kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
အဓိပ္ပာယ် “ယောက်ျား စာမတတ်လျှင် အကန်း၊ မိန်းမ ရက်ကန်းမတတ်လျှင် အကျိုး” ဆိုသည်မှာ ရှေးခေတ် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် အမျိုးသားများနှင့် အမျိုးသမီးများအတွက် သတ်မှတ်ထားသော အခန်းကဏ္ဍများကို ဖော်ပြသော ဆိုရိုးစကားဖြစ်သည်။
“ယောက်ျား စာမတတ်လျှင် အကန်း” ဆိုသည်မှာ အမျိုးသားတစ်ဦးသည် “စာ” (စာပေ) မတတ်မြောက်ပါက လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် လမ်းမမြင်သော “အကန်း” တစ်ဦးနှင့် တူသည်ဟု ဆိုလိုသည်။
အမျိုးသားများသည် ပညာသင်ကြားရန်နှင့် စာပေတတ်မြောက်ရန် တာဝန်ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။
“မိန်းမ ရက်ကန်းမတတ်လျှင် အကျိုး” ဆိုသည်မှာ အမျိုးသမီးတစ်ဦးသည် “ရက်ကန်း” (အထည်ရက်လုပ်ခြင်း) မတတ်မြောက်ပါက အသုံးမကျသော “အကျိုး” နှင့် တူသည်ဟု ဆိုလိုသည်။
အမျိုးသမီးများသည် အိမ်မှုကိစ္စနှင့် အထည်ရက်လုပ်ခြင်းကို ကျွမ်းကျင်ရန် တာဝန်ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် ရှေးခေတ် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ ကျား၊ မ ရေးရာဆိုင်ရာ ရိုးရာအစဉ်အလာများကို ထင်ဟပ်စေသည်။
ကိုးကားချက်များ " ယောက်ျားများ စာမတတ်လျှင် အကန်းနှင့် တူတယ်၊ မိန်းမများရက်ကန်း မတတ်လျှင် အကျိုးနှင့် တူတယ်။
၃၀၆။
"ရှေးမြန်မာတို့တွင် ယောက်ျား စာမတတ်လျှင် အကန်း၊ မိန်းမရက်ကန်း မတတ်လျှင် အကျိုးဟူသော စကားရှိသည်။
" [၁၃၃၅] မြဝတီ၊ ၂၁၊ ၄။
ယောက်ျားတံခွန်၊ လူရည်မွန်က၊ ကောင်းကင်တမွတ်၊ ကြယ်ကိုဆွတ်လည်း၊ မလွတ်စတမ်း၊ ရမြဲလမ်း သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “ယောက်ျားတံခွန်၊ လူရည်မွန်က၊ ကောင်းကင်တမွတ်၊ ကြယ်ကိုဆွတ်လည်း၊ မလွတ်စတမ်း၊ ရမြဲလမ်း” ဆိုသည်မှာ လက်ရုံးရည် နှလုံးရည်နှင့် ပြည့်စုံသော “ယောက်ျား” သည် “ကောင်းကင်တမွတ်၊ ကြယ်ကိုဆွတ်” (ကောင်းကင်မှ ကြယ်များကိုပင် ဆွတ်ခူးနိုင်သည်) ဆိုသကဲ့သို့ ယောက်ျားကောင်းပီပီ ကြိုးစားအားထုတ်ပါက မည်သည့်အရာကိုမဆို ရရှိနိုင်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် ကြိုးစားမှု၊ ဇွဲလုံ့လနှင့် စိတ်ဓာတ်၏ အရေးပါမှုကို ဖော်ပြသည်။
အခက်အခဲများ မည်မျှပင်ကြီးမားစေကာမူ စိတ်ဓာတ်ခိုင်မာပြီး ကြိုးစားအားထုတ်ပါက အောင်မြင်မှု ရရှိနိုင်သည်ဟု ယူဆကြသည်။
“ယောက်ျားတံခွန်၊ လူရည်ချွန်က… မိုးစွန်တမွတ်ကြယ်ကိုဆွတ်လည်း မလွတ်စတမ်းရမြဲလမ်းတည့်” ဟူ၍လည်း အသုံးပြုသည်။
ကိုးကားချက်များ "ယောက်ျားတံခွန်၊ လူရည်မွန်က၊ မိုးစွန်အထွတ်၊ ကြယ်ကိုဆွတ်သို့၊ မလွတ်တူပျဉ်၊ စက်ဖော်ယှဉ်သား၊" [၉၀၄] ဘုံ ၁၁။
"ကောင်းကင်တမွတ်၊ ကြယ်ကိုဆွတ်လည်း၊ မလွတ်စတမ်း၊ ရမြဲလမ်းဆိုသော ရှေးလူကြီးစကားစဉ်အလာ သူကလေးကို ရဖို့အရေးဟာ ကောင်းကင်က ကြယ်ကို ဆွတ်သလောက် မခက်ခဲပါဘူး။
" [၁၂၉၂] ကဝိမှန်၊ ၄၊ ၂။
ယောက်ျားတို့ဘုန်း၊ ချိန်ဆုန်းခါသင့်၊ ပန်းနှယ်ပွင့် သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “ယောက်ျားတို့ဘုန်း၊ ချိန်ဆုန်းခါသင့်၊ ပန်းနှယ်ပွင့်” ဆိုသည်မှာ “ပန်းနှယ်ပွင့်” (ပန်းသည် အချိန်တန်မှ ပွင့်သကဲ့သို့) “ယောက်ျားတို့ဘုန်း” (ယောက်ျားတို့၏ ကံ၊ အခွင့်အရေး၊ တန်ခိုးအာဏာ) သည်လည်း “ချိန်ဆုန်းခါသင့်” (အချိန်အခါ သင့်တင့်လျှင်) ထွန်းတောက်တိုးတက်လာသည်ဟု ဆိုလိုသည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် အချိန်အခါ၏ အရေးပါမှုနှင့် စိတ်ရှည်သည်းခံမှု၏ အရေးပါမှုကို ဖော်ပြသည်။
လူတစ်ဦး၏ အောင်မြင်မှု သို့မဟုတ် ကံကောင်းခြင်းသည် သင့်လျော်သော အချိန်အခါကို စောင့်ဆိုင်းရန် လိုအပ်ကြောင်းကို ဖော်ပြသည်။
ကိုးကားချက်များ "ယောက်ျားဟူသည်၊ လူတဘို့န်းကား၊ ခါဆုန်းချိန်သင့်၊ ပန်းနှယ်ပွင့်၍၊" [၈၅၆] ဘူပေါင်း ၆၂။
"ယောက်ျားဘုန်းကား၊ ချိန်ဆုန်းခါသင့်၊ ပန်းနှယ်ပွင့်၏။
" [၁၁၅၅] ဥတိန် ၆၈။
"ယောက်ျားတို့ဘုန်း၊ ချိန်ဆုန်းခါသင့်၊ ပန်းနှယ်ပွင့် သတဲ့။
ကြည့်ပါလား၊ ပေါက္ကံပြည်မှာ ရသေ့ကြောင်မင်းတို့များ အသက် ၉၀-ကျော်မှာတောင် ရှင်ဘုရင်ဖြစ်သေးတယ်။
" [၁၂၉၈] ခွေး၊ ဒု။
အဓိပ္ပာယ် “ယောက်ျားတို့ဘုန်း လက်ရုံး၊ မိန်းမတို့ဘုန်း ဆံထုံး” ဆိုသည်မှာ အမျိုးသားများနှင့် အမျိုးသမီးများ၏ ဂုဏ်သိက္ခာ သို့မဟုတ် တန်ဖိုးကို မတူညီသော အရာနှစ်ခုနှင့် နှိုင်းယှဉ်ဖော်ပြသော ဆိုရိုးစကားဖြစ်သည်။
“ယောက်ျားတို့ဘုန်း လက်ရုံး” ဆိုသည်မှာ အမျိုးသားများ၏ ဂုဏ်သိက္ခာနှင့် တန်ဖိုးသည် “လက်ရုံး” (ကာယဗလ၊ ခွန်အား၊ စွမ်းရည်) ပေါ်တွင် တည်မှီသည်ဟု ဆိုလိုသည်။
ရှေးခေတ်လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် အမျိုးသားများသည် ကာယဗလနှင့် စွမ်းရည်များဖြင့် မိသားစုနှင့် လူ့အဖွဲ့အစည်းကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရန် တာဝန်ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။
“မိန်းမတို့ဘုန်း ဆံထုံး” ဆိုသည်မှာ အမျိုးသမီးများ၏ ဂုဏ်သိက္ခာနှင့် တန်ဖိုးသည် “ဆံထုံး” (ဆံပင်ကို စနစ်တကျ ထုံးဖွဲ့ခြင်း) ပေါ်တွင် တည်မှီသည်ဟု ဆိုလိုသည်။
ရှေးခေတ်လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် အမျိုးသမီးများသည် မိမိတို့၏ အသွင်အပြင်ကို ဂရုစိုက်ရန်နှင့် မိမိကိုယ်ကို ကောင်းမွန်စွာ ထိန်းသိမ်းရန် တာဝန်ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။
“ယောက်ျားမှာ ဘုန်း၊ မိန်းမမှာ ဆံထုံး” ဟူ၍လည်း အသုံးပြုသည်။
ကိုးကားချက်များ "လူ့မြေဆိုထုံး၊ လက်ရုံးယောက်ျား၊ ထင်ရှားတေဇ၊ မိန်းမတို့မှာ၊ ဆံထုံးသာဟု၊ တံတွာစကား၊ ရှိလင့်ငြား၏၊" [၁၁၈၉] ကုသ ၉၃။
"စဉ်လာကိစ္စ၊ မျိုးဘာဝလည်း၊ မိန်းမဆံထုံး၊ ယောက်ျားရုံးအောက်၊ သက်ဆုံးခိုမှ၊ ချမ်းသာကြ၏။
" [၁၂၆၆] မဃ ၄၀၃။
"ယောက်ျားမှာလည်း ဘုန်း၊ မိန်းမမှာလည်း ဆံထုံးဆိုသော စကားပုံ တစ်ခုလည်း ရှိပေသည်။
…ယောက်ျားကောင်းဖြစ်လိုလျှင် ဘုန်းကို အရေးတယူ အလေးမူရမည်။
" [၁၂၉၁] နီမာ။
ယောက်ျားတို့လုံ့လ သေခါမှ လျှော့ သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “ယောက်ျားတို့လုံ့လ သေခါမှ လျှော့” ဆိုသည်မှာ “ယောက်ျားတို့လုံ့လ” (ယောက်ျားများ၏ ဇွဲ၊ လုံ့လ၊ ဝီရိယ) ကို “သေခါမှ လျှော့” (သေသည့်အချိန်မှသာ လျှော့သင့်သည်၊ အသက်ရှင်နေသရွေ့ မလျှော့သင့်) ဟု ဆိုလိုသည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် ယောက်ျားများအား အဆုံးအထိ ကြိုးစားအားထုတ်ရန်၊ ဇွဲမလျှော့ရန် တိုက်တွန်းအားပေးသည်။
အခက်အခဲများနှင့် စိန်ခေါ်မှုများ မည်မျှပင် ကြီးမားစေကာမူ လက်မလျှော့ဘဲ ဆက်လက်ကြိုးစားရန် အရေးကြီးကြောင်းကို ဖော်ပြသည်။
ကိုးကားချက်များ "ယောက်ျားတို့လုံ့လဆိုတာ သေခါမှ လျှော့ရသတဲ့၊ မြင့်မြတ်သော စိတ်အကြံဖြင့် မနေမနား ကြိုးစားအားထုတ်နေသောသူသည် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်၏တဲ့၊" [၁၃၃၀] တောင်တန်းကိုယ်တွေ့၊ ၂။
ယောက်ျား ဒူလာ၊ မိန်းမ မီးယပ် သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “ယောက်ျား ဒူလာ၊ မိန်းမ မီးယပ်” ဆိုသည်မှာ အသက်အရွယ်ကြီးရင့်လာသောအခါ “ယောက်ျား” များတွင် “ဒူလာ” (အဆစ်အမြစ် ကိုက်ခဲခြင်း၊ လေငန်းရောဂါ) ဖြစ်ပွားလေ့ရှိပြီး “မိန်းမ” များတွင် “မီးယပ်” (မီးဖွားပြီးနောက် ဖြစ်ပွားသော ရောဂါများ) ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်ဟု ဆိုလိုသည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် အသက်အရွယ်နှင့်အမျှ အမျိုးသားများနှင့် အမျိုးသမီးများတွင် အဖြစ်များသော ရောဂါများကို ဖော်ပြသည်။
ရှေးခေတ် မြန်မာ့ဆေးပညာအယူအဆများအရ အမျိုးသားများနှင့် အမျိုးသမီးများသည် မတူညီသော ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အားနည်းချက်များ ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။
ယောက်ျား ဓားသွေး၊ မိန်းမ သားမွေး သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “ယောက်ျား ဓားသွေး၊ မိန်းမ သားမွေး” ဆိုသည်မှာ အမျိုးသားများနှင့် အမျိုးသမီးများ၏ လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း တာဝန်များကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားသော ဆိုရိုးစကားဖြစ်သည်။
“ယောက်ျား ဓားသွေး” ဆိုသည်မှာ အမျိုးသားများသည် “ဓား” (လက်နက်) ကို “သွေး” (အမြဲတမ်း ပြင်ဆင်ထား) ရန် တာဝန်ရှိပြီး တိုင်းပြည်နှင့် လူ့အဖွဲ့အစည်းကို ကာကွယ်ရန် အဆင်သင့်ဖြစ်နေရမည်ဟု ဆိုလိုသည်။
“မိန်းမ သားမွေး” ဆိုသည်မှာ အမျိုးသမီးများသည် “သား” (ကလေးများ) ကို “မွေး” (မွေးဖွားပြုစုပျိုးထောင်) ရန် တာဝန်ရှိပြီး တိုင်းပြည်နှင့် လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ အနာဂတ်အတွက် လူသားအရင်းအမြစ်ကို ထောက်ပံ့ပေးရမည်ဟု ဆိုလိုသည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် ရှေးခေတ် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ ကျား၊ မ ရေးရာဆိုင်ရာ ရိုးရာအစဉ်အလာများကို ထင်ဟပ်စေပြီး အမျိုးသားများနှင့် အမျိုးသမီးများ၏ မတူညီသော တာဝန်များကို ဖော်ပြသည်။
ကိုးကားချက်များ "ယောက်ျား ဓားသွေး၊ မိန်းမ သားမွေးဆိုသော စကားရပ်သည် ပဒေသရာဇ်ခေတ်အခါက နိုင်ငံတော်ကာကွယ်ရေးအတွက် လှုံ့ဆော်ခဲ့သော စကားရပ် ဖြစ်သည်။
" [၁၃၅၇] ငွေတာရီ၊ ၄၁၆။
ယောက်ျားပျင်း ကျောခင်း၊ မိန်းမပျင်း ခြေဆင်း သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “ယောက်ျားပျင်း ကျောခင်း၊ မိန်းမပျင်း ခြေဆင်း” ဆိုသည်မှာ ပျင်းရိသော အမျိုးသားများနှင့် အမျိုးသမီးများ၏ ပုံမှန်အပြုအမူကို ဖော်ပြသော ဆိုရိုးစကားဖြစ်သည်။
“ယောက်ျားပျင်း ကျောခင်း” ဆိုသည်မှာ ပျင်းရိသော “ယောက်ျား” သည် ဘာမှမလုပ်ဘဲ “ကျောခင်း” (အိပ်နေခြင်း သို့မဟုတ် လှဲနေခြင်း) ခြင်းဖြင့် အချိန်ကုန်လေ့ရှိသည်ဟု ဆိုလိုသည်။
“မိန်းမပျင်း ခြေဆင်း” ဆိုသည်မှာ ပျင်းရိသော “မိန်းမ” သည် ဘာမှမလုပ်ဘဲ “ခြေဆင်း” (ထိုင်နေခြင်း သို့မဟုတ် ခြေထောက်ချထားခြင်း) ခြင်းဖြင့် အချိန်ကုန်လေ့ရှိသည်ဟု ဆိုလိုသည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် ပျင်းရိခြင်း၏ အကျိုးဆက်များကို ပုံဖော်ထားပြီး ပျင်းရိပါက ဘာမှမလုပ်ဘဲ အချိန်ကုန်ဆုံးစေသည်ဟု ဆိုလိုသည်။
ကိုးကားချက်များ "ယောက်ျားပျင်းက ကျောခင်းသည်၊ မိန်းမပျင်းက ခြေဆင်းသည်။
" [၁၂၇၉ -ခန့်] ဟင်း။
ယောက်ျား ဖောင်စီး၊ မိန်းမ မီးနေ သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “ယောက်ျား ဖောင်စီး၊ မိန်းမ မီးနေ” ဆိုသည်မှာ ရှေးခေတ်ကာလများတွင် “ယောက်ျား” များအတွက် “ဖောင်စီး” (သစ်ဖောင်ဖြင့် ကုန်သွယ်ခြင်း သို့မဟုတ် ခရီးသွားခြင်း) နှင့် “မိန်းမ” များအတွက် “မီးနေ” (မီးဖွားခြင်း) တို့သည် အသက်အန္တရာယ်နှင့် အလွန်နီးကပ်သော အလုပ်များဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။
ဖောင်စီးခြင်းသည် မြစ်ကြောင်းများတွင် အန္တရာယ်များ ကြုံတွေ့နိုင်ပြီး မီးဖွားခြင်းသည်လည်း ရှေးခေတ် ဆေးပညာ မဖွံ့ဖြိုးသေးသော အချိန်တွင် အသက်ဆုံးရှုံးနိုင်ခြေများသော အရာများဖြစ်သည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် ရှေးခေတ်လူများ ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသော အခက်အခဲများနှင့် အသက်အန္တရာယ်များကို ဖော်ပြသည်။
ကိုးကားချက်များ "ယောက်ျား ဖောင်စီး၊ မိန်းမ မီးနေဆိုတဲ့ စကားကိုလည်း ကြားဖူးပေမပေါ့လေ၊ ဒီအလုပ်မျိုးတွေဟာ သေမင်းလက်မှာ အသက်ကိုအပ်ပြီး လုပ်ရတဲ့ အလုပ်မျိုးတွေကလား၊" [၁၂၉၆] မဉ္ဇရီ၊ ဒု။
"ယောက်ျား ဖောင်စီး၊ မိန်းမ မီးနေဆိုတာ အများသိရှိကြသည့်အတိုင်း အသက်တစ်ပိုင်းဟာ သေမင်းအပ်နှင်းထားရသလို အလွန်ပင် ကြောက်စရာ ကောင်းလှပေသည်။
" [၁၃၁၀] သတင်းစုံ၊ ၃၊ ၃၆။
ယောက်ျားမှာ လမ်း၊ မိန်းမမှာ ပန်း သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “ယောက်ျားမှာ လမ်း၊ မိန်းမမှာ ပန်း” ဆိုသည်မှာ ယောက်ျားလေးများနှင့် မိန်းကလေးများ အရွယ်ရောက်ချိန် သို့မဟုတ် စိတ်ဝင်စားမှု ပြောင်းလဲချိန်တွင် မတူညီသော အပြုအမူများ ပြုလုပ်တတ်သည်ကို ဖော်ပြသော ဆိုရိုးစကားဖြစ်သည်။
“ယောက်ျားမှာ လမ်း” ဆိုသည်မှာ ယောက်ျားလေးများသည် အရွယ်ရောက်လာချိန်တွင် အပြင်သို့ ထွက်ခြင်း၊ လှည့်လည်သွားလာခြင်းကို ပိုမိုစိတ်ဝင်စားလာတတ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။
“မိန်းမမှာ ပန်း” ဆိုသည်မှာ မိန်းကလေးများသည် အရွယ်ရောက်လာချိန်တွင် “ပန်း” (အလှအပ၊ အဝတ်အစား၊ အပြင်အဆင်) များကို ပိုမိုစိတ်ဝင်စားလာတတ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် ကျား၊ မ များ၏ စိတ်ဝင်စားမှုနှင့် အပြုအမူများ ကွဲပြားခြားနားမှုကို ဖော်ပြသည်။
ကိုးကားချက်များ "ယောက်ျားမှာ လမ်း၊ မိန်းမမှာ ပန်းဆိုသည့် စကားကဲ့သို့ အာရုံဆိုးက ခဏခဏ နှိုးသည့်အခါ မရိုးသော စိတ်များ ဝင်၍လာပြီးလျှင် ပန်းတွေ ဝေအောင် ပန်ချင်သောစိတ်၊ ဖွေးဖွေးဖြူအောင် ပေါင်ဒါလူးချင်သောစိတ်…၊" [၁၂၉၇-ခန့်] မိန်း။
ယောက်ျားရန်စစ် ဆုတ်နစ်ရ၏၊ မိန်းမရန်စစ် ဆုတ်နစ်မရ သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “ယောက်ျားရန်စစ် ဆုတ်နစ်ရ၏၊ မိန်းမရန်စစ် ဆုတ်နစ်မရ” ဆိုသည်မှာ အမျိုးသားများနှင့် အမျိုးသမီးများ၏ ရန်ပြုတိုက်ခိုက်ပုံ သို့မဟုတ် ရန်ကို တုံ့ပြန်ပုံ မတူညီမှုကို ဖော်ပြသော ဆိုရိုးစကားဖြစ်သည်။
“ယောက်ျားရန်စစ် ဆုတ်နစ်ရ၏” ဆိုသည်မှာ အမျိုးသားတစ်ဦးက ရန်ပြုတိုက်ခိုက်လာပါက “ဆုတ်နစ်” (ရှောင်တိမ်းခြင်း၊ ဆုတ်ခွာခြင်း) ဖြင့် ရှောင်ရှားနိုင်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။
“မိန်းမရန်စစ် ဆုတ်နစ်မရ” ဆိုသည်မှာ အမျိုးသမီးတစ်ဦးက ရန်ပြုလာပါက ထိုသို့ ရှောင်ရှားရန် မလွယ်ကူကြောင်း၊ အမျိုးသမီးများ၏ ရန်ပြုတိုက်ခိုက်ပုံသည် အမျိုးသားများနှင့် မတူညီဘဲ ပိုမိုပြင်းထန်နိုင်သည် သို့မဟုတ် ခန့်မှန်းရခက်နိုင်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် အမျိုးသားများနှင့် အမျိုးသမီးများ၏ အပြုအမူနှင့် တုံ့ပြန်မှုများ ကွဲပြားခြားနားမှုကို ဖော်ပြသည်။
“မိန်းမရန်စစ်၊ ဆုတ်နစ်မထင်”၊ “ယောက်ျားစစ်ကား၊ ဆုတ်နစ်နိုင်ကြ၊ ကိုယ်ဝန်ရသား၊ မိန်းမတို့စစ်၊ ဆုတ်နစ်မရ” ဟူ၍လည်း အသုံးပြုသည်။
ကိုးကားချက်များ "မိန်းမရန်စစ်၊ ဆုတ်နစ်မထင်၊" [၁၁၄၅] သာဓိ ၃၆။
"ယောက်ျားရန်စစ် ဆုတ်နစ်ရ၏၊ မိန်းမရန်စစ် ဆုတ်နစ်မရ၊" [၁၂၃၁] အဍ္ဍသံ။
"ယောက်ျားရန်စစ် ဆုတ်နစ်ရ၏၊ မိန်းမရန်စစ် ဆုတ်နစ်မရ၊" [၁၂၅၇] ပေါဒီ၊ ပ။
"ယောက်ျားစစ်ကား၊ ဆုတ်နစ်နိုင်ကြ၊ ကိုယ်ဝန်ရသား၊ မိန်းမတို့စစ်၊ ဆုတ်နစ်မရ၊ ဟူစကြရှင့်၊" [၁၂၆၆] မဃ ၃၀၃။
ယောက္ခမအိမ်ထက် သမက်သဖွယ် မျက်နှာငယ် သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “ယောက္ခမအိမ်ထက် သမက်သဖွယ် မျက်နှာငယ်” ဆိုသည်မှာ “ယောက္ခမအိမ်” (ယောက္ခမ၏ အိမ်) တွင် နေထိုင်ရသော “သမက်” (သမီး၏ ခင်ပွန်း) သည် “မျက်နှာငယ်” (အားနာရခြင်း၊ လွတ်လပ်မှုမရှိခြင်း) ရသည်ဟု ဆိုလိုသည်။
သမက်သည် ယောက္ခမအိမ်တွင် ဧည့်သည်တစ်ဦးကဲ့သို့ ဖြစ်နေတတ်ပြီး မိမိအိမ်ကဲ့သို့ လွတ်လပ်စွာ မနေထိုင်နိုင်သောကြောင့် အားနာရတတ်သည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် သမက်နှင့် ယောက္ခမတို့၏ ဆက်ဆံရေးတွင် သမက်၏ အနေအထားကို ဖော်ပြသည်။
ကိုးကားချက်များ "ယောက္ခမအိမ်ထက် သမက်သဖွယ် မျက်နှာငယ်ဟူသော စကားမှာ သိန်းတန်လို သမက်မျိုး ဖြစ်လေသည်။
" [၁၃၁၄] ဆောင်း။
"ယောက္ခမအိမ်ထက် သမက်သဖွယ် မျက်နှာငယ်ဟု ဆိုရိုးစကားရှိသည်မှာ သမက်ဆိုသော ယောက်ျားများအဖို့ မထောင်းတာ၊ အိမ်မကွာ ကြမ်းမကွာ နေနေရသော ချွေးမမိန်းကလေးများအဖို့ ယောက္ခမတို့၏ ငြူစူ မောင်းမဲခြင်းအောက်၌… ခပ်ကုပ်ကုပ်ကလေးသာ နေ့စဉ်အမျှ နေကြရပါသည်။
" [၁၃၂၈] ငွေတာရီ၊ ၇၄။
ကြောင်းတူသံကွဲ ယောက္ခမအိမ်တက် သမက်မျက်နှာငယ် ကိုးကား Category:မြန်မာဆိုရိုးစကားများ။
ရတုသာတုန်း၊ တန်ဆောင်မုန်း သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “ရတုသာတုန်း တန်ဆောင်မုန်း” ဆိုသည်မှာ “တန်ဆောင်မုန်း” လသည် “ရတုသာတုန်း” (ရာသီဥတု သာယာကောင်းမွန်သော) လတစ်လဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။
တန်ဆောင်မုန်းလသည် မြန်မာပြက္ခဒိန်၏ အဋ္ဌမလဖြစ်ပြီး ဆောင်းဦးရာသီ၏ အစပိုင်းနှင့် သက်ဆိုင်သည်။
ဤအချိန်သည် မိုးကုန်စဖြစ်ပြီး ရာသီဥတုသည် အေးမြကြည်လင်သောကြောင့် ခရီးသွားလာရန်နှင့် ပွဲလမ်းသဘင်များ ကျင်းပရန် သင့်လျော်သော အချိန်ဖြစ်သည်။
ကိုးကားချက်များ "နှင်းဖွဲဖျန်းနီး၊ သန်ပြီးကြွမှု၊ ဆောင်းသို့လု၍၊ ရတုသာတုန်း၊ တန်ဆောင်မုန်းဟု၊" [၈၃၄] ပြည်စုန် ၁၁။
ရတတ်လျှင် ဘုရားတည်၊ ကြွယ်မှ ကျောင်းဆောက် သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “ရတတ်လျှင် ဘုရားတည်၊ ကြွယ်မှ ကျောင်းဆောက်” ဆိုသည်မှာ “ရတတ်လျှင်” (အနည်းငယ် ချမ်းသာရုံမျှဖြင့်) “ဘုရားတည်” (ဘုရားစေတီ တည်ဆောက်ခြင်း) ပြုလုပ်နိုင်သော်လည်း “ကြွယ်မှ” (အလွန်ကြွယ်ဝချမ်းသာမှသာ) “ကျောင်းဆောက်” (ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်း တည်ဆောက်ခြင်း) ပြုလုပ်နိုင်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။
ဘုရားစေတီ တည်ဆောက်ခြင်းသည် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်း တည်ဆောက်ခြင်းထက် ကုန်ကျစရိတ် သက်သာသောကြောင့် အနည်းငယ် ချမ်းသာသူများပင် ပြုလုပ်နိုင်သော်လည်း ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်း တည်ဆောက်ခြင်းသည် ကုန်ကျစရိတ် များပြားသောကြောင့် အလွန်ကြွယ်ဝချမ်းသာသူများသာ ပြုလုပ်နိုင်သည်ဟု ယူဆကြသည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် အလှူဒါနပြုလုပ်ရာတွင် မိမိ၏ စည်းစိမ်ဥစ္စာ အခြေအနေနှင့် လျော်ညီစွာ ပြုလုပ်သင့်ကြောင်းကို ဖော်ပြသည်။
ကိုးကားချက်များ "သာမန် ပစ္စည်းလုံလောက်ရုံမျှနှင့် ကျောင်းဆောက်ဖို့ မတတ်နိုင်ကြဘူး၊ အတော်ကြီးကြွယ်ဝမှ လှလှပပနှင့် ကျောင်းကြီးကို ဆောက်နိုင်ကြတယ်။
အဲသို့အတွက်ကြောင့် ရှေးလူကြီးများက ရတတ်လျှင် ဘုရားတည်၊ ကြွယ်မှ ကျောင်းဆောက်ဆိုတဲ့ စကားကို မိန့်ကြားတော်မူခဲ့ကြတာပေါ့၊" [၁၂၇၈] သာရီ၊ မ။
ရသာမသိ ဆေးမရှိ၊ ရသာမတည် ဆေးမမည် သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “ရသာမသိ ဆေးမရှိ၊ ရသာမတည် ဆေးမမည်” ဆိုသည်မှာ ဆေးဖော်စပ်ရာတွင် အသုံးပြုသော နွယ်မြက်သစ်ပင်များသည် “ရသာမသိ” (မူလအရသာ မရှိတော့ပါက) “ဆေးမရှိ” (ဆေးအာနိသင် မရှိတော့) သကဲ့သို့ “ရသာမတည်” (အရသာ မပြောင်းလဲပါက) လည်း “ဆေးမမည်” (ကောင်းမွန်သော ဆေးအဖြစ် မသတ်မှတ်နိုင်) ဟု ဆိုလိုသည်။
ဆေးဖက်ဝင် အပင်များသည် သတ်မှတ်ထားသော အရသာနှင့် ဂုဏ်သတ္တိများရှိပြီး ထိုအရာများ ပြောင်းလဲသွားပါက ဆေးအာနိသင်လည်း လျော့နည်းသွားနိုင်သည်ဟု ယူဆကြသည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် ဆေးဖော်စပ်ရာတွင် သဘာဝပစ္စည်းများ၏ မူလဂုဏ်သတ္တိကို ထိန်းသိမ်းရန် အရေးကြီးကြောင်းကို ဖော်ပြသည်။
ကိုးကားချက်များ "ရသာမသိ ဆေးမရှိ၊ ရသာမတည် ဆေးမမည်ဆိုသည့်အတိုင်း အရသာတို့ကို လျှာဖြင့် တွေ့ထိ၍ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာယူရသည်။
ထိုသို့ အတွေ့ကိုယူပြီးမှသာလျှင် နွယ်မြက်သစ်ပင်၏ဂုဏ်အင်ကို ဖော်ထုတ်နိုင်ပေမည်။
" [၁၃၄၆] နွယ်မြက်သစ်ပင်။
ရဟန်းမှာ သိက္ခာ၊ မင်းမှာ ဘိသိက် သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “ရဟန်းမှာ သိက္ခာ၊ မင်းမှာ ဘိသိက်” ဆိုသည်မှာ လူတစ်ဦးကို သတ်မှတ်ထားသော အဆင့်အတန်း သို့မဟုတ် ရာထူးသို့ ရောက်ရှိစေရန် သီးခြားအခမ်းအနား သို့မဟုတ် လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ ရှိသည်ဟု ဆိုလိုသည်။
“ရဟန်းမှာ သိက္ခာ” ဆိုသည်မှာ လူတစ်ဦးကို “ရဟန်း” အဖြစ် ခံယူစေရန် “သိက္ခာ” တင်ခြင်း (ရဟန်းဘဝ၏ စည်းကမ်းများကို လိုက်နာကျင့်သုံးရန် ကတိသစ္စာပြုခြင်း) အခမ်းအနား ပြုလုပ်ရသည်ဟု ဆိုလိုသည်။
“မင်းမှာ ဘိသိက်” ဆိုသည်မှာ လူတစ်ဦးကို “မင်း” အဖြစ် တင်မြှောက်ရန် “ဘိသိက်” သွန်းခြင်း (မင်းအဖြစ် တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုခြင်း) အခမ်းအနား ပြုလုပ်ရသည်ဟု ဆိုလိုသည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် လူမှုရေးအဆင့်အတန်းနှင့် ရာထူးများ၏ အရေးပါမှုကို ဖော်ပြသည်။
ကိုးကားချက်များ "ရဟန်းသိက္ခာ၊ မင်းမှာဘိသိက်၊ သူတော်စိတ်သည်၊ မဖိတ်ကျင့်ရိုး မြတ်အမျိုး၊" [၁၁၄၉] ဓည ၈။
"ရဟန်းသိက္ခာ၊ မငှ်းမာဘိသိ်က၊ သူတော်စိတ်ဟု၊ ထိုးထိတ်မရှိ၊ ကျောက်ဂီရိသို့၊ သတိပညာ၊ သမ္မာတည်ကြား၊ ကျင့်မမှားဘဲ၊" [၁၂၆၆] မဃ ၇၂။
ရာဇဝတ်ဘေး ပြေးမလွတ် သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “ရာဇဝတ်ဘေး ပြေးမလွတ်” ဆိုသည်မှာ “ရာဇဝတ်” (ပြစ်မှု) ကျူးလွန်သူသည် မည်သို့ပင် “ပြေး” (ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်) စေကာမူ မိမိကျူးလွန်ခဲ့သည့် ပြစ်မှုအတွက် ပြစ်ဒဏ်ကို မုချခံရမည်ဟု ဆိုလိုသည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် တရားဥပဒေ၏ အရေးပါမှုနှင့် တရားစီရင်ရေး၏ မလွဲမသွေ ဖြစ်မှုကို ဖော်ပြသည်။
ပြစ်မှုကျူးလွန်သူ မည်သူမဆို ဥပဒေ၏ လက်မှ လွတ်မြောက်နိုင်မည်မဟုတ်ကြောင်းကို ဆိုလိုသည်။
ကိုးကားချက်များ "ဪ-ဘယ်လိုပြေးပြေး၊ ရာဇဝတ်ဘေးဆိုသည်မှာ ပြေးမလွတ်ပါ တကား၊" [၁၃၁၆] စာဗိမာန်၊ ၃၊ ၃။
"သက်သေမခိုင်လုံ၍ ကိုကို လွတ်လာတာလား၊ ပသို့ဆိုစေ ရာဇဝတ်ဘေး ပြေးမလွတ် ဆိုသော စကားကို ကိုကို သတိရဖို့ သင့်ပါသည်။
" [၁၃၄၁] မြဝတီ၊ ၂၃၀။
ရာဇာ ပဋ္ဌာနံ သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “ရာဇာ ပဋ္ဌာနံ” ဆိုသည်မှာ “ရာဇာ” (မင်း) ၏ “ပဋ္ဌာနံ” (ပြဋ္ဌာန်းချက်၊ အမိန့်အာဏာ) သည် အဓိကအရေးကြီးဆုံးဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။
မင်းသည် တိုင်းပြည်၏ အမြင့်ဆုံးအာဏာပိုင်ဖြစ်သောကြောင့် မင်း၏ အမိန့် သို့မဟုတ် ပြဋ္ဌာန်းချက်ကို မလွန်ဆန်နိုင်ဟု ဆိုလိုသည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် ရှေးခေတ် မင်းစနစ်အုပ်ချုပ်ရေးတွင် မင်း၏ အာဏာနှင့် အရေးပါမှုကို ဖော်ပြသည်။
ကိုးကားချက်များ "ဆယ်ပါးသော တရား၊ ငါးပါးသော သီလနိစ္စကို မြဲအောင် မြစ်တားဆုံးမခြင်းသည် ရာဇပဋ္ဌာန မင်းပြဋ္ဌာန်းသည်မည်၏။
၃၅၈။
ရာသီမပိုင် ဆေးမကိုင်နှင့် သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “ရာသီမပိုင် ဆေးမကိုင်နှင့်” ဆိုသည်မှာ “ရာသီ” (ရာသီဥတု၏ သဘောတရား) ကို “မပိုင်” (ပိုင်နိုင်စွာ မသိပါက) “ဆေးမကိုင်နှင့်” (ဆေးကုသမှုကို မပြုလုပ်သင့်) ဟု ဆိုလိုသည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် ဆေးပညာတွင် ရာသီဥတု၏ အရေးပါမှုကို ဖော်ပြသည်။
ရှေးခေတ် မြန်မာ့ဆေးပညာအယူအဆများအရ ရာသီဥတုသည် လူ့ခန္ဓာကိုယ်၏ ကျန်းမာရေးအပေါ် သက်ရောက်မှုရှိပြီး ရာသီအလိုက် သင့်လျော်သော ကုသမှုနှင့် အစားအသောက်များကို ပေးရသည်။
ရာသီဥတု၏ သဘောတရားကို နားမလည်ဘဲ ဆေးကုသပါက အန္တရာယ်ဖြစ်စေနိုင်သည်ဟု ယူဆကြသည်။
ထို့ကြောင့် ရာသီဥတုကို နားလည်မှသာ ဆေးကုသသင့်ကြောင်းကို ဆိုလိုသည်။
ကိုးကားချက်များ "ရာသီမပိုင် ဆေးမကိုင်နှင့်ဟု ဆိုရိုးစကားရှိချေ၏။
" [၁၂၈၄] ကုထုံး။
နိဒါန်း(ဃ)။
"ဆေးဆရာသည် ရာသီ၏သဘောကို သိရသည်။
ထို့ကြောင့်လည်း ရာသီ မပိုင်ဆေးမကိုင်နှင့်ဆိုသော သမားလက်သုံးစကား ဖြစ်ပေါ်လာရသည်။
" [၁၃၄၇] ဝေဒ၊ ၉။
ရာသီမသိ ပန်းနှင့်ညှိ သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “ရာသီမသိ ပန်းနှင့်ညှိ” ဆိုသည်မှာ “ရာသီ” (အချိန်အခါ) ကို တိုက်ရိုက်မသိလျှင်ပင် “ပန်း” (ရာသီအလိုက် ပွင့်သော ပန်းများ) ကို ကြည့်ခြင်းဖြင့် မည်သည့်လ၊ မည်သည့်ရာသီ ရောက်နေပြီကို ခန့်မှန်းနိုင်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် သဘာဝ၏ လေ့လာတွေ့ရှိချက်များမှတစ်ဆင့် အချိန်ကာလကို ခန့်မှန်းနိုင်ကြောင်းကို ဖော်ပြသည်။
ရှေးခေတ်လူများတွင် ပြက္ခဒိန် သို့မဟုတ် နာရီများ မရှိသောအခါ သဘာဝဖြစ်စဉ်များ၊ အထူးသဖြင့် ရာသီအလိုက် ပွင့်သော ပန်းများ၏ အခြေအနေကို လေ့လာခြင်းဖြင့် အချိန်ကာလကို ခန့်မှန်းခဲ့ကြသည်။
ဥပမာအားဖြင့် တန်ခူးလတွင် ပိတောက်ပန်းများ ပွင့်လျှင် တန်ခူးလ ရောက်ပြီဟု သိရှိနိုင်သည်။
“နုရင့်ချိန်မီ၊ ကိုက်ဖူးစီလျက်၊ ရာသီမသိ၊ ပန်းနှင့်ညှိ” ဟူ၍လည်း အသုံးပြုသည်။
ကိုးကားချက်များ "နုရင့်ချိန်မီ၊ ကိုက်ဖူးစီလျက်၊ ရာသီမသိ၊ ပန်းနှင့်ညှိ သော်၊ ညီဘိကာလ၊ မလွန်ကြရှင့်၊" [၁၂၆၆] မဃ ၂၈၀။
"ရာသီမသိ ပန်းနှင့်ညှိ ဟူသည့်အတိုင်း သစ်ပင်တို့သည် လူသားတို့အတွက် ဥတုသုံးပါး၊ ရာသီဆယ့်နှစ်ပါးနှင့်တကွ လူသားတို့အား နှစ်၊ လမှန်ကန်မှုတို့ကိုလည်း တစ်ဖက်တစ်လမ်းမှ ဖော်ပြကြကုန်၏။
" [၁၃၁၇] ပုံပြဆေး၊ ပ။
ရေချိုး၍ သေသည့် မသာသာရှိသည်၊ ရေမချိုး၍ သေသည့် မသာမရှိ သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “ရေချိုး၍ သေသည့်မသာသာ ရှိသည်၊ ရေမချိုး၍ သေသည့်မသာ မရှိ” ဆိုသည်မှာ “ရေချိုး” မှားခြင်း (မသင့်လျော်သော အချိန် သို့မဟုတ် နည်းလမ်းဖြင့် ရေချိုးခြင်း) ကြောင့် သေဆုံးနိုင်သော်လည်း “ရေမချိုး” ခြင်းကြောင့် သေဆုံးခြင်း မရှိဟု ဆိုလိုသည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် ရေချိုးခြင်း၏ အရေးပါမှုကို ဖော်ပြသော်လည်း မှန်ကန်သော နည်းလမ်းဖြင့် ရေချိုးရန် အရေးကြီးကြောင်းကိုလည်း သတိပေးသည်။
အထူးသဖြင့် ရာသီဥတု အေးသောအချိန် သို့မဟုတ် ကျန်းမာရေး မကောင်းသော အချိန်များတွင် ရေချိုးခြင်းကို ဂရုပြုသင့်ကြောင်းကို ဆိုလိုသည်။
ကိုးကားချက်များ "နောင်လာနောက်သားများကို ရှေးလူကြီးသူမများက ရေချိုးခြင်းနှင့် ပတ်သက်၍ ရေမချိုး၍ သေသည့် မသာမရှိ၊ ရေချိုးမှား၍ သေတတ်သည့် မသာသာ ရှိသည်ဟု… ပြောပြခဲ့ကြကြောင်း…၊" [၁၃၅၅] နက္ခတ္တ၊ ၈၂။
ရေတစ်အိုး မိုးတစ်ပေါက် သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “ရေတစ်အိုး မိုးတစ်ပေါက်” ဆိုသည်မှာ အပင်များ သို့မဟုတ် သက်ရှိများအတွက် “မိုးတစ်ပေါက်” (မိုးရေအနည်းငယ်) သည်ပင် “ရေတစ်အိုး” (ရေများစွာ) နှင့် ညီမျှသော အကျိုးသက်ရောက်မှု ရှိသည်ဟု ဆိုလိုသည်။
မိုးရေသည် သဘာဝအလျောက် ရရှိသော ရေဖြစ်သောကြောင့် အပင်များအတွက် အထူးအကျိုးရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် အနည်းငယ်သောအရာပင် အရေးပါနိုင်ကြောင်း၊ အထူးသဖြင့် လိုအပ်နေချိန်တွင် အနည်းငယ်သော အကူအညီပင် အလွန်တန်ဖိုးရှိကြောင်းကို ဖော်ပြသည်။
“မိုးတစ်စက် ရေတစ်ရွက်” ဟူ၍လည်း အသုံးပြုသည်။
ကိုးကားချက်များ "ရေတစ်အိုး မိုးတစ်ပေါက်ဆိုသည်မှာ မှန်လှ၏။
ယခုလို မိုးဝေးသွား သောအခါ၌ကား ထွက်လာသော အသီးကောင်းများက ချည့်နဲ့ပိန်လှီလှပေသည်။
" [၁၃၁၉] ရှုမဝ၊ ၁၀၊ ၁၁၆။
ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် မိုးတစ်စက် ရေတစ်ရွက် ကိုးကား Category:မြန်မာဆိုရိုးစကားများ။
ရေ နိမ့်ရာစီး၊ မီး မြင့်ရာလောင် သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “ရေ နိမ့်ရာစီး၊ မီး မြင့်ရာလောင်” ဆိုသည်မှာ သဘာဝတရား၏ ဖြစ်စဉ်တစ်ခုကို ဖော်ပြသော ဆိုရိုးစကားဖြစ်သည်။
“ရေ နိမ့်ရာစီး” ဆိုသည်မှာ “ရေ” သည် သဘာဝအားဖြင့် “နိမ့်ရာ” (နိမ့်သောနေရာ) သို့ စီးဆင်းလေ့ရှိသည်ဟု ဆိုလိုသည်။
“မီး မြင့်ရာလောင်” ဆိုသည်မှာ “မီး” သည်လည်း သဘာဝအားဖြင့် မိမိအထက်တွင်ရှိသော အရာများကို “လောင်” (လောင်ကျွမ်းစေ) လေ့ရှိသည်ဟု ဆိုလိုသည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် သဘာဝတရား၏ မပြောင်းလဲနိုင်သော ဖြစ်စဉ်ကို ဖော်ပြပြီး အရာအားလုံးတွင် သဘာဝအလျောက် ဖြစ်ပေါ်နေသော သဘောတရားများ ရှိကြောင်းကို ဆိုလိုသည်။
“ရေနိမ့်ရာစီး၊ မီးမြင့်ရာလောင်” စကားပုံလည်းရှု။
ကိုးကားချက်များ "ရေနိမ့်ရာစီး၊ မီးမြင့်ရာလောင်၊ ဆိုသောယောင်သို့၊ မရှောင်စိတ်က၊ မျက်ဒေါသနှင့်၊ မာနလွန်စွာ၊ မယစ်ရာဘူး၊" [၁၂၆၆] မဃ ၂၃၅။
"ရေကားတစ်သီး၊ နိမ့်ရာစီး၍၊ မီးကားထိန်ပြောင်၊ မြင့်ရာလောင်ဟု၊ လူ့ဘောင်ထင်ရှား၊ ဤစကားလည်း၊ မှတ်သားတစ်ချက်၊" [၁၃၀၀] စိန်ဆေး။
ရေဘူးနှင့်ဖိနပ်မပါ နွေခါမှသိ၊ ဒါနနှင့်သီလမပါ သေခါမှသိ သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “ရေဘူးနှင့်ဖိနပ်မပါ နွေခါမှသိ၊ ဒါနနှင့်သီလမပါ သေခါမှသိ” ဆိုသည်မှာ အချိန်မီ ပြင်ဆင်မှု မရှိခြင်း၏ အကျိုးဆက်များကို ဖော်ပြသော ဆိုရိုးစကားဖြစ်သည်။
“ရေဘူးနှင့်ဖိနပ်မပါ နွေခါမှသိ” ဆိုသည်မှာ “နွေခါ” (နွေရာသီ) တွင် “ရေဘူးနှင့်ဖိနပ်” (ရေနှင့် ဖိနပ်) မပါရှိပါက ပူပြင်းသော ရာသီဥတု၏ ဒဏ်ကို ခံစားရမှ နောင်တရတတ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။
နွေရာသီတွင် ရေနှင့် ဖိနပ်သည် အလွန်အရေးကြီးပြီး ထိုအရာများ မပါရှိပါက အခက်အခဲများစွာ ရင်ဆိုင်ရနိုင်သည်။
“ဒါနနှင့်သီလမပါ သေခါမှသိ” ဆိုသည်မှာ “ဒါနနှင့်သီလ” (ကောင်းမှုကုသိုလ်) မပြုလုပ်ထားပါက “သေခါ” (သေဆုံးချိန်) တွင် နောင်တရတတ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။
ဘဝတွင် ကောင်းမှုကုသိုလ် ပြုလုပ်ခြင်းသည် နောက်ဘဝအတွက် အရေးကြီးသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် အနာဂတ်အတွက် ပြင်ဆင်မှု၏ အရေးပါမှုကို ဖော်ပြသည်။
အချိန်မီ ပြင်ဆင်မှု မရှိပါက နောင်တွင် နောင်တရနိုင်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။
ကိုးကားချက်များ "ဒါနနှင့်သီလမပါ သေခါမှသိရမယ်ဆိုတာတွေကို သဘောမကျနိုင်၊ မနှစ်ခြိုက်နိုင်ကြပေဘူး။
ပစ္စည်းကို တွယ်တာတဲ့ တဏှာစရိုက်နှင့် အမိုက်သဘောတွေက သောသောဝေနေကြတော့တာပေါ့။
" [၁၂၉၆-ခန့်] မဉ္ဇရီ၊ ဒု။
"ဒါနနှင့်သီလမပါ သေခါမှသိ၊ ရေဘူးနှင့်ဖိနပ်မပါ နွေခါမှသိသည်ဟူသော စကားသည် ကျွန်တော်တို့၏စိတ်၌ ထက်မြက်လာသည်။
ထိုမျှလောက် ပူပြင်းလှသော ရာသီတွင် ခရီးသွားနေကြသော ကျွန်တော်တို့မှာ ရေဘူးမပါလာခြင်းကြောင့် ဖြစ်ဟန်တူသည်။
မွန်းတည့်ခါနီးလေလေ ပူလေလေ၊ ရေငတ်လေလေ ဖြစ်လာသည်။
" [၁၂၉၇-ခန့်] ဇော်ချုပ်၊ ပ။
ရေမရှိကန်၊ ဆန်မဲ့စပါး၊ တတရားမဲ့မင်း၊ ခိုးကင်းသည့်မီး သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “ရေမရှိကန်၊ ဆန်မဲ့စပါး၊ တရားမဲ့မင်း၊ ခိုးကင်းသည့်မီး” ဆိုသည်မှာ အရာဝတ္ထုတစ်ခု၏ အဓိကအနှစ်သာရ သို့မဟုတ် အင်္ဂါရပ် ပျောက်ဆုံးသွားပါက ထိုအရာသည် အသုံးမဝင်တော့ကြောင်းကို ဖော်ပြသော ဆိုရိုးစကားဖြစ်သည်။
“ရေမရှိကန်” ဆိုသည်မှာ “ကန်” တစ်ခုတွင် “ရေ” မရှိပါက အချည်းနှီးသာဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။
ရေသည် ကန်၏ အဓိကအင်္ဂါရပ်ဖြစ်သည်။
“ဆန်မဲ့စပါး” ဆိုသည်မှာ “စပါး” တွင် “ဆန်” မရှိပါက အချည်းနှီးသာဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။
ဆန်သည် စပါး၏ အဓိကအနှစ်သာရဖြစ်သည်။
“တရားမဲ့မင်း” ဆိုသည်မှာ “မင်း” တစ်ပါးတွင် “တရား” (တရားမျှတမှု၊ စီရင်ဆုံးဖြတ်နိုင်မှု) မရှိပါက အချည်းနှီးသာဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။
တရားသည် မင်း၏ အဓိကတာဝန်ဖြစ်သည်။
“ခိုးကင်းသည့်မီး” ဆိုသည်မှာ “မီး” တွင် “ခိုး” (အပူရှိန်) မရှိပါက အချည်းနှီးသာဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။
အပူရှိန်သည် မီး၏ အဓိကဂုဏ်သတ္တိဖြစ်သည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် အရာတစ်ခု၏ အဓိကအနှစ်သာရ သို့မဟုတ် အင်္ဂါရပ်သည် မည်မျှအရေးကြီးကြောင်းကို ဖော်ပြသည်။
အနှစ်သာရ ပျောက်ဆုံးသွားပါက ထိုအရာသည် အသုံးမဝင်တော့ပေ။
“ဤလေးသီးကား၊ ချည်းနှီးမျှသာ၊ ဂုဏ်ဝါတစိ၊ ကျိုးမရှိဘူး” ဟူ၍လည်း တွဲဖက်အသုံးပြုသည်။
ကိုးကားချက်များ "ရေမရှိကန်၊ ဆန်မဲ့စပါး၊ တရားမဲ့မင်း၊ ခိုးကင်းသည့်မီး၊ ဤလေးသီးကား၊ ချည်းနှီးမျှသာ၊ ဂုဏ်ဝါတစိ၊ ကျိုးမရှိဘူး၊" [၁၂၆၆] မဃ ၃၂၃။
ရေလာကောင်းစရာက မြောင်းသာမှ သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “ရေလာကောင်းစရာက မြောင်းသာမှ” ဆိုသည်မှာ ရေစီးရေလာ ကောင်းမွန်စေရန်အတွက် “မြောင်း” (ရေမြောင်း) ၏ အနေအထားကို ကောင်းမွန်အောင် ပြုပြင်ပေးရမည်ဟု ဆိုလိုသည်။
မြောင်းသည် ရေစီးဆင်းရာ လမ်းကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် မြောင်း၏ အနေအထား မကောင်းပါက ရေစီးဆင်းမှု နှောင့်နှေးနိုင်သည် သို့မဟုတ် ရပ်တန့်သွားနိုင်သည်။
ထို့ကြောင့် ရေစီးရေလာ ကောင်းမွန်စေလိုပါက မြောင်းကို သေချာစွာ ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းရမည်ဟု ဆိုလိုသည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် အကြောင်းအရာတစ်ခု၏ အခြေခံအုတ်မြစ် သို့မဟုတ် အဓိကအချက် မှန်ကန်ကောင်းမွန်မှသာ ရလဒ်ကောင်းများ ရရှိနိုင်ကြောင်းကို ဖော်ပြသည်။
ရေသတ္တဝါကုန်း၊ ကုန်းသတ္တဝါရေ၊ ကျက်စားလေ၊ မိုးသွေကင်းမည်ပ သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “ရေသတ္တဝါကုန်း၊ ကုန်းသတ္တဝါရေ၊ ကျက်စားလေ၊ မိုးသွေကင်းမည်ပ” ဆိုသည်မှာ သဘာဝ၏ ပုံမှန်မဟုတ်သော အခြေအနေများကို ဖော်ပြသော ဆိုရိုးစကားဖြစ်သည်။
“ရေသတ္တဝါကုန်း” (ရေတွင်နေသော သတ္တဝါများ ကုန်းပေါ်သို့ တက်လာခြင်း) သို့မဟုတ် “ကုန်းသတ္တဝါရေ” (ကုန်းတွင်နေသော သတ္တဝါများ ရေထဲသို့ ဆင်းသွားခြင်း) ပြုလုပ်ပါက “မိုးသွေကင်းမည်ပ” (မိုးခေါင်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်) ဟု ယုံကြည်ကြသည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် သဘာဝ၏ ဟန်ချက်ပျက်ယွင်းပါက သဘာဝဘေးအန္တရာယ်များ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်ဟု ယုံကြည်မှုကို ဖော်ပြသည်။
ရှေးခေတ်လူများတွင် သဘာဝဖြစ်စဉ်များနှင့် ရာသီဥတု ပြောင်းလဲမှုများကို နားလည်ရန် အကန့်အသတ်ရှိသောကြောင့် ဤကဲ့သို့ ယုံကြည်မှုများ ရှိခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
ကိုးကားချက်များ "ရေသတ္တဝါကုန်း၊ ကုန်းသတ္တဝါရေ၊ ကျက်စားလေ၊ မိုးသွေကင်းမည်ပ။
"ရေသတ္တဝါကုန်း၊ ကုန်းသတ္တဝါရေ၊ ကျက်စားလေ၊ မိုးသွေကင်းမည်ပ။
ရေအကျိုးဆယ်ပါး မတောင်းဘဲပြည့် သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “ရေအကျိုးဆယ်ပါး မတောင်းဘဲပြည့်” ဆိုသည်မှာ “ရေ” (ရေကို လှူဒါန်းခြင်း) ၏ အကျိုးကျေးဇူးများသည် “ဆယ်ပါး” တိတိရှိပြီး ထိုအကျိုးကျေးဇူးများကို ရရှိရန် ဆုတောင်းရန်ပင် မလိုအပ်ဟု ဆိုလိုသည်။
ရေသည် သက်ရှိများအတွက် အလွန်အရေးပါသော အရာဖြစ်သောကြောင့် ရေကို လှူဒါန်းခြင်းသည် အလွန်မြတ်သော ကုသိုလ်ကောင်းမှုတစ်ခုဟု ယုံကြည်ကြသည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် ရေလှူဒါန်းခြင်း၏ အကျိုးကျေးဇူးများစွာကို ဖော်ပြသည်။
ဖော်ပြပါ အကျိုးဆယ်ပါးကို အောက်ပါ လင်္ကာတွင် အကျဉ်းချုပ် ဖော်ပြထားသည်။
(သက်ရှည်ဆင်းလှ၊ ချမ်းသာရ၊ ဗလဉာဏ်ပညာ။
စင်ကြယ်သန့်ရှင်း၊ ကျော်စောခြင်း၊ ခပင်းခြွေရံကာ။
ရေမငတ်ငြား၊ လျင်မြန်သွား၊ ဆယ်ပါးရေကျိုးလာ။
) ထိုအကျိုးဆယ်ပါးမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။
အသက်ရှည်ခြင်း ၂။
အဆင်းလှခြင်း ၃။
ချမ်းသာခြင်း ၄။