kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
နယ်စပ်စုစုပေါင်းမှာ ၇၂ ကီလိုမီတာ (၄၅ မိုင်) ဖြစ်ပြီး၊ အီဂျစ်နှင့် ၁၃ ကီလိုမီတာ (၈ မိုင်)၊ အစ္စရေးနှင့် ၅၉ ကီလိုမီတာ (၃၇ မိုင်) ရှိသည်။
ဂါဇာ၏ မြေမျက်နှာသွင်ပြင်သည် အများအားဖြင့် ပြန့်ပြူးပြီး သဲသောင်ပြင်များနှင့် ဖုံးလွှမ်းထားသည်။
အမြင့်ဆုံးအချက်မှာ အဘူအော့ဒါတောင်ကုန်းဖြစ်ပြီး၊ ပင်လယ်မျက်နှာပြင်အထက် ၁၀၅ မီတာ (၃၄၄ ပေ) ရှိသည်။
ဂါဇာတွင် အဓိကမြစ်တစ်စင်းဖြစ်သော ဂါဇာဝတီမြစ်ချောင်း (Gaza Wadi) ရှိပြီး၊ ၎င်းသည် မိုးရာသီတွင်သာ စီးဆင်းလေ့ရှိသည်။
ရာသီဥတုသည် မြေထဲပင်လယ်ရာသီဥတု ဖြစ်ပြီး၊ ဆောင်းရာသီတွင် အေးမြစိုစွတ်ပြီး နွေရာသီတွင် ပူပြင်းခြောက်သွေ့သည်။
ပျှမ်းမျှအပူချိန်မှာ ၁၅ မှ ၃၀ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ် (၅၉ မှ ၈၆ ဒီဂရီဖာရင်ဟိုက်) ဖြစ်သည်။
လူဦးရေစာရင်း ၂၀၂၄ ခုနှစ် ခန့်မှန်းချက်အရ ဂါဇာကမ်းမြောင်၏ လူဦးရေမှာ ၂,၁၄၁,၆၄၃ ဦးဖြစ်ပြီး၊ ၂၀၂၃ အစ္စရေး-ဟားမတ်စ်စစ်ပွဲကြောင့် လူဦးရေ ၆% ခန့် လျော့နည်းသွားသည်ဟု ဆိုသည်။
လူဦးရေသိပ်သည်းဆမှာ တစ်စတုရန်းကီလိုမီတာလျှင် ၅၉၆၇.၅ ဦး ဖြစ်ပြီး၊ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အမြင့်ဆုံးများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။
လူဦးရေ၏ ၉၉% ကျော်မှာ ပါလက်စတိုင်းလူမျိုး အာရပ်များဖြစ်ပြီး၊ အများစုမှာ ဆွန်နီမွတ်စလင်များဖြစ်သည်။
ခရစ်ယာန်လူနည်းစုမှာ ၁% အောက်သာရှိပြီး၊ အများအားဖြင့် ဂရိအော်သိုဒေါ့ချာ့ချ်နှင့် ရောမကက်သလစ်ချာ့ချ် (Roman Catholic Church) မှ ဖြစ်သည်။
ဂါဇာ၏ လူဦးရေသည် သက်ငယ်များပြီး၊ ၄၅% ခန့်မှာ ၁၅ နှစ်အောက် ကလေးများဖြစ်သည်။
မွေးဖွားနှုန်းမှာ မြင့်မားပြီး၊ သေဆုံးနှုန်းမှာ နှစ်စဉ် ၃.၅ မှ ၄ ဦး တစ်ထောင်လျှင်ဖြစ်သည်။
သက်မွေးပျှမ်းမျှအသက်မှာ အမျိုးသား ၇၃ နှစ်၊ အမျိုးသမီး ၇၆ နှစ်ဖြစ်သော်လည်း၊ စစ်ပွဲများကြောင့် ဤအချက်အလက်များ ပြောင်းလဲနိုင်သည်။
လူဦးရေ၏ ၇၀% ကျော်မှာ ပါလက်စတိုင်းဒုက္ခသည်များ နှင့် ၎င်းတို့၏ သားစဉ်မြေးဆက်များဖြစ်ပြီး၊ ကုလသမဂ္ဂပါလက်စတိုင်းဒုက္ခသည်များအတွက် ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် အလုပ်အကိုင်အေဂျင်စီ (UNRWA) မှ မှတ်ပုံတင်ထားသည်။
စီးပွားရေး ဂါဇာကမ်းမြောင်၏ စီးပွားရေးသည် ဂါဇာကမ်းမြောင်ပိတ်ဆို့မှု နှင့် ထပ်ခါတလဲလဲ စစ်ပွဲများကြောင့် ပြင်းထန်စွာ ထိခိုက်ခံရသည်။
၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းမှာ ၅၀% ကျော်ရှိပြီး၊ လူငယ်များအကြား ၆၀% အထိ မြင့်တက်နိုင်သည်။
စီးပွားရေးသည် စိုက်ပျိုးရေး၊ ငါးဖမ်းလုပ်ငန်း၊ နှင့် အသေးစားထုတ်လုပ်မှုများပေါ်တွင် မူတည်သည်။
အဓိကသီးနှံများမှာ သံပရာ၊ စတော်ဘယ်ရီ၊ သံလွင်သီး၊ နှင့် ပန်းမန်များဖြစ်သော်လည်း၊ ပိတ်ဆို့မှုကြောင့် တင်ပို့မှု အကန့်အသတ်ရှိသည်။
ဂါဇာသည် အစ္စရေးရှီကယ်အသစ် နှင့် အီဂျစ်ပေါင် ကို ငွေကြေးအဖြစ် အသုံးပြုသည်။
ပိတ်ဆို့မှုမတိုင်မီ၊ ဂါဇာ၏ စီးပွားရေးသည် အစ္စရေးအလုပ်သမားဈေးကွက်ပေါ်တွင် မှီခိုခဲ့သော်လည်း၊ ၂၀၀၇ နောက်ပိုင်း ထိုအခွင့်အရေးများ ပိတ်ပင်ခံရသည်။
လူဦးရေ၏ ၈၀% ကျော်သည် လူသားချင်းစာနာထောက်ထားမှု အကူအညီများပေါ်တွင် မှီခိုနေရပြီး၊ အဓိကအားဖြင့် ကုလသမဂ္ဂပါလက်စတိုင်းဒုက္ခသည်များအတွက် ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် အလုပ်အကိုင်အေဂျင်စီ မှ ရရှိသည်။
စစ်ပွဲများကြောင့် စက်မှုလုပ်ငန်းများ၊ ဈေးဆိုင်များ၊ နှင့် စိုက်ပျိုးမြေများ ပျက်စီးခဲ့ပြီး ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေးမှာ နှေးကွေးနေသည်။
အစိုးရအုပ်ချုပ်ရေးနှင့် နိုင်ငံရေး ဂါဇာကမ်းမြောင်သည် ၂၀၀၇ ခုနှစ်မှစ၍ ဟားမတ်စ် မှ ဒီဖက်တို အုပ်ချုပ်လျက်ရှိသည်။
ဟားမတ်စ်သည် ပါလက်စတိုင်းအမျိုးသားအာဏာပိုင် ၏ တရားဝင်အုပ်ချုပ်မှုကို ဆန့်ကျင်ပြီး၊ ဂါဇာကို သီးခြားထိန်းချုပ်ထားသည်။
အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ဟားမတ်စ်၏ စစ်ရေးနှင့် အရပ်ဘက်ဌာနများ ပါဝင်ပြီး၊ အစ္စရေးနှင့် ဖာတာ တို့နှင့် ဆက်ဆံရာတွင် တင်းမာမှုများ ရှိနေသည်။
အိုစလိုသဘောတူညီချက်များ အရ ဂါဇာသည် ပါလက်စတိုင်းနိုင်ငံ ၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော်လည်း၊ ဟားမတ်စ်၏ အုပ်ချုပ်မှုကြောင့် ပါလက်စတိုင်းအာဏာပိုင်၏ အာဏာမှာ အနောက်ဘက်ကမ်းတွင်သာ ကန့်သတ် ဖြစ်နေသည်။
ရွေးကောက်ပွဲများကို ၂၀၀၆ နောက်ပိုင်း ပြန်လည်ကျင်းပခြင်းမရှိသေးဘဲ၊ နိုင်ငံရေးအငြင်းပွားမှုများကြောင့် အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်မှာ မတည်မငြိမ်ဖြစ်နေသည်။
ဂါဇာတွင် လုံခြုံရေးတပ်ဖွဲ့များကို ဟားမတ်စ်မှ ထိန်းချုပ်ထားပြီး၊ အယ်လ်ကာဆမ်တပ်မဟာ (Al-Qassam Brigades) သည် ၎င်း၏ အဓိကစစ်ရေးအင်အားဖြစ်သည်။
ကမ္ဘောဒီးယားသမိုင်း (History of Cambodia) သည် အင်ဒိုချိုင်းနား (Indochina) အရှေ့တောင်အာရှ (Southeast Asia) ရှိ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံဖြစ်ပြီး အနှစ် ၅၀၀၀ ခန့် (5000 BCE) တွင် လူနေထိုင်မှု၏ အစောဆုံး အထောက်အထားများနှင့် စတင်သည်။
ယခု ကမ္ဘောဒီးယား ဟု ခေါ်ဆိုသော နယ်မြေပေါ်တွင် နိုင်ငံရေးဖွဲ့စည်းပုံဆိုင်ရာ အသေးစိတ် မှတ်တမ်းများသည် ခရစ်နှစ် ၁ မှ ၆ ရာစုနှစ်များအတွင်း အင်ဒိုချိုင်းနား (Indochina) ကျွန်းဆွယ်၏ တောင်ဘက်အောက်ခြေပိုင်းကို လွှမ်းခြုံထားသော ဖူနန် ဘုရင့်နိုင်ငံ (Kingdom of Funan) အကြောင်းကို တရုတ်မှတ်တမ်းများတွင် ပထမဆုံး ပေါ်ထွက်လာသည်။
မဲခေါင် (Mekong) မြစ်အောက်ပိုင်းတွင် ဗဟိုပြုထားပြီး ဖူနန် (Funan) သည် အနောက်ဘက်ရှိ အိန္ဒိယ ဩဇာခံဧရိယာ (Indosphere) မှ ပင်လယ်ရေကြောင်း ကုန်သွယ်ဖက်များနှင့် ရှည်ကြာသော လူမှုစီးပွားဆိုင်ရာ အပြန်အလှန်ဆက်သွယ်မှုကို ဖော်ညွှန်းသည့် ဒေသတွင်း၏ အစောဆုံး ဟိန္ဒူဘာသာ (Hinduism) ယဉ်ကျေးမှုအဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။
၆ ရာစုနှစ်တွင် ချန်လာ (Chenla) သို့မဟုတ် တရုတ်မှတ်တမ်းများတွင် ဇန်လာဟု ခေါ်သော ယဉ်ကျေးမှုတစ်ခုသည် ဖူနန် ကို အစားထိုးကာ အင်ဒိုချိုင်းနား (Indochina) ၏ ပိုမိုကျယ်ပြန့်ပြီး မညီညာသော နယ်မြေများကို ထိန်းချုပ်ကာ တစ်ခုတည်းသော အာဏာဗဟိုထက် ပိုမိုရှိခဲ့သည်။
. ခမာအင်ပါယာ (Khmer Empire) ကို ၉ ရာစုနှစ်အစောပိုင်းတွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်။
ဤနေရာတွင် ရင်းမြစ်များက ဂျယဗာမန် ၂ (Jayavarman II) မှ နိုင်ငံရေးတရားဝင်မှုကို တောင်းဆိုရန် ဖနမ်ကူလန် (Phnom Kulen) သို့မဟုတ် မဟိန္ဒြ တောင် (Mount Mahendra) တွင် ခရစ်နှစ် ၈၀၂ (802 CE) တွင် ဒဏ္ဍာရီဆန်ဆန် စတင်ခန့်အပ်ခြင်းနှင့် သန့်ရှင်းမှုအခမ်းအနားကို ရည်ညွှန်းသည်။
ဟိန္ဒူ (Hindu) ဒေဝရာဇာ (devaraja) ဘာသာရေးကိုးကွယ်မှု (cult) ဓလေ့ကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားသော အာဏာရှိသော ဘုရင်များ၏ ဆက်ခံမှုသည် ၁၁ ရာစုနှစ်အထိ ခမာယဉ်ကျေးမှု၏ ဂန္ထဝင်ခေတ်ကို အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။
ပြည်နယ်မှ ဆင်းသက်လာသော မင်းဆက်သစ်တစ်ခုက ဗုဒ္ဓဘာသာ ကို မိတ်ဆက်ခဲ့ပြီး အချို့ပညာရှင်များအဆိုအရ ဘုရင့်ဘာသာရေးဆိုင်ရာ မပြတ်မစည်မှုများနှင့် ယေဘုယျအားဖြင့် ဆုတ်ယုတ်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။
ကမ္ဘောဒီးယားဘုရင်များစာရင်းသည် ၁၄ ရာစုနှစ်တွင် အဆုံးသတ်သွားသည်။
အုပ်ချုပ်ရေး၊ စိုက်ပျိုးရေး၊ ဗိသုကာပညာ၊ ရေကြောင်းစနစ် (hydrology)၊ ထောက်ပံ့ပို့ဆောင်ရေး (logistics)၊ မြို့ပြစီမံကိန်း (urban planning) နှင့် အနုပညာတို့တွင် ကြီးကျယ်သော အောင်မြင်မှုများသည် ဖန်တီးမှုနှင့် တိုးတက်သော ယဉ်ကျေးမှု၏ သက်သေဖြစ်ပြီး၊ ၎င်း၏ ရှုပ်ထွေးမှုသည် အရှေ့တောင်အာရှ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်၏ အဓိကကျောက်တိုင်တစ်ခုဖြစ်သည်။
ဆုတ်ယုတ်မှုသည် အနှစ် ၁၀၀ ခန့်ကြာ အကူးအပြောင်းကာလတစ်ခုမှတဆင့် ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး ၁၅ ရာစုနှစ်အလယ်တွင် စတင်ခဲ့သော ကမ္ဘောဒီးယား၏ အလယ်ခေတ် (Middle Period of Cambodian history) သို့မဟုတ် နောက်အင်ကော ခေတ် (Post-Angkor Period) သို့ ဦးတည်သွားသည်။
ဟိန္ဒူဘာသာကိုးကွယ်မှု (Hindu cults) များသည် ထိုအချိန်တွင် အများစုအစားထိုးခံခဲ့ရသော်လည်း၊ မြို့ဟောင်းမြို့တော်ရှိ အင်ကောဝပ် (Angkor Wat) အထိမ်းအမှတ်နေရာများသည် အရေးပါသော ဝိညာဉ်ရေးဗဟိုအဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေခဲ့သည်။
သို့သော် ၁၅ ရာစုနှစ်အလယ်မှစ၍ အဓိကလူဦးရေသည် အရှေ့ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်းရွှေ့ပြောင်းခဲ့ပြီး ယာယီချွင်းချက်များဖြင့် မဲခေါင် (Mekong) နှင့် တုံလယ်ဆပ် (Tonle Sap) မြစ်များ ဆုံရာ ဖနမ်ပင် (Phnom Penh)၊ လုံဗဲ့ (Longvek) နှင့် အူဒုံ (Oudong) တို့တွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည်။
အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ ကုန်သွယ်မှု (Indian Ocean trade) သည် ၁၆ ရာစုနှစ်၏ အလွန်သာယာဝပြောသော အခြေခံဖြစ်ခဲ့သည်။
သို့သော် ရလဒ်အနေဖြင့် နိုင်ငံခြားသားများ—မွတ်စလင် (Muslim) မလေး (Malay people) နှင့် ချမ်၊ ခရစ်ယာန် (Christian) ဥရောပ စွန့်စားသူများ (European adventurers) နှင့် သာသနာပြုများ (missionaries)—တို့က အစိုးရရေးရာများကို ပိုမိုအနှောင့်အယှက်ဖြစ်စေပြီး ဩဇာလွှမ်းမိုးလာခဲ့သည်။
မရေရာသော ကံကြမ္မာ၊ တစ်ဖက်တွင် ခိုင်မာသော စီးပွားရေးနှင့် အခြားတစ်ဖက်တွင် အနှောင့်အယှက်ဖြစ်သော ယဉ်ကျေးမှုနှင့် အန္တရာယ်ကျရောက်နေသော ဘုရင့်အာဏာတို့သည် လုံဗဲ့ခေတ် (Longvek era) ၏ အဆက်မပြတ် ထူးခြားချက်များဖြစ်ခဲ့သည်။
၁၅ ရာစုနှစ်တွင် ခမာလူမျိုး (Khmer people) ၏ ရိုးရာအိမ်နီးချင်းများဖြစ်သော အနောက်ဘက်ရှိ မွန်လူမျိုး (Mon people) နှင့် အရှေ့ဘက်ရှိ ချမ်လူမျိုး (Cham people) တို့သည် ခံနိုင်ရည်ရှိသော ထိုင်း/ဆီယမ် (Thai people/Siamese) နှင့် ဗီယက်နမ်/အန်နမ် (Vietnamese people/Annamese) တို့ဖြင့် တဖြည်းဖြည်း တွန်းထုတ်ခံရခြင်း သို့မဟုတ် အစားထိုးခံရသည်။
ဤအင်အားကြီးနိုင်ငံများသည် အင်ဒိုချိုင်းနား (Indochina) တစ်ခုလုံးကို ထိန်းချုပ်ရန် အဓိကသော့ချက်အဖြစ် မဲခေါင်မြစ်အောက်ပိုင်း (Mekong#Lower basin) ကို ထိန်းချုပ်ရန် အရေးကြီးကြောင်း သဘောပေါက်ခဲ့ကြပြီး လိုက်နာဆောင်ရွက်လာခဲ့ကြသည်။
အားနည်းသော ခမာဘုရင့်နိုင်ငံသည် အယုဓယ ဘုရင့်နိုင်ငံ (Ayutthaya Kingdom) (နောက်ပိုင်းတွင် ဘန်ကောက် (Bangkok)) နှင့် ဟွေး (Huế) ရှိ ဗျူဟာချများကို အားပေးအားမြှောက်ပြုခဲ့သည်။
ခမာဘုရင့်နေထိုင်ရာများအပေါ် တိုက်ခိုက်မှုများနှင့် သိမ်းပိုက်မှုများသည် ဘုရင်များကို အခမ်းအနားနှင့် တရားဝင်အာဏာအခြေခံမရှိဘဲ ထားခဲ့သည်။
အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် အိမ်ထောင်ရေးမူဝါဒများတွင် ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မှုများသည် ဘုရင့်ဂုဏ်သိက္ခာကို ဆုတ်ယုတ်စေခဲ့သည်။
အူဒုံ (Oudong) ကို ၁၆၀၁ ခုနှစ်တွင် အလယ်ခေတ်၏ နောက်ဆုံးဘုရင့်နေထိုင်ရာအဖြစ် တည်ထောင်ခဲ့သည်။
၁၉ ရာစုနှစ်တွင် ကိုလိုနီခေတ် (Colonialism) ဥရောပအင်အားကြီးနိုင်ငံများ ရောက်ရှိလာပြီး ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ထိန်းချုပ်မှုဆိုင်ရာ ခိုင်မာသောမူဝါဒများဖြင့် ဒေသဆိုင်ရာ ရန်ဖြစ်မှုများကို အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။
ရတနကိုစင် ဘုရင့်နိုင်ငံ/ထိုင်းနိုင်ငံ (Rattanakosin Kingdom/Siam) သည် ကိုလိုနီဖြစ်ခြင်းမှ လွတ်မြောက်ခဲ့ပြီး အလယ်အလတ်နိုင်ငံအဖြစ် ရပ်တည်ခဲ့သော်လည်း၊ ဗီယက်နမ် သည် ပြင်သစ် ကိုလိုနီအင်ပါယာ (French colonial empire) ၏ အဓိကဗဟိုချက်ဖြစ်လာခဲ့သည်။
ကမ္ဘောဒီးယား (Cambodia) သည် အများစု လျစ်လျူရှုခံခဲ့ရသော်လည်း ပြင်သစ် အင်ဒိုချိုင်းနား (French Indochina) ပြည်ထောင်စုမှ ကိုလိုနီအဖြစ် သိမ်းပိုက်ခံခဲ့ရပြီး အသိအမှတ်ပြုခံရသော အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုအဖြစ် ၎င်း၏ အမှတ်အသားကို ပြန်လည်ရယူနိုင်ခဲ့သည်။
ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း ဂျပန်၏ ကမ္ဘောဒီးယားသိမ်းပိုက်မှု (Japanese occupation of Cambodia) နှင့် ဘုရင် နိုရိုဒုံ ဆီဟာနု (Norodom Sihanouk) ၏ ရာထူးတင်မြှောက်မှု တို့နှင့် တိုက်ဆိုင်ခဲ့ပြီး၊ ထိုအချိန်မှစ၍ ကမ္ဘောဒီးယား၏ ခေတ်သစ်သမိုင်း (modern Cambodian history) စတင်ခဲ့သည်။
၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် လွတ်လပ်ရေးရခဲ့သော ကမ္ဘောဒီးယားဘုရင့်နိုင်ငံ (၁၉၅၃-၁၉၇၀) (Kingdom of Cambodia (1953–70)) သည် အမေရိကန်နှင့် ဆိုဗီယက်ယူနီယံ၏ နျူကလီးယားအင်အားကြီးနိုင်ငံများ၏ သဘောထားကွဲလွဲမှုဖြင့် ပုံဖော်ထားသော ကမ္ဘာတွင် ဘက်မလိုက်ဘဲ ရှိနေရန် ရုန်းကန်ခဲ့ရသည်။
ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲ (Vietnam War) ပြင်းထန်လာသည်နှင့်အမျှ ကမ္ဘောဒီးယား (Cambodia) သည် ပို၍ပါဝင်ပတ်သက်လာခဲ့ပြီး၊ ၁၉၇၀ တွင် ခမာသမ္မတနိုင်ငံ (Khmer Republic) ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။
အခြားရလဒ်တစ်ခုမှာ ကမ္ဘောဒီးယား ပြည်တွင်းစစ် (Cambodian Civil War) ဖြစ်ပြီး ၁၉၇၅ တွင် ခမာရူး (Khmer Rouge) မှ သိမ်းပိုက်မှုဖြင့် အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။
ကမ္ဘောဒီးယား သည် ၎င်း၏ အမှောင်မိုက်ဆုံးအချိန်ဖြစ်သော ဒီမိုကရက်တစ် ကမ္ဘူဇာ (Democratic Kampuchea) ကို ခံစားခဲ့ရပြီး၊ ကမ္ဘောဒီးယား-ဗီယက်နမ် စစ်ပွဲ (Cambodian–Vietnamese War)၊ ကမ္ဘူဇာ ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ (People's Republic of Kampuchea) နှင့် ကုလသမဂ္ဂ ကမ္ဘောဒီးယားဆိုင်ရာ အကူးအပြောင်းအာဏာပိုင်အဖွဲ့ (United Nations Transitional Authority in Cambodia) ၏ လုပ်ပိုင်ခွင့်တို့မှတဆင့် ၁၉၉၃ ခုနှစ်မှစ၍ ခေတ်သစ် ကမ္ဘောဒီးယား (Modern Cambodia) သို့ ဦးတည်ခဲ့သည်။
ရှေးသမိုင်းနှင့် အစောပိုင်းသမိုင်း အဓိကဆောင်းပါး - ကမ္ဘောဒီးယား၏ အစောပိုင်းသမိုင်း (Early history of Cambodia) ကာဗွန်ရေဒီယို အချိန်သတ်မှတ်ခြင်း (Radiocarbon dating) အရ ကမ္ဘောဒီးယား ၏ အနောက်မြောက်ဘက် ဘက်တမ်ဘန်ခရိုင် (Battambang Province) ရှိ လာင်စပိန်း (Laang Spean) ဂူတစ်ခုတွင် ခရစ်နှစ်မတိုင်မီ ၆၀၀၀ မှ ၇၀၀၀ (6000 to 7000 BCE) ခန့်က ဟိုအာဘင်ဟီယန် (Hoabinhian) ကျောက်သားကိရိယာများနှင့် ခရစ်နှစ်မတိုင်မီ ၄၂၀၀ (4200 BCE) မှ အိုးခွက်များ ရှိနေကြောင်း အတည်ပြုခဲ့သည်။
David Chandler, A History of Cambodia (Westview Publishers: Boulder Colorado, 2008) p. 13. ၂၀၀၉ ခုနှစ်မှစ၍ ပြင်သစ်-ကမ္ဘောဒီးယား ရှေးသမိုင်းမစ်ရှင် (Franco-Cambodian Prehistoric Mission) ၏ ရှေးဟောင်းသုတေသနလုပ်ငန်းများသည် ဂူအတွင်း လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇၁,၀၀၀ (71,000 years BP) မှ နီအိုလစ်သ် (Neolithic) ခေတ်အထိ ပြည့်စုံသော ယဉ်ကျေးမှုဆက်စပ်မှုကို မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။
၂၀၁၂ ခုနှစ်မှစတင်သော တွေ့ရှိချက်များအရ ဂူအတွင်းတွင် အမဲလိုက်သူနှင့် စုဆောင်းသူများ၏ ပထမဆုံးနေထိုင်မှု အမှတ်အသားများ၊ ထို့နောက် နီအိုလစ်သ် (Neolithic) လူများမှ အဆင့်မြင့်အမဲလိုက်နည်းဗျူဟာများ၊ ကျောက်သားကိရိယာပြုလုပ်နည်းများ၊ အလွန်အနုပညာရှိသော အိုးခွက်ပြုလုပ်မှုနှင့် ဒီဇိုင်းများ၊ အတူပါ ရှုပ်ထွေးသော လူမှုရေး၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ သင်္ကေတဆိုင်ရာ နှင့် ဈာပနဆိုင်ရာ အလေ့အကျင့်များ ပါဝင်ကြောင်း ဘုံအဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်သို့ ဦးတည်သွားသည်။
ကမ္ဘောဒီးယား သည် ခရစ်နှစ်မတိုင်မီ ၂၀၀၀ မှ ခရစ်နှစ် ၁၀၀၀ (2000 BCE to 1000 CE) အထိ ဒေသတွင်း ၃၀၀၀ နှစ်ကြာ တည်ရှိခဲ့သော ပင်လယ်ကျောက်စိမ်းလမ်း (Maritime Jade Road) တွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။
Tsang, Cheng-hwa (2000), "Recent advances in the Iron Age archaeology of Taiwan", Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association, 20: 153–158, doi:10.7152/bippa.v20i0.11751Turton, M. (2021). Notes from central Taiwan: Our brother to the south. Taiwan's relations with the Philippines date back millennia, so it's a mystery that it's not the jewel in the crown of the New Southbound Policy. Taiwan Times.Everington, K. (2017). Birthplace of Austronesians is Taiwan, capital was Taitung: Scholar. Taiwan News.Bellwood, P., H. Hung, H., Lizuka, Y. (2011). Taiwan Jade in the Philippines: 3,000 Years of Trade and Long-distance Interaction. Semantic Scholar. ကမ္ဘုံချနန်းခရိုင် (Kampong Chhnang Province) ရှိ ဆမ်ရုံဆန် (Samrong Sen) တွင် တွေ့ရှိသော ဦးခေါင်းခွံနှင့် လူ့အရိုးများသည် ခရစ်နှစ်မတိုင်မီ ၁၅၀၀ (1500 BCE) မှ စတင်ခဲ့သည်။
ဟန်ဆော့ဖဒီ (Heng Sophady, 2007) က ဆမ်ရုံဆန် (Samrong Sen) နှင့် ကမ္ဘောဒီးယားအရှေ့ပိုင်းရှိ စက်ဝိုင်းပုံ မြေကွက်နေရာများကို နှိုင်းယှဉ်ခဲ့သည်။
ဤလူများသည် အရှေ့တောင်တရုတ်မှ အင်ဒိုချိုင်းနှင့် ကျွန်းဆွယ် (Indochinese Peninsula) သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့သူများ ဖြစ်နိုင်သည်။
ပညာရှင်များက အရှေ့တောင်အာရှတွင် ဆန်စပါးစိုက်ပျိုးမှုနှင့် ကြေးထည်ပြုလုပ်မှု၏ ပထမဆုံးအစကို ဤလူများနှင့် ဆက်စပ်ဖော်ပြသည်။
၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် အနောက်မြောက် ကမ္ဘောဒီးယား ရှိ ဖုမ်စနွေ (Phum Snay) သင်္ချိုင်းများမှ အရိုးများကို စစ်ဆေးခဲ့ရာ အထူးသဖြင့် ဦးခေါင်းတွင် ဒဏ်ရာများ အလွန်များပြားကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့ပြီး ၎င်းတို့သည် လူအချင်းချင်း အကြမ်းဖက်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ဖွယ်ရှိသည်။
သင်္ချိုင်းများတွင် ဓားများနှင့် ပဋိပက္ခတွင် အသုံးပြုသော အခြားထိုးစစ်လက်နက်များ အမြောက်အမြားပါရှိသည်။
အရှေ့တောင်အာရှ၏ သံခေတ် (Iron Age) ကာလသည် ခရစ်နှစ်မတိုင်မီ ၅၀၀ (500 BCE) ခန့်တွင် စတင်ပြီး ဖူနန်ခေတ် (Funan era) အဆုံး - ခရစ်နှစ် ၅၀၀ (500 A.D.) ခန့်အထိ ဆက်လက်တည်ရှိခဲ့သည်။
၎င်းသည် အိန္ဒိယနှင့် တောင်အာရှနှင့် ရေရှည်တည်တံ့သော ပင်လယ်ရေကြောင်းကုန်သွယ်မှုနှင့် လူမှုနိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ အပြန်အလှန်ဆက်သွယ်မှုအတွက် ပထမဆုံး ခိုင်မာသော သက်သေအထောက်အထားများ ပေးထားသည်။
ခရစ်နှစ် ၁ ရာစုတွင် အခြေချနေထိုင်သူများသည် ရှုပ်ထွေးပြီး စည်းလုံးသော လူ့အဖွဲ့အစည်းများ၊ ယနေ့ခေတ်နှင့် အလွန်ဆက်စပ်နေသော အဆင့်မြင့် စကားပြောဘာသာစကားများ လိုအပ်သည့် မတူကွဲပြားသော ဘာသာရေးဆိုင်ရာ စကြဝဠာဗေဒါကို ဖော်ဆောင်ခဲ့သည်။
အဆင့်မြင့်ဆုံး အုပ်စုများသည် ကမ်းရိုးတန်းတစ်လျှောက်နှင့် မဲခေါင်မြစ် (Mekong River) အောက်ပိုင်းနှင့် မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသများတွင် တိုင်ပေါ်အိမ်များတွင် နေထိုင်ကြပြီး ဆန်စပါးစိုက်ပျိုးခြင်း၊ ငါးဖမ်းခြင်းနှင့် အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန်များ မွေးမြူခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။
ဖူနန် ဘုရင့်နိုင်ငံ (ခရစ်နှစ် ၁ ရာစု – ၅၅၀/၆၂၇) (Funan Kingdom (1st century – 550/627)) အဓိကဆောင်းပါး - ဖူနန် ဘုရင့်နိုင်ငံ (Kingdom of Funan) တရုတ်မှတ်တမ်းများတွင် ကမ္ဘောဒီးယား နှင့် ဗီယက်နမ် နယ်မြေပေါ်ရှိ ပထမဆုံး စည်းလုံးဖွဲ့စည်းထားသော နိုင်ငံရေးအဖွဲ့အစည်း ဖူနန် ဘုရင့်နိုင်ငံ (Kingdom of Funan) ၏ အသေးစိတ်မှတ်တမ်းများ ပါရှိပြီး ၎င်းကို "လူဦးရေများပြီး မြို့ပြဗဟိုများ၊ ပိုလျှံစားနပ်ရိက္ခာထုတ်လုပ်မှု၊ လူမှုနိုင်ငံရေးအဆင့်ခွဲခြားမှု နှင့် အိန္ဒိယဘာသာရေးအယူဝါဒများဖြင့် တရားဝင်မှု" ဟု ဖော်ပြထားသည်။
ခရစ်နှစ် ၁ မှ ၆ ရာစုအတွင်း မဲခေါင် (Mekong) နှင့် ဘာဆက် မြစ် (Bassac river) အောက်ပိုင်းတစ်ဝိုက်တွင် ဗဟိုပြုထားပြီး "တံတိုင်းနှင့် ကျုံးများဖြင့် ဝိုင်းထားသော မြို့များ" ဖြစ်သည့် တာကီယိုခရိုင် (Takeo Province) ရှိ အင်ကောဘိုရီ (Angkor Borei) နှင့် ခေတ်သစ် အန်ဂျန်ခရိုင် (An Giang Province)၊ ဗီယက်နမ် ရှိ အုတ်အိုး (Óc Eo) တို့ ပါဝင်သည်။
အစောပိုင်း ဖူနန် သည် သီးခြားအုပ်ချုပ်သူများရှိသော လွတ်လပ်သော အသိုင်းအဝိုင်းများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး၊ ဘုံယဉ်ကျေးမှုနှင့် ကျေးလက်ဒေသရှိ ဆန်စပါးစိုက်ပျိုးသူများနှင့် ကမ်းရိုးတန်းမြို့များရှိ ကုန်သည်များ၏ မျှဝေစီးပွားရေးဖြင့် ဆက်သွယ်ထားကာ၊ ပိုလျှံဆန်ထုတ်လုပ်မှုသည် ဆိပ်ကမ်းများသို့ ရောက်ရှိခဲ့ပြီး စီးပွားရေးအရ အပြန်အလှန်မှီခိုနေခဲ့သည်။
၁၉၈၆ ခုနှစ်တွင် ဖူနန် (Funan) သည် အင်ဒိုချိုင်းနှင့် (Indochina) ၏ ဗျူဟာမြောက် ကမ်းရိုးတန်းနှင့် ပင်လယ်ရေကြောင်းကုန်သွယ်လမ်းကြောင်းများကို ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။
ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ အယူအဆများသည် အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ ကုန်သွယ်မှု (Indian Ocean trade) လမ်းကြောင်းမှတဆင့် ဖူနန် သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။
အိန္ဒိယ (India) နှင့် ကုန်သွယ်မှုသည် ခရစ်နှစ်မတိုင်မီ ၅၀၀ (500 BCE) မတိုင်မီကတည်းက စတင်ခဲ့ပြီး သင်္သကရိုက် (Sanskrit) သည် ပါဠိ (Pali) ကို အစားမထိုးမီ ဖြစ်သည်။
ဖူနန် (Funan) ၏ ဘာသာစကားသည် ခမာဘာသာစကား၏ အစောပိုင်းပုံစံဖြစ်ပြီး ရေးသားမှုပုံစံမှာ သင်္သကရိုက် (Sanskrit) ဖြစ်ကြောင်း ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။
left|The territories of Eastern Wu (in green), 262 CE left|Roman trade with India according to the Periplus Maris Erythraei, 1st century CE ၂၀၁၂-၂၀၁၃ ကာလအတွင်း တရုတ် အရှေ့ဝူ (Eastern Wu) ဘုရင့်နိုင်ငံမှ အဆင့်မြင့်ပုဂ္ဂိုလ်များသည် ဖူနန် မြို့ ဗျာဓါရာပူရကို လည်ပတ်ခဲ့သည်။
သံတမန်များဖြစ်သော ကန်တိုင်နှင့် ဇူယင်းတို့က ဖူနန် ကို ထူးခြားသော ဟိန္ဒူဘာသာ (Hinduism) ယဉ်ကျေးမှုအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။
ဟန်မင်းဆက် (Han Dynasty) ၏ တောင်ဘက်သို့ ချဲ့ထွင်မှုပြီးနောက် ခရစ်နှစ်မတိုင်မီ ၂ ရာစု (2nd century BCE) ခန့်တွင် တရုတ်နှင့် ကုန်သွယ်မှု စတင်ခဲ့သည်။
ဖူနန် သည် "ကမ်းရိုးတန်းဧရိယာများအပြင် ဗျူဟာမြောက် ကုန်းလမ်းများကို ထိန်းချုပ်ခဲ့" ပြီး အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ ကုန်သွယ်မှု ကွန်ရက် (Indian Ocean trade network) နှင့် တရုတ်အကြား "စီးပွားရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးဗဟိုချက်" အဖြစ် ထင်ရှားသော အနေအထားကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။
၎င်းကို ပင်လယ်ပိုးလမ်းကြောင်း (Maritime Silk Road) ဟု စုပေါင်းခေါ်ဆိုသည်။
ရောမနှင့် အိန္ဒိယ ကုန်သွယ်မှု (Roman trade with India) လမ်းကြောင်းများသည် ဝေးလံသော ရောမအင်ပါယာ (Roman Empire) သို့ ရောက်ရှိခဲ့ပြီး၊ ခရစ်နှစ် ၂ နှင့် ၃ ရာစု (2nd and 3rd century) အခြေချနေထိုင်မှုများ၏ ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်မှုများတွင် ရောမနှင့် ဆာဆန်နီယန် အင်ပါယာ (Sasanian Empire) မှ ဒင်္ဂါးများနှင့် ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများ တွေ့ရှိခဲ့ခြင်းဖြင့် အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။
ဖူနန် သည် အုတ်အိုး (Óc Eo) ဒဏ္ဍာရီနှင့် ခမာတည်ထောင်မှု ဒဏ္ဍာရီတို့နှင့် ဆက်စပ်နေပြီး၊ ၎င်းတွင် အိန္ဒိယ ဗြဟ္မဏ (Brahman) သို့မဟုတ် မင်းသားတစ်ဦး ဖြစ်သည့် ခမာဘာသာဖြင့် ပရဟ်သောင်း (Preah Thaong)၊ သင်္သကရိုက် (Sanskrit) ဖြင့် ကောင်ဒင်ည (Kaundinya)၊ တရုတ်မှတ်တမ်းတွင် ဟွန်တန် (Hun-t’ien) ဟု ခေါ်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဒေသခံအုပ်ချုပ်သူ နာဂီဆိုမာ (Nagi Soma) (တရုတ်မှတ်တမ်းတွင် လျူ-ယဲ (Lieu-Ye)) နှင့် လက်ထပ်ကာ ပထမဆုံး ကမ္ဘောဒီးယား ဘုရင်များ (List of monarchs of Cambodia) မင်းဆက်ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။
ပညာရှင်များက ဤဇာတ်လမ်းသည် အမှန်တကယ်ဖြစ်ရပ်များတွင် မည်မျှ အမြစ်တွယ်နေသလဲ၊ ကောင်ဒင်ည၏ မူလဇစ်မြစ်နှင့် အဆင့်အတန်းကို အငြင်းပွားကြသည်။
တရုတ်စာရွက်စာတမ်းတစ်ခု (၄ ကြိမ် ပြင်ဆင်ခဲ့သည်) နှင့် ၃ ရာစု (3rd century) ချမ်ပါ (Champa) ၏ ကမ္ပည်းစာသည် ထိုခေတ်က ရင်းမြစ်များဖြစ်သည်။
အချို့ပညာရှင်များက ဤဇာတ်လမ်းကို ရှေးယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဒေသခံ စကြဝဠာဗေဒါသို့ အိန္ဒိယ ဟိန္ဒူ (Hindu) နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist) ယုံကြည်ချက်များ ပျံ့နှံ့မှု၏ နိမိတ်ပုံ (allegory) တစ်ခုသာဟု ယူဆကြပြီး၊ အချို့သမိုင်းပညာရှင်များက အချိန်ကာလအရ ပယ်ချကြသည်။
တရုတ်မှတ်တမ်းများအရ ဖူနန် သည် ဘုရင် ဖန်ရှီမာန် (Fan Shih-man) လက်ထက် ၃ ရာစု (3rd century) အစောပိုင်းတွင် ၎င်း၏ နယ်မြေအကြီးဆုံး အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့ပြီး တောင်ဘက်တွင် မလေးရှား (Malaysia) နှင့် အနောက်ဘက်တွင် မြန်မာ (Myanmar/Burma) အထိ ချဲ့ထွင်ခဲ့သည်။
ကုန်သွယ်လုပ်ငန်းမလွတ်လပ်မှု (မာကန်တိုင်လစ်ဇင် (mercantilism)) စနစ်ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။
တင်ပို့မှုများတွင် သစ်တောထွက်ကုန်များမှ ရွှေ၊ ဆင်၊ ဆင်စွယ်၊ ကြံ့ချိုသတ္တိ၊ ငှက်မွှေးများ၊ ကတ္တမာ ကဲ့သို့သော ရိုင်းစိုင်းသော အမွှေးနံ့သာများ၊ သားရေ၊ နှင့် မွှေးကြိုင်သော သစ်သားများ ပါဝင်သည်။
ဖန်ရှီမာန် လက်ထက်တွင် ဖူနန် သည် အင်အားကြီးသော ရေယာဉ်စုကို ထိန်းသိမ်းခဲ့ပြီး "ဆိပ်ကမ်းများတစ်လျှောက် နိုင်ငံခြားကုန်သည်များကို ထောက်ပံ့ရန်နှင့် အနောက်နှင့် တောင်ဘက်သို့ ချဲ့ထွင်မှုမစ်ရှင်များကို စတင်ရန် အသုံးပြုသည့် ပိုလျှံထွက်ကုန်များ ထုတ်လုပ်သည့် အခွန်အခ အခြေခံစီးပွားရေး" ပေါ်တွင် အဆင့်မြင့် ဗျူရိုကရေစီဖြင့် အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။
သမိုင်းပညာရှင်များက ဖူနန် ၏ နိုင်ငံရေးအဆင့်အတန်းနှင့် ခိုင်မာမှုနှင့်ပတ်သက်၍ ဆန့်ကျင်ဘက် အမြင်များ ထားရှိကြသည်။
မိရီယမ် တီ. စတာ့ခ် (Miriam T. Stark) က ၎င်းကို ရိုးရှင်းစွာ ဖူနန် ဟုသာ ခေါ်ဆိုပြီး "[ဖူနန် (Funan)] ကို အစောပိုင်း 'နိုင်ငံတော်' အဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းသည် မှတ်တမ်းနှင့် သမိုင်းဆိုင်ရာ သက်သေများကို အသုံးပြု၍ သမိုင်းပညာရှင်များက အဓိကတည်ဆောက်ထားခြင်းဖြစ်သည်" ဟု ဖော်ပြသည်။
မိုက်ကယ် ဗစ်ကာရီ (Michael Vickery) က "ဆိပ်ကမ်းများစွာသည် စည်းလုံးသော နိုင်ငံတစ်ခုဖြစ်ခဲ့ဖွယ် မရှိသလို 'အင်ပါယာ' တစ်ခုဖြစ်ခဲ့ဖွယ် ပိုမိုမဖြစ်နိုင်ပေ" ဟု မှတ်ချက်ပြုသည်။
အခြားရင်းမြစ်များကမူ အင်ပါယာအဆင့်ကို ညွှန်ပြသည် - "အရှေ့ဘက် တောင်ဗီယက်နမ်နှင့် အနောက်ဘက် မလေးကျွန်းဆွယ်သို့ ကျွန်ဘုရင့်နိုင်ငံများ ပျံ့နှံ့ခဲ့သည်" နှင့် "ဤကာလ၏ အင်ပါယာ ၂ ခုဖြစ်သည့် ဖူနန် နှင့် သရီဝိဇယကို ကြည့်ရှုမည်" ဟု ဖော်ပြသည်။
ဖူနန် မည်ကဲ့သို့ အဆုံးသတ်သွားသည်ကို ပညာရှင်များအကြား အများနှင့်တူညီသော ပဋိပက္ခများကြောင့် အတိအကျ သတ်မှတ်ရန် မဖြစ်နိုင်ပေ။
ချန်လာ (Chenla) သည် တရုတ်မှတ်တမ်းများတွင် ဖူနန် ၏ ဆက်ခံသူအဖြစ် ခရစ်နှစ် ၆၁၆/၆၁၇ (616/617 CE) တွင် ပထမဆုံး ပေါ်ထွက်လာသည်။
"...ဖူနန်၏ ကျဆုံးမှုသည် ၅ ရာစု (5th century CE) မှစ၍ မလေးကျွန်းဆွယ်လမ်းကြောင်းမှ မလက္ကာရေလက်ကြားသို့ ပင်လယ်ရေကြောင်းကုန်သွယ်လမ်းကြောင်း ပြောင်းလဲမှု၏ ရလဒ်မဟုတ်ခဲ့ပါ။
အစား၊ ၇ ရာစု (7th century CE) တွင် ပင်လယ်ရေကြောင်းကုန်သွယ်လမ်းကြောင်း ပြောင်းလဲမှု၏ အတိအကျအကြောင်းရင်းမှာ ချန်လာ (Chenla) မှ ဖူနန်ကို သိမ်းပိုက်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဖော်ပြသည်..." "ဖူနန်သည် အရှေ့တောင်အာရှ ပင်လယ်ရေကြောင်းကုန်သွယ်လမ်းကြောင်းများ ပြောင်းလဲမှုကြောင့် ဆုတ်ယုတ်လာခဲ့သည်မှာ အမှန်ဖြစ်ပြီး၊ အုပ်ချုပ်သူများသည် ကုန်းတွင်းပိုင်းတွင် စည်းစိမ်ဥစ္စာအရင်းအမြစ်သစ်များကို ရှာဖွေရတော့မည်..." "၅ ရာစု (5th century) နှောင်းပိုင်းတွင်၊ အရှေ့တောင်အာရှမှတဆင့် နိုင်ငံတကာကုန်သွယ်မှုသည် မလက္ကာရေလက်ကြားမှတဆင့် လုံးလုံးလျားလျား ဦးတည်သွားခဲ့သည်။
ဤကုန်သွယ်မှု၏ အမြင်အရဆိုလျှင် ဖူနန်သည် ၎င်း၏ အသုံးဝင်မှုကို ကျော်လွန်သွားခဲ့ပြီ..." "ကမ္ပည်းစာမှတ်တမ်းတွင် ထိုသို့သော အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များကို ခွင့်ပြုထားခြင်း မရှိပါ။
ဖူနန်-ချန်လာ အကူးအပြောင်းကို နောက်ကြောင်းပြန်တွေ့ဆုံသော ကမ္ပည်းစာများသည် နိုင်ငံရေးပြတ်တောက်မှုကို လုံးဝမညွှန်ပြပါ..." အစောပိုင်းသမိုင်းကာလတစ်ခုလုံး၏ ရှေးဟောင်းသုတေသနချဉ်းကပ်မှုနှင့် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုမှုသည် အနာဂတ်သုတေသနအတွက် အဆုံးအဖြတ်ပေးသော ဖြည့်စွမ်းမှုတစ်ခုအဖြစ် ယူဆသည်။
မဲခေါင်အောက်ပိုင်း ရှေးဟောင်းသုတေသန စီမံကိန်း (Lower Mekong Archaeological Project) သည် ဤဒေသတွင် အစောပိုင်းသမိုင်းကာလအတွင်း နိုင်ငံရေးရှုပ်ထွေးမှု ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုကို အာရုံစိုက်ထားသည်။
၂၀၀၃ မှ ၂၀၀၅ ခုနှစ်အတွင်း LOMAP စစ်တမ်းရလဒ်များက "...ဒေသတွင်း၏ အရေးပါမှုသည် အင်ကောခေတ်မတိုင်မီကာလတစ်လျှောက် မတိမ်းမယိမ်းဆက်လက်တည်ရှိခဲ့ပြီး၊ အနည်းဆုံး စစ်တမ်းကောက်ယူထားသော နေရာ ၃ ခုတွင် အင်ကောခေတ်ကာလမှ ရက်စွဲများ ပါရှိပြီး မြစ်ဝကျွန်းပေါ်၏ ဆက်လက်အရေးပါမှုကို ဖော်ပြသည်" ဟု ဆုံးဖြတ်ရန် ကူညီပေးခဲ့သည်။
ချန်လာ ဘုရင့်နိုင်ငံ (၆ ရာစု – ၈၀၂) (Chenla Kingdom (6th century – 802)) အဓိကဆောင်းပါး - ချန်လာ ဘုရင့်နိုင်ငံ (Chenla Kingdom) Archers mounted on war elephants, stone relief at the Bayon Map of South-east Asia c. 900 CE, showing the Khmer Empire in red, Champa in yellow and Haripunjaya in light green, plus additional surrounding states left|right|200px|The mainland of Southeast Asia at the end of the 13th century တရုတ် စွေ့မင်းဆက် (Sui dynasty) ၏ သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် ချန်လာ (Chenla) ဟုခေါ်သော နိုင်ငံတစ်ခုသည် ခရစ်နှစ် ၆၁၆ သို့မဟုတ် ၆၁၇ (616 or 617 CE) တွင် တရုတ်နိုင်ငံသို့ သံတမန်စေလွှတ်ခဲ့ကြောင်း မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။
၎င်းတွင် ချန်လာ (Chenla) သည် ဖူနန် ဘုရင့်နိုင်ငံ (Kingdom of Funan) ၏ ကျွန်နိုင်ငံဖြစ်ခဲ့သော်လည်း ၎င်း၏ အုပ်ချုပ်သူ စိတြစနာ-မဟန္ဒြဝါမန် (Citrasena-Mahendravarman) လက်ထက်တွင် ဖူနန် ကို သိမ်းပိုက်ကာ လွတ်လပ်ရေးရရှိခဲ့သည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။
ချန်လာ (Chenla) နှင့်ပတ်သက်သော တရုတ်မှတ်တမ်းအများစု၊ အထူးသဖြင့် ချန်လာ (Chenla) မှ ဖူနန် ကို သိမ်းပိုက်ခြင်းဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းများကို ၁၉၇၀ ခုနှစ်များမှစ၍ အငြင်းပွားခဲ့ကြသည်။
၎င်းမှတ်တမ်းများသည် တရုတ်မှတ်တမ်းများတွင် တစ်ခုတည်းသော မှတ်ချက်များပေါ်တွင် အခြေခံထားပြီး၊ စာရေးဆရာ ကလော့ဒ် ဂျက်ကွတ် (Claude Jacques) က ဖူနန် နှင့် ချန်လာ (Chenla) ဟူသော တရုတ်အသုံးအနှုန်းများ၏ မရေရာသော သဘောသဘာဝကို အလေးပေးဖော်ပြခဲ့သည်။
ဒေသတွင်း ကမ္ပည်းစာများ ပိုမိုရရှိလာချိန်တွင် ကလော့ဒ် ဂျက်ကွတ် က "အလွန်အခြေခံသော သမိုင်းဆိုင်ရာ အမှားများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်" ဟု အနှစ်ချုပ်ဖော်ပြပြီး၊ "အင်ကောမတိုင်မီ ကမ္ဘောဒီးယား၏ သမိုင်းကို [ကမ္ဘောဒီးယား] ကမ္ပည်းစာများထက် တရုတ်မှတ်တမ်းများပေါ်တွင် ပိုမိုအခြေခံ၍ ပြန်လည်တည်ဆောက်ခဲ့သည်" ဟုဆိုကာ၊ ကမ္ပည်းစာအသစ်များ ရှာဖွေတွေ့ရှိလာသောအခါ သုတေသီများသည် "တရုတ်အစီရင်ခံစာများကို မေးခွန်းထုတ်ရန်ထက် အစောပိုင်းမူကြမ်းနှင့် အသစ်တွေ့ရှိသော အချက်အလက်များကို ချိန်ညှိရန် နှစ်သက်ခဲ့ကြသည်" ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။
ချန်လာ (Chenla) ၏ ဗဟိုချက်သည် ခေတ်သစ် လာအိုနိုင်ငံတွင် ရှိသည်ဟူသော အယူအဆကိုလည်း အငြင်းပွားခဲ့ကြသည်။
"လိုအပ်သည်မှာ ၎င်းသည် ဖူနန် မှ ကုန်းတွင်းပိုင်းသို့ ရှိရန်သာဖြစ်သည်" ဟု ဖော်ပြသည်။
အင်ကောမတိုင်မီ ကမ္ဘောဒီးယား၏ အရေးကြီးဆုံး နိုင်ငံရေးမှတ်တမ်းဖြစ်သော ဘာဖနမ် (Ba Phnom) မှ ကမ္ပည်းစာ K53 (ခရစ်နှစ် ၆၆၇ (667 CE) မှ) သည် ဘုရင်များ ရုဒြဝါမန် (Rudravarman)၊ ဘာဝဝါမန် ၁ (Bhavavarman I)၊ မဟန္ဒြဝါမန် (Mahendravarman [Citrasena])၊ အီရှာနဝါမန် (Īśānavarman)၊ နှင့် ဂျယဗာမန် ၁ (Jayavarman I) တို့၏ ဆက်ခံမှု သို့မဟုတ် ကမ္ပည်းစာကို ထုတ်လုပ်သော အရာရှိမိသားစု၏ အဆင့်အတန်းတွင် နိုင်ငံရေးပြတ်တောက်မှု မညွှန်ပြထားပါ။
နှစ်အနည်းငယ်အကြာ ကမ္ပည်းစာ K44 (ခရစ်နှစ် ၆၇၄ (674 CE)) သည် ဂျယဗာမန် ၁ ၏ နာယကအဖြစ်ဖြင့် ကမ္ဘုတ် ခရိုင် (Kampot province) တွင် တည်ထောင်မှုတစ်ခုကို အထိမ်းအမှတ်ပြုထားပြီး၊ ဘုရင် ရောဒြဝါမာ (Raudravarma) ခေတ် - ဖူနန်၏ ရုဒြဝါမန် (Rudravarman) ဟု ယူဆရသည့် - အစောပိုင်းတည်ထောင်မှုကို ရည်ညွှန်းထားသော်လည်း၊ နိုင်ငံရေးပြတ်တောက်မှု၏ အရိပ်အမြွက်မရှိပေ။
တန်မင်းဆက်၏ သမိုင်းသစ် (New Book of Tang) တွင် ၇၀၆ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း မကြာမီတွင် နိုင်ငံသည် ကုန်းချန်လာ (Land Chenla - ចេនឡាដីគោក) နှင့် ရေချန်လာ (Water Chenla - ចេនឡាទឹកលិច) ဟူ၍ နှစ်ပိုင်းခွဲသွားသည်ဟု အခိုင်အမာဖော်ပြထားသည်။
ဤအမည်များသည် မြောက်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းဟူသော နှစ်ပိုင်းကို ဆိုလိုပြီး၊ ၎င်းတို့ကို အဆင်ပြေစွာ အထက်ချန်လာ (Upper Chenla) နှင့် အောက်ချန်လာ (Lower Chenla) ဟု ရည်ညွှန်းနိုင်သည်။