kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
ကိလေသာအပြစ်အနာအဆာရှိ၍ အပြစ်နှင့်တကွဖြစ်ခြင်း (သာဝဇ္ဇ)။
မလိမ္မာသော အဝိဇ္ဇာ (အကောသလ္လ) ကြောင့် ဖြစ်ရခြင်း (အကောသလ္လသမ္ဘူတ)။
သာဝဇ္ဇဒုက္ခဝိပါကလက္ခဏာ အကျယ် ကုသိုလ်၏ "အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကလက္ခဏာ" ဖွင့်ဆိုပုံနည်းတူ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် နားလည်ရမည်။
"သာဝဇ္ဇ" ပုဒ်သည် အကုသိုလ်၏ ကိလေသာအပြစ်ရှိမှု (အဝိသုဒ္ဓဘာဝ) နှင့် ဖြစ်ဆဲအခိုက် ဆင်းရဲမှု (ပဝတ္တိဒုက္ခ) ကို ပြသည်။
"ဒုက္ခဝိပါက" ပုဒ်သည် အကုသိုလ်၏ မကောင်းသောဆင်းရဲအကျိုး (အနိဋ္ဌဝိပါက) ကို ပေးစွမ်းနိုင်မှု (ကမ္မသတ္တိ) နှင့် အကျိုးပေးသောအခါ ဆင်းရဲမှု (ဝိပါကဒုက္ခ) ကို ပြသည်။
၎င်းက အကုသိုလ်ကို အဗျာကတမှ ခွဲခြားသည်။
ဖလပစ္စုပဋ္ဌာန် နှင့် ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ် ကုသိုလ်၏ ဣဋ္ဌဝိပါက (ကောင်းကျိုး) နှင့် အကုသိုလ်၏ အနိဋ္ဌဝိပါက (မကောင်းကျိုး) ဟူသော ဖလပစ္စုပဋ္ဌာန်ကို ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက် ထွင်းဖောက်သိမြင်ရန် ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ် (အကြောင်းတရားတို့ကို ပိုင်းခြားသိသောဉာဏ်) တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ရရှိထားရန် လိုအပ်သည်။
ဇော၏ လုပ်ငန်းကိစ္စ (အာရုံ၏ အရသာကို ခံစားခြင်း) စိတ်အစဉ် (ဝီထိ) တွင် အာဝဇ္ဇန်း၊ ဒဿန၊ သမ္ပဋိစ္ဆိုင်း၊ သန္တီရဏ၊ ဝုဋ္ဌော စသော စိတ်တို့သည် မိမိတို့၏ သီးခြားကိစ္စများကို ဆောင်ရွက်ကြပြီး၊ ဇောစိတ်သည်သာလျှင် အာရုံ၏ အရသာကို အဓိကအားဖြင့် အပြည့်အဝ ခံစားသည် (ဧကန္တေန ပန အာရမ္မဏရသံ ဇဝနမေဝ အနုဘဝတိ)။
ဇောသည် တပ်မက်စရာအာရုံ၌ တပ်မက်ခြင်း (ရဇ္ဇန)၊ မတပ်မက်စရာအာရုံ၌ မတပ်မက်ခြင်း (ဝိရဇ္ဇန) စသည်ဖြင့် အာရုံကို ပိုင်းခြားကာ အဟုန်ပြင်းပြင်း ခံစားသည်။
မနောဒွါရိကဇောတို့သည် ပဉ္စဒွါရိကဇောတို့ထက် အာရုံ၏အရသာကို ပိုမိုပိုင်နိုင်စွာ၊ အဟုန်ပြင်းစွာ ခံစားနိုင်သည်။
ဤသို့ အဟုန်ပြင်းစွာ အာရုံ၏အရသာကို ခံစားခြင်းကိစ္စကို "ဇဝနကိစ္စ" ဟုခေါ်သည်။
ဇော၏ ပဒဋ္ဌာန် (အနီးကပ်ဆုံးအကြောင်း) ဇောစိတ်သည် ကုသိုလ်ဖြစ်မည် သို့မဟုတ် အကုသိုလ်ဖြစ်မည်ကို အဆုံးအဖြတ်ပေးသော အနီးကပ်ဆုံးအကြောင်းမှာ- ပဉ္စဒွါရဝီထိ၌: ဝုဋ္ဌောစိတ် (ဆုံးဖြတ်သောစိတ်) သည် အဓိကဖြစ်သည်။
ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်သည်လည်း အထောက်အပံ့ပြုသည်။
အာဝဇ္ဇန်းနှင့် ဝုဋ္ဌော နှစ်ပါးလုံး ယောနိသောမနသိကာရ (နှလုံးသွင်းမှန်ကန်မှု) ဖြစ်လျှင် ကုသိုလ်ဇော၊ အယောနိသောမနသိကာရ (နှလုံးသွင်းမှားယွင်းမှု) ဖြစ်လျှင် အကုသိုလ်ဇော ဖြစ်ပေါ်သည်။
မနောဒွါရဝီထိ၌: မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်သည် အလားတူ အဆုံးအဖြတ်ပေးသည်။
ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤသို့ နှလုံးသွင်းမှန်/မှားမှုကြောင့် ကုသိုလ်/အကုသိုလ်ဇောများ ဖြစ်ပေါ်ပုံကို ဉာဏ်ဖြင့်ရှုမြင်ရမည်။
အချုပ်အားဖြင့် ဇောသည် စိတ်ဝီထိတွင် အာရုံ၏အရသာကို အဓိကခံစား၍ ကောင်းမှု(ကုသိုလ်) သို့မဟုတ် မကောင်းမှု(အကုသိုလ်) ကို တိုက်ရိုက်ပြုလုပ်သော အရေးပါသည့် စိတ်အဆင့်ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်း၏ဖြစ်ပေါ်မှုသည် ရှေ့ကဖြစ်သော အာဝဇ္ဇန်းနှင့် ဝုဋ္ဌောတို့၏ နှလုံးသွင်းမှန်ကန်မှု (ယောနိသောမနသိကာရ) သို့မဟုတ် မှားယွင်းမှု (အယောနိသောမနသိကာရ) အပေါ်၌ များစွာမူတည်နေပါသည်။
နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ - စတုတ္ထတွဲ - ဖားအောက်တောရဆရာတော် တိပိဋကအဘိဓာန်မှ ဇဝန၏ အဓိပ္ပာယ်များ ၁။
အဟုန်ပြင်းစွာ ဖြစ်တတ်သော သဘောတရား (ဇော၊ ဇောစိတ်) ၂။
လျင်မြန်ခြင်း၊ လျင်မြန်စွာ သွားခြင်း(၂) လျင်မြန်ခြင်း၊ လျင်မြန်စွာ သွားခြင်း။
နိဝတ္တိတ္ထာတိ “နိပ္ပယောဇနမိဒံ ဇဝနန္တိ နိဝတ္တိတွာ။
သံ၊ဋီ ၂။
သွားခြင်း(၃) သွားခြင်း။
ယသ္မာ ပန ယော ဥဒ္ဓံ ဇဝနတော ဥဇ္ဇဝနိကာယ နာဝါယ ကီဠတိ၊ သော “ဥဒ္ဓဂါမိနိံ အဘိရူဟတီ”တိ ဝုစ္စတိ။
ဖြစ်ခြင်း(၄) ဖြစ်ခြင်း။
ရာဂဿ ဇဝနာ အဉာဏစရိယာ။
ပဋိသံ။
၇၈-၉။
ရာဂဿ ဇဝနာတိ ယေဘုယျေန သတ္တက္ခတ္တုံ ရာဂဿ ပဝတ္တိ၊ ပုနပ္ပုနံ ပဝတ္တော ရာဂေါယေဝ။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊ ၁။
၂၆၆-၇။
ဇဝနမည်သောသူ (နာမ်ပုဒ်)(၅) ဇဝနမည်သောသူ။
(က) ဇဝနမည်သော ဟင်္သာ။
ဇဝနဟံသ-ကြည့်။
(ခ) ဇဝနမည်သော နတ်သား။
ဇဝနဒေဝပုတ္တ- ကြည့်။
ဇဝနမည်သော ဟင်္သာ ဇဝနမည်သော နတ်သား ၆။
လျင်မြန်သော (နာမဝိသေသန)(၆) လျင်မြန်သော။
(က) လျင်မြန်စွာ သွားတတ်သော၊ သူ။
ဇဝနော ပုရိသော ပရမေန ဇဝေန သမန္နာဂတော။
၄၅၆။
(ခ) လျင်မြန်စွာ သိတတ်သော (ပညာ)။
ဇဝနပညာ-ကြည့်။
လျင်မြန်စွာ သွားတတ်သောသူ လျင်မြန်စွာ သိတတ်သော (ပညာ) ၇။
ဖြစ်ရာ ဖြစ်သော(၇) ဖြစ်ရာဖြစ်သော။
ဇဝနဗ္ဗူမိ-ကြည့်။
ဇောစိတ် အမျိုးအစားများနှင့် ၎င်းတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံ ဇောစိတ်သည် အာရုံတစ်ခုခုကို အဟုန်ပြင်းစွာ တွေ့ထိခံစားသော သဘောတရား ဖြစ်သည်။
၎င်းသည် ပြင်းထန်စွာ ပြေးသွားသောသူကဲ့သို့ တစ်ကြိမ် သို့မဟုတ် အကြိမ်များစွာ ဖြစ်ပေါ်ကာ ပြုလုပ်သော ကံ (ဥပမာ- စွန့်ကြဲလှူဒါန်းခြင်း၊ အသက်သတ်ခြင်း) ကို ပြီးမြောက်စေသည်။
မဏိမဉ္ဇူ၊ ၁။
၃၈၅၊၃၉ဝ) ဇောစိတ် (၅၅) ပါးရှိပြီး ၎င်းတို့မှာ- အကုသိုလ်စိတ် (၁၂) ပါး ဟသိတုပ္ပါဒ်စိတ် (၁) ပါး မဟာကုသိုလ်စိတ် (၈) ပါး မဟာကြိယာစိတ် (၈) ပါး မဟဂ္ဂုတ်ကုသိုလ်စိတ် (၉) ပါး မဟဂ္ဂုတ်ကြိယာစိတ် (၉) ပါး လောကုတ္တရာစိတ် (၈) ပါး(ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၈၉။
၄၄)။
ဇောစိတ်တို့၏ ဖြစ်ပေါ်ချိန် အကြိမ်အရေအတွက် ကာမဇောစိတ်များ ပကတိ ရိုးရာအခါတွင် (၇) ကြိမ် သို့မဟုတ် (၆) ကြိမ် ဖြစ်သည်။
အောက်ပါအခြေအနေများတွင် (၅) ကြိမ် ဖြစ်သည်- သေခါနီးအခါ ဒုက္ခဝေဒနာ နှိပ်စက်၍ တွေဝေမိန်းမောနေသောအခါ နှစ်သက်မှု "ပီတိ" ကြောင့် ဖြစ်စေ နတ်ဘီလူး ဖမ်းစားသောကြောင့် ဖြစ်စေ သေရည်အရက် မူးယစ်သောအခါ သတိလစ်၍ မေ့လျော့နေသောအခါ အိပ်မက်မက်သောအခါ အမိဝမ်းတွင်း ကိန်းအောင်းစဉ်အခါ အမိဝမ်းတွင်းမှ မွေးဖွားစအခါ(ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၁၈၁-၂။
၁၈၅) တန်ခိုးပြာဋိဟာ ပြသောအခါ ထက်မြက်သော ပညာရှိသည့် "တိတ္ထိန္ဒြိယပုဂ္ဂိုလ်" အား (၄) ကြိမ် နူးညံ့သော ပညာရှိသည့် "မုဒိန္ဒြိယပုဂ္ဂိုလ်" အား (၅) ကြိမ် ဝိဘာဝိနီကျမ်းအရ ဘုရားရှင်အား (၄) ကြိမ်၊ အခြားပုဂ္ဂိုလ်တို့အား (၅) ကြိမ် ဖြစ်သည်။
(ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၁၄၉။
ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၁၊၁၇၉။
သင်္ဂဟ၊၆၆) အပ္ပနာဝီထိ (ဈာန်ဝင်စားခြင်းလမ်းစဉ်) ၌ လျင်မြန်စွာ သိတတ်သော "ခိပ္ပါဘိညပုဂ္ဂိုလ်" အား (၃) ကြိမ် နှေးကွေးစွာ သိတတ်သော "ဒန္ဓာဘိညပုဂ္ဂိုလ်" အား (၄) ကြိမ် ဖြစ်သည်။
၁၄၈) အပ္ပနာဇောတို့တွင် ဖိုလ်ဇောများသည် မဂ္ဂဝီထိ၌ (၂) ကြိမ် သို့မဟုတ် (၃) ကြိမ် ဖြစ်သည်။
နိရောဓသမာပတ် ဝင်စားခါနီးတွင် နေဝသညာနာသညာယတနကုသိုလ်/ကြိယာဇောတို့သည် (၁) ကြိမ် သို့မဟုတ် (၂) ကြိမ် ဖြစ်သည်။
ဈာန်စတင်ရရှိသော အာဒိကမ္မိကပုဂ္ဂိုလ်၏ ဈာနဝီထိ၌ မဟဂ္ဂုတ်ဇော၊ အဘိညာဉ်ဇော၊ မဂ်ဇော၊ နိရောဓသမာပတ်မှ ထသောအခါ အနာဂါမိဖိုလ်ဇော၊ အရဟတ္တဖိုလ်ဇောတို့သည် (၁) ကြိမ်သာ ဖြစ်သည်။
ဈာနသမာပတ္တိဝီထိ၌ မဟဂ္ဂုတ်ဇောနှင့် ဖလသမာပတ္တိဝီထိ၌ ဖိုလ်ဇောတို့သည် အကြိမ်များစွာ ဖြစ်နိုင်သည်။
(ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၁၃၄-၅။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၂။
၃၈၊ ၃၁၅။
သာရတ္ထ၊ ၁။
၃၈၂။
သင်္ဂဟ၆၇-၈။
၁၅၅-၆။
၁၈၆-၇) ဇောစိတ်နှင့် ဝိပါက်စိတ်တို့၏ ကွာခြားချက် ဇောစိတ်သည် အာရုံ၏ အရသာကို ခံစားခြင်းသဘောရှိသည်။
(အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၁၄။
၃၉ဝ) ဝိပါက်စိတ်များ (အကျိုးပေးစိတ်များ) သည် ကံ၏စွမ်းအားကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာပြီး အမှန်တရားကို ဖောက်ပြန်ခြင်းမရှိဘဲ အာရုံနှင့် လိုက်လျောညီထွေစွာ ဖြစ်ပေါ်သည်။
မနှစ်မြို့ဖွယ် အာရုံ (အနိဋ္ဌာရုံ) ၌ အကုသိုလ်ဝိပါက်ဥပေက္ခာဝေဒနာ နှစ်သက်ဖွယ် အလယ်အလတ်အာရုံ (ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တာရုံ) ၌ ကုသိုလ်ဝိပါက်ဥပေက္ခာဝေဒနာ အလွန်နှစ်သက်ဖွယ် အာရုံ (အတိဣဋ္ဌာရုံ) ၌ ကုသိုလ်ဝိပါက်သောမနဿဝေဒနာ ကုသိုလ်နှင့် အကုသိုလ်ဇောစိတ်များသည် ဝိပလ္လာသ (အမှန်ကို အမှားထင်ခြင်း) မကင်းသေးသော ပုထုဇဉ်နှင့် သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် အာရုံ၏ အမှန်တကယ် သဘောနှင့် ကွဲလွဲစွာ ခံစားသိရှိနိုင်သည်။
ဥပမာ- မြတ်စွာဘုရားကဲ့သို့ အလွန်နှစ်သက်ဖွယ် အာရုံ၌ပင် သဒ္ဓါတရားနည်းပါးသူတို့အား လျစ်လျူရှုသော "ဥပေက္ခာဇော" ဖြစ်ပေါ်တတ်ပြီး၊ ရတနာ (၃) ပါးကို မကြည်ညိုသူတို့အား အမျက်ထွက်သော "ဒေါမနဿဇော" ဖြစ်ပေါ်တတ်သည်။
အညစ်အကြေး၊ အကောင်ပုပ်ကဲ့သို့ မနှစ်မြို့ဖွယ်ရာ အာရုံ၌ပင် ပညာဉာဏ်နက်နဲသူတို့အား "ဥပေက္ခာဇော" ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပြီး၊ တိရစ္ဆာန်တို့အား "သောမနဿဇော" (ဝမ်းမြောက်မှု) ဖြစ်ပေါ်တတ်သည်။
ထို့ကြောင့် "ဝိပါက်အမှန်၊ ဇောအပြန်" ဟု ခေါ်ဆိုသည်။
(သံ၊ဋ္ဌ၊၁။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၁၇၊၃၂၇။
အဘိဋ္ဌ၊၂။
၁၅ဝ) ကာမာဝစရကြိယာဇောများ (ဘုရား၊ ရဟန္တာတို့၌ ဖြစ်သောစိတ်) ကမူ ဝိပလ္လာသ ကင်းစင်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဝိပါက်စိတ်များကဲ့သို့ပင် အာရုံနှင့် လိုက်လျောညီထွေစွာ အလွန်နှစ်သက်ဖွယ်ရာ၌ "သောမနဿကြိယာဇော"၊ နှစ်သက်ဖွယ် အလယ်အလတ်အာရုံ၌ "ဥပေက္ခာကြိယာဇော" တို့ ဖြစ်ပေါ်သည်။
ထို့ကြောင့် " ဝိပါက်လည်းအမှန်၊ ဇောလည်းအမှန်" ဟု ခေါ်ဆိုသည်။
ဇော (၇) ချက်၏ အကျိုးပေးပုံ ဇောစိတ် (၇) ချက်စီတွင် အကျိုးပေးပုံချင်း ကွဲပြားသည်။
ပဌမဇောစေတနာ (ပထမဆုံးဖြစ်သော ဇောစိတ်) သည် ယခုဘဝတွင်သာ အကျိုးပေးနိုင်သည်။
သတ္တမဇောစေတနာ (ခုနစ်ခုမြောက် ဇောစိတ်) သည် နောက်တစ်ဘဝတွင် ပဋိသန္ဓေနေခြင်းအကျိုးနှင့် ပဝတ္တိအကျိုး (ဖြစ်ပျက်နေသော အကျိုး) တို့ကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။
အလယ်ဇော (၅) ချက် စေတနာသည် တတိယဘဝမှစ၍ နိဗ္ဗာန်ရသည့်ဘဝတိုင်အောင် ပဋိသန္ဓေနှင့် ပဝတ္တိအကျိုးတို့ကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။
ဇောစိတ်များ၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းနှင့် အကျိုးပေးခြင်းဆိုင်ရာ အသေးစိတ်အချက်အလက်များသည် အဘိဓမ္မာဒေသနာ၏ နက်နဲသော အခန်းကဏ္ဍတစ်ခု ဖြစ်သည်။
(အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၂၅။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊ ၂၃၆။
၁၇၁)။
ဣဒံ ပန ဇဝနံ ကုသလတ္ထာယ ဝါ အကုသလတ္ထာယ ဝါ ကော နိယာမေတီတိ? အာဝဇ္ဇနဉ္စ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဉ္စ။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၁၇။
(-မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၇၈။
မ၊ဋ္ဌ၊၄။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၁၆။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၁။
၂၁၊၁၃၄။
) ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် ဇော ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ Category:ဝိပဿနာ။
မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းဟူသည် "မနောဒွါရ" (စိတ်တံခါး) နှင့် "အာဝဇ္ဇန" (ဆင်ခြင်ခြင်း၊ အာရုံပြုခြင်း) ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်းဖြစ်ပြီး၊ မနောဒွါရ၌ ထင်လာသော အာရုံကို ဆင်ခြင်တတ်သောစိတ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။
ဤစိတ်သည် ဘဝင်စိတ်အစဉ် ပြတ်တောက်ပြီးနောက် ဝီထိစိတ်များ စတင်ဖြစ်ပေါ်သည့်အခါ မနောဒွါရဝီထိ၏ အစ၌ အာရုံသို့ ဦးစွာညွတ်ကိုင်းပေးသော စိတ်ဖြစ်သည်။
မနောဒွါရာဝဇ္ဇန (န) [မနောဒွါရ+အာဝဇ္ဇန] မနောဒွါရ၌ ထင်လာသော အာရုံကို ဆင်ခြင် တတ်သောစိတ်၊ မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်။
ဘဝင်္ဂံ ဝိစိန္ဒိတွာ နိမိတ္တာရမ္မဏံ မနောဒွါရာဝဇ္ဇနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။
ဝိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၁။
တထာ မနေဒွါရာဝဇ္ဇနစိတ္တံ။
သင်္ဂဟ၊၁၊၁၁။
(အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၇၇၊ ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၁၃၄။
မ၊ဋီ၊၃၊၁၃၆။
) အာဝဇ္ဇနဿ အနန္တရပစ္စယဘူတံ ဘဝင်္ဂစိတ္တံ မနောဒွါရံ ဝီထိစိတ္တာနံ ပဝတ္တိမုခဘာဝတော။
တသ္မိံ ဒိဋ္ဌသုတမုတာဒိဝသေန အာပါထမာဂတမာရမ္မဏံ အာဝဇ္ဇေတိ၊ ဝုတ္ထနယေန ဝါ စိတ္တသန္တာနံ ပရိဏာမေတီတိ မနောဒွါရာဝဇ္ဇနံ၊ ကိရိယာဟေတုကမနောဝိညာဏဓာတု ဥပေက္ခာသဟဂတစိတ္တံ။
ဝိဘာဝိနီ၊၈၆။
မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်း၏ အမျိုးအစား ၎င်းသည် စေတသိက်တို့၏ သဘာဝအရ ဥပေက္ခာသဟဂုတ် အဟိတ် ကိရိယမနောဝိညာဏဓာတ်ဟု ခေါ်သည်။
ဥပေက္ခာသဟဂုတ်: လျစ်လျူရှုသော ဝေဒနာ (ဥပေက္ခာဝေဒနာ) နှင့် အတူဖြစ်သောစိတ်။
အဟိတ်: ဟိတ်ခြောက်ပါး (လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ အလောဘ၊ အဒေါသ၊ အမောဟ) တို့နှင့် မယှဉ်သောစိတ်။
ကိရိယာ: ကုသိုလ်ကံ၊ အကုသိုလ်ကံလည်းမဟုတ်၊ ထိုကံတို့၏ အကျိုးဝိပါက်လည်းမဟုတ်ဘဲ အပြုအမူမျှသာဖြစ်သောစိတ် (ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့၏ သန္တာန်၌ဖြစ်သော ကုသိုလ်အလားတူစိတ်မျိုး၊ သို့မဟုတ် အာရုံကို ဆင်ခြင်ရုံသက်သက်ဖြစ်သောစိတ်)။
မနောဝိညာဏဓာတ်: စိတ်အသိဓာတ်တစ်မျိုး။
လက္ခဏာ၊ ရသ၊ ပစ္စုပဋ္ဌာန်၊ ပဒဋ္ဌာန် (လက္ခဏာဒိစတုက္က) အာရုံခြောက်ပါး (သဠာရမ္မဏ) ကို ယေဘုယျအားဖြင့် ဖွင့်ဆိုထားသည်မှာ (ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၈၇)- လက္ခဏာ: အာရုံ (၆)ပါးကို သိခြင်း၊ ရယူခြင်းသဘော။
ရသ: မနောဒွါရ၌ ထင်လာသော အာရုံကို ဆင်ခြင်ခြင်း (ကိစ္စ)။
ပစ္စုပဋ္ဌာန်: မနောဒွါရ၌ ထင်လာသော အာရုံကို ဆင်ခြင်တတ်သော သဘောတရား (အဖြစ် ယောဂီ၏ဉာဏ်၌ ထင်လာခြင်း)။
ပဒဋ္ဌာန်: ဘဝင်အယဉ် ကင်းချုပ်ခြင်း၊ ချုပ်ပျက်သွားခြင်း (ဘဝင်္ဂုပစ္ဆေဒ)။
ဉာဏ်နုသူများ နားလည်လွယ်စေရန် ရူပါရုံကို အာရုံပြု၍ဖြစ်သော မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းကို ပုံစံထုတ်၍ ပြရလျှင်- လက္ခဏာ: ရူပါရုံကို သိခြင်း၊ ရယူခြင်းသဘော။
ရသ: မနောဒွါရ၌ထင်လာသော ရူပါရုံကို (ရှေးရှုကျရောက်လာသော ရူပါရုံကို) ဆင်ခြင်ခြင်း။
ပစ္စုပဋ္ဌာန်: မနောဒွါရ၌ထင်လာသော ရူပါရုံကို ဆင်ခြင်တတ်သော သဘောတရား။
ပဒဋ္ဌာန်: ဘဝင်အယဉ် ကင်းချုပ်ခြင်း၊ ချုပ်ပျက်သွားခြင်း။
(ဤမနောဒွါရာဝဇ္ဇန်း၌ ယှဉ်ဖက် သမ္ပယုတ်နာမ်တရား (၁၂)လုံး ရှိပါသည်။
) ဝီထိစိတ်အစဉ်များတွင် မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်း၏ အခန်းကဏ္ဍ အာရုံတစ်ခုကို သိမြင်မှုဖြစ်စဉ် (ဝီထိ) များစွာတွင် မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းသည် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။
ဥပမာ- အဆင်းရူပါရုံကို သိရာ၌- ပထမဦးစွာ ပစ္စုပ္ပန်ရူပါရုံကို သိသော စက္ခုဒွါရဝီထိ ဖြစ်သည်။
ထို့နောက် ထိုစက္ခုဒွါရဝီထိက ယူထားသော အတိတ်ရူပါရုံကို သိသော တဒနုဝတ္တက မနောဒွါရဝီထိ ဖြစ်သည်။
(ဤဝီထိ၏ အစတွင် မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်း ပါဝင်သည်။
) ထို့နောက် မြင်ပြီးသော အတိတ်ရူပါရုံကို "ညို၏၊ ဝါ၏" စသည်ဖြင့် ပိုင်းခြားနိုင်သော သုဒ္ဓမနောဒွါရဝီထိများ ဆက်ဖြစ်သည်။
ထိုသို့ ပိုင်းခြားပြီးသော ရူပါရုံကိုစွဲ၍ "ယောက်ျား၊ မိန်းမ၊ အိုး" စသည့် သင်္ကေတ (ပညတ်) အတိုင်း သိသော သုဒ္ဓမနောဒွါရဝီထိများ ဖြစ်သည်။
ပဉ္စမမြောက် မနောဒွါရဝီထိကျမှ "ယောက်ျား၊ မိန်းမ" စသည့် အတ္ထပညတ်ကို ပိုင်နိုင်စွာ ဆုံးဖြတ်နိုင်ပြီး ကြည်ညိုခြင်း၊ တပ်မက်ခြင်း စသည်ဖြစ်လာသည်။
ဤနောက်ပိုင်း မနောဒွါရဝီထိများတွင် မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းနှင့် ဇောစိတ်များ၌ ယှဉ်သော အဓိမောက္ခစေတသိက် (ဆုံးဖြတ်ခြင်း) ၏ စွမ်းအင်သည် အလွန်မြင့်မားလာသည်။
ယောနိသောမနသိကာရ နှင့် အယောနိသောမနသိကာရ မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်သည် ယောနိသောမနသိကာရ (သင့်တင့်မှန်ကန်သော နှလုံးသွင်းမှု) နှင့် အယောနိသောမနသိကာရ (မသင့်မတင့် မှားယွင်းသော နှလုံးသွင်းမှု) တို့၌ ဇောစိတ်များနှင့် အလားတူ စွမ်းဆောင်နိုင်သည်။
အကုသိုလ်ဇောများက အာရုံကို နိစ္စ၊ သုခ၊ အတ္တ၊ သုဘ စသည်ဖြင့် အယောနိသောမနသိကာရ အားဖြင့် နှလုံးသွင်းသကဲ့သို့၊ ထိုဇောတို့၏ရှေ့မှ မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းကလည်း အလားတူ နှလုံးသွင်းတတ်၊ ဆုံးဖြတ်တတ်သည်။
ထိုအတူ ဝိပဿနာဇောများက သင်္ခါရတရားတို့ကို အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ၊ အသုဘ စသည်ဖြင့် ယောနိသောမနသိကာရ အားဖြင့် နှလုံးသွင်းသကဲ့သို့၊ ထိုဇောတို့၏ရှေ့မှ မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းကလည်း အလားတူ နှလုံးသွင်းတတ်၊ ဆုံးဖြတ်တတ်သည်။
ထို့ကြောင့် မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းသည် အာရုံကို ဆင်ခြင်ရုံသာမက (မှားသည်ဖြစ်စေ၊ မှန်သည်ဖြစ်စေ) ဆုံးဖြတ်မှုလည်း ပြုလုပ်တတ်သည်ဟု မှတ်ရမည်။
မဟာဂဇစိတ် (ဆင်ပြောင်ကြီးနှင့်တူသောစိတ်) အဋ္ဌကထာဆရာတော်က မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်ကို "မဟာဂဇစိတ်" ဟု ဆင်ပြောင်ကြီးနှင့် ဥပမာပေးထားပါသည်- (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၃၃) ဤစိတ်သည် ဘုံသုံးပါးရှိ စိတ်ရှိသတ္တဝါအားလုံးနှင့် ဆက်ဆံပြီး၊ မဖြစ်သော သတ္တဝါဟူ၍ မရှိ။
ပဉ္စဒွါရ၌ (ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်းအမည်ဖြင့်) ဝုဋ္ဌော (ဆုံးဖြတ်ခြင်း) ကိစ္စ၊ မနောဒွါရ၌ အာဝဇ္ဇန်း (ဆင်ခြင်ခြင်း) ကိစ္စကို ဆောင်ရွက်သည်။
သဗ္ဗညုတဘုရားရှင်တို့နှင့်သာ ဆက်ဆံသော အသာဓာရဏဉာဏ်တော် (၆) ပါးသည်ပင်လျှင် ဤမနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းက ယူပေးအပ်သော အာရုံကိုသာ အာရုံယူနိုင်ကြသည်။
ဤစိတ်၏ အာရုံမပြုနိုင်သော တရားဟူ၍ မရှိသလောက်ရှားပါးသည်။
"သဗ္ဗညုတဉာဏ်မဟုတ်ဘဲ သဗ္ဗညုတဉာဏ်နှင့် အလားတူသောတရားကား အဘယ်နည်း" ဟုမေးလျှင် "ဤမနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်တည်း" ဟု ဖြေဆိုရမည် ဖြစ်ကြောင်း ဖွင့်ဆိုထားသည်။
ဆင်ပြောင်ကြီးသည် အားကြီးသကဲ့သို့၊ ဤမနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်သည်လည်း သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်မြတ်ကြီး၏ ရှေ့သွားဖြစ်၍ အလုံးစုံကို အာရုံပြုနိုင်စွမ်းရှိသောကြောင့် အားကောင်းလှသည်ဟု ဆိုလိုပါသည်။
နိဂုံး မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်သည် အခြေခံကျပြီး အလွန်စွမ်းပကားကြီးသော စိတ်တစ်မျိုးဖြစ်သည်။
၎င်းသည် မနောဒွါရ၌ အသိစိတ်အစဉ်ကို စတင်ပေးပြီး၊ အာရုံအမျိုးမျိုးကို ယူနိုင်စွမ်းရှိကာ၊ လောကီအသိပညာမှစ၍ ဝိပဿနာဉာဏ်စဉ်များအထိ အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်နေသည်။
၎င်း၏ ကျယ်ပြန့်သော အာရုံယူနိုင်စွမ်းကြောင့် ဆင်ပြောင်ကြီးနှင့် နှိုင်းယှဉ်တင်စားခြင်း ခံရသည်။
နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ - စတုတ္ထတွဲ - ဖားအောက်တောရဆရာတော် ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ Category:ဝိပဿနာ ပြင်ပလင့်များ။
ဟသိတုပ္ပါဒ်စိတ်ဟူသည် "ဟသိတ" (ပြုံးရွှင်ခြင်း၊ ရယ်ခြင်း) နှင့် "ဥပ္ပါဒ" (ဖြစ်ပေါ်စေခြင်း) ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုကို ပေါင်းစပ်ထားပြီး "ပြုံးရွှင်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သောစိတ်" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။
ဤစိတ်သည် ဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ နှင့် ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့၏ သန္တာန်၌သာ ဖြစ်ပေါ်သော အဟိတ်ကိရိယာစိတ်တစ်မျိုး ဖြစ်ပြီး၊ သိမ်မွေ့သော ပြုံးရွှင်မှုကို ဖြစ်စေသည်။
ဟသိတုပ္ပါဒ (တိ) [ဟသိတ + ဥပ္ပါဒ။
ဟသိတံ ဥပ္ပါဒေတီတိ ဟသိတုပ္ပါဒံ။
] ဟသိတုပ္ပါဒ်စိတ် (ဘုရားရဟန္တာအားဖြင့် ပြုံးရွှင်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော အဟိတ်ကိရိယာစိတ်)။
ဟသိတုပ္ပါဒံ သန္ဓာယ “န မောဟော မောဟပတိရူပကော”တိ စ။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၈၄။
အဋ္ဌ မဟာကိရိယစိတ္တာနိ ဟသိတုပ္ပါဒေါ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဉ္စာတိ ဒသ စိတ္တာနိ လဗ္ဘန္တိ။
ဟသိတုပ္ပါဒ်စိတ်၏ အမျိုးအစား ၎င်းသည် စေတသိက်တို့၏ သဘာဝအရ သောမနဿသဟဂုတ် အဟိတ် ကိရိယာစိတ် ဟု ခေါ်သည်။
သောမနဿသဟဂုတ်: ဝမ်းမြောက်သော ဝေဒနာ (သောမနဿဝေဒနာ) နှင့် အတူဖြစ်သောစိတ်။
ကိရိယာ: ကုသိုလ်ကံ၊ အကုသိုလ်ကံလည်းမဟုတ်၊ ထိုကံတို့၏ အကျိုးဝိပါက်လည်းမဟုတ်ဘဲ အပြုအမူမျှသာဖြစ်သောစိတ်။
ဤစိတ်၏ ထူးခြားချက် ဟသိတုပ္ပါဒ်စိတ်သည် အခြား ပုထုဇန်၊ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့နှင့် မဆက်ဆံဘဲ ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့၏ သီးခြားကိုယ်ပိုင်ဥစ္စာဖြစ်သော စိတ်ဖြစ်ပြီး ဒွါရ (၆) ပါးလုံး၌ ဖြစ်နိုင်ပါသည်။
လက္ခဏာ၊ ရသ၊ ပစ္စုပဋ္ဌာန်၊ ပဒဋ္ဌာန် (လက္ခဏာဒိစတုက္က) လက္ခဏာ: အာရုံ (၆)ပါးကို သိခြင်း၊ ရယူခြင်းသဘော။
ရသ: ကိစ္စ၏ အစွမ်းဖြင့် ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့၏ သန္တာန်၌သာလျှင် မမြတ်ထွတ်ကုန်သော (အနုဠာရေသု ဝတ္ထူသု) အရိုးစု၊ ပြိတ္တာအဆင်း စသော အာရုံတို့၌ ပြုံးရွှင်ခြင်းကိုသာလျှင် ဖြစ်စေခြင်း (ကိစ္စ)။
(ဆိုလိုသည်မှာ ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့သည် လောကီသားတို့ စက်ဆုပ်ဖွယ်၊ သို့မဟုတ် အရေးမမူဖွယ် အာရုံများ၌ပင် သိမ်မွေ့သော ဝမ်းမြောက်မှုဖြင့် ပြုံးရွှင်နိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။
) ပစ္စုပဋ္ဌာန်: ထိုကဲ့သို့ ပြုံးရွှင်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော သဘောတရား (အဖြစ် ယောဂီ၏ဉာဏ်၌ ထင်လာခြင်း)။
ပဒဋ္ဌာန်: ဧကန်အားဖြင့် မှီရာဖြစ်သော ဟဒယဝတ္ထု။
(ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၈၇) ဒွါရအသီးသီး၌ ဟသိတုပ္ပါဒ်စိတ် ဖြစ်ပေါ်ပုံ ဥပမာများ (ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့၌) စက္ခုဒွါရ (မျက်စိတံခါး): ကမ္မဋ္ဌာန်းပွားများရန် သင့်လျော်သော နေရာဌာနကို တွေ့မြင်ရ၍ ဝမ်းမြောက်တော်မူသောအခါ၊ ပြုံးရွှင်တော်မူသောအခါ ဤစိတ်ဖြင့် ဝမ်းမြောက်တော်မူ၏။
သောတဒွါရ (နားတံခါး): သံဃိကပစ္စည်းဝေရာ၌ "တပည့်တော်အတွက်၊ ဆရာအတွက်" စသည်ဖြင့် ကျယ်လောင်စွာ တောင်းဆိုနေကြသော၊ ပစ္စည်းလေးပါး၌ အလွန်မက်မောသော ရဟန်းတို့ကို မြင်ကြားရသော်၊ "ဤသို့ ပစ္စည်း၌ လိုလားတပ်မက်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော တဏှာကို ငါပယ်ရှားပြီးလေပြီ" ဟု ဆင်ခြင်၍ ဤဟသိတုပ္ပါဒ်ဇောစိတ်ဖြင့် ဝမ်းမြောက်တော်မူ၏။
ဃာနဒွါရ (နှာခေါင်းတံခါး): အမွှေးနံ့သာ၊ ပန်းတို့ဖြင့် စေတီတော်ကို ပူဇော်သော ရဟန္တာအရှင်မြတ်သည် ဤဟသိတုပ္ပါဒ်ဇောစိတ်ဖြင့်ပင် နှစ်သက်ရွှင်လန်း ဝမ်းမြောက်တော်မူ၏။
ဇိဝှါဒွါရ (လျှာတံခါး): အရသာရှိသော ဆွမ်းကိုရ၍ သီတင်းသုံးဖော်တို့အား ခွဲဝေလှူဒါန်းသုံးဆောင်ပြီး "အသက်ထက်ဆုံး အောက်မေ့အပ်သော သာရဏီယကျင့်ဝတ်ကို ငါဖြည့်ကျင့်ပေပြီ" ဟု ဆင်ခြင်၍ ဤဟသိတုပ္ပါဒ်ဇောစိတ်ဖြင့် နှစ်သက်ရွှင်လန်း ဝမ်းမြောက်တော်မူ၏။
ကာယဒွါရ (ကိုယ်တံခါး): ဥပဇ္ဈာယ်ဝတ်၊ အာစရိယဝတ် စသော အာဘိသမာစာရိကကျင့်ဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူသော ရဟန္တာအရှင်မြတ်သည် "ငါသည် ကာယဒွါရ၌ ကျင့်ဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်ပေပြီ" ဟု ဆင်ခြင်၍ ဤဟသိတုပ္ပါဒ်ဇောစိတ်ဖြင့် နှစ်သက်ရွှင်လန်း ဝမ်းမြောက်တော်မူ၏။
မနောဒွါရ (စိတ်တံခါး): အတိတ်၊ အနာဂတ်ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်တတ်သည်။
ဘုရားရှင်သည် ဇောတိပါလလုလင်ဘဝ၊ မဃဒေဝမင်းဘဝ စသည့် အတိတ်ဘဝက ဖြည့်ကျင့်ခဲ့သည်များကို ဆင်ခြင်၍ ပြုံးတော်မူခြင်း၊ သို့မဟုတ် နောင်အနာဂတ်၌ တန္တိဿရ၊ မုဒိင်္ဂဿရ အမည်ရှိ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါများ ဖြစ်ပေါ်မည်ကို မြင်၍ ပြုံးတော်မူခြင်းတို့သည် ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်၊ အနာဂတံသဉာဏ်၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်တို့၏ ကိစ္စဖြစ်သည်။
ထိုဉာဏ်တော်များ၏ အဆုံး၌ ဤဟသိတုပ္ပါဒ်စိတ်သည် ဘုရားရှင်၏ စိတ်အစဉ်ကို ရွှင်စေလျက် ဖြစ်ပေါ်လာ၏ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၃၂-၃၃၃)။
ဉာဏ်နှင့် ဟသိတုပ္ပါဒ်စိတ် ဆက်စပ်မှု (ဋီကာများမှ သုံးသပ်ချက်) ဟသိတုပ္ပါဒ်စိတ်တွင် ဖဿ၊ ဝေဒနာ၊ သညာ၊ စေတနာ၊ ဧကဂ္ဂတာ၊ ဇီဝိတ၊ မနသိကာရ၊ ဝိတက်၊ ဝိစာရ၊ အဓိမောက္ခ၊ ဝီရိယ၊ ပီတိ ဟူသော စေတသိက် (၁၂) လုံးသာယှဉ်ပြီး ပညိန္ဒြေ (ဉာဏ်) မပါဝင်ပါ။
မူလဋီကာ၏ စဉ်းစားဖွယ်အချက် (မူလဋီ၊၁၊၁၃၇): ဘုရားရှင်၏ အမှုကိစ္စအားလုံးသည် ဉာဏ်တော်ရှေ့သွားရှိ (ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမ) ၍ ဉာဏ်တော်၏နောက်သို့ အစဉ်လိုက် (ဉာဏာနုပရိဝတ္တိ) သည်ဟု ဟောသောကြောင့် ဉာဏ်နှင့်မယှဉ်သော ဤဟသိတုပ္ပါဒ်စိတ်သည် ဘုရားရှင်သန္တာန်၌ ဖြစ်နိုင်ခြင်းကို စဉ်းစားသင့်ကြောင်း မူလဋီကာက ထောက်ပြသည်။
အနုဋီကာ၏ ရှင်းလင်းချက် (အနုဋီ၊၁၊၁၄၄): အနုဋီကာဆရာတော်ကမူ၊ ရဟန္တာအရှင်မြတ်သည် ပဉ္စဒွါရ၌ ကြည်ညိုဖွယ်စသော အာရုံကိုတွေ့၍ ဤဟသိတုပ္ပါဒ်စိတ်ဖြင့် ဝမ်းမြောက်ရုံမျှသာဖြစ်ပြီး မပြုံးနိုင်သေး၊ ပြုံးခြင်းဝိညတ်ရုပ်ကို ပဉ္စဒွါရိကစိတ်တို့က မဖြစ်စေနိုင်။
မနောဒွါရ၌မူ ဘုရားရှင်၏ ပြုံးတော်မူခြင်းသည် ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်၊ အနာဂတံသဉာဏ်၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်တို့ ဖြစ်ပြီးနောက်မှ အစဉ်လိုက်၍ ဖြစ်သောကြောင့် ဤဟသိတုပ္ပါဒ်စိတ်သည် ဉာဏ်တော်၏နောက်သို့ အစဉ်လိုက်သောတရား (ဉာဏာနုပရိဝတ္တိ) ဖြစ်၏။
ထို့ကြောင့် (ဉာဏ်နှင့်တိုက်ရိုက်မယှဉ်သော်လည်း) ဉာဏ်တော်၏ အစဉ်နောက်လိုက်ဖြစ်မှုကြောင့် ပါဠိတော်၊ အဋ္ဌကထာတို့နှင့် မဆန့်ကျင်ပါ။
အကယ်၍ ဉာဏ်နှင့်မယှဉ်သောစိတ်မှန်သမျှ ဘုရားရှင်သန္တာန်၌ မဖြစ်နိုင်ဟု ယူဆပါက ဉာဏ်နှင့်မယှဉ်သော မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်လည်း ဘုရားရှင်သန္တာန်၌ မဖြစ်သင့်ဟု ဖြစ်သွားမည်။
မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းသည် ဝိညတ်ရုပ်ကို ဖြစ်စေနိုင်စွမ်းရှိသည်ဖြစ်ရာ၊ ထိုသို့သော ဆင်ခြင်မှုသည် ဘုရားရှင်၌ ဖြစ်သင့်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။
ပြုံးရွှင်မှုကို ဖြစ်စေတတ်သော စိတ်များ ၁။
ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်များ: မဟာကုသိုလ် သောမနဿသဟဂုတ်စိတ် (၄) မျိုး လောဘမူ သောမနဿသဟဂုတ်စိတ် (၄) မျိုး (စုစုပေါင်း ၈ မျိုး) ၂။
သေက္ခအရိယာပုဂ္ဂိုလ်များ (သောတာပန်၊ သကဒါဂါမ်၊ အနာဂါမ်): မဟာကုသိုလ် သောမနဿသဟဂုတ်စိတ် (၄) မျိုး လောဘမူ သောမနဿ ဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ်စိတ် (၂) မျိုး (စုစုပေါင်း ၆ မျိုး) ၃။
အသေက္ခ ရဟန္တာအရှင်မြတ်များ: မဟာကြိယာ သောမနဿသဟဂုတ်စိတ် (၄) မျိုး ဟသိတုပ္ပါဒ်စိတ် (၁) မျိုး (စုစုပေါင်း ၅ မျိုး) ဤသို့လျှင် ပြုံးရွှင်စေတတ်သောစိတ် (၁၃) မျိုး ရှိပါသည်။
နိဂုံး ဟသိတုပ္ပါဒ်စိတ်သည် ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့၏ ကိလေသာကင်းစင်သော စိတ်ဓာတ်၌ သိမ်မွေ့သောအကြောင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သည့် သောမနဿဝေဒနာနှင့်ယှဉ်သော ပြုံးရွှင်မှုဖြစ်ကြောင်း အသိစိတ်တစ်မျိုးဖြစ်သည်။
၎င်းသည် ဉာဏ်နှင့်တိုက်ရိုက်မယှဉ်သော်လည်း၊ ဉာဏ်စဉ်၏အဆုံး၌ ဉာဏ်၏အကျိုးဆက်အဖြစ် ဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့် ရဟန္တာတို့၏ ပင်ကိုယ်သဘာဝနှင့် မဆန့်ကျင်ပေ။
သန္တီရဏ ဟူသော ပါဠိဝေါဟာရသည် "သံ+တီရ+ယု" မှ ဆင်းသက်လာပြီး "စူးစမ်းခြင်း၊ စစ်ဆေးခြင်း၊ စိစစ်နှိုင်းချိန်ခြင်း" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။
အဘိဓမ္မာ၌ သန္တီရဏစိတ်ဆိုသည်မှာ ပဉ္စဒွါရဝီထိ (အာရုံတံခါးငါးပေါက်၌ဖြစ်သော စိတ်အစဉ်) တွင် သမ္ပဋိစ္ဆိုင်းစိတ်က လက်ခံရယူလိုက်သော အာရုံကို ဆက်လက်၍ စူးစမ်းစစ်ဆေးတတ်သော စိတ်ဖြစ်သည်။
သန္တီရဏ (ထီ၊ န) သံ+တီရ+ယု။
သမ်တီရဏ-သက္ကတပိဋက။
] (၁) သန္တီရဏစိတ်၊ ရူပါရုံအစရှိသော အာရုံ ကို-စူးစမ်း-စစ်ဆေး-တတ်သော တရား။
(သန္တီရဏစိတ်သည်— (၁) အကုသလဝိပါက် ဥပေက္ခာသဟဂုတ် သန္တီရဏ၊ (၂) ကုသလ ဝိပါက် သောမနဿသဟဂုတ် သန္တီရဏ၊ (၃) ကုသလဝိပါက် ဥပေက္ခာသဟဂုတ် သန္တီရဏ-ဟူ၍ (၃) ခုရှိ၏။
သင်္ဂဟ၊၄၊၅။
) (၂) စူးစမ်း-စစ်ဆေး-စိစစ်-နှိုင်းချိန်-ခြင်း။
(၃) စူးစမ်း-ဆင်ခြင်-သုံးသပ်တတ်သော (ပညာ)။
(၁) တွံ သန္တီရဏံ နာမ တွံ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ နာမ။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၁၂။
သမ္ပဋိစ္ဆန သန္တီရဏံ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၁၈၂။
(မူလဋီ၊၁၊၁၂၆။
အနုဋီ၊၂၊၂၅၊ ၁၁၂)။
ဒွေ ပဉ္စဝိညာဏာနိ ဒွေ သမ္ပဋိစ္ဆနာနိ တီဏိ သန္တီရဏာနိ ဧကံ ဟသိတုပ္ပါဒစိတ္တံ။
(၂) သန္တီရဏံ ဌာနာဌာနဂမနတ္ထာယ။
(ဝိ၊ဋ္ဌ၊၄၊၂၀၇)။
(၃) ဉာဏံ, သမ္မာဒိဋ္ဌိ, တီရဏာ, သန္တီရဏာ။
နေတ္တိ၊၆၉။
(၁၆၅)။
သန္တီရဏစိတ်၏ အမျိုးအစား သန္တီရဏစိတ်သည် ၎င်း၏ သဘာဝအရ အဟိတ်ဝိပါက် မနောဝိညာဏဓာတ် ဟိတ်မပါသော အကျိုးစိတ်ဖြစ်သော မနောဝိညာဏဓာတ်အုပ်စုဝင် ဖြစ်သည်။
သင်္ဂြိုဟ်ကျမ်း (သင်္ဂဟ၊၄၊၅) အရ သန္တီရဏစိတ် (၃) မျိုးရှိပါသည်- အကုသလဝိပါက် ဥပေက္ခာသဟဂုတ် သန္တီရဏစိတ်: အကုသိုလ်ကံ၏အကျိုးဖြစ်၍ ဥပေက္ခာဝေဒနာ (လျစ်လျူရှုသောခံစားမှု) နှင့်အတူဖြစ်သော စူးစမ်းမှုစိတ်။
ကုသလဝိပါက် သောမနဿသဟဂုတ် သန္တီရဏစိတ်: ကုသိုလ်ကံ၏အကျိုးဖြစ်၍ သောမနဿဝေဒနာ (ဝမ်းမြောက်သောခံစားမှု) နှင့်အတူဖြစ်သော စူးစမ်းမှုစိတ်။
ကုသလဝိပါက် ဥပေက္ခာသဟဂုတ် သန္တီရဏစိတ်: ကုသိုလ်ကံ၏အကျိုးဖြစ်၍ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့်အတူဖြစ်သော စူးစမ်းမှုစိတ်။
ယေဘုယျ လက္ခဏာ၊ ရသ၊ ပစ္စုပဋ္ဌာန်၊ ပဒဋ္ဌာန် (လက္ခဏာဒိစတုက္က) (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၀၅။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၈၅ အရ အဟိတ်ဝိပါက် မနောဝိညာဏဓာတ်၏ သန္တီရဏစသော ကိစ္စများအတွက်) လက္ခဏာ: အဟိတ်ဝိပါက်ဖြစ်၍ အာရုံ (၆)ပါး (သဠာရမ္မဏ) ကို သိခြင်း၊ ရယူခြင်းသဘော။
ရသ: အာရုံကို စူးစမ်းခြင်း (သန္တီရဏ) စသော (တဒါရုံ၊ ပဋိသန္ဓေ၊ ဘဝင်၊ စုတိ) ကိစ္စတို့ကို ဆောင်ရွက်ခြင်း။
ပစ္စုပဋ္ဌာန်: အာရုံကို စူးစမ်းတတ်သော သဘောတရား စသည်ဖြင့် (ယောဂီ၏ဉာဏ်၌) ရှေးရှုထင်လာခြင်း။
ပဒဋ္ဌာန်: မှီရာ ဟဒယဝတ္ထုရုပ်။
သန္တီရဏစိတ်အသီးသီး၏ ကိစ္စများ "သန္တီရဏစိတ်" ဟုခေါ်သော်လည်း စူးစမ်းသည့်အလုပ် (သန္တီရဏကိစ္စ) တစ်ခုတည်းကိုသာ ပြုလုပ်သည်မဟုတ်ဘဲ အခြားကိစ္စများကိုလည်း ဆောင်ရွက်ပါသည်- သောမနဿသန္တီရဏစိတ် (ကုသလဝိပါက်): သောမနဿဝေဒနာနှင့် ယှဉ်သည်။
အလွန်ကောင်းသော (အတိဣဋ္ဌ) အာရုံ၌သာ ပဉ္စဒွါရဝီထိတွင် ဖြစ်သည်။
ကိစ္စ (၂) မျိုး: သန္တီရဏကိစ္စ (စူးစမ်းခြင်း) နှင့် ဇော၏နောက်၌ဖြစ်သော တဒါရုံကိစ္စ (အာရုံကို မှတ်သားခြင်း)။
ဥပေက္ခာသန္တီရဏစိတ် (ကုသလဝိပါက်): ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် ယှဉ်သည်။
ကောင်းမြတ်သော (ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တ) အာရုံ၌ ပဉ္စဒွါရဝီထိတွင် ဖြစ်သည်။
ကိစ္စ (၅) မျိုး: သန္တီရဏကိစ္စ၊ တဒါရုံကိစ္စ၊ ထို့အပြင် လူ့ဘုံ၌ အချို့သော ပဋိသန္ဓေအားနည်းသူများ၊ အချို့နတ်များအတွက် ပဋိသန္ဓေကိစ္စ (ဘဝသစ်ဆက်စပ်ခြင်း)၊ ဘဝင်ကိစ္စ (ဘဝအစဉ်ကိုထိန်းထားခြင်း)၊ စုတိကိစ္စ (သေဆုံးခြင်း) တို့ကို ဆောင်ရွက်သည်။
ဥပေက္ခာသန္တီရဏစိတ် (အကုသလဝိပါက်): ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် ယှဉ်သည်။
မကောင်းသော (အနိဋ္ဌ) အာရုံနှင့် ကာမ (၁၁) ဘုံ၌ တွေ့ကြုံသည့်အခါ သန္တီရဏကိစ္စ နှင့် တဒါရုံကိစ္စ တို့ကို ဆောင်ရွက်သည်။
အပါယ်လေးဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေကိစ္စ၊ ဘဝင်ကိစ္စ၊ စုတိကိစ္စ တို့ကို ဆောင်ရွက်သည်။
သန္တီရဏကိစ္စ ဆောင်ရွက်စဉ် ရှုကွက် (ရူပါရုံကို ပုံစံထား၍) လက်တွေ့ရှုမှတ်ရာ၌ အာရုံအလိုက် ခွဲ၍ရှုရမည်။
ကုသလဝိပါက် သန္တီရဏသည် ဣဋ္ဌာရုံ (ကောင်းသောအာရုံ) ကို အာရုံပြုပြီး၊ အကုသလဝိပါက် သန္တီရဏသည် အနိဋ္ဌာရုံ (မကောင်းသောအာရုံ) ကို အာရုံပြုသည်။
အဟိတ်ဝိပါက် သန္တီရဏကိစ္စကိုဆောင်ရွက်သော မနောဝိညာဏဓာတ် (ရူပါရုံကို အာရုံပြုစဉ်)- လက္ခဏာ: ရူပါရုံကို သိခြင်း၊ ရယူခြင်းသဘော။
ရသ: ရူပါရုံကို စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်း။
ပစ္စုပဋ္ဌာန်: ရူပါရုံကို စူးစမ်းဆင်ခြင်တတ်သော သဘောတရား။
ပဒဋ္ဌာန်: မိမိ၏ မှီ၍ ဖြစ်ရာ ဟဒယဝတ္ထု။
(သဒ္ဒါရုံ စသည်ကို အာရုံပြုလျှင်လည်း ဤနည်းအတိုင်း မှတ်ယူပါ။
) အာရုံနှင့် ယှဉ်ဖက်စေတသိက်များ သန္တီရဏစိတ် (၃) မျိုးလုံးသည် သန္တီရဏကိစ္စ၌ ရူပါရုံမှ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံအထိ အာရုံ (၅) ပါးကို အာရုံပြုသည်။
တဒါရုံကိစ္စ၌မူ အာရုံ (၆) ပါးလုံးကို အာရုံပြုနိုင်သည်။
သောမနဿသန္တီရဏစိတ်၌ ပီတိယှဉ်၍ စေတသိက် (၁၂) လုံး ရှိသည်။
ဥပေက္ခာသန္တီရဏစိတ်၌ ပီတိမယှဉ်၍ စေတသိက် (၁၁) လုံး ရှိသည်။
နိဂုံး သန္တီရဏစိတ်သည် အဟိတ်ဝိပါက်စိတ်အမျိုးအစားဖြစ်ပြီး ပဉ္စဒွါရဝီထိတွင် သမ္ပဋိစ္ဆိုင်းစိတ်မှ လက်ခံရယူလိုက်သော အာရုံ၏ ကောင်းမကောင်း၊ နှစ်သက်ဖွယ် မနှစ်သက်ဖွယ်ကို စူးစမ်းစစ်ဆေးသည့် အရေးပါသော အဆင့်ဖြစ်သည်။
၎င်း၏ အဓိကတာဝန်မှာ စူးစမ်းခြင်းဖြစ်သော်လည်း အခြေအနေ၊ ဘုံဘဝ၊ အာရုံအလိုက် တဒါရုံ၊ ပဋိသန္ဓေ၊ ဘဝင်၊ စုတိ စသည့် အခြားအရေးကြီးသော ကိစ္စများကိုလည်း ဆောင်ရွက်တတ်သော စိတ်အမျိုးအစား ဖြစ်ပါသည်။
နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ - စတုတ္ထတွဲ - ဖားအောက်တောရဆရာတော် ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ Category:ဝိပဿနာ ပြင်ပလင့်များ သန္တီရဏ (= အဟိတ်ဝိပါက် မနောဝိညာဏဓာတ်)။
ဝေါဋ္ဌဗ္ဗန [ဝေါဋ္ဌော သို့မဟုတ် ဝုဋ္ဌော ဟုလည်းခေါ်] ဟူသော ပါဠိဝေါဟာရသည် "ဝိ+အဝ+ထပ" စသော ဓာတ်များမှ ဆင်းသက်လာပြီး "ပိုင်းခြားခြင်း၊ မှတ်သားခြင်း၊ သတ်မှတ်ခြင်း၊ စီစဉ်ခြင်း" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။
အဘိဓမ္မာ၌ ဝုဋ္ဌောစိတ်ဆိုသည်မှာ ပဉ္စဒွါရဝီထိ (အာရုံတံခါးငါးပေါက်၌ဖြစ်သော စိတ်အစဉ်) တွင် သန္တီရဏစိတ် (စူးစမ်းမှုစိတ်) ၏ နောက်၌ဖြစ်၍ ဇောစိတ်များမဖြစ်မီ အာရုံကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ပေးသော စိတ်ဖြစ်သည်။
ဝေါဋ္ဌဗ္ဗန (န) [ဝိ+အဝ+ထပ+အဝဿ ဩကာရတ္တံ၊ ထဿ ဌတ္တံ, ပဿ ဝတ္တံ, ဝဿ ဒွိတ္တံ, ဝကာရဒွယဿ စ ဗကာရဒွယံ ဘဝတိ။
ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနန္တိ စ ဗျဝတ္ထာပကစိတ္တဿ နာမံ။
နကာရလောပေ “ဝေါဋ္ဌဗ္ဗ” န္တိ အပရမ္ပိ ရူပံ ဘဝတိ။
သံ-ဝျဝသ္ထာပန။
] (၁) (ပိုင်းခြား-မှတ်သား-သတ်မှတ်-တတ်သော) ဝုဋ္ဌော-ဝေါဋ္ဌော-မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်း-စိတ်။
(၂) ပိုင်းခြား-မှတ်သား-သတ်မှတ်-ခြင်း၊ ဝေါဋ္ဌော-ဝုဋ္ဌော-ကိစ္စ။
(၃) ဝုဋ္ဌောကိစ္စ-ရှိ-တပ်-သည်၏အဖြစ်။
(၁) ဣဒံ ပန ဇဝနံ ကုသလတ္ထာယ ဝါ အကုသလတ္ထာယ ဝါ ကော နိယာမေတီတိ ? အာဝဇ္ဇန‌ဉ္စေဝ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဉ္စ။
တထာ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနာဝဇ္ဇနဝသေန။
(အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၀၉။
မ၊ဋီ၊၂၊၁၇၁။
မူလဋီ၊၁၊၁၂၆၊ ၁၂၉။
အနုဋီ၊၁၊၁၃၄၊ ၁၃၇၊ ၁၈၆။
အနုဋီ၊၂၊၁၂။
ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၂၊၁၄၆၊ ၂၇၂၊ ၄၀၅)။
(၂) ကိစ္စာနိ နာမ ပဋိသန္ဓိဘဝင်္ဂါဝဇ္ဇန --- ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဇဝနတဒါရမ္မဏစုတိဝသေန စုဒ္ဒသဝိဓာနိ ဘဝန္တိ။
သင်္ဂဟ၊၄၃။
ယထာသန္တီရိတဿ ရူပါဒိအာရမ္မဏဿ ဝဝတ္ထပနံ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနကိစ္စန္တိ ဣမာနိ ကိစ္စာနိ အတိဒိဿတိ။
မဏိမဉ္ဇူ၊၁၊၃၈၅။
(မ၊ဋီ၊၂၊၁၆၉)။
(၃) ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ ပတွာ (မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၂၉) တိ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနကိစ္စတံ ပတွာ။
မ၊ဋီ၊၂၊၁၆၉။
ဝုဋ္ဌောကိစ္စဆောင်ရွက်သောစိတ် နှင့် ၎င်း၏ အခြားကိစ္စ ဝုဋ္ဌောကိစ္စကို ဆောင်ရွက်သောစိတ်မှာ အတိအကျအားဖြင့် ဥပေက္ခာသဟဂုတ် အဟိတ်ကိရိယာ မနောဝိညာဏဓာတ် ဖြစ်သည်။
ဤစိတ်သည်ပင်လျှင်- ပဉ္စဒွါရဝီထိ၌ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနကိစ္စ: အာရုံကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း ကိစ္စကို ဆောင်ရွက်သည်။
မနောဒွါရဝီထိ၌ အာဝဇ္ဇနကိစ္စ: မနောဒွါရ၌ အာရုံကို ဆင်ခြင်ခြင်း၊ အာရုံသို့ စိတ်ညွတ်ခြင်း ကိစ္စကို ဆောင်ရွက်ပြီး ထိုအခါ၌ ၎င်းကို မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ် ဟု ခေါ်သည်။