kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် ခရိုင်ပေါင်း (၄၂)ခုနှင့် မြို့နယ်ပေါင်း (၂၈၆)ခု၊ ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ခရိုင်ပေါင်း (၆၅)ခု၊ မြို့နယ်ပေါင်း (၃၂၅)ခု၊ ၂၀၁၄ခုနှစ်တွင် ခရိုင်ပေါင်း (၇၃)ခုနှင့် မြို့နယ်ပေါင်း (၃၃၀)၊ ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် ခရိုင်ပေါင်း (၇၅)ခုနှင့် မြို့နယ်ပေါင်း (၃၃၀)ရှိခဲ့သည်။
နေပြည်တော် တိုင်းဒေသကြီး နှင့် ပြည်နယ်များရှိ ခရိုင်၊ မြို့နယ်၊ မြို့၊ ရပ်ကွက်၊ ကျေးရွာအုပ်စု၊ ကျေးရွာ ဦးရေ စာရင်းချုပ် (၁၆. ၂. ၂၀၁၆) ၂၀၂၂ခုနှစ် အိမ်စောင့်အစိုးရ လက်ထက်တွင် ခရိုင်များကို ပြောင်းလဲတိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းခဲ့ရာ ခရိုင် (၁၂၁)ခုအထိ ရှိလာခဲ့သည်။
ထို့ကြောင့် ခရိုင်များသည် ၂၀၁၄ခုနှစ် မတ်လအထိ ဖွဲ့စည်းထားသော ခရိုင်များဖြစ်သည်။
ထိုစဉ်က ဖွဲ့စည်းထားသော ခရိုင် (၇၄)ခရိုင်ရှိသည်။
နောက်ပိုင်းတွင် ခရိုင်များအကြား နယ်မြေများ ပြောင်း၍ဖွဲ့စည်းခြင်း (ဥပမာ- မြင်းခြံခရိုင်မှ ကျောက်ပန်းတောင်းမြို့နယ်အား ညောင်ဦးခရိုင်အတွင်း ထည့်သွင်းခြင်း)၊ မြို့နယ်များခွဲထုတ်၍ ခရိုင်အသစ်ဖွဲ့စည်းခြင်း (ဥပမာ- ရွှေဘိုခရိုင်မှ မြို့နယ်များအားခွဲထုတ်၍ ကန့်ဘလူခရိုင်ဖွဲ့စည်းခြင်း၊ မင်းတပ်ခရိုင်မှမြို့နယ်များအား ခွဲထုတ်၍ မတူပီခရိုင်ဖွဲ့စည်းခြင်း) စသည်တို့ဖြင့် အပြောင်းအလဲများရှိသည်။
ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ/တိုင်း များမှာလည်း သက်ဆိုင်ရာ မူလခရိုင်များအတွင်းသာ ထည့်သွင်းရေတွက်ထားသည်။
ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးရှိ ရန်ကုန်မြောက်ပိုင်းခရိုင်သည် လူဦးရေအများဆုံးခရိုင်ဖြစ်ကာ ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဖာပွန်ခရိုင်သည် လူဦးရေအနည်းဆုံးခရိုင်ဖြစ်သည်။
မြို့ပြနေရာခိုင်နှုန်းအမြင့်ဆုံးမှာ ရန်ကုန်မြို့အဖြစ် ပါဝင်ဖွဲ့စည်းသည့် ရန်ကုန်အနောက်ပိုင်းခရိုင်ဖြစ်ကာ မြို့ပြနေရာခိုင်နှုန်း ၁၀၀ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်သည်။
2ကန့်ဘလူခရိုင်ကို ဖွဲ့စည်းခြင်း မရှိ​​သေး​ပေ။
3ကျောက်ပန်းတောင်းမြို့နယ်အား မြင်းခြံခရိုင်အတွင်း ထည့်သွင်းရေတွက်ထားသည်။
4မတူပီခရိုင်ကို ဖွဲ့စည်းခြင်း မရှိ​သေး​ပေ။
ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေများ မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ ကိုးကား Myanmar Information Management Unit။
ပုသိမ်ကြီးမြို့နယ်သည် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ အောင်မြေသာစံခရိုင်တွင်းရှိ မြို့နယ်တစ်ခုဖြစ်သည်။
သမိုင်းကြောင်း ပုသိမ်ကြီးသည် ပုဂံခေတ် အနော်ရထာမင်းလက်ထက်မှ စ၍ အထင်အရှားရှိခဲ့သော ကျေးရွာကြီးများကို အဆင့်ဆင့် ပြောင်းလဲဖွဲ့စည်းမှုဖြင့် ဖြစ်တည်လာသော မြို့တစ်မြို့ဖြစ်လာခဲ့သည်။
ဤမြို့နယ်တွင် ​အောင်ပင်လယ်ကန်ကို အ​ကြောင်းပြု၍ လယ်ပယ်၃​သောင်း၊ နန္ဒါကန်ကို အ​ကြောင်းပြု၍ လယ်ပယ်၂​သောင်း စိုက်ပျိုးခဲ့သည်ဖြစ်ရာ ယင်းကန်​မြေ၊လယ်​​မြေ အပိုင်းအခြားရယူသူများ အ​ခြေစိုက်​နေထိုင်သည့်အတွက် အေဒီ (၁၂၄၄) ခုနှစ် ပုဂံခေတ် အခေါ်အဝေါ် အရ ပိန်သူကြီး ဟူသော ဝေါဟာရမှ ဆင်းသက်လာသည်။
ထို့နောက် ပုသိမ်ကြီးဟူ၍ ဖြစ်လာခဲ့သည်။
၁၂.၆.၁၉၅၉တွင် ပုသိမ်ကြီးမြို့နယ်အဖြစ် ပြည်ထဲ​ရေးဝန်ကြီးဌာနမှ ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။
မင်းရှင်စောသည်မိမိနှင့် အတူလိုက်ပါလာသော စစ်သည်ဗိုလ်ပါ အခြွေအရံများအတွက် စားနပ်ရိက္ခာ ပြည့်စုံစွာရရှိစေရန်အတွက် မြေတိုင်းမင်းမှုထမ်း တစ်ဦးအား လယ်ယာ ဥယျာဉ် စိုက်ပျိုးရန် လယ်ယာမြေများကို အကွက်ချတိုင်းတာစေသည်။
မြေတိုင်းမင်းမှုထမ်းနှင့် အဖွဲ့သည် မြေကွက်လပ်တစ်နေရာ၌ ယာယီတဲဆောက်လုပ်နေထိုင်ကြပြီး လယ်မြေကွက်များကို စနစ်တကျတိုင်း၍ အကွက်ချကြသည်။
ထိုသို့ မြေကွက်များကို တိုင်းသည့် မင်းမှုထမ်းကို "ပိန်သုကြီး" ဟုခေါ်ပါသည်။
ရှေးခေတ်က ပိန်သုကြီးနေထိုင်သည့် နေရာဒေသကို ယခုခေတ်တွင် "ပုသိမ်ကြီး" ဟူ၍ ခေါ်ကြသည်။
နဂါးဗိုလ် မောင်မောင်သက် ရေး သမိုင်းပုံရိပ်၊ ၁၃၁-စာ၊ ၂၀၁၆-ခုနှစ် ပုသိမ်ကြီးမြို့သည် တစ်ချိန်က ထင်ရှားခဲ့သော အောင်ပင်လယ်ကန်ကြီး၏ နယ်နိမိတ်များအပြင် အဆိုပါ အောင်ပင်လယ်ကန်ကြီးကို ပတ်ဝိုင်းထားသော နယ်မြေများကို ပိုင်ဆိုင်သည့် မြို့နယ်နိမိတ်ရှိသည်။
အောင်ပင်လယ်ကန်ကြီးကို အကြောင်းပြု၍ လယ်ပယ် နှစ်သောင်း စိုက်ပျိုးနိုင်ခဲ့သည်။
ပုသိမ်ကြီးမြို့နယ်ကို ၁၉၅၉-ခုနှစ်တွင် မြို့နယ်အဆင့်သို့ တိုးမြှင့်ဖွဲ့စည်းလိုက်သည်။
မြို့နယ်အဖြစ်အဆင့်တိုးမြှင့်သော်လည်း ရွာကြီး သာသာအဆင့်သာ ရှိခဲ့သည်။
ယခုအခါတွင် ရပ်ကွက်(၁)ရပ်ကွက်၊ ကျေးရွာ အုပ်စုပေါင်း ၅၈ အုပ်စု၊ ကျေးရွာပေါင်း ၁၅၈ ရှိသည်။
အိမ်ထောင်စုပေါင်း ၃၆၆၆၉ စုရှိပြီး လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၁၈၃၃၅၁ ဦး နေထိုင်သည်။
ပုသိမ်ကြီးမြို့နယ်အတွင် စိုက်ပျိုးမြေဧက စုစုပေါင်း (၂၈၄၈၇) ဧက ရှိသည်။
၂၀၁၄တွင် လူဦးရေ ၂၆၃,၇၂၅ရှိသည်။
ပထဝီဝင်အ​နေအထား ​​မြောက်လတ္တီတွဒ် ၂၁ဒီဂရီ ၅၁မိနစ်နှင့် ၂၂ဒီဂရီ ၀၉မိနစ်အကြား၊ အ​ရှေ့​လောင်ဂျီတွဒ် ၉၆ဒီဂရီ ၀၁မိနစ် နှင့် ၉၆ဒီဂရီ ၂၂မိနစ်အကြားတွင် တည်ရှိသည်။
အ​ရှေ့မှ အ​နောက်သို့ ၂၀မိုင်၊ ​တောင်မှ​မြောက်သို့ ၂၄မိုင်ရှိပြီး ၂၃၁.၅၅စတုရန်းမိုင် ကျယ်ဝန်းသည်။
​နယ်နိမိတ် ပုသိမ်ကြီးမြို့နယ်၏ အ​ရှေ့ဘက်တွင် ပြင်ဦးလွင်မြို့နယ်၊​တောင်ဘက်တွင် အမရပူရမြို့နယ်နှင့် ​အောင်​မြေသာစံမြို့နယ်၊အ​နောက်ဘက်တွင် ​အောင်​​မြေသာစံမြို့နယ်၊ချမ်း​အေးသာစံမြို့နယ်၊မဟာ​အောင်​မြေမြို့နယ်၊ချမ်းမြသာစည်မြို့နယ်၊ပြည်ကြီးတံခွန်မြို့နယ်၊ဧရာဝတီမြစ်ခြားကာ စစ်ကိုင်းမြို့နယ်၊ ​မြောက်ဘက်တွင် မတ္တရာမြို့နယ်တို့နှင့်ထိစပ်​နေသည်။
​မြေမျက်နှာသွင်ပြင် ပုသိမ်ကြီးမြို့နယ်သည် ​တောင်ကုန်း၊​တောင်တန်း ​ပေါများသည်။
ရှမ်းရိုးမ၏ အစဖြစ်ကာ ​မြောင်မှ​တောင်သို့ သွယ်တန်း​နေသည်။
ဧရာဝတီမြစ်မှာ ​မြောက်မှ​တောင်သို့စီးဆင်း​နေပြီး ဒုဌဝတီမြစ်သည် ထူးဆန်းစွာဖြင့် အ​ရှေ့မှ အ​နောက်သို့ စီးဆင်း​နေသည်။
ပျမ်းမျှအမြင့်​ပေ ၂၅၀ပေတွင် တည်ရှိသည်။
အမြင့်ဆုံး​တောင်မှာ နွားလဘို့​တောင်ဖြစ်ပြီး ​ပေ​ပေါင်း ၃၁၈၈​ပေမြင့်ကာ အနိမ့်ဆုံးမှာ ဧရာဝတီမြစ်အတွင်းရှိ ကျွန်းများဖြစ်သည်။
လူဦး​ရေ ပုသိမ်ကြီးမြို့နယ်တွင်​နေထိုင်ကြ​သော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများတွင် ဗမာလူမျိုးများ အများဆုံး​နေထိုင်ကြသည်။
ထို့​နောက် ရှမ်း၊ကရင်၊ကချင်၊ရခိုင်၊ချင်း၊မွန် လူမျိုးများ အစဉ်လိုက်များပြားစွာ​နေကြသည်။
ကိုးကွယ်မှုအ​နေဖြင့် ဗုဒ္ဓဘာသာကို အများဆုံး ကိုးကွယ်ကာ အစ္စလာမ်၊ခရစ်ယာန်၊ဟိန္ဒူနှင့် အခြားကိုးကွယ်သူဦး​ရေမှာ အစဉ်လိုက်များပြားသည်။
မြို့နယ်လူဦး​ရေ၏ ၀.၁၁၀%မှာ အခြား​သော နိုင်ငံခြားလူမျိုးနွယ်ဝင်များဖြစ်သည့် တရုတ်၊အိန္ဒိယ၊ပါကစ္စတန် စသည့်လူမျိုးများဖြစ်သည်။
စီးပွား​ရေး ပုသိမ်ကြီးမြို့နယ်သည် စီးပွား​ရေး​နှေး​ကွေး​သော မြို့နယ်တစ်ခုဖြစ်သည်။
​ဒေသခံများသည် စိုက်ပျိုး​ရေးကို အဓိကထား လုပ်ကိုင်ကြသည်။
မြို့နယ်၏ အဓိကထွက်ကုန်မှာ စပါးဖြစ်သည်။
စပါး၊​မြေပဲ၊နှမ်း၊​နေကြာ၊ပဲအမျိုးမျိုး၊ဝါ၊ကြံ၊​ပြောင်းများ စိုက်ပျိုးကြသည်။
နှစ်ရှည်သီးနှံအဖြစ် သရက်ကိုလည်း စိုက်ပျိုးကြသည်။
နိုင်ငံပိုင် မျိုး​စေ့သန့်စင်စက်ရုံ၊ ဝါမျိုး​စေ့သန့်စင်စက်ရုံ၊ ရွှေသန့်စင်စက်ရုံများ တည်ရှိသည်။
ပုဂ္ဂလိကစက်ရုံ ၂၇ရုံ၊ အလုပ်ရုံ ၁၂ရုံ အိမ်တွင်းစက်မှုလုပ်ငန်း ၂၀၀​ကျော်ရှိသည်။
ဖ​ယောင်း​တောင်မှ ရွှေထွက်ရှိသည်။
​ဈေးများ ပုသိမ်ကြီးမြို့မ​ဈေး နန်းဦးလွင်​ဈေး အုန်ချော ရန်ကင်းဈေး ပို့​ဆောင်ဆက်သွယ်​ရေး ပုသိမ်ကြီးမြို့နယ်မှာ များ​သောအားဖြင့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်​ရေး​ကောင်းမွန်သည်။
မြို့နယ်အတွင်း အမျိုးသားအ​​ဝေး​ပြေးလမ်းမ (၃)ဖြတ်သန်းသွားသည်။
ပညာ​ရေး အဆင့်မြင့်ပညာ ပုသိမ်ကြီးမြို့နယ်တွင် မန္တ​လေးမြို့၏ တက္ကသိုလ်များစွာ တည်ရှိသည်။
မန္တ​လေးနည်းပညာတက္ကသိုလ် နည်းပညာတက္ကသိုလ် (မန္တ​လေး) မန္တ​လေးကွန်ပျူတာတက္ကသိုလ် အမျိုးသားယဉ်​ကျေးမှုနှင့် အနုပညာတက္ကသိုလ်(မန္တလေး) ​ဆေးဘက်ဆိုင်ရာနည်းပညာတက္ကသိုလ်(မန္တလေး) ဆေးဝါးတက္ကသိုလ်(မန္တလေး) တိုင်းရင်းဆေးတက္ကသိုလ်(မန္တလေး) ​ကမ္ဘာ့ငြိမ်းချမ်းရေးတက္ကသိုလ် (University of Global Peace) သမဝါယမ​ကောလိပ် စိုက်ပျိုး​ရေးသိပ္ပံကျောင်း အ​ခြေခံပညာ အထက အထက်တန်း​ကျောင်း ၃​ကျောင်းရှိသည်။
အထက ပုသိမ်ကြီး အထက ​ကျောက်မီး အထက အုန်း​ချော အထက(ခွဲ)/အလက အလက (ထ(ခွဲ)) ဆင်ရွာကြီး အလက (ထ(ခွဲ)) မင်းကန်မင်းဂံဘုတ်ရွာ အလက (ထ(ခွဲ)) ကျွဲနဖား အလက ​ညောင်ပင်သာ အလက ထုံးဘို အလက မြကန်သာ အလက လက်​ကောင်း အလက ဒဟတ္တော အလက ​ရေကြည် အမက မူလတန်း၊မူလွန်၊အလယ်တန်း(ခွဲ) ၁၀၃ကျောင်းရှိသည်။
ကျန်းမာ​ရေး ​ဆေးရုံများ အဆုတ်​ဆေးရုံ (အထက်မြန်မာပြည်) ပုသိမ်ကြီးမြို့နယ်​ဆေးရုံ ​ကျောက်မီးတိုက်နယ်​ဆေးရုံ တက္ကသိုလ်​ဆေးရုံ (နည်းပညာ-MTU) တက္ကသိုလ်​ဆေးရုံ (ကွန်ပျူတာ) ထင်ရှား​သော နေရာများ ဘာသာ​ရေး မြကျောက်စေတီတော် ရွှေစာရံဘုရား ​တောင်များ ရန်ကင်းတောင် ​ရေတံခွန်​တောင် စိန်ခ​နောက်​တောင် မြခ​နောက်​တောင် သခင်မ​တောင် ဖ​ယောင်း​တောင် ဘုန်းကြီး​ကျောင်းများ မုံလယ်တောရ သစ္စဝေဒဂူ ကျောင်းတော် မဟာဗောဓိ ငါးထောင် ဥယျာဉ်စာသင်တိုက် အခြား အိမ်ရှေ့မင်းထန်းတော နန်းတော်ရှေ့ဆရာတင်ရေးသားသော ရွှေမင်းဂံသီချင်းထဲက မင်းဂံရွာနှင့် ဘုတ်ရွာ ဆည်တော်ကြီးဆည် အောင်ပင်လယ်ကန် အစရှိသည့် နေရာများဖြစ်သည်။
အတွဲ (၁၈) အမှတ် (၄၂) Mandalay နေ့စဉ် သတင်းစာ (၁၀/ ၁/ ၂၀၁၅) ကိုးကား Category:မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ မြို့နယ်များ။
နိုင်ငံရေးဓလေ့ (Political Culture) ဝေါဟာရ၏ အကောက်အယူကိုစနစ်တကျလေ့လာခဲ့သည်မှာ ၁၉၃၀ ပြည့်လွန် နှစ်များလောက်ကတည်းကဖြစ်သည်။
အထူးသဖြင့် ဗြိတိသျှလူမျိုးပညာရှင် လီယိုနစ်ဝု(ဖ်)၏ ဒီရေလှိုင်းအလွန် (After the Deluge) အမည်ရှိ ကျမ်းတွင် အကျယ်အပြန့် ဖွင့်ဆိုရှင်းပြခဲ့သည်။
ထိုစဉ်ကမူ နိုင်ငံရေးဓလေ့ ဟုမသုံး။
အသိုင်းအဝိုင်းစိတ်အခံ (communal psychology) ဟုသုံးသည်။
အချို့သောပညာရှင်များက၊ လူမှုရေးစိတ်အခံ (social psychology) သုံးကြသည်များလည်းရှိသည်။
နိုင်ငံရေးဓလေ့၏ သဘောသဘာဝ (၅) ရပ် နိုင်ငံရေးဓလေ့ဆိုသည်မှာနေချင်းညချင်းပေါ်ထွက်လာသောစိတ်သဘာဝသက်သက်မျှ မဟုတ်။
ရှည်ကြာသောသမိုင်းကို ဖြတ်သန်းရင်း၊ လူအများ၏ စိတ်ထဲတွင် စူးစူးနစ်နစ် နေရာယူထားသော၊ ခါးသီးသည့် နိုင်ငံရေးအတွေ့အကြုံများ၏ ထင်ဟပ်ချက်ဖြစ်သည်။
သို့တစေ၊ နိုင်ငံရေးဓလေ့ကိုတရားဝင်ဖော်ပြခွင့်ရသောကျောက်စာ၊ ပေစာ၊ ပုံနှိပ်စာများတွင် တွေ့နိုင် မည်ကားမဟုတ်။
ရိုးရာပုံပြင်များ၊ ဒဏ္ဍာရီများ၊ စကားပုံများထဲတွင် ငုပ်ဝင်နေသော “အတွေးပုံစံ” (though pattern) များတွင်သာတွေ့နိုင်ပေသည်။
နိုင်ငံရေးဓလေ့မှာလူမျိုးတစ်မျိုး၏ “အမှတ်အသားသရုပ်” (identity)တွင် အတွင်းအကျဆုံး အပိုင်းထိစူးဝင်နေသည်ဖြစ်၍၊ အများထင်သည်ထက် ပို၍ စွဲခိုင်တတ်သည်။
နိုင်ငံရေးဓလေ့မှာ၊ လူ့အဖွဲ့အစည်းတစ်ရပ် ဖွံ့ဖြိုးရေးအတွက် တွန်းအားဖြစ်နိုင်သလို၊ အဟန့်အတား လည်း ဖြစ်နိုင်ပေသည်။
(ဤသို့တပြီးကား၊ မြန်မာ့နိုင်ငံရေးဓလေ့ကိုပုံသွင်းပေးလိုက်သည့် ရေခံ၊ မြေခံမှာဘာဖြစ်မည်နည်း။
မြန်မာတွေ ဖြတ်သန်းခဲ့ရာ မြန်မာ့သမိုင်းပင် ဖြစ်ပါလိမ့်မည်။
) ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ဖြစ်တည်စွဲခိုင်လာခဲ့သောခါးသီးသည့် နိုင်ငံရေးအတွေ့အကြုံများသည်ပင်၊ “မြန်မာ့နိုင်ငံရေး ဓလေ့” ကိုပုံသွင်းလိုက်ခြင်း ဖြစ်တန်ရာသည်။
ဤသဘောကို၊ ခေတ်အဆက်ဆက် လက်ဆင့်ကမ်းခဲ့ကြသော မြန်မာ့ရိုးရာစကားပုံများတွင်၊ ဆဝါးနိုင်စရာရှိသည်။
အဆိုပါ ရိုးရာစကားပုံများ ငုပ်ဝင်နေသော “အတွေးပုံစံ” (though pattern) များသည်ပင်၊ မြန်မာ့နိုင်ငံရေးဓလေ့၏ ဖော်ပြချက်များဟုဆိုနိုင်ကောင်းပါသည်။
“နိုင်ငံအရေး၊ ပေါက်နှင့်ကျေးကား၊ ငှက်ခါးအရောင်၊ တိမ်တောင်သဖွယ်၊ မင်းရေးကျယ်၏။
” “ဘုရင်တို့ဘုန်း၊မိုးသို့ချုန်း၊ လူပုန်းတောမှာ၊ မနေသာ” “ကြွေးတင် ရှင်ဘုရင်ဆပ်လိမ့်မယ်” “မင်းနား တစ်ထောင်၊ မင်းမြောင်တစ်သိန်း” “မင်းတို့မျက်စောင်း၊ အကြောင်းမရွေး” “အရှင်မွေး၊ နေ့ချင်းကြီး” “မင်းသုံးတော့၊ ဓာမတုံးတောင်ထက်” “မင်းခယောက်ျား၊ ကမ်းနားသစ်ပင်” “ဇက်ကောင်းလို့၊ ဓားတောင်း” “မင်းလှေမျောလည်းမဆယ်နှင့်၊ ခြေနှစ်ချောင်းလည်းမကယ်နှင့်” “မင်းဆိုသမျှ ကွင်းရှောင်မယ်၊ ထမင်းတောင် စားချင်ဘူးလေး” “ပျံလေတဲ့ငှက်ခါး၊ နားခါမှသိမယ်” “နေသေးသပ၊ ချုံထဲက၊ ချို(ဂျို)သွေးသပ၊ တမြမြ” “သေလျှင်မြေကြီး၊ ရှင်လျှင်ရွှေထီး” “ပေဖြစ်ခံ၊ တူဖြစ်နှံ” “မစားရအရှင်း၊ စားရဆီထမင်း” လူမှုနိုင်ငံရေးတန်ဖိုး (Socio-political value) တိုင်းပြည်တစ်ပြည်၏ စီးပွားရေး၊ နိုင်ငံရေးဖြစ်ပေါ်တိုးတက်မှုများမှာ၊ သက်ဆိုင်ရာလူ့အဖွဲ့အစည်းများ၏ “လူမှုနိုင်ငံရေးတန်ဖိုး” (socio-political value) နှင့် နီးနီးကပ်ကပ် ဆက်စပ်လျက်ရှိသည်။
လူမှုနိုင်ငံရေးတန်ဖိုးဆိုရာတွင်၊ နိုင်ငံရေးဓလေ့သာမက “လူမှုရေးဓလေ့” (social culture) ပါအကျုံးဝင်သည်။
လူမျိုးတိုင်းမှာပင် ၎င်း၏သက်ဆိုင်ရာကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် စီးပွားရေးဆက်ဆံမှုများအလိုက်၊ မတူသောလူမှုဓလေ့များရှိကြသည်သာဖြစ်သည်။
ဤအမြင်ဖြင့် မြန်မာ့လူမှုဓလေ့ကိုဆန်းစစ်ကြည့်လိုက်ရာ၊ ထူးခြားလက္ခဏာ (၃) ရပ်ကိုအောက်ပါအတိုင်း တွေ့ရှိရသည်။
(၁) နှုန်းစံအခြေပြု ချဉ်းကပ်နည်း (normative approach) (၂) အလွန်တိုသောယုံကြည်မှု အချင်းဝက် (very short radius of trust) နှင့် (၃) ပုဂ္ဂိုလ်ကိုးကွယ်မှု (personal cult) တို့ဖြစ်သည်။
လူမှုနိုင်ငံရေးဓလေ့နှင့် မတ်ဝါဒတို့တွင်၊ တူညီစွာရှိနေသောရယ်ဒီကယ်တိမ်းညွှတ်မှုနှင့် နှုန်းစံအခြေပြုစဉ်းစားနည်းတို့၊ အပြန်အလှန် ကျေးဇူးပြုကြရာမှ “တရားသေဝါဒ” (dogmatism) ထွက်ပေါ်လာသည်။
တဖန် လူမှုနိုင်ငံရေးဓလေ့ အားနည်းသောယုံကြည်မှုနှင့် ပုဂ္ဂိုလ်ကိုးကွယ်မှု စိတ်အခံဖြင့် မတ်ဝါဒကိုအကောင်အထည်ဖော်ကြရာ၊ “ဂိုဏ်းဂဏဝါဒ” (factionalism) ပေါ်ထွက်လာပြန်သည်။
အဆိုပါ တရားသေဝါဒနှင့် ဂိုဏ်းဂဏဝါဒတို့သည်ပင်၊ မြန်မာ့နိုင်ငံရေးတွင် အကြိမ်ကြိမ်အခါခါ ထပ်ကျော့တွေ့နေရသောအဆိုးကျော့သံသရာ ဖြစ်သည်။
ကျော်ဝင်း/မြန်မာ့နိုင်ငံရေးလေ့လာဆန်းစစ်ချက် (၁၉၄၈-၁၉၈၈)/အခန်း (၁) မြန်မာ့နိုင်ငံရေးဓလေ့ ကိုးကား Category:နိုင်ငံရေး။
စစ်ဆိုသော ဝေါဟာရ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်သည် ကျယ်ဝန်းလှ၏။
လူအများနားလည်ကြသည်မှာ စစ်ဟူသည် လက်နက်စွဲကိုင်၍ တစ်နိုင်ငံနှင့် တစ်နိုင်ငံ တိုက်ခိုက်ခြင်းဟူ၍ ဖြစ်သည်။
အဘိဓာန်ကျမ်းများ၌ တိုင်းပြည်အချင်းချင်း လက်နက်အားကိုးဖြင့် တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ ပဋိပက္ခဖြစ်ခြင်းဟူ၍ ဖွင့်ဆိုထားပေသည်။
စစ်ပါရဂူကြီးများက စစ်ကို အနက်အဓိပ္ပာယ်အမျိုးမျိုး ဖွင့်ဆိုကြလေသည်။
အမှန်စင်စစ် စစ်၏အဓိပ္ပာယ်မှာ - နိုင်ငံရေး ရည်ရွယ်ချက်ပေါ်၌ အခြေပြုသော ပဋိပက္ခမျိုး ဖြစ်ခြင်း၊ အဓမ္မအင်အား၊ စစ်လက်နက်အင်အားကို အသုံးချကာ တိုက်ခိုက်ကြသော ရန်ဘက်အုပ်စု (သို့) ရန်ဘက်နိုင်ငံများ ဖြစ်ခြင်း၊ အရွယ်ပဏာမအားဖြင့်လည်း အများက နိုင်ငံရေးအုပ်စု တစ်ခုဟု သတ်မှတ်နိုင်လောက်သည့် အုပ်စု(သို့) နိုင်ငံများ၊ ထိုပဋိပက္ခသည် အချိန်အားဖြင့် အတန်ကြာကြာ ဆက်လက်ဖြစ်ရခြင်း၊ တိုက်ခိုက်သည့် ရည်ရွယ်ချက်အနေဖြင့်လည်း တစ်ဖက်ရန်သူအုပ်စုအား အပြီးသတ်၌ ၎င်းရန်ဖြစ်ရခြင်း ဟူ၍ ဖြစ်သည်။
သန်းဝင်းလှိုင် ရေး၊ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်မှတ်တမ်းများ၊ စာ-၆ စစ်ဆိုသည်မှာ တစ်နည်းနည်းနဲ့ ဖြစ်နေတဲ့ အဆက်မပြတ်နိုင်ငံရေး ဖြစ်သည်ဟု နားလည်နိုင် သည်။
နိုင်ငံတကာနိုင်ငံရေးတွင် စစ်ရေးပါဝါသည် သမာရိုးကျပုံစံအတိုင်းရှိသည်။
နိုင်ငံနှင့် နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်း များသည် တစ်ဖက်နှင့် တစ်ဖက်အပြန်အလှန် လွှမ်းမိုးချုပ်ကိုင်နိုင်ရန် ခြိမ်းခြောက်မှုများ ပြုလုပ်ကြသည်။
စစ်ရေးအင်အားသုံးကြသည်။
ထိုသို့အပြန်အလှန်လွှမ်းမိုးရန်အတွက် လုပ်ဆောင်ကြရင်း စစ်ပွဲများဖြစ်လာ ကြသည်။
မည်သည့်ခေတ်၊ မည်သည့် နယ်ပယ်တွင်ဖြစ်စေ၊ လူ့ယဉ်ကျေးမှုတွင် စစ်ရေးအင်အားသုံးခြင်း ကဲ့သို့သောအပြုအမူများကို တွေ့ရှိရသည်။
စစ်ပွဲများ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းသည် လူ့ဗီဇအဟောင်းများ တန်ပြန်ပေါ်ထွက်လာခြင်းပင်ဖြစ်သည်။
လူသည် သဘာဝအရ ရန်လိုတတ်သော သဘောရှိသည်။
လူ၏အကြမ်းဖက်မှုပုံစံကို ကြည့်ခြင်းအားဖြင့် စစ်ပွဲများကို အတန်းအစားခွဲခြား သတ်မှတ်နိုင်သည်။
စစ်ဖြစ်ရသောအကြောင်းအရင်းများရှိသည်။
ငြိမ်းချမ်းရသောအကြောင်းအရင်းများရှိသည်။
စစ်ရေးပါဝါကို အပြည့်အဝ အသုံးချခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အကျိုးသက်ရောက်မှုများသည် ဂလိုဘယ် နိုင်ငံရေးတွင် သိသာသောဆုတ်ယုတ်မှုများကို ပြသလာသည်။
အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ စစ်ရေး မဟာဗျူဟာများ နက်နဲလာသည်။
ပိုမိုသိမ်မွေ့လာသည်။
စစ်ရေးနည်းပညာများ ပိုမို တိုးတက်လာသည်။
စစ်ရေးနည်းပညာရပ် များ ပိုမို ကျယ်ပြန့်နက်နဲလာသည်။
ခေတ်ကာလကြာ မြင့်လာသည် နှင့်အမျှ ဖြစ်ပေါ်လာသော စစ်ရေးဘက် စွမ်းရည်များသည် ကြီးမားသောအလျင်အမြန်ဖြင့် ပြောင်းလဲလာသည်။
ရိုက်ဖက်သေနတ်နေရာတွင် စက်သေနတ်များ အစားထိုးလာသည်။
စက်မှုနည်းပညာ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုသည် စစ်ဘက်သုံးလက်နက်များ အစွမ်းထက်မြက်လာခြင်းကို သယ်ဆောင်လာသည်။
၂၀ ရာစုတွင်ဖြစ်ပွားသော ကမ္ဘာလုံးချီ စစ်ပွဲများသည် သာဓကပင်ဖြစ်သည်။
စစ်အေးပြီးဆုံးသည့်ကာလနောက်ပိုင်း စစ်ပွဲဖြစ်ပွဲမှုများသည် အသွင်အမျိုးမျိုးကွဲပြားလာကြသည်။
အရပ်ဘက်-စစ်ဘက် အကြားတွင် အချိုးမညီသည့်လုပ်ရပ်များကြောင့် ပြည်တွင်းစစ်များဖြစ်ပွားခဲ့သည်။
စစ်ဘက်တွင် နည်းပညာမြင့်မားလာမှုကြောင့် ဖျက်အားပြင်းလက်နက်များ သုံးစွဲလာခဲ့ကြသည်။
စစ်ပွဲများသည် တရားသော စစ်လား၊ မတရားသောစစ်လား ဆိုသည်ကို အငြင်းအခုန် ဖြစ်နေကြဆဲဖြစ်သည်။
မိမိအကျိုးစီးပွားနှင့်ယှဉ်၍ ဖြစ်ပေါ်လာသောစစ်ပွဲများကို တရားသည်၊ မတရားသည် ခွဲခြားရန်ကား ခက်ခဲသောပုဒ်စာပင် ဖြစ်နေဆဲဖြစ်သည်။
တရားသောစစ်ကို ဘယ်လိုဆင်နွဲနိုင်မလဲဆိုသည့် မေးခွန်း သည် အချိန်နှင့်အမျှရှိနေဆဲဖြစ်သည်။
စစ်ပွဲတွင် ဖြောင့်မတ်မှန်ကန်သောစိတ်ဓာတ်ဖြင့် တိုက်ခိုက် ပါက တရားသော စစ်ဟူ၍ ဆိုချင် ဆိုနိုင်ပါလိမ့်မည်။
စစ်တို့၏သဘာဝ စစ်ဆိုသည်မှာ အဘယ်နည်း။
အကြမ်းဖက်မှု၊ ပြစ်ဒဏ်ခတ်မှု၊ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု၊ ဓာတု လက်နက်ဖြင့်တိုက်ခိုက်မှု၊ လူသတ်မှု စသည့်အရာများကို မည်ကဲ့သို့သောစစ်ဟု သတ်မှတ်မည်နည်း။
စစ်သည် နိုင်ငံရေးအုပ်စုများအကြား ဖြစ်ပွားသော ပဋိပက္ခပင်ဖြစ်သည်။
သမာရိုးကျတွေးကြည့်လျှင် နိုင်ငံရေးအုပ်စုများ ဆိုသည်မှာ နိုင်ငံများပင်ဖြစ်သည်။
စစ်ဆိုသည်မှာ - စစ်ဆိုသည်မှာ ပြင်းထန်ကျယ်ပြန့်စွာ ခိုက်ရန်ဖြစ်ပွားခြင်း ဖြစ်သည်။
- စစ်ဆိုသည်မှာ အနိုင်ရရန် အစွမ်းကုန်သတ်ပုတ်တိုက်ခိုက်နေကြသော လူနှစ်ဦး၏ပုံရိပ်ကို အကျယ်ချဲ့ ထားခြင်း ပင်ဖြစ်သည်။
- စစ်ဆိုသည်မှာ တစ်ဖက်ရန်သူအား မိမိလိုအင်ဆန္ဒအတိုင်း လိုက်နာစေရန် အစွမ်းကုန် ကြိုးပမ်းအား ထုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။
- စစ်ဆိုသည်မှာ ရန်သူက ကျွန်ုပ်တို့၏ လိုအင်ဆန္ဒများကို လုံးဝဥဿုံ လိုက်လျောလာသည် အထိ ရန်သူ့ အပေါ်သို့ ကျင့်ကြံရာသော အကြမ်းဖက်မှုပင် ဖြစ်သည်။
စစ်၏ရည်မှန်းချက် / ရည်ရွယ်ချက် ရည်မှန်းချက်နှင့် ရည်ရွယ်ချက်ကို ခွဲခြားမြင်ရန်လိုအပ်သည်။
- ရည်မှန်းချက်သည် ရေရှည်ဖြစ်သည်။
- ရည်ရွယ်ချက်သည် ရေတိုဖြစ်သည်။
ရည်ရွယ်ချက်တိုင်းသည် ရည်မှန်းချက်ကို အကောင်အထည်ဖော်သော လုပ်ရပ်များပင်ဖြစ်ရမည်။
ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့်လုပ်သောအရာတိုင်းသည် ရည်မှန်းချက်ကို ရောက်စေရန် ကျေးဇူးပြုသော အကြောင်း တရားများ ဖြစ်စေရမည်။
စစ်၏ရည်မှန်းချက်ကို ပါရှန်ဗိုလ်ချုပ်ဖြစ်သူ နိုင်ငံရေးသဘောတရားပညာရှင် ကလော့စ်ဝစ်ဇ်က ဤသို့ဆိုထားသည်။
စစ်၏အရေးအကြီးဆုံးရည်မှန်းချက်မှာ ရန်သူအပြီးအပိုင်ချုပ်ငြိမ်းရေးပင်ဖြစ်သည်။
ထိုတူညီသော ရည်မှန်းချက် အောင်မြင်စေရန် စစ်ပြိုင်သူ နှစ်ဦးစလုံးက အချိန်နှင့်အမျှ အစွမ်းကုန် အပြန်အလှန် ထိုးနှက်တိုက်ခိုက်ကြသည်။
ဤသို့ဖြင့် ထပ်တူထပ်မျှဖြစ်သော တန်ပြန်ထိုးနှက်ချက်များ ဖြစ်ပေါ်လာပြီး စစ်အတိုင်းအတာမဲ့၊ အတားအဆီးမဲ့ သောအကြမ်းဖက်မှု အဆုံးအစွန်အဆင့်သို့ ရောက်ရှိလာသည်။
စစ်သည် ရန်သူအပြီးအပိုင်းချုပ်ငြိမ်းသွားစေရန် အဆက်မပြတ်ပြင်းထန်စွာထိုးနှက်တိုက်ခိုက်သော အကြမ်းဖက် မှုဖြစ်ပြီး စစ်ဖြစ်ရာတွင်နားလည်မှုယူခြင်း၊ ကြမ်းကြုပ်မှုကို ကန့်သတ်ထိန်းချုပ်ခြင်းများ လုံးဝ မရှိအပ်။
အတိုင်းအတာမဲ့သည့် စစ်သဘောတရားတွင် ပြင်းထန်မှုကို ထိန်းချုပ်သော အတွေး အခေါ်မျိုး ဖြည့်စွက်ခြင်း သည် စစ်၏သဘာဝနှင့် လုံးဝ ဆန့်ကျင်သည်။
စစ်ပွဲ၏ရည်ရွယ်ချက်မှာ ရန်သူကို လက်နက်မဲ့စေခြင်းတည်း။
ကလော့ဇ်ဝစ်ဇ်၏ အဆိုအရ စစ်မှုရေးရာတွင် အဓိကရည်မှန်းချက် သုံးရပ်ရှိသည်။
၎င်းတို့မှာ - ရန်သူ၏ လက်နက်ကိုင် အင်အားစုကို အောင်နိုင်ပြီး ဖျက်ဆီးပစ်ရန် ရန်သူ၏ ပစ္စည်းအင်အားနှင့် အခြားအင်အား အခြေအမြစ်များကို သိမ်းပိုက်ရန် မိမိဘက်သို့ ပြည်သူလူထု ရောက်ရှိလာစေရန် တို့ဖြစ်သည်။
လူသားများကို စစ်ပွဲသို့ တွန်းပို့နေသော တွန်းအားနှစ်ရပ်ရှိသည်။
- ပင်ကိုဗီဇအရ ရန်လိုစိတ် (Hostile Feeling ) - ရန်လိုသော ရည်ရွယ်ချက် ( Hostile Intention ) (စစ်၏ရည်ရွယ်ချက်ဖြစ်သော ရန်သူကိုလက်နက်မဲ့စေခြင်းသည် ရန်သူအပြီးအပိုင်ချုပ်ငြိမ်းရေးကို ကျေးဇူးပြု သော အကြောင်းတရားကြီးဖြစ်သည်။
)ကလော့ဇဝပ်၏ စစ်ရေးဆိုင်ရာသဘောတရားများ (နိုင်ငံတော်ကာကွယ်ရေးတက္ကသိုလ်)/ကန့်သတ် ကိုးကား Category:စစ်ပွဲ။
စစ်ပွဲအမျိုးအစားများ စစ်ပွဲအမျိုးအစားကို အကြမ်းဖျင်းအားဖြင့် ရ မျိုးခွဲခြားနိုင်သည်။
- Conventional War သမာရိုးကျ စစ်ပွဲ - Unconventional War သမာရိုးကျ မဟုတ်သော စစ်ပွဲ - Guerrilla War ပြောက်ကျားစစ် - Counter-guerrilla War တန်ပြန်ပြောက်ကျားစစ် - Civil War ပြည်တွင်းစစ် - Rebellion and Revolution ပုန်ကန်ထကြွမှု / တော်လှန်ရေး - Low-intensity warfare မပြင်းထန်သော စစ်ဆူ/ စစ်ပူအခြေအနေ စစ်ပွဲအမျိုးအစားခွဲခြားနည်း စစ်ပွဲတွင် အသုံးပြုသော မဟာဗျူဟာ၊ နည်းဗျူဟာနှင့် ဘာရည်ရွယ်ချက်နှင့်တိုက်ခိုက်ကြသလဲ ဘယ်သူတွေ တိုက်ခိုက်ကြသလဲ၊ ဘယ်လိုလက်နက်တွေနှင့် အသုံးပြုပြီး တိုက်ခိုက်ကြသလဲ၊ ဘယ်လို ပုံစံတွေနဲ့ တိုက်ခိုက်ကြသလဲ ဆိုတာတွေအပေါ် အခြေခံပြီး စစ်ပွဲတွေကို အမျိုးအစားခွဲခြားကြသည်။
စစ်ပွဲနှင့်တိုက်ပွဲ၏ ကွဲပြားခြားနားချက် စစ်ပွဲနှင့်တိုက်ပွဲကို ခွဲခြားသိမြင်ရန်လိုအပ်သည်။
စစ်ပွဲတွင် တိုက်ပွဲပေါင်းများစွာပါဝင်သည်။
တိုက်ပွဲတွင် ဆုတ်ခွာရခြင်း၊ တိုက်ပွဲကျရှုံးခြင်းသည် စစ်ပွဲကျရှုံးခြင်းမဟုတ်။
တခါတရံ စစ်ပွဲအောင်နိုင်ရေးအတွက် မဟာဗျူဟာအရ အသာစီးရရန် ဆုတ် ခွာရခြင်းများလညး်ရှိနိုင်သည်။
တိုက်ပွဲဖြစ်ခြင်းကိုလည်း စစ်ဖြစ်ခြင်းဟု ဆိုရန်မရနိုင်ချေ။
စစ်ပွဲသည် အကြီးစား ဖြစ်သည်။
တိုက်ပွဲသည် အသေးစားဖြစ်သည်။
တိုက်ပွဲများကိုသုံးသပ်၍ စစ်ပွဲဟု သတ်မှတ်နိုင်သော လက္ခဏာရှိမရှိ ဆုံးဖြတ်နိုင်သည်။
(၁) သမာရိုးကျ စစ်ပွဲ (Conventional War) နှစ်နိုင်ငံအကြား စစ်စွမ်းရည်မတိမ်းမယိမ်းရှိသောစစ်သားများနှင့် သမာရိုးကျလက်နက်များကို အသုံးပြု၍ တိုက်ခိုက်သောစစ်ကို သမာရိုးကျစစ်ပွဲဟုခေါ်သည်။
သမာရိုးကျစစ်ပွဲတွင် သမာရိုးကျလက်နက်များ၊ သမာရိုးကျခဲယမ်းမီးကျောက်များကိုအသုံးပြုသည်။
တင့်ကား များ၊ စစ်သင်္ဘောများ၊ တိုက်လေယာဉ်များ၊ အမြောက်မြားနှင့် အခြားသော ဖျက်ဆီးရေးလက်နက်များ ပါဝင်သည်။
ဥပမာ - အာရပ် - အစ္စရေး စစ်ပွဲ၊ အိန္ဒိယ - ပါကစ္စတန် စစ်ပွဲ၊ ဖောက်ကလန်ကျွန်း စစ်ပွဲ(၁၉၈၂)၊ ကိုရီးယား စစ်ပွဲ။
ဖောက်ကလန်ကျွန်းစစ်ပွဲသည် ဗြိတိသျှဝန်ကြီးချုပ် မာဂရက်သက်ချာလက်ထက်တွင် အာဂျင်တီးနား နိုင်ငံအနီး ဖောက်ကလန်ကျွန်းအပေါ် ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားခြင်းကိုအကြောင်းပြု၍ ဗြိတိန်နှင့် အာဂျင်တီးနား နိုင်ငံတို့ ဖြစ်ပွားသော စစ်ပွဲ ဖြစ်သည်။
နိုင်ငံအားလုံးသည် ဂျီနီဗာကွန်ဗမ်းရှင်းမှာ ထုတ်ပြန်ထားသော စစ်စည်းမျဉ်း၊ ဥပဒေများကို လိုက်နာရန် တာဝန်ရှိသည်။
ဂျီနီဗာ စာချုပ်တွင် ၁။
သုံ့ပန်းများနှင့် ဆက်ဆံမှု၊ ၂။
ဒဏ်ရာရသူများ ကြည့်ရှု့ရေး၊ ၃။
အရပ်သားများ၏ အသက်နှင့် ဥစ္စာပစ္စည်းများ ကာကွယ်ပေးခြင်း စသော စစ်သည်တို့ လိုက်နာအပ်သော ကျင့်ဝတ်ဆိုင်ရာ နိုင်ငံတကာသဘောတူညီချက်များပါဝင်သည်။
(၂ ) သမာရိုးကျမဟုတ်သော စစ်ပွဲ ( Unconventional War ) စစ်ရေးစွမ်းရည်ပြည့်တည်ဆောက်ထားသောနိုင်ငံများအကြား ခေတ်မီနည်းပညာမြင့် ဖျက်လက်နက်များ ကိုအသုံးပြု၍ ဖြစ်သောစစ်ပွဲကို သမာရိုးကျမဟုတ်သောစစ် ဟုခေါ်သည်။
အစုလိုက်အပြုံလိုက်ဖျက်ဆီးနိုင်သောလက်နက်များ၊ နျူကလီးယားကလက်နက်၊ ဓာတုလက်နက် နှင့် ဇီဝလက်နက်များကို တိုက်ပွဲတွင် အသုံးပြုသည်။
အဆိပ်ဓာတ်ငွေ့၊ မီးလောင်ဗုံးစသည့် သမာရိုးကျ စစ်ပွဲတွင် အသုံးမပြုသော လက်နက်များဖြင့် တိုက်ခိုက်သောစစ်ပွဲကို Unconventional War ဟု သတ်မှတ်နိုင်သည်။
ဥပမာ - ပင်လယ်ကွေ့စစ်ပွဲ(၁၉၉၁)၊ ၎င်းစစ်ပွဲတွင် Tomahawk ဟုခေါ်သော စမတ်ဗုံးများအသုံးပြုခဲ့ သည်။
အီရန် - အီရတ် စစ်ပွဲ (၁၉၈၀ - ၈၈)၊ ၎င်းစစ်ပွဲတွင် ဓာတုလက်နက်များအသုံးပြုခဲ့သည်။
အမေရိကန် - ဂျပန် စစ်ပွဲ (၁၉၄၅ )၊ ၎င်းစစ်ပွဲတွင် အမေရိကန်သည် ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဟီရိုရှီးမားမြို့ နှင့် နာဂစကီမြို့တို့ကို နျူကလီးယားဗုံးဖြင့်တိုက်ခိုက်၍ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီးကို အဆုံးသတ်ပစ်ခဲ့သည်။
(၃) ပြောက်ကျားစစ် (Guerrilla War) မိမိထက်အင်အားကြီးမားသာလွန်သောတပ်များဖြင့် ရင်ဆိုင်တိုက်ပွဲဝင်ရသောအခါ ပြောက်ကျား စစ်ကို အသုံးပြုကြသည်။
အထူးသဖြင့် စစ်အင်အားကြီးမားသောနိုင်ငံကြီးနှင့် စစ်အင်အားနိမ့်ပါးသော နိုင်ငံများဖြစ်သော စစ်ပွဲများတွင် စစ်ရေးအင်အားနည်းသောနိုင်ငံမှ တပ်များ၊ စစ်အုပ်စုများက ပြောက်ကျားနည်းဖြင့်တိုက်ခိုက်သော စစ်ပွဲများကို ပြောက်ကျားစစ်ဟုခေါ်သည်။
မိမိဘက်မှ ကျဆုံးမှုအနည်းဆုံးနှင့် ရန်သူ့အင်အားကြီးတပ်ကို အကြီးမားဆုံး ဖြိုခွင်းသည့်နည်း သည် ပြောက်ကျား နည်းပင်ဖြစ်သည်။
ပြောက်ကျားစစ်နည်းဗျူဟာများ Hit and run ( ပစ်ပြေး ပြေး သည်) နှင့် Ambush (ချုံခို တိုက်ခိုက်ခြင်း) တို့ ဖြစ်သည်။
(မှတ်ချက်- နိုင်ငံနယ်ပယ်အရကြီးမားခြင်း၊ လူဦးရေအရများပြားခြင်း တို့သည် စစ်အင်အားကြီးမားခြင်း ဟု ခေါ်ဆို၍ မရနိုင်ချေ။
ဥပမာ- မော်စီတုန်း၏ တရုတ်ကွန်မြူနစ်တပ်များသည် နိုင်ငံနယ်ပယ်အရ၊ လူဦးရေအရ များပြားခြင်းမရှိသော်လည်း စစ်ရေးစွမ်းရည်ကြီးမားထက်မြက်သော ဂျပန်တပ်များကို ပြောက်ကျားနည်းဖြင့် တိုက်ထုတ်ခဲ့သည်။
) ထင်ရှားသော ပြောက်ကျားစစ်မဟာဗျူဟာများကို ဥပမာပြရသော် မော်စီတုန်း၏ ပြောက်ကျားနည်း (၁၈၉၃ - ၁၉၇၆ )၊ ဗီယက်နမ် ခေါင်းဆောင်ကြီး ဟိုချီမင်းလောင်းလျာ ဗိုလ်ချုပ်ငုယင်ဂီယက်၏ ပြောက်ကျားနည်း (၁၉၁၂ - )၊ အယ်ကိုင်းဒါး၏ နည်းဗျူဟာများ ဖြစ်ကြသည်။
ပြောက်ကျားတိုက်ပွဲဆင်နွှဲခြင်းကို လက်နက်ကိုင် ၍ သူပုန်ထသောင်းကျန်းခြင်းဟုလည်း သိမြင် နိုင်သည်။
(၄) တန်ပြန်ပြောက်ကျားစစ် (Counter-Gurellia War) တန်ပြန်ပြောက်ကျားစစ်ကို သောင်းကျန်းမှု ချေမှုန်းရေးစစ်ဟု ခေါ်သည်။
လက်နက်ကိုင်သူ ပုန်ထ၍ သောင်းကျန်းခြင်း(ဝါ)ပြောက်ကျားနည်းဖြင့် သူပုန်ထသူများကို တန်ပြန်ချေမှုန်းသည့် စစ်ကို တန်ပြန်ပြောက်ကျား စစ် ဟု ခေါ်သည်။
Counter-Gurrillia also called Counter insurgency (COIN). (တန်ပြန်ပြောက်ကျားနည်းကို သောင်းကျန်းမှုချေမှုန်းရေးဟုခေါ်သည်။
) တန်ပြန်ပြောက်ကျားစစ်နည်းဗျူဟာများ Search and Destroy (ရှာမယ် တွေ့ရင်ဖျက်မယ်)၊ မြေအောက်ဗုံးခိုကျင်းများကို ဖျက်ဆီးခြင်း၊ ရွာသားယောင် ဆောင်ထားသော သူပုန်များကို ရှာဖွေဖမ်းဆီးခြင်း၊ အနံ့ခံခွေးများအသုံးပြု၍ သူပုန်ကို ရှာဖွေခြင်း စသည် အရာ များဖြစ်သည်။
ဥပမာ - မြန်မာ့တပ်များ၏ သောင်းကျန်သူဖြိုခွင်းချေမှုန်းရေးဗျူဟာ။
(၅) ပြည်တွင်းစစ် (Civil War) တစ်နိုင်ငံတည်းတွင် နိုင်ငံရေးအယူအဆကွဲပြားသော နိုင်ငံရေးအုပ်စုများအကြား လက်နက်ကိုင် တိုက်ခိုက်ခြင်းကို ပြည်တွင်းစစ်ဖြစ်သည်ဟု ယေဘျယျအားဖြင့် အမျိုးအစားခွဲခြားနိုင်သည်။
ဝါဒရေး၊ အယူအဆရေးကွဲပြားခြင်းသည် တစ်နိုင်ငံတည်းမှာပင် လူမျိုးစုမတူခြင်း ၊ ယဉ်ကျေးမှု ကွဲပြား ခြင်း၊ ဘာသာရေး ကိုးကွယ်မှုအယူဝါဒမတူညီခြင်း၊ သမိုင်းကြောင်းအရ ကွဲပြားနေခြင်းစသည့် အရာများ ကို အခြေခံသည်။
ထိုသို့ မတူညီမှုများဖြင့် စုပေါင်းဖြစ်တည်နေသောနိုင်ငံများတွင် ဖြစ်လေ့ ဖြစ်ထ ရှိသော စစ်သည် ပြည်တွင်းစစ်ပင်ဖြစ်သည်။
Civil War An armed conflict between politically organized groups within a state, usually fought eight for control of the state or to establish a new state. ပြည်တွင်းစစ် နိုင်ငံတစ်ခုအတွင်းရှိသော နိုင်ငံရေးအဖွဲ့အစည်းများအကြား လက်နက်ကိုင်ပဋိပက္ခဖြစ်ပွား ခြင်းကို ပြည်တွင်းစစ်ဟု ခေါ်သည်။
အထူးသဖြင့် နိုင်ငံသစ်တည်ဆောက်ရန် လက်ရှိနိုင်ငံရေးဖြစ်စဉ် အားလုံးကို ထိန်းချုပ်နိုင်ရန် ရည်ရွယ်ကြသည်။
ပြည်တွင်းစစ်သည် အကြောင်းကိစ္စအများအပြားကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။
အထူးသဖြင့် လူမျိုးစုအများအပြား စုပေါင်းနေထိုင်ကြသော နိုင်ငံများတွင် ပြည်တွင်းစစ်ဖြစ်ရန် အလားအလာ များပြားသည်။
လူမျိုးစုများပြားခြင်းကြောင့် ဘာသာစကား၊ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု၊ ဓလေ့ထုံးတမ်း အစဉ်အလာ၊ အတွေးအခေါ် အယူအဆ၊ ယဉ်ကျေးမှု စသည့်အရာများ ကွဲဲပြားလာသည်။
ထိုကွာခြားမှု သည် ပဋိပက္ခဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းလည်းဖြစ်သည်။
အများအားဖြင့် ပြည်တွင်းစစ်သည် ခွဲထွက်ရေး ကဲ့သို့သောအရေးများကြောင့် လည်းကောင်း၊ တန်းတူညီမျှသောအခွင့်အရေးများ မရှိသော အခြေ အနေများကို အကြောင်းပြု၍လည်း ကောင်း၊ ဝါဒရေးကိုင်စွဲမှုမတူညီခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း စသည့်အကြောင်းအချက်များအပေါ် အကြောင်းပြု၍ ပြည်တွင်းစစ်ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။
လူမျိုးစု ပဋိပက္ခများကြောင့် ဖြစ်ပွားသော ပြည်တွင်းစစ်များ သည် သာဓကပေါင်းမြောက်မြားစွာရှိသည်။
ဥပမာ ဆိုက်ပရပ်တွင် ဂရိနှင့် တူရကီတို့ဖြစ်ပွားသော လူမျိုးစု ပြည်တွင်းစစ် (၁၉၆၀) လက်ဘနွန်တွင် ခရစ်ယာန်နှင့် မူဆလင်တို့ဘာသာရေးအရ ဖြစ်ပွားသောစစ်ပွဲ (၁၉၇၀) ရဝမ်ဒါတွင် ဟူတူနှင့် တွတ်စီလူမျိုးများဖြစ်သော ပြည်တွင်းစစ်၊ ဘော့စနီးယားတွင် မူဆလင်နှင့် ဆာ့ဖ်လူမျိုးများဖြစ်ပွားသော ပြည်တွင်းစစ် စသည် ပြည်တွင်းစစ်များ သည် လူမျိုးစု ကွဲပြားခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပွားသော ပြည်တွင်းစစ်များဖြစ်သည်။
မြောက်ကိုရီးယားကွန်မြူနစ်အစိုးရနှင့် တောင်ကိုရီးယားဒီမိုကရက်တစ်အစိုးရတို့ ဝါဒရေးအရဖြစ်ပွား သော ပြည်တွင်းစစ်၊ မြောက်ဗီယက်နမ်နှင့်တောင်ဗီယက်နမ်တွင်လည်း ကိုရီးယားစစ်ပွဲနှင့် အလားတူသော စစ်ပွဲဖြစ်ပွားခဲ့သည်။
၎င်းစစ်ပွဲများသည် ကွန်မြူနစ်ဝါဒနှင့် အရင်းရှင်ဝါဒတို့အပေါ် ဝါဒရေးကိုင်စွဲမှု ကွဲပြားခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပွားသော ပြည်တွင်းစစ်များပင်ဖြစ်သည်။
ယနေ့အထိ မြောက်ကိုရီးယားနှင့်တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံသည် ပေါင်းစည်း၍မရဘဲ နိုင်ငံနှစ်ခြမ်းကွဲကာ နိုင်ငံတစ်ခုချင်းအနေဖြင့် သီးသန့်ရပ်တည်နေသည်။
တောင်ဗီယက်နမ်နှင့်မြောက်ဗီယက်နမ်သည် ခေါင်းဆောင် ကြီးဟိုချီမင်း၏ စွမ်းဆောင်ချက်ကြောင့် စည်းလုံးသော ဗီယက်နမ်နိုင်ငံအဖြစ် ပေါင်းစည်းရပ်တည်နိုင်ခဲ့သည်။
မြန်မာနိုင်ငံတွင်လည်း တောင်တန်းနှင့် မြေပြန့်ခွဲခြား၍ ပြည်တွင်းစစ် ဖြစ်အောင်ဖန်တီးချက်များကို နယ်ချဲ့ ကိုလိုနီဝါဒီများကလုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။
တဖန် ကွန်မြူနစ်၊ ဆိုရှယ်လစ်၊ ဒီမိုကရက်တစ်၊ ဖက်ဒရယ်၊ ခွဲထွက်ရေး စသည့်တို့ကို အကြောင်းပြု၍ပြည်တွင်းစစ်များ ဖြစ်ခဲ့ကြသည်။
နိုင်ငံတွင်းဖြစ်ပွားသောစစ်ပွဲများသည် နိုင်ငံတိုင်းလိုလိုကြုံတွေ့ရသောသာဓကကို တွေ့ရသည်။
အမေရိကန် နိုင်ငံတွင် လူမည်းကျွန်များ ဖျက်သိမ်းရေး၊ မဖျက်သိမ်းရေးကို အကြောင်းပြု၍ တောင်နှင့် မြောက် ပြည်တွင်းစစ် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။