kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
စီမံကိန်းများအနေဖြင့်ငါးဖမ်းကိရိယာများ၊ မျိုးစေ့များနှင့်စိုက်ပျိုးရေးသုံးကိရိယာများကဲ့သို့မြင်သာထင်သာသောအရင်းအမြစ်များကိုထောက်ပံ့ပေးသည်။
၎င်းတို့သည်မိသားစုများကိုဗင်နီဇွဲလားတွင်ဝက်မွေးမြူရေးကူညီခြင်း၊ ကိတ်ဗာဒီနှင့်မော်ရီတေးနီးယားရှိကျောင်းဥယျာဉ်များဖန်တီးပေးခြင်း၊ ယူဂန်ဒါရှိကျောင်းမှနေ့လယ်စာများပေးခြင်းနှင့်ကလေးများစားနပ်ရိက္ခာကြီးထွားရန်သင်ကြားပေးခြင်း၊ အိန္ဒိယရှိနူနာစွဲသူအသိုင်းအဝိုင်းတွင်ငါးမွေးမြူခြင်းစသည်တို့ဖြစ်သည်။
အက်ဖ်အေအိုချစ်ကြည်ရေးသံတမန်များ FAO ၏ချစ်ကြည်ရေးသံတမန်အစီအစဉ်ကို ၁၉၉၉ ခုနှစ်တွင်စတင်ခဲ့သည်။
ဤအစီအစဉ်၏အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာမကြုံစဖူးများပြားလှသည့်ကာလအတွင်းလူဦးရေ ၁ ဘီလီယံခန့်သည်နာတာရှည်ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းနှင့်အာဟာရချို့တဲ့ခြင်းများကိုဆက်လက်ခံစားနေရသောလက်မခံနိုင်သောအခြေအနေကိုပြည်သူလူထုနှင့်မီဒီယာများ၏အာရုံကိုဆွဲဆောင်ရန်ဖြစ်သည်။
ဤလူများသည်စိတ်ဆင်းရဲစရာဘဝကိုကြုံတွေ့ရပြီးလူ့အခွင့်အရေးအခြေခံအကျဆုံးဖြစ်သောအစားအစာရရှိရန်ငြင်းပယ်ခံကြရသည်။
အစိုးရတစ်ခုတည်းကသာငတ်မွတ်မှုနှင့်အာဟာရချို့တဲ့မှုကိုအဆုံးသတ်နိုင်မည်မဟုတ်ပါ။
ပြည်သူလူထုနှင့်ပုဂ္ဂလိကကဏ္ဍများကိုစည်းရုံးခြင်း၊ အရပ်ဘက်လူ့အဖွဲ့အစည်းများပါဝင်ခြင်းနှင့် စုပေါင်း၍တစ်ဦးချင်းအရင်းအမြစ်များစုစည်းခြင်းသည်လူအများနာတာရှည်ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှုနှင့်အာဟာရချို့တဲ့မှုမှလွတ်မြောက်ရန်လိုအပ်သည်။
ထိုကဲ့သို့သောနိုဘယ်ဆုဆုရှင်ရီတာကိုလေဝိအမျိုး Montalcini အဖြစ်အနုပညာ, ဖျော်ဖြေရေး, အားကစားနှင့်ပညာရှင်များအနေဖြင့်နာမည်ကြီးတွေ, မင်းသမီး Gong Li က, နှောင်းပိုင်းအဆိုတော်မမိရိအံ Makeba နိုင်ငံတကာအဆိုတော်များ ရိုနန် ကိတင်း နှင့် အန်ဂွန်း FAO မှရဲ့ချစ်ကြည်ရေးသံအမတ်ကြီးတစ်ခုချင်းစီနှင့်ဘောလုံးကစားသမားရောဘတ်ဘက်ဂျို နှင့်ရာအူးလ်အနည်းငယ်ကိုပြောရလျှင် FAO ၏ရည်မှန်းချက်ဖြစ်သောလက်ရှိနှင့်အနာဂတ်သားစဉ်မြေးဆက်များအတွက်စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံမှုရှိသောကမ္ဘာသို့ပုဂ္ဂိုလ်ရေးနှင့်ပညာရှင်ဆန်ဆန်ကတိကဝတ်ပြုထားသည်။
သူတို့ရဲ့အစွမ်းအစနဲ့ဩဇာကိုသုံးပြီးချစ်ကြည်ရေးသံအမတ်ကြီးများကလူငယ်များ၊ လူချမ်းသာများနှင့်ဆင်းရဲသူများကိုကမ္ဘာ့ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှုတိုက်ဖျက်ရေးတွင်ဆွဲဆောင်သည်။
၎င်းတို့သည် ၂၁ ရာစုနှင့်နောက်ပိုင်း၌စားနပ်ရိက္ခာအားလုံးအတွက်အမှန်တကယ်ဖြစ်လာစေရန်ရည်ရွယ်သည်။
အစားအစာလမ်းညွှန်ပိုင်ခွင့် ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင်အစားအစာအခွင့်အရေးဆိုင်ရာလမ်းညွှန်များကိုကျင့်သုံးခဲ့ပြီးပြည်နယ်များအနေဖြင့်အစားအစာအခွင့်အရေးနှင့်ပတ်သက်၍၎င်းတို့၏တာဝန်ဝတ္တရားများကိုမည်သို့အကောင်အထည်ဖော်မည်ကိုလမ်းညွှန်ပေးခဲ့သည်။
အစားအစာအကျပ်အတည်းကိုတုံ့ပြန်ခြင်း ၂၀၀၇ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် FAO မှစားနပ်ရိက္ခာဈေးနှုန်းများမြင့်တက်ရန်ကမကထပြုမှုကိုစတင်ခဲ့သည်။
ထုတ်လုပ်သူများအနေဖြင့်၎င်းတို့၏ထွက်ကုန်များတိုးလာပြီးဝင်ငွေပိုမိုရရှိစေသည်။
ဤပဏာမခြေလှမ်းအရ FAO သည်ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာစားနပ်ရိက္ခာအကျပ်အတည်းဆိုင်ရာကုလသမဂ္ဂအဆင့်မြင့်လုပ်ငန်းအဖွဲ့၏လုပ်ဆောင်မှုတွင်ပါဝင်ခဲ့ရာဘက်စုံလုပ်ဆောင်မှုမူဘောင်ကိုထုတ်လုပ်ခဲ့သည်။
FAO သည်နိုင်ငံပေါင်း ၂၅ ခုကျော်တွင်စီမံကိန်းများကိုဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး ၆၀ နီးပါးတွင်အေဂျင်စီများအကြားမစ်ရှင်များ၊ စားနပ်ရိက္ခာနှင့်စိုက်ပျိုးရေးဆိုင်ရာကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာသတင်းနှင့်အစောပိုင်းသတိပေးစနစ်မှတဆင့်၎င်း၏စောင့်ကြည့်လေ့လာမှုကိုအရှိန်မြှင့်တင်ခဲ့သည်။
လယ်ယာကဏ္ဍရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုတွင်ပိုမိုရင်းနှီးမြှုပ်နှံရန်ထောက်ခံခဲ့သည်။
ဥရောပသမဂ္ဂနှင့်လည်းလက်တွဲဆောင်ရွက်သည်။
ယင်း၏လုပ်ဆောင်မှုဥပမာတစ်ခုမှာအမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၀.၂ သန်း၊ ဟေတီတွင်အရည်အသွေးကောင်းမျိုးစေ့များဖြန့်ဖြူးရန်အတွက်ယူရို ၇.၅ ဘီလီယံဖြစ်သည်။
သိသိသာသာအားဖြင့်ဈေးနှုန်းချိုသာအစားအစာများကိုစားနပ်ရိက္ခာထုတ်လုပ်မှုတိုးမြှင့်ခြင်းနှင့်တိုးမြှင့်သည့်။
အက်ဖ်အေအို-အီယူလက်တွဲမှု ၂၀၀၉ ခုနှစ်မေလတွင် FAO နှင့်ဥရောပသမဂ္ဂတို့သည်စားနပ်ရိက္ခာဈေးနှုန်းမြင့်တက်မှုကြောင့်အကြီးအကျယ်ထိခိုက်နေသောနိုင်ငံများရှိအသေးစားလယ်သမားများကိုထောက်ပံ့ရန်ယူရို ၁၂၅ သန်းတန်ဖိုးရှိကနဦးအကူအညီအစီအစဉ်ကိုလက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။
ဤအကူအညီပေးရေးအစီအစဉ်သည်ဥရောပသမဂ္ဂ၏ယူရို ၁ ဘီလျံစားနပ်ရိက္ခာဖူလုံမှုအောက်တွင်ရှိနေသည်။
ကမ္ဘာ့စားနပ်ရိက္ခာအကျပ်အတည်းနှင့် FAO အပေါ်ကုလသမဂ္ဂအထွေထွေအတွင်းရေးမှူး၏အဆင့်မြင့်လုပ်ငန်းအဖွဲ့နှင့်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်ပြီးစားနပ်ရိက္ခာဖူလုံမှုအပေါ်လျင်မြန်သော်လည်းအကျိုးသက်ရောက်စေမည့်အစီအစဉ်များကိုအာရုံစိုက်ရန်ဖြစ်သည်။
FAO သည်နိုင်ငံပေါင်း ၂၅ နိုင်ငံတွင်အလုပ်အတွက်ယူရိုသန်း ၂၀၀ ခန့်လက်ခံရရှိနေပြီးထိုအထဲမှယူရို ၁၅.၄ သန်းသည်ဇင်ဘာဘွေသို့ဖြစ်သည်။
စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံရေးအစီအစဉ်များ စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံရေးအတွက်အထူးအစီအစဉ်မှာထောင်စုနှစ်ဖွံ့ဖြိုးရေးရည်မှန်းချက်များအတွက်ကတိကဝတ်အနေဖြင့် ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင်ကမ္ဘာပေါ်ရှိဆာလောင်မွတ်သိပ်သူဦးရေကိုနှစ်ဆလျှော့ချရန်ရည်မှန်းချက်ကိုရောက်ရှိရန် FAO ၏အဓိကဦးတည်ချက်ဖြစ်သည်။
ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိနိုင်ငံပေါင်း ၁၀၀ ကျော်မှစီမံကိန်းများမှတစ်ဆင့်ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှု၊ အာဟာရချို့တဲ့မှုနှင့်ဆင်းရဲနွမ်းပါးမှုပပျောက်ရေးအတွက်ထိရောက်သော၊ လက်ရှိတွင်နိုင်ငံပေါင်း ၁၀၂နိုင်ငံသည်အစီအစဉ်တွင်ပါဝင်နေပြီးယင်းအနက် ၃၀ခန့်သည်ရှေ့ပြေးအဆင့်မှအမျိုးသားရေးအစီအစဉ်များသို့ပြောင်းလဲသွားပြီဖြစ်သည်။
FAO သည်၎င်း၏လုပ်ငန်း၏အကျိုးသက်ရောက်မှုကိုအမြင့်ဆုံးမြှင့်တင်ရန်လုပ်ဆောင်နေသည့်နိုင်ငံများတွင်အမျိုးသားပိုင်ဆိုင်မှုနှင့်ဒေသတွင်းစွမ်းရည်မြှင့်တင်မှုကိုအပြင်းအထန်အားပေးသည်။
ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှုဆန့်ကျင်အွန်လိုင်းစည်းရုံးလှုံ့ဆော်ရေး ဆာလောင်မွတ်သိပ် ၁ ဘီလီယံစီမံကိန်းသည် ၂၀၁၁ ခုနှစ်ဧပြီလတွင်ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်း လှုပ်ရှားမှုဖြစ်လာသည်။
FAO မှကုလသမဂ္ဂအေဂျင်စီများ၊ ပုဂ္ဂလိကအကျိုးအမြတ်အတွက်မဟုတ်သောအဖွဲ့များနှင့်ပူးပေါင်း၍လူထုစည်းရုံးလှုံ့ဆော်ရေးနယ်နိမိတ်ကိုထိုးဖောက်သည်။
၎င်းသည် ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ဆာလောင်မွတ်သိပ် ၁ ဘီလီယံ စီမံကိန်း၏အောင်မြင်မှုနှင့်ငလျင်ဒဏ်ကိုအဆုံးသတ်ရန်ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာအသနားခံစာတွင်လက်မှတ်ပေါင်းသုံးသန်းကျော်စုဆောင်းရရှိစေသည့်နောက်ဆက်တွဲအဖြစ်အပျက်များအပေါ်အခြေခံထားသည်။
( http://endinghunger.org/ ) နိုဝင်ဘာ ၃၀ ရက်တွင်ရောမမြို့၌ကျင်းပသောအခမ်းအနားတစ်ခုတွင်အသနားခံစာကိုကမ္ဘာ့အစိုးရများ၏ကိုယ်စားလှယ်များထံတင်ပြခဲ့သည်။
ဝဘ်နှင့်မိတ်ဖက်အဖွဲ့အစည်းများသည်ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်း၏အဓိကကျပြီးတက်ကြွသောကဏ္ဍရှုထောင့်များဖြစ်သည်။
စည်းရုံးလှုံ့ဆော်ရေးသည်စီမံကိန်းများပျံ့နှံ့မှုကိုလွယ်ကူချောမွေ့စေမည့်အဖွဲ့အစည်းများနှင့်အဖွဲ့အစည်းများ၏ကူညီမှုအပေါ်တွင်မှီသည်။
နဖူးစည်းစာတန်းများကိုသူတို့၏ကိုယ်ပိုင်ဝက်ဘ်ဆိုက်များပေါ်တွင်တင်ခြင်း၊ ၂၀၁၁ ခုနှစ်ရာသီတွင်စည်းရုံးလှုံ့ဆော်ရေးသည်မာလ်တီမီဒီယာအကြောင်းအရာများကိုတိုးချဲ့ခဲ့သည်၊ မိတ်ဖက်အဖွဲ့အစည်းများနှင့်အပြန်အလှန်မြင်နိုင်သောအစီအစဉ်များကိုပြုလုပ်ခဲ့သည်။
အသက် ၁၄ နှစ်မှ ၂၅ နှစ်အရွယ်ရှိလူငယ်များအပေါ်အာရုံစူးစိုက်မှုကိုပိုမိုအားကောင်းစေခဲ့သည်။
ထို့အပြင်၊ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းစီမံကိန်းသည်ဗိုင်းရပ်စ်ဆက်သွယ်ရေးလှုပ်ရှားမှုတစ်ခုဖြစ်ပြီး ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်၊ တွစ်တာနှင့်အခြားလူမှုကွန်ယက်များမှတဆင့်လှုပ်ရှားမှုကိုတည်ဆောက်ရန်အားထုတ်မှုအသစ်များကိုတိုးချဲ့ခြင်းနှင့်တိုးချဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
အသနားခံစာကိုလက်မှတ်ရေးထိုးသူများသည်အသနားခံစာအတွက်အသိပညာနှင့်လက်မှတ်များရရှိရန်အတွက်ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းဝက်ဘ်ဆိုက်၏လင့်ကိုလူမှုမီဒီယာ (သို့) မေးလ်များမှတဆင့်သူတို့၏သူငယ်ချင်းများကိုဖြန့်နိုင်သည်။
နောက်ထပ်ကြားဖြတ်ရည်မှန်းချက်မှာငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းလှုပ်ရှားမှု၏ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းကိုအဖွဲ့ဝင်တစ်သန်းအထိတိုးပွားလာစေရန်ဖြစ်သည်။
အသနားခံစာနှင့်အမျှလူများပိုမိုပါဝင်လာသည်နှင့်အမျှအစိုးရများထံမှသတင်းစကားများကပိုမိုအားကောင်းလာသည်သန်းပေါင်းရာနှင့်ချီသောသူတို့သည်နာတာရှည်ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းနှင့်အသက်ရှင်နေရခြင်းကိုကျွန်ုပ်တို့လက်မခံလိုတော့ပါ။
မူလဆာလောင်မွတ်သိပ် ၁ ဘီလီယံမဲဆွယ်စည်းရုံးရေးကို၎င်း၏ကြွေးကြော်သံအရ "ငါငရဲလိုရူးသွပ်တယ်၊ ဒါကိုငါတော့မလုပ်တော့ဘူး" ဆိုတဲ့ခေါင်းစဉ်အောက်မှာချေးခဲ့သည်။
ပတေရုသကကျစ်ဌက်ကို ၁၉၇၆ ခုနှစ်ရုပ်ရှင်ကွန်ယက်တွင်အသုံးပြုခဲ့သည်။
တစ်ချိန်တည်းမှာပင်အဝါရောင်ပီပီသည်အစကတည်းကစည်းရုံးလှုံ့ဆော်ရေးသင်္ကေတဖြစ်သည်။
၁ ဘီလီယံမှဆာလောင်မွတ်သိပ်နေသောငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းအထိဖြစ်သည်။
အဆိုပါဖန်တီးမှုအယူအဆဟာ McCann နိုင်ကြောင်းအီတလီဆက်သွယ်ရေးအေဂျင်စီများကထောက်ပံ့ခဲ့သည်။
ဒါဟာကျွန်တော်ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှု၏တိတ်ဆိတ်ဘေးအန္တရာယ်အပေါ် "ပီပီမှုတ်" နေကြတယ်ဆိုတဲ့အချက်ကိုသင်္ကေတ စိတ်ပျက်ဖော်ပြခြင်းနှင့်ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှုအခြေအနေအကြောင်းအချို့ဆူညံသံအောင်၏ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာနည်းလမ်းများကမ္ဘာတဝှမ်းရာအရပ်ကိုယူပြီးအများအပြားတိုက်ရိုက်ဖြစ်ရပ်များမှာဒါဟာသင်္ကေတများနှင့်နှစ်ဦးစလုံးဖြစ်ပါတယ်။
၁ ဘီလီယံဟာဆာလောင်နေများနှင့်ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းလှုပ်ရှားမှုများနှစ်ခုလုံးသည်ဂီတနှင့်ရုပ်ရှင်ရုံ၊ စာပေ၊ အားကစား၊ လှုပ်ရှားမှုနှင့်အစိုးရလောကမှကုလသမဂ္ဂချစ်ကြည်ရေးသံတမန်များကိုဆက်လက်ဆွဲဆောင်ခဲ့သည်။
ပါဝင်ပတ်သက်လာကြတဲ့လူသိများတဲ့ပုဂ္ဂိုလ်တွေထဲမှာဘရာဇီးသမ္မတဟောင်း Luiz Inácio Lula da Silva၊ ချီလီသမ္မတဟောင်းရီကာဒိုဂို့စ်နှင့် Michelle Bachelet၊ မင်းသမီး Susan Sarandon၊ သရုပ်ဆောင်များ Jeremy Irons နှင့် Raul Bova၊ Andrea Camilleri၊ ဂီတပညာရှင် Chucho Valdésနှင့်အိုလံပစ်အားကစားနည်းပြ Carl Lewis တို့ပါဝင်သည်။
right|thumb|ထိုင်းနိုင်ငံတွင် ၂၀၀၄ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၂၆ ရက်၌ ဆူနာမီမုန်တိုင်း တိုက်ခတ်ခဲ့ခြင်း ဆူနာမီ (; ၊ ; အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် ဆိပ်ကမ်း ပင်လယ်ရေလှိုင်း သို့မဟုတ် ပင်လယ် ဒီရေလှိုင်း) သည် သမုဒ္ဒရာတစ်ခု သို့မဟုတ် ကြီးမားသော ရေအိုင်တစ်ခု ကဲ့သို့သော ထုထည်ကြီးမားသည့် ရေအစုအဝေး ရွေ့လျားမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ရေလှိုင်းအတွဲ (ဆူနာမီ ရေလှိုင်းမီးရထားတွဲဟုလည်းခေါ် ဆိုသည်) ဖြစ်သည်။
ဆူနာမီမုန်တိုင်းကြီးများသည် ဂျပန်နိုင်ငံတွင် မကြာခဏကျရောက်တိုက်ခတ်ခဲ့ကာ အရေအတွက် မှာ အကြိမ်ပေါင်း ၁၉၅ ကြိမ်ဖြစ်ခဲ့ကြောင်း မှတ်တမ်းမှတ်ရာများတွင် တွေ့ရှိကြရသည်။
ရေထုထည် ပမာဏ အင်အားများစွာ ပါဝင်မှုကြောင့် အဆိုပါဆူနာမီ မုန်တိုင်းကြီးသည် ကမ်းခြေနေရာများကို ဖျက်ဆီးပစ်နိုင်ပြီး၊ ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှု မှာလည်း များပြားနိုင်ပေသည်။
သေဆုံးမှုသည် မြင့်မားနိုင်သည်။
အဘယ်ကြောင့် ဆိုသော် လှိုင်းလုံးကြီးများသည် လူသားများပြေးလွှားနိုင်ခြင်းထက် ပို၍ မြန်ဆန်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။
မြေငလျင်လှုပ်ခြင်း၊ မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုများ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းနှင့် အခြားသော ရေအောက်ပေါက်ကွဲမှုများဖြစ်ခြင်း၊ (ပင်လယ်ပြင်တွင် နျူကလီယား ကျယ်လောင်စွာ မြည်ဟီးပေါက်ကွဲသကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်း)၊ မြေပြိုခြင်း၊ အခြားသော ထုထည်ကြီးမားသည့် လှုပ်ရှားမှုများဖြစ်ခြင်း၊ ကြယ်ပျံကြီးများ ကမ္ဘာမြေပြင်သို့ လာရောက် တိုက်သကဲ့သို့ဖြစ်ခြင်း နှင့်အခြားသော ရေပေါ်ရေအောက် အနှောင့်အယှက်များ အားလုံးတို့တွင် ဆူနာမီမုန်တိုင်း ဖြစ်ပေါ်ရန် အလား အလာများ ရှိသည်။
ဂရိ (Greek) လူမျိုး သမိုင်းပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်သော သူဆင်ဒိုက် (Thucydides) သည် ဆူနာမီ မုန်တိုင်းကြီး ဖြစ်ပေါ်ရခြင်းမှာ ရေအောက်ကြမ်းပြင်ရှိ မြေငလျင်လှုပ်ရှားခြင်းနှင့် ဆက်စပ်နေသည်ဟု ပထမဆုံး ပြောဆို ခဲ့သူဖြစ်သည်။
သို့သော် ဆူနာမီ မုန်တိုင်း၏ သဘာဝ အပေါ်နားလည်မှု သဘောထားမှာ ၂၀ ရာစုနှစ်ထိ သေး သိမ်နေခဲ့ပြီး ယခု အချိန်အထိ အဆိုပါ အကြောင်းအရာကို သုတေသန ပြုလုပ်နေဆဲပင် ရှိကြပါသေးသည်။
ဘူမိဗေဒ၊ ပထဝီဝင် ၊ အဏ္ဏဝါဗေဒဆိုင်ရာ အစောပိုင်း စာအုပ်စာတမ်းများ၌လည်း ဆူနာမီကို "ငလျင်လှုပ်သော ပင်လယ် လှိုင်းများ"ဟု ရည်ညွှန်းကြသည်။
လေဖိအားနည်းရပ်ဝန်း ကဲ့သို့သော အပူပိုင်းမုန်တိုင်းများကို ဖြစ်ပေါ်လာစေသည့် အချို့သော မိုးလေဝသ အခြေ အနေများသည် မက်တီအိုဆူနာမီ (meteotsunami) ဟုခေါ်ဆိုသော တစ်ရှိန်ထိုးမုန်တိုင်းဖြစ်ခြင်းကို ဖြစ်ပေါ် စေနိုင်သည်။
၎င်းသည် ဒီရေကို သာမန်ထက် မီတာအတော်များများ မြင့်တက်စေနိုင်သည်။
လေဖိအားနည်ရပ်ဝန်း ၏အလယ်ဗဟို အတွင်းရှိ နိမ့်ကျသော လေထုဖိအားမှ အစားထိုး - ရောက်ခြင်း ထွက်ပေါ်လာသည်။
၎င်းလှိုင်း လုံးကြီး များသည် ကမ်းခြေအထိ ရွေ့လျားလာပြီး မြေဧရိယာအတော်များများကို ရေဖြင့်လွှမ်းမိုးလိုက် ပါသည်။
အဆိုပါ လှိုင်းလုံးကြီးများသည် ဆူနာမီ (မဟုတ်သော်လည်း) ၎င်းနှင့် ဆင်တူဖြစ်ကာ ထိုကဲ့သို့သော လှိုင်းလုံး ကြီးမျိုး မြန်မာနိုင်ငံတွင်လည်း ၂၀၀၈ ခုနှစ်၊ မေလအတွင်းက ကျရောက်ခဲ့သည်။
ဆူနာမီဖြစ်ရသော အကြောင်းရင်းများ right|thumb|ဆူနာမီအများစုသည် ရေထုအောက်ပိုင်း မြေငလျင် လှုပ်ရှားမှုများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရခြင်းဖြစ်သည်။
တစ်နေရာတည်း၌ဆုံသော သို့မဟုတ် ပျက်စီးစေသော ကျောက်ထုလွှာကြီးများ၏ နယ်နိမိတ်သည် ရုတ်တရက် ရွေ့လျားပြီး အပေါ်တွင်ဖုံးလွှမ်းနေသော ရေထုကို ဒေါင်လိုက်အနေအထားဖြင့် အစားထိုး ဝင်ရောက်နေရာယူ သောအခါ ဆူနာမီဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သည်။
၎င်းတို့သည် တစ်နေရာထဲမှခွဲဖြာထွက်သော သို့မဟုတ် ရှေးကျသည့် ကျောက်ထုလွှာကြီးများ၏ နယ်နိမိတ်များတွင် မဖြစ်ပေါ်နိုင်ပါ။
ဤအရာသည် အဘယ့်ကြောင့်ဆိုသော် ရှေးကျ သည့် ကျောက်ထုလွှာကြီးများသည် ယေဘုယျအားဖြင့် ရေတိုင်၏ ဒေါင်လိုက်အစား နေရာယူခြင်းကို အနှောင့်အယှက် မပေးသောကြောင့်ဖြစ်သည်။
အနိမ့်ပိုင်းဇုံနှင့် ဆက်စပ်နေသော ငလျင်များသည် ဆူနာမီ အများစုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။
ဆူနာမီများတွင် သေးငယ်သော ကမ်းလွန် လွှဲခွင်(လှိုင်းအမြင့်) နှင့် အလွန်ရှည်လျားသော လှိုင်းအလျား (ကီလို မီတာ ရာပေါင်းများစွာ အထိရှည်လျားလေ့ရှိပြီး) ကြောင့်ပင် ပင်လယ်ပြင်၌ ယေဘုယျအားဖြင့် ၎င်းတို့ ဖြတ် သန်းသွားသည်ကို မသိလိုက်နိုင်ပဲရှိတတ်ကြပြီး ပင်လယ် ရေမျက်နှာပြင်တွင် မူလကထက် ၃၀၀ မီလီမီတာ (၁၂ လက်မ) ခန့်သာမြင့်တက်သော လှိုင်းတံပိုးထခြင်း အနည်းငယ်သာဖြစ်ပေါ်သည်။
ဆူနာမီလှိုင်းများ ကမ်း စပ်ရေတိမ်ပိုင်းသို့ရောက်လာသောအခါ ရေမျက်နှာပြင်မြင့်တက်လာပြီး၊ အောက်တွင်ဖော်ပြထားသော ပင်လယ် ရေတိမ်ပိုင်း လှိုင်းရိုက်ခတ်ခြင်း ဖြစ်စဉ်ကို ဖြစ်စေသည်။
မည်မျှပင်သေးငယ်သော ဒီရေပင်ဖြစ်သော်လည်း ကမ်း ခြေဧရိယာများတွင် ရေလွှမ်းမိုးမှု ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပြီး ဆူနာမီတစ်ခုသည် မည်သည့်ဒီရေ အခြေအနေမျိုး တွင်မဆိုဖြစ် ပွားနိုင်သည်။
ခုနှစ်အလိုက်ဖြစ်ပွားခဲ့သောဆူနာမီလှိုင်းများ ၁၉၄၆ ခုနှစ် ဧပြီ ၁ ရက်နေ့တွင် ရစ်ချ်တာစကေး (Richter Scale) ပမာဏ ၇.၈ ရှိ သည့် မြေငလျင် တစ်ခု သည် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု အလက်စကားပြည်နယ် (Alaska) ရှိ အလူတီယန်ကျွန်းစု (Aleutian Islands ) အနီး၌ လှုပ်ခတ်ခဲ့သည့် အတွက် ၁၄ မီတာ (၄၆ ပေ) မြင့်သော ဆူနာမီလှိုင်းလုံးကြီးများ ဖြစ်ပေါ်ကာ ဟာဝိုင်ယီကျွန်း (Hawaii) ရှိ ဟီလို (Hilo) အရပ်ကို ရေလွှမ်းမိုးခဲ့သည်။
ထိုကဲ့သို့ မြေငလျင် လှုပ်ရှားမှုမျိုးဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ (Pacific Ocean)၏ ကြမ်းပြင်သည် အလက်စကားပြည်နယ် အောက်သို့ အနည်းငယ် နိမ့်ဆင်းသွားသည်။
လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၈,၀၀၀ ခန့်တွင် စတိုးဂါ (Storegga)၊ ၁၉၂၉ ခုနှစ်တွင် ဂရန်းဘန့်(ခ်) (Grand Banks)၊ ၁၉၉၈ ခုနှစ်တွင် ပါပူးဝါး နယူး ဂီနီ (Papua New Guinea) တပ်ပင် (Tappin) ၂၀၀၁ ခုနှစ် တို့သည် တစ်နေရာတည်းတွင် စုဆုံသောနယ်နိမိတ်များ၏ အဝေးနေရာများတွင် ဖြစ်ပွားသော ဆူနာမီတိုက်ခတ်မှု ဥပမာ များပင်ဖြစ်သည်။
ဂရန်းဘန့်(ခ်) နှင့် ပါပူးဝါး နယူး ဂီနီ တို့တွင် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော ဆူနာမီများသည် အနည်အနှစ်များကို မတည်မငြိမ်ဖြစ်စေသည့် မြေငလျင်များမှ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်ပြီး ၎င်းအနည်အနှစ်များအား သမုဒ္ဒရာထဲသို့ ရွေ့လျားစီးဝင်စေခြင်းဖြင့် ဆူနာမီ မုန်တိုင်း ဖြစ်ပေါ်လာစေ ခြင်းဖြစ်သည်။
၎င်းတို့သည် သမုဒ္ဒရာကျော်ဖြတ်သည့် အကွာအဝေးများကို ဆက်လက်၍ မသွားမီ ပျောက်ကွယ်သွားကြသည်။
စတိုးဂါတွင် ဖြစ်ပေါ်သော အနည်အနှစ်များ ဆုံးရှုံးရသည်မှာ အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သည်ကိုမူ ရှင်းလင်းစွာ မသိရှိရသေးပါ။
အဆိုပါအကြောင်းရင်းများတွင် ပါဝင်သော ဖြစ်နိုင်ချေများမှာ အနည်အနှစ်များ ပို၍များပြားစွာ စုပုံလာခြင်း၊ မြေငလျင်လှုပ်ခြင်း သို့မဟုတ် ရေဓာတ်ပါဝင်သည့် ဓာတ်ငွေ့ထုတ်လွှတ်ခြင်း (methane (မီသိန်း) စသည်) တို့ ဖြစ်သည်။
၁၉၆၀ ခုနှစ် ဗာဒီးဗီးယား မြေငလျင် (Valdivia earthquake) (Mw 9.5) (19:11 hrs UTC) ၊ ၁၉၆၄ ခုနှစ် အလက်စကား မြေငလျင် (Alaska earthquake) (Mw 9.2) နှင့် ၂၀၀၄ ခုနှစ် အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ မြေငလင် (Indian Ocean earthquake)(Mw 9.2) (00:58:53 UTC) တို့သည် မကြာသေးမီက ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် အင် အားပြင်းထန်သော ကြီးမားသည့်တွန်းကန်ခြင်း မြေငလျင် ဥပမာများ ဖြစ်ကြသည်။
၎င်းတို့သည် သမုဒ္ဒရာကြီးများ တစ်ခုလုံးကို ကျော်ဖြတ်သွားနိုင်သည့် ဆူနာမီများ (teletsunamis (တယ်လီဆူနာမီများ) ဟု လူသိများကြသည်) ကို ဖြစ်ပွားစေသည်။
ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပေါ်သော (Mw 4.2) ရှိ အင်အားနည်းသော မြေငလျင် များသည် ဆူနာမီများ (ဒေသ နှင့် နယ်မြေဆိုင်ရာ ဆူနာမီများဟု ခေါ်ကြသည်) ကို ဖြစ်ပွားစေပြီး ၎င်းတို့သည် အနီးအနားရှိ ကမ်းခြေတို့ကိုသာ မိနစ်အနည်းငယ်အတွင်း ဖျက်ဆီးပစ် နိုင်သည်။
၁၉၅၀ ခုနှစ်များအတွင်း ယခင်က ဖြစ်ခဲ့သည်ထက် ပိုမိုကြီးမားသော ဆူနာမီများသည် မြေပြိုခြင်း၊ မီးတောင် ပေါက်ကွဲခြင်း ( ဥပမာ စံတော်ရီနီ (Santorini) နှင့် ကရာကတ်တို (Krakatau) ) နှင့် ရေနှင့်ထိတွေ့သောအခါ ဖြစ်ပေါ်လာသော သက်ရောက်မှု အဖြစ်အပျက်များကြောင့် ပေါ်ပေါက်လာရခြင်းဖြစ်နိုင်သည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။
ထိုအခြေအနေများက ရေထုအစိုင်အခဲ ထုထည်ကြီးအား လျင်မြန်စွာ အစားထိုး နေရာဝင်ယူသည်။
အဘယ့်ကြောင့်ဆိုသော် ကျရောက်လာသော အပိုင်းအစများမှ စွမ်းအင် သို့မဟုတ် ရေထုသို့ ပြန့်ကားခြင်းကူး ပြောင်းသည့် နှုန်းသည် ရေမှစုပ်ယူနိုင်သော နှုန်းထက်ပိုမိုမြန်ဆန်ခြင်းကြောင့်ဖြစ်သည်။
မီဒီယာမှ ၎င်းတို့ကို မဂ္ဂါဆူနာမီ (megatsunami - ကြီးမားသော ဆူနာမီ) ဟု ခေါ်ဝေါ်သမုတ်ကြသည်။
ထိုနည်းလမ်းများကြောင့် ဖြစ်ပွားသော ဆူနာမီများသည် သမုဒ္ဒရာချင်း ဖြတ်ကျော်သော ဆူနာမီမုန်တိုင်း ကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ ရေပြင်အကျယ်အဝန်းအနည်းငယ်သာ သက်ရောက်မှုရှိသဖြင့် ပြိုကွဲမှုမှာ မြန်ဆန်ပြီး အဝေးနေရာရှိ ကမ်းခြေများကို ထိခိုက်မှု အလွန်နည်းပါးပါသည်။
ထိုအဖြစ်အပျက်များကြောင့် ပို၍ ကြီးမားသော ဒေသတွင်း ဂယက်လှိုင်းပြင်းများ ဖြစ်သည့် ဆော်လစ်တန် (solitons) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။
ဥပမာအားဖြင့် ၁၉၅၈ ခုနှစ် တွင် လစ်တူယာ ပင်လယ်အော် (Lituya Bay) ၌ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော မြေပြိုကျမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော လှိုင်း လုံးကြီးများသည် ကနဦး၌ ၅၂၄ မီတာ (၁၇၁၉ ပေ) ရှိသည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။
သို့သော် အလွန်ကြီးမားသော မြေပြိုကျမှုသည် မဂ္ဂါဆူနာမီကို ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပြီး သမုဒ္ဒရာချင်း ဆက်စပ်နေသည့် အကွာအဝေးနေရာသို့တိုင် ရောက်ရှိနိုင်သော်လည်း ထိုအယူအဆကို အထောက်အပံ့ပေးရန် ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ အထောက်အထားများ မရှိပေ။
မြေငလျင်လှုပ်ခြင်းကြောင့် ဆူနာမီဖြစ်ပေါ်စေခြင်း ဆူနာမီဖြစ်ပေါ်စေသော မြေငလျင် လှုပ်မှုများမှာ အကယ်၍ ရေထု၏ အောက်ဘက်နေရာ၌ ငလျင်လှုပ်မှုဖြစ်ပွားလျှင်၊ ငလျင်သည်အင်အားအသင့်အတင့် သို့မဟုတ် အင်အားပြင်းထန်လျှင်၊ နှင့် ငလျင်လှုပ်မှုသည်ပမာဏကြီးမားသော ရေထုများနေရာရွေ့လျားစေလျှင် သွင်ပြင်လက္ခဏာများ right|thumb|လှိုင်းများသည် ရေတိမ်ပိုင်းထဲသို့ ဝင်ရောက်သောအခါ အရှိန်လျော့နည်းလာပြီး ၎င်း၏လွှဲခွင် (အမြင့်)ကို တိုးလာစေသည်။
right|thumb|လှိုင်းများသည် မြေပြင်နှင့် ထိတွေ့မိသောအခါ ပို၍နှေးကွေးလာပြီး အရွယ် အစားကြီး မားလာသည်။
အကြီးဆုံးလှိုင်းများသာလျှင် ထိပ်ဦးစွန်း၌ အချွန်ပုံသဏ္ဌာန်များဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။
နေ့စဉ် လေကြောင့်ဖြစ်ပေါ်သောလှိုင်းများ၏ လှိုင်းအလျားသည် (ထိပ်ပိုင်းတစ်ခုမှ အခြား ထိပ်ပိုင်း တစ်ခုသို့) ၁၀၀ မီတာ (၃၃၀ ပေ) နှင့် အကြမ်းအားဖြင့် အမြင့် ၂ မီတာ (၆.၆ ပေ) ရှိသည်။
ဆူနာမီတစ်ခုသည် အလွန်နက်သော ပင်လယ်တွင်မူ လှိုင်းအလျားမှာ ၂၀၀ ကီလိုမီတာ (၁၂၀ မိုင်) ခန့်ရှိသည်။
ထိုကဲ့သို့သော လှိုင်းမျိုးသည် တိုက် ခတ်မှု တစ်နာရီလျှင် ၈၀၀ ကီလိုမီတာ (တစ်နာရီလျှင်မိုင် ၅၀၀) ဖြစ်သည်။
သို့သော် အလွန်ရှည်လျားသော လှိုင်းအလျားကြောင့် မည်သည့်နေရာ၌မဆို စက်ဝန်းတစ်ပတ်ပြည့်ရန် အချိန်မှာ ၂၀ သို့မဟုတ် ၃၀ မိနစ်အထိ ကြာတတ်ပြီး လွှဲခွင်မှာ ၁ မီတာ (၃.၃ ပေ) ခန့် သာရှိသည်။
ထိုအရာသည် နက်ရှိုင်းသော ရေပြင်ပေါ်တွင် ဆူနာမီ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို စုံစမ်းထောက်လှမ်းရန်ခက်ခဲပြီး သင်္ဘောများသည် အဆိုပါလှိုင်းတို့ ဖြတ်သန်းသွားခြင်း ကို သိနိုင်ခဲပါသည်။
ဆူနာမီသည် ကမ်းခြေသို့ ချဉ်းနင်းဝင်ရောက်လာသောအခါ ရေများပို၍ တိမ်လာကာ သောင်တိမ်ပိုင်းသို့ ရိုက် ခတ်သည့်လှိုင်းသည် လှိုင်းများကို ဖိပြီး လှိုင်း၏အရှိန်အဟုန်သည် တစ်နာရီလျှင် ၈၀ ကီလိုမီတာ (တစ်နာရီ လျှင်မိုင် ၅၀) ဖြစ်လာပြီး ၎င်း၏ လှိုင်းအလျားသည်လည်း ၂၀ ကီလိုမီတာ (၁၂ မိုင်) အောက် လျော့လာ၍ ၎င်း၏ လွှဲခွင်မှာ ပို၍ မြင့်မားလာကာ သိသာ ထင်ရှားလာသည်။
သို့သော် လှိုင်းများတွင် ထိုကဲ့သို့ ရှည်လျားသော လှိုင်းအလျား တစ်ခုရှိနေသေး၍ ဆူနာမီသည် အမြင့်ဆုံး အနေအထားသို့ ရောက်ရှိရန် အချိန်မှာ မိနစ်ပိုင်းခန့် ကြာဦးမည်ဖြစ်သည်။
အလွန်ကြီးမားသော ဆူနာမီမုန်တိုင်းမတစ်ပါး လှိုင်းများသည် (ကမ်းခြေသို့တိုက်ခတ် သောလှိုင်းများကဲ့သို့) ကွဲပျောက်လွင့်စဉ်မသွားသော်လည်း ဖောက်ထွင်းစီးဝင်မှု လျင်မြန်သော ဒီရေစီးကြောင်း နှင့်တူသည်။
ရေနက်သော နေရာများနှင့် ကပ်လျက်ရှိသော ပင်လယ်အော်များ၊ ကမ်းရိုးတန်းများ နေရာများ သည် ဆူနာမီကို မတ်စောက်သော အက်ကွဲကြောင်းမျက်နှာစာနှင့် လှေကားထစ်များသဖွယ် လှိုင်းတစ်ခုအဖြစ် ထပ်မံ၍ ပုံဖော်နိုင်သည်။
ဆူနာမီ လှိုင်းအမြင့်ဆုံးသည် ကမ်းခြေသို့ ရောက်ရှိသောအခါ အကျိုးဆက်အားဖြင့် ပင်လယ်ပြင်၏ ရေမျက် နှာပြင် ယာယီမြင့်တက် ခြင်းကို အရှိန်ယူခြင်း ဟူ၍ သတ်မှတ်သည်။
အရှိန်ယူခြင်းကို ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင် ရည်ညွှန်းချက်၏ အထက်တွင် မီတာဖြင့် တိုင်းတာသည်။
ကြီးမားသော ဆူနာမီမုန်တိုင်း၏ လှိုင်းလုံးများ သည် အချိန်ကာလတစ်ခုတွင် တစ်လုံးပြီးတစ်လုံး ဆက်လက်၍ ဖြစ်ပေါ်ပြီး လှိုင်းခေါင်းဖြူများ အကြားတွင် သိသာ ထင်ရှားသော အချိန်ကာလအတိုင်းအတာတစ်ခု အထိကြာမြင့်သည်။
ကမ်းခြေသို့ ပထမဦးဆုံး ရောက် ရှိလာသော လှိုင်းလုံးသည်အမြင့်ဆုံး အရှိန်ယူခြင်းသို့ မရောက်ရှိနိုင်ပါ။
၈၀ % သော ဆူနာမီများသည် ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ အတွင်းတွင် ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသော်လည်း ထိုမျှမကဘဲ ရေကန်များ အပါအဝင် ရေထုထည်ကြီးမားသော နေရာများတွင်လည်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပါသေးသည်။
မြေပြိုခြင်းများ ဖြစ်သောအခါတွင် လည်းကောင်း၊ မီးတောင်ပေါက်ကွဲခြင်းများနှင့် ကြယ်ပျံကြီးများ ကျရောက်သော အခါတွင် လည်းကောင်း၊ မြေငလျင် လှုပ်ရှားသောအခါတွင်လည်းကောင်း ဆူနာမီမုန်တိုင်းများ ဖြစ်ပေါ်လာစေနိုင်သည်။
ကိုးကား ပြင်ပလင့်ခ်များ Animation of DART tsunami detection system Can HF Radar detect Tsunamis? Category:မိုးလေဝသ Category:ရာသီဥတု။
ဆိတ်သမင် () ဆိုသည်မှာ စားမြုံ့ပြန်တတ်ပြီး ခွာရှိသော နို့တိုက်သတ္တဝါဖြစ်သည်။
ဒရယ်ငယ်သည် "ဘိုဗီဒီး (Bovidae)" မျိုးရင်းထဲတွင်ပါသော ၎င်း၏မျိုးရင်းခွဲများမှ တိရစ္ဆာန်များကိုစုစည်း၍ ခေါ်ဝေါ်သော လူအသုံးများသည့် တိရစ္ဆာန်ဆိုင်ရာ အမည်နာမဖြစ်သည်။
၎င်းတိရစ္ဆာန်များသည် ၎င်းတို့အချင်းချင်းထက် ဆိတ်များ သို့မဟုတ် နွားများနှင့် ပို၍အလားသဏ္ဌန်တူကြသည်။
ဆိတ်သမင်မျိုးစိတ် အများအပြားရှိပြီး အလွန်သေးငယ်သော တော်ဝင်ဆိတ်သမင် မှသည် နွားသိုးနှင့်တူသော အီလန်တောဆိတ် အမျိုးအစားထိ အန်းတဲလုပ် အမျိုးမျိုး ရှိကြသည်။
အန်းတဲလုပ် ဆိတ်သမင်အဖိုအား ၎င်းတို့၏ ဦးချိုများကို ကြည့်ခြင်းဖြင့်သိနိုင်ပြီး ထိုချိုများမှာ သမင်ဦးချိုများနှင့် မတူဘဲ တစ်နှစ်တစ်ခါလဲရခြင်းမရှိဘဲ တသက်လုံး အမြဲတမ်းဖြစ်သည်။
အန်းတဲလုပ်အများစု၏ ဦးချိုများသည် အနည်းကော့၍ ရှည်လျားပြီး တချို့မျိုးစိတ်များသည် လိမ်ရှုပ်နေသော ပုံသဏ္ဌာန်မျိုးလည်းရှိသည်။
ကိုးကား ကဏ္ဍ:ခွာစုံပါသော တိရစ္ဆာန်များ။
ပုရွက်ဆိတ်သည် Formicidae မျိုးရင်းတွင်ပါသော အင်းဆက်ဖြစ်ပြီး နကျယ်ကောင်နှင့် ပျားမျိုများနှင့် အမျိုးတော်သည်။
ပုရွတ်ဆိတ်များသည် အုပ်စုဖွဲ့၍နေတတ်သည်။
ပုရွတ်ဆိတ်များသည် အုပ်စုဖွဲ့၍ အစာရှာတတ်သည်။
ပုရွက်ဆိတ်တွင် နှာခေါင်းခုနှစ်ပေါက်ရှိသည်။
ထိုကြောင့် အစားအစာများရှိသည့်နေရာကို အမြန်ဆုံးအရောက်လာနိုင်သည်။
ပုရွက်ဆိတ်များသည် နွေရာသီတွင် အစားအစာများကို စုဆောင်းတတ်သည်။
ဇွဲ၊ လုံလ၊ ဝီရိယရှိသော တိရစ္ဆာန်အဖြစ် လူတို့၏ သတ်မှတ်ထားခြင်းခံရသည်။
ပုရွတ်ဆိတ်နီအကြီး၊ ပုရွတ်ဆိတ်နီအသေး၊ ပုရွတ်ပျံ၊ ပုရွတ်ဆိတ်မည်းအကြီး၊ ပုရွတ်ဆိတ်မည်းအသေးစသည်ဖြင့် အမျိုးအစားများစွာရှိသည်။
ခန်းမှန်းခြေ ပုရွက်ဆိတ် မျိုးစိတ်ပေါင်း ၂၂၀၀၀ ထဲမှ ၁၃၈၀၀ ကို ခွဲခြားမှတ်တမ်းတင်နိုင်ခဲ့သည်။
ပုရွက်ဆိတ်ကို ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ကုန်းမြေထုနေရာတိုင်းတွင် တွေ့မြင်ရသည်။
ပတ်ဝန်းကျင်များစွာတွင် လိုက်လျောညီထွေနေတတ်ကြပြီး အချင်းချင်း ဆက်သွယ်နိုင်ခြင်း၊ ပြဿနာဖြေရှင်းနိုင်စွမ်းရှိခြင်းတို့ကြောင့် ဂေဟစနစ်တွင် ကောင်းစွာ ရှင်သန်နိုင်ကြသည်။
ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ အခြေခံများ ပုရွက်ဆိတ်များသည် ဟိုင်မနော့ဖ်တာမျိုးရင်း (Hymenoptera) အောက်ရှိ ဖောမစီဒီမျိုးရင်းခွဲ (Formicidae) တွင် ပါဝင်သော အင်းဆက်များဖြစ်သည်။
၎င်းတို့သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် မျိုးစိတ်ပေါင်း ၁၂,၀၀၀ ကျော်ရှိပြီး၊ အချို့ကျွမ်းကျင်သူများက ၂၀,၀၀၀ အထိ ရှိနိုင်သည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။
ပုရွက်ဆိတ်များသည် အန္တာတိက၊ ဂရင်းလန်း၊ အိုက်စလန်၊ နှင့် အချို့ကျွန်းနိုင်ငံများမှလွဲ၍ ကမ္ဘာ့နေရာအနှံ့တွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်သည်။
၎င်းတို့၏ ခန္ဓာကိုယ်တွင် ဦးခေါင်း၊ ရင်ဘတ်၊ နှင့် ဝမ်းဗိုက်ဟူ၍ အပိုင်းသုံးပိုင်းပါရှိပြီး၊ အင်တာနာများသည် အဆစ်ကွေးညွှတ်ပုံစံ (geniculate) ဖြစ်ကာ ခါးသိမ်သိမ်ဖွဲ့စည်းပုံဖြင့် ထူးခြားသည်။
ပုရွက်ဆိတ်များသည် အလွန်သေးငယ်ပြီး အရွယ်အစားမှာ ၁ မီလီမီတာမှ ၂၅ မီလီမီတာအထိ ကွဲပြားသည်။
၎င်းတို့၏ အရောင်များသည် အနက်၊ အညိုရင့်၊ အနီရောင်၊ သို့မဟုတ် အဝါရောင်ဖြစ်ပြီး၊ အချို့မျိုးစိတ်များတွင် တောင်ပံများပါရှိသည်။
တောင်ပံရှိသော ပုရွက်ဆိတ်များသည် များသောအားဖြင့် ဘုရင်မ (queens) သို့မဟုတ် အထီး (drones) များဖြစ်ကြပြီး၊ ၎င်းတို့သည် မျိုးပွားရန်အတွက် အဓိကတာဝန်ယူသည်။
လူမှုဖွဲ့စည်းပုံနှင့် အသိုက်ဘဝ ပုရွက်ဆိတ်များသည် အလွန်စည်းလုံးသော လူမှုဖွဲ့စည်းပုံ (eusociality) ဖြင့် ထင်ရှားသည်။
အသိုက်တစ်ခုတွင် ဘုရင်မ၊ လုပ်သားများ (workers)၊ နှင့် အထီးများ ပါဝင်သည်။
ဘုရင်မသည် ဥများထုတ်လုပ်ရန် တာဝန်ရှိပြီး၊ လုပ်သားများက အစာရှာဖွေခြင်း၊ အသိုက်ထိန်းသိမ်းခြင်း၊ နှင့် ကာကွယ်ခြင်းတို့ကို လုပ်ဆောင်သည်။
လုပ်သားများသည် များသောအားဖြင့် သားမွေးမရသော အမများဖြစ်ကြပြီး၊ အထီးများသည် ဘုရင်မနှင့် မိတ်လိုက်ပြီးနောက် သေဆုံးလေ့ရှိသည်။
အသိုက်များသည် အရွယ်အစားအားဖြင့် အလွန်ကွဲပြားပြီး၊ ပုရွက်ဆိတ်အနည်းငယ်မှ သန်းပေါင်းများစွာအထိ ပါဝင်နိုင်သည်။
ဥပမာအားဖြင့်၊ အာဂျင်တီးနားပုရွက်ဆိတ်များ (Argentine ants) သည် သန်းပေါင်းများစွာသော အသိုက်များပါဝင်သော စူပါအသိုက် (supercolonies) များဖွဲ့စည်းနိုင်သည်။
ဤစူပါအသိုက်များသည် ရာနှင့်ချီသော ကီလိုမီတာများကို ဖုံးလွှမ်းနိုင်ပြီး၊ အလွန်ထိရောက်သော ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုကို ပြသသည်။
အချို့မျိုးစိတ်များတွင် လုပ်သားများကို မတူညီသော အခန်းကဏ္ဍများအဖြစ် ပိုင်းခြားထားပြီး၊ ဥပမာ၊ စစ်သားများ (soldiers)၊ အသိုက်တည်ဆောက်သူများ၊ နှင့် အစာရှာဖွေသူများအဖြစ် ခွဲခြားထားသည်။
ဆက်သွယ်ရေးနည်းလမ်းများ ပုရွက်ဆိတ်များသည် ဖီရိုမုန်း (pheromones)၊ အထိအတွေ့၊ နှင့် အသံများမှတစ်ဆင့် ဆက်သွယ်သည်။
ဖီရိုမုန်းများသည် အစာရင်းမြစ်များဆီသို့ လမ်းညွှန်ရန် အဓိကအသုံးပြုပြီး၊ လုပ်သားများသည် ၎င်းတို့၏ လမ်းကြောင်းများပေါ်တွင် အနံ့အမှတ်အသားများ ထားရှိသည်။
ဤအနံ့များသည် အခြားပုရွက်ဆိတ်များကို အစာရင်းမြစ်ဆီသို့ ဦးတည်စေသည်။
ထို့ပြင်၊ ပုရွက်ဆိတ်တစ်ကောင်ကို ဖျစ်ညှစ်မိပါက သတိပေးဖီရိုမုန်းများ ထုတ်လွှတ်ပြီး အနီးဝန်းကျင်ရှိ ပုရွက်ဆိတ်များကို တိုက်ခိုက်ရန် လှုံ့ဆော်သည်။
အထိအတွေ့မှတစ်ဆင့် ဆက်သွယ်ရာတွင်၊ ပုရွက်ဆိတ်များသည် ၎င်းတို့၏ အင်တာနာများနှင့် ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်းများကို အသုံးပြုပြီး အချက်ပြမှုများပေးပို့သည်။
ဥပမာ၊ ပုရွက်ဆိတ်များသည် အပင်ရည်စားသော အင်းဆက်များဖြစ်သည့် ပျပိုး (aphid)များကို အင်တာနာဖြင့် ပုတ်ခတ်ကာ ဟန်းနီဒူး (honeydew) ထုတ်လွှတ်ရန် လှုံ့ဆော်သည်။
အချို့မျိုးစိတ်များသည် ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်းများကို ပွတ်တိုက်ခြင်းဖြင့် အသံများ (stridulations) ထုတ်လုပ်ပြီး အန္တရာယ်သတိပေးခြင်း သို့မဟုတ် အခြားအချက်ပြမှုများပြုလုပ်သည်။
အစာအာဟာရရယူမှု ပုရွက်ဆိတ်များ၏ အစာသည် မျိုးစိတ်အလိုက် ကွဲပြားသည်။
အများစုသည် အပင်ရည်၊ မျိုးစေ့များ၊ မှို၊ သို့မဟုတ် အခြားအင်းဆက်များကို စားသုံးသည်။
ဥပမာ၊ အရွက်ဖြတ် ပုရွက်ဆိတ်များ (leafcutter ants) သည် အရွက်များကို ဖြတ်တောက်ပြီး ၎င်းတို့ဖြင့် မှိုများကို ပြုစုပျိုးထောင်ကာ ထိုမှိုများကို အဓိကအစာအဖြစ် စားသုံးသည်။
စစ်သားပုရွက်ဆိတ်များ (army ants) သည် တခါတရံ တွားသွားသတ္တဝါများ၊ ငှက်များ၊ သို့မဟုတ် သေးငယ်သော နို့တိုက်သတ္တဝါများကိုပင် လိုက်လံဖမ်းဆီးစားသုံးသည်။
ပုရွက်ဆိတ်များသည် ၎င်းတို့၏ ကိုယ်အလေးချိန်ထက် ၁၀ ဆမှ ၅၀ ဆအထိ သယ်ဆောင်နိုင်စွမ်းရှိပြီး၊ ၎င်းသည် ၎င်းတို့၏ ခန္ဓာကိုယ်ဖွဲ့စည်းပုံရှိ သိပ်သည်းသော ကြွက်သားများကြောင့်ဖြစ်သည်။
အချို့မျိုးစိတ်များတွင် ဟန်းနီပေါ့ပုရွက်ဆိတ်များ (honeypot ants) ကဲ့သို့ အထူးလုပ်သားများရှိပြီး၊ ၎င်းတို့သည် အစာခေါင်းပါးချိန်တွင် အသိုက်အတွက် အစာသိုလှောင်ရန် ၎င်းတို့၏ ဝမ်းဗိုက်အတွင်း အရည်များကို သိမ်းဆည်းထားသည်။
ဂေဟစနစ်ဆိုင်ရာ အခန်းကဏ္ဍ ပုရွက်ဆိတ်များသည် ဂေဟစနစ်တွင် အဓိကအခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။
၎င်းတို့သည် မြေဆီလွှာပြန်လည်ဖြည့်တင်းခြင်း၊ မျိုးစေ့ဖြန့်ကျဲခြင်း၊ နှင့် အင်းဆက်ပိုးမွှားများကို ထိန်းချုပ်ခြင်းတို့ကို လုပ်ဆောင်သည်။
ဥပမာ၊ ပုရွက်ဆိတ်များသည် မြေဆီလွှာကို လေဝင်လေထွက်ကောင်းစေပြီး၊ အာဟာရဓာတ်များ ပြန်လည်ဖြန့်ဖြူးပေးသည်။
၎င်းတို့သည် အပင်မျိုးစေ့များကို ဖြန့်ကျဲပေးခြင်းဖြင့် အပင်မျိုးစိတ်များ ပျံ့နှံ့မှုကို အထောက်အကူပြုသည်။
ပုရွက်ဆိတ်များသည် အပင်များနှင့် အပြန်အလှန်အကျိုးပြုသော ဆက်ဆံရေးများရှိပြီး၊ ဥပမာ၊ ပျပိုး (aphid)များကို ကာကွယ်ပေးပြီး ဟန်းနီဒူးကို ရယူသည်။
ဤဆက်ဆံရေးသည် အပင်များကို ပိုးမွှားများမှ ကာကွယ်ပေးပြီး ပုရွက်ဆိတ်များအတွက် အာဟာရဓာတ်ကို ထောက်ပံ့သည်။