kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
၁၃၉၉ ခုနှစ်၌ ရစ်ချတ် ဘုရင်သည် အိုင်ယာလန်ဘက်သို့ ခရီးထွက်နေစဉ် ဟင်နရီသည် နောက်လိုက် ၆ဝ ခန့်နှင့် အင်္ဂလန်ပြည် သို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိလာလျက် ထီးနန်းကို လုပ်ကြံလေ သည်၊ ဒုတိယ ရစ်ချတ်ဘုရင် အား အကြည်ညိုပျက်သ ူ များပြားသည့်အလျောက် ဟင်နရီ၏ စစ်တပ်သည် အင်အား အဆမတန် တိုးတက်လာကာ စစ်ပွဲ တစုံတရာ မတိုက်ခိုက်ရပဲ ရစ်ချတ်ဘုရင်အား လက်ရဖမ်းဆီး နိုင်ခဲ့လေသည်။
ဟင်နရီ ထီးနန်းသိမ်း လိုက်သည်ကို ပါလီမန် ကလည်း သဘောတူခဲ့သည်။
ဟင်နရီ၏ နန်းသက် ၁၄ နှစ်ကား ဆိတ်ငြိမ်သာယာခြင်း မရှိခဲ့ချေ။
နန်းတက်စနှစ်များတွင် ဟင်နရီသည် နန်းကျ ဘုရင် ရစ်ချတ်၏ ဘက်တော်သားများဖြစ်သော မှူးမတ်ကြီးများ၏ ပုန်ကုန်မှုများကိုလည်းကောင်း၊ ဝေလနယ်နှင့် စကော့တလန် ပြည်တို့၏ ထကြွသောင်းကျန်းမှုများကိုလည်းကောင်း တိုက်ခိုက် နှိမ်နင်းခဲ့ရ၏။
ထိုသို့ ရန်ဆူး ရန်စွယ်တို့ကို ချိုးနှိမ်နေရသဖြင့် သာသနာ့ အဖွဲ့အစည်းတို့နှင့်လည်း အညီအညွတ်ဖြစ်အောင် ဆောင်ရွက်ခဲ့ရ ၏။
နန်းတက်စဉ်က အကူအညီပေးခဲ့သော ပါလီမန်အားလည်း အထူးလိုက်လျောခဲ့ ရ၏။
ထိုကြောင့် ဟင်နရီ ၏ လက်ထက်တွင် ပါလီမန်သည် ပြည်သူ့အခွင့်အရေး ပေါ်လွင်အောင် အကောင်အထည်ဖော်နိုင် ခဲ့သည်။
သို့ဖြင့် အင်္ဂလန်နိုင်ငံတွင် ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံ အခြေခံ ဥပဒေအအုပ်စိုးသော (စည်းမျဉ်းခံ) ဘုရင့်စံနစ်သည် ဟင်နရီ လက်ထက်တွင် ဦးစွာ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။
ဟင်နရီသည် အုပ်ချုပ်မှုဘက်တွင် တရားမျှတ၍ လိမ်မာ သောမင်း ဖြစ်သည်။
မြို့ရွာများ ထွန်းကားလာမှုနှင့် အရောင်း အဝယ် တိုးတက်လာမှုတို့အတွက် အထူးအားပေးခဲ့သည်။
ဤမင်းလက်၌ အနုပညာနှင့် စာပေ ပညာရပ်များလည်း အထူး တိုးတက်ခဲ့၏။
သို့ရာတွင် ဟင်နရီသည် အယူဝါ ဒဂိုဏ်းကွဲမှုကို မုန်းတီးသူဖြစ် သဖြင့် လောလတ်ဂိုဏ်းဝင် များအား ရက်စက်စွာ နှိမ်နင်းသုတ်သင်လေသည်။
ဟင်နရီသည် ၁၄၁၃ ခုနှစ် မတ်လ ၂ဝ ရက်နေ့တွင် ကံကုန်သည်။
ပဉ္စမ ဟင်နရီဘုရင် (ခရစ် ၁၃၈၇-၁၄၂၂) စတုတ္ထ ဟင်နရီ လွန်သောအခါ သားတော် ဟင်နရီသည် ပဉ္စမ ဟင်နရီ အဖြစ် ထီးနန်းဆက်ခံ၏။
ထိုအချိန်က အုပ်စိုး ကြသော ဘုရင် များအနက် ဟင်နရီသည် ရဲစွမ်း သတ္တ ိနှင့်လည်းကောင်း၊ ဉာာဏ် ပညာ အမြော်အမြင်နှင့်လည်း ကောင်း အပြည့်စုံဆုံးသော ဘုရင် တပါးဖြစ်သည်ဟု ကျော်ကြားခဲ့လေ သည်။
ပဉ္စမဟင်နရီသည် ခမည်းတော် စတုတ္ထဟင်နရီဘုရင်ကြီး နည်းတူ လောလတ်ဂိုဏ်း နှိပ်ကွပ်ရေးကို ဆက်လက် ဆောင်ရွက်ခဲ့၏။
၁၄၁၇ ခုနှစ်တွင် လောလတ်ဂိုဏ်း ခေါင်းဆောင် ဆာဂျွန်အိုးကတ်ဆယ်ကို ကွပ်မျက်ပစ် လိုက်သည်။
ဟင်နရီသည် ယခင်မင်းများလက်ထက်တွင် ဆုံးပါးခဲ့သော ဥရောပတိုက်ရှိ နယ်ပယ်တို့ကို ပြန်လည် ရရှိရန်သာမက ပြင်သစ်ထီးနန်းကိုပါ သိမ်းပိုက်ရန် ရည်ရွယ်ရရင်း ရှိသည့် အလျောက် တတိယ အက်ဒွပ်ဘုရင် လက်ထက်က စတင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော နှစ်တရာစစ်ပွဲကို ဆက်လက် ဆင်နွှဲခဲ့သည်။
( နှစ်တရာစစ်ပွဲ။
)အဇန်ကူးတိုက်ပွဲတွင် ဟင်နရီ၏ စစ်တပ်သည် စစ်သား ၁၃ဝဝဝ ခန့်မျှသာ ပါဝင်သော်လည်း လေးသည် တော် အများပါဝင်သဖြင့် စစ်သား ၅ဝဝဝဝ ခန့် ပါဝင်သော ပြင်သစ်စစ်တပ်တို့ကို အပြတ်အသတ် အောင်နိုင် ခဲ့လေသည်။
ထိုတိုက်ပွဲအပြီး ဟင်နရီသည် ပြင်သစ်နိုင်ငံ မြောက်ဘက် တခြမ်းလုံးကို သိမ်းပိုက် အုပ်စိုးရလေသည်။
၁၄၂ဝ ပြည့်နှစ် ဟင်နရီနှင့် ပြင်သစ်ဘုရင် ဆဋ္ဌချားတို့ သည် ထရွားမြို့၌ ငြိမ်းချမ်းရေးစာချုပ် ချုပ်ဆို၏။
ထိုစာချုပ် အရ ဟင်နရီသည် ဆဋ္ဌချား၏ သမီးတော် ကက်သရင်း မင်းသမီးနှင့် လက်ထပ် ထိမ်းမြား၍ ချားဘုရင် နတ်ရွာစံလွန် သော် ဟင်နရီသည် ပြင်သစ်ထီးနန်းကို ဆက်ခံရမည်ဟု သဘောတူညီကြသည်။
သို့ရာတွင် ၁၄၂၂ ခုနှစ်၌ ငြိမ်းချမ်းရေး ပျက်ပြား၍ စစ်ထပ်မံ ဖြစ်ပွားပြန်သည်။
ဟင်နရီလည်း စစ် ပြင်ဆင်မှုများ ဆောင်ရွက်ယင်း ဝေဒနာစွဲကပ်၍ ကံကုန်လေ သည်။
ဟင်နရီလွန်သောအခါ အင်္ဂလိပ်ထီးနန်းနှင့်တကွ ပြင်သစ်ထီးနန်းကိုပါ ဆက်ခံရန် ကိုးလသားအရွယ် ဟင်နရီ မင်းသားကလေး ကျန်ရစ်ခဲ့၏။
ဆဋ္ဌဟင်နရီဘုရင် (ခရစ် ၁၄၂၁-၁၄၇၁) ပဉ္စမ ဟင်နရီ ဘုရင် နတ်ရွာစံပြီးနောက် တနှစ်သားမျှပင် မရှိ သေးသော သားတော် ဟင်နရီမင်းသားငယ်သည် ဆဋ္ဌဟင်နရီအဖြစ်ဖြင့် နန်းတက်၏။
ဟင်နရီဘုရင်ကလေး၏ ဦးရီးတော် ဗက်ဒဖို့နယ်စားကြီး သည် ပြင်သစ်နိုင်ငံရှိ နယ်မြေတို့ကို ဘုရင့် ကိုယ်စား အုပ်ချုပ် ရ၍ အခြား ဦးရီးတော် တပါးဖြစ်သော ဂလော့စတာ နယ်စား ကြီးသည် အင်္ဂလန်နိုင်ငံကို ဘုရင့်ကိုယ်စား အုပ်ချုပ်ရလေ သည်။
ဟင်နရီ နန်းတက်၍ ရက်သတ္တပတ် အနည်းငယ်မျှ ကြာသောအခါ ပြင်သစ်ပြည့်ရှင် ချားဘုရင်လည်း ကံကုန်ပြန် သည်။
ထိုအခါတွင် ထရွားငြိမ်းချမ်းရေး စာချုပ်အရ ဟင်နရီ သည် ပြင်သစ်ထီးနန်းကို ဆက်ခံရတော့သည်။
သို့ရာတွင် ပြင်သစ်တို့သည် ဟင်နရီအား ဘုရင်အဖြစ်ဖြင့် အကြည်အသာ လက်မခံလိုပဲ ရှိကြသောကြောင့် စစ်ဖြစ်ပွားလေသည်။
၁၄၂၉ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ် ကျေးတော သူကလေး ဂျုန်းအော့အတ်၏ ရဲရဲတောက် ခေါင်းဆောင်မှုကြောင့် အင်္ဂလိပ်တို့သည် အော်လီ ယန်းမြို့တွင် အရှုံးကြီး ရှုံးခဲ့ကြရ၏။
ထိုမှစ၍ အင်္ဂလိပ်တို့သည် တစတစ စစ်ရေးနိမ့်ခဲ့ပြီး နောက် ၁၄၅၃ ခုနှစ် ရောက်သည်တွင် ကဲလေးမြို့မှတပါး အခြားသော ပြင်သစ်နယ်ပယ်အားလုံးကို လက်လွွှတ်လိုက်ကြ ရလေသည်။
နှစ်တရာစစ်ပွဲလည်း ထိုတွင်မှ ရပ်စဲပြီးဆုံးသွား လေတော့၏။
၁၄၄၅ ခုနှစ်တွင် ဟင်နရီသည် မာဂရက်ဆိုသူ ပြင်သစ် မင်းသမီးတပါးနှင့် လက်ဆက်ခဲ့သည်။
ဟင်နရီသည် သိမ်မွေ့၍ ဘုရားတရား ကိုင်းရှိုင်သော်လည်း မင်းအဖြစ ်ဖြင့်ကား ပျော့ညံ့လှသည်။
ထိုအတွက် အမတ်ကြီးများ သည် အုပ်ချုပ်မှုတွင် ကြိုး ကိုင်ကာ ပြည်သူတို့အား ည|ဉ်းပန်းလာကြသည်။
မတရားအား ကြီးလာသောအခါ မကျေနပ်မှုများ အုံကြွလာပြီးလျှင် ၁၄၅ဝ ပြည့်နှစ်တွင် ဂျက်ကိတ် ခေါင်းဆောင်သော သူပုန်မှုကြီး ပေါ် ပေါက်ခဲ့လေသည်။
ထိုနောက် ယော့နယ်စား ရစ်ချတ်ခေါင်းဆောင်သည့် ယောမင်းမျိုးနှင့် ဆဌမဟင်နရီနှင့် မာဂရက်မိဖုရားတို့ ခေါင်းဆောင်သည့် လန်ကက်စတာ မင်းမျိုးတို့၏ အာဏာလုပွဲ ကြီး ပေါ်ပေါက်လာသည်။
ယင်းစစ်ပွဲသာ် ၁၄၅၅ ခုနှစ်တွ စတင်ခဲ့ပြီး နှင်းဆီစစ်ပွဲဟု ခေါ်တွင်ကာ တိုင်းပြည် ညက်ညက် ကြေခဲ့ရလေသည်။
ဟင်နရီးကား စစ်ရေး၌ စွန်းလွန်းတမံ မဆောင်ရွက်နိုင်ချေ။
မိဖုရားကြီး မာဂရက်သာလျှင် လန်ကတ် စတာ စစ်တပ်များကို ဦးစီးကာ ရွပ်ရွပ်ချွံချွံ တိုက်ခိုက်ခဲ့၏။
သို့ရာတွင် ၁၄၅၅ ခုနှစ် စိန်အယ်လာဗန် စစ်ပွဲ ၌ ဘုရင့်စစ်တပ်များ အရေးနိမ့်ခဲ့ကြ သည်။
၁၄၆၀တွင် ယော့မျိုးစား ရစ်ချတ် တိုက်ပွဲတွက်ကျဆုံးသည်။
၁၄၆၁ ရစ်ချတ်၏သား အက်ဒွပ်သည် ဘုရင်အဖြစ်ကို ခံယူလိုက်၏။
၁၄၇ဝ ပြည့်နှစ်တွင် ဟင်နရီသည် ထီးနန်းကို ခေတ္တမျှ ပြန်လည် သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သော်လည်း ၁၄၇၁ ခုနှစ်တွင် တစ်ဖန် စစ်ရေး နိမ့်သဖြင့် အဖမ်းခံရကာ လန်ဒန် မျှော်စင်ကြီး၌ အကျဉ်းချ ခြင်း ခံရလေသည်။
ထိုနောက် များမကြာမီအတွင်း ကွပ်မျက် ခြင်း ခံရလေသည်။
သတ္တမ ဟင်နရီဘုရင် (ခရစ် ၁၄၅၇-၁၅ဝ၉) သတ္တမ ဟင်နရီသည် တျူဒါမင်းဆက်မှ ဦးစွာ နန်းတက် သောဘုရင် ဖြစ်သည်။
နှင်းဆီစစ်ပွဲများ၏ နောက်ဆုံး တိုက်ပွဲဖြစ်သော ဗော့ဇွပ်ဖီးတိုက်ပွဲတွင် တတိယ ရစ်ချတ် ဘုရင်အား နှိမ်နင်း ခဲ့ပြီးနောက် ၁၄၈၅ ခုနှစ်တွင် ထီးနန်းကို သိမ်းပိုက်လိုက် သည်။
ဟင်နရီသည် လန်ကက်စတာ မင်းမျိုး အဆက်အနွယ် ဖြစ်၏။
ယော့မင်းသမီး အယ်လစ်ဇဗက်နှင့် စုံဖက် လိုက်ခြင်း အားဖြင့် စစ်ပြိုင်ခဲ့ကြသော ယော့မင်းမျိုးနှင့် လန်ကက်စတာ မင်းမျိုးတို့သည် သွေးချင်းနှောကာ ပူးပေါင်းမိကြသည်။
ဟင်နရီ၏ လက်ထက်တွင် သူပုန်သူကန်များ ထကြွသောင်း ကျန်းခဲ့ကြ၏။
သို့ရာတွင် အလွယ်တကူ နှိမ်နင်းနိုင်ခဲ့လေ သည်။
စစ်မလိုလားသော မင်းတပါးဖြစ်သည့်အလျောက် တိုင်းသူပြည်သားများ ၏ ကြည်ညိုလေးစားခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။
ဟင်နရီသည် စတားချိန်းဗားခေါ်သော လွှတ်တော်ကြီးကို တည်ထောင်၍ သူကောင်းမျိုးများ၏ အခွင့် အာဏာ အသီးသီးတို့ကို ဖြတ်တောက် ပိတ်ပင်နိုင်သဖြင့် ဘုရင်၏ တန်ခိုးအာဏာ တိုးတက်စေခဲ့၏။
သားတော် အာသာမင်းသား ကို စပိန်မင်းသမိး ကက်သရင်းနှင့် လက်ဆက်ပေးခဲ့ပြန်သည်။
သမီးတော် မာဂရက်ကိုလည်း စကော့တလန်မှ စတုတ္ထဂျိမ်းနှင့် လက်ဆက်ပေးခဲ့၏။
ဤသို့ဖြင့် ဟင်နရီသည် စပိန်နှင့် စကော့ လူမျိုးတို့၏ ချစ်ကြည်မှုကို ဖန်တီးခဲ့လေသည်။
ဟင်နရီ၏ လက်ထက်တွင် အင်္ဂလန်နိုင်ငံ၌ ဉာာဏ်သစ် အရေးပုံ ပေါ်ပေါက်ခဲ့၏။
ဝီလျံ ကက်စတန်သည် စာပုံနှိပ် လုပ်ငန်းကို ဦးစွာ တီထွင်ခဲ့၏။
၁၄၉၇ ခုနှစ်တွင် ဂျွန်ကက် ဗော့သည် ဟင်နရီ၏ အားပေးချီးမြေ|ာက်မှုဖြင့် မြောက်အမေ ရိကတိုက်သို့ လှည့်လည် စုံစမ်းရှာဖွေခဲ့၏။
သို့အားဖြင့် အဂ‡လန်ပြည်သည် ကမ္ဘာ့ အကြီးဆုံး နိုင်ငံဘဝသို့ ရောက် စေရန် အခြေတည်ခဲ့လေသည်။
တျူဒါမင်းဆက်တို့အတွက် အဘက်ဘက်မှ ပြည့်စုံအောင် ဆောင်ရွက်ခဲ့သော ဟင်နရီဘုရင်သည် ၁၅ဝ၉ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၂ ရက်နေ့တွင် ကံကုန်သည်။
အဋ္ဌမ ဟင်နရီ (ခရစ် ၁၄၉၁-၁၅၄၇) အဋ္ဌမ ဟင်နရီကား မိမိလက်ရှိ မိဖုရားကို ကွာ၍ နန်းတွင်းသူ ပျိုဖြူတစ်ဦး လက်ထပ်လိုရာမှစကာ ဗရင် ဂျီဂိုဏ်းနှင့် အင်္ဂလန်ပြည် သာသနာရေး ဂိုဏ်းတို့ကို အဆက်ပြတ်သွားအောင် ပြုခဲ့သော အင်္ဂလိပ်ဘုရင် တပါး ဖြစ်လေသည်။
သူသည် ခမည်းတော် သတ္တမဟင်နရီ၏ အရိုက်အရာကို ၁၅ဝ၉ ခုနှစ်တွင် ဆက်ခံ၏။
ထိုနောက် ပြည်ထောင်ချင်း ဆက်ဆံမှု ကောင်းမွန်စေရန်အတွက် ခမည်း တော် စီမံထားချက်အရ စပိန်မင်းသမိး ကက်သရင်းကို မိဖုရား မြေ|ာက်လေသည်။
ထိုအခါ ဟင်နရီမှာ ၁၈ နှစ်အရွယ်မျှသာ ရှိပေသေးသည်။
မင်းပျိုမင်းလွင် ဟင်နရီမှာ နန်းတက်စအခါက ပျော်ပျော် နေတတ်၍ ရက်ရောသော စေတနာရှိပြီးလျှင် ကျန်းမာရေး အတွက် ကစားခုန်ကစား ဝါသနာပါသူ ဖြစ်ပေသည်။
နန်း တက်ပြီးနောက် အနှစ် ၂ဝ အတွင်း ယင်းသို့သာ ပျော်ပျော် ပါးပါး နေခဲ့ပြီးလျှင် တိုင်းပြည် အုပ်ချုပ်ရေးကိုမူ အတိုင်ပင်ခံ အမတ်ကြီး ကာဒင်နယ် ဝူလဇီနှင့်သာ လွဲအပ်ထားလေ့ရှိသည်။
ပဉ္စမချားအား ရောမသာသနာစောင့် နိုင်ငံတော်ကြီး၏ ဧကရာဇ်အဖြစ် ရွေးကောက် တင်မြေ|ာက် ပြီးသောအခါ ချားနှင့် ချား၏ရန်ဘက် ပြင်သစ်ဘုရင် ပထမဖရစ်စစ်တို့ နှစ်ဦးစလုံးကပင် ဟင်နရီအား မဟာ မိတ် ဖွဲ့လိုလာကြလေ သည်။
ထိုအခါ ဟင်နရီသည် ဝူလဇီ၏ အာဏာမဲတင်း စံနစ် အရ ဆောင်ရွက်ခဲ့၏။
၁၅၂ဝ ပြည့်နှစ်တွင် ပြင်သစ်ဘုရင်နှင့် ချစ်ကြည်ကြောင်းကိုပြရန် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ တပ်တောင်တာ ဗိုလ်ထုနှင့် သွားရောက်ပြီးလျှင် ချစ်ကြည်ရေးပျော်ပွဲကြီး ကျင်းပခဲ့လေသည်။
ထိုပွဲကြီးတွင် ဘုရင်များနှင့် သူရဲကောင်း ရဲမက်များသည် အဖိုးထိုက်၍ လှပ ပြောင်လက်သော ဝတ်စား တန်ဆာများကို ဝတ်ဆင်ကြပြီးလျှင် ဘုရင် ဘုရင်ချင်း သူရဲ ကောင်း သူရဲကောင်းချင်း ချစ်ကြည်စွာ တွဲဖက်ကာ ပျော်ပွဲ အမျိုးမျိုး၌ ပါဝင်ဆင်နွှဲကြ လေသည်။
ယင်းသို့ဖြင့် ဟင်နရီ သည် ဖရန်စစ်နှင့် ချစ်ကြည်ကြောင်း ပြခဲ့သော်လည်း ဧကရာဇ် ချားကို ကူညီခဲ့လေသည်။
ထိုအတောအတွင်း ဟင်နရီသည် သူ၏ မိဖုရား ကက် သရင်းကို ငြီးငွေ့လာ၍ ချောမောလှပသော နန်းတွင်း အပျို တော် အန်းဗူးလင်းကို မိဖုရား မြေ|ာက်လိုသဖြင့် ကက်သရင်း အပေါ် အပြစ်ရှာလေသည်။
မကြာမီကက်သရင်းတွင် နန်းမွေဆက်ခံနိုင်မည့် သားတော် မမြင်သော ကြောင့် ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သူသည် သူ့ မရီးတော် မုဆိုးမကို လက်ထပ်ခဲ့သည်မှာ တရားတော်နှင့် မညီဟူ၍လည်းကောင်း အကြောင်းပြကာ ကွာရှင်းရန် စီစဉ်ခဲ့လေသည်။
ထိုစဉ်က အင်္ဂလန်ပြည်မှာ အယူဝါ ဒဆိုင်ရာတွင် ရောမ သာသနာပိုင် ပုတ်ရဟန်းမင်း၏ လက်အောက်ခံ ဖြစ်လေသည်။
ထိုကြောင့် ဟင်နရီသည် ၁၅၂၇ ခုနှစ်တွင် မိဖုရားနှင့် ကွာရှင်းပေးရန် ပုတ်ရဟန်မင်း သတ္တမ ကလီမင့်အား တောင်းဆိုခဲ့လေသည်။
ကက်သရင်း၏ နောင်တော် စပိန်ဘုရင်မှာလည်း တန်ခိုး အာဏာကြီးသူဖြစ်၍ ရဟန်းမင်းကြီးသည် ဟင်နရီ၏ အလိုကို မလိုက်လျောခဲ့ပေ။
ထိုကြောင့် ဟင်နရီသည် ကုလားမနိုင် ရခိုင်မဲဆိုသလို ကက်သရင်း နှင့် ကွာရှင်းရေးကို ဖြစ် မြောက်အောင် မဆောင်ရွက်နိုင်ရကောင်းလောဟု ၁၅၂၉ ခုနှစ်တွင် ဝူလဇီအား ရာထူးမှ ထုတ်ပယ်လိုက်လေသည်။
ထိုနောက် ပုတ်ရဟန်းမင်း ရုံးတော်သို့ အယူဝါဒကိစ္စများတွင် အယူခံဝင် ရသည့် အလေ့ကို ဥပဒေဖြင့် ပယ်ဖျက်ခဲ့သည်။
၁၅၃၃ ခုနှစ်တွင် အန်းဗူးလင်းနှင့် လျှို့ဝှက်စွာ လက်ထပ်ခဲ့ လေသည်။
ထိုနှစ်တွင်ပင် ကန်တာဗာရီဂိုဏ်းချုပ်အဖြစ် ခန့်ထားခြင်း ခံရသော တောမတ် ကရန်းမားသည် ဟင်နရီနှင့် ကက်သရင်းတို့ လက်ထပ်ခဲ့သည်မှာ တရားတော်နှင့် မညီ၍ တရားမဝင် အထမမြောက်ကြောင်း ကြေညာခဲ့၏။
ထိုနောက် ဟင်နရီသည် အန်းဗူးလင်းနှင့် လက်ထပ်ခံပြီးကြောင်း ကြေညာ ၍ အန်းဗူးလင်းအား မိဖုရားမြေ|ာက်လေသည်။
ဘုရင့်အလိုကို မပယ်ရှားဝံ့သော ပါလီမန်ကလည်း ဘုရင့် အလိုကျ ဥပဒေနှစ်ရပ် ပြဋ္ဌာန်းပေးခဲ့ရလေသည်။
ဥပဒေတရပ် အရ အင်္ဂလန်ပြည်တွင် ပုတ်ရဟန်းမင်း၏ အာဏာလွှမ်းမိုးနေမှု ကို လက်အောက်ခံ မဟုတ်တော့ပဲ သီးခြားဂိုဏ်းတစ်ခု ဖြစ်လာ လေ၏။
ထိုအခါ ဘုရားဝတ်ပြု စည်းဝေးပုံ အစီအစဉ်ကို အနည်း ငယ် ပြင်ဆင်လိုက်၍ သမ္မာကျမ်းကို အင်္ဂလိပ်လို ပြန်စေပြီး သော် ဘုရားရှိခိုးကျောင်းများတွင် ထိုဘာသာပြန် သမ္မာကျမ်း များကိုသာ ထားရှိစေသည်။
အခြား အက်ဥပဒေတရပ်အရမူ ဟင်နရီဘုရင်မှာ အင်္ဂလန်ပြည်ဂိုဏ်း၏ အထွတ်အမြတ် ဖြစ် လာလေသည်။
ထိုသို့ အာဏာရလာသောအခါ ဟင်နရီသည် အင်္ဂလန်ပြည်အတွင်းရှိ ဘုန်းကြီးကျောင်းများကို ပိတ်စေ၍ ကျောင်းများပိုင် ပစ္စည်းများကို သိမ်းယူလေသည်။
မိမိ အယူ အဆ သဘောတရားများအတိုင်း မလိုက်နာသူများအား ပြင်း ထန်စွာ နှိမ်နင်းလေသည်။
ထိုကဲ့သို့ ပြုမူခဲ့ရာတွင် ဟင်နရီအား ထောက်ခံအားပေး ကူညီသူမျာ ဝူလဇီ၏ နေရာတွင် ခန့်ထားခဲ့သော တောမတ် ခရွန်းဝဲ ဖြစ်လေသည်။
ခရွန်းဝဲကား ဆူရေးနယ်၊ ပတ်တနီရွာကလေးမှ လာသူဖြစ်ပြီး ဖခင်မှာ ပန်းပဲဆရာဖြစ်သည်။
ဟင်နရီသည် ခရွန်းဝဲအား အက်ဆက်နယ်စားဘွဲ့ကိုပေး၍ မင်းတိုင်ပင်အမတ်အဖြစ် ခန့်ထား၏။
ဟင်နရီကား ဆောင်းလေကဲ့သို့ စိတ်ပြောင်းမြန်လှသူ ဖြစ်၏။
အန်းဗူး လင်းကို မိဖုရား မြောက်၍ မကြာမီ အခြား ပျိုဖြူတစ်ဦးအား ရွှေဘောတော် ကျခဲ့ပြန်လေသည်။
ထိုကြောင့် ဟင်နရီနှင့် ကရန်းမားတို့သည် အန်းဗူးလင်းအား သစ္စာမရှိသည့် မိဖုရားအဖြစ်မျိုးရောက်အောင် အမှုဆင်၍ ပြစ်မှုထင်ရှားသည်ဆိုကာ ခေါင်းဖြတ်သတ်စေခဲ့ သည်။
အန်းမိဖုရားနှင့် နောင်အခါ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသမိုင်းတွင် ထင်ရှားလှသော ဘုရင်မတစ်ဦး ဖြစ်လာမည့် အယ်လစ်ဇဗက် မင်းသမီးကို ရရှိခဲ့လေသည်။
အန်းဗူးလင်းအား အဆုံးစီရင်ပြီးနောက် မိဖုရားအဖြစ် တင်မြေ|ာက်ခြင်း ခံရသူမျာ ဂျိန်းဆေးမိုးဖြစ်၍ သူ့တွင် နောင်အခါ ဆဋ္ဌအက်ဒွပ်ဖြစ်လာမည့် မင်းသားကို မြင်လေ သည်။
ထိုမိဖုရားကား သက်ဇိုး မရှည်ရှာပေ။
ဟင်နရီနှင့် လက်ထပ်ပြီးနောက် တနှစ်ကျော်အကြာတွင် ကွယ်လွန်သွားလေ သည်။
ထိုကြောင့် ခရွန်းဝဲ၏ စီစဉ်ပေးချက်အရ ဟင်နရီ သည် ဂျာမန်မင်းသမီး အန်းအော့ကလိဆိုသူနှင့် လက်ဆက်ပြန် လေသည်။
သို့သော် အချောအလှကြိုက်သော ဟင်နရီမှာ ရုပ်မလှသောသူနှင့် လက်ဆက်ပေးရပါမည်လောဟု ခရွန်းဝဲ ကို မျက်မာန်တော်ရှကာ ခေါင်းဖြတ်ကွပ်မျက်စေပြီးလျှင် ထိုမိဖုရားကိုလည်း ကွာရှင်းပစ်ပြန်လေ၏။
ထိုနောက်တွင် သက် ၁၈ နှစ်မျှသာ ရှိသေး၍ လှပချောမောသော ကက်သရင်း ဟောင်းဝပ်နှင့် လက်ဆက်ပြန်လေသည်။
ထိုမိဖုရား ကလေးမှာ သူနှင့် လက်မထပ်မီ အကျင့်မကောင်းခဲ့သည်ကို သိရှိ၍ သဘော မကျပြန်သဖြင့် ခေါင်းဖြတ် သတ်စေပြန်သည်။
နောက်ဆုံးတွင် ၁၅၄၃ ခုနှစ်၌ ကက်သရင်းပါး အမည်ရှိ မုဆိုးမတစ်ဦးကို မိဖုရား မြှောက်ပြန်လေရာ ထိုမိဖုရားသာလျှင် ဟင်နရီ ကွယ်လွန်သည်အထိ မိဖုရားအရာ၌ တည်မြဲခဲ့လေသည်။
အဋ္ဌမ ဟင်နရီ ဘုရင်မှာ အင်္ဂလန်နိုင်ငံ သမိုင်းတွင် သိမှတ်ရလွယ် သော ဘုရင်တပါး ဖြစ်ခဲ့ပေသည်။
အဌမဟင်နရီ ကွယ်လွန်ပြီးနောက် ကတ်သရင်းပါးသည် ယခင်ကတည်းက သူမေတ္တာရှိခဲ့သော ဂျိန်းဆေးမိုးနှင့် ဆွေမျိုးမကင်းသည့် သောမတ်စ်‌ဆေးမိုးဆိုသူနှင့် လက်ထပ်လိုက်လေသည်။
ကတ်သရင်းပါးမှာ သောမတ်စ်ဆေးမိုးနှင့် ရသည့်ရင်သွေးအား မွေးဖွားပြီးနောက် ကွယ်လွန်သွားလေသည်။
သောမတ်စ်ဆေးမိုးမှာလည်းအာဏာသိမ်းရန် ကြံစည်မှုဖြင့် ကွပ်မျက်ခံရသည်။
သို့သော် ထိုဘုရင်ကြီးသည် အင်္ဂလိပ် ရေတပ်ကြီး အင်အား တောင့်တင်း၍ အခြေခိုင်ရန် ကြိုးစားခဲ့လေ သည်။
အခြား ဥရောပနိုင်ငံများမှ ဘုရင်များသည် မိမိတို့ စစ်တပ်များကို အင်အား တောင့်တင်းအောင် စီမံ ဖွဲ့စည်းနေကြစဉ် ဟင်နရီ ကား မိမိ၏ တိုက်သင်္ဘောများကို တိုးတက် ကောင်းမွန်အောင် ဆောင်ရွက်၏။
နောင်အခါ ရေကြောင်းတွင် အင်္ဂလိပ်တို့ကြီးစိုး နိုင်ရေးအတွက် သူ့လက်ထက်တွင် အရည်အခြင်းနှင့် ပြည့်စုံ သည့် သားတော် မထွန်းကားခဲ့သော်လည်း အန်းဗူးလင်းနှင့် ရရှိသည့် သမီးတော် အယ်လစ်ဇဗက်မှာကား အင်္ဂလန်နိုင်ငံ သမိုင်းတွင် ထူးခြားလှသော ဘုရင်မတစ်ဦး ဖြစ်ခဲ့လေသည်။
အယ်လစ်ဇဗက်ဘုရင်မများမြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁) ကိုးကား Category:နိုင်ငံတကာ ဘုရင်များ Category:အင်္ဂလန်နိုင်ငံ။
ရစ်ရင်မဲကို ပါဏဗေဒအလိုအရ လိုဖူရာ အစ်ဂနီတာ ဟုခေါ်သည်။
ရစ်ရင်မဲအဖိုသည် အလျား ၂၇ လက်မ မှ ၂၉ လက်မထိရှိ၍ အမ၏ အလျားမှာ ၂၃ လက်မမှ ၂၄ လက်မ အထိ ရှိသည်။
အဖိုနှင့်အမ နှစ်မျိုးစလုံးတွင် ပါးပျဉ်းပြာများ ရှိပြီးလျှင် အမောက်အနေနှင့် ထောင်လျက်ရှိသော အမွှေးစုတ် ဖွားများရှိသည်။
ရစ်ရင်မဲဟုခေါ်ခြင်းမှာ အဖို၏ ကျောဘက် အောက်ပိုင်းနှင့် တင်ပါးတို့တွင် အနီရင့်ရောင် ရှိနေခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။
အဖို၏ တွန်သံကို မည်သည့်အခါတွင်မျှ မကြားရချေ။
တွန်လည်းမတွန်ဟု ထင်ရသည်။
လန့်သောအခါတွင် ရစ်ရင်မဲ အဖိုနှင့်အမတို့သည် ချုကွန်း ချုကွန်း ဟု ထူးခြားသည့် စူးရှ သံဖြင့် အော်လေ့ရှိကြသည်။
အဖိုများသည် ယင်းတို့၏ အတောင်များကို အစဉ်ရိုက်ခတ်၍ အသံပေးလေ့ရှိကြသည်။
ထိုအတောင်ခတ်သံသည် တုတ်ချောင်းငယ်တစ်ခု၏ ထိပ်တွင် အဝတ်စ မာမာတစ်ခုကို ကန့်လန့်ဖြတ်၍ လက်ဝါး နှစ်ဘက် ဖြင့် ထိုတုတ်ချောင်းကို လျင်မြန်စွာ လှည့်သောအခါတွင် ဖြစ် ပေါ်လာသည့် အသံနှင့်တူသည်။
ထိုအသံမျိုးကို ကြားရခြင်းဖြင့် ရစ်ရင်မဲအုပ်စုမည်သည့်နေရာတွင်ရှိကြောင်းကို သိနိုင်လေသည်။
ရစ်ရင်မဲများ သည် ငါးကောင် ခြောက်ကောင်စုကာ ထူထပ် သည့် အမြဲစိမ်းတောများတွင် နေထိုင်ကြသည်။
ထိုအုပ်စုတွင် အဖိုတစ်ကောင်သာ ရှိ၍ ကျန်ရစ်ရင်မဲများမှာ အမများ ဖြစ် တတ်ကြသည်။
သို့သော် တစ်ခါတစ်ရံ ရစ်ရင်မဲ အဖိုနှစ်ကောင် ရှိသည်ကို တွေ့ရတတ်သည်။
တစ်ခါတစ်ရံတွင်လည်း ရစ်ရင်မဲ အဖိုချည်း နေသည်ကို တွေ့ရတတ်သည်။
ရစ်ရင်မဲတို့သည် ကွင်းပြင်သို့ မည်သည့်အခါမျှ ထွက်မလာကြဘဲ တောများ အတွင်း၌သာ နေထိုင်ကြပြီးလျှင် အစေ့များ၊ အခွံပျော့သီး (ဗဲရီသီး) များ၊ သစ်ရွက်နုများ၊ ပိုးကောင်များနှင့်ပိုးလောင်းဟူသရွေ့ကို စား၍ နေထိုင်ကြသည်။
ထို့ပြင် အိမ်မွေးကြက်များ မြေကြီးကို ယက်လေ့ရှိကြသကဲ့သို့ မြေကြီးကို ယက်ပြီးလျှင် ကိုယ်ကို ဖုန် များဖြင့် ဖုံးလွှမ်း၍ နေလေ့ရှိကြသည်။
ခြောက်လှန့်လိုက်သော အခါတွင် ရစ်ရင်မဲများသည် တကွဲတပြားစီ မပြေးကြဘဲ အတူ တကွ လျင်မြန်စွာ ပြေးသွားတတ်ကြသည်။
ပျံတက်သောအခါ တွင် သန်မာစွာနှင့် လျင်မြန်စွာ ပျံတတ်ကြသည်။
ပြန်၍ နား သောအခါတွင် ကိုက် ၂ဝဝ ထက်နီး၍ နားခဲသည်။
နားရာတွင် လည်း မြေကြီးပေါ်တွင်သာ နားလေ့ရှိသည်။
ရစ်ရင်မဲ၏ အသိုက်နှင့်ဥများအကြောင်းကို မသိရချေ။
မြိတ်ခရိုင် ကော့သောင်နယ်တွင် ရစ်ရင်မဲ ကိုအနည်းအကျဉ်း တွေ့ရသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁) ကိုးကား ကဏ္ဍ:ရစ်ငှက်များ ကဏ္ဍ:ပါကစ္စတန်နိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ ကဏ္ဍ:ဟိမဝန္တာတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ။
ရစ်ရှလျူးမြို့စား အာမန်ဇန်းဒျူပလဲဆီးသည် ပြင်သစ်နိုင်ငံ သမိုင်းတွင် အထူးထင်ရှားသော ခေါင်းဆောင်တစ်ဦး ဖြစ်ပေ သည်။
ဘုရင်ရှိလင့်ကစား ပြင်သစ်နိုင်ငံကို နှစ်ပေါင်း ၂ဝ နီးပါးမျှ တကယ်တမ်း အုပ်ချုပ်ခဲ့သူမှာ ရစ်ရှလျူးပင် ဖြစ် သည်။
ရစ်ရှလျူးသည် ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ်ဖြင့် ပြင်သစ်နိုင်ငံကို ဥရောပတိုက်တွင် ထိပ်တန်းနိုင်ငံအဖြစ်သို့ ပို့ဆောင်ခဲ့သူလည်း ဖြစ်သည်။
ရစ်ရှလျူးသည် သူကောင်းမျိုးထဲမှ ဆင်းသက်လာသူဖြစ်၍ ပါရစ်မြို့တွင် ၁၅၈၅ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာ ၉ ရက်နေ့၌ ဖွားမြင် ၏။
ဘခင်မှာ အယူဝါဒရေး စစ်ပွဲများတွင် ထူးချွန်စွာ အမှု ထမ်းခဲ့သူဖြစ်၍ ပြင်သစ်ဘုရင် တတိယ ဟင်နရီက သူ၏သား အကြီးဆုံးအား လူစွန်ဂိုဏ်းအုပ်ရာထူး ချီးမြှင့်သည်။
သို့ရာတွင် သားကြီး နှစ်ဦးစလုံးက လက်မခံသဖြင့် တတိယသားဖြစ်သူ ရစ်ရှလျူးသည် လက်ခံလေသည်။
အာသက် ၂ဝ မျှသာ ရှိသော ရစ်ရှလျူးသည် ဂိုဏ်းအုပ်အဖြစ် တာဝန်ကျေပြွန်၏။
သို့သော် လည်း သူသည် ရာထူးတိုးတက်ရန် အခွင့်အရေးကို စောင့်မျှော် နေခဲ့သည်။
ရစ်ရှလျူးသည် ၁၆၁၄ ခုနှစ်တွင် သာသနာ့ဝန်ထမ်းများ ၏ ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် ဥပဒေပြုလွှတ်တော်သို့ ရွေးကောက် တင်မြေ|ာက်ခြင်း ခံရသည်။
၁၃ ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင်၏ မယ်တော်ကလည်း ရစ်ရှလျူး၏ အစွမ်းအစကို သဘောကျ သဖြင့် ချီးမြှင့်မြေ|ာက်စားထားသည်။
သို့ရာတွင် လူဝီဘုရင်သည် မယ်တော်နှင့် ဂိုဏ်းအုပ်ရစ်ရှလျူးတို့က မိမိ၏ ထီးနန်းကို တစ်နေ့လုပ်ကြံမည်ဟု စိုးရိမ်ပြီးလျှင် နှစ်ဦးစလုံးကို ပြည်နှင် ဒဏ် ပေးလေသည်။
သို့သော်လည်း ရစ်ရှလျူး၏ ပါးနပ်လိမ္မာ မူကြောင့် မကြာမီ နန်းတော်၌ ပြန်၍ ခစားခွင့်ရသည်။
မယ်တော်လည်း နန်းတော်သို့ ပြန်ရောက်သည်။
၁၆၂၂ ခုနှစ်တွင် ရစ်ရှလျူးသည် ကာဒင်နယ်အဖြစ် ခန့် အပ်ခြင်း ခံရ၏။
နှစ်နှစ်ကြာသောအခါ ဘုရင့်မယ်တော်၏ အကူအညီဖြင့် နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီး ဖြစ်လာလေသည်။
ကာဒင် နယ် ရစ်ရှလျူးသည် ထိုအချိန်မှ အစပြု၍ အနိစ္စရောက်သည့် အချိန်အထိ ပြင်သစ်အစိုးရကို ဦးစီးခေါင်းဆောင်ခဲ့သည်။
သူ၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ တစ်နိုင်ငံလုံးက ဘုရင့်အာဏာကို ရိုသေ လေးစားလာကြရန် ဖြစ်၏။
ထိုကြောင့် ပြင်သစ်နိုင်ငံတွင် ဩဇာ လွှမ်းမိုးနေသော သူကောင်းမျိုးကို နှိမ်နင်းရမည်ဖြစ်သည်။
ထို့ပြင် ဘုရင့်အာဏာကို ဖြိုဖျက်ရန် ကြိုးစားနေကြသော ပရို တက်စတန့် ဂိုဏ်းဝင် ဟျူးဂျနိုးတို့၏ရန်ကိုလည်း တွန်းလှန် ကာကွယ်ရမည် ဖြစ်လေသည်။
ဦးစွာ၌ ရစ်ရှလျူးသည် အင်္ဂလန်နိုင်ငံနှင့် သင့်တင့်အောင် စီမံ၏။
ထိုနောက် ဟျူးဂျနိုးတို့၏ ခြေကုပ်ခံတပ်ဖြစ်သော လာရိုရှဲမြို့ကို ကိုယ်တိုင်ဦးစီး၍ တိုက်ခိုက်သည်။
မြို့ကို တစ်နှစ် ကျော်မျှ ဝိုင်းဝန်းလုပ်ကြံပြီးနောက် ၁၆၂၉ ခုနှစ်တွင် ဟျူးဂျနိုး တို့ အညံ့ခံရလေသည်။
ရစ်ရှလျူးသည် ဟျူးဂျနိုးတို့၏ နိုင်ငံ ရေးအရ လွတ်လပ်ခွင့်ကို ပြန်လည်ရုပ်သိမ်းလိုက်သော်လည်း လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ခွင့်ကိုမူ ပေးမြဲပေးထားသည်။
ထိုကြောင့် နောင်နိုင်ငံခြားနှင့် စစ်ဖြစ်ရသောအခါ ဟျူးဂျနိုးတို့သည် ပြင်သစ်အစိုးရဘက်မှ ပါဝင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။
ဟျူးဂျနိုးတို့၏ရန် အေးပြီးနောက် သူကောင်းမျိုးကို ဆက်၍ နှိမ်နင်းရသည်။
သူကောင်းမျိုးတို့သည် ပြင်သစ်နိုင်ငံ နေရာအနှံ့အပြားတွင် ရဲတိုက်ကြီးများဖြင့် အခိုင်အခံ့ နေထိုင် ကြသဖြင့် ယင်းတို့ကို နှိမ်နင်းရသော ကိစ္စမှာ မလွယ်ချေ။
သို့သော် ၁၆၂၆ ခုနှစ်တွင် ရစ်ရှလျူးသည် နိုင်ငံကာကွယ် ရေးအတွက် မလိုသော ရဲတိုက်များကို ဖျက်ဆီးပစ်ရန် အမိန့် တော်ပြန်တမ်း တစ်ရပ်ကို ထုတ်ပြန်လိုက်လေသည်။
ထိုကြောင့် ယခုအခါ ပြင်သစ်နိုင်ငံတွင် ရှေးဟောင်းရဲတိုက်ပျက်များကို တွေ့နိုင်သည်။
ရစ်ရှလျူး၏ တန်ခိုးအာဏာကြီးမားလာသည် နှင့်အမျှ မလိုမုန်းတီးသူလည်း များလာ၏။
သူ၏ရည်မှန်းချက် ကို ပေါက်မြောက်အောင် ဆောင်ရွက်ရာ၌ အဆီးအတား အနှောက်အရှက် ရှိသမျှကို အထောက်အညှာမရှိဘဲ သုတ်သင် ဖယ်ရှား၏။
ကာဒင်နယ် ရစ်ရှလျူးအတွက် အရေးအကြီးဆုံး ပန်းတိုင် မှာကား ပြင်သစ်နိုင်ငံကို ဥရောပတိုက်တွင် ထိပ်တန်းနိုင်ငံ အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိစေခြင်းပင် ဖြစ်၏။
ရစ်ရှလျူး တန်ခိုးကြီး လာချိန်တွင် ဥရောပတိုက်၌ နှစ်ပေါင်းသုံးဆယ်စစ်ပွဲ ဖြစ်ပွား လျက် ရှိသည်။
ရစ်ရှလျူးသည် ထိုစစ်ပွဲတွင် မိမိနိုင်ငံအတွက် အကျိုးရှိမည့် အခွင့်အရေးကို မြင် လာလေသည်။
ထိုကြောင့် ဩစတြီးယားနိုင်ငံ၏ တန်ခိုး အာဏာကို ချိုးနှိမ်ရန်အတွက် ဂျာမန်ပရိုတက်စတန့်တို့အား အကူအညီပေးသည်။
ရှေးဦးစွာ ဂျာမန်ပရိုတက် စတန့်တို၏ မဟာမိတ်ဖြစ်သော ဆွီဒင်ဘုရင် ဂပ်စတားဗပ် အဒေါဖပ်အား ငွေကြေးထောက်ပံ့သည်။
၁၆၃ဝ ခုနှစ်တွင် နှစ်သုံးဆယ်စစ်ပွဲ အတွက် စစ်ပြေငြိမ်းရေးစာချုပ်ကို ချုပ်ဆိုကြသောအခါ ပြင်သစ်နိုင်ငံသည် ဥရောပတိုက်၌ အင်အားကြီးသော နိုင်ငံ အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိနေပြီ ဖြစ်၏။
၁၆၃၁ ခုနှစ်တွင် ရစ်ရှလျူးသည် မြို့စားဘွဲ့ကို ရရှိသည်။
သို့ရာတွင် နှစ်သုံးဆယ်စစ်ပွဲမပြီးဆုံးသေးမီ ၁၆၄၂ ခုနှစ် ဒီဇင် ဘာလ ၄ ရက်နေ့၌ ကွယ်လွန်လေသည်။
ကာဒင်နယ်ရစ်ရှလျူး ၏ နေရာတွင် မာဇရင်က ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် ဆက်ခံသည်။
ရစ်ရှလျူးသည် ကျန်းမာရေး၌ ချို့တဲ့သူ ဖြစ်သော်ငြား လည်း မင်းညီမင်းသားဟန်ပေါက်၍ စိတ်ပြင်းပြသဖြင့် ဘုရင် နှင့်တကွ တိုင်းသူပြည်သားအများတို့က လေးစားကြသည်။
မိမိ၏နိုင်ငံ ကောင်းစားရေးကို အထူးပင် ကြိုးစားခဲ့သူ ဖြစ်ပေ သည်။
ရစ်ရှလျူးသည် စာပေဘက်၌လည်း နှံ့စပ်သဖြင့် စာရေး ဆရာ အကျော်အမော်တို့ကို ခြီးမြေ|ာက်အားပေးသည်။
ဆော်ဗန်း တက္ကသိုလ် အဆောက်အအုံများကို အသစ်ဆောက်လုပ်၍ အထောက်အပံ့များစွာ ပေးလှူခဲ့သည်။
အထူးသဖြင့် ၁၆၃၅ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ် ပညာတံခွန်အသင်းကို တည်ထောင်ခဲ့လေ သည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁) ကိုးကား Category:ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်များ‎။
စဲစီဂျွန်ရုတ် (; ၅ ဇူလိုင် ၁၈၅၃ – ၂၆ မတ် ၁၉၀၂) သည် ရောဗတ်ကလိုက်နှင့် ဝါရင်ဟေ့စတင်း တို့ကဲ့သို့ ဗြိတိသျှနိုင်ငံတော်ကို တည်ဆောက်ခဲ့သည့် ဗိသုကာ တစ်ဦး ဖြစ်သည့်အပြင် ကြွယ်ဝချမ်းသာသော စိန်တွင်းသူဌေး လည်း ဖြစ်သည်။
အာဖရိကတိုက်တောင်ပိုင်း ဗြိတိသျှတို့၏ အုပ်ချုပ်ရေးသမိုင်းတွင် ထင်ရားသော နိုင်ငံပြုသုခမိန်တစ်ဦး လည်း ဖြစ်ပေသည်။
စဲစီရုတ်သည် အလွန်အကြံကြီးသူဖြစ်၏။
သို့သော် သူ၏အကြံမှာ ကိုယ်ကျိုးအတွက် သက်သက် မဟုတ် ဘဲ၊ ဗြိတိသျှနိုင်ငံတော် တိုးပွားကျယ်ပြန့်ရေးအတွက်ဖြစ်သည်။
သူ၏ စည်းစိမ်ဥစ္စာကို နိုင်ငံတော်အကျိုးအတွက် ရက်ရောစွာ အသုံးပြုခဲ့သည်။
ထိုကြောင့် ထိုခေတ်ကဆိုလျှင် စဲစီဂျွန်ရုတ် သည် ဗြိတိသျှနိုင်ငံတော်ကို ပိုမိုကျယ်ပြန့်လာအောင် အများဆုံး ဆောင်ရွက်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြလေသည်။
စဲစီဂျွန်ရုတ်သည် ၁၈၅၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၅ ရက်နေ့ တွင် ဟားဖို့ရှိုင်ယာနယ်၊ ဗီရှော့စတော့ဖို့မြို့၌ ဖွားမြင်၏။
ဘခင်မှာ သာသနာ့ဝန်ထမ်းဖြစ်သည်။
အသက် ၁၇ နှစ် အရွယ်တွင် ကျန်းမာရေးချွတ်ယွင်းသဖြင့် တက္ကသိုလ်၌ ပညာ မသင်ရဘဲ ကျောင်းထွက်ခဲ့သည်။
၁၈၇၀ ပြည့်နှစ်တွင် အာဖရိကတိုက် တောင်ပိုင်း နေတဲပြည်နယ်၌ နေထိုင်သူ အစ်ကိုထံသို့ သွားရောက်လေသည်။
ထိုအချိန်တွင် ကင်ဗာလီ မြို့နယ်၌ စိန်တွင်းများကို စတင်တွေ့ရှိသဖြင့် အနယ်နယ်မှ လူများသည် ထိုဒေသသို့ သူ့ထက်ငါ ဦးအောင် စိန်တွင်းရှာရန် သွားရောက်နေကြဆဲ ဖြစ်သည်။
ရုတ်တို့ ညီအစ်ကိုနှစ်ယောက်သည်လည်း စိန်တွင်းရှာဖွေ တူးဖော်သည့်လုပ်ငန်းကို လုပ်ကိုင်ကြသည်တွင် နှစ်နှစ်အတွင်း စိန်တွင်းသူဌေး ဖြစ်လာကြသည်။
စဲစီရုတ်၏ ကျန်းမာရေး အခြေအနေမှာ အာဖရိကတိုက် ရာသီဥတုနှင့် သင့်သောကြောင့် တိုးတက် ကောင်းမွန်လာ၏။
သို့ဖြင့် အင်္ဂလန်ပြည်နှင့် အာဖရိကတိုက်တို့၌ တစ်လှည့်စီနေထိုင် ပြီးလျှင် အောက်စဖို့တက္ကသိုလ်တွင် ရှစ်နှစ်မျှ ပညာဆက်လက်၍ သင်ကြားလေသည်။
ထိုအချိန်အတွင်း ကင်ဗာလီရှိ စိန်တွင်း အများကို စုပေါင်း၍ ကုမ္ပဏီဖွဲ့စည်းကာ တစ်ကမ္ဘာလုံးမှ ထွက်သော စိန်များကို ချုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။
၁၈၈၁ ခုနှစ်တွင် စဲစီရုတ်သည် ကိပ်ကိုလိုနီပါလီမန်သို့ ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခြင်း ခံရသည်။
ထိုအခါ သူသည် အာဖရိကတောင်ဦး၌ ဗြိတိသျှတို့ အာဏာစက် ကျယ်ပြန့်လာ အောင် စတင်ကြိုးစားလေတော့သည်။
၁၈၈၄ ခုနှစ်တွင် ဗက်ချူအားနာလန်နယ်ကို၎င်း၊ လေးနှစ်ကြာပြီးနောက် မတ်တာ ဗီလီ ကပ္ပလီလူမျိုးတို့ပိုင် နယ်မြေကို၎င်း ဗြိတိသျှနိုင်ငံတော် တွင်းသို့ သိမ်းသွင်းခဲ့လေသည်။
မတ်တာဗီလီတို့ထံမှ သိမ်း ယူသော နယ်မြေမှာ နောင်အခါ ရိုးဒီးဇီးယားနယ် ဖြစ်လာ၍ ရုတ်ဦးစီးသော ဗြိတိသျှ တောင်အာဖရိက ကုမ္ပဏီက အုပ်ချုပ်သည်။
၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်တွင် စဲစီရုတ် သည် ကိပ်ကိုလိုနီနယ်၏ ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်လာသည်။
ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် ဆောင်ရွက်နေစဉ် အာဖရိကတိုက်ကို တောင်နှင့်မြောက် ဖြတ်သန်းသွားလာနိုင်ရန် ဂွတ်ဒဟုပ်အငူမှ ကိုင်ရိုမြို့ထိ မီးရထားလမ်းဖောက်လုပ်ရေးကို ကြံဆခဲ့၏။
ထိုစဉ် ရုတ်သည် နိုင်ငံရေးဖက်၌ သာမဟုတ်၊ စီးပွားရေး ဘက်၌လည်း ဩဇာထက်မြက်သူဖြစ်ရာ အာဖရိကတောင်ပိုင်း၌ အာဏာရှင်သဖွယ် တန်ခိုးကြီးလျက် ရှိပေသည်။
သို့ရာတွင် ၁၈၉၅ ခုနှစ်၌ စဲစီရုတ်သည် ဒပ်ချတို့ပိုင်သော ထရန်စဗားနယ်၊ ဂျိုဟန္နက်စဗက်မြို့၌ ဗြိတိသျှ စိန်တွင်းတူးသမားများနှင့် ဒပ်ချတို့ ပဋိပက္ခဖြစ်ကြသည့်အရေးတွင် ဗြိတိသျှ တို့ဖက်မှ ခေါင်းဆောင်ဂျိမ်းဆန်ဆိုသူကို ကူညီ၍ ထရန်စဗား နယ်ထဲသို့ ချင်းနင်းဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့လေသည်။
ထိုအရေး ကိစ္စကြောင့် ရုတ်သည် ၁၈၉၆ ခုနှစ်တွင် ဝန်ကြီးချုပ်ရာထူးမှ နုတ်ထွက်ရ၏။
များမကြာမီ ရိုဒီးဇီးယားနယ် တောင်ပိုင်း၌ မတ်တာဗီလီတိုင်းရင်းသားများ ပုန်ကန်သည့်အရေးတွင် ရုတ် ဝင်ရောက်စေ့စပ်ပေးသဖြင့် ပြေလည်မှု ရရှိလေသည်။
ထိုနောက် ၁၈၉၈ ခုနှစ်တွင် ရုတ်သည် ကိပ်ကိုလိုနီ ပါလီမန် တစ်ဖန်ရွေးကောက်တင်မြေ|ာက်ခြင်း ခံရသည်။
၁၈၉၉ ခုနှစ်၌ ဗိုးဝါးစစ်ပွဲဖြစ်ပွားဖြင့် ကင်ဗာလီမြို့နှင့်တကွ စိန်တွင်းများကို ရန်သူ့လက်သို့ မကျရောက်စေရန် ကိုယ်တိုင် ကွက်ကဲ ၍ ခုခံကာကွယ်လေသည်။
သို့ရာတွင် ရုတ် သည် ကျန်းမာရေး ချွတ်ယွင်းလာသဖြင့် ၁၉၀၂ ခုနှစ် မတ်လ ၂၆ ရက်နေ့၌ ကွယ်လွန်လေသည်။
စဲစီရုတ်သည် မိမိ၏ပစ္စည်းဥစ္စာကို ပြည်သူလူထု အကျိုး အတွက် အသုံးပြုရန် သေတမ်းစာတွင် ရေးသားညွှန်ကြားခဲ့၏။
အောက်စဖို့တက္ကသိုလ်သို့ ဗြိတိသျှဒိုမီနီယန်များ၊ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုနှင့် ဂျာမနီနိုင်ငံတို့မှ ထူးချွန်သော ကျောင်းသား များ လာရောက်၍ ပညာဆည်းပူးနိုင်ရန် ပညာတော်သင်စရိတ် ထောက်ပံ့ကြေးငွေ အမြောက်အမြား လှူဒါန်းခဲ့သည်။
ရုတ်၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ ဗြိတိသျှနိုင်ငံတော်ကြီး တည်တံ့ခိုင်မြဲရန်နှင့် အင်္ဂလိပ်စကားသုံးသော နိုင်ငံအချင်းချင်း ပိုမို၍ ရင်းနှီးရန် ဖြစ်လေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁) ကိုးကား Category:နိုင်ငံရေးသမားများ။
အာဖရိကတိုက် တောင်းပိုင်းရှိ ဗိုးဝါးပြည်နယ်များဖြစ်သော ဩရိန်းဖရီး စတိတ်နှင့် ထရန်စဗားပြည်နယ် များနှင့်ဗြိတိသျှ အစိုးရတို့၁၈၉၉ ခုနှစ်မှ ၁၉၂ဝ ခုနှစ်အတွင်း ဖြစ်ပွားသော စစ်ပွဲကိုဗိုးဝါးစစ်ပွဲဟုခေါ်သည်။
ထိုစစ်ပွဲကို တောင်အာဖရိကစစ်ပွဲ ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။
ဗိုးဝါးဟူသော စကားမှာ ဒတ်ချ်ဘာသာဖြင့် လယ်သမားဟု ခေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်။
၁၆၅၂ ခုနှစ်ခန့်က ဟော်လန်နိုင်ငံမှ ဒတ်ချ်လူမျိုးတစုသည် အာဖရိကတိုက်တောင်ပိုင်း ဒေသများသို့သွားရောက်၍ လယ်ယာစိုက် ပျိုးခြင်းဖြင့် အခြေစိုက်နေထိုင်ကြသည်။
ထိုသူတို့မှ ဆင်းသက်သူများကို ဗိုးဝါးဟုခေါ်ကြ သည်။
၁၇၉၆ ခုနှစ်တွင် အာဖရိကတိုက်ရှိ ဗိုးဝါးတို့၏ ဒေသ သစ်များကို ဗြိတိသျှတို့ဝင်ရောက်သိမ်းပိုက်သည်။
ဗြိတိသျှ အုပ်ချုပ်သည်ကို မလိုလားသူတို့သည် ၁၈၃၆ ခုနှစ်တွင် သူတို့ ၏ ဒေသများကို စွန့်၍ ထိုထက်မြောက်ဘက်ကျသော ဒေသ များတို့ပြောင်းရွှေ့ကာ အိုးသစ်အိမ်သစ် ထူထောင်ကြသည်။
ထိုသေကိုလည်း တောင်အာဖရိကသမ္မတနိုင်ငံနှင့် ဩရိန်း ဖရီးစတိတ်ဟူ၍ ကိုလိုနီနိုင်ငံသစ် တည်ထောင်သည်။
တောင်အာဖရိကသမ္မတနိုင်ငံဟု ခေါ်သောဒေသသည် နောင်အခါ ထရန်စဗားပြည်နယ်ဟု တွင်လာသည်။
၁၈၈၄ ခုနှစ်တွင် တောင်အာဖရိကသမ္မတနိုင်ငံ၌ ရွှေတွင်းများ တွေ့သည့်သတင်းကြောင့် နိုင်ငံခြားသားများ အများအပြားပင် ထိုဒေသထဲသို့ဝင်ရောက်လာကြသည်။
ထိုနိုင်ငံခြားသားများမှာ အများအားဖြင့် ဗြိတိသျှ လူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည်။
ဗိုးဝါးတို့ကလည်း သူတို့၏ အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ဗြိတိသျှတို့ဝင်ရောက်ခြယ်လှယ်မည်ကို စိုးရွံ့ကြသည်။