kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
သို့သော် ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလက ကသည်းဝန်သည်ပင် ကသည်းမြင်းတပ်ကို အုပ်ချုပ်ခဲ့ရဟန်ရှိသည်။
ဘိုးတော်ဘုရား (ဗဒုံမင်း) လက်ထက်တွင် ကသည်းမြင်းဝန်ဟူ၍ သီးခြားရှိလာခဲ့၏။
ကသည်းမြင်းဝန်သည် မြင်းတပ်ကိုသာ အုပ်ချုပ်ကွပ်ကဲပြီး ကသည်းဝန်မှာမူ အရပ်သား ကသည်းလူမျိုးများနှင့်သာ သက်ဆိုင်သည်ဟု မှတ်ယူရ၏။
ကသည်းမြင်းဝန် နေမျိုးကျော်စွာ ဗဒုံမင်းနန်းတက်စ မုဒ္ဓါဘိသိက်အခမ်းအနား အပြီး နောက်တစ်နေ့ဖြစ်သော ၁၂ ဇွန် ၁၇၈၄ တွင် ကသည်းမြင်းဝန်အဖြစ် နေမျိုးကျော်စွာအား ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
နေမျိုးကျော်စွာသည် ၁၁ နိုဝင်ဘာ ၁၇၈၅တွင် ယိုးဒယားသို့ စစ်ချီရာ၌ လိုက်ပါ စစ်မှုထမ်းခဲ့ရ၏။
သူသည် ထိုစဉ်က စစ်ကဲအဖြစ် လိုက်ပါစစ်ချီ ခဲ့ရခြင်း ဖြစ်ပြီး ဝန်ထောက်ရာထူးရရှိနေပြီ ဖြစ်သည်။
၆ ဇူလိုင် ၁၇၈၈ တွင် မိုးတားမြို့စား ဝန်ထောက်နေမျိုးကျော်စွာသည် ကလေးစော်ဘွားက ဆက်သသော ဆင်တော်ကို ကြိုယူရန် တာဝန်ပေးအပ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။
ကသည်းမြင်းအုပ် ဗဒုံမင်းလက်ထက် ၁၇၉၂ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် ထားဝယ်သို့ စစ်ချီစဉ် ကသည်းမြင်းဝန်အစား ကသည်းမြင်းအုပ် လက်ယာသိင်္ခရွှေတောင်က အုပ်ချုပ်ကွပ်ကဲ လိုက်ပါခဲ့ရသည်။
သို့ဖြစ်၍ ထိုအချိန်၌ ကသည်းမြင်းဝန် နေမျိုးကျော်စွာအား ရာထူးမှ ပြောင်းရွှေ့ခန့်အပ်ခြင်း သို့မဟုတ် ပယ်ရှားခြင်း ရှိခဲ့ဟန်တူသည်။
သို့သော် ကသည်းမြင်းတပ်မှာမူ အရေးပါ အရာရောက်ဆဲ ဖြစ်သည်။
၁၉ ဧပြီ ၁၇၉၆ တွင် အိမ်ရှေ့မင်း ဦးပေါ်၏ တပ်များ မိတ္ထီလာကန်တော်ကို ဆည်ဖို့ကြစဉ် ကသည်းမြင်းတပ် ပါဝင်အမှုထမ်းရွက်ခဲ့ရ၏။
မြင်းသည်တော်တို့၏ အသုံးစရိတ်မှတ်တမ်း ဘကြီးတော် (စစ်ကိုင်းမင်း) လက်ထက် မဏိပူရအရေးတော် ပေါ်ပေါက်သဖြင့်မြင်းသည်တော်များစစ်ချီတက်ကြရသည်။
ထိုစဉ်က မင်းရွာအရာပိုင် (ရွာသူကြီး)က စေလွှတ်လိုက်သဖြင့် မဏိပူရ စစ်မြေပင်သို့ ရောက်ရှိခဲ့ကြသူ မြင်းသည်တော်အချို့၏ အသုံးအစရိတ်မှတ်တမ်း (ကောင်နုတ်ချက်)ကို အောက်ပါ အတိုင်းတွေ့ရှိရသည်။
၎င်းနေ့ကန့်ကောသူကြီးကို ပုရပိုက်ဝယ်စေသည့် အဖိုးငွေ (၂) ၎င်းပြာသို လပြည့်ကျော် ၁၂ ရက်နေ့ ခါးစည်းရန်ဆို၍ ဗိုလ်တောက်တဲ့ကို တဘက်နီ ၁၊ ၎င်းပခန်းမြို့အုပ်ကို လက်ဆောင်ပေးရန်ဆို၍ တစ်လီစစ်ကဲပေး တဘက်နီ ၁၊ ၂ စု (၂) ၁၁၈၂ ခု ပြာသို လပြည့်ကျော် ၂-ရက်နေ့ မဏိပူရမြို့မှာ ဗိုလ်မှူးမင်းကြီးကို လက်ဆောင်ဆက်သည့် ခွာညိုပုဆိုး ငွေသားအချိန် (၁၀ ကျပ် ၄) ၎င်းလပြည့်ကျော် ၇ ရက်နေ့ တောင်ပံတပ်တွင် ငညွန့်ကို ကွမ်းဝယ်စေသည်ငွေ (၂) ပခန်းမြို့စာရေး ငစံဝင်းကို စိန်ယမ်းများ မထမ်းမဆောင်လိုပါက လက်ဆောင် အဖိုးပေးရမည်ဆို၍ တပို့တွဲလဆန်း ၅ ရက်နေ့ ငမှိုင်းကို ကန့်ကော လူကြီးပေးငွေ (၃) ကွမ်းဝယ်ဆေးဝယ်ခပေးငွေ ရွှေဦးပေး ၂ စု (၂) ၎င်းနေ့ ကသည်းမတို့ ခြုံရန် စောင် ၂ ထည် ၂ ၁ဲ ၎င်းနေ့ တောင်ပံရွာတွင် ငညွန့်ကို ထုံး ၊ ရှားစေး ၊ ကွမ်းသီးဝယ်ခ (၁ိ) ငကြံပုံကို မြင်းစာ မြက်ထမ်းဝယ်စေသည့်ငွေ (၆ူ) လပြည့်ကျော် ၄ ရက်နေ့ ငကြံပုံကို မြင်းစာ မြက်ထမ်းစေသည့်ငွေ (၆ူ) ၎င်းလပြည့်ကျော်၈ ရက်နေ့ ဆင်တပ်ထမင်းဆိုင်တွင် ဟင်းဖိုး ကရွှေဦးကို ဝယ်စေသည် (၂) ၎င်းလဆန်း ၁၅-ရက်နေ့ မဏိပူရသို့ ငကြွယ်ကိုစေရာ ကွမ်းဝယ်ဆေးဝယ်ခပေးငွေ ရွှေဦးပေး ၂စု (၂) စသည်ဖြင့် ဖြစ်သည်။
ဤစာရင်းအရ မြင်းသည်တော် အချို့သည် ကသည်းမများနှင့် အရှုပ်အထွေးရှိခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။
မင်းကြီးဦးမှို သာယာဝတီမင်းလက်ထက် ကသည်းမြင်းဝန်မှာ ဦးမှိုဖြစ်သည်။
မင်းပေးဘွဲ့မည်မှာ မင်းကြီးမဟာမင်းလှကျော်သူဖြစ်၏။
ကသည်းမြင်းဝန် မင်းကြီးဦးမှိုသည် နောင်မင်းတုန်းမင်းလက်ထက်တွင် ပန်းပဲမင်းကြီး အဖြစ် ထင်ရှားခဲ့သူဖြစ်သည်။
မင်းကြီး ဦးမှိုသည် သာယာဝတီမင်းလက်ထက်တွင် ကသည်းမြင်းဝန် အဖြစ်သာမက အက္ကပတ်မြင်းဝန် အဖြစ်ပါ အမှုထမ်းရွက်ခဲ့၏။
ပုဂံမင်းလက်ထက်၌ပင် ကသည်းမြင်းဝန်ရာထူး ပူးတွဲထမ်းရွက်ရဟန်တူသည်။
ရေနံ့သာမင်းသား မင်းတုန်းမင်း နန်းတက်စတွင် ရေနံ့သာမင်းသားခေါ် ဦးရွှေမောင် ကသည်းမြင်းဝန်အရာ ခန့်အပ်ခံခဲ့ရသည်။
မင်းသား ဦးရွှေမောင်သည် ရေနံ့သာမြို့စားဖြစ်ပြီး မင်းလှသမိန်ထောရာဇာဘွဲ့ဖြင့် ကသည်းမြင်းဝန်အရာ ရရှိခဲ့၏။
အမတ်ကြီး ဦးသာဖြူ၏ ဒုတိယ အိမ်ထောင်မှ ဖွားမြင်သူ ဖြစ်သော်လည်း မင်းတုန်းမင်း၏ လင်ပန်းမိဖုရားနှင့် သက်ပန်းမိဖုရားတို့၏ မောင်ဖြစ်ဩဖင့် ရေနံ့သာမင်းသားဟု အမည်တွင်ခဲ့သည်။
လင်းပင်မင်းသားနှင့် လက်ဆက်ခဲ့သည့် ရေနံ့သာ ခင်ခင်ကြီးမှာ ရေနံ့သာမြို့စား ကသည်းမြင်းဝန် ဦးရွှေမောင်၏ ပထမက ဝန်ကတော်က ဖွားမြင်သူ ဖြစ်သည်။
ကသည်းမြင်းဝန် ဦးအောင်သူ မြန်မာမင်းများ လက်ထက် ကသည်းမြင်းဝန်များထဲတွင် နိုင်ငံခြားပြန် ခေတ်ပညာတတ် တစ်ဦးလည်း ပါဝင်သည်။
ထိုသူမှာ ကသည်းမြင်းဝန် ဦးအောင်သူဖြစ်၏။
ဦးအောင်သူသည် လက်ဖက်ရည်တော်အဖြစ် အမှုထမ်းနေစဉ်အတွင်း ၁၈၆၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ ပညာတော်သင် အဖြစ် သွားရောက်ခဲ့ရ၏။
ထို့နောက် ၁၈၆၃ ခုနှစ် မတ်လတွင် L' Ecoledes Arts & T Manufacture ကျောင်း၌ပင် ပညာသင်ခွင့်ရရှိခဲ့သည်။
၁၈၆၅ ခု အောက်တိုဘာလတွင် စိန့်စီ (Saint Cyr) တက္ကသိုလ်ဝင်ခွင့် ရရှိကာ စစ်ပညာ သင်ယူခဲ့သည်။
၂ ဩဂုတ် ၁၈၆၆ တွင် အိမ်ရှေ့စံ ကနောင်မင်းသားကြီး ကျဆုံးသွားသဖြင့် ယင်းနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ပြန်လာခဲ့ရသည်။
၁၈၇၀ ပြည့်နှစ် ဇွန်လတွင် ပန်းတဉ်းဝန် ဦးရွှေပင်နှင့်အတူ ဥရောပသို့ သွားရောက်ခဲ့ရပြီး ၁၈၇၂ ခုနှစ်၊ မေလ၌ မန္တလေးသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိခဲ့သည်။
၁၈၇၄ ခုနှစ်တွင် ကင်းဝန်မင်းကြီး ဦးဆောင်သော သံအဖွဲ့နှင့် ပြင်သစ်သို့ ထပ်မံ သွားရောက်ခဲ့ရပြန်သည်။
၁၈၇၆ ခုနှစ်တွင် ဦးအောင်သူအား ကသည်းမြင်းဝန်အရာ ခန့်အပ်လိုက်၏။
သူသည် မင်းတုန်းမင်း နတ်ရွာစံလွန်သွားပြီးနောက် သီပေါမင်း နန်းတက်စကာလအထိ ကသည်းမြင်းဝန် အဖြစ် အမှုထမ်းရွက်ခဲ့ပြီး ၁၈၈၀ ပြည့်နှစ်ခန့်တွင် ကွယ်လွန်သွားသည်။
သီပေါမင်းလက်ထက် ကသည်းမြင်းတပ် သီပေါမင်းလက်ထက်တွင် မြင်းတပ်ဖွဲ့ ၁၁ ဖွဲ့ရှိခဲ့ရာ ကသည်းမြင်းတပ်မှာ စစ်သည်အင်အား ၈၅၂ ဦး ရှိပြီး ဒုတိယ အင်အား အများဆုံး ဖြစ်သည်။
မြင်းတပ်စစ်သည်များအတွက် လစာငွေ ၁၃၀၉၀ ကျပ်ကုန်ကျပါသည်။
သီပေါမင်း နန်းတက်စတွင် ကသည်း မြင်းဝန် ဦးအောင်သူ ကွယ်လွန်သွားပြီဖြစ်ရာ သူ၏ နေရာ၌ လယ်မ မြို့စားအား ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
လယ်မ မြို့စား ကသည်းမြင်းဝန်သည် ၁၈⁠၈၁ ခုနှစ် မြို့တော် ၁၂ ဌာနသတ်မှတ်ပြီး ရာဇဝတ်မှုကင်းရှင်းရေးအတွက် ကြည့်ရှုစောင့်ကြပ်ကြရာ၌ ပါဝင်ဆောင်ရွက်ခဲ့ရ၏။
ယင်းနောက်ပိုင်း ကသည်းမြင်းဝန်အကြောင်းကို မြန်မာရာဇဝင်ကျမ်းများတွင် မတွေ့ရတော့ပေ။
လယ်မ မြို့စားသည်ပင် နောက်ဆုံး ကသည်းမြင်းဝန် ဖြစ်ဟန်ရှိသည်။
ဖောင်ဝန် ဖောင်ဝန်သည် ဖောင်တော် ၊ လှေတော်၊ လှော်ကား ၊ သမ္ဗန် ၊ သက္ကုဒါန် စသည့် လှေတော်အစုသားများအား အုပ်ချုပ်စီရင်ရသူဖြစ်သည်။
မြန်မာမင်းများလက်ထက် ထင်ရှားသည့် ဖောင်တော်များမှာ ပြည်ကြီးဝန်ဖောင်တော် ၊ ကရဝိက်ဖောင်တော် ၊ သင်္ကနက် မဟာပါဿဒ၊ ဇီဝဇိုး ၊ ပဉ္ဇရူပ စသည့် ဖောင်တော်ကြီးများဖြစ်ကြ၏။
ဖောင်ဝန် လက်အောက်တွင် ဖောင်စာရေးများကိုလည်း ထားရှိသည်။
ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလ ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလ စဉ့်ကူးမင်း ( ၁၇၇၆ - ၁၇၈၂ ) လက်ထက်တွင် ခန့်အပ်ခံခဲ့ရသည့် ဖောင်ဝန်မှာ နေမျိုးနန္ဒမိတ်ဖြစ်သည်။
ဖောင်ဝန်နေမျိုးနန္ဒမိတ်သည် စဉ့်ကူးမင်း၏ ယောက္ခမတော်စပ်သူလည်းဖြစ်၏။
ဖောင်ဝန်၏ သမီးမြတ်စွာဒေဝီမှာ စဉ့်ကူးမင်း၏ မိဖုရားတစ်ပါးဖြစ်သည်။
ဖောင်ဝန်ဦးဝန် စစ်ကိုင်းမင်း (ဘကြီးတော် )လင်ထက် ဖောင်ဝန်မှာ မင်းကြီးမဟာမင်းကျော်မင်းထင်ဘွဲ့ခံ ဦးဝန်ဖြစ်သည်။
ဖောင်ဝန်ဦးဝန်သည် ၁၈၂၄-ခုနှစ် ဘိသိက်အခမ်းအနားအပြီးတွင် ရွှေစလွယ် ၉ သွယ်အပါအဝင် အဆောင်အရွက်၊ အစီအနင်းများ ပေးအပ်ချီ့မြှင့်ခံခဲ့ရသည်။
ဖောင်ဝန်အား နေမျိုးသီရိကျော်ထင်ဘွဲ့ လွှဲပြောင်းပေးအပ်ခဲ့ပြီး ဝန်ထောက်အရာလည်း တိုးမြှင့်ခန့်အပ်ခဲ့ရာ ဖောင်ဝန်ထောက်ဟု အမည်တွင်ပါသည်။
ဖောင်ဝန်ဦးကွန် ပုဂံမင်း ( ၁၈၄၆ - ၁၈၅၂ ) လက်ထက် ဖောင်ဝန်မှာ မင်းကြီးမဟာမင်းကျော်မင်းထင်ဘွဲ့ခံ ဦးကွန်ဖြစ်သည်။
သူသည် ဝန်ထောက်အရာပါရရှိခဲ့သဖြင့် ဖောင်ဝန်ထောက် ဦးကွန်ဟု အမည်ထင်ရှားခဲ့၏။
၁၈၅၂ ခုနှစ်တွင် မင်းတုန်းကနောင်မင်းသားများ နောင်တော်ပုဂံမင်းကို နန်းချရန် ရွှေဘိုသို့ထွက်ခွာစဉ် ဖောင်ဝန်ထောက်ဦးကွန် ဦးဆောင်လျက် အမိန့်တော်ဖြင့် လိုက်လံတိုက်ခိုက်ခဲ့ရ၏။
မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် ၁၈၅၃ ခုနှစ်တွင် မင်းတုန်းမင်း နန်းတက်လာသောအခါ ဖောင်ဝန်အဖြစ် မြို့သစ်မြို့စား မဟာမင်းထင်သီဟသူဘွဲ့ခံ ဦးရွှဲအား ခန့်အပ်လိုက်ပါသည်။
သူသည်လည်း ဝန်ထောက်ရာထူးနှင့် ပူးတွဲတာဝန်ထမ်းဆောင်ရသဖြင့် ဖောင်ဝန်ထောက်ဟု အမည်တွင်ခဲ့သည်။
ရတနာပုံ နေပြည်တော်တည်စဉ် ၂၂ မေ ၁၈၅၉ ခုနှစ်တွင် မြို့တံခါးများအား တာဝန်ယူဆောက်လုပ်ခဲ့ရာ ဖောင်ဝန်ထောက်ဦးရွှဲသည် တောင်ဘက်မျက်နှာအရှေ့ဘက်ဆုံး၌ ကျွန်တိုင်းယူတံခါးကိုတာဝန်ယူ ဆောက်လုပ်ခဲ့ရသည်။
၃၀ ဩဂုတ် ၁၈၆၄ ခုနှစ်တွင် ဝန်ထောက်ဖောင်ဝန် မြို့သစ်မြို့စားမင်းကြီး မဟာမင်းထင်စည်သူဘွဲ့ခံ ဦးရွှဲအား မိုးနဲဗိုလ်မှူးရာထူးခန့်အပ်လိုက်ခဲ့သည်။
ဖောင်ဝန်ရာထူးအပြောင်းအလဲ ဦးရွှဲအား မိုးနဲဗိုလ်မှူးအရာခန့်အပ်လိုက် သဖြင့် မိုးနဲသို့သွားရောက်စီမံအုပ်ချုပ်ရသည်။
သို့ဖြင့် ၁၈၆၆ခုနှစ်တွင် လစ်လပ်သွားသော ဖောင်ဝန်ရာထူးကို မင်းကြီးမဟာမင်းထင်အား ခန့်အပ်ခဲ့၏။
သို့သော် ၁၈၆၇ ခုနှစ်တွင် ဦးရွှေမောင်အား ဖောင်ဝန်အရာခန့်အပ်လိုက်ပါသည်။
ဦးရွှေမောင်သည် ၁၈၇၈ ခုနှစ် မင်းတုန်းမင်း နတ်ရွာစံလွန်ချိန်အထိ ဖောင်ဝန်ရာထူးဖြင့် အမှုထမ်းခဲ့၏။
ဦးရွှေမောင်၏ဘွဲ့မည်မှာ မဟာမင်းလှစည်သူဖြစ်သည်။
၁၈၇၃ ခုနှစ်တွင် သရက်အရေးပိုင် ဘရောင်း ( Mr.brown) မန္တလေးသို့ လာရောက်စဉ် ဖောင်ဝန်ဦးရွှေမောင်ပါဝင် ကြိုဆိုခဲ့ရသည်။
သီပေါမင်းနန်းတက်စ ၁၈၇၈ ခုနှစ်အောက်တိုဘာလတွင် သီပေါမင်းနန်းတက်လာပြီးနောက် ဦးရွှေမောင်းအား ဖောင်ဝန်အဖြစ် ဆက်လက်ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
သို့သော် ၂ ၂ ဇန်နဝါရီ ၁၈၇၉ ခုနှစ်တွင် ကျောက်ရဲ မြို့စား ဖောင်ဝန်မင်းကြီးမဟာမင်းထင်ကို ရွှေမြို့တော်ဝန်အရာခန့်အပ်ခဲ့သည်။
ဖောင်ဝန် ဦးသောင်း ဖောင်ဝန် ဦးသောင်း၏ ဘွဲ့အမည်မှာ မဟာမင်းထင်မင်းလှသီဟသူဖြစ်သည်။
၁၇ ဇူလိုင် ၁၈⁠၈၄ ခုနှစ်တွင် တရုတ်စက်ကျင်အား တိုက်ခိုက်ရန်အတွက် ဖောင်ဝန်ဦးသောင်းနှင့် လှေအမှုထမ်း ၃၀၀ တို့ အမိန့်တော်အရ ချီတက်ခဲ့ရ၏။
ထို့ပြင် ၁၈⁠၈၅ ခုနှစ် နှစ်လယ်ပိုင်းတွင် ဖောင်ဝန်ဦးသောင်းသည် အချုပ်ဝန်၊ မံသာကြီးရွာစားပျိုတော် စမွန်ကြီးရွာစား အပျိုတော်တို့နှင့်အတူ ရန်ကုန်သို့ အထူးအဆန်းပစ္စည်း ဝယ်ယူရန်သွားရောက်ခဲ့ရ၏။
အင်္ဂလိပ်မြန်မာ တတိယစစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားလုနီးအချိန် ၁၁ နိုဝင်ဘာ ၁၈⁠၈၅ တွင်ဖောင်ဝန်ဦးသောင်း အပါအဝင်တပ်များ စစ်ချီကြရ၏။
ဖောင်ဝန်ဦးသောင်းသည် သီပေါမင်းလက်ထက်တစ်လျှောက် ပါတော်မူချိန်ထိ ဖောင်ဝန်အဖြစ် အမှုထမ်းခဲ့ရသူဖြစ်ပြီး ၉ ဇန်နဝါရီ ၁၈၉၅ ခုနှစ် ကိုလိုနီခေတ်ဦး ကာလတွင် ကွယ်လွန်သွားသည်။
နောက်ဝန်းကျင်ဝန် နောက်ဝန်းကျင်ဝန်သည် အနောက်ဆောင်များအား ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရသည့် နောက်ဝန်းကျင်အစုသားများအပေါ် ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲရသူ ဖြစ်သည်။
နောက်ဝန်းကျင် အစုသားများသည် လက်ခြောက်ဘက်ပါ ဂျွန်းနတ်ရုပ်ပုံကို ကျော၌ ရေးထိုးထားကြရကြောင်း သိရှိရ၏။
နောက်ဝန်းကျင် အစုသားများမှာ လက်နက်ကိုင် အမှုထမ်းများ ဖြစ်ကြသည်။
ညောင်ရမ်းခေတ် နောက်ဝန်းကျင်ဝန် နောက်ဝန်းကျင် ဝန်ရာထူးကို ညောင်ရမ်းခေတ်ကာလကပင် စတင်တွေ့ရှိရသည်။
အစောဆုံး တွေ့ရှိရသူ နောက်ဝန်းကျင်ဝန်မှာ မဟာဓမ္မရာဇာဓိပတိမင်း (၁၇၃၃-၁၇၅၂) လက်ထက်တွင် ခန့်အပ်ခံခဲ့ရသည့် ဦးထွန်းဦး ဖြစ်သည်။
ဦးထွန်းဦးတွင် မွေးချင်းသုံးဦးရှိရာ အစ်ကို ဦးမင်းဘုန်းမှာ အနောက်ဝန် ၊ ညီ ဦးမင်းပုမှာ စာရေးကြီးတစ်ဦး ဖြစ်၏။
နေမျိုးရာဇာ ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလ ဘိုးတော်ဘုရား (ဗဒုံမင်း) လက်ထက် နောက်ဝန်းကျင်မှာ နေမျိုးရာဇာ ဖြစ်၏။
ဗဒုံမင်း နန်းတက်စ ၁၂ ဇွန် ၁၇၈၄ တွင် နောက်ဝန်းကျင်ဝန်အား နေမျိုးရာဇာဘွဲ့ ပေးအပ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။
မုဒ္ဓါဘိသိက် အခမ်းအနားတွင် ယင်းသို့ ပေးအပ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်၏။
နောက်ဝန်းကျင်ဝန် နေမျိုးရာဇာနှင့် ပတ်သက်၍ အသေးစိတ်အချက်အလက်များကို မသိရသေးပေ။
နောက်ဝန်းကျင်ဝန်နှင့် ဝန်းကျင်ဝန် မြန်မာမင်းများ လက်ထက်က နောက်ဝန်းကျင်ဝန်နှင့် ဝန်းကျင်ဝန်ရာထူးများကို သီးခြား ခန့်အပ်လေ့ရှိသည်။
သို့သော် ကုန်းဘောင်ခေတ် လယ်ပိုင်း မင်းများလက်ထက်တွင် နောက်ဝန်းကျင်ဝန် သီးခြားမထားဘဲ ဝန်းကျင်ဝန်ကပင် တာဝန်ယူ ဆောင်ရွက်ခဲ့ဟန် ရှိသည်။
အဘယ့်ကြောင့်ဆိုသော် ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်းပိုင်း သီပေါမင်းလက်ထက်တွင်သာ နောက်ဝန်းကျင်ဝန်ရာထူးကို ပြန်လည်တွေ့ရှိရသောကြောင့် ဖြစ်သည်။
သို့တည်းမဟုတ် နောက်ဝန်းကျင်ဝန်၏ အခန်းကဏ္ဍနှင့် ပတ်သက်၍ အရေးပါသောဖြစ်ရပ်များ မရှိခဲ့၍လည်း ဖြစ်နိုင်သည်။
သီပေါမင်းလက်ထက် သီပေါမင်း နန်းတက်ပြီး များမြကာမိ ၁၈၇၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် ဗြိတိသျှကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ လာရောက်စဉ် စစ်ရေးပြ အခမ်းအနား၌ နောက်ဝန်းကျင်ဝန် မင်းထင်မင်းလှစည်သူသည် အင်အား ၁၇၀ ခန့်ရှိ တပ်တစ်တပ်ကို အုပ်ချုပ်ကွပ်ကဲပါဝင်ခဲ့ရကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။
သီပေါမင်းလက်ထက်တွင် နောက်ဝန်းကျင် လက်နက်ကိုင် အမှုထမ်း ၁၇၆ ဦး လစာ ၂၀၂၇ ကျပ် သုံးစွဲ ကုန်ကျကြောင်းလည်း အမှတ်အသားတွေ့ရှိရသည်။
ထိုစဉ်က နောက်ဝန်းကျင်၏ လက်အောက်တွင် နောက်ဝန်းကျင် သေနတ်စာ ရေးတစ်ဦးကိုလည်း ခန့်အပ်ထားရှိခဲ့၏။
နောက်ဝန်းကျင် သေနတ်စာရေး မောင်ကျွန်းရောက်မှာ ၁၈၇၀ ပြည့်နှစ်မတ်လတွင် ခန့်အပ်ခဲ့ရသူ ဖြစ်ရာ မင်းတုန်းမင်း လက်ထက်ကလည်း နောက်ဝန်းကျင်ဝန်ရှိ ခဲ့ပေလိမ့်မည်။
သို့သော် ဘွဲ့အမည်အမှတ်အသားကိုမူ မတွေ့ရသေးပေ။
ဂျွန်းနတ်ရုပ် နောက်ဝန်းကျင် သေနတ်အမှုထမ်းများ၏ ကျောဘက်၌ ရေးထိုးကြရသည့် ဂျွန်းနတ်ရုပ်မှာ လက်ခြောက်ဘက်ရှိသော နတ်ရုပ်ဖြစ်၏။
လက်ခြောက်ဘက်တွင် အထက်လက်နှစ်ဖက်ဝဲယာ၌ သန်လျက်၊ အလယ်လက်နှစ်ဖက်ဝဲယာ၌ တင်းပုတ် နှင့် အောက်ဆုံးလက်နှစ်ဖက် ဝဲယာ၌ ဒိုင်း ကိုင်ထားဟန် ဖြစ်သည်။
ထို့ပြင် က၊ စ၊ ဗ၊ ယ လေးကွက်နင်း အင်းကိုလည်း ရေးထိုးထားကြရ၏။
မြေစွန်းဝန် မြေစွန်းဝန်သည် တိုက်ပွဲစည်းရာတွင် မပါဝင်ဘဲ ကြွင်းကျန်ရစ်သော၊ နောင်မှဖြစ်ပေါ်လာသော ကျေးရွာနယ်ပယ်များအား စုစည်းအုပ်ချုပ်ရသူ ဖြစ်သည်။
ပင်လယ်၊ မြစ်ချောင်းများအား အစွဲပြု၍ မြေစွန်းနယ်များ၊ မကြာခဏ ပြောင်းလဲဖြစ်ပေါ် တက်ပါသည်။
အထူးသဖြင့် ဧရာဝတီ မြစ်ကမ်းတစ်ဘက်၌ နယ်မြေသစ်များ ပေါ်ပါက်လာတက်ရာ မြေစွန်းဝန်က စီမံခန့်ခွဲရ၏။
အင်္ဂလိပ်မြန်မာ ဒုတိယစ်ပွဲအပြီးတွင် ပင်းလယ်ကမ်းရိုးတန်းနှင့် စစ်တောင်းမြစ်ဝှမ်းဒေသားများ၊ ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်ပေါ်ဒေသားများအားလုံးမှာ ဗြိတိသျှလက်အောက်သို့ ရောက်ရှိသွားရာ မြေစွန်ဝန်ရာထူးကိုလည်း ဖျက်သိမ်းဖြစ်ခဲ့သည်။
ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလ ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလ ဆင်ဖြူရှင် ( မြေဒူးမင်း ) ( ၁၇၆၃ - ၁၇၇၆ ) နန်းတက်စ ၁၅ စက်တင်ဘာ ၁၇၆၃ ခုနှစ်တွင် မြေစွန်းဝန် ဘယနန္ဒသူသည် လက်ဝဲရံတိုင်ဦးစီးသော ၅၀ တော်သွေးသောက်အဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းရာ၌ ပါဝင်ခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရ၏။
မြေစွန်ဝန် ဘယနန္ဒသူ၏ ရာထူးကို ဦးဇံဆိုသူက ဆက်ခံခဲ့ဟန်တူသည်။
နေမျိုးဇေယျကျော်သူဘွဲ့ခံ ဦးဇံသည် မကြာမီဝန်ထောက်အရာတိုးမြှင့် ခန့်အပ်ခံခဲ့ရရာ မြေစွန်းဝန်ထောက်ဟူ၍ အမည်တွင်ခဲ့၏။
မြေစွန်းဝန်ထောက် ဦးဇံသည် မြေဒူးမင်းလက်ထက်၌ သာမက စဉ့်ကူးမင်းလက်ထက်တွင်ပါ မြေစွန်းဝန်အဖြစ် ဆက်လက်အမှုထမ်းခဲ့ဟန်တူသည်။
မြေစွန်းဝန် ဦးအိမ် ဗဒုံမင်း ( ဘိုးတော်ဘုရား ) ( ၁၇၈၂ - ၁၈၁၉ ) လက်ထက်တွင် မြေစွန်းဝန်အဖြစ် ခန့်အပ်ခံခဲ့ရသူမှာ ကျော်ထင်နော်ရထာဘွဲ့ခံ ဦးအိမ်ဖြစ်သည်။
မြေစွန်းဝန် ဦးအိမ်သည် ဝန်ထောက်ရာထူးဖြင့်ပါ အမှုထမ်းခဲ့ရာမှ မြေစွန်းဝန်ထောက်ဟု အမည်တွင်ခဲ့သည်။
မြေစွန်းဝန်ထောက် ဦးအိမ်၏ အမည်ကို ၁၈၀၇ ခုနှစ် မှတ်တမ်း၌ စတင်တွေ့ရှိရ၏။
သို့ဖြစ်၍ ယင်းနှစ်မတိုင်မီကာလတွင် ဦးအိမ်အား ဝန်ထောက်ရာထူးခန့်အပ်လိုက်ရာ မြေစွန်းဝန်ရာထူးကိုလည်း လက်လွှတ်ခဲ့ရလေသည်။
ဦးအိမ်သည် ဝန်ထောက်ရာထူးရရှိပြီနောက် ၃၁ အောက်တိုဘာ ၁၈၁၁ ခုနှစ်တွင် တောင်ငူမင်းသားပုန်ကန်မှု၌ ပါဝင်ခဲ့သဖြင့် စီရင်ခံခဲ့ရလေသည်။
ဇေယရာဇသင်္ကြန် မြေစွန်းဝန် ဦးရာ၏ ရာထူးကို ဇေယရာဇသင်္ကြန်က ဆက်ခံခဲ့သည်။
၁၈၀၇ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလအတွင်း ဆင်ဖြူတော်အမရပူရသို့ ရောက်ရှိလာစဉ် မြေစွန်းဝန်ဇေယရာဇသင်္ကြန်သည် အခါတော်စောင့်ပညာရှိတစ်ဦးအဖြင့် ဆင်ဖြူတော်သိမ်း အခမ်းအနားသို့ တက်ရောက်ခဲ့သည်။
မြေစွန်းဝန်ဦးကံဘေ ဇေယရာဇာသင်္ကြန်ရာထူးကို ဦးကံဘေက ဆက်ခံခဲ့သည်ဟု မှန်းဆရ၏။
မြေစွန်းဝန် ဦးကံဘေသည် နောင်ဝန်ထောက်ရာထူး တိုးမြှင့်ခံခဲ့ရ၏။
စစ်ကိုင်းမင်းလက်ထက် စစ်ကိုင်းမင်း ( ဘကြီးတော် ) ( ၁၈၁၉ - ၁၈၃၇ ) လက်ထက် မြေစွန်းဝန်မှာ စည်သူနော်ရထာဖြစ်သည်။
စည်သူနော်ရထာအား ၁၈၁၉ ခုနှစ် စစ်ကိုင်းမင်းနန်းတက်စတွင် မြေစွန်းဝန်ရာထူးခန့်အပ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။
၃ နိုဝင်ဘာ ၁၈၁၉ ခုနှစ်တွင် စစ်ကိုင်းမင်း ထီးဆောင်းမဂင်္လာ အခမ်းအနားကျင်းပစဉ် မြေစွန်းဝန်နော်ရထာအား နေမျိုးမင်းထင်နော်ရထာဘွဲ့ ပြောင်းလဲပေးအပ်ခဲ့သည်။
မြေနန်း(သေနတ်)ဝန် မြေနန်းသေနတ်ရာထူးကို မြေနန်းဝန်ဟူ၍သာ ယေဘုယျခေါ်ဆိုကြသည်။
မြေနန်းဝန်သည် ရွှေနန်းတော်ကြီးနှင့် အြခားဌာနများ တဲ ၊ ကန္နား ၊ပြဿဒ် ၊ မဏ္ဍပ် ၊ တန်းဆောင် ၊ နန်းတော်ဆောင် ၊ အိမ်တော်များ၌ အခမ်းအနားပြင်ဆင်ရေး နှင့်စပ်လျင်းသော တာဝန်များကို လုပ်ဆောင်ရသည်။
မြေနန်းဝန်၏ လက်အောက်တွင် မြေနန်းစာရေးများကိုလည်း သီးခြားထားရှိသည်။
ကုန်ဘောင်ခေတ်ဦးကာလက မြေနန်းဝန်နှင့်မြေနန်းသေနတ်ဝန်ရာထူးကို သီးခြားထားရှိသည်။
ထိုစဉ်က မြေနန်းဝန်မှာလောကီ ၊ လောကုတ္တရာနှင့် စပ်ဆိုင်သော အခမ်းအနားများတွင် လွှတ်တော်မှဆင့်ဆိုသော အမိန့်စာချွန်အတိုင်း ကော်ဇောကမ္ဗလာ စသည်တို့အား ရွှေတိုက်တော်မှ ထုတ်ယူခင်းကျင်းပေးကြရ၏။
ယင်း မြေနန်းဝန်ရာထူးကို ညောင်ရမ်းခေါတ် ၂၄ စက်တင်ဘာ၁၅၉၈ ရက်စွဲပါ အမိန့်တော်၌ အစောဆုံးတွေ့ ရှိရသည်။
ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလ မြေနန်းသေနတ်ဝန်ရာထူးမှာ မြေနန်းစောင့်လက်နက်ကိုင် တပ်ဖွဲ့ဝင်များအား ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲရေး တာဦဝန်ကို အဓိကထမ်းဆောင်ရသည်။
သို့သော် ကုန်းဘောင်ခေတ်လယ်ပိုင်းမှ စ၍ ရာထူးနှစ်ခုမှာ ရောပြွမ်းသွားဟန်ရှိ၏။
မြေနန်းဝန်သည်ပင် မြေနန်းသေနတ်အစုသားများကိုပါ ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲရေးတာဝန် ယူခဲ့ရသည်။
မြေဒူးမင်းလက်ထက် မြေဒူးမင်း ( ဆင်ဖြူရှင် ) ( ၁၇၆၃ - ၁၇၆၆ ) လက်ထက် မြေနန်းဝန်အြဖစ် ဘယနန္ဒသူအား ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
သူသည် ၁၅ စက်တင်ဘာ ၁၇၆၄ ခုနျစ်တွင် ဖွဲ့စည်ခဲ့သည့် လက်ဝဲရံတိုင် ဦးစီသော သွေးသောက်အဖွဲ့၌ ပါဝင်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။
သို့သော် ၅ စက်တင်ဘာ ၁၇၆၉ ခုနှစ်တွင် စန္ဒပူရိ( လင်းဇင်း )မှ သမီးကညာဆက်သသောအခါ ယင်းအခမ်းအနားသို့ တက်ရောက်သူ မြေနန်းဝန်အြဖစ် ဓမ္မမင်းရဲကို တွေ့ရှိရသည်။
မြေနန်းဝန်ဓမ္မမင်းရဲသည် သမီးကညာတက်သရန် မဂင်္လာအခါတော်ကို လျှောက်တင်ခဲ့ရသည့် ပညာရှိ မှူးမတ်ဖြစ်ပြီး ယင်းသို့ လျှောက်တင်ခဲ့မှုကြောင့်လည်း ဆုလာဘ်များရရှိခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရ၏။
မြေဒူးမင်းလက်ထက် နှောင်းပိုင်းကာလ ၁၇၇၄ ခုနှစ်တွင် ယိုးဒယားသို့ စစ်ချီတက်တိုက်ခိုက်စဉ် မြေန်းသေနတ်ဝန် ကျော်စွာရွှေတောင်နော်ရထာ ဦးစီးသော တပ်တစ်တပ်လိုက်ပါ စစ်မှုထမ်းခဲ့ရ၏။
မြေနန်းဝန်အပြောင်းအလဲ ဗဒုံမင်း ( ဘိုးတော်ဘုရား ) ( ၁၇၈၃ -၁၈၁၉ ) လက်ထက် ၉ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၉၅ ခုနှစ်တွင် သမီးတော်မိတ္တီလာ မင်းသမီးအား ကွမ်းခွံမဂင်္လာ အခမ်းအနားကျင်းပရာ မြေနန်းဝန် နေမျိုးဇေယကျော်စွာတက်ရောက်ခဲ့သည်။
သို့သော် ၁၈၀၇ ခုနှစ် ၊ ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ဆင်ဖြူတော်ဆက်သသောအခါ၌မှု အခမ်းအနားသို့တက်ရောက်ခဲ့သူ မြေနန်းဝန်မှာ ပျံချီရွှေတော်ကျော် ဖြစ်ကြောင်းတွေ့ရှိရ၏။
စစ်ကိုင်းမင်း ( ဘြကီးတော် ) ( ၁၈၁၉ - ၁၈၃၇ ) လက်ထက် ၁၈၂၁ - ၂၂ ခုနှစ်များတွင် မြေနန်းဝန်မဟာမင်းလှသာဂသူဦးဆောင်သော အဖွဲ့အား ဗုဒ္ဓဂယာသို့ လှူဖွယ်ဝတ္ထုများနှင့်တကွ သွားရောက်စေခဲ့၏။
မြေနန်းဝန်နှင့် အမှာတော်ရေး ဦးရွှေလူး တို့ဦးဆောင်သော အဖွံသည် ဗုဒ္ဓဂယာ၌ ကျောက်စာရေးထိုးစိုက်ထူ ခဲ့ကြသည်။
ရတနာပုံခေတ် မင်းတုန်းမင်း ( ၁၈၅၃ -၁၈၇၈ ) လက်ထက် အစောပိုင်းကာလတွင် မင်းလှမင်းထင်ကျော်စွာအား မြေနန်းဝန်အရာခန့်အပ်ခဲ့သည်။
၁၈၅၅ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် အာသာဖယ်ရာတို့သံအဖွဲ့ အမရပူရသို့ လာရောက်ခဲ့စဉ်က မြေနန်းဝန်မင်းလှမင်းထင်ကျော်စွာ ကြိုဆိုရေးအဖွဲ့နှင့်အတူ ကြိုဆိုနှုတ်ဆက်ခဲ့သည်။
မင်းတုန်မင်းလက်ထက် နှောင်းပိုင်းကာလတွင် မြေနန်းဝန်အြဖစ် သံတော်ဆင့် ဦးမောင်မောင်လေးအား ခန့်အပ်ခဲ့၏။
မြေ နန်းဝန်ဦးမောင်မောင်လေးသည် ရေနံချောင်းမြို့စား ဝန်ကြီးဦးရွှေစိုး၏ သားဖြစ်ပြီး သီပေါမင်းနန်းတက်စကာလ ၁၈၈၀ ပြည့်နှစ် ဇူလိုင်လအတွင် ကွယ်လွန်သွားသည်။
ဦးမောင်မောင်လေး၏ မင်းပေးဘွဲ့ အမည်မှာမဟာမင်းလှသခင်္ယာ ဖြစ်သည်။
ကွယ်လွန်စဉ်က အသက် ၂၇ နှစ်အရွယ်သာရှိပါသေးသည်။
သီပေါမင်းလက်ထက်တွင် မြေနန်းဝန်မောင်မောင်လေးကွယ်လွန်သွားပြီး နောက်မြေနန်းဝန်ရာထူးဆက်လက်ခန့်ခဲ့ဟန်မတူပေ။
မြေတိုင်းဝန် မြေတိုင်းဝန်သည် မြေယာတိုင်းတာရေး ဆိုင်ရာကိစ္စရပ်များကို တာဝန်ယူရသူဖြစ်သည်။
မြေတိုင်းဝန်ရာထူးကို တစ်ခါတစ်ရံ မြေတိုင်းအမတ်ဟူ၍လည်း တွေ့ရှိရသည်။
ဗဒုံမင်းလက်ထက် မြေတိုင်းဝန် ဗဒုံမင်း ( ဘိုးတော်ဘုရား ) ( ၁၇၈၂ - ၁၈၁၉ ) သည် အမရပူရမြို့တော်သစ်ကို ၁၇၈၂ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်နန်းတက်ခဲ့သူဖြစ်သည်။
မြို့တော်သစ်အား မြစ်ငယ်မြစ်၏ မြောက်ဘက်ထီးပေါင်းကားရပ်၌ တည်ဆောက်စဉ် မြေတိုင်းအမတ် သို့မဟုတ် မြေတိုင်းဝန်ရှိ နေပြီဟု မှန်းဆရသည်။
၁၇၈၉ ခုနှစ်ခန့်တွင် ဦးရွှဲဆိုသူအား မြေတိုင်းဝန်အရာ ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
ဦးရွှဲမှာ မကြာမီ မိုးတားမြို့ မြို့စားအရာရရှိခဲ့၏။
ဦးရွှဲသည် စာဆိုတော်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး၊ နောင်အခါ ဘင်္ဂလားသွားစာတမ်း၊ ဓမ္ပယျေပျို့ စသည်တို့ကို ရေးဖွဲ့ခဲ့သူဖြစ်သည်။
စစ်ကိုင်းမင်းလက်ထက် စစ်ကိုင်းမင်း ( ဘကြီးတော် ) ( ၁၈၁၉ - ၁၈၃၇ ) သည်လည်း ၁၈၂၁ ခုနှစ်ဇွန်လတွင် အင်းဝမြို့ခေတ်သစ်ကို တည်ထောင်ခဲ့သူဖြစ်သည်။
စစ်ကိုင်းမင်းနန်းတက်စတွင် မြေတိုင်းအမတ်အဖြစ် နရာသီရိစည်သူအား ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
သူ့အား ၃ နိုဝင်ဘာ ၁၈၁၉ ခုနှစ်တွင် နေမျိုးနရာစည်သူဘွဲ့ ပေးအပ်ခဲ့ကြောင်း သိရှိရ၏။
မြေတိုင်းအမတ် နေမျိုးရာဇသင်္ကြန် သာယာဝတီမင်း ( ၁၈၃၇ - ၁၈၄၆ ) လက်ထက် မြေတိုင်းအမတ်အဖြစ်ခန့်အပ်ခံရသူမှာ နေမျိုးရာဇသင်္ကြန်ဖြစ်သည်။
သူသည် ၂၃ နိုဝင်ဘာ ၁၈၃၇ တွင် အမရပူရမြို့ဟောင်း ပြုပြင်ရန်အတွက် နန်းကန်ကျွေးဝန်နှင့်အတူ ယာယီစံနန်း ဆောက်လုပ်ရေးတာဝန် ယူခဲ့ရသည်။
ပုဂံမင်းလက်ထက် ပုဂံမင်း ( ၁၈၄၆ -၁၈၅၂ ) လက်ထက် မြေတိုင်းအမတ်မှာ ဦးနတ်ပေးဖြစ်သည်။
မြေတိုင်းအမတ် ဦးနတ်ပေးသည် အအသက်အလွန်ရှည်သူ ဖြစ၏။
မင်းတုန်းမင်းနန်းတက်ပြီးနော် ၁၈၅၈ ခုနှစ်က အသက် ၈၀ ကျော် ၉၀ အတွင်း မှူးမတ်ဟောင်းများအား မှန်နန်းတော်ထက်တွင် ငွေကြေး၊ အဝတ်အထည်မှအစ ထောက်ပံမှုပြုခဲ့သည်။
ထိုစဉ်က မြေတိုင်းအမတ် ဦးနတ်ပေးသည်လည်း သက်ကြီးရွယ်အို မှူးမတ်ဟောင်းတစ်ဦးအနဖြေင့် ထောက်ပံကြေးများ ရရှိခဲ့၏။
ရတနာပုံမန္တလေး မင်းတုန်းမင်း ( ၁၈၅၃ -၁၈၈၇ ) လက်ထက်တွင် အမရပူရမှ မန္တလေးမြို့သစ်တည်ဆောင်၍ ပြောင်းရွှေနန်းစိုက်ရန် စီစဉ်ခဲ့ရာ မြို့သစ်တည်မည့်နေရာကို ရေးချယ်ကြရ၏။
၃၀ အောက်တိုဘာ ၁၈၅၆ ခုနှစ်တွင် မြို့သစ်နေရာကို သွားရောက်ကြည့်ရှုကြရာ ထိုသူများထဲတွင် မြေတိုင်းအမတ် မင်းကျော်ရာဇာလည်း ပါဝင်သည်။
မြေတိုင်းအမတ် မင်းကျော်ရာဇာသည် ရတနာပုံမြို့တော်သစ်အတွက် မြေတိုင်းလုပ်ငန်းများကို ဦးဆောင်လုပ်ကိုင်ခဲ့ရဟန်တူသည်။
ရတနာပုံခေတ် မြေတိုင်းစနစ် ရတနာပုံခေတ်တွင်မြေတိုင်းပညာရပ်မှာ အတော်အတန် တိုးတက်လျက်ရှိပြီးဖြစ်သည်။
မြန်မာရိုးရာ တာဖွဲ့တိုင်းတာခြင်း၊ သံကြိုးဆွဲတိုင်းတာခြင်းများအပြင် Pkain Table Surveying စနစ်ကိုပင် သုံးစွဲရှိပြီဖြစ်ကြောင်း အထောက်အထားများ တွေ့ရှိရ၏။
Aidade အား အသုံးပြုလျက် မြေပုံရေးဆွဲခြင်းကု်လည်း လက်တွေ့လုပ်ဆောင်နိုင်ကြပြီးဖြစ်သည်။
သီပေါမင်းလက်ထက် ရတနာပုံခေတ်တွင် မြေတိုင်းဝန်အဖြစ် ခန့်အပ်ခံခဲ့ရသူမှာ ဦးဘိုးဖြစ်သည်။
မြေတိုင်းဝန် ဦးဘိုး၏ အမည်ကို ဗြိတိသျှအစိုးရလက်ထက်အထိ တွေ့ရှိနေရဆဲဖြစ်သည်။
ကျီဝန် ကျီဝန်ဟူသည် စပါး၊ ဆား၊ ဆီ၊ ငါးပိ စသည့် ဘုရင့်ကျီတော်များကို ကြီးကြပ်အုပ်ချုပ်ရသူ ဖြစ်၏။
ကျီဝန်ရာထူးကို ညောင်ရမ်းမင်းတရားကြီး လက်ထက် ၂၄ စက်တင်ဘာ ၁၅၉၈ ခုနှစ် ရက်စွဲပါ အမိန့်တော်တွင် အစောဆုံး တွေ့ရှိရသည်။
ထို့ပြင် သာလွန်မင်းလက်ထက် ကျီဝန်ရာထူးဖြင့် အမှုထမ်းခဲ့သူမှာ မဟာနန္ဒဘယကျော်ထင်ဖြစ်ကြောင်း သိရှိရ၏။
ကျီဝန်၏ လက်အောက်တွင် ကျီဝန်၏ အလုပ်တာဝန်ဝတ္တရားများအား ကူညီဆောင်ရွက်ရန် ကျီဝန် စာရေးနှစ်ဦး၊ ကျီစိုး ၄ ဦး၊ ကျီစာရေး ၂ ဦး ခန့်ထားမြဲဖြစ်သည်။
ကျီဝန်သည် ရာဇဌာနီဟု သတ်မှတ်ထားသော ကျီတော်များနှင့် သက်ဆိုင်သည်။
အဝေးကျီဝန် မှာ ရာဇဌာနီမှ အပ နိုင်ငံတော်အနှံ့အပြားတွင် ထားရှိသော ကျီတော်များနှင့် သက်ဆိုင်သည်။
ရာဇဌာနီရှိ ကျီတော်များမှာ စပါးတစ်မျိုးတည်းသာ မကဘဲ ငရုတ်၊ ကြက်သွန်၊ ချင်း၊ ပြောင်း၊ ပဲ၊ နှမ်း၊ ဆီ ဆား ငပိမှ စ၍ သိုလှောင်ရသည်။
သမိုင်းပါမောက္ခ ဒေါက်တာကျော်ဝင်း(ငြိမ်း) ရေး၊ ညောင်ရမ်းမင်းသား၏ နောက်ဆုံးနေ့ရက်များနှင့် အခြားစာတမ်းများ၊ စာ-၁၅၊ ၂၀၁၅၊ ဒီဇင်ဘာ ကျီဝန်၏ လုပ်ငန်းဆောင်တာ ရတနာပုံခေတ်တွင် ကျီဝန်ရုံးကို မြို့တော်မြောက်မျက်နှာ အလယ်တံခါး အဝင် လက်ဝဲဘက်၌ ထားရှိသည်။
ကျီဝန်ရုံး၏ အနောက်ဘက်တွင် လည်ပေါ်သုံးဆင့်ရှိ စပါးတင်းတစ်သိန်းဝင် မစိုးရိမ်ကျီတော်၊ မကြောင့်ကြကျီတော်၊ မတောင့်တကျီတော်၊ ခန့်တိုင်းဝင်ကျီတော်များရှိ၏။
၎င်းစပါးကျီတော်များအပြင် ဆား၊ ဆီ၊ ငါးပိများအတွက်လည်း ကျီတော်လေးလုံးစီ ထားရှိ၏။
သိုလှောင် ရိက္ခါများ လဲလှယ်ချိန်တွင် စားသောက်ကုန်ပစ္စည်းများအား ပြည်သူပြည်သားများသို့ ဝေငှပေး၏။
ထိုခေတ်က ကျီတော်အမှုထမ်း နှစ်ရာကျော်ရှိရာ ကျီတော်နှင့်မလှမ်းမကမ်း၌ အကွက်ချနေထိုင်ကြသည်။
ကျီဝန်သည် အထူးသဖြင့် စစ်ရေးစစ်ရာကိစ္စများ ပေါ်ပေါက်လာသော အခါ ရိက္ခါများအလုံအလောက် ရရှိရေးအတွက် စီစဉ်ဆောင်ရွက်ပေးရ၏။
စပါးမောင်းထောင်းကိရိယာ အစုံ ၂၅၀ ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ရန် အရန်သင့် ထားရှိ ရသည်။
ထို့ပြင် ဘုရင့်စပါးတော်များ ရေမစိုရေး၊ သန့်ရှင်းနေစေရေးအတွက် ကျီအမှုထမ်းများက အမြဲမပြတ်လုပ်ဆောင်ကြရ၏။
ကျီတော်ကို သော့ခတ် ထားရှိပြီး သော့များအား ကျီဝန်က သိမ်းဆည်းထားရသည်။
ကျီဝန်မဟာဓမ္မ ကုန်းဘောင် ခေတ်ဦးကာလ ကျီဝန်အဖြစ် ခန့်အပ်ခံရသူမှာ မဟာဓမ္မဖြစ်သည်။
မဟာဓမ္မသည် အလောင်းမင်းတရား လက်ထက် သို့မဟုတ် ဒီပဲယင်းမင်း (နောင်တော်ကြီး) လက်ထက်ကပင် ကျီဝန်အရာရရှိခဲ့ဟန် ရှိသည်။
မြေဒူးမင်း (ဆင်ဖြူရှင်) နန်းတက်စ ၁၅ စက်တင်ဘာ ၁၇၆၄ တွင် ကျီဝန်မဟာဓမ္မသည် ပြည်မြို့ဝန် သတိုးရာဇာ ဦးစီးသော လေးဆယ်တော် သွေးသောက်အဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းရာ၌ ပါဝင်ခဲ့၏။
သို့သော် မကြာမီ ကျီဝန်ရာထူး အပြောင်းအလဲ ဖြစ်ခဲ့သည်။
မဟာဘယသင်္ကြန် ကျီဝန်မဟာဓမ္မကို ဆက်ခံခဲ့သူမှာ မဟာဘယသင်္ကြန်ဟု မှတ်ယူရသည်။
ကျီဝန်မဟာ ဘယသင်္ကြန်သည် ၅ စက်တင်ဘာ ၁၇၆၉ ခုနှစ်တွင် စန္ဒပူရီ (လင်းဇင်း)မှ သမီးကညာဆက်သသော အခမ်းအနားသို့ တက်ရောက်ခဲ့သူဖြစ်၏။
ကျီဝန်မဟာဘယသင်္ကြန်မှာ မြေဒူးမင်းလက်ထက်တစ်လျှောက် ကျီဝန်အဖြစ် အမှုထမ်းရွက်ခဲ့ဟန်တူသည်။
ကျီဝန်ဦးထွန်း ဦးထွန်း၏ မင်းပေးဘွဲ့အမည်မှာ နန္ဒကျော်ထင် ဖြစ်သည်။
ဦးထွန်းသည် ကျီဝန်ရာထူးအဖြစ် အတွင်းဝန်အဖြစ်ပါ အမှုထမ်းရွက်ခဲ့ရသဖြင့် ကျီအတွင်းဝန်မင်းဟု အမည်ထင်ရှားခဲ့၏။
သူသည် မြင်းစုကြီးဝန် ဦးတုတ်ကြီး၏ သမီး ရှင်ဖွားနှင့် စုံဖက်ခဲ့သူဖြစ်သည်။
စဉ့်ကူးမင်း (၁၇၇၆-၁၇၈၂) လက်ထက်တစ်လျှောက်ကျီဝန်အဖြစ် အမှုထမ်းခဲ့ရာမှ ၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၈၂ တွင် ဖောင်းကားစား မောင်မောင် နန်းတွင်းသို့ ဝင်ရောက်သိမ်းပိုက်စဉ် သစ္စာခံခဲ့သူ ဖြစ်၏။
စဉ့်ကူးမင်း၏ မိဖုရားခေါင် ရှင်မင်းမှာ ကျီဝန်အတွင်းဝန် ဦးထွန်း၏ သမီးဖြစ်သည်။
ဗဒုံမင်း (ဘိုးတော်ဘုရား) နန်းတက်စ ၁၄ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၈၂ တွင် မြို့လပ်ဝန်ကြီးနှင့်အတူ စီရင်ခံခဲ့ရသည်။
ဘိုးတော် ဘုရားလက်ထက် ကျီဝန် ဗဒုံမင်း (ဘိုးတော်ဘုရား)သည် နန်းသက် အနှစ် ၄၀ နည်းပါးကြာ ထီးနန်းစိုးစံခဲ့ရာ ကျီဝန်ရာထူးဖြင့် အမှုထမ်းခဲ့ရသူလည်း အဆက်ဆက် ရှိခဲ့သည်။
ဘိုးတော်ဘုရားလက်ထက် ကျီဝန်ဖြစ်ခဲ့ကြသူများမှာ ဦးအို၊ ဦးထွန်းညို၊ ဦးစံထွန်း၊ မင်းကျော် ရွှေတောင်၊ နေမျိုးမင်းလှမဟာနော်ရထာ၊ မဟာမင်းလှ၊ နေမျိုးကျော်သူ၊ ဦးကျော်ခေါင်သူတို့ ဖြစ်ကြ၏။
ကျီဝန် ဦးအို ဗဒုံမင်း နန်းတက်စ ၁၇၈၂ ခုနှစ်တွင် မင်းကြီးမင်းခေါင်ကျော်ဘွဲ့ခံ ဦးအိုအား ကျီဝန်အရာ ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
သို့သော် မကြာမီကာလအတွင်း ကျီဝန်ရာထူး အပြောင်းအလဲ ဖြစ်ခဲ့၏။
ကျီဝန် ဦးအို၏ ရာထူးကို ဦးထွန်းညိုက ဆက်ခံခဲ့သည်။
ကျီဝန် ဦးထွန်းညို ဗဒုံမင်းက ဦးထွန်းညိုအား မဟာသခင်ျာဘွဲ့ဖြင့် ကျီဝန် ရာထူးခန့်အပ်လိုက်ပါသည်။
ဦးထွန်းညိုသည် စာပေပညာရှင်ကြီး တစ်ဦးဖြစ်ပြီး နောင် တွင်းသင်းမဟာရာဇဝင်သစ်အပါအဝင် စာပေကျမ်းဂန်များ၊ ပျို့ကဗျာများကို ရေးဖွဲ့ခဲ့သူ တွင်းသင်းတိုက်ဝန်အဖြစ် ထင်ရှားခဲ့သူ ဖြစ်၏။
ဗဒုံမင်းက သူ့အား ကျီဝန်အရာခန့်အပ်ခဲ့သဖြင့် ဦးထွန်းညိုက ကျေးဇူးဆပ်သည့်အနေဖြင့် ဇယဒိသပျို့ကို ရေးဖွဲ့သီကုံးခဲ့ရာ ၂၀ အောက်တိုဘာ ၁၇၈၂ တွင် ပြီးစီးခဲ့၏။
ကျီဝန်မဟာသခင်ျာဘွဲ့ခံ ဦးထွန်းညိုသည် ၁၇၈၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ကျောက်စာတစ်ချပ် ရေးထိုးခဲ့ကြောင်း သိရှိရသည်။
ယင်းနောက် ၂၅ မတ် ၁၇၈၅ တွင် မဟာသခင်ျာဘွဲ့မှ မဟာစည်သူဘွဲ့သို့ ပြောင်းလဲပေးအပ်ခံခဲ့ရသည့် ဦးထွန်းညိုအား တွင်းသင်းတိုင်ဝန်အဖြစ် ပြောင်းလဲခန့်အပ်ခဲ့သည်။
ကျီဝန် ဦးစံထွန်း ကျီဝန် ဦးထွန်းညို၏ ရာထူးကို မဟာတရဖျားဘွဲ့ခံ ဦးစံထွန်းက ဆက်ခံခဲ့သည်။
ကျီဝန် ဦးစံထွန်းသည် ဗဒုံမင်း၏ အလယ်နန်းမိဖုရား သီရိမဟာနန္ဒါဒေဝီဘွဲ့ခံ ဒေါ်လွန်းပု၏ ဖခင်ဖြစ်ပြီး အင်းဝဘုရင် မဟာဓမ္မရာဇာဓိပတိ (၁၇၂၂-၁၇၅၂) လက်ထက်ကပင် လုံးပေါ်မြင်းစာရေးကြီး အဖြစ် အမှုထမ်းခဲ့သူဖြစ်သည်။
၂၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၉၂ တွင် ကျီဩန်မဟာတရဖျားဘွဲ့ခံ ဦးစံထွန်းအား သံချက် အစုသားများအပေါ် အုပ်ချုပ်စီရင်ရန် အမိန့်တော်ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်ကို တွေ့ရှိရ၏။
မင်းကျော် ရွှေတောင် ကျီဝန် မင်းကျော်ရွှေတောင်၏ အမည်ကို ၁၈၀၇ ခုနှစ်ဝန်းကျင်တွင် စတင်တွေ့ရှိရသည်။
၁ ဇန်နဝါရီ ၁၈၀၇ တွင် ကျီဝန်မင်းကျော်ရွှေတောင်အား ချုပ်နှောင်ထားရှိရန် အမိန့်တော်တစ်ရပ် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။
သဇင်ပန်းများကို နန်းတွင်းသို့ ဦးစွာ မဆက်သဘဲ မင်းသားတို့ထံ ဆက်သခဲ့၍ ဖြစ်သည်ဆို၏။
သို့သော် မကြာမီ ဗဒုံမင်း စိတ်ပြေသွားပြီး အကျဉ်းမှ လွှတ်ပေးခဲ့သည်။
၃၁ အောက်တိုဘာ ၁၈၁၀ ရက်စွဲပါ အမိန့်တော်တွင် ကျီဝန်မင်းကျော်ရွှေတောင်အား သစ်ကိစ္စနှင့် ပတ်သက်၍ စာရင်းများ ဆက်သွင်းရန် ဖော်ပြပါရှိသည်။
ကျီဝန်ရာထူး အပြောင်းအလဲ ဗဒုံမင်းလက်ထက်တွင် ကျီဝန်ရာထူး အပြောင်းအလဲများ ရှိခဲ့သည်။
၁၈၁၁ ခုနှစ် နှစ်ဆန်းပိုင်းခန့်တွင် ကျီဝန်မင်းကျော်ရွှေတောင်အား ရာထူးမှ ဖယ်ရှားပစ်လိုက်ပြီး နေမျိုးမင်းလှမဟာနော်ရထာအား ကျီဝန်အဖြစ်ခန့်အပ်လိုက်၏။
သို့သော် ၅ နိုဝင်ဘာ ၁၈၁၁ တွင် ကျီဝန်နေမျိုးမင်းလှ မဟာနော်ရထာကို ရာထူးမှဖယ်ရှားကာ မဟာမင်းလှအား ကျီဝန်အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့ပြန်ပါသည်။
၅ ဇွန် ၁၈၁၂ ခုနှစ် ရက်စွဲပါ အမိန့်တော်တွင် ကျီဝန်မဟာမင်းလှအမည် ကိုတွေ့ရှိရဆဲဖြစ်သည်။
ယင်းနောက် ၂၁ ဩဂုတ် ၁၈၁၃ တွင် နေမျိုးကျော်သူအား ကျီဝန်ရာထူးခန့်အပ်ခဲ့ပြန်၏။
သူသည် ၁၅ ဖေဖော်ရီ ၁၈၁၄ တွင် မဏိပူရသို့ စစ်ချီရာ၌ လိုက်ပါစစ်မှုထမ်းခဲ့ရ၏။