kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
ထိုရာဟုသည် နေလ သွားသော လမ်းဖြင့်သွား၍ နေရလထားကို မြင်လျှင်၊ လက်ခြေ ကားလျက် ခံတွင်းကို ဟင်းလင်းဖွင့်၍လိုက်၏။
ထိုအခါ နေဗိမာန်၊ လဗိမာန်၌ စောင့်သောနတ်တို့သည် ယူဇနာသုံးရာ နက်သော နရက်ချောက်ကြီးသို့ ကျအံ့သကဲ့သို့ ဖြစ်၍ အလွန် ကြောက်ကုန်ရကား အခြံအရံနှင့်တကွ တစ်ပြိုင်နက် ငိုကြွေး လျက် ထွက်ပြေးကုန်၏။
ထိုအခါ ရာဟုသည် နေလဗိမာန်ကို ရံခါလည်း လက်ဝါးဖြင့်ဖုံး၏။
ရံခါလည်း မေးအောက်၌ ထား၏။
ရံခါလည်း လျှာဖြင့် လျက်၏။
ရံခါလည်း ပါးစောင် ၌ ထား၏။
ယင်းသို့ ငုံနိုင် ဖုံးလွှမ်းနိုင်သော်လည်း နေလတို့၏ သွားသောအဟုန်ကို မတန့်စေနိုင်။
လိုက်၍သာ ကစားရာ၏။
အကယ်၍ တန့်စေငြားအံ့၊ ပါးစောင်ဖြင့်ငုံသော် ဦးခေါင်းပြတ် ရာ၏။
လက်ဖြင့်တားသော် လက်ဝါးပြတ်ရာ၏။
ဖမ်းလိုရင်းမှာ ဗိမာန်ကိုသာ အရောင်အဝါ လှပသောကြောင့် ကစားခြင်းငှာ ဖမ်းလိုသည်။
ဗိမာန်ဖမ်းလျှင် နတ်သားကိုလည်း ဖမ်းရာကျသည်ဟု သံယုတ်ဋီကာ၌ ပြဆိုလေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁) ကိုးကား Category:ဗေဒင်။
ရာဟုလာထေရ်သည် ဂေါတမမြတ်စွာဘုရားလက်ထက် ထင်ရှားသော ထေရ်တစ်ပါး ဖြစ်သည်။
ဂေါတမမြတ်စွာဘုရား သည် ဘုရားမဖြစ်မီ သိဒ္ဓတ္ထမင်းသားဘဝက ယသောဓရာ မင်းသမီးနှင့် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ရာမှ ဖွားမြင်သော သားတော် ဖြစ်သည်။
ဘုရားအလောင်းတော်အဖို့ လကို ရာဟုဖမ်းသကဲ့သို့ သံယောဇဉ် အနှောင်အဖွဲ့နှင့် တူသည်ဖြစ်၍ ရာဟုလာအမည် တွင်သည်။
မဟာသက္ကရာဇ် ၁ဝ၄ ခုနှစ် တပေါင်းလတွင် မြတ်စွာ ဘုရားသည် ကပိလဝတ်ပြည်သို့ ကြွတော်မူပြီးနောက် ရာဟုလာ ၏မယ်တော် ယသောဓရာမိဖုရားသည် သားတော်ရာဟုလာအား ဖခမည်းတော် ဘုရားထံတွင် ဖွားတော်မူစဉ်က ပေါ်ပေါက်ခဲ့ သော ရွှေအိုးကြီးများကို အမွေတောင်းရန် စေလွှတ်သည်။
ရာဟုလာသည် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ရောက်သောအခါ မြတ်စွာဘုရားက လောကီအမွေထက် မြတ်သော လောကုတ္တရာ အမွေကို ပေးရန် ရှင်မဟာမောဂ္ဂလာန်ကို ခေါ်၍ ဆံရိတ်စေ သည်။
ထိုနောက် ရှင်သာရိပုတ္တရာအား သရဏဂုံပေးစေလျက်၊ ရှင်မဟာကဿပကို ဩဝါဒဆရာပြုစေကာ သာသနာ့ဘောင်သို့ သွတ်သွင်းတော်မူသည်။
ထိုအချိန်တွင် ရှင်ရာဟုလာမှာ အသက် ခုနစ်နှစ်မျှသာ ရှိသေးသည်။
မြတ်စွာဘုရားသည် ရာဟုလာအား သိက္ခာပုဒ် မြဲ စေရန် ရာဟုလောဝါဒသုတ်ဖြင့် ဆုံးမတော်မူသည်။
ရာဟုလာ ကား သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ပို၍ အားထုတ်လိုသောဆန္ဒ ပြင်းထန်လှ သည်။
အသက် ၁၈ နှစ်ရွယ်အထိ ပြက်ရယ်ပြုသောစကားကိုမျှ မပြောချေ။
ရှင်ရာဟုလာကိုယ်တော်မှာ သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော လက္ခဏာတော်ကြီး၊ ရှစ်ဆယ်သောလက္ခဏာတော်ငယ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် လူအများက တဏှာပေမဖြင့် ချစ်ခင်ကြသော ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားက မဟာရာဟုလောဝါဒသုတ်ကို ဟောတော်မူသည်။
ရှင်ရာဟုလာသည် အသက် ၁၈ နှစ်ရှိသောအခါ ဉာဏ် ရင့်ပြီဖြစ်သဖြင့် မြတ်စွာဘုရားက စူဠရာဟုလောဝါဒသုတ်ကို ဟောတော်မူရာ တရားတော်၏ အဆုံး၌ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သည်။
ရှင်ရာဟုလာသည် သိက္ခာကို ထိန်းသိမ်းရာတွင် အလွန် ခိုင်မြဲလွန်ကဲသောကြောင့် သိက္ခာကာမာနံဧတဒဂ်ဘွဲ့ဖြင့် ချီမြှောက်တော်မူခြင်း ခံရလေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁) ကိုးကား Category:ဂေါတမဗုဒ္ဓ မိသားစု Category:ဗုဒ္ဓဝင် ပုဂ္ဂိုလ်များ။
ဟိုဆေး ပရိုတာဆီယို ရီဇား မဲကာဒို ရာလွန်ဆို ရေလွန်ဒါ (၁၈၆၁ ဇွန် ၁၉ - ၁၈၉၆ ဒီဇင်ဘာ ၃၀) သည် ဖိလစ်ပိုင်အမျိုးသားရေးဝါဒီဖြစ်ပြီး ဖိလစ်ပိုင်၏ အမျိုးသားအာဇာနည်အဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသည်။
သက်မွေးပညာအနေဖြင့် မျက်စိကုဆရာဝန်ဖြစ်သော်လည်း စာရေးဆရာလုပ်ကာ စပိန်လက်အောက်ရောက်နေသော ဖိလစ်ပိုင်ကို နိုင်ငံရေးပြင်ပြောင်းမှုများဖြစ်အောင် လှုံ့ဆော်သောစာပေများ ရေးသားခဲ့သည်။
ဖိလစ်ပိုင်တော်လှန်ရေးဖြစ်သော် စပိန်ကိုလိုနီအစိုးရက သူပုန်မှုဖြင့် သေဒဏ်ပေးခဲ့သည်။
တော်လှန်ရေးတွင် ထင်ထင်ပေါ်ပေါ်ပါဝင်သူမဟုတ်သော်လည်း သူ၏စာများကြောင့် စိတ်ဓာတ်ဖေါက်ပြန်သည်ဟူသော စွဲချက်တည်း။
ဖိလစ်ပိုင်၏ကြီးမြတ်သောအာဇာနည်တို့အနက် တဦးအဝင်အပါအဖြစ် အမျိုးသားအာဇာနည်ကော်မတီက သတ်မှတ်ပေးသည်။
သို့ရာတွင် တရားဝင် ပြန်တမ်း အမိန့်စာ ဥပဒေများ မချမှတ်သဖြင့် မည်သည့်သမိုင်းဝင်ပုဂ္ဂိုလ်ကိုမျှ ဖိလစ်ပိုင်၌ အာဇာနည်အဖြစ် တရားဝင်သတ်မှတ်ခြင်း ရှိမလာပေ။
ဖိလစ်ပိုင်ပညာရေး အထက်တန်းပညာသင်ရိုး၏ ပြဋ္ဌာန်းထားသော "လာမထိနဲ့" နှင့် "ဖျက်လိုဖျက်ဆီး" ဝတ္ထုများကို ရေးခဲ့သူဖြစ်ပြီး ကဗျာနှင့်အက်ဆေးများလည်း ရေးသည်။
ဖိလစ်ပိုင်လွတ်လပ်ရေး အာဇာနည် ဒေါက်တာဟိုဇေး မာကားဒိုး ရီဇားသည် ဆေးပညာရှင်၊ စာဆို၊ ဝတ္ထုရေးဆရာနှင့် ရုပ်လုံးထု ဆရာလည်း ဖြစ်သည်။
ဟိုဇေးရီဇားအား ၁၈၆၁ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၉ ရက်နေ့တွင် ဖိလစ်ပိုင်ကျွန်းစု လားဂူနာနယ် ကာလမ်ဗာမြို့၌ ဖွားမြင်သည်။
ဖခင်ဖြစ်သူမှာ ပစ္စည်းဥစ္စာကုံလုံသော ဖရန်စစ္စကိုရီဇား မာကားဒိုးဖြစ်၍ မိခင်မှာ မနီလာ ကောလိပ်ကျောင်းထွက် ပညာတတ်အမျိုးသမီးတစ်ဦး ဖြစ်သည်။
မွေးချင်း ၁၁ ဦး ရှိသည့်အနက် ဟိုဇေးရီးဇားသည် ခုနစ်ယောက်မြောက်သား ဖြစ်သည်။
ငယ်စဉ်က ဦးလေး အယ်လဗာတိုကျောင်းတွင် ပညာသင်ပြီးနောက်၊ မနီလာမြို့ နာမည်ကျော် အတီနီယိုဂျက်ဇူးအစ် သာသနာပြုကျောင်းသို့ ရွေ့ပြောင်းသင်ယူသည်။
ထိုကျောင်း၌ ပညာရပ်များကို စပိန်ဘာသာနှင့် ချည်း သင်ယူရသော်လည်း ရီဇားသည် စပိန်အရာရှိ သားသမီးများထက် အောက်ကျသည်ဟူ၍ မရှိရုံမက ဆုများပင် မကြာခဏ ဆွတ်ခူးခဲ့သည်။
အထက်တန်းပညာရပ်များကို ဆုံးခန်းတိုင် ထူးထူးချွန်ချွန်တတ်မြောက် ပြီးနောက် ရီဇားသည် ဆန်တိုတောမတ်ယူနီဗာစီတီတွင် တက္ကသိုလ်ပညာများကို ဆက်လက်သင်ယူသည်။
ထို စဉ်အတွင်း အသက် ၁၈နှစ်အရွယ်တွင် လူကြီးများအတွက် ကျင်းပသော စာပေပြိုင်ပွဲ၌ 'ဖိလစ်ပိုင်လူငယ်များ သို့' အမည်ရှိ ကဗျာဖြင့် ပထမဆုကို ဆွတ်ခူးခဲ့သည်။
နောက်ထပ် စာပေပြိုင်ပွဲတစ်ခုတွင် ရီဇားသည် အမည်ဝှက်ဖြင့် ကဗျာရေးသားယှဉ်ပြိုင်ရာ အကောင်းဆုံးကဗျာတစ်ပုဒ် ဖြစ်သော်လည်း ရေးသားသူသည် ဥရောပတိုက်သားမဟုတ်သည့်အတွက် ပထမဆုနှင့် လွဲခဲ့ရသည်။
ဖိလစ်ပိုင်ရှိ စပိန်အစိုးရ၏ လူမျိုးခွဲခြားသော စံနစ်ကို ရွံမုန်းသော ရီဇားသည် ၁၈၈၂ ခုနှစ်တွင် မနီလာမြို့မှ နာမည်လိမ်ဖြင့် ထွက်ခဲ့၍ စပိန်နိုင်ငံသို့ ရောက်ခဲ့သည်။
စပိန်နိုင်ငံ မဒရစ်ယူနီဗာစီတီတွင် ဆေးပညာ၊ သဘာဝတ္ထဗေဒနှင့် စာပေပညာရပ်များကို ဆည်းပူးသည်။
၁၈၈၃ ခုနှစ်တွင် ဆေးပညာအမ်ဒီဘွဲ့ထူးကို ဆွတ်ခူး၍၊ ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် သဘာဝတ္ထဗေဒနှင့် စာပေပညာဆိုင်ရာ ပါရဂူဘွဲ့ထူးများကို ရရှိသည်။
ထိုနောက် ရီဇားသည် ဥရောပတိုက်အနှံ့အပြား လှည့်လည် သွားလာယင်း ပါရစ်၊ ဘာလင်၊ ဟိုက် ဒယ်ဗတ်၊ လိုက်ပဆစ်စသောမြို့များတွင် ဘာသာ စာပေအမျိုးမျိုးကို လေ့လာသင်ယူသည်။
ဖိလစ်ပိုင်ကျွန်း၌ နေစဉ်ကပင် တားဂါးလော့စာ၊ စပိန်စာ၊ ဂရိစာနှင့် လက်တင်စာတို့ကို တတ်မြောက်ခဲ့သော ရီဇား သည် ဥရောပတိုက်၌နေထိုင်စဉ် ပြင်သစ်၊ အင်္ဂလိပ်၊ ဣတာလျံ၊ ကက်တလန်၊ အာရဗီ၊ ဂျာမန်၊ ဟီဗြူနှင့် သက္ကတစာတို့ကို သင်ကြားတတ်မြောက်ပြန်သည်။
မည်သည့်ကျောင်း၌ဖြစ်စေ ရီဇားအား ကျောင်းအာဏာပိုင်များက လူချွန်တစ်ယောက်အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုရသည်ချည်း ဖြစ်သည်။
၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် ရီဇားသည် သူ၏စာမျက်နှာ ၅ဝဝ ခန့်ရှိ 'နိုလီမေတန်ဂါ'ကမ္ဘာကျော်ဝတ္ထုကြီးကို ဂျာမနီနိုင်ငံ ဘာလင်မြို့၌ ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေသည်။
ယင်းဝတ္ထုတွင် ရှေးစပိန်နိုင်ငံ အလေ့အထများ၊ မြေပိုင်ရှင် ရဟန်းများ၏ ဆိုးရွားပုံ၊ အကျဉ်းထောင်များတွင် နှိပ်စက်ပုံ၊ ဆင်းရဲသားများအပေါ်တွင် အစိုးရ ည|ဉ်းဆဲပုံ၊ မိန်းမသားများ ခိုကိုးရာမဲ့ဖြစ်ပုံ၊ ဖိလစ်ပိုင်အမျိုးသမီးတို့ မိဘသဘောတူသူကို ယူလေ့ရှိပုံ စသည်တို့ ပါဝင်သည်။
ထို့ပြင် ဖိလစ်ပိုင်တိုင်းရင်းသားတို့၏ စိတ်နေစိတ်ထား အကျိုးအပြစ် မှန်သမျှကို ကွင်းကွင်းကွက်ကွက် အချက်ကျကျ ထိုဝတ္ထုတွင် ဖွင့်ချထားလေသည်။
ယင်းစာအုပ်ကို ကုန်သေတ္တာကြီးကဲ့သို့ အယောင်ဆောင်ထုပ်ပိုးကာ ဖိလစ်ပိုင်ကျွန်းစုသို့ တင်ပို့ရာ စာအုပ်များ ရောက်ရှိသည်နှင့် လူအများ အလုအယက် ဝယ်ဖတ်ကြသည်။
ဖိလစ်ပိုင်လူထု ဇာတိမာန်တက်ကြွမှုကို ဖြစ်စေရုံမက အုပ်ချုပ်သူ စပိန်အစိုးရ၏ မတရားပုံကို အကွင်းလိုက်ပေါ်စေသော ရီဇား၏ထိုစာအုပ်များကို အစိုးရက တွေ့ရာတွင် သိမ်းစေ အမိန့်ထုတ်ရလေသည်။
၁၈၈၇ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ရီဇားသည် နေရင်းဌာနီ ဖိလစ်ပိုင်ကျွန်းစုသို့ ခေတ္တပြန်ကာ၊ မျက်စိအလင်း မရရှာသော မိခင်ကြီး၏ မျက်စိကို ကိုယ်တိုင်ခွဲစိတ်ကုသပေးခဲ့သည်။
ဖိလစ်ပိုင်ကျွန်းသို့ ရီဇားရောက်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် စပိန်အစိုးရအာဏာပိုင်များသည် ရီဇား၏ လှုပ်ရှားမှုတို့ကို မျက်ခြည်ပြတ် မခံတော့ချေ။
ဖိလစ်ပိုင်ကျွန်းတွင် နေသမျှ ရီဇား၏အသက်ကို စောင့်ရှောက်ရန် သက်တော်စောင့်တစ်ယောက် ရှိသင့်သည်ဟူသော စကားလုံးဖြင့် အချိုသွေးကာ ရီဇား၏ အသွားအလာအကြံအစည်ကို သိစေရန် အမြဲစုံထောက် ထည့်ပေးလေသည်။
ထိုအတွင်း၌ပင် ရီဇားသည် ဆင်းရဲသားနှင့် လူချမ်းသာတို့ ထမ်းဆောင်ရမည့် အခွန်များကို နှိုင်းရှည့်ဖော်ပြလျက် အခွန်ထမ်းများအား လက်မှတ်ရေးထိုး၍ အစိုးရထံတင်ပို့ဆောင်ရွက်ပေးသည်။
ဆင်းရဲသားလူထုကို ရှေ့ဆောင်ရှေ့ရွက်ပြုကာ မျက်စိဖွင့်ပေးမှုကြောင့် စပိန်အစိုးရ အာဏာပိုင်များသည် ရီဇားအား ဖိလစ်ပိုင်မှ ထွက်သွားရန် အကြံပေးလေသည်။
ယင်းသို့ ယဉ်ကျေးစွာ အပြစ်ပေးလိုက်သောအခါ အနုနည်းဖြင့်သာ နိုင်ငံလွတ်လပ်ရေး ဆောင်ရွက်လိုသော ရီဇားသည် အကြံပေးချက်ကို မဖီဆန်ဘဲ လက်ခံကာ ၁၈၈၈ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ ၂၈ ရက်နေ့တွင် ဖိလစ်ပိုင်မှ ထွက်ခွာခဲ့သည်။
ဂျပန်၊ အမေရိကန် စသော နိုင်ငံများဘက်မှလှည့်၍ အင်္ဂလန်ပြည် လန်ဒန်မြို့သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။
လန်ဒန်မြို့တွင်နေစဉ် ရီဇားသည် 'သေခြင်း တရားကို အသိတရားဖြင့် အောင်ခြင်း'အမည်တပ်ထားသော ရုပ်လုံးအပါအဝင် ထင်ရှားသော ရုပ်လုံးများ ထုလုပ်သည်။
ထိုနောက် ၁၈၈၉ ခုနှစ်တွင် ပါရစ်မြို့သို့ ပြောင်း၍၊ ထိုမှတစ်ဖန် ဗဲလဂျီယမ်နိုင်ငံ ဂင့်မြို့သို့ ၁၈၉၁ ခုနှစ်တွင် ပြောင်းရွေ့သည်။
ထိုမြို့၌ပင် သူ၏ထင်ရှား၍ လူကြိုက်များသော 'လောဘနိုင်ငံ'အမည်ရှိ ဒုတိယဝတ္ထုကြီး ရေးသားပြီးမြောက်၍ ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေသည်။
ယင်းစာအုပ်တွင် စပိန်အစိုးရ၏ကြမ်းကြုတ် ရက်စက်ပုံကို ဝတ္ထုအိမ်ဖွဲ့ကာ ရေးသားထား၍ မျိုးချစ်စိတ်များ တဖွားဖွား ပေါ်ပေါက်စေမည့် စကားအသုံးအနှုန်းတို့ဖြင့် စီကုံးထားလေသည်။
ရီဇား၏ အပြုအမူတို့ကြောင့် စပိန်အစိုးရသည် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံရှိ ရီဇား၏ မိဘဆွေမျိုးသားချင်းတို့အား နှိပ်စက်ကလူ ပြုရုံမက ယင်းတို့ပိုင်အဆောက်အအုံမှန်သမျှကို မီးတိုက်လေသည်။
ထိုသတင်းကို ကြားသိသော ရီဇားသည် ဖိလစ်ပိုင် ဘုရင်ခံချုပ်ထံ ဖိလစ်ပိုင်သို့ သူ့အား လွတ်လွတ်လပ်လပ် ပြန်လာခွင့်ပြုရန် စာရေးအကြောင်းကြားလိုက်သည်။
ဘုရင်ခံချုပ်ထံမှ တစ်စုံတစ်ရာ ဖမ်းဆီးခြင်း ပြုမည်မဟုတ်၊ ပြန်လာပါဆိုသည့် စာနှင့်တကွ နိုင်ငံကူးလက်မှတ်ပါ ရောက်လာသဖြင့် ဖိလစ်ပိုင်သို့ ၁၈၉၂ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် ပြန်လာသည်။
အနှိပ်စက်ခံရသော မိဘဆွေမျိုးသားချင်းတို့အတွက် ဘုရင်ခံထံ တိုင်တန်းပြောဆိုသဖြင့် အားလုံး အနှိပ်စက်ခံဘဝမှ လွတ်ကင်းခဲ့ရသည်။
သို့ရာတွင် ရီဇားကိုကား အပြစ်မရရအောင် အပြစ်ရှာလျက် ရှိကြသည်။
ရီဇားသည် ဖိလစ်ပိုင်သားတို့ စည်းလုံးညီညွတ်မှုကို ရှေးရှုကာ ဖိလစ်ပိုင်အသင်းဟူ၍ အသင်းတစ်သင်း ထောင်သည်။
အသင်း၏ရည်ရွယ်ချက်မှာ အလောင်းအစား၊ သေရည်သေရက်နှင့် ရက်စက်မှုတို့ကို ရှောင်ကြဉ်ရန်၊ ဆင်းရဲသားများကို ထောက်ပံ့ရန်ဖြစ်သော်လည်း အစိုးရမူ သူပုန်အသင်းဟု ယူဆသည်။
အသင်း အင်အား ကြီးမားလာသည့်အခါ စပိန်ဘုရင်ခံချုပ်သည် ရီဇားအား တစ်စုံတစ်ရာ စစ်ဆေးမေးမြန်းခြင်းမရှိဘဲ ဖို့ဆန်တီယာဂိုခံတပ်တွင် အကျဉ်းချထားလိုက်သည်။
ထိုနောက် မင်ဒနာအိုကျွန်း ဒါပီးတန်မြို့သို့ အကျယ်ချုပ်နှင့် ပို့လိုက်သည်။
အကျယ်ချုပ်နှင့် နေစဉ်ပင် ရီဇားသည် အခမဲ့ဆေးပေးခန်းနှင့် စာသင်ကျောင်း ဖွင့်လှစ်ခြင်း၊ ရေပေးလုပ်ငန်း တည်ဆောက်ခြင်း၊ ဥရောပရှိ မိတ်ဆွေသိပ္ပံပညာရှင်များအတွက် ရှားပါးသော အကောင် နမူနာများ ပေးပို့ခြင်း တို့ကို ပြုလေသည်။
ဒါပီးတန်၌ လေးနှစ်မျှ အကျယ်ချုပ်နှင့် နေရပြီးနောက် ကျူးဗားကျွန်းတွင် ကပ်ရောဂါများ ကျရောက်လာသောအခါ ဝတ္တရားသိသော ရီဇားသည် ဆရာဝန်တစ်ဦးအနေနှင့် သွားရောက် အမှုထမ်းခွင့် တောင်းလေသည်။
အခွင့်ရ၍ ၁၈၉၆ ခုနှစ်တွင် ယင်းမှတစ်ဆင့် ကျူးဗားသို့သွားရန်အတွက် ဗာစီလိုနာမြို့သို့ ထွက်ခွာခဲ့သည်။
ထိုအတွင်း ဗိုနိုဗာစီယိုဆိုသူ ခေါင်းဆောင်သော ကာတိပူနန် သူပုန်မှုကြီး ပေါ်ပေါက်လာရာ အခွင့်ကောင်း ရှာနေသော စပိန်အစိုးရအာဏာပိုင်တို့သည် ဗာစီလိုနာသို့အသွား သင်္ဘောဖြင့် ဆူးအက်မြို့သို့ ရောက်လာသော ဒေါက်တာရီဇားအား သူပုန်လှုံ့ဆော်သူဟု စွပ်စွဲကာ ကြေးနန်းဖြင့် ဖမ်းပြီးလျှင် အမိန့်ပို့ လိုက်သည်။
ရီဇားအား ဆူးအက်မြို့တွင် ဖမ်းပြီးလျှင် မနီလာမြို့သို့ခေါ်ခဲ့ကာ ကာတိပူနန် သူပုန်အသင်းဝင်ဟူသော စွဲချက်ဖြင့် အထူးစစ်ဘက်ဆိုင်ရာရုံးတွင် တရားစွဲဆို စစ်ဆေးသည်။
ရုံးတော်မှ တစ်ဖက်သတ် စီရင်ချက်ချကာ ထိုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၉ ရက်နေ့တွင် ၂၄ နာရီအတွင်း သေနတ်နှင့် ပစ်သတ်ရန် အမိန့်ချမှတ်လိုက်သည်။
ရီဇားသည် အမှုစစ်စဉ်ကပင် သေဒဏ်ထက် လျော့၍ အပြစ်ပေးရန် အကြောင်းမမြင်ကြောင်း သိသည်နှင့် ကျွနု်ပ်၏ နောက်ဆုံးနှုတ်ဆက်ခြင်းအမည်နှင့် ကဗျာတစ်ပုဒ်စပ်ခဲ့သည်။
ယင်းကဗျာမှာ အလွန်ကောင်း၍ အမျိုးသားဂန္ထဝင်စာပေစာရင်းဝင် ဖြစ်လာသည်။
၁၈၉၆ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၃ဝ ရက်နေ့ နံနက် ၇ နာရီ တွင် မျိုးချစ်ခေါင်းဆောင်ကြီး ဒေါက်တာ ဟိုဇေးရီဇားအား သေနတ်ဖြင့် ပစ်၍ သတ်လိုက်ကြသည်။
ရီဇား ကွယ်လွန်ပြီးနောက် နှစ်နှစ်အကြာတွင် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသည် စပိန်တို့၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်မှ လွတ်မြောက်ခဲ့လေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁) ကိုးကား Category:နိုင်ငံတကာ တော်လှန်ရေးသမားများ Category:ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ။
ရီးဂမြို့ ရီးဂမြို့သည် လတ်ဗီးယားသမ္မတနိုင်ငံ၏ မြို့တော်ဖြစ်၍ ဒဗိနာမြစ်ဝမှ အတွင်းဘက်ရှစ်မိုင်ခန့် အကွာ ရီးဂပင်လယ်ကွေ့ တွင် တည်ရှိသည်။
မူလက ရီးဂမြို့သည် ကုန်ရောင်းကုန်ဝယ် ပြုလုပ်ရာ ဈေးမြို့ ကလေးမျှသာ ဖြစ်သည်။
၁၉၁၇ ခုနှစ်အထိ ဂျာမနီနိုင်ငံထွက် ကုန်စည်များနှင့် နီးပါးမြစ်ဝှမ်း၊ ဗော်လဂါမြစ် ဝှမ်းထွက် ကုန်စည်များ လဲလှယ်ရောင်းဝယ်ရာ ဗဟိုဌာန ဖြစ်ခဲ့ သည်။
၁၇၁ဝ ပြည့်နှစ် ရုရှဇာဘုရင် ပီတာ-သ-ဂရိတ် လက် ထက်က လတ်ဗီးယားပြည်ကို ရုရှနိုင်ငံထဲသို့ သိမ်းသွင်းခဲ့လေ သည်။
၁၉၁၇ ခုနှစ် ရုရှတော်လှန်ရေး ပြီးသည့်နောက် လတ် ဗီးယားသည် လွတ်လပ်သောသမ္မတနိုင်ငံ ဖြစ်လာသည်။
၁၉၁၄ ခုနှစ် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်းက ဂျာမန်တို့သည် ရီးဂမြို့ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ရာ ၁၉၄၄ ခုနှစ်သို့ရောက်မှ လွတ်မြောက်သည်။
ရီးဂမြို့တွင် တက္ကသိုလ်ကျောင်းအပြင် လက်မှုပညာသင် ကျောင်းနှင့် အနုပညာသင်ကျောင်းများလည်း ရှိသည်။
မော်စကိုမြို့၊ ဘာလင်မြို့၊ ဝါဆောမြို့များနှင့် မီးရထားခရီးဖြင့် ၎င်း၊ လေကြောင်းခရီးဖြင့်၎င်း အဆက်အသွယ်ရှိသည်။
ရီးဂမြို့ သည် လတ်ဗီးယားနိုင်ငံအတွက် သင်္ဘောဆိပ်မြို့ကြီးလည်း ဖြစ် သဖြင့် ရုရှနိုင်ငံထွက် သစ်၊ ဆိုးဆေး၊ အထည်အလိပ်၊ ဓာတု ဗေဒပစ္စည်း၊ စက်ကိရိယာနှင့်စက္ကူတို့ကို တင်ပို့သည်။
လူဦးရေ ၆၅၈ဝဝဝ ယောက် ရှိသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁) ကိုးကား Category:လတ်ဗီးယားနိုင်ငံရှိ မြို့များ။
ရီယိုဒီဂျနေးရိုးမြို့သည် တောင်အမေရိကတိုက်ရှိ ဘရာဇီးနိုင်ငံ ၏ မြို့တော်ဟောင်းဖြစ်သည်။
ရီယိုဒီဂျနေးရိုး ပင်လယ်အော်၏ အနောက်ဘက်ကမ်းပေါ်တွင် တည်ရှိ၍ အလွန်သာယာသော သင်္ဘောဆိပ်မြို့လည်း ဖြစ်၏။
တောင်အမေရိကတိုက်တွင် ဗျူနိုအေးရိစ်မြို့မှ လွဲလျှင် လူဦးရေအများဆုံးမြို့ ဖြစ်သည်။
ရီးအိုးဒါဇနရိုပင်လယ်အော်သည် ကုန်းတွင်းဘက်သို့ မိုင် ပေါင်းများစွာ ထိုးဝင်ပြီးလျှင် တောင်တန်းများ ဝိုင်းရံလျက် ရှိ၏။
ပင်လယ်အော်ထဲ၌လည်း ကျွန်းငယ်များရှိသည်။
အချို့ နေရာတို့တွင် တောင်စွယ်တောင်တန်းသည် ပင်လယ်ရေစပ် ထိအောင် သွယ်တန်းလျက်ရှိသဖြင့် သာယာသော ချိုင့်ဝှမ်းများ ကို မြို့တွင်း၌ပင် တွေ့နိုင်လေသည်။
တစ်မိုင်ကျော်ရှည်သော ရီးအိုဗရန်ကိုခေါ် လမ်းမကြီးသည် မြို့လယ်ကို ဖြတ်သန်း၍ တစ်ဖက်တစ်ချက်၌ ခေတ်မီအဆောက် အအုံများ ရံလျက်ရှိသည်။
လမ်းဘေးတစ်လျှောက်တွင် ထန်းမျိုး ဝင် သစ်ပင်များကို စိုက်ပျိုးထား၍ လူသွားလမ်းကို ကျောက် ပြားများဖြင့် အကွက်ဖော်ထားလေသည်။
ပင်လယ်ကမ်း တစ်လျှောက်၌လည်း ဗီးရားမားခေါ် လမ်းမကြီး ရှိ၏။
ထို လမ်းမနှစ်သွယ်ဆုံရာ အနီးတွင် မွန်ရိုးနန်းတော် အမည်ရှိ အဆောက်အအုံရှိသည်။
မြို့တွင်း၌ ပန်းခြံများ၊ ဥယျာဉ်များ ရှိ၍ ၁၈ဝ၈ ခုနှစ်က စတင်စိုက်ပျိုး ပြုစုခဲ့သော ရုက္ခဗေဒ ဥယျာဉ်မှာ ကမ္ဘာအရပ်ရပ်မှ အပင်မျိုး စုံလှသည်။
အမျိုးသား ပြတိုက်၊ သမ္မတစံအိမ်၊ မျူနီစီပယ်ဇာတ်ရုံနှင့် အုပ်ချုပ်ရေး ဌာနရုံးများသည် မြို့ကျက်သရေဆောင် အဆောက်အအုံများ ဖြစ်ကြသည်။
ရီးအိုဒါဇနမြို့သည် ၂ဝ ရာစုနှစ်မတိုင်မီက ခေတ်နောက် ကျသော ရှေးဟောင်းမြို့တစ်မြို့သာ ဖြစ်၏။
မြို့လမ်းများသည် ကျဉ်းမြောင်း၍ ကျန်းမာရေးနှင့် မညီညွတ်သဖြင့် ရောဂါဘယ ထူပြော၏။
သင်္ဘောဆိပ်ကမ်း၌လည်း ရွံ့နွံ၊ သဲဖြင့်ပြည့်လျက် ရှိသဖြင့် သင်္ဘောကြီးများ မဆိုက်ကပ်နိုင်ကြချေ။
ကာဖီတမည် တည်းကို အဓိကထား၍ တင်ပို့ရောင်းချ၏။
၂ဝ ရာစုနှစ်ထဲသို့ ရောက်လာသောအခါ ငွေပေါင်းမြောက်မြားစွာ အကုန်ခံ၍ မြို့ ကွက်နှင့် သင်္ဘောဆိပ်ကို ပြုပြင်ခဲ့ကြလေသည်။
ထိုကြောင့် ယခုအခါ ရီယိုဒီဂျနေးရိုးမြို့သည် အရောင်းအဝယ်ဖြင့် စည်ကား လာရုံမျှမက သင်္ဘောကြီးများဝင်ထွက်သွားလာနိုင်သော ခေတ်မီ ဆိပ်ကမ်းမြို့လည်း ဖြစ်လာလေသည်။
မြို့တွင် နေထိုင်သူတို့မှာ များသောအားဖြင့် ဗရင်ဂျီဂိုဏ်း ဝင်များ ဖြစ်သည်။
ဗရာဇီးတက္ကသိုလ်ကို ထိုမြို့တွင် ၁၉၂ဝ ပြည့်နှစ်က စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။
ကက်သလစ်တက္ကသိုလ် ကိုမူ ၁၉၄၁ ခုနှစ်၌ တည်ထောင်ခဲ့သည်။
ကက်သလစ် တက္ကသိုလ်ကိုမူ ၁၉၄၁ ခုနှစ်၌ တည်ထောင်သည်။
အခြား စာသင်ကျောင်းများလည်းရှိရာ ပညာသင်ကြားရေး၌ တိုးတက် လျက် ရှိသည်။
ကာဖီကို အများဆုံး တင်ပို့ရောင်းချလျက်ပင် ရှိ၏။
အခြားထွက်ကုန်များမှာ သကြား၊ ပီလောပီနံဥ၊ ဆေးရွက်နှင့် ဆေးလိပ်၊ အသားနှင့် သားရေတို့ ဖြစ်သည်။
လူဦးရေ ၃၃ဝ၇၁၆၃ (၁၉၆၁)ယောက် ရှိသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁) ၂၀၁၄ ရီယိုအိုလံပစ်ပြိုင်ပွဲနှင့် ၂၀၁၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲတို့ကိုလည်း ကျင်းပနိုင်ခဲ့သောမြို့ဖြစ်သည်။
မှတ်စု ကိုးကား ပြင်ပလင့်များ Oficiala retejo de la urbo Category:တောင်အမေရိကရှိ မြို့များ Category:ဘရာဇီးနိုင်ငံ ကဏ္ဍ:ဘရာဇီးနိုင်ငံရှိ မြို့များ။
အချက်အလက် ဒန်းညုမြစ်ဝှမ်း အောက်ပိုင်းမှ လွတ်လပ်သောနိုင်ငံရူမေးနီးယားနိုင်ငံသည် ဥရောပတိုက်တွင် ဆိုဗီယက်ယူနီယံက လွဲလျှင် ရေနံအများဆုံး ထွက်သော နိုင်ငံဖြစ်၏။
၁၉၈၉ ခုနှစ် တော်လှန်ရေး အပြီး၌ ဒီမိုကရေစီ နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ နှင့် ဈေးကွက်စီးပွားရေး စနစ်သို့ ဦးတည် လာခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။
ရူမေးနီးယားနိုင်ငံသည် ဥရောပတိုက်အရှေ့တောင်ပိုင်းတွင် ဒန်းညုမြစ်ဝှမ်းအောက်ပိုင်း ၌ တည်ရှိသော နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။
အကျယ်အဝန်းအားဖြင့် ၉၂,၀၄၃ စတုရန်း မိုင်ရှိ၍ လူဦးရေမှာ ၂၁ သန်း (၂၀၁၁) ရှိ၏။
ရူမေး နီးယားနိုင်ငံ၏ နယ်နိမိတ်မှာ အနောက်ဘက်တွင် ဟန်ဂေရီနိုင်ငံ နှင့် ဆားဘီးယားနိုင်ငံ၊ အရှေ့မြောက်ဘက် နှင့် အရှေ့ဘက်တွင် ယူကရိန်းနိုင်ငံနှင့်မော်လ်ဒိုဗာနိုင်ငံ၊ တောင်ဘက်တွင် ဘူလ်ဂေးရီးယားနိုင်ငံတို့နှင့် ဆက်စပ်လျက် ရှိသည်။
ထို့ပြင် အရှေ့တောင်ဘက်၌ ၁၅၂ မိုင်ခန့် ရှည်လျားသော ပင်လယ်နက် ကမ်းခြေဒေသလည်း ရှိ၏။
ကာပေသီယန်တောင်တန်းသည် ရူမေးနီးယားနိုင်ငံကို ပထဝီအနေအထားအရ ကာပေသိယန် အရှေ့ပိုင်းဒေသ၊ ကာပေသီယန် တောင်ပိုင်းဒေသနှင့် ကာပေသီယန် အနောက် ပိုင်းဒေသဟူ၍ သုံးပိုင်း ပိုင်းခြားလျက် ရှိ၏။
ထိုဒေသ သုံးပိုင်းအကြားတွင် ထရန်ဆီလဗေးနီးယန်းကုန်ပြင်မြင့် ရှိသည်။
၈၃၄၇ ပေရှိသော မော်လဒိုဗီယာနူး တောင်ထိပ်သည် အမြင့်ဆုံးတောင်ထိပ် ဖြစ်၏။
ရူမေးနီးယားနိုင်ငံရှိ မြစ်များသည် များသောအားဖြင့် ကာပေသီယန်တောင်တန်း၌ မြစ်ဖျားခံ၍ ဒန်းညု မြစ်ထဲသို့ စီးဝင်ကြသည်။
ဒန်းညုမြစ်သည် နိုင်ငံ၏တောင်ဘက် နယ်နိမိတ် တစ်လျှောက် စီးဆင်းလာပြီးလျှင် မြောက်ဘက်သို့ ကွေ့တက်၍ ပရုမြစ်နှင့် ပေါင်းဆုံကာ ပင်လယ်နက်ထဲသို့ စီးဝင်သည်။
ဒန်းညုမြစ်သည် မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသတွင် ချီလီယာမြစ်၊ စူလီနာမြစ်နှင့် စဖန့်တူးလဂီယော်ဂေ (စိန်ဂျော့)မြစ်ဟူ၍ မြစ် သုံးမြွာ ခွဲလျက် စီးဆင်းသည်။
( ဒန်းညုမြစ်။
) အခြား ထင်ရှားသော မြစ်များမှာ ကရစ္စမြစ်၊ မူးရက်ရှမြစ်၊ အားဂျက် မြစ်၊ ယားလိုမစ္ဆမြစ်နှင့် ဆီးရက်မြစ် စသည်တို့ဖြစ်သည်။
ငါးဖမ်းရာ အိုင်များနှင့် ဆေးစမ်းများလည်း ရှိလေသည်။
ရာသီဥတုမှာ ဆောင်းရာသီ၌ အရှေ့မြောက်ဘက်မှ လေအေး တိုက်ခတ်သဖြင့် အပူချိန်သည် ရေခဲမှတ်အောက်သို့ ကျဆင်း၍ ဒန်းညုမြစ်တွင်း၌လည်း ရေခဲများဖြင့် ပိတ်ဆို့လျက် ရှိ၏။
ဆောင်းရာသီသည် ဒီဇင်ဘာလမှ မတ်လအထိ ကြာရှည် သည်။
နွေရာသီတွင် ပူသော်လည်း မိုးရွာလေ့ရှိသည်။
တောင် ကုန်းဒေသများ၌ မိုးများသည်။
ပင်လယ်နက်ကမ်းခြေ တစ်လျှောက်တွင် မိုးနည်းသည်။
ယေဘုယျအားဖြင့်ကား တစ်နိုင်ငံလုံးလိုလိုတွင် စိုက်ပျိုးဖြစ်ထွန်းလောက်အောင် မိုးအလုံအလောက် ရွာသွန်းသည်။
ရူမေးနီးယားနိုင်ငံတွင် လူဦးရေ ၈၅ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ရူမေးနီးယားလူမျိုး ဖြစ်သည်။
ရူမေးနီးယားလူမျိုးအပြင် ဟန်ဂေရီလူမျိုး၊ ဂျာမန်လူမျိုး၊ ယဟူဒီလူမျိုး၊ ယူကရိန်းလူမျိုး၊ ဆဗ်လူမျိုး၊ ရုရှလူမျိုး၊ တာတာလူမျိုး၊ တူရကီလူမျိုးနှင့် ဘူလ်ဂေးရီးယန်းလူမျိုးတို့လည်း ရှိ၏။
ရူမေးနီးယား ဘာသာ စကားသည် ရိုမန့်ဇဘာသာ စကား (လက်တင်နွယ်ဝင် ဘာသာ စကား)တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။
ရူမေးနီးယားနိုင်ငံသည် ဥရောပတိုက်တွင် ရေနံအထွက်များသောနိုင်ငံ ဖြစ်၏။
ရေနံတွင်းအားလုံးလိုလိုပင် နိုင်ငံ၏ တောင်ပိုင်း၌ ပလိုယက် စတီ၊ အိုလတီးနီယနှင့် အားဂျက်ဒေသများတွင်၎င်း၊ အရှေ့ ပိုင်း၌ ဗကုအူးဒေသတွင်၎င်း တည်ရှိ၏။
ရေနံချက်စက်ရုံ အများအပြားပင် ပလိုယက်စတီ မြို့တွင် ရှိသည်။
ရေနံလုပ်ငန်း အတွက် အချက်အချာမြို့ဖြစ်၏။
အွန်နက်စတီ၊ ဗော်ဇက်စတီ နှင့် ဗရပ်ရှော့တို့ တွင်လည်း ရေနံချက်စက်ရုံသစ်များ ဆောက် လုပ်ပြီး ဖြစ်သည်။
ရေနံကို နိုင်ငံခြားသို့ တင်ပို့ရောင်းချရန် အတွက် ပင်လယ်နက်ကမ်းခြေသို့ ပိုက်လုံးများဖြင့် ပို့ပေး လေသည်။
အခြားထင်ရှားသော တွင်းထွက်ပစ္စည်းများမှာ သဘာဝဓာတ်ငွေ့၊ ဆား၊ ကျောက်မီးသွေးညို၊ သံ၊ ခရိုမီယံ၊ မိုလစ်ဒီနမ်၊ ကြေးနီ၊ သွပ်၊ ဗောက်ဆိုက်၊ ရွှေ၊ ငွေ စသည်တို့ ဖြစ်သည်။
ကွန်မြူနစ် အစိုးရအား ဖြုတ်ချအပြီး ဆယ်စုနှစ် တစ်ခု အတွင်းတွင် ရိုမေးနီးယားနိုင်ငံသည် စီးပွားရေး ကျဆင်းမှုနှင့် မတည်ငြိမ်မှုတို့ဖြင့် ရင်ဆိုင်ရသည်။
သို့သော်လည်း ၂၀၀၀ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းတွင် ရိုမေးနီးယားသည် တည်ငြိမ်သော စီးပွားရေး စနစ်တစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့ပြီး အလုပ်လက်မဲ့ ဦးရေ ကျဆင်းခြင်း၊ စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးမှု ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းနှင့် ငွေကြေးဖောင်းပွမှု လျော့နည်းလာခြင်းတို့ ဖြစ်လာခဲ့သည်။
သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ဒန်းညုမြစ်သည် ရေကြောင်းသွားလာရေးအတွက် အဓိက လမ်းခရီး ဖြစ်သည်။
စီအိုင်အေ၏ စာရင်းဇယားအရ ရိုမေးနီးယားနိုင်ငံတွင် လမ်းမိုင်ပေါင်း ၁၉၈,၈၁၇ ကီလိုမီတာ ရှိပြီး ၎င်းတွင် ၆၀,၀၄၃ ကီလိုမီတာမှာ ခင်းထားသော လမ်းဖြစ်ပြီး ၁၃၈,၇၇၄ ကီလိုမီတာမှာ ခင်းမထားသော လမ်းဖြစ်သည်။
ရိုမေးနီးယားနိုင်ငံတွင် ဗူးခရက်မြို့သည် မီးရထားလမ်းနှင့် မော်တော်ကား လမ်းဆုံမြို့ ဖြစ်သည့်အပြင် လေကြောင်းခရီး ဗဟိုဌာနလည်း ဖြစ်၏။
ပညာရေး ၁၉၈၉ ခုနှစ် ရိုမေးနီးယား တော်လှန်ရေးနောက်ပိုင်းတွင် ရိုမေးနီးယား၏ ပညာရေးစနစ်သည် သိသာစွာ ပြောင်းလဲမှု ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ချီးမွမ်းခြင်းနှင့် ဝေဖန်ခြင်း နှစ်မျိုးစလုံးကို ခံခဲ့ရသည်။
၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သော ပညာရေး ဥပဒေအရ ပညာရေးစနစ်ကို ပညာရေး နှင့် သုတေသန ဝန်ကြီးဌာနမှ ထိန်းချုပ် ထားသည်။
အဆင့်တိုင်းတွင် ၎င်းတို့နှင့် သက်ဆိုင်သော အဖွဲ့အစည်း ရှိပြီး ဥပဒေ သီးသန့် ရှိသည်။
မူကြိုမှာ ကလေးငယ် အသက် ၃ နှစ်မှ ၇ နှစ် အထိ ဖြစ်ပြီး မတက်မနေရ မဟုတ်ပေ။
ကျောင်းနေသည့် အရွယ်မှာ ၇ နှစ်မစပြီး ၁၀ တန်းအထိ မတက်မနေရ တက်ရသည်။
မူလတန်းနှင့် အထက်တန်း ပညာရေးကို ၁၂ တန်း ပိုင်းခြား သတ်မှတ်ထားသည်။
အဆင့်မြင့် ပညာရေးမှာ ဥရောပ၏ အဆင့်မြင့် ပညာရေး နှင့် တန်းညှိထားသည်။
ရူမေးနီးယားတို့သည် ကျွမ်းကျင်သော ရက်ကန်းပညာရှင် များနှင့် သစ်ပန်းပုပညာရှင်များ ဖြစ်သည်။
မိမိတို့၏ လှပသော အမျိုးသားဝတ်စုံကို ရှေးအခါကနည်းတူ ရက်လုပ်သုံးစွဲလျက်ပင် ရှိ၏။
ဝတ်စုံများ၏ရောင်စုံအဆင်အသွေးနှင့် ပုံပန်းအချိုးအစား သည်လည်း လိုက်ဘက်လှ၏။
ရူမေးနီးယန်းတို့၏ စောင်၊ စားပွဲခင်း၊ ကော်ဇော စသော အိမ်သုံးအထည်များသည်လည်း အသွေးအရောင် အလွန်တောက်ပလေသည်။
ရူမေးနီးယားအမျိုးသား တေးဂီတမှာ အလုပ်ရက်အားနေ့၊ ကောက်သိမ်းပွဲ၊ မင်္ဂလာဆောင်ပွဲ၊ နှစ်သစ်ကူးပွဲ စသည်တို့ အတွက် စပ်ဆိုသော တေးသီချင်းများဖြစ်၍ သီဆိုကခုန်ရင်း ဒဏ္ဍာရီပုံပြင်များကို ပြောပြတတ်ကြသည်။
အကြောင်းအရာ အမျိုးမျိုးပေါ်တွင် အခြေခံ၍ စပ်ဆိုသည့်ရိုးရာသီချင်း၊ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုဆိုင်ရာ သီချင်းနှင့် တေးဂီတကဗျာများ လည်း ရှိသည်။
အထက်ပါ ရိုးရာတေးသီချင်းများကို ရိုးရာ အကဟန်ဖြင့်လည်း သရုပ်ဖော်နိုင်ကြသည်။
ရူမေးနီးယန်း တေးဂီတပညာရှင် ဂျော့အီနက်စကျူ(ခရစ် ၁၈၈၁-၁၉၅၅) ဆိုသူက ရူမေးနီးယားတေးဂီတ အဆင့်အတန်းကို မြှင့်တင် ပေးခဲ့လေသည်။
ရူမေးနီးယားဘာသာဖြင့် စာပေများကို ၁၆ ရာစုနှစ် ဒုတိယပိုင်းတွင် စတင်ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေခဲ့သည်။
ထိုစာပေတို့မှာ အယူဝါဒရေးနှင့်ဆိုင်သော ဘာသာပြန်စာပေများသာ ဖြစ်၏။
၁၇ ရာစုနှင့် ၁၈ ရာစုနှစ်များတွင် မူကား သမိုင်းစာပေများ ထွက်ပေါ်လာသည်။
၁၉ ရာစုနှင့် ၂ဝ ရာစုနှစ်များသို့ ရောက် သောအခါ ရူမေးနီး ယန်း အမျိုးသားတို့၏ စရိုက်ဓလေ့တို့ကို ဖော်ပြသည့် စကားပြေအရေးအသားနှင့် ကဗျာလင်္ကာအရေး အသားများ ထွန်းကားလာလေသည်။
အစိုးရ ရိုမေးနီးယားနိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေကို ၁၉၉၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၈ ရက်နေ့တွင် ပြည်လုံးကျွတ် ဆန္ဒခံယူပွဲမှ အတည်ပြု ခဲ့သည်။
၂၀၀၃ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် ကျင်းပသော ဆန္ဒခံယူပွဲမှ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေအား ၇၉ ကြိမ်မြောက် ပြင်ဆင်ခြင်းကို အတည်ပြုခဲ့သည်။
ရူမေးနီးယားနိုင်ငံတွင် အယူဝါဒရေးရာ လွတ်လပ်မှုရှိ၏။
ရူမေးနီးယားလူမျိုးတို့သည် များသောအားဖြင့် အရှေ့ပိုင်းအသင်းတော်ဝင် ခရစ်ယာန်များ ဖြစ်ကြလေသည်။
ရှေးအခါက ရူမေးနီးယားသည် ဒေးရှားဟု အမည်တွင်ခဲ့၍ နှစ်ရာစုတွင် ရောမဧကရာဇ် ထရေဂျန်၏ လက်အောက်ခံ ပြည်နယ်တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့၏။
သုံးရာစုနှစ်မှ အစပြု၍ တစ်နေရာမှ တစ်နေရာသို့ လှည့်လည်သွားလာနေတတ်သော လူမျိုးစု အမျိုးမျိုးသည် ဒေးရှားနယ်ကို ဖြတ်သန်းသွားလာခဲ့ကြ၏။
ခရစ်တော် ပေါ်ပြီးနောက် ပထမအနှစ် ၁ဝဝဝ အတွင်း ဒေးရှန်းလူမျိုးနှင့် ရောမလူမျိုးတို့ သွေးနှောသွားကာ၊ ထိုနောက် ဆလဗ်လူမျိုး တို့ပါ ဒွေးရောယှက်တင် ဖြစ်သွားခဲ့ပြီးနောက်တွင် ရူမေးနီးယား ဘာသာစကားနှင့် ရူမေးနီးယား လူမျိုးဟူ၍ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ လေသည်။
ထိုနောက် ၁၄ ရာစုနှစ်တွင် ဝေါလေ့ကီးယားနှင့် မော်လဒေးဗီးယားဟူသော ပြည်နယ်နှစ်ခု ပေါ်ပေါက်ခဲ့လေ သည်။
ကိုးရာစုနှစ်လောက်မှ အစပြု၍ ထရန်ဆီလဗေးနီးယား ကုန်းပြင်မြင့်တွင် ၁၃ ရာစုနှစ်အတွင်း ဟန်ဂေရီလူမျိုးတို့သည် ထရန်ဆီလဗေးနီးယားအတွင်းဝင်ရောက်လာ၍ သီးခြားနယ်ကြီး အဖြစ် တည်ထောင်ခဲ့သည်။
ထိုပြည်နယ်များကို မင်းသား တစ်ပါးစီ သီးခြားအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။
သို့ရာတွင် ၁၄ ရာစုနှစ်မှ စ၍ ယင်းပြည်နယ်တို့သည် အော့တိုမန်အင်ပိုင်ယာ၏ နယ်ချဲ့ အန္တရာယ်ကို ကြိုးပမ်းကာကွယ်ခဲ့လေသည်။
ဝေါလေ့ကီးယား ပြည့်ရှင် မင်းသားမိုက်ကယ်သည် သုံးပြည်ထောင်ကို စုပေါင်း အုပ်ချုပ်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ရာ တောင်သူလယ်သမားတို့၏ လိုအင် ဆန္ဒများကို မဖြည့်စွမ်းနိုင်ခဲ့သောကြောင့်၎င်း၊ မော်လဒေးဗီးယား နယ်နှင့် ထရန်ဆီလဗေးနီးယားနယ်တို့မှ မှူးမတ်မျိုးနွယ်တို့နှင့် အချင်းများခဲ့သောကြောင့်၎င်း ခေတ္တမျှသာ အောင်မြင်ခဲ့သည်။
နောက်ဆုံးတွင် အော့တိုမန်အင်ပိုင်ယာ၏ လက်အောက်ခံ ပြည် နယ်များ ဖြစ်သွားလေသည်။
ထိုနောက် ရူမေးနီးယန်းလူမျိုးတို့ သည် အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးအတွက် မကြာခဏလက်နက် စွဲကိုင် တော်လှန်ပုန်ကန်ခဲ့ကြ၏။
၁၈၂၁ ခုနှစ်တွင် ဝေါလေ့ ကီးယားနယ်တွင် တျူဒေါ်ဗလာဒီမီရက် စကူး ဦးဆောင်၍ အမျိုးသား တော်လှန်မှုကြီးတစ်ရပ် ဖြစ်ပွားခဲ့၏။
၁၈၄၈ ခုနှစ် တွင် ယင်းသည့် ရူမေးနီးယားသုံးနယ်တွင် တော်လှန်မှုကြီးများ ဖြစ်ပွားခဲ့လေသည်။
လွတ်လပ်ရေးအတွက် တိုက်ပွဲအဆက်ဆက် ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီးနောက်၊ ၁၈၅၉ ခုနှစ်တွင် ဝေါလေ့ကီးယားနှင့် မော်လဒေးဗီးယားတို့သည် မင်းသားကြီး အယ်လက်ဇန်ဒရူယို အန်ကူဇာ၏ လက်အောက်တွင် ပူးပေါင်းမိလေသည်။
၁၈၆၂ ခုနှစ်တွင် ထိုသို့ပူးပေါင်းပြီးသော နယ်ပယ်ကြီးကို ရူမေးနီးယား ဟူ၍ ခေါ်ဝေါ်ခဲ့လေသည်။
၁၈၇၇ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားသော ရုရှ-တူရကီစစ်ပွဲ၌ ရူမေးနီးယားပြည်နယ်သည် ရုရှဘက်မှ ကူညီတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ၁၈၇၇ ခုနှစ်တွင် တူရကီတို့၏ အာဏာစက်အတွင်းမှ လွတ် ကင်း၍ လုံးဝလွတ်လပ်သောနိုင်ငံအဖြစ် ကျေညာခဲ့သည်။
ပထမကမ္ဘာစစ် (ခရစ် ၁၉၁၄-၁၈) ဖြစ်ပွားလာသောအခါ ဦးစွာ၌ ကြားနေခဲ့သော်လည်း၊ ၁၉၁၆ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ရူမေးနီးယားနိုင်ငံသည် မဟာမိတ်တို့ဘက်မှ ပါဝင်၍ ဂျာမနီနှင့် ဟန်ဂေရီတို့ကို တိုက်ခိုက်ခဲ့လေသည်။
၁၉၁၉ ခုနှစ်တွင် ချုပ်ဆို သော ဗာဆေးစာချုပ်အရ ရူမေးနီးယားသည် ဟန်ဂေရီတို့ထံမှ ထရန်ဆီလဗေးနီးယားပြည်နယ်ကို ရရှိလိုက်၏။
ရူမေးနီးယားနိုင်ငံ၏ ပထမဦးဆုံးဘုရင် ပထမကာရိုးသည် ၁၈၈၁ ခုနှစ်မှ ၁၉၁၄ ခုနှစ်အထိ အုပ်စိုးပြီးနောက် တူတော် ဖာဒီနန်က ထီးနန်းကို ဆက်ခံသည်။
၁၉၂၇ ခုနှစ်တွင် ဖာဒီနန် ဘုရင် နတ်ရွာစံသဖြင့် ငါးနှစ်သားအရွယ်ရှိ မြေးတော် မိုက်ကယ်က ဆက်လက်အုပ်စိုးနေစဉ်၊ ယခင်က ထီးနန်းဆက်ခံ ခွင့်ကို စွန့်လွှတ်ပြီးဖြစ်သော ဖာဒီနန်၏ သားတော်ဖြစ်၍ မိုက်ကယ်၏ခမည်းတော်လည်းဖြစ်သော ကာရိုးက အာဏာကို လုယူကာ ဒုတိယကာရိုးဘုရင်အဖြစ် နန်းတက်လာ၏။
ဒုတိယ ကာရိုးဘုရင်သည် ရူမေးနီးယားနိုင်ငံ နယ်ခြားဒေသများနှင့် စပ် လျဉ်း၍ ရုရှနိုင်ငံ၊ ဂျာမနီနိုင်ငံတို့နှင့် ပြေလည်အောင် မဖြေရှင်း နိုင်သဖြင့် ၁၉၄ဝ ပြည့်နှစ်တွင် ထီးနန်းကို စွန့်လွှတ်ရသည်။
သားတော်မိုက်ကယ် ပြန်လည်နန်းတက်သည်။
ထိုနောက် ဂျာမနီ၏ ဩဇာခံ ဗိုလ်ချုပ်အန်တိုနက်စကူးက စစ်အာဏာရှင် စံနစ်ဖြင့် နိုင်ငံကို အုပ်ချုပ်သည်။
၁၉၄၁ ခုနှစ်တွင် ရူမေး နီးယားသည် ဂျာမနီဘက်မှ ကူညီ၍ ရုရှကို တိုက်၏။
သို့ရာ တွင် ၁၉၄၄ ခုနှစ်၌ ဆိုဗီယက်တပ်မတော်က အောင်မြင်စွာ ထိုးစစ်များ ဆင်နွဲနေနိုင်သည့် အခြေတွင် ရူမေးနီးယား ကွန်မြူ နစ်ပါတီ ဦးဆောင်သည့် မျိုးချစ်အင်အားစုများက လက်နက်ကိုင် တော်လှန်မှုတစ်ရပ်ကို ဖန်တီးကာ စစ်အာဏာ ရှင်အစိုးရကို ဖြုတ်ချလိုက်လေသည်။
ထိုနောက်တွင် ရူမေးနီး ယား နိုင်ငံသည် မဟာမိတ်တို့ဘက်မှ ပါဝင်၍ စစ်ပြီးဆုံးသည် အထိ ဖက်ဆစ်ဂျာမနီကို ပြန်တိုက်ခဲ့လေသည်။
၁၉၄၇ ခုနှစ်တွင် မဟာမိတ်နိုင်ငံများနှင့် ချုပ်ဆိုသော ငြိမ်းချမ်းရေးစာချုပ်အရ ဒုတိယကာရိုးဘုရင် လက်ထက်က ဟန်ဂေရီနိုင်ငံသို့ ပေးခဲ့ရသော ထရန်ဆီလဗေးနီးယား မြောက်ပိုင်းနယ်ကို၎င်း၊ ဗူလဂေးရီးယားနိုင်ငံသို့ ပေးခဲ့ရသော ဒိုးဗရုဂျ နယ်ကို၎င်း ပြန်လည်ရရှိလေသည်။
၁၉၄၇ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၃ဝ ရက်နေ့တွင် မိုက်ကယ် ဘုရင် နန်းစွန့်ခဲ့ရ၍ ရူမေးနီးယားပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ ထူ ထောင်ခဲ့သည်။
ထိုနောက်တွင် ဆိုရှယ်လစ်စံနစ် ထူထောင်ရေး ကို ကြိုးပမ်းခဲ့ရာ ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ရူမေးနီးယားနိုင်ငံ၌ ဆိုရှယ်လစ်စံနစ်သည် တောရောမြို့ပါ အသေအချာ အောင်ပွဲ ခံခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။