kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
၁ဝ တန် ဝန်ချီစက်နှင့် စက်မောင်း လက်ကြီး တို့သည် ဗြိတိသျှတို့ သိမ်းပိုက်ချိန်ထိ မတပ်ဆင် ရသေးဘဲ ပကတိ အတိုင်းပင် ရှိနေ ခဲ့သည်။
စက်ရုံ အမှုထမ်း ၁၂၇ ယောက် ရှိခဲ့၍ လစာ အားဖြင့် တလလျှင် စပါး ၂၈၅၅ တင်း ရရှိ ခဲ့ကြသည်။
ရတနာပုံသင်္ဘောစက်ရုံတွင် ၁၈၇ဝ ပြည့်နှစ် သို့မဟုတ် ထိုထက် အနည်းငယ် စောစွာက မြစ်တွင်းသွား ခေတ်မီ မီးသင်္ဘောများ စတင် ဆောက်လုပ် ခဲ့သည်။
မြန်မာ ဘုရင် အစိုးရသည် အစ ပထမ၌ နိုင်ငံခြားသား ကုမ္ပဏီများ၊ ကုန်သည် ကြီးများနှင့် ဆက်သွယ်ကာ သင်္ဘောများ ဝယ်ယူရန် စီစဉ်၍ သက္ကရာဇ် ၁၂၂၆ ခု (ခရစ် ၁၈၆၄ - ၅) နှစ် အတွင်း ဟယ်လီဒေးဘူးလုပ် ကုမ္ပဏီမှ အဖိုးငွေ ၂၁၀,၀၀ဝ ကျပ်ပေး၍ သင်္ဘော တစင်း ဝယ်ယူ ခဲ့သည်။
အခြား ကုမ္ပဏီများ၊ ကုန်သည်များ နှင့်လည်း သင်္ဘော ယူရန် စာချုပ်များ ချုပ်ဆိုသည်။
ထို့နောက် ခေတ်မီ အခင်းအကျင်း ပစ္စည်း ကိရိယာ အစုံနှင့် စက်အားကောင်း မြစ်တွင်းသွား အလျား အတောင် ၁၂၀၊ အနံ အတောင် ၂၀၊ စောက် ခြောက်တောင်၊ ရေစူး နှစ်တောင်ရှိ သံတိုက် မီးသင်္ဘော နှစ်စင်း ဝယ်ယူရန် စီစဉ်လျက် ၁၂၃ဝ ပြည့်၊ နှောင်းတန်ခူး လပြည့်ကျော် ရ ရက် (၂ ဧပြီလ ၁၈၆၉) နေ့ ပခန်းမင်းကြီးက ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ် စလေဒင် ထံသို့ စာရေးသား စုံစမ်းသည်။
ယင်း ကိစ္စကား အမြောက် သေနတ် လက်နက်များ ဝယ်ယူရေး စီမံကိန်း ကဲ့သို့ပင် ဗြိတိသျှ အစိုးရ တို့က ပိတ်ပင် ဖျက်ဆီး သည်နှင့် မအောင် မြင်ခဲ့ပေ။
ဤတွင် မြန်မာဘုရင်အစိုးရသည် နစ်ကိုလ်ဆင် ဆိုသူ သင်္ဘော ဆောက်လုပ် တတ်သူ ပညာရှင် တဦးကို ရန်ကုန်မြို့မှ ခေါ်ယူ၍ ၁၈၇ဝ ပြည့်နှစ် အတွင်း ရတနာပုံ သင်္ဘောကျင်းတွင် ခေတ်မီ မီးသင်္ဘောများ စတင် ဆောက်လုပ် ခဲ့သည်ဟု ထင်မြင် ရသည်။
နစ်ကိုလ်ဆင်၏ လက်ရာ ဖြစ်သည့် မြစ်တွင်းသွား ရိုးရိုး မီးသင်္ဘော တစင်းကို ၁၂၃၂ သီတင်းကျွတ် လဆန်း ၁၃ ရက် (၇ အောက်တိုဘာ ၁၈၇၀) နေ့ ရေချ နိုင်ခဲ့သည်။
ယင်း သင်္ဘော ကိုယ်ထည်ကို ကျွန်းသစ်ဖြင့် ဆောက်လုပ်သည်။
ဗြိတိသျှ အစိုးရ တို့ကမူ ယင်း သင်္ဘောကို မြန်မာ တို့က တိုက်သင်္ဘော အဖြစ် လုပ်ဆောင် အသုံး ပြုမည်ဟု သံသယ ကြီးစွာ ရှိနေ သည်နှင့် နေပြည်တော်ရှိ ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ်က သင်္ဘော အကြောင်း မျက်ခြည် မပြတ် ထောက်လှမ်း သတင်း ပေးခဲ့ ရသည်။
ရတနာပုံ သင်္ဘော စက်ရုံတွင် ၁၈၇ဝ ပြည့် အောက်တိုဘာလ အတွင်း သင်္ဘော တစင်း ရေချ နိုင်ပြီးနောက် နစ်ကိုလ်ဆင်အား အလားတူ သင်္ဘော ၁ဝ စင်း တပြိုင်တည်း ဆက်လက် လုပ်ဆောင် စေသည်။
ယင်းသင်္ဘော ၁ဝ စင်း၏ ဧရာ များကို ၁၈၇၁ ခု မတ်လ ၅ ရက်နေ့ ပွဲလမ်း အကြီးအကျယ် ပေး၍ တပြိုင်တည်း ပန္နက်ရိုက် လုပ်ဆောင်သည်။
ယင်းနေ့က နန်းတော် မြို့တော် နေပြည်တော် တခုလုံး နေ့လွတ် နေ့အား အဖြစ် တရားရုံး ခွင်မှ အစ လုပ်ငန်း များ ပိတ်ထား၍ မြို့သူ မြို့သားများ မှူးမတ် မင်းစိုး ကတော် မယား မင်းညီ မင်းသား ပေါင်းစုံ တို့လည်း ဗောင်းနားဋောင်း ဝတ်ကောင်း စားလှ ရွှန်းရွှန်းပပ ဆင်ယင်ကာ ယင်း အခမ်းအနားကို တက်ရောက် ခဲ့ကြသည်။
နစ်ကိုလ်ဆင် ကြီးကြပ် ဆောက်လုပ်၍ ၁၈၇၁ ခု မတ်လ ၅ ရက်နေ့ ဧရာ တည်ခဲ့သည့် ယင်း သင်္ဘော ၁ဝ စင်း အနက် နှစ်စင်းကို ယင်းနှစ် ဇွန်လ ၂ ရက်နေ့ မင်းညီ မင်းသား မှူးကြီး မတ်ကြီး အစုံအညီ မင်းခမ်း မင်းနားနှင့် အမြောက် ၁၂ ချက် ပစ်ဖောက်လျက် အောင်မြင်စွာ ရေချ နိုင်ခဲ့သည်။
ကျန် သင်္ဘော ရှစ်စင်း ကိုလည်း မကြာမြင့်မီ ရေချ နိုင်ရန် လျင်လျင်ထက်ထက် လုပ်ဆောင် စေသည်။
သင်္ဘော များကို မြစ်တွင်းသွား မီးသင်္ဘောများ အဖြစ် တည်ဆောက်မည် ဖြစ်၍ သင်္ဘောစက် များကို ဆပ်သလင်မက္ကဇီ ကုမ္ပဏီ၊ ဒေါ်ဆင်ဆင်ပဆင် ကုမ္ပဏီ နှင့် အက်ဒမန်ဂျုံး ကုမ္ပဏီ တို့က ဝယ်ယူ ပေးသွင်းရန် စာချုပ်ဆို ကြသည်။
သင်္ဘော များသည် ဧရာ အလျားပေ ၁၅ဝ မှ ပေ ၁၈ဝ ရှိ၍ အကျယ် ၂၄ ပေ၊ စောက် ခြောက်ပေ ရှိသည်။
၁၈၇၁ ခု မတ်လ အတွင်းက ရတနာပုံ သင်္ဘော စက်ရုံတွင် အလျား ၁၅၆ ပေ၊ အနံ ၂၈ ပေရှိ တိုက်မီးသင်္ဘော တစင်း ကိုလည်း စတင် တည်ဆောက်သည်။
ယင်း စစ်သင်္ဘောကို ဆောက်လုပ်သူ သင်္ဘော ဆရာမှာ မော်လမြိုင်မြို့မှ ဆရာရှမ်း ဆိုသူ မြန်မာ အမျိုးသား တယောက် ဖြစ်၏။
သင်္ဘောဧရာကို ပွဲကြီး လမ်းကြီး ပေး၍ အမြောက် သေနတ်များ ပစ်ဖောက်ကာ မင်းခမ်း မင်းနားနှင့် ၁၈၇၁ ဇူလိုင်လ ၂ ရက်နေ့ ရေချသည်။
သင်္ဘောမှာ လေး၍ ရေစူး များသည်။
ထုတပေရှိ တံကူများ ခံ၍ ငါးလက်မ ပျဉ်များကို စပ်လျက် ဆောက်လုပ်ပုံမှာ အထူး သေသပ် ခိုင်ခံ့သည်။
အမြောက် ၂ဝ တပ်ဆင် နိုင်ရန် စီမံထားလျက် သင်္ဘောဦးတွင် ဓားလွတ်ကိုင် မြန်မာ ရဲမက် တဦး၏ ပုံ ကျွန်းသား ပန်းပု ရုပ်လုံး လက်ရာကောင်း လက်ရာမွန် တခုကို တပ်ဆင် ထားသည်။
ယင်း သင်္ဘောကို ဆောက်လုပ်သည့် မြန်မာ အမျိုးသားကို အထူး ချီးမွမ်း ဂုဏ်ပြု ထိုက်သည်ဟု ဗြိတိသျှ အစိုးရ ကိုယ်စားလှယ် အရေးပိုင်က ချီးကျူး မှတ်တမ်း တင်ခဲ့သည်။
သင်္ဘော ဆောက်လုပ်ရာ၌ ဆရာ ရှမ်းနှင့် အတူ အလုပ်သမား ၂၀ဝ ကျော်တို့ တွဲဖက် လုပ်ဆောင် ကြသည်။
ယင်းတို့ အနက် လုပ်သား ၅ဝ ခန့်မှာ မော်လမြိုင် မြို့မှ လက်သမားများ ဖြစ်ကြ သည်ဟု ဆိုသည်။
သက္ကရာဇ် ၁၂၃၃ ခု (ခရစ် ၁၈၇၁ ) နှစ် ကုန်ဆုံး ချိန်ဝယ် ရတနာပုံ သင်္ဘော စက်ရုံ၏ ထုတ်လုပ် စွမ်းအားမှာ - ဆောက်လုပ်ပြီး တန် ၂၅ဝ ချီသင်္ဘောသုံးစင်း၊ ဆောက်လုပ်ဆဲ တန် ၂၅ဝ ချီ တိုက်သင်္ဘောတစ်စင်းနှင့် ဆောက်လုပ်ဆဲ တန် ၂၀ဝ ချီသင်္ဘော ၁ဝ စင်း ဟူ၍ ဖြစ်သည်။
ဗြိတိသျှ အစိုးရ ကိုယ်စားလှယ်သည် ရတနာပုံ သင်္ဘော စက်ရုံသို့ မကြာခဏ သွားရောက် ကြည့်ရှု၍ ၎င်း သင်္ဘော ဆရာ နစ်ကိုလ်ဆင်နှင့် လျှို့ဝှက်စွာ ဆက်သွယ်ကာ ၎င်း သင်္ဘောတို့ အခြေအနေကို ထောက်လှမ်း စုံစမ်းကြောင်း တွေ့ရသည်။
ဗြိတိသျှ အစိုးရတို့ အရေးတကြီး သိလိုသည့် အချက်ကား ဆရာ ရှမ်း ဆောက်လုပ် နေသည့် တိုက်သင်္ဘော မည်မျှ ပြီးမြောက် အောင်မြင်သည် ဆိုသည့် အချက်ပင် ဖြစ်သည်။
ယင်း အချက်ကို တိတိကျကျ သိရှိ နိုင်ရန် ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ်သည် ၁၈၇၂ ခုနှစ် အတွင်း ဇန်နဝါရီလ ၃ ရက်နေ့တွင် တကြိမ် မေလ ၃၁ ရက်နေ့တွင် တကြိမ် သင်္ဘော စက်ရုံသို့ သွားရောက် အကဲခတ်သည်။
ထို့ပြင် ၁၈၇၁ ခု ဇူလိုင်လ အတွင်း သင်္ဘော ဆရာ နစ်ကိုလ်ဆင်ထံ တိတ်တဆိတ် စာရေးသား ဆက်သွယ်၍ ယင်း သင်္ဘော ဆရာ ဆောက်လုပ် နေသည့် သင်္ဘော ၁ဝ စင်း အကြောင်း အသေးစိတ်ကို စုံစမ်းသည်။
ထိုစဉ်က သင်္ဘောဆရာ နစ်ကိုလ်ဆင်က သူ ဆောက်လုပ် နေသည့် သင်္ဘော ၁ဝ စင်းသည် သာမန် မြစ်တွင်း သွားများ ဖြစ်ကြသည်၊ သို့သော် အလို ရှိ၍ အနည်းငယ် ပြုပြင် လိုက်က ဦးပဲ့ အမြောက်ကြီး နှစ်စင်း၊ ဘေး အမြောက်ငယ် လေးစင်းမှ ရှစ်စင်း အထိ တပ်ဆင်နိုင် ပစ်နိုင်သည့် တိုက်သင်္ဘောများ ဖြစ်လာ နိုင်ကြောင်း၊ သို့သော် မြန်မာ ဘုရင် အစိုးရက ထိုသို့ ပြုပြင် လုပ်ဆောင်ရန် အမိန့် တစုံတရာ ပေးထားခြင်း၊ မရှိကြောင်း ပြန်ကြား လိုက်သည်။
ထို့ပြင် နစ်ကိုလ်ဆင်က အခြား အလို ရှိသည့် မည်သည့် အကြောင်းအရာကို မဆို ဝမ်းမြောက် ဝမ်းသာ ပေးပို့ရန် အသင့် ရှိကြောင်းနှင့် သူ သတင်း ပေးပို့ကြောင်းကို မြန်မာ ဘုရင် အစိုးရ နားသို့ မပေါက် မကြားအောင် ထိန်းသိမ်း စောင့်ရှောက် ပေးမည့် အကြောင်း ကိုလည်း ရေးသား လိုက်သည်။
ရတနာပုံ သင်္ဘော စက်ရုံတွင် ဆောက်လုပ်သည့် သင်္ဘော များကို ၁၈၇၂ မှ ၁၈၇၄ ခုနှစ် အတွင်း ဆက်လက်၍ ရေချ နိုင်ခဲ့သည်။
အတိအကျ ဖော်ပြ ရသော် ၁၂၃၄ ခု ဒုတိယ ဝါဆို လဆန်း ရ ရက် (၁၂ဇူလိုင် ၁၈၇၂) နေ့ သင်္ဘော တစင်း ရေချ ခဲ့၍ မကြာမီ ရက်များ အတွင်း သုံးစင်း ထပ်မံ ရေချ နိုင်ခဲ့ သည်ဟု ယူဆ ရသည်။
ယင်းသို့ သင်္ဘော ရေချ နိုင်ရန် အတွက် ၁၈၇၂ ခု မေလ အတွင်း ကုန်သည်ကြီး မစ္စတာ ဒေါ်ဆင်က သင်္ဘော တစင်း အတွက် စက်ကိရိယာများ ဝယ်ယူ တင်သွင်းသည်။
ထိုအတွင်း အဖိုးငွေ ၁ဝ သိန်းခန့် ပေး၍ အင်္ဂလန် နိုင်ငံမှ ဝယ်ယူသည့် သင်္ဘော လေးစင်းကို ရတနာပုံ သင်္ဘော စက်ရုံ တွင်ပင် တပ်ဆင် မွမ်းမံ ပြုပြင်သည်။
ယင်း သင်္ဘော လေးစင်းကို ရန်ကုန် မြို့ရှိ ဟာနံဒေး ကုမ္ပဏီမှ တဆင့် ဝယ်ယူခြင်း ဖြစ်သည်။
သင်္ဘော များမှာ မြစ်တွင်းသွား ပဲ့ခုတ် စက်ရဟတ်တပ် မီးသင်္ဘောများ ဖြစ်ကြသည်။
ယင်း သင်္ဘော များကို ရတနာပုံ သင်္ဘော စက်ရုံ၌ မွမ်းမံ တပ်ဆင်ရန် အတွက် မစ္စတာ ဘိန်း ဆိုသူ အင်ဂျင်နီယာ တဦး ထပ်မံ ခေါ်ယူ အမှုထမ်း စေခဲ့သည်။
၁၂၃၅ ခု တော်သလင်း လပြည့်ကျော် ၃ ရက် (၉ စက်တင်ဘာ ၁၈၇၃) နေ့ ယင်း သံသင်္ဘော တစင်းကို ကောင်းစွာ ရေချ နိုင်ခဲ့သည်။
ကျန် သုံးစင်း မှာမူ ပြီးပြည့်စုံလုနီး အခြေတွင် ရှိသော်လည်း မြစ်ရေ ကျသွားပြီ ဖြစ်၍ နောက်နှစ် မှပင် ရေချ နိုင်ခဲ့ သည်ဟု မှန်းဆရသည်။
၁၂၃၆ ခု နယုန်လ (ဇွန် ၁၈၇၄) အတွင်း မင်းခမ်း မင်းနား ကြီးကျယ်စွာ ပွဲကြီး လမ်းကြီး သဘင် အငြိမ့် ကသီ တီးမှုတ်လျက် ရတနာပုံ သင်္ဘော စက်ရုံမှ သင်္ဘော သုံးစင်း ရေချသည်။
ယင်း အခမ်းအနားကို ၁၂၃၆ ခု နယုန် လပြည့်ကျော် ၁၄ ရက် (၁၃ ဇွန် ၁၈၇၄)၊ စနေနေ့ထုတ် မြန်မာ သံတော်ဆင့် သတင်းစာတွင် အောက်ပါ အတိုင်း ဖော်ပြ ထားသည်။
ရွှေမြို့တော်၌ တည်ဆောက်သော သင်္ဘော သုံးစင်း ပြီး၍ မင်းခမ်း မင်းနားဖြင့် ရေသို့ ချခြင်း - "လွန်ခဲ့သည့် တနင်္လာနေ့ နှစ်ပတ် သုံးပတ်က ရွှေမြို့တော်၌ တည်ထား လုပ်ကိုင်သော သင်္ဘော သုံးစင်း အပြီး အဆုံးသို့ ရောက်သည်နှင့် အထက် သင်္ဘော တည်ရာ ကုန်းမှ ရေထဲသို့ ချရာ ဘုန်းတော် ကြီးလှသော ဘုရား သားတော် မက္ခရာ မင်းသား၊ ရွှေဂူ မင်းသား၊ ထိုမှ တပါးသော မင်းသား နှစ်ပါးတို့ ဆင်တော်ကို ရွှေကြိုး ရွှေက အစုံ တင်လျက် တန်ဆာ ဆင်ယင် စေပြီးလျှင် မိမိ တို့လည်း အဖိုး များစွာ ထိုက်တန်သော ဝတ်လဲတော် ပုဆိုး မင်းညီ မင်းသား အဆောင်အယောင် တို့ဖြင့် တင့်တယ်စွာ ဆင်ယင် ဝတ်စားလျက် စီးနင်း ပြီးလျှင် မှူးတော် မတ်တော် အရာရှိ အထူးရှိ ကတော် စိုးမင်း တို့နှင့် မင်းခမ်း မင်းနား ကြီးကျယ်စွာ ပွဲကြီး လမ်းကြီး သဘင် အငြိမ့် ကသီ တီးမှုတ် စေလျက် သင်္ဘောတော်ကို ချကြ လေသည် .… စက်ဆရာကြီး ဘိန်း သည်လည်း စက်ကြိုး အရာ သေချာ စေ့စပ် အရပ်ရပ် လျှောက်ပတ် တတ်ကျွမ်းသူ တယောက် ဖြစ်သည်နှင့် အညီ လုပ်ဆောင် သမျှ အဝဝမှာ ဝိသုကမ္မ ယိုးမှား သိကြားမင်း လက်သုံး ကဲ့သို့ နှုန်းပမာ တူပေသည် .…" ဖော်ပြပါ သင်္ဘော သုံးစင်းမှာ 'ရွှေမြို့တော်၌ တည်ဆောက်သည်' ဆိုသော်လည်း စင်စစ် အင်္ဂလန်မှ ဝယ်ယူ၍ ရတနာပုံ သင်္ဘော စက်ရုံတွင် စက်ဆရာ ဘိန်းအား ပြုပြင် မွမ်းမံ တပ်ဆင် စေသည့် သံသင်္ဘော များဟု တွေးထင် နိုင်ဖွယ် ရှိသည်။
၁၈၇၃ ခုနှစ်က လုပ်ဆောင် ပြီးစီး သော်လည်း မြစ်ရေ ကျသွား သည်နှင့် ၁၈၇၄ ခုနှစ် တွင်မှ ရေချ ရဟန် တူသည်။
ထို့နောက် ၁၂၃၆ ခု ဝါခေါင် လဆန်း ၁ ရက် (၁၃ ဩဂုတ် ၁၈၇၄) ရက်နေ့တွင် နစ်ကိုလ်ဆင် ဆောက်လုပ်သည့် သင်္ဘော တစင်းကို စက်ကိရိယာ အပြည့်အစုံ တပ်ဆင်ပြီး ရေချ ခဲ့နိုင် ပြန်သည်။
ထိုစဉ်က သံသင်္ဘော များကို တပ်ဆင် ပေးသည့် မစ္စတာ ဘိန်းကို မြန်မာဘုရင်အစိုးရက အမြောက် ၁၆ စင်းတင် တိုက်သင်္ဘောတစ်ခု ဆောက်လုပ်ရန်လည်း စေခိုင်းခဲ့သည် ဟုဆိုသည်။
မော်လမြိုင်မှ ဆရာရှမ်း ဆောက်လုပ်သည့် တိုက်သင်္ဘော မှာမူ ၁၈၇၂ ခု အောက်တိုဘာလ အတွင်း မှာပင် ပြီးစီး ပြည့်စုံ၍ ရေချ နိုင်မည်ဟု ဆိုသော်လည်း ၁၈၇၃ ခု မေလ ၂၆ ရက်နေ့ သင်္ဘော စက်ရုံသို့ ကာနယ် ဘရောင်းတို့ အဖွဲ့ လာရောက် ကြည့်ရှုစဉ်က ယင်း တိုက်သင်္ဘောမှာ ရေ မချရ သေးဘဲ ရှိနေလေသည်။
ထိုစဉ်က လိုအပ်သည့် စက်များမှာ အင်္ဂလန် မှပင် မရောက်ရှိ သေးကြောင်းနှင့် ကာနယ် ဘရောင်း၏ မှတ်တမ်းတွင် ရေးသား ထားသည်။
တိုက်သင်္ဘောများ အတွက် စက်များကို အိနြီ္ဒနောက ဝယ်ယူ တင်ဆက် မည်ဟု စာချုပ်ဆို ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။
သို့သော် ယင်း တိုက်သင်္ဘောမှာ မည်သည့် ခုနှစ် နေ့ရက်တွင် ပြီးပြည့် စုံ၍ ရေချ နိုင်ခဲ့သည်၊ မည်မျှ ကောင်းမွန် အောင်မြင် အသုံး ဝင်ခဲ့သည် ဟူ၍ကား အတိအကျ ပြောဆို နိုင်ရန် အထောက်အထား မတွေ့ ရသေး ဖြစ်သည်။
၁၈၇၅ ခု ဇန်နဝါရီ လအတွင်း မြန်မာ ဘုရင် အစိုးရသည် မြစ်တွင်းသွား သင်္ဘော တစင်းကို အမြောက် ၁၂ လက် ဆင်လျက် စစ်ရေး လေ့ကျင့် ခဲ့သည် ဟူ၍ လည်းကောင်း၊ နစ်ကိုလ်ဆင် ဆောက်လုပ်သည့် သင်္ဘော တစင်းတွင် အမြောက် ၁၄ လက် တပ်ဆင် အောင်မြင်လျက် ၁၈၇၅ ခု ဧပြီလ အတွင်း ဗန်းမော်သို့ ဆန်တက် ခဲ့သည် ဟူ၍ လည်းကောင်း သာမန် မျှသာ သိရသည်။
ရတနာပုံ သင်္ဘော စက်ရုံ၏ ၁၈၇၄ ခု နောက်ပိုင်း သီပေါမင်း လက်ထက် လုပ်ရည် လုပ်အားကို ဖော်ညွှန်းသည့် အထောက်အထား များလည်း မတွေ့ ရသေး ဖြစ်သည်။
သိရ သမျှသော် ရတနာပုံ သင်္ဘော စက်ရုံမှ ၁၈၇ဝ ပြည့် မတိုင်မီ ဆောက်လုပ် ပြီးသည့် သင်္ဘော သုံးစင်း၊ ၁၈၇၁ ခုနှစ်မှ စ၍ နစ်ကိုလ်ဆင် ဆောက်လုပ်သည့် ကျွန်းသင်္ဘော ၁ဝ စင်း၊ ဆရာရှမ်း ဆောက်လုပ်သည့် အမြှောက်တင် တိုက်သင်္ဘော တစင်းနှင့် ဆရာဘိန်း စက်ကိရိယာများ တပ်ဆင် လုပ်ဆောင်သည့် သံသင်္ဘော လေးစင်း၊ ပေါင်း သင်္ဘော ၁၈ စင်း ထုတ်လုပ် နိုင်ခဲ့ သည်ဟု မှတ်ယူ ရမည် ကဲ့သို့ ရှိသည်။
မကြန် ၏ 'ကုန်းဘောင်၏ နောက်ဆုံး အားမာန်' (မြန်မာ့ရတနာ စာပေ၊ ပထမ အကြိမ်၊ ၂၀၀၄ စက်တင်ဘာထုတ်) စာအုပ်မှ ကိုးကား Category:ကုန်းဘောင်ခေတ် Category:မန္တလေး။
ရက်ကန်း စက်ရုံမှာ ရတနာပုံမြို့ မြောက်ပြင် အမရ စံခေါင်ရပ် ရွှေတချောင်း အရှေ့ဘက် ကမ်း၌ အမြောက် သေနတ် စက်ရုံနှင့် ကပ်လျက် တည်ရှိ ခဲ့သည်။
မည်သည့် ခုနှစ် တည်ဆောက် သည်ဟု အတိအကျ မသိရ သော်လည်း စက်များ၊ ပစ္စည်း ကိရိယာ များကို ၁၈၇၂ ခုနှစ် ဦးတွင် တပ်ဆင်ပြီးစီးသည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။
ယင်း စက်ရုံတွင် ဘက်ဖို့မို့ဟောင်းဝတ် ကုမ္ပဏီလုပ် ဘွိုင်လာကြီး တခု၊ ရောသ်ဝဲလ် အင်ကိုးမှ ၁၈၆၉ ခုနှစ်ထုတ် မြင်းကောင်ရေ ၄ဝ အား အင်ဂျင်စက် တလုံးနှင့် ဟဲသားရင်တန် ကုမ္ပဏီလုပ် စက်ရက်ကန်းစင် ၈ဝ ခန့်၊ ရက်ဖောက်တံ ၁၅၀ဝ ခန့်နှင့် လွန်း၊ တညင်းလုံး၊ ရစ်၊ ချား စသည့် စက်ကိရိယာတို့ အပြည့်အစုံ ရှိခဲ့သည်။
ယင်း ရက်ကန်း စက်ရုံတော်ကြီးတွင် - ဝါများကို ကြိတ်သည့် ကြိတ်စက်၊ကြိတ်ပြီး ဝါကို ဖတ်သည့် ဂွမ်းဖတ်စက်၊ ဖတ်ပြီး ဂွမ်းကို ဆိုင်ရှိ ဗိုင်းတောင့်ကြီး တဆက်တည်း အရှည်အလံ ဖြစ်အောင် လုပ်သည့် စက်၊ ၎င်း ဗိုင်းတောင့်ကြီးကို တစတစ သေးစေ၍ အလို ရှိရာ ချည်ချော ချည်ကြမ်း ဖြစ်အောင် စက် အဆင့်ဆင့် များနှင့် လုပ်ဆောင်သည်။
၎င်းချည်ကို ဝင့်သည့်စက်၊ ချည်ချစက်၊ ချည်ခင်ကို ခေါက်သည့် စက်၊ ချည်စာ ယူသည့် တိုက်ခန်း၊ အထည် ရက်ရန် ရက်ကန်း ရှယ်သည့် တိုက်ခန်း၊ ဉှပ်ကောက်သည့် တိုက်ခန်း၊ အထည် ရက်သည့် ရက်ကန်းစင် တိုက်ခန်း၊ အထည် ခေါက်သည့် စက်ခန်း များနှင့် ပြည့်စုံစွာ ရှိသည်ဟု ရွှေနန်းသုံး ဝေါဟာရ အဘိဓာန်တွင် ဖော်ပြ ထားသည်။
စက်ရက်ကန်း စင်ပေါင်း ၈ဝ ခန့်နှင့် အခြား လိုအပ်သည့် စက်များကို ဂျုံနှင့် ကာခမ်း ဆိုသူ နိုင်ငံခြားသား နှစ်ဦးကကြီးကြပ် တပ်ဆင် ကြသည်။
ဤ စက်ဆရာ နှစ်ဦးကို ရန်ကုန်မြို့ ကုမ္ပဏီကြီး တခုမှ ကန်ထရိုက် စနစ်ဖြင့် ခေါ်ယူရာ အချိန် ကာလ အခကြေးငွေ မည်မျှနှင့် စာချုပ် သည်ဟု အတိအကျ မသိရ သော်လည်း ယင်း စက်ဆရာ နှစ်ဦးတို့ မပြန်မီ ကျပ်ငွေ ၃၅၀ဝ ပေးလိုက် ရသည်ဟု သိရသည်။
၁၈၇၂ ခု မတ်လ အတွင်း ယင်းငွေကို မြန်မာ အစိုးရက ငွေဒင်္ဂါး ၂၀၀ဝ ကျပ်၊ ရွှေဒင်္ဂါး ၁၅၀ဝ ဖိုးနှင့် ပေးချေရာ ရွှေဒင်္ဂါး ပေါက်ဈေးမှာ လျော့ကျ နေသည် ဟူ၍ မယူလို ကြသဖြင့် စက်ဆရာ တို့သည် အလုပ်ရပ် စဲလျက် ရန်ကုန်သို့ ပြန်မည်ဟု ဆန္ဒပြကြသည်။
သို့သော် မြန်မာ အစိုးရက ယင်း စက် ဆရာတို့ အလိုကျ လိုက်လျော သဖြင့် လုပ်ငန်းကို ဆက်လက် လုပ်ဆောင် ွကသည်။
၁၈၇၂ ခု ဉှစ် ဇွန်လ အတွင်း လုပ်ငန်း ွှပီးပြေ၍ စာချုပ်ရက်လလည်း စေ့ရောက် သည်နှင့် စက်ရုံကို တည်ဆောက်လျက် အရာရာ နေသား တကျ ရှိအောင် တပ်ဆင် ပြုပြင် ပေးသည့် အင်ဂျင်နီယာမှာ မန္တလေးမှ ထွက်ခွာ သွားလေသည်။
နေပြည်တော်ရှိ ဗြိတိသျှ အစိုးရ ကိုယ်စားလှယ် အရေးပိုင်သည် ၁၈၇၂ ခု ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၃ ရက်နေ့ ရက်ကန်း စက်ရုံသို့ သွားရောက် ကြည့်ရှုပီးနောက် စက်များမှာ အလွန် ကောင်းမွန်ေွကာင်း၊ တနေ့လျှင် အထည်ကိုက် ၁၀၀ဝ ခန့် ထုတ်လုပ် နိုင်ရန် အလားအလာ ရှိကြောင်း၊ သို့သော် ကျွမ်းကျင်သူ စက်ရက်ကန်း အတတ်ပညာရှင်များကို ခေါ်ယူအမှုထမ်းစေရန် စီစဉ်မှု မရှိ သေးကြောင်း စသည်ဖြင့် အစီရင်ခံသည်။
၁၈၇၂ ခု၊ နိုဝင်ဘာလသို့ ရောက်သော အခါ တွင်မူ စက်ရုံတွင်း လုပ်ငန်း များမှာ များစွာ တိုးတက် လာပြီဟု ဆိုရ ပေမည်။
များစွာသော စက် တို့သည် ကောင်းမွန်စွာ လည်နေ ွကွှပီ ဖြစ်၍ ချည်ချော ချည်ကောင်းများ ထုတ်လုပ် နေပြီ ဖြစ်သည်။
သို့သော် ကျွမ်းကျင်သူ ရက်ကန်း ပညာသည် နှစ်ဦးကို အင်္ဂလန် နိုင်ငံမှ မှာထားရာ မရောက် ကြသေး သည်နှင့် စက်ရက်ကန်းစင် များမှာ တပ်ဆင်ပြီး ဖြစ်သော်လည်း အထည်ရက်လုပ်သည့် လုပ်ငန်းမှာ မစရသေး ဖြစ်သည်။
ရက်ကန်း စက်ရုံ၏ လုပ်ငန်းသည် ၁၈၇၃ ခု ဉှစ် ဦးတွင်မြိုင်မြိုင်ဆိုင်ဆိုင် ဖြစ်လာ ခဲ့သည်ဟု ဆိုရပါမည်။
လင်ကက်ရှိုင်းယားမှ ရက်ကန်း ပညာသည် နှစ်ဦးလည်း ရောက်လာပြီ ဖြစ်၍ ယင်းနှစ်ဦးကပင် အထည်များ ရက်လုပ် ခဲ့သည်ဟု ခန့်မှန်း ရသည်။
ရက်ကန်း စက်ရုံ၏ ထုတ်လုပ် စွမ်းအားနှင့် ပတ်သက်၍ အထောက်အထားများစွာ မတွေ့ရချေ။
အလိုတော် ရှိသမျှ ချည်ထည် များကို ရက်လုပ် ထမ်းရွက်ကြရသည်ဟု လည်းကောင်း၊ မြန်မာပြည်မှထွက်သည့် ဝါများ မကောင်းသဖြင့် ပိတ်ချော ရက်လုပ်နိုင်လောက်အောင် ချည်သေး ချည်ချော လုပ်၍ မရ ဟူ၍ လည်းကောင်း သိရသည်။
အတိအကျ အားဖြင့်သော် ၁၈၇၃ ခုနှစ် အတွင်း ရက်ကန်း စက်ရုံမှ ဝါညစ်ညစ် ခပ်ကြမ်းကြမ်း လှသိဂည ခေါ် ပိတ်မျိုးတရက်လျှင် အုပ်ပေါင်း ၃၀၊ ၃၂ အုပ်ခန့် ထုတ်လုပ် ခဲ့သည်။
ယင်း ပိတ်ကြမ်းမှာ တအုပ်လျှင် ခြောက်ကျပ်၊ သို့မဟုတ် ခုနစ် ကျပ်ခန့် ဈေးရှိ၍ များသော အားဖြင့် အဝါ ဆိုးကာ သက္စန်း ချုပ်လုပ်ကြောင်း သိရသည်။
မြန်မာ တို့သည် ရက်ကန်း ပညာကို တတ်မြောက် ကျွမ်းကျင် ွကွှပီး ဖြစ်၍ ရက်ကန်း စက်ရုံကို ှကွီးကပ် ကွပ်ကဲ လုပ်ဆောင်ရန် ပညာ အထူး ဆည်းပူး သင်ယူခြင်း မရှိ ခဲ့သည် သာမက ကျွမ်းကျင်သူ အင်ဂျင် နီယာများ ခေါ်ယူ ရာ၌ လည်းကောင်း စိစစ်င်္မီ မရှိခဲ့ဟု ထင်ရသည်။
စက်ရက်ကန်း ဖြစ်သော်လည်း ရက်ကန်း ပညာ အခြေခံ၍ စက်များကို လွယ်လင့် တကူ လည်စေ ဉိုင်မည်၊ ကိုင်တွယ် ထိန်းသိမ်း တတ်ွက မည်ဟု ယွုံကည် ခွဲ့ကဟန် တူသည်။
ထို့ေွကာင့် လင်ကတ်ရှိုင်းယားမှ ရက်ကန်း ပညာသည် နှစ်ဦးကို ခေါ်ယူရာ၌ ရှစ်လခန့် အတွက် မျှသာ စာချုပ် ပြုလုပ် ခေါ်ယူ ခဲ့သည်။
ယင်း ရက်ကန်း ဆရာနှစ်ဦးကို ရန်ကုန်မြို့ရှိ စက်ပစ္စည်း ကိရိယာများ ဝယ်ယူ တင်သွင်းသည့် ကုမ္ပဏီ တခုက မြန်မာ ဘုရင် အစိုးရနှင့် စာချုပ် ပြုလုပ်လျက် တာဝန်ခံကာ ခေါ်ယူ ပေးသည်။
စာချုပ် ရက်လ စေ့၍ စက် ဆရာများ ပြန်ချိန်ဝယ် ယင်း စက်ဆရာ များ၏ လစာ ကိုသာ မြန်မာ ဘုရင် အစိုးရက ထုတ်ပေး ခဲ့၍ ပြန်စရိတ် ကိုမူ ထုတ်ပေးရန် ငြင်းပယ် ခဲ့သည်။
ရက်ကန်း ဆရာ များက ဗြိတိသျှ အစိုးရ ကိုယ်စားလှယ်သို့ တိုင်ကြားရာ အရပ်ရပ် စုံစမ်း စစ်ဆေး ပြီးနောက် ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ်က ဤ ကိစ္စတွင် ရက်ကန်း ဆရာ များသည် မြန်မာ အစိုးရနှင့် တိုက်ရိုက် စာချုပ် ပြုလုပ် ကြသည် မဟုတ်၍ မြန်မာ အစိုးရ၏ တာဝန်ဟု မဆို နိုင်ကြောင်း၊ စာချုပ်ရင်း ကုမ္ပဏီ၏ ပျက်ကွက်မှု သာလျှင် ဖြစ်ကြောင်း မှတ်ချက် ရေးသည်။
လင်ကတ်ရှိုင်းယား ရက်ကန်း ပညာသည် နှစ်ဦးသည် ၁၈၇၃ ခု နိုဝင်ဘာလ အတွင်း စာချုပ် ရက်လ စေ့ရောက်၍ မန္တလေးမှ ထွက်ခွာ သွားကြသည်။
ထိုအချိန်က မြန်မာ လုပ်သား များသည် စက်ရက်ကန်း ပညာကို ကောင်းစွာ သင်ယူ တတ်မြောက် လိုက်၍ စက်များကို နိုင်နင်းစွာ လုပ်ဆောင် နိုင်ကြ ပေပြီဟု များစွာ မျှော်လင့်ရန် မသင့်ပေ။
၁၈၇၃ ခုမေလ ၂၃ ရက်နေ့ ရက်ကန်း စက်ရုံကို ဝင်ရောက် ကြည့်ရှုခဲ့သည့် ကာနယ် ဘရောင်းက စက်များ လွန်စွာ ကောင်းမွန်ကြောင်း၊ အစီအစဉ် ကျနစွာ သေသေသပ်သပ် တွေ့ရကြောင်း စသည်ဖြင့် သူ၏ မှတ်တမ်းတွင် ရေးသား ခဲ့သည်။
သို့သော် ရက်ကန်း ပညာသည် နှစ်ဦး ထွက်ခွာ မသွားမီ ၁၈၇၃ ခု ဇွန်လ အတွင်း မှာပင် စက်အချို့ ပျက်စီး ကျိုးပဲ့ ကုန်သဖြင့် လုပ်ငန်း ရပ်ဆိုင်း ထားရကြောင်း ဝမ်းနည်း ဖွယ်ရာ တွေ့ရသည်။
ဤသို့ ဖြစ်ရ သည်မှာ စက်ရုံရှိ မြန်မာ လုပ်သားများ စက် အကိုင်အတွယ် မကျင်လည်မှု၊ နားမလည်မှုလည်း များစွာပါမည်ကို ငြင်းဆိုနိုင်ဖွယ် မရှိချေ။
သို့သော် ယင်း စက်များကို တပ်ဆင် ပြုပြင် လုပ်ဆောင်ရန် ငှားရမ်း ခေါ်ယူ ရသည့် နိုင်ငံခြားသား အတတ်ပညာရှင် များ၏ စေတနာ မဲ့မှု၊ တာဝန် မကျေပွန်မှုတို့လည်း ပါခဲ့ပေမည်။
ရက်ကန်း စက်ရုံ တည်ဆောက်စဉ် ကပင် အကြီးအကြပ် အဖြစ် အမှုထမ်းခဲ့သူ အင်္ဂလိပ် လူမျိုး မစ္စတာ ကာခမ်းသည် အလွန် တဖက်သတ် နိုင်၍ စိတ်လိုက် မာန်ပါ ပြုလုပ် တတ်သူ တဦး ဖြစ်ကြောင်း ဗြိတိသျှ အစိုးရကို ကိုယ်စားလှယ် အရေးပိုင် ကပင် မှတ်ချက်ချခဲ့သည်။
စက်ရုံ အတွင်းရှိ လုပ်သား များကို နှိပ်စက် ကလူ ပြုသဖြင့်လည်း ဘုရင် မင်းမြတ်က ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ်သို့ မကြာခဏ တိုင်တန်း ပြောဆို ခဲ့ရသည်။
၁၈၇၃ ခု ဖေဖော်ဝါရီလ အတွင်း အမှုထမ်း တဦးကို တွန်းထိုး ရန်မူ သဖြင့် မြန်မာ အစိုးရက မစ္စတာ ကာခမ်းကို အလုပ်မှ ရပ်စဲ လိုက်ကာ ရက်ကန်း စက်ရုံသို့ မဆင်းရန် တားမြစ်သည်။
သို့သော် မစ္စတာ ကာခမ်းသည် စက်ရုံ အတွင်းသို့ ဇွတ်တရွတ် ဝင်ရောက်၍ လင်ကက်ရှိုင်းယား ရက်ကန်း ဆရာနှစ်ဦးအား ခြောက်လုံးပြူးဖြင့် ချိန်ရွယ် ခြိမ်းခြောက်ကာ အလုပ်ခွင်မှ ထွက်သွားရန် မောင်းထုတ်သည်။
၁၈၇၃ ခု ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၈ ရက်နေ့တွင် မြန်မာ အစိုးရက မစ္စတာ ကာခမ်းကို ဖမ်းဆီးကာ အကျဉ်းချ ထားသည်။
သို့သာ် ဗြိတိသျှ အစိုးရ ကိုယ်စားလှယ်နှင့် ဆရာဝန် တို့က မစ္စတာ ခမ်းသည် စိတ်ဖောက်ပြန်ရူးသွပ်သွား၍ ဤသို့ ဖြစ်ရသည်ဟု အကြောင်းပြကာ အချုပ်မှ ထုတ်ယူလျက် မတ်လ ၂ ရက်နေ့ ရန်ကုန်မြို့သို့ ပို့လိုက်သည်။
မစ္စတာ ကာခမ်းသည် ဂရေ့စ်မန်အင် ကုမ္ပဏီ အမှုထမ်း တစ်ဦး ဖြစ်သည်။
ဘုံဘေဘားမား ကုမ္ပဏီ ဉှင့် စာချုပ် ချုပ်ဆို ခေါ်ယူခဲ့ခြင်း ဖြစ်ရာ နှစ်နှစ်နီးပါးခန့် တစ်လလျှင် လစာ ၅၀ဝ ကျပ်စီ ထုတ်ယူ ခံစား သွားသည်။
စက်ရုံ လုပ်သား များကို နှိပ်စက် ကလူ ပြုတတ်လျက် စိတ်ဖောက်ပြန် ရူးသွပ်သူ အင်ဂျင်နီယာ၊ စက်များ ကျိုးပဲ့ ပျက်စီး သည်တွင် စာချုပ် ရက်လ စေ့ပြီဟု အလုပ်မှ ထွက်သွားသူ ရက်ကန်းသည် တို့နှင့် လုပ်ဆောင် ခဲ့ရသည့် ရက်ကန်း စက်ရုံကား ငွေကြေး ကုန်ကျ ခဲ့ရ သလောက် အကျိုး ဖြစ်ထွန်း ခဲ့မည် မဟုတ်ဟု ယူဆ ရမည် ကဲ့သို့ ရှိသည်။
ရက်ကန်း စက်ရုံသည် ရတနာပုံ ခေတ် ကုန်ဆုံးချိန်ထိ ဆက်လက် တည်ရှိ နေခဲ့ သော်လည်း ထုတ်လုပ် စွမ်းအား အခြေအနေကို မသိရချေ။
သီပေါမင်း လက်ထက် အီတလီ အမျိုးသား ရက်ကန်း စက်ဆရာ ကာနက်ပ ဆိုသူက ကြီးကြပ် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။
ယင်း ရက်ကန်း စင်များတွင် ရက်လုပ် အမှုထမ်းခဲ့သည့် အကြီး အချုပ်များ အဝင်အပါ လုပ်သား မည်မျှ ရှိခဲ့ သည်ဟု မသိရပါ။
စက်ရုံစောင့် အမှုထမ်း ရှစ်ယောက် တို့သည် လစာ အဖြစ် တလလျှင် စပါး ၂၁၅ တင်း ရရှိ ခဲ့ကြောင်း သိရသည်။
မကြန်ရဲ့ 'ကုန်းဘောင်၏ နောက်ဆုံး အားမာန်' (မြန်မာ့ရတနာ စာပေ၊ ပထမ အကြိမ်၊ ၂၀၀၄ စက်တင်ဘာထုတ်) စာအုပ်မှ ကိုးကား Category:ကုန်းဘောင်ခေတ် Category:မန္တလေး။
ကား၏ လမ်းပေါ်လျှောက် တည်နေရာက အချိန်နှင့် အမျှ ပြောင်းလဲနေ၏၊ ထို့ကြောင့် အလျင် တခုခု ရှိနေ၏၊ အရပ်စကားနှင့်လျှင် "ရွေ့လျားနေသည်။
" ပိုမိုတိကျသော ရူပဗေဒအားဖြင့်မူ ကား၏ (အာကာသထဲ၌ ကမ္ဘာမြေပြင်စတို့၏ ရွေ့လျားမှုနှင့် တပါတည်း ထပ်တူမကျနေသော) နှိုင်းရအလျင်မှာ ကမ္ဘာမြေနှင့် နှိုင်းစာလျှင် သုညမဟုတ်ဘဲ ရှိနေပုံ။
ရူပဗေဒသုံး အလျင် () ဗှတ္တာ (vector) ဟူသည်မှာ သင်္ချာစကားဖြင့်လျှင် တည်နေရာ ဗှတ္တာ (position vector) ၏ အချိန်နှင့်အလိုက် ပြောင်းလဲနှုန်း (derivative with respect to time) ဖြစ်၏။
"Physics for Eingineers and Scientists" by Hans C. Ohanian and John Markert တပြန့်ညီသော ၃-တိုင်းကြောင်းပါ သမားရိုးကျရပ်ဝန်းဆန်သည့် ကာတက်စီးယန်း အမှတ်ချအိမ်အတွင်း၌မူ ဤသို့ ရိုးစင်းစွာ ဖြစ်ချေမည်။
သို့နှင့် အရပ်စကားဖြင့်လျှင်၊ အရာဝတ္ထုတခုခု၏ တည်နေရာ တို့ အချိန်နှင့်အမျှ ပြောင်းလဲနေနှုန်း သည်ပင် ထိုအရာ၏ အလျင်(velocity) တည်းဟူသော တိုင်းဖွယ် အခြင်းအရာ ဖြစ်တော့၏။
တို့ အသီးသီးက စံတိုင်(axis) သို့မဟုတ် တိုင်းကြောင်း(dimension) တို့ တလျှောက် အရာဝတ္ထု၏ တည်နေရာ ပြောင်းလဲနေနှုန်းများ အသီးသီး ဖြစ်သဖြင့်၊ ရွေ့လျားနေနှုန်း (သွားနှုန်း) အသီးသီး ဖြစ်တော့၏။
တိုင်းကြောင်း ၃ခုပါ ရပ်ဝန်းအတွင်း ထိုသို့ ၃ခု ဖြစ်နေသော အပိုင်းခွဲများက စုစည်း၍ တခုသော ဤ အလျင် (velocity) ကို "မည်သည့်ဘက်သို့ မည်မျှနှုန်း"ဟု စုပေါင်းဖော်ပြပေးသည့်နှယ် ရှိလေသဖြင့်၊ ပမာဏ (magnitude) နှင့် ဘက်လှည့်ချက် (direction) သဘော၂ရပ်လုံး ပါရှိကာ ဗှတ္တာ တိုင်းဖွယ် တစ်မျိုး ဖြစ်လေတော့၏။
ဤ အလျင်ဗှတ္တာ (veocity vector) ၏ ပမာဏရင်းသီးသန့်သဘောကို (ပမာဏသီးသန့်သဘော) စကေလာ တိုင်းဖွယ် ကွက်ယူကြည့်လျှင် အမြန်နှုန်း (speed) ဟူသော တိုင်းဖွယ် (quantity) ကို တွေ့ရမည်။
အလျင် (velocity) နှင့် အမြန်နှုန်း (speed) တို့၏ ကမ္ဘာသုံး စံယူနစ်မှာ "m/s" (သို့) "ms-1" (meter per second) ဖြစ်၍၊ တစ်စက္ကန့်လျှင် တည်နေရာအားဖြင့် မီတာမည်မျှ ပြောင်းလဲသွားသည် ဟူသော အချိုးနှုန်းထား ဖြစ်၏။
သဘောတူ ပေတံကွဲ ယူနစ်များအဖြစ် တစ်စက္ကန့်အလျှင် ဘယ်နှပေနှုန်း၊ တစ်နာရီလျှင် ဘယ်နှကီလိုမီတာနှုန်း၊ တစ်နာရီလျှင် ဘယ်နှမိုင်နှုန်း စသည့် ယူနစ်များကိုလည်း တွေ့ရနိုင်၏။
ပျမ်းမျှအလျင် နှင့် ဖြစ်ခိုက်အလျင် ပျမ်းမျှအလျင် အရာဝတ္တုတခုခု၏ ပျမ်းမျှအလျင် (average velocity) သို့မဟုတ် ဆိုသည်မှာ အချိန်အတိုင်းအတာ တခု အတွင်း၌ ၎င်းအရာဝတ္ထု၏ ရွေ့လျားဖြစ်မြောက်သည့် တည်နေရာ ကွာခြားချက် (သို့) ၎င်းအရာဝတ္ထု၏ အရွေ့(dispalcement) ဖြစ်ပေါ်ချက် ကို ထို နှင့် စားခြင်း ဖြစ်၏။
ဤ ပျမ်းမျှအလျင် အချိုးတွက်ကိန်း တိုင်းဖွယ် (quantity) သည်၊ ယူတွက်လိုက်သည့် ပမာဏကြီးလျှင် ကြီးသလောက် ရွေ့လျားမှုခရီး တလျှောက်၌ အရာဝတ္ထု၏ မည်မျှ ပိုနှေးသွားသေးခြင်း၊ မည်မျှ ပိုမြန်သွားသေးခြင်း အချက်အလက်တို့ကိုမူ ဖော်ပြနေမည် မဟုတ်၊ ခရီးအစအဆုံးကို တမတ်တည်းသော (ကိန်းသေ) အလျင်နှင့် ရွေ့လျားလိုက်သည့်အလားသာ အကြမ်းဖျင်း ဖော်ပြနေပေမည်။
ဖြစ်ခိုက်အလျင် အလျင်၏ သင်္ချာအားဖြင့် ယေဘုယျကျသော ဖော်ပြသွင်မှာ ဖြစ်ခိုက်အလျင် (instantaneous velocity) ဖြစ်၏။
၁၆၀၀ ခုနှစ်ကျော် ကာလများတွင် ပြောင်းလဲခြင်း သင်္ချာ (Calculus) ကဏ္ဍ ဖွံ့ဖြိုးလာသည်နှင့်အလိုက်၊ ပျမ်းမျှသဘောအလျင် တွက်ထုတ်ခြင်းတွင် ပမာဏခပ်ကြီးကြီးသော နေရာ၌ တမွတ်စိတ်မျှသော အချိန် ကလေးသာ ဟု ထည့်တွက်ရန် နျူတန်၊ လိုက်ဘ်နစ်ဇ် စသူတို့ စိတ်ကူးလာကြ၏။
ထိုအချိန်တို အခိုက်လေးအတွင်း ရွေ့လျားသွားနှုန်း မှာလည်း ပမာဏသေးငယ်လှ၍ သင်္ချာအားဖြင့် ဟု အစားထိုး ဖော်ပြတန်လောက်၏၊ ရွေ့လျားမှု ဖြစ်စဉ်ရှည်က အကွေးအဝိုက်လမ်းကြောင်းများ ပါသည့်တိုင် အခိုက်တို အတွင်း ရွေ့လျားသွားသည့် အကွာအဝေး တမွတ်စိတ်ပိုင်းငယ်မှာ မျဉ်းဖြောင့်ဟု သဘောအားဖြင့် ဖြစ်ချိမ့်မည်၊ မျဉ်းကွေးအရွေ့လမ်းကြောင်း၏ ဝန်းထိမျဉ်းဖြတ်ပိုင်းစိပ် ဖြောင့်ဖြောင့်လေးသဘော ဖြစ်မည်။
အရာဝတ္ထု၏ တည်နေရာ သည် အချိန် နှင့် လိုက်၍ ပြောင်းလဲနေအံ့၊ တိုင်းဖွယ် (အခြင်းအရာ) က အမှီခိုခံ ပြောင်းလဲကိန်း (variable) ဖြစ်သွား၍ တည်နေရာ က ၎င်းအပေါ် မှီခိုသည့် ရလဒ် (ဖှန်ရှင်) ဖြစ်သွားလတ္တံ၊ “အချိန်၏ ရလဒ် (function of time)” မြောက်သွားလတ္တံ့။
ထိုအချက် မြောက်သွားကြောင်းကို “” ဟု သင်္ချာ၌ ရေးကြ၏။
သို့နှင့် အချိန် တမွတ်စိတ်အပိုင်း ဖြင့် ဖြစ်ခိုက်အလျင် ကို တွက်ထုတ်လိုသည့်အခါ " တန်ဖိုးက သုညသို့ ချဉ်းကပ်ခြင်း" အချက်ကို အားပြုယူ၍ ဤသို့ ဆက်တွက်ရာ၏။
(သို့) က သုည ဖြစ်သွားချိန်၌ ရှိတန်မည့် (သို့) ၏ ရှိတန် တန်ဖိုး (limit) ကို တွက်ထုတ်ခြင်း ဖြစ်၏။
အထက်ပါ ၂နည်းမှာ သင်္ချာသဘောချင်း ထပ်တူနှင်နှင်သာ ဖြစ်၍၊ မိမိတွက်ချက်လိုရာ ပုစ္ဆာအလိုက် အသုံးဝင်သည့် အခင်းအကျင်းကို ရွေးယူတွက်တတ်ကြ၏။
ပျမ်းမျှအမြန်နှုန်း (average speed) က ကိန်းထီး တိုင်းဖွယ် သီးသန့်အထင်း ဖြစ်သော်လည်း ဖြစ်ခိုက်အမြန်မှုန်း (instantaneous speed) ကမူ ဤ ဖြစ်ခိုက်အလျင် (instantaneous velocity) နှင့် ထပ်တူမျှပင် ကျ၏၊ အကြောင်းမှာ အလွန်သေးငယ်သောအချိန်အပိုင်းအခြားတွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခု၏ အရွေ့တန်ဖိုး(displacement) နှင့် သွားခဲ့သော အကွာအဝေး(distance) တူညီသွားခြင်းကြောင့်တည်း။
Velocity - Simple English Wikipedia, the free encyclopedia ကိန်းသေအလျင်နှင့် ပြောင်းလဲအလျင် အမျိုးမျိုး အလျင်(velocity)က ကိန်းသေငြိမ်သလော၊ ပြောင်းလဲသလော ဟူသည်မှာ ၎င်း၏ အချိန် တိုင်းကြောင်းအလိုက် ပြောင်းလဲနှုန်း (derivative with respect to time) သုည ဖြစ်ခြင်း မဖြစ်ခြင်းနှင့် ခွဲရာ၏။
ကိန်းသေအလျင် ဟူသော ရလဒ်ထွက်နေလျှင် ထိုအလျင် က ကိန်းသေအလျင် (constant velocity) ဖြစ်၏၊ အချိန်နှင့်လိုက်၍ ပြောင်းလဲမနေသော (သို့) တသမတ်တည်း ဖြစ်နေသော အလျင် ဖြစ်၏။
အလျင်က တည်နေရာ၏ အချိန်အလိုက် ပြောင်းလဲနှုန်း ဖြစ်နေစဉ်တွင်၊ အဆိုပါ အရာဝတ္ထု၏ တည်နေရာက အချိန် t အပေါ် မှီခိုရလဒ် (fucntion) ဖြစ်မနေလျှင်လည်း၊ တနည်းအားဖြင့် ကိန်းသေ ဖြစ်နေလျှင် (အရပ်သုံးစကားဖြင့် တည်ငြိမ် ရပ်တံ့နေလျှင်)လည်း၊ ဟု ဖြစ်သွားကာ အလျင်သုညနှင့် ရပ်နေခြင်းသည်လည်း ကိန်းသေအလျင် ဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှား၏။
ထို့အတူပင် ရွေ့လျားနေသော်လည်း (သုညမဟုတ်သည့် အလျင် တခုခုနှင့် သွားနေသော်လည်း) နှေးလာခြင်း-မြန်လာခြင်း ဟူသော ပမာဏ(magnitude) ပြောင်းလဲမှု မရှိ၊ ကွေ့ဝိုက်ခြင်း ဟူသော ဦးတည်ချက်(direction) ပြောင်းလဲမှု မရှိ၊ သည်အတိုင်းနှုန်းငြိမ် ဆက်ရွေ့နေလျှင်လည်း ကိန်းသေအလျင် မည်ပေမည်။
ကိန်းသေမဟုတ်သော (ပြောင်းလဲ) အလျင် အမျိုးမျိုး ဟူသော ရလဒ် ဖြစ်ပေါ်နေသရွေ့ အလျင် က အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ နှေးခြင်း-မြန်ခြင်း (အမြန်နှုန်း ပမာဏ ပြောင်းလဲမှု) ‌ရှိနေမည်၊ သို့မဟုတ် ကွေ့ခြင်းဝိုက်ခြင်း (ဦးတည်ချက် လားရာ ပြောင်းလဲမှု) ရှိနေမည်၊ သို့မဟုတ် နှစ်မျိုးလုံး ပြောင်းလဲလျှင် ပြောင်းလဲနေမည် ဟု ဆိုလို၏။
တနည်းအားဖြင့် အလျင်ပြောင်းနှုန်း (acceleration) တခုခု ဖြစ်ပေါ်နေမည် ဟု ဆိုလို၏။
ကိန်းသေအလျင်ပြောင်းနှုန်း ဖြစ်ပေါ်နေစေမည့် အလျင်မျိုး တည်နေရာ ဖြစ်ပေါ်နေမှုက ဟူသကဲ့သို့ အချိန် ၏ ထပ်ညွှန်းကိန်း 2 ဖြစ်နေလျှင် ထိုအရာဝတ္ထု၏ အလျင် က အချိန်နှင့်အမျှ ပမာဏလည်း ပြောင်းလဲနေပြီး ၎င်း၏ အလျင်ပြောင်းနှုန်း ကမူ ကိန်းသေတစ်ခု ဖြစ်နေပေမည်။
ပြောင်းလဲအလျင်ပြောင်းနှုန်း ဖြစ်ပေါ်နေစေမည့် အလျင် အမျိုးမျိုး တည်နေရာ ဖြစ်ပေါ်နေမှုက ဟူသကဲ့သို့ ပုံစံမျိုး၌ ထပ်ညွှန်းကိန်း က 0, 1, 2 ဤတန်ဖိုး၃မျိုးမှ လွဲ၍ အခြား ဖြစ်နေလျှင်မူ အလျင် က အချိန်နှင့်အမျှ ပမာဏလည်း ပြောင်းလဲနေသည့်အပြင် ၎င်း၏ အလျင်ပြောင်းနှုန်း ကလည်း ကိန်းသေမဟုတ်ဘဲ အချိန် လိုက် ပြောင်းလဲနေပေမည်။
အကိုးအကား ကဏ္ဍ:ရွေ့လျားမှု ကဏ္ဍ:ရူပဗေဒ ကဏ္ဍ:သဘာဝသိပ္ပံ။
thumb|ရုပ်သေး သဘင်တွင် ပါဝင်သော သူငယ်တော်ရုပ်။
(ပုံ - မြန်မာ-အင်္ဂလိပ် အဘိဓာန်၊ ၁၉၉၄၊ စတုတ္ထကြိမ်နှိပ်၊ နှာ - ၄၁၂ မှ) သူငယ်တော် ဟူသည် အနောက်ဆောင်တော်များတွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်ရသော သန့်ရှင်းရေး အမှုထမ်းများ ဖြစ်သည်။
ရွှေနန်းသုံး ဝေါဟာရ အဘိဓာန်က ဗဒုံမင်း လက်ထက် ၁၁၅ဝ ပြည့်နှစ်တွင်မှ ပေါ်သော အမှုထမ်းဟု ဆိုသည်။
သူငယ်တော် ဟူသော ဝေါဟာရသည် သက္ကရာဇ် ၉ဝဝ ကျော်ကပင် ရှိနေပြီ ဖြစ်သည်။
သူငယ်တော်သည် ဘုရင်မင်းမြတ်၏ အနီးအပါးတွင် ခစား ထမ်းရွက်ရသော အစေအပါး လူငယ်များ ဖြစ်သည်။