kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
ဥပမာများ မျက်စိနှင့် မျက်စိဝိညာဏ်: မျက်စိ (စက္ခုပသာဒရုပ်) သည် အဆင်းကို မြင်နိုင်သော မျက်စိဝိညာဏ်အတွက် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသော ရုပ်တရားဖြစ်သည်။
မျက်စိမရှိပါက အဆင်းကို မြင်နိုင်သော မျက်စိဝိညာဏ် မဖြစ်ပေါ်နိုင်ပေ။
ဤတွင် မျက်စိသည် မျက်စိဝိညာဏ်၏ ပုရေဇာတပစ္စည်းဖြစ်သည်။
မျက်စိသည် အဆင်းကို အာရုံပြုရာ အာရမ္မဏပစ္စည်းလည်း ဖြစ်သလို မျက်စိဝိညာဏ်၏ မှီရာ နိဿယပစ္စည်းလည်း ဖြစ်သည်။
နားနှင့် နားဝိညာဏ်၊ နှာခေါင်းနှင့် နှာခေါင်းဝိညာဏ် စသည်: အလားတူပင် နား၊ နှာခေါင်း၊ လျှာ၊ ကိုယ်တို့သည်လည်း သက်ဆိုင်ရာ ဝိညာဏ်များအတွက် ပုရေဇာတပစ္စည်းများ ဖြစ်သည်။
ဝတ္ထုရုပ်နှင့် မနောဝိညာဏ်: ဟဒယဝတ္ထုရုပ်သည် မနောဝိညာဏ်အတွက် ပုရေဇာတပစ္စည်းဖြစ်သည်။
ပုရေဇာတပစ္စည်း၏ အဓိက လက္ခဏာများ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (Prior Arising): အကြောင်းတရားသည် အကျိုးတရားထက် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်ရမည်။
ရုပ်တရား ဖြစ်ခြင်း (Physical Nature): ပုရေဇာတပစ္စည်းသည် အမြဲတမ်း ရုပ်တရားသာ ဖြစ်သည်။
အာရုံနှင့် မှီရာ နှစ်မျိုးလုံး ဖြစ်ခြင်း (Both Object and Support): ပုရေဇာတပစ္စည်းသည် အာရုံ (အာရမ္မဏ) အဖြစ်လည်းကောင်း၊ မှီရာ (နိဿယ) အဖြစ်လည်းကောင်း ကျေးဇူးပြုသည်။
အချုပ်အားဖြင့် ပုရေဇာတပစ္စည်းသည် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသော ရုပ်တရားက နောက်မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော နာမ်တရားကို အာရုံနှင့် မှီရာ နှစ်မျိုးလုံးဖြင့် ကျေးဇူးပြုပုံကို ရှင်းလင်းစွာ ဖော်ပြသော အဘိဓမ္မာသဘောတရားတစ်ရပ်ဖြစ်သည်။
ပုရေဇာတသတ္တိ ဆိုင်ရာပစ္စယုပ္ပန်အား မှီရာအဖြစ်ဖြင့်ဖြစ်စေ အာရုံအဖြစ်ဖြင့်ဖြစ်စေ ကျေးဇူးပြုဘို့ရာ ထိုပစ္စယုပ္ပန်တို့မဖြစ်မှီ ရှေးဥုးစွာ ဖြစ်စေနိုင်သော သတ္တိသည် ပုရေဇာတပစ္စည်းမည်၏။
“ရှေးကဖြစ်နှင့်”ဟု ဆိုသော်လည်း ဖြစ်နှင့်၍ ချုပ်သွားပြီးလည်းမဟုတ်ရ, နောက်၌ ပုရေဇာတတ္ထိဟု လာလတံ့ဖြစ်ရကား အတ္ထိ သဘောအားဖြင့် ဌီအခိုက်၌ ထင်ရှားတည်ရှိရမည်၏။
ဤပုရေဇာတသည် ကမ္ဘာဥုးကစ၍ ပေါ်ထွန်းခဲ့သော နေလနှင့်တူ၏-ဟု ရှေးဆရာတို့ ဥပမာပြကြ၏။
“ကမ္ဘာဥုးကစ၍ ပေါ်ထွန်းခဲ့သောနေသည် ယခုတိုင်အောင် ထင်ရှားရှိလျက် နေလထွက်ပေါ်ပြီးနောက် ပေါ်ပေါက်သူများအား အလင်းရောင်ပေး၍ ကျေးဇူးပြုသကဲ့သို့ ထို့အတူ ပစ္စယုပ္ပန်တို့ ရှေးဥုးစွာဥပါဒ်ပြီးလျှင် မချုပ်သေးဘဲ ဌီအခိုက်၌တည်လျက် မိမိနောက်မှ ဥပါဒ်သော စိတ်စေတသိက်အား ကျေးဇူးပြုနိုင်သော သတ္တိ” ဟု ဆိုလိုသည်။
ပုရေဇာတ ၂မျိုး (က) ဝတ္ထုပုရေဇာတ (ဝတ္ထုပုရေဇာတနိဿယနှင့်တူ) (ခ) အာရမ္မဏပုရေဇာတ ဝတ္ထုပုရေဇာတ ၁-ဝတ္ထုရုပ်လည်းဟုတ်၏၊ ၂-ပစ္စယုန်တရားတို့ မဖြစ်မှီ ရှေးဦးစွာဖြစ်နှင့်သော ကြောင့် ပုရေဇာတလည်းဟုတ်၏၊ ဤနှစ်ချက်နှင့် ညီသောတရားသာလျှင် ဝတ္ထုပုရေဇာတစ္စည်းတပ်နိုင်၏။
ထို့ ကြောင့် စက္ခုဝတ္ထုစသော ဝတ္ထုရုပ် ၆ ပါးသာလျှင် ဤဝတ္ထုပုရေဇာတသတ္တိရှိသည်။
(ပုရေဇာတဟူရာ၌ ပစ္စယုပ္ပန်တို့မဖြစ်မှီ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ရုံမျှကို မမှတ်ရ, အတ္ထိပစ္စည်း၌ ပုရေဇာတတ္ထိဟု လာလတံ့ဖြစ်သောကြောင့် “ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်ဥပါဒ် ပြီး၍ အတ္ထိသဘောအားဖြင့် ဌီအခိုက်အတန့်၌ ထင်ရှားရှိနေသော မချုပ်သေးသောတရားကို ပုရေဇာတဟုမှတ် ယူရမည်) (သုံးချက်စုဘာဋီ ၁၉၆) ပစ္စည်းပစ္စယုပ္ပန်ပစ္စနိက်အတီတဘဝင်နှင့်အတူဖြစ်သော စက္ခုဝတ္ထု သောတဝတ္ထု ဃာနဝတ္ထု ဇိဝှါဝတ္ထု ကာယဝတ္ထု ပဋိသန္ဓေစသည့် ရှေးရှေးစိတ်နှင့် အတူဖြစ်သော, နိရောသမာပတ်မှ ထသောအခါ ရှေ့စိတ္တက္ခဏတစ်ချက်ခန့် ကာလ၌ ဖြစ်သော ဟဒယဝတ္ထု သေခါနီးအခါ စုတိစိတ်မှ ပြန်၍ရေတွက်သော၁၇ချက်မြောက်စိတ်နှင့် အတူဖြစ်သော ဝတ္ထုရုပ် ၆-ပါးစက္ခုဝိညာဏ်စိတ် ၂ သောတဝိညာဏ်စိတ် ၂ ဃာနဝိညာဏ်စိတ် ၂ ဇိဝှါဝိညာဏ်စိတ် ၂ ကာယဝိညာဏ်စိတ် ၂ မနောဓာတ် ၃၊ အရူပဝိပါက် ၄ ကြဉ် မနောဝိညာဏဓာတ် ၇၂အရူပဘုံ၌ ဖြစ်သော စိတ်+ စေတသိက် နှင့် ရုပ်အားလုံး အာရမ္မဏပုရေဇာတပစ္စည်း ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော ပဉ္စာရုံသာ အာရမ္မဏပုရေဇာတပစ္စည်း တတ်သည်ဟု ထင်မှတ်ဘွယ်ရှိ၏။
သို့သော် “စက္ခုံ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော ဝိပဿန္တိ” စသော ပဥှာဝါရပါဠိတော် အလိုအားဖြင့်ကား ပစ္စုပ္ပန်စက္ခုပသာဒကို အာရုံပြု၍ ဝိပဿနာရှုရာ၌ ထိုပစ္စုပ္ပန်စက္ခုပသာဒသည် ပုရေဇာတလည်း ဟုတ်၏။
အာရုံဟုတ်သောကြောင့် အာရမ္မဏပုရေဇာတလည်း ဟုတ်သည်။
သောတပသာဒစသော ပသာဒရုပ် များနှင့် ဘာဝဇီဝိတရုပ်များလည်း ဤနည်းပင်တည်း။
(အနိပ္ဖန္နရုပ်တို့မှာ ပရမတ္ထအစစ် မဟုတ်ကြသဖြင့် ပစ္စုပ္ပန်ဟု ဧကန်မဆို၍ ဤအာရမ္မဏပုရေဇာတ မဖြစ်နိုင်ကြတော့ပြီ။
) ပစ္စည်းပစ္စယုပ္ပန်ဖြစ်ပုံ ပစ္စုပ္ပန်ရူပါရုံကို အာရုံပြု၍ စက္ခုဒွါရဝီထိဖြစ်ရာ၌ ပစ္စုပ္ပန်ရူပါရုံသည် ပစ္စည်း, စက္ခုဝိညာဏ်နှင့်တကွ စက္ခုဒွါရဝီထိစိတ်သည် ပစ္စယုပ္ပန်။
သဒ္ဒါရုံစသည်ကို အာရုံပြု၍ သောတဒွါရိက ဝီထိစိတ်စသည်ဖြစ်ရာ၌လည်း နည်းတူ။
စက္ခုဝတ္ထုကို အာရုံပြု၍ ဝိပဿနာရှုရာ၌ ပစ္စပ္ပန်စက္ခုဝတ္ထုသည် ပစ္စည်း, ဝိပဿနာရှုသော မနောဒွါရိက ဇောဝီထိသည် ပစ္စယုပ္ပန်၊ မိမိ၏ ပစ္စုပ္ပန်စက္ခုဝတ္ထုကို သာယာလျှင် လောဘဇော၊ နှလုံးမသာယာလျှင် ဒေါသဇော၊ ယုံးမှားလျှင် ပျံလွင့်လျှင် ဝိစိကိစ္ဆာ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂုတ်ဇောတို့အား ကျေးဇူးပြုသည်။
သောတဝတ္ထုစသည်ကို အာရုံပြုရာ၌လည်း ဤနည်းပင်။
ပစ္စုပ္ပန်ရူပါရုံကို အာရုံပြု၍ ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ် ပစ္စုပ္ပန်သဒ္ဒါရုံကို အာရုံပြု၍ ဒိဗ္ဗသောတအဘိညာဉ်ဖြစ်ရာ၌ ထိုရူပသဒ္ဒစသည့် အာရုံတို့က ပစ္စည်း, အဘိညာဉ်စိတ်က ပစ္စယုပ္ပန်။
“ငါ၏ကိုယ်သည် စိတ်၏အလား လျင်မြန်စွာ သွားစေနိုင်ပါစေသား” ဟု ဣဒ္ဓိဝိဓအဘိညာဉ်ဖြင့် အဓိဋ္ဌာန်မှုကို ပြုရာ၌ ခန္ဓာကို၌ တည်ရှိသော ပစ္စုပ္ပန်နိပ္ဖန္နရုပ် တစ်ခုခုသည် ပစ္စည်း, ဣဒ္ဓိဝိဓအဘိညာဉ်သည် ပစ္စယုပ္ပန်၊ ဤသို့စသည်ဖြင့် ပစ္စည်းပစ္စယုပ္ပန်ဖြစ်ဟန်ကိုသိလေ။
(သုံးချက်စုဘာဋီ ၁၉၆) အာရမ္မဏပုရေဇာတပစ္စည်းပစ္စယုပ္ပန် ပစ္စည်းပစ္စယုပ္ပန်ပစ္စနိက်ပစ္စုပ္ပန် နိပ္ဖန္နရုပ် - ၁၈ဒွေပဉ္စဝိညာဏ် ၁၀၊ မနောဓာတ်သုံးခု (မြဲ) --------------------- ကျန်ကာမစိတ် ၄၁၊ ဘိညာဉ် ၂ (ရံခါ) အပ္ပမညာကြဉ် စေ ၅၀ဒွေပဉ္စဝိညာဏ် ၁၀၊ မနောဓာတ်သုံးခုကြဉ် ကျန်ကာမစိတ် ၄၁၊ ဘိညာဉ် ၂ (ရံခါ) ---------------------- မဟဂုတ် ၂၇၊ လောကုတ် ၈၊ စေ ၅၂ (မြဲ) မဟဂ္ဂုတ်လောကုတ္တရာတို့မှာ ဤနိပ္ဖန္နရုပ်ကို အာရုံမပြု (ကသိုဏ်းပညတ် စသည်ကိုသာ အာရုံပြု) သောကြောင့် ပစ္စုပ္ပန်တွင် မပါဝင်နိုင်ကြ။
ပစ္ဆာဇာတပစ္စယ (ပု) [ပစ္ဆာဇာတ+ပစ္စယ] ပစ္ဆာဇာတပစ္စည်း၊ နောက်၌ဖြစ်၍ ကျေးဇူး ပြုတတ်သော သတ္တိ၊ ၂၄-ပစ္စည်းတွင် ပါဝင်သော ပစ္ဆာဇာတပစ္စည်း။
ပုရေဇာတပစ္စယော၊ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယော၊ အာသေဝနပစ္စယော။
ပစ္ဆာဇာဘပစ္စယောတိ—ပစ္ဆာဇာဘာ စိတ္တစေတသိကာ ဓမ္မာ ပုရေဇာတဿဣမဿ ကာယဿ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယေန ပစ္စယော။
ပုရေဇာတာနံ ရူပဓမ္မာနံ ဥပတ္ထမ္ဘကဋ္ဌေန ဥပကာရကော အရူပဓမ္မော ပစ္ဆာဇာတပစ္စယော။
(ဝိ၊၅၊၃၀၄။
ဝိ၊ဋ္ဌ၊၄၊၂၁၂-၃။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၉၊ ၁၀၁။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၉၃။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၇၂၊ ၃၉၁၊ ၄၁၅၊ ၄၆၃။
ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၂၊၂၈၀။
) တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၁၃ ပစ္ဆာဇာတပစ္စည်း ပစ္ဆာဇာတပစ္စည်း (Pacchājāta Paccaya) သည် ပဋ္ဌာန်း ၂၄ ပစ္စည်းတွင် ဧကာဒသမမြောက် (၁၁ ခုမြောက်) ပစ္စည်းဖြစ်သည်။
"ပစ္ဆာ" ဟူသည် နောက်မှ၊ နောက်၌ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၍ "ဇာတ" ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်လာသောဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။
ထို့ကြောင့် ပစ္ဆာဇာတပစ္စည်းဟူသည် နောက်မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော တရားက ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်နေသော တရားကို ကျေးဇူးပြုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။
ရိုးရိုးရှင်းရှင်းဆိုရလျှင် နောက်မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော နာမ်တရား (ဝိညာဏ်နှင့် စေတသိက်) သည် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်နေသော ရုပ်တရား (ခန္ဓာကိုယ်) ကို အထောက်အပံ့ပေးခြင်းကို ပစ္ဆာဇာတပစ္စည်းဟု ခေါ်သည်။
ဤနေရာတွင် နောက်မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော နာမ်တရားသည် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်နေသော ရုပ်တရားကို ထောက်ပံ့ခြင်း၊ အားပေးခြင်းဖြင့် ကျေးဇူးပြုသည်။
ဥပမာ နာမ်နှင့် ခန္ဓာကိုယ်: လူတစ်ယောက်ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ် (ရုပ်) ဟာ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်နေပြီး စိတ် (နာမ်) က နောက်မှ ဖြစ်ပေါ်လာပါတယ်။
စိတ်ရဲ့ ထောက်ပံ့မှုကြောင့် ခန္ဓာကိုယ်ဟာ အသက်ဆက်ရှင်နိုင်ခြင်း၊ လှုပ်ရှားနိုင်ခြင်း စတာတွေ ဖြစ်ပေါ်ပါတယ်။
ဥပမာ - စိတ်ဓာတ်ကျနေတဲ့သူတစ်ယောက်ဟာ ခန္ဓာကိုယ်လည်း အားနည်းသလို ဖြစ်တတ်ပါတယ်။
စိတ်အားတက်ကြွနေတဲ့သူတစ်ယောက်ကတော့ ခန္ဓာကိုယ်လည်း ပိုမိုတက်ကြွ လှုပ်ရှားနိုင်ပါတယ်။
ဒီနေရာမှာ နောက်မှ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ စိတ် (နာမ်) က ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ ခန္ဓာကိုယ် (ရုပ်) ကို ပစ္ဆာဇာတပစ္စည်းအားဖြင့် ကျေးဇူးပြုပါတယ်။
ပစ္ဆာဇာတပစ္စည်း၏ အဓိက လက္ခဏာများ နောက်မှ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (Later Arising): အကြောင်းတရား (နာမ်) သည် အကျိုးတရား (ရုပ်) ထက် နောက်မှ ဖြစ်ပေါ်ရမည်။
နာမ်တရား ဖြစ်ခြင်း (Mental Nature): ပစ္ဆာဇာတပစ္စည်းသည် အမြဲတမ်း နာမ်တရားသာ ဖြစ်သည်။
ထောက်ပံ့ခြင်း၊ အားပေးခြင်း (Supporting and Sustaining): ပစ္ဆာဇာတပစ္စည်းသည် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်နေသော ရုပ်တရားကို ထောက်ပံ့ခြင်း၊ အားပေးခြင်းဖြင့် ကျေးဇူးပြုသည်။
ပုရေဇာတပစ္စည်းနှင့် ပစ္ဆာဇာတပစ္စည်းတို့သည် ဆန့်ကျင်ဘက် သဘောရှိကြသည်။
ပုရေဇာတပစ္စည်း: ရုပ်က နာမ်ကို ကျေးဇူးပြုသည်။
(ရုပ် → နာမ်) ပစ္ဆာဇာတပစ္စည်း: နာမ်က ရုပ်ကို ကျေးဇူးပြုသည်။
(နာမ် → ရုပ်) အချုပ်အားဖြင့် ပစ္ဆာဇာတပစ္စည်းသည် နောက်မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော နာမ်တရားက ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်နေသော ရုပ်တရားကို ထောက်ပံ့ခြင်း၊ အားပေးခြင်းဖြင့် ကျေးဇူးပြုပုံကို ရှင်းလင်းစွာ ဖော်ပြသော အဘိဓမ္မာသဘောတရားတစ်ရပ်ဖြစ်သည်။
ပစ္ဆာဇာတပသတ္တိ ပစ္စယုပ္ပန်တရားတို့၏ နောက်မှဖြစ်၍ ရှေးကဖြစ်နှင့်သော ပစ္စယုပ္ပန်တရားတို့ကို ထောက်ပန့် ကူညီတတ်သော သတ္တိသည် ပစ္ဆာဇာတပစ္စည်းမည်၏။
လင်းတကြီးတို့သည် အစာအဟာရကို မိမိတို့သာ ရှာဖွေစားသောက်၍ အသိုက်၌ ကျန်ရစ်သော လင်းတကလေးများအတွက် ယူဆောင်လာရိုးမရှိဘူးတဲ့၊ လင်းတကလေးတို့မှာကား မိဘတို့ပြန်လာလျှင် မိမိတို့အတွက် အစာ ပါနိုးနိုးဖြင့် မြှော်ကိုး တောင့်တကြ ရှာသတဲ့။
ဤသို့ အစာအာဟာရ၌ မြှော်ကိုးတောင့်တသော မြှော်လင့်ချက်က လင်းတငယ်တို့၏ကိုယ်ကို ထောက်ပန့်ထားသည့်အတွက်ကြောင့် လင်းတငယ်တို့၏ ကိုယ်သည် အတောင်အလက်စုံ၍ ကိုယ်တိုင်အ စာရှာနိုင်သည့်ကာလတိုင်အောင် တည်တန့်နိုင်လေသည်။
နောက်မှဖြစ်သော စိတ်သည် မိမိ မဥပါဒ်မှီ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်၍ ဌီအခိုက်သို့ရောက်နှင့်သော ခန္ဓာကိုယ်ရှိ ရုပ်အပေါင်းအား မိမိ ဥပါဒ်သည့်အခါ ပစ္ဆာဇာတသတ္တိဖြင့် ထောက်ပန့်သည်။
ပစ္စည်းပစ္စယုပ္ပန်ပစ္စနိက်ပဉ္စဝေါကာရဘုံ၌ ဖြစ်ခိုက်ဖြစ်နေ အရူပဝိပါက် ၄-ခုကြဉ် ပထမဘဝင်အစရှိသော နောက်နောက်သော စိတ်-၈၅ စေ-၅၂ပဋိသန္ဓေအစရှိသော ရှေးရှေးသော စိတ်နှင့် အတူ ဥပါဒ်၍ ရုပ်၏ ဌီသို့ ရောက်သော ဧကဇကာယ ဒွိဇကာယ တိဇကာယ စတုဇကာယစိတ် ၈၉၊ စေ ၅၂၊ ဥပါဒ်ဆဲရုပ်၊ အသညသတ်ဘုံရုပ် thumb ရုပ်ဖြစ်ကြောင်း တရားလေးပါး ဧကဇကာယ-အကြောင်းတခုကြောင့်ဖြစ်သောရုပ်အပေါင်း (ကမ္မဇရုပ်) ဒွိဇကာယ-အကြောင်းနှစ်ခုကြောင့်ဖြစ်သောရုပ်အပေါင်း (ကမ္မဇရုပ်, ဥတုဇရုပ်) တိဇကာယ-အကြောင်းသုံးခုကြောင့်ဖြစ်သောရုပ်အပေါင်း (ကမ္မဇရုပ်, ဥတုဇရုပ်, စိတ္တဇရုပ်) စတုဇကာယ-အကြောင်းလေးခုကြောင့်ဖြစ်သောရုပ်အပေါင်း (ကမ္မဇရုပ်, ဥတုဇရုပ်, စိတ္တဇရုပ်, အာဟာရဇရုပ်) ကာမဘုံ၌ နိရောဓသမာပတ်ဝင်စားချိန်မှတပါး စတုဇကာယ (ကံ, စိတ်, ဥတု, အာဟာရ) အမြဲရှိသည်။
ဗြဟ္မာဘုံ၌ တိဇကာယ,သာ (ကံ, စိတ်, ဥတု) အမြဲရှိသည်။
ပစ္ဆာဇာတပစ္စည်းက ဥပတ္ထမ္ဘကသတ္တိဖြစ်ပုံ ဆိုင်ရာပစ္စယုပ္ပန်တရားတို့အား ပစ္စည်းတရားတို့က ကျေးဇူးပြုရာ၌ ၁-ဇနကသတ္တိ ၂-ဥပတ္ထမ္ဘကသတ္တိ ၃-ဇနကောပတ္ထမ္ဘကသတ္တိအားဖြင့် သတ္တိသုံးမျိုးတွင် တစ်မျိုးမျိုးဖြင့် ကျေးဇူးပြု၏။
ဤပစ္ဆာဇာတပစ္စည်းကား ဥပတ္ထမ္ဘကသတ္တိရှိ၏။
ဆိုင်ရာအကြောင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်ပြီးသော ရုပ်တရားတို့အား ထောက်ပံ့အားပေးသောအားဖြင့် ကျေးဇူးပြုလေသည်။
ဥပမာ-မျိုးစေ့ကြောင့် ပေါက်လာသော သစ်ပင်သည် ရေဖြင့် ထပ်မံ၍ ထောက်ပန့်ခြင်းမရှိက စည်ပင်ကြီးမား ထွားကြိုင်းခြင်းမရှိဘဲ မကြာမှီ ပျက်စီးရသကဲ့သို့လည်းကောင်း ကံလျှင်အရင်းခံ၍ မိဘတို့၏ သုက်သွေးကြောင့် ဖြစ်ရသော သူငယ်သည် နို့ချိုတိုက်ကြွေး အားပေးထောက်ပံ့ခြင်း မရှိက အသက်မရှည်နိုင် သကဲ့သို့လည်းကောင်း ထို့အတူ ကံကြောင့်ဖြစ်ရသော ကမ္မဇရုပ်တို့သည် မိမိတို့ချုပ်သည့်အခါ အလားတူရုပ်အစဉ် ဖြစ်ဘို့ရာ ကျေးဇူးပြုသွားကြ၏။
ထိုကဲ့သို့ ကျေးဇူးပြုရာ၌ စိတ်တို့က ပစ္ဆာဇာတသတ္တိဖြင့် ထောက်ပံ့ပေးမှသာ အားရှိကြသဖြင့် ဆက်ကာဆက်ကာ ကျေးဇူးပြုနိုင်ကြလေသည်။
စိတ္တဇ ဥတုဇ အာဟာရဇ ရုပ်အစဉ်များ၏ ရူပပဝတ္တိက္ကမကိုလည်း ထိုက်သင့်သမျှ တာရှည်အောင် စိတ်,စေတသိက်တို့က ထောက်ပံ့ပေးလေသည်။
ဤသို့လျှင် နောက်နောက်စိတ်တို့က ဖြစ်နှင့်ပြီးသောရုပ်တို့အား ပစ္ဆာဇာတသတ္တိဖြင့် ကျေးဇူးပြုခြင်းသည် ရုပ်အစဉ်အဆက်ကို တာရှည်စွာ တည်တန့်စေခြင်း အကျိုးရှိပါသည်။
အသညသတ်ဘုံ၌ ပစ္ဆာဇာတ အထောက်အပံ့ မရဘဲ တာရှည်စွာ ဆက်လက်နေနိုင်ရကား ဤပစ္ဆာဇာတအတွက် ရုပ်အစဉ်မှာ ပိုမို၍ အားတက်သည်-ဟုသာမှတ်ပါ။
အထောက်အပန့် မရလျှင် လုံးဝ အားမရှိ-ဟု မမှတ်ရ။
(သုံးချက်စု ဘာဋီ ၂၀၁-ဝ၂၈) ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ Category:ဝိပဿနာ။
အာရမ္မဏပစ္စယ (ပု) [အာရမ္မဏ+ပစ္စယ] အာရမ္မဏပစ္စည်း၊ စိတ်စေတသိက် တရားတို့အား အာရုံ၏အဖြစ်ဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်သော တရား၊ (ရူပါရုံ သဒ္ဒါရုံ-စသော အာရုံခြောက် ပါးတည်း)။
ဟေတုပစ္စယော၊ အာရမ္မဏပစ္စယော။
အာရမ္မဏဝသေန ဥပကာရကော ဓမ္မော အာရမ္မဏပစ္စယော။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၄၅။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၁၆၅။
(ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၇၅။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၄၊ ၈၅၊ ၁၂၀။
မူလဋီ၊၁၊၇၅။
အနုဋီ၊၁၊၇၄၊ ၁၄၀။
အနုဋီ၊၂၊၁၁၅။
အနုဋီ၊၃၊၂၂၈။
သာရတ္ထ၊၁၊၂၁၉၊ သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၃၉၂။
မ၊ဋီ၊၃၊၂၁၉။
သံ၊ဋီ၊၂၊၁၀၇၊ ၃၄၉။
ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၁၊၂၂၁။
ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၂၊၆၉။
) တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၄ အပိုင်း-၁ အာရမ္မဏပစ္စည်း (Ārammaṇa Paccaya) သည် ပဋ္ဌာန်း ၂၄ ပစ္စည်းတွင် ဒုတိယမြောက် ပစ္စည်းဖြစ်သည်။
"အာရမ္မဏ" ဟူသည် အာရုံဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး "ပစ္စည်း" ဟူသည် ကျေးဇူးပြုတတ်သော တရားဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။
ထို့ကြောင့် အာရမ္မဏပစ္စည်းဟူသည် အာရုံ၏ အထောက်အပံ့ဖြင့် စိတ်နှင့် စေတသိက်များ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။
ရိုးရိုးရှင်းရှင်းဆိုရလျှင် စိတ်သည် အာရုံတစ်ခုကို မှီ၍ ဖြစ်ပေါ်သည်။
ထိုအာရုံသည် စိတ်၏ ဖြစ်ပေါ်မှုအတွက် အထောက်အပံ့ ဖြစ်စေသည်။
ထိုအထောက်အပံ့ကို အာရမ္မဏပစ္စည်းဟု ခေါ်သည်။
ဥပမာအားဖြင့် မျက်စိဖြင့် အဆင်းရောင်ကို မြင်သောအခါ အဆင်းရောင်သည် စက္ခုဝိညာဏ်၏ အာရုံ (အာရမ္မဏ) ဖြစ်သည်။
ထိုအဆင်းရောင်ကို အာရုံပြု၍ စက္ခုဝိညာဏ် ဖြစ်ပေါ်လာသည်။
ထို့ကြောင့် အဆင်းရောင်သည် စက္ခုဝိညာဏ်၏ အာရမ္မဏပစ္စည်း ဖြစ်သည်။
အာရမ္မဏပစ္စည်းသည် စိတ်အမျိုးမျိုး ဖြစ်ပေါ်ခြင်းတွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။
ကုသိုလ်စိတ်၊ အကုသိုလ်စိတ်၊ အဗျာကတစိတ် စသည်ဖြင့် စိတ်အမျိုးမျိုးသည် အာရုံအမျိုးမျိုးကို အခြေခံ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။
အာရုံ ၆ ပါး အဘိဓမ္မာအလိုအရ အာရုံ ၆ ပါးရှိသည်။
ရူပါရုံ: အဆင်းအာရုံ ၂။
သဒ္ဒါရုံ: အသံအာရုံ ၃။
ဂန္ဓာရုံ: အနံ့အာရုံ ၄။
ရသာရုံ: အရသာအာရုံ ၅။
ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ : အတွေ့အထိအာရုံ ၆။
ဓမ္မာရုံ: ကျန်အာရုံများ (စိတ်၊ စေတသိက်၊ နိဗ္ဗာန် စသည်) ဤအာရုံ ၆ ပါးသည် စိတ်၏ အာရမ္မဏပစ္စည်းအဖြစ် ကျေးဇူးပြုနိုင်သည်။
အာရုံတစ်ခုခုကို အာရုံပြုမှသာ စိတ်ဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့် အာရမ္မဏပစ္စည်းသည် အလွန်အရေးကြီးသော ပစ္စည်းတစ်ပါးဖြစ်သည်။
ဥပမာများ ပန်းတစ်ပွင့်ကို မြင်သောအခါ ပန်း၏အဆင်းသည် စက္ခုဝိညာဏ်၏ အာရမ္မဏပစ္စည်းဖြစ်သည်။
တရားတော်ကို နာကြားသောအခါ တရားသံသည် သောတဝိညာဏ်၏ အာရမ္မဏပစ္စည်းဖြစ်သည်။
အတိတ်က အကြောင်းအရာတစ်ခုကို ပြန်လည်စဉ်းစားသောအခါ ထိုအကြောင်းအရာသည် မနောဝိညာဏ်၏ အာရမ္မဏပစ္စည်းဖြစ်သည်။
အချုပ်အားဖြင့် အာရမ္မဏပစ္စည်းသည် စိတ်နှင့် စေတသိက်များ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအတွက် အာရုံ၏ အထောက်အပံ့ကို ရှင်းလင်းစွာ ဖော်ပြသော အဘိဓမ္မာသဘောတရားတစ်ရပ်ဖြစ်သည်။
အာလမ္ဗဏသတ္တိ အာရမ္မဏသည် အလွန်ပျော်စရာကောင်းသော နေရာဟု အဓိပ္ပါယ်ရ၏။
အပင်မျိုးစုံ စိုက်ပျိုးထားသော ဥယျာဉ်သည် နေချင်စဖွယ် ဖြစ်သလို ရူပါစသော အာရုံများသည် စိတ်စေတသိက်တို့၏ ပျော်စရာသတ္တိထူး ရှိကြလေသည်။
ထို့ကြောင့် စိတ် စေတသိက်တို့သည် အာရုံနှင့်ကင်းပြီး မဖြစ်နိုင်။
အာရုံသည် စိတ်စေတသိက်တို့ကို မခွဲနိုင်လောက်အောင် ဆွဲဆောင်နိုင်ခြင်းသည် အာရမ္မဏသတ္တိမည်၏။
အာလမ္ဗဏသည် ဆွဲကိုင်စရာဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။
မသန်မစွမ်းသူတို့သည် တုတ်,တောင်ဝှေး,ကြိုးတမ်းကို ဆွဲကိုင်ပြီး ထကြရ သွားကြရ ရပ်ကြရသလို အာရုံတို့သည်လည်း စိတ်စေတသိက်တို့၏ ဆွဲမှီစရာဖြစ်၍ အာရုံတို့သည် အာလမ္ဗဏသတ္တိ ရှိ၏။
ပစ္စည်းပစ္စယုပ္ပန်ပစ္စနိက်ပစ္စုပ္ပန် အတိတ် အနာဂတ်ဖြစ်သော စိတ်-၈၉၊ စေ-၅၂ ၊ရုပ်-၂၈ ကာလဝိမုတ်ဖြစ်သော နိဗ္ဗာန် ပညတ်စိတ်-၈၉၊ စေ-၅၂၊ရုပ် ၂၈ ပစ္စုပ္ပန်စသည်အခွဲ ဖြစ်ပေါ်နေစဉ် ‘ဥပါဒ် ဌီ ဘင်’ အားဖြင့် ထင်ရှားရှိသော အာရုံကို ပစ္စုပ္ပန်ဟု ခေါ်သည်။
‘ဥပါဒ် ဌီ ဘင်’ စေ့၍ ပျက်ပြီးလျှင် အတိတ်အာရုံဟု ခေါ်သည်။
အကြောင်းညီညွတ်လျှင် ဧကန်ဖြစ်မည့်အာရုံကို အနာဂတ်ဟု ခေါ်သည်။
စိတ်-၈၉, စေ-၅၂, ရုပ် ၂၈ တို့သည် ပစ္စုပ္ပန် အတိတ် အနာဂတ် ကာလသုံးမျိုး အမည်ရနိုင်သည်။
ကာလသုံးမျိုးမှ လွတ်သော အာရုံသည် ကာလဝိမုတ်မည်၏။
ပညတ်နှင့် နိဗ္ဗာန်သည် ကာလသုံးပါးမှ လွတ်၏။
မောင်ဖြူ, မောင်မဲ, အိမ်, ကျောင်းစသည့် ပညတ်တွေကို တရားကိုယ်ရှာကြည့်သည့်အခါ ဘာမျှမတွေ့ရ၊ စိတ် စေတသိက် ရုပ်ကိုသာ တွေ့ရမည်။
ထို့ကြောင့် နာမည် ပညတ်ကို တရားကိုယ် မရှိ၍ ဖြစ်ခြင်း(ဥပါဒ်) သဘောမရှိရကား ဖြစ်ဆဲ ပစ္စုပ္ပန်စသည်ဖြင့် ခေါ်မရ၊ ကာလဝိမုတ်ဟုသာ ခေါ်သည်။
နိဗ္ဗာန်သည် ပရမတ္ထအားဖြင့် တကယ်အရှိတရားဖြစ်သော်လည်း ဖြစ်ပျက်သဘောမရှိ၍ ကာလဝိမုတ်သာ ဖြစ်သည်။
(သင်္ဂြိုဟ်ဘာသာဋီကာ ၁၉၁-၁၉၂ ရှင်းချက်) အာရမ္မဏပစ္စည်းတရားများ လောက၌ ရှိသမျှ သိစရာ(အာရုံ)အားလုံးကို စိတ်, စေတသိက်, ရုပ်, နိဗ္ဗာန်, ပညတ် ဟု ငါးမျိုးသာ ရှိလေသည်။
၎င်းသိစရာ ငါးမျိုးသည် အာရမ္မဏသတ္တိ ရှိသော တရားများဖြစ်သည်။
၎င်း ငါးမျိုးကို ခွဲလျှင် - ရုပ် ၂၈ ပါးမှ ၁၊ အဆင်းရုပ်သည် ရူပါရုံ ၂၊ အသံရုပ်သည် သဒ္ဒါရုံ ၃၊ အနံ့ရုပ်သည် ဂန္ဓာရုံ ၄၊ အရသာသည် ရသာရုံ ၅၊ ပထဝီ, တေဇော, ဝါယော ဟူသော အတွေ့သည် ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ ၆၊ ကျန်ရုပ်တရား၂၁ပါးနှင့် စိတ်, စေတသိက်, နိဗ္ဗာန်, ပညတ်တို့သည် ဓမ္မာရုံ ဟု အာရုံ ၆-ပါး ရသည်။
၎င်းအာရုံ ၆-ပါးသည် အာရမ္မဏသတ္တိ ရှိသောတရားများဖြစ်ကြသည်။
ကာမစိတ် အာရုံ ပစ္စည်း အာရုံ(အကြောင်း-ပစ္စည်း)အာရမ္မဏိက(အကျိုး-ပစ္စယုပ္ပန်)၁။
ကာမစိတ်-၅၄၊ စေတသိက်-၅၂၊ ရုပ်-၂၈တဒါရုံ-၁၁၊ ဟသိတုပ္ပါဒ်-၁၂။
လောကီစိတ်-၈၁၊ စေ-၅၂၊ ရုပ်-၂၈၊ ပညတ်အကုသိုလ်စိတ်-၁၂၊ မဟာကုသိုလ်, မဟာကြိယာ ဉာဏဝိပ္ပယုတ်-၈၃။
အရဟတ္တမဂ်, အရဟတ္တဖိုလ်ကြဉ်စိတ် ၈၇၊ စေ-၅၂၊ ရုပ်-၂၈ နိဗ္ဗာန်, ပညတ်မဟာကုသိုလ် ဉာဏသမ္ပယုတ်-၄၄။
စိတ်-၈၉၊ စေ-၅၂၊ ရုပ်-၂၈၊ နိဗ္ဗာန်၊ ပညတ်မဟာကြိယာ ဉာဏသမ္ပယုတ်-၄၊ မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်း-၁ အဘိညာဉ် ၇-ပါး အာရုံ ပစ္စည်း ၁။
ဒူရ, ပဋိစ္ဆန္န, သဏှ, သုခုမ ပစ္စုပ္ပန်ရူပါရုံဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ် (ရူပါဝစရကုသိုလ်/ကြိယာပဉ္စမဈာန်စိတ်)၂။
ဒူရ, ပဋိစ္ဆန္န, သဏှ, သုခုမ ပစ္စုပ္ပန်သဒ္ဒါရုံဒိဗ္ဗသောတအဘိညာဉ် (ရူပါဝစရကုသိုလ်/ကြိယာပဉ္စမဈာန်စိတ်)၃။
ရူပကုသိုလ်/ကြိပဉ္စမဈာန်-၁၊ သတသဟဿ စသော နိမ္မိတရုပ်ဟုဆိုအပ်သော အာရုံ ၆-ပါးဣဒ္ဓိဝိဓကြိယာအဘိညာဉ် (ရူပါဝစရကုသိုလ်/ကြိယာပဉ္စမဈာန်စိတ်)၄။
လွန်ပြီးသော ၇-ရက်မှစ၍ လာလတံ့သော ၇-ရက်တိုင်အောင် ကာလသုံးပါးဖြစ်သော အရဟတ္ထမဂ်/ဖိုလ် ကြဉ် သူတပါးစိတ်-၈၇စေတောပရိယကုသိုလ်အဘိညာဉ်၅။
လွန်ပြီးသော ၇-ရက်မှစ၍ လာလတံ့သော ၇-ရက်တိုင်အောင် ကာလသုံးပါးဖြစ်သော သူတပါးစိတ်-၈၉စေတောပရိယကြိယာဘိညာဉ်၆။
ပုဗ္ဗေနိဝုဋ္ဌဖြစ်သော အရဟတ္ထမဂ်/ဖိုလ်ကြဉ် စိတ်-၈၇၊ စေ-၅၂၊ ရုပ်-၂၈ ဟုဆိုအပ်သော ခန္ဓာ ၅-ပါး၊ ခန္ဓာ ၅-ပါးမှ လျှောက်၍ သိအပ်သော နိဗ္ဗာန်, အမျိုးအမည် ပညတ်ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိကုသိုလ်အဘိညာဉ်၇။
ပုဗ္ဗေနိဝုဋ္ဌဖြစ်သော စိတ်-၈၉၊ စေ-၅၂၊ ရုပ်-၂၈ ဟုဆိုအပ်သော ခန္ဓာ ၅-ပါး၊ ခန္ဓာ ၅-ပါးမှ လျှောက်၍ သိအပ်သော နိဗ္ဗာန်, အမျိုးအမည် ပညတ်ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိကြိယာအဘိညာဉ်၈။
အတိတ်ဖြစ်သော လောကီကုသိုလ်, အကုသိုလ်ကံယထာကမ္မူပဂကုသိုလ်/ကြိယာအဘိညာဉ်၉။
အနာဂတ်ဖြစ်သော အရဟတ္ထမဂ်/ဖိုလ်ကြဉ် စိတ်-၈၇၊ စေ-၅၂၊ ရုပ်-၂၈ ဟုဆိုအပ်သော ခန္ဓာ ၅-ပါး၊ ခန္ဓာ ၅-ပါးမှ လျှောက်၍ သိအပ်သော နိဗ္ဗာန်, အမျိုးအမည် ပညတ်အနာဂတံသကုသိုလ်အဘိညာဉ်၁၀။
အနာဂတ်ဖြစ်သော စိတ်-၈၉၊ စေ-၅၂၊ ရုပ်-၂၈ ဟုဆိုအပ်သော ခန္ဓာ ၅-ပါး၊ ခန္ဓာ ၅-ပါးမှ လျှောက်၍ သိအပ်သော နိဗ္ဗာန်, အမျိုးအမည် ပညတ်အနာဂတံသကြိယာအဘိညာဉ် ဈာနဝီထိ အာရုံ ပစ္စည်း ကသိုဏ်းပညတ် ၁၀-ပါး၊ အသုဘပညတ် ၁၀-ပါး၊ ကာယဂတာသတိ၏ အာရုံဖြစ်သော ဆံ အစရှိသော ကာယအစုပညတ်၊ အာနာပါနဿတိအာရုံဖြစ်သော ထွက်သက် ဝင်သက် ပညတ်၊ မေတ္တာ, ကရုဏာ, မုဒိတာ ဟူသော ဗြဟ္မဝိဟာရတရားသုံးပါး၏ အာရုံဖြစ်သော အတိုင်းမသိသော သတ္တဝါပညတ်၊ရူပ ပထမဈာန် ၃-ပါးကသိုဏ်းပညတ် ၁၀-ပါး၊ အာနာပါနဿတိအာရုံဖြစ်သော ထွက်သက် ဝင်သက် ပညတ်၊ မေတ္တာ, ကရုဏာ, မုဒိတာ ဟူသော ဗြဟ္မဝိဟာရတရားသုံးပါး၏ အာရုံဖြစ်သော အတိုင်းမသိသော သတ္တဝါပညတ်၊ရူပ ဒုတိယဈာန် ၃-ပါး ရူပ တတိယဈာန် ၃-ပါး ရူပ စတုတ္ထဈာန် ၃-ပါးကသိုဏ်းပညတ် ၁၀-ပါး၊ အာနာပါနဿတိအာရုံဖြစ်သော ထွက်သက် ဝင်သက် ပညတ်၊ ဥပေက္ခာဟူသော ဗြဟ္မဝိဟာရ၏ အာရုံဖြစ်သော အတိုင်းမသိသော သတ္တဝါပညတ်၊ရူပ ပဉ္စမဈာန် ၃-ပါးကောင်းကင်ပညတ်အာရုံအာကာသာနဉ္စာယတနစိတ် ၃-ပါးဤဘဝမသေခင်(လက်ရှိဘဝ) ဈာန်ဝင်စားသည့်အခါ ဤဘဝကုသိုလ်ကို အာရုံပြုသည်။
, ရှေးဘဝအဇ္ဈတ္တသန္တာန်၌ ဖြစ်ဘူးသေပြီးနောဘဝ ဝိညာနဉ္စာယတနဘုံ၌ ဝိညာနဉ္စာယတနကုသိုလ်ဈာန်ဝင်စားသည့်အခါ ရှေးဘဝကကုသိုလ် အာရုံပြုသည်။
(ဝိညာဏဉ္စာယတဘုံ၌ အကာသာနဉ္စာယတနစိတ် မဖြစ်နိုင်)သော အာကာသာနဉ္စာယတနကုသိုလ်ဝိညာဏဉ္စာယတနကုသိုလ်စိတ် ၁-ပါးရှေးဘဝအဇ္ဈတ္တသန္တာန်၌ ဖြစ်ဘူးသော အာကာသာနဉ္စာယတနကုသိုလ်စိတ်ဝိညာဏဉ္စာယတနဝိပါက်စိတ် ၁-ပါးဤဘဝအာကာသာနဉ္စာယတန ကုသိုလ်ဈာန်ရပြီး ဤဘဝ၌ပင်ရဟန္တာဖြစ်ပြီးမှ ဝိညာဏဉ္စာယတနဈာန်ရလျှင် ဝိညာဏဉ္စာယတနဈာန်က အာကာသာနဉ္စာယတန ကုသိုလ်ဈာန်ကို အာရုံပြုသည်။
ရဟန္တာဖြစ်ပြီးမှ အာကာသာနဉ္စာယတနဈာန် ကို ဝင်စားပြီးနောက်မှ ဝိညာဏဉ္စာယတနကို ပြန်ဝင်စားက အာသာနဉ္စာယတန ကြိယာဈာန်ကို အာရုံပြုသည်။
ရဟန္တာဖြစ်ပြီးမှ အာကာသာနဉ္စာယတနှင့်ဝိညာဏဉ္စာယတနဈာန်ကိုရက ဝိညာဏဉ္စာယတနကြိယာသည် အာကာသာနဉ္စာယတနကြိယာကို အာရုံပြုသည်။
ဝိညာဏဉ္စာယတနဘုံရောက်မှ ရဟန္တာဖြစ်ပြီး ဝိညာဏဉ္စာယတနဈာန် ဝင်စားလျှင် ဝိညာဏဉ္စာယတနကြိယာသည် ရှေးဘဝအာကာသာနဉ္စာယတနကုသိုလ်ကို အာရုံပြုသည်။
, ရှေးဘဝ အဇ္ဈတ္တသန္တာန်၌ ဖြစ်ဘူးသော အာကာသာနဉ္စာယတနကုသိုလ်စိတ် (သို့မဟုတ်) ဤဘဝ အဇ္ဈတ္တသန္တာန်၌ ဖြစ်ဘူးသော အာကာသာနဉ္စာယတနကြိယာစိတ်ဝိညာဏဉ္စာယတနကြိယာစိတ် ၁-ပါးအာကာသာနဉ္စာယတနကုသိုလ်စိတ် (သို့မဟုတ်) အာကာသာနဉ္စာယတနကြိယာစိတ်၏ မရှိခြင်း သဘော နတ္ထိဘောပညတ်အာကိဉ္စညာယတနစိတ် ၃-ပါးဤဘဝ, ရှေးဘဝ အဇ္ဈတ္တသန္တာန်၌ ဖြစ်ဘူးသော အာကိဉ္စညာယတနကုသိုလ်စိတ်နေဝသညာနာသညာယတနကုသိုလ်စိတ် ၁-ပါးရှေးဘဝ အဇ္ဈတ္တသန္တာန်၌ ဖြစ်ဘူးသော အာကိဉ္စညာယတနကုသိုလ်စိတ် ၁-ပါးနေဝသညာနာသညာယတနဝိပါက်စိတ်ဤဘဝ, ရှေးဘဝ အဇ္ဈတ္တသန္တာန်၌ ဖြစ်ဘူးသော အာကိဉ္စညာယတနကုသိုလ်စိတ် (သို့မဟုတ်) ဤဘဝ အဇ္ဈတ္တသန္တာန်၌ ဖြစ်ဘူးသော အာကိဉ္စညာယတနကြိယာစိတ်နေဝသညာနာသညာယတနကြိယာစိတ် ၁-ပါး နိဗ္ဗာန်ကို လောကုတ္တရာစိတ် ၈-ခုက အာရုံပြုသည်။
အဓိပတိပစ္စယ (ပု) [အဓိပတိ+ပစ္စယ] အကြီး အကဲ၏အဖြစ်ဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်သောတရား၊ အဓိပတိပစ္စည်း။
ဟေတုပစ္စယော အာရမ္မဏပစ္စယော အဓိပတိပစ္စယော...။
အဓိပတိပစ္စယောတိ ဆန္ဒာဓိပတိ ဆန္ဒသမ္ပယုတ္တကာနံ ဓမ္မာနံ တံသမုဋ္ဌာနာနဉ္စ ရူပါနံ အဓိပတိပစ္စယေန ပစ္စယော။
ပဋ္ဌာန၊၁၊၂။
ဇေဋ္ဌကဋ္ဌန ဥပကာရကော ဓမ္မော အဓိပတိပစ္စယော။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊ ၃၄၅။
တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၁ အဓိပတိပစ္စည်း (Adhipati Paccaya) သည် ပဋ္ဌာန်း ၂၄ ပစ္စည်းတွင် တတိယမြောက် ပစ္စည်းဖြစ်သည်။
"အဓိပတိ" ဟူသည် အကြီးအမှူး၊ အစိုးရသောသဘောဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၍ "ပစ္စည်း" ဟူသည် ကျေးဇူးပြုတတ်သော တရားဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။
ထို့ကြောင့် အဓိပတိပစ္စည်းဟူသည် အကြီးအမှူးသဘောဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်သော တရားကို ဆိုလိုသည်။
တစ်နည်းအားဖြင့် စိတ်နှင့် စေတသိက်တို့၏ ဖြစ်ပေါ်မှုတွင် အားအကောင်းဆုံး၊ အစိုးရဆုံး အဖြစ်ဖြင့် ကျေးဇူးပြုသော တရားကို အဓိပတိပစ္စည်းဟု ခေါ်သည်။
အဓိပတိ ၄ ပါး အဓိပတိ ၄ ပါးရှိသည်။
ဆန္ဒာဓိပတိ (Chandādhipati): ပြင်းထန်သော ဆန္ဒ၊ အလိုဆန္ဒအားကြီးခြင်းဖြင့် အစိုးရသော သဘော။
ဝီရိယာဓိပတိ (Viriyādhipati): ပြင်းထန်သော လုံ့လဝီရိယ၊ အားထုတ်မှုအားကြီးခြင်းဖြင့် အစိုးရသော သဘော။
စိတ္တာဓိပတိ (Cittādhipati): ပြင်းထန်သော စိတ်၏ စူးစိုက်မှု၊ စိတ်အားထက်သန်မှုဖြင့် အစိုးရသော သဘော။
ဝီမံသာဓိပတိ (Vīmaṃsādhipati): ပြင်းထန်သော ပညာဉာဏ်၊ ဆင်ခြင်တုံတရားအားကြီးခြင်းဖြင့် အစိုးရသော သဘော။
ဤအဓိပတိတရားလေးပါးတို့သည် မိမိတို့နှင့် ယှဉ်တွဲဖြစ်ပေါ်သော စိတ်နှင့် စေတသိက်တို့ကို အားကောင်းစေခြင်း၊ ထက်သန်စေခြင်းဖြင့် ကျေးဇူးပြုသည်။
အဓိပတိတရားလေးပါးတွင် တစ်ပါးပါးသည် အားအကောင်းဆုံးဖြစ်၍ ကျန်တရားများအပေါ် လွှမ်းမိုးအုပ်ချုပ်ကာ စိတ်၏ လားရာကို ပုံဖော်ပေးသည်။
ဥပမာများ တရားအားထုတ်လိုသော ပြင်းထန်သော ဆန္ဒ (ဆန္ဒာဓိပတိ) ရှိသောသူသည် အခြားအာရုံများကို လျစ်လျူရှုကာ တရားအားထုတ်ခြင်းကိုသာ အာရုံစိုက်နိုင်စွမ်း ရှိသည်။
စာမေးပွဲအတွက် အလွန်ကြိုးစားလိုသော လုံ့လဝီရိယ (ဝီရိယာဓိပတိ) ရှိသော ကျောင်းသားသည် အိပ်ချိန်၊ စားချိန်ပင် လျှော့ကာ စာကိုသာ အာရုံစိုက်လေ့လာနိုင်စွမ်း ရှိသည်။
အချုပ်အားဖြင့် အဓိပတိပစ္စည်းသည် စိတ်နှင့် စေတသိက်တို့၏ ဖြစ်ပေါ်မှုတွင် အားအကောင်းဆုံး၊ အစိုးရဆုံး အဖြစ်ဖြင့် ကျေးဇူးပြုသော တရားဖြစ်ကြောင်း အဘိဓမ္မာကျမ်းဂန်များတွင် အကျယ်တဝင့် ဖော်ပြထားသည်။
အဓိပတိပစ္စည်းသည် (၁)အာရမ္မဏာဓိပတိ (၂)သဟဇာတာဓိပတိဟု နှစ်မျိုးရှိ၏။
အာရမ္မဏာဓိပတိ (၁) မိမိကို သိတတ်သော နာမ်တရားတို့ကို ပိုင်နင်းအုပ်စိုး လွှမ်းမိုးနိုင်သော သတ္တိသဘောသည် အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စည်း ဖြစ်သည်။
ဥပမာ - ရူပါရုံသည် သာမန်ရူပါရုံ, အလွန်အကဲ လှပသော အာရုံဟု နှစ်မျိုးရှိသည်။
သာမန်ရူပါရုံ၌ အာရမ္မဏသတ္တိသာရှိ၏။
အာရမ္မဏာဓိပတိသတ္တိမရှိ။
အလွန်အကဲ လှပသော ရူပါရုံ၌ အာရမ္မဏသတ္တိ, အာရမ္မဏာဓိပတိသတ္တိ နှစ်မျိုးလုံးပင်ရှိသည်။
အာရမ္မဏာဓိပတိသတ္တိရှိသော ရူပါရုံသည် မိမိကို အာရုံပြုသော လောဘမူစိတ်ကို လွမ်းမိုးချင်တိုင်း လွှမ်းမိုးနိုင်၏။
မမြင်ရလျှင် မနေ နိုင်အောင် ဖြစ်စေသည်။
ပဘာဝတီ ရူပါရုံ၏ အာရမ္မဏာဓိပတိသတ္တိကြောင့် အလောင်းတော်ကုသမင်းသည် ယူဇနာတစ်ရာဝေးသော ခရီးကို နေ့ချင်းပေါက် လှမ်း၍ မြန်းတော်မူရသည်။
ဂုတ္တိလစောင်းဆရာ၏ စောင်းသံ သဒ္ဒါရုံ အာရမ္မဏာဓိပတိသတ္တိကြောင့် ပြည့်တန်ဆာမသည် လေသောက်ပြတင်းမှ ခုန်ဆင်းမိလေသည်။
ဤသို့ စသည်ဖြင့် သာမန်အာရုံထက် လွန်လွန်ကဲကဲ စွမ်းဆောင်နိုင်သည့် သတ္တိထူးရှိသော အာရုံသည် အာရမ္မဏာဓိပတိ ပစ္စည်းတပ်သော အာရုံမည်၏။
အာရမ္မဏာဓိပတိ၏ ပစ္စည်း ပစ္စယုပ္ပန် အလေးအမြတ်ပြုအပ်သော(အာရုံ)ပစ္စည်းအလေးအမြတ်ပြုတတ်သော(အာရမ္မဏိက)ပစ္စယုပ္ပန်(က) ဣဋ္ဌနိပ္ဖန္နရုပ်၊ ဒေါ-၂,မော-၂,ဒုက္ခသဟဂုတ်ကာယဝိညာဉ်ကြဉ် လောကီစိတ် ၇၆-ခု, ဒေါစတုက်-၄ ဝိစိကိစ္ဆာကြဉ် စေ ၄၇လောဘမူစိတ် ၈-ခု(ခ) လောကီကုသိုလ်-၁၇မဟာကုသိုလ်ဉာဏဝိပ္ပယုတ်-၄(ဂ) လောကီကုသိုလ်-၁၇၊ အောက်မဂ်-၃၊ အောက်ဖိုလ်-၃၊ နိဗ္ဗာန်မဟာကုသိုလ်ဉာဏသမ္ပယုတ်-၄(ဃ) အရဟတ္တမဂ် အရဟတ္တဖိုလ် နိဗ္ဗာန်မဟာကြိယာဉာဏသမ္ပယုတ်-၄(င) နိဗ္ဗာန်လောကုတ္တရာ-၈ က, ခ, ဂ, ဃ အကွက်ရှိ တရားများသည် တခါတရံ အလေးအမြတ်မပြုတတ်။
အလေးအမြတ် မပြု သောအခါ ပစ္စနိက်တရားများဖြစ်သည်။
က, ခ, ဂ, ဃ အကွက်ရှိ တရားများမှတပါး ကျန်လောကီစိတ် များသည် အမြဲတမ်း ပစ္စနိက်တရားများဖြစ်သည်။
ပစ္စနိက်ဖြစ်သော စိတ်၏ ယှဉ်ဘက်စေတသိက် ၅၂ နှင့် ရုပ်အားလုံးလည်း ပစ္စနိက်တရားများဖြစ်သည်။
လောကုတ္တရာစိတ် ၈-ပါးသည် နိဗ္ဗာန်ကို အလေးအမြတ် အမြဲ အာရုံပြု၍ အမြဲတမ်း ပစ္စယုပ္ပန်ဖြစ်သည်။
ပစ္စည်း ပစ္စယုပ္ပန်ဖြစ်ပုံ (က) လွန်စွာလှပသော ရူပါရုံကို အာရုံပြုလျှက် စွဲလမ်းနှစ်သက်သော စက္ခုဒွါရ မနောဒွါရိက ဝီထိဖြစ်ရာ၌ ရူပါရုံသည် အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စည်း၊ လောဘဇောသည် အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စည်း၏ ပစ္စယုပ္ပန်၊ မိမိ၏ လောကီဈာန်ကို လွန်စွာ သာယာသောအခါ၌ လောကီဈာန် စိတ် စေတသိက်သည် အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စည်း၊ လောဘဇောသည် အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စည်း၏ ပစ္စယုပ္ပန်။
(ခ,ဂ) မိမိကုသိုလ်ကိုဖြစ်စေ သူတပါးကုသိုလ်ကိုဖြစ်စေ ဆင်ခြင်ရ အာရုံပြုရသည့် အခါ, မိမိ၏ ဈာန်ကုသိုလ် များကို အားရပါးရဆင်ခြင်သော ပစ္စဝေက္ခဏာကုသိုလ်ဇောဝီထိ ဖြစ်သည့်အခါတို့၌ လောကီကုသိုလ်အာရုံ သည် အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စည်း၊ အလေးဂရုအာရုံပြုတတ်သော မဟာကုသိုလ်ဇော စေတသိက် ၃၃ သည် အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စည်း၏ ပစ္စယုပ္ပန် (ဃ) မဟာကုသိုလ်ကြိယာ ဉာဏသမ္ပယုတ် ၈ ပါးသည် မိမိ မိမိ၏ ဥစ္စာဖြစ်သော လောကုတ္တရာတရားကိုးပါးကို ခြေခြေငံငံ စွဲစွဲလမ်းလမ်း အာရုံပြု၏။
သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်၏မဟာကုသိုလ် ဉာဏသမ္ပယုတ်သည် (ပစ္စဝေက္ခဏာဝီထိ ဖြစ်သောအခါ သမာပတ်ဝင်စားသောအခါတို့၌) မိမိ သောတာပတ္တိမဂ် သောတာ ပတ္တိဖိုလ် နိဗ္ဗာန်ကို အလေးအမြတ် အာရုံပြု၏။
သူများ၏ မဂ်ဖိုလ်နိဗ္ဗာန်ကိုကား သာမန်လောက်သာ အာရုံ ပြု၏။
မိမိ၏ သကဒါဂါမိ အနာဂါမိ မဂ်ဖိုလ်နိဗ္ဗာန်တို့၌လည်း ဤနည်းပင်တည်း။
ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ မဟာကြိယာ ဉာဏသမ္ပယုတ်စိတ်သည် မိမိ ဥစ္စာဖြစ်သော အရဟတ္ထမဂ် အရဟတ္ထဖိုလ် နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံ ပြု၏။
(င) လောကုတ္တရာစိတ်လည်း နိဗ္ဗာန်ကို အလေးအမြတ် အာရုံပြု၏။
ဤ၌လည်း သူများနိဗ္ဗာန်ကို မိမိမဂ်ဖိုလ် က လုံးဝအာရုံမပြုနိုင်သောကြောင့် မိမိ မဂ် ဖိုလ် မိမိ နိဗ္ဗာန်ကိုသာ အာရုံပြုသည်။
နိဗ္ဗာန်သည် အာရမ္မဏဓိပတိပစ္စည်း, မိမိ၏ မဂ်ဖိုလ်, ဝိရတိနှင့်တကွ စေတသိက် ၃၆-ပါးသည် အာရမ္မဏဓိပတိပစ္စည်း၏ ပစ္စယုပ္ပန်။
(ဝီထိနှင့်သုံးချက်စု ဘာဋီ) ဣဋ္ဌဖြစ်သောရုပ် ဣဋ္ဌ (လိုချင်ဘွယ်ရာ) သည် သဘာဝ (အရှိအတိုင်း) ဣဋ္ဌ, ပရိကပ္ပ (ထင်မှတ်ခြင်း) ဣဋ္ဌဟု နှစ်မျိုးရှိရာ နှစ်မျိုးလုံးကိုပင် အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စည်း အဖြစ်ယူရမည်။
ဘုရားရှင်ကဲ့သို့သော သဘာဝဣဋ္ဌာရုံ ကြီးကိုပင် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့က အလွန်တရာ စက်ဆုပ်ဖွယ်ကောင်းသော အနိဋ္ဌာရုံဟု ထင်ကြကုန်၏။
အလွန်တရာ စက်ဆုပ်ဖွယ်ကောင်းသော မစင်ဘင်ပုပ် ခွေးကောင်ပုပ်စသည့် သဘာဝ အနိဋ္ဌာရုံကြီးကိုပင် ခွေး, လင်းတ စသည်တို့က ဣဋ္ဌာရုံဟု ထင်ကြကုန်၏။
သဘာဝဣဋ္ဌာရုံဖြစ်စေကာမူ အလေးအမြတ်ပြုခြင်းမရှိပါက အာရမ္မဏာဓိပတိ ပစ္စည်း မဖြစ်၊ သဘာဝ အနိဋ္ဌာရုံဖြစ်စေကာမူ အလေးအမြတ်ပြုခြင်းရှိပါက အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စည်း ဖြစ်နိုင်၍ အာရမ္မဏာဓိပတိ ပစ္စည်း၌ သဘာဝဣဋ္ဌ, ပရိကပ္ပဣဋ္ဌ နှစ်မျိုးလုံးယူရမည်။
အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စည်းမဖြစ်သောတရားများ အနိပ္ဖန္နရုပ်သည် နိပ္ဖန္နရုပ်၏ အခိုက်အတန့်မျှသာဖြစ်၍ နိပ္ဖန္နရုပ်အား အလေးအမြတ်ပြုအပ်သော သဘောမရှိ၍၊ ဒေါသမူဒွေးသည် အနိဋ္ဌာရုံ, ကြမ်းတမ်းသောသဘောရှိ၍၊ မောဟမူသည် အလွန်တွေဝေသော သဘောရှိ၍၊ ဒုက္ခသဟဂုတ်ကာယဝိညာဉ်သည် ဒုက္ခဝေဒနာနှင့်တကွဖြစ်၍၊ ဒေါစတုက်လေးပါးသည် ဒေါသမူ၌သာယှဉ်၍၊ ဝိစိကိစ္ဆာသည် မောဟမူ၌သာယှဉ်၍၊ ပညတ်သည် အလေးအမြတ်ပြုအပ်သော သဘောမှကင်း၍၊ အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စည်းမဖြစ်နိုင်ကြ။
အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စယုပ္ပန်မဖြစ်သောတရားများ ပညတ်သည် အလေးအမြတ်ပြုအပ်သော အာရုံမဟုတ်။