန် စံလွန်ပြီး ၄ လမြောက် တွင် အရှင်မဟာကဿပ အမှူးရှိသော သံဃာတော်တို့သည် အဇာတသတ်မင်းကို အမီပြု၍ ပထမသင်္ဂါယနာတင်ကြပြီး သာသနာတော်နှစ် ၁ဝဝ ပြည့်အတွင်း ဗုဒ္ဓသာသနာသည် အယူဝါဒ ကွဲပြားခြင်းမရှိခဲ့ပေ။
နောက်ထပ် သာသနာတော်နှစ် ၁ဝဝ ပြည့်တွင် အရှင်မဟာကဿပအမှူးရှိသော သံဃာတော်တို့သည် ကာလသောကမင်းကို အမီပြု၍ ဒုတိယသင်္ဂါယနာ တင်ကြသည်။
ထိုအခါ ဝေသာလီပြည် ဝဇ္ဇီတိုင်းသား သံဃာ တစ်သောင်းတို့သည် ဝိနည်းဒေသနာတော်၌ အယူအဆကွဲပြားသည့်အတွက် ကောသမ္ဗီပြည်တွင် သီးခြားခွဲ၍ သင်္ဂါယနာတင်ကြသည်။
ထိုကြောင့် ပထမသင်္ဂါယနာတင်ကြသည့် သံဃာမှ ရွေးချယ်အပ်သော မထေရ်ကြီးတို့အယူဝါဒအတိုင်း တင်ကြသော အရှင်မဟာကဿပ အမှူးရှိသည့် သံဃာတော်တို့ကို ထေရဝါဒဂိုဏ်းဟု ခေါ်တွင်ပြီး သီးခြားခွဲ၍တင်သော ဝေသာလီပြည် ဝဇ္ဇီတိုင်းသား သံဃာတို့ကို သံဃာများသည်ဟု ယူဆကာ မဟာသင်္ဂီတိ(ကြီးမြတ်သော သင်္ဂါယနာတင်ခြင်း) ဟု ခေါ်ကြသည်။
ထိုအခါမှစ၍ ဗုဒ္ဓသာသနာတွင် ဂိုဏ်းကြီးနှစ်ဂိုဏ်း ကွဲခဲ့သည်။
ဂိုဏ်းကွဲခြင်း အကြောင်းကား နာနာနယ နိပုဏ ဂမ္ဘီရဒေသနာတော်အတိုင်း ပိဋကတ်တော်သည် နည်း အမျိုးမျိုးတို့ဖြင့် သိမ်မွေ့နက်နဲရကား အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ယူရာ၌ တိုက်ရိုက်ယူရမည်ကို ဆောင်၍ယူခြင်း၊ ဆောင်၍ယူရမည်ကို တိုက်ရိုက်ယူခြင်း၊ အဖြောင့်ယူရမည်ကို ကွေ့ကောက်ယူခြင်း၊ ကွေ့ကောက်ယူရမည်ကို အဖြောင့်ယူခြင်း၊ မုချယူရမည်ကို ဥပစာယူခြင်း၊ ဥပစာယူရမည်ကို မုချယူခြင်း၊ အပြည့်အစုံယူရမည်ကို တစ်စိတ်တစ်ဒေသယူခြင်း၊ တစ်စိတ်တစ်ဒေသယူရမည်ကို အပြည့်အစုံယူခြင်း စသည်ဖြင့် အယူအဆ ကွဲလွဲခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း၊ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ပုဂ္ဂိုလ်အနေဖြင့် မကျေနပ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဂိုဏ်းကွဲခြင်း ဖြစ်သည်။
ဤဘဒ္ဒကမ္ဘာတွင် နောက်ဆုံးပွင့်ထွန်းမည့် အရိမေတ္တယျဗုဒ္ဓရုပ်တုအား အနီးကပ်တွေ့ရပုံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံ ဒုတိယသင်္ဂါယနာ တင်သည်မှ တတိယသင်္ဂါယနာ အထိ နှစ်ပေါင်း ၁၃၅ နှစ်အတွင်း ထေရဝါဒဂိုဏ်းကြီးမှ မဟိသာသကဂိုဏ်း၊ ဝဇ္ဇီပုတ္တကဂိုဏ်း၊ ဓမ္မုတ္တရိကဂိုဏ်း၊ ဘဒ္ဒယာနိကဂိုဏ်း၊ ဆန္နာဓာရိကဂိုဏ်း၊ သမ္မိတိဂိုဏ်း၊ သှူတ္တိဂိုဏ်း၊ (သဗ္ဗသတိဂိုဏ်း)၊ ဓမ္မဂုတ္တ ဂိုဏ်း၊ ကဿပိကဂိုဏ်း၊ သင်္ကန္တိကဂိုဏ်းနှင့် သတ္တဂိုဏ်း ဟူ၍ တစ်ဆယ့်တစ်ဂိုဏ်း ကွဲခဲ့သည်။
မဟာသင်္ဂီတိဂိုဏ်းကြီးမှာလည်း ဂေါကုလိကဂိုဏ်း၊ ဧကဗျောဟာရဂိုဏ်း၊ ဗဟုသုတိကဂိုဏ်း၊ ပညတ္တိဂိုဏ်း၊ စေတိယဂိုဏ်း ဟူ၍ ငါးဂိုဏ်း ကွဲခဲ့သည်။
ဤသို့လျှင် ဗုဒ္ဓဘာသာ၌ ဂိုဏ်းငယ်-တစ်ဆယ့်ခြောက်ဂိုဏ်း၊ မူလဂိုဏ်းကြီး- နှစ်ဂိုဏ်းနှင့် ပေါင်းလျှင် တစ်ဆယ့်ရှစ်ဂိုဏ်း ကွဲခဲ့သည်။
ထိုတစ်ဆယ့်ရှစ်ဂိုဏ်းတွင် မူလဖြစ်သော ထေရဝါဒ ဂိုဏ်းကြီး တစ်ဂိုဏ်းသာ ပထမသင်္ဂါယနာ တင်ရာတွင် သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်းပြီးဖြစ်သော ပိဋကတ်တော်ကို ပြင်ဆင်ခြင်း၊ နုတ်ပယ်ခြင်း၊ ဖြည့်စွက်ခြင်းမရှိ။
မူလအတိုင်း ထားကာ ယနေ့တိုင်အောင် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လာကြသည်။
အခြားဂိုဏ်းတို့ကား ပထမသင်္ဂါယနာ တင်ရာတွင် သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်းပြီးဖြစ်သော ပိဋကတ်တော်ကို မူလအတိုင်းမထားဘဲ အရပ်ဒေသတို့ကို လိုက်၍ လည်းကောင်း၊ အခြားဘာသာ အယူဝါဒများသို့ လိုက်၍လည်းကောင်း၊ ကျပ်တည်းကျဉ်း မြောင်းသည် ဟု ယူဆကာ မိမိတို့မကျင့်လို၍ လည်းကောင်း၊ မိမိတို့ လိုရာဆွဲ၍ ဖောက်လဲဖောက်ပြန် မမှန်မကန် ယူဆ၍လည်းကောင်း၊ မလိုသောနေရာကို နုတ်ပယ်ခြင်း၊ လိုသောနေရာကို အသစ်ဖြည့်စွက်ခြင်း၊ ပြင်ဆင်ခြင်း စသည် တို့ကို ပြုလုပ်ကြ၍လည်းကောင်း မူလပိဋကတ်တော် မဟုတ်တော့ဘဲ တစ်မျိုးတစ်မည် ဖြစ်၍သွားကြတော့သည်။
မဟာယာနဗုဒ္ဓရုပ်ပုံတော်များ၊ဗောဓိသတ္တ အရိမေတ္တယျ၊ ဘုရားလောင်းနှင့် လောကနတ်တို့ပါဝင်သည်။
စီအီး ၂-၃ ရာစုခန့်၊ ဂန္ဓာရတိုင်း သာသနာတော်နှစ်-၂၃၅ တွင် အရှင်မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿအမှူးရှိသော သံဃာတော်တို့သည် သီရိဓမ္မာသောကမင်းကို အမီပြု၍ တတိယသင်္ဂါယနာတင်ကြသည်။
ထိုအခါ ထေရဝါဒဂိုဏ်းကြီးမှ ကွဲသွားသော တစ်ဆယ့်တစ်ဂိုဏ်းတို့တွင် သဗ္ဗသတိဂိုဏ်းက အမှူးပြု၍ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်အနီး နာလန္ဒကျောင်းကြီး၌ သီးခြားခွဲ၍ သင်္ဂါယနာတင်ကြသည်။
ထိုအခါမှစ၍ သဗ္ဗသတိဂိုဏ်းသည် တိုးတက် ကြီးပွားကာ မဟာသင်္ဂီတိဂိုဏ်းကြီးနှင့် အခြားဂိုဏ်းတို့ကို လွှမ်းမိုး၍သွားသည်။
မဟာသင်္ဂီဂိုဏ်းကြီးနှင့် အခြားဂိုဏ်းတို့သည် အမည်မထင်ရှားတော့ဘဲ တဖြည်းဖြည်း တိမ်မြုပ် ပျောက်ကွယ်သွားကြသည်။
နောင်အခါ သဗ္ဗသတိဂိုဏ်းတစ်ခုသာ ထင်ရှားကျန်ရှိလေသည်။
သဗ္ဗသတိဂိုဏ်းကား မဟာယာနဗုဒ္ဓသာသနာ၏ ပေါက်ပွားရာ ဖြစ်သည်။
မြတ်စွာဘုရားက ခပ်သိမ်းသော အရာသည် (ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါသင်္ခါရသည်) အမြဲမရှိ၊ မတည်မြဲ ဟု ဟောတော်မူ၏။
သို့သော် ထိုဂိုဏ်းကမူ "အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်၊ ကာလ-သုံးပါး၌ မြဲ၏၊ တည်နေ၏" ဟု ယူဆပြောဟောသည်။
အိန္ဒိယနိုင်ငံမှ အဝလောကီတေသွာရဘုရားအလောင်း ရုပ်တု။
တရုတ်ပြည်နှင့် ထိုင်ဝမ်နိုင်ငံတွင် (ကွမ်ရင်ဗောဓိသတ္တ)ဟု လူသိများသည်။
တတိယသင်္ဂါယနာတင်ပြီးနောက် အရှင်မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿ၏ စေလွှတ်ခြင်းဖြင့် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓသာသနာသည် ဗမာ(မြန်မာ)၊ သီဟိုဠ်(သီရိလင်္ကာ)၊ ယိုးဒယား(ထိုင်း)၊ ကမ္ဗောဇပြည်(လာအိုနှင့် ကမ္ဘောဒီးယား) စသည်တို့သို့ ရောက်သွားသည်။
နောက်ဗုဒ္ဓသာသနာကို အားပေးသော သီရိဓမ္မာ သောကမင်းဆက်ပြတ်၍ ဗြဟ္မဏအယူဝါဒကို အားပေးသော ဆုင်္ဂမင်းဆက် တက်လာသောအခါ ဗုဒ္ဓသာသနာသည် တဖြည်းဖြည်း မှေးမှိန်လာသည်။
ဗြဟ္မာဏဘာသာ သာမဗေဒင်ကျမ်းအရ ယဇ်ပူဇော်ခြင်း ခေတ်စားလာသည်။
ဆန်းကျမ်းကို စီရင်သော ပိင်္ဂလဆရာကြီးသည်ပင် ယဇ်ဆရာကြီး ဖြစ်လာသည်။
ထိုအခါ ထေရဝါဒဂိုဏ်းသည် မဇ္ဈိမဒေသမှ တောင်ဘက်သို့ရွှေ့ပြောင်းသွားသည်။
ထို့ကြောင့် တောင်ပိုင်း ဗုဒ္ဓသာသနာခေါ်သည်။
သဗ္ဗသတိဂိုဏ်းလည်း မြောက်ဘက်နှင့် အနောက်မြောက်ဘက်ဖြစ်သော မထုရာပြည် ကန္နီရတိုင်း ဂန္ဓာရတိုင်းသို့ ပြောင်းရွှေ့သွားသည်။
ထို့ကြောင့် မြောက်ပိုင်း ဗုဒ္ဓသာသနာခေါ်သည်။
ထိုစဉ်အခါ ထိုမြောက်ပိုင်းရှိ တိုင်းတို့၌ ကနိသျှကမင်း အုပ်စိုးလျက်ရှိသည်။
နောက်တဖြည်းဖြည်း ကိုရီးယား၊ တရုတ်၊ ဂျပန်၊ တိဗက်၊ ရုရှား၊ ဆိုက်ဘေးရီးယား၊ နီပေါ၊ ဘူတန် စသည်တို့သို့ရောက်သွားသည်။
ပြောင်းရွှေ့သွားကြရာ၌ ထေရဝါဒဂိုဏ်းသည် မူရင်း မဂဓဘာသာဖြင့်ရှိသော ပိဋကတ်တော်ကို အခြားဘာသာသို့ ပြောင်းလဲပြန်ဆိုခြင်း မပြုရအောင် ကျပ်တည်းစွာ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်သည်။
သဗ္ဗသတိဂိုဏ်းကား ကာလ၊ ဒေသ၊ ဘာသာစကား၊ ပုဂ္ဂိုလ်တို့သို့လိုက်၍ တစ်စတစ်စ အခြားဘာသာ စကားသို့ ပြောင်းလဲပြန်ဆိုကြသည်။
သဗ္ဗသတိဂိုဏ်းသည် မထုရာပြည်သို့ ရောက်သောအခါ အရိယသဗ္ဗသတိဂိုဏ်း ဖြစ်လာသည်။
ပိဋကတ်တော်ကိုလည်း ဗြဟ္မဏပုဏ္ဏားတို့ လိုလားသော သက္ကတဘာသာသို့ ပြန်ဆိုကြသည်။
ပြန်ဆိုရာ၌ အပြည့်အစုံပြန်ဆိုခြင်း မဟုတ်၊ နုတ်ပယ်ခြင်း၊ ဖြည့်စွက်ခြင်း၊ လိုရာသို့ ဆွဲဆောင်ခြင်းများကို ပြုလုပ်ပြန်ဆိုကြဟန် တူသည်။
သာသနာတော်နှစ် ၆၅ဝ-၇ဝဝ (ခရစ် ၁ဝ၆-၁၅၆) အတွင်း သဗ္ဗသတိဂိုဏ်းဝင် အရှင်ဝါသုမိတ္တနှင့် အရှင်အဿဃောသတို့ ကြီးမှူးသော သံဃာ ၅၀၀ တို့သည် ကနိသျှကမင်းကို အမီပြု၍ ပက်ရှဝါမြို့တော်၌ (သို့မဟုတ်) ကန္နီရတိုင်း ဇလန္ဓာမြို့ကုန္ဓာလဝန္နကျောင်း၌ သင်္ဂါယနာတင် ကြသည်။
ထိုအခါ ဝိဘာသာဋီကာကျမ်းများကို ရေးသား၍ တင်ကြသောကြောင့် ဝိဘာသိကဂိုဏ်း ဟု ခေါ်ကြပြန်သည်။
သင်္ဂါယနာတင်ပြီးနောက် အရှင်အဿဃောသသည် ဗုဒ္ဓစရိယမည်သော ဘုရားကျင့်စဉ် ဖြစ်စဉ်ကျမ်းကို ရေးသားသည်။
ယင်းကျမ်း၌ အဓိကကျင့်စဉ် သုံးမျိုးမှာ # သာဝကယာန - သာဝကကျင့်စဉ်၊ သာဝက ဗောဓိကျင့်စဉ်၊ # ပစ္စေကဗုဒ္ဓယာန - ပစ္စေကဗုဒ္ဓကျင့်စဉ်၊ ပစ္စေကဗောဓိကျင့်စဉ်၊ # ဗုဒ္ဓယာန - ဗုဒ္ဓကျင့်စဉ်၊ သမာသမ္ဗောဓိကျင့်စဉ် ဟူသော ၃ မျိုးဖြစ်သည်။
သာဝကယာနနှင့် သာဝက ဗောဓိ၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓယာနနှင့် ပစ္စေကဗောဓိ၊ ဗုဒ္ဓယာန နှင့် သမ္မာသမ္ဗောဓိ အတူတူပင် ဖြစ်သည်။
ဤနေရာ၌ အကျင့်ကို "ယာဉ်"ဟုဆိုသည်မှာ လိုရာအရပ်သို့ သွားရောက် နိုင်သော၊ လှည်း၊ ရထားတို့ကို ယာဉ်ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့ နိဗ္ဗာန်ရောက်နိုင်သော အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ ဟူသော လက္ခဏာ ၃ ပါးကို တင်စား၍ ယာဉ်ခေါ်သည်။
ထို့ပြင် သာဝကအဖြစ်၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓအဖြစ်၊ ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်နိုင် သော အကျင့်ကိုလည်း တင်စား၍ ယာဉ်ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။
ထိုအခါမှစ၍ သဗ္ဗသတိဂိုဏ်းသည် "ထိုယာဉ် ၃ မျိုး တို့တွင် သာဝကယာနနှင့် ပစ္စေကဗုဒ္ဓယာနတို့မှာ မိမိတစ်ဦးတည်းသာ နိဗ္ဗာန်သို့ရောက်နိုင်သဖြင့် တစ်ကိုယ်ကောင်းအကျင့်ဖြစ်သောကြောင့် ယုတ်ညံ့သည်၊ ဗုဒ္ဓယာနသည်သာ မိမိ နိဗ္ဗာန်သို့ရောက်သကဲ့သို့ သတ္တဝါအများကိုလည်း ရောက်စေနိုင်သော အကျင့်ဖြစ်သောကြောင့် မြင့်မြတ်သည်" ဟု ယူဆကြသည်။
ယူဆသည့်အတိုင်းလည်း ဘုရားဆုကိုတောင်း၍ ဗုဒ္ဓယာနအကျင့်ကိုသာ ကျင့်လာကြသည်။
ထို့ကြောင့် သဗ္ဗသတိဂိုဏ်းကို ယာနံ-ယာနဂိုဏ်း၊ နောက် မြင့်မြတ်သောအကျင့် ဖြစ်သောကြောင့် ယာနရှေ့က မဟာတပ်၍ မဟာယာန၊ "မဟာယာနဂိုဏ်း" ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။
ထိုဂိုဏ်းသည် သာသနာနှစ် ၇ဝဝ မှ ၉ဝဝ (ခရစ် ၁၅၆ မှ ၃၅၆) အတွင် လူကြိုက်များသဖြင့် ကြီးပွားလာသည်။
ထေရဝါဒဂိုဏ်းကား ပုဂ္ဂိုလ် အယုတ်-အလတ်- အမြတ် ၃ မျိုး၊ အကျင့်လည်း သမ္မာသမ္ဗောဓိအကျင့်၊ ပစ္စေကဗောဓိအကျင့်၊ သာဝကဗောဓိအကျင့် ၃ မျိုးစီရှိရာ မိမိတို့အလိုရှိရာ ကျင့်ကို နိဗ္ဗာန်ရောက်နိုင်သည်ဟု ယူဆသည်။
ထိုသို့ ယူဆသည်ကိုပင် မဟာယာနဂိုဏ်းက သာဝကဗောဓိအကျင့်နှင့် ပစ္စေကဗောဓိအကျင့် ပါဝင်နေသဖြင့် တစ်ကိုယ်ကောင်း အကျင့် ဖြစ်သည်။
ယုတ်ညံ့သည်ဟု စွပ်စွဲကာ ထေရဝါဒဂိုဏ်းကို နှိပ်၍ "ဟိနယာနဂိုဏ်း" ဟု အမည် တပ်ကြသည်။
တပ်ကြသော်လည်း အမည်မတွင် မသုံးစွဲကြပေ။
ယနေ့တိုင်အောင် ထေရဝါဒဂိုဏ်း ဟူ၍သာ သုံးစွဲလျက် ရှိသည်။