kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
PNFC သည် ၎င်းတို့၏ ရည်မှန်းချက်များကို အကောင်အထည်ဖော်ရန်အတွက် ပအိုဝ်းအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (PNDF) နှင့် ပအိုဝ်းပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ် (PPDF) စသည့် ဒေသခံပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များကို နိုင်ငံရေးအရ ဦးဆောင်လမ်းညွှန်မှု ပေးလျက်ရှိသည်။
၎င်းတို့သည် အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (NUG) နှင့်လည်း ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်လျက်ရှိကြောင်း သိရသည်။
ခေါင်းဆောင်ပိုင်း PNFC ၏ ဥက္ကဋ္ဌမှာခွန်မြင့်ထွန်း ဖြစ်သည်။
အခြားသော ခေါင်းဆောင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကိုမူ အများပြည်သူသိရှိရန် ထုတ်ဖော်ခြင်း နည်းပါးသည်။
လက်ရှိအခြေအနေ PNFC သည် စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်း ပေါ်ပေါက်လာသော တော်လှန်ရေးအင်အားစုများနှင့် ပူးပေါင်းကာ စစ်ကောင်စီကို ဆန့်ကျင်တိုက်ပွဲဝင်လျက်ရှိသည်။
၎င်းတို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ ပအို ဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသနှင့် အနီးတစ်ဝိုက်တွင် အဓိကလှုပ်ရှားလျက်ရှိသည်။
နှီးနွယ်လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ ပအိုဝ်းပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်(ခမ်းဒေါမ်)(PPDF-KD) သည် ပအိုးဝ်အမျိုးသားဖက်ဒရယ်ကောင်စီ(PNFC) ၏ နိုင်ငံရေးဦးဆောင်မှု အောက်တွင် ရပ်တည်ပြီး KNLA ၏ စစ်ရေးဦးဆောင်မှုအောက်တွင် လှုပ်ရှားနေသည့် တပ်ဖွဲ့ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား ပြင်ပလင့်ခ်များ ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့အစည်းများ ကဏ္ဍ:၂၀၂၁ နောက်ပိုင်း ဖွဲ့စည်းသည့် တော်လှန်ရေးဆိုင်ရာ အဖွဲ့များ။
ဧရာဝတီသတင်းဌာန (အင်္ဂလိပ်: The Irrawaddy) သည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် အရှေ့တောင်အာရှဒေသအကြောင်း အဓိကထား၍ သတင်းတင်ဆက်နေသော ထင်ရှားသည့် သတင်းမီဒီယာတစ်ခုဖြစ်သည်။
၎င်းကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာနှင့် မြန်မာဘာသာနှစ်မျိုးစလုံးဖြင့် ထုတ်ဝေသည်။
၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် ထိုင်းနိုင်ငံ၌ ပြည်ပရောက် မြန်မာသတင်းသမားများအဖွဲ့က စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။
၎င်းသည် ၁၉၈၈ ခုနှစ် ဒီမိုကရေစီလှုပ်ရှားမှုများအပြီးတွင် မြန်မာစစ်အစိုးရ၏ ဖိနှိပ်မှုများကြောင့် တိမ်းရှောင်ခဲ့ရသော မြန်မာလူငယ်လှုပ်ရှားသူများအဖွဲ့၏ လုပ်ငန်းဆောင်တာများမှ စတင်ပေါ်ပေါက်လာခြင်းဖြစ်သည်။
သမိုင်းကြောင်း ဧရာဝတီသတင်းဌာနကို မြန်မာသတင်းသမားဟောင်းများတစ်စုက ၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် ထိုင်းနိုင်ငံ၌ စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။
စတင်တည်ထောင်ချိန်မှစ၍ မြန်မာ့နိုင်ငံရေးအပေါ် လွတ်လပ်သော ရပ်တည်ချက် ကို ထိန်းသိမ်းထားသည်။
၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်လုပ်ကိုင်ခွင့် ရရှိခဲ့သည်။
၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်းတွင် ဧရာဝတီသတင်းဌာနသည်လည်း စစ်ကောင်စီ၏ ပိတ်ပင်တားဆီးမှုများနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။
၂၀၂၂ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၂၉ ရက်နေ့တွင် စစ်ကောင်စီ၏ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာနက ဧရာဝတီသတင်းဌာန၏ လုပ်ငန်းလိုင်စင်ကို တရားဝင်ဖျက်သိမ်းပြီး ၎င်းတို့၏ ထုတ်ဝေသူကို နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးဥပဒေများ ချိုးဖောက်မှုဖြင့် စွဲချက်တင်ခဲ့သည်။
ထို့အပြင် ဧရာဝတီသတင်းဌာန၏ ဝက်ဘ်ဆိုဒ်ကိုလည်း မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ပိတ်ဆို့ခဲ့ပြီး၊ ၎င်းတို့၏ သတင်းသမားအချို့နှင့် မီဒီယာဝန်ထမ်းအချို့ကိုလည်း ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခဲ့သည်။
ထိုသို့သော ဖိအားများကြောင့် ဧရာဝတီသတင်းဌာနသည် ၎င်း၏ အယ်ဒီတာအဖွဲ့ကို နိုင်ငံပြင်ပသို့ ပြောင်းရွှေ့လုပ်ကိုင်ခဲ့ရသည်။
ကိုးကား ကဏ္ဍ:မြန်မာ သတင်းဝဘ်ဆိုဒ်များ။
ဉေယျဓံတရား [ဉေယျ+ဓမ္မ] ဆိုသည်မှာ သိအပ်သောတရား၊ သိသင့်သိထိုက်သောတရားများ ဖြစ်ပါသည်။
ဘုရားရှင်သည် ဤဉေယျဓံတရားအားလုံးကို ကြွင်းမဲ့ထင်ရှားစွာ ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူသောကြောင့် "ဗုဒ္ဓ" (သိစရာမှန်သမျှကို သိသူ) ဟု ထင်ရှားကျော်ကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။
ဉေယျဓမ္မ (ပု) [ဉေယျ+ဓမ္မ] သိအပ်–သိသင့်-သိထိုက်-သော တရား၊ ဉေယျဓံတရား။
(ယင်းတရားကား သင်္ခါရ, ဝိကာရ, လက္ခဏ, နိဗ္ဗာန်, ပညတ်အားဖြင့် ၅-ပါးအပြားရှိ၏ စိတ်, စေတသိက်ဟူသောနာမ်တရား ၅၃-ပါး နှင့် နိန္နရုပ် ၁၀-ခုသည် “သင်္ခါရ” မည်၏၊ ဝိညတ်ရုပ် ၂-ခု, လဟုတာ, မုဒုတာ, ကမ္မညတာဟူသော ဝိကာရရုပ် ၅-ခုသည် “ဝိကာရ မည်၏၊ ဥပစယ, သန္တတိ, ဇရတာ, အနိစ္စတာဟူသော လက္ခဏရုပ် ၄-ခုသည် “လက္ခဏ” မည်၏၊ သန္တိပဒခေါ် ငြိမ်းအေးမှု ဓာတ် တစ်မျိုးသည် “နိဗ္ဗာန်”မည်၏၊ လူ, နတ်, ဗြဟ္မာ, ရေ, မြေ, တော, တောင်စသောထိုထို ဝေါဟာရသည် “ပညတ်”မည်၏၊ ဤ ၅-ပါးသော တရားတို့ကို သိအပ် သိသင့် သိထိုက်သော တရားများဖြစ်သောကြောင့် ဉေယျဓမ္မ = ဉေယျဓံတရား”ဟု ခေါ်၏၊ ဘုရားရှင်သည် ထိုတရားအားလုံးကို ကြွင်းရမထင် ထဲလင်းစင် သိမြင်တော်မူ၏၊ ထို့ကြောင့်ပင် “ဗုဒ္ဓ = သိစရာမှန်သမျှကို သိသူ”ဟု ထင်ရှား ကျော်စောခြင်း ဖြစ်ပေ၏။
) ကရုဏာ ဝိယ သတ္တေသု ပညာ ယဿ မဟေသိနော။
ဉေယျဓမ္မေသု သဗ္ဗေသု၊ ပဝတ္တိတ္ထ ယထာရုစိ။
ဉာတဗ္ဗာတိ ဉေယျာ၊ သဘာဝဓာရဏာဒိနာ အတ္ထေန ဓမ္မာ။
ဉေယျာ စ တေ ဓမ္မာ စာတိ ဉေယျဓမ္မာ။
မူလဋီ၊၁၊၂။
(မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၁၄။
မ၊ဋ္ဌ၊၃၊၉။
ဥဒါန၊ဋ္ဌ၊၂၆၊ ၁၃၃။
ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၃၁၊ ၁၂၉၊ ၃၃၁။
ဝိမာန၊ဋ္ဌ၊၇၃။
ထေရ၊ဋ္ဌ၊၁၊၆၅။
နေတ္တိ၊ဋ္ဌ၊၄၂၊ ၉၉။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၅၅။
ဒီ၊ဋီ၊၁၊၁၀။
သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၁၇၊ ၄၇၆။
ဒီ၊ဋီ၊၂၊၂၂၃၊ ၂၇၈၊ ၃၂၉။
ဒီ၊ဋီ၊၃၊၉၃။
မ၊ဋီ၊၁၊၂၆၉၊ ၃၈၆။
မ၊ဋီ၊၂၊၆၊ ၂၀၈။
မ၊ဋီ၊၃၊၇၊ ၄၉၊ သံ၊ဋီ၊၁၊၉၊ ၅၁။
သံ၊ဋီ၊၂၊၆၊ ၇၇၊ ၄၃၅။
အံ၊ဋီ၊၁၊၁၂၊ ၄၆၊ ၅၂၊ ၂၅၆။
အံ၊ဋီ၊၂၊၁၃၇။
အနုဋီ၊၃၊၁၆၉။
ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၁၊၇၊ ၂၂၈။
ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၂၊၇၆။
နေတ္တိ၊ဋီ၊၆၁။
နေတ္တိဝိ၊၁၃၀၊ ၃၃၁။
) ဉေယျဓံတရား (၅) ပါး အပြား ဉေယျဓံတရားသည် အောက်ပါအတိုင်း (၅) ပါး အပြားရှိပါသည်- သင်္ခါရ: ပြုပြင်စီရင်အပ်သောတရားများ။
ဝိကာရ: ရုပ်တရားတို့၏ အထူးအမူအရာများ။
လက္ခဏ: သင်္ခါရတရားတို့၏ အမှတ်အသားလက္ခဏာများ။
နိဗ္ဗာန်: ငြိမ်းအေးမှုဓာတ်၊ ကိလေသာချုပ်ငြိမ်းရာ။
ပညတ်: အမည်နာမ၊ အမှတ်အသား၊ ဝေါဟာရများ။
ဤတရားငါးမျိုးတို့ကို ဉာဏ်ဖြင့် ပိုင်းခြားသိမြင်သင့် သိမြင်အပ်သောကြောင့် ဉေယျဓံတရားဟု ခေါ်ဆိုပါသည်။
သင်္ခါရ သင်္ခါရတရားဆိုသည်မှာ အကြောင်းတရားတို့၏ ပြုပြင်စီရင်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောတရားများ ဖြစ်ပြီး၊ နာမ်တရားနှင့် နိပ္ဖန္နရုပ်တရားများ ပါဝင်သည်။
စုစုပေါင်း (၇၁) ပါးရှိသည်။
နာမ်တရား (၅၃) ပါး (နာမ်တေပညာသ): စိတ်: အာရုံကို သိတတ်၊ ကြံတတ်သော သဘောတရား။
တရားကိုယ်အားဖြင့် (၈၉) ပါး သို့မဟုတ် အကျယ်အားဖြင့် (၁၂၁) ပါး ရှိသော်လည်း၊ အာရုံကိုသိခြင်း လက္ခဏာအားဖြင့် တစ်ခုတည်းအဖြစ် "စိတ် ၁ ပါး" ဟု ယူသည်။
စေတသိက်: စိတ်နှင့်အတူဖြစ်၍ စိတ်ကိုမှီပြီး အာရုံတစ်ခုတည်းကို အတူယူသော စိတ်၏ အစိတ်အင်္ဂါသဖွယ်ဖြစ်သော တရားများ။
(၅၂) ပါးရှိသည်။
ဤစိတ် (၁) ပါးနှင့် စေတသိက် (၅၂) ပါးကိုပေါင်း၍ နာမ်တရား (၅၃) ပါး (နာမ်တေပညာသ) ဟုခေါ်သည်။
နိပ္ဖန္နရုပ် (၁၈) ပါး: ကံ၊ စိတ်၊ ဥတု၊ အာဟာရဟူသော အကြောင်းတရားတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ရုပ်တရားများ။
၎င်းတို့မှာ- မဟာဘုတ်ရုပ် (၄) ပါး (ပထဝီ၊ အာပေါ၊ တေဇော၊ ဝါယော) ပသာဒရုပ် (၅) ပါး (မျက်စိ၊ နား၊ နှာ၊ လျှာ၊ ကိုယ်) ဂေါစရရုပ် (၄) ပါး (အဆင်း၊ အသံ၊ အနံ့၊ အရသာ) (ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံသည် မဟာဘုတ်ရုပ်တွင် ပါဝင်ပြီး) ဘာဝရုပ် (၂) ပါး (ဣတ္ထိဘာဝ၊ ပုရိသဘာဝ) ဟဒယရုပ် (၁) ပါး (မနောဓာတ်, မနောဝိညာဏဓာတ်တို့မှီ၍ ဖြစ်ရာရုပ်) ဇီဝိတရုပ် (၁) ပါး (ရုပ်ဇီဝိတိန္ဒြေ) အာဟာရရုပ် (၁) ပါး (ကမ္မဇဩဇာ,စိတ္တဇဩဇာ,ဥတုဇဩဇာ,အာဟာရဇဩဇာ) ပေါင်း နိပ္ဖန္နရုပ် (၁၈) ပါး ဖြစ်သည်။
ဝိကာရ ဝိကာရရုပ်ဆိုသည်မှာ ဖြစ်ပြီးသောရုပ် (ဇာတရုပ်) တို့၏ အထူးအမူအရာ၊ အရာထူးတို့ကို ဆိုလိုသည်။
၎င်းတို့သည် အနိပ္ဖန္နရုပ် (၁၀) ပါးတွင် ပါဝင်သည်။
(၅) ပါးရှိသည်- ကာယဝိညတ်ရုပ်: ကိုယ်ဖြင့် အမူအရာပြခြင်း။
ဝစီဝိညတ်ရုပ်: နှုတ်ဖြင့် စကားသံထွက်ပေါ်စေခြင်း။
လဟုတာရုပ်: ရုပ်တရားတို့၏ ပေါ့ပါးမှု။
မုဒုတာရုပ်: ရုပ်တရားတို့၏ နူးညံ့မှု။
ကမ္မညတာရုပ်: ရုပ်တရားတို့၏ ကိုယ်အမှု၊ နှုတ်အမှုတို့၌ အသုံးပြု၍ ကောင်းခြင်း (ပြုဖွယ်ရာ၌ သင့်တင့်လျောက်ပတ်ခြင်း)။
ဓာတ်ကြီးလေးပါး ညီညွတ်၍ ကိုယ်အင်္ဂါ၊ နှုတ်အင်္ဂါ ကျန်းမာပကတိရှိသောအခါ ဤလဟုတာ၊ မုဒုတာ၊ ကမ္မညတာ ဟူသော ဂုဏ်သုံးပါး (ဝိကာရရုပ် ၃ ပါး) နှင့် ပြည့်စုံကြသည်။
ဓာတ်မညီမျှလျှင် လေးလံခြင်း၊ တောင့်တင်းခြင်း၊ လိုတိုင်းမရခြင်းတို့ ဖြစ်တတ်သည်။
လက္ခဏ လက္ခဏာရုပ်ဆိုသည်မှာ သင်္ခါရတရားတို့၏ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ ဟူသော သဘောလက္ခဏာတို့ကို သိမှတ်နိုင်ရန် အမှတ်အသားဖြစ်သော အမူအရာများ ဖြစ်သည်။
(၄) ပါးရှိသည်- ဥပစယရုပ်: ရုပ်တရားတို့၏ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (အာစယ) နှင့် ဖြစ်ပေါ်ပြီးနောက် အဆင့်ဆင့် တိုးပွားခြင်း (ဥပစယ)။
သန္တတိရုပ်: ရုပ်တရားတို့၏ အဆင့်ဆင့်တိုးပွားမှု ပြီးဆုံးပြီးနောက် မတိုးမဆုတ် အဆက်မပြတ် တည်တံ့နေခြင်း (ပဝတ္တိ)။
(ရုပ်တို့၏ ဖြစ်ခြင်းသဘော ဇာတိတရားသည်ပင် အခိုက်အတန့်အားဖြင့် အာစယ၊ ဥပစယ၊ သန္တတိဟု အမည်ရသည်။
) ဇရတာရုပ်: ရုပ်တရားတို့၏ အိုမင်းခြင်း၊ ရင့်ရော်ခြင်း၊ ဆုတ်ယုတ်လျော့ပါးခြင်း။
အနိစ္စတာရုပ်: ရုပ်တရားတို့၏ သေဆုံးချုပ်ပျက်ခြင်း၊ ကုန်ခန်းပျောက်ကွယ်ခြင်း။
ဥပမာ-သစ်ပင်တစ်ပင်၏ ဖြစ်စဉ် (အညှောက်ပေါက်ခြင်း-အာစယ၊ ကြီးထွားခြင်း-ဥပစယ၊ အတိုးရပ်တည်နေခြင်း-သန္တတိ၊ ဆုတ်ယုတ်အိုမင်းခြင်း-ဇရတာ၊ သေဆုံးပျက်စီးခြင်း-အနိစ္စတာ) ကဲ့သို့ သတ္တဝါ၊ အရာဝတ္ထုတို့၌လည်း ဤလက္ခဏာရုပ်များ ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ရှိကြသည်။
နိဗ္ဗာန် နိဗ္ဗာန်ဆိုသည်မှာ ကိလေသာအပူမီးတို့ ချုပ်ငြိမ်းရာ၊ တဏှာမှကင်းလွတ်ရာ၊ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ လုံးဝလွတ်မြောက်ရာ အသင်္ခတဓာတ်တရားတော်မြတ် ဖြစ်သည်။
ပါဠိဘာသာ "နိ + ဝါန" မှ ဆင်းသက်ပြီး၊ "နိ" (မရှိ၊ လွတ်မြောက်ခြင်း) နှင့် "ဝါန" (တဏှာ) ပေါင်းစပ်၍ "တဏှာမရှိခြင်း၊ တဏှာမှကင်းလွတ်ခြင်း" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။
၎င်းသည် ဘုံဌာနမဟုတ်၊ လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ မီးများ ငြိမ်းအေးသည့် အခြေအနေ ဖြစ်သည်။
ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ အဆုံးစွန်ပန်းတိုင် ဖြစ်သည်။
ပညတ် ပညတ်ဆိုသည်မှာ အမည်နာမ၊ ဝေါဟာရ၊ အမှတ်အသား၊ သညာ၊ စိတ်ကဖန်တီးသော အသိအမြင်များ ဖြစ်သည်။
လူ၊ နတ်၊ ဗြဟ္မာ၊ သတ္တဝါ၊ ရေ၊ မြေ၊ တော၊ တောင် စသည့် အမည်နာမ ဝေါဟာရများ။
များပြားလှသော သဒ္ဒပညတ် (အသံစကားလုံးကို အမှီပြု၍ ခေါ်ဝေါ်သောပညတ်) နှင့် အတ္ထပညတ် (အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အမှီပြု၍ သိသောပညတ်) များ ပါဝင်သည်။
သင်္ခါရ၊ ဝိကာရ၊ လက္ခဏ၊ နိဗ္ဗာန်တရားတို့ကို ထင်ရှားမြင်အောင် ဟောကြားရသော ပိဋကတ်တော်ကိုလည်း ပညတ်ဟု ဆိုနိုင်ကြောင်း တစ်နည်းအားဖြင့် ဖွင့်ဆိုထားသည်။
ဤဉေယျဓံတရား (၅) ပါးသည် ဘုရားရှင်တို့ သိမြင်တော်မူအပ်သော၊ တပည့်သာဝကတို့လည်း ထိုက်သည်အားလျော်စွာ သိမြင်အောင် ကြိုးစားသင့်သော အခြေခံဓမ္မသဘောတရားများ ဖြစ်ကြပါသည်။
ဘာဝ ဆိုသည်မှာ ပါဠိဘာသာစကားမှ ဆင်းသက်လာသော ဝေါဟာရတစ်ခုဖြစ်ပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာကျမ်းစာများ၊ အထူးသဖြင့် အဘိဓမ္မာနှင့် အလင်္ကာ (စာပေအလှအပပညာ) ဘာသာရပ်တို့တွင် အသုံးများသည်။
မူရင်းအဓိပ္ပာယ်အရ "ဖြစ်ခြင်း" ဟုဆိုသော်လည်း အကြောင်းအရာအလိုက် အမျိုးမျိုး အနက်ကောက်နိုင်သည်။
ဘာဝ (ပု) [ဘူ+ဏ။
တထေဝ ဘဝတီတိ ဘာဝေါ။
ဘူ-သတ္တာယံ ဏော။
ဘဝတိ စိတ္တေတိ ဝေါ ဓာန်၊ဋီ၊၁၇၈။
] (၁) (က) ဖြစ်ခြင်း၊ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း။
(ခ) (သွားခြင်း၊ ချက်ခြင်းစသော) ကြိယာ၊ ဘော။
(၂) အလို၊ အလိုဆန္ဒ၊ အဇ္ဈာသယ၊ အဓိပ္ပါယ်။
(၃) သဘော၊ သဘာဝ၊ ဓမ္မတာ။
(၄) ချစ်ခြင်း။
(၅) ဘာဝရုပ်။
(၆) အသိဉာဏ်နှင့် သဒ္ဒါဖြစ်ပေါ်ကြောင်း၊ အနက်။
(သဒ္ဒပဝတ္တနိမိတ်။
) (၇) (က) စိတ်။
(ခ) စိတ်ဖြစ်ပုံအထူး။
(၈) ကိုယ်၊ ခန္ဓာကိုယ်။
(၉) ရှိခြင်း။
(မဂဓအဘိဓာန်။
ဂဝ၇-၌ (၁) ပုဒ်အနက်။
(၂) ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း။
(၃) အလို။
(၄) ကြိယာ။
(၅) သဘော။
(၆) စမ္ပခြင်း။
(၇) ဣတ္ထိန္ဒြေ၊ ပုရိသိန္ဒြေ-အားဖြင့် ၇-နက်လာသည်။
) ဘာဝ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်များ အောက်ပါတို့သည် ဘာဝ၏ အဓိပ္ပာယ်အမျိုးမျိုးကို ဖော်ပြထားခြင်း ဖြစ်သည်- ၁။
ဖြစ်ခြင်း၊ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း (သို့မဟုတ်) ကြိယာ: ကာယိကကိရိယာ (ကိုယ်အမူအရာ) တစ်ခုခု ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း သို့မဟုတ် ထင်ရှားလာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။
"သွားခြင်း၊ ချက်ခြင်း" စသည့် အပြုအမူ၊ လုပ်ဆောင်မှုများကိုလည်း "ဘာဝ" ဟု သုံးနှုန်းသည်။
(၁) (က) ဖြစ်ခြင်း၊ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း။
ဘာဝေါ (ဝိဘာဝိနီ၊၂၃၄) ကိ ဥပ္ပဇ္ဇနံ။
မဏိမဉ္ဇူ၊၂၊၃၃၂။
(ခ) (သွားခြင်း၊ ချက်ခြင်း စသော) ကြိယာ၊ ဘော။
ဘာဝေန ဘဝလက္ခဏတ္ထ-ကြည့်။
အလို၊ အလိုဆန္ဒ၊ အဇ္ဈာသယ၊ အဓိပ္ပာယ်: လူတစ်ဦး၏ အတွင်းစိတ်ဆန္ဒ၊ ရည်ရွယ်ချက် သို့မဟုတ် သဘောထားကို ဖော်ပြရာတွင်လည်း သုံးသည်။
(၂) အလို၊ အလိုဆန္ဒ၊ အာသယ၊ အဓိပ္ပါယ်။
ဝိနိဓာယ ရုစိံ၊ ဝိနိဓာယဘာဝံ။
ဝိ၊၁၊၁၂၀။
(ဇာ၊၂၊၁၂၁၊ ၂၉၀။
) ဘာဝန္တိ ဝိဿာသဝသေန အဓိပ္ပါယံ။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၇၊၁၉၇။
(ဇာ၊ဋ္ဌ၊၅၊၄၈၉။
သဘော၊ သဘာဝ၊ ဓမ္မတာ: အရာဝတ္ထု သို့မဟုတ် တရားဓမ္မတို့၏ မူလသဘာဝ၊ ပကတိအခြေအနေကို ဆိုလိုသည်။
ဥပမာ- ဆူး၏ ချွန်ထက်သော သဘာဝ၊ ကပိတ္ထသီး၏ လုံးဝန်းသော သဘာဝ၊ သမင်မျက်လုံး၏ အရောင်အသွေးမျိုးစုံရှိသော သဘာဝတို့ကဲ့သို့ပင် ဖြစ်သည်။
(အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၈၂ ၌ “သရုပ်အားဖြင့် ထင်ရှားရှိသော ပရမတ်တရား” ဟု နေရာဌာနအားလျော်စွာ အနက်ပေးသည်။
) နိယတိသင်္ဂတိ ဘာဝပရိဏတာ ဆ‌‌သွေဝါဘိဇာတီသု။
) ဘာဝေါတိ သဘောပေါယေဝ။
သဘာဝါယေဝါတိ ယထာ ကဏ္ဍကသာတိက္ခတာ, ကပိတ္ထဖလာနံ ပရိမဏ္ဍလတာ မိဂက္ခီနံ ဝိစိတ္တာကာရတာ။
သံ၊ဋီ၊၂၊၂၆၈။
(မ၊ဋီ၊၁၊၈၂။
မူလဋီ၊၁၊၃၄။
ဘာဝသင်္ကန္တိဂမန-လည်းကြည့်။
ချစ်ခြင်း: ချစ်ခင်စုံမက်ခြင်း၊ သံယောဇဉ်ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။
ဘာဝ (ဇာ၊၂၊၁၂၆) န္တိ ဧဝရူပါသူ သိနေဟ မာကရေ။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၅၊၄၀၆။
ဘာဝရုပ်: အဘိဓမ္မာတွင် ဖော်ပြသော ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာတရားများထဲမှ တစ်မျိုးဖြစ်သည်။
ဇီဝိတရုပ်၊ ဘာဝရုပ်၊ စက္ခုပသာဒရုပ် (မျက်စိအကြည်ဓာတ်)၊ ကာယပ္ပသာဒရုပ် (ကိုယ်အကြည်ဓာတ်) စသည်တို့သည် ကံကြောင့်ဖြစ်သော "ကမ္မဇရုပ်" များဖြစ်သည်။
ဇီဝိတံ ဘာဝေါ စက္ခုပသာဒေါ ကာယပ္ပသာဒေါတိ ဣမေ ကမ္မသမုဋ္ဌာနာ သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂။
(—အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၄၅။
အသိဉာဏ်နှင့် သဒ္ဒါဖြစ်ပေါ်ကြောင်း၊ အနက် (သဒ္ဒပဝတ္တနိမိတ်): စကားလုံးတစ်လုံး၏ အဓိပ္ပာယ်ကို နားလည်စေနိုင်သော အသိဉာဏ်နှင့် သဒ္ဒါစည်းမျဉ်းများကို ဆိုလိုသည်။
) ဏျတ္တတာ ဘာဝေတု။
ဘဝန္တိ ဧတသ္မာ ဗုဒ္ဓိ သဒ္ဒါ ဣတိ ဘာဝေါ၊ ပဝတ္တနိမိတ္တံ ဝုစ္စတိ။
ရူ၊နှာ၊ ၂၃၆။
(နိရုတ္တိ၊ နှာ။
ရူ၊ဋီ၊နှာ၊ ၁၇၀။
စိတ် (သို့မဟုတ်) စိတ်ဖြစ်ပုံအထူး: စိတ်: အတွေး၊ အာရုံခံစားမှု စသည်တို့ကို ခြုံငုံ၍ ဆိုလိုသည်။
စိတ်ဖြစ်ပုံအထူး: အလင်္ကာ (Rhetoric) ဘာသာရပ်တွင် လူတို့၏ စိတ်ခံစားမှု၊ စိတ်အခြေအနေများကို ဖော်ပြရာ၌ အသုံးပြုသည်။
၎င်းကို ပုံစံ (၃) မျိုး ခွဲခြားထားသည်။
ဌာယီဘာဝ: အမြဲတည်မြဲသော စိတ်ခံစားချက်များ (ဥပမာ- ချစ်ခြင်း၊ ရယ်မောခြင်း၊ ဝမ်းနည်းခြင်း၊ အမျက်ဒေါသ၊ ကြောက်ရွံ့ခြင်း၊ ရွံရှာခြင်း၊ အံ့ဩခြင်း၊ ငြိမ်သက်ခြင်း စသည်) ၉ မျိုးရှိသည်။
ဗျဘိစာရီဘာဝ: ခဏတာ ဖြစ်ပေါ်ပြီး ပျောက်ကွယ်တတ်သော စိတ်ခံစားချက်များ (ဥပမာ- ငြီးငွေ့ခြင်း၊ ကြံစည်ခြင်း စသည်) ၃၃ ပါးရှိသည်။
သာတ္တိကာဘာဝ: တည်ကြည်သောစိတ်ကြောင့် ကိုယ်ခန္ဓာတွင် ဖြစ်ပေါ်လာသော အကျိုးတရားများ (ဥပမာ- ကိုယ်လက်တောင့်တင်းခြင်း၊ ချွေးထွက်ခြင်း၊ မျက်ရည်ကျခြင်း၊ တုန်လှုပ်ခြင်း စသည်) ၈ ပါးရှိသည်။
(၇) (က) စိတ်။
ဘာဝဒေါသ-ကြည့်။
(စိတ်ဖြစ်ပုံအထူးတို့သည် သိင်္ဂါရရသ စသော ရသတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သောကြောင့် “ဘာဝ” မည်၏။
ထိုဘာဝသည် ဌာယီဘာဝ၊ ဗျဘိစာရီဘာဝ၊ သာတ္တိကာဘာဝ ဟု ၃-မျိုးရှိ၏။
ထို၃-မျိုးတို့တွင် — ဆန့်ကျင်ဘက် ဘာဝတို့က မဖုံးလွှမ်း၊ မပိတ်ပင်အပ်သည်ဖြစ်၍ အမြဲတည်သောဘာဝသည် “ဌာယီဘာဝ”မည်၏။
ထိုဌာယီဘာဝသည်— ချစ်ခင်စုံမက် နှစ်သက်ခြင်း = ရတိ၊ ရွှင်လန်း ဝမ်းမြောက်ခြင်း = ဟာသ၊ စိုးရိမ်ပူဆွေးခြင်း = သောက၊ စိတ်ဆိုးခြင်း၊ အမျက်ထွက်ခြင်း = ကောဓ၊ အားထုတ်ခြင်း = ဥဿာဟ၊ ထိတ်လန့် ကြောက်ရွံ့ခြင်း = ဘယ၊ စက်ဆုပ်ရွံရှာခြင်း = ဇိဂုစ္ဆာ၊ အံ့ဩခြင်း = ဝိမှယ၊ ငြိမ်သက်ခြင်း = သမ ဟူ၍ စိတ်ဖြစ်ပုံ ကွဲပြားခြားနားချက် အလိုက် ၉-မျိုးရှိသည်။
ငုပ်ချည်ပေါ်ချည် အမြဲမတည်ပဲ ရံခါဖြစ်၍ ရံခါပျောက်ကွယ်တတ်သော ဘာဝသည် “ဗျတိစာရီဘာဝ” မည်၏။
ထိုဗျဘိစာရီဘာဝသည်— ငြီးငွေ့ခြင်း = နိဗ္ဗေဓ၊ ကြံစည်စဉ်းစားခြင်း = တက္က စသောအားဖြင့် ၃၃-ပါး ရှိသည်။
တည်ကြည်သော စိတ်(ဧကဂ္ဂတာ)ကြောင့် ဖြစ်သော သဘောသည် ဖြစ်စေအပ်သော ကိုယ်လက် တောင့်တင်း ခိုင်မာခြင်း = ထမ္ဘ၊ အိပ်မောကျခြင်း၊ မိန်းမောတွေဝေခြင်း = ပလယ၊ ကြက်သီးမွေးညှင်း ထခြင်း = ရောမဉ္စ၊ ချွေးထွက်ခြင်း = သေဒ၊ မျက်ရည်ယိုခြင်း = အဿု၊ တုန်လှုပ်ခြင်း = ဝေပထု၊ အဆင်းဖောက်ပြန်ပျက်ယွင်းခြင်း = ဝေဝဏ္ဏိယ၊ အသံ ဖောက်ပြန်ပျက်ယွင်းခြင်း = ဝိသရတာ တို့သည် “သာတ္တိကာဘာဝ” မည်၏။
ဤသာတ္တိကာဘာဝ ၈-ပါးသည် စိတ်ဖြစ်ပုံ အလိုက် အကျိုးတရားများသာ ဖြစ်သော်လည်း ဥပစာအားဖြင့် ယင်းကို ဘာဝဟုဆိုသည်။
၃၄၀-၃၄၆။
) ဌာယီသန္ဓေနေ ဘာဝ၊ ဝိဘာဝါ သာနုဘာဝကာ။
ကိုယ်၊ ခန္ဓာကိုယ်: "ဘာဝ" ကို ကိုယ်ခန္ဓာကိုယ်၏ အဓိပ္ပာယ်ဖြင့်လည်း သုံးနှုန်းလေ့ရှိသည်။
ဘာဝသဒ္ဓေါပိ အတ္တပရိယာယောတိ အာဟ “ဘာဝပေါသ ပုဂ္ဂလာ-ဒိသင်္ခါတနာ” (မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၅၂)တိ။
ဋီ၊၂၊၂၇၇။
ရှိခြင်း: တစ်စုံတစ်ခု ရှိနေခြင်း သို့မဟုတ် ဖြစ်တည်နေခြင်းကိုလည်း "ဘာဝ" ဟု ခေါ်ဆိုသည်။
အဘာဝ- ကြည့်။
ဤသို့ဖြင့် "ဘာဝ" ဟူသော ဝေါဟာရသည် ပါဠိစာပေ၌ အကြောင်းအရာ၊ အခြေအနေနှင့် ဘာသာရပ်အလိုက် ကွဲပြားသော အဓိပ္ပာယ်များကို ဆောင်လျက်ရှိပါသည်။
ကိုးကား ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ။
စက္ခုဝိညာဏ် ဆိုသည်မှာ အဘိဓမ္မာတရားတော်အရ ဒွေပဉ္စဝိညာဏ် (အာရုံငါးပါးကို သိသော ဝိညာဏ်ငါးမျိုး) တွင် အပါအဝင်ဖြစ်ပြီး၊ စက္ခုပသာဒရုပ် (မျက်စိအကြည်ဓာတ်) ကို မှီ၍ ရူပါရုံ (အဆင်းသဏ္ဌာန်) ကို မြင်သိတတ်သော အသိစိတ်တစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။
စက္ခုဝိညာဏ်၏ သဘောသဘာဝ (လက္ခဏာ၊ ရသ၊ ပစ္စုပဋ္ဌာန်၊ ပဒဋ္ဌာန်) အဘိဓမ္မာကျမ်းဂန်များက စက္ခုဝိညာဏ်၏ သဘောသဘာဝကို အင်္ဂါလေးရပ်ဖြင့် တိကျစွာ ဖွင့်ဆိုထားပါသည်- ၁။
လက္ခဏာ: စက္ခုဝတ္ထု (မျက်စိအကြည်ဓာတ်) ကို မှီ၍ ရူပါရုံကို သိခြင်းသဘော။
ဤဖွင့်ဆိုချက်တွင် "စက္ခုဝတ္ထုကို မှီခြင်း" ဟုဆိုသဖြင့် ရူပါရုံကို အာရုံပြုသော်လည်း စက္ခုဝတ္ထုကို မမှီသော သမ္ပဋိစ္ဆိုင်း၊ သန္တီရဏ စသည့် ဝီထိစိတ်များကို ပယ်ဖျောက်ပါသည်။
"ရူပါရုံကို သိခြင်း" ဟုဆိုသဖြင့် စက္ခုဝိညာဏ်နှင့်အတူဖြစ်သော ဖဿ၊ ဝေဒနာ စသည့် ယှဉ်ဖက်စေတသိက်များကို ပယ်ဖျောက်ပါသည်။
ရသ: ရူပါရုံ (အဆင်း) မျှကိုသာ အာရုံယူခြင်း ကိစ္စရှိခြင်း။
ဤသည်မှာ အလွန်အရေးကြီးသော အချက်ဖြစ်ပါသည်။
စက္ခုဝိညာဏ်သည် မြင်ရုံသက်သက် (မြင်ကာမတ္တ) သာဖြစ်ပြီး၊ "အညိုရောင်၊ အဝါရောင်" ဟူသော အထူးအရောင်များ၊ "ပန်း၊ လူ" ဟူသော ပညတ်သဏ္ဌာန်များ သို့မဟုတ် "ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်" စသည့် တရားသဘောများကို မသိနိုင်ပါ။
၎င်းသည် အာရုံနှင့် ဒွါရတို့ ထိခိုက်တွေ့ဆုံမှု (အဘိနိပါတမတ္တ) ကိုသာ သိခြင်းဖြစ်ပါသည်။
ပစ္စုပဋ္ဌာန်: ယောဂီ၏ ဉာဏ်တွင် ရူပါရုံဘက်သို့ ရှေးရှုမျက်နှာမူနေသော သဘောအဖြစ် ထင်လာခြင်း။
စက္ခုဝိညာဏ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာလျှင် ရူပါရုံကိုသာ တည့်တည့်မတ်မတ် အာရုံပြု၍ ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်း၏ ဖြစ်တည်မှုသည် အာရုံဘက်သို့ ရှေးရှုနေသည့်ဟန်ဖြင့် ထင်ရှားပါသည်။
ပဒဋ္ဌာန်: ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ် (အာဝဇ္ဇန်း) ၏ ချုပ်ပျောက်ခြင်း။
စိတ်ဖြစ်စဉ် (ဝီထိ) ၌ စိတ်တို့သည် အစဉ်အတိုင်း တစ်ခုပြီးမှတစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။
စက္ခုဝိညာဏ် မဖြစ်ပေါ်မီ ရှေ့အနီးဆုံးခဏ၌ အာရုံကို ဆင်ခြင်ပေးသော ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်သည် ချုပ်ပျောက်သွားရပြီး၊ ထိုချုပ်ပျောက်မှုက စက္ခုဝိညာဏ် ဖြစ်ပေါ်လာရန် အနီးကပ်ဆုံး အကြောင်းတရား ဖြစ်ပါသည်။
စက္ခုဝိညာဏ်ဟု အမည်တွင်ရခြင်း စက္ခုဝိညာဏ် ဖြစ်ပေါ်ရန် အကြောင်းများစွာ ရှိသော်လည်း၊ `စက္ခု` ဟူသော အမည်ဖြင့် အထူးပြုခေါ်ဆိုရခြင်းမှာ- အသာဓာရဏ (မတူညီသော အကြောင်း): ရူပါရုံကဲ့သို့သော အာရုံသည် စက္ခုဝိညာဏ်အပြင် အခြားသော ဝီထိစိတ်များ (သမ္ပဋိစ္ဆိုင်း၊ မနောဒွါရဝီထိ စသည်) နှင့်လည်း ဆက်ဆံပါသည်။
သို့သော် စက္ခုပသာဒရုပ်သည် စက္ခုဝိညာဏ် တစ်မျိုးတည်း၏သာ မှီရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် အများနှင့်မဆက်ဆံသော ထူးခြားသည့်အကြောင်းဖြစ်သည့် `စက္ခု` ဖြင့် အမည်တပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။
အဓိက (အထူးကဲဆုံး အကြောင်း): စက္ခုပသာဒ (မျက်စိအကြည်ဓာတ်) ၏ ကြည်လင်မှု၊ အားကောင်းမှုသည် စက္ခုဝိညာဏ်၏ မြင်သိမှု စွမ်းအားအပေါ် တိုက်ရိုက်အကျိုးသက်ရောက်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။
မျက်စိကြည်လင်လျှင် အမြင်ကြည်လင်ပြီး၊ မျက်စိမှုန်ဝါးလျှင် အမြင်လည်း မှုန်ဝါးပါသည်။
စက္ခုဝိညာဏ် ဖြစ်ပေါ်ရန် အကြောင်းတရား (၄) ပါး စက္ခုဝိညာဏ် ဖြစ်ပေါ်လာရန်အတွက် အောက်ပါအကြောင်းတရား လေးပါး ပြည့်စုံရန် လိုအပ်ပါသည်- စက္ခုပသာဒ မပျက်စီးခြင်း: မျက်စိအကြည်ဓာတ် ကောင်းမွန်စွာ ရှိနေခြင်း။
ရူပါရုံ ထင်ရှားခြင်း: အဆင်းအာရုံသည် မျက်စိ၏မြင်ကွင်းအတွင်းသို့ ရောက်ရှိလာခြင်း။
အာလောက (အလင်းရောင်) ရှိခြင်း: မြင်နိုင်ရန်အတွက် အလင်းရောင် လိုအပ်ခြင်း။
မနသိကာရ (အာဝဇ္ဇန်းစိတ်) ရှိခြင်း: အာရုံကို နှလုံးသွင်း ဆင်ခြင်ပေးသည့် ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း။
ပဉ္စဝိညာဏ်တို့၌ ဝေဒနာ ကွဲပြားပုံ ပဉ္စဝိညာဏ်တို့၌ ခံစားမှုဝေဒနာ မတူညီကြပါ- စက္ခု၊ သောတ၊ ဃာန၊ ဇိဝှါ ဝိညာဏ်များ ၌ ဥပေက္ခာဝေဒနာ (အလယ်အလတ်ခံစားမှု) သာ ဖြစ်ပေါ်ပါသည်။
အကြောင်းမှာ အာရုံ (ဥပါဒါရုပ်) နှင့် ဒွါရ (ဥပါဒါရုပ်) တို့၏ ထိခိုက်မှုသည် နူးညံ့သိမ်မွေ့သောကြောင့် (ဥပမာ- ဝါဂွမ်းစနှင့် ဝါဂွမ်းစ ထိသကဲ့သို့) ဖြစ်သည်။
ကာယဝိညာဏ် ၌မူ သုခဝေဒနာ (ချမ်းသာမှု) သို့မဟုတ် ဒုက္ခဝေဒနာ (ဆင်းရဲမှု) ဖြစ်ပေါ်ပါသည်။
အကြောင်းမှာ အာရုံ (မဟာဘုတ်) နှင့် ဒွါရ (မဟာဘုတ်) တို့၏ ထိခိုက်မှုသည် အားပြင်းသောကြောင့် (ဥပမာ- သံတူနှင့် ပေကို ထုသကဲ့သို့) ဖြစ်သည်။
အခြားအာရုံသိစိတ်များနှင့် ဆက်စပ်မှု အထက်တွင် ရှင်းလင်းခဲ့သော လက္ခဏာ၊ ရသ စသည့် ဖွင့်ဆိုပုံ၊ အကြောင်းတရားများ၊ ဝေဒနာကွဲပြားပုံ စသည့် နည်းနာများသည် ကျန်သော သောတဝိညာဏ် (နားအသိစိတ်)၊ ဃာနဝိညာဏ် (နှာခေါင်းအသိစိတ်)၊ ဇိဝှါဝိညာဏ် (လျှာအသိစိတ်) နှင့် ကာယဝိညာဏ် (ကိုယ်အသိစိတ်) တို့၌လည်း အလားတူပင် ကျင့်သုံးနားလည်နိုင်ပါသည်။
၎င်းတို့တွင်လည်း မိမိတို့နှင့် သက်ဆိုင်သော စတုတ္ထအကြောင်းတရားများ (သောတဝိညာဏ်အတွက် အာကာသ-ဟာလာဟင်းလင်းဖြစ်မှု၊ ဃာနဝိညာဏ်အတွက် ဝါယော-လေဓာတ်၊ ဇိဝှါဝိညာဏ်အတွက် အာပေါ-အရည်ဓာတ်၊ ကာယဝိညာဏ်အတွက် ပထဝီ-မြေဓာတ်) ရှိကြပါသည်။
နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ - စတုတ္ထတွဲ - ဖားအောက်တောရဆရာတော် ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် စက္ခုဝိညာဏ် ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ Category:ဝိပဿနာ။
သောတဝိညာဏ် ဆိုသည်မှာ အဘိဓမ္မာတရားတော်အရ ဒွေပဉ္စဝိညာဏ် (အာရုံငါးပါးကို သိသော ဝိညာဏ်ငါးမျိုး) တွင် ဒုတိယမြောက်ဖြစ်ပြီး၊ သောတပသာဒရုပ် (နားအကြည်ဓာတ်) ကို မှီ၍ သဒ္ဒါရုံ (အသံ) ကို ကြားသိတတ်သော အသိစိတ်တစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။
သောတဝိညာဏ်၏ သဘောသဘာဝ (လက္ခဏာ၊ ရသ၊ ပစ္စုပဋ္ဌာန်၊ ပဒဋ္ဌာန်) စက္ခုဝိညာဏ်ကို ဖွင့်ဆိုသည့် နည်းစနစ်အတိုင်းပင်၊ အဘိဓမ္မာကျမ်းဂန်များက သောတဝိညာဏ်၏ သဘောသဘာဝကို အင်္ဂါလေးရပ်ဖြင့် တိကျစွာ ဖွင့်ဆိုထားပါသည်- ၁။
လက္ခဏာ: သောတဝတ္ထု (နားအကြည်ဓာတ်) ကို မှီ၍ သဒ္ဒါရုံ (အသံ) ကို သိခြင်းသဘော။
ဤဖွင့်ဆိုချက်သည် သောတဝိညာဏ်ကို ၎င်း၏ သီးသန့်မှီရာဝတ္ထုဖြစ်သော သောတပသာဒနှင့် ၎င်း၏ သီးသန့်အာရုံဖြစ်သော သဒ္ဒါရုံတို့ဖြင့် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ပေးပါသည်။
ရသ: သဒ္ဒါရုံ (အသံ) မျှကိုသာ အာရုံယူခြင်း ကိစ္စရှိခြင်း။
ဤသည်မှာ "ကြားရုံသက်သက်" (ကြားကာမတ္တ) သာ ဖြစ်ပါသည်။
သောတဝိညာဏ်သည် အသံ၏ တည်ရှိမှုကိုသာ သိရှိပြီး၊ ထိုအသံသည် "လူသံ၊ ခွေးသံ" သို့မဟုတ် "ချိုသာသောစကား၊ ကြမ်းတမ်းသောစကား" စသည်ဖြင့် အနက်အဓိပ္ပါယ်နှင့် ပညတ်များကို မသိနိုင်၊ မခွဲခြားနိုင်ပါ။
ပစ္စုပဋ္ဌာန် : ယောဂီ၏ ဉာဏ်တွင် သဒ္ဒါရုံဘက်သို့ ရှေးရှုမျက်နှာမူနေသော သဘောအဖြစ် ထင်လာခြင်း။
သောတဝိညာဏ် ဖြစ်ပေါ်လာလျှင် အသံအာရုံကိုသာ တည့်တည့်မတ်မတ် အာရုံပြု၍ ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်း၏ ဖြစ်တည်မှုသည် အာရုံဘက်သို့ ရှေးရှုနေသည့်ဟန်ဖြင့် ထင်ရှားပါသည်။
ပဒဋ္ဌာန် : သဒ္ဒါရုံကို အာရုံယူသော ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ် (အာဝဇ္ဇန်း) ၏ ချုပ်ပျောက်ခြင်း။
စိတ်ဖြစ်စဉ် (ဝီထိ) ၌ သောတဝိညာဏ် မဖြစ်ပေါ်မီ ရှေ့အနီးဆုံးခဏ၌ အာရုံကို ဆင်ခြင်ပေးသော ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်သည် ချုပ်ပျောက်သွားရပြီး၊ ထိုချုပ်ပျောက်မှုက သောတဝိညာဏ် ဖြစ်ပေါ်လာရန် အနီးကပ်ဆုံး အကြောင်းတရား ဖြစ်ပါသည်။
အမည်တွင်ရခြင်း စက္ခုဝိညာဏ်ကဲ့သို့ပင်၊ သောတဝိညာဏ်ကို ၎င်း၏ မှီရာဝတ္ထုဖြစ်သော `သောတ` (နား) ဖြင့် အမည်တပ်ရခြင်းမှာ၊ သောတပသာဒသည် အခြားသောစိတ်များနှင့် မဆက်ဆံဘဲ သောတဝိညာဏ်တစ်မျိုးတည်း၏သာ အသာဓာရဏ (မတူညီသော) နှင့် အဓိက (အထူးကဲဆုံး) အကြောင်းတရား ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်ပါသည်။
သောတဝိညာဏ် ဖြစ်ပေါ်ရန် အကြောင်းတရား (၄) ပါး သောတဝိညာဏ် ဖြစ်ပေါ်လာရန်အတွက် အောက်ပါအကြောင်းတရား လေးပါး ပြည့်စုံရန် လိုအပ်ပါသည်- သောတပသာဒ မပျက်စီးခြင်း: နားအကြည်ဓာတ် ကောင်းမွန်စွာ ရှိနေခြင်း။
သဒ္ဒါရုံ ထင်ရှားခြင်း: အသံသည် နား၏ကြားကွင်းအတွင်းသို့ ရောက်ရှိလာခြင်း။
အာကာသ (ဟာလာဟင်းလင်းဖြစ်မှု) ရှိခြင်း: အသံသည် ကြားခံနယ်တစ်ခုခုကို ဖြတ်သန်းရန် လိုအပ်သောကြောင့် နားအပေါက်ကို ပိတ်ဆို့ထားလျှင် သို့မဟုတ် လေဟာနယ်ဖြစ်နေလျှင် အသံကို မကြားနိုင်ပါ။
ထို့ကြောင့် အာကာသဓာတ်သည် သောတဝိညာဏ်ဖြစ်ရန် မရှိမဖြစ် လိုအပ်ပါသည်။
သောတဝိညာဏ်နှင့် ဝေဒနာ စက္ခုဝိညာဏ်ကဲ့သို့ပင် သောတဝိညာဏ်၌လည်း ဥပေက္ခာဝေဒနာ (အလယ်အလတ်ခံစားမှု) သာ ဖြစ်ပေါ်ပါသည်။
အကြောင်းမှာ အသံအာရုံ (ဥပါဒါရုပ်) နှင့် နားအကြည်ဓာတ် (ဥပါဒါရုပ်) တို့၏ ထိခိုက်မှုသည် ကာယဒွါရကဲ့သို့ အားမပြင်းဘဲ နူးညံ့သိမ်မွေ့သောကြောင့် သုခ၊ ဒုက္ခ ဝေဒနာများ မဖြစ်ပေါ်နိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။
နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ - စတုတ္ထတွဲ - ဖားအောက်တောရဆရာတော် ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် သောတဝိညာဏ် ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ Category:ဝိပဿနာ။
ဃာနဝိညာဏ်ဟူသည် နှာခေါင်းကိုအမှီပြု၍ အနံ့အာရုံကိုသိသော ဝိညာဏ် (စိတ်) ဖြစ်သည်။
အဘိဓမ္မာအဋ္ဌကထာနှင့် ဝိသုဒ္ဓိမဂ်တို့တွင် ပဉ္စဝိညာဏ်တစ်ခုချင်းစီ၏ လက္ခဏာ၊ ရသ၊ ပစ္စုပဋ္ဌာန်၊ ပဒဋ္ဌာန် (လက္ခဏာဒိစတုက္က) တို့ကို အကျယ်ဖွင့်ဆိုထားပါသည်။
ဃာနဝိညာဏ်နှင့် ပတ်သက်၍ အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြထားသည်- ဃာနဝိညာဏ်၏ လက္ခဏာ၊ ရသ၊ ပစ္စုပဋ္ဌာန်၊ ပဒဋ္ဌာန် ၁။
လက္ခဏာ: ဃာနသန္နိဿိတဂန္ဓဝိဇာနနလက္ခဏံ ဃာနဝိညာဏံ။
မြန်မာပြန်: ဃာနဝတ္ထု (နှာခေါင်းအကြည်) ကို မှီဖြစ်၍ ဂန္ဓာရုံ (အနံ့) ကို သိခြင်း၊ ရယူခြင်းသဘောသည် ဃာနဝိညာဏ်၏ လက္ခဏာဖြစ်သည်။
ရှင်းလင်းချက်: "ဃာနသန္နိဿိတ" (ဃာနဝတ္ထုကို မှီဖြစ်ခြင်း) ဟူသော စကားရပ်ဖြင့် ဂန္ဓာရုံကိုပင် အာရုံပြုသော်လည်း ဃာနဝတ္ထုကို မမှီသော အခြားဃာနဒွါရဝီထိစိတ်များ (ဥပမာ - ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်း၊ သမ္ပဋိစ္ဆိုင်း စသည်) ကို ပယ်လိုက်သည်။
"ဂန္ဓဝိဇာနန" (ဂန္ဓာရုံကို သိခြင်း) ဟူသော စကားရပ်ဖြင့် ဃာနဝိညာဏ်နှင့်အတူ ယှဉ်ဖက်ဖြစ်သော ဖဿစေတသိက် စသည်တို့သည် ဂန္ဓာရုံကို အာရုံပြုသော်လည်း သိခြင်းလက္ခဏာမရှိဘဲ တွေ့ထိခြင်းစသော လက္ခဏာသာရှိသည်ကို ဆိုလိုသည်။
ရသ : ဂန္ဓမတ္တာရမ္မဏရသံ။
မြန်မာပြန်: ဂန္ဓာရုံတည်းဟူသော အနံ့မျှကိုသာ သိခြင်း၊ အာရုံယူခြင်းသည် ဃာနဝိညာဏ်၏ ကိစ္စ (ရသ) ဖြစ်သည်။
ရှင်းလင်းချက်: ဃာနဝိညာဏ်သည် အနံ့သက်သက်ကိုသာ အာရုံပြုသည်။
ထိုအနံ့သည် မွှေးသည်၊ ပုပ်သည်၊ ကောင်းသည်၊ မကောင်းသည် စသော အထူးဝိသေသများ၊ သို့မဟုတ် ထိုအနံ့နှင့်စပ်လျဉ်းသော ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်တရားများကို မသိနိုင်။
အနံ့၏ ဖြစ်ရုံသက်သက်ကိုသာ သိသည်။
ပစ္စုပဋ္ဌာန် : ဂန္ဓာဘိမုခဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနံ။
မြန်မာပြန်: ဂန္ဓာရုံ (အနံ့) ဘက်သို့ ရှေးရှုမျက်နှာမူသည့် သဘောတရားအဖြစ် (ယောဂီ၏ဉာဏ်၌) ရှေးရှုထင်လာခြင်းသည် ဃာနဝိညာဏ်၏ ပစ္စုပဋ္ဌာန်ဖြစ်သည်။
ရှင်းလင်းချက်: ဃာနဝိညာဏ်ဖြစ်ပေါ်လာလျှင် အနံ့အာရုံကိုသာ တိုက်ရိုက်အာရုံပြုနေသည့် သဘောအဖြစ် ထင်ရှားစွာ သိမြင်နိုင်သည်။
ပဒဋ္ဌာန်: ဂန္ဓာရမ္မဏာယ ကိရိယမနောဓာတုယာ အပဂမပဒဋ္ဌာနံ။
မြန်မာပြန်: ဂန္ဓာရုံ (အနံ့) လျှင် အာရုံရှိသော ကိရိယမနောဓာတ် (ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်) ၏ ကင်းချုပ်ခြင်း၊ ချုပ်ပျက်သွားခြင်းသည် ဃာနဝိညာဏ်၏ အနီးကပ်ဆုံး အကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) ဖြစ်သည်။
ရှင်းလင်းချက်: ဃာနဒွါရသို့ အနံ့အာရုံကျရောက်လာသောအခါ ရှေးဦးစွာ ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ် (အာဝဇ္ဇန်းစိတ်) ဖြစ်ပေါ်၍ အာရုံကို ဆင်ခြင်သည်။
ထိုအာဝဇ္ဇန်းစိတ် ချုပ်ပျောက်သွားမှသာလျှင် ဃာနဝိညာဏ်စိတ် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သည်။
(အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၀၃။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၈၅။
) ဃာနဝိညာဏ် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း၏ အကြောင်းတရား (၄) ပါး ဃာနဝိညာဏ်သည် သမ္ပယုတ်တရား (ယှဉ်ဖက်စေတသိက်များ) နှင့် အတူတကွ ဖြစ်ပေါ်လာရန် အောက်ပါ အကြောင်းတရား (၄) ပါး လိုအပ်သည်- ဃာနပသာဒ၏ မပျက်စီးသေးခြင်း: ဃာနဝိညာဏ်၏ မှီရာဖြစ်သော ဃာနပသာဒ (နှာခေါင်းကြည်အလွှာ) သည် ကောင်းမွန်စွာ တည်ရှိနေရမည်။
ဂန္ဓာရုံတို့၏ ဃာနဒွါရ၌ ရှေးရှုကျရောက်ခြင်း: အနံ့အာရုံသည် နှာခေါင်းဝသို့ တိုက်ရိုက်ကျရောက် ထိတွေ့မှု ရှိရမည်။
ဝါယောဓာတ်ကို မှီရသည်လည်းကောင်း (= ဝါယောသန္နိဿိတ): အနံ့ကို သယ်ဆောင်လာသော လေဓာတ် (ဝါယောဓာတ်) ရှိရမည်။
မနသိကာရလျှင် အကြောင်းရှိသည်လည်းကောင်း: မှန်ကန်သော နှလုံးသွင်းမှု (ဤ၌ ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း) ရှိရမည်။
ဤအကြောင်း (၄) ပါးတွင် မနသိကာရ (ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်၏ ချုပ်ခြင်း) ကို ပဒဋ္ဌာန်အဖြစ် အထက်တွင် ထုတ်ပြထားသည်။
ဝါယောသန္နိဿိတ (ဝါယောဓာတ်ကို မှီခြင်း) အဖွင့် အဋ္ဌကထာ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၂၂) ၌ ဤသို့ ဖွင့်ဆိုသည်- "ထို (၄)မျိုးသော အကြောင်းတရားတို့တွင် ဝါယောသန္နိဿိတ = ဝါယောဓာတ်ကို မှီသည် ဟူသည် နှာခေါင်းပေါက်၏ အတွင်းသို့ အနံ့ ဂန္ဓာရုံကို သယ်ဆောင်လာသောလေသည် ဝင်ရောက်လာပါမှသာလျှင် ဃာနဝိညာဏ်သည် (= ဃာနဝိညာဏ်နှင့်တကွသော သမ္ပယုတ်တရားစုသည်) ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်၏၊ ထိုလေ၏ ဝင်ရောက်လာခြင်းသည် မရှိလတ်သော် မဖြစ်နိုင်ဟု ဆိုလို၏။
" အဓိပ္ပာယ်မှာ အနံ့ကိုသယ်ဆောင်သောလေသည် နှာခေါင်းအတွင်းသို့ မဝင်ရောက်ပါက ဃာနဝိညာဏ် မဖြစ်ပေါ်နိုင်။
အမည်မှည့်ခေါ်ပုံ စက္ခုဝိညာဏ်ကို ရှင်းလင်းတင်ပြရာ၌ ဖော်ပြခဲ့သည့်အတိုင်း၊ ဝိညာဏ်တစ်ခုခုကို ၎င်း၏ အာရုံဖြင့် အမည်တပ်ပါက (ဥပမာ- ဂန္ဓာရုံကိုသိသောစိတ်ဟုခေါ်လျှင်) အခြားစိတ်များစွာနှင့်လည်း သက်ဆိုင်နိုင်သဖြင့် ခွဲခြားသိရန်မလွယ်ကူပေ။
ထို့ကြောင့် အခြားတရားတို့နှင့် မဆက်ဆံဘဲ ထိုဝိညာဏ်၏ တစ်ခုတည်းသော မှီရာဝတ္ထု (နိဿယအကြောင်းတရား) ဖြစ်သော ဃာနပသာဒဖြင့်သာ အထူးပြု၍ "ဃာနဝိညာဏ်" ဟု အမည်တပ်ခြင်းဖြစ်သည် (အသာဓာရဏနည်း)။
ထို့အပြင် ဃာနပသာဒ၏ ထက်မြက်မှု၊ အားနည်းမှုအပေါ်မူတည်၍ ဃာနဝိညာဏ်၏ အသိအမြင် ထက်မြက်မှု၊ အားနည်းမှုတို့ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ဃာနပသာဒသည် ဃာနဝိညာဏ်ဖြစ်ပေါ်ရန် အခြားအကြောင်းတို့ထက် သာလွန်ထူးကဲသောအကြောင်း (အဓိကပစ္စယ) ဖြစ်သဖြင့်လည်း "ဃာနဝိညာဏ်" ဟုခေါ်သည် (အဓိကနည်း)။
ဤသည်မှာ ဃာနဝိညာဏ်နှင့်ပတ်သက်၍ အဘိဓမ္မာကျမ်းဂန်များတွင် ဖွင့်ဆိုထားသော အဓိကအချက်အလက်များ ဖြစ်ပါသည်။
နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ - စတုတ္ထတွဲ - ဖားအောက်တောရဆရာတော် ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် ဃာနဝိညာဏ် ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ Category:ဝိပဿနာ။
ဇိဝှါဝိညာဏ်ဟူသည် လျှာကိုအမှီပြု၍ အရသာအာရုံကိုသိသော ဝိညာဏ် (စိတ်) ဖြစ်သည်။
ဇိဝှါဝိညာဏ်နှင့် ပတ်သက်၍ အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြထားသည်- ဇိဝှါဝိညာဏ်၏ လက္ခဏာ၊ ရသ၊ ပစ္စုပဋ္ဌာန်၊ ပဒဋ္ဌာန် ၁။
လက္ခဏာ: ဇိဝှါသန္နိဿိတရသဝိဇာနနလက္ခဏံ ဇိဝှါဝိညာဏံ။