kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
ရေနံသည်ပြန်လည်အသစ်မဖြစ်နိုင်သောသဘာဝအရင်းအမြစ်ဖြစ်သည့်အတွက်ရေနံလုပ်ငန်းသည်နောက်ဆုံးတွင်ကမ္ဘာ့ရေနံထုတ်လုပ်ပေးခြင်းလျော့နည်းလာမှုနှင့်ရှောင်လွှဲ၍မရနိုင်ပဲထိပ်တိုက်ကြုံတွေ့ရမည်။
ကမ္ဘာ့စွမ်းအင် ၂၀ဝ၇ ၏ ဘီပီ စာရင်းအင်းလေ့လာသုံးသပ်မှုတွင် ကမ္ဘာ့တစ်ဝန်းသေချာပေါက်ရှိပြီးသား အရင်းအမြစ်များအတွက် သိုမှီးထားရှိမှု ထုတ်လုပ်မှုအချိုး စာရင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။
လေ့လာမှုတွင်သေချာပေါက်ရှိပြီးသားသိုမှီးထားရှိမှုများ၏ရှေ့မျှော်မှန်းရသောဘဝသက်တမ်းသည်အရှေ့အလယ်ပိုင်းတွင်ရ၉.၅နှစ်၊လက်တင်အမေရိက၄၁.၂နှစ်နှင့်မြောက်အမေရိက၁၂နှစ်အသီးသီးဖြစ် သည်။
ဟားဗတ် အထွတ်အထိပ်အဆိုပြုချက်သည် အထွတ်အထိပ်ရောက်နေသည့် ရေနံ၏ သဘောသဘာဝကို ဖွင့်ပြသွားခဲ့သည်။
ဟားဗတ်အဆိုပြုချက်သည် ရေနံထုတ်လုပ်မှု၏ ရေရှည်တည်တံ့နိုင်မှုကို မေးခွန်းထုတ်ထားသည်။
အကြံပြုထားသည်မှာရေနံထုတ်လုပ်မှုနှုန်းအမြင့် ဆုံးရောက်ပြီးခဲ့လျှင်ရေနံလျော့နည်းလာမှုသည်နောက်မှ လိုက်ပါလာရမည်ဖြစ်သည်။
အိုင်ဘစ်ကမ္ဘာ(IBIS)မှသုတေသနတွေ့ရှိ ချက်အရ ၊ ဇီဝလောင်စာ(အဓိက အီသနော၊ သို့သော်ဇီဝဒီဇယ် လည်းဖြစ်သည်။
) သည်ရေနံလိုအပ်ချက်ကိုဆက်လက်ဖြည့်စွက်လာလိမ့်မည်။
သို့သော်လည်းထွက်ရှိမှုအဆင့်များသည် နိမ့်ကျနေပြီး၊ ထိုဇီဝလောင်စာများသည်ဒေသရေနံထုတ်လုပ်မှုကိုနေရာဖယ်ရှားပစ်ရန်လည်းမဖြစ်နိုင်ပါ။
အမေရိကန်နိုင်ငံတွင်သုံးစွဲနေသည့်အီသာနော၉၀ရာခိုင်နှုန်းကျော်သည်လောင်စာဆီတွင်ပါဝင်သည့်အောက်ဆီဂျင် ကိုမြှင့်တင်နိုင်ရန် အတွက် ဓာတ်ဆီနှင့်ရောနှောပြုပြင်ပြီး၊ အီသာနော ၁၀ ရာခိုင်နှုန်း ပါသည့် အရောလောင်စာဆီကို ထုတ်လုပ်သည်။
၂၀၀၄ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၂၆ ရက်နေ့ နံနက် ၇ နာရီ ၅၈ မိနစ် ၅၃ စက္ကန့် ဒေသစံတော်ချိန် (UTC+7) တွင် ပြင်းအား ၉.၂-၉.၃ ရှိသော ကြီးမားသည့် ငလျင်ကြီးတစ်ခုသည် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၊ ဆူမတြာကျွန်းမြောက်ပိုင်း အာချေး ကမ်းရိုးတန်းအနောက်ဘက်တွင် လှုပ်ခတ်ခဲ့သည်။
သိပ္ပံပညာရှင်များအကြား ဆူမတြာ-အန်ဒမန် ငလျင်ဟု လူသိများသည့် ဤရေအောက် မဟာတွန်းကန်အား ငလျင်သည် ဘားမားမြေလွှာချပ်နှင့် အိန္ဒိယမြေလွှာချပ်ကြားရှိ မြေလွှာပြတ်ရွေ့ကြောင်းတစ်လျှောက် ပြတ်တောက်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး အချို့ဒေသများတွင် မာကာလီပြင်းအား IX အထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။
Boxing Day အားလပ်ရက်ပြီးနောက် Boxing Day Tsunami သို့မဟုတ် အာရှဆူနာမီ ဟု လူသိများသော၊ လှိုင်းအမြင့် မီတာ ၃၀ (ပေ ၁၀၀) အထိရှိသည့် ကြီးမားသော ဆူနာမီသည် အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာတစ်ဝိုက်ရှိ ကမ်းရိုးတန်းဒေသများကို ဖျက်ဆီးခဲ့သည်။
နိုင်ငံပေါင်း ၁၄ နိုင်ငံမှ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် လူပေါင်း ၂၂၇,၈၉၈ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး၊ အာချေး (အင်ဒိုနီးရှား) တွင် အပြင်းအထန်ဆုံး ထိခိုက်ခဲ့ကာ သီရိလင်္ကာ၊ တမီးလ်နာဒူး (အိန္ဒိယ) နှင့် ကောက်လက် (ထိုင်း) တို့တွင်လည်း ပြင်းထန်စွာ ထိခိုက်ခဲ့သည်။
ယင်း၏ တိုက်ရိုက်ရလဒ်မှာ ပတ်ဝန်းကျင်နိုင်ငံများ၏ ကမ်းရိုးတန်းပြည်နယ်များရှိ လူနေမှုဘဝနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးတို့တွင် ကြီးမားသော ထိခိုက်မှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
၎င်းသည် ၂၁ ရာစု၏ သေဆုံးမှုအများဆုံး သဘာဝဘေးအန္တရာယ်၊ မှတ်တမ်းတင်ထားသော သမိုင်းတစ်လျှောက် သေဆုံးမှုအများဆုံး သဘာဝဘေးအန္တရာယ်များအနက်မှ တစ်ခုနှင့် သမိုင်းတစ်လျှောက် အဆိုးရွားဆုံး ဆူနာမီဘေးအန္တရာယ်ဖြစ်သည်။
၎င်းသည် အင်ဒိုနီးရှား၊ မော်လ်ဒိုက်၊ သီရိလင်္ကာနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့၏ သမိုင်းတစ်လျှောက် အဆိုးရွားဆုံး သဘာဝဘေးအန္တရာယ်လည်း ဖြစ်သည်။
၎င်းသည် အာရှတိုက်တွင် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ဖူးသမျှ အပြင်းထန်ဆုံး ငလျင်၊ ၂၁ ရာစု၏ အပြင်းထန်ဆုံး ငလျင်နှင့် ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် ခေတ်သစ်ငလျင်တိုင်းတာမှု စတင်ချိန်မှစ၍ ကမ္ဘာပေါ်တွင် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ဖူးသမျှ တတိယ သို့မဟုတ် ဒုတိယမြောက် အပြင်းထန်ဆုံး ငလျင် ဖြစ်သည်။
၎င်းသည် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ဖူးသမျှ အရှည်လျားဆုံး မြေလွှာပြတ်ရွေ့ကြောင်း အကွာအဝေး ၁,၂၀၀ ကီလိုမီတာမှ ၁,၃၀၀ ကီလိုမီတာ (မိုင် ၇၂၀ မှ ၇၈၀) အထိရှိပြီး၊ မြေလွှာပြတ်ရွေ့မှုကြာချိန် အနည်းဆုံး ဆယ်မိနစ်အထိ အရှည်ကြာဆုံး ဖြစ်ခဲ့သည်။
၎င်းသည် ကမ္ဘာမြေကို ၁၀ မီလီမီတာ (၀.၄ လက်မ) အထိ တုန်ခါစေခဲ့ပြီး၊ အလက်စကာအထိ အဝေးမှ ငလျင်များကိုလည်း လှုံ့ဆော်ခဲ့သည်။
၎င်း၏ ငလျင်ဗဟိုချက်သည် ဆိုင်းမယ်လူ နှင့် ဆူမတြာကုန်းမကြီးကြားတွင် တည်ရှိသည်။
ထိခိုက်ခံရသော ပြည်သူများနှင့် နိုင်ငံများ၏ ဒုက္ခသည် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းလုံးမှ လူသားချင်းစာနာထောက်ထားမှုဆိုင်ရာ တုံ့ပြန်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး၊ လှူဒါန်းမှု စုစုပေါင်း အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၄ ဘီလီယံကျော် (၂၀၂၄ ခုနှစ် ငွေကြေးတန်ဖိုးအရ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂၃ ဘီလီယံနှင့် ညီမျှ) ရရှိခဲ့သည်။
ငလျင် USGS ShakeMap for the event ၂၀၀၄ ခုနှစ် အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ ငလျင်ကို ကနဦးတွင် မိုးမင့် စကေး (Mw) ၈.၈ ရှိသည်ဟု မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။
အမေရိကန် ဘူမိဗေဒတိုင်းတာရေးအဖွဲ့ (United States Geological Survey) က ၎င်း၏ တရားဝင် ခန့်မှန်းချက်ကို ၉.၁ ဟု သတ်မှတ်ထားသော်လည်း မကြာသေးမီက လေ့လာမှုများအရ ငလျင်သည် ၉.၂ မှ ၉.၃ ရှိကြောင်း ဆိုထားသည်။
ကယ်လီဖိုးနီးယား စက်မှုတက္ကသိုလ်မှ Hiroo Kanamori က ငလျင်၏ အရွယ်အစားအတွက် ၉.၂ သည် အသင့်တော်ဆုံး ဖြစ်သည်ဟု ခန့်မှန်းသည်။
ပိုမိုမကြာသေးမီက လေ့လာမှုများကမူ ငလျင်၏ ပြင်းအားကို ၉.၃ အထိ ခန့်မှန်းထားသည်။
၂၀၁၆ ခုနှစ် လေ့လာမှုတစ်ခုက ပြင်းအားကို ၉.၂၅ ဟု ခန့်မှန်းခဲ့ပြီး၊ ၂၀၂၁ ခုနှစ် လေ့လာမှုတစ်ခုကမူ ၎င်း၏ ၂၀၀၇ ခုနှစ် ခန့်မှန်းချက် ၉.၁ ကို ၉.၂ အဖြစ် ပြန်လည်ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။
ပင်မငလျင်၏ ဗဟိုချက် (hypocentre) သည် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၊ မြောက်ပိုင်းဆူမတြာ၏ အနောက်ဘက်ကမ်းရိုးတန်းမှ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ၁၆၀ ကီလိုမီတာ (မိုင် ၁၀၀) အကွာ၊ ဆီမီအူးလူးကျွန်း၏ မြောက်ဘက် အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာအတွင်း၊ ပျမ်းမျှပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အောက် ၃၀ ကီလိုမီတာ (မိုင် ၁၉) အနက်တွင် တည်ရှိသည်။
(ကနဦးတွင် ၁၀ ကီလိုမီတာ သို့မဟုတ် ၆.၂ မိုင်ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်)။
ဆွန်ဒါမဟာတွန်းကန်အား (Sunda megathrust) ၏ မြောက်ဘက်အပိုင်းသည် ၁,၃၀၀ ကီလိုမီတာ (မိုင် ၈၁၀) အရှည်တစ်လျှောက် ပြတ်တောက်သွားခဲ့သည်။
ဤငလျင် (နှင့် ဆူနာမီလှိုင်းများ) ကို ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်၊ အိန္ဒိယ၊ မလေးရှား၊ မြန်မာ၊ ထိုင်း၊ သီရိလင်္ကာနှင့် မော်လ်ဒိုက်တို့တွင် ခံစားခဲ့ရသည်။
Splinter faults သို့မဟုတ် ဒုတိယ "pop up faults" များကြောင့် ပင်လယ်ကြမ်းပြင်၏ ရှည်လျားကျဉ်းမြောင်းသော အစိတ်အပိုင်းများသည် စက္ကန့်ပိုင်းအတွင်း မြင့်တက်လာခဲ့သည်။
၎င်းသည် လှိုင်းများ၏ အမြင့်ကို လျင်မြန်စွာ မြှင့်တင်ပေးပြီး အရှိန်ကိုလည်း တိုးမြှင့်ပေးခဲ့ရာ အနီးနားရှိ အင်ဒိုနီးရှားမြို့ဖြစ်သော လော့ကာ (Lhoknga) ကို ဖျက်ဆီးခဲ့သည်။
အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံသည် နယူးဂီနီနှင့် ထိစပ်နေသော အရှေ့မြောက်ကျွန်းများတစ်လျှောက်ရှိ ပစိဖိတ်မီးတောက်ကွင်း (Pacific Ring of Fire) နှင့် ဆူမတြာ၊ ဂျာဗား၊ ဘာလီ၊ ဖလောရက်စ် မှ တီမောအထိ တောင်ဘက်နှင့် အနောက်ဘက်တစ်လျှောက်ရှိ အယ်လ်ပိုက်ဒ်ခါးပတ် (Alpide belt) ကြားတွင် တည်ရှိသည်။
၂၀၀၂ ဆူမတြာငလျင်သည် ပင်မငလျင်မဖြစ်မီ နှစ်နှစ်ကျော်က ဖြစ်ပွားခဲ့သော ရှေ့ပြေးငလျင် (foreshock) တစ်ခုဟု ယုံကြည်ရသည်။
ဆူနာမီ upright=1.3|ဆူနာမီလှိုင်းများ ပျံ့နှံ့ပုံမှာ ငလျင်လှုပ်ပြီး ၅ နာရီအကြာတွင် ဩစတြေးလျအနောက်ပိုင်းသို့ ရောက်ရှိခဲ့ပြီး၊ ၇ နာရီအကြာတွင် အာရေဗျကျွန်းဆွယ်သို့ ရောက်ရှိကာ၊ တောင်အာဖရိကကမ်းရိုးတန်းသို့ ငလျင်လှုပ်ပြီး ၁၁ နာရီနီးပါးကြာမှသာ ရောက်ရှိခဲ့သည်။
ငလျင်လှုပ်ခါမှုအတွင်း ပင်လယ်ကြမ်းပြင် ရုတ်တရက် အပေါ်သို့ အနည်းငယ် မြင့်တက်လာခြင်းကြောင့် ရေထုထည် အများအပြား ရွေ့လျားသွားခဲ့ရာ အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ ကမ်းရိုးတန်းဒေသများကို ထိခိုက်စေသည့် ဆူနာမီလှိုင်းများ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။
မူလဖြစ်ပေါ်ရာနေရာမှ အဝေးသို့ ပျက်စီးစေသော ဆူနာမီကို တစ်ခါတစ်ရံ တယ်လီဆူနာမီ (teletsunami) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ပင်လယ်ကြမ်းပြင်၏ ဒေါင်လိုက်ရွေ့လျားမှုကြောင့် အလျားလိုက်ရွေ့လျားမှုထက် ပိုမိုဖြစ်ပေါ်နိုင်ခြေ ရှိသည်။
အခြားဆူနာမီများကဲ့သို့ပင် ဤဆူနာမီသည် ရေနက်ပိုင်းတွင် ရေတိမ်ပိုင်းနှင့် မတူညီစွာ ပြုမူခဲ့သည်။
နက်ရှိုင်းသော သမုဒ္ဒရာရေပြင်တွင် ဆူနာမီလှိုင်းများသည် အနိမ့်ဆုံးနှင့် ကျယ်ပြန့်သော ဖုထစ်တစ်ခုအဖြစ်သာ ပုံပေါ်ပြီး သတိမပြုမိသလောက် အန္တရာယ်မရှိဘဲ ဖြစ်သည်။
၎င်းသည် ပုံမှန်အားဖြင့် တစ်နာရီလျှင် ကီလိုမီတာ ၅၀၀ မှ ၁,၀၀၀ (မိုင် ၃၁၀ မှ ၆၂၀) နှုန်းဖြင့် အရှိန်အဟုန်ပြင်းစွာ ရွေ့လျားသည်။
ကမ်းရိုးတန်းအနီး ရေတိမ်ပိုင်းတွင်မူ ဆူနာမီသည် တစ်နာရီလျှင် ဆယ်ဂဏန်း ကီလိုမီတာမျှသာ အရှိန်လျော့သွားသော်လည်း ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းဖြင့် ကြီးမားပြင်းထန်သော ဖျက်ဆီးနိုင်သည့် လှိုင်းများ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။
အာချေးရှိ ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုများကို စုံစမ်းစစ်ဆေးသော သိပ္ပံပညာရှင်များက ကမ်းရိုးတန်းတစ်လျှောက် နေရာအများအပြားတွင် လှိုင်းအမြင့် ၂၄ မီတာ (ပေ ၈၀) အထိ ရောက်ရှိခဲ့ပြီး ကုန်းတွင်းပိုင်းသို့ ရောက်ရှိသောအခါ အချို့နေရာများတွင် ၃၀ မီတာ (ပေ ၁၀၀) အထိ မြင့်တက်ခဲ့ကြောင်း အထောက်အထားများ တွေ့ရှိခဲ့သည်။
ရေဒါဂြိုဟ်တုများက ရေနက်ပိုင်းရှိ ဆူနာမီလှိုင်းများ၏ အမြင့်ကို မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။
ငလျင်လှုပ်ပြီး နှစ်နာရီအကြာတွင် အမြင့်ဆုံးလှိုင်းအမြင့်သည် ၆၀၀ မီလီမီတာ (၂ ပေ) ရှိခဲ့ပြီး၊ ထိုသို့သော မှတ်တမ်းတင်မှုမျိုးသည် ပထမဆုံးအကြိမ် ဖြစ်သည်။
ဆူနာမီအသင်း၏ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ Tad Murty ၏ ပြောကြားချက်အရ ဆူနာမီလှိုင်းများ၏ စုစုပေါင်းစွမ်းအင်သည် TNT ၅ မီဂါတန် (၂၁ PJ) ခန့်နှင့် ညီမျှပြီး၊ ၎င်းသည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း အသုံးပြုခဲ့သော စုစုပေါင်း ပေါက်ကွဲစွမ်းအင် (အနုမြူဗုံးနှစ်လုံးအပါအဝင်) ထက် နှစ်ဆကျော် ပိုမိုသော်လည်း ငလျင်ကိုယ်တိုင်မှ ထွက်ပေါ်လာသော စွမ်းအင်ထက် အဆပေါင်းများစွာ နည်းပါးနေသေးသည်။
နေရာများစွာတွင် လှိုင်းများသည် ကုန်းတွင်းပိုင်း ၂ ကီလိုမီတာ (၁.၂ မိုင်) အထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။
ငလျင်ကြောင့် ထိခိုက်ခဲ့သော ၁,၆၀၀ ကီလိုမီတာ (မိုင် ၁,၀၀၀) ရှည်လျားသည့် မြေလွှာပြတ်ရွေ့ကြောင်းသည် မြောက်-တောင် ဦးတည်ချက်နီးပါး ဖြစ်သောကြောင့် ဆူနာမီလှိုင်းများ၏ အပြင်းထန်ဆုံးစွမ်းအားသည် အရှေ့-အနောက် ဦးတည်ရာဘက်တွင် ရှိခဲ့သည်။
ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်၏ မြောက်ဘက်ဆုံးတွင် တည်ရှိသော ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံသည် မြေနိမ့်ပိုင်းဖြစ်ပြီး ငလျင်ဗဟိုချက်နှင့် နီးကပ်သော်လည်း သေဆုံးမှု အနည်းငယ်သာ ရှိခဲ့သည်။
၎င်းသည် မြောက်ဘက်ပိုင်း ပြတ်ရွေ့ဇုန်တွင် ငလျင် ပိုမိုနှေးကွေးစွာ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သောကြောင့် ထိုဒေသရှိ ရေရွေ့လျားမှု၏ စွမ်းအင်ကို များစွာ လျှော့ချပေးခဲ့သည့် အကျိုးကျေးဇူးကိုလည်း ရရှိခဲ့သည်။
လှိုင်းများ၏ ပျမ်းမျှအမြင့် ၎င်းတို့နှင့် ဆူနာမီဖြစ်ပေါ်ရာ မူလနေရာကြားတွင် ကုန်းမြေရှိသော ကမ်းရိုးတန်းများသည် များသောအားဖြင့် ဘေးကင်းသည်။
သို့သော် ဆူနာမီလှိုင်းများသည် ထိုကုန်းမြေများတစ်ဝိုက်တွင် တစ်ခါတစ်ရံ သွေဖည်သွားနိုင်သည်။
ထို့ကြောင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ အနောက်ဘက်ကမ်းရိုးတန်းတွင် တည်ရှိသော ကေရလပြည်နယ်သည် ဆူနာမီဒဏ်ကို ခံခဲ့ရပြီး၊ သီရိလင်္ကာ၏ အနောက်ဘက်ကမ်းရိုးတန်းသည်လည်း သိသာထင်ရှားသော သက်ရောက်မှုများကို ခံစားခဲ့ရသည်။
ဆူနာမီနှင့် ဝေးကွာရုံဖြင့် ဘေးကင်းသည်ဟု အာမခံနိုင်ခြင်းမရှိပါ။
ဆိုမာလီယာသည် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်ထက် ပိုမိုဝေးကွာစွာ တည်ရှိသော်လည်း ပိုမိုဆိုးရွားစွာ ထိခိုက်ခဲ့ရသည်။
အကွာအဝေးများကြောင့် ဆူနာမီသည် ကမ်းရိုးတန်းများသို့ ရောက်ရှိရန် ဆယ့်ငါးမိနစ်မှ ခုနစ်နာရီအထိ ကြာမြင့်ခဲ့သည်။
အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ ဆူမတြာကျွန်း၏ မြောက်ပိုင်းဒေသများသည် လျင်မြန်စွာ ထိခိုက်ခဲ့ပြီး၊ သီရိလင်္ကာနှင့် အိန္ဒိယအရှေ့ဘက်ကမ်းရိုးတန်းများမှာမူ မိနစ် ၉၀ မှ နှစ်နာရီခန့်အကြာတွင် ထိခိုက်ခဲ့သည်။
ထိုင်းနိုင်ငံသည် ငလျင်ဗဟိုချက်နှင့် ပိုမိုနီးကပ်သော်လည်း ၎င်း၏ အနောက်ဘက်ကမ်းရိုးတန်းရှိ ရေတိမ်ပိုင်း အန်ဒမန်ပင်လယ်တွင် ဆူနာမီ ပိုမိုနှေးကွေးစွာ ရွေ့လျားခဲ့သောကြောင့် နှစ်နာရီခန့်အကြာမှ ထိခိုက်ခဲ့သည်။
ဆူနာမီလှိုင်းများကို အဝေးဆုံး ၈,၅၀၀ ကီလိုမီတာ (မိုင် ၅,၃၀၀) အကွာရှိ တောင်အာဖရိကရှိ Struisbaai အထိ သတိပြုမိခဲ့သည်။
ထိုနေရာတွင် ငလျင်လှုပ်ပြီး ၁၆ နာရီခန့်အကြာတွင် ၁.၅ မီတာ (၅ ပေ) မြင့်သော ရေလှိုင်းကြီး ကမ်းပေါ်သို့ တက်လာခဲ့သည်။
အာဖရိကတိုက်၏ တောင်ဘက်စွန်းဆုံးနေရာဖြစ်သော Struisbaai သို့ ရောက်ရှိရန် နှိုင်းယှဉ်ချက်အရ အချိန်ကြာမြင့်ခဲ့ရခြင်းမှာ တောင်အာဖရိက ကုန်းတွင်းပိုင်း ရေတိမ်ပိုင်း ကျယ်ပြန့်မှုကြောင့် ဖြစ်နိုင်ပြီး ဆူနာမီသည် တောင်အာဖရိကကမ်းရိုးတန်းကို အရှေ့မှ အနောက်သို့ လိုက်ပါသွားခြင်းကြောင့်လည်း ဖြစ်နိုင်သည်။
ဆူနာမီသည် အန္တာတိကတိုက်သို့ပင် ရောက်ရှိခဲ့ပြီး ဂျပန်နိုင်ငံ ရှိုဝါအခြေစိုက်စခန်း (Showa Base) ရှိ ဒီရေတိုင်းတာ ကိရိယာများက တစ်မီတာ (၃ ပေ ၃ လက်မ) အထိ တုန်ခါမှုများကို မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကာ နှစ်ရက်ခန့် ကြာမြင့်ခဲ့သည်။
ဆူနာမီစွမ်းအင်၏ အချို့အပိုင်းသည် ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာသို့ ရောက်ရှိခဲ့ပြီး မြောက်နှင့် တောင်အမေရိက၏ အနောက်ဘက်ကမ်းရိုးတန်းများတစ်လျှောက်တွင် သေးငယ်သော်လည်း တိုင်းတာနိုင်သည့် ဆူနာမီလှိုင်းများ (ပုံမှန်အားဖြင့် ၂၀၀ မှ ၄၀၀ မီလီမီတာ သို့မဟုတ် ၇.၉ မှ ၁၅.၇ လက်မခန့်) ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။
မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ မန်ဇာနီလို (Manzanillo) တွင် လှိုင်းအမြင့် ၈၉.၃ စင်တီမီတာ (၂.၉၃ ပေ; ၃၅.၂ လက်မ) ရှိသော ဆူနာမီကို တိုင်းတာရရှိခဲ့သည်။
ထို့အပြင် ဆူနာမီသည် ဗန်ကူးဗားမြို့တွင်ပင် ထောက်လှမ်းနိုင်လောက်အောင် ကြီးမားခဲ့သည်။
တောင်အမေရိက၏ အချို့နေရာများတွင် တိုင်းတာရရှိသော ဆူနာမီများသည် အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ၏ အချို့နေရာများတွင် တိုင်းတာရရှိသော ဆူနာမီများထက် ပိုမိုကြီးမားသည်ကို တွေ့ရသောကြောင့် သိပ္ပံပညာရှင်များစွာကို အံ့အားသင့်စေခဲ့သည်။
ပင်လယ်အလယ်ပိုင်း တောင်ကြောများ (continental plates ၏ အစွန်းတစ်လျှောက် တည်ရှိသော) သည် ဆူနာမီများကို အဝေးကွာဆုံးနေရာများအထိ စုစည်းပေးပြီး လမ်းကြောင်းပြောင်းပေးခဲ့သည်ဟု သီအိုရီများ ထုတ်ထားသည်။
သက်ရောက်မှု ထိခိုက်မှုရှိသော နိုင်ငံများ ဆူနာမီ အကဲဖြတ်ညှိနှိုင်းရေးအဖွဲ့ (Tsunami Evaluation Coalition) ၏ နောက်ဆုံးအစီရင်ခံစာအရ စုစုပေါင်း လူပေါင်း ၂၂၇,၈၉၈ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။
ကုလသမဂ္ဂ ဆူနာမီပြန်လည်ထူထောင်ရေးဆိုင်ရာ အထူးသံတမန်ရုံးမှ ထုတ်ပြန်သော နောက်ထပ်စုစုပေါင်း ကိန်းဂဏန်းတစ်ခုမှာ ၂၂၉,၈၆၆ ဦး သေဆုံးခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြသည်။
အသက်ဆုံးရှုံးမှုအရ တိုင်းတာကြည့်မည်ဆိုလျှင် ၎င်းသည် မှတ်တမ်းတင်ထားသော သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် အဆိုးရွားဆုံး ငလျင်ဆယ်ခုအနက်မှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး သမိုင်းတစ်လျှောက် အဆိုးရွားဆုံး ဆူနာမီတစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။
အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံသည် အဆိုးရွားဆုံး ထိခိုက်ခံရသည့်ဒေသဖြစ်ပြီး သေဆုံးသူအရေအတွက် အများစုမှာ ၁၇၀,၀၀၀ ခန့် ရှိသည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။
အင်ဒိုနီးရှားတစ်နိုင်ငံတည်းတွင်ပင် သေဆုံးသူအရေအတွက်သည် ၁၇၂,၇၆၁ ဦး အထိ မြင့်မားနိုင်သည်။
ထိုအချိန်က အင်ဒိုနီးရှားကျန်းမာရေးဝန်ကြီး Siti Fadilah Supari ၏ ကနဦးအစီရင်ခံစာတွင် အင်ဒိုနီးရှားတစ်နိုင်ငံတည်း၌ပင် သေဆုံးသူစုစုပေါင်း ၂၂၀,၀၀၀ အထိရှိနိုင်ပြီး စုစုပေါင်း သေဆုံးသူဦးရေ ၂၈၀,၀၀၀ အထိရှိနိုင်သည်ဟု ခန့်မှန်းခဲ့သည်။
သို့သော် အင်ဒိုနီးရှားရှိ သေဆုံးသူနှင့် ပျောက်ဆုံးသူ ခန့်မှန်းခြေအရေအတွက်ကို နောက်ပိုင်းတွင် ၅၀,၀၀၀ ကျော် လျှော့ချခဲ့သည်။
ဆူနာမီ အကဲဖြတ်ညှိနှိုင်းရေးအဖွဲ့က ၎င်းတို့၏ အစီရင်ခံစာတွင် "ပျောက်ဆုံးသူများဆိုင်ရာ အချက်အလက်များသည် အမြဲတမ်း မျှော်လင့်ထားသလောက် ကောင်းမွန်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ထိုသို့သော အချက်အလက်အားလုံးသည် အမှားအယွင်း ရှိနိုင်သည်ကို သတိရသင့်သည်" ဟု ဖော်ပြထားသည်။
ထိုင်းနိုင်ငံမှ ရရှိသော အစီရင်ခံစာများအရ မြန်မာနိုင်ငံအတွက် သေဆုံးသူဦးရေသည် များစွာပိုမို မြင့်မားနိုင်ကြောင်း ဆိုထားသည်။
ဆူနာမီသည် အာဖရိကအရှေ့ဘက်ကမ်းရိုးတန်းအထိ ပြင်းထန်သော ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုများနှင့် သေဆုံးမှုများကို ဖြစ်ပွားစေခဲ့ပြီး၊ ဆူနာမီကြောင့် တိုက်ရိုက်သေဆုံးမှု မှတ်တမ်းတင်ထားသည့် အဝေးဆုံးနေရာမှာ ငလျင်ဗဟိုချက်မှ ၈,၀၀၀ ကီလိုမီတာ (မိုင် ၅,၀၀၀) အကွာ ကိပ်တောင်းအနီးရှိ Rooi-Els တွင် ဖြစ်သည်။
ကယ်ဆယ်ရေးအေဂျင်စီများက သေဆုံးသူများ၏ သုံးပုံတစ်ပုံသည် ကလေးငယ်များဖြစ်ပုံရကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။
၎င်းသည် ထိခိုက်ခံရသော ဒေသများစွာ၏ လူဦးရေတွင် ကလေးငယ်များ၏ အချိုးအစား မြင့်မားမှုကြောင့်ဖြစ်ပြီး၊ ကလေးငယ်များသည် ရေလှိုင်းများ၏ လွှမ်းမိုးမှုကို ခုခံနိုင်စွမ်း အနည်းဆုံးဖြစ်သောကြောင့်လည်း ဖြစ်သည်။
Oxfam က အချို့ဒေသများတွင် အမျိုးသားများထက် အမျိုးသမီးများ လေးဆအထိ ပိုမိုသေဆုံးခဲ့ရကြောင်း ထပ်မံဖော်ပြခဲ့သည်။
အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ၎င်းတို့သည် ကမ်းခြေတွင် တံငါသည်များ ပြန်လာမည့်အချိန်ကို စောင့်ဆိုင်းနေခြင်းနှင့် အိမ်များတွင် ၎င်းတို့၏ ကလေးများကို ကြည့်ရှုစောင့်ရှောက်နေခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။
သီရိလင်္ကာ၊ အင်ဒိုနီးရှားနှင့် မော်လ်ဒိုက်တို့တွင် အရေးပေါ်အခြေအနေများ ကြေညာခဲ့သည်။
ကုလသမဂ္ဂက ကနဦးတွင် ကယ်ဆယ်ရေးလုပ်ငန်းသည် လူသားသမိုင်းတွင် ကုန်ကျစရိတ်အများဆုံး ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု ခန့်မှန်းခဲ့သည်။
ထိုစဉ်က ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ် ကိုဖီအန်နန်က ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေးသည် ငါးနှစ်မှ ဆယ်နှစ်ခန့် ကြာမြင့်မည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။
ရောဂါများကြောင့် နောက်ဆုံးသေဆုံးသူဦးရေ နှစ်ဆတိုးလာမည်ကို အစိုးရများနှင့် အစိုးရမဟုတ်သော အဖွဲ့အစည်းများက စိုးရိမ်ခဲ့ကြပြီး၊ ကြီးမားသော လူသားချင်းစာနာထောက်ထားမှုဆိုင်ရာ တုံ့ပြန်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။
ဒေသခံနေထိုင်သူ အများအပြားအပြင်၊ အထူးသဖြင့် နော်ဒစ်နိုင်ငံများမှ ဥရောပခရီးသွား ၉,၀၀၀ ခန့် (အများစုမှာ ဥရောပသားများ) သည် အားလပ်ရက် ခရီးသွားရာသီ အထွတ်အထိပ်ကာလကို ပျော်ရွှင်နေစဉ်အတွင်း သေဆုံးခြင်း သို့မဟုတ် ပျောက်ဆုံးခြင်းတို့တွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။
ဆွီဒင်နိုင်ငံသည် သေဆုံးသူဦးရေ ၅၄၃ ဦး ဖြင့် ဥရောပတွင် အဆိုးရွားဆုံး ထိခိုက်ခံရသည့် နိုင်ငံဖြစ်ပြီး၊ နိုင်ငံ၏ လူဦးရေနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက များစွာကြီးမားသော ကွာခြားမှုဖြင့် ဦးဆောင်ခဲ့သည်။
ဂျာမနီနိုင်ငံသည် သေဆုံးသူ ၅၃၉ ဦး ဖြင့် မရှေးမနှောင်း လိုက်ပါခဲ့သည်။
ထိခိုက်မှုရှိသော နိုင်ငံများအတည်ပြုထားသော သေဆုံးသူခန့်မှန်း သေဆုံးသူဒဏ်ရာရပျောက်ဆုံးအိုးအိမ်မဲ့ကိုးကား၁၃၀,၇၃၆၁၆၇,၅၄၀၃၇,၀၆၃၅၀၀,၀၀၀+၃၅,၃၂၂၃၅,၃၂၂၂၁,၄၁၁၅၁၆,၁၅၀၁၂,၄၀၅၁၆,၂၆၉၃,၈၇၄၆၄၇,၅၉၉၅,၃၉၅၈,၂၁၂၈,၄၅၇၂,၈၁၇၇,၀၀၀၇၈၂၈၉၅,၀၀၀၆၁၄၀၀–၆၀၀၄၅၂၀၀၃,၂၀၀၈၂၁၀၈၂၆၁၅,၀၀၀+၆၈၇၅၂၉၉၆၅,၀၀၀+၃၃၅၇၂၀၀၂၂၂၂ ၂၂၁၁၂၁,၀၀၀+စုစုပေါင်း ခန့်မှန်း၁၈၄,၁၆၇၂၂၇,၈၉၈၁၂၅,၀၀၀၄၃,၇၉၁,၇၄၀,၀၀၀ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှုများ upright=1.2|ဖူးခက် မြောက်ပိုင်းရှိ ခေါင်လက်(ခ်) ကို ဆူနာမီ ရေလွှမ်းမိုးနေပုံ၊ လူ့အသက်ဆုံးရှုံးမှုများအပြင် အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာငလျင်သည် ဒေသတွင်းကို နှစ်ပေါင်းများစွာ ထိခိုက်စေခဲ့သော ကြီးမားသည့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။
ဒီရေတောများ၊ သန္တာကျောက်တန်းများ၊ သစ်တောများ၊ ကမ်းရိုးတန်းစိမ့်မြေများ၊ သစ်ပင်ပန်းပင်များ၊ သဲသောင်ပြင်များနှင့် ကျောက်ဆောင်ဖွဲ့စည်းပုံများ၊ တိရစ္ဆာန်နှင့် သစ်ပင် ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲများ နှင့် မြေအောက်ရေ ကဲ့သို့သော ဂေဟစနစ်များတွင် ပြင်းထန်သော ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။
ထို့အပြင် အစိုင်အခဲနှင့် အရည်စွန့်ပစ်ပစ္စည်းများ၊ စက်မှုဓာတုပစ္စည်းများ ပျံ့နှံ့ခြင်း၊ ရေထုညစ်ညမ်းခြင်းနှင့် မိလ္လာစုဆောင်းစနစ်များနှင့် ကုသရေးစက်ရုံများ ပျက်စီးခြင်းတို့က သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကို ပိုမိုခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။
သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှုများကို အကဲဖြတ်ရန်အတွက် အချိန်အတော်ကြာပြီး သိသာထင်ရှားသော အရင်းအမြစ်များ လိုအပ်ခဲ့သည်။
အဓိကသက်ရောက်မှုမှာ ဆားငန်ရေများ စိမ့်ဝင်ခြင်းနှင့် စိုက်ပျိုးနိုင်သောမြေပေါ်တွင် ဆားအလွှာများ စီးဆင်းမှုကြောင့် ရေချိုထောက်ပံ့မှုများနှင့် မြေဆီလွှာများ ညစ်ညမ်းမှုကြောင့် ဖြစ်သည်။
မော်လ်ဒိုက်နိုင်ငံတွင် ပင်လယ်လှိုင်းများ ဖုံးလွှမ်းခဲ့သည့် သန္တာကျောက်တန်းကျွန်းစု ၁၆ မှ ၁၇ ခုအထိ ရေချိုမရှိတော့ဘဲ ဆယ်စုနှစ်များစွာ လူနေထိုင်ရန် မဖြစ်နိုင်တော့ဘဲ ဖြစ်သွားနိုင်ပါသည်။
ရပ်ရွာများအတွက် အသုံးပြုခဲ့သော ရေတွင်းများစွာသည် ပင်လယ်ရေ၊ သဲနှင့် မြေကြီးတို့ဖြင့် ပြည့်နှက်သွားခဲ့ပြီး၊ ရေအောင်းလွှာများသည် ကျောက်များ၏ ချွေးပေါက်များမှတစ်ဆင့် စိမ့်ဝင်ပျံ့နှံ့ခဲ့သည်။
ကျွန်း၏အရှေ့ဘက်ကမ်းရိုးတန်းတွင် ဆူနာမီသည် ရွာသူရွာသားများ သောက်သုံးရေအတွက် အားထားရသော ရေတွင်းများကို ညစ်ညမ်းစေခဲ့သည်။
ကိုလံဘိုအခြေစိုက် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ရေစီမံခန့်ခွဲမှုဌာန (International Water Management Institute - IWMI) သည် ဆားငန်ရေ၏ သက်ရောက်မှုများကို စောင့်ကြည့်လေ့လာခဲ့ပြီး ဖြစ်ရပ်ဖြစ်ပွားပြီး တစ်နှစ်ခွဲအကြာတွင် ရေတွင်းများသည် ဆူနာမီမဖြစ်ပွားမီက သောက်သုံးရေအရည်အသွေးအတိုင်း ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာခဲ့ကြောင်း ကောက်ချက်ချခဲ့သည်။
IWMI သည် ဆားငန်ရေဖြင့် ညစ်ညမ်းနေသော ရေတွင်းများကို သန့်ရှင်းရေးလုပ်ရန် နည်းစနစ်များကို တီထွင်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့ကို နောက်ပိုင်းတွင် ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့မှ ၎င်းတို့၏ အရေးပေါ်လမ်းညွှန်ချက်များထဲမှ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအဖြစ် တရားဝင် အတည်ပြုခဲ့သည်။
Water sanitation and health: WHO technical notes for emergencies. Page. Retrieved 25 February 2011 ဆားငံဖြစ်နေသော မြေဆီလွှာသည် မြုံသွားပြီး စိုက်ပျိုးရေးအတွက် ပြန်လည်ပြုပြင်ရန် ခက်ခဲကာ ကုန်ကျစရိတ်များစွာ ကုန်ကျသည်။
၎င်းသည် သစ်ပင်များနှင့် အရေးကြီးသော မြေဆီလွှာရှိ အဏုဇီဝပိုးမွှားများ သေဆုံးမှုကိုလည်း ဖြစ်ပေါ်စေသည်။
သီရိလင်္ကာရှိ စပါး၊ သရက်နှင့် ငှက်ပျောစိုက်ခင်း ထောင်ပေါင်းများစွာသည် လုံးဝနီးပါး ပျက်စီးခဲ့ပြီး ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာရန် နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာမြင့်မည်ဖြစ်သည်။
အခြားအကူအညီများအပြင် ဩစတြေးလျအစိုးရသည် မော်လ်ဒိုက်၊ ဆီရှဲလ်နှင့် အခြားဒေသများရှိ သန္တာကျောက်တန်းများကို စောင့်ကြည့်လေ့လာခြင်းနှင့် ပင်လယ်ပြင်ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် သန္တာကျောက်တန်းများ ပြန်လည်ထူထောင်ရေးအတွက် မဟာဗျူဟာများ ဖော်ဆောင်ရန် ဂေဟဗေဒကျွမ်းကျင်သူများကို စေလွှတ်ခဲ့သည်။
သိပ္ပံပညာရှင်များသည် ဩစတြေးလျအရှေ့မြောက်ပိုင်း ရေပြင်ရှိ မဟာ ဘယ်ရီယာ သန္တာကျောက်တန်းကြီး နှင့် ပတ်သက်သည့် လုပ်ငန်းများမှ သိသာထင်ရှားသော ဂေဟဗေဒဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင်မှုများကို ရရှိခဲ့ကြသည်။
ဤမကြုံစဖူးအခြေအနေကို တုံ့ပြန်ရန်အတွက် ကုလသမဂ္ဂ ပတ်ဝန်းကျင်အစီအစဉ် သည် ဂေဟစနစ်ဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှု၏ ပြင်းထန်မှုကို ဆုံးဖြတ်ရန်နှင့် ၎င်းကို မည်သို့ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းရမည်ကို ဒေသတွင်းအစိုးရများနှင့် ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။
UNEP သည် အရေးပေါ်ရန်ပုံငွေတစ်ခုကို ထူထောင်ခဲ့ပြီး၊ ဆူနာမီကြောင့် ထိခိုက်ခံရသော နိုင်ငံများထံမှ အကူအညီတောင်းခံမှုများကို တုံ့ပြန်ရန် လုပ်ငန်းအဖွဲ့တစ်ဖွဲ့ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ၂၀၀၄ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၇ ခုနှစ်အတွင်း သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ပြန်လည်ထူထောင်ရေးနှင့် ဘေးအန္တရာယ်လျှော့ချရေးအတွက် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၉.၃ သန်းခန့်ကို စုဆောင်း၍ ဖြန့်ဝေနိုင်ခဲ့သည်။
ရန်ပုံငွေများကို အခြားနိုင်ငံတကာ အေဂျင်စီများနှင့် ဖင်လန်၊ နော်ဝေ၊ စပိန်၊ ဆွီဒင်နှင့် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းအပါအဝင် နိုင်ငံများမှ ရရှိခဲ့သည်။
ကမ်းရိုးတန်းဒေသများရှိ ဒီရေတောများ တည်ရှိမှုသည် ရေလုပ်ငန်း သို့မဟုတ် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအတွက် ရှင်းလင်းထားသော နေရာများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အချို့သော ကာကွယ်မှုများကို ပေးနိုင်ခဲ့ကြောင်း အထောက်အထားများက ဖော်ပြခဲ့သည်။
ထို့ကြောင့် ဒီရေတော ပြန်လည်ထူထောင်ရေးသည် ပရောဂျက်များစွာ၏ အဓိကအာရုံစိုက်ရာ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး အောင်မြင်မှုအမျိုးမျိုး ရရှိခဲ့သည်။
ဂေဟစနစ်အခြေပြု ဘေးအန္တရာယ်လျှော့ချရေးအတွက် ထိုသို့သော ချဉ်းကပ်မှုများသည် လုပ်ငန်းစဉ်တစ်လျှောက်လုံးတွင် ဒေသခံလူမှုအသိုင်းအဝိုင်းများ ပါဝင်ပတ်သက်သောအခါနှင့် ဒီရေတောများ ရှင်သန်နိုင်စေရန် ရွေးချယ်ထားသော နေရာများ၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အခြေအနေများကို ဂရုတစိုက် အာရုံစိုက်သောအခါတွင် အအောင်မြင်ဆုံး ဖြစ်ပုံရသည်။
စီးပွားရေးဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှုများ ဆူနာမီ ပြီး နောက်တွင်မြင်တွေ့ရသော ချန်နိုင်းမြို့ မရီနာကမ်းခြေ ဆူနာမီကြောင့် စီးပွားရေး ထိခိုက်မှုပမာဏသည် မည်သည့်အတိုင်းအတာအထိ စစ်ဆေးသည်အပေါ် မူတည်သည်။
နိုင်ငံတော် စီးပွားရေးများအပေါ် အလုံးစုံ သက်ရောက်မှုသည် အနည်းငယ်သာ ရှိသော်လည်း၊ ဒေသတွင်း စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများမှာမူ ပြင်းထန်စွာ ပျက်စီးခဲ့ရသည်။
ဆူနာမီကြောင့် အထိခိုက်ဆုံး လုပ်ငန်းနှစ်ခုမှာ ငါးဖမ်းလုပ်ငန်းနှင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်း ဖြစ်သည်။
အချို့သော စီးပွားရေးပညာရှင်များက ခရီးသွားလုပ်ငန်းနှင့် ငါးဖမ်းလုပ်ငန်းများတွင် ဆုံးရှုံးမှုများသည် ဂျီဒီပီ၏ အချိုးအစား အနည်းငယ်သာ ဖြစ်သောကြောင့် ထိခိုက်ခံရသော နိုင်ငံတော်စီးပွားရေးများအပေါ် သက်ရောက်မှုသည် အနည်းငယ်သာ ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။
သို့သော် အချို့ကမူ အခြေခံအဆောက်အအုံများ ပျက်စီးမှုသည် အဓိကကျသော အကြောင်းအရင်းဖြစ်ကြောင်း သတိပေးထားသည်။
အချို့သော ဒေသများတွင် သောက်သုံးရေထောက်ပံ့မှုများနှင့် လယ်ယာမြေများသည် သမုဒ္ဒရာမှ ဆားငန်ရေဖြင့် နှစ်ပေါင်းများစွာ ညစ်ညမ်းနေနိုင်သည်။
Pearce, Fred. "Tsunami's salt water may leave islands uninhabitable." New Scientist. 5 January 2005. ကမ်းရိုးတန်းငါးဖမ်းလုပ်ငန်း အသိုင်းအဝိုင်းများနှင့် ထိုနေရာတွင် နေထိုင်ကြသည့် ဒေသတွင်းရှိ အဆင်းရဲဆုံးသော သူများအပေါ် သက်ရောက်မှုမှာ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းသူများ၊ လှေများနှင့် ငါးဖမ်းကိရိယာများ ဆုံးရှုံးမှုများဖြင့် ပြင်းထန်စွာ ထိခိုက်ပျက်စီးခဲ့သည်။
သီရိလင်္ကာတွင် ငါးခြင်းတောင်းများ၊ ငါးထောင်ချောက်များနှင့် လှံများကို အများအားဖြင့် အသုံးပြုသော လက်မှုငါးဖမ်းလုပ်ငန်းသည် ဒေသခံဈေးကွက်များအတွက် အရေးကြီးသော ငါးအရင်းအမြစ်ဖြစ်သည်။
စက်မှုငါးဖမ်းလုပ်ငန်းသည် အဓိကစီးပွားရေးလုပ်ငန်းဖြစ်ပြီး လူပေါင်း ၂၅၀,၀၀၀ ခန့်ကို တိုက်ရိုက်အလုပ်အကိုင် ပေးစွမ်းသည်။
မကြာသေးမီနှစ်များအတွင်း ငါးဖမ်းလုပ်ငန်းသည် တက်ကြွသော ပို့ကုန်ကို ဦးတည်သည့် ကဏ္ဍအဖြစ် ပေါ်ထွက်လာပြီး ကြီးမားသော နိုင်ငံခြားငွေများ ရရှိစေခဲ့သည်။
ကနဦး ခန့်မှန်းချက်များအရ ကမ်းရိုးတန်းဒေသများရှိ ငါးဖမ်းရေယာဉ်စု၏ ၆၆% နှင့် စက်မှုအခြေခံအဆောက်အအုံများ ပျက်စီးခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။
ဆူနာမီသည် သီရိလင်္ကာ၏ ငါးဖမ်းလုပ်ငန်းအတွက် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော လှေများစွာကို ဖျက်ဆီးခဲ့သော်လည်း၊ တမီးလ်နာဒူးရှိ လှေကျင်းများတွင် ဖိုက်ဘာမှန်ဖြင့် အားဖြည့်ထားသော ကက်တမာရမ်လှေများအတွက် လိုအပ်ချက်ကိုလည်း ဖန်တီးပေးခဲ့သည်။
ဆူနာမီကြောင့် သင်္ဘောပေါင်း ၅၁,၀၀၀ ကျော် ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည့်အတွက် စက်မှုလုပ်ငန်းသည် အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ခဲ့သည်။
သို့သော် ကြီးမားသော လိုအပ်ချက်ကြောင့် လုပ်ငန်းစဉ်တွင် အရည်အသွေးကျဆင်းစေခဲ့ပြီး ဆူနာမီကြောင့် ဆင်းရဲဒုက္ခရောက်ခဲ့သူများအတွက် ဈေးနှုန်းလျှော့ချရန် အရေးကြီးသော ပစ္စည်းအချို့ကို စွန့်လွှတ်ခဲ့ရသည်။
ဆူနာမီရေကြောင့် ကမ်းရိုးတန်းဒေသများသာ တိုက်ရိုက်ထိခိုက်ခဲ့သော်လည်း သွယ်ဝိုက်သော သက်ရောက်မှုများမှာ ကုန်းတွင်းပိုင်း ပြည်နယ်များအထိ ပျံ့နှံ့ခဲ့သည်။
ဖြစ်ရပ်ဆိုင်ရာ မီဒီယာ သတင်းဖော်ပြမှုသည် ကျယ်ပြန့်လွန်းသည့်အတွက် ခရီးသွားများစွာသည် ၎င်းတို့၏ ခရီးသွားနေရာများသည် ထိခိုက်မှုမရှိစေကာမူ ကမ္ဘာ့ထိုအပိုင်းသို့ အားလပ်ရက်ခရီးစဉ်များနှင့် ခရီးသွားလာမှုများကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ကြသည်။
ဤသက်ရောက်မှုသည် ထိုင်းနိုင်ငံ ကုန်းတွင်းပိုင်းပြည်နယ်များဖြစ်သည့် ခရာဘီ ကဲ့သို့သော နေရာများတွင် အထူးသဖြင့် ခံစားခဲ့ရသည်။
ခရာဘီသည် ထိုင်းနိုင်ငံရှိ အခြားခရီးသွားနေရာများစွာအတွက် စတင်ရာနေရာတစ်ခုအဖြစ် လုပ်ဆောင်ခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။
ဒေသတွင်းနိုင်ငံများသည် ခရီးသွားများကို ပြန်လာကြရန် တောင်းဆိုခဲ့ပြီး၊ ခရီးသွားအခြေခံအဆောက်အအုံအများစုမှာ မပျက်စီးကြောင်း ထောက်ပြခဲ့သည်။
သို့သော် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကြောင်းများကြောင့် ခရီးသွားများမှာ ပြန်လာရန် တွန့်ဆုတ်ခဲ့ကြသည်။
ဆူနာမီဒဏ် မခံခဲ့ရသော ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ကမ်းခြေအပန်းဖြေစခန်းများပင်လျှင် ခရီးစဉ်ဖျက်သိမ်းမှုများဖြင့် ထိခိုက်ခဲ့ရသည်။
Chapter 6, "Thailand", in Jayasuriya, Sisira and Peter McCawley, The Asian Tsunami: Aid and Reconstruction after a Disaster . Cheltenham UK and Northampton MA: Edward Elgar, 2010. ငလျင်နှင့် ဆူနာမီ နှစ်ခုစလုံးသည် မလေးရှားနှင့် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ ဆူမားတြားကျွန်းကို ပိုင်းခြားထားသည့် မလက္ကာရေလက်ကြားရှိ ရေကြောင်းသွားလာရေးကို ထိခိုက်စေခဲ့သည်။
ပင်လယ်ကြမ်းပြင်၏ အတိမ်အနက်ကို ပြောင်းလဲခြင်းနှင့် ရေကြောင်းသွားလာရေး ဆိုင်ရာ ဖျော်ရည်များ၊ သင်္ဘောပျက်ဟောင်းများအား နှောင့်ယှက်ခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။
ရေလက်ကြား၏ ဒေသတစ်ခုတွင် ရေအနက်သည် ယခင်က မီတာ ၁,၂၀၀ (ပေ ၄,၀၀၀) အထိရှိခဲ့သော်လည်း၊ ယခုအခါ အချို့နေရာများတွင် မီတာ ၃၀ (ပေ ၁၀၀) သာ ရှိတော့သည့်အတွက် သင်္ဘောများ သွားလာရန် မဖြစ်နိုင်တော့ဘဲ အန္တရာယ်ရှိစေသည်။
ဤပြဿနာများသည် ကယ်ဆယ်ရေးအကူအညီများ ပေးပို့ခြင်းကိုလည်း ပိုမိုစိန်ခေါ်မှုများ ဖြစ်စေခဲ့သည်။
ရေကြောင်းသွားလာရေး မြေပုံအသစ်များ ရေးဆွဲရန် လပေါင်းများစွာ သို့မဟုတ် နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာနိုင်သည်။
အရာရှိများက ဆူနာမီသည် ပင်လယ်ဓားပြများကို သတ်ဖြတ်ပြီး ၎င်းတို့၏ လှေများကို ဖျက်ဆီးခဲ့သောကြောင့် ဒေသတွင်း ပင်လယ်ဓားပြမှုများ လျော့ကျသွားမည်ဟု မျှော်လင့်ခဲ့ကြသည်။
Staff Writer. "Tsunami redrew ship channels, ocean floor ." NBC News/Associated Press. 5 January 2005. အကြောင်းအရင်းများစွာကြောင့် ၂၀၀၄ ခုနှစ်နှင့် ၂၀၀၅ ခုနှစ်အကြား ပင်လယ်ဓားပြမှု ဖြစ်စဉ်များ ၇၁.၆% ကျဆင်းခဲ့ပြီး ဖြစ်စဉ် ၆၀ မှ ၁၇ ခုသို့ လျော့ကျသွားခဲ့သည်။
အဆင့်အတန်းများမှာ နှစ်အနည်းငယ်ကြာမျှ နိမ့်ကျနေခဲ့သည်။
သို့သော် ၂၀၁၃ ခုနှစ်နှင့် ၂၀၁၄ ခုနှစ်အကြားတွင် ပင်လယ်ဓားပြမှု ဖြစ်စဉ်များ ၇၃.၂% သိသိသာသာ မြင့်တက်လာပြီး ဆူနာမီမဖြစ်ပွားမီ အဆင့်ကို ကျော်လွန်သွားခဲ့သည်။