kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
ဒုက္ခချုပ်ရာ (နိဗ္ဗာန်)သို့ ရောက်ကြောင်း အကျင့်ဖြစ်သည့် ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ အရိယသစ္စာ (= မဂ္ဂအရိယ သစ္စာ)တရားကို သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဉာဏ်ပညာဖြင့် ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက် ထွင်းဖောက် မသိမမြင်မှု၊ ချစ်သားရဟန်း ... ဤ မသိမမြင်မှု (၄)မျိုးကို အဝိဇ္ဇာဟု ခေါ်ဆို၏၊ ဤသို့ (၄)မျိုးသော မသိမမြင်မှုသို့ ရောက်ရှိနေသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို အဝိဇ္ဇာသို့ ရောက်ရှိနေသည့် ပုဂ္ဂိုလ်ဟု ခေါ်ဆို၏” ..ဟု ဘုရားရှင်က ပြန်လည် မိန့်ကြားတော်မူလိုက်၏၊ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ-- “ အဝိဇ္ဇာ အဝိဇ္ဇာတိ ဘန္တေ ဝုစ္စတိ။
ကတမာ နု ခေါ ဘန္တေ အဝိဇ္ဇာ, ကိတ္တာဝတာ စ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ”တိ? “ယံ ခေါ ဘိက္ခု ဒုက္ခေ အညာဏံ၊ ဒုက္ခသမုဒယေ အညာဏံ၊ ဒုက္ခနိရောဓေ အညာဏံ၊ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ အညာဏံ၊ အယံ ဝုစ္စတိ ဘိက္ခု အဝိဇ္ဇာ။
ဧတ္တာဝတာ စ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ”တိ။
(သံ၊၃၊၃၇၆၊ စာပိုဒ်၊၁၀၈၇။
အဝိဇ္ဇာသုတ္တန်။
) အဝိဇ္ဇာ သိသည့်တရား အရိယသစ္စာတရား (၄)ပါးကို မသိမှုကို အဝိဇ္ဇာဟု ခေါ်ဆိုလျှင် ယင်း အဝိဇ္ဇာ (= မောဟ)သည် အဘယ်အရာကို သိရှိနေပါသနည်းဟု မေးရန်ရှိ၏၊ အဖြေကို အဋ္ဌကထာကြီးများပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနေသု ဣတ္ထိပုရိသာဒီသု ဇဝတိ၊ ဝိဇ္ဇမာနေသုပိ ခန္ဓာဒီသု န ဇဝတီတိ အဝိဇ္ဇာ။
(အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၂၇။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၁၅၇။
)က ဤသို့ ဖွင့်ဆိုထားတော်မူကြ၏ ..။
“ပရမတ္ထအားဖြင့် တကယ်ထင်ရှားရှိနေသည့် သိသင့်သိထိုက်သည့် ခန္ဓာငါးပါး ဒုက္ခသစ္စာတရား စသည့် သစ္စာလေးရပ် တရားမြတ်တို့၌ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဉာဏ်ပညာဖြင့် ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက် ထွင်းဖောက် မသိမမြင်ဘဲ, ရုပ်တရား နာမ်တရားဟု ပရမတ်သို့ ဉာဏ်အမြင် ဆိုက်အောင် မသိမမြင်ဘဲ, အကြောင်းတရား အကျိုးတရားဟု မသိမမြင်ဘဲ, ယင်းရုပ်-နာမ်-ကြောင်း-ကျိုး (= သင်္ခါရ) တရားစုတို့ကို အနိစ္စတရားအစုအပုံ ဒုက္ခတရားအစုအပုံ အနတ္တတရား အစုအပုံဟု မသိမမြင်ဘဲ ပြောင်းပြန်လှန်ကာ မသိသင့် မသိထိုက်သည့် မမြင်သင့် မမြင်ထိုက်သည့် ယောက်ျား မိန်းမ ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါ လူ နတ် ဗြဟ္မာစသည်ဖြင့် အသိမှားနေမှုသဘော, ယင်းခန္ဓာငါးပါး ရုပ်နာမ်တရားတို့ကို နိစ္စ သုခ သုဘဟုလည်းကောင်း ယင်းခန္ဓာငါးပါး ရုပ်နာမ်တရားစုတို့တွင် ခန္ဓာတစ်ပါးပါးကို သို့မဟုတ် ခန္ဓာအများစုကို အသက်ကောင် လိပ်ပြာကောင် ဝိညာဏ်ကောင် အတ္တကောင်ဟုလည်းကောင်း အသိမှားနေမှုသဘောကို အဝိဇ္ဇာ (= မောဟ)ဟု ခေါ်ဆိုကြောင်း”ကို ရှင်းလင်းတင်ပြထားတော်မူကြ၏၊ ကိုယ်စီကိုယ်စီ သတ္တဝါအသီးအသီး၌ မိမိတို့ ဆိုင်ရာ အဝိဇ္ဇာအသီးအသီး သင်္ခါရအသီးအသီးစသည် ကိုယ်စီကိုယ်စီ ရှိ၏၊ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး အဝိဇ္ဇာချင်းလည်း မတူညီကြပေ၊ သင်္ခါရချင်းလည်း မတူညီကြပေ။
တစ်ဦးကား အမျိုးသားဖြစ်လိုသည့် အဝိဇ္ဇာ တဏှာ ဥပါဒါန်တို့ ခြံရံလျက် သင်္ခါရ ကံကို ပြုစုပျိုးထောင်ခဲ့၏၊ တစ်ဦးကား အမျိုးသမီးဖြစ်လိုသည့် အဝိဇ္ဇာ တဏှာ ဥပါဒါန်တို့ ခြံရံလျက် သင်္ခါရ ကံကို ပြုစုပျိုးထောင်ခဲ့၏၊ ထိုကြောင့် အဝိဇ္ဇာချင်းလည်း မတူညီပေ။
တစ်ဦး၌ ဒါနကံက အကျိုးပေးနေတတ်၏၊ တစ်ဦး၌ သီလကံက အကျိုးပေးနေတတ်၏၊ တစ်ဦး၌ ဘာဝနာကံက အကျိုး ပေးနေတတ်၏၊ တစ်ဖန် ဒါနကံ၌လည်း တစ်ဦး၌ ဆွမ်းလှူသည့်ကံက အကျိုးပေးနေတတ်၏၊ တစ်ဦး၌ ပန်းလှူသည့် ကံက အကျိုးပေးနေတတ်၏၊ ထိုကြောင့် တစ်ဦးနှင့် တစ်ဦး အဝိဇ္ဇာချင်းလည်း မတူညီပေ၊ သင်္ခါရချင်းလည်း မတူညီပေ။
အဝိဇ္ဇာကိုယ်စီ သင်္ခါရကိုယ်စီ ပါလျက်ရှိ၏၊ မိမိတို့၏ ရုပ်နာမ်သန္တာန်အစဉ်တွင်ပင် တစ်ဘဝနှင့် တစ်ဘဝ အဝိဇ္ဇာချင်း သင်္ခါရချင်းကား များသောအားဖြင့် မတူညီတတ်ပေ။
ကွဲပြားမှုကား ရှိတန်သလောက် ရှိနေသည်သာ ဖြစ်သည်။
ထိုကြောင့် မိမိတို့၏ ရုပ်နာမ်သန္တာန်အစဉ်၌ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည့် ဖြစ်နေဆဲဖြစ်သည့် ဖြစ်လတ္တံ့ဖြစ်သည့် အဝိဇ္ဇာ သင်္ခါရ စသည်တို့ကိုသာ ဉာဏ်ဖြင့် မြင်အောင်ကြည့်၍ ရှုရမည် ဖြစ်သည်။
အဝိဇ္ဇာ၏ အဓိပ္ပါယ်များ အဝိဇ္ဇာ (ထီ) [(၁) န+ဝိဇ္ဇာ (= ဝိဒိ+ဏျ, ဝိဒ+ဏျ)။
(၂) အဝိန္ဒိယ+ဝိဒိ+အ-ဖြင့် “အရိန္ဒိယဝိန္ဒာ” ဟု၎င်း (၃) အဝိဒိတ+ ကရ+အဖြင့် “အဝိဒိတကရာ” ဟုလည်းကောင်း, (၄) အဝိဇ္ဇမာန + ဇု + ဏဖြင့် “အဝိဇ္ဇမာန-ဇဝါ”ဟုလည်းကောင်း, (၅) ဝိဇ္ဇမာန+န+ဇု+ဏ-ဖြင့် “ဝိဇ္ဇမာနနဇဝါ” ဟု၎င်း, (၆) အန္တဝိရဟိတ+ဇု+ဏဖြင့် “အန္တဝိရဟိတဇဝါ”ဟု၎င်း ဆိုအပ်လျက် နိရုတ္တိနည်းဖြင့် “အဝိဇ္ဇာ”ဟု ရုပ်ပြီးသည်။
၃၆၀-၁။
မဏိမဉ္ဇူ၊၂၊၃၃၅-၆။
] အဝိဇ္ဇာ မည်သော တရား၊ မသိခြင်း၊ အမှန် မသိခြင်း၊ အမှန်တရားသဘောကို–ဖုံးလွှမ်းခြင်းက ဖုံးလွှမ်းတတ်သော တရား၊ မောဟ။
(၁) မရ-မယူ-အပ်သော ကာယဒုစရိုက် စသည်ကို ရယူတတ်သော တရား။
(၂) ရအပ်- ယူအပ်-သော သုစရိုတ်တို့ကို မရမယူတတ်သော တရား။
(၃) (ခန္ဓာစသည်တို့၏ ရာသိအစရှိသော အနက်ကို)မသိအပ်–မသိနိုင်–သည်ကို ပြုတတ်သော တရား။
(၄) အဆုံးမရှိသော သံသရာ၌ သတ္တဝါတို့ကို-ပြေးသွား-မျော-စေတတ်သော တရား။
(၅) ပရမတ္ထအားဖြင့် ထင်ရှား မရှိသော ယောက်ျား မိန်းမဖြင့် စသည်၌ ဖြစ်တတ်သော တရား။
(၆) ထင်ရှားရှိသော ခန္ဓာ စသည်တို့၌ မဖြစ်တတ်သော တရား။
(၇) ဝိဇ္ဇာဉာဏ်-၏ ဆန့် ကျင်ဖက်ဖြစ်သော တရား။
တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၃ သုတ္တန်ဒေသနာ, အဘိဓမ္မာဒေသနာ သုတ္တန်ဒေသနာအားဖြင့် သစ္စာလေးပါး ဟူသော လေးဌာနတို့၌ ဖုံးလွှမ်းတတ်သော မောဟကို အဝိဇ္ဇာဟု ဆို၍၊ အဘိဓမ္မာ ဒေသနာအားဖြင့် သစ္စာလေးပါး နှင့်တကွ အတိတ်တရားအစုဟူသော ပုဗ္ဗန္တ, အနာဂတ် တရားအစု ဟူသော အပရန္တ, ၎င်းတရား နှစ်ပါးစုံ ဟူသော ပုဗ္ဗန္တာပရန္တ, အဝိဇ္ဇာ စသော အကြောင်းကြောင့် သင်္ခါရ စသော အကျိုး တရားတို့ဖြစ်ခြင်း ဟူသော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်၊ ဤရှစ်ဌာနတို့၌ ဖုံးလွှမ်းတတ်သော မောဟကို အဝိဇ္ဇာဟု ဆိုသည်။
အမည် ၂၅-ပါး ထိုအဝိဇ္ဇာကို အမှန်သိမြင်တတ်သော ဉာဏ်၏ ပြန်ဘက်အားဖြင့် အညာဏ ဟူ၍လည်းကောင်း, အဒဿန-ဟူ၍လည်းကောင်း, အနဘိသမယ ဟူ၍၎င်း ဤသို့ စသောအားဖြင့် ၂၅-ပါးသော အမည်တို့ဖြင့် မောဟ ကဲ့သို့ပင် အဘိဓမ္မာပိဋကတ်၌ ပြဆိုတော်မူသည်။
အဘိ၊ဝိ၊၁၅၀။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၉၅။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၃၁-၂။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၀၉။
လက္ခဏာ, ရသစသည် ၎င်းအဝိဇ္ဇာသည် မသိခြင်း လက္ခဏာရှိ၏(လက္ခဏ)။
မိမိနှင့်ယှဉ်ဖက်တရား မိမိဖြစ် ရာသတ္တဝါတို့ကို ပြင်းစွာ တွေဝေစေခြင်း ကိစ္စ ရှိ၏ (ရသ)။
အာရုံ၏ သဘောကို ဖုံးလွှမ်းတတ်သောတရားဟု ယောဂီတို့ဉာဏ်၌ ရှေးရှူထင်လာတတ်၏ (ပစ္စုပဋ္ဌာန်)။
အာသဝတရားလျှင် နီးသော အကြောင်း ရှိ၏ (ပဒဋ္ဌာန်)။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၂၉။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၁၅၉။
ပစ္စသတ္တိဖြင့် ကျေးဇူးပြုပုံများ အဝိဇ္ဇာကြောင့် သင်္ခါရဖြစ်သည်-ဟူသော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ဒေသနာတော်၌ အဝိဇ္ဇာသည် ပုညာဘိသင်္ခါရအား ကျေးဇူးပြုပုံမှာ အဝိဇ္ဇာကို ခယ, ဝယ-အားဖြင့် သုံးသပ်သောအခါ ကာမပုညာဘိသင်္ခါရတို့အား အာရမ္မဏပစ္စယသတ္တိဖြင့် ကျေးဇူးပြုသည်။
အဘိညာဉ်စိတ်ဖြင့် မောဟနှင့်တကွသော စိတ်ကို သိသောအခါ ရူပါဝစရ ကုသိုလ်အား အာရမ္မဏပစ္စယသတ္တိဖြင့် ကျေးဇူ ပြုသည်။
အဝိဇ္ဇာကို လွန်မြောက်ရန်အတွက် အလှူ ပေးခြင်း ဒါနစသော ကာမပုညကိရိယဝတ္ထုတို့ကို ဖြည့်ကျင့်သောသူအားလည်းကောင်း, ရူပါဝစရဈာန်တို့ကို ဖြစ်စေသော ပုဂ္ဂိုလ်အား၎င်း ဥပနိဿယသတ္တိဖြင့် ကျေးဇူးပြုသည်။
ကုသိုလ် ကောင်းမှုတို့ကို ပြုသောအခါ အဝိဇ္ဇာဖုံးလွှမ်း၍ လူ့စည်းစိမ် နတ်စည်းစိမ် ကာမဘဝ ရူပဘဝ စည်းစိမ်ချမ်းသာတို့ကို တောင့်တသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဥပနိဿယသတ္တိဖြင့် ကျေးဇူးပြုသည်။
အဝိဇ္ဇာသည် အပုညာဘိသင်္ခါရအား ကျေးဇူးပြုပုံမှာ—မသိမှုကို အကြောင်း ပြု၍ တပ်မက်ခြင်းရာဂ-စသည်တို့ ဖြစ်သောအခါ၌ အာရမ္မဏပစ္စည်းဖြင့် ကျေးဇူးပြုသည်။
လွန်လွန်ကဲကဲ အာရုံပြု၍ သာယာမှု ဖြစ်သောအခါ၌ အာရမ္မဏာဓိပတိ, အာရမ္မဏူပနိဿယ-ပစ္စည်းတို့ဖြင့် ကျေးဇူးပြုသည်။
မသိမမြင်မှု အဝိဇ္ဇာဖုံးလွှမ်း၍ ပါဏာတိပါတ စသောအမှုတို့ကိုပြုသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဥပနိဿယပစ္စည်းဖြင့် ကျေးဇူးပြုသည်။
ဒုတိယ ဇော စသည်တို့အား အနန္တ, သမနန္တရ, အနန္တရူပနိဿယ, အာသေဝန, နတ္ထိ, ဝိဂတ ပစ္စည်းတို့ဖြင့် ကျေးဇူးပြုသည်။
အကုသိုလ် အမှု တစ်ခုခုကို ပြုသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဟေတု, သဟဇာတ, အညမည, နိဿယ, သမ္ပယုတ္တ, အတ္ထိ, အဝိဂတ ပစ္စည်းတို့ဖြင့် ကျေးဇူးပြုသည်။
ဤသို့အားဖြင့် အဝိဇ္ဇာသည် အပုညာဘိသင်္ခါရအား ဆိုခဲ့ပြီးသော ပစ္စယသတ္တိတို့ဖြင့် ကျေးဇူးပြုသည်။
အဝိဇ္ဇာသည် အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရအား ကျေးဇူးပြုပုံမှာ— အဝိဇ္ဇာကို လွန်မြောက် စေရန် ရည်ရွယ်လျက် အရူပဈာန်တို့ကိုဖြစ်စေသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဥပနိဿယပစ္စည်းဖြင့် ကျေးဇူး ပြုသည်။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၁၇၃။
(အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၃၉။
) အဝိဇ္ဇာကြောင့် သင်္ခါရ ဖြစ်ပုံမှာ—အဝိဇ္ဇာမကင်းကြသောသတ္တဝါတို့သည် ဒုက္ခသစ္စာ, သမုဒယသစ္စာ-တို့ကို ဖုံးလွှမ်းသော အဝိဇ္ဇာကြောင့် သံသရာဆင်းရဲဒုက္ခကို ဒုက္ခ ဟု မမြင်ကြ၊ ယင်းဒုက္ခ၏ အကြောင်းဖြစ်သော သင်္ခါရတို့ကိုလည်း ဒုက္ခ၏ အကြောင်း ဟု မမြင်ကြ၊ သုခ၏အကြောင်းဟု မှတ်ထင် ကြလျက် သင်္ခါရသုံးပါးကို ပြုလုပ်မိကြလေသည်။
နိရောဓသစ္စာ, မဂ္ဂသစ္စာ-တို့ကို ဖုံးလွှမ်းသော အဝိဇ္ဇာကြောင့် ဒုက္ခ၏ ချုပ်ငြိမ်းရာ မဟုတ်သော ဂတိအထူးတို့ကို ဒုက္ခ၏ချုပ်ငြိမ်းရာ (နိရောဓ)ဟုလည်းကောင်း, နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်း မဟုတ်သော ယဇ်ပူဇော်ခြင်း အမရ-အကျင့် ကျင့်ခြင်း စသည်တို့၌ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်း(နိရောဓမဂ္ဂ)ဟု၎င်း မှတ် ထင်ကြလျက် ယင်းအကျင့်တို့ကို အစပြုကာ သင်္ခါရသုံးပါးကို ပြုလုပ်ကြလေသည်၊ ဤသို့လျှင် အဝိဇ္ဇာကြောင့် သင်္ခါရဖြစ်လေသည်။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၃၈။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၁၆၂။
ဝဋ္ဋကထာ၏ ခေါင်းဆောင် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ပါဠိတော်၌ အဝိဇ္ဇာကို အစထား၍ ဟောကြားသည်မှာ အကြောင်းကင်းသောတရားဖြစ်၍ အစထားသည်မဟုတ်၊ ဝဋ္ဋကထာ၌ ပြဓာန်းသော တရား ဖြစ်သောကြောင့်သာ အစထား ဟောတော်မူသည်။
ထိုအဝိဇ္ဇာနှင့် ဘဝတဏှာ တရား ၂-ပါးတို့သည် သုဂတိ-ဒုဂ္ဂတိသို့ ရောက်စေတတ်သော ကံ၏ ထူးသောအကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့် ဝဋ္ဋကထာကို ဟောကြားတော်မူရာ၌ ဤတရား ၂-ပါးကို ခေါင်းတပ်၍ ဟောကြားတော်မူသည်။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၂၆။
(အံ၊၃၊၃၄၆၊ ၃၄၇။
) ဝဋ္ဋကထာ၏ ခေါင်းဆောင် ဖြစ်သော ထိုတရား ၂-ပါးတို့တွင် ရံခါ အဝိဇ္ဇာ တစ်ပါးတည်းလျှင် အရှင်းမူလရှိသော ဒေသ နာကို ဟောတော်မူသည်။
သံ၊၁၊၂၆၉။
ရံခါ တဏှာလျှင် အရင်းမူလရှိသော ဒေသနာကို ဟောတော်မူသည်။
သံ၊၁၊၃၁၁။
ရံခါ ထို၂-ပါးလုံးပင် အရင်းမူလရှိသော ဒေသနာကို ဟောတော်မူသည်။
သံ၊၁၊၂၆၂။
ထိုတွင် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်၌ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ စသည်ဖြင့် အဝိဇ္ဇာလျှင် အရင်းမူလရှိ ဒေသနာကို ဟောတော်မူသည်။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၁၅၆-၇။
အဝိဇ္ဇာ၏ အကြောင်းတရားမှာ အာသဝေါတရား လေးပါး ဖြစ်သည်။
မ၊၁၊၆၇။
အံ၊၃၊၃၄၆။
အဝိဇ္ဇာ၏ အမည်အမျိုးမျိုး အဝိဇ္ဇာကို ကြာမြင့်စွာစိမ်ထားအပ်သော အရက်နှင့် တူသောကြောင့် အာသဝအမည် ဖြင့်၎င်း(အဝိဇ္ဇာသဝ-ကြည့်။
), သတ္တဝါတို့ကို လွှမ်းမိုး သတ်ဖြတ်တတ်သော ရေအယဉ်နှင့် တူသောကြောင့် ဩဃအမည်ဖြင့်၎င်း (အဝိဇ္ဇောဃ-ကြည့်။
) သတ္တဝါတို့ကို ဝဋ်ဆင်းရဲ၌ ယှဉ်စပ် ပေးတတ်သောကြောင့် ယောဂအ မည်ဖြင့်၎င်း (အဝိဇ္ဇာယောဂ-ကြည့်။
) ဈာန် အစရှိသော ကုသိုလ်တရားများကို တားမြစ် ပိတ်ပင်တတ်သောကြောင့် နီဝရဏအမည်ဖြင့်၎င်း (အဝိဇ္ဇာနီဝရဏ-ကြည့်။
) သတ္တဝါတို့ သန္တာန်၌ အဖန်တလဲလဲ အစဉ်တစိုက် ကိန်း အောင်းလျက် လိုက်ပါလာသောကြောင့် အနုသယအမည်ဖြင့်၎င်း (အဝိဇ္ဇာနုသယ-ကြည့်။
), သတ္တဝါတို့ကို ထိုထိုဘဝမှ မလွတ်ရ အောင် ကြိုးဖြင့် ချည်နှောင်သကဲ့သို့ ချည်နှောင် တတ်သောကြောင့် သံယောဇန အမည်ဖြင့်၎င်း (အဝိဇ္ဇာသံယောဇန-ကြည့်။
) အမည် အမျိုးမျိုးဖြင့် ဟောကြားတော်မူသည်။
အဝိဇ္ဇာ စ၊ ဘဝတဏှာ စ။
အဘိ၊ဓ၊၁၄။
ဒီ၊၃၊၁၇၈။
အဝိဇ္ဇာတိ ဒုက္ခာဒီသု အညာဏံ။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၉၄။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၆၀။
(၁) အဝိန္ဒိယံ ဝိန္ဒတီတိ အဝိဇ္ဇာ။
(၂) ဝိန္ဒိယံ န ဝိန္ဒတီတိ အဝိဇ္ဇာ။
(၃) ခန္ဓာနံ ရာသဋ္ဌံ ..... အဝိဒိတံ ကရောတီတိ အဝိဇ္ဇာ။
(၄) အန္တဝိရဟိတေ သံသာရေ ... ဇဝါပေတီတိ အဝိဇ္ဇာ။
(၅) ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနေသု ဣတ္ထိပုရိသာဒီသု ဇဝတိ။
(၆) ဝိဇ္ဇမာနေသုပိ ခန္ဓာဒီသု န ဇဝတီတိ အဝိဇ္ဇာ။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၂၇။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၈၄။
ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၅၄။
ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ Category:ဝိပဿနာ။
မှေးမှိန်ပျောက်ကွယ်ခြင်း (Fading) ဆိုသည်မှာ ကြိုးမဲ့ ဆက်သွယ်ရေး စနစ်တွင် တွေ့ရတတ်သော လက္ခဏာ တစ်ခုဖြစ်သည်။
မှေးမှိန်ပျောက်ကွယ်ခြင်း ဖြစ်ရသည့် အကြောင်းရင်းမှာ လမ်းကြောင်းမတူသည့် အချက်ပြလှိုင်းများ အချင်းချင်း ချေဖျက်ခြင်းကြောင့် လှိုင်းဖမ်းစက် (Receiver) သို့ ရောက်သည့်အချိန်တွင် အချက်ပြလှိုင်းအား လျော့ကျ သွားရခြင်း ဖြစ်သည်။
မှေးမှိန်ပျောက်ကွယ်ခြင်းသည် အားလျော့ပျောက်ကွယ်ခြင်း (Attenuation) ကဲ့သို့ အကွာအဝေးပေါ် မူတည်၍ ဖြစ်ပျက်ခြင်းမျိုး မဟုတ်ပေ။
သွပ် () သည် သတ္တုဒြပ်စင် တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး အက်တမ်အမှတ်စဉ်မှာ ၃၀ ဖြစ်ကာ ယင်း၏ ဓာတုဗေဒ သင်္ကေတမှာ Zn ဖြစ်သည်။
သွပ်သည် ဓာတု ဂုဏ်သတ္တိများအရ မဂ္ဂနီဆီယမ်နှင့် ဆင်တူသည်။
အကြောင်းမှာ ယင်းတို့၏ အိုင်ယွန်း (ion - အီလက်ထရွန် အရေအတွက် လျော့နေသော အက်တမ်) များမှာ အရွယ်တူနီးပါးရှိကာ များသောအားဖြင့် အောက်ဆိုဒ် ဒြပ်ပေါင်းများတွင် +2 အဖြစ်တွေ့ရှိရသောကြောင့် ဖြစ်သည်။
ကမ္ဘာ့ အပေါ်ယံမြေလွှာတွင် သွပ်သည် နံပါတ် ၂၄ မြောက် အများဆုံး တွေ့ရသည့် ဒြပ်စင်ဖြစ်ပြီး တည်ငြိမ်သည့် အိုင်ဆိုတုပ် ၅ မျိုးရှိသည်။
သွပ်သတ္တုရိုင်းများအနက် ဇင့်ခ်ဆာလဖိုဒ် (zinc sulfide) တစ်မျိုးဖြစ်သည့် Sphalerite မှာ အသုံးအဝင်ဆုံး ဖြစ်သည်။
အကြီးမားဆုံးသော သွပ်သတ္တုတွင်းများကို ဩစတြေးလျ၊ အာရှနှင့် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတို့တွင် တွေ့ရှိရသည်။
သွပ်နှင့် ကြေးနီ ရောစပ်ထားသော သတ္တုစပ် ကြေးဝါကို အစောဆုံး ဘီစီ ၁၀ ရာစုနှစ်မှ စ၍ အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။
သန့်စင်သော သွပ်ကို ၁၃ ရာစုနှစ်ရောက်မှသာ အိန္ဒိယတွင် ထုတ်လုပ်နိုင်သည်။
ဥရောပသားများသည် ၁၆ ရာစုနှစ်ရောက်မှသာ သွပ်ကို သိရှိကြသည်။
အဂ္ဂိရတ်ဆရာများသည် ‘ဖြူစင်သောနှင်း’ (white snow) ဟုခေါ်သည့် ဇင့်ခ်အောက်ဆိုဒ် ရရှိရန် သွပ်ကို လေထဲတွင် မီးရှို့ကြသည်။
သွပ်ကို သံကြေးမတက်လွယ်သည့် သံမဏိ ထုတ်လုပ်ရာတွင် အများဆုံး အသုံးပြုကြသည်။
သွပ်သည်လည်း လူ့ကျန်းမာရေးအတွက် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သည့် တွင်းထွက်ပစ္စည်း တစ်မျိုးဖြစ်သည်။
Hambidge, K. M. and Krebs, N. F. (2007), "Zinc deficiency: a special challenge", J. Nutr. 137 (4): 1101 ဖွံ့ဖြိုးဆဲ နိုင်ငံများရှိ လူဦးရေ ၂ သန်းခန့်သည် ဇင့်ခ်ချို့တဲ့မှု ခံစားနေရပြီး ရောဂါ အတော်များများသည် ဇင့်ခ်ချို့တဲ့မှုကြောင့် ဖြစ်သည်။
Prasad, A. S. (2003), "Zinc deficiency", British Medical Journal 326 (7386): 409ကလေးသူငယ်များတွင် ကြီးထွားမှု နှောင့်နှေးခြင်း၊ ဝမ်းလျှောခြင်းများ ဖြစ်စေနိုင်သည်။
ဇင့်ခ်ချို့တဲ့မှုကြောင့် နှစ်စဉ် ကလေးဦးရေ ၈ သိန်းခန့် အသက်ဆုံးရှုံးရသည်။
သွပ် သွပ်ကိုလူတိုင်းပင်ကြားဖူးမြင်ဖူး ကြပေသည်။
သို့သော် ကြားဖူးမြင်ဖူးကြသလောက် သွပ်အကြောင်းကို သေသေချာချာသိရှိသူနည်းပါးလှ၏။
သွပ်စစ်စစ်သည် ဖြူပြာပြာအဆင်းရှိ၍ မျက်နှာပြင် တောက်ပသောသတ္တုတစ်မျိုးဖြစ်၏။
သွပ်သည်ဆတ်၍ ချိုးဖဲ့လိုက်သည့် အခါတောက် ပသောအပိုင်းအစများကို ရရှိသည်။
သွပ်ကိုမီးပြင်းတိုက်၍ ကျိုလိုက်သောအခါ ၇၈၈ ဒီဂရီဖာရင် ဟိုက်အပူချိန်တွင် အရည်ပျော်၍အပူချိန် ၁၇ဝ၆ ဒီဂရီဖာရင်ဟိုက်တွင်ဆူပွက်၏။
သွပ်ကိုသယံဇာတအဖြစ်ဖြင့် တူးဖော်၍မရနိုင်သော်လည်း သွပ်သတ္တုရိုင်းများဖြစ်သော ဇင့်ကိုက်နှင့် ဖရန်ကလင် နိုက်ခေါ် ဇင့်အောက်ဆိုက်များ၊ ကယ်လမိုင်းခေါ်ဇင့်ကာဗွန်နိတ်နှင့် ဇင့်ဗလင်းခေါ် ဇင့်ဆာလဖိုဒ် စ‌သောဒြဗ်ပေါင်းတို့မှအမြောက်အမြားထုတ်ယူရရှိလသည်။
ရောင်းချရန်သွပ်ကို သတ္တုရိုင်းများမှ အမြောက်အမြား ထုတ်ယူပုံမှာ ပထမဗင့်ကာဗွန်နိတ် (Zn*FU3)ကိုဖြစ်စေ၊ ဇင့်ဆာလဖိုဒ် (ZnS) ကိုဖြစ်စေ၊ ဒယ်တွင်ထည့်၍ မီးပြင်းတိုက်ကာလှော်ပေး၏။
ထိုသို့လှော်ပေးသောအခါ သွပ်သတ္တုရိုင်းသည် ဇင့်အောက်ဆိုက်အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲ သွား၏။
ဇင့်ကာဗွန်နိတ် ဇင့်အောက်ဆိုက်ဏကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက် ရရှိသောဇင့်အောက်ဆိုက် (ZnU) မှုန့်များကို မီးသင်းပြီး ကျောက်မီးသွေးမှုန်များနှင့်ရော၍မီး ခံရွှံ့စေးဖြင့်ပြုလုပ်ထားသော ပေါင်းအိုးတွင်ထည့်ပြီးလျှင် ရဲလာအောင်မီးပြင်းတိုက်ပေးရ၏။
ထိုအခါ ဇင့်အောက်ဆိုက်မှ အောက်ဆီဂျင်နှင့်ကာဗွန်တို့ ပေါင်းစပ်ပြီးလျှင် ကာဗွန်မွန်အောက်ဆိုက် (*Fo) ဓာတ်ငွေ့အဖြစ်ဖြင့် ထွက်သွားသည့်အတွက် သွပ်သက်သက်သာကျန်နေခဲ့၏။
ထို ကျန်နေသောသွပ်သည် အငွေ့အဖြစ်ဖြင့် ထွက်လာသဖြင့် ပေါင်းချွေးခံနည်းဖြင့် ခံယူလိုက်သည်တွင်သွပ်အတုံးများကို ရရှိသည်။
ဇင့်အောက်ဆိုက် ကာဗွန်မွန်အောက်ဆိုက် သွပ်အကြီးအကျယ်ထွက်သောနိုင်ငံများမှာ ဂျာမနီ၊ ဩစတြေးလီးယား၊ ဆာဒင်းနီးယား၊ ပြင်သစ်၊ ကနေဒါ၊ ပိုလန်၊ ဗဲလဂျီယမ်နှင့်အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတို့ ဖြစ်ကြသည်။
မြန်မာနိုင်ငံ၌လည်း ဘော်တွင်းမှ အနည်းအကျဉ်းထွက်၏။
သွပ်သည်လေထဲတွင်လည်းကောင်း၊ ရေထဲတွင်လည်းကောင်း ချေး မတက်နိုင်သောကြောင့် သံပြားများ သံချေးမတက်နိုင်စေခြင်းငှာ သွပ်ရည်ကို သုတ်လိမ်းထားပေးရ၏။
သွပ်ရည် သုတ်လိမ်းပုံမှာ သံပြားများကို အရည်ကျိုထားသောသွပ်ရည်ထဲသို့ နှစ်လိုက်ပြီးနောက် ပြန်ဆွဲတင်ယူလိုက်ရ၏။
လျှပ်စစ် ဓာတ်အိုးများတွင်လည်းကောင်း၊ ဓာတ်ပုံ ဗလောက် များတွင်လည်းကောင်း၊ သတ္တုများ သွန်းရာတွင်လည်းကောင်း သွပ်ကိုများစွာအသုံးပြုကြ၏။
သွပ်နှင့်ကြေးနီ ရောစပ်ထားသောဗရပ်ခေါ် ကြေးဝါသတ္တုစပ်သည် အလွန်အသုံးဝင်၏။
အခြားသွပ်ပါသော သတ္တုစပ်တစ်မျိုးမှာ ဂျာမန်ငွေ (ကြေးနီ၊ သွပ်နှင့်နစ်ကယ်)တို့ ဖြစ်၏။
ရွှေနှင့်ငွေတို့ကို သတ္တုရိုင်းများမှထုတ်ယူရာ၌လည်း သွပ်ကိုအသုံးပြုကြသေး၏။
ဇင့်ကာဗွန်နိတ်၊ ဇင့်အက်ဆီတိတ်၊ ဇင့်စတီရာရိတ်စသောသွပ်ဒြဗ်ပေါင်းများသည် ဘယဆေးများ ဖော်စပ် လုပ်ကိုင်ရာ၌အသုံးကျ၏။
သွပ်နှင့်ကြေးနီ ရောစပ်ထားသော ကြေးဝါသတ္တုစပ်ကို ယမ်းတောင့်များ၊ ဗုံးခွံများနှင့်အခြား စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ ပစ္စည်းများပြုလုပ်ရာ၌ များစွာအသုံးပြုကြသည့်ပြင် သိပ္ပံကိရိယာတန် ဆာပလာများပြုလုပ်ရာ၌ လည်းအသုံးပြုကြ၏။
ထိုကြောင့် စစ်အတွင်းတွင် သွပ်ကို အတိုင်းတိုင်းအပြည်ပြည်များမှ များစွာစုဆောင်းသိုလှောင်ထားကြရလေသည်။
သွပ်ကို အလယ်ခေတ်လောက်တွင် ဂျော့ဂျီယပ်အဂရစ်ကိုလာ အမည်ရှိအဂ္ဂိရတ်ဆရာကြီးတစ် ဦးကသတ္တုရိုင်းများကိုဖိုကြီးများတွင်ထည့်၍ ကျိုရာမှ ပထမစတင်တွေ့ရှိလေသည်။
ထိုအချိန်မှစ၍ ဓားလှံစသော လက်နက်များ၊ စစ်သည်တော်များနှင့်သူရဲကောင်းများ တပ်ဆင် ကြသည့် ကကြိုးတန် ဆာများပြုလုပ်ရာတွင် သွပ်ကို အသုံးပြုခဲ့ကြလေသည်။
ဈေးဆိုင်များတွင် ရောင်းချသော သွပ်မှာသွပ် စစ်စစ်မဟုတ်ချေ။
သံ၊ ခဲ၊ စိန်ဖြူ၊ ကာဗွန်စသောပစ္စည်းများ အနည်းအကျဉ်းပါဝင်လျက်ရှိ၏။
သွပ်စစ်စစ်ကိုလိုသော် ဇင့်ဆာလဖိတ်ရည်ကို လျှပ်စစ်ဓာတ် ခွဲနည်းဖြင့် ထုတ်ယူနိုင်လေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၃) ကိုးကား Category:ဓာတုဗေဒ ဒြပ်စင်များ။
ကြေးနီ (၊ ) သည် အက်တမ်အမှတ်စဉ် ၂၉ ရှိသည့် ဒြပ်စင်တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး ဓာတုသင်္ကေတမှာ Cu ဖြစ်သည်။
ကြေးနီသည် နီကျင်ကျင်အရောင် နှင့် ထုထည်ရှိသော ပုံဆောင်ခဲ အသွင်ရှိသည်။
သန့်စင်ထားသည့် ကြေးနီသည် ပျော့ပြောင်းကာ နန်းဆွဲရလွယ်ကူပြီး အပူနှင့် လျှပ်စစ် လျှောက်ကူးမှု ကောင်းမွန်သည့် သတ္တုဖြစ်သည်။
ကြေးနီကို လျှပ်စစ်ပစ္စည်းများတွင် နန်းကြိုးများအဖြစ် လည်းကောင်း၊ ဆောက်လုပ်ရေး ပစ္စည်းအဖြစ်လည်းကောင်း သတ္တုစပ် ပြုလုပ်ရာတွင်လည်းကောင်း အသုံးပြုကြသည်။
ကြေးနီနှင့် သတ္တုစပ်များကို လူသားများ အသုံးပြုခဲ့သည်မှာ နှစ်ထောင်နှင့်ချီရှိပြီ ဖြစ်သည်။
ရောမခေတ်တွင် ကြေးနီကို စိုက်ပရပ်စ် ဒေသတွင်သာ အဓိကတူးဖော်ကြသည်။
ကြေးနီကို စိုက်ပရပ်မှ လာသော သတ္တု Cyprium ဟုခေါ်တွင်ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် Cuprum ဖြစ်လာသည်။
ကြေးနီသည် အနီရောင် နှင့် အဝါဖျော့ရောင် အလင်းပြန်ပြီး စုပေါင်းဖွဲ့စည်း သောပုံသဏ္ဍန် ရှိခြင်းကြောင့် အခြားမြင်နိုင်သော ရောင်စဉ်တန်းများကို စုပ်ယူပါသည်။
ကြေးနီသည် သံ (iron) ထက်ပျော့ပြောင်းပြီး ဇင့် (zinc) ထက်မာကျောပါသည်။
တောက်ပလာအောင် အရောင်တင်ပေး နိုင်သည်။
ကြေးနီကို ဒြပ်စင်အလှည့်ကျဇယား ( periodic table )၏ အုပ်စု ၁ ဘီ (IB) တွင် ငွေ (silver)၊ ရွှေ (gold) တို့ နှင့် အတူ တွေ့နိုင်သည်။
ကြေးနီ သည် ဓာတုဗေဒသတ္တိကြွ မှုနည်းပါးပြီး စိုထိုင်းသောလေထုထဲတွင် ဖြည်းဖြည်းချင်း အညှိတက်လာနိုင်သည်။
ထိုသို့ဖြစ်ဖြင်းကို ကြေးညှိတက်ခြင်း (patina) ဟုခေါ်ပါသည်။
အသုံးပြုခြင်း စံ ပုံသွန်းနည်းဖြင့် သွန်းလုပ်ထားသော ၉၉.၉ ရာခိုင်နှုန်း သန့်စင်သည့် ကြေနီပြား ကြေးနီ(Copper)ကို လျှပ်စစ်နှင့် ဆက်စပ်ပစ္စည်း မှာ ၆၀%၊ ဆောက်လုပ်ရေး လုပ်ငန်းများတွင် အမိုးမိုးခြင်း၊ ပိုက်ဆက်ခြင်းများတွင်၂၀%၊ အပူပြောင်းလဲခြင်းတွင် ၁၅%၊ သတ္ထုစပ်ပစ္စည်းများတွင် ၅% အသီးသီး အသုံးပြု ကြသည်။
အဓိကကျသော ကြေးနီ သတ္ထုစပ်များမှာ ကြေးညို၊ ကြေးဝါ (copper-zinc alloy)၊ ကြေးနီ၊ သံဖြူ၊ သွပ်ရောထားသော သတ္ထု (copper-tin-zinc ၎င်းကို သေနတ်များ နှင့် ကျည်ဆန်များတွင် အသုံးပြုပါသည်။
)၊ ကြေးနီနှင့် နီကယ်သတ္ထုစပ် (copper-nickel ၎င်းကို ငွေကြေး နှင့် တံဆိပ်ခေါင်း ပြုလုပ်ရာတွင် အသုံးပြုပါသည်။
) ကြေးနီသည် လျှပ်စစ်ဝါယာကြိုး တပ်ဆင်ခြင်းအတွက် အကောင်းဆုံးဖြစ်သည်။
အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဝါယာကြိုးကိုကောင်းစွာ သွယ်တန်းနိုင်ခြင်း နှင့် မြင့်မားသော လျှပ်ကူးမှု ရှိခြင်းကြောင့်ဖြစ်သည်။
Chuquicamata(ချီကာ ကမတ)မိုင်းတွင်းသည် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး ကြေးနီမိုင်းတစ်တခုဖြစ်သည်။
သဘာဝမှာတွေ့ရှိမှုအခြေအနေ ကြေးနီ(Copper)သည် သာမန်အရာ ဝတ္ထု တစ်ခုဖြစ်သည်။
ပတ်ဝန်းကျင်တွင် သဘာဝအလျှောက် ပြန့်နှံ့ နေသည်ကို တွေ့နိုင်သည်။
လူသားများသည် ကြေးနီကို စိုက်ပျိုးရေး နှင့် စက်မှုလုပ်ငန်းများတွင် အစားထိုးပစ္စည်းအဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။
ကြေးနီ၏ အရည်အသွေးနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်တွင် ကျယ်ပြန့်စွာ တည်ရှိခြင်းတို့ကြောင့် ဆယ်စုနှစ် များစွာကပင် ထုတ်ယူသုံးစွဲခဲ့ကြသည်။
ကမ္ဘာပေါ်တွင် ကြေးနီထုတ်လုပ်မှုသည် မြင့်တက်လျက် ရှိသည်။
သို့ဖြစ်၍ သဘာဝတွင် ကြေးနီကို ပို၍ ကုန်ဆုံးစေသည်။
မြစ်များသည် ကြေးနီပါဝင်သော စွန့်ပစ် ပစ္စည်းများကို ရွှံ့နွံများအဖြစ် ၎င်းတို့၏ ကမ်းခြေများတွင်စုပုံခြင်းဖြင့် မြစ်ကမ်းများကို ညစ်ညမ်းစေသည်။
လောင်စာဆီများ လောင်ကျွမ်း ခြင်းကြောင့် ကြေးနီသည် လေထုထဲကို ရောက်ရှိသွားသည်။
မိုးရွာရန်အစပြုချိန် အချေမကျမှီ လေထုထဲမှကြေးနီများသည် ကာလကြာရှည် ထင်ရှားစွာ တည်ရှိနေပါသည်။
ထိုအရာသည် မိုးရွာပြီးနောက် မြေကြီးထဲသို့ ရောက်ရှိသွားသည်။
နောက်ဆုံးရလဒ်အဖြစ် မြေကြီးထဲရှိ ကြေးနီပါဝင်မှုမှာ လေထုထဲတွင် ပါဝင်မှုထက် အရေအတွက် ပိုမိုများလာခြင်း ဖြစ်သည်။
ကြေးနီကို သဘာဝအရင်းအမြစ် နှင့် လူတို့၏ စွမ်းဆောင်မှု အားဖြင့် ပတ်ဝန်းကျင်တွင် တွေ့နိုင်သည်။
ဥပမာ သဘာဝ အားဖြင့် ဖုန်မှုန့်ပါသောလေတိုက်ခြင်း၊ အသီးအရွက်များဆွေးမြေ့ခြင်း၊ တောမီးလောင်ခြင်း နှင့် ပင်လယ်ရေမှုန်ရေမွှားများ တွင်တွေ့နိုင်သည်။
အခြားသော ဥပမာများမှာ သတ္ထုတွင်းတူးဖော်ခြင်းများ၊ သတ္ထုထုတ်လုပ်ခြင်း၊ သစ်သားထုတ်လုပ်ခြင်း၊ ဖော့စ်ဖရိတ်မြေဩဇာ ထုတ်လုပ်ခြင်းများ ဖြစ်ကြသည်။
အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သဘာဝအရင်းအမြစ်နှင့် လူတို့၏ စွမ်းဆောင်မှုများသည် ပတ်ဝန်းကျင်၌ အလွန်ပျံ့နှံ့ နေသောကြောင့်ဖြစ်သည်။
ကြေးနီကို သတ္တုတွင်းများအနီး၊ စက်မှုလုပ်ငန်းများ၊ မြေဖို့ခြင်းနှင့် စွန့်ပစ်ပစ္စည်းများတွင် မကြာခဏ တွေ့ရှိရသည်။
ကြေးနီဒြပ်ပေါင်း အများစုသည် အခြားသောရေအနယ်အနှစ် သို့မဟုတ် မြေမှုန့်များအဖြစ်သို့ အခြေကျသွားသည်ဟု သတ်မှတ်ရပါမည်။
ကြေးနီအရည် ဒြပ်ပေါင်းများသည် လူသားတို့အတွက် ကြီးမားသောဘေး အန္တရာယ် ဖြစ်စေသည်။
ရေတွင်ပျော်ဝင်နေသော ကြေးနီဒြပ်ပေါင်းများကို အများအားဖြင့် စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းများတွင် အသုံးချခြင်းဖြင့် ပတ်ဝန်းကျင်တွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။
ကမ္ဘာပေါ်တွင် ကြေးနီထုတ်လုပ်မှုကို တစ်နှစ်လျှင် ပမာဏအားဖြင့် တန်ချိန် ၁၂ သန်းထုတ်လုပ်လျက် ရှိပြီး ကန့်သတ်ထားသော သယံဇာတ ထုတ်လုပ်မှုမှာ ပမာဏအားဖြင့် တန်ချိန် သန်း ၃၀၀ ဖြစ်သည်။
၎င်းပမာဏသည် ၂၅ နှစ်အတွင်းသာလျှင် တာရှည်ခံမည်ဟု မျှော်လင့်ထားကြသည်။
တစ်နှစ်လျှင် ၂ သန်းခန့်ကို ပြန်လည်ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ကြေးရိုင်းအဖြစ် အသုံးပြုပါသည်။
ယနေ့တွင် ကမ္ဘာ့ကြေးနီ ပမာဏ ၈၀% သည် အဓိကကျသော သယံဇာတအဖြစ် ချီလီ၊ အင်ဒိုနီးရှား၊ အမေရိကန်၊ အော်စတြေးလျ နှင့် ကနေဒါ နိုင်ငံတို့တွင် တွေ့ရှိရသည်။
အဓိကကျသော သတ္တုရိုင်းသည် အဝါရောင် ကော့ပါးအိုင်းယွန်း ဆာလ်ဖိုဒ် (chalcopyrite -CuFeS2) ဖြစ်သည်။
အရိုးရှင်းဆုံး ကော့ပါး1 အေက်ဆိုဒ် အမိုနီယ ပေါင်းစပ်မှုတွင် ကော့ပါး2 သည် အပြာရောင်သို့ မြင်သာစွာပေးနိုင်သည်။
ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှုများ ကြေးနီကို လေထုနှင့် သောက်ရေကဲ့သို့ အမျိုးမျိုးသော အစားအသောက်များတွင် တွေ့ရှိရသည်။
ကျွနု်ပ်တို့ နေ့စဉ်စားခြင်း၊ သောက်ခြင်း၊ အသက်ရှုခြင်းများတွင် ထင်ရှားသော ကြေးနီပမာဏကို စုပ်ယူထားသည်။
ကြေးနီစုပ်ယူမှုသည် လိုအပ်ချက် တစ်ခုဖြစ်သည်။
အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကြေးနီသည် လူသားများအတွက် အမှန်တကယ် လိုအပ်သော သတ္ထုဒြပ်စင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။
သို့သော်လည်း ကြေးနီပါဝင်မှု မြင့်မားလာပါက လူသားများ၏ ကျန်းမာရေးပြဿနာများ ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။
များသောအားဖြင့် လေထဲတွင် ကြေးနီပါဝင်မှု နည်းပါသည်။
ထို့ကြောင့် အသက်ရှုခြင်းဖြင့် ကြေးနီစုပ်ယူမှုကို လျှစ်လျှူရှု့ထား နိုင်သည်။
သို့သော် သတ္ထုအရည်ကျို လုပ်ငန်းများ အနီးတွင် နေထိုင်သော သူများသည် ကြေးနီစုပ်ယူမှု များစေနိုင်သည်။
ခဲလုပ်ငန်းလုပ်ကိုင်သော အိမ်များတွင် နေထိုင်သူများသည်လည်း ကြေးနီပမာဏ မြင့်မားစွာ စုပ်ယူထားသည်ကို တွေ့နိုင်သည်။
အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ၎င်းတို့၏ သောက်ရေထဲတွင် ရေပိုက်များဆွေးခြင်း၊ စားခြင်းတို့မှ တဆင့် ခန္ဓာကိုယ်သို့ ဝင်ရောက်နိုင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။
အလုပ်အကိုင်နှင့်ဆိုင်သော ထိတွေ့မှုများတွင် ကြေးနီ၏ ဆိုးကျိုးများကို တွေ့ရတတ်သည်။
အလုပ် လုပ်ကိုင်ရာနေရာများတွင် ခဲဆိပ်သင့်ခြင်းကဲ့သို့သော ဖျားနာခြင်းများ ဖြစ်နိုင်သည်။
နှစ်ရက်ကြာပြီးနောက် ဤအခြေအနေမှကျော်ပြီး အလွန်ခံစားရစေသည်။
ကြေးနီကို ထိတွေ့မှု ကြာလာသည်နှင့် အမျှ နှာခေါင်း၊ ပါးစပ် နှင့် မျက်စိတို့ကို ယားယံ နာကျင်ခြင်းများကို ခံစားရခြင်း၊ ခေါင်းကိုက်ခြင်း၊ အစာအိမ်နာကျင်ခြင်း၊ မူးဝေခြင်း၊ ပျို့အန်ခြင်းနှင့် ဝမ်းလျှောခြင်းများကို ဖြစ်စေတတ်သည်။
ကြေးနီကို ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း ဝင်ရောက်မှုများခြင်းကြောင့် အသဲနှင့်ကျောက်ကပ်ကို ထိခိုက်ပျက်ဆီးစေနိုင်ပြီး သေဆုံးသည်အထိ ဖြစ်ပွားစေနိုင်သည်။
သိပ္ပံဆောင်းပါးများတွင် မြင့်မားသော ကြေးနီပါဝင်မှု ရှိခြင်းနှင့် အချိန်ကြာရှည်စွာ ထိတွေ့ခြင်းတို့ကို ညွှန်ပြထားသော ကွင်းဆက်တစ်ခုရှိသည်။
ငယ်ရွယ်နုနယ်သော အချိန်တွင် ကြာမြင့်စွာ ထိတွေ့လာသည်နှင့်အမျှ အသိဉာဏ်ပညာ ယိုယွင်းခြင်းကို ဖြစ်စေသည်။
ဤသည်မှာ ပိုမိုဝေးကွာသော စူးစမ်းထောက်လှမ်းမှုအတွက် အရေးပါသော အကြောင်းအရာ ဘာသာရပ်တစ်ခု ဖြစ်လိမ့်မည်။
စက်မှုလုပ်ငန်းတွင် ထိတွေ့နေသော ကြေးနီအခိုးအငွေ့များ၊ ဖုန်မှုန့်များ သို့မဟုတ် မြူမှုန်များသည် ပြောင်းလဲသွားပြီး နှပ်၊ ချွဲသလိပ်များဖြစ်ကာ နှာခေါင်းအမှေးပါးနှင့်ဆိုင်သော နှာခေါင်းနာခြင်းကို ဖြစ်စေသည်။
ကြေးနီ အဆိပ်သင့်ခြင်းကြောင့် ဝယ်လ်စွန်( Wilson ) ခေါ် နာတာရှည်ရောဂါများ၊ အသည်းနှင့်ဆိုင်သောရောဂါ လက္ခဏာများ၊ ဦးနှောက်ပျက်စီးဆုံးရှုံးခြင်း၊ အာရုံကြောများဆုံးရှုံးခြင်း၊ ကျေက်ကပ်နှင့်ဆိုင်သော ရောဂါများနှင့် မျက်ကြည်လွှာတွင် ကြေးနီအနည်ကျခြင်း စသောရောဂါများကို ဖြစ်စေသည်။
ပတ်ဝန်းကျင်သို့ သတ်ရောက်မှုများ ကြေးနီသည် မြေဆီလွှာအတွင်းတွင် ရှိနေပြီး ဇီဝဓာတုနှင့် ဆိုင်သောအရာ ဝတ္ထုများ၊ တွင်းထွက်ကျောက်များတွင် ကပ်တည်ရှိနေသည်။
ကြေးနီသည် ဖယ်ထွက်လာပြီး အကျိုးဆက်တစ်ခုအနေဖြင့် အလွန်ဝေးကွာသော နေရာသို့ ရောက်ရှိသွားခြင်း မရှိပါ။
၎င်းသည် မြေအောက်ရေထဲသို့ အမြဲတမ်းဝင်ရောက်သွားသည်။
ရေမျက်နှာပြင်တွင် ကြေးနီသည် ရွှံ့နွံအမှုန်များနှင့် ရောနှောကာ သို့မဟုတ် လွတ်လပ်သောအမှုန်များ (ions) အဖြစ် သွားလာနေပါသည်။
ကြေးနီသည်ပတ်ဝန်းကျင်တွင် ပျက်စီးသွားခြင်းမရှိပါ။
မြေဆီလွှာအတွင်းရှိ အပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်တို့တွင် စုဆောင်း တည်ရှိနေနိုင်သည်။
ကြေးနီကြွယ်ဝသော မြေဆီလွှာတွင် ကန့်သတ်ထားသော အပင်များ၏ အရေအတွက်သာလျှင် အသက်ရှင်ခွင့် ရှိမည်ဖြစ်သည်။
ထိုအချက်အရ ကြေးနီစွန့်ထုတ်သော စက်ရုံများအနီးတွင် အပင်များကို များများမတွေ့ရခြင်း ဖြစ်သည်။
အပင်များပေါ်တွင်ကျရောက်သော ကြေးနီ၏ အကျိုးဆက်ကြောင့် စိုက်ပျိုး မွေးမြူရေးတွင် ပြင်းထန်သော အန္တရာယ်များ ကျရောက်စေသည်။
မြေဆီလွှာ၏ အက်ဆစ်ဓာတ်နှင့် ဇီဝပစ္စည်းများပေါ်တွင် မူတည်ပြီး ကြေးနီသည် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး လုပ်ငန်းများကို ပြင်းထန်စွာ လွှမ်းမိုးထားနိုင်သည်။
ဤသို့ဖြစ်သော်ငြားလည်း ကြေးနီပါဝင်မှုရှိသော မြေဩဇာများကို အသုံးချခဲ့ကြသည်။
မြေဆီလွှာအတွင်းမှ ကြေးနီ၏ စွမ်းဆောင်မှုသည် တီကောင်နှင့် သေးငယ်သော ဇီဝသက်ရှိများ၏ လှုပ်ရှားမှုကို လွှမ်းမိုးထားခြင်း မရှိဟု ပြောဆိုနိုင်သည်။
ဇီဝအခြေခံသော ပစ္စည်းများ ပြိုကွဲခြင်းသည် ၎င်းအချက်များကို သိသာစွာ လျှော့ကျစေသည်။
စိုက်ပျိုးမွေးမြုရေး လုပ်ငန်းများတွင် ကြေးနီကြောင့် မြေဆီလွှာများ ဆိုးညစ်စေခြင်းနှင့် တိရစ္ဆာန်များ ကြေးနီကို စုပ်ယူခြင်းဖြင့် ၎င်းတို့၏ကျန်းမာရေးကို ထိခိုက် ပျက်စီးစေသည်။
အဓိကအားဖြင့် သိုးများသည် ကြေးနီအဆိပ်သင့်ခြင်း ဝေဒနာကို ကြီးမားစွာ ခံစားရတတ်သည်။
အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကြေးနီ၏အကျိုးဆက်များကို အာရုံစူးစိုက်မှု နည်းပါးနေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။
ဂီတလုလင်မောင်ကိုကို(ခေါ်)ဦးကိုကိုသည် ၁၉၂၈ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ (၁၂) ရက်နေ့တွင် ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး၊ဘိုကလေးမြို့၌အဖ ဦးဘသင်နှင့် အမိ ဒေါ်ဖွားသိန်းတို့မှ မွေးဖွားသည့် မွေးချင်း ခြောက်ယောက်အနက် စတုတ္ထမြောက်သားဖြစ်သည်။
ဒုတိယ သားဖြစ်သည့် ဗိုလ်ကလေးတင့်အောင်သည်လည်း မြန်မာ့ဂီတနှင့် စာပေလောကတွင် ထူးချွန်သော အနုပညာရှင်ကြီးတစ်ဦး ဖြစ်သည်။
၁၉၃၉ ခုနှစ်တွင် ဂီတလုလင်မောင်ကိုကိုသည် ဂီတပညာကို ရန်ကုန်မြို့၌ ဖွင့်လှစ်သော ပန်းချီနှင့် တူရိယာသင်တန်းကျောင်းတွင် စတင် သင်ကြားခဲ့သည်။
၁၉၄ဝ ပြည့်နှစ် တွင် အသံလွှင့်ခြင်းနှင့် ကိုလံဘီယာ ဓာတ်ပြားသွင်းခြင်းများ ကို စတင်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။
၁၉၄၃ ခုနှစ်တွင် အသံတိတ် ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများတွင် တီးဝိုင်းခေါင်းဆောင်အဖြစ် လိုက်လံ တီးမှုတ်ပေးခဲ့သည်။
၁၉၄၆ခုနှစ်တွင် ပြဇာတ်တီးဝိုင်း ခေါင်း ဆောင်အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ၁၉၄၇ ခုနှစ်မှစ၍ အသံထွက် ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ၌ တီးဝိုင်းခေါင်းဆောင်အဖြစ်လည်း ကောင်း ရပ်တည် လှုပ်ရှားခဲ့၏။
၁၉၇၀ တွင်ထွက်ရှိ​သော မှုံရွှေရည်ဇာတ်ကားတွင် ဂီတဒါရိုက်တာအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့ကာ ဂီတလုပ်ကွက်များစွာဖြင့် ရုပ်ရှင်ကို ပံ့ပိုးခဲ့သည်။
သို့သော် ဂီတအတွက် အကယ်ဒမီဆု မပေးသောကာလဖြစ်သဖြင့် ဆုမရရှိခဲ့ပေ။
မှုံရွှေရည်နှင့် ကျွန်တော် (၁၂)၊ ဘကြီးအောင်(ရုပ်ရှင်) ) ရုပ်ရှင်တေးဂီတအဖွဲ့၏ ခေါင်းဆောင်အဖြစ် တာဝန်ယူ ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး နိုင်ငံတော် ဆင်ဖိုနီ တီးဝိုင်းဖြစ်မြောက်ရေးအတွက် ဆောင်ရွက်ပေးခဲ့သူ ဖြစ်၏။