kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
Yellow River (Huang He) Delta, China, AsiaChinese history records that Yellow River has changed its course 17 times တရုတ်ပြည် အနောက်ပိုင်းဒေသ ချင်းဟိုင်ပြည်နယ် (青海) ဘာရန်ဟာတောင်တန်းတွင် မြစ်ဖျားခံကာ ပြည်နယ်ပေါင်း ၉ ပြည်နယ်ကို ဖြတ်သန်းပြီး ပင်လယ်ဝါအနီး ပေါ်ဟိုင်ပင်လယ်သို့ စီးဝင်သည်။
မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းဒေသသည် တရုတ်ယဉ်ကျေးမှု အစပျိုးရာ ဒေသဖြစ်ပြီး ခေတ်ဦးတရုတ်သမိုင်းတွင် စည်ပင်ထွန်းကားသည့် ဒေသတစ်ခုဖြစ်သည်။
မြစ်ရေတွင် အနည်များကာ ဝါကျင်ကျင် အရောင်ရှိသောကြောင့်လည်း မြစ်ဝါမြစ်ဟု အမည်တွင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
မြစ်အောက်ပိုင်းတွင် အနည်ကျကာ မြစ်ကြမ်းပြင် မြင့်တက်လာမှုကြောင့် မကြာခဏဆိုသလို ရေကြီးမှု၊ ရေလွှမ်းမှုများကြောင့် ပျက်စီးဆုံးရှုံးများ ဖြစ်စေသည်။
တရုပ်ပြည်၏ မြစ်ကြီးတစ်စင်းဖြစ်သော မြစ်ဝါမြစ်သည် နွေဦးကာလတွင် ရေခဲတောင်များမှ အရည်ပျော်ကျမှုကြောင့် မြစ်တစ်လျှောက် ရေများလျှံတက်ကာ မြစ်ဝါမြစ်ဆိုသည့် အမည်နှင့်လိုက်အောင် မြစ်ထဲသို့ ရွှံ့နှင့်သဲများ ရောနှောနေသော ဝါကျင်ကျင်မြစ်ရေများသည် မြစ်ကြာင်းတစ်လျှောက် အရှိန်အဟုန်ဖြင့် စီးဆင်း၍ တောတောင်များကို တွန်းဖြိုနိုင်လောက်အောင်၊ ပင်လယ်သမုဒ္ဒရာကိုပါ ပြောင်းပြန်လှန်ပစ်နိုင်လောက်အောင် ဧရာမပေါင်းအိုးကြီးထဲမှ ရေများ ပွက်ပွက်ဆူနေသကဲ့သို့ သဘာဝရဲ့ အံ့ဩခမ်းနားဖွယ် မြစ်ဝါမြစ် မြင်ကွင်းများကို တွေ့ရှိရမှာ ဖြစ်သည်။
အဆိုပါ မြစ်ဝါမြစ်သည် တရုတ်နိုင်ငံ၏ ဖြစ်တည်မှုသမိုင်းကြောင်းအတွက် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော မြစ်တစ်ခု ဖြစ်သည့်ပြင် သမိုင်းတစ်လျှောက် သဘာဝဘေး အန္တရာယ်အများဆုံး၊ လူအသေအပျောက်အများဆုံး မြစ်တစ်စင်းလည်း ဖြစ်သည်။
တရုတ်ပြည် ယွမ်မင်းဆက် (၁၃၃၂-၁၃၃၃) လက်ထက်တွင် မြစ်ဝါမြစ် ရေလွှမ်းမိုးမှုဖြစ်ပွားခဲ့ရာ လူဦးရေ ခုနှစ်သန်းသေဆုံးခဲ့ရသည်။
၁၈၈၇-ခုနှစ် ရေလွှမ်းမိုးမှုဖြစ်စဉ်တွင်လည်း လူဦးရေ ကိုးသိန်းမှ နှစ်သန်းအထိ သေဆုံးခဲ့ရသည်။
ထို့ပြင် ၁၉၃၁-ခုနှစ် ရေလွှမ်းမိုးမှုတွင်လည်း လူဦးရေ တစ်သန်းမှ လေးသန်းအထိ သေဆုံးခဲ့ရပြန်သည်။
ဟီနန်ပြည်နယ်၌ နေထိုင်သော ဒေသခံများက မြစ်ဝါမြစ်ကို ရှောသ်ဟီ (ပူလောင်နေသောမြစ်) ဟု ခေါ်ကြသည်။
သိပ်သည်းသော အနည်အနှစ်များကြောင့် လေရှူရန် အငမ်းမရဖြစ်နေသော ငါးများပွက်နေကြခြင်းကို အကြောင်းပြ၍ ထိုသို့ ခေါ်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။
ယနေ့ကာလတွင် အနည်အနှစ်များ ပို့ချမှုကြောင့် မြစ်ကြမ်းပြင် မြင့်တက်ခြင်းနှင့် အင်းအိုင်များထဲရှိ ရေပမာဏ လျော့နည်းသွားခြင်းများ ဖြစ်ပွားလျက်ရှိသည်။
မြစ်ကြမ်းပြင် မြင့်တက်လာသော အခါ၌ ရေကြီးမှုများ ကို၍ အဖြစ်များလာသည်။
မြစ်ဝါမြစ်၏ အခြေအနေသည် တရုတ်ပြည်၏ ကြေကွဲစရာ အဖြစ် ဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေဆဲပင် ရှိသည်။
သမိုင်းတစ်လျှောက်မှာ ရာစုနှစ်များစွာ ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသော မြစ်ဝါမြစ်၏ မြစ်ကြောင်းပြောင်းလဲမှုသည် မကြာသေးမီ ရာစုနှစ်များတွင် ခပ်စိပ်စိပ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။
၁၉၉၀ပြည့်လွန် နှောင်းပိုင်းနှစ်များတွင် မြစ်ဝါမြစ်ရေသည် ခမ်းစပြုလာခဲ့သည်။
စက်ရုံအလုပ်ရုံသုံး နှင့် လူသုံးအတွက် မြစ်ရေကို နှစ်ဆင့်ထား၍ စုပ်တင်ရသည်။
ဆိုးရွားသောအခြေအနေမှ ပိုကောင်းလာအောင် ကြိုးစားအားထုတ်မှုများ လုပ်ခဲ့သော်လည်း ပို၍ ဆိုးမြဲဆိုးလျက်ပင် ရှိနေသည်။
၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်းက မြစ်ဝါမြစ်၏ ၄၀%ကို သောက်သုံး၍ ရခဲ့သော်လည်း ၂၀၀၇-ခုနှစ် အရောက်တွင် သုံးပုံတစ်ပုံသာ သောက်သုံး၍ ရတော့သည်။
ရေကြီးလာလျှင် ပြေး၍ မလွတ်နိုင်သလို၊ မြစ်ရေကလည်း ခမ်းခြောက်လာတော့မည့် သဘော ရှိနေသည်။
နေရာဒေသအချို့မှာ ရေကြီးမှုများ ပို၍ အဖြစ်များလာသလို အခြားနေရာဒေသများမှာ သဲကန္တာရအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲမှုများ ပို၍ အဖြစ်များလာလျက် ရှိသည်။
မြစ်ဝါမြစ်အတွင်းသို့ အဓိကမြစ်ကြီး ၁၇-စင်း စီးဝင်လျက် ရှိပြီး မြစ်ပေါ်၌ ရေအားလျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်ရန် ထင်ရှားသော ဆည်ကြီး ၁၃-ခု တည်ဆောက်ထားကာ မြစ်ကိုကား ရထားများ ဖြတ်ကူးနိုင်ရန် အဓိက တံတားကြီး ၂၈-စင်းကို တည်ဆောက်ထားသည်။
မြစ်ကြောင်းတစ်လျှောက်၌ ငါးမွေးမြူရေးလုပ်ငန်းနှင့် ငါးသားဖောက် လုပ်ငန်းများအား အကြီးအကျယ် လုပ်ကိုင်ကြပြီး နာမည်ကြီးသည့် မြစ်ဝါမြစ် လိပ်မွေးမြူရေး စခန်းများလည်း မြောက်မြားစွာ ရှိသည်။
မန္တလေး နေ့စဉ်၊ ၁၇.၈.၂၀၁၈၊ စာ-၅ ကိုးကား Category:တရုတ်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ။
ပါဝင်သူများ = ဂေါ်ဒွင်ဘရောင်း (Gordon Brown) (လက်ရှိဝန်ကြီးချုပ်နှင့် လေဘာပါတီခေါင်းဆောင်) ဒေးဗစ်ကင်မရွန်း (David Cameron) = အတိုက်အခံ (ကွန်ဆာဗေးတစ်ပါတီခေါင်းဆောင်) နစ်ခ်ကလက်ဂ် (Nick Clegg) = အတိုက်အခံ (လစ်ဘရယ်ဒီမိုကရက်ပါတီခေါင်းဆောင်) အင်္ဂလန်နိုင်ငံတွင် ပထမဆုံးအကြိမ်ပြုလုပ်သော စကားစစ်ထိုးပွဲဖြစ်သည်။
ကြာချိန် မိနစ်(၉၀)ကြာမြင့်သည်။
ITV, BSkyB နှင့် BBC စသောရုပ်သံလွှင့်ဌာနများက တိုက်ရိုက်ထုတ်လွှင့် ပေးခဲ့ကြသည်။
ကျင်းပသောအချိန် = ၂၀၁၀ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၁၅)ရက်။
ည ၈နာရီခွဲ (ဒေသစံတော်ချိန်) ကျင်းပသောနေရာ = ITV စတူဒီယို၊ မန်ချက်စတာ။
တင်ဆက်သူ/ကြားဝင်သူ = အလာ့စ်တိုင်းယား စကျူးဝပ်ဒ် (Alastair Stewart) ငြင်းခုံဆွေးနွေးကြသောအကြောင်းအရာများ = အမျိုးသားကျန်းမာရေးဝန်ဆောင်မှု (National Health Service - NHS)၊ ပညာရေး (Education)၊ လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေး (Immigration)၊ ဥပဒေရေးရာ (Law and Order)၊ မိသားစုပြဿနာ (Family)၊ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (Constitution)၊ နိုင်ငံရေးသစ္စာရှိမှု (Trust in politics)၊ နိုင်ငံရေးပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး (Political reform) တိုက်ရိုက်ဆန္ဒမဲကောက်ခံမှအရ လူကြိုက်အများဆုံး = နစ်ခ်ကလက်ဂ် (Nick Clegg) ဒုတိယ = ဒေးဗစ်ကင်မရွန်း (David Cameron) တတိယ = ဂေါ်ဒွင်ဘရောင်း (Gordon Brown) ကိုးကား Wikipedia English Version Category:ကမ္ဘာ့သမိုင်း။
နရပတိ (အင်းဝ) (၇ ဇွန် ၁၄၁၃ – ၂၄ ဇူလိုင် ၁၄၆၈) သည် အင်းဝထီးနန်းကို ၁၄၄၂ မှ ၁၄၆၈ အထိ အုပ်စိုးခဲ့သော ဘုရင်တစ်ပါး ဖြစ်သည်။
ငယ်ဘဝ မိုးညှင်းမင်းတရားနှင့် ရှင်မြတ်လှတို့၏ သားတော်အငယ် ဖြစ်သည်။
အိမ်နိမ့်ဘဝ သီဟသူထံတွင် ကွမ်းရေကိုင်အဖြစ် အမှုထမ်းစဉ် အင်းဘဲရွာကို စားရသည်။
သီဟသူ အောင်ပင်လယ်တွင် လွန်သည်နောက် တိုင်းရေးပြည်ရာရှုပ်ထွေးစဉ် ရည်ငံရင်းဖြစ်သည့် တန်ဆောင်းမိဖုရားထံ၌ ကွမ်းခွက်ကိုင်အဖြစ် အမှုထမ်းသော မိလှညှက်ကို ခေါ်ကာ ဖခင်ရှိရာ မိုးညှင်းသို့ သွားသည်။
မိုးညှင်းသတိုးက ဝန်းသိုကို စားစေသည်။
မိုးညှင်းမင်း အင်းဝ၌ နန်းတက်သည်နောက် နော်ရထာဘွဲ့နှင့် ကန္နီကို ပေးသည်။
နောက် သီဟသူဘွဲ့နှင့် ပြည်မြို့ကို စားရလေသည်။
နန်းစံကာလ ခမည်းတော်နှင့် နောင်တော်အရိုက်အရာ အဝထီးနန်းကိုစိုးစံတော်မူရန် ပြည်မှ အဝသို့ ဆန်ရာတွင် မိကျောင်း တစ်ကောင်သည် ဖောင်တော်နောက်ကသည် ရှေ့သို့ကူးသန်းပြေးလေ၏။
ရှေ့တော်မှ ချီတက်သော တပ်သားတို့က တွေ့မြင်ကြရာ မိကျောင်းကို ထိုးခုတ်သတ်ဖြတ်ကြလျှင် နောက်သို့ဆုတ်၍ ပြန်လည်သေ၏။
ထိုအခါ ပြည်မင်းသီဟသူက ပညာရှိ နန္ဒသူအမတ်အား မေးလေရာ - မြင်တွေ့ရသော နိမိတ်မှာ သားတော်အစဉ် မြေးတော်အဆက် မြစ်တော်အညွန့်တို့ မင်းချည်းဖြစ်တော်မူမည်။
အရှင်မှာကား ပြည်မြို့သို့ ပြန်လည်၍ နတ်ပြည်စံတော်မူရမည့် နိမိတ်ဖြစ်ကြောင်းပါဟု လျှောက်တင်သည်။
အင်းဝသို့ရောက်လျှင် ပညာရှိမှူးမတ်တို့နှင့် တိုင်ပင်တော် မူပြီးလျှင် သက္ကရာဇ် (၈၀၄)ခု၊ ကဆုန်လပြည့်ကျော် (၁)ရက်၊ သောကြာနေ့ နက္ခတ် ၂၃-လုံး တူလဂ်တွင် နန်းတက်သည်။
"'သီရိတြိဘဝနာဒိတျာပဝရနရပတိ မဟာရာဇာဓိပတိ"' ဘွဲ့တော်ခံယူသည်။
မိဘုရားမှာ "'အတုလသိရီမဟာဓမ္မရာဇဒေဝီ"' ဘွဲ့တော်ခံသည်။
သားတော်အကြီးအား မဟာသီဟသူ အမည်ဖြင့် အိမ်ရှေ့အပ်နှင်းသည်။
လှုပ်သောနေရာ (ငလျင်ဗဟိုချက်မ) = ပါပူအာနယူးဂီနီနိုင်ငံ၊ ပစိဖိတ်ပြည်နယ်၊ လေးမြို့၏ အရှေ့ဘက် ၂၉ကီလိုမီတာ (၁၈မိုင်)အကွာ။
လှုပ်သောအချိန် = ဒေသစံတော်ချိန် ၂၀၁၀ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၁၈)ရက်နေ့၊ နံနက် ၉နာရီ ၁၅မိနစ်။
ဂရင်းနစ်စံတော်ချိန် ဧပြီလ (၁၇)ရက်နေ့ ည ၁၁နာရီ ၁၅မိနစ်။
ငလျင်ပြင်းအား = ၆.၃ ဆူနာမီသတိပေးချက်မထွက်ပါ။
ငလျင်ဖြစ်ပွားရာအနက် = ၆၆ကီလိုမီတာ (၄၁မိုင်) အပျက်အစီး = အနည်းငယ်သာရှိ Category:သဘာဝဘေးအန္တရာယ်များ‏‎။
အောက်တိုဘာတော်လှန်ရေး (အင်္ဂလိပ်- The October Revolution) (ရုရှား - Октябрьская революция, Oktyabr'skaya revolyutsiya) ကို ရုရှားတော်လှန်ရေး (the Russian Revolution) ဟုလည်းကောင်း၊ နီမြန်းသောအောက်တိုဘာတော်လှန်ရေး (Red October ) ဟုလည်းကောင်း၊ မဟာအောက်တိုဘာဆိုရှယ်လစ်တော်လှန်ရေး (Great October Socialist Revolution) ဟုလည်းကောင်း၊ ဘော်ရှီဗစ်တော်လှန်ရေး (the Bolshevik Revolution) ဟုလည်းကောင်း လူသိများသည်။
ဂျူလီယန်ပြက္ခဒိန်အရ ၁၉၁၇ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ (၂၅)ရက်နေ့ (ဂရီဂေါ်ရီယန်းပြက္ခဒိန်အရ ၁၉၁၇ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ (၇)ရက်နေ့)တွင် ပီထရိုဂရက်မြို့၌ လက်နက်ကိုင်တော်လှန်မှုဖြင့် စတင်ခဲ့သည်။
ယင်းသည် ၁၉၁၇ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော တော်လှန်ရေးနောက်တဆင့်ဖြစ်ပြီး ရုရှားပြည်တော်လှန်ရေး၏ အစိပ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်သည်။
ယာယီအစိုးရကိုဖြုတ်ချပြီး ဘော်ရှီဗစ်များကို အာဏာ ရရှိစေခဲ့သည်။
ယင်းတော်လှန်ရေးသည် ပီထရိုဂရက်မှတစ်ပါး အခြားမြို့များတွင် ဖြစ်ပွားခြင်းမရှိခဲ့သဖြင့် ၁၉၁၇မှ ၁၉၂၂ အထိ ရုရှာပြည်တွင်းစစ်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။
၁၉၂၂တွင် ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စုကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။
တော်လှန်ရေးကို ပီထရိုဂရက်မြို့မှ ဘော်ရှီဗစ်များက ဦးဆောင်ခဲ့ကြသည်။
အောက်တိုဘာလ ၂၄ရက်နေ့မှစ၍ အစိုးရအဆောက်အဦများကို တစ်ခုပြီးတစ်ခု သိမ်းပိုက်ကြပြီး အောက်တိုဘာလ ၂၅ရက်နေ့တွင် ဆောင်းရာသီနန်းတော် (ယာယီအစိုးရရုံး) ကို သိမ်းပိုက်လိုက်ကြသည်။
ဝေါဟာရခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲလာပုံ အစပိုင်းတွင် ယင်းဖြစ်စဉ်ကို အောက်တိုဘာအာဏာသိမ်းမှု (the October coup - Октябрьский переворот)ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။
၂၅ရက်နေ့ထကြွမှု (the Uprising of 25th)ဟုလည်း ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။
နောက်ပိုင်းတွင် အောက်တိုဘာတော်လှန်ရေးဟုလည်းကောင်း၊ ဂရီဂေါ်ရီယန်ပြက္ခဒိန်အရ နိုဝင်ဘာလတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သောကြောင့် နိုဝင်ဘာ တော်လှန်ရေး ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။
၁၉၂၇ခုနှစ် ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စု၏ ဒသမအကြိမ်မြောက်အောက်တိုဘာတော်လှန်ရေးနှစ်ပတ်လည်တွင် မဟာအောက်တိုဘာဆိုရှယ်လစ်တော်လှန်ရေး (The Great October Socialist Revolution, Russian: Великая Октябрьская Социалистическая Революция, Velikaya Oktyabr'skaya sotsialisticheskaya revolyutsiya) ဟု တရားဝင်အမည်တပ်ပေးခဲ့သည်။
သမိုင်းကြောင်းနောက်ခံ Forward gun of Aurora that fired the signal shot ရုရှားပြည်တွင် လူမှုရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းများ တစ်နိုင်ငံလုံးတွင် ဖြစ်ပွားလျက်ရှိနေသည်။
ရုရှားပြည် ယာယီအစိုးရသည် တိုင်းပြည်ကို ထိန်းမနိုင်သိမ်းမရ ဖြစ်နေသည်။
စက်မှုလုပ်ငန်းနှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးလုပ်ငန်းများ ပိုမိုဆိုးရွားလာသည်။
စားရေရိက္ခာရရှိမှုတွင် အခက်အခဲများဖြစ်ပေါ်လာသည်။
၁၉၁၇ခုနှစ်၏ စက်မှုလုပ်ငန်းထုတ်ကုန်ပမာဏသည် ၁၉၁၆ခုနှစ်ကထက် ၃၆% ကျဆင်းသွားသည်။
ဆောင်းဦးရာသီတွင် ယူရယ်လ်၊ ဒွန်ဘာနှင့် အခြားသော စက်မှုဇုန်များရှိ လုပ်ငန်းပေါင်း ၅၀%ကို ပိတ်ပစ်လိုက်ရသည်။
လူနေမှုစရိတ်မှာ ကြီးမြင့်လာသည်။
လုပ်သားများ၏ လုပ်အားခမှာ ၁၉၁၃ခုနှစ်တွင် ရရှိခဲ့သော ပမာဏ၏ ၅၀%သာ ရရှိတော့သည်။
ရုရှားနိုင်ငံ၏ ပြည်တွင်းကြွေးမြီမှာ ၁၉၁၇ခုနှစ်တွင် ရူဘယ်ငွေ ၅၀ ဘီလျံအထိ တိုးတက်လာခဲ့သည်။
ပြည်ပနိုင်ငံများသို့ပေးဆပ်ရန်ကြွေးမြီမှာလည်း ရူဘယ်ငွေ ၁၁ဘီလျံအထိ တိုးတက်လာခဲ့သည်။
တိုင်းပြည်မှာ ဘဏ္ဍာရေး ဒေဝါလီခံရကိန်းဆိုက်နေသည်။
ဗဟိုစက်မှုဇုန်ဒေသများတွင် ချည်မျှင်နှင့်အထည်အလုပ်သမားသပိတ်၊ ၁၉၁၇ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာနှင့် အောက်တိုဘာ လများတွင် မောစကိုနှင့် ပီထရိုဂရက်တို့၌ အလုပ်သမားသပိတ်များ၊ ဒွန်ဘာနှင့် ယူရယ်လ်တွင် သတ္တုတွင်းအလုပ်သမားသပိတ်၊ ဘာကူးတွင်ရေနံမြေအလုပ်သမားသပိတ်၊ မီးရထားလမ်းကြောင်းပေါင်း ၄၄ခုတွင် မီးရထားအလုပ်သမားသပိတ်များ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။
ယင်းသပိတ်များအတွင်း အလုပ်သမားပေါင်း တစ်သန်းကျော်မျှ ပါဝင်ဆင်နွှဲခဲ့ကြသည်။
အလုပသမားများက စက်ရုံအလုပ်ရုံ လုပ်ငန်းများကို သိမ်းပိုက်လိုက်ကြသည်။
၁၉၁၇ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် တောင်သူလယ်သမား လေးထောင်ကျော်က မြေရှင်များကို ဆန္ဒပြမှု ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။
ယာယီအစိုးရက လယ်သမားများကို ဖမ်းဆီး အရေးယူမှုပြုခဲ့ရာ လယ်သမားများက ပိုမိုဒေါသထွက်လာခဲ့ကြသည်။
ပီထရိုဂရက်၊ မော်စကိုနှင့် အခြားမြို့ကြီးများမှ စစ်သားများ၊ ဘောလ်တစ်ရေတပ်မှ ရေတပ်သားများက ယာယီအစိုးရကို အသိအမှတ်မပြုနိုင်ကြောင်း၊ အမိန့်များကို နာခံမည်မဟုတ်ကြောင်း တရားဝင်ထုတ်ဖော်ကြေညာသည်။
မှတ်တမ်းများအရ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ပေဗယ်လ် မီလ်ယူကော့ က ယာယီအစိုးရသည် ဝန်ရိုးတန်းနိုင်ငံများကို အပြီးသတ်ချေမှုန်းရန် ဆန္ဒရှိကောင်း မေလ (၁)ရက်နေ့တွင် ပြောကြားလိုက်ရာ မကျေနပ်မှုများတိုးပွားလာခဲ့သည်။
မေလ ၁ရက်နေ့မှ ၄ရက်နေ့အတွင်း ဘောရှီဗစ်တို့ဦးဆောင်သော အလုပ်သမားများနှင့် စစ်သားများ အင်အား တစ်သိန်းကျော် ပါဝင်သည့် ပီထရိုဂရက်မြို့ဆန္ဒပြပွဲတွင် စစ်ကိုမလိုလား။
ဆိုဗီယက်တွေကို အာဏာလွှဲ။
ဟူသော စာတမ်းများ ကိုင်ဆောင်ဆန္ဒပြခဲ့သည်။
ယင်းလူထုဆန္ဒပြပွဲများသည် ယာယီအစိုးရအတွက် အကျပ်အတည်းရိုက်စေခဲ့သည်။
ဇူလိုင်လ ၁ရက်နေ့တွင် ပီထရိုဂရက်မြို့မှ အလုပ်သမားနှင့် စစ်သား ငါးသိန်းခန့်က စစ်ကိုမလိုလား။
အရင်းရှင်ဝန်ကြီးဆယ်ယောက်နုတ်ထွက်ပေး။
ဟူသော စတမ်းများကိုင်ဆောင် ဆန္ဒပြကြသည်။
ရန္တပိုစာချုပ်သည် ခရစ်နှစ် ၁၈၂၄-ခုနှစ်၊ ဘကြီးတော်ဘုရား လက်ထက်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ပထမ အင်္ဂလိပ် - မြန်မာစစ်ပွဲကို ပြေငြိမ်းစေရန် အင်္ဂလိပ်အစိုးရ ကိုယ်စားလှယ်များနှင့် မြန်မာဘုရင်အစိုးရ ကိုယ်စားလှယ်တော်များသည် သက်ဆိုင်ရာနိုင်ငံတို့၏ကိုယ်စား လက်မှတ်ရေးထိုးကြသော စာချုပ်ဖြစ်သည်။
မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်း အင်းဝမြို့၏တောင်ဘက် မိုင် (၄ဝ)ခန့်ကွာ၍ မြင်းခြံမြို့အထက် (၆)မိုင်ကွာဝေးသော ရန္တပိုရွာတွင် တွေ့ဆုံ ချုပ်ဆိုကြသောကြောင့် ရန္တပိုစာချုပ်ဟုခေါ်တွင်သည်။
ထိုစာချုပ်ကို မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၁၈၇-ခုနှစ်၊ တပေါင်းလပြည့်ကျော် (၄)ရက်၊တနလ်ာနေ့(ခရစ်သက္ကရာဇ် ၁၈၂၆-ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ၂၄ရက်၊သောကြာနေ့တွင် မြန်မာတို့ဘက်မှ စစ်သူကြီး လယ်ကိုင်းမြို့စားဝန်ကြီး မင်းကြီးမဟာမင်းလှကျော်ထင်၊ ကျီဝန်အတွင်းဝန်မင်းကြီး မဟာမင်းလှ သီဟသူတို့နှင့် အင်္ဂလိပ်တို့ဘက်မှ အင်္ဂလိပ်အရေးပိုင် အာစီဘော်ကံဘက်(ဆာအာခီဗေဒကင်းဗဲ)၊ အရေးပိုင်ရော်ဘစ်စံ(ရောဗတ်ဆန်)၊ တိုက်သမ္ဗာန်အုပ်ချုပ်သူ မင်းစပ်(ချတ်) တို့ နှစ်တိုင်းနှစ်ပြည် မိတ်လက္ခဏာနှင့်အညီ အချင်းချင်း နှုတ်ဆက်ကြပြီးလျှင် မဟာမိတ်အဖြစ် စာချုပ်ထားကြသည်။
စာချုပ်ပါ အချက်များမှာ - မြန်မာက ရခိုင်၊ တနင်္သာရီ၊ အာသံကို ဗြိတိသျှတို့ထံ ပေးရမည်။
မဏိပူရ၊ ကချာနှင့် ဂျိန်းတိယ နယ်များသို့ မြန်မာတို့ ဝင်ရောက် စွက်ဖက်ခြင်း မပြုရ။
စစ်လျော်ကြေးငွေ ၁ ကုဋေကို အရစ်ကျ ပေးဆပ်ရမည်။
အင်းဝတွင် ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ် ထားခွင့်ပြုကာ၊ ကလကတ္တားတွင် မြန်မာသံ နေခွင့်ပြုသည်။
ကူးသန်း ရောင်းဝယ်ရေး အတွက် စာချုပ် သီးခြား ချုပ်ဆိုမည်။
စသည်တို့ ဖြစ်သည်။
နိုင်ငံတကာရေးရာ အဆင့်အတန်းနှင့် ယှဉ်သော် စာချုပ်ပါအချက်များသည် ပြင်းထန်လှသည်ဟု မဆိုသာပေ။
ဗြိတိသျှတို့သည် စစ်အတွင်း၌ လူပေါင်း ၁၅,၀၀၀ ဆုံးရှုံးခဲ့၍၊ စတာလင်ပေါင် (၁၃)သန်း သို့မဟုတ် ငွေသိန်းပေါင်း ၁,၃၀၀ သုံးစွဲခဲ့ရသည်။
မည်သို့ဖြစ်စေ မြန်မာတို့အဖို့ ထိုထက်ပို၍လည်း ပေးဆပ်နိုင်ခြင်း မရှိချေ။
ဤအခြေတွင် မြန်မာတစ်နိုင်ငံလုံးကို သိမ်းပိုက်ရန်လည်း မဖြစ်နိုင်သေးပေ။
ရခိုင်နှင့် တနင်္သာရီဒေသကို ရခြင်းဖြင့် နောက်စစ်ပွဲများ ထပ်မံ ဖြစ်ပွားလျှင် မြန်မာနိုင်ငံတွင်းသို့ တဖက်တချက်မှ အလွယ်တကူ ဝင်ရောက်နိုင်သည်ဟု ဗြိတိသျှတို့က ယူဆသည်။
ထို့ပြင် ဒေသနှစ်ခုမှ မကြာမီ အကျိုးအမြတ်များစွာ ခံစားရလိမ့်မည် ဟုလည်း ဗြိတိသျှတို့က မျှော်လင့်ကြသည်။
မြန်မာမင်းဘက်မှ ကြည့်လျှင် ဆုံးရှုံး လက်လွှတ်ရသော နယ်မြေများအတွက် မထောင်းသာလှသည်ကို တွေ့ရသည်။
ရခိုင်နှင့် တနင်္သာရီတို့ကို ပိုင်ဆိုင်ထားရခြင်းမှာ မြန်မာမင်းအဖို့ ဝန်ထုတ်ဝန်ပိုးသဖွယ် ရှိနေ၍ ထိုဒေသနှစ်ခုကို ဗြိတိသျှ လက်တွင်းသို့ အပ်လိုက်ရသော အခါ မြန်မာမင်းသည် မြန်မာနိုင်ငံ ပြည်မတွင် ပိုမို အာရုံ စူးစိုက်နိုင်၍ အကျိုးခံစားဖွယ် ရှိသည်။
နောက်ခံသမိုင်း ခရစ် ၁၈၁၉ ခုနှစ် ဇွန် ၅ ရက်နေ့တွင် ဘိုးတော်မင်းတရားခေါ် ဗဒုံမင်း နတ်ပြည်စံလွန်တော်မူရာ မြေးတော် စစ်ကိုင်းမင်းက ဆက်ခံ စိုးစံခဲ့သည်။
နောင်တွင် ဘကြီးတော်မင်းတရားဟု အမည်တွင်သော မင်း စစ်ကိုင်းမင်း နန်းတက်သောအခါ ဗဒုံမင်း၏ ဆိုးမွေ ကောင်း‌မွေ စစ်ကိုင်းမင်းနန်းတက်ချိန်တွင် ဥရောပ၌ နပိုလီယန် စစ်ပွဲပြီးသည်မှာ ၄ နှစ်မျှ ရှိလေပြီ။
ဗြိတိသျှတို့မှာ အောင်နိုင်သူများ ဖြစ်ရကား ပိုမို၍ နယ်ချဲ့မာန်တက်လာကြသည်။
ဥရောပတိုက်၌ ပြိုင်ဘက်ရှင်းလျှက် အရှေ့တစ်လွှား၌ ပြိုင်ဘက်များကို ဖယ်ရှားကာ ရသမျှနယ်တို့ကို ကိုလိုနီအဖြစ် သိမ်းယူရန် စိုင်းပြင်းလျက် ရှိကြသည်။
ပြင်သစ်တို့မှာမူ ဥရောပနှင့် အိန္ဒိယတွင် စစ်ရေးအရ အင်္ဂလိပ်တို့ကို အလျှော့ပေးခဲ့ရသော်လည်း ကိုလိုနီရှာဖွေပွဲတွင် အပြိုင်ကြဲရန် အားခဲဆဲပင် ရှိသည်။
ဗြိတိသျှနယ်ချဲ့တို့သည် ဗဒုံမင်းလက်ထက်၌ ကပ္ပတိန်ဆိုင်းကို စေလွှတ်သည့် ၁၇၉၅ ခုနှစ်မှသည် စစ်ကိုင်းမင်း နန်းတက်သည့် ၁၈၁၉ ခုနှစ်ထိ နှစ်ပေါင်း ၂၄ နှစ်အတွင်း အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ နယ်ပေါင်းများစွာကို သိမ်းပိုက် ကျွန်ပြုခဲ့ကြသည်။
၁၇၉၅ ခုနှစ်တွင် သီဟိုဠ် (သီရိလင်္ကာ) နိုင်ငံကို သိမ်းပိုက်ပြီးသည့်နောက် ၁၇၉၉ ခုနှစ်တွင် မိုင်ဆိုး (Mysone) နယ်နှင့် မဒရပ်စ် (Madras) နယ်ကိုလည်းကောင်း၊၁၈ဝ၁ ခုနှစ်တွင် ယူနိုက်တက် ပရော့ဗင်ဆက် (United Provinces) (ယခု အတ္တာပရာဒက်ချ်နယ်) ဟု ခေါ်သော နယ်မြေ၏ အထက်ဒေသများကို လည်းကောင်း၊ ၁၈ဝ၂ ခုနှစ်တွင် ဘုံဘေနယ်တွင်းမှ ဘာရိုဒါ (Baroda) ဒေသကိုလည်းကောင်း၊ ၁၈ဝ၃ ခုနှစ်တွင် ဩရိသ (Orissa) နယ်ကိုလည်းကောင်း၊ ၁၈၁၈ ခုနှစ်တွင် ပက်သျှဝါ (The Peshwa) နယ်နှင့် ရာဇပုတ္တန (Rajaputana) နယ်ကိုလည်းကောင်း ဗြိတိသျှတို့သည် သိမ်းပိုက်လိုက်ကြသည်။
၁၇ ရာစုကတည်းက ခြေကုပ်ယူကာနယ်ချဲ့ခဲ့သော ဗြိတိသျှတို့မှာ ၁၉ ရာစုအစတွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ သုံးပုံနှစ်ပုံကျော်မျှကို လက်ဝယ်ပိုက်ထားနိုင်သည့် အခြေသို့ ရောက်နေလေပြီ။
စစ်ကိုင်းမင်းအဖို့ ဤသို့လျှင် အခြေအနေရှိသော ဗြိတိသျှနှင့်ဆက်ဆံရန် အကြောင်းများ ပေါ်ပေါက်ခဲ့လေသည်။
ဗဒုံမင်းလက်ထက်မှပင် စတင်၍ ရခိုင် စစ်တကောင်း နယ်စပ်ပြဿနာနှင့် စပ်လျှဉ်း၍ ဗြိတိသျှ မြန်မာ ဆက်ဆံရေး တင်းမာလာခဲ့ရာ ဗဒုံမင်းလက်ထက် ၁၈၁၃ ခုနှစ်က မြန်မာတို့ နန်းတင်ပေးခဲ့သော မဏိပူရစော်ဘွား မာဂျစ်ဆင်း(Marijit Singh) သည် စစ်ကိုင်းမင်း၏ ရာဇဘိသိက်သွန်းပွဲသို့ လာရောက်ရန် ပျက်ကွက်ခဲ့သည်။
ယင်းသို့ ပျက်ကွက်သည်မှာ တော်လှန်ခြားနားခြင်း ဖြစ်သည်ဟု စစ်ကိုင်းမင်းက မှတ်ယူသည်။
ထို့ကြောင့် နန်းတက်သည့် ၁၈၁၉ ခုနှစ်တွင်ပင် မဏိပူရသို့ မြန်မာတပ်များကို စေလွှတ်သည်။
မာဂျစ်ဆင်းသည် မြန်မာတပ်များ၏ တိုက်ခိုက်မှုကို မခံမရပ်နိုင်ဘဲ ကချာ (Cachar) နယ်သို့ ထွက်ပြေးသွားသည်။
ကချာနယ်မှာ ဗြိတိသျှပိုင် ဆီလဟတ် (Sylhet) နယ်နှင့် ကျောခိုင်းနံစပ် ဖြစ်သည်။
ကချာနယ်တွင် မာဂျစ်ဆင်း၏ တပ်များက လုယက်သောင်းကျန်းကြသည်။
ထို့ကြောင့် ကချာစော်ဘွား ဂေါဝိန္ဒချန္ဒရာ (Govinda Chandra) သည် ဗြိတိသျှပိုင်နက်အတွင်းသို့ ပြေးဝင်ကာ ဗြိတိသျှတို့ထံမှ အကူအညီကို တောင်းခံလေသည်။
အိန္ဒိယဘုရင်ခံချုပ်သည် စစ်တကောင်းနယ်၏ နောက်ဖေးတံခါးပေါက်သဖွယ်ဖြစ်သော ကချာနယ်ကို သိမ်းပိုက်ရန် ရှေးမဆွကပင် စီစဉ်ပြီးဖြစ်သည်။
ကချာနယ်အတွင်း၌ အချင်းချင်း မညီမညွတ် ဖြစ်နေသည်ကို အခွင့်ကောင်းယူရန် မိမိမည်သို့ စီစဉ်ထားကြောင်း ၁၈၂၃ ခုနှစ် ဇွန်လခန့်ကပင် အရှေ့အိန္ဒိယကုမ္ပဏီ၏ ဒါရိုက်တာအဖွဲ့သို့ အကြောင်းကြားထားခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။
မြန်မာတို့ကလည်း ဤအချက်ကို ရိပ်စားမိသောကြောင့် ကချာနယ်ဘက်သို့ အာရုံစူးစိုက်လာပြီး ၁၈၂၃ ခု နိုဝင်ဘာလတွင် ဆီလဟတ်နယ်နှင့် အာသံနယ်စပ် တစ်လျှောက်၌ တပ်အင်အား အခိုင်အမာ ချထားလိုက်သည်။
ကချာနယ်ကို မတိုက်ခိုက်ရန် မြန်မာတပ်မှူးအား ဗြိတိသျှတို့က ချက်ချင်းပင် စကားဆိုလာသည်။
ကချာနယ်ကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ပေးရေးနှင့် နေသားတကျ ရှိအောင် စီစဉ်ပေးရေးအတွက် ဝင်ရောက်စွတ်ဖက်ရန် အခွင့်အရေးမှာ ဗြိတိသျှအစိုးရ၌သာ ရှိသည်ဟု အကြောင်းပြလေသည်။
ဗြိတိသျှတို့သည် မြန်မာများလက်တွင်းသို့ ကချာနယ် ကျရောက်သွားမည်ကို စိုးရိမ်ကြသည်။
ကချာနယ် ကျသွားလျှင် ဘင်္ဂလားနယ် အရှေ့ပိုင်းကို မြန်မာတို့ အလွယ်တကူ တိုက်ခိုက်နိုင်မည်ဟု ယူဆကြသည်။
ထို့ကြောင့် ကချာနယ်ကို မြန်မာတို့ထက် လက်ဦးအောင် သိမ်းပိုက်လိုက်ပြီး အစောင့်အရှောက်ခံ နယ်တစ်နယ်အဖြစ် ကြေညာလိုက်ကြသည်။
၁၈၂၃ ခုနှစ်တွင် ကချာနယ်အတွင်းသို့ မြန်မာတပ်များ ဝင်ရောက်ကာ မာဂျစ်ဆင်း၏ တပ်များကို တိုက်ခိုက်သည်။
ကချာနယ်တွင် ထိုစဉ်က ဗြိတိသျှတပ်များ ရောက်နေပြီ ဖြစ်သည်။
ထို့ကြောင့် ဗြိတိသျှတပ်များနှင့် မြန်မာတပ်များ ရင်ဆိုင်တွေ့ကာ တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားသည်။
၁၈၂၄ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ဗြိတိသျှတို့ဘက်မှ အထိနာ၍ ခံစစ်အဖြစ်သာ ရပ်ခံကြသည်။
ဤသို့ဖြင့် မဏိပူရအရေးအခင်းမှ ကချာအရေးသို့ ကူးပြောင်းသွားပြီး ဗြိတိသျှတို့နှင့် မသင့်မတင့် ဖြစ်ရသည့် အခြေသို့ ရောက်ရှိခဲ့ရပေသည်။
ထိုစဉ်အခါကပင် အိန္ဒိယနိုင်ငံအပါအဝင် အရှေ့အာရှတစ်ခွင်လုံး၌ မွှေနေသူမှာ အရှေ့အိန္ဒိယကုမ္ပဏီပင်ဖြစ်သည်။
အရှေ့အိန္ဒိယကုမ္ပဏီသည် အခွင့်သာလျှင် ဘနဖူး သိုက်တူးမည် ဆိုသော အရင်းရှင်တို့ ပူးပေါင်းတည်ထောင်ထားသည့် ကုမ္ပဏီဖြစ်သည်။
အမြတ်အစွန်း ရမည်ဆိုပါက စစ်ဖြစ်ရန်လည်း မရွံ့၊ လူမျိုး သိက္ခာကျမည်ကိုလည်း မစိုးရိမ်ချေ။
ထို့ကြောင့် နပိုလီယန်စစ်ပွဲ အပြီးတွင် အင်အားပြန်လည်တောင့်တင်းလာပြီ ဖြစ်သောအခါ၌ ဗြိတိသျှတို့၏ ကမ္ဘာ့အရှေ့ခြမ်းဘက်ရှိ တပ်စွယ်ကြီးသဖွယ်ဖြစ်သော အရှေ့အိန္ဒိယကုမ္ပဏီသည် မြန်မာနိုင်ငံကို အမျိုးမျိုး အဖုံဖုံ ရန်စခဲ့လေ၏။
မြန်မာတို့က မည်သို့ပင်ပြေလည်အောင် ကြိုးစားဆောင်ကြဉ်းစေကာမူ ဗြိတိသျှနယ်ချဲ့တို့အနေဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံကို ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ရန် ဆုံးဖြတ်ထားပြီးဖြစ်သည်။
သို့ကလို အရှေ့အိန္ဒိယကုမ္ပဏီ၏ စေသည့်ကျွန်၊ ထွန်သည့်နွား ဖြစ်သော အိန္ဒိယအစိုးရနှင့် အိန္ဒိယဘုရင်ခံချုပ်တို့၏ အကြံပက်စက်မှုကြောင့် နောက်ဆုံးတွင် ပထမ အင်္ဂလိပ် – မြန်မာ စစ်ပွဲမှာ ရှောင်လွှဲ၍ မရတော့ဘဲ ပေါက်ကွဲဖြစ်ပေါ် လာရပေတော့သည်။
၁၈၂၄ ခုနှစ် မတ်လ ၅ ရက်နေ့တွင် ဘုရင်ခံချုပ် လော့ဒ်အင်းဟတ် (Lord Amherst) က မြန်မာနိုင်ငံနှင့် စစ်ဖြစ်နေပြီဖြစ်ကြောင်း တရားဝင် ကြေညာသည်။
ထို့နောက် အာသံ၊ မဏိပူရ၊ ပန်းဝါ ဒေသများ၌ တိုက်ပွဲအကြီးအကျယ် ဖြစ်ပွားသည်။
ဤတိုက်ပွဲများသည် ဗြိတိသျှတို့အား တပ်လန်အောင် ဦးဆောင်တိုက်သူများမှာ မဟာဗန္ဓုလနှင့်နှင့် မင်းကြီးမဟသီဟသူရ (မြဝတီမင်းကြီးဦးစ) တို့ ဖြစ်သည်။
မဟာဗန္ဓုလတပ်များက ပန်းဝါကို သိမ်းပိုက်လိုက်သောအခါ ကာလကတ္တား၌ ရုတ်ရုတ်သဲသဲ ထိတ်လန့်တုန်လှုပ် ရှိခဲ့ကြလေသည်။
မင်းကြီးမဟာသီဟသူရသည် ပန်းဝါတွင် အောင်ပွဲဆင်လိုက်ပြီးနောက် “စစ်တကောင်းမြို့သို့ ချီတက်သိမ်းယူဦးမည် ရှိသည်ကို မချီမတက် မသိမ်းမယူနှင့်၊ တပ်မက အကြိမ်ကြိမ် လာရောက်သောကြောင့် မချီမတက် ရင်ဆိုင်နေရသည်” ဟု ဆိုရာ မဟာဗန္ဓုလက “ ပန်းဝါအရပ်တွင် တပ်အပြီးအပိုင် တည်လုပ်ပြီးလျှင် မျိုးရိက္ခာသွင်း၍ မိုးတွင်းကာလကို ရပ်နေရမည်” ဆင့်ဆိုမှာထားသောကြောင့် ပန်းဝါ အနီးအပါး ဘလောင်ချိပ်၊ ဟရဆင်း၊ မဟာခိုကျွန်း ကျေးရွာများမှာ ရှိသည့် ဆန်စပါးများကို စုပုံ၍ တပ်ခိုင်တပ်လုံတည်ပြီးလျှင် အတွင်းဝန်မင်းကြီး မဟာသီဟသူရ၊ မင်းကြီးမဟာမင်းလှရာဇာ၊ ဓညဝတီမြို့ဝန် မဟာမင်းကြီး ကျော်စွာတို့ သုံးတပ် ရပ်နေရ၏။
ပန်းဝါ၌ ဗြိတိသျှတို့ အရေးနိမ့်မှုကြောင့် စစ်တကောင်း၌ အထိတ်တလန့် ရုတ်ရုတ်သဲသဲ ဖြစ်လျက် ရှိသည်။
ဒက္ကာနှင့် ကာလကတ္တား၌ပင်လျှင် စိုးရိမ်ထိတ်လန့်လျက် ရှိကြသည်။
စစ်တကောင်းမြို့ အရေးပိုင်သည် မြန်မာတို့ချီတက် တိုက်ခိုက်လာမည်ကို ခုခံကာကွယ်ရန် စစ်အင်အားဖြည့်တင်းခြင်း၊ စစ်သား စုဆောင်းခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ခဲ့ပေသည်။
အကယ်၍သာ ကာလကတ္တားသို့ မြန်မာတပ်များ ချီတက်လာမည် ဆိုပါက ချီတက်ရောက်ရှိနိုင်သည်ဟု အများက ယူဆခဲ့ကြသည်။
သို့သော် ပန်းဝါတွင် အနိုင်ရပြီးနောက် မဟာဗန္ဓုလက ဆက်လက်၍ အပြီးတိုင် အောင်ပွဲဆင်ခြင်း မပြုဘဲနေသည်ကို ဗြိတိသျှတို့ မတွေးတတ် ဖြစ်ခဲ့ကြ၏။
မြန်မာတပ်များသာ စစ်တကောင်းသို့ ချီတက်မည် ဆိုပါလျှင် စစ်တကောင်း အရေးပိုင်၏ ဖြစ်သလို အမြန်အဆန် စုဆောင်းဖွဲ့စည်းထားသော တပ်များသည် စစ်တကောင်းမြို့ မကျအောင် ခုခံကာကွယ်နိုင်ဖွယ် မရှိချေ။
စစ်တကောင်းအနီးသို့ မြန်မာတပ်များ ရောက်လာပြီဆိုသည်နှင့် အရှေ့ပိုင်း ဘင်္ဂလားနယ် တစ်နယ်လုံး အုပ်မနိုင်ထိန်းမရ အထိတ်တလန့်ဖြစ်ကာ ဗြိတိသျှအစိုးရ၏ အစီအစဉ်များမှာ ပျက်ပြားသွားခဲ့ပေလိမ့်မည်။
အကယ်၍ မဟာဗန္ဓုလသာ မြန်မြန်ထက်ထက် ချီတက် တိုက်ခိုက်ခဲ့ပါမူ စစ်ပွဲအနေအထားမှာ ပြောင်းလဲသွားဖွယ် ရှိချေသည်။
မင်းကြီးမဟာသီဟသူရ၏ အစီအစဉ်အတိုင်း စစ်တကောင်းသို့ ချီတက်တိုက်ခိုက်ဖြစ်ခဲ့ပါလျှင် အင်္ဂလိပ် – မြန်မာ စစ်ပွဲ၏ ရလဒ်မှာ တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ပြောင်းလဲသွားနိုင်ကြောင်း ထိုစဉ်က ကိုယ်တိုင်ပါဝင်ခဲ့သည့် ပုဂ္ဂိုလ်များသာမက ခေတ်သစ် သမိုင်းပညာရှင်တို့ကပါ ယုံကြည်ကြပေသည်။
ဗြိတိသျှတို့သည် မူလ စစ်ရေး အစီအစဉ်အတိုင်း ရခိုင်၊မဏိပူရဒေသတို့၌ စစ်တစ်မျက်နှာ ဖွင့်တိုက်နေစဉ် စစ်သည်ပေါင်း ၁၁၅ဝဝ ဖြင့် ဆာအာချီဘောကင်းဘဲလ်ကို ရန်ကုန်သို့ ရေကြောင်းဖြင့် ချီတက်စေသည်။
ဤရေကြောင်းချီတပ်များက မာန်အောင်ကျွန်း၊ မော်တင်ကျွန်းနှင့် ဟိုင်းကြီးကျွန်းတို့ကို သိမ်းပိုက်လိုက်ကြသည်။
ပန်းဝါသို့ မင်းကြီးမဟာသီဟသူရ ချီတက်တိုက်ခိုက်ရခြင်းမပြုမှီ မဟာဗန္ဓုလသည် “စစ်တကောင်း၊ ပန်းဝါအရောက် တိုက်ခိုက်အောင်မြင်သော်လည်း ကုလားတို့ ငြိမ်ဝပ်မည် မဟုတ်၊ ပင်လယ်ရေလမ်းသင့်ရာ ဟံသာဝတီ ရန်ကုန်မြို့ကို ထိပါး နှောင့်ယှက်ရန် ရှိသည်။
ဟံသာဝတီမြို့မှာ နှလုံးလက်ရုံးနှင့် ပြည့်စုံသူ မှူးကြီးမတ်ကြီးတို့ ရပ်နေမှ သင့်ပါမည့်အကြောင်း” ကြိုတင်၍ စစ်ကိုင်းမင်းထံ လျှောက်ထားလိုက်လေသည်။
ထိုလျှောက်ထားချက်အတိုင်း စစ်ကိုင်းမင်းက ဝန်ကြီး သတိုးမင်းကြီး မဟာမင်းခေါင်နှင့် ဝန်ကြီး သတိုးမဟာသေနာပတိ တို့ကို ၁၈၂၄ ခုနှစ် မေလ ၇ ရက်နေ့တွင် ရန်ကုန်သို့ စုန်ဆင်းစေသည်။
၁၈၂၄ ခုနှစ် မေလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ဗြိတိသျှတပ်များ ရန်ကုန်သို့ ရောက်လာသောအခါ မြန်မာတို့ဘက်မှ မြို့စောင့်တပ်မျှသာ ရှိ၍ မြို့တွင်းမှ ဆုတ်ပေးခဲ့ရသည်။
ထို့နောက် မြန်မာတပ်များသည် ကြည်မြင့်တိုင်တွင် ခံတပ် အခိုင်အခံ့ဆောက်လုပ်ကာ စစ်ပြင်ဆင်ခဲ့ကြသည်။
ထိုစဉ်က စစ်မျက်နှာ၌ အရေးမလှဖြစ်နေ၍ မဟာဗန္ဓုလသည် အုပ်စီးမပျက် တပ်များကို ကွပ်ကဲ၍ ရုတ်ခြည်း ရောက်ရှိလာသောအခါ တိုက်ပွဲ ပြင်းပြင်းထန်ထန် ဖြစ်ပွားလာခဲ့သည်။
မြန်မာတပ်တို့၏ စစ်ချီ၊ စစ်တက်၊ တိုက်ခိုက်လှုပ်ရှားမှုများမှာလည်း အဆင့်အတန်း မနိမ့်ချေ။
တပ်ဗိုလ် တပ်သားများ၏ သူရသတ္တိမှာလည်း ရန်သူများပင် အံ့ဩရလောက်အောင် ထူးခြားလှသည်။
သို့ရာတွင် ဗြိတိသျှတို့၏ လက်နက်နှင့် မြန်မာတပ်များ ကိုင်ဆောင်သော လက်နက်ချင်းကား မယှဉ်သာအောင် ကွာခြားသောကြောင့် မဟာဗန္ဓုလသည် ရပ်တန့်မခုခံနိုင်ဘဲ ရန်ကုန်မြို့မှ ဓနုဖြူသို့ ဆုတ်ပေးခဲ့ရလေသည်။
ထို့နောက် ဓနုဖြူခံတပ်တွင် စစ်သည်များကို ကွပ်ကဲနေသော နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ် ပစ်ခတ်ခဲ့သော ဗုံးဆန်ထိမှန်၍ ၁၈၂၅ ခု ဧပြီလ ၁ ရက်၊သောကြာနေ့တွင်ကျဆုံးသွားခဲ့ရလေသည်။
မဟာဗန္ဓုလသည် ဘိုးတော်မင်းတရား လက်ထက်ကပင် အိမ်ရှေ့မင်းအိမ်တော်၌ အမှုထမ်းရွက်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။
အိမ်ရှေ့ ကိုယ်ရံတော်၊ ဗြဲတိုက်သံတော်ဆင့် စသော ရာထူးများဖြင့် အမှုထမ်းခဲ့ပြီးနောက် ၁၈၁၃ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် နေမျိုးသူရရဲခေါင်ဘွဲ့ခံ ဒီပဲယင်းမြို့ဝန်အဖြစ် ခန့်အပ်ခံခဲ့ရသည်။
သူသည် ဒီပဲယင်းမြို့ဝန် ဘဝ၌ပင် မဏိပူရတိုက်ပွဲ၊ အာသံတိုက်ပွဲများ၌ ပါဝင်စစ်မှုထမ်းခဲ့သည်။
ထို့နောက် ၁၈၁၉ ခုနှစ် စစ်ကိုင်းမင်း နန်းတက်လာသောအခါ အလုံမြို့ဝန်အဖြစ် တိုးမြှင့်ခန့်အပ်ခံခဲ့ရသည်။
ထိုစဉ်အတွင်း မင်းကြီးမဟာဗန္ဓုလဘွဲ့ ပေးအပ်ခံခဲ့ရခြင်း ဖြစ်သည်။
ထို့နောက် အင်္ဂလိပ် – မြန်မာ ပထမစစ်ပွဲ မတိုင်မှီ၌ပင် အလုံမြို့ဝန် မင်းကြီးမဟာဗန္ဓုလကို ဝန်ကြီးရာထူး တိုးမြှင့်ခန့်အပ်လိုက်သည်။
သတိုးသုဓမ္မမဟာဗန္ဓုလသည် ဝန်ကြီးရာထူးဖြင့် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ရပြီး နှစ်နှစ်အကြာ၌ ကျဆုံးခဲ့ရခြင်း ဖြစ်သည်။
မဟာဗန္ဓုလ ကျဆုံးပြီ ဆိုသည့်နောက် မြန်မာတပ်များသည် ဓနုဖြူမြို့ကို လက်လွှတ်လိုက်ရ၍ အထက်ပိုင်းသို့ ဆုတ်ခွာပေးခဲ့ကြရလေသည်။
မင်းကြီး သတိုးသုဓမ္မမဟာဗန္ဓုလ ကျဆုံးပြီးသည့်နောက် ဗြိတိသျှတပ်များသည် မြန်မာနိုင်ငံ အထက်ပိုင်းသို့ ကြည်းကြောင်း၊ ရေကြောင်း နှစ်ဖက်ညှပ်၍ ဆက်လက် ချီတက်ကြသည်။
မြန်မာတပ်များသည် ပြည်မြို့အနီးတစ်ဝိုက်မှ ဆီးဆို့ခုခံကြသည်။
ပြည်မြို့တစ်ဝိုက် ဖြစ်ပွားသော တိုက်ပွဲများကို ဦးဆောင်သည့် မြန်မာတပ်မတော် တပ်မှူး တပ်ဗိုလ်များတွင် ရှမ်းအမျိုးသမီး သုံးဦး ပါဝင်သည်။
ဤတိုက်ပွဲများ၌ ရှမ်းစော်ဘွား မြို့စားတို့၏ တပ်များသည်လည်း မြန်မာတပ်များနှင့်အတူ လက်တွဲ၍ ဗြိတိသျှတို့အား ရွပ်ရွပ်ချွံချွံ ပါဝင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြရာ ဗိုလ်ချုပ် မဟာနေမျိုးနှင့်အတူ မောက်မယ်စော်ဘွား ကျဆုံးခဲ့ရလေသည်။
ဤသည်မှာ တိုင်းရင်းသားအချင်းချင်း အရေးကြီးက သွေးနီးခဲ့သည့် သာဓက တစ်ရပ်ပင် ဖြစ်သည်။
သို့သော် ဗြိတိသျှတို့က စစ်နှစ်ဖက်ညှပ်ကာ ခဲယမ်းမီးကျောက်တို့ကို သုံး၍ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ပြည်မြို့မှ မြန်မာတပ်များ ဆုတ်ခွာ၍ ဝက်ထီးကန်အရပ်မှ ခုခံကြပြန်သည်။
ဝက်ထီးကန်သို့ ချီတက် တိုက်ခိုက်သော ကာနယ်မက်ဒူးဝေါ (Col.Mc Dowall) ၏ ဗြိတိသျှတပ်များသည် အထိနာလှ၏။
ဤတိုက်ပွဲ၌ ဗိုလ်မှူးကြီး မက်ဒူးဝေါ အပါအဝင် အင်္ဂလိပ်အရာရှိ ငါးယောက်နှင့်တကွ အင်္ဂလိပ်စစ်သား အမြောက်အမြား၊ ကုလားစစ်ဗာရီ အမြောက်အမြား ကျဆုံးလေသည်။
ဗြိတိသျှတို့ မခံမရပ်နိုင်တော့ဘဲ ပြည်မြို့သို့ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာကြရသည်။
သို့သော် များမကြာမီကပင် အင်အားအလုံးအရင်းဖြင့် ပြန်လည်၍ ဗြိတိသျှတို့က တိုက်ခိုက်သောအခါ မြန်မာတပ်များ ဆုတ်ရလေ၏။
ပြည်မြို့နှင့် ဝက်ထီးကန် ကျသွားပြီးနောက် မြန်မာ့တပ်မတော်သည် မြေထဲ မလွန်၊ ပုဂံ၊ ညောင်ဦး၊ ဆမိတ်ခုံ အစရှိသည့် မြို့ရွာများမှ ခုခံတိုက်ခိုက်နိုင်သမျှ တိုက်ခိုက်ရင်း အခြေအနေအရ အဆင့်ဆင့် ဆုတ်ခွာခဲ့ကြရာ နောက်ဆုံးတွင် ဗြိတိသျှတပ်များသည် ရန္တပိုရွာ အထိ ချီတက်နိုင်ခဲ့ကြလေသည်။
ထိုအခါ မြန်မာ့လွှတ်တော်သည် အခြေအနေအမှန်ကို သိလာသည့်အလျောက် စစ်ပြေငြိမ်းစကားဆိုရန် စစ်ကိုင်းမင်းအား တိုက်တွန်းလေတော့သည်။
ထို့ကြောင့် ယုဒသန် (Dr.Adoniram Judson) နှင့် ဒေါက်တာ ပရိုက် (Dr.Price) တို့ကို ဗြိတိသျှတပ်များ ရှိရာသို့ စေလွှတ်၍ စစ်ပြေငြိမ်းရေး အစီအစဉ်ကို ဆွေးနွေးစေသည်။