kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
- ဦးအောင်၏ ထုတ်ဝေခဲ့သော စာအုပ်များတွင်မူ သူ့ဖခင်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ … မြစ်သားမြို့စား မင်္ဂလာလက်သုံးခေါင်း ရွှေဓားဗိုလ်မှူး နေမျိုးမင်းလှမင်းထင်ကျော် ဘွဲ့ခံ ဦးပေါ်ထင်၊ ဒီပဲယင်းမြို့စား အိမ်ရှေ့ဝန်ကြီး၊ ဥပရာဇ်ဝန်ကြီး၊ သတိုးမင်းကြီး မင်းလှမဟာဓမ္မရာဇသင်္ကြံ ဘွဲ့ခံ ဦးပေါ်ထင်၊ ထီးလှိုင်မြို့စား၊ မင်းသားအုပ်၊ အကြီးတော်ချုပ် ဝန်ကြီး မင်းကြီး မင်းလှမဟာဥစ္စာနာ ဘွဲ့ခံ ဦးပေါ်ထင် ဟူ၍ ပြသည်။
ဤပြဆိုချက်များကို မြန်မာစာပေ ပညာရှင်နှင့် သမိုင်းပညာရှင် အချို့တို့က အသင့်ယုတ္တိမရှိသောကြောင့် လက်မခံလိုကြပေ။
ဦးပေါ်ဦး လျှောက်ထုံးစာအုပ် ရေးသားပြုစုကြသူများမှာ ၄ ဦး ရှိသည်။
၎င်းတို့မှာ (၁) မြန်မာပညာရှိ ဦးအောင်၊ (၂) စာပြန်တော် ဆရာသိန်း၊ (၃) ပိဋကတ် ဆရာမြိုင်နှင့်၊ (၄) မန္တလေး ဦးကျော်ထွန်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။
၂ဝ၁ဝ၊ စက်တင်ဘာမှာ ရာပြည့်စာအုပ်တိုက်မှ ပထမအကြိမ် ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေတဲ့၊ ရာပြည့် ဦးစိုးညွန့် စုစည်း တည်းဖြတ်တဲ့ '၂ဝ ရာစု မြန်မာစာရေးဆရာ ၁ဝဝ [အတ္ထုပ္ပတ္တိ အကျဉ်း] ဒုတိယအုပ်' မှ ကဏ္ဍ:မြန်မာ အမျိုးသား စာရေးဆရာများ ကဏ္ဍ:မြန်မာ စာရေးဆရာများ။
အဝေးရောက်မင်း ဦးအောင်ကြီး [၁၈၅၃-၁၉၄၂] thumb|အဝေးရောက်မင်း ဦးအောင်ကြီး (၁၈၅၃-၁၉၄၂) အမရပူရမြို့၌ အဖ ဦးမှတ်၊ အမိ ဒေါ်စပယ်တို့က ၂၅ ဒီဇင်ဘာ ၁၈၅၃ တွင် မွေးဖွားသည်။
အဖမှာ စကု၊ စလင်း၊ ကျပင်၊ လယ်ကိုင်း လေးမြို့ဆိုင်ရာ စာရေးကြီးဖြစ်၍၊ ရွှေဘိုအနီး ထနောင်းဝန်း ရွာသူကြီးမျိုးရိုး ဖြစ်သည်။
ဦးအောင်ကြီးမှာ တဦးတည်းသောသား ဖြစ်သည်။
ခုနစ်နှစ်သား အရွယ်တွင် အမရပူရ မင်းသဲကျောင်းတိုက် မင်းတုန်းမင်း ဆရာတော်၊ ရွှေပြည် ဆရာတော်ကြီး ဦးပညာထံတွင် သဒ္ဒါရှစ်စောင်၊ ဋီကာကျော် အဘိဓာန် ကျမ်းများကို ဆည်းပူးသည်။
၁၅ နှစ်သားတွင် သာမဏေဝတ်၍ နှစ်နှစ်ကြာမျှ စာကြီးပေကြီးများကို သင်ယူသည်။
၁၇ နှစ်သားတွင် ရှင်လိင်ပြန်သည်။
လွှတ်တော် စာရေးကြီး ဦးမှုံထံတွင် ဆကာရန္တ၊ ကဗျာသာရတ္ထ၊ စွယ်စုံကျော်ထင် သတ်ပုံ၊ အတွက်အချက်၊ စာစီစာကုံးများကို ခြောက်လကြာမျှ သင်ယူရပြန်သည်။
ထို့နောက် စာရေး စာမေးပွဲ ဝင်ရောက်ဖြေဆို အောင်မြင်ခဲ့သည်။
စာမေးပွဲ အောင်ပြီးစတွင်ပင် ဝန်ထောက်ဘဝနှင့် ရှိနေသေးသည့် ကင်းဝန်မင်းကြီးက စာရေးကြီး ဦးမှုံ ထံမှ တောင်းယူ၍ ပျို့ကဗျာ လင်္ကာများ၊ စတုဓမ္မသာရ ကိုးခန်းပျို့၊ နေမိဘုံခန်းပျို့၊ ဘူရိဒတ်လင်္ကာကြီး၊ ဆုတောင်းခန်းပျို့ စသည်တို့ကို ဆက်လက် လေ့လာစေသည်။
လစာ တလ ၃ဝ ကျပ် ရရှိသည်။
ကဗျာလင်္ကာများ အတော်အတန် ကျွမ်းကျင်လာသော အခါ နားခံတော် ပြော့ကြီးမှူး ဦးဘိုး ထံတွင် လေးချိုး၊ ဧချင်း၊ ရတု၊ ရကန်၊ လူးတားများကို သင်ယူရပြန်သည်။
ထို့နောက် မင်းတုန်းမင်းတရားကြီးထံ စာတော်ဖတ် အဖြစ် အမှုထမ်းရသည်။
စာရေးတော်ကြီး လစာ ၃ဝ ကျပ်၊ စာတော်ဖတ် လစာ ၃ဝ ကျပ်၊ ပေါင်း ၆ဝ ကျပ် ခံစားရသည်။
သီပေါမင်း လက်ထက်တွင်လည်း စာတော်ဖတ် အဖြစ် ဆက်လက်၍ အမှုတော်ကို ထမ်းရသည်။
သီပေါမင်းနှင့် ငယ်စဉ်ကပင် သိကျွမ်းခဲ့သူ ဖြစ်ရာ မကြာမီ 'အဝေးရောက်မင်း' အဖြစ် တိုးမြှင့် သူကောင်းပြုခံရသည်။
'နေမျိုးဇေယျကျော်ထင်' ဘွဲ့ကို ပထမ ချီးမြှင့်ခံရပြီးနောက်၊ ဒုတိယအကြိမ် 'နေမျိုးမင်းထင်ကျော်ခေါင်' ဘွဲ့ကို သနားတော်မြတ် ခံရပြန်သည်။
သီပေါမင်း ပါတော်မူပြီးနောက် စလေဒင်နှင့်အတူ ရှမ်းပြည်နယ် နယ်ခြားဒေသများသို့ ခြောက်လကြာမျှ လိုက်ပါ အမှုထမ်းခဲ့သည်။
ထို့နောက် အင်္ဂလိပ်အစိုးရ လက်အောက်တွင် အမှုထမ်းလိုစိတ် မရှိသောကြောင့် ရွှေဘိုသို့ ပြန်လာခဲ့သည်။
အဝေးရောက်မင်း ဘဝက ဝယ်ထားခဲ့သော လယ်ယာကို အမှီပြု စားသောက် နေထိုင်ခဲ့သည်။
ရတနာဂီရိသို့ သွားရောက်၍ အရှင် သီပေါမင်းတရားထံ ရှေ့တော်ဝင် ခစားခဲ့သည်။
၃ဝ ဇန်နဝါရီ ၁၉၂၃ တွင် ရန်ကုန် သရစိမ်း စံအိမ်တော်၌ ကျင်းပသော ပျဉ်းမနား ကိုယ်တော်မြတ်ဘုရားနှင့် ကောလင်းစုဘုရားတို့ လက်ထပ်မင်္ဂလာပွဲသို့ ကိုယ်တိုင် တက်ရောက်ချီးမြှင့်၍ သတို့သားနှင့် သတို့သမီး အတွက် တေးထပ်များ ရေးစပ် လက်ဖွဲ့ခဲ့သည်။
၁၉၂၁ ခု၊ အောက်တိုဘာလ ၂၁ မှ ၂၄ ထိ မန္တလေးမြို့မှာ ကျင်းပခဲ့သော ဂျီစီဘီအေ နဝမအကြိမ်မြောက် နှစ်ပတ်လည် ညီလာခံ အစည်းအဝေးသို့ တက်ရောက်ကာ၊ ကိုယ်တိုင် သီကုံးသည့် ဩဘာရတုပိုဒ်စုံကို ဖတ်ကြားခဲ့သည်။
(၁၈) ကြိမ်မြောက် အမျိုးသားနေ့ အခါသမယတွင်လည်း အမျိုးသားနေ့ထူး အကြောင်းကို 'အမျိုးသား ပြက္ခဒိန် ရတုပိုဒ်စုံ' ရေး၍ ချီးကျူး ဂုဏ်ပြုခဲ့သည်။
ဇာတိသွေး ဇာတိမာန်နှင့် ရဲသွေးရဲမာန် စွမ်းအင်သတ္တိ ရဲသွေးညှိရန် လိုလားပုံ၊ မြန်မာ့ခေတ် မြန်မာ့စနစ်ဖြင့် ဒေါင်းအလံ လွှင့်ထူလိုပုံ၊ ဘာသာ သာသနာ ပညာ တိုးတက်ရေး လိုလား တောင့်တပုံများကို ဖွင့်ထုတ်ပြထားသည်။
၁၉၃၂ တွင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည့် မြန်မာနိုင်ငံကို အိန္ဒိယနှင့် ခွဲရေး-တွဲရေး ကိစ္စတွင် ရှစ်ဆယ်ကျော်အရွယ် ရှိလင့်ကစား ဇာတိသွေး ဇာတိမာန် တက်ကြွစွာဖြင့် ခွဲရေးဘက်မှ အပြတ် ရပ်တည်ပြခဲ့သည်။
အဝေးရောက်မင်းသည် ကဗျာလင်္ကာ အချို့ကိုလည်း ရေးဖွဲဲ့ခဲ့သည်။
'စုဖုရားလတ်အတွက် အလွမ်းကဗျာ'၊ 'တောပု ဘုရားပွဲသွား တေးထပ်'၊ 'သီလရှင်နှစ်ပါးဘွဲ့ လေးဆစ်ကဗျာ' တို့ကို တွေ့ရှိရသည်။
ယင်းကဗျာများတွင် အဓိပ္ပာယ် ယုတ္တိနှင့်တကွ ကာရန်နဘေများမှာ လွန်စွာ သုတိသာယာမှု ရှိကြောင်း မောင်အေးသန့်က အကဲဖြတ်ခဲ့သည်။
ထို့ပြင် လူအဖွဲ့အစည်း၊ လူ့ပတ်ဝန်းကျင်တွင် ပုထုဇဉ်ပီပီ လူ့ပြည်မှာ အနေရဲခိုက် အပျော်သဘောနှင့် စာချိုးများလည်း ရေးဖွဲ့တတ်သည်။
မေဃဂီရိရပ်သူ ဒေါ်ဆုတ်ကို မထိတထိ ကလိခဲ့သည့် စာချိုး၊ စဉ့်ကူးမြို့ သမာဓိမြို့ဝန် ဦးဘို ဇနီးမောင်နှံ အကြောင်းကို ဟာသသဘော နှောရေးသည့် စာချိုးတို့မှာ အထင်ကရ ပြယုဂ်များပင် ဖြစ်သည်။
အဝေးရောက်မင်း ပြုစုသည့် 'မဲဇာတောင်ခြေဋီကာ' ကို မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၉၆ ခု၊ နယုန်လတွင် ရွှေဘိုမြို့၊ မင်းရပ်၊ ကုန်းဘောင်သီရိန် စာပုံနှိပ်တိုက်က ပထမအကြိမ် ရိုက်နှိပ် ထုတ်ဝေခဲ့သည်။
မူပိုင်ရှင်မှာ ရွှေဘို၊ မင်းရပ်၊ ကံထရိုက် ဦးကြီးမောင်ဟု ဖော်ပြထားပြီး၊ တအုပ် အဖိုး ၈ ပဲ ဖြစ်သည်။
"… မဲဇာတောင်ခြေ ရတုနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အယူအဆ ဝါဒ မညီညွတ် ချွတ်ချော် တိမ်းပါးလျက် အမျိုးမျိုး အစားစား ပြောကြားရေးမှတ် အဆုံးမသတ်နိုင်အောင် ရှိနေ၍ အဖြေအဖြောင့် စကား ရေးသားပါရန် တောင်းပန် တိုက်တွန်းကြ"သောကြောင့် ရေးသားရကြောင်း နိဒါန်းတွင် ဖော်ပြထားသည်။
တဆက်တည်းပင် "… ရှေးခေတ်သမယက အလွန် အထက်တန်းကျခဲ့၍ ယခုသမယ၌ အောက်တန်းကျလျက်နေသော မြန်မာစာပေ ပညာကို အားပေးချီးမြှောက် အထက်သို့ ရောက်စေလိုသည် တကြောင်း၊ မြန်မာစာပေမှု၌ နုလှသေးသော အမျိုးသား အမျိုးသမီးကလေးတို့၏ ဉာဏ်ရည်ဉာဏ်သွားကို ဖွံ့ထွား ကြီးပြင်း ရင့်သန်ခြင်းသို့ ရောက်စေလိုလှသည် တကြောင်း၊ ရတုကဗျာ လင်္ကာ မြန်မာစာပေ ပညာသည် မည်မျှလောက် ဂုဏ်သတင်းကို ဆောင်၍ မိမိဂုဏ်ကို ထွန်းပြောင်စေနိုင်သည်ကို သိစေလိုသည် တကြောင်း စသည့် အကြောင်းများကြောင့်၊ 'မဲဇာတောင်ခြေရတု' ၏ အဖြေစာသွားကို ငယ်နုသော အမျိုးသမီး အမျိုးသားကလေးများ၏ စိတ်ထား သဘောဓာတ်နှင့် လျောက်ပတ် သင့်တင့်အောင် ကြံဆောင်၍ ရေးသားရခြင်း ဖြစ်လေသည်" ဟူ၍ စေတနာကို ဖွင့်ဟ ထားခဲ့သည်။
'မဲဇာတောင်ခြေ ဋီကာ'သည် အဝေးရောက်မင်း၏ ကိုယ်ပိုင် အတ္တနောမတိဖြင့် ထိထိမိမိ တင်ပြထားသောစာ ဖြစ်၏။
ထိုစဉ်က အဝေးရောက်မင်းနှင့် သဘောမကြိုက်ညီကြသော ပညာရှင်များ၏ ဝိဝါဒ အမျိုးမျိုးလည်း ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။
၁၉၃၄ ခု၊ အောက်တိုဘာ တိုးတက်ရေး မဂ္ဂဇင်းမှ စတင်၍ ပါဠိဆရာကြီး ဆရာဘီ၊ ဥမဏ္ဍလာ စစ်ကိုင်းမြို့၊ ရွှေဘို ဦးလှကျော်၊ ကသာ ဦးမှတ်နှင့် ဦးဖိုးကျားတို့ အပြန်အလှန် ရေးသားခဲ့ကြသည်။
'မဲဇာတောင်ခြေ ဋီကာ'ကို အကြောင်းပြု၍ ပေါ်ပေါက်လာသည့် စာပေ လှိုင်းဂယက်ထမှုများပင် ဖြစ်သည်။
သိပ္ပံမောင်ဝကမူ "မဲဇာတောင်ခြေ ဋီကာတွင် ရေးသားထားပုံမှာ ရှင်းရှင်းလင်းလင်း ပြတ်ပြတ်သားသား ထိထိမိမိ ရှိလှပေ၏။
ရှေးလည်းမီ၊ ခေတ်လည်းဆန်သော စာအုပ်ကောင်း တအုပ် ဖြစ်လေသည်" ဟူ၍ သုံးသပ်ခဲ့သည်။
"အဝေးရောက်မင်း၏ စာပေ ဗဟုသုတ နက်နဲ ကျယ်ပြန့်ပုံကို သက်သေ ထူနေသကဲ့သို့ ရှိသည်" ဟူ၍လည်း မောင်ခင်မင်(ဓနုဖြူ) က မှတ်ချက် ပေးခဲ့သည်။
အဝေးရောက်မင်းသည် သီချင်းကြီး၊ သီချင်းခန့်၊ အဲ၊ အန်၊ လူတား စသည့် တေးကဗျာများ၏ အမှန်အကန် ရွတ်ဖတ်နည်း၊ ဆိုနည်းတို့ကို လည်းကောင်း၊ အဓိပ္ပာယ် ကောက်ယူပုံတို့ကို လည်းကောင်း လွန်စွာ ပိုင်နိုင်သူ တဦး ဖြစ်သည်။
မြန်မာပြည် အရပ်ရပ်မှ မြန်မာစာပေ ပညာရှင်များ၊ သုတေသီများ၊ ဂီတပညာရှင်များ အဝေးရောက်မင်းထံ လာရောက် ဆည်းပူးခဲ့ကြသည်။
မြန်မာနိုင်ငံ သုတေသန အသင်းကလည်း ၁၉၄ဝ ပြည့်နှစ်၊ နိုဝင်ဘာလထဲတွင် အဝေးရောက်မင်းကို ရန်ကုန်သို့ ပင့်၍ ရတု၊ ရကန်၊ အန်ချင်း၊ လူးတား၊ မော်ကွန်း၊ လေးချိုးကြီး၊ တောလား၊ အိုင်ချင်း၊ အဲချင်း၊ ဧချင်း၊ သာချင်းတို့၏ မူမှန် သီဆို ရွတ်ဖတ်နည်းတို့ကို ဓာတ်ပြားသွင်းယူ မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။
၂၆ စက်တင်ဘာ ၁၉၄၂၊ အသက် ၈၉ နှစ် အရွယ်တွင် လူကြီးရောဂါဖြင့် ရွှေဘို၊ မင်းရပ်၌ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။
"… ဂီတပညာနှင့် ပတ်သက်၍သော် လည်းကောင်း၊ ထီးမူနန်းရာ စာပေ ပရိသတ်နှင့် ပတ်သက်၍သော် လည်းကောင်း အကြောင်းရှိတိုင်း ပညာရှိသူတို့ အမြဲဆည်းကပ် ကိုးကွယ်ရာ ဆရာကြီး တပါးဖြစ်သော အဝေးရောက်မင်း ဦးအောင်ကြီးသည် ကွယ်လွန်အနိစ္စ ရောက်ရှာလေပြီ ဖြစ်သောကြောင့် ဗမာပြည်သူပြည်သား အားလုံးက တမ်းတပူဆွေး တွေးတောဝမ်းနည်းခြင်း ဖြစ်ကြမည်မှာ အမှန်ဖြစ်ပေသတည်း" ဟူ၍ တိုင်းချစ်သတင်းစာ (၁၇၊ ၁ဝ၊ ၁၉၄၂) က ကမ္ပည်းတင်ခဲ့ပေသည်။
"ဦးအောင်ကြီးသည် စာပေ၊ သမိုင်း၊ အနုပညာ၊ ဂီတဘက်၌ ကျွမ်းသည့် ပညာရှင် ကဝိအမော်တဦး" ဟူ၍ မောင်အေးသန့်က လိုရင်းတိုရှင်း အနှစ်ချုပ်ဂုဏ်ရည်ကို ဖွင့်ပြခဲ့လေသည်။
[စာကိုး။
(၁) မောင်အေးသန့်၊ နေမျိုးမင်းတင်ကျော်ခေါင် အဝေးရောက်မင်း ဦးအောင်ကြီး (၁၉၈၆)။
(၂) သိပ္ပံမောင်ဝ၊ ခေတ်စမ်း ရာဇဝင်ရေးများ (၁၉၅၅)။
(၃) လှသမိန်၊ ဂန္ထဝင် ပုဂ္ဂိုလ်ကျော်များ အတ္ထုပ္ပတ္တိပေါင်းချုပ် (၁၉၆၁)၊ စာ ၂၆၀-၂၆၁။
(၄) မောင်ခင်မင် (ဓနုဖြူ)၊ စာဆို့ဘဝ စာဆို့စေတနာ စာဆို့လက်ရာ (၂ဝဝ၃)၊ စာ ၁၇၈-၁၈၁။
(၅) ဦးမဏ္ဍလာ-စစ်ကိုင်း၊ 'မဲဇာတောင်ခြေ ဝိစာရဏစာတမ်း'၊ တိုးတက်ရေး မဂ္ဂဇင်း (နိုဝင်ဘာ ၁၉၃၄)၊ စာ ၉၉-၁ဝ၂။
(၆) မောင်သစ်လွင် (လူထု)၊ 'စစ်အတွင်း ကွယ်လွန်ခဲ့သူ စာရေးဆရာ၊ သတင်းစာဆရာ၊ ပန်ချီဆရာ'၊ ငွေတာရီ (နိုဝင်ဘာ ၁၉၇၁)၊ စာ ၂၃-၂၆။
(၇) တင်နိုင်တိုး၊ 'သမိုင်းတစ်ကွေ့မှတ်တမ်းများ'၊ Weekly Eleven (26-12-2007)၊ စာ ၂၁၊ (၈) မောင်သန်းဆွေ (ထားဝယ်)၊ ကုန်းဘောင်အလွန် (ဒုတိယအုပ်) [၂ဝ၁ဝ]၊ စာ ၂၉၂-၂၉၃။
] ၂ဝ၁ဝ၊ စက်တင်ဘာမှာ ရာပြည့်စာအုပ်တိုက်မှ ပထမအကြိမ် ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေတဲ့၊ ရာပြည့် ဦးစိုးညွန့် စုစည်း တည်းဖြတ်တဲ့ '၂ဝ ရာစု မြန်မာစာရေးဆရာ ၁ဝဝ [အတ္ထုပ္ပတ္တိ အကျဉ်း] ဒုတိယအုပ်' မှ ကိုးကား Category:မြန်မာ အမျိုးသား စာဆိုတော်များ။
စာရေးဆရာ တင်နွယ်မောင်ကို အဖေ ဦးဘလွန်း၊ အမိ ဒေါ်လှကြည်တို့က ၁၉၄၃ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၂၃ ရက်နေ့တွင် ပန်းတနော်မြို့၌ မွေးဖွားသည်။
မွေးချင်း ခုနစ်ယောက်အနက် အကြီးဆုံးသားဖြစ်သည်။
အမည်ရင်း ဦးကျော်မြင့် ဖြစ်သည်။
ငယ်စဉ်က ပန်းတနော်မြို့ ဝိုင်အမ်ဘီအေကျောင်းတွင် ပညာသင်ကြားခဲ့သည်။
၁၉၆၆ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်စာအဓိကဖြင့် ဝိဇ္ဇာဘွဲ့ကို ရန်ကုန် ဝိဇ္ဇာသိပ္ပံတက္ကသိုလ်မှ ရရှိခဲ့သည်။
၁၉၆၇ မှ ၁၉၉၃ ခုနှစ်အထိ မြန်မာ့သတင်းစဉ် (နိုင်ငံခြားသတင်းဌာန) တွင် အယ်ဒီတာ၊ စာတည်းမှူး တာဝန်များ ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။
၁၉၆၈ ခုနှစ်တွင် သတင်းပညာ ဒီပလိုမာဘွဲ့ကို ချက်ကိုစလိုဗက်နိုင်ငံမှ လည်းကောင်း၊ ၁၉၇၉ ခုနှစ်တွင် သတင်းစာ သင်တန်းကို ဩစတေးလျနိုင်ငံ (ဆစ်ဒနီမြို့) တွင် လည်းကောင်း တက်ရောက်သင်ကြား အောင်မြင်ခဲ့သည်။
၁၉၈၁ ခုနှစ်မှ စ၍ စာပေလောကသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။
၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင် စတင်ရေးသား ထုတ်ဝေခဲ့သော ကမ္ဘာကျော် အစ္စရေး လျှို့ဝှက်ထောက်လှမ်းရေးအဖွဲ့အကြောင်း ရေးသားထားသည့် 'မော့ဆက်' ဘာသာပြန် စာအုပ်သည် ခုနစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် ထုတ်ဝေခဲ့ရသည်။
ဘာသာပြန်စာအုပ်ပေါင်း အုပ်ရေ ၃၀ ကျော် ရေးသား ထုတ်ဝေခဲ့သည်။
တင်နွယ်မောင်၊ ဂျုပီတာ၊ ကိုကိုကျော်၊ ကျော်ဘောဂ၊ ဂျော့ဘလွန်း ကလောင်အမည်များဖြင့် မဂ္ဂဇင်း၊ ဂျာနယ်များ၊ ပညာပေး စာစောင်များတွင် ဆောင်းပါးများ၊ ရသစာတန်းများ၊ အိမ်ထောင်ရေး ဆောင်းပါးများ ရေးသားခဲ့သည်။
သိပ္ပံမောင်ဝ၏ ဝတ္ထုဆောင်းပါးများ၊ ဆရာဇော်ဂျီ၏ ကဗျာများကိုလည်း အင်္ဂလိပ်ဘာသာသို့ ပြန်ဆို ရေးသားခဲ့သည်။
အင်တာနေရှင်နယ် ဘာသာပြန် မဂ္ဂဇင်းတွင် အယ်ဒီတာ အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး၊ မြန်မာတိုင်း(မ်) ဂျာနယ်တွင် အယ်ဒီတာအဖြစ် ကွယ်လွန်ချိန်အထိ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။
စာရေးဆရာ တင်နွယ်မောင်သည် အင်္ဂလိပ်ဘာသာရပ်နှင့် ဘာသာပြန်စာပေ ဖွံ့ဖြိုးရေးအတွက် အလေးထားဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။
စာရေးဆရာ၊ သတင်းစာဆရာ ဆရာတင်နွယ်မောင် (ဦးကျော်မြင့် - ပန်းတနော်) သည် ၁၀၊ ၄၊ ၂၀၀၆ တွင် ယူအိတ်ချ်စီ (UHC) အထူးကုဆေးခန်း၌ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။
ကွယ်လွန်ချိန်တွင် ဇနီး ဒေါ်တင်နွယ် ကထိက(ငြိမ်း) နှင့် သားကြီး မောင်မင်းစိုး၊ သမီးကြီး ဒေါက်တာသီတာစိုးနှင့် သမီးငယ် ခင်မော့ဆက်တို့ ကျန်ရစ်ခဲ့သည်။
တင်နွယ်မောင် ရေးသားတဲ့ 'ည၏ အိပ်ဖန်စောင့်များနှင့် နိုင်ငံတကာ ရသဝတ္ထုများ' မှ ကိုးကား ကဏ္ဍ:မြန်မာ အမျိုးသား စာရေးဆရာများ ကဏ္ဍ:မြန်မာ စာရေးဆရာများ။
မဟာသကျသီဟ ရုပ်ပွားတော်သည် မန္တလေးမြို့၊ အောင်နန်းရိပ်သာရပ်ကွက် အနောက်ပိုင်း၊ မလွန်ဈေးမြောက်ဘက်တွင် ဘုံနှစ်ဆင့်ရှိသော ပြာသာဒ်တော်နှင့် ကိန်းဝပ်စံပယ်လျက်ရှိသည်။
ထိုရုပ်ပွားတော်သည် ပဉ္စလောဟာ ကြေးစပ်ရုပ်ပွားတော်မြတ် ဖြစ်သည်။
သက္ကရာဇ် ၁၁၈၈ ခုနှစ်၊ တပေါင်းလပြည့်ကျော် (၃)ရက်၊ သောကြာနေ့၊ (၁၅ မတ် ၁၈၂၇) တွင် သီရိတြိဘဝနာ ဒိတျာဓိပတိပဝရပဏ္ဍိတ မဟာဓမ္မရာဇာဓိရာဇာ ရတနာပူရ အင်းဝမြို့တည် နန်းတည် ဘကြီးတော် ဖန်နန်းရှင် စစ်ကိုင်းမင်းနှင့် သီရိပဝရတိလောက မဟာမင်္ဂလာဇိန္ဒာရတနာဒေဝီ မိဖုရားခေါင်ကြီးတို့ သွန်းလုပ်လှူဒါန်းတော်မူသည်။
thumb|မဟာသကျသီဟ ရုပ်ပွားတော် ရုပ်ပွားတော်သွန်းလောင်း စစ်ကိုင်းမင်း (မောင်ဇင်)သည် မဟာသကျသီဟ ရုပ်ပွားတော်ကို သွန်းလုပ်ပူဇော်ရန် ၁၁၈၆ ခုနှစ်ကပင် စတင် မြေပုံကိုင်စေသည်။
၁၁၈၈ တပေါင်းလပြည့်ကျော် ၃ ရက် (၁၅ မတ် ၁၈၂၇) တွင် ဖယောင်းပုံ ထုတ်ပြီးသည်။
သက်တော်ထင်ရှား မြတ်ဘုရား၏ အတုကို ပီပြင်အောင် သိကြား ဗြဟ္မာတို့သော်မှ တတ်နိုင်မည်မဟုတ်။
ထို့ကြောင့် အဋ္ဌကထာများတွင်လာသော မေတ္တယျဘုရားရှင်၏ အတိုင်းပမာဏ တူကာမျှကိုသာ ပြုလုပ်နိုင်မည်ဟု စစ်ကိုင်းမင်း မိန့်တော်မူ၍ သွန်းလုပ်စေသည်။
စစ်ကိုင်းမင်း၏ ကုသိုလ်တော် မဟာသကျသီဟ ဆင်းတုတော်ကို ကြေးနီ၊ သံ၊ သလွဲ၊ ကြေးစင်ပိဿာ ၁,၆ဝဝ၊ ငွေသပြာ ၁ဝ,ဝဝဝ (ပိဿာ ၁ဝဝ)၊ ရွှေသပြာ ၁,ဝဝဝ (ပိဿာ ၁ဝ) အစုစု ပဉ္စလောဟာချိန် ပိဿာ ၁၆,၁၁ဝ နှင့် သွန်းလုပ်သည်။
စေတနာ ထက်သန်လွန်းသော စစ်ကိုင်းမင်းသည် ရွှေသားကလပ်ပါ သောက်တော်ရွှေဖလား၊ ရွှေသားကလပ်ပါ ရွှေကြုတ်တော်များလည်း ထည့်သည်။
မိဖုရား၊ မင်းညီမင်းသား မှူးတော်မတ်တော်တို့ကလည်း ရွှေဖလား၊ ရွှေကလပ်၊ ရွှေအုပ်ဆောင်း၊ ရွှေထုံးဘူးများကို အသီးသီး ထည့်သွင်း လှူဒါန်းကြသည်။
ဖိုတထောင်ဖြင့် တပြိုက်နက် ကျိုချက်၍ ဘုရင်ကိုယ်တိုင် ရှေးဦးစွာ သွန်းလောင်းသည်။
ထို့နောက် မင်းညီမင်းသား မှူးတော် မတ်တော်များက သွန်းလောင်းရသည်။
ရုပ်ပွားတော်၏ အမြင့် ပမာဏ ကိုးတောင် နှစ်မိုက်၊ ထက်ဝယ် အချင်းပမာဏ ခုနှစ်တောင် တမိုက် လေးသစ်၊ ဓမ္မခဏ် နေရာတော် ရှစ်တောင် တမိုက် လေးသစ်၊ အမြင့် နှစ်မိုက် လေးသစ်၊ မောင်းတော်လုံးပတ် သုံးတောင် နှစ်မိုက် လေးသစ် ရှိပြီး လက္ခဏတော် ကြီးငယ်တို့ဖြင့် သပ္ပာယ်သည်။
မဟာသကျသီဟဟု ကမ္ဗည်းတော် မော်ကွန်းတပ်သည်။
ကိန်းဝပ်တော်မူရာ တည်နေရာသည် ရတနာပူရ အဝရွှေနန်းတော် နံတော်သင့်ရာ မဟာမြတ်မုနိ (မဟာမုနိ မဟုတ်ပါ။
ညောင်ရမ်းမင်းတရား တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့သည့် မဟာမြတ်မုနိ ဖြစ်သည်။
) အနောက် လေးထပ်ကျောင်းတော်ရာတွင် ဖြစ်သည်။
အင်းဝမှ အမရပူရသို့ ပုဂံမင်း(မောင်လူကလေး) နန်းတက်သောအခါ သူ၏ဘကြီးတော်ဖြစ်သော စစ်ကိုင်းမင်း သွန်းလုပ်ကိုးကွယ်ခဲ့သည့် မဟာသကျသီဟဘုရား ကိန်းဝပ်သည့် အုတ်ပြဿဒ် ပျက်စီး ယိုယွင်းနေပေသည်။
ပုဂံမင်းသည် မိဖုရား၊ မင်းညီမင်းသား၊ မှူးတော်မတ်တော် အပေါင်း ခြံရံလျက် ဖောင်တော်၊ သမ္ဗန်တော်၊ လှေတော်များဖြင့် ထွက်တော်မူ၍ မဟာသကျသီဟ ရုပ်ပွားတော်ကို ပင့်ဆောင်သည်။
အမရပူရမြို့ အနောက် မဟာဝိဇယရံသီစေတီတော်၏ တောင်ဘက် မြေလွတ်မြေလပ်တွင် မဟာရံတံတိုင်း၊ မီးတားနှင့်တကွ ဘုံငါးဆင့်ရှိသော ကြီးကျယ်သာယာစွာသော တန်ဆောင်းရွှေပြဿဒ် ဆောက်လုပ်၍ တည်ထားကိုးကွယ်သည်။
မဟာသကျသီဟ ရုပ်ပွားတော်သည် အမရပူရမြို့တော် အနောက်တောင်ယွန်း တောင်သမန်အရပ်တွင် ကိန်းဝပ်တော်မူရပြန်သည်။
အမရပူရမှ မန္တလေးသို့ သီပေါမင်း (မောင်မျိုးဆက်) လက်ထက်တွင် ရုပ်ပွားတော်သည် ရတနာပုံ နေပြည်တော် မန္တလေးသို့ ဒေသစာရီ ကြွရပြန်သည်။
ရုပ်ပွားတော် ယခု ကိန်းဝပ်တည်ရှိရာ နေရာသည် ရွှေမြို့တော် အနောက်ပြင် အောင်နန်းရိပ်သာရပ်၊ မလွန်ဈေး မြောက်ဘက်တွင် ဖြစ်သည်။
ထိုနေရာသည် မင်းတုန်းမင်းတရားကြီး ထီးနန်းမရမီက နေထိုင်ခဲ့သော အိမ်တော်ရာ ဖြစ်သည်။
မင်းတုန်းမင်း၏ အလယ်မိဖုရား ဆင်ဖြူမရှင်သည် မဟာသကျသီဟ ရုပ်ပွားတော်ကို အဝမြို့တော်၌ တည်ထား ကိုးကွယ်ခဲ့သော စစ်ကိုင်းမင်း၏သမီးဖြစ်သည်။
ထိုကြောင့် သမက်တော် သီပေါမင်းသားအား မဟာသကျသီဟ ရုပ်ပွားတော်ကို တောင်သမန်အရပ်မှ ရတနာပုံ နေပြည်တော် အနောက်ပြင် အောင်နန်းရိပ်သာရပ် မလွန်ဈေး မြောက်ဘက်ရှိ မင်းတုန်းမင်းသား၏ အိမ်တော်ရာသို့ ပင့်ရန် ရွှေ့ရန် အမိန့်ပေးသည်။
ထိုနေရာတွင် ဆင်ဖြူမရှင် မိဖုရားက ရုပ်ပွားတော် အတွက် ဂန္ဓကုဋိပြဿဒ် တည်လုပ်သည်။
ထိုဂန္ဓကုဋိ အုတ်ပြဿဒ်သို့ ရုပ်ပွားတော် ပင့်ဆောင်ရန် အလုပ်အဆောင် အခမ်းအနားများကို ဝန်ရှင်တော် သေနတ်ဝန် လယ်ကိုင်းမြို့စား (ကင်းဝန်မင်းကြီး)၊ ဝန်ထောက် ဝက်မစွတ်မြို့စားတို့ ကြီးကြပ် စီရင်ရသည်။
၁၂၄၆ ပြာသိုလဆန်း ၂ ရက် (၁၈ ဒီဇင်ဘာ ၁၈၈၄) နေ့တွင် တာဝန်ကျ ဝန်ကြီး ဝန်ထောက်တို့ ဦးဆောင်လျက် ရုပ်ပွားတော် ကိန်းဝပ်သော မူရင်း ဂန္ဓကုဋိ တန်ဆောင်းကို ဖျက်သိမ်းကြသည်။
ယင်းနေရာမှ အမရပူရမြို့ တရုတ်တန်းလမ်းအရောက် မြေနတ်လမ်းဖို့ ညှိရန်၊ ရုပ်ပွားတော်တင် စွတ်ဖား ပြဿဒ် လုပ်ဆောင်ရန် အလုပ်များကို ဝန်ထောက် ဝက်မစွတ်မြို့စားနှင့် စာရေးကြီး မောင်ဘိုးလှိုင်၊ အသုံးစာရေး မောင်ကြီးညိုတို့ ကြီးကြပ် လုပ်ဆောင်ရသည်။
အမရပူရမြို့ တရုတ်တန်းလမ်းမှ ရတနာပုံမြို့တော် အောင်နန်းရိပ်သာရပ် ကန္ဓကုဋိ အုတ်ခုံပလ္လင်တော် နတ်လမ်းအရောက် လမ်းစဉ်တလျှောက် ကောင်းမွန်ညီညွတ် သာယာအောင် ဖို့ညှိပြင်ဆင် သုတ်သင်ရသည်။
ရွာဟိုင်းဈေးကောင်းဘက်တွင် တူးမြောင်းကူး တံတားကြီး ဆောက်ရသည်။
လုပ်ငန်းများ မသေးလှပါ။
အသုံးစာရေး မောင်ညွန့်၊ မြေတိုင်းစာရေး မောင်ပန်းခိုင်တို့ ကြီးကြပ် လုပ်ဆောင်ရသည်။
ရွှေမြို့တော်တွင် တည်ဆောက်ဆဲ ဂန္ဓကုဋိ အုတ်ခုံပလ္လင်တော် အောက်ခြေမှ ပလ္လင်ထိပ်အရောက် ပင့်ဆောင်နိုင်အောင် နတ်လမ်းစောင်းတန်းကြီး အလုပ်ကို မယ်တော် ဆင်ဖြူမရှင်၏ ကွမ်းရေတော် မောင်ဘိုးကြီး၊ သစ်တော စာရေးကြီး မောင်သစ်တို့ ကြီးကြပ်၍ မြန်မာဗိသုကာ ဆရာကြီး မောင်းထောင်ရွာစား နေမျိုးသိဒ္ဓိက လုပ်ဆောင်ရသည်။
ပြင်သစ် စက်ဆရာ ဘုံဘီလမ်း၊ လက်ထောက်ဆရာ ဘလမ်းတို့လည်း လုပ်ဆောင်ရေးတွင် ပါဝင် အမှုထမ်းကြသည်။
ရုပ်ပွားတော်မြတ်ကို စွတ်ဖားတင် ဘုံခုနှစ်ဆင့်ရှိ ပြာဿဒ်တော် အတွင်းသို့ အတင်အချ၊ နတ်လမ်းစောင်းတန်း တံတားဦးမှ အာလိန်သုံးဆင့် ရုပ်ပွားတော် ထားရန် ထားရပ်ပလ္လင်တော်ထိပ်ရောက် ပင့်ဆောင်ရန်များကို စေ့စပ်စွာ တိုင်းတာကြရသည်။
ကုန်ဝင်ရန် စရိတ်ငွေဒင်္ဂါး ၃၉,ဝဝဝ ကျော်ကို ၁၂၄၆ ပြာသိုလဆန်း ၃ ရက် (၁၉ ဒီဇင်ဘာ ၁၈၈၄)နေ့ သက်ဆိုင်ရာ အကြီးအကြပ် မှူးမတ် အရာရှိတို့သို့ ထုတ်ပေးသည်။
ရုပ်ပွားတော်မြတ်ကို ပင့်ဆောင်ရန် အလုပ်အဆောင်များ ၁၂၄၆ နှောင်းတန်ခူးလပြည့်ကျော် ၁၁ ရက် (၁ဝ ဧပြီ ၁၈၈၅) နေ့တွင် ပြီးစီးသည်။
ထိုကြောင့် ပင့်ဆောင်ရန် လမ်းစဉ်တလျှောက်တွင် တင့်တယ်သာယာအောင် ပြင်ဆင်ကြရသည်။
သဲမွေ့ကြဲသည်။
ရာဇမတ် ကာသည်။
ရေအိုး ရေပြည့် တည်ထားသည်။
ငှက်ပျော်ပင်ရှင် ကြံပင်ရှင် စိုက်သည်။
တံခွန် ကုက္ကား မုလေးပွား၊ ပုဆိုး ပစ္စူ စိုက်ထူကြရသည်။
နှောင်းတန်ခူးလပြည့်ကျော် ၁၂ ရက် (၁၁ ဧပြီ ၁၈၈၅) နေ့တွင် ရုပ်ပွားတော် ပင့်ဆောင်ရေး စတင်သည်။
ရွှေမြို့တော်ရှိ ရဲမက်တော် အမှုထမ်း လူနှစ်သောင်းကျော် အနက်မှ သေနတ် အမှုထမ်း လူ ၂,ဝဝဝ၊ အမြောက်အမှုထမ်း လူ ၁ဝဝ၊ မြင်းအမှုထမ်း လူ ၆ဝဝ၊ ဝင်းဒိုင်း အမှုထမ်း လူ ၃ဝဝ၊ လှေသင်း အမှုထမ်း ၅ဝဝ၊ စုစုပေါင်း အမှုထမ်း လူ ၃,၅ဝဝ တို့သည် ရုပ်ပွားတော်တင် စွတ်ဖားပြဿဒ်တွင် လေးတန် လေးသွယ် ဆွဲကြိုးဖွဲ့၍ ဝန်စု ဗိုလ်စု အကြီးအကြပ်တို့ ကြီးကြပ်ပြီး ဆွဲကြိုးကို ငင်စေသည်။
အခါတော်စောင့် အခါတော်ကြား ပုဏ္ဏားတော်တို့က အခါတော်စာ ဖတ်ရွတ် လျှောက်ထားအပြီးတွင် စည်တော်စုံ တီးရွမ်းသည်။
အခါပေး အမြောက်သံ သုံးချက် ပေးသည်နှင့် တပြိုက်နက် စည်ကြီးခွက်ခွင်း ဒုံမင်း ပတ်သာ ခရာ တံပိုး တီးမျိုး မှုတ်မျိုးစုံ ပဉ္စင်တူရိယာ တီးမှုတ်ကြသည်မှာ မြေကြီး ငလျင် ပဲ့တင်ထပ်မျှ အုတ်အုတ်ကျက်ကျက် ရှိလှသည်။
အကအခုန် အမျိုးစုံများလည်း ပါသည်။
ပင့်ဆောင်ရာ လမ်းစဉ်တလျှောက်တွင် ရဟန်း ရှင်လူ ပြည်သူအပေါင်းတို့ ဆွမ်း ရေချမ်း ပန်းပေါက်ပေါက် ဆီမီးတန်ဆောင် အမွှေးအထုံမှ စ၍ လှူဒါန်းပူဇော် ဖူးမြော်ကြသည်မှာ လမ်းခွင်ပြည့်မျှ ရှိသည်။
ထောင်မှူး မြို့စာရေး ထောင်စာချီ အရပ်အုပ် သွေးသောက်ကြီး ဆယ်အိမ်ခေါင်း တို့သည်လည်း ရုပ်ပွားတော် ပင့်ဆောင့်ရာ လမ်းတလျှောက်တွင် ရာဇဝတ်တော်ရေး ကင်းလွတ် လုံခြုံအောင် ခိုက်ပွားရန်မီး မဖြစ်ရအောင် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက် လိုက်ပါရသည်။
ပင့်ဆောင်ရသူ အစု အမှုထမ်းတို့ လမ်းခရီးတွင် မပင်ပန်းစေရ၊ ရပ်နားသင့်သည့် နေရာများတွင် ရပ်နား၍ ဖြည်းညင်းသာယာစွာ နားနားနေနေ ပင့်ဆောင်ကြသည်။
ရွှေမြို့တော် ဂန္ဓကုဋိ အာလိန်ငါးဆင့်ခံ အုတ်ခုံအောက် နတ်လမ်းစောင်းတန်းသို့ အရောက် ၁၉ ရက် ကြာသည်။
၁၂၄၇ ကဆုန်လပြည့်ကျော် ၂ ရက်နေ့ (၃ဝ ဧပြီ ၁၈၈၅) တွင် ရုပ်ပွားတော် အုတ်ခုံအောက်ခြေ နတ်လမ်း စောင်းတန်းဦးသို့ ရောက်သည်တွင် မင်္ဂလာအမြောက် သုံးချက် ပစ်ဖောက် ပူဇော်သည်။
နယုန်လဆန်း ၂ ရက် (၁၂ မေ ၁၈၈၅) နေ့ ရုပ်ပွားတော်ကို ရပ်တော်မူရင်း နတ်လမ်းစောင်းတန်း တံတားဦးမှ အုတ်ခုံ ပလ္လင်တော်ထက်သို့ ပင့်ဆောင်သည်။
ရွှေမြို့တော် မြို့တွင်း မြို့ပြင် ရပ်ကွက်နေ ရဟန်းရှင်လူများ၊ အနီးအဝေး မြို့ရွာ ကျေးလက်များမှ ရဟန်းရှင်လူများ လာရောက် ဖူးမြော် ကန်တော့ကြသည်မှာ မြေပြင်ပြည့်မျှ စည်ကား များပြားလှသည်။
ရုပ်ပွားတော်ကို ဖြည်းညင်း သာယာစွာ ဘာလီကြိတ်စက်နှင့် ဆွဲယူပင့်ဆောင်ရာ ထားရပ်ပလ္လင်တော်ပေါ်သို့ မွန်းယိမ်းချိန်တွင် ရောက်တော်မူသည်။
ဘာလီကြိတ်စက်သည် ပူလီစက်ကို ဆိုလိုသည်ဟု ယူဆရသည်။
ကြီးကြပ်ဆင့်ဆို ပင့်ဆောင်ရသော ဝန်ကြီး ဝန်ထောက် စာရေးကြီး အသုံးစာရေး စက်ဆရာ ပိသုကာဆရာ၊ အလုပ်သည် ပညာသည်၊ ပန်းပဲ လက်သမားတို့မှ စ၍ လုပ်ငန်းတွင် ပါဝင်သမျှ သူတို့သည် ပတ္တမြားလက်စွပ်၊ ရွှေဖလား၊ ထည်မျိုး၊ အုပ်မျိုး အထိုက်အလျောက် ကိုယ်စီကိုယ်ငှ သနားတော်မြတ်ခံရသည်။
မဟာသကျသီဟ ရုပ်ပွားတော်သည် အဝ ရွှေမြို့တော်မှ အမရပူရ ရွှေမြို့တော်သို့၊ ထိုမှ ရတနာပုံ နေပြည်တော်သို့ ဒေသစာရီ ကြွခဲ့ရသည်။
မဟာသကျသီဟ ရုပ်ပွားတော်ကို စတင်သွန်းလုပ် ပူဇော်သူ စစ်ကိုင်းမင်း လက်ထက်တွင် အင်္ဂလိပ် မြန်မာ ပထမစစ် ဖြစ်သည်။
ဘုရားတည်ရန် မြေပုံ စတင်ကိုင်သည်မှာ ၁၈၂၄ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်၏။
စစ်ပြီးနောက် ၁၈၂၇ မတ်လတွင်မှ ဘုရားတည်ဆောက် ပြီးစီးသည်။
ပုဂံမင်း မောင်လူကလေးသည် ရုပ်ပွားတော်ကို ရွှေဝမြို့တော်မှ အမရပူရ မြို့တော်သို့ ၁၈၄၇ တွင် ပင့်ဆောင် ကိုးကွယ်သည်။
၁၈၅၂ တွင် အင်္ဂလိပ် မြန်မာ ဒုတိယစစ် ဖြစ်သည်။
သီပေါမင်းသည် မဟာသကျသီဟ ရုပ်ပွားတော်ကို အမရပူရမှ ရတနာပုံ နေပြည်တော်သို့ ပင့်ဆောင်ရန် ၁၈၈၄ ဒီဇင်ဘာမှ စ၍ စီမံ စိုင်းပြင်းသည်။
နေပြည်တော်သို့ ၂၁ မေ ၁၈၈၅ တွင် ရုပ်ပွားတော် ရောက်သည်။
၁၈၈၅ နိုဝင်ဘာတွင် တတိယ အင်္ဂလိပ် မြန်မာ စစ်ဖြစ်၍ ဘုရင် နန်းကျကာ ပြည်ပသို့ ပါတော်မူရသည်။
အချုပ်အခြာအာဏာပိုင်ဘဝ ဆိတ်သုဉ်းသွားရသည်။
၂ဝဝ၈ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ၊ မြန်မာ့ရတနာစာပေ (ပထမအကြိမ်) ပုံနှိပ်ထုတ်၊ မကြန် ရေး၊ 'သမိုင်းဟူသည်နှင့် အခြားစာတမ်းများ' စာအုပ်မှ ဘုရားပွဲတော် မဟာသကျသီဟ ဘုရားပွဲတော်ကို နှစ်စဉ် သီတင်းကျွတ်လ မီးထွန်းပွဲတော်နှင့်အတူ စည်ကားသိုက်မြိုက်စွာ ကျင်းပပူဇော်လေသည်။
နိုဘယ်လီယမ် သည် ရေဒီယိုသတ္တိကြွမှု မရှိသော ဒုတိယ transferium element အမျိုးအစားဖြစ်သည်။
၎င်း၏အတည်ငြိမ်ဆုံး အခြေအနေဖြစ်သည့် isotope (၂၅၉) တွင် သက်တမ်းဝက်(half life) ၅၈ မိနစ်ဖြစ်သည်။
ဓာတုဗေဒဆိုင်ရာ အချက်အလက်များအရ ၎င်း၏ atomic number, half-life နှင့် isotopes အရေအတွက် ပမာဏမှာအနည်းအကျင်းသာဖြစ်သည်။
၎င်းဒြပ်စင်၏ အလေးချိန်(atomic weight) ပြောင်းလည်းမှုများမှာ Isotopes(၂၄၉) မှ (၂၆၂)အထိရှိသည်။
ဓာတုသင်္ကေတ No ဖြင့် ဖော်ပြသည်။
၎င်း ဒြပ်စင်ကို နိုဗယ်လ်ဆုတည်ထောင်သူ ဆွီဒင်သိပ္ပံပညာရှင် Alfred Nobel အားအစွဲပြု၍ Nobelium ဟုအမည်ပေးခဲ့သည်။
အသုံးပြုခြင်း Transferium element အမျိုးအစားဖြစ်သော ၎င်းဒြပ်စင် အကြောင်းကို အနည်းငယ်သာ သိရှိထားပြီး အသုံးပြုရန် နည်းလမ်းတစုံတရာ မရှိသေးပါ။
သဘာဝ တွေ့ရှိမှုအခြေအနေ Transferium element များသည် သဘာဝတွင် တိတိကျကျ မတွေ့ရှိရပါ။
၎င်းတို့တွင် မတည်ငြိမ်သော နျုကလိုင်း(Unstable nuclei)ပါရှိခြင်းကြောင့် ပြုလုပ်ရန်ခက်ခဲရုံသာမက ရှာဖွေတွေ့ရှိရန် မလွယ်ကူပါ။
ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ အကျိုးသက်ရောက်မှု နိုဘယ်လီယမ်သည် သဘာဝအရ မတွေ့ရှိရပါ။
မတည်ငြိမ်သော ဒြပ်စင်(unstable element) ဖြစ်၍ ယို့ယွင်းပျက်စီးလွယ်ပြီး အခြား ဒြပ်စင်များအဖြစ် လျင်မြန်စွာ ပြောင်းလဲသွားခြင်းကြောင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တွေ့ရှိရန် မလွယ်ကူပါ။
ထိုကြောင့် လူသားတို့၏ ကျန်းမာရေးအပေါ် အကျိုးသက်ရောက်မှုကို လေ့လာရန် မဖြစ်နိုင်ပါ။
ပတ်ဝန်းကျင်ပေါ် အကျိုးသက်ရောက်မှု နိုဘယ်လီယမ်(Nobelium) သည် သက်တမ်းဝက်(half-life) အလွန်တိုတောင်းသောကြောင့် ပတ်ဝန်းကျင် အပေါ် အကျိုးသက်ရောက်မှုကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားစရာ မလိုပါ။
သတ္တုကျောက်ရိုင်းဆိုသည်မှာ ကျောက်အမျိုးအစားဖြစ်ပြီး ၎င်းကျောက်များအတွင်း သံ၊သတ္တု၊ ရွှေ၊ ကြေးအစရှိသော သဘာဝသယံဇာတများပါဝင်သည်။
၎င်းကျောက်ရိုင်းများကို မိုင်းတွင်းများမှ ထုတ်ယူရရှိသည်။
လော်ရန်စီယမ် () သည် ရေဒီယိုသတ္တိကြွမှု မရှိသော ဒုတိယ transferium element အမျိုးအစားဖြစ်သည်။
၎င်း၏အတည်ငြိမ်ဆုံး အခြေအနေဖြစ်သည့် isotope (၂၆၂) တွင် သက်တမ်းဝက်(half life) ၂၁၆ မိနစ်ဖြစ်သည်။
ဓာတုဗေဒဆိုင်ရာ အချက်အလက်များအရ ၎င်း၏ atomic number, half-life နှင့် isotopes အရေအတွက် ပမာဏမှာ အနည်းအကျင်းသာ ဖြစ်သည်။
၎င်းဒြပ်စင်၏ အလေးချိန် (Atomic weight) ပြောင်းလည်းမှုများမှာ isotopes (၂၅၂) မှ (၂၆၂)အထိရှိသည်။
၎င်း ဒြပ်စင်ကို ရှာဖွေရေးကိရိယာ Cyclotron (ဒြပ်စင်အသစ်များ ဖော်ထုတ်ရာတွင် အသုံးပြုသော ရှာဖွေရေးကိရိယာ) တည်ထွင်သူ ရူပဗေဒ ပညာရှင် Ernest O. Lawrence အား အစွဲပြု၍ Lawrencium ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။
အသုံးပြုခြင်း Transferium element အမျိုးအစားဖြစ်သော ၎င်းဒြပ်စင် အကြောင်းကို အနည်းငယ်သာသိရှိထားပြီး အသုံးပြုရန် နည်းလမ်းတစုံတရာ မရှိသေးပါ။
သဘာဝ တွေ့ရှိမှုအခြေအနေ Transferium element များသည် သဘာဝတွင်တိတိကျကျမတွေ့ရှိရပါ။
၎င်းတို့တွင် unstable nuclei ပါရှိခြင်းကြောင့် ပြုလုပ်ရန်ခက်ခဲရုံသာမက ရှာဖွေတွေ့ရှိရန် မလွယ်ကူပါ။
ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ အကျိုးသက်ရောက်မှု လော်ရန်စီယမ်(Lawrencium)သည် သဘာဝအရ မတွေ့ရှိရပါ။
unstable element ဖြစ်၍ ယို့ယွင်းပျက်စီးလွယ်ပြီး အခြား element များအဖြစ် လျင်မြန်စွာပြောင်းလဲသွားခြင်းကြောင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် မတွေ့ရှိနိုင်ပါ။
ပတ်ဝန်းကျင်ပေါ် အကျိုးသက်ရောက်မှု လော်ရန်စီယမ်(Lawrencium) သည် သက်တမ်းဝက်(half-life) အလွန်တိုတောင်းသောကြောင့် ပတ်ဝန်းကျင် အပေါ် အကျိုးသက်ရောက်မှုကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားစရာ မလိုပါ။
လန်သနမ် () သည် ပျော့ပျောင်း၍ အလွယ်တကူ ပုံသွင်းနိုင်သော၊ ကွေးနိုင်ညွတ်နိုင်သော၊ ငွေဖြူရောင်ရှိသော သတ္ထုတစ်မျိုးဖြစ်သည်။
၎င်းသည် ရှားပါးသော ရေဒီယိုသတ္တိကြွ ဒြပ်စင်များထဲတွင် ထူးခြားပြီး၊ ဓာတ်ပြုနိုင်စွမ်းအား ကောင်းသော ဒြပ်စင်တစ်မျိုးဖြစ်သည်။
၎င်းသည် လေထဲ၌ အောက်စီဂျင်နှင့် လျင်မြန်စွာဓာတ်ပြုနိုင်ပြီး၊ ရေနှင့်အတူဓာတ်ပြု၍ Hydroxides ဖြစ်ပေါ်စေသည်။
လန်သနမ်သည် လွယ်ကူစွာ မီးလောင် နိုင်သော်လည်း ဆားအဖြစ် ပျော်ဝင်နိုင်စွမ်းမရှိပါ။
အသုံးပြုခြင်း လန်သနမ်သည် ရှားပါးသော ဒြပ်စင်တစ်မျိုးဖြစ်သည်။
၎င်းကို အခါအားလျော်စွာ အိမ်သုံးပစ္စည်းကိရိယာများ အနေဖြင့် တွေ့ရှိနိုင်သည်။
ဥပမာအားဖြင့် ရောင်စုံရုပ်မြင်သံကြားစက်များ၊ အလင်းပေးနိုင်သောမီးချောင်းများ၊ ဓာတ်အားထိန်းနိုင်သော မီးချောင်းများ စသည်တို့တွင် အသုံးပြုသည်။
ရှားပါးသောဒြပ်စင်များထဲ၌ ထူးခြားသောဂုဏ်သတ္တိများရှိသော ဒြပ်စင်လည်းဖြစ်သည်။
La2O2 အား အထူးအမြင်အား ကောင်းသော မျက်မှန်များ (အနီအောက်ရောင်ခြည် စုပ်ယူနိုင်သော မျက်မှန်များ၊ ကင်မရာများ နှင့် အဝေးကြည့် မှန်ဘီလူးများ) ပြုလုပ်ရာတွင် အသုံးပြုပါသည်။
အကယ်၍ ပြင်းအားကောင်းသော သံမဏိအနည်းငယ် ထည့်ပေါင်းလိုက်မည်ဆိုပါက အလွယ်တကူ ပုံသွင်း၍ ရသော ဂုဏ်သတ္တိတစ်မျိုးကို ရရှိစေနိုင်သည်။
လန်သနမ်ကို အဓိကကျသော လျှပ်ခေါင်း(electrodes) ပြုလုပ်ရာ ကာဗွန်များထဲတွင် ဗဟိုချက်အနေဖြင့် အသုံးပြုပါသည်။
လန်သနမ်ဆားသည် zeolite ဓာတ်ကူပစ္စည်းအမျိုးအစားတွင် ပါဝင်ပြီး၊ ၎င်းဓာတ်ကူပစ္စည်းသည် မြင့်မားသော အပူချိန်တွင်ပင် တည်ငြိမ်စွာ တည်ရှိသောကြောင့် ရေနံချက် လုပ်ငန်းများတွင် အသုံးပြုကြသည်။
သဘာဝတွင် တွေ့ရှိမှုအခြေအနေ လန်သနမ်သည် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထဲ၌ ပမာဏအနည်းငယ်သာ ရှားရှားပါးပါးတွေ့ရှိရသော ဒြပ်စင်ဖြစ်သည်။
အများအားဖြင့် သတ္ထုရိုင်း၂မျိုး အနေဖြင့်သာ တွေ့ရှိနိုင်သည်။
Lanthanum Oxide အားတစ်ကမ္ဘာလုံးတွင် တစ်နှစ်လျှင် ၁၂ တန်ခန့် ထုတ်လုပ်နိုင်ပြီး၊ အရန်အနေဖြင့် မက်ထရစ်တန် ၆ သန်းနီးပါးခန့် ရှိသည်။
ဖန်ထည်၊ မှန်ထည်များအား အရောင် ပြောင်လက်စေရန်နှင့်၊ ဓာတ်ကူပစ္စည်းများ အဖြစ် အသုံးပြုရန်အတွက် အမှန်တကယ်လုံလောက်စွာ ထုတ်လုပ်ရမည် ဖြစ်သောကြောင့် လန်သနမ် အသုံးပြုမှုမှာ မြင့်မားနေဆဲဖြစ်သည်။
လန်သနမ်ပါဝင်သော မိုနဇိုက်သတ္တုကျောက်ရိုင်း ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာသက်ရောက်မှုများ လေထုစိုထိုင်းမှုနှင့်အတူ ၎င်းဓာတ်ငွေ့များကို လေနှင့်အတူ ရှူသွင်းမိစေနိုင်သောကြောင့် အသုံးချမှုဆိုင်ရာ လူမှုပတ်ဝန်းကျင်ထဲ၌ လန်သနမ်သည် အန္တရာယ်ရှိစေသော ဒြပ်စင်ဖြစ်သည်။
အထူးသဖြင့် ၎င်းကိုအချိန်တော်ကြာ ရှူရှိုက်မိလာသည်နှင့်အမျှ အဆုတ်ကင်ဆာရောဂါ အထိ ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။
လူ၏ ခန္ခာကိုယ်ထဲသို့ ဝင်ရောက်မှုများပြားလာပါကလည်း အသည်းရောဂါကိုပင် ဖြစ်စေနိုင်သည်။
150px|ပူနေသော လျှက်ငုတ်ချောင်း ပတ်ဝန်းကျင်သို့ သက်ရောက်မှုများ လန်သနမ်(Lanthanum)အများစုသည် ရေနံထုတ်လုပ်ရာ စက်မှုပတ်ဝန်းကျင်နေရာများတွင် အဓိကအားဖြင့်စုပုံမိကြသည်။