kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
ဆိုလိုသည်မှာ မိဘများသည် မိမိတို့၏ သားသမီးများကို ချစ်ခင်ကြသော်လည်း အဘိုးအဘွားများမှာ မြေးများကို သာ၍ပင် ချစ်ခင်မြတ်နိုးကြကြောင်းကို ဖော်ပြသည်။
မြေးများအပေါ်တွင် ပိုမို၍ အလိုလိုက်ခြင်း၊ ချစ်မြတ်နိုးခြင်းများ ပြုလုပ်တတ်ကြသည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် မိသားစု ဆက်ဆံရေးတွင် အဘိုးအဘွားနှင့် မြေးတို့၏ အထူးခြားဆုံး ဆက်ဆံရေးကို ပုံဖော်သည်။
ကိုးကားချက်များ "သားသမီးအချစ် မြေးအနှ်စဆိုသော စကားအတိုင်း ဦးတိုးမှာ ရိုးတွင်း ခြင်ဆီအထိ စွဲအောင် သဲသဲမဲမဲ ချစ်ခဲ့ရှာတော့၏။
" [၁၂၉၈] ခင်လေးတို။
"သားမှာ အချစ်၊ မြေးမှာ အနှစ် ဆိုသော စကားကဲ့သို့ မြေးမကလေးအားအလွန်ပင် ချစ်ခဲ့လေသည်။
သား၏ရုပ်ရည်၊ သီတာမည်သား၊ ရေကြည်ချမ်းမြ၊ တစ်ပေါက်ကျက၊ မိဘတို့ဝမ်း၊ ငြိမ်းစတမ်း သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “သား၏ရုပ်ရည်၊ သီတာမည်သား၊ ရေကြည်ချမ်းမြ၊ တစ်ပေါက်ကျက၊ မိဘတို့ဝမ်း၊ ငြိမ်းစတမ်း” ဆိုသည်မှာ မိဘများ၏ သားသမီးအပေါ် ချစ်ခင်မြတ်နိုးမှုကို ပုံဖော်သော ဆိုရိုးစကားဖြစ်သည်။
“သား၏ရုပ်ရည်” ဆိုသည်မှာ သားသမီး၏ ရုပ်ရည်သွင်ပြင်ကို မြင်တွေ့ရခြင်းကို ဆိုလိုသည်။
“သီတာမည်သား” ဆိုသည်မှာ “သီတာ” (အေးမြသော ရေ) နှင့် တူသော “သား” (သားသမီး) ဟု ဆိုလိုသည်။
သီတာရေသည် အေးမြမှုကို ပေးစွမ်းသကဲ့သို့ သားသမီးသည် မိဘများအတွက် အေးချမ်းမှု၊ ဝမ်းသာမှုတို့ကို ပေးစွမ်းနိုင်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။
“ရေကြည်ချမ်းမြ၊ တစ်ပေါက်ကျက” ဆိုသည်မှာ အေးမြသော ရေကြည်တစ်ပေါက် ကျရောက်ခြင်းသည် ခန္ဓာကိုယ်ကို အေးချမ်းစေသကဲ့သို့ သားသမီးကို မြင်တွေ့ရခြင်းသည် မိဘများ၏ စိတ်နှလုံးကို အေးချမ်းစေသည်ဟု ဆိုလိုသည်။
“မိဘတို့ဝမ်း၊ ငြိမ်းစတမ်း” ဆိုသည်မှာ သားသမီးကို မြင်တွေ့ရခြင်းဖြင့် “မိဘတို့ဝမ်း” (မိဘများ၏ စိတ်နှလုံး) သည် “ငြိမ်းစတမ်း” (အေးချမ်းငြိမ်းအေးသွားသည်) ဟု ဆိုလိုသည်။
ဆိုလိုသည်မှာ မိဘများသည် သားသမီးများကို မြင်တွေ့ရသောအခါ အေးမြသော ရေကြည်နှင့် ထိတွေ့ရသကဲ့သို့ စိတ်နှလုံး အေးချမ်းငြိမ်းအေးသွားပြီး ဝမ်းသာပီတိ ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုလိုသည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် မိဘနှင့် သားသမီးကြားရှိ နက်ရှိုင်းသော ချစ်ခြင်းမေတ္တာကို ပုံဖော်သည်။
ကိုးကားချက်များ "သား၏ရုပ်ရည်၊ သီ တာမည်သား၊ ရေကြည်ချမ်းမြ၊ တစ်ပေါက်ကျက၊ မိဘတို့ဝမ်း၊ ငြိမ်းစတမ်းဖြင့်၊" [၈၈၅] ကိုး ၉၇။
"သား၏ရုပ်ရည်၊ သီတာမည်သည်၊ ရေကြည်ချမ်းမြ၊ တစ်ပေါက်ကျက၊ မိဘတို့ဝမ်း၊ ငြိမ်းစတမ်း ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တစ်ရံတစ်ခါ၊ သားနှင့်ကွာသော်၊ သားမှာမျက်စိ၊ နှလုံးရှိ၍၊ ဖမိတို့တမ်း၊ ပန်းညှိုးနွမ်းသို့ ဟူ၍လည်းကောင်း သူဟောင်းတို့ အမိန့်တော်မြတ်ရှိသည်။
သားဦးစနေ မီးလိုမွှေ သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “သားဦးစနေ မီးလိုမွှေ” ဆိုသည်မှာ စနေနေ့တွင် မွေးဖွားသော သားဦး သို့မဟုတ် သမီးဦးသည် မိဘများအတွက် ဒုက္ခ သို့မဟုတ် စိတ်ဆင်းရဲမှုများ သယ်ဆောင်လာတတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသော ရှေးရိုးအယူအဆတစ်ခုဖြစ်သည်။
“သားဦးစနေ” ဆိုသည်မှာ “စနေ” (စနေနေ့) တွင် မွေးဖွားသော “သားဦး” (ပထမဦးဆုံး မွေးဖွားသော သား သို့မဟုတ် သမီး) ကို ရည်ညွှန်းသည်။
“မီးလိုမွှေ” ဆိုသည်မှာ “မီး” ကဲ့သို့ လောင်ကျွမ်းစေခြင်း၊ ဒုက္ခပေးခြင်း၊ စိတ်ဆင်းရဲစေခြင်းဟု ဆိုလိုသည်။
ဆိုလိုသည်မှာ စနေနေ့တွင် မွေးဖွားသော သားဦး သို့မဟုတ် သမီးဦးသည် မိဘများအတွက် စိန်ခေါ်မှုများ၊ အခက်အခဲများ သို့မဟုတ် စိတ်ဆင်းရဲမှုများကို ဖြစ်စေနိုင်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။
ဤအယူအဆသည် ဗေဒင်နှင့် နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှုများနှင့် ဆက်စပ်နေပြီး စနေဂြိုဟ်၏ လွှမ်းမိုးမှုသည် လူတစ်ဦး၏ ဘဝအပေါ် သက်ရောက်မှုရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။
သို့သော် ဤအယူအဆကို ခေတ်သစ်လူအများစုက လက်မခံကြပါ။
ကလေးတစ်ဦး၏ ကံကြမ္မာသည် မွေးနေ့တစ်ခုတည်းပေါ်တွင် မူတည်သည်ဟု မယုံကြည်ကြပါ။
ကိုးကားချက်များ "သားဦးစနေ မီးလိုမွှေ အမေသော်လည်းကောင်း၊ အဖေသော် လည်းကောင်း ဆိုတဲ့ စကားလည်း အထင်ရှားကြီးပဲ၊ စနေရဲ့ဒဏ်ကို သူ့အမေ ခံသွားရှာတာ အမှန်ပဲ မိတ်ဆွေ။
" [၁၂၈၂] ဝေဝေ။
"ဦးမင်းဒင်သည် မြန်မာတို့ထုံးစံအရ သားဦးစနေ မီးလိုမွှေလိမ့်မလားဟတွေးတောကာ…၊" [၁၂၉၉] ဒဂုန်၊ ၂၀၇။
သားဦး အရူး သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
ဤဆိုရိုးစကားတွင် အဓိပ္ပာယ်နှစ်မျိုးရှိကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။
အဓိပ္ပာယ် (၁) - အလွန်ချစ်ခြင်း “သားဦး အရူး” ဆိုသည်မှာ မိဘများသည် သားဦး သို့မဟုတ် သမီးဦးကို အလွန်အမင်း ချစ်ခင်မြတ်နိုးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။
“အရူး” ဆိုသည်မှာ ဤနေရာတွင် အလွန်အကျွံ စွဲလမ်းခြင်း၊ ချစ်မြတ်နိုးခြင်းကို တင်စား၍ ပြောဆိုခြင်းဖြစ်သည်။
ဆိုလိုသည်မှာ မိဘများသည် သားဦး သို့မဟုတ် သမီးဦးကို အခြားကလေးများထက် ပို၍ ချစ်ခင်မြတ်နိုးတတ်ကြသည်။
အလိုလိုက်ခြင်း၊ ဂရုစိုက်ခြင်းများ ပိုမိုပြုလုပ်တတ်ကြသည်။
အဓိပ္ပာယ် (၂) - ရူးပေါပေါ ဖြစ်ခြင်း “သားဦး အရူး” ဆိုသည်မှာ သားဦး သို့မဟုတ် သမီးဦးများသည် အခြားကလေးများထက် အနည်းငယ် ရူးသွပ်ခြင်း၊ ပေါ့ရွှတ်ခြင်း သို့မဟုတ် ထူးဆန်းသောအပြုအမူများ ပြုလုပ်တတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။
ဤအဓိပ္ပာယ်သည် ရှေးရိုးအယူအဆတစ်ခုဖြစ်ပြီး ခေတ်သစ်လူအများစုက လက်မခံကြပါ။
သားဦး သို့မဟုတ် သမီးဦးများသည် အခြားကလေးများကဲ့သို့ပင် ပုံမှန်ဖြစ်နိုင်ပြီး ၎င်းတို့၏ အပြုအမူသည် မွေးဖွားမှုအစဉ်အလိုက် မဟုတ်ဘဲ အခြားအကြောင်းအရာများပေါ်တွင် မူတည်နိုင်ပါသည်။
ကိုးကားချက်များ "သားဦး အရူး ဆိုသကဲ့သို့ပင် ကျွန်တော်နှင့်ဆွေတို့မှာ အရူးအမူးချစ်နေရသည့်အလျောက် တစ်ဦးက ချီ၍ နမ်းလျှင် တစ်ဦးက အားကျမခံ ချီ၍ နမ်းလေသည်။
ကလေးမှာ အငြိမ်နေရသည်ဟူ၍မရှိ၊ ဟိုလက်ပြောင်း သည်လက်ပြောင်းနှင့် တစ်နေ့တစ်နေ့ အချိန်ကုန်ရလေသည်။
"သားဦး ရူးဆိုသည်မှာ မှန်သလားမသိ၊ နည်းနည်းတော့ ပေါ့ရွှတ်ရွှတ် နိုင်သည်။
" [၁၃၁၄] မြဝတီ၊ ၁၊၂။
သိသာသိစေ မမြင်စေနှင့်၊ မြင်သာမြင်စေ မသိစေနှင့် သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
“သိသာသိစေ မမြင်စေနှင့်၊ မြင်သာမြင်စေ မသိစေနှင့်” ဆိုသည်မှာ ကိစ္စတစ်ခုကို ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းရာတွင် လိုက်နာသင့်သော နည်းဗျူဟာကို ဖော်ပြသော ဆိုရိုးစကားဖြစ်သည်။
“သိသာသိစေ မမြင်စေနှင့်” ဆိုသည်မှာ ကိစ္စတစ်ခု၏ အရေးပါသော အချက်အလက်များကို သက်ဆိုင်သူများအား သိရှိစေနိုင်သော်လည်း ထိုကိစ္စ၏ အလုံးစုံသော အသေးစိတ် အချက်အလက်များကို အခြားသူများ မမြင်စေသင့်ဟု ဆိုလိုသည်။
အတွင်းရေးကိစ္စများကို ထုတ်ဖော်မပြသင့်ကြောင်းကို ဆိုလိုသည်။
“မြင်သာမြင်စေ မသိစေနှင့်” ဆိုသည်မှာ ကိစ္စတစ်ခု၏ အပေါ်ယံ သို့မဟုတ် ပြင်ပမှ မြင်တွေ့နိုင်သော အချက်အလက်များကို အခြားသူများ မြင်တွေ့နိုင်သော်လည်း ထိုကိစ္စ၏ အတွင်းသဘော၊ အကြောင်းရင်းအမှန်ကို အခြားသူများ မသိရှိစေသင့်ဟု ဆိုလိုသည်။
အပေါ်ယံအားဖြင့်သာ ထင်ရှားစေပြီး အတွင်းအကြောင်းကို ဖုံးကွယ်ထားသင့်ကြောင်းကို ဆိုလိုသည်။
ဆိုလိုသည်မှာ ကိစ္စတစ်ခုကို ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းရာတွင် အလွန်အကျွံ ထုတ်ဖော်ပြောဆိုခြင်း သို့မဟုတ် ဖုံးကွယ်ခြင်း မပြုလုပ်သင့်ဘဲ အခြေအနေနှင့် အချိန်အခါကို လိုက်၍ သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ ကိုင်တွယ်သင့်ကြောင်းကို ဖော်ပြသည်။
“သိသာသိစေ မမြင်စေနှင့်၊ မြင်သာမြင်စေ မထင်စေနှင့်” ဟူ၍လည်း အသုံးပြုသည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် လျှို့ဝှက်မှုနှင့် သတိဝီရိယ၏ အရေးပါမှုကို ဖော်ပြသည်။
ကိုးကားချက်များ "သိသာသိစေ မမြင်စေနှင့် တဲ့၊ မျက်စိကွယ်ရာများဖြင့် တော်ပါသေးရဲ့။
ယခုတော့ အိမ်ရှေ့မှာ မီးတပြောင်ပြောင်နဲ့ မင်္ဂလာဆောင်နေလိုက်ကြတာ။
" [၁၂၇၆] စိုး။
"သိသာသိစေ မမြင်စေနှင့်၊ မြင်သာမြင်စေ မထင်စေနှင့်ဆိုလို … အရေးကိစ္စများကို မည်သူမျှ မကြားသိမရိပ်မိနိုင်အောင်…၊" [၁၂၉၉] ဒဂုန်၊ ၂၀၇။
"သိသာသိစေ မမြင်စေနှင့်၊ မြင်သာမြင်စေ မသိစေနှင့်ဆိုလိုသိုသို သိပ်သိပ်နှင့် ခပ်ကျိတ်ကျိတ် ကြံစည်တာ အကောင်းဆုံးမို့…၊" [၁၃၁၃] စာဆို၊ ပ။
သီတင်းကျွတ်တွင်၊ ပလ္လင်ဆေးမိုး၊ ရွာသွန်းဖြိုး သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “သီတင်းကျွတ်တွင်၊ ပလ္လင်ဆေးမိုး၊ ရွာသွန်းဖြိုး” ဆိုသည်မှာ သီတင်းကျွတ်လ၏ ရာသီဥတု အခြေအနေကို ဖော်ပြသော ဆိုရိုးစကားဖြစ်သည်။
“သီတင်းကျွတ်တွင်” ဆိုသည်မှာ မြန်မာပြက္ခဒိန်၏ ဆဋ္ဌမလဖြစ်သော “သီတင်းကျွတ်လ” တွင်ဟု ဆိုလိုသည်။
“ပလ္လင်ဆေးမိုး” ဆိုသည်မှာ ဘုရားတွင် “သင်ပုတ်တင်သော ပလ္လင်” ကို မိုးရွာသွန်းခြင်းဖြင့် သန့်စင်သွားစေလောက်အောင် မိုးရွာသည်ဟု ဆိုလိုသည်။
“ရွာသွန်းဖြိုး” ဆိုသည်မှာ မိုးသည် “ရွာသွန်းဖြိုး” (အလွန်အမင်း ရွာသွန်းသည်) ဟု ဆိုလိုသည်။
ဆိုလိုသည်မှာ သီတင်းကျွတ်လတွင် မိုးသည် ဘုရားတွင် သင်ပုတ်တင်သော ပလ္လင်ကို သန့်စင်သွားစေလောက်အောင် အလွန်အမင်း ရွာသွန်းသည်ဟု ဆိုလိုသည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် သီတင်းကျွတ်လတွင် မိုးများစွာ ရွာသွန်းတတ်ကြောင်းကို ဖော်ပြသည်။
အချို့က ဤဆိုရိုးစကားသည် ရွှေစည်းခုံဘုရားရှိ ပလ္လင်ကို ရည်ညွှန်းသည်ဟု ဆိုကြသည်။
ကိုးကားချက်များ "သီတင်းကျွတ်တွင်၊ ပလ္လင်ဆေးမိုး၊ ရွာသွန်းဖြိုး။
"သီတင်းကျွတ်တွင်၊ ပလ္လင်ဆေးမိုး၊ ရွာသွန်းဖြိုးရွှေစည်းခုံဘုရားတွင် သင်ပုတ်တင်သော ပလ္လင်ကို ဆေးသောမိုး ဆိုလိုသည်။
သုကို ယှဉ်၊ ဒုကို ကြဉ် သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “သုကို ယှဉ်၊ ဒုကို ကြဉ်” ဆိုသည်မှာ လူတို့ လိုက်နာကျင့်သုံးသင့်သော အပြုအမူနှင့် ရှောင်ကြဉ်သင့်သော အပြုအမူတို့ကို ဖော်ပြသော ဆိုရိုးစကားဖြစ်သည်။
“သုကို ယှဉ်” ဆိုသည်မှာ “သု” (ကောင်းသော အကျင့်၊ ကုသိုလ်ကောင်းမှု) ကို “ယှဉ်” (လိုက်နာကျင့်သုံးပါ) ဟု ဆိုလိုသည်။
ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် သုစရိုက် ၁၀ ပါး (ကာယကံ ၃ ပါး၊ ဝစီကံ ၄ ပါး၊ မနောကံ ၃ ပါး) ကို လိုက်နာကျင့်သုံးရန် တိုက်တွန်းထားသည်။
“ဒုကို ကြဉ်” ဆိုသည်မှာ “ဒု” (မကောင်းသော အကျင့်၊ ဒုစရိုက်) ကို “ကြဉ်” (ရှောင်ကြဉ်ပါ) ဟု ဆိုလိုသည်။
ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် ဒုစရိုက် ၁၀ ပါး (ကာယကံ ၃ ပါး၊ ဝစီကံ ၄ ပါး၊ မနောကံ ၃ ပါး) ကို ရှောင်ကြဉ်ရန် တိုက်တွန်းထားသည်။
ဆိုလိုသည်မှာ ကောင်းသော အကျင့်အမူအကျင့်များကို လိုက်နာကျင့်သုံးပြီး မကောင်းသော အကျင့်အမူအကျင့်များကို ရှောင်ကြဉ်သင့်ကြောင်းကို ဖော်ပြသည်။
ကောင်းသောအကျင့်များကို လိုက်နာခြင်းဖြင့် ကောင်းကျိုးချမ်းသာကို ရရှိနိုင်ပြီး မကောင်းသောအကျင့်များကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်းဖြင့် ဆိုးကျိုးများမှ ကင်းဝေးနိုင်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။
“မယှဉ်လျှင် မြုပ်တတ်သည်၊ မကြဉ်လျှင် စုပ် တတ်သည်” ဟူသော စကားရပ်သည် ဤဆိုရိုးစကား၏ အကျယ်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖြည့်စွက်ပေးသည်။
ကောင်းသောအကျင့်ကို မလိုက်နာပါက နစ်မြုပ်တတ်ပြီး မကောင်းသောအကျင့်ကို မရှောင်ကြဉ်ပါက ဆင်းရဲဒုက္ခ၌ နစ်မွန်းတတ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။
ကိုးကားချက်များ "သုကို ယှဉ်၊ ဒုကို ကြဉ်၊ မယှဉ်လျှင် မြုပ်တတ်သည်၊ မကြဉ်လျှင် စုပ် တတ်သည်။
" [၁၁၈၀] ဥက္ကံ။
သဇင်ပွင့်ပေါ်၊ လနတ်တော် သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “သဇင်ပွင့်ပေါ် လနတ်တော်” ဆိုသည်မှာ “သဇင်ပွင့်ပေါ်” (သဇင်ပန်းများ ပွင့်လေ့ရှိသော အချိန်) သည် “လနတ်တော်” (နတ်တော်လ) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။
ဆိုလိုသည်မှာ နတ်တော်လသည် သဇင်ပန်းများ ပွင့်လန်းချိန်ဖြစ်ကြောင်းကို ဖော်ပြသည်။
နတ်တော်လသည် မြန်မာပြက္ခဒိန်၏ နဝမလဖြစ်ပြီး ဆောင်းရာသီနှင့် သက်ဆိုင်သည်။
သဇင်ပန်းသည် ဆောင်းရာသီတွင် ပွင့်လေ့ရှိသော ပန်းတစ်မျိုးဖြစ်သည်။
ထို့ကြောင့် ဤဆိုရိုးစကားသည် ရာသီနှင့် သဘာဝဖြစ်စဉ်တို့၏ ဆက်နွယ်မှုကို ဖော်ပြသည်။
ကိုးကားချက်များ "ချမ်းမြရတု၊ ဓနုရာသီ၊ အညီမွမ်းဖြင်၊ ဂမုန်းအင်နှင့်၊ သဇင်ပွင့်ပေါ်၊ လနတ်တော်ကား၊ ပူဇော်ကြီးစွာ၊ မင်းဆရာတို့၊" [၁၀၇၆] ဆယ့်နှစ်ချုပ်။
"ဆယ့်နှစ်ရာသီဘွဲ့ဆရာတို့ကလည်း ဂမုန်းအင်နှင့်၊ သဇင်ပွင့်ပေါ်၊ လနတ်တော်ဟူ၍ ရေးစပ်ခဲ့ကြသည်။
သတိဆို ပိုသည်မရှိ သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “သတိဆို ပိုသည်မရှိ” ဆိုသည်မှာ “သတိ” (သတိတရား၊ သတိဝီရိယ) သည် မည်သည့်အခါမျှ “ပိုသည်မရှိ” (အလွန်အကျွံ ဖြစ်သည်ဟု မရှိ၊ အမြဲတမ်း လိုအပ်သည်) ဟု ဆိုလိုသည်။
ဆိုလိုသည်မှာ လူတစ်ဦးသည် မည်သည့်အခြေအနေတွင်မဆို သတိရှိနေရန် အရေးကြီးကြောင်း၊ သတိသည် အမြဲတမ်း လိုအပ်သော တရားတစ်ပါးဖြစ်ကြောင်းကို ဖော်ပြသည်။
သတိရှိခြင်းဖြင့် အမှားအယွင်းများ လျော့နည်းစေပြီး ကောင်းကျိုးများ ရရှိစေနိုင်သောကြောင့် သတိကို အမြဲတန်ဖိုးထားသင့်ကြောင်းကို ဆိုလိုသည်။
ကိုးကားချက်များ "သတိဟိုဆ၊ တရားကိုယ်မူ၊ ပိုသည်မရှိ၊ လိုသည်တိရှင့်၊" [၁၂၆၆] မဃ ၁၉၅။
သတိတမံ၊ ဉာဏ်မြေကတုတ်၊ ပညာစွန်း ချွန်းကဲ့သို့အုပ် သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “သတိတမံ၊ ဉာဏ်မြေကတုတ်၊ ပညာစွန်း ချွန်းကဲ့သို့အုပ်” ဆိုသည်မှာ မိမိကိုယ်ကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရန် နည်းလမ်းသုံးသွယ်ကို ဖော်ပြသော ဆိုရိုးစကားဖြစ်သည်။
“သတိတမံ” ဆိုသည်မှာ “သတိ” (သတိတရား၊ သတိဝီရိယ) သည် “တမံ” (ရေကာတာ၊ ရေကို ထိန်းသိမ်းရန် ဆောက်လုပ်ထားသောအရာ) နှင့် တူသည်ဟု ဆိုလိုသည်။
ရေကာတာသည် ရေကို ထိန်းသိမ်းထားသကဲ့သို့ သတိသည် စိတ်ကို မကောင်းသော အတွေးများ၊ အပြုအမူများမှ ထိန်းသိမ်းပေးသည်။
“ဉာဏ်မြေကတုတ်” ဆိုသည်မှာ “ဉာဏ်” (အသိဉာဏ်၊ ဉာဏ်ပညာ) သည် “မြေကတုတ်” (ရန်သူ၏ တိုက်ခိုက်မှုကို ခုခံရန် တူးထားသော ကျင်း) နှင့် တူသည်ဟု ဆိုလိုသည်။
မြေကတုတ်သည် ရန်သူ၏ တိုက်ခိုက်မှုကို ကာကွယ်ပေးသကဲ့သို့ ဉာဏ်ပညာသည် အန္တရာယ်များနှင့် အခက်အခဲများကို ရင်ဆိုင်ရာတွင် ကာကွယ်ပေးသည်။
“ပညာစွန်း ချွန်းကဲ့သို့အုပ်” ဆိုသည်မှာ “ပညာစွန်း” (ပညာ၏ အဆုံးအမများ) သည် “ချွန်းကဲ့သို့အုပ်” (ဆင်ကို ထိန်းချုပ်ရန် အသုံးပြုသော ချွန်းကဲ့သို့ ထိန်းချုပ်သည်) ဟု ဆိုလိုသည်။
ချွန်းသည် ဆင်ကို ထိန်းချုပ်သကဲ့သို့ ပညာသည် စိတ်ကို ထိန်းချုပ်ပေးသည်။
ဆိုလိုသည်မှာ စိတ်ကို မကောင်းမှုများမှ ကာကွယ်ရန် သတိတရားကို အသုံးပြုရမည်၊ အန္တရာယ်များကို ရင်ဆိုင်ရန် ဉာဏ်ပညာကို အသုံးပြုရမည်၊ စိတ်ကို ထိန်းချုပ်ရန် ပညာ၏ အဆုံးအမများကို လိုက်နာရမည်ဟု ဆိုလိုသည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် မိမိကိုယ်ကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ခြင်း၏ အရေးပါမှုကို ဖော်ပြသည်။
ကိုးကားချက်များ "သတိရခိုက်ကို စိတ်၌ ဆင်ခြင်မိတာကိုး အဖေရဲ့။
ေဩာ်-ငါဖြင့် မရဏပြည်ရွာကို မနေသာစိုက်စိုက် ဧဝကန် အမှန် လိုက်ရတော့မည်။
သို့လိုက်ပင် လိုက်ရသော်လည်း သတိတမံ၊ ဉာဏ်မြေကတုတ်၊ ပညာစွန်း ချွန်းကဲ့သို့အုပ်ရမတဲ့၊" [၁၂၆၈] နော၊ ဒု။
"ဟောဒီလို တံဆိပ်လက်ရာ အမှတ်အသား မပါရင် ဘယ်လို အစာအာဟာရမျိုးကိုမှ မစားမသောက်လေနဲ့၊ သိလား။
နို့ပြီး သတိတမံ၊ ဉာဏ်မြေကတုတ်၊ ပညာစွန်း ချွန်းကဲ့သို့အုပ်ရမတဲ့၊" [၁၂၇၉] ဓမ္မစေတီ။
သတိလက်ယာ၊ ပညာလက်ဝဲ သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “သတိလက်ယာ၊ ပညာလက်ဝဲ” ဆိုသည်မှာ မည်သည့်အရာကိုမဆို ပြုလုပ်ရာတွင် “သတိ” (သတိတရား၊ သတိဝီရိယ) နှင့် “ပညာ” (အသိဉာဏ်၊ ဉာဏ်ပညာ) နှစ်ခုကို ချိန်ဆသုံးသပ်ပြီးမှ ပြုလုပ်သင့်ကြောင်းကို ဖော်ပြသော ဆိုရိုးစကားဖြစ်သည်။
“လက်ယာ” နှင့် “လက်ဝဲ” ဆိုသည်မှာ ဘယ်ညာနှစ်ဖက်ကို ရည်ညွှန်းပြီး အရာရာကို ဘက်ပေါင်းစုံမှ စဉ်းစားဆင်ခြင်သင့်ကြောင်းကို ဆိုလိုသည်။
ဆိုလိုသည်မှာ မည်သည့်အရာကိုမဆို ပြုလုပ်ရာတွင် သတိနှင့် ပညာ နှစ်ခုကို ယှဉ်တွဲသုံးစွဲပြီးမှ ကြံစည်ခြင်း၊ ပြောဆိုခြင်းနှင့် ပြုမူခြင်းများ ပြုလုပ်သင့်ကြောင်းကို ဖော်ပြသည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် အရာရာကို သေချာစွာ စဉ်းစားဆင်ခြင်ပြီးမှ ပြုလုပ်သင့်ကြောင်းကို အလေးပေးဖော်ပြသည်။
ကိုးကားချက်များ "သတိကလိုက်ယာ၊ ပညာကလိုက်ဝဲ၊ အမြဲမကွာ၊ ကိုယ်မှာထားသို၊" [၁၂၃၈] ဩကထာ။
"မေ့ကျန်မရှိ၊ သတိလက်ယာ၊ ပညာလက်ဝဲ၊ ယှဉ်အမြဲနှင့်၊" [၁၂၆၆] မဃ ၂၀၇။
သဒိသံ ပါကံ ဇနေတိ သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “သဒိသံ ပါကံ ဇနေတိ” ဆိုသည်မှာ ပါဠိစကားဖြစ်ပြီး “သဒိသံ” (တူသော)၊ “ပါကံ” (အကျိုးကို)၊ “ဇနေတိ” (ဖြစ်စေ၏) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။
“ကံတူ အကျိုးပေး” နှင့် အတူတူဖြစ်သည်။
ဆိုလိုသည်မှာ မိမိပြုလုပ်ခဲ့သော ကံအပေါ်မူတည်၍ တူညီသော အကျိုးကို ခံစားရမည်ဟု ဆိုလိုသည်။
ကောင်းသောကံ ပြုလုပ်ပါက ကောင်းကျိုးကို ခံစားရမည်ဖြစ်ပြီး မကောင်းသောကံ ပြုလုပ်ပါက မကောင်းသော အကျိုးကို ခံစားရမည်ဖြစ်သည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ကံနှင့် အကျိုးပေးခြင်း သဘောတရားကို အဓိကထား ဖော်ပြသည်။
“ကံတူ အကျိုးပေး” ဟုလည်း အသုံးပြုသည်။
ကိုးကားချက်များ "ယခုကာလသူများ၏ သဒ္ဓါတရားတွေကတော့…စေတနာအားလျော်စွာ အကျိုးပေးရပြန်သောကြောင့် သဒိသံ ပါကံ ဇနေတိ ဟူသော စကားအရအကျိုးနုံ အကျိုးမွဲ အကျိုးကော်စေးနှဲ အကျိုးဆင်းရဲတွေ ပေးဦးမှာပဲ၊" [၁၂၈၆] ဒေတိ။
"အတိတ်ကံပဲ ဖြစ်ဖြစ်၊ ပစ္စုပ္ပန်ကံပဲ ဖြစ်ဖြစ် သဒိသံ ပါကံ ဇနေတိ ဆိုတဲ့အတိုင်း ကံဆိုတာ တူတဲ့အကျိုးကို ပေးတတ်တယ်။
" [၁၃၂၂] ပြည်တိ။
သဘင် စည်း၊ ထီး ခရိုင် သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “သဘင် စည်း၊ ထီး ခရိုင်” ဆိုသည်မှာ အရာဝတ္ထုတစ်ခုစီတွင် အဓိက အရေးပါသော အစိတ်အပိုင်းရှိကြောင်းကို နှိုင်းယှဉ်ဖော်ပြသော ဆိုရိုးစကားဖြစ်သည်။
“သဘင် စည်း” ဆိုသည်မှာ “သဘင်” (ဇာတ်သဘင်၊ အနုပညာဖျော်ဖြေမှု) တွင် “စည်း” (စည်းဝါး၊ တေးသွား၏ အချိန်ကိုက်မှု) သည် အရေးကြီးဆုံးဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။
စည်းဝါး မမှန်ပါက ဖျော်ဖြေမှုသည် အဓိပ္ပာယ်မဲ့သွားနိုင်သည်။
“ထီး ခရိုင်” ဆိုသည်မှာ “ထီး” (နေရောင်၊ မိုးရွာခြင်းမှ ကာကွယ်သော ပစ္စည်း) တွင် “ခရိုင်” (ထီး၏ အရိုးများ) သည် အရေးကြီးဆုံးဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။
ခရိုင်မခိုင်ခံ့ပါက ထီးသည် အသုံးမဝင်တော့ပေ။
ဆိုလိုသည်မှာ ဇာတ်သဘင်၊ ဂီတကဲ့သို့သော အနုပညာရပ်များတွင် စည်းဝါးသည် အရေးကြီးဆုံးဖြစ်သကဲ့သို့ ထီးတစ်လက်တွင်လည်း ခရိုင်သည် အရေးကြီးဆုံး အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ကြောင်းကို နှိုင်းယှဉ်ဖော်ပြခြင်းဖြစ်သည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုစီတွင် အဓိက အရေးပါသော အစိတ်အပိုင်းရှိကြောင်းကို အလေးပေးဖော်ပြသည်။
ကိုးကားချက်များ "သဘင် စည်း၊ ထီး ခရိုင် ဟူသော စကားကဲ့သို့ သဘင်၊ ဂီတအရာတွင် စည်းဝါးသည် အရေးကြီးသည်။
ထီး၌ ခရိုင်ကောင်းရန် အရေးကြီးသည်။
သမားကောင်းလျှင် လက်သုံးကိုင်ကာ၊ ရှေ့နေကောင်းလျှင် ဖျင်လက်ပင့်ကာ သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “သမားကောင်းလျှင် လက်သုံးကိုင်ကာ၊ ရှေ့နေကောင်းလျှင် ဖျင်လက်ပင့်ကာ” ဆိုသည်မှာ ကျွမ်းကျင်သူတစ်ဦးစီ၏ ထူးခြားသော စွမ်းရည်ကို ဖော်ပြသော ဆိုရိုးစကားဖြစ်သည်။
“သမားကောင်းလျှင် လက်သုံးကိုင်ကာ” ဆိုသည်မှာ “သမားကောင်း” (ကျွမ်းကျင်သော ဆရာဝန်) သည် “လက်သုံးကိုင်ကာ” (အထူးကောင်းမွန်သော ဆေးတစ်မျိုးတည်းကို အသုံးပြုရုံဖြင့်) လူနာများ၏ ရောဂါကို ပျောက်ကင်းအောင် ကုသနိုင်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။
“ရှေ့နေကောင်းလျှင် ဖျင်လက်ပင့်ကာ” ဆိုသည်မှာ “ရှေ့နေကောင်း” (ကျွမ်းကျင်သော ရှေ့နေ) သည် “ဖျင်လက်ပင့်ကာ” (အမှုသည်၏ အချက်အလက်များကို ကျွမ်းကျင်စွာ တင်ပြခြင်းဖြင့်) အမှုကို အနိုင်ရအောင် စွမ်းဆောင်နိုင်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။
“ဖျင်လက်ပင့်ကာ” ဆိုသည်မှာ အမှုသည်၏ အချက်အလက်များကို ထိရောက်စွာ တင်ပြခြင်းကို ဆိုလိုသည်။
ဆိုလိုသည်မှာ ကျွမ်းကျင်သော ဆရာဝန်သည် ဆေးတစ်မျိုးတည်းဖြင့် ရောဂါကို ပျောက်ကင်းစေနိုင်သကဲ့သို့ ကျွမ်းကျင်သော ရှေ့နေသည်လည်း စကားအပြောအဆိုကောင်းခြင်း၊ အချက်အလက်များကို ထိရောက်စွာ တင်ပြနိုင်ခြင်းတို့ဖြင့် အမှုကို အနိုင်ရအောင် စွမ်းဆောင်နိုင်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် ကျွမ်းကျင်မှုနှင့် ထိရောက်မှု၏ အရေးပါမှုကို ဖော်ပြသည်။
ကိုးကားချက်များ "သမားကောင်းလျှင် လက်သုံးကိုင်ကာ၊ ရှေ့နေကောင်းလျှင် ဖျင်လက်ပင့်ကာ၊ ပုံပမာဆိုရိုးရှိသည်များနှင့် ထောက်ချင့်၍ ဆင်ခြင်၊" [၁၁၉၂] ဝေါလီ။
"သမားကောင်း လက်သုံးကိုင်ကာ၊ ရှေ့နေကောင်း ဖျင်လက်ပင့်ကာ။
၅၃၆။
သမီးကညာ အခါမလင့်စေနှင့် သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “သမီးကညာ အခါမလင့်စေနှင့်” ဆိုသည်မှာ “သမီးကညာ” (အရွယ်ရောက်သော သမီး) ကို အိမ်ထောင်ပြုရန် “အခါမလင့်စေနှင့်” (အချိန်နှောင်းသည်အထိ မစောင့်ဆိုင်းသင့်) ဟု ဆိုလိုသည်။
ဆိုလိုသည်မှာ သမီးသည် အိမ်ထောင်ပြုနိုင်သည့် အရွယ်သို့ ရောက်ရှိပါက သင့်လျော်သော အိမ်ထောင်ဖက်နှင့် အချိန်နှောင်းသည်အထိ မစောင့်ဆိုင်းဘဲ အိမ်ထောင်ပြုပေးသင့်ကြောင်းကို ဖော်ပြသည်။
ရှေးခေတ် မြန်မာ့လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းတွင် သမီး၏ အနာဂတ်အတွက် စိုးရိမ်ပူပန်မှုနှင့် သင့်လျော်သော အိမ်ထောင်ဖက် ရရှိစေလိုသော ဆန္ဒကို ဤဆိုရိုးစကားတွင် ထင်ဟပ်စေသည်။
ကိုးကားချက်များ "သမီးကညာ၊ ရွယ်ရောက်လာ၊ အခါမလင့်ပါစေနှင့်၊ အခါလင့်က၊ အသင့်မရ၊ ယုတ်သောသူနှင့် ညားတတ်စွ၊" [၁၂၄၂] ဓမ္မဂန်။
"သမီးကညာ အခါမလင့်စေရာဟူသော စကားအရ အရွယ်ရောက်လာပြီဖြစ်သော သမီးကြီးလှခင်အတွက် သင့်လျော်သူတစ်ဦးဦးနှင့် နေရာချထားရန်ဦးအောင်ဘ ဒေါ်ဧမယ်တို့သည် မစဉ်းစားဘဲ မနေနိုင်တော့ပေ၊" [၁၃၁၈] စာဗိမာန်၊ ၄၊ ၉။
သမီးတစ်ကောင် နွားတစ်ထောင် သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “သမီးတစ်ကောင် နွားတစ်ထောင်” ဆိုသည်မှာ “သမီးတစ်ကောင်” (သမီးတစ်ယောက်) ကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရခြင်းသည် “နွားတစ်ထောင်” (နွားအကောင်တစ်ထောင်) ကို ထိန်းကျောင်းရသကဲ့သို့ အလွန်ပင် ခက်ခဲပြီး တာဝန်ကြီးလေးကြောင်းကို ဖော်ပြသော ဆိုရိုးစကားဖြစ်သည်။
ဆိုလိုသည်မှာ သမီးငယ်ရွယ်စဉ်မှ အရွယ်ရောက်သည်အထိ ပြုစုပျိုးထောင်ခြင်း၊ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ခြင်းသည် အလွန်ပင် ပင်ပန်းခက်ခဲပြီး တာဝန်ကြီးသော လုပ်ငန်းတစ်ခုဖြစ်ကြောင်းကို ပုံဖော်ထားခြင်းဖြစ်သည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် သမီးမိဘများ၏ စိုးရိမ်ပူပန်မှုနှင့် တာဝန်ယူမှုကို ထင်ဟပ်စေသည်။
ကိုးကားချက်များ "လူ့ရွာအတီး၊ ဝေါဟာပြီးသား၊ သမီးတ်စကောင်၊ နွားတ်စထောင်သို့၊ လုံအောင်အမြဲ၊ စောင့်နိုင်ခဲဟု၊" [၁၂၆၆] မဃ ၃၀၆။
"သမီးတစ်ကောင် နွားတစ်ထောင်ဆိုတဲ့ စကားလို အခုလို ကာလ မိန်းကလေးတွေဟာ နွားတစ်ထောင်ထိန်းကျောင်းရတာထက် ခက်သေးတယ်။
" [၁၂၉၁] ဒဂုန်၊ ၉၊ ၁၀၈။
သမီးမရခင် အမေကို ဖျာလိုလိပ် ထိပ်ပေါ်တင်၊ ရပြန်တော့ ဖျာလိုခင်း နင်း သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “သမီးမရခင် အမေကို ဖျာလိုလိပ် ထိပ်ပေါ်တင်၊ ရပြန်တော့ ဖျာလိုခင်း နင်း” ဆိုသည်မှာ လူတချို့၏ ဟန်ဆောင်မှုနှင့် စိတ်နေသဘောထား ပြောင်းလဲမှုကို ဖော်ပြသော ဆိုရိုးစကားဖြစ်သည်။
“သမီးမရခင် အမေကို ဖျာလိုလိပ် ထိပ်ပေါ်တင်” ဆိုသည်မှာ “သမီးမရခင်” (သမီး မရရှိခင်) တွင် “အမေကို ဖျာလိုလိပ် ထိပ်ပေါ်တင်” (အမေကို အလွန်အမင်း ရိုသေကိုင်းရှိုင်းဟန် ပြုလုပ်ခြင်း) ဟု ဆိုလိုသည်။
ဖျာကို လိပ်၍ ထိပ်ပေါ်တင်ခြင်းသည် အလွန်တန်ဖိုးထား မြတ်နိုးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။
“ရပြန်တော့ ဖျာလိုခင်း နင်း” ဆိုသည်မှာ “ရပြန်တော့” (သမီးကို ရရှိပြီးနောက်) တွင် “ဖျာလိုခင်း နင်း” (အမေကို လျစ်လျူရှုခြင်း၊ မလေးမခန့် ပြုမူခြင်း) ဟု ဆိုလိုသည်။
ဖျာကို ခင်း၍ နင်းခြင်းသည် တန်ဖိုးမထားတော့ဘဲ လျှော့တွက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။
ဆိုလိုသည်မှာ လူတချို့သည် မိမိလိုချင်သောအရာ (ဤနေရာတွင် သမီး) ကို ရရှိရန်အတွက် အခြားသူ (ဤနေရာတွင် အမေ) ကို အလွန်အမင်း ရိုသေကိုင်းရှိုင်းဟန် ပြုလုပ်တတ်ကြပြီး မိမိလိုချင်သောအရာကို ရရှိပြီးနောက် ထိုသူကို လျစ်လျူရှုထားတတ်ကြောင်းကို ဖော်ပြသည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် ဟန်ဆောင်မှုနှင့် ကျေးဇူးကန်းမှုကို ထောက်ပြသည်။
ကိုးကားချက်များ "သူ့သမီးမရခင် သူ့အမေ ဖျာလိုလိပ် ထိပ်ပေါ်တင် ဆိုသည့် စကားနှင့် အညီ …သမီးရှင်မိဘနှင့် လမ်းကြုံ၍ တွေ့ကြလျှင်…အထောက်မတန်ရိုသေ လောကဝတ်ကျေကျေလုပ်၊" [၁၂၉၇-ခန့်] မိန်း။
"မရခင် ဖျာလိုလိပ်လို့ ထိပ်ပေါ်တင်၊ ရပြန်ရင် ဖျာလိုခင်းပြီး နင်းချင်တိုင်း နင်းနေတာကောင်းရဲ့လားဆရာ၊ ဒါယောက်ျားတွေပဲမဟုတ်လား၊" [၁၃၁၃] သုခတို။
သမဂ္ဂါနံ တပေါ သုခေါ သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “သမဂ္ဂါနံ တပေါ သုခေါ” ဆိုသည်မှာ ပါဠိစကားဖြစ်ပြီး “သမဂ္ဂါနံ” (ညီညွတ်သောသူတို့၏)၊ “တပေါ” (အကျင့်သည်)၊ “သုခေါ” (ချမ်းသာ၏) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။
“စည်းလုံးညီညာလျှင် အောင်မြင်မည်” နှင့် အတူတူဖြစ်သည်။
ဆိုလိုသည်မှာ လူအများ စည်းလုံးညီညွတ်စွာ လက်တွဲဆောင်ရွက်ပါက အောင်မြင်မှုနှင့် ချမ်းသာသုခကို ရရှိနိုင်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် စည်းလုံးညီညွတ်ခြင်း၏ အရေးပါမှုကို အလေးအနက်ထား ဖော်ပြသည်။
လူမှုရေး၊ စီးပွားရေး၊ နိုင်ငံရေး စသည့် နယ်ပယ်အသီးသီးတွင် စည်းလုံးညီညွတ်မှုသည် အောင်မြင်မှု၏ အဓိကသော့ချက်ဖြစ်ကြောင်းကို ထင်ဟပ်စေသည်။
ကိုးကားချက်များ "သမဂ္ဂါနံ- စိတ်ဓာတ်ညီညွတ်သူတို့၏၊ တပေါ-အကျင့်သည်၊ သုခေါ-ချမ်းသာခြင်း၏အကြောင်း ဖြစ်၏။
" [၁၃၂၃] ဓမ္မပါမြန်။
"သမဂ္ဂါနံ တပေါ သုခေါဆိုတဲ့ဝါဒကိုး မွန်းကျော်ရွဲ့ရဲ့… လောကီလုပ်ငန်းမှန်ရင် လူများစုနဲ့ ညီညီညာညာဝိုင်းဝန်းဆောင်ရွက်ကြမှ အောင်မြင်နိုင်မယ်။
" [၁၃၃၆] ပါနောက်။
သမုဒ္ဒရာ ဝမ်းတစ်ထွာ သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “သမုဒ္ဒရာ ဝမ်းတစ်ထွာ” ဆိုသည်မှာ “သမုဒ္ဒရာ” (အလွန်ကျယ်ပြန့်သော ပင်လယ်သမုဒ္ဒရာ) နှင့် နှိုင်းယှဉ်၍ “ဝမ်းတစ်ထွာ” (လူ့ဝမ်းဗိုက်သည် အလွန်သေးငယ်သည်) ဟု ဆိုလိုသည်။
ဆိုလိုသည်မှာ လူ့ဝမ်းဗိုက်သည် အလွန်သေးငယ်သော်လည်း အစာစား၍ မည်သည့်အခါမျှ မပြည့်နိုင်ဟု ဆိုလိုသည်။
လူတို့သည် နေ့စဉ် အစာစားနေရသော်လည်း ဝမ်းဗိုက်သည် အမြဲတမ်း အစာလိုအပ်နေသကဲ့သို့ ခံစားရတတ်သည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် လူတို့၏ အစာအပေါ် တပ်မက်မှုနှင့် နေ့စဉ် အစာရှာဖွေစားသောက်ရသည့် ဘဝ၏ သဘောကို ပုံဖော်သည်။
လူ့ဝမ်းဗိုက်သည် သမုဒ္ဒရာနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အလွန်သေးငယ်သော်လည်း အစာအတွက် အမြဲတမ်း ဖြည့်တင်းနေရခြင်းကို တင်စားပြောဆိုခြင်းဖြစ်သည်။
ကိုးကားချက်များ "သမုဒ္ဒရာ ဝမ်းတစ်ထွာဆိုတာလို ဝမ်းတစ်ထွာမှ မချမ်းသာရင် ကျန်းမာခြင်းလည်း မဖြစ်၊ ဝမ်းသာခြင်းလည်း မဖြစ်လို့ စိတ်ညစ်ကျိနောက်ပြီး ကသိကအောက်နေကြရပေတယ်။
"သမုဒ္ဒရာ ဝမ်းတစ်ထွာ ဆိုသည့်အတိုင်း ပြည့်နိုင်သည်မရှိသော တစ်ထွာခန့် ဝမ်းအတွက် ဖြည့်တင်းနေရမှုကို တင်စားပြောဆြိုကသော်လည်း…၊" [၁၃၃၁] ရှေ့သို့၊ ၁၅၊ ၈။
သဝေမပါ ကိုးဂါထာ သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “သဝေမပါ ကိုးဂါထာ” ဆိုသည်မှာ ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် အသုံးပြုသော သရဏဂုံသုံးပါး (ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ၊ ဓမ္မံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ၊ သံဃံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ) ပါဠိဂါထာများကို ရည်ညွှန်းသည်။
“သဝေမပါ” ဆိုသည်မှာ ပါဠိအက္ခရာ “သ” နှင့် “ဝ” နှစ်လုံး ပေါင်းစပ်ထားသော “သဝေထိုး” (သို့) “သဝေ” မပါဝင်သော ဂါထာဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။
သရဏဂုံသုံးပါးဂါထာများ၏ အစတွင် “သ” သို့မဟုတ် “သဝေ” မပါဝင်သောကြောင့် “သဝေမပါ ကိုးဂါထာ” ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။
ဤဂါထာများကို ရွတ်ဖတ်ပူဇော်ခြင်းဖြင့် ဘေးအန္တရာယ်များမှ ကင်းဝေးစေနိုင်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။
ကိုးကားချက်များ "နှစ်လခရီး၊ တောကြီးတောင်ခြေ၊ ရောက်ကုန်လေလည်း၊ သဝေမပါ၊ ကိုးဂါထာဟု၊ မြတ်စွာဗုဒ္ဓံ၊ ဓမ္မံသံဃံ၊ သရဏံပီတိ၊ ဂစ္ဆာမိကို၊ ရွတ်ဘိနှုတ်ဝယ်၊ သရဇ္ဈာယ်ကာ၊ ဘယာနတ္ထိ၊ ဘေးမရှိ…၊" [၈၈၀-ခန့်] ဗုဒ်ပျို့ ၁။
"သဝေမပါ ကိုးဂါထာ၊ လိုရာဆေးဖော်သုံးဟု ဆရာစဉ်ဆက် ဆုံးမနာယူလေ့ကျင့်ခဲ့ပါသည်။
" [၁၃၅၁] သီလဝ၊ ၁၊ ၄။
သားကိုငယ်ခါ ကျွန်မှာဝယ်သစ်၊ တပည့်ဖြစ်ကအပ်စဟူသည်၊ မျက်ခြည်မျက်သာ မပေးရာ သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “သားကိုငယ်ခါ၊ ကျွန်မှာဝယ်သစ်၊ တပည့်ဖြစ်က၊ အပ်စဟူသည်၊ မျက်ခြည်မျက်သာ မပေးရာ” ဆိုသည်မှာ လူသုံးဦးကို စတင် ဆက်ဆံချိန်တွင် လိုက်နာသင့်သော အချက်ကို ဖော်ပြသော ဆိုရိုးစကားဖြစ်သည်။
“သားကိုငယ်ခါ” ဆိုသည်မှာ “သား” (သားငယ်) ကို “ငယ်ခါ” (ငယ်ရွယ်စဉ် အချိန်) တွင် မျက်နှာသာ မပေးသင့်ဟု ဆိုလိုသည်။
ငယ်ရွယ်စဉ်ကတည်းက မျက်နှာသာပေးပါက ကလေးသည် ဆိုးသွမ်းတတ်သည်။
“ကျွန်မှာဝယ်သစ်” ဆိုသည်မှာ “ကျွန်” (ကျွန်အသစ်) ကို “မှာဝယ်သစ်” (စတင် ဝယ်ယူချိန်) တွင် မျက်နှာသာ မပေးသင့်ဟု ဆိုလိုသည်။
ကျွန်အသစ်ကို စတင်ချိန်တွင် မျက်နှာသာပေးပါက ကျွန်သည် မိမိ၏ အထက်လူကြီးကို ရိုသေမှု နည်းပါးတတ်သည်။
“တပည့်ဖြစ်က၊ အပ်စဟူသည်” ဆိုသည်မှာ “တပည့်” (တပည့်အသစ်) ကို “အပ်စဟူသည်” (ဆရာထံ စတင် အပ်နှံချိန်) တွင် မျက်နှာသာ မပေးသင့်ဟု ဆိုလိုသည်။
တပည့်အသစ်ကို စတင်ချိန်တွင် မျက်နှာသာပေးပါက တပည့်သည် ပညာကို လေးလေးစားစား သင်ယူမှု နည်းပါးတတ်သည်။
ဆိုလိုသည်မှာ သားငယ်၊ ကျွန်အသစ်နှင့် တပည့်အသစ်တို့ကို စတင် ဆက်ဆံချိန်တွင် မျက်နှာသာ မပေးဘဲ တရားမျှတစွာ ဆက်ဆံသင့်ကြောင်းကို ဖော်ပြသည်။
အစပိုင်းတွင် မျက်နှာသာပေးပါက နောင်တွင် ဆိုးကျိုးများ ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သောကြောင့် စတင်ချိန်တွင် တင်းတင်းကျပ်ကျပ် ထိန်းကျောင်းသင့်ကြောင်းကို ဆိုလိုသည်။
ကိုးကားချက်များ "သားကိုငယ်ခါ၊ ကျွန်မှာဝယ်သစ်၊ တပည့်ဖြစ်က၊ အပ်စဟူသည်၊ မျက်ခြည်မျက်သာ၊ မပေးရာတည်း၊ ပေးပါတုံက၊ မိဘသခင်၊ ဆရာရှင်တို့၊ ပဲ့ပြင်ပြုပြင်၊ သွန်သင်နောက်ကို၊ မရလိုဘူး၊" [၁၂၆၆] မဃ ၃၁၆။
လမ်းရိုးဟောင်းတွင် ဆင့်ကာထွင်၊ သုတ်သင်ကာမျှ လွယ်ကာရ သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “လမ်းရိုးဟောင်းတွင် ဆင့်ကာထွင်၊ သုတ်သင်ကာမျှ လွယ်ကာရ” ဆိုသည်မှာ အရာတစ်ခုကို တိုးတက်အောင် ပြုလုပ်ရာတွင် နည်းလမ်းနှစ်ခုကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြုခြင်း၏ အရေးပါမှုကို ဖော်ပြသော ဆိုရိုးစကားဖြစ်သည်။
“လမ်းရိုးဟောင်းတွင် ဆင့်ကာထွင်” ဆိုသည်မှာ “လမ်းရိုးဟောင်း” (အစဉ်အလာ နည်းလမ်းများ၊ ရှေးယခင်က အသုံးပြုခဲ့သော နည်းလမ်းများ) ကို အခြေခံ၍ “ဆင့်ကာထွင်” (ပိုမိုကောင်းမွန်သော နည်းလမ်းများ ရရှိအောင် တီထွင်ဖန်တီးခြင်း၊ တစ်ဆင့် တိုးမြှင့်ခြင်း) ပြုလုပ်ရမည်ဟု ဆိုလိုသည်။
“သုတ်သင်ကာမျှ လွယ်ကာရ” ဆိုသည်မှာ ရှိပြီးသားအရာများကို “သုတ်သင်” (မလိုအပ်သောအရာများကို ဖယ်ရှားခြင်း၊ ပြုပြင်မွမ်းမံခြင်း) ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ပိုမိုကောင်းမွန်အောင် ပြုလုပ်နိုင်ပြီး “လွယ်ကာရ” (လွယ်ကူစွာ ရရှိနိုင်) သည်ဟု ဆိုလိုသည်။
ဆိုလိုသည်မှာ အသစ်တီထွင်ခြင်းနှင့် ပြုပြင်မွမ်းမံခြင်း နှစ်ခုစလုံးသည် တိုးတက်မှုအတွက် အရေးပါပြီး ၎င်းနှစ်ခုကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြုခြင်းဖြင့် ပိုမိုကောင်းမွန်သော ရလဒ်များကို လွယ်ကူစွာ ရရှိနိုင်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် တီထွင်ဖန်တီးမှုနှင့် လက်ရှိအရာများကို တန်ဖိုးထားထိန်းသိမ်းမှု နှစ်ခုစလုံး၏ အရေးပါမှုကို ဖော်ပြသည်။
ကိုးကားချက်များ "အမည်ရှစ်ပါး၊ ဈာန်တရားနှင့်၊ ပျံသွားမြေလျှိုး၊ ဘိညာဉ်မျိုးကို၊ လမ်းရိုးဟောင်းတွင်၊ ဆင့်ကာထွင်သို့၊ သုတ်သင်ကာမျှ၊ လွယ်ကာရလိမ့်၊" [၈၅၃] ပါမီ ၈။
လိမ္မာမှ အိမ်ပါမည် သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “လိမ္မာမှ အိမ်ပါသည်” ဆိုသည်မှာ “လိမ္မာမှ” (ငွေကြေးကို စနစ်တကျ စီမံခန့်ခွဲနိုင်မှ၊ ချွေတာသုံးစွဲနိုင်မှ) “အိမ်ပါသည်” (ဥစ္စာပစ္စည်းများ စုဆောင်းမိမည်၊ ချမ်းသာကြွယ်ဝမည်) ဟု ဆိုလိုသည်။
ဆိုလိုသည်မှာ ငွေကြေးကို မဆင်မခြင် သုံးစွဲပါက မည်မျှပင် ဝင်ငွေကောင်းပါစေ ဥစ္စာပစ္စည်းများ စုဆောင်းမိမည် မဟုတ်ဘဲ ငွေကြေးကို စနစ်တကျ စီမံခန့်ခွဲနိုင်မှသာ ဥစ္စာပစ္စည်းများ တိုးပွားလာမည်ဟု ဆိုလိုသည်။
ဤဆိုရိုးစကားသည် ငွေကြေးစီမံခန့်ခွဲမှုနှင့် ချွေတာသုံးစွဲမှု၏ အရေးပါမှုကို ဖော်ပြသည်။
လျင်သော်ကား မင်း၊ နှောင်းသော် ချင်း သည် မြန်မာဆိုရိုးစကား ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ် “လျင်သော်ကား မင်း၊ နှောင်းသော် ချင်း” ဆိုသည်မှာ အခွင့်အရေးကို မည်သို့ အသုံးချသင့်ကြောင်းကို ဖော်ပြသော ဆိုရိုးစကားဖြစ်သည်။