kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
ထိုအချိန်က ဘုရင်ဖြစ်သော လက်ဂျယာစုကို ၁၉၁၆ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် ထီးနန်းမှ ချ၍ အရီးတော် ဇောဒိတူက ဧကရီဘုရင်မအဖြစ် ထီးနန်းကို သိမ်းပိုက်လိုက် သောအခါ ဘုရင်မကြီး၏ ဝမ်းကွဲ မောင်တော်သော တဖာရီ အား နန်းလျာရင်ခွင်ပိုက် ဘုရင်အဖြစ် ခန့်ထားခဲ့လေသည်။
ထိုပြင် နန်းကျဘုရင် လက်ဂျာယာစု၏ ခမည်းတော် မင်းသားကြီး မိုက်ခယ်သည် ဘုရင်မကို ပုန်ကန်ထကြွလေရာ ထိုနှစ် အောက်တိုဘာ ၂၇ ရက်နေ့တွင် လုံးဝနှိမ်နင်းခြင်းခံရ လေသည်။
ထိုအခါ သားတော်ဖြစ်သူ လက်ဂျာယာစုသည် ဖရိုဖရဲဖြစ်နေသော ခမည်းတော်၏ တပ်များကို စုရုံး၍ အင်အားဖြည့်တင်း ပြီးလျှင် ပြန်လည်ထကြွရန် ကြိုးစားခဲ့ သေး၏။
သို့ရာတွင် သူ၏တပ်များသည် ၁၉၁၇ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် မဂ္ဂဒါလာအရပ်၌ လက်နက်ချထားလိုက်ကြ ရလေသည်။
တဖာရီသည် ၁၉၂၃ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့နိုင်ငံပေါင်းချုပ်အသင်း ကြီးသို့ အီသီယိုးပီးယားနိုင်ငံ ပါဝင်နိုင်ရန် ဆောင်ရွက် အောင်မြင်ခဲ့သည်။
၁၉၂၄ ခုနှစ်တွင် ဥရောပတိုက်ရှိ မြို့ကြီး များစွာသို့ လှည့်လည် သွားလာခဲ့သည်။
သူသည် လုံ့လဝီရိယ ရှိ၍ ဖျတ်လတ်သည်။
ပညာဗဟုသုတနှင့်လည်း ပြည့်စုံ၍ သူ၏နိုင်ငံကို ခေတ်မှီလာစေရန် ပြုပြင်လိုသော ဆန္ဒများစွာ ရှိခဲ့သည်။
အရီးတော် ဧကရီဘုရင်မကြီးအား ကျော်လွန်၍ တစုံတရာ ထိရောက်စွာ မဆောင်ရွက်နိုင်သည်ကို သိသဖြင့် မိမိ၏0x100သဇာအာဏာများ တိုးတက်အောင် ပြုလုပ်ကာ ၁၉၂၈ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၇ ရက်နေ့တွင် သီးခြား ဘုရင်တစ်ပါးအဖြစ် ကျေညာခဲ့လေသည်။
ဧကရီ ဘုရင်မဇောဒိတူ နတ်ရွာစံသော အခါ ၁၉၃ဝ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာ ၂ရက်နေ့တွင် ပထမ ဟိုင် လေဆီလာဆီး ဟူသောဘွဲ့ဖြင့် အရီးတော်၏ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံစိုးစံလေသည်။
ဟိုင်လေသည် မိမိ၏နိုင်ငံကို ခေတ်မီ တိုးတက်သော နိုင်ငံတစ်ခုအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိစေရန် ယခင်က စီစဉ်လာခဲ့သော လုပ်ငန်းများကို ဆက်လက် လုပ်ကိုင်ခဲ့လေ သည်။
ကျွန်စနစ်နှင့်ကံကျွေးစနစ်များကို ၁၉၄၂ ခုနှစ် 0x100သဂုတ် လ ၂၆ ရက်နေ့ ထုတ်အမိန့်ဖြင့် လုံးဝ ပယ်ဖျက်လိုက်သည်။
သူသည် ပြည်တွင်း တိုးတက်မှုများကိုသာမက နိုင်ငံခြားတို့နှင့် ဆက်သွယ်ရေးတွင်လည်း ကောင်းစွာပင် အထမြောက် အောင် မြင်စွာ ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့သည်။
အီတလီနိုင်ငံသည် ၁၉၂၈ ခုနှစ် သဘောတူညီခဲ့သော အနုညာတ ဆုံးဖြတ်ချက်များသာမက၊ ကမ္ဘာ့နိုင်ငံ ပေါင်းချုပ် အသင်းကြီးက တားမြစ်ချက်များကို လျစ်လျူရှုလျက် ၁၉၃၅ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၃ရက်နေ့တွင် အီသီယိုးပီးယားနိုင်ငံကို တိုက်ခိုက်သောအခါ ဧကရာဇ် ဟိုင်လေသည် ခုနစ်လတိတိ တင်းမားစွာ ခုခံ ကာကွယ်ခဲ့သည်။
သို့သော် အင်အားချင်းမမျှ သဖြင့် ၁၉၃၆ ခုနှစ် မေလ ၁ ရက်နေ့တွင် အဒစ်အဗားဗား မြို့တော်မှ ထွက်ပြေးခဲ့ရလေသည်။
ဣတာလျံတို့သည် အီသီ ယိုပီးယားနိုင်ငံကို သိမ်းပိုက်လိုက်ပြီးနောက် ဗစ်တာအီမန်နျူ ယယ်အား ဧကရာဇ်ဘုရင်အဖြစ် ကျေညာကာ ငါးနှစ်တိုင်တိုင် စိုးမိုးခဲ့ကြလေသည်။
စစ်ပြေးဘုရင် ဟိုင်လေသည် ဥရောပတိုက်တွင် ဣတာလျံ တို့က ကျူးကျော်စော်ကား တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်ကို ကူညီတွန်းလှန် နိုင်ရန်အတွက် အကူအညီ တောင်းဆိုခဲ့သည်ကို ကူညီတွန်းလှန် ရန်အတွက် အကူအညီ တောင်းဆိုခဲ့သော်လည်း မည်သို့မျှ အကြောင်းမထူးပဲ ရှိနေခဲ့သဖြင့် ဗြိတိသျှတို့ထံ ခိုဝင်ကာ နေထိုင်ခဲ့ရလေသည်။
ဗြိတိသျှ စစ်တပ်များက အီသီယိုးပီးယား နိုင်ငံကို ဣတာလျံတို့လက်မှ ပြန်လည်တိုက်ခိုက် သိမ်းယူပြီး နောက် စစ်ပြေးဘုရင် ဟိုင်လေဆီလာဆီးအား အပ်နှင်းသဖြင့် ဟိုင်လေသည် ၁၉၄၁ ခုနှစ် မေလ ၅ ရက်နေ့တွင် မိမိနိုင်ငံသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိသွားလေသည်။
ဟိုက်လေဆီလာဆီးသည် ၁၉၄၅ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ကိုင်ရိုမြို့၌ အမေရိကန် သမ္မတရူးဇဗဲ့၊ အင်္ဂလိပ်ဝန်ကြီးချုပ်ချာချီတို့နှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေး ခဲ့၏။
၁၉၄၆ ခုနှစ်အတွင်းက ပြင်သစ်နိုင်ငံ ပါရစ်မြို့တော်၌ ကျင်းပခဲ့သော ကမ္ဘာ့ငြိမ်းချမ်းရေးညီလာခံသို့ အီသီယိုပီးယား ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ကို စေလွှတ်ခဲ့သည်။
ထိုညီလာခံတွင် ဣတလီပိုင် ကိုလိုနီနယ်များ ဖြစ်သော အီရစ်ထရီးယားနှင့် ဆိုမာလီလန်ပြည်နယ်တို့ကို အီသီယိုးပီးယားသို့ ပြန်လည် ပေးအပ်ရန် တောင်းဆိုခဲ့လေသည်။
ထိုတောင်းဆိုချက်ကို ၁၉၄၇ ခုနှစ်က လန်ဒန်မြို့၌ ပြုလုပ်ခဲ့သော နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးလေးဦး အစည်းအဝေးတွင်လည်း ထပ်မံ တင်ပြခဲ့လေ သည်။
၁၉၄၉ ခုနှစ်က ဧကရာဇ်ဟိုင်လေဆီလာဆီးသည် သူ၏ မွေးနေ့တွင် အဒစ်အဗားဗားရှိ ကျောင်းများ၌ ဆုပေးပွဲများ ကျင်းပခဲ့သည်။
စီးပွားရေးနှင့် လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးပြပွဲပြိုင်ပွဲ ကြီးများကိုလည်း ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။
နိုင်ငံအတွင်း ရေနံတွင်းများ တူးဖော်ရေးနှင့် အခြားကိစ္စများအတွက် ခရီး ထွက်ခဲ့သည်။
အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုနိုင်ငံ အီလီနွိုင်ပြည် နယ် ဝှီတန်ကောလိပ်ကျောင်းမှ သူ့အား ဂုဏ်ထူးဆောင် ဥပဒေ ပါရဂူ ဘွဲ့ထူးကို အပ်နှင်းခဲ့လေသည်။
ဧကရာဇ် ဟိုင်လေဆီ လာဆီးသည် ၁၉၅၉ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံသို့ လာရောက် လည်ပတ်ခဲ့ဘူးလေသည်။
ဟိုင်းကြီးကျွန်းသည် ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး ငပုတောမြို့နယ်၌ ပုသိမ်မြို့တောင်ဘက် ၆ဝခန့်အကွာ ပင်လယ်ဝတွင် တည်ရှိသည်။
ကျွန်း၏အနေအထားသည် သုံးထောင့်ပုံ၊ သို့မဟုတ် ဗထက်ချိုင့်ပုံသဏ္ဌာန် ရှိသည်။
လခြမ်းပုံသဏ္ဌာန် အချိုင့်သည် အနောက်မြောက်ဘက်၌ တည်ရှိသည်။
လှေနှင့်သင်္ဘောများ ဆိုက်ကပ်ရန် သင့်လျော်သည်။
အရှေ့မြောက်ဘက်၌ ပြင်ခရိုင်ရွာရှိသည်။
အနောက်နှင့် အနောက် မြောက်ဘက်တို့၌ ကျောက်ချောင်းရွာ၊ ခမောက်မော်ရွာနှင့် ကန်ကြိုင်ရွာများ ရှိသည်။
ဟိုင်းကြီးကျွန်းနှင့် ခမောက်မော်ရွာတို့၏ အကြားရှိ ငဝန်မြစ်ဝသည် ကျဉ်းလေသည်။
ယင်းကို အတွင်းလမ်းဟု ခေါ်ကြသည်။
အရှေ့ဘက်ရှိ ငဝန်မြစ်ဝမှာ ကျယ်လေသည်။
ယင်းကို အပြင်လမ်းဟု ခေါ်ကြသည်။
ပင်လယ်မှ ပုသိမ်မြို့သို့ ဝင်ထွက်သွားလာကြသော ဆန်တင်သင်္ဘောကြီးများသည် အပြင်လမ်းဖြင့် သွားလာဝင်ထွက်ကြသည်။
ဟိုင်းကြီးကျွန်းတွင် ဆိုက်ကပ်လိုလျှင် အပြင်လမ်းမှ အတွင်းလမ်းသို့ အနည်းငယ် ကွေ့လိုက်ရလေသည်။
ထိုအခါ အထက်တွင် ဖော်ပြခဲ့သော လှေသင်္ဘောများ ဆိုက်ကပ်ရန်သင့်သည့် ဗထက်ချိုင့် နေရာသို့ ရောက်ရှိလေသည်။
သိုင်းကြီးကျွန်းကို ရှေးယခင်က နဂရသာဂီကျွန်းဟု ခေါ်ကြသည်။
သတင်းစာဆရာ ဦးသိမ်းမောင်၏ ပင်တိုင်စံနှင့် သူရဲကောင်း စာအုပ်မှ ပထဝီဝင် ဟိုင်းကြီးကျွန်း၏ တောင်ဘက်သည် ပင်လယ်ပြင်ကြီးဖြစ်သည်။
ကျွန်း၏ အရှေ့တောင်ဘက်တစ်လျှောက်တွင် တောင်တန်းကြီးများ ရှိလေသည်။
ထိုတောင်တန်းကြီးများက ပင်လယ်မှ လေပြင်းများကို ကာဆီးပေးသဖြင့် လှေသင်္ဘောဆိပ်နေရာသည် လှိုင်းလေအတွက် စိတ်ချလေသည်။
ကျွန်း၏ အနောက်မြောက်ဘက်၌ ညီညာပြန့်ပြူးသော မြေပြင်ရှိရာ ထိုမြေပြင်တွင် ဟိုင်းကြီးရွာကို တည်ထားသည်။
ရွာ၏ပတ်လည်တွင် အုန်းခြံ၊ သစ်ပင်များနှင့် လယ်ကွင်းများ ရှိလေသည်။
ဟိုင်းကြီးကျွန်းမှ မြန်မာနိုင်ငံ တစ်ဝန်းလုံးသို့ ကုန်ဖြန့်ဖြူးရန် ခရီးလမ်းပန်း လွယ်ကူလေသည်။
ငဝန်မြစ်အတိုင်း ပုသိမ် မြို့သို့ ဆန်တက်သွားနိုင်၍ ပုသိမ်မြို့မှတစ်ဆင့် အထက်မြန်မာနိုင်ငံတစ်လွှားသို့ ကုန်ပစ္စည်းများကို တင်ပို့နိုင်သည်။
ထိုကြောင့်လည်း ၁၈ ရာစုနှစ်အတွင်းက ပုသိမ်မြို့၌ အင်္ဂလိပ်လူမျိုးတို့၏ ကုန်တိုက်ခွဲတစ်ခုကို ထားရှိခဲ့လေသည်။
တစ်ဖန် သက်ကယ်သောင်ချောင်းကိုဝင်၍ လပွတ္တာမြို့သို့ သွားပြီးနောက် မြစ်ဝကျွန်းပေါ်တစ်ဝန်းလုံးသို့ ကုန်စည်ဖြန့်ဖြူးနိုင်လေသည်။
ထို့ပြင် မော်တင်စွန်းကို ကွေ့လိုက်လျှင် ရခိုင်ပြည်နယ်ဘက်သို့ ရောက်ရှိသွားနိုင်လေသည်။
သမိုင်းကြောင်း စီးပွားရေး၊ စစ်ရေးနှင့် နိုင်ငံရေးအကွက်ကောင်းသဖြင့် ဟိုင်းကြီးကျွန်းပေါ်တွင် အင်္ဂလိပ်တို့သည် ၁၆၈၇ ခုနှစ်ခန့်က စတင်၍ အခြေစိုက်ခဲ့ကြလေသည်။
ထိုအချိန်က မြန်မာဘုရင်မှာ ညောင်ရမ်းဆက် မင်းရဲကျော်ထင် ဖြစ်ပြီးလျှင် အင်းဝမြို့၌ နန်းခံလေသည်။
အင်္ဂလိပ်တို့သည် ခုနှစ်ခန့်မှစ၍ မြန်မာနိုင်ငံသို့ လာရောက်ကာ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ကြသည်။
ထိုစဉ်က အင်္ဂလိပ်တို့၏ ရွက်သင်္ဘော ဆိုက်ကပ်ရာမြို့မှာ သန်လျင်မြို့ဖြစ်သည်။
ဟိုင်းကြီးကျွန်း၌ စတင်၍ အင်္ဂလိပ်တို့ အခြေစိုက်ချိန်တွင် သန်လျင်မြို့၌လည်း အင်္ဂလိပ်တို့၏ တိုက်ခွဲသည် ရှိနှင့်ပြီးဖြစ်လေသည်။
ထိုအချိန်က မြန်မာနိုင်ငံ၏ အခြေအနေသည် တောင့်တင်း ခိုင်မာခြင်း မရှိလှချေ။
မင်းရဲကျော်ထင်မှ ဟံသာဝတီရောက် မင်းတရားလက်ထက်အထိ ညောင်ရမ်း ဆက်နောက်ပိုင်းတွင် နယ်ခြားဒေသများ၌ သူပုန်များ ခြားနားလျက် ရှိကြလေသည်။
အထူးသဖြင့် မွန်တို့၏အရေးသည် မပြတ်ပေါ်ထွက်နေလေသည်။
ထိုကြောင့် နိုင်ငံရေးရှုပ်ထွေးမှုနှင့် ကင်းလွတ်သည့် ဟိုင်းကြီးကျွန်းကို အခြေခံစခန်းအဖြစ် ရွေးချယ်ခြင်းဖြစ်ဟန် ရှိသည်။
၁၇၅၂ ခုနှစ်တွင် အလောင်းဘုရား မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်းကို သိမ်းသွင်းသောအခါ အလောင်းဘုရားက နိုင်ခြေရှိသဖြင့် ဟိုင်းကြီးကျွန်းမှ အင်္ဂလိပ်တို့သည် တိတ်တဆိတ် တစ်မျိုး၊ ပြောင်တစ်ဖုံ အလောင်းဘုရားကို ကူညီခဲ့လေသည်။
သို့သော် မွန်တို့နှင့်လည်း လုံးဝအဆက်မပြတ်ကြချေ။
တိတ်တဆိတ် ဆက်သွယ်လျက်ပင် ရှိကြလေသည်။
ဟိုင်းကြီးကျွန်း၌လည်း မြေကတုတ်များ၊ အုတ်ရင်တားများ၊ လက်နက်တိုက်များ၊ မျှော်စင်များ အခိုင်အမာ ဆောက်လုပ်လျက်ရှိသည်။
ထိုသို့ ခံတပ်ကို ဆောက်လုပ်ပြီးလျှင် အမြောက်မြားတင်လျက် အင်္ဂလိပ်တို့သည် အခိုင်အလုံ နေထိုင်ကြလေသည်။
တစ်ဘက် တွင်လည်း နိုင်ခြေရှိသော အလောင်းဘုရားထံသို့ ချည်းကပ်ပြီးလျှင် တရားဝင် ခွင့်ပြုရေးအတွက် ဆောင်ရွက်လေသည်။
၁၇၅၅ ခုနှစ် အလောင်းဘုရား အထက်မှ စုန်ဆင်း၍ မြန်အောင်၊ ဟင်္သာတ၊ ရန်ကုန်နှင့် ပုသိမ်မြို့များကို သိမ်းပိုက်ပြီးသောအခါတွင် ဟိုင်း ကြီးကျွန်း၌ အုပ်ချုပ်လျက် ရှိသော ဟင်နရီဗရု(စ)သည် အလောင်းဘုရားအား အမြောက်နှင့် သေနတ်များကို ဆက်သရလေသည်။
ထိုနောက် ဗိုလ်ကြီးဗေကာဆိုသူအား လက်ဆောင်ပဏ္ဏာများနှင့်တကွ သံအရာရှိအဖြစ်နှင့် နေပြည်တော် အထိ ထည့်လိုက်လေသည်။
အင်္ဂလိပ်တို့၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ အင်္ဂလိပ်တို့ ဟိုင်းကြီးကျွန်းတွင် အခိုင်အမာ နေထိုင်နေခြင်းကို တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုပေးရေး ဖြစ်လေသည်။
အလောင်းမင်းတရားကြီးကလည်း အင်္ဂလိပ်တို့အား ဟိုင်းကြီးကျွန်းတွင် နေထိုင်ခွင့်၊ ပုသိမ်နှင့် ရန်ကုန်မြို့များတွင်လည်း ကုန်တိုက်များ ဖွင့်လှစ်ခွင့်ကို ပေးလိုက်သည်။
ထိုသို့ အခွင့်ပေးသည့်အတွက် အင်္ဂလိပ်တို့က မြန်မာတို့အား လက်နက်နှင့် ခဲယမ်းမီးကျောက်များကို ဆက်သကြရလေသည်။
၁၇၅၆ ခုနှစ်တွင် ပဲခူးမြို့ကို သိမ်းသွင်းရေးအတွက် ဟိုင်းကြီးကျွန်းရှိ အင်္ဂလိပ်တို့ထံသို့ လက်နက်ခဲယမ်း မီးကျောက်များ ထောက်ပံ့ရန် အကြောင်းကြားရာ အင်္ဂလိပ်တို့က မြန်မာဘုရင်၏ အလိုတော်ကို မဖြည့်ခဲ့ချေ။
ပဲခူးမြို့ကို အောင်မြင်ပြီးနောက် ၁၇၅၇ ခုနှစ်ကျမှာသာ အင်ဆိုင်း လက်စတာဆိုသူအား မြန်အောင်မြို့သို့ သွားရောက်၍ အလောင်းဘုရားကို ဖူးတွေ့စေသည်။
အလောင်းဘုရားက သံသယရှိသမျှကို စစ်မေးတော်မူပြီးနောက် အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစာချုပ်တစ်ရပ်ကို ချုပ်ဆိုလေသည်။
ထိုစာချုပ်တွင် အင်္ဂလိပ်တို့အား နေထိုင်ခွင့် ပေး၍ အင်္ဂလိပ်တို့က မြန်မာတို့၏ ရန်သူတို့ကို အားမပေးရဟူသော အချက်လည်း ပါလေသည်။
သို့သော် မကြာမီ အတွင်း၌ မွန်တို့ ပုန်ကန်သောအခါ အင်္ဂလိပ်တို့က အားကော့ခေါ်သင်္ဘောဖြင့် လာရောက်၍ မွန်တို့အား တိတ်တဆိတ် အားပေးကြောင်း အထောက်အထား ခိုင်လုံစွာဖြင့် အာမေးနီးယန်းလူမျိုး ဂရေဂိုရီ ထံမှ သိရှိရလေသည်။
ထိုအခါ မြန်မာဘုရင်က အင်္ဂလိပ်တို့သည် သစ္စာမတည်ကြည်ရုံသာမက ပြည်တွင်းရေး၌လည်း ဝင်ရောက်စွက်ဘက်၍ ပိုမိုရှုပ်ထွေးအောင် လုပ်ဆောင်သဖြင့် ရန်ကုန်နှင့်ပုသိမ်ရှိ အင်္ဂလိပ်ကုန်တိုက်များကို သိမ်းယူပြီးလျှင် ဟိုင်းကြီးကျွန်းရှိ အင်္ဂလိပ်တို့၏ အခြေခံစခန်းများကို ၁၇၅၉ ခုနှစ်အောက်တိုဘာ ၆ ရက်နေ့တွင် အပြီးတိုက်ဖျက် ချေမှုန်းပစ်လိုက်လေသည်။
ထိုစဉ်က အင်္ဂလိပ်တို့ အသုံးပြုသော လက်နက်များသည် ထိုအချိန်က ခေတ်အမှီဆုံး လက်နက်များ ဖြစ်သည့်အပြင် ဟိုင်းကြီးကျွန်းကိုလည်း စစ်ရေးအတွက် အထူးခိုင်ခံ့အောင် စီမံထားပြီး ဖြစ်လေသည်။
ထိုသို့ လက်နက်အင်အား တောင့်တင်းခြင်းနှင့် နေရာအနေအထား ကောင်းခြင်းများရှိလျက်နှင့် မြန်မာတို့က ဟိုင်းကြီးကျွန်းစခန်းကို အပြီးတိုင် ချေမှုန်းပစ်နိုင်သည်ဆိုခြင်းမှာ စစ်ပရိယာယ် သာလွန်ကောင်းမွန်ခြင်းနှင့် မြန်မာများ စည်းစည်းလုံးလုံး ရှိကြခြင်းကြောင့်ဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားပေသည်။
ဖရန့်ဂျိုးဇက် ဟိုင်းဒင်သည် ဆင်ဖနီဂီတ (တူရိယာသံစုံ တီးကွက်)ကို တီထွင်ခဲ့သူအဖြစ် ထင်ရှားသော ဩစတြီးယန်းအမျိုးသား ဂီတစာဆိုဖြစ်သည်။
ဂီတပညာကျော်များဖြစ်သော မိုးဇက် နှင့် ဘီသိုဗင်တို့က နောင်အခါ၌ ဟိုင်းဒင်ဆင်ဖနီ ဂီတ (သံစုံတီးကွက်)ကို အချောကိုင်ခဲ့ကြသည်။
ယခုခေတ် အနောက်တိုင်းတူရိယာတီးဝိုင်းသည် ဟိုင်းဒင်ဆင်ဖနီဂီတ (သံစုံ တီးကွက်)ကို အခြေခံ၍ ပေါက်ပွားလာသည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။
ဂီတပညာလောကမှ အပေါင်းအဖော်များသည် ဟိုင်းဒင်ကို ဖခင်ကြီးသဖွယ် ချစ်ခင်လေးစားကြသည်။
ဟိုင်းဒင်သည် ၁၇၃၂ ခုနှစ် မတ်လ ၃၁ ရက်နေ့တွင် ဩစတြီးယားနိုင်ငံ ရိုရောမြို့၌ ဖွားမြင်သည်။
သူ၏ ဖခင်သည် ဂီတဘက်တွင် ဝါသနာထုံသူဖြစ်၍ ညနေချိန်များ၌ မိသားစုတို့သည် ဝိုင်းဖွဲ့ကာ ဟန်ဂေရီအမျိုးသား ရိုးရာတေးသီချင်းများကို သီဆိုလေ့ ရှိကြသည်။
ဖခင်က စောင်းကိုတီး၍ မိခင်က သီချင်းများကို သီဆိုပြလေသည်။
ဟိုင်းဒင်သည်လည်း ငယ်စဉ်ကပင် ဂီတပညာဘက်၌ အစွမ်းအစ ထက်မြက်သူဖြစ်ရာ အသက်ရှစ်နှစ်အရွယ်တွင် ဗီယင်းနားမြို့ရှိ နာမည်ကျော် စိန်စတီဖင် ဘုရားရှိခိုးကျောင်း သံပြိုင် သီချင်းသည်အဖွဲ့၌ ပါဝင်သီဆိုခဲ့ရသည်။
အသက် ၁၇ နှစ်အရွယ်တွင် အသံကလည်းပျက်၊ သံပြိုင် သီချင်းသည်အဖွဲ့မှလည်း ထုတ်ပယ်ခြင်းကို ခံရသဖြင့် ၁ဝ နှစ်တိုင်တိုင် ဆင်းရဲငြိုငြင်စွာ နေထိုင်ခဲ့ရသည်။
သို့ရာတွင် ဂီတပညာကိုမူကား လက်မလွတ်ပဲ သီချင်းများ စပ်ဆိုတီးမှုတ်ခြင်းအားဖြင့် အသက်မွေးခဲ့လေသည်။
ထိုခေတ်က နာမည်ကျော် အဆိုနည်းပြဆရာ ဣတာလျံအမျိုးသား ပေါ်ပိုရာထံ၌လည်း တပည့်ခံခဲ့သည်။
ထိုနောက် ၁၇၆ဝ ပြည့်နှစ်တွင် ဟိုင်းဒင်သည် ဩစတြီးယားနိုင်ငံ၌ ထိပ်တန်းအကျဆုံးသော တူရိယာတီးဝိုင်း၏ ပိုင်ရှင် အက်စတာဟာဇီမင်းသားထံ၌ တီးဝိုင်းလက်ထောက် ဒါရိုက်တာအဖြစ် ဝင်ရောက် အမှုထမ်းသည်။
ဟိုင်းဒင်သည် ထိုတူရိယာတီးဝိုင်းတွင် ဒါရိုက်တာအဖြစ် နှစ်ပေါင်း ၃ဝ မျှ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။
ထိုအချိန်အတောအတွင်း တေးဂီတပေါင်းများစွာတို့ကို ရေးစပ်ခဲ့ရာ သူ၏ဂုဏ်သတင်းသည်လည်း လိုက်ပဆစ်မြို့၊ ပါရစ်မြို့၊ လန်ဒန်မြို့စသော မြို့ကြီးများသို့ ပျံ့နှံခဲ့ပေသည်။
ထိုအချိန်အတွင်းကပင် နာမည်ကျော် ဂီတစာဆိုဖြစ်သူ မိုးဇတ်နှင့်မိတ်ကျွမ်းဝင်ခဲ့သဖြင့် ဂီတာစာဆိုနှစ်ဦးတို့သည် ပညာချင်းဖလှယ်၍ ပေါင်းစပ်မိ ကြလေသည်။
မိုးဇတ်သည် ဟိုင်းဒင်၏ ပညာစွမ်းကို ချီးကျူးခဲ့သည့်နည်းတူ ဟိုင်းဒင်ကလည်း မိုးဇတ်ထံမှ တီးလုံးတီးကွက်ကို ထိမိအောင် စပ်ဆိုမှုပညာကို ရရှိခဲ့သည်။
အက်စတာဟာဇီမင်းသား ကွယ်လွန်ပြီးနောက် ၁၇၉၁ ခုနှစ် တွင် ဟိုင်းဒင်သည် အင်္ဂလန်နိုင်ငံသို့ သွားရောက်၍အော်ဖီယိုခေါ်တေးသံစုံဇာတ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဆင်ဖနီဂီတ(တူရိယာသံစုံတီးကွက်)ကိုးပုဒ်နှင့် အခြား တေးဂီတပေါင်းမြောက်မြားစွာကိုလည်းကောင်း ရေးစပ်ခဲ့လေသည်။
အင်္ဂလန် နိုင်ငံတွင် ဟိုင်းဒင်၏ တေးဂီတကို လူကြိုက်များသည်။
အောက်စဖို့တက္ကသိုလ်ကလည်း သူ့အား ဂီတပါရဂူဘွဲ့ဖြင့် ဂုဏ်ပြု ချီးမြှင့်သည်။
၁၇၉၈ ခုနှစ်တွင် ဟိုင်းဒင်သည် သမ္မာကျမ်းစာကို အခြေခံ၍ ဖန်ဆင်းခြင်းခေါ် တေးသီချင်းကြီးကို စပ်ဆိုခဲ့သည်။
ဩစတြီးယားနိုင်ငံ အမျိုးသားသီချင်းကိုလည်း ရေးစပ်ခဲ့၏။
ဂီတစာဆို ဟိုင်းဒင်သည် တေးသီချင်းများကို စေ့စပ်သေချာစွာ ရေးစပ်လေ့ရှိသည်။
တီးဝိုင်းရှိဆိုင်ရာ တူရိယာနှင့် စပ်အပ်သော တေးသံကိုလည်း စီကုံးလေ့ရှိသည်။
ထို့ပြင် တေးသံဖြင့် ဟာသဂုဏ်ကိုလည်း ထုတ်ဖော်နိုင်စွမ်းရှိသည်။
ငယ်စဉ်က ကြားနာမှတ်သားခဲ့ရသော ရိုးရာတေးသီချင်းများကိုလည်း သီချင်းကြီး သီချင်းခန့်များအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲစပ်ဆိုခဲ့သည်။
ဂီတပညာသည်တို့က ဖခင်ဟိုင်းဒင်ဟု ကင်ပွန်းတပ် ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သော ဂီတစာဆိုကြီးသည် ၁၈ဝ၉ ခုနှစ်၊ မေလ ၃ဝရက်နေ့တွင် ဗီယင်နားမြို့၌ ကွယ်လွန်လေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၄) ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဩစတြီးယား ဂီတပညာရှင်များ။
thumb|Heine (1831) ယဟူဒီ(ဂျူး) မိခင်နှင့် ဖခင်တို့မှ ပေါက်ဖွားလာသော ဟိုင်း နရစ် ဟိုင်းနသည် ဂျာမနီနိုင်ငံ၊ ဒူဆဲလဒေါ့မြို့တွင် ၁၇၉၇ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ လ ၁၃ ရက်နေ့၌ ဖွားမြင်သည်။
သူဖွားမြင်၍ ကြီးပြင်းလာခဲ့သော ဒူဆဲလဒေါ့မြို့သည် နပိုလီယန်နှင့် စစ်ဖြစ်နေချိန်တွင် ပြင်သစ်လူမျိုးတို့ အုပ်ချုပ်ခြင်းကို ခံနေရသဖြင့် စစ်နှင့် သက်ဆိုင်သော ခံစားရချက်များသည် ဟိုင်းန၏ စိတ်ကို လွန်စွာ လွှမ်းမိုးခဲ့လေသည်။
ဟိုင်းနသည် သူ၏ခေတ်တွင် အတော်ဆုံး ကဗျာဆရာကြီး နှင့် စာရေးဆရာကြီးတစ်ဦး ဖြစ်လေသည်။
သူ ပျက်ရယ်ပြုကာ သီကုံးထားသော ကဗျာလင်္ကာများတွင် ထိုစဉ်က ဂျာမန်လူမျိုးတို့၏ စိတ်မကျေမနပ် ဖြစ်နေကြပုံနှင့် အငြိမ်မနေ နေထိုင်ကြပုံကို ဖော်ပြထားလေသည်။
ဟိုင်းနကို တစ်သက်တာလုံး ပြုစုစောင့်ရှောက်လာသူမှာ ဦးလေးတော်သူ ဆယ်လိုမွန် ဟိုင်းန ဖြစ်လေသည်။
ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကြီး၌ သမီးနှစ်ယောက်ရှိရာ နှစ်ယောက်လုံးကို ဟိုင်းနက ချစ်ခင်လေသည်။
သို့သော် သူ၏ ဝမ်းကွဲ နှမနှစ်ယောက်လုံးက သူ့အားပြန်၍ မချစ်ခင်ကြချေ။
ထိုသို့ သူ့အားပြန်၍ မချစ်ခင်ကြခြင်းက သူ၏ ကဗျာလင်္ကာများအတွက် အတွေးအခေါ်များ ဖြစ်စေလေသည်။
ထိုအတွေးအခေါ်များဖြင့် လွန်စွာကောင်းမွန်သော ကဗျာလင်္ကာများကို သီကုံးပြီးလျှင် ၁၈၂၂ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေလိုက်သောအခါ လူအများက သူ့ကဗျာ လင်္ကာများတွင် အတော်ပင် စိတ်ဝင်စားကြလေသည်။
၁၈၁၉ ခုနှစ်တွင် ဟိုင်းနအား သူ၏ ဦးလေးက ဘွန်းမြို့၊ ဘာလင်မြို့နှင့် ဂူတင်ဂင်မြို့များတွင် ဥပဒေဘာသာရပ်ကို သင်ကြားစေသည်။
၁၈၂၅ ခုနှစ်တွင် ဟိုင်းနသည် ဥပဒေဘွဲ့ကို ရခဲ့သည်။
ဟိုင်းနသည် ဥပဒေထက် ကဗျာလင်္ကာ သီကုံးခြင်းတွင် ပို၍ စိတ်ဝင်စားခဲ့ လေသည်။
သူ့ခေတ်တွင် ယဟူဒီလူမျိုးနှင့် ဆန့်ကျင်သော ဥပဒေများရှိရာ ထိုဥပဒေများကို ကျော်လွန်နိုင်ပြီးလျှင် တရားခွင်သို့ တက်ရောက်နိုင်စေရန်အတွက် ဟိုင်းနလည်း ယဟူဒီ အယူဝါဒ ကို စွန့်လွှတ်လိုက်လေသည်။
သို့သော် သူ၏ တော်လှန်လိုစိတ်ရှိမှုနှင့် စပ်လျဉ်းသော ယုံကြည်ချက်များနှင့် ပုဂ္ဂိုလ်အရ နပိုလီယန်ကို ကြည်ညိုစိတ်ရှိခြင်းတို့ကြောင့် သူ့အား ဂျာမနီနိုင်ငံတွင် လူထုက မကျေနပ် ဖြစ်လာကြလေသည်။
ထိုကြောင့် ဟိုင်းနသည် ပြင်သစ်နိုင်ငံ၊ ပါရစ်မြို့သို့ ပြောင်းရွှေ့ကာ နေထိုင်လေသည်။
ထိုမြို့တွင် လူအများက သူ့ကို နှစ်ခြိုက်ကြသဖြင့် ဟိုင်းနသည် ထိုမြို့တွင် သူကွယ်လွန်သည့်တိုင်အောင် နေထိုင် လေသည်။
သူ၏ အကောင်းဆုံး ကဗျာလင်္ကာများကို တေးသီချင်းခေါ် စာအုပ်တွင် တွေ့နိုင်လေသည်။
ရောဗတ် ရှူးမန်းနှင့် ဖဲလစ်မင် ဒဲလဇုန်တို့က နောင်တွင် သူ၏ တေးသီချင်း အမြောက်အမြားကို တီးမှုတ်နိုင်ရန် ဖန်တီးပေးခဲ့ကြ လေသည်။
သူ၏ အရေးအသား ကောင်းမွန်ခြင်းကို ဟာ့ခရီးစဉ်ခေါ် စာအုပ်တွင် တွေ့နိုင်လေသည်။
ထိုစာအုပ်ကို ဟာ့တောင်တန်းများသို့ သွား ရောက်ပြီးသောအခါတွင် ရေးသားခဲ့လေသည်။
ထို စာအုပ်တွင် သူ၏ ပျက်ရယ်ပြုချက်များ၊ သူ၏ ဘဝအဖြစ်အပျက်များ၊ အယူဝါဒရေးရာနှင့် နိုင်ငံရေးရာများကို ဆွေးနွေးဖော်ပြထားလေသည်။
ဟိုင်းန၏ နောက်ပိုင်း အခြေအနေသည် လေဖြတ်ခံရခြင်းကြောင့် မကောင်းမွန်ချေ။
သို့သော် ကဗျာ လင်္ကာသီကုံးခြင်းနှင့် စာရေးခြင်းကား မပျက်ချေ။
ထိုအချိန်တွင် တေးသီးချင်း အသစ်များ၊ ဂျာမနီခေါ် ပြက်ရယ်ပြုထားသည့် နိုင်ငံရေးနှင့်ဆိုင်သော ကဗျာလင်္ကာများနှင့် အထွေထွေကိစ္စများကို ရေးသားထားသော စာအုပ်သုံးအုပ်ကို ထုတ်ဝေနိုင်ခဲ့လေသည်။
၁၈၅၆ ခုနှစ်တွင် ဟိုင်းန ကွယ်လွန်လေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၄) ကိုးကား Category:ဂျာမန် ကဗျာဆရာများ။
ဟိုင်းအီးနား သည် ဝံပုလွေနှင့် ခပ်ဆင်ဆင်တူသော တိရစ္ဆာန်တစ်မျိုးဖြစ်သည်။
ဟိုင်းအီနာကောင်သည် စိတ်တက်ကြွသောအခါများတွင် ရူးသွပ်နေသူ၏ ရယ်သံကဲ့သို့သော အသံကို ပြုလုပ်တတ်လေသည်။
ဟိုင်အီးနားသည် ကြည့်၍ နှစ်မြို့ဖွယ်မကောင်းချေ။
ထိုတိရစ္ဆာန်သည် ကြောက်လည်းကြောက်တတ်သည်။
သို့သော် ယင်း၌ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော မျက်စိများ ရှိသည်။
ဟိုင်းအီနာကောင်၏ နားရွက်များသည် ရှည်၍ ထောင်နေကြလေသည်။
နောက်ခြေထောက်များသည် ရှေ့ခြေထောက်များထက် တိုသဖြင့် အကြည့်ရဆိုးပြီးလျှင် ကျောကုန်းနေပုံရလေသည်။
ခြေထောက်များတွင် ခြေချောင်းကလေးပေါင်း လေးချောင်းစီသာ ရှိသည်။
ငြိမ်သက်စွာ ရပ်၍နေသော တိရစ္ဆာန်တစ်ကောင်ကိုပင်ဟိုင်းအီနာကောင်သည် ကိုက်ခဲလေသည်။
သို့သော် မြင်းနှင့် ကျွဲ၊ နွားများသည် ယင်းအား တွေ့သောအခါ ကြောက်၍ အားကုန်ပြေးကြလေသည်။
နောက်ဆုံးတွင် အမောဆို့၍ သေကုန်ကြလေသည်။
ထိုကဲ့သို့သော အသေကောင်များနှင့် အခြား တိရစ္ဆာန်များ ကိုက်သတ်ထားသည့် တိရစ္ဆာန်များကို ဟိုင်းအီးနားများ တွေ့သောအခါတွင် စားကြလေသည်။
ရှေးအခါက ထိုတိရစ္ဆာန်များသည် အာဖရိကတိုက်နေ လူများ၏အိမ်သို့ ညဉ့်အခါဝင်ရောက်ပြီးလျှင် မိဘများ၏ နံဘေးတွင် အိပ်ပျော်နေကြသော ကလေးငယ်ကို ကိုက်ချီ၍ သွားတတ်ကြသည်။
ထိုကြောင့် လူများက ထို ဟိုင်အီးနားများကို လွန်စွာကြောက်ရွံ့ကြလေသည်။
ထိုတိရစ္ဆာန်သည် နေ့အခါများတွင် ဂူနှင့်တွင်းများတွင် အိပ်၍ နေတတ်ကြပြီးလျှင် ညဉ့်အခါများတွင်သာ ထွက်၍ အခြားသားရဲတိရစ္ဆာန်များ ကိုက်သတ်၍ ထားခဲ့သော အသေကောင်များကို ရှာဖွေ စားသောက်ကြသည်။
ဟိုင်းအီနာကောင်၌ သန်မာသည့် မေးရိုးကြီးများနှင့်သွားများရှိသည်။
ထိုသွားများဖြင့် ကျွဲ၊ နွားတို့၏ ခြေထောက်ရိုးများကိုပင် ကွဲအောင် ကိုက်နိုင်လေသည်။
အသားမရှိတော့သော အရိုးများကိုသာ တွေ့ရသောအခါမျိုးတွင် ဟိုင်းအီနာကောင်သည် ထိုနည်းဖြင့် အရိုးတွင်းရှိ ချဉ်ဆီကို ထုတ်ယူ၍ စားသောက်လေသည်။
ဟိုင်းအီနာကောင် သုံးမျိုးရှိရာ ဟိုင်းအီနာအကျား၊ အညိုနှင့် အပြောက်ဟူ၍ဖြစ်သည်။
ဟိုင်းအီနာအကျား၏အရောင်မှာ အညိုရောင်ဖြစ်ပြီးလျှင် ယင်း၏ ဘေးဘက်များ၌ အထက်နှင့်အောက် အမည်ကျားများ ရှိသည်။
ဟိုင်းအီနာအပြောက်နှင့် ဟိုင်းအီနာအညိုတို့သည် အာဖရိကတိုက်ရှိ ဆဟားရားသဲကန္တရ၏ တောင်ဘက်တွင် နေထိုင်ကြ၍ ဟိုင်းအီနာအကျားသည် အာဖရိကတိုက် အရှေ့ပိုင်းနှင့် အာရှတိုက်တောင်ပိုင်း၊ အီသီယိုးပီးယားနိုင်ငံမှ အိန္ဒိယနိုင်ငံအထိ ပြန့်နှံနေကြလေသည်။
ဟိုင်အီးနားသည် ဟိုင်ရေးနားမျိုးတွင်ပါဝင်၍ ဟိုင်အီးနားအကျားသည် ပါဏဗေဒအရ ဟိုင်ရေးနား ဟိုင်ရေးနား ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဟိုင်အီးနားအညိုကို ဟိုင်အင်နီဒီးဗရွန်နီယာ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဟိုင်းအီနာအပြောက်ကို ကရိုလူတာ ကရိုလူတာဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်လေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၄) ကိုးကား ကဏ္ဍ:ကြောင်အသွင်ရှိ တိရစ္ဆာန်များ။
ရှေးဘီစီ ၂၅ဝဝ ခန့်က ပင်လယ်နက် တောင်ဘက်တွင် အနောက်ဘက်၌ အီးဂျီးယန်း ပင်လယ်နှင့် အရှေ့ဘက်၌ ကက်စပျန်ပင်လယ်အတွင်းရှိ အာရှမိုင်းနားခေါ် ဒေသတွင် ဟစ်တိုက်ခေါ် လူတစ်မျိုး နေထိုင်ခဲ့လေသည်။
ထိုလူမျိုး၏ အဆက်အနွှယ်ဖြစ်သော အာမီးနီးယန်း လူမျိုးသည် ယခုတိုင် ထိုဒေသ၌ နေထိုင်လျက်ရှိသေးသည်။
ဟစ်တိုက် လူမျိုးသည် မည်သည့် လူမျိုးဖြစ်သည်ဆိုသည် ကို အတိအကျ မပြောနိုင်ချေ။
ထိုလူမျိုးသည် လူမျိုးချင်း ရောနှောနေသော လူမျိုးဖြစ်နိုင်သော်လည်း အဆီးရီးယန်း၊ ဗက်ဗီလုံးနီးယန်းနှင့် ဖီနီရှန်းလူမျိုးတို့ကဲ့သို့ ဆီးမိုက်လူမျိုး ကား မဖြစ်တန်ရာ။
ဟီဗြူလူမျိုးလည်း ဖြစ်နိုင်ပုံ မရချေ။
သို့သော် ဟစ်တိုက်လူမျိုးသည် ဟီဗြူလူမျိုးနှင့် စိတ်ဝင်စားဖွယ် ကောင်းလောက်သော အဆက်အသွယ်များကား ရှိခဲ့လေသည်။
ဟစ်တိုက်လူမျိုးတို့ အသုံးပြုသော ဘာသာစကားသည် ဂရိနှင့် ပါးရှင်းလူမျိုးတို့ အသုံးပြုသော အင်ဒိုယူရို ပီယန် ဘာသာ စကားဖြစ်ကြောင်းကို ယခုအခါတွင် သိနိုင်လေသည်။
ထို့ပြင် ထိုဟစ်တိုက်လူမျိုးတို့သည် ဂရိနှင့် ပါးရှင်းလူမျိုးတို့ကဲ့သို့သော လူမျိုးဖြစ်သည်ဟု အချို့က ယုံကြည်ကြလေသည်။
ရှေးလွန်ခဲ့သည့် ဘီစီ ၂ဝဝဝ ခန့်က အဆီးရီးယားမြို့သည် ယခုကဲ့သို့ မထင်ရှားသေးချေ။
မြို့၏အမည်မှာလည်း အဆီးရီး ယားဟု မတွင်သေးဘဲ အဆာဟုသာ တွင်သေးပြီးလျှင် မြို့မှာ လည်း မြို့ကလေးမျှသာ ရှိသေးသည်။
ထိုအခါက ဟစ်တိုက် လူမျိုးနှင့် ဗက်ဗီလုံးလူမျိုးတို့သည် ထိုမြို့ကလေးကို တစ်လှည့် စီ အုပ်စိုးခဲ့ကြလေသည်။
အဆီးရီးယန်း လူမျိုးသည် ဟစ်တိုက် တို့ထံမှ နန်းတော်ကို မည်ကဲ့သို့ ဆောက်တည်ရသည်။
ကျောက်များကို ပုံဖြစ်အောင် မည်ကဲ့သို့ ဆစ်ယူရသည် စသည့် အချက်အလက် အမြောက်အမြားကို ရယူ လိုက်ကြလေသည်။
ဟစ်တိုက်လူမျိုးတို့က ယင်းတို့၏ နန်းတော်အဝင်ဝ တစ်ဘက် တစ်ချက်တွင် ခြသေ‡့ရုပ် ဖြစ်ကောင်းဖြစ်နိုင်သော အရုပ်များကို ထုလုပ်၍ထားကြသဖြင့် နန်းတော်ကြီးကို ပို၍ ထယ်ဝါလာစေ ပုံကို အဆီးရီးယန်း လူမျိုးတို့က သဘောကျပြီးလျှင် ယင်းတို့ ၏ အဆောက်အအုံ အဝင်ဝများတွင် အရုပ်များကို ထုလုပ်၍ ထားခဲ့ကြလေသည်။
ထို့ပြင် ဟစ်တိုက်တို့သည် ဦးခေါင်းနှစ်ခု ရှိသော လင်းယုန်ငှက်ပုံကိုလည်း ထုလေ့ရှိသည်။
ထိုဦးခေါင်း နှစ်ခုရှိသော လင်းယုန်သည် နောင်တွင် သုံးစွဲခဲ့ကြသည့် အချို့ ကြေးငွေနှင့် အမျိုး သား အထိမ်းအမှတ်ပုံအဖြစ် ပေါ်ပေါက် လာမည့် ရှေ့ပြေးပုံ ဖြစ်ခဲ့လေသည်။
သံကို စတင်၍ အသုံးပြုခဲ့သော လူမျိုးများတွင် ဟစ်တိုက် လူမျိုးလည်း အပါအဝင် ဖြစ်သည်။
ထို ဟစ်တိုက်လူမျိုးသည် ပင်လယ်နက်ကမ်းခြေတစ်လျှောက်တွင် သံသတ္တုတွင်းများကို တူးဖော်ကြပြီးလျှင် ဓားကို သံဖြင့် ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။
သံသည် အလွန်မာကျောပြီးလျှင် ကြေးညိုထက်ပို၍ ခိုင်ခံ့လေလေသည်။
ထိုကြောင့် ကြေးညိုဖြင့် ပြုလုပ်သည့် ဓားနှင့် တိုက်ခိုက်သူအား သံဓားဖြင့် တိုက်ခိုက်သူက လွယ်ကူစွာ အနိုင်ယူနိုင်လေသည်။
ဟစ်တိုက်လူမျိုးသည် ထိုကဲ့သို့ သံကို လက်နက်အဖြစ် အသုံး ပြုမိသောအခါ သူတို့နေထိုင်သည့်ဒေသမှ တောင်ဘက်သို့ နယ်ချဲ့ကြရာ ဘီစီ ၁၄ဝဝ ခန့်တွင် အာမီးယန်းများ နေထိုင် သော ဆီးရီးယားကို တိုက်ခိုက်ယူနိုင်ခဲ့ရုံမက ထိုဒေသတဝိုက်ရှိ အီဂျင်ဘုရင်များ မသိမ်းယူနိုင်အောင်လည်း ဟန့်တားနိုင်ခဲ့ လေသည်။
ဟစ်တိုက်လူမျိုး အမြောက်အမြားသည် ဆီးရီးယားထက် တောင်ဘက်ကျသောဒေသများသို့ ရောက်အောင် ဆက်၍ ချီတက်ကြပြီးလျှင် ပက်လက်စတိုင်တွင် အတည်တကျ နေထိုင် ကြပြီးနောက် ဟီဗြူနှင့် အခြား ဆီးမိုက် လူမျိုးများနှင့် ရောနှောကာ အိမ်ထောင်ဘက်များပြုလုပ်၍ နေထိုင်ကြ လေသည်။
ဘီစီ ၁၉၂၅ ခုနှစ်တွင် ဟစ်တိုက်လူမျိုးတို့ ဗက်ဗီလုံကို ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ပြီးလျှင် ဗက်ဗီလုံမင်းဆက်ကို ဖျက်ဆီးပစ် လိုက်လေသည်။
ဆပ်ဗီလူလီယူမာဆိုသည့် ဟစ်တိုက်တို့၏ ဘုရင်လက်ထက် ဘီစီ ၁၄ဝဝ ခန့်တွင် ဗက်ဗီလုံ ထီးနန်းကို သိမ်းပိုက်လိုက်ပြီးလျှင် ဟစ်တိုက်တို့၏ အင်ပါယာကြီးအတွင်း သို့ နယ်သစ် များကို ထပ်မံ၍ တည့်သွင်းပေးနိုင်ခဲ့လေသည်။
ထိုဘုရင် လက်ထက်တွင် အီဂျစ်တို့ ပိုင်ဆိုင်သော အင်ပါယာ ၏ အစိတ်အပိုင်းကို ဟစ်တိုက်တို့၏ အင်ပါယာ အတွင်းသို့ ထည့်သွင်းနိုင်ခဲ့လေသည်။
သို့သော် နောက်ပိုင်းတွင် အီဂျစ် ဘုရင်နှင့် မဟာမိတ် ဖွဲ့ရသည်ကို တွေ့ရသည်။
ဘီစီ ၁၄ဝဝ မှ ၁၂ဝဝ ခုနှစ်များအတွင်းတွင် ဟစ်တိုက် လူမျိုးတို့၏ ဘုန်းတန်ခိုးသည် အထွတ်အထိပ်သို့ ဆိုက်ရောက် ချိန် ဖြစ်သည်။
ဟစ်တိုက်တို့ တိုင်းပြည်၏ မြို့တော်မှာ ခတ်တိမြို့ဖြစ်၍ ထိုမြို့သည် ပင်လယ်နက်၏ တောင်ဘက်တွင် တည်ရှိလေသည်။
ဘီစီ ၁၄ဝဝ မတိုင်မီက ဟစ်တိုက်တို့သည် အီဂျစ်တို့နှင့် မိတ်ဆွေအဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရန်သူအဖြစ်ဖြင့်လည်း ကောင်း၊ မိတ်ဆွေနှင့် ရန်သူအဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း တွေ့ဖူးခဲ့ ကြသည်။
အီဂျစ်တို့သည် သူတို့ မြင်သမျှသော အရာဝတ္ထုနှင့် သူတို့ စိတ်ဝင်စားသမျှတို့ကို ရုပ်ပုံများ ဆွဲလေ့ရှိသူများ ဖြစ် သည်။
အီဂျစ် လူမျိုးတို့ ရေးဆွဲသည့် ရုပ်ပုံများတွင် ဟစ်တိုက် လူမျိုးတို့၏ ရုပ်ပုံများကိုလည်း တွေ့နိုင်သည်။
ဟစ်တိုက် လူမျိုး၌ ထူးခြားသည့်နှာခေါင်း ရှိသည်။
ထိုနှာခေါင်းသည် လင်းယုန်၏ နှုတ်သီးနှင့် ခပ်ဆင်ဆင်တူလေသည်။
ဟစ်တိုက် လူမျိုးမှ ဆင်းသက်လာသည့် အာမီးနီးယန်းလူမျိုးတွင် ထိုကဲ့ သို့သော နှာခေါင်းမျိုး ရှိသည်။
အာရှမိုင်းနားကို ရောက်ဖူး၍ လှည့်လည်ကြည့်ရှုမည်ဆိုလျှင် ကျောက်များတွင် တွင်းထုထားသော ထူးဆန်းသည့် အရုပ်များ ကို မြင်နိုင်ပေလိမ့်မည်။
ထိုအရုပ်များတွင် ရှေးအီဂျစ်လူမျိုးတို့ အသုံးပြုဖူးခဲ့သော ရုပ်ပုံစာများကိုပါ မြင်နိုင်ပေလိမ့်မည်။
ထို ရုပ်ပုံစာများသည် ရှေးဟစ်တိုက်လူမျိုးတို့ ရေးထိုးထားခဲ့သော ရုပ်ပုံများ ဖြစ်ကြသည်။
ထိုရုပ်ပုံစာများသည် တစ်နည်းတစ်ဖုံ ရေးထိုးထားခြင်း ဖြစ်သဖြင့် ထိုရေးထိုး ထားချက်များကို အချိန်အတော်ကြာသည်အထိ မည်သူမျှ မဖတ်နိုင်ခဲ့ချေ။
ထိုကဲ့သို့သော ရေးထိုးထားခြင်းများကိုသာ တွေ့ရသည် မဟုတ်သေး။
ဗက်ဗီလုံလူမျိုးတို့ အသုံးပြုခဲ့သော သပ်ပုံ သဏ္ဌာန် အက္ခရာများကိုလည်း တွေ့ရပေဦးမည်။
ထိုသို့ ရေးထိုးရာတွင်လည်း ဟစ်တိုက်တို့သည် ဗက်ဗီလုံလူမျိုးတို့ အသုံးပြုခဲ့သကဲ့သို့ တသွေမတိမ်းတူအောင် အသုံးမပြုခဲ့ချေ။
မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာ အမြောက်အမြားကို ထည့်၍ အသုံးပြုထားခဲ့ကြသည်ကို တွေ့ရပေမည်။
သစ်တိုက်လူမျိုးတို့၏ ဥပဒေများမှာ ထင်ရှား ကျော်ကြား လေသည်။
ဟစ်တိုက်လူမျိုး တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် အီဂျစ်နှင့် ဗက်ဗီလုံလူမျိုးတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုများနှင့်စာလျှင် ရည်ရည်မွန်မွန် မရှိလှသည်ကို တွေ့ရပေလိမ့်မည်။
၁၉၁၆ ခုနှစ်တွင် 0x100သစတြီးယန်း လူမျိုးတစ်ဦးက ဟစ်တိုက် လူမျိုးတို့ ရေးထိုးထားခဲ့သည်များကို ဖတ်နိုင်သဖြင့် ဂရိလူမျိုး ဟိုးမား ရေးစပ်ထားသည့် လက‡ာတွင် ပါရှိသော ထရွိုင်က မြို့ကြီး၏အကြောင်းကို ရေးထိုးထားခြင်း ဖြစ်သည်ကို သိရလေ သည်။
ထို့ပြင် ဒုတိယ ရမ်မီးဆီးခေါ် အီဂျစ်ဘုရင် တစ်ခါတွင် ဟစ်တိုက် ဘုရင်ထံသို့ သံသန့်သန့် တင်ပို့ပေးရန် မှာထား သည့် အကြောင်းနှင့် ဟစ်တိုက်ဘုရင်က သံဓားတစ်လက်ကို ပထမ တင်ပို့ပေးပြီးသည့်နောက်တွင် သံများကို တင်ပို့ပေးသည့် အကြောင်ကိုပါ သိရလေသည်။
ဟစ်တိုက်ဘုရင်သည် အီဂျင်ဘုရင်နှင့် မဟာမိတ်ဖွဲ့ရသည့် နောက်ပိုင်းတွင် အဆီးရီးယန်းလူမျိုးနှင့် ပင်လယ်မှ လူများက ဟစ်တိုက်လူမျိုးတို့အား တိုက်ခိုက်ကြသဖြင့် ထိုလူမျိုး၏ဘုန်း တန်ခိုးသည် သေးသိမ်၍ သွားရုံမက ဘီစီ ၇၁၇ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယ ဆာဂွန်ဘုရင်က ဟစ်တိုက်တို့၏ မြို့တော်ကို သိမ်း ပိုက်လိုက်လေသည်။
ထိုအချိန်မှစ၍ ဟစ်တိုက်လူမျိုးတို့၏ တိုင်းပြည်နှင့် တိုးတက်မှုများသည် ပြိုကွဲကုန်ပြီးလျှင် သူတို့၏ အကြောင်းအရာများသည်လည်း မှေးမှိန်၍ သွားတော့လေသည်။
ဟစ်တိုက်လူမျိုးတို့သည် ထွန်ယက်စိုက်ပျိုးသည့် လုပ်ငန်း တွင် ဝါသနာပါပြီးလျှင် ကျွဲနွားများ မွေးမြူရာတွင်လည်း လွန်စွာ ကျွမ်းကျင်လေသည်။
ပျားများကို မွေးမြူကြသည့်အပြင် မြင်းများကိုလည်း မွေးမြူပြီး လျှင် ယဉ်ပါးအောင် လုပ်ယူကြ လေသည်။
ဟစ်တိုက်လူမျိုးသည် နတ်များကို ကိုးကွယ်လေ့ ရှိ ကြလေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၄) ကိုးကား Category:လူမျိုး။
အရှေ့မြောက် ပင်လယ်ခရီးဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနောက် မြောက် ပင်လယ် ခရီးဖြင့်လည်းကောင်း အာရှတိုက်သို့ ပေါက်ရောက်သွားနိုင် အောင် ကြိုးစားခဲ့သော လူစွန့်စား အင်္ဂလိပ်လူမျိုး သင်္ဘော ကပ္ပတိန်တစ်ဦးကား ဟင်နရီ ဟဒ်ဆန် ဖြစ်လေသည်။
၁၆ဝ၇ခုနှစ်တွင် ငွေရေ ကြေးရေး တောင့်တင်းလှသော မတ်စကိုဗီ ကုမ္ပဏီက တရုတ်နိုင်ငံသို့ အရှေ့မြောက် ပင်လယ်ခရီးဖြင့် စမ်းသွားကြည့်ရန် စေလွှတ် သည့်အခါမှ စတင်၍ ဟင်နရီ ဟဒ်ဆန်၏ အကြောင်းကို သိရလေသည်။
ထိုယခင်က ဟဒ်ဆန်၏ အကြောင်းကို မသိကြရချေ။