kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
သခင်မကြီး(စ.အ)သည် ရှီအာတို့၏လေးပါးမြောက် ခေါင်းဆောင်(အေမာမ်) အလီအိဘ်နေဟိုစိုင်းန်(အ.စ)အတိုင်း အမှန်တရားအတွက် တိုက်ပွဲဝင်ရာတွင် အထူးလုပ်ဆောင်ချက်များရှိနေသလို မိမိ၏နောင်တော်ဘက်မှ အပြည့်အဝရပ်တည်ခဲ့သူလည်းဖြစ်လေသည်။
ဇိုင်နဘ်သခင်မကြီး(စ.အ)သည် အေဒီသက္ကရာဇ် (၆၈၁)ခုနှစ် ၊ ဟီဂျရီသက္ကရာဇ် (၆၂)ခုနှစ်တွင် ကွယ်လွန်တော်မူခဲ့လေသည်။
သခင်မကြီး(စ.အ)သည် အဘ်ဒုလ္လာဟ်အိဘ်နေဂျာအ်ဖရ်နှင့် ထိမ်းမြားခဲ့ပြီးနောက် သား(၃)ဦးနှင့် သမီး(၂)ဦးထွန်းကားခဲ့သည်။
ထို့နောက် အေဒီသက္ကရာဇ် (၆၈၀)ခုနှစ် ၊ ဟီဂျရီသက္ကရာဇ် (၆၁)ခုနှစ်တွင် နောင်တော်ဟိုစိုင်းန်(အ.စ)နှင့်အတူ ကရ်ဘလာသို့လိုက်ပါလာခဲ့သည်။
နောင်တော် ဟိုစိုင်းန်(အ.စ) ရှဟီးဒ်ဖြစ်(အသတ်ခံရ)ပြီးနောက်ပိုင်းတွင် သခင်မကြီး(စ.အ)သည် တူတော် အလီအိဘ်နေဟိုင်းန်(အ.စ)အား ကိုယ်ကျိုးစွန့်ကာ အထူးစောင့်ရှောက်ကာကွယ်ခဲ့လေသည်။
ထိုသို့သော လုပ်ဆောင်မှုများကြောင့် (ကဟ်ရမားန်-နေ-ကရ်ဘလာ) ကရ်ဘလာသူရဲကောင်း ဘွဲ့တော်ကို ဆောင်ခဲ့လေသည်။
Esposito, J.L. , ed. , The Oxford Dictionary of Islam, New York:2003 အမည်မှည့်ခြင်း ဇိုင်နဘ်သခင်မကြီး(စ.အ)သည် ဟီဂျရီသက္ကရာဇ်(၅)ခုနှစ် (အေဒီ၆၂၇ခုနှစ်) သို့မဟုတ် ဟီဂျီရီသက္ကရာဇ် (၆)ခုနှစ်(အေဒီ ၆၂၈) ခုနှစ်တွင် မဒီနာမြို့တော်၌ ဖွားမြင်တော်မူခဲ့လေသည်။
ရှီအာတို့ဆင့်ပြန်ထားသော (ရေဝါယသ်)အထောက်အထားဆင့်ပြန်မှုများအရ သခင်မကြီးဇိုင်နဘ်(စ.အ)ဖွားမြင်တော်တော်မူချိန်တွင် တမန်တော်မြတ်ကြီး(ဆွ)သည် ခရီး၌ရှိနေခဲ့သည်။
ထိုအတွက်ကြောင့် မယ်တော်ဖှာတေမာသခင်မကြီး(စ.အ)မှ ဖခမည်းတော်အလီ(အ.စ)အား သမီးတော်လေးအား အမည်ပေးရန် တောင်းခံလာခဲ့သည့်အခါ ခမည်းတော်မှ "ကျွန်ုပ်သည် တမန်တော်မြတ်ကြီး(ဆွ)အား ကျူး၍ မည်သည့်လုပ်ရပ်ကိုမျှ မလုပ်ဆောင်လိုကြောင်းနှင့် တမန်တော်မြတ်ကြီး(ဆွ)ပြန်လာသည်အထိ စောင့်မည်ဖြစ်ကြောင်း ပြန်လည် ပြောကြားခဲ့လေသည်။
ထို့နောက် တမန်တော်မြတ်ကြီး(ဆွ) ခရီးမှ ပြန်လည်ရောက်ရှိလာသည့်အခါ သမီးတော်မှ သမီးလေးတစ်ပါးဖွားမြင်ခဲ့ကြောင်းကို အလီ(အ.စ)၏ နုတ်တော်မှ ကြားသိတော်မူခဲ့သည့်အခါ "သမီးတော်ဖှာသေမာ(စ.အ)၏သားသမီးများသည် ကျွန်ုပ်၏သားသမီးများသာလျှင် ဖြစ်ပေတော်မူ၏။
သို့သော် ၎င်းတို့နှင့်ပတ်သက်သည့် အကြောင်းအရာတို့တွင် အဆုံးအဖြတ်သည် အလ္လာဟိုအရှင်မြတ်ဘက်မှသာလျှင် ဖြစ်တော်မူ၏" ဟုမိန့်တော်မူခဲ့လေသည်။
(နာစေခ်-ခေ-သဝါရီးခ် - ဇိုင်နဘီယာအတွဲ / စာ-၄၇) ထိုသို့ဖြင့် ဂျီဘ်ရာအီလ်(ကောင်းကင်တမန်ကြီး)သည် အလ္လာဟိုအရှင်မြတ်ဘက်မှ ဗြာဒိတ်တော်ကို ယူဆောင်ကာ ဆင်းသက်လာခဲ့လေပြီး " (အိုတမန်တော်) အရှင်မြတ်သည် အသင့်အား ဆလာမ်(မေတ္တာ)ပို့သ၍ အမိန့်တော်ချမှတ်ခဲ့လေသည်မှာ ဤကလေးငယ်၏ အမည်နာမအား ဇိုင်နဘ် ဟု မှည့်ခေါ်ပါလေ။
ထို့အပြင် ၎င်းအမည်အား "လောင်ဟေမဟ်ဖူးဇ်"တွင် ငါအရှင်မြတ် ရေးမှတ်ခဲ့ပြီးချေပြီ" ဟုဖြစ်လေသည်။
ထိုအခါ တမန်တော်မြတ်ကြီး(ဆွ)သည် သခင်မကြီးဇိုင်နဘ်(စ.အ)အား ပွေ့ချီကာ နမ်းလျှက် မိန့်တော်မူလေသည်မှာ "ဤသမီးတော်အား အသင်တို့အားလုံး အရိုအသေပေးပါဟု ကျွန်ုပ် မှာကြားလိုပါ၏ ၊အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သူမသည် ခဒီဂျာသခင်မကြီး(စ.အ)ကဲ့သို့ပင်ဖြစ်လေသည်။
(ခစာအိစ်စွလ်ဇိုင်နဘီယာ စာ-၁၅) ထိမ်းမြားခြင်း ဇိုင်နဘ်သခင်မကြီး(စ.အ)သည် အရွယ်ရောက်လာခဲ့သည့်အခါ အလီ(အ.စ)နှင့် တူတော်စပ်သူ အဘ်ဒုလ္လာဟ်အိဘ်နေဂျာအ်ဖရ်နှင့် ထိမ်းမြားခဲ့လေသည်။
ဇိုင်နဘ်သခင်မကြီး(စ.အ)သည် အဘ်ဒုလ္လာဟ်အိဘ်နေဂျာအ်ဖရ်ထက် ငါးနှစ်မျှငယ်၏။
ထို့နောက် အလီ ၊ အောန် ၊အဘ္ဘားစ်၊ မိုဟမ္မဒ် အမည်ရှိသော သားတော်(၄)ဦးနှင့် အွမ်မေကွလ်စူးမ်အမည်ရှိသည့် သမီးတစ်ဦးထွန်းကားခဲ့သည်။
၎င်းတို့အတွင်းမှ အောန်နှင့်မိုဟမ္မဒ်တို့သည် ကရ်ဘလာစစ်ပွဲတွင် ရှဟီးဒ်ဖြစ်(ကျဆုံး)သွားခဲ့ကြလေသည်။
ဘဝ ဇိုင်နဘ်သခင်မကြီး(စ.အ)သည် ဂျမာဒိလ်အောင်ဝလ်လ(၅)ရက်နေ့ ဟိုဒိုင်ဘီယာစာချုပ် ချုပ်ဆိုပြီးသည့်အချိန်တွင် ဖွားမြင်တော်မူခဲ့လေသည်။
သခင်မကြီး(စ.အ)သည် ဟိုစိုင်းန်အိဘ်နေအလီ(အ.စ)ထက် (၂)နှစ် ငယ်၏။
သခင်မကြီး(စ.အ)သည် ကရ်ဘလာဖြစ်စဉ်ပြီးဆုံးသွားပြီးနောက် ရက်ပေါင်းများစွာ ရှာမ်(ဒမတ်ကစ်)မြို့တွင် နေခဲ့ရသည်။
ထို့နောက် ကျန်အမျိုးသမီး စစ်သုံ့ပန်းများနှင့်အတူ မဒီနာမြို့တော်သို့ပြန်လာခဲ့သည်။
ယဇီးဒ်နှင့်အပေါင်းအပါများရှေ့တွင် ခြွေခဲ့သော မိန့်ခွန်း thumb|ကရ်ဘလာ၌ရှိနေသော ဇိုင်နဘီယာဟ် ကုန်းမြင့် ဇိုင်နဘ်သခင်မကြီး(စ.အ)သည် ကရ်ဘလာ အဖြစ်အပျက်ပြီးဆုံးသွားပြီးနောက် စစ်၌ကျဆုံးရှဟီးဒ်ဖြစ်သွားခဲ့သူတို့၏ ဦးခေါင်းများနှင့်အတူ မိမိတို့အား ရှာမ်မြို့သို့ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်လာချိန်တွင် ယဇီးဒ်၏ရှေ့မှောက်သို့ရောက်သောအခါ အလွန်ပင် ပြင်းထန်သော မိန့်ခွန်းတစ်ရပ်ကို ခြွေခဲ့လေသည်။
ထိုမိန့်ခွန်းသည် သခင်မကြီး(စ.အ)၏မိန့်ခွန်းများအနက် အလွန်ပင် ထိရောက်ပြီး မိမိ၏နောင်တော် ဟိုစိုင်းန်(အ.စ)သည် အမှန်တရားဖြစ်ကြောင်းကို ခုခံကာကွယ်ပြောဆိုခဲ့သော မိန့်ခွန်းဖြစ်ပေသည်။
သခင်မကြီးဇိုင်နဘ်(စ.အ)သည် ယဇီးဒ်ရှေ့သို့ရောက်သည်နှင့် တပြိုင်နက် မတ်တတ်ရပ်ကာ ရဲဝံ့စွာဖြင့် ပြောဆိုလေသည်မှာ-"အိုယဇီးဒ် ..အသင်သည် ငါတို့အား ယခုလို အကျဉ်းအကျပ်ဖြစ်အောင်လုပ်ပြီး ထွက်ပေါက်မရှိလေရန် ပိတ်ဆို့ ခဲ့ပြီး သုံ့ပန်းအဖြစ်ဖမ်းဆီး ခေါ်ဆောင်လာမှုသည် အလ္လာဟိုအရှင်မြတ်၏ရှေ့မှောက်တွင် အသင့်အဖို့ အလွန်ပင် သိက္ခာရှိစေပြီး ငါတို့အတွက် အလွန်သိက္ခာမဲ့သွားစေသည်ဟု အသင်တွေးထင်နေပါသလော? အသင်သည် မိမိ၏အဘိုးတော်များနှင့် ဆုံးမက်ရန်အတွက်မသွားမီ(မသေမီ) ငါသည်စွန့်အနေခဲ့မည်ဆိုလျှင် ဤသို့ပြောခဲ့မည်မဟုတ်၊ဤသို့လုပ်ခဲ့မည်မဟုတ်ချေဟု အမြန်ဆုံးနောင်တ တရားရပါလေ အိုယဇီးဒ်..အလ္လာဟိုအရှင်မြတ်အားကျိန်ဆို၍ ပြောလိုပါ၏ .. အသင့်၏ ဤလုပ်ရပ်သည် မိမိ၏အသားကို မိမိကိုယ်တိုင်လှီးဖြတ်ခြင်းသာဖြစ်ပေသည်။
အိုယဇီးဒ်..အသင်သည် ကောက်ကျစ်လိုသမျှကောက်ကျစ်ပါလေ၊ ရှိသမျှအင်းအားကို အစွန်းကုန်အသုံးပြုပါလေ သို့သော် မည်သည့်ပုံစံနှင့်မျှ ငါတို့၏နာမတော်များနှင့် ငါတို့အား တမ်းတသတိရခြင်းကို လူတို့အကြားမှ ဖြောက်ဖျက်၍ ရနိုင်မည်မဟုတ် ဟု အလ္လာဟိုအရှင်မြတ်အား ကျိန်ဆို၍ ပြောရဲပါသည်။
ထိုအတိုင်းပင် အသင့်၏ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှုကိုလည်း မည်သည့်နည်းနှင့်မျှ (သမိုင်းတွင်)ဖြောက်ဖျက်၍ ရနိုင်တော့မည်မဟုတ်ချေ။
အသင့်၏ အင်အားကြီးမှုသည် ရက်အနည်းငယ်အတွက်သာဖြစ်ပေသည်။
အသင့်၏နောက်လိုက်များသည်လည်း အုပ်စုကွဲသွားကြပေလိမ့်မည်.. အမှန်တရားဘက်မှ အသံပေးလာသောနေ့ရက်တွင် အလ္လာဟိုအရှင်မြတ်၏ အမျက်တော်ဆူးရှမှုသည် ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်သူတို့အပေါ်ကျရောက်ပါစေသား.. ကွယ်လွန်ခြင်း ဆီးရီးယားနိုင်ငံ ဒမက်စ်ကစ်မြို့ရှိ သခင်မကြီးဇိုင်နဘ်(စ.အ)ဂူဗိမ္မာန်တော် မြောက်မြားစွာသော သမိုင်းသုတေသီ ပညာရှင်များက အထူးသဖြင့် မက်စ်အူဒီ မှ သခင်မကြီး(စ.အ) သည် မဒီနာမြို့တွင် ကွယ်လွန်တော်မူပြီး မဒီနာမြို့ရှိ ဘကီးဟ် သင်္ချိုင်းတွင် မြှုပ်နှံခဲ့သည်ဟု ယုံကြည်ထားလေသည်။
သို့သော် အချို့က ဟီဂျရီသက္ကရာဇ် (၆၂)ခုနှစ်တွင် မဒီနာမြို့၌ ဟွရ်ရာဟ်အခင်းဖြစ်ပွားချိန်တွင် မိုးခေါင်ရေရှားမှုများ ဖြစ်ခဲ့မှုကြောင့် မိမိကြင်ယာတော်အဘ်ဒုလ္လာဟ်အိဘ်နေဂျာအ်ဖရ်မှ ဆီးရီးယားဒေသတွင် မြေနေရာအချို့ကို ပိုင်ဆိုင်ထားသည့်အတွက် သခင်မကြီး(စ.အ)သည် ထိုဒေသသို့ပြောင်းရွှေ့သွားခဲ့သည်။
ထို့နောက် ရဂျဘ်လ(၁၅)ရက်နေ့တွင် ထိုနေရာ၌ပင် ကွယ်လွန်တော်မူသွားခဲ့သည်ဟု ယုံကြည်ထားကြလေသည်။
သခင်မကြီး(စ.အ)သည် မိမိ၏နောင်တော်ဟိုစိုင်းန်(အ.စ)ကဲ့သို့ သက်တော် ၅၆ နှစ်အရွယ်တွင် ကွယ်လွန်တော်မူခဲ့လေသည်။
ဇိုင်နဘ်သခင်မကြီး(စ.အ)၏ဗိမ္မာန်တော် သမင်ကြီး(စ.အ)၏ဂူဗိမ္မာန်တော်တည်ရှိရာ နေရာကို ယခင်က "ရာဝီယာဟ်"ဟုခေါ်ခဲ့ကြပြီး ယခုအခါ ထိုနေရာဒေသကို " ဇိုင်နဘ်ဘီယာဟ် "ဟုခေါ်ကြလေသည်။
တချိန်က ထိုဒေသသည် ရွာတစ်ရွာဖြစ်ခဲ့သော်လည်း ယခုအခါတွင်မူ မြို့အတွင်း၌ ပါဝင်လာခဲ့လေသည်။
ထိုဒေသသည် ဒမက်စ်ကစ်မြို့ဟောင်း၏ အရှေ့ဘက် စွန်းစွန်း (၇)ကီလိုမီတာအကွာ လေဆိပ်ဘက်သို့သွားသည့် လမ်းတွင် တည်ရှိသည်။
ထိုဗိမ္မာန်တော်သို့သွားရာလမ်းမကြီးမှ ဗိမ္မာန်တော်၏ (ဂွန်ဘသ်တော်)အမိုးခုံးကို အဝေးမှ လှမ်းမြင်တွေ့နေရပေမည်။
ထိုအမိုးခုံးသည် ရွှေများလောင်း၍ ရွှေရောင်ခြယ်ထားပြီး ဗိမ္မာန်တော်၏အရှေ့ မြောက်ဘက်နှင့်တောင်ဘက်တို့တွင် မြင့်မားသော မျှော်စင်(မေနာရာ)နှစ်ခုကို တည်ဆောက်ထားသည်။
ဗိမ္မာန်အတွင်း၌ လက်မှုပန်းကနုတ်များဖြင့် ပြည့်နက်အောင် အလှဆင်ထားမှုများကိုလည်း မြင်တွေ့နိုင်သည်။
ထိုပန်းကနုတ်များသည် ယခုခေတ် အုပ်ကြွပ်ပေါ်၌ ကြွေရည်သွန်းလောင်းကာ ပန်းဖော်ထားခြင်းဖြစ်သည်။
ဤကဲ့သို့မြင်တွေ့နေရသောလက်မှုပညာသည် အစ်ဖဟာန်းမြို့မှ ဆရာကြီးအလီပန်ဂျာဟ်ပူးရ်၏ လက်မှုပညာများပင်ဖြစ်လေသည်။
ထိုဆရာကြီးသည် (၁၀)ခန့်အပင်ပန်းခံကာ အစ်ဖဟာန်းဗိသုကာ လက်ရာများဖြင့် ထိုဗိမ္မာန်တော်ကို အလှဆင်ခဲ့လေသည်။
အနောက်ဘက် မုဝ်ဦးမှဝင်ရောက်မည်ဆိုပါက ညာဘက်အခြမ်းတွင် အခန်းငယ်လေးတစ်ခန်းရှိသည်။
ထိုအခန်းငယ်လေးအတွင်း၌ အုတ်ဂူသုံးခုကို မြင်တွေ့ရပေမည်။
၎င်းတို့အတွင်းမှ ပထမတစ်ခုသည် ဟီဂျရီ ၁၃၉၇ ခုနှစ်တွင် ကွယ်လွန်သွားခဲ့သော ဟိုစိုင်းန်ယူစွဖ်-ဖေ-မက္ကီ၏ အုတ်ဂူဖြစ် လေသည်။
ထိုအတွင်းမှ ဒုတိယတစ်ခုသည် အအ်ယားန်နွတ်ရှီအာဟ် ကျမ်းကို ပြုစုရေးသားခဲ့သော မိုဟ်စင်န်နွလ်အမီန်းနေအာမိုလီ၏ အုတ်ဂူဖြစ်ပြီး တတိယတစ်ခုသည် မိရ်ဇာတကီ ဘေဘဟာနီ၏သမီးတော် အုတ်ဂူပင်ဖြစ်ပေသည်။
သခင်မကြီး(စ.အ)၏ဗိမ္မာန်တော် ပရဝုဏ်သည် လေးထောင့်သဏ္ဌာန်ဖြစ်၍ အုတ်ဂူနှင့် အုတ်ဂူကို မိုးထားသော အမိုးခုံး(ဂွန်ဘသ်တော်)သည် ထိုပရဝုဏ်၏ အလယ်တည့်တည့်တွင် ရှိနေပေသည်။
ဗိမ္မာန်တော်အတွင်းသို့ ဝင်သည့် မုဝ်ဦး အဝင်ပေါက် လေးခုရှိပေသည်။
အုတ်ဂူအပေါ်တွင် တည်ရှိသော ရွှေရောင်အမိုးခုံးပေါ်တွင် ကျမ်းတော်မြတ်ကုရ်အာန်မှ မုက္ခပတ်တော်များကို ရေးထွင်းထားသည်ကိုလည်းမြင်တွေ့ရပေမည်။
အမိုးခုံးအား ရွှေလောင်း၍ အလှဆင်ခြင်းကို လွန်ခဲ့သော နှစ်များတွင် အီရန်မှ တာဝန်ယူပြုလုပ်ပေးခဲ့လေသည်။
ဗိမ္မာန်တော်၏ အရှေ့ဘက်တွင် မိုဆွလ္လာဟ်-ယေ-ဇိုင်နဘီယာဟ်(ဇိုင်နဘီယာဟ်ဝတ်ကျောင်းတော်)ကို ဆီးရီးယားဆိုင်ရာ အီရန်ခေါင်းဆောင်၏ကိုယ်စားလှယ်မှ တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး ထိုဝတ်ကျောင်းတော်အတွင်း နမာဇ်-ဇေ-ဂျမာအသ်၊ ဂျွန်မ်အာဟ်နမားဇ်နှင့် ဒိုအာ-ယေ-ကိုမိုင်းလ်ဖတ်ခြင်း စသဖြင့်အစီအစဉ်များကို ကျင်းပလျက် ရှိနေပေသည်။
ထိုဝတ်ကျောင်းတော်ည် အလွန်မှပင် ကြီးမားလှပေသည်။
ဗိမ္မာန်တော်၏ အကျယ်အ​ဝန်းဧရိယာသည် စတုရန်းကီလိုမီတာ (၁၀၀၀၀)မျှရှိသည်။
ဗိမ္မာန်တော်အတွင်း၌ အခန်းပေါင်း (၁၁၄)ခန်းရှိပြီး ၎င်းအတွင်းမှ (၆၄)ခန်းသည် အလွန်ပင်ကြီးမားကျယ်ပြန့်သော ဗိမ္မာန်၏ ရင်ပြင်ပရဝုဏ်၌ ရှိ၍ ကျန်အခန်းများမှာ ဒုတိယရင်ပြင်တွင် ရှိနေပေသည်။
သခင်မကြီး(စ.အ)၏အုတ်ဂူသည် ဗိမ္မာန်တော်၏အလယ်တည့်တည့်တွင် တည်ရှိနေပြီး ထိုအုပ်ဂူသည် တိုင်လေးတိုင်ဖြင့် တည်ဆောက်ထားပြီး ငွေထည်များဖြင့်သွန်းလောင်းထားသောလေးထောင့်သဏ္ဌာန် "ဇရီဟ်"တော်အတွင်း၌ရှိနေပေသည်။
ထို"ဇရီဟ်တော်"၏ အပေါ်တည့်တည့်တွင် အမိုးခုံး(ဂွန်ဘသ်)ရှိနေပါသည်။
ဗိမ္မာန်တော်၏နံရံများကို တဝက်အထိ စကျင်ကျောက်များကပ်ထား၍ အခြားတဝက်ကို မှန်စီရွှေချများ ပြုလုပ်ထားသည်။
ထိုသည်မှာ အီရန်နိုင်ငံသားတို့၏ဗိသုကာလက်ရာများပင်ဖြစ်လေသည်။
ဗိမ္မာန်တော်၏အတွင်းအပြင်၊ မိုနာရာ(မျှော်စင်)နှင့် အမိုးခုံး(ဂွန်ဘသ်)တို့သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း(၂၀)က ပြုပြင်မွမ်းမံခဲ့ပြီး ရင်ပြင်တိုးချဲ့ဆောက်လုပ်ခြင်းနှင့် အလှဆင်ခြင်းတို့ကို လွန်ခဲ့သော နှစ်များ၌ အီရန်နိုင်ငံမှ ပြုလုပ်ခဲ့လေသည်။
သိုစိုင်းန်းအေမာဒ်ဇာဒါဟ်မှ အီရန်နိုင်ငံတော်လှန်ရေးမတိုင်မီအချိန်တွင် ရေးသားပြုစုထုတ်ဝေခဲ့သော မာစူမ်(၁၄)ပါးတို့၏ ဘဝသမိုင်းကျမ်းတွင်ပါရှိသော အထောက်အထားများအရ သခင်မကြီး(စ.အ)၏ဗိမ္မာန်တော် အဆောက်အဦးကို အီရန်နိုင်ငံဘုရင် ရေဇာရှားဟ် ပဲဟ်လဝီ၏လက်ထက်တွင် စတင်တည်ဆောက်ခဲ့ပြီးနောက် အီရန်ဘုရင်မကြီး ဖရာဟ် ပဲဟ်လဝီ၏ အမိန့်တော်ဖြင့် ရွှေကပ်ခြင်း နှင့် အလှဆင်ခြင်းများပြုလုပ်ခဲ့သည်။
ထိုသို့ပြုလုပ်ရာတွင် ကုန်ကျစရိတ်ကို လစဉ် ဘုရင်မကြီးမှ ပို့ပေးလေ့ရှိခဲ့သည်။
အစွဲပြု၍ခေါ်သောအမည်နာမများ အွမ်မွလ်မဆွာအိဘ်(ام‌المصائب) အွမ်မွလ်ရဇာယား(ام‌الرَّزایا) အွမ်မွလ်နဝါအိဘ် (ام‌النوائب ) ဂုဏ်တော်များ عقیله بنی هاشم(အကီးလသွလ်ဘနီဟာရှင်မ်) صدّیقة الصغری(ဆွဒ်ဒီးကသွလ် ဆိုဂရာ) عالمه غیر معلّمه (کسی که بدون معلم عالم است)(ဆရာထံတွင်ပညာမသင်ယူခဲ့သော ပညာရှင်) سر ابیها(စီရွလ်အဘီးဟာ) معصومه(မာအ်စူမာဟ်) ام کلثوم(အွမ်မေကုလ်စူးမ်) عصمة الصغری(အစ်မသ်သွလ်စွဂ်ရာ) ولیة الله العظمی(ဝလီယွလ္လာဟ်ဟေအွဇ်မာ) ناموس الکبری(နာမူးစွလ်ကွဘ်ရာ) شریکة الحسین(ရှရီးကသွလ်ဟိုစိုင်းန်(အ.စ)) عارفه(အာရေဖှာဟ်) کامله(ကာမေလာဟ်) عامله(အာမေလာဟ်) مخبره(မိုခိုင်ယရားဟ်) محدثه(မိုဟဒစ္စာဟ်) محبوب مصطفی(မဲဟ်ဘူးဘ်ဘေမွစ်သဖှာ) باکیه(ဘာကီယားဟ်) البلیغه(အလ်ဘလီးဂါးဟ်) فاضله(ဖာဒွေလာဟ်) ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် ဟိုစိုင်းန်အိဘ်နေအလီ(အ.စ) ကရ်ဘလာ တိုက်ပွဲ ကိုးကား ပြင်ပလင့်ခ်များ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဟဇ်ရသ်သေဇိုင်နဘ်(စ.အ)ညီလာခံ ဝဘ်ဆိုဒ် အကီလာယေဘနီဟာရှင်မ် ဇိုင်နဘ်ဘေကွဘ်ရာ (စ.အ)ဘဝသမိုင်း)(အလီ(အ.စ)၏သမီးတော် မစ်ဂျီဒ်ဒေကူဖှာတွင် ပေးခဲ့သော မိန့်ခွန်း Category:၆၈၂ ကွယ်လွန်သူများ Category:၆၂၆ မွေးဖွားသူများ Category:အစ္စလာမ်ဘာသာ။
ပဲပုပ် (; သိပ္ပံအမည် Glycine max) သည် အရှေ့အာရှမျိုးရင်း ပဲတောင့်ရှည်မျိုးစိတ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။
ကိုးကား ကဏ္ဍ:စားသုံးနိုင်သော ပဲတောင့်ရှည်များ Category:သီးနှံများ။
အိန္ဒိယ၊ ဒက္ကန်ကုန်းမြင့်မှ ပဲတီစိမ်းစေ့များ thumb|အိန္ဒိယမှ ပဲတီစိမ်းများ ပဲတီစိမ်း သို့မဟုတ် mung bean (Vigna radiata) သည် Fabaceae မျိုးရင်းဝင် အပင် မျိုးစိတ် တစ်ခုဖြစ်သည်။
ပဲတီစိမ်းကို အဓိကအားဖြင့် အရှေ့အာရှ၊ အရှေ့တောင်အာရှ နှင့် တောင်အာရှ တို့တွင် စိုက်ပျိုးကြသည်။
၎င်းကို အရသာရှိသော ဟင်းလျာများနှင့် ချိုမြသော မုန့်များတွင် ပါဝင်ပစ္စည်းအဖြစ် အသုံးပြုသည်။
အမည်များ အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် "ပဲတီစိမ်း" (mung) သို့မဟုတ် "မတ်ပဲ" (mungo) ဟူသော အမည်များသည် ဟိန္ဒီဘာသာစကားလုံး () မှ ဆင်းသက်လာပြီး၊ ၎င်းသည် သက္ကတ ဘာသာစကားလုံး () မှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။
ဖိလစ်ပိုင်အင်္ဂလိပ် တွင် "မတ်ပဲစေ့" (mongo bean) ဟုလည်း ခေါ်သည်။
အခြားသော သိပ်မသုံးသော အင်္ဂလိပ်အမည်များမှာ "ရွှေဂရမ်" (golden gram) နှင့် "ဂျေရုဆလင် ပဲ" (Jerusalem pea) တို့ဖြစ်သည်။
အခြားဘာသာစကားများတွင် ပဲတီစိမ်းကို အောက်ပါအတိုင်း ခေါ်ဆိုကြသည်- ပါရှန်ဘာသာ: မာရှ် (ماش) အူရဒူဘာသာ- မူင် (مونگ) ဟိန္ဒီဘာသာ- မူင် (मूंग) ပန်ချဘီဘာသာ- မူင် (ਮੁੰਗ) ဂူဂျာရတီဘာသာ- မဂ် (મગ) မာရသီဘာသာ- ဟိဗျေ မူဂ် (हिरवे मूग) ကွန်ကနီဘာသာ- မုဂါ (मुगा) ဘင်္ဂါလီဘာသာ- မူင် (মুঁগ) အိုဒီယာဘာသာ- မူဂါ (ମୁଗ) အာသံဘာသာ- မာဂူ (মগু) ကန်နာဒါဘာသာ- ဟေဆာရူ ဘေလီ (ಹೆಸರು ಬೇಳೆ) တမီးလ်ဘာသာ- ပါယာသမ် ပါရူပ္ပု (பயத்தம் பருப்பு) မလေယာလမ်ဘာသာ- ချေရူပါယာ ပါရီပ္ပု (ചെറുപയർ പരിപ്പ്) ဆင်ဟာလဘာသာ- မတ်-အာတာ (මුං ඇට)၊ အဓိပ္ပာယ် မတ်စေ့များ ဆွာဟီလီဘာသာ- ချိုရိုကို တူလူဘာသာ- ပါဒန်ဂီ ဆာလာယီ (ಪದಂಗಿ ಸಲೈ) တယ်လူဂူဘာသာ- ပါဆာလူ (పెసలు) ဗီယက်နမ်ဘာသာ- ဒေါင် ဆန်း (အဓိပ္ပာယ် "စိမ်းစေ့") အင်ဒိုနီးရှားဘာသာ/မလေးဘာသာ- ကာဆန် ဟီဂျောင် (အဓိပ္ပာယ် "စိမ်းစေ့") ဖိလစ်ပိုင်ဘာသာများ- မတ်ဂို သို့မဟုတ် မုန်ဂို မန်ဒရင်တရုတ်ဘာသာ- လူ ဒိုး (绿豆၊ အဓိပ္ပာယ် "စိမ်းစေ့") ဖော်ပြချက် ပဲတီစိမ်းသည် နှစ်စဉ်ပေါက်ပင် ဖြစ်ပြီး အဝါရောင်ပန်းများနှင့် အညိုရောင်အမွှေးပါသော အစေ့အိတ်များ (pods) ရှိသည်။
ပုံသဏ္ဌာန် (Morphology) ပဲတီစိမ်း (Vigna radiata) သည် Fabaceae မျိုးရင်းဝင် အပင်မျိုးစိတ်ဖြစ်ပြီး မတ်ပဲဟုလည်း ခေါ်သည်။
၎င်းကို တစ်ခါတစ်ရံ Vigna mungo နှင့် ပုံသဏ္ဌာန်ဆင်တူမှုကြောင့် ရောထွေးတတ်သော်လည်း၊ ၎င်းတို့သည် မတူညီသော မျိုးစိတ် နှစ်ခုဖြစ်သည်။
ပဲတီစိမ်းသည် နှစ်စဉ်ပေါက်ပင် ဖြစ်ပြီး အဝါရောင်ပန်းများနှင့် အညိုရောင်အမွှေးပါသော အစေ့အိတ်များ ရှိသည်။
Vigna radiata တွင် အုပ်စုခွဲသုံးမျိုး ရှိပြီး စိုက်ပျိုးထားသည့် တစ်မျိုး (Vigna radiata subsp. radiata) နှင့် တောရိုင်းနှစ်မျိုး (Vigna radiata subsp. sublobata နှင့် Vigna radiata subsp. glabra) တို့ဖြစ်သည်။
၎င်း၏အမြင့်မှာ ခန့်ရှိသည်။
ပဲတီစိမ်းတွင် ကောင်းမွန်စွာ ဖွံ့ဖြိုးသော အမြစ်စနစ်ရှိသည်။
ဘေးထွက်အမြစ်များသည် များပြားပြီး သေးသွယ်ကာ အမြစ်ဖုများ ပါရှိသည်။
ပင်စည်များသည် အကိုင်းအခက်များစွာထွက်ပြီး အချို့အကိုင်းထိပ်များတွင် တွယ်တက်သည်။
ငယ်ရွယ်သော ပင်စည်များသည် ခရမ်းရောင် သို့မဟုတ် အစိမ်းရောင်ဖြစ်ပြီး၊ ရင့်မှည့်သော ပင်စည်များသည် မီးခိုးဝါရောင် သို့မဟုတ် အညိုရောင်ဖြစ်သည်။
၎င်းတို့ကို မတ်တတ်မျိုး၊ တစ်ဝက်လှဲမျိုးနှင့် လှဲမျိုးဟူ၍ ခွဲခြားနိုင်သည်။
တောရိုင်းမျိုးများသည် လှဲလျောင်းလေ့ရှိပြီး စိုက်ပျိုးမျိုးများသည် မတ်တတ်လေ့ရှိသည်။
အရွက်များသည် ဥပုံ သို့မဟုတ် ကျယ်ပြန့်သော ဥပုံဖြစ်ပြီး၊ အကိုင်းဖူးများသည် ပေါက်ပြီးနောက် သေသွားကာ၊ အရွက်နှစ်ရွက်ပေါ်တွင် သုံးခွအရွက်များ ထွက်သည်။
အရွက်များသည် အလျား ၆-၁၂ စင်တီမီတာ (cm)၊ အနံ ၅-၁၀ စင်တီမီတာ (cm) ရှိသည်။
ပန်းခိုင်များသည် အရွက်အောက်နှင့် ထိပ်တွင် အဝါရောင်ပန်းများဖြင့် ပေါက်ရောက်ပြီး၊ တစ်ခိုင်လျှင် ပန်း ၁၀-၂၅ ပွင့်ပါရှိကာ ကိုယ်တိုင်ဝတ်မှုန်ကူးသည်။
အသီးများသည် ရှည်လျားသော ဆလင်ဒါပုံ သို့မဟုတ် ပြားသော ဆလင်ဒါပုံ အစေ့အိတ်များဖြစ်ပြီး၊ အပင်တစ်ပင်လျှင် ၃၀-၅၀ ခန့် ရှိသည်။
အစေ့အိတ်များသည် အလျား ၅-၁၀ စင်တီမီတာ (cm)၊ အနံ ၀.၄-၀.၆ စင်တီမီတာ (cm) ရှိပြီး၊ အဆံ ၁၂-၁၄ ပါသော စေ့များပါရှိသည်။
စေ့များသည် ဆလင်ဒါပုံ သို့မဟုတ် လုံးပတ်ပုံဖြစ်ပြီး၊ အစိမ်း၊ အဝါ၊ အညို သို့မဟုတ် အပြာရောင်ရှိနိုင်သည်။
စေ့အရောင်နှင့် ကြမ်းသောအလွှာ ရှိ၊ မရှိဖြင့် ပဲတီစိမ်းမျိုးကွဲများကို ခွဲခြားသည်။
ကြီးထွားမှုအဆင့်များ (Growth stages) အပင်ပေါက်ခြင်းသည် ပုံမှန်အားဖြင့် ၄-၅ ရက်အတွင်း ဖြစ်ပေါ်သော်လည်း၊ ပေါက်ချိန်တွင် ထည့်သွင်းသော အစိုဓာတ်ပမာဏပေါ်မူတည်၍ ကွဲပြားသည်။
၎င်းသည် မြေပေါ်ပေါက်ခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ ပင်စည်နှင့် အကိုင်းဖူးများသည် မြေစာမှ ထွက်ပေါ်လာသည်။
ပေါက်ပြီးနောက် စေ့သည် ကွဲသွားပြီး၊ ပျော့ဖြူသော အမြစ်တစ်ခု ထွက်လာသည်။
ပဲတီစိမ်းအညှောက်များကို ဤအဆင့်တွင် ရိတ်သိမ်းသည်။
မရိတ်သိမ်းပါက၊ ၎င်းသည် အမြစ်စနစ်ကို ဖွံ့ဖြိုးစေပြီး၊ ထို့နောက် အရွက်နှစ်ရွက်ပါသော အစိမ်းရောင်ပင်စည်သည် မြေကြီးမှ ပေါက်ထွက်လာသည်။
ထို့နောက်၊ အစေ့အိတ်များသည် ၎င်း၏ အကိုင်းများပေါ်တွင် စတင်ဖြစ်ပေါ်ပြီး၊ အစေ့အိတ်တစ်ခုလျှင် စေ့ ၁၀-၁၅ စေ့ ပါရှိသည်။
ရင့်မှည့်မှုသည် ၆၀ ရက်အထိ ကြာနိုင်သည်။
ရင့်မှည့်သောအခါ၊ ၎င်းသည် ၃၀ လက်မ (၇၆ စင်တီမီတာ) အထိ မြင့်နိုင်ပြီး၊ အစေ့အိတ်များပါသော အကိုင်းအခက်များစွာ ရှိသည်။
အစေ့အိတ်အများစုသည် ပိုမည်းလာပြီး၊ အချို့မှာ အစိမ်းရောင် ကျန်ရှိနေသည်။
နိုက်ထရိုဂျင်စုပ်ယူမှုနှင့် ဖုံးအုပ်သီးနှံ (Nitrogen fixation and cover crop) ပဲမျိုးရင်းဝင်အပင်တစ်မျိုးအနေဖြင့် ပဲတီစိမ်းသည် Rhizobia နှင့် အပြန်အလှန်အကျိုးပြုသော ဆက်နွယ်မှုရှိပြီး၊ ၎င်းသည် နိုက်ထရိုဂျင်စုပ်ယူမှု (ဟက်တာလျှင် ၅၈-၁၀၉ ကီလိုဂရမ်) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။
၎င်းသည် မြေဆီလွှာသို့ ဇီဝထုထည် (ဟက်တာလျှင် ၇.၁၆ တန်) နှင့် နိုက်ထရိုဂျင် (ဟက်တာလျှင် ၃၀-၂၅၁ ကီလိုဂရမ်) ကို ပေးစွမ်းနိုင်သည်။
နိုက်ထရိုဂျင်စုပ်ယူနိုင်မှုသည် ၎င်း၏ကိုယ်ပိုင် နိုက်ထရိုဂျင်လိုအပ်ချက်ကို ဖြည့်ဆည်းရုံသာမက နောက်သီးနှံများကိုပါ အကျိုးပြုသည်။
၎င်းကို ဖုံးအုပ်သီးနှံ အဖြစ် သီးနှံစဉ်လှည့်တွင် ဂျုံစပါး များမတိုင်မီ သို့မဟုတ် ပြီးနောက် အသုံးပြုနိုင်ပြီး၊ ၎င်းသည် ကောင်းမွန်သော မြေဩဇာ ဖြစ်သည်။
အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း (Taxonomy) ပဲတီစိမ်းသည် ၁၉၇၀ ခုနှစ်များတွင် မျိုးစု Phaseolus မှ Vigna သို့ ပြောင်းရွှေ့ခံရသော မျိုးစိတ် များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။
ယခင်အမည်များမှာ Phaseolus aureus သို့မဟုတ် P. radiatus ဖြစ်သည်။
စိုက်ပျိုးမှု မျိုးကွဲများ (Varieties) ပဲတီစိမ်းမျိုးကွဲများသည် ယခုအခါ ပိုးမွှားများနှင့် ရောဂါများကို ခံနိုင်ရည်ရှိရန် ဦးတည်ဖန်တီးထားသည်။
ဥပမာ- အိန္ဒိယတွင် Samrat၊ IPM2-3၊ SML 668၊ Meha၊ ဩစတြေးလျတွင် Crystal၊ Jade-AU၊ Celera-AU၊ Satin II၊ Regur၊ တရုတ်တွင် Zhonglv No. 1၊ Zhonglv No. 2၊ Jilv No. 7 စသည်တို့ဖြစ်သည်။
‘နွေရာသီ မတ်ပဲ’ သည် အိန္ဒိယမြောက်ပိုင်းတွင် စိုက်ပျိုးသော ကာလတိုပဲမျိုးဖြစ်ပြီး၊ ၎င်း၏ကာလတိုသည် သီးနှံစနစ်များစွာကြားတွင် သင့်လျော်စွာ စိုက်ပျိုးနိုင်သည်။
၎င်းကို အရှေ့အာရှ၊ အရှေ့တောင်အာရှ နှင့် အိန္ဒိယတိုက်ခွဲ တို့တွင် အဓိကစိုက်ပျိုးပြီး၊ ပဲမျိုးအားလုံးတွင် အခံအကြံ့ဆုံးဖြစ်ကာ ပေါက်ရောက်မှုနှင့် ကြီးထွားမှုအတွက် ပူနွေးသော ရာသီဥတုလိုအပ်သည်။
ရာသီဥတုနှင့် မြေဆီလွှာလိုအပ်ချက် (Climate and Soil Requirements) ပဲတီစိမ်းသည် နွေးသောရာသီ အပင်ဖြစ်ပြီး အေးခဲမှု (frost) ကို မခံနိုင်ပါ။
၎င်းကို သမပိုင်းရာသီ၊ အပူပိုင်းဒေသခွဲ နှင့် အပူပိုင်းဒေသ များတွင် စိုက်ပျိုးရန် သင့်လျော်သည်။
ပဲတီစိမ်း၏ ပေါက်ရောက်မှုနှင့် ကြီးထွားမှုအတွက် အကောင်းဆုံး အပူချိန်မှာ ဖြစ်သည်။
ပဲတီစိမ်းသည် မြေဆီလွှာအမျိုးမျိုးနှင့် လိုက်လျောညီထွေရှိပြီး၊ အကောင်းဆုံး မြေဆီလွှာ၏ အက်စစ်ဓာတ် (pH) မှာ ၆.၂ မှ ၇.၂ ကြားဖြစ်သည်။
ပဲတီစိမ်းသည် နေ့တိုအပင် ဖြစ်ပြီး နေ့ရှည်လျားမှုသည် ၎င်း၏ ပန်းပွင့်မှုနှင့် အစေ့အိတ်ဖြစ်ပေါ်မှုကို နှောင့်နှေးစေသည်။
ရိတ်သိမ်းခြင်း ပဲတီစိမ်း၏ အထွက်နှုန်းအလားအလာမှာ တစ်ဟက်တာလျှင် ၂.၅ မှ ၃ တန် (t/ha) ဖြစ်သော်လည်း၊ ပျမ်းမျှအားဖြင့် ၀.၅ တန် (t/ha) သာရှိသည်။
ပဲတီစိမ်း၏ မတည်ငြိမ်သော ပန်းပွင့်မှုသဘောကြောင့်၊ သင့်လျော်သော ပတ်ဝန်းကျင်အခြေအနေတွင် ပန်းများနှင့် အစေ့အိတ်များ တစ်ပြိုင်နက် ရှိနိုင်ပြီး၊ ၎င်းသည် ရိတ်သိမ်းမှုကို ခက်ခဲစေသည်။
အကောင်းဆုံး ရိတ်သိမ်းချိန်မှာ အစေ့အိတ် ၉၀% အနက်ရောင်ပြောင်းသွားချိန်ဖြစ်သည်။
ပဲတီစိမ်းကို စက်ဖြင့် ရိတ်သိမ်းနိုင်ပြီး၊ အလွန်အကျွံ ရိတ်သိမ်းခြင်း မဖြစ်စေရန် စက်ချိန်ညှိမှု အရေးကြီးသည်။
သယ်ယူပို့ဆောင်မှုနှင့် သိုလှောင်မှု အခြေအနေ သယ်ယူပို့ဆောင်မှုအတွက် အကောင်းဆုံး စေ့အစိုဓာတ်မှာ ၁၃% ဖြစ်သည်။
သိုလှောင်မှုမပြုမီ သန့်ရှင်းရေးနှင့် အဆင့်ခွဲခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်ကို ပြုလုပ်ရမည်။
အကောင်းဆုံး သိုလှောင်မှုအခြေအနေသည် ပဲတီစိမ်း၏ အစိုဓာတ်ကို ၁၂% အတိအကျ ထိန်းထားရမည်။
ပိုးမွှားများ၊ ရောဂါများနှင့် ဇီဝမဟုတ်သော ဖိစီးမှု ပဲတီစိမ်းမျိုးကွဲအများစု၏ အထွက်နှုန်းအလားအလာမှာ တစ်ဟက်တာလျှင် ၁.၈-၂.၅ တန် ရှိသော်လည်း၊ တကယ့်ပျမ်းမျှ အထွက်နှုန်းမှာ ၀.၅-၀.၇ တန်/ဟက်တာ ခန့်သာရှိသည်။
ဇီဝဖိစီးမှု (ပိုးမွှားများနှင့် ရောဂါများ) နှင့် ဇီဝမဟုတ်သော ဖိစီးမှု အချက်များက ၎င်း၏ အထွက်နှုန်းကို ထိန်းချုပ်ထားသည်။
ဖိစီးမှုများသည် အထွက်နှုန်းကို လျော့ကျစေရုံသာမက စေ့များ၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အရည်အသွေးကိုပါ ထိခိုက်စေပြီး၊ လူသုံးစရာမသင့်တော်ဖြစ်စေသည်။
ဖိစီးမှုအားလုံးသည် အထွက်နှုန်းကို ၁၀-၁၀၀% အထိ ဆုံးရှုံးစေနိုင်သည်။
ပိုးမွှားများ ပိုးမွှားများသည် ပဲတီစိမ်းကို စိုက်ပျိုးမှုမှ သိုလှောင်မှုအဆင့်အထိ အနှောင့်အယှက်ပေးပြီး အထွက်နှုန်းကို များစွာ ထိခိုက်စေသည်။
အချို့ပိုးမွှားများသည် သီးနှံကို တိုက်ရိုက်ထိခိုက်စေပြီး၊ အချို့က ဗိုင်းရပ်စ်ကူးစက်မှု၏ ကူးစက်သယ်ဆောင်သူများအဖြစ် လုပ်ဆောင်သည်။
ပင်စည်ယင်ကောင် (bean fly) သည် ပဲတီစိမ်း၏ အဓိကပိုးမွှားတစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ ပေါက်ပြီး တစ်ပတ်အတွင်း ကူးစက်ကာ၊ ကပ်ရောဂါအခြေအနေတွင် သီးနှံတစ်ခုလုံး ဆုံးရှုံးနိုင်သည်။
ပိုးဖြူ (Whitefly, B. tabaci) သည် ပဲတီစိမ်း၏ အန္တရာယ်ကြီးသော ပိုးမွှားဖြစ်ပြီး၊ အပင်ရည်ကို စုပ်ယူကာ အနက်ရောင် မှိုဖြစ်ပေါ်စေသော ပျားရည်ကို စွန့်ထုတ်ခြင်းဖြင့် တိုက်ရိုက်ထိခိုက်စေသည်။
သို့မဟုတ် ပဲတီစိမ်းအဝါရောင်မိုဆေးဗိုင်းရပ်စ် (MYMD) ကို ကူးစက်စေခြင်းဖြင့် သွယ်ဝိုက်ထိခိုက်စေသည်။
ပိုးဖြူသည် အထွက်နှုန်းကို ၁၇% မှ ၇၁% အထိ ဆုံးရှုံးစေသည်။
ပိုးကလူး (Thrips) သည် ပဲတီစိမ်းကို အပင်ငယ်နှင့် ပန်းပွင့်အဆင့်တွင် ကူးစက်သည်။
အပင်ငယ်အဆင့်တွင် ပိုးကလူးသည် မြေပေါ်ပေါက်လာသော အပင်ငယ်၏ ကြီးထွားမှုအမှတ်ကို ကူးစက်ပြီး၊ ပြင်းထန်စွာ ကူးစက်ပါက အပင်မကြီးထွားနိုင်ပါ။
ပန်းပွင့်အဆင့်တွင် ပန်းခြေနှင့် ဝတ်ဆံတို့ကို ကျွေးမွေးပြီး၊ ပြင်းထန်စွာ ကူးစက်ပါက ပန်းများ ကြွေကျကာ အစေ့အိတ်မဖြစ်ပေါ်ပါ။
အစက်ပါ အစေ့အိတ်ဖောက်ပိုး သည် အပူပိုင်းနှင့် အပူပိုင်းခွဲဒေသများတွင် ပဲတီစိမ်း၏ အဓိက ပိုးမွှားဖြစ်ပြီး၊ အထွက်နှုန်း ၂-၈၄% ဆုံးရှုံးစေကာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၃၀ သန်းခန့် ထိခိုက်သည်။
၎င်း၏သားလောင်းများသည် ပန်းများ၊ ပင်စည်များ၊ ပန်းခြေများနှင့် အစေ့အိတ်များကို ထိခိုက်စေပြီး၊ ပန်းပွင့်အဆင့်တွင် ပိုမိုပြင်းထန်စွာ ထိခိုက်သည်။
ပဲပုတ်ဖတ်ပိုး သည် အပင်ရည်ကို စုပ်ယူပြီး အပင်၏ အားအင်ဆုံးရှုံးမှု၊ အဝါရောင်ပြောင်းမှု၊ ပုတ်မှု သို့မဟုတ် ပုံပျက်မှုကို ဖြစ်စေသည်။
ထို့ပြင် ပျားရည် (အသုံးမပြုသော အပင်ရည်) ကို စွန့်ထုတ်ပြီး မှိုဖြစ်ပေါ်စေသည်။
၎င်းသည် ပဲတီစိမ်း၏ ဘုံမိုဆေးဗိုင်းရပ်စ်၏ ကူးစက်သယ်ဆောင်သူအဖြစ်လည်း လုပ်ဆောင်နိုင်သည်။
ပဲဖောက်ပိုး သည် ပဲမျိုးစေ့များ၏ အပြင်းထန်ဆုံး သိုလှောင်ပိုးမွှားဖြစ်ပြီး၊ ထိန်းချုပ်မှု မရှိပါက ၃-၆ လအတွင်း ၁၀၀% ဆုံးရှုံးနိုင်သည်။
ပဲဖောက်ပိုးကူးစက်မှုသည် အလေးချိန်ဆုံးရှုံးမှု၊ ပေါက်နှုန်းနည်းမှု၊ အာဟာရဓာတ်ပြောင်းလဲမှုများကို ဖြစ်စေပြီး၊ လူသုံးရန် မသင့်တော်ဖြစ်စေသည်။
ရောဂါများ ပဲတီစိမ်းအဝါရောင်မိုဆေးရောဂါ (MYMD) သည် ပဲတီစိမ်း၏ အရေးပါသော ဗိုင်းရပ်စ်ရောဂါဖြစ်ပြီး၊ နှစ်စဉ် အထွက်နှုန်း များစွာဆုံးရှုံးစေသည်။
MYMD သည် ပိုးဖြူ မှ ကူးစက်သော မတူညီသော ဗီဂိုမိုဗိုင်းရပ်စ် သုံးမျိုးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သည်။
အိန္ဒိယတွင် MYMD ကြောင့် အထွက်နှုန်း ၈၅% အထိ လျော့နည်းသည်။
အဓိက မှိုရောဂါများမှာ ဆာကိုစပူရာ အရွက်ကွက် (CLS)၊ မြေအောက်ပုပ်ရောဂါ (dry root rot)၊ မှုန်ရောဂါ (powdery mildew) နှင့် အန်သရက်နို့စ် (anthracnose) တို့ဖြစ်သည်။
မြေအောက်ပုပ်ရောဂါ (Macrophomina phaseolina) သည် ပဲတီစိမ်း၏ ထွက်ပေါ်လာသော ရောဂါဖြစ်ပြီး၊ အိန္ဒိယနှင့် ပါကစ္စတန်တွင် အထွက်နှုန်း ၁၀-၄၄% ဆုံးရှုံးစေသည်။
၎င်းရောဂါပိုးသည် အမြစ်များ၏ သွေးကြောဆိုင်ရာစနစ်နှင့် ပင်စည်အောက်ပိုင်းကို ထိခိုက်စေပြီး၊ ရေနှင့် အာဟာရဓာတ်များ အပင်အထက်ပိုင်းသို့ ပို့ဆောင်မှုကို ပိတ်ဆို့သည်။
ဟေလိုဘလိုက်၊ ဘက်တီးရီးယားအရွက်လောင်ရောဂါ နှင့် တန်စပေါ့ တို့သည် အရေးပါသော ဘက်တီးရီးယားရောဂါများဖြစ်သည်။
ဇီဝမဟုတ်သော ဖိစီးမှု (Abiotic stress) ဇီဝမဟုတ်သော ဖိစီးမှုများသည် အပင်ကြီးထွားမှုနှင့် အထွက်နှုန်းကို အပျက်သဘောဆောင်စွာ သက်ရောက်ပြီး၊ ကမ္ဘာတစ်ဝန်း စိုက်ပျိုးရေးဆုံးရှုံးမှု၏ အဓိကအကြောင်းအရင်းဖြစ်သည်။
ပတ်ဝန်းကျင်ပြောင်းလဲမှုကြောင့် သီးနှံအထွက်နှုန်း လျော့နည်းမှုသည် ဆယ်စုနှစ်များအတွင်း တဖြည်းဖြည်း တိုးလာသည်။
ဆားဓာတ်များမှုသည် ရေဖိအားဖိစီးမှု၊ အိုင်းယွန်းအဆိပ်သင့်မှု၊ နှင့် အမြစ်ဖုလျော့နည်းမှုတို့ကို ဖြစ်စေပြီး၊ နိုက်ထရိုဂျင်စုပ်ယူနိုင်စွမ်းကို လျော့ကျစေသည်။
ဆားဓာတ်များလွန်းမှုသည် အရွက်ထိခိုက်မှုနှင့် အလင်းဓာတ်ပြုမှု လျော့နည်းစေသည်။
မြင့်မားသော အပူချိန်ဖိစီးမှုသည် ပဲတီစိမ်း၏ မျိုးပွားဖွံ့ဖြိုးမှုကို ထိခိုက်စေပြီး၊ ပန်းစတင်ဖြစ်ပေါ်မှု၊ ဝတ်မှုန် အသက်ရှင်နိုင်မှု၊ မျိုးအောင်မှု၊ အစေ့အိတ်ဖြစ်ပေါ်မှု၊ စေ့အရည်အသွေး စသည်တို့ကို ထိခtelefonoပြီး၊ နွေရာသီတွင် ၄၂ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ်ထက် မြင့်မားသော အပူချိန်သည် စေ့မာကျောမှုကို ဖြစ်စေသည်။
ပဲတီစိမ်းသည် ကြီးထွားမှုကာလတွင် မြေဆီလွှာတွင် အစိုဓာတ်အနည်းငယ်လိုအပ်ပြီး၊ ရိတ်သိမ်းချိန်တွင် လုံးဝခြောက်သွေ့သော အခြေအနေ လိုအပ်သည်။
၎င်းကို မိုးရေခံစိုက်ခင်းများတွင် အများဆုံးစိုက်ပျိုးသောကြောင့်၊ ရေဓာတ်ပြတ်လပ်မှုကို အခြားအစားအစာ ပဲမျိုးများထက် ပိုမိုခံရနိုင်သည်။
မိုးခေါင်မှုသည် အပင်ကြီးထွားမှု၊ ပန်းစတင်ဖြစ်ပေါ်မှု၊ ဝတ်မှုန်ပုံမမှန်မှု၊ အစေ့အိတ်ဖြစ်ပေါ်မှုတို့ကို ထိခိုက်စေသည်။
သို့သော် အစိုဓာတ်လွန်ကဲမှု သို့မဟုတ် ရေလျှံမှု အချိန်တိုပင်ဖြစ်ခဲ့လျှင်၊ အထူးသဖြင့် အပင်ငယ်အဆင့်တွင် သီးနှံကို ပျက်စီးစေနိုင်သည်။
မိုးရာသီတွင် မြေဆီလွှာနှင့် လေထုအစိုဓာတ် လွန်ကဲမှုသည် ရင့်မှည့်သော အစေ့အိတ်များတွင် ရိတ်သိမ်းမီ အညှောက်ပေါက်မှု (pre-harvest sprouting) ကို ဖြစ်စေနိုင်ပြီး၊ စေ့/အစပါး၏ အရည်အသွေးကို ယိုယွင်းစေသည်။
ပေါင်းစည်းရောဂါစီမံခန့်ခွဲမှု ဝက်ဘ်ဆိုက်မှ ပေးအပ်သော ရာသီဥတုခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု ကိရိယာများကို အသုံးပြုခြင်းဖြင့် တောင်သူများသည် မိုးရေချိန်၊ အပူချိန်၊ ရောင်ခြည်နှင့် ဆင်းသက်လာသော အချက်များကို မေးမြန်းကာ ဇီဝမဟုတ်သော ဖိစီးမှုအချို့ကို ရှောင်ရှားနိုင်သည်။
မျိုးဗီဇခံနိုင်ရည်ရှိသော မျိုးကွဲများကို အသုံးပြုခြင်းသည် ပေါင်းစည်းရောဂါစီမံခန့်ခွဲမှု (Integrated disease management) ၏ အထိရောက်ဆုံးနှင့် ရေရှည်တည်တံ့သော နည်းလမ်းဖြစ်ပြီး၊ တစ်ချိန်တည်းတွင် အထွက်နှုန်း၊ အမြင့်၊ စေ့အရည်အသွေး၊ ဈေးကွက်အခွင့်အလမ်းများနှင့် စေ့ရရှိနိုင်မှုကို အာရုံစိုက်သည်။
ရိတ်သိမ်းမီ အညှောက်ပေါက်မှု (PHS) အတွက်၊ အသစ်စေ့ အိပ်စက်မှု (FSD) ကာလတို (၁၀-၁၅ ရက်) ပါသော ပဲတီစိမ်းမျိုးကွဲများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုသည် PHS ကြောင့် ဆုံးရှုံးမှုများကို လျှော့ချရန် အရေးကြီးသည်။
ဈေးကွက် ပဲတီစိမ်းပင်များသည် လူသားများမှ စားသုံးရန် သမိုင်းကြာရှည်ရှိသည်။
အဓိက စားသုံးသည့် အစိတ်အပိုင်းများမှာ စေ့များနှင့် အညှောက်များဖြစ်သည်။
ရင့်မှည့်သော စေ့များသည် အသားရှားပါးသည့်နေရာများ သို့မဟုတ် လူအများစု သက်သတ်လွတ်စားသူ ဖြစ်သည့်နေရာများတွင် လူတို့အတွက် အလွယ်ချက်ချည်နိုင်သော ပရိုတင်း ၏ တန်ဖိုးမဖြတ်နိုင်သော အရင်းအမြစ်ကို ပေးစွမ်းသည်။
ပဲတီစိမ်းသည် အာရှ (အိန္ဒိယ၊ အရှေ့တောင်အာရှ နှင့် အရှေ့အာရှ) တွင် ကြီးမားသော ဈေးကွက်ရှိပြီး၊ တောင်ဥရောပ နှင့် တောင်ပိုင်းအမေရိကန် တို့တွင်လည်း စားသုံးကြသည်။
ပဲတီစိမ်းပရိုတင်းကို (EU) ဥပဒေ 2015/2283 အရ ဘေးကင်းသော အသစ်သောအစားအစာ (Novel Food - NF) အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။
ပဲတီစိမ်း၏ စားသုံးမှုသည် ပထဝီဒေသအလိုက် ကွဲပြားသည်။
ဥပမာ- အိန္ဒိယတွင် ပဲတီစိမ်းကို ချိုမြသော မုန့်များ၊ အဆာပြေများ နှင့် အရသာရှိသော ဟင်းလျာများတွင် အသုံးပြုသည်။
အာရှ၏ အခြားဒေသများတွင် ၎င်းကို ကိတ်မုန့်၊ အညှောက်၊ ခေါက်ဆွဲ နှင့် ဟင်းချိုများတွင် အသုံးပြုသည်။
ဥရောပ နှင့် အမေရိကတွင် အဓိကအားဖြင့် လတ်ဆတ်သော ပဲအညှောက်အဖြစ် အသုံးပြုသည်။