kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
အသက် ၃ နှစ် အရွယ်တွင် ဖခင်ဦး ထင်ညို ကွယ်လွန်သွားခဲ့ရာ မိခင်နှင့်အတူ ဇာတိမြေ မန်လည်မှ ထီးချိုင့်မြို့နယ် ရှောက်ခါးရွာ၊ ထိုမှတဆင့် နဂါးဆင်းမြို့ ကျောက်ပြည်သာရွာများသို့ ပြောင်းရွှေ့ နေထိုင်ခဲ့သည်။
အသက် ၁၂ နှစ် အရွယ်တွင် ဝန်းသိုမြို့သို့ ရောက်ရှိပြီး တောင်ပေါ်ကျောင်း ဘုန်းတော်ကြီး ဦးပန်းအောင် (ဝန်းသို စော်ဘွားကြီး၏ နောင်တော်) ထံတွင် စာပေ ပညာများ သင်ကြားခဲ့ရသည်။
ဤသို့ဖြင့် နောက် ၃ နှစ်ခန့် ကြာသောအခါ မိခင်ကြီး ကွယ်လွန်ခဲ့ပြန်သည်။
မောင်မာအသက် ၁၆ နှစ်သားသို့ ရောက်သော် ထိုတောင်ပေါ်ကျောင်းတွင်ပင် ရှင်သာမဏေ အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိတော်မူခဲ့သည်။
ရှင်ဘွဲ့မှာ ရှင်ဇဝန ဖြစ်သည်။
စာပေပရိယတ္ထိ သင်ယူခြင်း ဆရာတော် အလောင်းအလျာ ရှင်ဇဝနသည် မိမိဇာတိမြေ မန်လည်သို့ ပြန့်လာခဲ့ပြီး ဆရာရင်းဖြစ်သူ လေးထပ်ကျောင်းတိုက်၊ ဂိုဏ်းအုပ်ဆရာတော် ရှင်နန္ဒမဉ္ဇူထံတွင် စာပေ ကျမ်းဂန်များ လေ့လာ သင်ယူခဲ့သည်။
ရှင်ဇဝနသည် ဘွဲ့မည်နာမနှင့် လိုက်ဖက်အောင် ဉာဏ်ပညာ ထက်မြက်သည့် ဗီဇရှိသူပီပီ သာမဏေ ၆ ဝါတွင် ဗုဒ္ဓစာပေ ကျမ်းဂန်များ အတော်အတန် တတ်မြောက်ခဲ့သည့်ပြင် လေးချိုး၊ ကဗျာ၊ လင်္ကာ၊ ပျို့၊ ရတု၊ ဧချင်း၊ မော်ကွန်းများကိုလည်း ကောင်းစွာ ဖွဲ့ဆို ရေးသာနိုင်ခဲ့သည်။
သက္ကရာဇ် ၁၂၂၅ ခုနှစ်ဦးပိုင်း အသက် ၂၂ နှစ်အရွယ်တွင် ဆရာရင်းဖြစ်သူ ဆရာတော် ရှင်နန္ဒမဉ္ဇူ၏ တိုက်တွန်းမှုကို လက်ခံ၍ ရဟန်းပြုတော်မူသည်။
ရဟန်းဘွဲ့တော်မှာ ဇဝနပင် ဖြစ်သည်။
မြန်မာ သက္ကရာဇ် ၁၂၈၈ ခုတွင် မန္တလေးမြို့ အနောက်ပြင် ထီးလင်းတိုက်တွင် ပိဋကတ် စာပေများကို ဆက်လက် လေ့လာ ဆည်းပူးခဲ့သည်။
၁၂၂၈ ခုနှစ်၊ ရဟန်း ၃ ဝါမြောက်တွင် မန္တလေးမြို့အနောက်ပြင် ထီးလင်းတိုက်တွင် ဝါဆိုတော်မူ၍ မန်လည်မြို့ဝန် မင်းတင် မင်းလှ သမန္တရာဇာက ကိုးကွယ်လှူဒါန်းသော ပိဋကတ်တော်များကို ကြီးကြပ်ကူးယူ ရေးသားတော်မူသည်။
ထိုနောက် မန်လည်မြို့ လေးထပ်ကျောင်းသို့ ပြန်ကြွတော်မူပြီးလျှင် စာသင်သားတို့အား စာပေသင်ကြားပို့ချ၍ အားလပ်သောအချိန်တွင် စာပေကျမ်းဂန်များကို ရေးသားစီရင်တော်မူသည်။
စာပေပို့ချခြင်း ထို့နောက် မန်လည်မြို့သို့ ပြန်လည်ကြွရောက်တော်မူပြီး မြို့ဝန်ဦးပု ဆောက်လုပ် လှူဒါန်းသည့် သမန္တပါသာဒိက မဟာဝိဟာရပြာသာဒ် ကျောင်းတော်ကြီးတွင် သီတင်းသုံး နေထိုင်လျက် ပိဋကတ် ကျမ်းစာများကို သာမက စာပေ လင်္ကာ ပျို့ ကဗျာကျမ်းများ၊ ဇာတ်နိပါတ်၊ မဟာဝန်၊ ရာဇဝင်ကျမ်းများ၊ နက္ခတ်ဗေဒင်၊ အဂ္ဂိရတ်ကျမ်းများ၊ သာသန္တရကျမ်း၊ နီတိကျမ်းများကို လေ့လာ ဆည်းပူးခဲ့သည်။
ဉာဏ်ပညာ ဗီဇာကလည်း ထက်မြက်၊ ဝါသနာ အရင်းခံကလည်းရှိ၊ လုံ့လ ဝီရိယကလည်း ကြီးမားသည့် ဆရာတော်သည် စာပေ ကျမ်းဂန်များကို ပါရဂူမြောက်အောင် တတ်မြောက် ကျွမ်းကျင်ခဲ့သည်။
ဆရာတော်သည် စာပေ ကျမ်းဂန်များကို သာမက၊ ဘင်္ဂလီ၊ နာဂရီ၊ သီဟိုဠ် စသည် ဘာသန္တရကျမ်းများ ဆေးကျမ်း၊ ဓာတ်ကျမ်း၊ သျှတ္တရကျမ်း၊ စစ်ချီစစ်တက် သေနင်္ဂဗျူဟာ ကျမ်းများကိုလည်း ဒိုးဒိုးဒေါက်ဒေါက် ပြောဆို ညွှန်ပြနိုင်တော်မူသော ပါရမီရှင် တဦးဖြစ်သည်။
ဆရာတော်ကြီးသည် စာပေ ပိဋကတ် ကျမ်းများကိုလည်း စေတနာ ပြင်းပြ ထက်သန်စွာဖြင့် လုံ့လကြီးစွာ စိုက်ထုတ်ကာ စာသင် စာချ ဆောင်ရွက်တော်မူခဲ့သည်။
ဆရာတော်သည် ဗုဒ္ဓသာသနာ တည်တံ့ ထွန်းကား ပြန်ပွားရေးအတွက် မြန်မာနိုင်ငံ အရပ်ရပ်သို့ကြွချီတော်မူ၍ တရားဒေသနာများ ဟောကြားခြင်း၊ စေတီပုထိုးများ တည်ထားလှူဒါန်းခြင်း၊ တပည့် ဒကာ ဒကာမတို့၏ မေးမြန်း လျှောက်ထားချက်များကို ပြန်လည် ဖြေကြားခြင်းဖြင့် သာသနာ ပြုခဲ့သည်။
သာသနာပြုခရီး မန်လည်ဆရာတော်ကြီးသည် ၁၂၆၈ ခုနှစ်တွင် မိုးကုတ်မြို့သို့ သာသနာပြုကြွတော်မူသည်။
၁၂၇၄ ခုနှစ်တွင် သီပေါမြို့ မဟာရာဇာ စော်ဘွားကြီး ပင့်လျှောက်သဖြင့် သာသနာပြု ကြွတော်မူသည်။
၁၂၈၁ ခုနှစ်တွင် မန္တလေး၊ စစ်ကိုင်းမြို့များမှ တဆင့် ပခုက္ကူပြည်၊ ဇလွန်၊ ပုသိမ်မြို့များသို့ ဧရာဝတီမြစ်တလျှောက် ရေလမ်းခရီးဖြင့်ကြွရောက်တော် မူခဲ့သည်။
ဆရာတော်ကြီးသည် မင်းလှမြို့ (ပြည်ခရိုင်) တွင် လယ်တီဆရာတော်နှင့် တွေ့ဆုံ၍ နှစ်ပါးအတူ သီးသန့် မီးရထားဖြင့် ရန်ကုန်မြို့သို့ ဆက်လက်ကြွချီတော်မူခဲ့ရာ ရန်ကုန်မြို့ အရောက်တွင် အမြောက် ၂၁ ချက် ပစ်ဖောက် အပူဇော်ခံရသည်။
ကီလီလမ်းမှ ပုဇွန်တောင် ညောင်တုန်းကျောင်းတိုက်သို့ ကားဖြင့်ကြွချီခဲ့ရာ လမ်းဘေးဝဲရာမှ ထောင်ပေါင်းများစွာသော ပရိသတ်ကြီးက သောင်းသောင်းဖြဖြ ကြိုဆို ပူဇော်ကြသည်။
ဆရာတော်ကြီးသည် ကသာမြို့ မိမိ နေရပ်ဖြစ်သော မန်လည်မြို့တွင် စေတီတော်များ တည်ထားခဲ့သည်။
အိန္ဒိယနိုင်ငံ လက်ခနောင်းမြို့ ပြတိုက်မှူး ဒေါက်တာ အေဖြူရာထံမှ လက်ခံ ရရှိတော်မူခဲ့သော ဗုဒ္ဓအံတော် တစ်ဆူကိုလည်း မန်လည်မြို့ပြာသာဒ် ကျောင်းကြီးဝင်းအတွင်း ၁၂၅၄ ခုနှစ်က တည်ထားခဲ့သော ဉာဏ်တော် ၇၈ တောင်ရှိ မဟာအဘယစူဠာမုနိ စေတီတော် အနောက်မုခ်တွင် ၁၂၈၁ ခုနှစ်၊ ပြာသိုလ၌ ဌာပနာတော် မူခဲ့သည်။
(ထိုဗုဒ္ဓအံတော်မှာ ကပိလဝတ်ပြည် ဆထူပု စေတီတော် အတွင်းမှ ရရှိခြင်းဖြစ်ပြီး နာဂရီစာဖြင့် ရေးသား မှတ်တမ်း တင်ထားသော ဗုဒ္ဓအံတော်အစစ် (ဗုဒ္ဓဒန္တ) ဖြစ်တော်မူသည်။
) ထိုသို့ ဘာသာအကျိုး၊ သာသနာအကျိုးကို စိတ်ရောကိုယ်ပါ ပြောင်မြောက်စွာ ထမ်းဆောင်တော်မူနိုင်ခြင်း၊ ဗုဒ္ဓစာပေ ကျမ်းဂန်နှင့် စာပေ ဗဟုသုတကို တဖက်ကမ်းရောက်အောင် တတ်မြောက်တော် မူနိုင်ခြင်းကြောင့် အင်္ဂလိပ် အစိုးရသည် (မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၇၉ ခု) ခရစ်နှစ် ၁၉၁၇ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက်နေ့တွင် အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ ဘွဲ့တံဆိပ်တော်ကို ဆက်ကပ်လှူဒါန်ခဲ့သည်။
၁၂၈၁ ခုနှစ်တွင် ဧရာဝတီ ရေလမ်းခရီးဖြင့် စစ်ကိုင်း၊ ပခုက္ကူ၊ ပြည်၊ ဇလွန်၊ဟင်္သာတ၊ ပုသိမ်၊ ရန်ကုန်၊ မော်လမြိုင်စသော မြို့ရွာများသို့ လှည့်လည်ကြွမြန်း၍ သာသနာပြုတော်မူပြီးနောက် မန်လည်မြို့သို့ ပြန်လည် ရောက်ရှိတော်မူသောအခါ ၁၂၈၂ ခုနှစ် ဝါဆိုလတွင်ပင် ပျံလွန်တော်မူလေသည်။
'နှစ်ဆယ်ရာစု မြန်မာ စာရေးဆရာများနှင့် စာစုစာရင်း (ဒုတိယတွဲ)'၊ ပြန်ကြားရေးနှင့် ပြည်သူ့ ဆက်ဆံရေး ဦးစီးဌာန (ရုံးချုပ်)၊ စာတည်းအဖွဲ့ စုဆောင်း ပြုစုသည်၊ ရွှေဟင်္သာ စာအုပ်တိုက်၊ ၂၀၀၆ နိုဝင်ဘာ၊ ပထမအကြိမ် ဘဝနတ်ထံ ပျံလွန်တော်မူခြင်း ဤသို့ ဂန္ထန္တရ၊ ဘာသန္တရ၊ ဒေသန္တရ ဗဟုသုတ ရတနာတိုက်ကြီး သဖွယ် ဖြစ်တော်မူသော၊ တိပိဋကဓရ၊ တိပိဋကကောဝိဒ၊ ပါဠိပါရဂူ ကျမ်းပြု ပညာရှိ ကဝိတစ်ဆူ ဖြစ်တော်မူသော ကျေးဇူးရှင် မန်လည် ဆရာတော် ဘုရားကြီးသည် အောက်မြန်မာပြည် သာသနာပြု ခရီးမှ အပြန် ၁၂၈၂ ခုနှစ်၊ တော်သလင်းလဆန်း ၁၃ ရက်၊ နံနက် ၁ နာရီ ၃ဝ မိနစ်၊ သက်တော် ၇၉ နှစ်၊ ဝါတော် ၅၆ ဝါတွင် ဘဝနတ်ထံ ပျံလွန်တော်မူသည်။
အံ့ဩဖွယ်ရာ ထူးခြားမှုတစ်ရပ်မှာ ဆရာတော် ဘုရားကြီး၏ ကြွင်းကျန်ရစ်သော ဥတုဇရုပ်ကလာပ်သည် ပုပ်သိုးပျက်စီးခြင်း မရှိဘဲ ရုပ်ကလာပ်တော်ကို အုပ်ပြာသာဒ်ကြီးထဲ၌ ထည့်သွင်း ပူဇော်ခဲ့သည်။
ဆရာတော်ကြီး၏ မပုပ်မသိုး ကြွင်းကျန်ခဲ့သော ရုပ်ကလာပ်ကို မန်လည်မြို့တွင် ယနေ့တိုင် ဖူးတွေ့ ကြည်ညိုနိုင်သည်။
မန်လည်ဆရာတော်ကြီး ပြုစုခဲ့သော စာပေလက်ရာ၊ ကျမ်းဂန်များ ဆရာတော် ဘုရားကြီး၏ လက်ရာ စာပေ အမြုတေများထဲမှ အထူးကောင်းမွန် ထင်ရှားသော ကျမ်းစာများ ဖြစ်သော အောက်ပါ ကျမ်းစာများကို နှောင်းခေတ် ပညာရှင်တို့က မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြသည်။
ကစ္စာယန သုသုဟာရကပါဌ်။
ကစ္စာယနသုသုဟာရကနိသျ။
ကမ္မဋ္ဌာန်းကျမ်းသစ်။
ဂတိဝိသောဓနကျမ်း။
ပဉ္စစတ္တာလီသ ပုစ္ဆာဝိသဇ္ဇနာ။
ပုစ္ဆာဝိသဇ္ဇနာကျမ်း။
ဖုဿထေရဂါထာနိသျ။
မဏိဇောတိက ဝိသဇ္ဇာနာကျမ်း၊ မဟာသုတကာရီ မဃဒေဝလင်္ကာသစ်။
မင်္ဂလာရတု။
ဝဇီရဉာဏဝန္ဒနာစသော ဘုရားရှိခိုးအမျိုးမျိုး။
ဝိဇီရူပမ ဗျာကရဏကျမ်း။
ဝဇီရဂ္ဂဒိဋ္ဌိ ဝိသောဓနကျမ်း။
ဝဇီရုတ္တရပကာသနီကျမ်း။
သတပဒိက ပုစ္ဆာသိသဇ္ဇနာကျမ်း။
သာမညဖလသုတ် ပါဠိတော်နိသျ။
သီမဝိစာရဏ ကျမ်း။
အလမ္ဘူတ ကျမ်းမြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၉) ပဒုမောဝါဒကထာ ဂတိဝိသောဓနကျမ်း ကစ္ဆာယန သုသုဟာရကပါဌ် နိဿယကျမ်း ဂီရိမာနန္ဒသုတ် ပါဌ်နိဿယကျမ်း ဒသသီလဝဇီရဂ္ဂနိဈကျမ်း ကဗျာသာရနိ ဿယခေါ်ဘုန်းကြီးပြန်ငိုချင်း ကုသိမောဝါဒကထာ ဆန်းသံခိပ် ဥဿယဝါဒိက သိက္ခာပဒဝိနိဈယ သန္တိပမာဏကျမ်း ပညာဝီမံသနကထာကျမ်းတို့ ဖြစ်သည်။
မန်းချောင်းသည် ဧရာဝတီမြစ်၏ လက်တက်တစ်ခုဖြစ်သည်။
၇၈ မိုင်ရှည်လျား၍ ရှေးအခါက နမ္မဒါမြစ်ဟု ခေါ်သည်။
မင်းဘူးခရိုင် ငဖဲမြို့နယ်၏ အနောက်တောင်ဘက် ရခိုင်ရိုးမတောင်တွင် မြစ်ဖျားခံ၍ အရှေ့ဘက်သို့ စီးဆင်းကာ မင်းဘူးခရိုင်တွင်းသို့ ဖြတ်သန်း ပြီးလျှင် မင်းဘူးအထက် ၅ မိုင်ခန့်အကွာတွင် ဧရာဝတီမြစ်တွင်းသို့ စီးဝင်သည်။
တောင်ပေါ်မှ စီးဆင်းလာ၍ ဆည်တော်ရွာသို့ ရောက်သောအခါ မြေပြန့်သို့ ရောက်လာ၏။
ထိုဒေသတွင် မြစ်ဝှမ်းသည် တစ်မိုင်ခန့် ကျယ်၍ ဧရာဝတီမြစ်နှင့် ဆုံသောနေရာတွင် ၇ မိုင်၊ ၈ မိုင်ခန့်အထိ ကျယ်သည်။
မန်းချောင်း၏ အောက်ခင်းသည် ကျောက်စရစ် ထူသည်။
ရေတစ်နှစ်ပတ်လုံး အဆက်မပြတ် စီးဆင်းသည်။
သို့သော် နွေရာသီတွင် ရေအတော်နည်းသွားသည်။
မန်းချောင်းတစ်လျှောက် နွေရာသီတွင် လှေသမ္ဗန်များ ကူးသန်းသွားလာနိုင်ခြင်း မရှိဘဲ၊ မိုးရာသီတွင်မူ အိုင်းမအထိ ကူးသန်းသွားလာနိုင်သည်။
မန်းချောင်းသည် ဆည်တော်ရွာ လွန်သည်မှစ၍လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေး အလို့ငှာ ရေပေးသွင်းခြင်းအတွက် အဓိကအသုံးဝင်သည်။
ဆည်တော်မှ ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာသို့ အတည့်တိုင်းလျှင်မိုင် ၂ဝ ရှိသည်။
မင်းဘူးခရိုင်တွင်းရှိ စက်တော်ရာ စေတီတည်ရာ တောင်ကုန်းသည် မင်းချောင်း၏ ကမ်းဘေးတွင် တည်ရှိသည်။
သို့ဖြစ်၍ ရွှေစက်တော်ကို မန်းစက်တော်ရာဟူ၍ ခေါ်သဖြင့် မန်းချောင်းသည် ထင်ရှားသည်။
thumb|မန်းစက်တော်ရာ ဘုရားပွဲခင်းကို ဘုရားတောင်ခြေ မန်းချောင်းနံဘေးတွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။
မန်းချောင်း တစ်လျှောက်လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေး အလို့ငှာ ရှေးမြန်မာမင်းများ လက်ထက်ကပင် ဆည်မြောင်းများ ဖောက်လုပ်ထားခဲ့သည်။
မန်းချောင်းတူးမြောင်းစုအတွက်ရေကို အိုင်းမတွင် ချောင်းကို ကန့်လန့်ဖြတ်ကာ တည်ဆောက်ထားသော အင်္ဂတေရေလွှဲဆည်ကြီးမှရသည်။
ထိုရေလွှဲဆည်မှာမူလက ကျောက်တုံးများဖြင့် ပြုလုပ်ထားခဲ့သော်လည်း၊ နောင်အခါ ကျောက်တုံးများဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော အချောကိုင်ထားခဲ့လေသည်။
ဆည်ထိပ်မှာ ပေ ၄ဝဝ ရှည်၍၊ တူးမြောင်းတံခါးမကြီးမှသည် ချောင်းရိုးတစ်လျှောက် ပေ ၃ဝဝ ခန့် ရှည်လျားသည်။
တူးမြောင်းအတွင်း ကျောက်စရစ်များ စီးဝင်ပါလာတတ်သဖြင့် ရေစီးအားမှာ တဖြည်းဖြည်း လျော့ပါးလာသည်။
ချောင်းရေမှာလည်း မရေရာလှသဖြင့် အလှည့်ကျ ရေပေးသွင်းခြင်းပြုရလေသည်။
တူးမြောင်းများဖြင့် ရေပေးသွင်းနိုင်သောကြောင့် မန်းချောင်း၏ ကမ်းနှစ်ဖက်လုံးတွင်စပါး၊ ဝါ၊ နှမ်း၊ ပဲ၊ ကွမ်းပင် စသည်တို့ကို ကောင်းစွာ စိုက်ပျိုးနိုင်သည်။
မန်းချောင်း၏ ရေသောက်နယ်မှာ ဧက ၃ဝ,ဝဝဝ နီးပါးရှိသည်။
မန်းချောင်း၏ ကမ်းဘေးနှစ်ဖက်တွင် ရွာပေါင်း ၅ဝ၊ ၆ဝ မျှ ရှိပေသည်။
မင်းဘူးမြို့နှင့် ငဖဲမြို့ အမည်များလည်း မန်းချောင်းကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော အမည်များဖြစ်၏။
မင်းဘူးမြို့အနီးတွင် မန်းချောင်းသည် ဧရာဝတီမြစ်အတွင်း စီးဝင်ပေါင်းဆုံသောကြောင့် မန်းပူးဟု ခေါ်ရာမှ မင်းပူး၊ မင်းဘူး ဖြစ်လာသည်။
ထို့ပြင်ငဖဲမြို့အနီးတွင် မန်းချောင်း လွှဲဖယ် စီးဆင်းသောကြောင့် မန်းဖယ်၊ မန်းဖဲ၊ မဖဲ၊ ငဖဲ ဖြစ်လာသည်ဟု ဆိုလေသည်။
မန္တလေးခရိုင်သည် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးတွင် ပါဝင်ခဲ့​သော ခရိုင်ဖြစ်သည်။
ခရိုင်ရုံးစိုက်ရာမြို့မှာ မန္တ​လေးမြို့ဖြစ်သည်။
၂၀၂၂ခုနှစ် ဧပြီလတွင် မန္တလေးခရိုင်မှ မြို့နယ်များကို မဟာအောင်မြေခရိုင်၊ အောင်မြေသာစံခရိုင်နှင့် အမရပူရခရိုင်များအဖြစ် ခွဲထုတ်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည် ပါဝင်သောမြို့နယ်များ thumb|မန္တလေးခရိုင်မြို့နယ်များ မန္တလေးခရိုင်တွင် ပါဝင်သည့် မြို့နယ်များနှင့် မြို့များမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။
အောင်မြေသာစံမြို့နယ် ချမ်းအေးသာစံမြို့နယ် မဟာအောင်မြေမြို့နယ် ချမ်းမြသာစည်မြို့နယ် ပြည်ကြီးတံခွန်မြို့နယ် အမရပူရမြို့နယ် အမရပူရမြို့ မြစ်ငယ်မြို့ ပုသိမ်ကြီးမြို့နယ် ပုသိမ်ကြီးမြို့ thumb|မန္တ​လေးခရိုင်အတွင်းရှိမြို့များ သမိုင်းကြောင်း ရတနာပုံခေတ် သီပေါမင်းလက်ထက်တွင် ကျန်ရှိနေသေးသော မြန်မာမင်းပိုင် နယ်မြေများအား ခရိုင် (၁၀)ခရိုင် ခွဲခြားသတ်မှတ်ခဲ့သည်။
ယခုခေတ် မန္တလေးခရိုင် ပါဝင်ရာ ဒေသမှာ ထိုခေတ်က ရတနာပုံနေပြည်တော်ပါဝင်သော ပထမဌာနခရိုင်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။
ဗြိတိသျှတို့ အထက်မြန်မာနိုင်ငံကို သိမ်းယူပြီးနောက် အထက်မြန်မာပြည်အား အရှေ့၊ အလယ်၊ မြောက်နှင့် တောင်ဟူ၍ ခရိုင်များ ခွဲခြားခဲ့ရာမှ နောက်ပိုင်းတွင် မိတ္ထီလာ၊ စစ်ကိုင်း၊ မန္တလေးနှင့် မင်းဘူး ခရိုင်များအဖြစ် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။
ထိုမန္တလေးခရိုင်တွင် ဗန်းမော်၊ မြစ်ကြီးနား၊ ကသာ၊ ရွှေဘို နှင့် မိုးကုတ် စီရင်စုများ ပါဝင်သည်။
အင်္ဂလိပ်တို့လက်ထက် ၁၉၃၁ခုနှစ်တွင် မန္တလေးခရိုင်၌ မန္တလေး၊ မတ္တရာနှင့် မေမြို့နယ်များ ပါဝင်ခဲ့သည်။
အကျယ်အဝန်းအားဖြင့် ၂၁၁၅စတုရန်းမိုင်ရှိခဲ့သည်။
လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက်လည်း ထိုအတိုင်းပင် တည်ရှိခဲ့သည်။
မန္တလေးခရိုင်၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့မှာ မန္တလေးမြို့ဖြစ်သည်။
အခြားမြို့များမှာ မေမြို့၊ အမရပူရမြို့၊ မတ္တရာမြို့၊ စဥ့်ကူးမြို့၊ မြစ်ငယ်မြို့တို့ဖြစ်ကြသည်။
လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် မန္တလေးခရိုင်ကို မန္တလေးအရှေ့ပိုင်းနယ်၊ မန္တလေးအနောက်ပိုင်းနယ်(အမရပူရနယ်)၊ မတ္တရာနယ်နှင့် မေမြို့နယ်တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ထားသည်။
၁၉၅၆ခုနှစ်တွင် မန္တလေးခရိုင်၏ ခန့်မှန်းလူဦးရေမှာ ၄၇၇,၁၀၀ ဦးရှိသည်။
thumb|၁၉၃၁ခုနှစ်က မန္တ​လေးခရိုင် ၁၉၅၉ခုနှစ်တွင် မတ္တရာနယ်အတွင်း ပုသိမ်ကြီးမြို့နယ်ကို တိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။
၁၉၆၅ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁ရက်နေ့တွင် ရွှေဘိုခရိုင်အတွင်းမှ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်နှင့် မိုးကုတ်မြို့နယ်များကို မန္တလေးခရိုင်အတွင်း ပြောင်း၍ ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။
ထို့အပြင် မန္တလေးမြို့ကို အရှေ့တောင်၊ အရှေ့မြောက်၊ အနောက်တောင်၊ အနောက်မြောက်မြို့နယ်များအဖြစ် မြို့နယ် (၄)ခုခွဲခြားခဲ့သည်။
၁၉၉၂ခုနှစ်တွင် မန္တလေးမြို့နယ်(၄)မြို့နယ်အား မြို့နယ်(၅)ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။
မန္တလေးခရိုင်မှ ပြင်ဦးလွင်၊ မတ္တရာ၊ စဥ့်ကူး၊ မိုးကုတ်၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်များကို ခွဲထုတ်ကာ ပြင်ဦးလွင်ခရိုင်အဖြစ် တိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။
ထို့ကြောင့် မန္တလေးခရိုင်တွင် မြို့နယ်(၇)မြို့နယ်နှင့် မြို့(၄)မြို့ ကျန်ရှိခဲ့သည်။
၂၀၂၂ခုနှစ် ဧပြီလ (၃၀)ရက်နေ့တွင် မန္တလေးခရိုင်မှ မဟာအောင်မြေမြို့နယ်၊ ချမ်းအေးသာစံမြို့နယ်၊ ချမ်းမြသာစည်မြို့နယ်၊ ပြည်ကြီးတံခွန်မြို့နယ်များကို မဟာအောင်မြေခရိုင် အဖြစ်လည်းကောင်း၊ အောင်မြေသာစံမြို့နယ်၊ ပုသိမ်ကြီးမြို့နယ်များကို အောင်မြေသာစံခရိုင်အတွင်းသို့လည်းကောင်း၊ အမရပူရမြို့နယ်ကို အမရပူရခရိုင်အဖြစ်လည်းကောင်း ပြောင်းလဲဖွဲ့စည်းခဲ့ကာ မန္တ​လေးခရိုင်ကို ပယ်ဖျက်ခဲ့သည်။
ပထဝီဝင်အ​နေအထား တည်​နေရာနှင့် အကျယ်အဝန်း မန္တလေးခရိုင်သည် မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်း မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးတွင် ဖွဲ့စည်းပါဝင်၍ မြန်မာနိုင်ငံ၏အလယ်ဗဟို အချက်အချာဖြစ်သောခရိုင်ဖြစ်သည်။
အရှေ့မှအနောက်သို့ မိုင်(၂၀)ခန့်၊ တောင်မှ မြောက်သို့ မိုင်(၃၀)ခန့် ရှည်လျားသည်။
နယ်နိမိတ် မြောက်ဘက်တွင် ပြင်ဦးလွင်ခရိုင်မှ မတ္တရာမြို့နယ်နှင့်အရှေ့ဘက်တွင် ပြင်ဦးလွင်ခရိုင်မှ ပြင်ဦးလွင်မြို့နယ်၊တောင်ဘက်တွင် ကျောက်ဆည်ခရိုင်မှ စဉ့်ကိုင်မြို့နယ်၊ အနောက်ဘက်တွင် ဧရာဝတီမြစ်ခြားကာ စစ်ကိုင်းခရိုင်၊ စစ်ကိုင်းမြို့နယ်များတည်ရှိသည်။
အကျယ်အဝန်း ၉၁၂စတုရန်းကီလိုမီတာ ကျယ်ဝန်းသည်။
​မြေမျက်နှာသွင်ပြင် ပင်လယ်​ရေမျက်နှာပြင်အထက် ပျမ်းမျှ​ပေ၂၅၀အထက်တွင် တည်ရှိသည်။
မန္တလေးခရိုင်၏ အရှေ့ပိုင်းသည် ရှမ်းရိုးမတောင်တန်းတည်ရှိကာ တောင်ကုန်းတောင်တန်းများ ပေါများသည်။
မန္တလေးမြို့ပြဧရိယာသည် ညီညာသော လွင်ပြင်ဖြစ်သည်။
ခရိုင်၏ အနောက်တောင်ပိုင်းသည် မြစ်နှစ်သွယ်ဆုံရာဖြစ်ပြီး မိုးများချိန်တွင် ရေကြီးလေ့ရှိသည်။
ဧရာဝတီမြစ်ထဲတွင် ပုသိမ်ကြီးမြို့နယ်၏ အပိုင်ဖြစ်​သော မြေနုကျွန်းများရှိ၍ ထိုကျွန်းများသည် မကြာခဏ ​ရေဝင်​ရောက်တတ်သည်။
မန္တလေးနှင့် အမရပူရနယ်များတွင် အင်းအိုင်များ ပေါများသည်။
ရေဆင်း မန္တလေးခရိုင်ကိုဖြတ်၍စီးသောမြစ်များမှာ ဧရာဝတီမြစ်နှင့် ယင်း၏ လက်တက်များဖြစ်သော မြစ်ငယ်နှင့် မတ္တရာ (ချောင်းမကြီး)များဖြစ်သည်။
ဧရာဝတီမြစ်သည် မန္တလေးခရိုင်၏ အနောက်ဘက် နယ်နမိတ်တလျှောက် မြောက်မှ တောင်သို့ ဖြတ်စီးသည်။
သင်္ဘောများ အမြဲမပြတ် စုန်ဆန်သွားလာနိုင်သည်။
ဒုဋ္ဌဝတီဟူ၍ခေါ်သော မြစ်ငယ်မြစ်သည် ရှမ်းပြည်နယ်မှ စီးဆင်းလာပြီး မန္တလေးခရိုင်၏ တောင်ဘက်နယ်နိမိတ်တစ်လျှောက် စီးဆင်းကာ ဧရာဝတီမြစ်ထဲသို့ စီးဝင်သည်။
ချောင်းမကြီးဟူ၍လည်း ခေါ်သော မတ္တရာမြစ်(ရှမ်းပြည်တွင် နမ့်ပယ် ဟုလည်းခေါ်သည်။
) သည် ရှမ်းပြည်နယ်၌ မြစ်ဖျားခံ၍ မန္တလေးအထက် ၂၅ မိုင်ဝေးသောနေရာ၌ ဧရာဝတီဖြစ်နှင့် ပေါင်းဆုံသည်။
ဧရာဝတီနှင့် စကားပင်အကြား မိုင် ၂ဝ မျှအထိ လှေငယ်များ ကူးသန်းသွားလာနိုင်သည်။
လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးအတွက် ဤချောင်းမှရေကို တူး၍ သွယ်ယူရသည်။
အရေးပါသော တူးမြောင်းများမှာ ရွှေလောင်းတူးမြောင်း၊ ရွှေတချောင်းတူးမြောင်း၊ ဒင်္ဂါးတူးမြောင်း တို့ဖြစ်လျက် မင်းတုန်းမင်းကြီးလက်ထက်ကတူးခဲ့သော တူးမြောင်းများဖြစ်၍ အလျား မိုင် ၃ဝ၊၂၆ မိုင်၊ ၁၃ မိုင် အသီးသီးရှိသည်။
ထို့အပြင် ဧရာဝတီမြစ်နှင့်ဆက်သွယ်လျက်ရှိသော မြစ်တိမ်နှင့် သင်္ဂဇာချောင်းများလည်း ရှိပေသည်။
ဤသည်တို့အပြင် မိုးရာသီ၌ ရေသိုလှောင်ရန် မန္တလေးအရှေ့ဘက်တွင် အောင်ပင်လယ်ကန်၊ အရှေ့မြောက်ဘက်ယွန်းယွန်း ၂၁ မိုင်ခန့်အကွာတွင်နန္ဒာကန်နှင့် အမရပူရအနီး တောင်သမန်အင်းများရှိသည်။
မန္တလေးတူးမြောင်းကို ဖောက်ထားပြီး အောင်ပင်လယ်နှင့် နန္ဒာကန်တဝိုက်နေရာများတွင် စပါးစိုက်ပျိုးကြသည်။
ရာသီဥတု မန္တလေးခရိုင်၏ ရာသီဥတုမှာ ပူပြင်းခြေက်သွေ့၍ မိုးနည်းသည်။
မိုးရေချိန် လက်မ ၃ဝ မှ ၄၁ အထိ ရွာသွန်းသည်။
လူဦး​ရေ ၂၀၁၄ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ မန္တလေးခရိုင်၏ လူဦးရေမှာ ၁,၇၂၆,၈၈၉ဖြစ်သည်။
အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန၏ နှစ်စဉ်ထုတ်ပြန်သော အစီရင်ခံစာများအရ ၂၀၁၉ခုနှစ်တွင် လူဦးရေသည် ၁,၃၆၀,၁၃၈ ဖြစ်သည်။
မြို့ပြဧရိယာတွင် ချမ်းမြသာစည်မြို့နယ်သည် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်ကာ မြို့ပြနှင့်ကျေးလက်ပေါင်းစပ်ထားသည့် ပုသိမ်ကြီးမြို့နယ်သည် ခရိုင်အတွင်း လူဦးရေ အများဆုံးဖြစ်သည်။
၂၀၁၄ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ မန္တလေးခရိုင်တွင် လူဦးရေ ၁၃သိန်းကျော်သည် မြို့ပြတွင် နေထိုင်ကာ ၄သိန်းကျော်သည် ကျေးလက်တွင် နေထိုင်ကြသည်။
မြို့ပြနေထိုင်သူဦးရေမှာ ၇၆.၄ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်သည်။
ဗုဒ္ဓဘာသာကို အများဆုံးကိုးကွယ်ကြသည်။
စီးပွားရေး မန္တလေးခရိုင်သည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းရှိ စီးပွား​ရေးအချက်အချာကျ​သော ခရိုင်ဖြစ်သည်။
တရုတ်နိုင်ငံနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံတို့နှင့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်​ရေးရှိ၍ စီးပွားဖြစ်ထွန်းသည်။
ခရိုင်​နေလူထုသည် ဝန်​ဆောင်မှုလုပ်ငန်းနှင့် မြန်မာ့ရိုးရာ လက်မှုလုပ်ငန်းများကို အများဆုံး လုပ်ကိုင်ကာ အမရပူရမြို့နယ်နှင့် ပုသိမ်ကြီးမြို့နယ်များတွင် စိုက်ပျိုး​ရေးလုပ်ငန်းပါလုပ်ကိုင်သည်။
ခရိုင်၏ အဓိကထွက်ကုန်မှာ စုံလင်လှသည်။
တူးမြောင်းများဖြင့် ဆန်စပါးစိုက်ပျိုးရသည်။
ထို့အပြင် မြန်မာနိုင်ငံအရပ်ရပ်မှ လူအပေါင်းတို့သည် ရှေးမြန်မာသုံးပစ္စည်းအမျိုးမျိုးကို လိုအပ်ပါကမန္တလေးမှ မှာယူ ရရှိသည်။
ပို့​ဆောင်ဆက်သွယ်ရေး မန္တလေးခရိုင်သည် မြန်မာတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု စုဝေးရာဒေသဖြစ်သည်။
မန္တလေးခရိုင်သည် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ကောင်းမွန်သည်။
ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းဖြင့် မီးသင်္ဘောများအထက်အောက် စုန်ဆန်နိုင်သကဲ့သို့ မီးရထားလမ်းဖြင့်လည်း မန္တလေး ဘူတာကြီး မှသွားနိုင်သည်။
မော်တော်ကားလမ်းများဆုံရာခရိုင်ဖြစ်သည်။
ရန်ကုန်-မန္တလေး အမြန်လမ်းမအပါအဝင် နိုင်ငံအနှံ့သို့လမ်းများစွာလည်းရှိသည်။
မန္တလေးမြို့တွင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်နှင့် ပြည်တွင်းသုံးလေယာဉ်ကွင်းများ ရှိသဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံတဝန်းလုံးသို့ ခရီးလမ်း မခက်ခဲလှချေ။
လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးကောင်းသည့်အလျောက် ရောင်းရေးဝယ်တာဖွံ့ဖြိုးသော ခရိုင်ဖြစ်သည်။
ပညာရေး မန္တလေးခရိုင်တွင် အထက်မြန်မာပြည်၏ အဆင့်မြင့်တက္ကသိုလ်များစွာတည်ရှိသည်။
ဝိဇ္ဇာသိပ္ပံတက္ကသိုလ်များ၊ ကျန်းမာရေးဆိုက်ရာတက္ကသိုလ်များ၊ နည်းပညာတက္ကသိုလ်များ၊ ကွန်ပျူတာတက္ကသိုလ်များ ကောလိပ်/သိပ္ပံများစွာ တည်ရှိသည်။
ခရိုင်အတွင်း အသက် ၁၅နှစ်နှင့်အထက် အိမ်ထောင်စုအလိုက် စာတတ်မြောက်နှုန်းသည် ၉၆.၃ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်သည်။
ကျန်းမာရေး မန္တလေးခရိုင်သည် အထက်မြန်မာပြည်၏ အဆင့်မြင့်ဆေးရုံကြီးများ တည်ရှိရာ ခရိုင်တစ်ခုဖြစ်သည်။
အထင်ကရနေရာများ မန္တလေးခရိုင်သည် မြန်မာမင်းတို့ ဘုန်းတန်ခိုးထွန်းကားရာအရပ်ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ခရိုင်အတွင်း၌ ထင်ရှားကျော်ဇောသည့် ဘုရားစေတီများသာမက ထင်ရှားသော အဆောက်အအုံများရှိသည်။
အမရပူရတွင် ရွှေကြက်ယက်ဘုရားရှိသည်။
မြစ်ငယ်မြစ်၏ မြောက်ဘက်ကမ်းပေါ်တွင် အနော်ရထာမင်းစော၏ မိဖုရားစောမွန်လှ တည်ခဲ့သော ရွှေစာရံ ဘုရားများလည်း တန်ခိုးကြီးထူးခြားလျက် နှစ်စဉ် တပေါင်းလတွင် ဘုရားပွဲကျင်းပသည်။
ဘုရားပွဲကျင်းပချိန်တွင် ငါးများ ကမ်းဘေးသို့ လာ၍ ဘုရားဖူးများလက်မှ အစားအစာကို ယူစားရုံမျှမက ဘုရားဖူးများက ခေါင်းတွင် ရွှေချပေးသည်ကို ခံကြသည်။
ထို့အပြင် ရွှေစာရံဘုရားတွင် တင်သောဆွမ်းကို ပုရွတ်ဆိတ်မတတ် ကျီးမစားဟူ၏။
ဘုရားပုရဝုဏ်အတွင်း ပုရွတ်ဆိတ်နှင့် ကျီးများကိုမတွေ့ရ။
မင်းတုန်းမင်းတရားကြီး သတ်မှတ်ခဲ့သော မန္တလေးနယ်မှာ ရွှေကြိုးသတ်နယ်မြေဟု ခေါ်လျက်၊ အရှေ့သိုလားသော် နတ်ထိပ်တောင်ရိုး၊ တောင်ဘက်သို့ လားသော် မြစ်ငယ်မြစ်၊ အနောက်ဘက်သို့ လားသော် ဧရာဝတီမြစ်၊ မြောက်သို့လားသော် မတ္တရာမြစ်တို့ ဖြစ်ကြလေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၉) မန္တလေးနန်းတော် ကိုးကား Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိခရိုင်များ Category:မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး။
မိန်ဇိမ်ငှက် (Esacus recurvirostris) သည် "ကာရာဒရီအီဖောမီး" မျိုးစဉ်တွင်လည်းကောင်း၊ "ဗူရင်နီဒီး"မျိုးရင်းတွင်လည်းကောင်း ပါဝင်၍ ပါဏဗေဒအလိုအားဖြင့် "အီစာကပ်ရီကာဗီရိုစတြစ်" ဟုခေါ်သည်။
မိန်ဇိမ်ငှက်သည် အလွန် မြင်ရခဲသော ငှက်မျိုးဖြစ်၍ လူသိနည်းသည်။
ကိုယ်အလျား ၂ဝ လက်မ ရှိသည်။
နှုတ်သီးထိပ်သည် အပေါ်သို့ ကောက်မသွားဘဲ ဖြောင့်တန်း၍ နေသည်။
ခြေတံရှည်၍ ခြေချောင်း ၃ ချောင်းရှိပြီးလျှင် ကြီးသော မျက်စိများရှိသည်။
မိန်ဇိမ်ငှက်သည် ကျယ်လောင် စူးရှသော အသံဖြင့် အော်တတ်သည်။
သို့ရာတွင် သွားရောက်နှောင့်ရှက်လျှင် မြွေတွန်သကဲ့သို့ အော်သည်။
သားပေါက်ချိန်၌ ညဉ့်အခါ မိန်ဇိမ်ငှက် အော်သံကို တစ်ခါတစ်ရံ ကြားရသည်။
မိန်ဇိမ်ငှက်များသည် ပင်လယ် သဲသောင်ပြင်နှင့် ကျောက်တန်းများ၊ မြစ်ကြီးများ၏ သဲကမ်းပါးများတွင် ကျက်စားသည်။
သဲသက်သက်ထက် ရွှံ့၊ ကျောက်ခဲကလေးများနှင့် အပင်ကလေးများ ရှိသည့် နေရာကို ပိုမိုနှစ်သက်ကြသည်။
သားပေါက်ချိန်မှတစ်ပါး အခြားအချိန်များ၌ ဝပ်၍မနေတတ်ချေ။
လူအနားကပ်လာသော်လည်း မပြေးဘဲ စိမ်းဖျော့ဖျော့ခြေတံရှည်ကြီးများဖြင့် ရပ်ကြည့်နေတတ်ကြသည်။
မိုးရာသီနှင့် ဆောင်းရာသီများတွင် ၁၂ ကောင်မှ အကောင် ၂ဝ ထိ အုပ်ဖွဲ့၍ အစာရှာထွက်ကြသည်။
မြစ်ရေကြီးသည့်အခါ မိန်ဇိမ်ငှက်အုပ်များသည် ရေကြီးမှတ်ပေါ်တွင်ပေါက်သော မြက်ခင်းပြင်များ၌ သွားလာ ကျက်စားနေသည်ကိုတွေ့ရသည်။
နွေရာသီတွင် မိန်ဇိမ်ငှက်ကလေးများဥမှ ပေါက်ကြသည်။
ဥများကို မြစ်သဲကမ်းပါးပေါ်တွင် အုလေ့ရှိရာ၊ ကျောက်ခဲကလေးများနှင့် ဆင်တူ၍ မှားယွင်းတတ်သည်။
တမြုံလျှင် ဥ ၂ ဥ ရှိတတ်သည်။
ဥအရောင်မှာ အဝါမှ အညိုရောင် ဖြစ်ပြီးလျှင် အမည်းတွန့်များ ပါရှိသည်။
အရှေ့တောင်အာရှ ကျွန်းဆွယ်နှင့် ဩစတြေးလျကျွန်းတွင် မိန်ဇိမ်ငှက်ကို တွေ့ရသည်။
မြန်မာနိုင်ငံတွင် မြိတ်ကျွန်းစု၊ ဧရာဝတီမြစ်တစ်လျှောက်၌ မြစ်ဆုံမှ ဟင်္သာတမြို့အထိ ၊ မိုးကောင်းနှင့် ရွှေလီမြစ်များ ၊ ပုသိမ်ဖက်ရှိ ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းနှင့် စစ်တောင်းနှင့် စစ်တောင်းမြစ်ဝများတွင် တွေ့ရလေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၉) ကိုးကား ကဏ္ဍ:စင်ရော်၊ ရေညှောင့်ကောင်နှင့် အလားတူငှက်များ ကဏ္ဍ:အရှေ့တောင်အာရှတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ ကဏ္ဍ:တောင်အာရှတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ။
မိန်းပြည်နယ်သည် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတွင် ဖွဲ့စည်းပါဝင်သော ပြည်နယ်တစ်ခုဖြစ်၍ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု၏ အရှေ့မြောက်ဘက် အစွန်ဆုံးတွင် တည်ရှိသည်။
မိန်းပြည်နယ်သည် ကနေဒါနိုင်ငံတွင် ပါဝင်သော ကွီဗက်နှင့် နယူးဗရန်းဇွစ်ပြည်နယ်၂ ခု အကြား သပ်နှက်သွင်းထားဘိသကဲ့သို့ ဟိုက်၍ ဝင်သွားသည်။
မိန်းပြည်နယ်၏ တောင်ဘက်တွင် နယူးဟမ်ရှိုင်းယားပြည်နယ်တည်ရှိကာ တောင်ဘက်နှင့် အရှေ့တောင်ဘက်တွင်ကား အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာနှင့် ဆက်စပ်နေသော မိန်းပင်လယ်ကွေ့ရှိသည်။
မိန်းပြည်နယ်တွင် ဆိပ်ကမ်းကောင်းများရှိသည်။
သို့သော် ကမ်းရိုးတန်းသည် ညီညာခြင်းမရှိဘဲ အကွေ့အကောက် အဝင်အထွက်များကာ ကျွန်းကလေး အမြောက်အမြားလည်း ရှိသည်။
ထိုကြောင့်ပင် တစ်မျိုးကြည့်၍ ကောင်းသည့်အပြင် ကမ်းရိုးတန်း အတွင်းဘက်တွင် စိမ်းလန်းစိုပြည်သော တောတောင်၊ နက်ရှိုင်းသော ချိုင့်ဝှမ်းများ၊ အင်းအိုင် စိမ့်စမ်းများပေါများ၍ သာယာသောကြောင့် မိန်းပြည်နယ်ကို အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ကစားကွင်းဟုပင် ခေါ်စမှတ်ပြုကြသည်။
နှစ်စဉ် မိန်းပြည်နယ်သို့ လည်ပတ်ကြသည်။
မိန်းပြည်နယ်၏အကျယ်အဝန်းမှာ ၃၅,၃၈၅ စတုရန်းမိုင် ဖြစ်၏။
အကျယ်ဆုံး အနံမှာ မိုင် ၂၁ဝ၊ အရှည်ဆုံး အလျားကား မိုင် ၃၂ဝ ရှိ၍ ကမ်းရိုးတန်း မိုင် ၂,၄ဝဝ ရှည်လျားသည်။
မိန်းပြည်နယ်၏ မြို့တော်မှာ အော်ဂပ်စတာဖြစ်၍ အခြားမြို့ကြီးတို့မှာ လူဝစ်စတန်၊ ဩဗန်း စသည်တို့ဖြစ်၏။
မိန်းပြည်နယ်ကို သဘာဝ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် အက်ပလက်ချီယန် ကုန်းပြင်မြင့်ဒေသနှင့် ကမ်းရိုးတန်း ဒေသဟူ၍ ၂ ပိုင်းခွဲနိုင်သည်။
တောင်တန်းများသည် အနောက်မြောက်ဘက်တွင်ရှိ၍ အမြင့်ဆုံး တောင်ထွတ်ဖြစ်သော ကတာဒင်တောင်သည် ပေ ၅,၃၅ဝမျှမြင့်၍ မိန်းပြည်နယ်၏ အလယ်ဗဟိုလောက်တွင် တည်ရှိသည်။
မိန်းပြည်နယ်တွင် အိုင်ပေါင်း ၁,၆၂ဝ မျှ ရှိသည့်အနက် အကြီးဆုံးအိုင်ဖြစ်သော မုစဟက်သည် ၃၅ မိုင် ရှည်လျား၍၊ အနံ ၂ မိုင်မှ ၁ဝ မိုင်အထိ ရှိသည်။
မိန်းပြည်နယ်တွင် ထင်ရှားသည့် မြစ်ချောင်း တို့ကား ကင်နီဗက်၊ ပီနော့ဗစကော့၊ အန်ဒရပ်စကော့ဂင်၊ စိန်ကရွားတို့ဖြစ်၍ လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ထုတ်ယူရေးအတွက် ရေအားပေးနိုင်စွမ်းရှိသည့် မြစ်များဖြစ်၏။
မိန်းပြည်နယ်၏ ရာသီဥတုသည် ဆောင်းတာရှည်၍ အေးမြလုသည်။
နှင်းများစွာ ကျသည်။
တစ်နေရာနှင့် တစ်နေရာ မိုးအရွာ ညီသောကြောင့် မိုးခေါင်ခြင်း၊ ပြင်းထန်သော မိုးသက်မုန်တိုင်းကျခြင်းတို့ ဖြစ်ခဲ့၏။
မိန်းပြည်နယ် အကျယ်အဝန်း၏ ၆၅ ရာခိုင်နှုန်းမျှတွင် သစ်တောများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းလျက်ရှိသည်။
သစ်ထုတ် သစ်ခွဲခြင်းသည်လုပ်ငန်းကြီးတစ်ခုဖြစ်၍ အဓိကသစ်တို့ကား ထင်းရှူးဖြူ၊ စပရု၊ ဘုဇပတ်၊ ဟမ္မလော့၊ ဆီဒါ၊ အက်ရှ၊ ဗိချ (သင်းဝင်) အစရှိသည်တို့ဖြစ်၏။
သို့ဖြစ်၍လည်း မိန်းပြည်နယ်သည် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတွင် သစ်ပျော့ဖတ်နှင့် စက္ကူအများဆုံး ထွက်ရာဒေသ ဖြစ်၏။
အာလူးအများဆုံး ထွက်ရာဒေသလည်းဖြစ်၍ အခြား ကောက်နှံတို့မှာ ပြောင်း၊ မြင်းစားဂျုံ၊ ရှရီမန်ပင်တို့ဖြစ်သည်။
တံငါလုပ်ငန်းသည်လည်း ထိပ်တန်းလုပ်ငန်း တစ်ခုဖြစ်၍ မိန်းပြည်နယ်မှ ဟဲလဗတ်၊ကော့ဒ၊ ဟက်ဒေါ့၊ မက်ကရယ်၊ တူးနား၊ ဟယ်ရင်၊ ဆာဒင်းငါးစသောငါးများထွက်၏။
ပုစွန်ထုပ်၊ ကနန်း စသည်တို့လည်း ပေါများစွာ ထွက်၍ ထင်ရှား၏။
မိန်းပြည်နယ်တွင် သင်္ဘော တည်ဆောက်ခြင်း လုပ်ငန်းသည်လည်း ထင်ရှားသော လုပ်ငန်းကြီးတစ်ခု ဖြစ်၏။
သီးနှံ၊ ဟင်းသီးဟင်းရွက်၊ ငါးစသည်တို့ကို စည်သွတ်သော လုပ်ငန်း၊ အထည်အလိပ်၊ ဘွတ်ဖိနပ်လုပ်ငန်းများ သည်လည်း အရေးပါသည်။
မိန်းပြည်နယ်မှ ရရှိသော သယံဇာတပစ္စည်းတို့မှာ ထုံးကျောက်၊သင်းပုန်းကျောက်၊ သဲ၊ ကျောက်စရစ်၊ ဖဲလစပါးနှင့် နှမ်းဖတ်ကျောက်တို့ ဖြစ်၏။
မိန်းပြည်နယ်သည် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုရှိ အခြားပြည်နယ်များနှင့် လည်းကောင်း၊ ကနေဒါ နိုင်ငံနှင့် လည်းကောင်း ရေကြောင်း၊ ကုန်းကြောင်း၊ လေကြောင်းတို့ဖြင့် ဆက်သွယ်လျက်ရှိသည် မိန်းပြည်နယ်တွင် မီးထားလမ်း မိုင်ပေါင်း ၁,၉၄ဝ နှင့်ကားလမ်းမိုင် ၃,ဝဝဝ ခန့်ရှိသည်။
မိန်းပြည်နယ်သည် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး လမ်းမပေါ်တွင်တည်ရှိသည် မဟုတ်သောကြောင့် ဆိပ်ကမ်းများတွင် သင်္ဘောကြီးများ ဝင်ထွက်သွားလာခြင်းမရှိလှပေ။
သို့သော် လေကြောင်းခရီးသည် အရေးပါလေသည်။
မိန်းပြည်နယ်တွင် နေထိုင်သူတို့အနက် အများစုမှာ အင်္ဂလိပ်၊ စကော့နှင့် အိုင်းရစ်အဆက်အနွယ်များ ဖြစ်၏။
လူဦးရေမှာ ၁၉၆ဝ ပြည့်နှစ် သန်းကောင်စာရင်းအရ ၉၆၄,၂၃၅ ယောက် ဖြစ်၏။
မိန်းပြည်နယ် လူဦးရေ၏ ရာခိုင်နှုန်း ၆ဝ ခန့် သည် ကျေးလက်မြို့ငယ်များတွင် နေထိုင်ကြသည်။
မိန်းပြည်နယ် ကမ်းခြေသို့ ခရစ် ၁ဝဝဝ ပြည့်နှစ်ခန့်က ဗိုက်ကင်းတို့ လာရောက်ခဲ့ကြသည်ဟု ဆို၏။
ဆီဗက်စချန်ကဲဗော့၊ဗေရီဆားနို၊ ဂျွန်ဟောကင်း၊ ဂီးလဗတ်၊ ရှမ်ပလိန်၊ ကာတီယေးအစရှိသော နယ်သစ်ရှာ အာဇာနည်များသည်လည်း မိန်းပြည်နယ်သမိုင်းနှင့် ဆက်စပ် ထင်ရှားသော ပုဂ္ဂိုလ်များ ဖြစ်၏။
ခရစ် ၁၆ဝ၇ ခုနှစ်တွင် ဂျော့ပေါ့ပဟမ် ဦးဆောင်၍ အင်္ဂလိပ်လူမျိုးတို့ မြို့ရွာတည်ထောင်ခဲ့သော်လည်း မကြာရှည်ပေ။
၁၆၂၂ ခုနှစ်တွင် ကန်နီဗက်နှင့် မဲရီမက်မြစ် ၂ ခုကြားရှိ မြေကို ဂျွန်မေဆွန်နှင့် ဖာဒီနန်ဒိဂါဂျက်တို့ ရရှိခဲ့ကြ၍ မကြာမီ ထိုမြေကို ယင်းပုဂ္ဂိုလ် ၂ ဦး ခွဲဝေယူကြသည်။
၁၆၃၆ ခုနှစ်တွင် ဂေါဂျက်သည် မိန်းနယ်၌ စံနစ်တကျအုပ်ချုပ်ရေးကို အစပျိုးခဲ့သည်။
၁၆၄၁ ခုနှစ်တွင် ယခု ယော့မြို့တည်ရာ၌ ဂေါ့ဂျီယာနာမြို့ကိုတည်ထောင်ခဲ့၏။
မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ်သည် ကြာမြင့်သော ကာလကင် မိန်းနယ်ကို ပိုင်ဆိုင်ကြောင့်ဖြင့် တောင်းဆိုခဲ့ပေသည်။
သို့ဖြင့် ၁၆၇၇ ခုနှစ်တွင် ဂေါဂျက်၏ပိုင်ဆိုင်ခွင့်ကို ယင်း၏ အဆက်အနွယ်များထံမှ ဝယ်ယူလိုက်၏။
၁၆၉ဝ ပြည့်နှစ်တွင် မိန်းနှင့် မက်ဆချူးဆက်ကို ပူးပေါင်းလိုက်သည်။
သို့သော် ၁၈၂ဝ ပြည့်နှစ်တွင်မူ မိန်းသည် သီးခြားပြည်နယ်ဖြစ်လာကာ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ဖွဲ့စည်းပါဝင်လာသည်။
၁၈၃၁ခုနှစ်တွင် အောဂပ်စတာမြို့သည် မြို့တော်ဖြစ်လာသည်။
ပြည်နယ်တွင်း၌ ပြည်သူပိုင်မြေများကို ဝေငှနေရာချရာ၌ အတော်ပင် အငြင်းအခုန် ဖြစ်ပွားခဲ့၏။
၁၈၃၉ ခုနှစ်တွင် မိန်းပြည်နယ်နှင့် နယူးဗရန်းဇွစ် ပြည်နယ်တို့သည် နယ်စပ်နယ်နမိတ်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ အချင်းများခဲ့လေသည်။
၁၈၄၂ ခုနှစ်တွင် အက်ရှဗာတန်စာချုပ်အားဖြင့် ပြေလည်သွားခဲ့သည်။
သို့သော် ၁၉၁ဝ ပြည့်နှစ်တွင်မှ အပြီးသတ် ဖြေရှင်း ပြီးစီးသွားလေသည်။
ပထမ ကမ္ဘာစစ်ကြီးအတွင်း၌ကား သင်္ဘောတည် လုပ်ငန်းကိုသာမက၊ ဖိနပ်လုပ်ငန်းနှင့် အထည်အလိပ် လုပ်ငန်းတို့ကိုပါ စစ်ကြီးကို အထောက်အပံ့ဖြစ်စိမ့်သောငှာ တိုးချဲ့ခဲ့ရလေသည်။
လုပ်ငန်းသစ်များလည်း ထွန်းကားခဲ့လေသည်။
မုန်ညင်းပင်သည် ကရူစီဖာရီး မျိုးရင်းတွင် ဗရပ်ဆီကာ မျိုးစု၌ ပါဝင်၍ ယင်း၏ ရုက္ခဗေဒအမည်မှာ အဖြူမျိုးကို ဗရပ်ဆီ ကာ အဲလဗာဟူ၍ လည်းကောင်း၊ အမည်းမျိုးရင်းကို ဗရပ်ဆီကာ နိဂရာ ဟူ၍ လည်းကောင်းခေါ်သည်။
အရွက်ပေါများသော ဤ မုန်ညင်းပင်မားကို ကမ္ဘာ့သမပိုင်းဒေသများတွင် စိုက်ပျိုးကြသည်။
မုန်ညင်းပင်မှရသော မုန်ညင်းစေ့များကို ဟင်းလျာခတ် အမွှေးအ ကြိုင်အနေနှင့် ဖြစ်စေ၊ ဘယဆေး အဖြစ်နှင့် ဖြစ်စေ ရှေးခေတ်မှစ ၍ အသုံးပြုလာခဲ့ကြသည်။
မုန်ညင်းရွက်များသည် ကြီး၍ထူပြီးလျှင် လွှသွားပုံကဲ့သို့ အချွန်ကလေးများရှိသည်။
အရောင်မှာ အစိမ်းရင့် ရောင်ဖြစ်သည်။