kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
ထူးခြားသောအချက်တစ်ရပ်မှာ ကျင်းတစ်ကျင်းမှ ကတ္တရာကို အမြောက်အမြား ထူးဖော်ထုတ်ယူသော်လည်း ကတ္တရာများပြန်၍ ပြည့်လာသောအချက်ပင်ဖြစ်၏။
ယင်းသို့ပြန်ပြည့်လာခြင်း အကြောင်းမှာ ကတ္တရာကျင်းရှိရာမြေအောက်မှ ကတ္တရာများသည် အပေါ်သို့ အစဉ်မပြတ်တက်လာနေသောကြောင့်ပင် ဖြစ်သည်။
ကတ္တရာကို တောင်အမေရိကတိုက် ဗင်နီးဇွီးလား နိုင်ငံမှလည်းကောင်း၊ ကျူးဗားကျွန်းမှလည်းကောင်း၊ အများအပြားတူးဖော်ရရှိကြ ၏။
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ကာလီဖိုးနီးယား ပြည်နယ်မှ ထွက်သော ကတ္တရာသည် အလွန်ကောင်းသောကြောင့် မည်သို့မျှ ပြုပြင်မပေးရဘဲ လမ်းခင်းရန်အတွက် အသုံးပြုနိုင်ပေသည်။
ကတ္တရာကို အခြားအမေရိကန်ပြည်ထောင်စုပြည်နယ်များ၊ ကနေဒါပြည်နှင့် ဥရောပတိုင်းပြည်များမှလည်း ရနိုင်သည်။
ရှေးနှစ်ပေါင်းများစွာက ပင်လယ်အောက်တွင် နစ်မြုပ်လျက်ရှိသော အပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်တို့၏ အကြွင်းအကျန်တို့သည် သဘာဝအလျောက် တဖြည်းဖြည်း ရေနံဘဝသို့ပြောင်းသွား၍ ထိုရေနံဘဝမှတစ်ဖန် နှစ်လရှည်ကြာလတ်သော် ကတ္တရာဖြစ် လာသည်ဟု ဘူမိဗေဒပညာရှင်အားလုံးလောက်တို့က တညီ တညွတ်တည်းယူကြ၏။
ယင်းသို့ဖြစ်လာပုံမှာ မြေအောက်တွင် ကတ္တရာအဖြစ် မရောက်မီ ရေနံဘဝနှင့်ရှိနေစဉ် ရေနံမှပေါ့ပါး သော ဆီတို့သည် မြေကြီးပပ်ကြောင်းအက်ကြားမှ သဘာဝ အလျောက် အငွေ့ပျံ၍ တက်သွားကြ၏။
ယင်းသို့ အငွေ့ပျံ တက်သွားရာမှ ကျန်ရှိနေသောရေနံသည် အောက်ဆီဂျင်နှင့် ပေါင်းစပ်ပြီးလျှင် ကတ္တရာဖြစ်သွား၏။
ကတ္တရာရိုင်းကိုကျို၍ ဗစ်တျူမင်ခေါ် တွင်းထွက်ကတ္တရာစေးကဲ့သို့သောပစ္စည်းများ၊ သဲများ၊ ကယ်လဆီယမ်ကာဗွန် နိတ်များနှင့် ရောစပ်၍ အင်္ဂတေပြုလုပ်ကြသည်။
အနက်ရောင်အရောင်တင်ဆီများ၊ အိမ်မိုးရန်တရပတ်များနှင့် ရေခံစက္ကူများကို ကတ္တရာဖြင့် ပြုလုပ်စီမံကြ၏။
ထို့ပြင် တံတားများနှင့် အဆောက်အဦအုတ်မြစ်များတွင်လည်း ရေမဝင်စေရန် ရေခံပစ္စည်းအဖြစ်ဖြင့် အသုံးပြုကြသေး၏။
ရှေးအခါကပင် ကတ္တရာကို လမ်းခင်းရာ၌အသုံးပြုခဲ့ကြရာ ယခု အခါ၌ကား လမ်းများပိုမိုခိုင်ခံ့၍ တာရှည်ခံနိုင်စေရန် ကတ္တရာကို သဲများ၊ ကျောက်အကြေများနှင့် ရောစပ်၍သုံးစွဲကြသည်။
ကျောက်မီးသွေး၊ သစ်သား၊ အရိုးများနှင့် အခြားအလားတူဩဂဲနစ်ပစ္စည်းများကို လေအလုံပိတ်ပြီးနောက် မီးပြင်းတိုက်ပေးသောအခါ ထိုပစ္စည်းများမှ အခိုးများထွက် လာသည်။
ထိုအခိုးများကို ပေါင်းခံနည်းဖြင့် အအေးခံယူရာတွင် ပျစ်၍ မည်းနေသော ဆီကဲ့သို့သော အရည်ကိုရရှိ၏။
ထိုအရည်မှာ ကတ္တရာစေးပင်ဖြစ်သည်။
အများအားဖြင့် ကတ္တရာစေးကို သစ်သားနှင့် ကျောက်မီးသွေးတို့မှထုတ်ယူလေ့ရှိကြ၏။
ထို ကတ္တရာတို့ကို သစ်သားကတ္တရာနှင့် ကျောက်မီးသွေးကတ္တရာ ဟူ၍ ခွဲခြားခေါ်ဝေါ်ကြလေသည်။
သစ်သားကတ္တရာကို များသောအားဖြင့် ထင်းရှူးမျိုးဝင် သစ်သားတို့မှ ထုတ်ယူရရှိရာ ဥရောပတိုက်မြောက်ပိုင်းရှိ ထင်းရှူးတောများမှလည်းကောင်း၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု မြောက်ကယ်ရိုလီးယားပြည်နယ်ရှိ ထင်းရှူးတောများမှလည်းကောင်း၊ အမြောက်အမြား ရရှိသည်။
ဆွီဒင်နိုင်ငံ ထင်းရှူးပင်များမှရသော ကတ္တရာစေးများမှာ အလွန်ကောင်းသဖြင့် အထူးပင်နာမည်ရသည်။
ထိုကတ္တရာစေးတွင် ကရီအိုစုတ် အမြောက်အမြားပါဝင်သောကြောင့် သစ် သားများ၊ ကြိုးများနှင့် ကြိတ်သက္ကလတ်များကို ပိုးမစား၊ ပိုးမတောက်ဘဲ တာရှည်ခံအောင် သုတ်လိမ်းပေးရန်အတွက် များစွာအသုံးပြုကြ၏။
ထိုပြင် ဆေးဝါးဖော်စပ်ရာနှင့် အန်တီ ဆက်ပတစ်ဆေးဆပ်ပြာများ လုပ်ကိုင်ရာတို့တွင်လည်း အသုံးပြုကြသေး၏။
ကျောက်မီးသွေးကတ္တရာများသည် ဆိုးဆေးအမျိုးမျိုးကို စီမံဖော်စပ်ရာ၌လည်းကောင်း၊ ဆေးဆပ်ပြာများနှင့် အခြားထင်ရှားသော စက်မှုလုပ်ငန်းများတွင်လည်းကောင်း များစွာအသုံးဝင်သည်။
ရှေးခေတ်မှစ၍ ယခုခေတ်တိုင်အောင် လှေစပ်ကြောင်းများမှ ရေမဝင်နိုင်စေရန် ထိုစပ်ကြောင်းများထဲသို့ ပိတ်စကြိုးစများကို ရိုက်သွင်းပြီးလျှင် ပစ်ချကတ္တရာဖြင့် ဆို့ပိတ်ဖာထေးခဲ့ကြသည်။
ယင်းသို့ ပြုလုပ်ရာတွင် အသုံးပြုသော ပစ်ချကတ္တရာမှာ ထင်းရှူးကတ္တရာ သို့မဟုတ် ကျောက်မီးသွေးကတ္တရာကို မီးတိုက်ပြီးနောက်ရရှိသည့် သစ်စေးကဲ့သို့သော ပစ္စည်း အမည်းဖြစ်၏။
ပစ်ချကတ္တရာကို ရေနံစိမ်း၊ အရိုးများရသော ကတ္တရာစေးနှင့် အမဲဆီ၊ သစ်အဆီများမှ အဆီထုတ်ပြီးနောက် ကျန်ကြွင်းနေသော ပစ္စည်းတို့မှလည်း ထုတ်ယူနိုင်၏။
အရိုးကတ္တရာနှင့် အမဲဆီ၊ သစ်အဆီများမှရသော ပစ်ချ ကတ္တရာများမှာ အရောင်တင်ဆီများပြုလုပ်ရာတွင် များစွာ အသုံးဝင်သည်။
သစ်သား ကတ္တရာမှရသော ပစ်ချကတ္တရာကို သစ်သားများ ပိုးမစား၊ ခြမစားရန်နှင့် မိုးခံလေခံရန် သုတ်လိမ်းပေးရာတွင် အမြောက်အမြား အသုံးပြုကြ၏။
ကျောက်မီးသွေး ကတ္တရာမှရသော ပစ်ချကတ္တရာကို အရောင်တင်ဆီအနက် ဖော်စပ်ရာတွင် လည်းကောင်း၊ သံချောင်းသံပြားများ သံချေး မတက်စေရန် သုတ်လိမ်း ပေးရာတွင်လည်းကောင်း၊ ဆီမှိုင်းများဖော်စပ်ရာတွင်လည်းကောင်း အမြောက်အမြား အသုံးပြုကြ၏။
ဥရောပမြောက်ပိုင်း ဖင်လန်နိုင်ငံမှထွက်သော ဗာဂန်ဒီ ပစ်ချကတ္တရာသည် ဆေးဝင်ပစ္စည်းဖြစ်၍ ဆေးဝါးဖော်စပ်ရာတွင် များစွာ အသုံးဝင်သည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁) ကိုးကား Category:ကျောက်မီးသွေး။
ဒိုင်နိုဆော ဆိုသည်မှာ အာခိုဆော အမျိုးအစား တွားသွားသတ္တဝါတစ်မျိုးဖြစ်ပြီး မီဆိုဇိုးရစ် ကာလအတွင်းက ကုန်းပေါ်တွင် အများအပြားရှိသော သတ္တဝါမျိုးလည်း ဖြစ်သည်။
ဒိုင်နိုဆောဆိုသော စကားလုံးမှာ ဂရိဘာသာစကားမှ ဆင်းသက်လာပြီး ကြောက်မက်ဖွယ်ရာ ပုတ်သင်ညို (terrible lizard) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။
အင်္ဂလိပ်လူမျိုး ဇီဝဗေဒ ပညာရှင် ရစ်ချက်အိုဝင်က ၁၈၄၂ ခုနှစ်တွင် တီထွင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။
ဒိုင်နိုဆောများကို လွန်ခဲ့သော နှစ်သန်းပေါင်း ၂၃၀ ခန့် အားပါး ထရိုင်ဆစ်ခေတ်က ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းများတွင် တွေ့ရှိရသည်။
ဂျူရက်ဆစ်ခေတ် အစောပိုင်းတွင် သူတို့သည် ကုန်းမြေပေါ်ရှိ ဒေသအများစုတွင် လွှမ်းမိုးလာခဲ့သည်။
သူတို့သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၆၅ သန်းခန့်အထိ ရှိလာခဲ့ကြပြီး ရုတ်တရက် မျိုးတုံးပျောက်ကွယ် သွားခဲ့ကြသည်။
ငှက်များသည် သာရိုပေါ့ ဒိုင်နိုဆောများမှ ဆင်းသက်လာကြပြီး ကုန်းမြေပေါ်ရှိ ဒိုင်နိုဆောအားလုံးမှာ မျိုးတုံးပျောက်ကွယ်သွားပြီ ဖြစ်သည်။
ဘူမိအချိန်ဇယား ကမ္ဘာကြီး၏ ဘူမိအချိန်ဇယားကို ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းအထောက်အတားများအရ ရေးဆွဲခဲ့ ကြသည်။
ဘူမိအချိန်ဇယားကို ကပ် (Era) နှင့် ယုဂ် (Period) ဟူ၍ အဆင့်ဆင့်ပိုင်းခြားထားသည်။
ကပ်သည် ဘူမိအချိန်ပိုင်းကြီးများဖြစ်ပြီး၊ သက်ဦးအကြိုကပ် (Precambrian) ၊သက်ဦးကပ် (Paleozoic))၊ သက်လယ်ကပ် (Mesozoic)နှင့် သက်နှောင်းကပ် (Cenozoic) တို့ဖြစ်ကြသည်။
ကပ်ကိုထပ်ဆင့်ခွဲသော် ယုဂ်များရသည်။
သက်ဦးကပ်တွင် ၆ ယုဂ်၊ သက်လယ်ကပ်တွင် ၃ ယုဂ်နှင့် သက်နှောင်းကပ်တွင် ၂ယုဂ်တို့ ပါဝင်ကြသည်။
သက်ဦးအကြိုကပ်တွင် ယုဂ်များကို ထပ်မံခွဲခြားရသေးပေ။
သက်ဦးကပ်၏ အောက်ဆုံးယုဂ်ဖြစ်သော ကမ်ဗရီယန်သည် ကမ်ဗရီယန်ကျောက်လွှာစဉ်များရှိသည့် အင်္ဂလန်ပြည် ရှိဝေလနယ်ကို ရောမလူမျိုးများက ခေါ်သည့်အမည်ဖြစ်သည်။
အော်ဒိုဗီစီယန်နှင့် ဆိုင်လူရီသန် ကျောက်လွှာစဉ်တို့၏ စံကားဒေသသည်လည်း ဝေလနယ်ပင်ဖြစ်သည်။
ဒီဗိုနီယန်ယုဂ်သည် အင်္ဂလန်ပြည်အနောက်တောင်ပိုင်းရှိ ဒီဗိုနီယန်ကျောက်လွှာစဉ်တို့၏ စံထားဒေသဖြစ်သော ဒီဗွန်နယ်ကို အစွဲပြုကာ မှည့်ခေါ်ထားသည်။
ကာဗိုနီဖားရက်သည် ကာဗွန်ကြွယ်ဝသောဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။
ဥရောပတိုက်အနောက်မြောက်ပိုင်းရှိ ယင်းသက်တမ်းရှိသောကျောက်လွှာစဉ်များ တွင် ကျောက်မီးသွေးလွှာအများအပြားပါဝင်မှုကို ရည်ညွှန်းကာမှည့်ခေါ်ခဲ့သည်။
ပါမီယန်ယုဂ်သည် ပါမီယန်ကျောက်လွှာစဉ်တို့၏ စံထားရာဒေသဖြစ်သော ရုရှားပြည်ပမ်းနယ်ကို အစွဲပြုကာမှည့်ခေါ် ထားသည်။
သက်လယ်ကပ်အောက်ဆုံးရှိ ထရိုင်ယဆစ်ယုဂ်သည် ဂျာမနီပြည်နှင့် ဥရောပတိုက်အနောက် မြောက်ပိုင်းတွင်တွေ့ရသော ထင်ရှားသည့်ကျောက်လွှာကြီး သုံးခု (အနီရောင်သဲကျောက်လွှာ၊ ထုံးကျောက်လွှာနှင့် ယှေလကျောက်လွှာ) ကို ရည်ညွှန်းကာမှည့်ခေါ်ခဲ့သည်။
ဂျူရက်ဆစ်ယုဂ်သည် ဥရောပတိုက် အလယ်ပိုင်းရှိ ဂျူရာတောင်တန်းတွင် ပေါ်ထွက်နေသောကျောက်လွှာစဉ်တို့ကို အစွဲပြုကာမှည့် ခေါ်ထားသည်။
ခရီ‌တေးရှက်ယုဂ်သည် လက်တင်စကား ခရိ (မြေဖြူ) မှ ဆင်းသက် လာသည်။
မြေဖြူ (ထုံးကျောက်ဖြူ) လွှာများ ပေါများမှုကို ရည်ညွှန်းထားသည်။
သက်နှောင်းကပ်ရှိ တာရှရီယုဂ်ကို တတိယယုဂ်ဟူ၍လည်းကောင်း ကွာတာနရီယုဂ်ကို စတုတ္ထယုဂ်ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။
ဒိုင်နိုဆောများသည် ဘူမိဗေဒ သက်တမ်းအရ Triassic Period (ထရိုင်ယဆစ်ယုဂ်)အတွင်း လွန်ခဲ့သောနှစ်သန်းပေါင်း ၂၂၅ သန်းက ပြောင်းလဲ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။
အချို့သော သတ္တဝါများသည် ကြက်တစ်ကောင်၏ အရွယ်အစားခန့်သာ ရှိကြ၏။
အချို့သော သတ္တဝါများကမူ ကမ္ဘာပေါ်၌ ရှိခဲ့ဖူးသော အရွယ်အစား အကြီးဆုံး သတ္တဝါများ ဖြစ်ခဲ့ကြ၏။
၎င်းတို့သည် ကမ္ဘာမြေကြီးပေါ်တွင် Jurassic Period (ဂျူရက်ဆစ်ယုဂ်)တစ်လျှောက်လုံးနှင့် Cretaceous Period (ခရီးတေးရှတ်ယုဂ်)ကုန်ဆုံးသည်အထိ လှည့် လည်သွားလာနေခဲ့ကြ၏။
ထရိုင်ယဆစ်ယုဂ်၊ ဂျူရက်ဆစ်ယုဂ်နှင့် ခရီးတေးရှတ်ယုဂ်တို့ကိုတွားသွားသတ္တဝါများခေတ် ဟု သတ်မှတ်ထားကြ၏။
ဒိုင်နိုဆောများသည် ယခုခေတ်တွင် ပျောက်ကွယ်သွားပြီဖြစ် ပြီးအင်တာနက်ပေါ်တွင် တွေ့ရသည့် ဒိုင်နိုဆောတချို့သည် အတုများသာ ဖြစ်သည်။
အရမ်းတော်ကြတဲ့ သိပ္ပံပညာရှင်များသည် ဒိုင်နိုဆောများကို ပြန်လည်ခေါ်ဆိုရန် ကြိုးပမ်းနေကြသည် ဖြစ်သည်။
နောက် ရာစုနှစ်အတွင်း ဒိုင်နိုဆောများသည် မြေပြင်ပေါ်၌ ပြန်လည်ပေါ်ပေါက်လာနိုင်ပြီး ဒိုင်နိုဆောများကို လူသားများက မွေးမြူနိုင် မည်ဖြစ်သည်။
ခန္ဓာဗေဒ ဒိုင်နိုဆောသည် အာခိုဆောမျိုးနွယ်တစ်ခုဖြစ်သည်။
ပုတ်သင်၏ ဘေးသို့ကားထွက်သည့် ခြေထောက်မျိုးကို ဒိုင်နိုဆော၌ မတွေ့ရပေ။
ဒိုင်နိုဆော၌ ပေါင်ရိုး၏ ပုံသဏ္ဌာန်ပြောင်းလဲသွားသည်။
ပေါင်ရိုးသည် တင်ပါးအရိုးနှင့် ထောင့်မှန်ချိတ်ဆက်ထားသဖြင့် မတ်မတ် လမ်းလျှောက်နိုင်သည်။
မိကျောင်းခြေထောက်များသည်လည်း မတ်မတ်လျှောက်နိုင်သော်လည်း ပေါင်ရိုးသည် တင်ပါးအရိုးအောက် တည့်တည့်မှ ချိတ်ဆက်ခြင်းဖြင့် တိုင်လုံးကဲ့သို့ ထောက်ပံ့ထားခြင်းသာ ဖြစ်သည်။
ဒိုင်နိုဆောသည် အထက်တွင် ဖော်ပြသကဲ့သို့ မတ်မတ် လမ်းလျှောက်နိုင်သည့်အပြင် နောက်ခြေတို့ကို ပိုမိုအားပြုလာသည်။
ထို့ကြောင့် ခြေထောက်သည် မတ်မတ်လမ်းလျှောက်ရုံသာမက ခြေနှစ်ချောင်းဖြင့် မတ်တပ် လည်း လျှောက်ပေသည်။
ရရှိလာသော သွက်လက်ဖျတ်လတ်သည့် လှုပ်ရှားနိုင်စွမ်းသည် ဒိုင်နိုဆောတို့ အောင်မြင်ရခြင်း၏ သော့ချက်တစ်ခုဖြစ်ပေသည်။
မျိုးကွဲများ တင်ပါးရိုး တည်ဆောက်ပုံအရ အဆိုပါ ရှေ့ပြေးဒိုင်နိုဆောတို့မှ ဆော်ရစ်ချီးယား (Saurischia) နှင့် အော်နီသစ်ချီးယား (Ornithischia) ဟူ၍ အထင်ကရ အုပ်စုနှစ်ခု ကွဲထွက်လာခဲ့သည်။
ဆော်ရစ်ချီးယားသည် နဂိုတွားသွားသတ္တဝါတို့၏ တင်ပါးရိုး တည်ဆောက်ပုံကို ထိန်းသိမ်းထားသည်။
၎င်းတို့၏ ဆီးစပ်ရိုးသည် ရှေ့ဖက်သို့ လှည့်နေသည်။
အော်နီသစ်ချီးယား၌ ဆီးစပ်ရိုးသည် အောက်ဘက်နှင့် အနောက်ဘက်သို့ လှည့်နေပြီး တင်ပါးခွက်ရိုးနှင့် အပြိုင်ဖြစ်နေကြသည်။
ဆော်ရစ်ချီးယားမျိုးနွယ်များ ဆော်ရစ်ချီးယားမျိုးနွယ်၌ အသားစားသီရိုပေါ့ (Theropod) နှင့် အရွက်စားဆော်ရိုပေါ့ (Sauropod) တို့ပါဝင်ကြသည်။
သီရိုပေါ့သည် ခြေနှစ်ချောင်းထောက် သားရဲဒိုင်နိုဆောဖြစ်သည်။
အရိုးငြမ်း၌ အခေါင်းပေါက်များဖြင့် ပေါ့ပါးသည့် ခန္ဓာတည်ဆောက်ပုံ ရှိသော ဆီလိုဖိုင်ဆစ် (Coelophysis) နှင့် အမောက်တစ်ခုရှိပြီး အရွယ်ပိုကြီးသော ဒိုင်လိုဖိုဆော (Dilophosaur) တို့သည် ထရိုင်ယဆစ်ယုဂ်၏ အဓိကကျသော သီရိုပေါ့များ ဖြစ်၏။
သီရိုပေါ့မျိုးနွယ်တို့တွင် ထင်ရှားလှသည့် တယ်ရန်နိုဆောရပ်တို့သည် ၄၆ပေခန့် ရှည်လျှားပြီး ပေ၂၀ ခန့်အမြင့်ရှိသည်။
ဆောရိုပေါ့သည် အရွက်စားသည့် ဒိုင်နိုဆောများဖြစ်ကြသည်။
၎င်းတို့သည် ခြေနှစ်ချောင်းထောက်နိုင်သော်လည်း ခြေလေးချောင်းထောက်၍လည်း သွားနိုင်သည်။
အရွက်စားရန်အတွက် မတူညီသည့် ဆီလျော်ပြောင်းလဲမှုများ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။
အစာအိမ်သည် ပါးစပ်ကိုယ်စား အစာချေပေးသည့် ပြောင်းလဲမှုများ ဖြစ်လာသည်။
အစာကြေရန်အတွက် ကျောက်ခဲမျိုချသည့် အကျင့်ရှိသည်။
ဤအစာအိမ်ကျောက်ခဲ (Gastrolith) သုံးစွဲမှုကို ယနေ့ခေတ် တွားသွားသတ္တဝါ၊ အပင်စား ငှက် နှင့် ဖျံအချို့တွင် တွေ့ရနိုင်သေး၏။
အော်နီသစ်ချီယန်မျိုးနွယ်များ အော်နီသစ်ချီယန်မျိုးနွယ်သည် ခြေနှစ်ချောင်းထောက် အရွက်စားသတ္တဝါများဖြစ်သည်။
ဥပမာအားဖြင့် ထရိုင်ယဆစ်ယုဂ်နှောင်းပိုင်းတွင် နေထိုင်သည့် အော်နီသစ်ချီယန်တို့မှာ ဟက်ထရိုဒွန်တိုဆော (Heterodontosaur) ဖြစ်သည်။
ဟက်ထရိုဒွန်တိုဆော၌ အခြားတွားသွားသတ္တဝါများနှင့် မတူပဲ သွားသုံးမျိုးရှိသည်။
နှုတ်သီးနှင့် ကပ်လျက်ရှိသည့် သွားတစ်စုံမှာ ကိုက်ဖြတ်သွား(Incisor) မျိုးဖြစ်သည်။
အသားကိုက်ဖြတ်ရန် သင့်လျော်သည်။
အံဆုံးဖက်၌ ပြားပြီးထုထည်ရှိသည့် အံသွား (Molar) တို့ရှိကြသည်။
၎င်းကမူ အရွက်ကိုကြိတ်ဝါးရန် အသုံးဝင်သည်။
နောက်ဆုံး သွားမျိုးမှာ ကိုက်ဖြတ်သွားစုံ၏ အနောက်ဘက်တွင် ရှိသည့် အစွယ်တစ်စုံဖြစ်သည်။
မိတ်ဖက်ရှာရန်၊ သားရဲတို့ကိုခြောက်လှန့်ရန်ဖြစ်နိုင်သည်။
တဖန်ကိုက်ဖြတ်သွားနှင့် အံသွားနှစ်မျိုး လုံးရှိနေ၍ အစုံစားကောင်ဟုလည်း သတ်မှတ်နိုင်ပေရာ အစွယ်သည် အမဲလိုက်ရာတွင် အသုံးဝင်ကောင်း ဝင်ပေမည်။
သိပ္ပံဆိုင်ရာယူဆချက်များ ၁၉၂၅ တွင် မွန်ဂိုးလီးယား၌ ဒိုင်နိုဆောဥများကို ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းအနေဖြင့် တူးဖော်ရရှိသည်။
ထို့ကြောင့် ဒိုင်နိုဆောတို့သည် ဥဥ သောသတ္တဝါများဖြစ်သည်ဟု လက်ခံထားကြသည်။
ဒိုင်နိုဆောတို့သည် မည်သည့်အရောင်များဖြစ်သည်ကို သိပ္ပံပညာရှင်များ မရှာဖွေနိုင်ကြသေးပေ။
သိပ္ပံဇာတ်လမ်းများတွင်ပြသထားသော ဒိုင်နိုဆောတို့၏ ပုံပန်းသဏ္ဍန်များမှာ ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း ဖွဲ့စည်းပုံများကို အခြေခံ၍ဖန်တီးထားကြခြင်းဖြစ်သည်။
ဒိုင်နိုဆောမျိုးနွယ်တို့၏ ခန့်မှန်းပုံသဏ္ဌာန်များမှာ ရှာဖွေတွေ့ရှိမူ့ အသစ်များပေါ်မူတည်၍ အချိန်နှင့်အမျှ ပြောင်းလဲနေသည်။
ဥပမာ - ဗလော်ဆီရပ်တာခေါ် ဒိုင်နိုဆောမျိုးကို ယခင်က ပုတ်သင်ကဲ့သို့ အရေခွံရှိသည်ဟုယူဆခဲ့ကြသော်လည်း လေ့လာတွေ့ရှိချက် အသစ်များအရ ၎င်းသည် ငှက်များကဲ့သို့ အမွေးအတောင်များပါရှိသည်ဟု ပြောင်းလဲ လက်ခံထားကြသည်။
မျက်မှောက်ခေတ် ဒိုင်နိုဆောများ ဒိုင်နိုဆောမျိုးနွယ်အများစုသည် လူများမပေါ်မှီခေတ်ကပင် ပျောက်ကွယ်သွားကြပြီဖြစ်သည်။
ကျန်ရှိသော အချို့မျိုးနွယ်တို့မှာ ငှက်များအဖြစ် ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာကြသည်။
သိပ္ပံပညာရှင်တို့သည် မျိုးတုန်းသွားပြီဖြစ်သော ဒိုင်နိုဆောများကို DNA နည်းပညာဖြင့် ပြန်လည်မွေးထုတ်နိုင်စေရန်ကြိုးပမ်းနေကြသည်။
ထို့ကြောင့် မကြာတော့သော အချိန်ကာလတွင် ကမ္ဘာပေါ်၌ ဒိုင်နိုဆောတို့ကို ပြန်လည်မြင်တွေ့ရဖွယ် ရှိသည်။
ကတ္တဝါငှက် (Cockatoo) သည် ကြက်တူရွေးကဲ့သို့ လိမ်မာရေးခြားခြင်းမရှိလှသော်လည်း ကြက်တူရွေးကဲ့သို့ပင် စကားပြောနိုင်သည်။
သို့သော် ကြက်တူရွေးလောက် အမှတ်သညာ မရှိဘဲ စကားတစ်ခွန်းကိုသာ အထပ်ထပ်အခါခါ ပြန်လည် ရွတ်ဆိုတတ်သည်။
ကတ္တဝါအစစ်ကို ကက်ကတ္တဝါဟု ခေါ် သည်။
ဩစတြေးလီးယားတိုက်နှင့် အရှေ့အိန္ဒိယကျွန်းစုတို့တွင် တွေ့ရ၏။
မျိုးစိတ်ပေါင်း ၂၁ မျိုးခန့်ရှိပြီး Cacatuidae ဟုခေါ်သည့် မျိုးတွင်ပါဝင်သည်။
အသွေးအရောင်မှာနေထိုင်ရာ အရပ်ဒေသအလျောက် အဖြူသက်သက်၊ ကိုယ်လုံးအဖြူအမောက်အဝါ ( Sulphur Crest) ၊ ကိုယ်အမဲပေါ် တွင် ရင်အုပ်အနီ၊ အမြီးအနီ၊ အဝါ၊ အဖြူ (Red tailed,White tailed, Yellow Tailed - Black Cockatoo)အမျိုးများ၊ Cockatiel ခေါ် အသေးဆုံး အနွယ်၊ ဒေသ အခေါ် Gang Gang မျိုး အဖို ၌ မျက်နှာ နှင့်အမောက်၌ အနီရောင်၊ တကိုယ်လုံး မီးခိုးရောင် အမျိုး၊ ဒေသ အခေါ် Plum Cockatoo သည် အကြီးဆုံး အမျိုးဖြစ်၍ မိတ်လိုက်ချိန် ၌ အဖိုသည် သစ်ခေါင်း ကို အရွယ်တော် သစ်ကိုင်းကို ချိုး၍ စည် တီးသလို တီးကာ အဖော်ရှာတတ်သောအမျိုး၊ ပန်းရောင်၊မီးခိုးစပ် Galah ဟုခေါ်သော အမျိုး၊ Major Mitchell ဟုခေါ်သော အမျိုး၊ စသည်ဖြင့် မြောက်မြားစွာ ရှိသည်။
ကတ္တဝါ၌ ကြီးမားသောဦးခေါင်းရှိ၍ ထိုဦးခေါင်းပေါ်တွင် အမျိုးကို လိုက်၍ အမောက်အရောင် ကွဲပြားပါသည်။
အဆိုပါအမောက်မှာ ယပ်တောင်သဖွယ်ဖြစ်လျက် စိတ်ဆန္ဒအလျောက် ထောင်ကြွ လာစေနိုင်၏။
အမွှေးအတောင် အရောင်အသွေး လှပရာ၌ ကက်ဗီးတားကတ္တဝါမျိုးမှာ ပြိုင်ဖက်ကင်းပေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁) ကိုးကား ကဏ္ဍ:ကြက်တူရွေးများ ကဏ္ဍ:အိုရှန်းနီးယားတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ။
ရှန်ဟိုင်း ဖူတုန်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် (တရုတ် - 上海浦东国际机场; 上海浦東國際機場) (IATA: PVG, ICAO: ZSPD) သည် အာရှဒေသ အထူးသဖြင့် အရှေ့အာရှဒေသရှိ လေကြောင်းပို့ဆောင်ရေး ဗဟိုအချက်အချာ ဖြစ်သည်။
၎င်းသည်လည်း ရှန်ဟိုင်းမြို့ပြဒေသကို ဝန်ဆောင်မှုပေးနေသည့် အဓိက အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်ဖြစ်သည်။
မြို့လယ်မှ ၃၀ ကီလိုမီတာ (၁၉ မိုင်) ခန့် ကွာဝေးပြီး ဧရိယာမှာ ၄၀ စတုရန်း ကီလိုမီတာ (၁၅ စတုရန်း မိုင်) ကျယ်ဝန်းကာ ဖူတုန်းမြို့နယ် အစွန်းတွင် တည်ရှိသည်။
ဖူတုန်းလေဆိပ်သည် အရှေ့ပိုင်း တရုတ် လေကြောင်း (China Eastern Airlines)၊ ရှန်ဟိုင်းလေကြောင်း (Shanghai Airlines) နှင့် တရုတ်လေကြောင်း (အဲယားချိုင်းနား) (Air China) တို့၏ အဓိက အခြေစိုက်စခန်း ဖြစ်သည်။
လေဆိပ် အဆောက်အဦးတွင် အပြိုင်ဆောက်ထားသည့် တယ်မီနယ် ၂ ခုနှင့် ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်တွင် ပြေးလမ်း ၃ ခု အပြိုင် ဖောက်လုပ်ထားသည်။
၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် နောက်ထပ် တယ်မီနယ် ၁ ခုနှစ် ပြေးလမ်း ၂ ခု ထပ်မံ ဆောက်လုပ်ရန် လျာထားသည်။
ခရီးသည် ဦးရေ သန်း ၆၀ မှ ၈၀ အထိတိုးမြှင့်နိုင်မည့်အပြင် ကုန်စည် တန်ချိန် ၆ သန်း ကိုင်တွယ်နိုင်မည်ဖြစ်သည်။
Shanghai Airport reports profit growth, despite big investments in massive new facilities at Pudong - China Airlines, Airports and Aviation News တယ်မီနယ် အဆောက်အဦး နှစ်ခုအကြားတွင် သံလိုက်ရထားဘူတာ တည်ရှိပြီး လေဆိပ်မှ မြို့တွင်းသို့ ၇ မိနစ် ၂၀ စက္ကန့်အတွင်း ရောက်ရှိနိုင်သည်။
ဖူတုန်းလေဆိပ်သည် တရုတ်ပြည်တွင် အနည်းစု ၂၄ နာရီပတ်လုံး ဖွင့်လှစ်သည့် လေဆိပ် တစ်ခုဖြစ်သည်။
မာ့ခ် အယ်လီယက် ဇက်ကာဘာ့ဂ် (Mark Elliot Zuckerberg) (၁၉၈၄ မေ ၁၄ - ) သည် အမေရိကန်နိုင်ငံသား ကွန်ပျူတာ သိပ္ပံပညာရှင်၊ ဆော့ဖ်ဝဲရေးသားသူ၊ ပရဟိတ ဒါနရှင်၊ ဖေ့စ်ဘွတ်ခ် လူမှုကွန်ရက်ဝက်ဘ်ဆိုက်ကို ဖန်တီးခဲ့သူ ဖြစ်သည်။
ဟားဗတ် တက္ကသိုလ်တွင် ပညာသင်ယူနေစဉ် အတန်းတူ ဒပ်စတင် မော်စကိုဗစ် (Dustin Moskovitz)၊ အက်ဒွာဒို ဆေ့ဗရင်း (Eduardo Saverin) နှင့် ခရစ် ဟယူးစ် (Chris Hughes) တို့နှင့်အတူ ကုမ္ပဏီအဖြစ် တည်ထောင်ခဲ့သည်။
တိုင်းမ်မဂ္ဂဇင်းမှ မာ့ခ် ဇက်ကာဘာ့ဂ်အား ၂၀၁၀ ခုနှစ်၏ အထူးခြားဆုံး ပုဂ္ဂိုလ်အဖြစ် ရွေးချယ်ခဲ့ပြီး နှစ်ချုပ် မျက်နှာဖုံးရှင်အဖြစ် ဖော်ပြခဲ့သည်။
ငယ်ဘဝ စိတ္တဗေဒပညာရှင် မိခင် ခယ်ရင် (Karen) နှင့် သွားဆရာဝန် ဖခင် အက်ဒွပ် (Edward) တို့က မာ့ခ် ဇက်ကာဘာ့ဂ်အား နယူးယောက်ပြည်နယ် ဟွိုက်ပလိမ်းစ်မြို့တွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။
မာ့ခ်နှင့် အမ ရန်ဒီ (Randi)၊ ညီမ ဒေါ်နာ (Donna)၊ (Arielle) တို့နှင့်အတူ ဒေါ့ဘ်စ် ဖယ်ရီမြို့ (Dobbs Ferry) တွင် ကြီးပြင်းကြသည်။
မိဘများက သူ့အား ဂျူးလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာဓလေ့အရ ပြုစုပျိုးထောင်ပေးခဲ့သော်လည်း မာ့ခ်က သူသည် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု မရှိသူ တစ်ဦးဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။
ဇက်ကာဘာ့ဂ် အထက်တန်းကျောင်းသားဘဝတွင် ရူပဗေဒ၊ သင်္ချာစသည့် သိပ္ပံဘာသာရပ်များတွင်သာမက နိုင်ငံခြား ဘာသာရပ်များတွင်ပါ ထူးချွန်ထက်မြတ်သည်။
တက္ကသိုလ်ဝင်တန်း လျှောက်လွှာတွင် သူသည် အင်္ဂလိပ်အပြင် ပြင်သစ်၊ ဟီဘရူး၊ လက်တင်နှင့် ရှေးဂရိ ဘာသာများကို ရေးနိုင်ဖတ်နိုင်ကြောင်း ရေးဖြည့်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။
ကောလိပ်တွင် သူသည် ရှေးဟောင်း ကဗျာလင်္ကာများကို ကိုးကား ကောက်နုတ်တတ်လေ့ရှိကြောင်း လူသိများသည်။
မာ့ခ် ဇက်ကာဘာ့ဂ်နှင့် ပရစ်စီလာချန် (Priscilla Chan) တို့သည် မာ့ခ် တက္ကသိုလ် ဒုတိယနှစ်အတွင်း ကျောင်းသားအသင်းမှ ကျင်းပသည့် ပါတီပွဲတစ်ခု၌ တွေ့ဆုံခဲ့ပြီး ၂၀၀၃ ခုနှစ်မှစ၍ ချစ်သူများ ဖြစ်ခဲ့ကြသည်။
၂၀၁၀ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် ဇက်ကာဘာ့ဂ်သည် ဆေးကျောင်းသူ ပရစ်စီလာ ချန်အား သူ ပါလို အယ်လ်တို (Palo Alto) ၌ ငှားရမ်းထားသည့် အိမ်တွင် အတူနေထိုင်ရန် ကမ်းလှမ်းခဲ့သည်။
ဇက်ကာဘာ့ဂ်သည် တရုတ်ဘာသာကို နေ့စဉ်သင်ယူခဲ့ပြီး ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ၎င်းတို့ နှစ်ဦးသည် တရုတ်ပြည်သို့ သွားရောက်ခဲ့သည်။
ထိုခရီးစဉ်အတွင်း တရုတ်ပြည်၌ ဖေ့စ်ဘွတ်ခ် အပိတ်ဆို့ခံရမှု ပြဿနာကို ဖြေရှင်းနိုင်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။
သူ၏ ဖေ့စ်ဘုတ်ခ် စာမျက်နှာတွင် သူသည် လူအများ၏ ဆက်သွယ်ရေး အချက်အလက်များ စီးဆင်းမှုကို ကူညီရန် စိတ်ဝင်စားကြောင်း ရေးသားဖော်ပြထားသည်။
မာ့ခ်ဇက်ကာဘာ့ခ်သည် colour blind တစ်ဦးဖြစ်ပြီး အပြာရောင်ကို သာ‌ သေချာခွဲခြားနိုင်သောကြောင့် ဖေ့စ်ဘုတ်၌ အများဆုံး အသုံးပြုထားသော အရောင်မှာ အပြာရောင်ဖြစ်နေခြင်းဖြစ်သည်။
ဆော့ဝဲလ်ဖန်တီးရှင်(အစောပိုင်းကာလများ) မာ့ခ်ဇက်ကာဘာ့ခ်သည် ငယ်စဉ်ဘ၀ ကတည်းက ကွန်ပျူတာ ကိုအသုံးပြုခဲ့ပြီး အလယ်တန်းကျောင်းတွင် ပညာသင်ယူနေစဉ် ကတည်းက ဆော့ဖ်ဝဲလ် များ ကိုစတင်ရေးသား ခဲ့သည်။
သူ၏ ဖခင်သည် သူ့ကို ကွန်ပျူတာ ပရိုဂရမ်ရေးနည်း သင်ပေးခဲ့သည်။
နောက်ပိုင်းတွင် Newman ၌ ဆက်လက် သင်ကြားခဲ့သည်။
မာ့ခ်ဇက်ကာဘာ့ခ်သည် အထူးသဖြင့် ဆက်သွယ်ရေး များဖြင့် ဂိမ်းများကို ရေးရန် စိတ်ပါဝင်စားခဲ့သည်။
ZuckNet အမည်ရှိ ပရိုဂရမ် တစ်ခုရေးသားခဲ့ပြီး ထို ပရိုဂရမ်မှာ နေအိမ်များနှင့် သွားကျန်းမာရေးရုံး ဆက်သွယ်ပေးရာ၌ အသုံးပြုခဲ့သည်။
မာ့ခ်ဇက်ကာဘာ့ခ်သည် အထက်တန်းကျောင်းတက်နေစဉ် Intelligent Media Group ကုမ္ပဏီလက်အောက်၌ music player တစ်ခုဖန်တီးခဲ့ပြီး Synapse Media Player ဟုအမည်ပေးခဲ့သည်။
Microsoft ကုမ္ပဏီနှင့် AOL တို့က မာ့ခ်ဇက်ကာဘာ့ခ်ဆီမှ ဝယ်ယူရန် ကြိုးစားခဲ့ကြပေမယ့် သူက ဟားဗက် တက္ကသိုလ်၌သာ သုံးရန် ရွှေးချယ်ခဲ့သည်။
right|မီးစုန်းများဆိုးထားသည့် ကြွက်၏သန္ဓေသား ပင်မဆဲလ် ပင်မဆဲလ် (stem cell) များသည် ဗဟုကလာပ်စည်း သက်ရှိများတွင် တွေ့ရသည့် ဆဲလ်များဖြစ်သည်။
၎င်းဆဲလ်များ၏ ထူးခြားချက်မှာ မိုင်တိုးစစ် (mitosis) ဆဲလ်ကွဲထွက်မှု ဖြစ်စဉ်မှတဆင့် အခြားအင်္ဂါများ လိုအပ်သည့် ဆဲလ်အမျိုးမျိုးအဖြစ် ပြောင်းလဲသွားနိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။
၁၉၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်း ကနေဒါနိုင်ငံ တိုရွန်တို တက္ကသိုလ်မှ ပညာရှင် အဲနက် မက္ကူးလော့ချ် (Ernest McCulloch) နှင့် ဂျိမ်းစ် ထီးလ် (James Till) တို့ တွေ့ရှိခဲ့ပြီးနောက် ပင်မဆဲလ် လေ့လာချက်များ တိုးပွားလာသည်။
နို့တိုက်သတ္တဝါများ၏ ပင်မဆဲလ်များကို အဓိကအားဖြင့် ၂ မျိုးခွဲခြားနိုင်သည်။
၎င်းတို့မှာ သန္ဓေသား ပင်မဆဲလ်နှင့် အရွယ်ရောက် ပင်မဆဲလ် တို့ဖြစ်သည်။
ကြီးထွားဖွံ့ဖြိုးဆဲ သန္ဓေသားများမှ ပင်မဆဲလ်များသည် အင်္ဂါအသီးသီးမှ လိုအပ်သည့် ဆဲလ်များအဖြစ် ပြောင်းလဲသွားနိုင်သည်။
အရွယ်ရောက်ပြီးသူများမှ ပင်မဆဲလ်များသည် ပျက်စီးသွားသော ဆဲလ်များနေရာတွင် အစားထိုးကာ ပြင်ဆင်ပေးနိုင်သည်။
ယနေ့တွင် ပင်မဆဲလ်များကို ဓာတ်ခွဲခန်းတွင် မွေးမြူပြီး ကြွက်သား သို့မဟုတ် အာရုံကြော စသည်ဖြင့် လိုအပ်သည့် တစ်သျှူးများနှင့် တူညီသည့် ဆဲလ်များအဖြစ် ပြောင်းလဲစေနိုင်သည်။
ထို့ကြောင့် နောင်တွင် အယ်ဇိုင်းမားကဲ့သို့သော ရောဂါများကို ကုသပေးနိုင်မည်ဟု ပညာရှင်များက ယုံကြည်ကြသည်။
Redirectမင်းကွတ်ပင်#မင်းကွတ်သီး။
thumb|ဒူးရင်းသီးပင် ဒူးရင်းသီးသည် မြန်မာပြည်တောင်ဘက်ပိုင်းတွင် စိုက်ပျိုးဖြစ်ထွန်းသော အသီးတစ်မျိုးဖြစ်သည်။
ပင်စည်မှာ ကြီးမားလှပြီး အမြင့်မှာလည်း မြင့်မားလှပါသည်။
ဒူးရင်းပင်သည် ကျောက်စရစ်မြေနီကို ပို၍ ကြိုက်ဟန်တူသည်။
အရွက်မှာလည်း အရောင်နှစ်မျိုးပါရှိသည်။
ကျောဘက်တွင် ရွှေအိုရောင်ရှိပြီး၊ တဖက်တွင် အစိမ်းရည်နုနုပင်ဖြစ်သည်။
မှည့်လျှင် ပင်မြင့်ပေါ်မှ အလိုအလျှောက်ပြုတ်ကျလာသည်။
ပင်မြင့်မှ ပြုတ်ကျလာသော်လည်း မပျက်မစီးဘဲ ပင်ကိုအတိုင်းပင် တည်ရှိလျက် ရှိသည်။
ဒူးရင်းသီး တစ်လုံးဟာ ပုံမှန်အားဖြင့် အလျား ၃၀ စင်တီမီတာ (၁၂ လက္မ) အချင်း ၁၅ စင်တီမီတာ (၆ လက္မ)ထိ ကြီးထွားနိုင်ပြီး၊ တစ်လုံး၏ ပျမ်းမျှအလေးချိန် မှာ ၃ ကီလိုဂရမ် (၂-၇ ပေါင်)ထိရှိသည်။
အနံ့မှာကား လွန်စွာ မွေးကြူလျက် ရှိသည်။
အရသာမှာ ချိုမြကာ အခါးဘက်သို့သက်နေတတ်သည်။
အခါးဘက်သို့ သက်နေသော အရသာမှာကား အလွန်ပင်ကောင်းသည်ဟု သတ်မှတ်ထားကြသည်။
တချို့ဒူးရင်းသီးမှာ အစေ့ကြီးသော်လည်း တချို့မှာ အစေ့သည်လွန်စွာသေးငယ်၍ အစေ့သည်ပါရုံသာ ရှိသည်။
အစေ့မှာ အချို့အသီးတွင် ငါးမြှောင့်၊ အချို့အသီးတွင် လေးမြှောင့်၊ အချို့တွင်သုံးမြှောင့် စသည်ဖြင့်လည်း ကွဲပြားတတ်သေးသည်။
ဒူးရင်းသီးကို အဆမတန်စားသုံးလျှင် အပူကန်တတ်သည်။
ထိုသို့အပူမကန်စေရန် မင်းကွတ်သီးအား စားပေးရသည်။
နာနတ်သီးကိုလည်း စားခြင်းဖြင့် အပူမကန်နိုင်ပါ။
အစာအိမ်မကောင်းသူများ၊ အသဲရောဂါ သွေးတိုးရောဂါ ရှိသူများ ဒူးရင်းသီး စားရန် မသင့်တော်ပါ။
အစာကြေရန် ခက်ခဲခြင်း၊ ဝမ်းတွင်း အပူရှိန် မြင့်တက်စေခြင်းဖြစ်တတ်သည်။
ဒူးရင်းသီးအစိကို ပြုတ်စားလျှင် သံကျသည်ဟု ပြောကြသည်။
ကြက်ငှက်တုပ်ကွေးရောဂါ ကြက်ငှက်တုပ်ကွေးရောဂါသည် ကြက်ငှက်တုပ်ကွေး ဗိုင်းရပ်စ်ပိုးတစ်မျိုးဖြစ်သော H5N1 ရောဂါပိုးကြောင့် ပင်ဖြစ်သည်။
ထိုရောဂါပိုးသည် အာရှတစ်ခွင်၌ ပေါ်ပေါက်နေခဲ့သည်မှာ ရှစ်နှစ်ပင် ရှိခဲ့ပြီဖြစ်သည်။
ထိုရောဂါပိုးနှင့် ထိတွေ့မိသော လူသားများအဖို့ အသက် ဆုံးရှုံးသည်အထိ အန္တရာယ်ကြီးမားလှသည်။
တုပ်ကွေးရောဂါ တုပ်ကွေးရောဂါဆိုသည်မှာ လူတစ်ဦးမှ တစ်ဦးသို့ နှာချေ၍ဖြစ်စေ၊ ချောင်းဆိုး၍ဖြစ်စေ လေထဲမှတစ်ဆင့် လျင်မြန်စွာ ကူးစက်လွယ်သော၊ အသက်ရှူလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာ ရောဂါတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။
တုပ်ကွေးရောဂါပိုးများကို အေ၊ ဘီ (သို့မဟုတ်) စီ ဟု အမျိုးအစားခွဲခြားသတ်မှတ်လေ့ ရှိသည်။
အေ ဗိုင်းရပ်စ်ပိုးသည် ဘဲများ၊ ကြက်များ၊ ဝက်များ၊ ဝေလငါးများနှင့် လူသားများကို ကူးစက်နိုင်ပြီး အန္တရာယ်အရှိဆုံး ဗိုင်းရပ်စ်ပိုးဖြစ်သည်။
၎င်းတို့ကို မျက်နှာပြင်ပေါ်၌ ပေါ်ထွက်နေသော ပရိုတင်းအမျိုးအစားများအရ ခွဲခြားသတ်မှတ် ထားသည်။
ပရိုတင်း haemagglutinin ပါသော ဗိုင်းရပ်စ်ကို HA ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ပရိုတင်း neura-minidase ပါသော ဗိုင်းရပ်စ်ကို NA ဟူ၍ ၎င်း အတိုကောက် သင်္ကေတများနှင့် သတ်မှတ်ခွဲခြားလိုက်သည်။
သိပ္ပံပညာရှင်များက HAA အမျိုးအစားမှ အမျိုးအစားခွဲပေါင်း (၁၆)မျိုးနှင့် NA မှ အမျိုးအစားခွဲပေါင်း (၉)မျိုး ဖော်ထုတ် တွေ့ရှိရသည်။
ထို့ကြောင့် အေ ဗိုင်းရပ်စ်ပိုးမှ တွဲစပ်၍ရသော အမျိုးအစားပေါင်းမှာ ၁၆ x ၉ = (၁၄၄)မျိုး ဖြစ်နိုင်ပေသည်။
တုပ်ကွေး ရောဂါသည် ကမ္ဘာပေါ်၌ ဆောင်းရာသီသို့ ရောက်ရှိသည့်အခါတိုင်း ပေါ်ပေါက်လာလေ့ရှိသည်။
နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း တုပ်ကွေးရောဂါပိုးသည် တဖြည်းဖြည်းနှင့် သန္ဓေပြောင်းလဲသွားလေ့ရှိသည်။
အချို့သောနှစ်များမှ တုပ်ကွေးရောဂါပိုး အမျိုးအစားများသည် အခြားနှစ်များမှ တုပ်ကွေးရောဂါပိုး အမျိုးအစားများထက် ပို၍ ဒုက္ခပေးလေ့ရှိသည်။
ထို့ကြောင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တုပ်ကွေးရောဂါပိုး ကူးစက်ခံရသည့် အရေအတွက်မှာလည်း လူဦးရေ၏ ၅ ရာခိုင်နှုန်းမှ ၁၅ ရာခိုင်နှုန်းအထိ ကွဲပြားလေ့ရှိသည်။
တုပ်ကွေးရောဂါကြောင့် အသက်အရွယ်ကြီးရင့်သူများနှင့်နာတာရှည်ရောဂါသည်များ သေဆုံးကြရသည်။
နှစ်စဉ် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းလုံး၌ တုပ်ကွေးရောဂါကြောင့် လူဦးရေ တစ်သန်းခန့် သေဆုံးနေကြရသည်။
ကျန်းမာရေးနှင့် ပြည့်စုံသူများအဖို့မူ ရာသီအလိုက် ဖြစ်ပေါ်လာသော တုပ်ကွေး ရောဂါကြောင့် အသက်အန္တရာယ်ကို စိုးရိမ်ဖွယ်မရှိချေ။
ထိုတုပ်ကွေးသည် ယခင် တွေ့ကြုံဖူးခဲ့သော တုပ်ကွေးများနှင့် အနည်းငယ်မျှသာ ကွဲပြားခြားနားသည်ဖြစ်၍ ကျွန်ုပ်တို့က ရောဂါကို အတန်ငယ်ခံနိုင်ရည် ရှိနေပြီဖြစ်သည်။
သို့ရာတွင် မကြာခဏဆိုသလို အလွန်ဆန်းသစ်သော အေ အမျိုးအစား ဗိုင်းရပ်စ်တစ်မျိုး ပေါ်ထွက်လာတတ်၏။
ဤကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်မှုကို ပဋိပစ္စည်းပြောင်းလဲသွားမှု (antigenic shift) ဟု ခေါ်ဝေါ်သတ်မှတ်၏။
ထိုကဲ့သို့ ဖြစ်လာပါက အဆိုပါ ဗိုင်းရပ်စ်ပိုး၏ ဒဏ်ကို မည်သူမျှ ခံနိုင်ရည် မရှိကြတော့ချေ။
ထိုကိစ္စကြောင့် အကြီးအကျယ် ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုများနှင့် ကြုံတွေ့ကြရတော့မည် ဖြစ်ပါ၏။
ကူးစက်ရောဂါ ဖြစ်ပွားခြင်း (epidemic) ဆိုသည်မှာ လူအများအပြားအား ကူးစက်နိုင်သည့်ရောဂါ ရုတ်တရက် ဖြစ်ပွားလာခြင်းဖြစ်၏။
ကပ်ဆိုက်သည် (pandemic) ဆိုသည်မှာ အဆိုပါ ကူးစက်ရောဂါသည် တစ်ကမ္ဘာလုံးသို့ ပျံ့နှံ့သွားခြင်းပင်ဖြစ်တော့၏။
၂ဝ ရာစုနှစ်အတွင်းက တုပ်ကွေးရောဂါ ကပ်ဆိုက်မှု သုံးကြိမ်ဖြစ်ပွားခဲ့၏။
၁၉၁၈-ခုနှစ်၊ ၁၉၅၇-ခုနှစ်နှင့် ၁၉၆၈- ခုနှစ်တို့တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်းဖြစ်၏။
၁၉၁၈-ခုနှစ်က ဖြစ်ပွားသော တုပ်ကွေးသည်အဆိုးရွားဆုံးဖြစ်၏။
တစ်ကမ္ဘာလုံးတွင် လူပေါင်း သန်း ၅ဝကျော် အသက် ဆုံးရှုံးခဲ့ရ၏။
စာရေးဆရာ ဂျွန်ဘာရီ (John Barry) က ထိုရောဂန္တရကပ်အကြောင်း စာအုပ်တစ်အုပ်ပင် ရေးသားပြုစုခဲ့၏။
ကြက်ငှက်တုပ်ကွေးရောဂါ ဖြစ်ပွားမှု ကျန်းမာရေးပညာရှင်များ စိတ်ပူနေကြသော ကြက်ငှက်တုပ်ကွေးရောဂါပိုးကြောင့် ၁၉၉၇-ခုနှစ်က ဟောင်ကောင်တွင် ကြက်အကောင်ပေါင်း ထောင်ပေါင်းများစွာနှင့် လူခြောက်ယောက်သေဆုံးခဲ့ရ၏။
ဤတွင် ဟောင်ကောင် အာဏာပိုင်များက ကျန်ရှိနေသော ကြက်အားလုံးကို သုတ်သင်ပစ်လိုက်၏။
ကြက်အကောင် ရေပေါင်း ၁.၅ သန်းရှိ၏။
ထိုကဲ့သို့ သုတ်သင်လိုက်မှုကြောင့် ရောဂါဖြစ်ပွားမှု ရပ်တန့်သွားတော့၏။
သို့ရာတွင် H5N1ဆိုသည့် ရောဂါပိုးသည် ရှိမြဲပင် ရှိနေသေး၏။
၂ဝဝ၃-ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ဟောင်ကောင်၌ အမျိုးသားတစ်ယောက်သည် ကြက်ငှက်တုပ်ကွေးရောဂါဖြင့် ကွယ်လွန်ခဲ့ပြန်၏။
ထို့နောက် တစ်နှစ်ခန့်အကြာ ၂ဝဝ၄-ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလတွင် တောင်ကိုရီးယား၊ ဗီယက်နမ်၊ ဂျပန်နှင့် ယိုးဒယားနိုင်ငံတို့က ကြက်အကောင်ရေ များပြားစွာ သေဆုံးကုန်ကြကြောင်းသတင်းပို့ခဲ့ကြ၏။
ထိုလ ကုန်ဆုံးသောအခါ လူ ၂၈ ဦးတွင် ကြက်ငှက်တုပ်ကွေးရောဂါ စွဲကပ်လာကြပြီး ဖေဖော်ဝါရီလ စောစောပိုင်းတွင် ၎င်းလူနာများထဲမှ လူ ၂၁ ဦး သေဆုံးခဲ့ကြ၏။
ထို့နောက် အခြားနိုင်ငံများသို့ ကူးစက်ပြန့်ပွားသွားပြန်၏။
ကမ္ဘောဒီးယား၊ တရုတ်၊ အင်ဒိုနီးရှားနှင့် လာအိုနိုင်ငံတို့ဖြစ်ကြ၏။
မတ်လသို့ ရောက်သောအခါ ကြက်အကောင်ရေပေါင်း သန်း ၁၂ဝ သည် ရောဂါကြောင့်သေဆုံးခြင်း သို့မဟုတ် သုတ်သင် ရှင်းလင်းပစ်ခြင်းတို့ကို ခံခဲ့ကြရ၏။
သို့ရာတွင် ထိုကဲ့သို့ ကြီးမားစွာ ထိန်းချုပ်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ပါသော်လည်း အောင်မြင်မှု မရခဲ့ပါချေ။
၂ဝဝ၄-ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် H5N1 ရောဂါပိုးက နောက်တစ်ကြိမ် ထကြွသောင်းကျန်းလာပြန်၏။
ယခင်က ဖြစ်ပွားခဲ့သော နိုင်ငံများအပြင် မလေးရှားနိုင်ငံ၌ပါ ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်းဖြစ်၏။
ဤတစ်ကြိမ် ဖြစ်ပွားမှုသည် အန္တရာယ်လည်း အလွန် ကြီးမားလှ၏။
ယိုးဒယားနှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတို့တွင် ကျေးလက်တောရွာများ၌ လူကိုးဦး ရောဂါဖြစ်ပွားပြီး ထို လူနာများထဲမှ လူရှစ်ယောက် ကွယ်လွန်ခဲ့ရ၏။
အဆိုပါ နောက်ဆုံးသေဆုံးမှုအထိ ရောဂါကူးစက်မှုသည် ကြက်ငှက်မှ လူသို့ ကူးစက်ခြင်းဖြစ်၏။