kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
ဝမ်းရောဂါဘေးကြောင့် ရာစုနှစ် (၁၃)ခန့်တွင် ၎င်းလိုင်လွန်နေရာမှ တစ်နေရာသို့ ရေကြည်ရာမြက်နုရာ ရှာဖွေလျက် ဟားခါးမြို့နယ်၊ ထန်တလန်မြို့နယ်များတွင် နှစ်ပေါင်းကြာရှည်စွာ ရွာတည်၍ နေထိုင်လာခဲ့သည်။
(၁၇)ရာစုနောက်ပိုင်း လက်ရှိနေရာသို့ ရောက်ရှိလာကာ လိုင်လင်းပီဟူသောအမည်ဖြင့် ရွာတည်နေထိုင်ခဲ့သည်။
လိုင်လင်းပီကျေးရွာ စတင်တည်လာသည့်နှစ်မှစ၍ ယနေ့အထိ နှစ်ပေါင်း (၃၀၀)ကျော်ပြီ ဖြစ်သည်။
အမည်ရင်းမြစ် လိုင်လင်းပီမြို့သည် မရာမျိုးနွယ်စုတစ်ခုဖြစ်သော လိုင်လင်းမျိုးနွယ်စု၏ အမည်နာမကို အစွဲပြု၍ "လိုင်လင်းပီ" ဟူ၍ခေါ်ဝေါ်ခြင်းဖြစ်သည်။
"လိုင်လင်း" သည် မရာမျိုးနွယ်စုတစ်စု၏ အမည်ဖြစ်၍ "ပီ" ဆိုသည်မှာ အကြီးဆုံးကို ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။
လိုင်လင်းရွာမှ ရွာငယ်ကလေးများ (၈)ရွာ ခွဲထွက်လာသောအခါ ယနေ့လိုင်လင်းပီသည် အကြီးဆုံးရွာဖြစ်သဖြင့် လိုင်လင်းပီကျေးရွာဟု ပေါ်ပေါက်လာသည်။
တည်နေရာနှင့်အကျယ်အဝန်း လိုင်လင်းပီမြို့သည် ချင်းပြည်နယ်၊ မတူပီမြို့နယ်တွင် တည်ရှိသည်။
မြောက်လတ္တီကျူး ၂၁° ၃၅' နှင့် ၂၂° ၃၅' ကြားတွင် တည်ရှိသည်။
မြောက်ဘက်တွင် ရေဇွာမြို့နှင့် ထန်တလန်မြို့နယ်၊ အရှေ့ဘက်တွင် မတူပီမြို့၊ တောင်ဘက်တွင် ပလက်ဝမြို့၊ အနောက်ဘက်တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ နယ်နိမိတ်နှင့် ထိစပ်လျက်ရှိသည်။
လိုင်လင်းပီမြို့၏ အကျယ်အဝန်းမှာ အရှေ့မှအနောက်သို့ (၂)မိုင်ရှိ၍ တောင်မှ မြောက်သို့ (၃)မိုင်ရှိပြီး စတုရန်း (၆)မိုင် ကျယ်ဝန်းသည်။
လိုင်လင်းပီမြို့ကို အခြေခံသော မရာကျေးရွာအုပ်စုများ၏ အကျယ်အဝန်းမှာ ရှိသည်။
စီးပွားရေး မရာလူမျိုးသည် များသောအားဖြင့် တောင်ယာလုပ်ငန်းဖြင့် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း ပြုလုပ်သူများ ဖြစ်ကြသည်။
တပိုင်တနိုင် စိုက်ပျိုး မွေးမြူရေးကိုသာ ကျင့်သုံးလျက်ရှိသည်။
ထိုမှတဆင့် စနစ်တကျ မွေးမြူနိုင်ရေးအတွက် နေရာနယ်မြေများ လုံလောက်စွာ ရှိနေခြင်းကြောင့် အထူးသဖြင့် နွားနောက်မွေးမြူရေး၊ နှစ်ရှည်သီးနှံအဖြစ် လိမ္မော်၊ နာနတ်၊ သံပရာ၊ နှစ်တိုသီးနှံအဖြစ် နှမ်းများကို စနစ်တကျ မွေးမြူစိုက်ပျိုးရန် ဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။
လူမှုရေး လူမျိုး လိုင်လင်းပီမြို့တွင်နေထိုင်သော လူမျိုးများသည် မီရမ်ခေါ် မရာတိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ ဖြစ်သည်။
လူဦးရေနှင့် အိမ်ခြေ လိုင်လင်းပီမြို့သည် ၂၀၁၈ခုနှစ်အထိ အိမ်ခြေ (၅၃၀)စု၊ လူဦးရေ (၂၄၁၈)ဦး ရှိသည်။
နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း ရွာနီးချင်းကျေးရွာ အိမ်ထောင်စု ပြောင်းရွှေ့လာသူ များပြားသဖြင့် အိမ်ခြေ၊ လူဦးရေ တိုးပွားလျက်ရှိသည်။
အိမ်ခြေ (၁၀၀၀)ခန့် မြို့မြေနေရာကို လျာထား သတ်မှတ်ပြီးဖြစ်သည်။
ပညာရေး လိုင်လင်းပီမြို့တွင် ခရစ်နှစ် ၁၉၄၂ ခုနှစ်မှ မူလတန်းကျောင်း၊ ၁၉၅၆ ခုနှစ်တွင် အလယ်တန်းကျောင်း၊ ၁၉၉၂ ခုနှစ်တွင် အထက်တန်းကျောင်း ရရှိခဲ့သည်။
လက်ရှိတွင် အထက်တန်းကျောင်း တစ်ကျောင်း၊ မူလတန်းကျောင်း တစ်ကျောင်း၊ ကိုယ်ပိုင်အထက်တန်းကျောင်းတစ်ကျောင်း ရှိသည်။
၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် လိုင်လင်းပီမြို့၌ ဆယ်တန်း စာစစ်ဌာန ရရှိဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။
ကျန်းမာရေး ခရစ်နှစ် ၁၉၅၆ ခုနှစ်တွင် လိုင်လင်းပီမြို့၌ ကျေးလက်ကျန်းမာရေးဌာနဖွင့်လှစ်သည်။
၁၉၉၀ ခုနှစ်တွင် တိုက်နယ်ဆေးရုံအဖြစ် တိုးမြင့်ဖွင့်လှစ်သည်။
ဘာသာရေး လိုင်လင်းပီမြို့နှင့် မရာဒေသတစ်ခုလုံးသည် အများအားဖြင့် ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင်များ နေထိုင်ကြသည်။
မရာနယ်မြေသည် ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင်များသာဖြစ်ပြီး လိုင်လင်းပီမြို့သည် ခရစ်ယာန်ရုံးတစ်ရုံး စိုက်သည့်မြို့ဖြစ်သည်။
အ.ထ.က၊ လိုင်လင်းပီမြို့၏ (၇၅)နှစ်ပြည့် စိန်ရတုသဘင် အထိမ်းအမှတ် မဂ္ဂဇင်း ကိုးကား ကဏ္ဍ:ချင်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ။
အပ်ပျောက်သည်ကို ဆင်စီး၍ ရှာပြီး ဆင်ပျောက်သည်ကို ဆန်ခါနှင့်ချ၍ ရှာသကဲ့သို့ လုပ်သင့်လုပ်ထိုက်သည့် နည်းလမ်းဖြင့် မလုပ်ဘဲ မလုပ်သင့် မလုပ်ထိုက်သည့် နည်းလမ်းဖြင့် အဆင်ခြင်မဲ့ ကြိုးပမ်းလုပ်ဆောင်သည်။
"အပ်ပျောက်လျှင် ဆင်းစီး၍ ရှာ၊ ဆင်ပျောက်လျှင် ဆန်ခါနှင့် ချ၍ ရှာ" Category:မြန်မာစကားပုံများ။
ကိုးကား ကဏ္ဍ:သမုဒ္ဒရာ လင်းပိုင်များ။
လင်းပိုင်စင်းကြား (သိပ္ပံအမည် - Stenella coeruleoalba) သည် ကမ္ဘာ့သမုဒ္ဒရာများရှိ အပူချိန်မျှတသော ရေပြင်များနှင့် အပူပိုင်းရေပြင်များတွင် တွေ့ရှိရသည့် လင်းပိုင်တစ်မျိုးဖြစ်သည်။
၎င်းသည် သမုဒ္ဒရာလင်းပိုင်မျိုးရင်း (Delphinidae)ဝင် ဖြစ်သည်။
မျိုးရင်းခွဲခြားခြင်း လင်းပိုင်စင်းကြားကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် "Euphrosyne Dolphin" ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြပြီး၊ ၎င်းသည် လင်းပိုင်မျိုးစု Stenella တွင် ပါဝင်သော မျိုးစိတ်ငါးခုအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်။
သို့သော် LeDuc နှင့် အခြားသုတေသီများ၏ ၁၉၉၉ ခုနှစ် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာမှုအရ Stenella မျိုးစုသည် သဘာဝအလျောက် ဖြစ်ပေါ်လာသော အုပ်စုတစ်ခုမဟုတ်ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။
ဤလေ့လာမှုအရ လင်းပိုင်စင်းကြား၏ အနီးကပ်ဆုံး ဆွေမျိုးများမှာ ကလိုင်မီနီလင်းပိုင် (Clymene Dolphin)၊ သာမန်လင်းပိုင်များ (Common Dolphins)၊ အတ္တလန္တိတ် အစက်ပါလင်းပိုင် (Atlantic Spotted Dolphin) နှင့် အင်ဒို-ပစိဖိတ် ပုလင်းနှုတ်သီးလင်းပိုင် (Indo-Pacific Bottlenose Dolphin) တို့ဖြစ်သည်။
လင်းပိုင်စင်းကြားကို ၁၈၃၃ ခုနှစ်တွင် ရုရှားနိုင်ငံမှ ရူပဗေဒပညာရှင်နှင့် ရုက္ခဗေဒပညာရှင် ဖရန့်ဇ် မေယင် (Franz Meyen) က ဖော်ပြခဲ့သည်။
ပုံပန်းသွင်ပြင် 250px|right|thumb|မြေထဲပင်လယ်ရှိ တိုလွန်အနီးတွင် ခုန်တက်နေသော လင်းပိုင်စင်းကြား လင်းပိုင်စင်းကြားသည် တူညီသော ရေပြင်များတွင် နေထိုင်သော အခြားလင်းပိုင်မျိုးစိတ်များ (ဥပမာ- ပန်ထရိုပီကယ် အစက်ပါလင်းပိုင်၊ အတ္တလန္တိတ် အစက်ပါလင်းပိုင်၊ ကလိုင်မီနီလင်းပိုင်) နှင့် အရွယ်အစားနှင့် ပုံသဏ္ဌာန် ဆင်တူသည်။
သို့သော် ၎င်း၏ အရောင်အသွေးသည် သိသိသာသာ ကွဲပြားပြီး ပင်လယ်ပြင်တွင် အလွယ်တကူ သတိပြုမိနိုင်သည်။
၎င်း၏ ဗိုက်အောက်ပိုင်းသည် အပြာ၊ အဖြူ သို့မဟုတ် ပန်းရောင်ဖြစ်သည်။
မျက်လုံးများကို ဝိုင်းပတ်ထားသော အနက်ရောင် အစင်းကြောင်းတစ်ခု သို့မဟုတ် နှစ်ခုရှိပြီး ထိုအစင်းကြောင်းများသည် ကျောပိုင်းမှ ရင်ဘတ်ဆူးတောင်သို့ ဆက်သွယ်ထားသည်။
ထိုအစင်းကြောင်းများသည် ရင်ဘတ်ဆူးတောင်၏ အကျယ်အတိုင်း ကျယ်ပြီး ဆူးတောင်နှင့် အရွယ်အစား တူညီသည်။
နားရွက်နောက်မှ စတင်သော အနက်ရောင် အစင်းကြောင်းနှစ်ခုရှိပြီး တစ်ခုမှာ တိုတောင်းကာ ရင်ဘတ်ဆူးတောင်အထက်တွင် အဆုံးသတ်သည်။
အခြားတစ်ခုမှာ ပိုရှည်ပြီး ဘေးနှစ်ဖက်တစ်လျှောက် ထူထဲလာကာ အမြီးစွန်းမတိုင်မီ ဗိုက်အောက်သို့ ကွေးသွားသည်။
ဤအစင်းကြောင်းများအထက်တွင် လင်းပိုင်၏ ဘေးနှစ်ဖက်သည် အပြာဖျော့ သို့မဟုတ် မီးခိုးရောင်ဖြစ်သည်။
ဆူးတောင်များနှင့် အမြီးအားလုံးသည် အနက်ရောင်ဖြစ်သည်။
မွေးဖွားချိန်တွင် လင်းပိုင်စင်းကြားသည် အလေးချိန် ၁၀ ကီလိုဂရမ် (၂၂ ပေါင်) ခန့်ရှိပြီး အရှည် ၁ မီတာ (၃ ပေ) ခန့်ရှိသည်။
အရွယ်ရောက်ချိန်တွင် အမများသည် ၂.၄ မီတာ (၇.၉ ပေ)၊ အလေးချိန် ၁၅၀ ကီလိုဂရမ် (၃၃၀ ပေါင်) နှင့် အထီးများသည် ၂.၆ မီတာ (၈.၅ ပေ)၊ အလေးချိန် ၁၆၀ ကီလိုဂရမ် (၃၅၃ ပေါင်) အထိ ကြီးထွားသည်။
သုတေသနများအရ မြေထဲပင်လယ်ရှိ မမျိုးများသည် ၁၂ နှစ်တွင် အရွယ်ရောက်ပြီး၊ ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာတွင် အသက် ၇ မှ ၉ နှစ်ကြားတွင် အရွယ်ရောက်သည်။
သက်တမ်းမှာ ၅၅ မှ ၆၀ နှစ်ခန့်ဖြစ်သည်။
ကိုယ်ဝန်ဆောင်ကာလသည် ၁၂ လခန့်ကြာမြင့်ပြီး တစ်ကြိမ်မွေးဖွားပြီးနောက် ၃ မှ ၄ နှစ်အကြာတွင် နောက်တစ်ကြိမ် သားပြန်ပေါက်သည်။
အပြုအမူ လင်းပိုင်စင်းကြားသည် ၎င်း၏ မျိုးစုံစည်းရှိ အခြားလင်းပိုင်များနှင့်အတူ အုပ်စုကြီးများဖြင့် သွားလာလှုပ်ရှားသည်။
အုပ်စုတစ်စုတွင် လင်းပိုင်ရာချီ သို့မဟုတ် ထောင်ချီပါဝင်နိုင်သည်။
မြေထဲပင်လယ်နှင့် အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာတွင် အုပ်စုအရွယ်အစားမှာ အနည်းငယ် သေးငယ်သည်။
၎င်းတို့သည် သာမန်လင်းပိုင်များနှင့် ရောနှောနေထိုင်တတ်သည်။
လင်းပိုင်စင်းကြားသည် အခြားလင်းပိုင်များကဲ့သို့ လှုပ်ရှားမှုများကို ကျွမ်းကျင်စွာ ပြသနိုင်ပြီး ရေမျက်နှာပြင်အထက်သို့ မကြာခဏ ခုန်တက်ကာ လေထဲတွင် လှည့်ပတ်ပြသတတ်သည်။
အတ္တလန္တိတ်နှင့် မြေထဲပင်လယ်တွင် သင်္ဘောများနှင့် ချဉ်းကပ်လာတတ်သော်လည်း၊ ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာကဲ့သို့ အခြားနေရာများတွင် ယခင်က အလွန်အမင်း အသုံးချခံခဲ့ရသဖြင့် ထိုသို့ပြုမှု ရှားပါးသည်။
အရှေ့ဘက် အပူပိုင်းပစိဖိတ်ဒေသတွင် လင်းပိုင်စင်းကြားများကို “အပြေးသမား” (Streakers) ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းတို့သည် သင်္ဘောများနှင့် တိုက်မိခြင်းမှ ရှောင်ရှားရန် လျင်မြန်စွာ ဝေးရာသို့ ရေကူးထွက်သွားတတ်သည်။
လင်းပိုင်စင်းကြားသည် သေးငယ်သော ပင်လယ်ငါးများ (Pelagic Fish) နှင့် ပြည်ကြီးငါး (Squid) များကို စားသုံးသည်။
ကောင်ရေနှင့် ပျံ့နှံ့မှု thumb|ဂရိနိုင်ငံ ကိုရင့်အော်အနီးတွင် ခုန်တက်နေသော လင်းပိုင်စင်းကြားများ လင်းပိုင်စင်းကြားသည် အပူချိန်မျှတသော သို့မဟုတ် အပူပိုင်းရေပြင်များဖြစ်သည့် ကမ်းလွန်ပင်လယ်ပြင်များတွင် နေထိုင်သည်။
၎င်းတို့ကို မြောက်အတ္တလန္တိတ်နှင့် တောင်အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာများ (မြေထဲပင်လယ်၊ မက္ကဆီကိုအော်အပါအဝင်)၊ အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ နှင့် ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာတို့တွင် များစွာတွေ့ရှိရသည်။
မြောက်လတ္တီတွဒ် ၄၀ ဒီဂရီမှ တောင်လတ္တီတွဒ် ၃၀ ဒီဂရီအထိ နယ်မြေအတွင်း နေထိုင်သည်။
ရေအပူချိန် ၁၀ မှ ၂၆ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ်အတွင်း တွေ့ရှိရသော်လည်း၊ ပုံမှန်အားဖြင့် ၁၈ မှ ၂၂ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ်ကို နှစ်သက်သည်။
အနောက်ပစိဖိတ်တွင် ၎င်းတို့၏ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မှု ပုံစံကို အသေးစိတ် လေ့လာထားသော်လည်း၊ အခြားဒေသများတွင် ထိုသို့သော ပုံစံကို မတွေ့ရှိရပေ။
လင်းပိုင်စင်းကြားသည် ၎င်း၏ နယ်မြေအားလုံးတွင် အများအပြား တွေ့ရှိရသော်လည်း၊ ထိုနယ်မြေများသည် ဆက်စပ်မှုမရှိဘဲ ဦးရေ သိပ်သည်းမှု နည်းပါးသော နေရာများလည်း ရှိသည်။
စုစုပေါင်း ဦးရေမှာ ၂ သန်းကျော်ရှိသည်။
တောင်ဘက်အကျဆုံး မှတ်တမ်းမှာ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် နယူးဇီလန် တောင်ပိုင်း ဒူနီဒင်အနီး၌ ကမ်းပေါ်သို့ တက်လာသော လင်းပိုင်တစ်ကောင်ဖြစ်သည်။
လူသားများနှင့် ဆက်ဆံမှု ဂျပန်နိုင်ငံမှ ဝေလငါးဖမ်းသမားများသည် ၁၉၄၀ ပြည့်လွန်နှစ်များမှစ၍ အနောက်ပစိဖိတ်တွင် လင်းပိုင်စင်းကြားများကို အမဲလိုက်ဖမ်းဆီးခဲ့ကြသည်။
“လင်းပိုင်စင်းကြား ဖမ်းဆီးမှု” ၏ အထွတ်အထိပ်ကာလတွင် နှစ်စဉ် လင်းပိုင် ၈,၀၀၀ မှ ၉,၀၀၀ အထိ သေဆုံးခဲ့ပြီး၊ ထူးခြားသည့်နှစ်တစ်နှစ်တွင် ၂၁,၀၀၀ အထိ သေဆုံးခဲ့သည်။
၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များမှစ၍ ဖမ်းဆီးမှု ကန့်သတ်ချက်များ ချမှတ်ပြီးနောက် ဤအရေအတွက် လျော့ကျလာခဲ့ပြီး ၂၀၂၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် နှစ်စဉ် လင်းပိုင် ၂၀၀ ခန့်သာ ဖမ်းဆီးတော့သည်။
မြေထဲပင်လယ်ရှိ လူဦးရေသည် ညစ်ညမ်းမှု၊ ရောဂါများ၊ သင်္ဘောလမ်းကြောင်းများ၏ အလုပ်များမှု၊ ငါးဖမ်းပိုက်များတွင် မတော်တဆ ဖမ်းမိမှုများ (ဥပမာ- လောင်းလိုင်နာ၊ ထရစ်လာ၊ ဂျီလ်နက်၊ ထရမ်မယ်လ် နှင့် ပာ့စ်ဆိန်းပိုက်များ) တို့ကြောင့် ခြိမ်းခြောက်ခံနေရသည်ဟု သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းသူများက စိုးရိမ်ထားသည်။
မကြာသေးမီက စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ ဆိုနာနှင့် ဆိပ်ကမ်းများမှ ဓာတုညစ်ညမ်းမှုများလည်း ခြိမ်းခြောက်မှုအသစ်များ ဖြစ်လာသည်။
ထို့ပြင် ဟိုက်ဒရိုကာဘွန်များ (ဥပမာ- PCBs နှင့် HCB) သည် အစားအစာ ကွင်းဆက်များကို ထိခိုက်စေပြီး၊ သားပေါက်ခြင်းနှင့် နို့တိုက်ခြင်းမှတစ်ဆင့် ဟိုက်ဒရိုကာဘွန်များ လွှဲပြောင်းပေးနိုင်သည်ဟု ယူဆထားသည်။
လင်းပိုင်စင်းကြားများကို အကျဉ်းချထားရန် ကြိုးပမ်းမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သော်လည်း၊ ဂျပန်နိုင်ငံ တိုင်ဂျီဝေလငါးပြတိုက်တွင် ဖမ်းဆီးထားသည့် လင်းပိုင်အနည်းငယ်မှလွဲ၍ အများစုမှာ မအောင်မြင်ခဲ့ပေ။
လင်းပိုင်စင်းကြားများသည် တိုင်ဂျီလင်းပိုင်ဖမ်းဆီးမှု (Taiji Dolphin Drive Hunt) ၏ ပစ်မှတ်မျိုးစိတ်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။
အစာအာဟာရ အရွယ်ရောက်သော လင်းပိုင်စင်းကြားသည် ငါး၊ ပြည်ကြီးငါး၊ ရေဘဝဲ၊ ခရေးလ် (Krill) နှင့် အခြာခွံမာရေနေကောင်များကို စားသုံးသည်။
မြေထဲပင်လယ်ရှိ လင်းပိုင်စင်းကြားများသည် အဓိကအားဖြင့် ဆီဖလိုပေါ့ဒ် (Cephalopods) (အစာအိမ်ပါဝင်မှု၏ ၅၀-၁၀၀%) ကို စားသုံးပြီး၊ အရှေ့မြောက်အတ္တလန္တိတ်ရှိ လင်းပိုင်များသည် ငါးများ (အထူးသဖြင့် ကော့ဒ်ငါး) ကို မကြာခဏ စားသုံးသည်။
၎င်းတို့သည် ဆီဖလိုပေါ့ဒ်၊ ခွံမာကောင်နှင့် အရိုးပါငါးများကို အဓိကစားသုံးပြီး၊ အစာရှိရာ ရေအနက် ၇၀၀ မီတာအထိ ငုပ်လျှိုကာ အမဲလိုက်နိုင်သည်။
ထိန်းသိမ်းရေး thumb|ဂျီဂျွန်အနီး နေထိုင်သော လင်းပိုင်အနည်းစု အရှေ့ဘက် အပူပိုင်းပစိဖိတ်နှင့် မြေထဲပင်လယ်ရှိ လင်းပိုင်စင်းကြား ကောင်ရေများကို တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များ၏ ရွှေ့ပြောင်းထိန်းသိမ်းရေး သဘောတူညီချက် (CMS) ၏ နောက်ဆက်တွဲ II တွင် စာရင်းသွင်းထားသည် "Appendix II " of the Convention on the Conservation of Migratory Species of Wild Animals (CMS). As amended by the Conference of the Parties in 1985, 1988, 1991, 1994, 1997, 1999, 2002, 2005 and 2008. Effective: 5 March 2009.။
၎င်းတို့သည် မလိုလားအပ်သော ထိန်းသိမ်းမှု အခြေအနေရှိပြီး သဘောတူညီချက်များဖြင့် စီစဉ်ထားသော နိုင်ငံတကာ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုမှ အကျိုးများစွာ ရရှိနိုင်မည်ဖြစ်သည်။
IUCN အနီရောင်စာရင်းတွင် လင်းပိုင်စင်းကြားကို အန္တရာယ်အနည်းဆုံး (Least Concern) အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော်လည်း၊ လွန်ခဲ့သော မျိုးဆက်သုံးဆက်အတွင်း ၎င်း၏ လဦးရေခွဲများသည် ၃၀% လျော့ကျခဲ့သည်။
လင်းပိုင်စင်းကြားများသည် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ပင်လယ်အစာကွင်းဆက်တွင် အရေးပါပြီး အသက်ရှည်စွာ နေထိုင်နိုင်သဖြင့် ပင်လယ်ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ သတ္တုဓာတ်များ (Heavy Metals) စုဆောင်းမှုကို ရေရှည်စောင့်ကြည့်ရန် အညွှန်းမျိုးစိတ်တစ်ခု ဖြစ်နိုင်သည်။
ထို့ပြင် လင်းပိုင်စင်းကြားသည် ဘောလ်တစ်ပင်လယ်၊ အရှေ့မြောက်အတ္တလန္တိတ်၊ အိုင်ရစ်ပင်လယ်နှင့် မြောက်ပင်လယ်ရှိ သေးငယ်သော လင်းပိုင်များ ထိန်းသိမ်းရေး သဘောတူညီချက် (ASCOBANS) ၊ ပင်လယ်နက်၊ မြေထဲပင်လယ်နှင့် ဆက်စပ်အတ္တလန္တိတ်ဒေသရှိ လင်းပိုင်များ ထိန်းသိမ်းရေး သဘောတူညီချက် (ACCOBAMS) ၊ ပစိဖိတ်ကျွန်းများ ဒေသရှိ လင်းပိုင်များနှင့် ၎င်းတို့၏ နေထိုင်ရာများ ထိန်းသိမ်းရေး နားလည်မှု စာချွန်လွှာ (Pacific Cetaceans MOU) နှင့် အနောက်အာဖရိကနှင့် မကာရိုနီးရှားရှိ မန်နတီးနှင့် သေးငယ်သော လင်းပိုင်များ ထိန်းသိမ်းရေး နားလည်မှု စာချွန်လွှာ (Western African Aquatic Mammals MoU) တို့ဖြင့် အကာအကွယ်ပေးထားသည်။
ချီဆွန်းဂျွမ် (၁၉၆၂ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၂၀ မွေး) သည် စင်ကာပူနိုင်ငံရေးသမားနှင့် လက်ရှိ စင်ကာပူ ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ၏ ခေါင်းဆောင်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။
ချီ သည် စင်ကာပူအမျိုးသားတက္ကသိုလ် (NUS) တွင် ကထိက တစ်ယောက် ဖြစ်ခဲ့ပြီး ၁၉၉၂ တွင် ချမ်ဆီတုန်း မှ သူ့အား အက်စ်ဒီပီသို့ ဝင်ရောက်ရန် သိမ်းသွင်းခဲ့သည်။
ချမ်ဆီတုန်း သည် ချီနှင့် အခြားပါတီခေါင်းဆောင်များနှင့် သဘောထားကွဲပြားမှု အချို့ရှိခဲ့ပြီးနောက် ပါတီမှ ထွက်ခွာခဲ့သော အခါ ချီ သည် အက်စ်ဒီပီ၏ အထွေထွေ အတွင်းရေးမှူးနေရာကို ဆက်ခံခဲ့သည်။
ချီ အထွေထွေ အတွင်းရေးမှူး အဖြစ် စတင်စဉ် အချိန်က စင်ကာပူ ပါလီမန် ၌ ပါတီမှ အမတ် ၃ ဦး ရှိခဲ့သော်လည်း ၁၉၉၇ ခုနှစ် အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲတွင် နေရာအားလုံးကို ရှုံးနိမ့်ခဲ့သည်။
ထိုအချိန်မှစ၍ အက်စ်ဒီပီမှ အမတ် တစ်ဦးမျှ ပါလီမန်သို့ အရွေးမခံခဲ့ရပေ။
ချီသည် သူ၏ နိုင်ငံရေး လှုပ်ရှားမှုများကြောင့် အကြိမ်ကြိမ် အဖမ်းခံရပြီး ထောင်သွင်းအကျဉ်းချ ခံခဲ့ရသည်။
​ အဓိကအားဖြင့် ရဲတပ်ဖွဲ့မှ ခွင့်ပြုချက်မယူဘဲ​ တရားဟောခြင်း နှင့် အများပြည်သူရှေ့မှောက်တွင် ဆန္ဒ ပြခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။
သူသည် စင်ကာပူ၏ အာဏာရ အစိုးရ ဖြစ်သော ပီအေပီ ပါတီ၏ ပါတီဝင်များ ကို ဝေဖန်မှုကြောင့် အသရေဖျက်မှုဖြင့် အကြိမ်ကြိမ် တရားစွဲ အပြစ်ပေးခြင်း ခံရသည်။
သူသည် စင်ကာပူ ၏ ယခင် ဝန်ကြီးချုပ်များ ဖြစ်ကြသော လီကွမ်းယူ နှင့် ဂိုချောက်တောင်တို့မှ တရားစွဲဆိုသော အမှုကို ရှုံးနိမ်၍ လျော်ကြေးမပေးနိုင်သဖြင့် ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် လူမွဲစာရင်း ကြေညာခံရပြီး ပါလီမန် ရွေးကောက်ပွဲတွင် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်နိုင်ခြင်း မရှိဘဲ​တားမြစ်ခံရသည်။
၂၀၁၂ စက်တင်ဘာ ၂၄ တွင် ချီသည် လီကွမ်းယူ နှင့် ဂိုချောက်တောင် တို့ကို ပေးရန် ငွေ စင်ကာပူ ဒေါ်လာ ၃၀,၀၀၀ ရရှိကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။
ထိုအချိန်မှစ၍ သူ၏ လူမွဲစာရင်းကို ပယ်ဖျက်နိုင်ခဲ့ပြီး ၂၀၁၅ အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲတွင် ပါဝင် ယှဉ်ပြိုင်နိုင်ခဲ့သည်။
အစောပိုင်း ဘဝ ချီသည် ငယ်စဉ်ဘဝက စင်ကာပူနိုင်ငံ အင်ဂလို-ချိုင်းနိစ်ကျောင်း တွင် ပညာသင်ကြားခဲ့သည်။
၁၉၈၃ ခုနှစ်တွင် သူသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ၊ ပင်ဆယ်ဗေးနီးယားပြည်နယ်၊ မန်းဖီးတက္ကသိုလ်တွင် စိတ်ပညာ အဓိကဖြင့် ပညာသင်ကြားခဲ့ပြီး ဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။
၁၉၉၀တွင် ဂျော်ဂျီယာတက္ကသိုလ်မှ ပါရဂူဘွဲ့ ရရှိခဲ့သည်။
right|thumb| မီဇိုရမ်သည် ၁၉၅၀ ပြည့်နှစ်များ၌အာသံပြည်နယ်၏အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်သည်။
မီဇိုရမ်ပြည်နယ်၏သမိုင်းအခြေခံအားဖြင့်များ၏သမိုင်းလွှမ်းခြုံ မီဇိုရမ်ပြည်နယ် ၏ဝေးလံခေါင်ဖျားအစိတ်အပိုင်းအတွက်တည်ရှိသည်ဖြစ်သော အိန္ဒိယနိုင်ငံအရှေ့မြောက်ဘက်။
၎င်းသည် ချင်းပြည်နယ် မှ မြန်မာနိုင်ငံမှ ပြောင်းရွှေ့လာသော ချင်းလူမျိုးများ၏ စုပေါင်းသမိုင်းကြောင်းဖြစ်သည်။
သို့သော်သူတို့၏အနောက်ဘက်သို့ရွှေ့ပြောင်းခြင်းပုံစံများသည် ပါးစပ်သမိုင်း နှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန ကောက်ယူမှုများအပေါ်အခြေခံသည်။
ထို့ကြောင့်တိကျစွာဘာမျှမပြောနိုင်ပါ။
မှတ်တမ်းတင်ထားသည့်သမိုင်းသည် ၁၉ ရာစုအလယ်ပိုင်းခန့်တွင် ဗြိတိသျှဘုရင်စနစ်ကသိမ်းပိုက်ခဲ့သော ဒေသများနှင့်နှိုင်းယှဉ်လျှင်စတင်ခဲ့သည်။
ချင်းပြည်နယ် နှင့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရ်ှ မှလူအများရောနှောနေထိုင်နေကြသောကြောင့်ထိုမြေယာကို Lusei, Hmar, Lai, Mara နှင့် Chakmas မျိုးနွယ်စုတို့၏သမိုင်းကြောင်းကထင်ရှားသည်။
၂၀ ရာစုအလယ်ပိုင်းတွင်ဘာသာရေး၊ နိုင်ငံရေးနှင့်ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာတော်လှန်ရေးပြီးနောက်လူအများစုတို့သည်စူပါအနွယ်ဖြစ်သော မီဇို လူမျိုးစုအဖြစ်စုစည်းခံရသည်။
ထို့ကြောင့်တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုထားသောမီဇိုများအခြေချနေထိုင်မှုသည်မီဇိုရမ်ဖြစ်လာသည်။
မီဇိုရမ် မှတ်တမ်းမှတ်ရာများကို ၁၈၅၀ ပြည့်နှစ်များတွင်ဗြိတိသျှစစ်တပ်အရာရှိများထံမှရရှိခဲ့ပြီး စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသရှိ တရား ဝင်တရားစီရင်ပိုင်ခွင့်တွင်အိမ်နီးချင်းများထံမှရရှိခဲ့သည်။
ထိုအချိန်တွင်ထိုပြည်ကို Lushai Hills ဟုရည်ညွှန်းခဲ့သည်။
မဆုတ်မနစ်လူမျိုးစုကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ခြင်း၏အကျိုးဆက်နှင့်မကြာခဏဆိုသလိုလူ့သေစေနိုင်သောရလဒ်များအရဗြိတိသျှအုပ်စိုးရှင်များသည် လူမျိုးစု အုပ်ချုပ်မှုများကိုနှိမ်နင်းရန်ဖိအားပေးခံခဲ့ရသည်။
၁၈၇၁ နှင့် ၁၈၈၉ တွင်အပြစ်ပေးခံရသည့်ဗြိတိသျှစစ်ရေးအရလေ့လာမှုများက Lushai တောင်တန်းများတစ်ခုလုံးကိုသိမ်းပိုက်လိုက်သည်။
၁၉၄၇ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှအင်ပါယာ မှ အိန္ဒိယလွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် အာသံအစိုးရ လက်အောက်ရှိလူရှိုင်းတောင်တန်းများနယ်မြေဖြစ်လာခဲ့သည်။
၁၉၇၂ တွင်ခရိုင်အား ပြည်ထောင်စုနယ်မြေ အဖြစ်ကြေညာခဲ့ပြီးမီဇိုရမ်ကိုယဉ်ကျေးမှုအားလုံးပါဝင်နိုင်သည်။
နောက်ဆုံးတွင် Mizoram သည် ၁၉၈၆ ခုနှစ်တွင်ပြည့်စုံသော ဖက်ဒရယ်ပြည်နယ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။
မြို့သားတို့၏မူလအစ မီဇိုတို့၏ဘိုးဘေးများသည်ဗြိတိသျှတို့မပေါ်ထွန်းမီမည်သည့် စာအရေးအသား မျှမရှိခဲ့ပါ။
၎င်းတို့ကို မနုဿဗေဒ အားဖြင့် တိဘက် - ဗမာလူမျိုးစု အဖြစ်သတ်မှတ်သည်။
ရိုးရာ ဒဏ္ဍာရီများကမီဇိုတို့၏ပုခက် ထဲတွင် Chhinlung သို့မဟုတ် Sinlung ရှိခဲ့သည်ဟုတညီတညွတ်တည်းဆိုကြသည်။
ခံတွင်းသမိုင်းကမူရင်းနှင့် ပတ်သက်၍ ခြားနားသောအကောင့်များကိုပေးခဲ့သည်။
လူကြိုက်များသော ဒဏ္ဍာရီ တစ်ခုက မီဇိုများ သည် Chhinlung (စာသားအတိုင်း "rock cover") ဟုခေါ်သောဖုံးအုပ်ထားသောကျောက်တုံးကြီးအောက်မှထွက်ပေါ်လာကြခြင်းဖြစ်သည်။
နောက်ထပ်ဗားရှင်း Chhinlung ယင်းကိုရည်ညွှန်းကြောင်းပြောပါတယ် တရုတ် တရုတ်ဗမာနယ်စပ်အပေါ်အနီးကပ်တည်ရှိပြီး Sinlung သို့မဟုတ် Chinlingsang ၏မြို့။
မစ္စတာ KS Latourette, အဆိုအရ ထိုမင်းဆက်အုပ်ချုပ်မှုကိုဖျက်သိမ်းခဲ့တပြင်လုံးကိုအင်ပါယာတဦးတည်းစီမံခန့်ခွဲမှုစနစ်အောက်တွင်သို့ဆောင်ခဲ့ကြသည့်အခါတရုတ်နိုင်ငံရေးဖြစ်ခဲ့တဲ့ပဋိပက္ခတွေက ဘီစီအီး ၂၁၀ မှာရှိကြ၏။
အဆိုပါ မီဇိုများသည် တရုတ်မှထွက်ခွာကြပြီး လှိုင်းတံပိုး၏တဦးတည်း၏အစိတ်အပိုင်းတစ်ရပ်အဖြစ်ရွှေ့ပြောင်း ကြသည်။
သို့သော်ဤသည် ထင်မြင်ချက်သာဖြစ်ပါတယ်။
Vumson ၏ ဇိုသမိုင်း အရ Mizos ၏အစောဆုံးဘိုးဘေးမှာငလဟတ်၏အကြီးဆုံးသား Thlapa ဖြစ်ပြီး Lamhlir နှင့်မြေးသည် Seipui / Lusei ဖြစ်သည်။
Liangkhaia, Hrangṭhiauvaနှင့် Lal Chungnunga ကဲ့သို့သောသမိုင်းပညာရှင်များတင်ပြသောကွဲပြားခြားနားသောဇာတ်လမ်းတစ်ပုဒ်မှာ တိဘက် ၌ Mizoa၊ Mirua နှင့် Marua အမည်ရှိသောညီအစ်ကိုသုံးယောက်မွေးဖွားခဲ့သည်ဟူသောအချက်ဖြစ်သည်။
သူတို့အများစုအတွက် Chinzua (Chen က-ယွမ်) တွင်အခြေချနေထိုင်ခဲ့ခြေသလုံးဘဝကိုဦးဆောင် တရုတ်။
Mizoa မှဆင်းသက်လာသောသူများသည်မြန်မာနိုင်ငံရှိ Sakai သို့ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ကြသည်။
အချိန်တန်သော်လည်းကောင်းတို့တွင် Chhinglunga ဟုခေါ်သည့်အကြီးအကဲကြီးရှိခဲ့ပြီးသူ၏အကြီးအကဲကို Chinlung ဟုလူသိများလာသည်။
၎င်းတို့သည်ဌာနေတိုင်းရင်းသားများ၏ခုခံမှုကိုကျော်လွှားပြီးနောက် ၅ ရာစုနှစ်ခန့်တွင် ရှမ်းပြည်နယ်တွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟုခန့်မှန်းရသည်။
ရှမ်းပြည်နယ်တွင် ၈ ရာစုပတ် ၀ န်းကျင်ကဘူးချိုင့်ဝှမ်းသို့မပြောင်းရွှေ့မီနှစ်ပေါင်း ၃၀၀ ခန့်ရှင်သန်ခဲ့သည်။
ကဘူး ချိုင့်ဝှမ်း တွင်မီဇိုများသည်ဒေသခံဗမာများနှင့်ယဉ်ကျေးမှုအရလွှမ်းမိုးမှုရှိသည်။
ဖြစ်နိုင်သည်မှာ Mizos သည် ကော့ဘား တွင် ဗမာ များထံမှစိုက်ပျိုးနည်းကိုသင်ယူခဲ့သည်။
သူတို့၏စိုက်ပျိုးရေးသုံးကိရိယာများမှာမီဇိုများကဗမာတို့အားပေးသော ကော့ (Pre ) ရှေ့တွင် ကပ် ထားသည်။
Khampat (ယခု မြန်မာနိုင်ငံတွင် ) သည်နောက်ထပ်မီဇိုအခြေချနေထိုင်သူဖြစ်သည်။
သူတို့ဟာ Khampat မှမထွက်ခွာမီမြို့ကိုသူတို့ဖန်တီးကြောင်းနိမိတ်အဖြစ် banyan အပင်ကို စိုက်ခဲ့သည်ဟုဆိုကြသည်။
၁၄ ရာစုအစောပိုင်းတွင်အနောက်ဘက်သို့အိန္ဒိယ - မြန်မာနယ်စပ်သို့ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။
သူတို့ကရွာတွေဆောက်ပြီး Seipui ၊ Saihmun နဲ့ Bochung လိုမျိုးနွယ်စုလို့ခေါ်တယ်။
ချင်းတောင်တန်းရှိတောင်တန်းများနှင့်ခက်ခဲသည့်ဒေသများသည်ကျေးရွာများစွာသို့အတင်းအကြပ်ခိုင်းစေခြင်းနှင့်တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများပေါ်ပေါက်လာခြင်းဖြစ်သည်။
မီဇိုတောင်ကုန်း ပစ္စုပ္ပန်မီဇိုရမ်သို့ ၀ င်ရောက်ရန် Mizo အစောဆုံးလူများကို Kukis ဟုလူသိများခဲ့သည်။
ဒုတိယမြောက် Mizo ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများကို New Kukis ဟုခေါ်သည်။
Lushais များသည် Lushai Hills သို့ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်သည့် Mizo မျိုးနွယ်စုတွင်နောက်ဆုံးဖြစ်သည်။
မြန်မာ နှင့်နယ်နိမိတ်ချင်းထိစပ်နေသော Tiau မြစ် ကိုဖြတ်ကျော်သွားသောအခါအာဏာရ Sailo မျိုးနွယ်စုများအဖြစ်လူသိများလာသည့် Zahmuaka ၏သားစဉ်မြေးဆက်များသည်သူတို့၏စိတ်ဓာတ်ကိုတတ်နိုင်သလောက်ခိုင်မာသည့်ခေါင်းဆောင်များဖြစ်ကြောင်းသက်သေပြခဲ့သည်။
ရိုးရာကျေးရွာအုပ်ချုပ်ရေးစနစ်ကိုလည်းပြည့်စုံကောင်းမွန်အောင်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။
ကျေးရွာ၏အကြီးအကဲအနေဖြင့်ကာကွယ်ရေး ဦး စီးချုပ် (သို့) လာလ်သည်စိုက်ပျိုးရန်မြေများကိုခွဲဝေချပေးခဲ့ပြီး၊ ကျေးရွာများရှိအငြင်းပွားမှုများအားလုံးကိုဖြေရှင်းပေးခဲ့ပြီးဆင်းရဲသားများကိုကျွေးမွေးစောင့်ရှောက်ပြီးခိုလှုံလိုသူတိုင်းကိုအမိုးအကာပေးခဲ့သည်။
၁၈ နှင့် ၁၉ ရာစုများရှိမီဇိုသမိုင်းကိုလူမျိုးစုများစီးနင်းတိုက်ခိုက်မှုနှင့်လက်တုံ့ပြန်လေ့လာရေးခရီးစဉ်များစွာဖြင့်မှတ်သားထားသည်။
British Raj မတိုင်မီက Mizo လူမျိုးစုများနှင့်မျိုးနွယ်စုများသည်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရကျေးရွာများတွင်နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။
အကြီးအကဲသည်မီဇိုနှင့်အခြားဌာနေတိုင်းရင်းသားများအကြားလူ့အဖွဲ့အစည်းတွင်ထင်ရှားသောရာထူးရရှိခဲ့သည်။
အချို့သောအကြီးအကဲများကိုပင်ထိပ်တန်းအကြီးအကဲသို့မဟုတ်ထိပ်တန်းအုပ်စိုးရှင်သို့မဟုတ်ဘုရင်အဖြစ်ခန့်အပ်ခံရသည်။
ထိပ်တန်းအကြီးအကဲလက်အောက်တွင်အကြီးအကဲများစွာရှိပြီးအများစုမှာညီအစ်ကိုများဖြစ်ကြပြီးအလွန်နည်းသောအကြီးအကဲ၏သားအဖြစ်မွေးစားသူအနည်းငယ်သာရှိသည်။
အကြီးအကဲနေရာနှင့်ထိပ်တန်းခေါင်းဆောင် (ရာထူး) ၏ရာထူးသည်မျိုးရိုးလိုက်မှုအပေါ်လုံးလုံးအခြေခံသည်။
အကြီးဆုံးသောညီအစ်ကိုများသည်အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံ၏နယ်မြေအသီးသီးတွင်ဖခင်ထံမှလွတ်လပ်စွာအုပ်စိုးခဲ့စဉ်ကသူ၏ဖခင်နှင့်သူ့ဖခင်၏ကျွန်များပေးသောမြေ၊ ပိုင်ဆိုင်မှုများနှင့်လက်ဆောင်များကိုအမွေဆက်ခံသောအကြီးအကဲ (ဘုရင်) ၏အငယ်ဆုံးသားသည်အမွေဆက်ခံခဲ့သည်။
လွတ်လပ်ရေးရခဲ့သောသူ၏အစ်ကိုကြီးများသည်ထိပ်တန်းအကြီးအကဲ (ဘုရင်) အားခေါ်ယူသောအခါသူများကိုထိပ်တန်းအကြီးအကဲ (ဘုရင်) အားပေးလိမ့်မည်ဟုမျှော်လင့်ရသည်။
အထူးသဖြင့်အခြားနိုင်ငံများသို့ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာသောအခါထိပ်တန်းအကြီးအကဲ၏သားမြေးများ၏စစ်သည်များကိုခေါ်ယူခဲ့သည်။
ထိပ်တန်းကာကွယ်ရေး ဦး စီးချုပ် (ဘုရင်) ၏တောင်းဆိုချက်ကိုလက်မခံသည့်အခါသို့မဟုတ်အခွန်မပေးဆောင်သည့်အခါသူတို့၏မြေများကိုထိပ်တန်းအကြီးအကဲ၏ပေါင်းစပ်သားများကကျူးကျော်ခဲ့သည်။
၁၇ မှ ၁၉ ရာစုအတွင်းဗြိတိသျှအိန္ဒိယဒေသကိုကျူးကျော် ၀ င်ရောက်မှုကိုထိပ်တန်းအကြီးအကဲများ၏စစ်သည်များကပြုလုပ်ခဲ့သည်။
ဤရွေ့ကားဗြိတိသျှဘာသာရပ်များမှကျူးကျော် Mizos ၏ဆင်အမဲလိုက်နေရာများမှဗြိတိသျှတိုးချဲ့မှု၏ရလဒ်ဖြစ်ခဲ့သည်။
အကယ်၍ မင်းကြီး၏ဘုရင် (သို့) အကြီးအကဲသည်သူ၏အငယ်ဆုံးသားအရွယ်မတိုင်မီသေဆုံးသွားပါကထိပ်တန်းအကြီးအကဲ၏ဇနီးသို့မဟုတ်အကြီးအကဲ၏ဇနီးသည်ထိုပြည်ကိုပြန်လည်ထူထောင်လိမ့်မည်။
Mizo အကြီးအကဲများအကြား Sailos သည်အလွန်အရေးပါလာခဲ့ပြီးမီဇိုရမ်ရှိနယ်မြေအများစုကိုအာသံ၊ မဏိပူရ၊ ထရီရာ၊ မြန်မာနှင့်ဘင်္ဂလားဒေ့ရ်ှဒေသများအပါအ ၀ င်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။
ဗြိတိသျှတို့ကသူတို့၏မြေကိုကျူးကျော်သောအခါဗြိတိသျှတို့၏တိုးတက်မှုကြောင့်ထိပ်တန်းအကြီးအကဲများနှင့်အကြီးအကဲများကိုအောင်မြင်စွာနိုင်ခဲ့သည်။
အမျိုးမျိုးသောမျိုးနွယ်စုများနှင့်လူတန်းစားခွဲများသည်ဒေသအလိုက် jhum စိုက်ပျိုးခြင်းဟုခေါ်သော လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေး ပုံစံတစ်ခုဖြစ်သည်။
ဗိုလ်တို့သည်၎င်းတို့၏နယ်မြေများအတွင်းအကြွင်းမဲ့အာဏာသောမင်းတို့ (သိုးထီး) တို့က, အကြီးနှင့်သူတို့၏သူရဲ၎င်းတို့၏နယ်မြေများအခိုင်အမာလည်းသိမျးပိုကျခွငျးအားဖွငျ့သူတို့ရဲ့နယ်မြေတိုးတက်လာခဲ့သည်။
သူတို့၏မြေယာများကိုတောင်းဆိုနေသော်လည်းမီဇိုစစ်သည်သည်ခေတ်သစ်အာသံ၊ ထရီပူရာနှင့်မဏိပူရဒေသအချို့သို့အမြဲကျူးကျော်ဝင်ရောက်လိမ့်မည်။
ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးမှူးများနှင့်စာရေးသူများသည်မီဇိုတို့၏ခေါင်းကိုက်ခြင်းအလေ့အကျင့်အကြောင်းမကြာခဏရေးသားခဲ့သည်။
မီဇိုအကြီးအကဲများတောင်းဆိုသောနယ်မြေအများစုမှာမီဇိုရမ်ပြည်နယ်တွင်ရှိသည်။
သို့သော်အချို့သောနယ်မြေများမှာလက်ရှိအာသံ၊ ထရီပူ၊ မဏိပူရ၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရ်ှနှင့်မြန်မာနိုင်ငံတို့တွင်ဖြစ်သည်။
ကျေးရွာခေါင်းဆောင်များ ဦး ဆောင်သောလူမျိုးစုများစီးနင်းတိုက်ခိုက်မှုနှင့်ခေါင်းဖြတ်သတ်ဖြတ်ခြင်းများဖြစ်ပွားခဲ့သည်။
ခေါင်းကိုက်ခြင်းသည်ရန်သူမျိုးနွယ်စုမှချုံခိုတိုက်ခိုက်ခြင်း၊ ကျွန်များယူဆောင်ခြင်းနှင့်ရန်သူမျိုးနွယ်စုမှခေါင်းဆောင်များကိုခေါင်းဖြတ်သတ်ခြင်း၊ အိမ်သို့ပြန်ပို့ခြင်းနှင့်လူမျိုးစုကျေးရွာဝင်ပေါက်တွင်ပြသခြင်းတို့ပါဝင်သည်။
ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်မှု ကန ဦး တွေ့ဆုံမှုများ ၁၉ ရာစုအလယ်ပိုင်းရောက်သော် ဗြိတိသျှအင်ပါယာ သည် စစ်တကောင်း နှင့် မြန်မာပြည်ကို သိမ်းပိုက် ထားသော်လည်းလူမျိုးစုများနှင့်သူတို့၏တောင်ထူထပ်သောနယ်မြေများကိုလုံးဝစိတ် ၀ င်စားမှုမရှိခဲ့ပါ။
သူတို့ကမျှတ။
မရသော“ ရိုင်းပျသော” ရိုင်းစိုင်းမှုအဖြစ်ဖော်ပြခြင်းခံခဲ့ရသည်။
ထို့နောက်လူမျိုးစုငယ်များသည်အထီးကျန်ဆန်သောအစု အဖွဲ့များ နှင့်နေထိုင်ခဲ့ကြပြီးတစ် ဦး နှင့်တစ် ဦး စစ်ပွဲများမကြာခဏဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။
သူတို့၏ဘာသာရေးဘ ၀ များသည် အယူမှားဝါဒ၏ လွှမ်းမိုးမှု အောက်တွင်ရှိနေပြီး Pialral ဟုခေါ်သောတမလွန်ဘဝနှင့်ပတ်သက်သောထူးခြားသောအယူအဆဖြင့် နတ် ကိုးကွယ်သည့်ကမ္ဘာအမြင်ကို ဦး ဆောင် ခဲ့ကြသည်။
သူတို့သည် တိရစ္ဆာန်ယဇ်ပူဇော်ခြင်း အပါအ ၀ င်အသေးစိတ်ကျသောထုံးတမ်းစဉ်လာများကိုကျင့်သုံးပြီးသက်မဲ့အရာဝတ္ထုများ၊ ရောဂါများနှင့်ပုံမှန်မဟုတ်သောသဘာဝဖြစ်ရပ်များကို ၀ တ်ပြုကိုးကွယ်ကြသည်။
ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်အာသံတွင်မှတ်တမ်းတင်ထားသောပထမဆုံး Lushai (ဗြိတိသျှလူစီရေးလူနည်းစု) ဝင်ရောက်စီးနင်းခြင်းကို ၁၈၂၆ ခုနှစ်တွင်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။
ထိုနှစ်မှ ၁၈၅၀ ခုနှစ်အထိဒေသခံအရာရှိများသည်တောင်ဘက်တောင်တန်းများ၏ပြင်းထန်သောတိုက်ခိုက်မှုများကိုမတားဆီးနိုင်ခဲ့ပါ။
စီးနင်းမှုများနှင့် ၀ င်ရောက်စီးနင်းမှုများသည်နှစ်စဉ်ဖြစ်ပွားခြင်းဖြစ်ပြီး၊ တစ်ကြိမ်တွင် Sylhet မှတရားသူကြီးက Kookies ၏ဗြိတိသျှပိုင်နယ်မြေဖြစ်သည့်လူ ၁၅၀ အသတ်ခံရသည့်အစုလိုက်အပြုံလိုက်သတ်ဖြတ်မှုများကိုအစီရင်ခံခဲ့သည်။
အဆိုပါစီးနင်းမှု 1871 ခုနှစ်တွင်ပြင်းထန်သောတိုက်ခိုက်မှုအများအပြားစီးရီးအပေါ်အကြီးအကျယ်ပျက်စီးမှုနှင့်အတူနှစ် ဦး စလုံးနှစ် ဦး စလုံးသေဆုံးမှုအများအပြားဖြစ်ပွားစေသည့်အခါအပြင်းထန်ဆုံးဖြစ်ခဲ့သည်။
အလုပ်သမားများနှင့်စစ်သားအတော်များများကိုအကျဉ်းသားများအဖြစ်ခေါ်ဆောင်ခဲ့ပြီး၎င်းတို့ထဲမှခြောက်နှစ်အရွယ် Mary Winchester သည်။
Mary Winchester သည် Bengkhuaia စစ်သည်များ၏ဓားစာခံအဖြစ်ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရသည်။
ဗြိတိန်စစ်ရေးလေ့လာရေးခရီး လက်တုံ့ပြန်ရန် ၁၈၇၁ မှ ၁၈၇၂ ခုနှစ်တွင် Lushai Expedition အမည်ရှိအပြစ်ပေးလေ့လာရေးအဖွဲ့ကိုဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။
ကင်ပိန်းတွင်ကော်လံနှစ်ခုပါ ၀ င်သည်။
စစ်တကောင်းမှလက်ယာဘက်နှင့် Cachar မှလက်ဝဲဘက်သို့တိုးတက်သည်။
CB Brown ၏စစ် ဦး စီးချုပ်သည်စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသကြီးကြပ်ရေးမှူးဗိုလ်ကြီး TH Lewin အားအရပ်ဘက်အရာရှိအဖြစ်တာဝန်ပေးခဲ့သည်။
Cachar ကော်လံကို CB CB၊ General Bourchier ဦး ဆောင်။
Cachar ၏လက်ထောက်ကော်မရှင်နာ၊ ထို့အပြင်မဏိပူရ၏နိုင်ငံရေးကိုယ်စားလှယ်ဖြစ်သောဗိုလ်မှူးကြီးဂျိမ်းစ်နွတ်ထ်လာနှင့်အတူမဏိပူရ၏ဆက်နွယ်မှုသည်အထွေထွေ Bourchier ၏လေ့လာရေးခရီး၏အစိတ်အပိုင်းနှင့်ပူးပေါင်းရန်သရုပ်ပြခဲ့သည်။
အဆိုပါလေ့လာရေးခရီး 15 ဒီဇင်ဘာလ 1871 ရက်တွင်စတင်ခဲ့သည်။
မီဇိုကျေးရွာများသည်တစ်ရွာပြီးတစ်နိုင်ငံထိခိုက်ပျက်စီးခဲ့ပြီး Mary Winchester ကကယ်တင်နိုင်ခဲ့သည်။
မီဇိုအကြီးအကဲများသည်နောက်ထပ်တိုက်ခိုက်မှုများမပြုလုပ်ရန်အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကိုပြုလုပ်ခဲ့သည်။
နယ်စပ်ကိုကာကွယ်ရန်နယ်စပ်နေရာများဆောက်လုပ်ထားပြီး၊ လူဆာရှီများရောင်းဝယ်ဖောက်ကားရန်အတွက်ဈေးများဖွင့်လှစ်ထားသည်မှာဆယ်စုနှစ်တစ်ခုကြာပြီးနောက်အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးပျက်ပြားခဲ့ပြီးပြတ်တောင်းပြတ်တောင်းစီးမှုများထပ်မံဖြစ်ပွားခဲ့သည်။
၁၈၈၉ တွင်ဗြိတိသျှစစ်တပ်မှ "၁၈၈၉ ခုနှစ်၏ Expedition" အမည်ရှိသောအပြစ်ပေးခြင်းဆိုင်ရာတူးဖော်ရေးကုဒ်ကိုထပ်မံဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။
ဒါဟာဗိုလ်မှူးကြီးခမှာထားတော်မူခဲ့သည် FVC Tregear။
Chawngte ရှိသူတို့စခန်းချနေရာမှ ၁၈၈၈ ဒီဇင်ဘာ ၁၉ တွင်စတင်ခဲ့သည်။