kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
၈ ရာစု (8th century) နှောင်းပိုင်းတွင် ရေချန်လာ (Water Chenla) သည် ဂျာဗားရှိ ရှိုင်လန္ဒြမင်းဆက် (Sailendra dynasty) ၏ ကျွန်နိုင်ငံဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ ၎င်း၏ နောက်ဆုံးဘုရင်များ အသတ်ခံရပြီး ခရစ်နှစ် ၇၉၀ (790 CE) ခန့်တွင် ဂျာဗားဘုရင့်အာဏာသို့ ပေါင်းစည်းခံခဲ့ရသည်။
ကုန်းချန်လာ (Land Chenla) သည် ဂျယဗာမန် ၂ (Jayavarman II) လက်ထက် ခရစ်နှစ် ၈၀၂ (802 CE) တွင် လွတ်လပ်ရေးရရှိခဲ့သည်။
ရှေးတရုတ်မှတ်တမ်းများတွင် ခေတ်သစ် တောင်ပိုင်းလာအိုတွင် ရှိသော ရှရှေဌပူရ (Shreshthapura) မြို့တော်တွင် အုပ်ချုပ်ခဲ့သော ဘုရင် ရှရူတဝါမန် (Shrutavarman) နှင့် ရှရှေဌဝါမန် (Shreshthavarman) ဟူသော ဘုရင် ၂ ပါးကို ဖော်ပြထားသည်။
ကမ္ဘောဒီးယား၏ နောင်လာမည့် အမှတ်အသားအပေါ် ကြီးမားသော ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုကို ခေတ်သစ် ကမ္ဘောဒီးယား၏ ကမ္ဘုံသုမ်မြို့ (Kampong Thom) တွင် ရှိသော ဘာဝပူရ (Bhavapura) ၏ ခမာဘုရင့်နိုင်ငံမှ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။
၎င်း၏ အမွေအနှစ်မှာ ၎င်း၏ အရေးအပါဆုံး ဘုရင် အီရှာနဝါမန် (Ishanavarman) ဖြစ်ပြီး၊ သူသည် ခရစ်နှစ် ၆၁၂-၆၂၈ (612–628) အတွင်း ဖူနန် ဘုရင့်နိုင်ငံ (Kingdom of Funan) ကို လုံးဝသိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။
သူသည် ဆမ်ဘော ပရီကုတ် (Sambor Prei Kuk) တွင် မြို့တော်သစ်ကို ရွေးချယ်ကာ ၎င်းကို အီရှာနပူရ (Ishanapura) ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။
ခမာအင်ပါယာ (၈၀၂–၁၄၃၁) (Khmer Empire (802–1431)) အဓိကဆောင်းပါး - ခမာအင်ပါယာ (Khmer Empire) ခမာအင်ပါယာ (Khmer Empire) ၏ ၆ ရာစုကာလသည် နည်းပညာနှင့် အနုပညာဆိုင်ရာ တိုးတက်မှုနှင့် အောင်မြင်မှုများ၊ နိုင်ငံရေးခိုင်မာမှု၊ နှင့် အုပ်ချုပ်ရေးတည်ငြိမ်မှုတို့ကြောင့် ထူးခြားသည်။
ဤအင်ပါယာသည် ကမ္ဘောဒီးယားနှင့် အရှေ့တောင်အာရှ၏ စက်မှုမတိုင်မီ ယဉ်ကျေးမှု၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နည်းပညာဆိုင်ရာ အထွတ်အထိပ်ကို ကိုယ်စားပြုသည်။
ခမာအင်ပါယာ (Khmer Empire) မတိုင်မီ ချန်လာ (Chenla) သည် အာဏာဗဟိုများ ပြောင်းလဲနေသော နိုင်ငံရေးအဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ရှိခဲ့ပြီး၊ ၈ ရာစု (8th century) အစောပိုင်းတွင် ကုန်းချန်လာ (Land Chenla) နှင့် ရေချန်လာ (Water Chenla) ဟူ၍ နှစ်ပိုင်းခွဲခဲ့သည်။
၈ ရာစု (8th century) နှောင်းပိုင်းတွင် ရေချန်လာ (Water Chenla) သည် သရီဝိဇယ အင်ပါယာ (Srivijaya Empire) ၏ မလေးလူမျိုးများနှင့် ရှိုင်လန္ဒြအင်ပါယာ (Shailendra Empire) ၏ ဂျာဗားလူမျိုးများမှ သိမ်းယူခံခဲ့ရပြီး နောက်ဆုံးတွင် ဂျာဗားနှင့် သရီဝိဇယ (Srivijaya) သို့ ပေါင်းစည်းခံခဲ့ရသည်။
ကုန်းချန်လာ (Land Chenla) ၏ အုပ်ချုပ်သူ ဂျယဗာမန် ၂ (Jayavarman II) သည် ခရစ်နှစ် ၈၀၂ (802 CE) တွင် ဖနမ်ကူလန် (Phnom Kulen) (မဟန္ဒြတောင် - Mount Mahendra) တွင် ဒဏ္ဍာရီဆန်ဆန် ဟိန္ဒူ (Hindu) သန့်ရှင်းမှုအခမ်းအနားကို စတင်ခဲ့ပြီး၊ ၎င်းသည် နိုင်ငံရေးလွတ်လပ်မှုနှင့် တော်ဝင်တရားဝင်မှုကို ကြေညာရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သည်။
သူသည် မိမိကိုယ်ကို ဒေဝရာဇာ (devaraja) - ဘုရားအဖြစ်ခန့်အပ်ခံရသော ဘုရင်၊ အငြင်းပွားမှုမရှိသော ဘုရင်အဖြစ် ကြေညာကာ ရှိုင်လန္ဒြါ (Shailandra) နှင့် သရီဝိဇယ (Srivijaya) မှ လွတ်လပ်ရေးကို တစ်ပြိုင်နက် ကြေညာခဲ့သည်။
သူသည် ခေတ်သစ် ရိုလူအို့စ် (Roluos) မြို့နှင့် နီးသော အင်ကောဒေသ၏ ပထမဆုံး မြို့တော် ဟရီဟရလယ (Hariharalaya) ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။
အင်ဒြဝါမန် ၁ (Indravarman I) (၈၇၇–၈၈၉) နှင့် ၎င်း၏သား နောက်ဆက်ခံသူ ယရှောဝါမန် ၁ (Yasovarman I) (၈၈၉–၉၀၀) တို့သည် မြို့တော် ယရှောဓရပူရ (Yasodharapura) ကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး မြို့တော်မြောက်ဘက်တွင် ဧရာမရေလှောင်ကန်များ (barays) ဆောက်လုပ်ရန် အမိန့်ပေးခဲ့သည်။
ရေစီမံခန့်ခွဲမှု ကွန်ရက်သည် အင်ကောလွင်ပြင်ပေါ်တွင် ရရှိနိုင်သော ရွှံ့စေးသဲများဖြင့် တည်ဆောက်ထားသော ရေလွှဲမြောင်းများ၊ ရေကန်များ၊ နှင့် ကမ်းပါးများ၏ ရှုပ်ထွေးသော ဖွဲ့စည်းပုံများပေါ်တွင် မူတည်သည်။
အရှေ့ဘာရယ် (East Baray) ၏ ကမ်းပါးများသည် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေပြီး၊ ၎င်းတို့သည် အရှည် ကျော်နှင့် အနံ ရှိသည်။
အကြီးဆုံး အစိတ်အပိုင်းမှာ အနောက်ဘာရယ် (West Baray) ဖြစ်ပြီး၊ ဤရေလှောင်ကန်သည် အရှည် ၊ အနံ ခန့်ရှိပြီး ရေ ၅၀ သန်း ကုဗမီတာ ခန့် သိုလှောင်ထားသည်။
တော်ဝင်အုပ်ချုပ်ရေးသည် ရှီဝဘာသာ ဟိန္ဒူ (Shivaite Hindu) နိုင်ငံစီရင်စု၏ ဘာသာရေးအယူအဆနှင့် စစ်သူကြီးနှင့် အကာအကွယ်ပေးသူအဖြစ် ဘုရင်၏ ဗဟိုကိုးကွယ်မှု - "ဝါမန်" (Varman) ပေါ်တွင် အခြေခံထားသည်။
ဤဗဟိုချုပ်ကိုင်မှု အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်သည် တော်ဝင်အရာရှိများကို ပြည်နယ်များသို့ ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
မဟိဓရပူရ (Mahidharapura) မင်းဆက် - ၎င်း၏ ပထမဘုရင် ဂျယဗာမန် ၆ (Jayavarman VI) (၁၀၈၀–၁၁၀၇) ဖြစ်ပြီး၊ ဒန်ဂရက် တောင်များ (Dângrêk Mountains) အနောက်ဘက် မွန်မြစ် (Mun river) ချိုင့်ဝှမ်းမှ ဆင်းသက်လာသော မင်းဆက်သည် အဟောင်း "ထုံးတမ်းစဉ်လာမူဝါဒ"၊ မျိုးရိုးဇာတိစဉ်ဆက်မှု၊ နှင့် အထူးသဖြင့် ဟိန္ဒူဘာသာ (Hinduism) ကို တစ်ခုတည်းသော နိုင်ငံတော်ဘာသာအဖြစ် ရပ်တန့်ခဲ့သည်။
အချို့သမိုင်းပညာရှင်များက အင်ပါယာ၏ ဆုတ်ယုတ်မှုကို ဤဘာသာရေးပြတ်တောက်မှုများနှင့် ဆက်စပ်ဖော်ပြသည်။
အမျိုးမျိုးသော မြို့တော်များ ပါဝင်သော ဧရိယာသည် ခန့် ကျယ်ပြန့်ပြီး၊ ယနေ့ခေတ်တွင် အင်ကော (Angkor) ဟု အများသိကြသည်။
အင်ဂျင်နီယာဖြင့် တည်ဆောက်ထားသော ဆည်မြောင်းစနစ်ပေါ်တွင် အခြေခံထားသော အဆင့်မြင့် စပါးစိုက်ပျိုးမှု၊ နှင့် တုံလယ်ဆပ် (Tonlé Sap) ၏ ငါးနှင့် ရေသတ္တဝါများ၏ ထူးကဲသော ပေါများမှုတို့ ပေါင်းစပ်မှုသည် ပရိုတင်းအရင်းအမြစ်အဖြစ် ပုံမှန်စားနပ်ရိက္ခာ ပိုလျှံမှုကို အာမခံခဲ့သည်။
မကြာသေးမီ ဘူမိစစ်တမ်းများအရ အင်ကော (Angkor) သည် ၁၂ နှင့် ၁၃ ရာစု (12th and 13th centuries) အတွင်း စက်မှုမတိုင်မီ ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး အခြေချနေထိုင်မှု ရှုပ်ထွေးမှုကို ထိန်းသိမ်းခဲ့ကြောင်း အတည်ပြုခဲ့ပြီး၊ လူဦးရေ သုံးပုံနှစ်ပုံ (သန်းသုံးပုံတစ်ပုံခန့်) နေထိုင်ခဲ့သည်။
အများပြည်သူ လုပ်သားအင်အား၏ သိသာထင်ရှားသော အစိတ်အပိုင်းများကို အထိမ်းအမှတ်အဆောက်အအုံများ တည်ဆောက်မှုနှင့် အခြေခံအဆောက်အအုံ (infrastructure) ထိန်းသိမ်းမှုသို့ ပြန်လည်ဦးတည်ခဲ့သည်။
သုတေသီများ တိုးပွားလာမှုက ဒေသခံ ဂေဟစနစ်၏ အားနည်းသော အရင်းအမြစ်များကို တဖြည်းဖြည်း အလွန်အမင်း အသုံးချမှု၊ ကြီးမားသော သစ်တောပြုန်းတီးမှု (deforestation) နှင့် ရလဒ်အနေဖြင့် တိုက်စားမှု (erosion) တို့နှင့် အင်ပါယာ၏ နောက်ဆုံး ဆုတ်ယုတ်မှုကို ဆက်စပ်ဖော်ပြသည်။
ဆူရိယဝါမန် ၂ (Suryavarman II) (၁၁၁၃–၁၁၅၀) ဘုရင်လက်ထက်တွင် အင်ပါယာသည် ၎င်း၏ အကြီးမားဆုံး ပထဝီအနေအထားသို့ ရောက်ရှိခဲ့ပြီး၊ အင်ဒိုချိုင်းနှင့် (Indochina)၊ ထိုင်းပင်လယ်ကွေ့ (Gulf of Thailand) နှင့် မြောက်ပိုင်း ပင်လယ်ရေကြောင်း အရှေ့တောင်အာရှ (maritime Southeast Asia) ၏ ဧရိယာကြီးများကို တိုက်ရိုက် သို့မဟုတ် သွယ်ဝိုက်၍ ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။
ဆူရိယဝါမန် ၂ သည် အင်ကောဝပ် (Angkor Wat) ဘုရားကျောင်းကို စတင်တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး၊ ၃၇ နှစ်ကာလအတွင်း တည်ဆောက်ခဲ့သော ၎င်း၏ မျှော်စင် ၅ ခုသည် မေရုတောင် (Mount Meru) ကို ကိုယ်စားပြုကာ ဂန္ထဝင် ခမာဗိသုကာပညာ (Khmer architecture) ၏ အထူးချွန်ဆုံး ဖော်ပြမှုအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသည်။
သို့သော်၊ ဒိုင်ဗီယက် (Đại Việt) ကို ကျူးကျော်ရန် ကြိုးစားစဉ် ဆူရိယဝါမန် ၂ စစ်မြေပြင်တွင် ကျဆုံးခဲ့သောအခါ နယ်မြေချဲ့ထွင်မှု အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။
ထို့နောက် မင်းဆက်ပြောင်းလဲမှုနှင့် ချမ်လူမျိုး (Cham people) ၏ ကျူးကျော်မှုကာလတစ်ခု ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး၊ ၁၁၇၇ ခုနှစ်တွင် အင်ကော၏ ဖျက်ဆီးခံရမှုဖြင့် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ခဲ့သည်။
ဂျယဗာမန် ၇ (Jayavarman VII) (၁၁၈၁–၁၂၁၉ လက်ထက်) သည် ကမ္ဘောဒီးယား၏ အကြီးကျယ်ဆုံး ဘုရင်အဖြစ် ယေဘုယျအားဖြင့် သတ်မှတ်ခံရသည်။
မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ (Mahayana Buddhism) ကိုးကွယ်သူဖြစ်ပြီး၊ သူသည် ချမ်ပါ (Champa) ကို အောင်မြင်သော စစ်ဆင်ရေးဖြင့် ပြန်လည်တိုက်ခိုက်ကာ ၎င်း၏ အုပ်ချုပ်မှုကို စတင်ခဲ့သည်။
နှစ် ၄၀ နီးပါး အာဏာရှိစဉ် သူသည် အထိမ်းအမှတ် အဆောက်အအုံများ အများဆုံး တည်ဆောက်သူဖြစ်လာပြီး၊ အင်ကောသုမ် (Angkor Thom) မြို့ကို ၎င်း၏ ဗဟိုဘုရားကျောင်း ဘာယွန် (Bayon) နှင့်အတူ တည်ထောင်ခဲ့သည်။
၎င်းထံမှ ထူးချွန်သော လက်ရာများဖြစ်သည့် ဘန်တီယ်ကဒေး (Banteay Kdei)၊ တာပရုမ် (Ta Prohm)၊ နိတ်ပန် (Neak Pean)၊ နှင့် စရာ စရန် (Sra Srang) တို့ကို ဂုဏ်ပြုထားသည်။
ဆူရိယဝါမန် ၁ (Suryavarman I) ၏ ကျယ်ပြန့်သော လမ်းကွန်ရက်၊ အထူးသဖြင့် ဖီမိုင်း (Phimai) သို့ တော်ဝင်လမ်းကို ထိန်းသိမ်းမှု၊ အနားယူအိမ်များ၊ တံတားများ၊ နှင့် ဆေးရုံများကဲ့သို့သော အသုံးဝင်ပြီး လောကီရေးရာ စီမံကိန်းများနှင့် အဆောက်အအုံများ တည်ဆောက်မှုသည် ဂျယဗာမန် ၇ ကို အင်ပါယာအုပ်ချုပ်သူများအနက် ထူးခြားစေသည်။
၁၂၉၆ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် တရုတ်သံတမန် ဇိုးဒါဂွမ် (Zhou Daguan) သည် အင်ကောသို့ ရောက်ရှိလာပြီး ဘုရင် သရီဓြဝါမန် (Srindravarman) ၏ နန်းတော်တွင် ၁၂၉၇ ခုနှစ် ဇူလိုင်လအထိ နေထိုင်ခဲ့သည်။
သူသည် ကမ္ဘောဒီးယား၏ ဓလေ့ထုံးစံများ (The Customs of Cambodia) ဟူသော အသေးစိတ် အစီရင်ခံစာကို ရေးသားခဲ့သည်။
၎င်း၏ ဖော်ပြချက်သည် သမိုင်းဆိုင်ရာ အင်ကောကို နားလည်ရန် အရေးကြီးသော ရင်းမြစ်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ ဤစာသားသည် အင်ကော၏ နေ့စဉ်ဘဝနှင့် နေထိုင်သူများ၏ အလေ့အကျင့်များအကြောင်း အဖိုးတန် အချက်အလက်များကို ပေးထားသည်။
နောက်ဆုံး သင်္သကရိုက် (Sanskrit) ကမ္ပည်းစာသည် ၁၃၂၇ ခုနှစ်မှ ဖြစ်ပြီး၊ အင်ဒြဂျယဝါမန်မှ ဂျယဗာမန် ၉ ပရမေရွှာရ (Jayavarman IX Parameshwara) (၁၃၂၇–၁၃၃၆) သို့ ဆက်ခံမှုကို မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။
အင်ပါယာသည် အဓိကအားဖြင့် စိုက်ပျိုးရေးအခြေခံ နိုင်ငံတစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ လူမှုအဆင့်အတန်း ၃ မျိုး - အထက်တန်းလွှာ၊ အလုပ်သမား၊ နှင့် ကျွန်များ ပါဝင်သည်။
အထက်တန်းလွှာတွင် အကြံပေးများ၊ စစ်ဘက်ခေါင်းဆောင်များ၊ နန်းတွင်းသားများ၊ ဘုန်းကြီးများ၊ ဘာသာရေးဆရာတော်များ၊ နှင့် အရာရှိများ ပါဝင်သည်။
အလုပ်သမားများတွင် စိုက်ပျိုးရေးလုပ်သားများနှင့် ဆောက်လုပ်ရေးစီမံကိန်းများအတွက် လက်မှုပညာသည်မျိုး ပါဝင်သည်။
ကျွန်များသည် စစ်ရေးစစ်ဆင်မှုများ သို့မဟုတ် ဝေးလံသော ရွာများမှ ဖမ်းဆီးခံရသူများ ဖြစ်လေ့ရှိသည်။
ဒင်္ဂါးများ မရှိခဲ့ဘဲ၊ အရောင်းအဝယ်စီးပွားရေးသည် စိုက်ပျိုးထွက်ကုန်၊ အဓိကအားဖြင့် ဆန်ပေါ်တွင် အခြေခံထားပြီး၊ ဒေသတွင်း ကုန်သွယ်မှုသည် စီးပွားရေး၏ အမှတ်မထင်သော အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်သည်။
ကမ္ဘောဒီးယား အလယ်ခေတ် (၁၄၃၁–၁၈၆၃) (Cambodia Middle Period (1431–1863)) အဓိကဆောင်းပါး - အင်ကောနောက်ခေတ် (Post-Angkor Period) "ကမ္ဘောဒီးယား၏ အင်ကောနောက်ခေတ်" (Post-Angkor Period of Cambodia) သို့မဟုတ် "အလယ်ခေတ်" (Middle Period) ဟူသော အသုံးအနှုန်းသည် ၁၅ ရာစုအစောပိုင်းမှ ၁၈၆၃ ခုနှစ်၊ ပြင်သစ်ကာကွယ်နယ်မြေ (French Protectorate of Cambodia) စတင်သည်အထိ သမိုင်းကာလကို ရည်ညွှန်းသည်။
၁၅ နှင့် ၁၆ ရာစုအတွက် ယုံကြည်စိတ်ချရသော အရင်းအမြစ်များ အလွန်ရှားပါးသည်။
ခမာအင်ပါယာ (Khmer Empire) ၏ ဆုတ်ယုတ်မှုကို ဖြစ်ရပ်များနှင့် တိကျစွာ ဆက်စပ်ဖော်ပြသော အဆုံးအဖြတ်ရှင်းလင်းချက်တစ်ခုကို မထုတ်ပြန်နိုင်သေးပါ။
သို့သော် ခေတ်သစ်သမိုင်းပညာရှင်အများစုက ဘာသာရေး၊ မင်းဆက်၊ အုပ်ချုပ်ရေး၊ နှင့် စစ်ရေးဆိုင်ရာ သဘောသဘာဝများ၏ ကွဲပြားပြီး တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲမှုများ၊ ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ ပြဿနာများ၊ နှင့် ဂေဟစနစ် မညီမျှမှုများသည် အင်ဒိုချိုင်းနှင့် အာဏာပြောင်းလဲမှုများနှင့် တိုက်ဆိုင်နေပြီး၊ ၎င်းတို့အားလုံးကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုရာတွင် ထည့်သွင်းစဉ်းစားရမည်ဟု အငြင်းပွားကြသည်။
မကြာသေးမီနှစ်များအတွင်း အာရုံစူးစိုက်မှုသည် ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု၊ လူသား-ပတ်ဝန်းကျင် အပြန်အလှန်ဆက်သွယ်မှု၊ နှင့် ဂေဟစနစ်ဆိုင်ရာ အကျိုးဆက်များဆီသို့ သိသာထင်ရှားစွာ ပြောင်းလဲသွားသည်။
ဘုရားကျောင်းများရှိ ကမ္ပည်းစာ (Epigraphy) များသည် ၁၄ ရာစု (14th century) ၏ တတိယဆယ်စုနှစ်တွင် အဆုံးသတ်သွားပြီး ၁၆ ရာစု (16th century) အလယ်ပိုင်းအထိ ပြန်လည်မစတင်ပါ။
ကမ္ဘောဒီးယား ဘုရင်များ စာရင်း (ခမာအင်ပါယာ ၈၀၂–၁၄၃၁) (Royal Chronology) ၏ မှတ်တမ်းတင်မှုသည် ဘုရင် ဂျယဗာမန် ၉ ပရမေရွှာရ (Jayavarman IX Parameshwara) နှင့်အတူ ရပ်တန့်သွားပြီး၊ နှစ် ၂၀၀ ကျော်ကာလအတွင်း ဘုရင်တစ်ပါး၏ အမည်ပင် ခေတ်ပြိုင်မှတ်တမ်းတစ်ခုမျှ မရှိပါ။
ဂျယဗာမန် ၇ (Jayavarman VII) ၏ အုပ်ချုပ်မှုပြီးနောက် အထိမ်းအမှတ်ဘုရားကျောင်းဗိသုကာများ ဆောက်လုပ်မှု ရပ်တန့်သွားခဲ့သည်။
စာရေးဆရာ မိုက်ကယ် ဗစ်ကာရီ (Michael Vickery) ၏ အဆိုအရ၊ ကမ္ဘောဒီးယား၏ ၁၅ ရာစု (15th century) အတွက် ပြင်ပအရင်းအမြစ်များသာ ရှိပြီး၊ တရုတ် မင်ရှီလူ (Ming Shilu) မှတ်တမ်းများနှင့် အယုဓယ၏ အစောဆုံး တော်ဝင်မှတ်တမ်းများသာ ဖြစ်သည်။
၁၆ ရာစု (16th century) တရုတ်ပညာရှင် ဝမ်ရှီဇန် (Wang Shi-zhen) က "တရားဝင်သမိုင်းပညာရှင်များသည် ထိန်းချုပ်မှုမရှိဘဲ အမှန်တရားကို ဖုံးကွယ်ရာတွင် ကျွမ်းကျင်ကြသည်။
သို့သော် ၎င်းတို့မှတ်တမ်းတင်သော အမှတ်တရများနှင့် ဥပဒေများ၊ ကူးယူထားသော စာရွက်စာတမ်းများကို စွန့်ပစ်၍မရပါ" ဟု မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။
၁၅ ရာစု (15th century) တစ်ခုလုံး၏ ဗဟိုရည်ညွှန်းချက်မှာ ၁၄၃၁ ခုနှစ်ခန့်တွင် မြို့တော် ယရှောဓရပူရ (Yasodharapura) (အင်ကောသုမ် - Angkor Thom) တွင် အယုဓယဘုရင့်နိုင်ငံ (Ayutthaya Kingdom) ၏ ထိုင်းဝင်ရောက်စွက်ဖက်မှုတစ်ခု ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်း၏ သဘောသဘာဝကို ဖော်ပြမထားပါ။
သမိုင်းပညာရှင်များက ဤဖြစ်ရပ်ကို ကမ္ဘောဒီးယား၏ နိုင်ငံရေးဗဟိုချက် တောင်ဘက်သို့ ဖနမ်ပင် (Phnom Penh)၊ လုံဗက် (Longvek)၊ နှင့် နောက်ပိုင်း အူဒုံ (Oudong) ဒေသသို့ ပြောင်းရွှေ့မှုနှင့် ဆက်စပ်ဖော်ပြသည်။
> "အင်ကော၏ ကျဆုံးမှုပြီးနောက် ထိုင်းသည် ကမ္ဘောဒီးယား၏ အဓိကရန်သူဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ ကမ္ဘောဒီးယား၏ အနောက်နယ်စပ်တွင် အင်ပါယာစမ်းသပ်မှုဖြင့် ထိရောက်စွာ ရှည်ကြာခဲ့သော မသေချာသော အချုပ်အခြာအာဏာပုံစံကို အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။
" ၁၆ ရာစု (16th century) အတွက် အရင်းအမြစ်များသည် ပိုမိုများပြားသည်။
ဘုရင့်နိုင်ငံသည် မဲခေါင်မြစ် (Mekong) တွင် ဗဟိုပြုထားပြီး၊ အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ ကုန်သွယ်မှု ကွန်ရက် (Asian maritime trade network) ၏ အရေးပါသော အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုအဖြစ် သာယာဝပြောခဲ့သည်။
၎င်းမှတဆင့် ရှာဖွေတွေ့ရှိမှု ခေတ် (Age of Discovery) မှ ဥရောပစွန့်စားသူများနှင့် ပထမဆုံး ထိတွေ့မှု ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။
ထိုင်းနှင့် စစ်ပွဲများကြောင့် နယ်မြေဆုံးရှုံးမှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး၊ ၁၅၉၄ ခုနှစ်တွင် မြို့တော် လုံဗက် (Longvek) ကို သိမ်းပိုက်ခံခဲ့ရသည်။
ရစ်ချတ် ကော့စ် (Richard Cocks) မှ အရှေ့အိန္ဒိယ ကုမ္ပဏီ (East India Company) သည် ၁၆၁၈ ခုနှစ်တွင် ကိုချင်ဘုရင့်နိုင်ငံ (Kingdom of Cochin)၊ တရုတ်၊ နှင့် ကမ္ဘောဒီးယားတို့နှင့် ကုန်သွယ်မှု ထူထောင်ခဲ့သော်လည်း၊ ကမ္ဘောဒီးယားကုန်သွယ်မှုကို လန်ဒန်ရှိ ဒါရိုက်တာများက ခွင့်ပြုချက်မပေးခဲ့ဘဲ၊ ၁၆၅၁ ခုနှစ်တွင် ပြန်လည်စတင်ခဲ့သော်လည်း ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ တိုတောင်းခဲ့သည်။
ဗီယက်နမ်လူမျိုးများသည် ၎င်းတို့၏ "တောင်ဘက်ချီတက်မှု" (Southward March) ဖြင့် ၁၇ ရာစု (17th century) တွင် မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ် (Mekong Delta) ရှိ ပရီနိုကော/ဆိုင်ဂုံ (Prei Nokor/Saigon) သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။
ဤဖြစ်ရပ်သည် ကမ္ဘောဒီးယားမှ ပင်လယ်ထွက်ပေါက်နှင့် လွတ်လပ်သော ရေကြောင်းကုန်သွယ်မှု ဆုံးရှုံးမှု၏ နှေးကွေးသော လုပ်ငန်းစဉ်ကို စတင်ခဲ့သည်။
၁၇ နှင့် ၁၈ ရာစု (17th and 18th centuries) အတွင်း ထိုင်းနှင့် ဗီယက်နမ်၏ လွှမ်းမိုးမှု ပိုမိုပြင်းထန်လာပြီး၊ ခမာတော်ဝင်အာဏာသည် ကျွန်နိုင်ငံအဆင့်သို့ ကျဆင်းသွားသဖြင့် အာဏာဗဟိုချက် မကြာခဏ ပြောင်းရွှေ့မှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။
၁၉ ရာစု (19th century) အစောပိုင်းတွင် ဗီယက်နမ်နှင့် ထိုင်းတွင် မင်းဆက်များ ခိုင်မာစွာ တည်ထောင်ပြီးနောက်၊ ကမ္ဘောဒီးယားသည် အမျိုးသားအချုပ်အခြာအာဏာ ဆုံးရှုံးကာ နှစ်နိုင်ငံ၏ ပူးတွဲအုပ်ချုပ်မှုအောက်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။
ဗြိတိသျှအင်ပါယာ (British Empire) ၏ အေးဂျင့် ဂျွန် ခရော့ဖူးဒ် (John Crawfurd) က "…ထိုရှေးခေတ်ဘုရင့်နိုင်ငံ၏ ဘုရင်သည် မည်သည့် ဥရောပနိုင်ငံ၏ အကာအကွယ်အောက်သို့ မိမိကိုယ်ကို ပစ်ချရန် အသင့်ဖြစ်နေသည်…" ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။
ကမ္ဘောဒီးယားကို ဗီယက်နမ်နှင့် ထိုင်းထဲသို့ ပေါင်းစည်းခံရခြင်းမှ ကယ်တင်ရန်၊ ကမ္ဘောဒီးယားလူမျိုးများသည် ယခင်က မြန်မာ-ထိုင်းစစ်ပွဲများတွင် ကြေးစားစစ်သားများအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့သော လူဇုန်း/လူကိုးအက် (Luzones/Lucoes - ဖိလစ်ပိုင်၊ လူဇုံမှ ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုး) ၏ အကူအညီကို တောင်းခံခဲ့သည်။
သံတမန်အဖွဲ့ လူဇုံသို့ ရောက်ရှိချိန်တွင် အုပ်ချုပ်သူများသည် စပိန်လူမျိုးများ ဖြစ်နေပြီဖြစ်သောကြောင့်၊ ၎င်းတို့ကိုလည်း အကူအညီတောင်းခံခဲ့သည်။
ထို့ပြင် မက္ကဆီကိုမှ ဖိလစ်ပိုင်သို့ လာသော လက်တင်အမေရိက တပ်ဖွဲ့များ (Mexican settlement in the Philippines) နှင့်အတူ၊ ထိုစဉ်က ခရစ်ယာန်ဘာသာသို့ ပြောင်းလဲခဲ့သော ဘုရင် ဆာသာ ၂ (Satha II) ကို ကမ္ဘောဒီးယားဘုရင်အဖြစ် ပြန်လည်ထူထောင်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။
၎င်းမှာ ထိုင်း/ရှမ်း ကျူးကျော်မှုကို တွန်းလှန်ပြီးနောက် ဖြစ်သော်လည်း၊ ၎င်းသည် ယာယီသာဖြစ်ခဲ့သည်။
သို့သော် အနာဂတ်ဘုရင် အန်ဒုအုံ (Ang Duong) သည် စပိန်နှင့် မဟာမိတ်ဖြစ်သော ပြင်သစ်လူမျိုး (စပိန်ကို ဘုရ်ဘွန် မင်းဆက် (Bourbon Dynasty) မှ အုပ်ချုပ်သောကြောင့်) ၏ အကူအညီကိုလည်း တောင်းခံခဲ့သည်။
ကမ္ဘောဒီးယားဘုရင်သည် ကမ္ဘောဒီးယားဘုရင့်စနစ် ပြန်လည်တည်ရှိရန် ကိုလိုနီပြင်သစ်၏ အကာအကွယ်ပေးမှု ကမ်းလှမ်းချက်ကို သဘောတူခဲ့ပြီး၊ ၎င်းသည် ဘုရင် နိုရိုဒုံ ပရွမ်းဘရိရတ်(Norodom Prohmbarirak) မှ ၁၈၆၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁၁ ရက်တွင် ပြင်သစ်ကာကွယ်နယ်မြေကို လက်မှတ်ရေးထိုးပြီး တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုမှုနှင့်အတူ အကျိုးသက်ရောက်ခဲ့သည်။
ပြင်သစ်ကိုလိုနီခေတ် (၁၈၆၃–၁၉၅၃) (French Colonial Period (1863–1953)) အဓိကဆောင်းပါး - ကမ္ဘောဒီးယားပြင်သစ်ကာကွယ်နယ်မြေ (French Protectorate of Cambodia) | ပြင်သစ်အင်ဒိုချိုင်းနား (French Indochina) ၁၈၆၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ဘုရင် နိုရိုဒုံ (Norodom) သည် ပြင်သစ်နှင့် သဘောတူညီချက်တစ်ခု လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ပြီး ဘုရင့်နိုင်ငံကို ပြင်သစ်၏ အကာအကွယ်အောက်တွင် ထားရှိခဲ့သည်။
မူလစာချုပ်သည် ကမ္ဘောဒီးယား၏ အချုပ်အခြာအာဏာကို မထိခိုက်စေဘဲ ထားရှိခဲ့သော်လည်း၊ ပြင်သစ်၏ ထိန်းချုပ်မှုသည် ၁၈၇၇၊ ၁၈၈၄၊ နှင့် ၁၈၉၇ ခုနှစ်များတွင် အရေးပါသော အချိန်အမှတ်များနှင့်အတူ တဖြည်းဖြည်း တိုးလာခဲ့ပြီး၊ ရာစုနှစ်ကုန်ချိန်တွင် ဘုရင်၏ အာဏာသည် နန်းတော်ပြင်ပတွင် မရှိတော့သလောက် ဖြစ်သွားခဲ့သည်။
နိုရိုဒုံ (Norodom) သည် ၁၉၀၄ ခုနှစ်တွင် ကွယ်လွန်ခဲ့ပြီး၊ ၎င်း၏ ဆက်ခံသူနှစ်ဦးဖြစ်သော သီသိုဝသ် (Sisowath) နှင့် မိုနိဗွန် (Monivong) တို့သည် ပြင်သစ်အား နိုင်ငံကို ထိန်းချုပ်ခွင့်ပေးရာတွင် ကျေနပ်ခဲ့ကြသည်။
သို့သော် ၁၉၄၀ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်သည် ထိုင်းနှင့် နယ်စပ်စစ်ပွဲတွင် ရှုံးနိမ့်ခဲ့ပြီး ဘတ္တံဘန်း (Battambang) နှင့် အန်ကော (Angkor) ပြည်နယ်များကို လက်နက်ချရန် အတင်းအကျပ်ပြုခံခဲ့ရသည် (သို့သော် အင်ကောရှိ ရှေးဟောင်းနေရာကို ပြန်လည်ထိန်းသိမ်းခဲ့သည်)။
ဘုရင် မိုနိဗွန် (Monivong) သည် ၁၉၄၁ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် ကွယ်လွန်ခဲ့ပြီး၊ ပြင်သစ်တို့က အသက် ၁၈ နှစ်အရွယ် မသိမသာသော မင်းသား သီဟာနု (Sihanouk) ကို ဘုရင်အဖြစ် ထီးနန်းတင်ခဲ့သည်။
၎င်းတို့သည် - အလယ်အလတ်အရွယ် သားတော် မိုနိရသ် (Monireth) ထက် အတွေ့အကြုံနည်းသော လူငယ်မင်းသားကို ပိုမိုလွယ်ကူစွာ ထိန်းချုပ်နိုင်မည်ဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။
စစ်ပွဲအဆုံးသတ်ချိန်တွင် ကမ္ဘောဒီးယား၏ အခြေအနေသည် ပရမ်းပတာဖြစ်နေခဲ့သည်။
ဗိုလ်ချုပ် ရှားလ် ဒဂေါ့လ် (Charles de Gaulle) လက်အောက်ရှိ လွတ်လပ်သောပြင်သစ် (Free French) တို့သည် အင်ဒိုချိုင်းနားကို ပြန်လည်သိမ်းယူရန် သန္နိဋ္ဌာန်ချထားခဲ့ပြီး၊ ကမ္ဘောဒီးယားနှင့် အခြားအင်ဒိုချိုင်းနားကာကွယ်နယ်မြေများကို ကန့်သတ်ထားသော ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်တစ်မျိုးကို ကမ်းလှမ်းခဲ့သည်။
၎င်းတို့သည် "ယဉ်ကျေးမှုဖြည့်တင်းရေး မစ်ရှင်" (civilizing mission) ရှိသည်ဟု ယုံကြည်ထားပြီး၊ အင်ဒိုချိုင်းနားသည် ပြင်သစ်ယဉ်ကျေးမှု၏ ဘုံအတွေ့အကြုံကို မျှဝေသော ယခင်ကိုလိုနီများ၏ ပြင်သစ်သမဂ္ဂ (French Union) တွင် ပါဝင်မည်ဟု စိတ်ကူးခဲ့ကြသည်။
သီဟာနု၏ အုပ်ချုပ်မှု (၁၉၅၃–၇၀) (Administration of Sihanouk (1953–70)) အဓိကဆောင်းပါး - ကမ္ဘောဒီးယားဂျပန်သိမ်းပိုက်မှု (Japanese occupation of Cambodia) | ကမ္ဘောဒီးယားဘုရင့်နိုင်ငံ (၁၉၅၃–၁၉၇၀) (Kingdom of Cambodia (1953–1970)) ၁၉၄၅ ခုနှစ် မတ်လ ၉ ရက်တွင် ကမ္ဘောဒီးယားဂျပန်သိမ်းပိုက်မှု (Japanese occupation of Cambodia) အတွင်း၊ လူငယ်ဘုရင် နိုရိုဒုံ သီဟာနု (Norodom Sihanouk) သည် ဂျပန်တို့၏ တရားဝင်တောင်းဆိုမှုအပြီး ကမ္ဘုဇဘုရင့်နိုင်ငံ (Kingdom of Kampuchea) ကို လွတ်လပ်ရေးရရှိသည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။
မကြာမီတွင် ဂျပန်အစိုးရသည် ကမ္ဘောဒီးယား၏ လွတ်လပ်ရေးကို အမည်ခံအဖြစ် အတည်ပြုခဲ့ပြီး ဖနွမ်းပင် တွင် ကောင်စစ်ဝန်ရုံးတစ်ခု ထူထောင်ခဲ့သည်။
အစိုးရသစ်သည် ပြင်သစ်ကိုလိုနီအုပ်ချုပ်ရေးမှ စတင်ဖိအားပေးခဲ့သော ခမာဂလစ် (Romanization of Khmer) ကို ဖယ်ရှားခဲ့ပြီး ခမာအက္ခရာ (Khmer script) ကို တရားဝင်ပြန်လည်ထူထောင်ခဲ့သည်။
ဤအစီအမံသည် တိုတောင်းသော အစိုးရအာဏာပိုင်မှ ဆောင်ရွက်ခဲ့သော လူကြိုက်များပြီး အကြာရှည်တည်တံ့ခဲ့သည်။
ထိုအချိန်မှစ၍ ကမ္ဘောဒီးယားတွင် မည်သည့်အစိုးရမှ ခမာစာ (Khmer language) ကို ရောမအက္ခရာဖြင့် ပြန်လည်ပြုပြင်ရန် မကြိုးစားခဲ့ပါ။
မဟာမိတ်စစ်တပ်များ ကမ္ဘောဒီးယားသို့ ဝင်ရောက်ပြီးနောက်၊ နိုင်ငံအတွင်းရှိ ဂျပန်စစ်တပ်များကို လက်နက်ဖြုတ်သိမ်းကာ ပြည်ပနှင်ခံခဲ့ရသည်။
ပြင်သစ်တို့သည် ထိုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် ဖနွမ်းပင် တွင် ကိုလိုနီအုပ်ချုပ်ရေးကို ပြန်လည်ချမှတ်နိုင်ခဲ့သည်။
သီဟာနု ၏ "လွတ်လပ်ရေးအတွက် တော်ဝင်ခရူးဆိတ်" (royal crusade for independence) သည် ပြင်သစ်တို့၏ အချုပ်အခြာအာဏာလွှဲပြောင်းရန် တောင်းဆိုမှုကို မလိုလားအပ်စွာ လက်ခံစေခဲ့သည်။
၁၉၅၃ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း သဘောတူညီချက်တစ်ခု ရရှိခဲ့သည်။
သီဟာနု သည် လွတ်လပ်ရေးရရှိပြီးသည်ဟု ကြေညာခဲ့ပြီး ဖနွမ်းပင် သို့ အောင်ပွဲခံပြန်လာခဲ့သည်။
၁၉၅၄ ခုနှစ် ဂျီနီဗာညီလာခံ (1954 Geneva Conference) ၏ ရလဒ်အနေဖြင့်၊ ကမ္ဘောဒီးယားသည် ၎င်း၏ နယ်မြေမှ ဗီယက်မင် (Viet Minh) တပ်ဖွဲ့များကို ဖယ်ရှားနိုင်ခဲ့ပြီး၊ ပြင်ပအင်အားကြီးများ၏ အချုပ်အခြာအာဏာကို ထိပါးမှုကို ခံနိုင်ရည်ရှိခဲ့သည်။
၁၉၅၀ နှင့် ၁၉၆၀ ခုနှစ်များအတွင်း ကမ္ဘောဒီးယား၏ နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒ၏ ဗဟိုအချက်မှာ ဘက်မလိုက်မှု (Neutrality) ဖြစ်သည်။
၁၉၆၀ ခုနှစ်များ အလယ်ပိုင်းတွင်၊ ကမ္ဘောဒီးယား၏ အရှေ့ပိုင်းပြည်နယ်အချို့သည် တောင်ဗီယက်နမ်ကို ဆန့်ကျင်လှုပ်ရှားနေသော မြောက်ဗီယက်နမ်တပ်မတော် (North Vietnamese Army - NVA) နှင့် အင်အယ်လ်အက်ဖ် (National Liberation Front - NLF) တပ်ဖွဲ့များအတွက် အခြေစိုက်စခန်းများအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည်။
ထို့ပြင် သီဟာနုဗီလ် (Sihanoukville) ဆိပ်ကမ်းကို ၎င်းတို့အား ထောက်ပံ့ရန်အတွက် အသုံးပြုခဲ့သည်။
NVA/VC ၏ လှုပ်ရှားမှု တိုးလာသည်နှင့်အမျှ၊ အမေရိကန်နှင့် တောင်ဗီယက်နမ် (South Vietnam) တို့ စိုးရိမ်လာခဲ့ပြီး၊ ၁၉၆၉ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်သည် NVA/VC အစိတ်အပိုင်းများကို ပစ်မှတ်ထားသော ၁၄ လကြာ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုများကို စတင်ခဲ့သည်။
၎င်းသည် မတည်ငြိမ်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။
ဗုံးကြဲမှုသည် ကမ္ဘောဒီးယားနယ်စပ်အတွင်း မှ နောက်ပိုင်း အကွာအဝေးအထိ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး၊ ၎င်းနေရာများသည် NVA မှ ကမ္ဘောဒီးယားလူထုကို နှင်ထုတ်ခဲ့သော နယ်မြေများဖြစ်သည်။
သီဟာနု မင်းသားသည် မြောက်ဗီယက်နမ်နှင့် တောင်ဗီယက်နမ်အကြား ပဋိပက္ခများ ကမ္ဘောဒီးယားသို့ ပျံ့နှံ့လာမည်ကို စိုးရိမ်ကာ၊ အမေရိကန်၏ ဗီယက်နမ်-ကမ္ဘောဒီးယားနယ်စပ်တစ်လျှောက်နှင့် ကမ္ဘောဒီးယားနယ်မြေအတွင်း ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှု အကြံအစည်ကို လူသိရှင်ကြား ဆန့်ကျင်ခဲ့သည်။
သို့သော် ပီတာ ရော့မန် (Peter Rodman) ၏ အဆိုအရ "မင်းသား သီဟာနု သည် ၎င်း၏ နိုင်ငံအတွင်းရှိ မြောက်ဗီယက်နမ်အခြေစိုက်စခန်းများအကြောင်း ကျွန်ုပ်တို့ထံ ပြင်းပြင်းထန်ထန် ညည်းညူခဲ့ပြီး ၎င်းတို့ကို တိုက်ခိုက်ရန် ဖိတ်ခေါ်ခဲ့သည်" ဟု ဆိုခဲ့သည်။
၁၉၆၇ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် Washington Post သတင်းထောက် စတန်လေ ကာနိုး (Stanley Karnow) က သီဟာနု က အကယ်၍ အမေရိကန်သည် ဗီယက်နမ်ကွန်မြူနစ်များ၏ ဘေးကင်းသော နယ်မြေများကို ဗုံးကြဲလိုပါက၊ ကမ္ဘောဒီးယားလူမျိုး မသေဆုံးပါက သူ ကန့်ကွက်မည်မဟုတ်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။
အလားတူသတင်းစကားကို ၁၉၆၈ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် အမေရိကန်သမ္မတ ဂျွန်ဆင်၏ သံတမန် ချက်စတာ ဘိုးလ်စ် (Chester Bowles) ထံသို့လည်း ပေးပို့ခဲ့သည်။
ထို့ကြောင့် အမေရိကန်တွင် သီဟာနု ကို ဖြုတ်ချရန် အမှန်တကယ် အကြောင်းမရှိခဲ့ပါ။
သို့သော် သီဟာနု မင်းသားသည် ကမ္ဘောဒီးယားကို မြောက်ဗီယက်နမ်-တောင်ဗီယက်နမ် ပဋိပက္ခမှ ကင်းဝေးစေလိုခဲ့ပြီး၊ အမေရိကန်အစိုးရနှင့် ၎င်း၏ မဟာမိတ်များ (တောင်ဗီယက်နမ်အစိုးရ) ကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် ဝေဖန်ခဲ့သည်။
ကမ္ဘောဒီးယားအတွင်း ခမာရုဂ် (Khmer Rouge) ၏ ထကြွမှုကြောင့် အတွင်းရေးရာပြဿနာများနှင့် ရင်ဆိုင်နေရသော သီဟာနု သည် ကမ္ဘောဒီးယားကို ပဋိပက္ခထဲသို့ ပါဝင်စေလိုခြင်း မရှိခဲ့ပါ။
သူသည် အမေရိကန်နှင့် ၎င်း၏ မဟာမိတ်များ (တောင်ဗီယက်နမ်) အား စစ်ပွဲကို ကမ္ဘောဒီးယားနယ်စပ်မှ ဝေးကွာစေရန် လိုလားခဲ့သည်။
သီဟာနု သည် အမေရိကန်အား ကမ္ဘောဒီးယားလေပိုင်နက်နှင့် လေဆိပ်များကို စစ်ရေးရည်ရွယ်ချက်များအတွက် အသုံးပြုခွင့် မပေးခဲ့ပါ။
၎င်းသည် အမေရိကန်ကို အလွန်စိတ်ဆိုးစေခဲ့ပြီး၊ သီဟာနု မင်းသားကို မြောက်ဗီယက်နမ်ကို ထောက်ခံသူတစ်ဦးနှင့် အမေရိကန်အတွက် ဆူးတစ်ချောင်းအဖြစ် ရှုမြင်စေခဲ့သည်။
သို့သော် လျှို့ဝှက်မှတ်တမ်းများအရ ၁၉၇၀ ခုနှစ် မတ်လအထိ နစ်ဆင် (Nixon) အစိုးရသည် သီဟာနု နှင့် "ဖော်ရွေသောဆက်ဆံရေး" ရရှိရန် မျှော်လင့်နေဆဲဖြစ်သည်။
၁၉၆၀ ခုနှစ်များတစ်လျှောက်၊ ကမ္ဘောဒီးယားပြည်တွင်းနိုင်ငံရေးသည် အကွဲကွဲအပြဲပြဲ ဖြစ်လာခဲ့သည်။
အလယ်တန်းလွှာနှင့် ဘယ်ယံရှင်များအတွင်း အစိုးရဆန့်ကျင်မှု တိုးလာခဲ့ပြီး၊ ပဲရစ်တွင် ပညာသင်ကြားခဲ့သော ဆွန်ဆင် (Son Sen)၊ လန်ဆရီ (Ieng Sary)၊ နှင့် ဆလိုဿာ (Saloth Sar - နောက်ပိုင်း ပေါ်ပေါ့ (Pol Pot) ဟု လူသိများလာသည်) ကဲ့သို့သော ခေါင်းဆောင်များသည် ကမ်ပူးချားကွန်မြူနစ်ပါတီ (Communist Party of Kampuchea - CPK) ၏ လျှို့ဝှက်လက်နက်ကိုင်တော်လှန်ရေးကို ဦးဆောင်ခဲ့သည်။
သီဟာနု သည် ဤတော်လှန်သူများကို ခမာရုဂ် (Khmer Rouge - "ကမ္ဘောဒီးယားအနီရောင်") ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။
သို့သော် ၁၉၆၆ ခုနှစ် အမျိုးသားလွှတ်တော် ရွေးကောက်ပွဲများတွင် ညာယံသို့ သိသာထင်ရှားစွာ ပြောင်းလဲသွားခဲ့ပြီး၊ ဗိုလ်ချုပ် လွန်နော (Lon Nol) သည် အစိုးရသစ်တစ်ခု ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ၁၉၆၇ ခုနှစ်အထိ တည်ရှိခဲ့သည်။
၁၉၆၈ နှင့် ၁၉၆၉ ခုနှစ်များအတွင်း လက်နက်ကိုင်တော်လှန်ရေး ပိုမိုဆိုးရွားလာခဲ့သည်။
သို့သော် အစိုးရနှင့် စစ်တပ်အဖွဲ့ဝင်များအနက် သီဟာနု ၏ အုပ်ချုပ်မှုပုံစံနှင့် အမေရိကန်မှ ဝေးကွာလာမှုကို မကျေနပ်သူများသည် သူ့ကို ဖြုတ်ချရန် အကြောင်းပြချက် ရှိခဲ့သည်။
ခမာသမ္မတနိုင်ငံနှင့် စစ်ပွဲ (၁၉၇၀–၇၅) (Khmer Republic and the War (1970–75)) ၁၉၇၀ ခုနှစ်တွင် သီဟာနု မင်းသားသည် ဘေဂျင်းသို့ အလည်အပတ်ရောက်ရှိနေစဉ်၊ ၁၉၇၀ ခုနှစ် မတ်လ ၁၈ ရက် နံနက်စောစောပိုင်းတွင် ဝနကြီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ် လွန်နော (Lon Nol) နှင့် မင်းသား သီသိုဝသ် ဆရိတ် မာတတ် (Sisowath Sirik Matak) ဦးဆောင်သော စစ်အာဏာသိမ်းမှု (Cambodian coup of 1970) ဖြင့် ဖြုတ်ချခံခဲ့ရသည်။
သို့သော် ၁၉၇၀ ခုနှစ် မတ်လ ၁၂ ရက်ကတည်းက CIA ဌာနချုပ်မှ ဝါရှင်တန်သို့ ဆရိတ် မာတတ် (Sirik Matak) ၏ ဆက်သွယ်မှုများအပေါ် အခြေခံ၍ "ကမ္ဘောဒီးယားစစ်တပ်သည် အာဏာသိမ်းရန် အသင့်ဖြစ်နေသည်" ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။
လွန်နော (Lon Nol) သည် စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက် အာဏာရယူခဲ့ပြီး ကမ္ဘောဒီးယားကို အမေရိကန်နှင့် ချက်ချင်းမဟာမိတ်ဖွဲ့ခဲ့သည်။
ပေါ်ပေါ့ (Pol Pot) ၏ ဆန့်ကျင်သူ ဆွန်ငေါ့ထန်း (Son Ngoc Thanh) သည် အစိုးရသစ်ကို ထောက်ခံကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။
အောက်တိုဘာလ ၉ ရက်တွင် ကမ္ဘောဒီးယားဘုရင့်စနစ်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး နိုင်ငံကို ခမာသမ္မတနိုင်ငံ (Khmer Republic) ဟု အမည်ပြောင်းခဲ့သည်။
အစိုးရသစ်သည် ဗီယက်နမ်ကွန်မြူနစ်များအား ကမ္ဘောဒီးယားမှ ချက်ချင်းထွက်ခွာရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။
ဟနွိုင်းသည် သမ္မတနိုင်ငံသစ်၏ NVA တပ်ဖွဲ့များ ဆုတ်ခွာရန် တောင်းဆိုမှုကို ပယ်ချခဲ့သည်။
ထို့ကြောင့် အမေရိကန်သည် CPK တော်လှန်သူများနှင့် NVA တပ်ဖွဲ့များနှင့် တိုက်ခိုက်နေသော အစိုးရသစ်၏ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များကို ပစ္စည်းအကူအညီများ ပေးအပ်ရန် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။
မြောက်ဗီယက်နမ်နှင့် ဗီယက်ကုန်းတပ်ဖွဲ့များသည် ၎င်းတို့၏ ဘေးကင်းသော နယ်မြေများနှင့် မြောက်ဗီယက်နမ်မှ ထောက်ပံ့ရေးလမ်းကြောင်းများကို ထိန်းသိမ်းရန် စိတ်အားထက်သန်စွာဖြင့် အစိုးရသစ်ကို လက်နက်ကိုင်တိုက်ခိုက်မှုများ ချက်ချင်းစတင်ခဲ့သည်။
မြောက်ဗီယက်နမ်တို့သည် ကမ္ဘောဒီးယားအရှေ့ပိုင်း၏ ဧရိယာကြီးများကို လျင်မြန်စွာ သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး ဖနွမ်းပင် မှ အကွာအထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။
မြောက်ဗီယက်နမ်တို့သည် သိမ်းယူရရှိထားသော နယ်မြေများကို ခမာရုဂ် (Khmer Rouge) ထံ လွှဲပြောင်းပေးခဲ့သည်။
ဘုရင်က ၎င်း၏ နောက်လိုက်များအား ဤအစိုးရကို ဖြုတ်ချရန် ကူညီပေးရန် တိုက်တွန်းခဲ့ပြီး ကမ္ဘောဒီးယားပြည်တွင်းစစ် (Cambodian Civil War) ၏ အစပြုမှုကို အရှိန်မြှင့်စေခဲ့သည်။
၁၉၇၀ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် အမေရိကန်သမ္မတ ရစ်ချတ် နစ်ဆင် (Richard Nixon) သည် ကမ္ဘောဒီးယားအတွင်းရှိ NVA အခြေစိုက်စခန်းများကို ဖျက်ဆီးရန် ရည်ရွယ်သော កម្ពុជាការលុកលុយ (Cambodian Incursion) တွင် အမေရိကန်နှင့် တောင်ဗီယက်နမ် မြေပြင်တပ်ဖွဲ့များ ကမ္ဘောဒီးယားသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ကြောင်း အမေရိကန်ပြည်သူများထံ ကြေညာခဲ့သည်။
ထိုအချိန်တွင် အမေရိကန်သည် ကမ္ဘောဒီးယားအတွင်းရှိ ဗီယက်နမ်နေရာများကို တစ်နှစ်ကျော် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်နေခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။
အမေရိကန်နှင့် တောင်ဗီယက်နမ်တပ်ဖွဲ့များက ပစ္စည်းအများအပြားကို သိမ်းယူခဲ့သည် သို့မဟုတ် ဖျက်ဆီးခဲ့သော်လည်း၊ မြောက်ဗီယက်နမ်တပ်ဖွဲ့များကို ထိန်းချုပ်ရန် မလွယ်ကူခဲ့ပါ။