kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
သို့ရာတွင် ၂၄ နာရီအတွင်း အတော်ပြင်းထန်သော မုန်တိုင်းမျိုးလည်းချက်ချင်း လိုပင် ပေါ်ပေါက်တတ်သေး၏။
မုန်တိုင်းသည် အတော်အတန်ကြာကြာ တစ်နေရာတည်း၌ ဝပ်နေရာမှ ပြင်းထန်လာပြီးနောက် ယေဘုယျအားဖြင့် တစ်နာရီ လျှင် ၁၅ မိုင်မှ မိုင် ၂ဝ ခန့်ဖြင့် ရွှေ့လျားသွားလေ့ရှိ၏။
မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝိုက်၌ ပျက်စီးလောက်အောင် ပြင်းထန် သော မုန်တိုင်းများသည် ဧပြီလ အဦးအဆုံးကာလအတွင်းနှင့် မိုးဦးအကြား၌လည်းကောင်း နောက်တစ်ဖန် မိုးနှောင်းနှင့် ဒီဇင်ဘာလ အနှောင်းဆုံးကာလအကြား၌လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိ၏။
မြန်မာနိုင်ငံမိုးလေဝသဌာနမှ အောက်ပါအတိုင်း အထိမ်း အမှတ်များကို ဆိပ်ကမ်းမြို့ကြီးများ၌ လေမုန်တိုင်းသတိပေး ချက် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ်ဖြင့် လွှင့်တတ်၏။
အထိမ်းအမှတ် များမှာ ဝေးလံသော ပင်လယ်ပြင်၌ လေမုန်တိုင်းဖြစ်ပေါ်နေ ကြောင်း အထိမ်းအမှတ်နှင့် ဆိုင်ရာဆိပ်ကမ်းနား၌ ဖြစ်ပေါ်နေ ကြောင်း အထိမ်းအမှတ်ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိရာ ထိုအထိမ်းအမှတ် များကို ပုံတွင်ဖော်ပြထားသည်။
ဒေါက်တာဦးဘိုးအေး ဝေးလံသော အရပ်၌ဖြစ်ပေါ်နေကြောင်း အထိမ်းအမှတ်များမှာ - တစ်ခုသောအရပ်၌မုန်တိုင်းဖြစ်ပေါ် နေဟန်ရှိကြောင်းနှင့် တစ်ခုသောအရပ်၌ မုန်တိုင်းကျရောက်နေပြီတို့ ဖြစ်ကြ၏။
ဆိပ်ကမ်းနားတစ်ဝိုက်နှင့် သက်ဆိုင်သော ညွှန်ကြားချက် များမှာကား အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်၏။
(၁) ဆိပ်ကမ်း၌ မိုးလေပြင်းထန်မည့်အကြောင်းလက္ခဏာ ရှိသည်။
(၂) ဆိပ်ကမ်း၌ လေမုန်တိုင်းအန္တရာယ်ရှိသည်။
(၃) ဆိပ်ကမ်း၌ မနီးမဝေးအရပ်ကို ဗဟိုပြု၍ အတော် အတန်ပြင်းထန်သော လေမုန်တိုင်းသည် ပင်လယ်မှကမ်း ခြေသို့ ဖြတ်ကျော်တော့မည်ဖြစ်ကြောင်း။
(၄) ဆိပ်ကမ်းပေါ်သို့သော်လည်းကောင်း နီးကပ်စွာသော်လည်းကောင်း အတန်ပြင်းထန်သော လေမုန်တိုင်းဖြတ်သွားတော့ မည် ဖြစ်ကြောင်း၊ (၅) ဆိပ်ကမ်းနှင့် အနီးမဝေးအရပ်ကို ဗဟိုပြု၍ လေပြင်း မုန်တိုင်းကြီး ပင်လယ်မှ ကမ်းခြေသို့ ဖြတ်ကျော်တော့မည် ဖြစ်ကြောင်း၊ (၆) ဆိပ်ကမ်းပေါ်သို့သော်လည်းကောင်း၊ အနီးကပ်စွာသော်လည်းကောင်း လေပြင်းမုန်တိုင်းကြီး ဖြတ်သွားတော့မည်ဖြစ်ကြောင်း၊ (၇) ဆိပ်ကမ်းနှင့် မိုးလေဝသဌာနတို့ ကြေးနန်းအဆက် အသွယ်ပြတ်နေသည်။
ဆိပ်ကမ်းအရာရှိသည် ဤဆိပ် ကမ်း၌ မိုးလေဝသ ဆိုးရွားလိမ့်မည်ဟု ယူဆကြောင်း။
Cyclogenesis (ဆိုက်ကလိုဂျင်နီး(စ်)စစ်) Cyclogenesis (ဆိုက်ကလိုဂျင်နီး(စ်)စစ်) သည် ဆိုင်ကလုံးဖြစ်ပေါ်မှုနှင့် ပြင်းထန်လာခြင်း ဖြစ်စဉ်ကို ဖော်ပြသည်။
အပူလွန်ပိုင်းဒေသ မုန်တိုင်းများ၏ သိပ်သည်းဆသည် အပူချိန်နှင့် လေဖိအား ပေါ်တွင် မူတည်သည့်ဇုန်များ ဟုခေါ်သော တိုးမြှင့်လတ္တီတွဒ် အလယ်ပိုင်း အပူချိန်ခြားနားခြင်းများ၏ ကြီးမားသော နယ်ပယ်များတွင် လှိုင်းများကဲ့သို့ဖြစ်ပေါ်သည်။
ထိုဇုန်များသည် ဆိုင်ကလုံးလှည့်လည်ခြင်းပိတ်ပြီး အရှိန်မြှင့်တက်လာသည်နှင့် ရာသီဥတု လေစိုင်ဆုံများ ဖြစ်ပေါ်စေရန် ကျုံ့ခြင်းကိုဖြစ်စေသည်။
၎င်းတို့၏ အဆင့်ဆင့် ဖြစ်စဉ်နောက်ပိုင်းတွင် မုန်တိုင်းများသည် လေအေးထုပါဝင်သော ဗဟိုချက် စနစ်များကဲ့သို့ ပိတ်လိုက်ကြသည်။
မုန်တိုင်းတစ်ခု၏ ၂ မှ ၆ ရက်အထိ အဆင့်ဆင့် ဖြစ်စဉ်အား ကရကဋ်ရာသီ၏ ရွေ့လျားမှု သို့မဟုတ် အပူလျော့ပိုင်း အမြန်စီးဆင်းသည့် ကျဉ်းမြောင်းသော လေစီးကြောင်းကို လမ်းကြောင်းပေးနိုင်သည်။
ရာသီဥတု လေစိုင်ဆုံများသည် သိပ်သည်းဆ မတူညီသည့် လေဒြပ်ထုနှစ်ခုအား ပိုင်းခြားထားပြီး အရေးပါဆုံးသော မိုးလေဝသဖြစ်ရပ်များနှင့် ဆက်စပ်လျက်ရှိသည်။
လေစိုင်ဆုံတစ်ခုဖြင့် ပိုင်းခြားခြင်းခံရသည့် လေဒြပ်ထုများသည် အပူချိန် သို့မဟုတ် စိုထိုင်းမှု တို့တွင် ခြားနားနိုင်သည်။
အလွန်အေးသော လေစိုင်ဆုံ များသည် ထုံးစံအားဖြင့် ကျဉ်းမြောင်းသော မိုးသက်မုန်တိုင်းများနှင့် ပြင်းထန်သော ရာသီဥတုတို့၏ လှိုင်းများကို ပုံပေါ်စေပြီး ထိုအဖြစ်ပျက်တွင် မိုးသက်မုန်တိုင်းလိုင်းများ သို့မဟုတ် နှင်းပေါက် နှင်းစက်လိုင်းများမှ အလျင်ဦးစွာ ကျရောက်နိုင်သည်။
၎င်းတို့သည် လှည့်လည်သည့် အလယ်ဗဟို၏ အနောက်ဘက်တွင် ဖြစ်ပွားပြီး ယေဘုယျအားဖြင့် အနောက်မှအရှေ့သို့ ရွေ့လျားသည်။
နွေးထွေးသော လေစိုင်ဆုံများသည် ဆိုင်ကလုံး ဗဟိုချက်၏ အရှေ့ဘက်တွင် ဖြစ်ပွားပြီး အလွှာလိုက် ဆီးနှင်းကျခြင်း နှင့် မြူကျခြင်း တို့မှာ အလျင်ဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသည်။
၎င်းတို့သည် ဆိုင်ကလုံးလမ်းကြောင်း၏ ရှေ့တွင်စော၍ ဝင်ရိုးစွန်းဘက်သို့ ရွေ့လျားသည်။
ပိတ်ဆို့နေသော လေစိုင်ဆုံများသည် ဆိုင်ကလုံးဗဟိုချက်၏အနီးရှိ ဆိုင်ကလုံးသက်တမ်း ဖြစ်စဉ်အဆင့်ဆင့်တွင် နောက်ကျမှဖြစ်ပွားပြီး ဆိုင်ကလုံးဗဟိုချက် ပတ်ပတ်လည်ကို လွှမ်းခြုံထားလေ့ရှိသည်။
အပူပိုင်းဒေသ ဆိုင်ကလုံးဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် အပူပိုင်းဒေသ ဆိုင်ကလုံးများ၏ တိုးတက်မှုဖြစ်စဉ်ကို ဖော်ပြသည်။
အပူပိုင်းဒေသ မုန်တိုင်းများသည် အဓိကကျသော မိုးသက်မုန်တိုင်းလှုပ်ရှားမှုမှ ထုတ်လွှတ်လိုက်သော အောင်းပူ ကြောင့်ဖြစ်ပေါ်ပြီး ၎င်းတို့သည် လေနွေးဗဟိုချက်များဖြစ်သည်။
ဆိုင်ကလုံးများသည် သင့်လျော်သော အခြေ အနေများ အောက်တွင် အပူလွန်ပိုင်း၊ အပူလျော့ပိုင်းနှင့် အပူပိုင်း အဆင့်တို့အတွင်း၌ ကူးပြောင်းခြင်း ပြုလုပ်နိုင်သည်။
အလယ်အလတ်အဆင့် မုန်တိုင်းများသည် မြေပြင်ပေါ်တွင် နွေးထွေးသော လေဗဟိုချက် ရှိသည့် မုန်တိုင်းများဖြစ်ပေါ်ပြီး၊ လေဆင်နှာမောင်း ဖြစ်ပေါ်ခြင်းဆီသို့ ဦးတည်နိုင်သည်။
ရေဆင်နှာမောင်းများ သည်လည်း အလယ်အလတ် မုန်တိုင်းများမှ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သော်လည်း တည်ငြိမ်မှုမရှိဘဲ ဒေါင်လိုက်နိမ့်ကျသော လေပြောင်းလဲနှုန်း၏ ပတ်ဝန်းကျင်မှ မကြာခဏ ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသည်။
ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ ဆိုင်ကလုံး အားလုံးအတွက် တူညီသော ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ သွင်ပြင်လက္ခဏာ အရေအတွက် အတော်များများရှိသည်။
၎င်းတို့သည် လေဖိအားနည်း ရပ်ဝန်းများ ဖြစ်သောကြောင့်၊ ၎င်းတို့၏ ဗဟိုချက်သည် နေရာဒေသအတွင်းရှိ အနိမ့်ဆုံးသော လေထုဖိအားရှိသည့် ဧရိယာဖြစ်ပြီး သက်တမ်းစေ့သော အပူပိုင်း ဆိုင်ကလုံးများတွင် မျက်စိ ဟူ၍သိကြလေ့ရှိသည်။
ဗဟိုချက်အနီးအနားတွင် ဖိအားပြောင်းလဲခြင်းအား (ဆိုင်ကလုံး အလယ်ဗဟိုအတွင်းရှိ ဖိအားကို ဆိုင်ကလုံးပြင်ပရှိဖိအားနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက) နှင့် လမ်းကြောင်းလွဲသွားရာမှ ပေါ်ထွက်လာသောအား တို့သည် အနီးစပ်ဆုံးသော ဟန်ချက်ညီမျှခြင်းတွင် ရှိရမည်ဖြစ်ပြီး၊ သို့မဟုတ်ပါက ဖိအားခြားနားခြင်း၏ ရလဒ်တစ်ခုအနေဖြင့် ဆိုင်ကလုံးသည် ၎င်းကိုယ်တိုင်အပေါ်တွင် ပြိုပျက်သွားလိမ့်မည်။
လမ်းကြောင်းလွဲသွားရာမှ ပေါ်ထွက်လာသော အားသက်ရောက်မှု၏ ရလဒ်တစ်ခုအနေဖြင့် ကြီးမားသော ဆိုင်ကလုံးပတ်လည်တွင် လေစီးကြောင်းသည် မြောက်ကမ္ဘာလုံးခြမ်းတွင် နာရီလက်တံပြောင်းပြန်နှင့် တောင်ကမ္ဘာလုံးခြမ်းတွင် နာရီလက်တံ လည်သကဲ့သို့ လှည့်လည်သည်။
(သို့သော်ငြားလည်း အပြင်တိုက်လေဝဲ တစ်ခုသည် မြောက်ကမ္ဘာလုံးခြမ်းတွင် နာရီလက်တံအတိုင်းနှင့် တောင်ကမ္ဘာလုံးခြမ်းတွင် နာရီလက်တံပြောင်းပြန်အတိုင်း လှည့်လည်သည်။
) ဖြစ်ပေါ်ပုံ thumb|ဖြစ်ပေါ်ပုံ အစဦး အပူလွန်ပိုင်း လေဖိအားနည်း ဧရိယာများသည် ပုံရိပ်ပေါ်ရှိ အနီရောင် အစက်နေရာများတွင် ဖြစ်ပေါ်သည်။
၎င်းသည် ထုံးစံအတိုင်း ဆိုင်ကလုံး တိုးတက်ဖြစ်ပေါ်မှုဖြစ်စဉ်၏ အစောပိုင်း အဆင့်အတွင်း ဂြိုဟ်တုတွင် တွေ့မြင်ရသည့် သစ်ရွက်ပုံသဏ္ဌာန် တိမ်ဖြစ်ထွန်းခြင်းပေါ်သို့ ထောင့်မတ်ကျသည် (ထောင့်မှန် ထောင့်တစ်ခုဖြစ်ခြင်း)။
လျင်မြန်စွာစီးဆင်းသော ကျဉ်းမြောင်းသည့် လေစီးကြောင်း အပေါ်အဆင့်၏ ဝင်ရိုးတည်နေရာကို အပြာရောင် ဖျော့ဖျော့ဖြင့် ဖော်ပြထားသည်။
ဆိုင်ကလုံး တိုးတက်ဖြစ်ထွန်းမှုဖြစ်စဉ် နှင့် အပူပိုင်းဒေသ ဆိုင်ကလုံး တိုးတက်ဖြစ်ထွန်းမှုဖြစ်စဉ် ဆိုင်ကလုံး တိုးတက်ဖြစ်ထွန်းမှုဖြစ်စဉ် ဆိုသည်မှာ လေထုအတွင်းတွင် (လေဖိအားနည်းဒေသတစ်ခု) ဆိုင်ကလုံး လည်ပတ်မှု ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာခြင်း သို့မဟုတ် အင်အားပြင်းထန်လာခြင်းဖြစ်သည်။
ဆိုင်ကလုံး တိုးတက်ဖြစ်ထွန်းမှုဖြစ်စဉ်သည် ကွဲပြားခြင်းနားသည့် ဖြစ်စဉ်များစွာအတွက် ပေါင်းရုံးထားသည့် အခေါ်အဝေါ်ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့မှ အားလုံးသည် ဆိုင်ကလုံး အမျိုးအစားအချို့၏ တိုးတက်ဖွံ့ဖြိုးမှုအဖြစ် အဖြေထွက်သည်။
၎င်းသည် စကေးအငယ်စားမှ စကေးအကြီးစားအထိ စကေးအများအပြားတွင် ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။
အပူလွန်ပိုင်းဒေသ ဆိုင်ကလုံးများသည် ၎င်းတို့၏ သက်တမ်းဖြစ်စဉ်အဆင့်ဆင့်တွင် နောက်ပိုင်းတွင် လေအေးဝင်ရိုး ဆိုင်ကလုံးများအဖြစ် မပိတ်ဆို့မီ ရာသီဥတုလေစိုင်ဆုံများ တစ်လျှောက်တွင် လှိုင်းများကဲ့သို့ဖြစ်ပေါ်သည်။
အပူပိုင်းဒေသ မုန်တိုင်းများသည် အဓိကကျသော မိုးသက်မုန်တိုင်းလှုပ်ရှားမှုမှ ထုတ်လွှတ်လိုက်သော အောင်းပူကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ပြီး ၎င်းတို့သည် လေနွေးဗဟိုချက်များဖြစ်သည်။
အလယ်အလတ်အဆင့် မုန်တိုင်းများသည် မြေပြင်ပေါ်တွင် နွေးထွေးသော လေဗဟိုချက်ရှိသည့် မုန်တိုင်းများဖြစ်ပေါ်ပြီး၊ လေဆင်နှာမောင်း ဖြစ်ပေါ်ခြင်းဆီသို့ ဦးတည်နိုင်သည်။
ရေဆင်နှာမောင်းများသည်လည်း အလယ်အလတ် မုန်တိုင်းများမှ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သော်လည်း တည်ငြိမ်မှုမရှိဘဲ ဒေါင်လိုက်နိမ့်ကျသော လေပြောင်းလဲနှုန်း၏ ပတ်ဝန်းကျင်မှ မကြာခဏ ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသည်။
ဆိုင်ကလုံး တိုးတက်ဖြစ်ထွန်းမှု ဖြစ်စဉ်သည် ဆိုင်ကလုံး အားနည်းခြင်း သို့မဟုတ် ပျက်ပြယ်ခြင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ပြီး လေဖိအားများရပ်ဝန်းများ—အင်တီဆိုင်ကလုံး ဂျင်နီး(စ်)စစ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်းနှင့် ဆက်စပ်နေသည့်အပြင် တိုက်လေဝဲတူညီသောအရာ (လေဖိအားများစနစ်) တစ်ခုရှိသည်။
လေဖိအားနည်းသော မျက်နှာပြင်တွင် ဖြစ်ပေါ်ပုံနည်းလမ်းများစွာရှိသည်။
မြေမျက်နှာပြင် အနေအထားသည် မြောက်မှတောင်သို့ သွယ်တန်းနေသော တောင်တန်းအတားအဆီး၏ အရှေ့ဘက်တွင် လေဖိအားများရပ်ဝန်းစံနစ် အနိမ့်ပိုင်း-မျက်နှာပြင်ကို သိပ်သည်းစေသောအခါ လေဖိအားနည်းသော ရပ်ဝန်းတစ်ခုကို အားပြုသည်။
အလယ်အလတ် စကေးဖြစ်သော အပူသယ်ဆောင်သည့် စနစ်များသည် အစဦးကတည်းက နွေးသောဝင်ရိုးဖြစ်သည့် လေဖိအားနည်း ရပ်ဝန်းများတွင် ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။
အနှောင့်အယှက်သည် လေစိုင်ဆုံ တစ်လျှောက်တွင် လှိုင်းကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း တစ်ခုအနေဖြင့် ကြီးထွားနိုင်ပြီး လေဖိအားနည်းရပ်ဝန်းသည် ထိပ်များဆီသို့ ဦးတည်လိမ့်မည်။
အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်အရ၊ လေဖိအားနည်းရပ်ဝန်း ပတ်လည်တွင် စီးဆင်းခြင်းသည် ဆိုင်ကလုံးကဲ့သို့ ဖြစ်လိမ့်မည်။
ဤလှည့်လည်နေသော စီးဆင်းခြင်းသည် ဝင်ရိုးစွန်းလေအေးများကို လေဖိအားနည်းရပ်ဝန်း၏ အနောက်တွင် ၎င်း၏ လေအေးလေစိုင်ဆုံ လမ်းကြောင်းမှတဆင့် အီကွေတာဘက်သို့ တွန်းပို့ပြီး လေနွေးများသည် လေနွေးလေစိုင်ဆုံ မှတဆင့် လေဖိအားနည်းရပ်ဝန်း ဝင်ရိုးစွန်းဆီသို့ တွန်းပို့လိမ့်မည်။
လေအေးလေစိုင်ဆုံသည် လေနွေးလေစိုင်ဆုံထက် ပို၍လျင်မြန်စွာရွေ့လျားပြီး ၎င်းကို `အမီလိုက်နိုင်သည်။
အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဆိုင်ကလုံးအနောက်တွင် သိပ်သည်းဆမြင့်မားသော လေထုမွှေ့ခြင်းကြောင့် ကျဉ်းမြောင်းသော နွေးသည့် အပိုင်းကို ရရှိစေခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။
ဤအခြေအထားတွင် ထရိုဝယ်(လ်) ဟုသိထားသည့် ပူနွေးသောလေထုသည် လေဖိအားများ ရပ်ဝန်းနှစ်ခုကြားရှိ လေဖိအားနည်းရပ်ဝန်း၏ လေနွေးအတွင်းသို့ လေနွေးထုကို အပေါ်သို့တွန်းပို့ရာမှ ပိတ်ထားသော လေစိုင်ဆုံ တစ်ခုဖြစ်ပေါ်လာသည်။
အပူပိုင်းဒေသ ဆိုင်ကလုံးများ right|thumb|အပူပိုင်းဒေသ ဆိုင်ကလုံးများ အပေါ်တက်နေသောလေရှိ ရေခိုးငွေ့သိပ်သည်းခြင်းမှ ထုတ်လွှတ်သော စွမ်းအင်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သည့် အပူပိုင်းဒေသ ဆိုင်ကလုံးများသည် သမုဒ္ဒရာရေနွေးများအပေါ်တွင် မှန်ကန်သော တုံ့ပြန်မှုကွင်းဆက် တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။
အပူပိုင်းဒေသ မုန်တိုင်းဖြစ်ထွန်းမှုဖြစ်စဉ်သည် လေထုအတွင်းတွင် အပူပိုင်းဒေသမုန်တိုင်း တစ်ခု၏ ဖွံ့ဖြိုးတိုး တက်မှုနှင့် အင်အားကောင်းလာခြင်းကို ဖော်ပြသည့် နည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာ အသုံးအနှုန်းဖြစ်သည်။
အပူပိုင်း ဒေသ မုန်တိုင်းဖြစ်ထွန်းမှု နည်းလမ်းသည် အလယ်အလတ်ပိုင်း လတ္တီတွဒ်တွင် ဖြစ်ပွားသည့် မုန်တိုင်းဖြစ်ထွန်းမှု နည်းလမ်းနှင့် ထင်ထင်ရှားရှား ကွဲပြားခြားနားသည်။
အပူပိုင်းဒေသ မုန်တိုင်းဖြစ်ထွန်းမှုတွင် သင့်လျော်သော လေထု ပတ်ဝန်းကျင်အတွင်း၌ သိသာထင်ရှားသည့် အပူသယ်ဆောင်ခြင်းကြောင့် နွေးထွေးသော-ဗဟိုချက် ဆိုင်ကလုံး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု ပါဝင်သည်။
အပူပိုင်းဒေသ မုန်တိုင်းဖြစ်ထွန်းမှုအတွက် အဓိကလိုအပ်ချက် ခြောက်ရပ်ရှိသည်။
လုံလောက်သော နွေးထွေးသည့် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင် အပူချိန်များ၊ လေထုမတည်ငြိမ်မှု၊ ကမ္ဘာမြေမျက်နှာပြင် အနိမ့်ဆုံးအလွှာ၏ အနိမ့်ပိုင်းမှ အလယ်အလတ် မျက်နှာပြင်အတွင်း၌ မြင့်မားသောစိုထိုင်းမှု၊ လေဖိအာနည်း ရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေရန် လုံလောက်သော ယိမ်းယိုင်ခြင်းမှ ဖြစ်ပေါ်လာသောအား၊ ရှိပြီးသားဖြစ်သော အနိမ့်ပိုင်းမျက်နှာပြင်ဆုံချက် သို့မဟုတ် အနှောင့်အယှက်နှင့် အနိမ့်ပိုင်းဒေါင်လိုက် လေတိုက်နှုန်း အပြောင်းအလဲ တို့ဖြစ်သည်။
နှစ်စဉ် ကမ္ဘာတစ်လွှားတွင် ပျမ်းမျှအားဖြင့် အပူပိုင်းဒေသ မုန်တိုင်းပြင်းအား၏ အပူပိုင်းဒေသဆိုင်ကလုံးများ ၈၆ ကြိမ်ဖြစ်ပွားပြီး ၄၇ ကြိမ်သည် hurricane (ဟာရီကိန်း) / typhoon (တိုက်ဖွန်း) ပြင်းအားအဆင့်နှင့် ၂၀ သည်ပြင်းထန်သော အပူပိုင်းဒေသ ဆိုင်ကလုံး များဖြစ်လာသည် (Saffir-Simpson Hurricane Scale (ဆာဖာ-ဆင်ဆမ်(န်) ဟာရီကိန်းစကေး) တွင် အနည်းဆုံး အုပ်စုအဆင့် ၃ ပြင်းအားတွင်ရှိသည်)။
လေတိုက်နှုန်း အရှိန်နှင့်/သို့မဟုတ် အမြင့်ပေါ်လိုက်၍ ဦးတည်ချက် ("လေတိုက်နှုန်းအပြောင်းအလဲ") ကြီးကြီး မားမား ပြောင်းလဲခြင်းသည် မမြင်ရသောပြွန်နှင့်တူသည့် အလိပ်များအတွင်း လှည့်နေသည့်လေထု၏ အနိမ့်ပိုင်း၏ အစိတ်အပိုင်းများကို ဆင်သောအခါ အလယ်အလတ် ဆိုင်ကလုံးများ ဖြစ်ပေါ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။
မိုးသက်မုန်တိုင်း၏ အပေါ်ဘက်ကို အပူသယ်ဆောင်ခြင်းသည် ဤလှည့်လည်နေသော လေထုကိုအပေါ်သို့ ဆွဲတင်ပြီး အလိပ်၏ အပေါ်ဘက်သို့ ဦးတည်နေခြင်း (မြေပြင်နှင့် ပြိုင်လျက် အနေအထားမှ ထောင့်မတ်ကျခြင်းဆီသို့) ကိုစောင်းစေကာ အပေါ်သို့တက်ရောက်သည့် တစ်ခုလုံးကို ဒေါင်လိုက်အတိုင်အဖြစ် လှည့်လည်စေသည်။
အလယ်အလတ် မုန်တိုင်းများသည် ပုံမှန်အားဖြင့် အတန်အသင့် နေရာကွက်၍ ဖြစ်ပွားသည်။
၎င်းတို့သည် စကေးအကြီးစား (ကီလိုမီတာရာပေါင်းများစွာ)နှင့် စကေးအငယ်စား (မီတာရာပေါင်းများစွာ) အတွင်းတည်ရှိသည်။
ရေဒါဓာတ်ပုံ စသည့်ပုံရိပ်ကို ထိုအင်္ဂါရပ်များအား ခွဲခြားဖော်ထုတ်ရန် အသုံးပြုသည်။
ကိုးကား ပြင်ပလင့်ခ်များ Fundamental of Physical Geography: The Mid-Latitude Cyclone Glossary Definition: Cyclogenesis Category:မိုးလေဝသ Category:မုန်တိုင်းများ Category:သဘာဝဘေးအန္တရာယ်များ။
ဘာသာရေး လွတ်လပ်ခွင့် သည် တစ်ဦးတစ်ယောက် သို့မဟုတ် လူတစ်စု ၏ လွတ်လပ်ခွင့်ကိုထောက်ခံသည့် နိယာမတရားပင်ဖြစ်သည်။
လူထု သို့မဟုတ် ပုဂ္ဂလိက ကဏ္ဍတို့တွင် ဘာသာရေး သို့မဟုတ် ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှု ကို သင်ကြားခြင်း၊ လေ့ကျင့်ခြင်း၊ ကိုးကွယ်ခြင်းနှင့် ဆည်းပူးလေ့လာမှု တို့သည်လည်း ဘာသာရေးလွတ်လပ်ခွင့်၏ နိယာမတရား ဖြစ်သည်။
ဤ အမြင်ယူဆချက်သည် ဘာသာတရားလွှဲပြောင်းကိုးကွယ်ခွင့် သို့မဟုတ် မည်သည့်ဘာသာတရားကို သာကိုးကွယ်ရမည် ဟု မဆိုလိုကြောင်း ယေဘုယျအားဖြင့် သိမှတ်ထားသည်။
ပြည်သူအများနှင့် နိုင်ငံများသည် ဘာသာရေး လွတ်လပ်ခွင့်ကို အခြေခံ လူ့အခွင့်အရေး တစ်ရပ်အဖြစ် သိရှိနားလည်ထားသည်။
သောမတ်(စ်) ဂျက်ဖာဆင် (Thomas Jefferson(1807)) ကပြောခဲ့သည်မှာ ခန့်မှန်း၍မရနိုင်သော ကျွန်ုပ် တို့၏ ကောင်းချီးများစွာထဲတွင် ကျွန်ုပ် တို့၏ ဖန်ဆင်းရှင်ကို လွတ်လွတ်လပ်လပ် ကိုးကွယ်ရခြင်းသည် ဖန်ဆင်းရှင် ၏ အလိုဆန္ဒ အတိုင်းသာ ဖြစ်ကြောင်း လက်ခံသဘောပေါက်ပြီး ဖြစ်သည်။
ဘာသာရေးဦးဆောင်မှုရှိ သည့်နိုင်ငံတွင် ဘာသာရေး လွတ်လပ်မှုဆိုသည်မှာ အစိုးရမှ သတ်မှတ်ထားသော နိုင်ငံတော် ဘာသာအပြင် အခြားသောဘာသာများ ၏ လှုပ်ရှားဆောင်ရွက်မှုများကို ခွင့်ပြုပေးပြီး အခြားဘာသာယုံကြည်သူများကို နှောင့်ယှက်နှိပ်ကွပ်ခြင်းမရှိ ကြောင်း ယေဘုယျအားဖြင့် သိရှိနားလည်သည်။
ဘာသာရေးလွတ်လပ်ခွင့်၏ သမိုင်း left|ညဏ်ပညာ အလင်းရသည့် သင်္ကေတဖြစ်သည့် မင်နာဗာ (Minerva) သည် အားလုံးသော ဘာသာတရား ယုံကြည်သူများ ကိုအကာအကွယ် ပေးသည်။
(ဒယ်နီယယ် ချိုဒိုဝစ်ကီ) (Daniel Chodowiecki, 1791) 200px|လူနှင့် နိုင်ငံ သား အခွင့်အရေးများ ကြေညာစာတမ်း (1789) သည် လူ့အဖွဲ့အစည်းကို မထိခိုက်မပျက်ပြား နေသေးသ ၍ ပြည်သူလူထု၏ အမိန့်အာဏာတို့ကို မချိုးဖောက်နေသေးသ၍ ဘာသာရေးလွတ်လပ်မှု အာမခံခွင့်ပြုထားသည်။
သမိုင်းအရ ဘာသာရေးလွတ်လပ်ခွင့် ဆိုသည်မှာ အခြားသော မတူကွဲပြားသည့် အယူဝါဒယုံကြည်မှုများကိုသည်းခံ နိုင်စွမ်း အဖြစ်ရည်ညွှန်းထားခဲ့သည်။
တစ်ချိန်တည်းမှာပင် လွတ်လပ်စွာကိုးကွယ်ခွင့်ကို တစ်ဦးတစ်ယောက်၏ လွတ်လပ်စွာပြုမူ လုပ်ဆောင်မှုအဖြစ် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ် သည်။
ယင်းလွတ်လပ်ခွင့်များတစ်ခုစီတွင် ပမာဏ အနိမ့်အမြင့်များ ရှိနေသည်။
အချို့သော နိုင်ငံများတွင် ဘာသာရေးလွတ်လပ်ခွင့်ကို ပုံစံတစ်မျိုးဖြင့်လက်ခံနေချိန်တွင် ယင်းလွတ်လပ်ခွင့် ကို လက်တွေ့တွင် အခွန်ထမ်းဆောင်စေခြင်းဖြင့် ဖြစ်စေ၊လူမှုရေးဥပဒေပြုမှုကို ဖိနှိပ် ထားခြင်းဖြင့် ဖြစ်စေ နိုင်ငံရေးအရ မဲပေး ပိုင်ခွင့် ကို ရုပ်သိမ်း ၍ ဖြစ်စေ တစ်နည်းမဟုတ် တစ်နည်းဖြင့် ကန့်သတ် ချုပ်ချယ် ထားသည်။
ဥပမာ နှိုင်းယှဉ်ကြည့်လျှင် တစ်ဦးတစ်ယောက်ချင်း လွတ်လပ်မှုရှိသော အီတလီ သို့မဟုတ် မွတ်စလင်မဟုတ်သည့် ဘာသာဝင်များ ကို တရားဝင် အသက်မွေး နေထိုင်နိုင်သော “တစ်ဦးတစ်ယောက်ချင်းစီကို ကာကွယ်ထားခြင်း” ဟုအဓိပ္ပာယ်ရသည့် dhimmis ၏မိရိုးဖလာမွတ်စလင်များ။
ခေတ်သစ်စိုးရိမ်ပူပန်မှုများ ယနေ့တွင် မွတ်စလင် ကမ္ဘာ [citation needed] အတွင်း နှင့် တရုတ်[citation needed] ၊မြောက်ကိုးရီးယား[citation needed] ကဲ့သို့ သော ကွန်မြူနစ်နိုင်ငံများတွင် လူနည်းစု ဘာသာရေးများအပေါ် ဖိနှိပ်နေခြင်းကို စိုးရိမ် [who?] နေရသည်။
ထိုနည်းတူစွာ အခြားသော နိုင်ငံများ တွင် သည်းမခံ နိုင်သည့် အပြုအမူများ ၊ ဥပမာအားဖြင့် - မွတ်စလင်တို့၏ ခေါင်းမြီးခြုံခြင်း ကို ဥရောပနိုင်ငံကြီး အချို့မှ တားဆီးပိတ်ပင် ခြင်းကုလသမဂ္ဂ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ တရားမရေးရာနှင့် နိုင်ငံရေး အခွင့်အရေး ညီလာခံ ချမှတ်ချက် ၏ အပိုဒ် 18 တွင်ဖော်ပြ ထားသည်မှာ - ဘာသာရေးလွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ခွင့် ကို ငြင်းဆိုလျှင် တရားမျှတမှု မရှိသည့် ကိစ္စ တစ်ရပ်ဖြစ် သည်ဟုပြဆိုထားသည်။
ဥပဒေ အမြင်အရ ဘာသာရေးလွတ်လပ်ခွင့်သည် ဘာသာရေးနှင့်ပတ်သက်၍သဘောထားကြီးမှု၊ နိုင်ငံတော်နှင့် ဘုရားကျောင်း ကိုခွဲခြားထားမှု သို့မဟုတ် ဘာသာရေး လွှမ်းမိုးမှု မရှိသည့် နိုင်ငံတော် (laïcité). တို့နှင့် ဆက်နွယ်နေသည်။
သို့သော် ထပ်တူတစ်ထေရာတည်း မဟုတ်ပါ။
လူပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးချင်းစီနှင့် အစိုးရပါ ပတ်သက်မှုမရှိသည့် နေရာများတွင် ဘာသာရေး သဘောထားကြီးမှုကို ယေဘုယျအားဖြင့် အခြားသူများ ၏ ဘာသာရေးကိုးကွယ်မှုများအား လက်ခံသောစိတ်နေသဘောထားဟု ညွှန်းဆိုကြသည်။
အချို့သော သည်းခံနိုင်မှုသည် အခြားသော ဘာသာများကို မိမိဘာသာနှင့် အညီအမျှ မှန်ကန်သည့် အမြင်ထားရန် မလိုအပ်ပါ။
ထို့ထက် နိုင်ငံသားတိုင်းတွင် လက်ခံထားရမည်မှာ အခြားသူများတွင် ၎င်းတို့၏ ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှုများကို လုပ်ဆောင်နိုင် ခွင့်ရှိသည် ဟုသိမှတ် ထားရမည်။
နောက်တွင်ပြောခဲ့သောစကား များကို အမှီပြုရလျှင် ဘာသာရေး သိမ်းသွင်း ခြင်း ဝါဒ သည် လက်ခံနိုင်ဖွယ်မရှိသော ကိစ္စတစ်ရပ်ဖြစ်နိုင်သည်။
ဘာသာရေးသိမ်းသွင်းခြင်းသည် ဘာသာတရားမရှိသောယုံကြည်ခြင်း အပါအဝင် အခြားသော ဘာသာရေး ကိုးကွယ်မှုများ၏ ကျိုးကြောင်းညီညွတ်ခြင်းများကို တိုက်ခိုက်စော်ကားခြင်း ဖြစ်သည်ဟု သိရှိနားလည်ရမည်။
ကမ္ဘာ ပေါ်ရှိ မျက်မှောက် ခေတ် ဘာသာရေး လွတ်လပ်မှု အခြေအနေ 200px|နိုင်ငံအလိုက် ဘာသာရေး လွတ်လပ်ခွင့် (Pew Research Center study, 2009). အဝါရောင်ဖျော့ - ချုပ်ချယ်မှုနည်းပါးခြင်း။
အနီရောင် - အလွန်ချုပ်ချယ် ခြင်း။
ပျူးသုတေသန ဌာန (Pew Research Center's) ၏ ဘာသာရေးနှင့် လူထုဘဝဆွေးနွေးပွဲသည် ကမ္ဘာ ပေါ်ရှိ ဘာသာရေး လွတ်လပ်ခွင့်များကို လေ့လာခဲ့ရာတွင် ကုလသမဂ္ဂ၊ အမေရိကန် ဝန်ကြီးဌာန နှင့် လူ့အခွင့်အရေး စောင့်ကြည့်ရေးအဖွဲ့တို့ အပါအဝင် အစိုးရနှင့် အစိုးရမဟုတ်သော အဖွဲ့အစည်း 16 ခုတို့ ထံမှ အချက်အလက်များ စုဆောင်းရရှိ ခဲ့ပြီး ကမ္ဘာ့လူဦးရေ၏ 99.5 ရာခိုင်နှုန်း ကိုကိုယ်စား ပြု ထားသည်။
2009 ဒီဇင်ဘာ လတွင် ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေ ခဲ့သည့် လေ့လာတွေ့ရှိချက်များအရ ကမ္ဘာ့နိုင်ငံများ၏ သုံးပုံတစ်ပုံသည် ဘာသာရေးချုပ်ချယ်မှုများ သည် သို့မဟုတ်များလွန်းသည်ကို တွေ့ရှိရပြီး ကမ္ဘာ့လူဦးရေ ၏ 70 ရာခိုင်နှုန်း နီးပါးသည် ဘာသာရေးလွတ်လပ်ခွင့် ပြင်းပြင်းထန်ထန် ချုပ်ချယ်သည့် နိုင်ငံများတွင် နေ ထိုင်လျက်ရှိကြသည်။
ဘာသာရေးအပေါ် ချုပ်ချယ်ခြင်းသည် နိုင်ငံတော်အာဏာပိုင် အဖွဲ့ အစည်းများနှင့် လူမှုရေးအုပ်စု ၊ လူမှုရေး အဖွဲ့အစည်း များ နှစ်မျိုးစလုံးမှ စတင်မြစ်ဖျားခံလာသည်ကိုတွေ့ ရှိ ရသည်။
အစိုးရ ချုပ်ချယ်မှုများတွင် ဖွဲ့စည်း အုပ်ချုပ် ပုံဖြင့် ကန့်သတ်ထားခြင်း သို့မဟုတ် လွတ်လပ်စွာ ဟောပြော ခြင်းကို တားမြစ်ခြင်း တို့ ပါဝင်သည်။
လူမှုရေးတိုက်ခိုက်ရန် လို မှုများ ကို ဘာသာရေးနှင့် ဆက်နွယ်သည့် အကြမ်းဖက်မှု ဝါဒ နှင့် ဘာသာရေးအုပ်စု တစ်ခုနှင့် တစ်ခု အကြမ်းဖက်မှုတို့ဖြင့် တိုင်းတာသိရှိ နိုင်သည်။
နိုင်ငံအလိုက်ဘာသာရေးချုပ်ချယ်မှုများ မြောက် နှင့် တောင်အမေရိက တိုက်ရှိ နိုင်ငံများသည် ဘာသာရေး ချုပ်ချယ် မှု အနည်းဆုံးနိုင်ငံများ အဖြစ် တင်ပြကြပြီး အရှေ့အလယ်ပိုင်း နှင့် မြောက်အာဖရိကနိုင်ငံတို့ကိုမူ ချုပ်ချယ် မှု အများဆုံးဒေသအဖြစ် တင်ပြကြသည်။
ဆော်ဒီအာရေဗျ ၊ ပါကစ္စတန် နှင့် အီရန် နိုင်ငံတို့သည် အလုံးစုံ ဘာသာရေး ချုပ်ချယ်မှု အမြင့်ဆုံး နိုင်ငံများ နိုင်ငံများ အဖြစ် ထိပ်ဆုံး စာရင်း တွင် ပါရှိ သည်။
ကမ္ဘာ့လူဦးရေ ၏ 25 ရာခိုင်နှုန်း ရှိသည့် အီရန် ၊ အီဂျစ် ၊အင်ဒို နီးရှား ၊ပါကစ္စတန် နှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံတို့သည် ချုပ်ချယ် မှု အများဆုံး နိုင်ငံများဖြစ်ကြပြီး ဘရာဇီး ၊ ဂျပန် ၊အမေရိကန်၊ အီတလီ၊ ပြင်သစ်၊ တောင်အာဖရိက နှင့် အင်္ဂလန် နိုင်ငံ တို့သည် ချုပ်ချယ် မှု အနည်းဆုံး နိုင်ငံများဖြစ်ကြသည်။
အရှေ့အလယ်ပိုင်း ၊ မြောက်အာဖရိက နှင့် အမေရိကတိုက်နိုင်ငံများ တွင် အစိုးရနှင့် လူမှုရေး ချုပ်ချယ်မှုများ သည် များသည့်နိုင်ငံက များပြီး နည်းသည့်နိုင်ငံကနည်းနေသလိုမျိုး ၎င်း နှစ်ခု တို့သည် အစဉ်အမြဲ အတူတကွ ရွေ့လျားနေသည် မဟုတ်ပါ။
သာဓက အားဖြင့် ဗီယက်နမ် နှင့် တရုတ်နိုင်ငံ တို့တွင် ဘာသာရေးအပေါ် အစိုးရ ချုပ်ချယ်မှုများ မြင့်မား သော်လည်း လူမှုရေး ရန်လိုမှုတွင် အသင့်အတင့် သို့မဟုတ် နည်းပါးသည်ကို တွေ့ရသည်။
နိုင်ဂျီးရီးယား နှင့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် နိုင်ငံတို့တွင် ၎င်းနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သည့် လူမှုရေး ရန်လိုမှုကမြင့်မားနေပြီး အစိုးရ ပိုင်းမှ ချုပ်ချယ်မှု အသင့်အတင့် သာ ရှိ သည်ကို တွေ့ရသည်။
လေ့လာတွေ့ရှိချက်များအရ အမေရိကန် နိုင်ငံတွင် အစိုးရ ချုပ်ချယ် မှု နည်းပါး သည်ဟု တွေ့ရှိ ရသည်ဟု ဆိုသော်လည်း ဘာသာရေး ရန်လိုမှု အဆင့်သည် ဒီမိုကရေစီ အားကောင်းသည့် ဘရာဇီးနှင့် ဂျပန်နိုင်ငံ တို့ထက် မြင့်မားနေသည် ကို တွေ့ရသည်။
နိုင်ငံအများစုတွင် ဘာသာရေးလွတ်လပ်ခွင့် နှင့်ပတ်သက်သည့်ကာကွယ်မှုများကို ၎င်းတို့၏ ဖွဲ့စည်းပုံ သို့မဟုတ် ဥပဒေ တွင် ထည့်သွင်းထားသော်လည်း လေးပုံတစ်ပုံ မျှသာ ထိုဥပဒေ လုပ်ပိုင်ခွင့် ကို အပြည့်အဝ လေးစားလိုက်နာကြောင်း တွေ့ရသည်။
နိုင်ငံပေါင်း 75 နိုင်ငံ - ကမ္ဘာပေါ် ရှိ 10 နိုင်ငံ တွင် လေးနိုင်ငံ - အစိုးရများသည် ဘာသာရေးအုပ်စုများ၏ ဘာသာရေးသိမ်းသွင်းမှု ကိုတားမြစ်ထားပြီး နိုင်ငံပေါင်း 178 နိုင်ငံတွင် - 90 ရာခိုင်နှုန်း - သော ဘာသာရေးအုပ်စုများ သည် အစိုးရထံတွင် မှတ်ပုံတင်ရမည် ဖြစ်သည်။
အိန္ဒိယနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ တို့တွင် ချုပ်ချယ်မှုပြင်းထန်သော်လည်း ဘာသာရေးအပေါ် ချုပ်ချယ်မှုများ ကွဲပြားခြားနားလျက်ရှိသည်။
တရုတ်နိုင်ငံတွင် အစိုးရ ချုပ်ချယ်မှု မြင့်မားသော်လည်း လူမှုရေး ရန်လိုမှုသည် အနည်းမှ အသင့်အတင့် အဆင့်သာရှိ သည်။
အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင်မူ လူမှုရေး ရန်လိုမှု အလွန်မြင့်မားပြီး အစိုးရ ချုပ်ချယ်မှုများသည် အသင့်အတင့် မှ မြင့်မားသည့်အဆင့်တွင် ရှိသည်။
အစိုးရ ချုပ်ချယ်မှု များ ၏ ညွှန်းကိန်း များကို များရာမှ နည်းရာသို့ စီလျှင် ဆော်ဒီအာရေဗျ၊အီရန်၊ ဥဇဘက်ကစ္စတန်၊ တရုတ် ၊ အီဂျစ်၊ မြန်မာ၊ မော်လဒိုက၊် အီရီထရီးယား ၊ မလေးရှား နှင့် ဘရူနိုင်း နိုင်ငံတို့ဖြစ်သည်။
လူမှုရေး ရန်လိုမှု ညွှန်းကိန်း များကို များရာမှ နည်းရာသို့ စီလျှင် အီရတ်၊ အိန္ဒိယ၊ ပါကစ္စတန်၊ အာဖဂန်နစ္စတန် ၊ အင်ဒိုနီးရှား ၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် ၊ဆိုမာလီယာ၊ အစ္စရေး ၊ သီရိလင်္ကာ ၊ ဆူဒန်နှင့် ဆော်ဒီအာရေဗျနိုင်ငံတို့ဖြစ်သည်။
ကိုးကား ပြင်ပလင့်ခ်များ Religion's Free Foundation Religion and Foreign Policy Initiative Category:လူ့အခွင့်အရေး။
လွတ်လပ်စွာဟောပြောခွင့် သည် စိစစ်ဖြတ်တောက်ခြင်း၊ ကန့်သတ်ခြင်းမ ရှိသည့် လွတ်လပ်စွာပြောဆိုပိုင်ခွင့် ပင်ဖြစ်သည်။
အနက် အဓိပ္ပာယ်တူသည့် လွတ်လပ်စွာ ထုတ်ဖော် ပြသခွင့် ဆိုသည်မှာ တစ်ခါတစ်ရံ လွတ်လပ်စွာစကားပြောဆိုခွင့် တစ်ခုတည်းသာ မဟုတ်ပဲ သတင်းအချက်အလက် သို့မဟုတ် စိတ်ကူးအကြံအစည် များကိုပါ မည်သည့် ပုံစံဖြင့် ဖြစ်စေ ရှာဖွေခြင်း ၊ လက်ခံခြင်းနှင့် ပေးကမ်းခြင်း တို့ ကို ကြားခံ ဆက်သွယ် ရေးနည်းလမ်း များကိုထည့်သွင်းစဉ်းစားခြင်းမရှိပဲ လွတ်လွတ်လပ်လပ် ပြုလုပ်ခြင်းလည်းပါဝင် သည်။
လက်တွေ့တွင် လွတ်လပ်စွာ ဟောပြော ခွင့် သည် မည်သည့်နိုင်ငံ တွင်မှ အပြည့်အဝ မရ ရှိပဲ ထိုအခွင့်အရေးသည် ယေဘုယျ အားဖြင့် အကန့်အသတ် ရှိနေသည့်ကိစ္စတစ်ရပ် ဖြစ်ပြီး မုန်းတီးရေးဟောပြောမှုကဲ့သို့ ဖြစ်နေသည်။
လွတ်လပ်စွာဟောပြောခွင့် ကို တစ်ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ လူ့အခွင့်အရေးကြေညာစာတမ်း ၏ပုဒ်မ 19 အောက် နှင့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ တရားမရေးရာ နှင့် နိုင်ငံရေး အခွင့်အရေးညီလာခံ ၏ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လူ့အခွင့်အရေး ဥပဒေတို့တွင် လူ့အခွင့်အရေးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုထားသည်(ICCPR)။
ICCPRသည် လွတ်လပ်စွာ ဟောပြောခွင့်ကို အဟန့်အတားမရှိ ထင်မြင်ယူဆချက်များကို ဆုပ်ကိုင်ထားခွင့်ဟု လက်ခံထားသည်။
လူတိုင်းတွင် လွတ်လပ်စွာ ထုတ်ဖော်ပြသနိုင်သည့် အခွင့်အရေး ရှိကိုရှိရမည်။
ထို့အပြင် လွတ်လပ်စွာ ဟောပြောခွင့်ကို ဥရောပ၊ အမေရိကတိုက်အတွင်းနှင့် အာဖရိက ဒေသတို့တွင် လူ့အခွင့်အရေး ဥပဒေအဖြစ် သိမှတ်ထားသည်။
လွတ်လပ်စွာ ဟောပြောခွင့်သည် လွတ်လပ်စွာတွေးတောနိုင်သည်ဆိုသည့်အမြင်နှင့် လုံးဝမတူညီပဲ ရော ထွေး ၍ မရပါ။
လွတ်လပ်စွာဟောပြောခွင့်နှင့် ထုတ်ဖော်ပြသခွင့် လွတ်လပ်စွာဟောပြောခွင့်ကို ရှေးယခင် လူ့အခွင့်အရေးစာတမ်းများတွင် တွေ့ ရှိနိုင်ပြီး ခေတ်သစ်အမြင် လွတ်လပ်စွာ ဟောပြောခွင့်သည် ဥရောပတိုက်သားများ ညဏ်ပွင့်လင်း ချိန်ကာလ အတွင်း တစ်ဖြည်းဖြည်း ပေါ်ပေါက်လာသည်။
အင်္ဂလန် ၏အခွင့်အရေးများ ဥပဒေမူကြမ်း ၁၆၈၉ သည် လွှတ်တော်အတွင်း လွတ်လပ်စွာဟောပြောခွင့်ပြုခဲ့ပြီး ပြင်သစ်တော်လှန်ရေး 1789 အတွင်းက ချမှတ်ခဲ့သည့် လူနှင့် နိုင်ငံသားများ ၏ အခွင့်အရေးကြေညာစာတမ်း တွင် လွတ်လပ်စွာ ဟောပြောခွင့် ကို လွှဲပြောင်း ၍မရ သည့် အခွင့်အရေးတစ်ရပ်အဖြစ် အထူးပြု၍ အခိုင်အမာ ပြောဆိုထားသည်။
ယင်းကြေညာစာတမ်း ၏ပုဒ်မ ၁၁ တွင် လွတ်လပ်စွာဟောပြောခွင့်ကို ဖွင့်ဆိုထားသည်မှာ- စိတ်ကူးအကြံအစည်များနှင့် ထင်မြင် ယူဆချက်များ လွတ်လပ်စွာ ဆက်သွယ် ဆောင် ရွက်နိုင်ခြင်းသည် အလွန်တန်ဖိုးထားရမည့် လူသားအခွင့်အရေး တစ်ရပ်ဖြစ်သည်။
နိုင်ငံသားတိုင်းသည် လွတ်လပ်ခွင့်နှင့် ကိုက်ညီစွာ ရေးသားပြောဆို ပုံနှိပ် ထုတ်ဝေ နိုင်သည်။
သို့သော် ဥပဒေ အရ သတ်မှတ်ထားသည့် လွတ်လပ်ခွင့် ကို အလွဲသုံးစားပြုလုပ် ခဲ့လျှင် တာဝန် ရှိကြောင်းသိ ရှိရမည်။
၁၉၄၈ တွင် ချမှတ်ခဲ့သည့် တစ်ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ လူ့အခွင့်အရေးကြေညာစာတမ်း ၏ပုဒ်မ ၁၉တွင် ဆိုထားသည်မှာ- လူတိုင်းတွင် လွတ်လပ်စွာ ထင်မြင် ယူဆခွင့် ၊ လွတ်လပ်စွာ ထုတ်ဖော်ပြသခွင့် ရှိသည်။
ဤအခွင့်အရေးတွင် ထင်မြင်ယူဆ ချက် ကို အနှောင့်အယှက်မရှိ လွတ်လပ်စွာ ကိုင်စွဲနိုင်ခွင့် ၊ သတင်းနှင့် စိတ်ကူး အကြံအစည် များကို လူထုဆက်သွယ်ရေး နည်းလမ်းများမှ တစ်ဆင့် စည်းခြားနားထားခြင်း မရှိဘဲ ရှာဖွေ နိုင်ခွင့် ၊ လက်ခံနိုင်ခွင့် နှင့် ဖန်တီးပေးနိုင်ခွင့် တို့ ပါဝင်သည်။
ယနေ့အခါတွင် လွတ်လပ်စွာဟောပြောခွင့် ၊ သို့မဟုတ် လွတ်လပ်စွာ ထုတ်ဖော်ပြသနိုင် ခွင့် သည် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ လူ့အခွင့်အရေးများဥပဒေတွင် ထည့်သွင်းအသိအမှတ်ပြုပြီးဖြစ်သည်။
ဤအခွင့်အရေးကို အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ တရားမရေးရာ နှင့် နိုင်ငံရေးညီလာခံ ဆုံးဖြတ်ချက် အပိုဒ် 19 ဥရောပ လူ့အခွင့်အရေးညီလာခံ ၏ အပိုဒ် 10၊ အမေရိကန် လူ့အခွင့်အရေးညီလာခံ ၏ အပိုဒ်13 နှင့် အာဖရိက လူနှင့် ပြည်သူ့အခွင့်အရေး ပဋိညာဉ် စာတမ်း ၏ အပိုဒ် 9 တို့တွင် ထည့်သွင်း ထိန်းသိမ်းထားသည်။
ဂျွန်စတက်မီးလ် ၏ အကြောင်းပြချက်ပေါ် အခြေခံရလျှင် လွတ်လပ်စွာဟောပြောခွင့်ကို ရှုထောင့်အစုံ ရှိသည့် အခွင့်အရေးအဖြစ် သိမြင်ထားပြီး ယင်းတွင် သတင်းအချက်အလက် နှင့် စိတ်ကူး စိတ်သန်း များကို ထုတ်ဖော်ပြသနိုင် ခွင့် သို့မဟုတ် ဖြန့်ဖြူး နိုင်ခွင့် သာမကပဲ ယင်းထက်ထင် ရှား သည့် အခြားပုံသဏ္ဌာန် သုံးမျိုး တို့ပါဝင်သည်။
ယင်းတို့မှာ- ၁။
သတင်းအချက်အလက်နှင့် စိတ်ကူးစိတ်သန်းများကို ရှာဖွေနိုင်ခွင့် ၂။
သတင်းအချက်အလက်နှင့် စိတ်ကူးစိတ်သန်းများကို လက်ခံနိုင်ခွင့် ၃။
သတင်းအချက်အလက်နှင့် စိတ်ကူးစိတ်သန်းများကို ပေးဝေနိုင်ခွင့် လွတ်လပ်စွာ ထုတ်ဖော်ပြသနိုင် ခွင့် တွင်ပါဝင်သည့် အင်တာနက် သို့မဟုတ် အနုပညာရပ်များမှတစ်ဆင့် ပြောကြားခြင်း၊ ရေးသားခြင်း၊ ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေခြင်းများကို လွတ်လပ်စွာဟောပြောခွင့်ဟု နိုင်ငံတကာ၊ ဒေသဆိုင်ရာနှင့် နိုင်ငံတော်စံချိန်စံနှုန်းများက အသိအမှတ်ပြု သည်။
လွတ်လပ်စွာဟောပြောခြင်းကိုအခွင့်အရေးတစ်ရပ်အဖြစ် ကာကွယ်ထားခြင်းဖြစ်ကြောင်း အဓိပ္ပာယ်သက်ရောက်ရာတွင် ခေါင်းစဉ်မာတိကာ သက်သက်သာမဟုတ်ပဲ ထုတ်ဖော်ပြသခြင်းကိုပါ အဓိပ္ပာယ်သက်ရောက်သည်။
မူလအစများနှင့် ပညာရေးလွတ်လပ်ခွင့် လွတ်လပ်စွာဟောပြောခွင့် နှင့် ထုတ်ဖော်ပြသခွင့်တို့သည် ခေတ်သစ် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လူ့အခွင့်အရေးများ၊ တန်ဆာပလာများအတွက် ရှေးယခင် နှစ်များစွာထဲကပင် ကြိုတင်ရှိနေခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။
လွန်ခဲ့သော 6 သို့မဟုတ် 5 ရာစု ခရစ်မပေါ်မီ နှစ် များကထဲမှ ရှေးခေတ် အေသင် ဒီမိုကရက်တစ်အတွေးအခေါ်များတွင် လွတ်လပ်စွာ ဟောပြောခွင့်ကို တွေးတောခဲ့ကြပြီးဖြစ်သည်။
အစ္စလာမ်ကျင့်ဝတ်များတွင် လွတ်လပ်စွာ ဟောပြောခွင့်ကို ခရစ်တော်ပေါ်ပြီး7 ရာစု Rashidun (ရာရှီဒွန်) ခေတ်ကာလတွင် caliph Umar (ကယ်လစ်အူမာ) မှ ပထမဆုံး ထုတ်ဖော်ပြောကြေားခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။
Abbasid Caliphate (အာဘာဆစ်ကယ်လီဖိတ်) ကာလတွင် လွတ်လပ်စွာ ဟောပြောခွင့်ကို al Hashimi အယ်လ်ဟာရှိမိ (ကယ်လစ်အယ်မာမွန်၏ ညီအစ်ကိုဝမ်းကွဲတော်သူ) မှ ဘာသာရေး ဆန့်ကျင်သူများထဲမှ တစ်ဦးကို ကျိုးကြောင်းဆီလျော်စွာဖြင့် ပြောင်းလဲစေရန်အတွက် ပေးစာတွင် ဖွင့်ဟရေးသားခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။