kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
thumb| ကုလားဝန် ကုလားဝန်ဟူသည် နိုင်ငံရပ်ခြား ဥရောပတိုက်သား သိုးဆောင်လူမျိုးများ ပသီ ၊ ဇေဒဗာရီ လူမျိုးများနှင့် စပ်ဆိုင်သမျှကို လုပ်ဆောင်ရသူဖြစ်သည်။
ကုလားဝန် ရာထူးကို အများအားဖြင့် ဥရောပ ကပြားများ ၊ အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများကိုသာ ခန့်အပ်လေ့ ရှိတတ်၏။
ညောင်ရမ်းခေတ် ကုလားဝန် ကုလား ဝန်ရာထူးကို ညောင်ရမ်းခေတ် စနေမင်း (၁၆၉၈-၁၇၀၄) လက်ထက်ကပင် စတင်တွေ့ရှိရသည်။
စနေမင်းလက်ထက် ကုလားဝန်မှာ သီရိဇေယျကျော်ထင် ဖြစ်သည်။
မဟာဓမ္မရာဇာဓိပတိ (၁၇၃၃-၁၇၅၂) လက်ထက် ကုလားဝန်မှာမူ နန္ဒကျော်ထင် ဖြစ်သည်။
၃၀ ဒီဇင်ဘာ ၁၇၃၉ တွင် ကသည်တပ်များ စစ်ကိုင်းကောင်းမှုတော်ဘုရားသို့ ဦးတည်ချီတက်လာစဉ် ကုလားဝန် နန္ဒကျော်ထင် ဦးစီးသော တပ်များက ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။
ကုလားဝန် နန္ဒကျော်ထင်၏ တပ်တွင် သင်္ဘောသား ကုလားအများ ပါဝင်ခဲ့သည်ဆိုသည်။
သင်္ဘောသား ကုလားဟူသည် နိုင်ငံခြားသားများ ဖြစ်ဟန်ရှိသည်။
အထူးသဖြင့် ကြေးစားတပ်များ ဖြစ်မည်ထင်ပါသည်။
ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလ ကုန်း ဘောင်ခေတ်ဦးကာလတွင် မြန်မာမင်း နေပြည်တော်သို့ ဥရောပတိုက်သားများ အဝင်အထွက် တစ်စတစ်စ များပြားလာရာ ကုလားဝန် ရာထူးမှာလည်း အရေးပါလာသည်။
ကုလားဝန်သည် အင်္ဂလိပ်ဘာသာနှင့် ဟိန္ဒီဘာသာစကားများ ကျွမ်းကျင်သူ ဖြစ်ဟန်ရှိ၏။
ဗဒုံမင်းလက်ထက် ဗဒုံမင်း (ဘိုးတော်ဘုရား) လက်ထက် အစောဆုံးတွေ့ရှိရသည့် ကုလားဝန်မှာ မင်းကြီး မဟာမင်းလှကျော်ထင်ဖြစ်သည်။
သူသည် ၁၈၀၆ ခုနှစ်တွင် ကုလားဝန်အဖြစ် အမှုထမ်းလျက်ရှိပြီဖြစ်၏။
ကုလားဝန်မင်းကြီး မဟာမင်းလှကျော်ထင်၏ ၁၇ မေ ၁၈၀၇ ရက်စွဲပါ အမိန့်စာတွင် ကုလားပျို သေနတ်စာရေး ၊ သွေးသောက်ကြီး ၊ အကြပ်တို့အား နေမျိုးကျော်ခေါင်၏ အဘထံ၌သာ အမှုတော်ထမ်းရွက်ရန် ဖော်ပြပါရှိသည်။
မကြာမီ ကုလားဝန်ရာထူး အပြောင်းအလဲ ရှိလာခဲ့သည်။
၁၇ နိုဝင်ဘာ ၁၈၁၆ တွင် သီရိဂုဏ္ဏရတ်ကို ကုလားဝန်ရာထူး ခန့်အပ်လိုက်ပါသည်။
စစ်ကိုင်းမင်းလက်ထက် စစ်ကိုင်း မင်း (ဘကြီးတော်) နန်းတက်စ ၁၈၁၉ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် ကုလားဝန်အဖြစ် ရန္တရွှေတောင်အား ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
ရန္တရွှေတောင်အကြောင်းနှင့် ပတ်သက်၍ ကောင်းစွာမသိရှိရပေ။
ကုန်းဘောင်ဆက် မဟာရာဇဝင်ကြီး၌ပင် ကုလားဝန်ရာထူးခန့်အပ်ခံရခြင်းကိုသာ ဖော်ပြထားသည်။
သာယာဝတီမင်းလက်ထက် သာယာဝတီမင်း (၁၈၃၇-၁၈၄၆) လက်ထက် ကုလားဝန်မျာ မဟာသီဟမင်းထင် ဖြစ်သည်။
၁၈ ဇန်နဝါရီ ၁၈၄၁ တွင် ပြင်သစ်ကုန်သည်များ လက်ဆောင်ပစ္စည်း ဆက်သရန် နန်းတွင်းသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့စဉ်က ကုလားဝန် မဟာသီဟမင်းထင်ကပင် အစစ စီစဉ်ဆောင်ရွက်ပေးခဲ့ရ၏။
မှတ်တမ်းများအရ ပြင်သစ်ကုန်သည် စန္ဒနိကရကွပ်ကော်ရနယ်သည် ပြင်သစ်နာရီ ၊ လှံစွပ်သေနတ် ၊ ဘိလပ်ကော်ဇော ၊ ပိတ်အုပ် ၊ သံစုံသေတ္တာ စသည့် အဆန်းအပြား လက်ဆောင်ပစ္စည်းများ ဆက်သရန် ပြင်သစ်ကိုယ်စားလှယ် မစ္စတာစစ် (ငစစ်)အား တာဝန်ပေး အပ်ခဲ့သည်။
ထိုစဉ်က ပြင်သစ်ဘာသာဖြင့် ရေးသားထားသော စာရွက်စာတမ်းများကို မြန်မာဘာသာပြန်ဆိုပြီး ကုလားဝန် မဟာသီဟမင်းထင်နှင့်အတူ သာယာဝတီမင်းထံ ဝင်ရောက်ခဲ့ကြသည်။
သာယာဝတီမင်းက ပြင်သစ်ကိုယ်စားလှယ်အား သီရိဘောဂရာဇာဓမ္မရတ်ဘွဲ့ ပေးအပ်ခဲ့သည်။
ပုဂံမင်းလက်ထက် ပုဂံမင်း နန်းတက်စ ၂၃ ဇန်နဝါရီ ၁၈၄၇ တွင် မဟာမင်းလှသီရိကျော်ထင်အား ကုလားဝန်အရာ ပေးအပ်ခဲ့သည်။
သူသည် ရွှေစလွယ် ၉ သွယ် ဆင်ယင်ခွင့် ရရှိခဲ့သူဖြစ်၏။
ပုဂံမင်းသည် ကုလားဝန်မဟာမင်းလှ သီရိကျော်ထင်အား အင်္ဂလိပ်မြန်မာ ဆက်ဆံရေး ပြေပြစ်လာစေရန် လုပ်ဆောင်စေခဲ့ဟန် တူသည်။
သူသည် ပုဂံမင်းနန်းကျစဉ် ရာထူးမှ ထုတ်ပယ်ခံခဲ့ရ၏။
ကုလားဝန် မက္ကတစ် မင်းတုန်းမင်း နန်းတက်စ ၂၂ မတ် ၁၈၅၃ တွင် ကုလားဝန် မဟာမင်းခေါင် သီဟသူဘွဲ့ခံ မက္ကတစ်တာ မိုင်းနက်စ် (Makertish Ter Minas)အား အင်္ဂလိပ် မြန်မာ ဒုတိယစစ်ပွဲ အဆုံးသတ်စေရေးအတွက် ပြည်မြို့ရှိ ဗြိတိသျှ အာဏာပိုင်တို့ထံ သွားရောက် ဆွေးနွေးစေခဲ့သည်။
ထို့နောက် ဗြိတိသျှတို့ သိမ်းပိုက်ထားသော နယ်မြေများ ပြန်လည်ရရှိရေးအတွက် ၂၀ စက်တင်ဘာ ၁၈၅၄ တွင် နန်းမဟော်ဝန် ဦးပသီ ဦးဆောင်သော အဖွဲ့ အိန္ဒိယသို့ သွားရောက်ရာ၌ ကုလားဝန် မက္ကတစ် အတူလိုက်ပါခဲ့ရသည်။
၁၄ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၈၅၅ တွင် ယင်းအဖွဲ့ အမရပူရသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိလာပြီးနောက် မက္ကတစ်အား မလွန်မြို့ဝန်ရာထူးကိုပါ ပူးတွဲခန့်အပ်ခဲ့၏။
မက္ကတစ်သည် ငယ်စဉ်ကပင် စစ်မှုထမ်းခဲ့ဖူးသူဖြစ်သည်။
အာမေနီယံလူမျိုး တစ်ဦးဖြစ်ပြီး ကုလားဝန်နှင့် ဝန်ကတော်တို့မှာ အလှူဒါနရက်ရောကြသူများ ဖြစ်ကြသည်ဆို၏။
ကုလားဝန်တို့ ဇနီးမောင်နှံသည် မန္တလေးမြို့၌ မော်လဝီဆရာများအား ပင့်ဖိတ်ကာ ဆန်၊ ဆီ၊ ပိတ်၊ ထီး ၊ ဖိနပ် ၊ လုံချည် ၊ တဘက်များ မကြာခဏ လှူဒါန်းလေ့ရှိခဲ့သည်။
ထို့ပြင် တောင်ဆင်ကျုံးဗလီ တည်ဆောက်ရာ၌လည်း အလှူငွေ အများအပြား ထည့်ဝင်လှူဒါန်းခဲ့သေး၏။
မဟာသီရိဂုဏ္ဏရတ်ကျော်သူ ၁၈၆၇ ခုနှစ်တွင် ကာနယ်ဖိုက်ဦးဆောင်သော ဗြိတိသျှသံအဖွဲ့ မန္တလေးသို့ ရောက်ရှိလာရာ ကုလားဝန် မဟာသီရိ ဂုဏ္ဏရတ်ကျော်သူက လိုအပ်သည်များကို ကူညီဆောင်ရွက်ပေးခဲ့ရသည်။
ကုလားဝန်သည် အရေးပိုင် ကပ္ပတိန်စလေဒင်နှင့်အတူ ကာနယ်ဖိုက်နှင့် မင်းတုန်းမင်းတို့ အကြား ဘာသာပြန်ဆိုပေးခဲ့ရ၏။
ရွှေတိုက်စိုး ကုလားဝန် ၂၂ အောက်တိုဘာ ၁၈၇၁ တွင် မန္တလေးမှ အရာရှိ ၉ ဦး ရေနန်းစကြာသင်္ဘောဖြင့် ရန်ကုန်သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ကြသည်။
ရွှေတိဂုံစေတီ ထီးတော်သစ်တင်လှူရန်အတွက် ထီးတော်သစ်ကိုပါ တစ်ပါတည်း ပင့်ဆောင်လာခဲ့ကြရာ ယင်းအဖွဲ့တွင် ကုလားဝန် ရွှေတိုက်စိုး မဟာမင်းလှ မင်းထင်ရာဇာလည်း ပါဝင်ခဲ့သည်။
အဖွဲ့ဝင်တစ်ဦးဖြစ်သူ ကုလားဝန်သည် ရန်ကုန်ရှိ ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်များနှင့် ပြောဆိုဆက်ဆံရာ၌ များစွာ အကူအညီပေးခဲ့ရ၏။
ကုလားဝန် မဟာမင်းလှမင်းထင်ရာဇာ၏ အမည်ရင်းမှာ P.G. Gamaratta ဖြစ်သည်။
ရွှေတိုက်စိုး ရာထူးကိုပါ ပူးတွဲထမ်းဆောင်ရသူ ဖြစ်ရာ ရွှေတိုက်စိုး ကုလားဝန်မင်းဟု အမည်တွင်ပါသည်။
၁၅ ဧပြီ ၁၈၇၂ တွင် သရက်အရေးပိုင် ဘရောင်း (Col.Horace Albert Brown) မန္တလေးသို့ ရောက်ရှိလာရာ ကုလားဝန် မဟာမင်းလှမင်းထင်ရာဇာက လိုအပ်သည်များကို လုပ်ဆောင်ပေးခဲ့ရ၏။
၂၄ ဧပြီ ၁၈၇၂ တွင် အရေးပိုင်ဘရောင်း မင်းတုန်းမင်း နှင့် တွေ့ဆုံရာ ယင်းအခမ်းအနားသို့ ကုလားဝန်လည်း တက်ရောက်ခဲ့ရ၏။
မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် နှောင်းပိုင်းကာလတွင် မနွတ်ဆိုသူအား ကုလားဝန်အရာ ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
ကုလားဝန် မနွတ် ၁၈၇၈ ခုနှစ်တွင် သီပေါမင်းနန်းတက်လာပြီးနောက် အာမေနီယံလူမျိုး မနွတ် (J.S. Manook)အား ကုလားဝန်ရာထူး ဆက်လက်ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
မနွတ်သည် ၁၈⁠၈၂ ခုနှစ်အထိ ကုလားဝန်အဖြစ် အမှုထမ်းရွက်ခဲ့၏။
ယင်းနောက် သီပေါမင်း အမျက်တော်ရှကာ မိသားစုနှင့်အတူ ရွှေဘိုထောင်၌ အကျဉ်းချထားခံခဲ့ရသည်။
သီပေါမင်း ပါတော်မူပြီး ဗြိတိသျှ အစိုးရလက်ထက် ရောက်မှသာ အကျဉ်းမှ လွတ်မြောက်ခဲ့သည်။
ထိုစဉ်က ကုလားဝန်ဟောင်း မနွတ်မှာ အိုမင်းမစွမ်းဖြစ်နေပြီဖြစ်ရာ ဗြိတိသျှ အစိုးရက ဂရုဏကြေး လစဉ် ၇၅ ကျပ်နှုန်း ထောက်ပံ့ပေးခဲ့သည်။
ကုလားဝန်မနွတ်၏ သမီးတစ်ဦးမှာ မိဖုရားခေါင် စုဖုရားလတ်၏ အပျိုတော်အဖြစ် အမှုထမ်းခဲ့ဖူးပါသည်။
ကုလားဝန် ဦးနေထွန်း သီ ပေါမင်းလက်ထက် နောက်ဆုံး အမှုထမ်းရွက်ခဲ့သူ ကုလားဝန်မှာ မင်းလှမင်းထင်ဇာဘွဲ့ခံ ဦးနေထွန်းဖြစ်သည်။
အများကမူ သူ့အား ဦးဒွန်းဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။
သူသည် မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် ကုလားဝန် မဟာမင်းခေါင်သီဟသူဘွဲ့ခံ မက္ကတစ်၏ သားမက်တော်သူလည်း ဖြစ်၏။
ကုလားဝန် ဦးနေထွန်းမှာ ဆင်စီးခွင့်နှင့် ရွှေထီးနှစ်လက်ဆောင်းခွင့် ရရှိခဲ့သူဖြစ်သည်။
သီပေါမင်းလက်ထက် မေဏ္ဍယမဟာသာလဘွဲ့ခံ သူကြွယ် ဦးစံပျော်မှာ ကုလားဝန် ဦးနေထွန်းနှင့် ခမည်းခမက် တော်စပ်သူဖြစ်သည်။
ဦးနေထွန်း၏ သမီးမှာ ဦးစံပျော်၏ သား စာတော်ဖတ် ဦးဘိုးလှနှင့် လက်ဆက်ကာ ရှေ့နေဦးဘကြည်ကို ဖွားမြင်ခဲ့သည်။
သီ ပေါမင်း ပါတော်မူသွားပြီးနောက် ရတနာဂီရိ၌ နတ်ရွာစံပြီးစအချိန်တွင် မိဖုရားကြီး ရန်ကုန်မြို့သို့ ပြန်လည်လာရောက်နေထိုင်ခဲ့၏။
ထိုစဉ်က ကုလားဝန် မနွတ်၏ သမီး ဆာလာဆိုသူသည် မိဖုရားကြီးအား လာရောက်တွေ့ဆုံခဲ့ကြောင်း သိရှိရ၏။
တင်နိုင်တိုး၏ ဝန်တစ်ရာ စာအုပ် ၂၇-၅-၂၀⁠၀၉ ကိုးကား Category:ကုန်းဘောင်ခေတ် Category:မြန်မာ မှူးမတ်များ။
200px|thumb|တချိန်က ဂျူဗလီဟော ဂျူဗလီဟော (Jubilee Hall) သည်မြန်မာ့သမိုင်း၌ တစ်ခန်းတစ်ကဏ္ဍပါဝင်ခဲ့ပေသည်။
ဂျူဗလီ ဟော၏သက်တမ်းတစ်လျောက်တွင်ထင်ရှားသောသမိုင်းဝင်အဖြစ်အပျက်များစွာတို့ ကိုထိတွေ့ခဲ့ရလေသည်။
ဂျူဗလီဟော ခေါ်တွင်သည့်အဆောက်အအုံကို ရန်ကုန်မြို့ ရွှေတိဂုံဘုရားလမ်း၊ ကျားကူးဓမ္မာရုံအနီး ရှေးယခင် ပြားတောရကျောင်းတည်ရှိရာနေရာတွင် လွန်ခဲ့သည့်နှစ်ပေါင်း (၁၀၅)နှစ်၊ ၁၈၉၃ခုနှစ်၊ဇန်နဝါရီလ(၃၁)ရက်နေ့တွင် စတင်အုတ်မြစ်ချ၍ တည်ဆောက်ခဲ့လေသည်။
ဗြိတိန်နိုင်ငံဝိတိုရိယ ဧကရီဘုရင်မကြီး၏နန်းစံ(၂၅)နှစ် မြောက်(ငွေရတုသဘင်) ဂျူဗလီနှစ်ပတ်လည် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ်တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
ဂျူဗလီအဆောက်အအုံမှာ အင်္ဂလန်ပြည်ပြဇာတ်ရုံများကဲ့သို့ ဇာတ်ခုံစင်မြင့်၊ ပရိသတ်ခန်းမ၊ ဇာတ်ခုံဝဲယာခန်းဆောင်၊ ပရိသတ်အတွက်ပတ်လည်စင်မြင့်၊ ရှေ့မျက်နှာစာခန်း၊ဇာတ်ခဲ့အောက်ခန်း စသည်ဖြင့်ခမ်းနားစွာဆောက်လုပ်၍ နာရီစင်လည်း တပ်ဆင်ထားလေသည်။
ဇာတ်ခုံပေါ်တွင် မီးနှင့် ကန့်လန့်ကာအတွက် ခေတ်မီပစ္စည်းများလည်းတပ်ဆင်ထားသဖြင့် အစည်းအဝေးခန်း၊ ကပွဲခန်း၊ ဇာတ်ရုံစသည့်အသွင်မျိုးမျိုးဖြင့် အသုံးချနိုင်လေသည်။
ထိုအခါကမြို့တော်ခန်းမ ကဲ့သို့သော အဆောက်အအုံမ ပေါ်ပေါက်သေးသဖြင့် လူအများစုရုံးနိုင်သော ပွဲသဘင်ဆောင်အနေဖြင့် ဂျူဗလီဟောတစ်ခုတည်းသာ တည်ရှိခဲ့လေသည်။
ထို့ကြောင့်ဗြိတိသျှခေတ်တစ် လျောက်တွင် ထင်ရှားသော နာမည်ကြီးပုဂ္ဂိုလ်ကြီးများ၏ သားသမီးမင်္ဂလာ ဆောင်၊ ပွဲထိုင်အခမ်းအနားများကို ဂျူဗလီဟောတွင်ကျင်းပခြင်းဖြင့် ဂုဏ်ယူခဲ့ကြလေသည်။
ဘုရားဒကာ ဂရိတ်ဦးဖိုးစိန်၏ ပွဲများကိုလည်း ထိုစင်မြင့်တွင်ကပြခဲ့လေသည်။
ထင်ရှားသော ပထမပြန်ဆုနှင်းသဘင်အစည်းအဝေး ပြပွဲ၊ ပြိုင်ပွဲ၊ကျောင်းကပွဲနှင့် အခမ်းအနားများစွာကို ဂျူဗလီဟောတွင် ကျင်းပခဲ့လေသည်။
ဂျူဗလီဟော၏ သက်တမ်းတစ်လျှောက်တွင်ထူးခြား ထင်ရှားသော သမိုင်းဝင်လှုပ်ရှားမှုများစွာ ကျင်းပခဲ့လေသည်။
၁၉၂၁ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ(၂၈)ရက်နေ့တွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ပထမဘွဲ့နှင်းသဘင်ကို ဂျူဗလီဟောတွင် ပင်ကျင်းပခဲ့သည်။
ထိုစဉ်အခါက လယ်တီဆရာတော်ဘုရားကြီးအား ဗြိတိသျှအစိုးရက ဂုဏ်ထူးဆောင်ပါရဂူဘွဲ့ ဆက်ကပ်တော်မူခဲ့လေသည်။
၁၉၂၂ခုနှစ်၊ ဇွန်လ(၂၇)ရက်နေ့တွင်မြန်မာနိုင်ငံရေးအသင်းကြီးဖြစ်သည့် ဂျီ၊ စီ၊ဘီ၊အေ အလုပ်အမှုဆောင်ကော်မတီ အစည်းအဝေးပွဲကိုလည်း ဂျူဗလီခန်းမ၌ပင် ကျင်းပခဲ့သည်။
ထိုအစည်းအဝေး၌ ဒိုင်အာခီအုပ်ချုပ်ရေးစနစ်နှင့် ပတ်သက်၍ ဥပဒေပြုကောင်စီကို သပိတ်မှောက်လိုသူက တစ်စု၊ မမှောက်လိုသူကတစ်စု နှစ်စုကွဲကာ ဝိဝါဒဖြစ်ကြလေသည်။
ဦးဘဖေ၊ ဦးဘလှိုင်၊ ဦးပု၊ မန္တလေးဦးဘဦး အမှူးရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်(၂၁)ဦးက ဒိုင်အာခီစနစ်ကို လက်ခံ၍ ဥပဒေပြုကောင်စီထဲမှနေ၍ အုပ်ချုပ်ရေးပြုပြင် ပြောင်းလဲမှုတို့ကို အရေးဆိုမည်ဟုကြေညာခဲ့လေသည်။
ထို့ကြောင့်(၂၁)ဦး အဖွဲ့နှင့်လှိုင်ပုကျော် ဂျီစီဘီအေဟူ၍ နှစ်ခြမ်းကွဲသွားလေသည်။
၁၉၃၄-ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ(၅)ရက်နေ့တွင်ဂျူဗလီဟော၌ မြန်မာအမျိုးသမီးအလှမယ်ပြိုင်ပွဲကျင်းပခဲ့လေသည်။
ထိုပြိုင်ပွဲတွင် မချစ်ညွန့်ဆိုသူ အမျိုးသမီးကလေးက ပထမဆုရရှိသဖြင့် မြန်မာ့အလင်းရွှေတံဆိပ်ကို ရရှိခဲ့ပေသည်။
၁၉၃၅-ခုနှစ်တွင်ကား ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ၏အစည်းအဝေးတစ်ရပ်ကျင်းပခဲ့လေသည်။
ထိုနှစ်စက်တင်ဘာလ(၈)ရက်နေ့တွင် ဘိက္ခုနီသာသနာပဒေသကျမ်း ပြုစုသူ အရှင်အာဒိစ္စဝံသအား ဗုဒ္ဓရှင်တော်မြတ်ကို ထိပါးသောစကားသုံးနှုန်းသည်ဟု စွပ်စွဲကာပကာသနိယကံပြုကြလေသည်။
သာသနာရေးတွင်ကြီးကျယ်စွာငြင်းခုံ ဝိဝါဒဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်းပင်ဖြစ်ပေသည်။
၁၉၄ရခုနှစ်၊ ဇူလိုင်(၁၉)ရက်နေ့ တွင်ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းနှင့် ခေါင်းဆောင်ကြီးများ မသမာသူများ၏ လုပ်ကြံခြင်းခံရ၍ ကျဆုံးသောအခါ ဗိုလ်ချုပ်နှင့်တကွ အာဇာနည်များ ၏ရုပ်ကလာပ်များကို ဂျူဗလီဟော၌ပင်ထားရှိ၍ အလေးပြုခံခဲ့ရာ သင်္ဂြိုဟ်သည့် ကာလ ၁၉၄၈-ခုနှစ်၊ ဧပြီလ(၁၁)ရက်နေ့အထိ ဖြစ်လေသည်။
၁၉၅၂ခုနှစ်၊ ဇွန်လ(၁)ရက်နေ့တွင်ကား ဂျူဗလီဟော၌ပင် အမျိုးသားပြတိုက်ကို စတင်ထူ ထောင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပေသည်။
ဘားနဒ်ပိဋကတ်တိုက်တို့ကို စုပေါင်း၍ အမျိုးသား စာကြည့်တိုက်ကိုလည်း ဂျူဗလီဟော၌ ပင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပေသည်။
ဤသည်လည်းအရေး ပါသောအခန်းကဏ္ဍတစ်ခုပင်ဖြစ်သည်ဟုဆိုရပေမည်။
ထိုနှစ်ဇူလိုင်လ(၁)ရက်နေ့တွင် အနုပညာနှင့် ပန်တျာကျောင်းကိုလည်း ဂျူဗလီဟော၌ပင် စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပေသည်။
ထို့ နောက်တွင်ကားဂျူဗလီဟောအတွင်း၌ပင်ပြပွဲ၊ပြိုင်ပွဲများ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံမှရှေးဟောင်းဗုဒ္ဓရုပ်ပွားဆင်းတုတော်နှင့် သာသနိကပစ္စည်းများပြပွဲကိုလည်း ဂျူဗလီဟောအတွင်း၌အဆောင်များတွင်ကျင်း ပခဲ့လေသည်။
ဂျူဗလီဟော လေဟာပြင်ဇာတ်ခုံ၌ အရှေ့အနောက်နိုင်ငံပေါင်းစုံမှ အနုပညာယဉ်ကျေးမှုကပွဲများလည်း တင်ဆက်ကျင်းပခဲ့လေသည်။
၁၉ရ၈-ခုနှစ်၊ မတ်လ(၂၀)ရက်နေ့မှ မတ်လ(၂၅)ရက်နေ့အထိ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာနပုံနှိပ်ရေးနှင့်စာအုပ်ထုတ်ဝေရေးကောပိုရေးရှင်းစာပေဗိမာန်အဖွဲ့မှကြီးမှူးကျင်းပသော ဝတ္ထုတိုစာတမ်းဖတ်ပွဲကိုလည်း ဂျူဗလီဟော၌ပင်ကျင်းပခဲ့ သည်။
အဆိုပါစာတမ်းဖတ်ပွဲ၌စာတမ်းရှင်များဖြစ်ကြသော ဦးကြီးမောင်(ငွေဥ ဒေါင်း)၊ ကျော်အောင်၊ မင်းကျော်၊ မင်းယုဝေ၊ ဆင်ဖြူကျွန်းအောင်သိန်း၊ မောင်ထင်၊ တက္ကသိုလ်မောင်အောင်ဆွေ၊ ထင်လင်း၊ သော်တာဆွေ၊ ခင်ဆွေဦး တို့ကစာတမ်းများအသီးသီးတင်သွင်းဖတ်ကြားသွားကြသည်။
ဂျူဗလီ ဟောသည်ဗြိတိသျှနယ်ချဲ့သမားတို့၏ မှတ်တိုင်အဖြစ်နှင့်စတင်ခဲ့သော်လည်း မြန်မာ့သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် အရေးပါသောပွဲလမ်းသဘင်အခမ်းအနားများ ကျင်းပခဲ့ရာအဆောက်အအုံတစ်ခုဖြစ်သည်။
ထို့နောက်မြန်မာ့သမိုင်းတစ်လျောက်တွင်အရေးပါသောပွဲသဘင်အခမ်းအနားများ စွဲရပ်တည်ရာ အဆောက်အအုံတစ်ခုဖြစ်သည့် ဂျူဗလီဟောကို ၁၉၈၅-ခုနှစ်တွင် ဖျက်၍ယင်းနေရာတွင် တပ်မတော် စစ်သမိုင်းပြတိုက်‎ ကိုတည်ဆောက်ခဲ့လေသည်။
လှသမိန်၊’ဂျူဗလီဟောပြောသည့်သမိုင်း’ငွေတာရီမဂ္ဂဇင်းအမှတ်၁၂၆၊(၁၉၇ဝ-ပြည့်နှစ်၊ဒီဇင်ဘာ)၊စာ၄၃၊၄၆။
ကျမ်းကိုးစာရင်း Category:အထိမ်းအမှတ်အဆောက်အဦး Category:ရန်ကုန်မြို့။
ကြည်းကင်းကို ကုန်းကြောင်းလမ်းများ၌လည်းကောင်း၊ ရေကင်းကိုမူ ပင်လယ်ဝနှင့် မြစ်စခန်းများ၌လည်းကောင်း ချထားလေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁) ကင်းဝန် မြန်မာမင်း များ လက်ထက်က ကျောက်တလုံးကင်း ၊ မင်းကွန်းကင်း ၊ စပ္ပါယ်နဂိုရ်ကင်းဟူသော ရေကင်းများနှင့် ဆင်ကြန်ကင်း ၊ မြောင်းဦးကင်း ၊ လေသာကင်း ၊ ပြင်းထိပ်ကင်း ၊ နတ်ထိပ်ကင်း ၊ ရှောင်ကဗွေကင်း စသော ကြည်းကင်းများကို ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲရန် ကင်းဝန် ရာထူးခန့်အပ်ထားရှိသည်။
ညောင်ရမ်းခေတ် ကင်းဝန် မြန်မာသမိုင်း တွင် အစောဆုံးတွေ့ရှိရသည့် ကင်းဝန်မှာ တနင်္ဂနွေမင်း (၁၇၁၄-၁၇၃၃)လက်ထက်တွင် ခန့်အပ်ခံခဲ့ရသည့် သက်ရှည် ကျော်ထင် ဖြစ်ဟန်ရှိသည်။
သူသည် ဝန်ကြီးရာထူး တိုးမြှင့်ခန့်အပ်ခံရပြီးနောက် ၁၇၃၇ ခုနှစ်တွင် ကွယ်လွန်ခဲ့၏။
သူ၏ ရာထူးကို မည်သူမည်ဝါက ဆက်ခံခဲ့သည်ကိုမူ မသိရပေ။
အလောင်းမင်းတရား လက်ထက် ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလ အလောင်းမင်းတရား လက်ထက်တွင် အမတ်ကြီး ဘယသေနအား ကင်းဝန်အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
ကင်းဝန် ဘယသေန အမတ်ကြီး၏အမည်ကို ၂၀ နိုဝင်ဘာ ၁၇၅၇ ရက်စွဲပါ အမိန့်တော်၌ တွေ့ရှိရ၏။
ယင်းအမိန့်တော်အရ တမောဝကင်းနှင့် ဓမ္မနဂိုရ်ကင်းတို့မှာ ထိုခေတ်ကာလက ထင်ရှားသော ကင်းများ ဖြစ်ကြောင်း သိရှိသည်။
၁၆ မေ ၁၇၅၈ တွင် ကင်းဝန်အမတ်ကြီး ဘယသေနအား အဆောင်အရွက် အစီးအနင်းများပေးအပ်ခဲ့ကြောင်း သိရှိရ၏။
မြေဒူးမင်းလက်ထက် မြေဒူးမင်း (ဆင်ဖြူရှင်) (၁၇၆၃-၁၇၇၆) လက်ထက် အစောပိုင်းကာလတွင် နေမျိုးနော်ရထာကျော်ထင်အား ကင်းဝန်ရာထူး ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
၅ စက်တင်ဘာလ ၁၇၆၉ တွင် စန္ဒပူရီ (လင်းဇင်း)မှ သမီးကညာ ဆက်သသောအခါ ယင်းအခမ်းအနားသို့ ကင်းဝန်နေမျိုးနော်ရထာကျော်ထင် တက်ရောက်ခဲ့၏။
မြေဒူးမင်းလက်ထပ် နှောင်းပိုင်းကာလတွင် ဇေယျအနော်ရထာ ကင်းဝန်အရာရရှိခဲ့သည်။
သူသည် မြေဒူးမင်း နတ်ရွာစံချိန်အထိ ကင်းဝန်ရာထူးဖြင့် အမှုထမ်းရွက်ခဲ့သည်။
စဉ့်ကူးမင်းလက်ထက် ကင်း ဝန်ဇေယျနော်ရထာသည် စဉ့်ကူးမင်း နန်းတက်စ ၁၇၇၆ ခုနှစ် တွင် ဝန်ထောက်ရာထူး တိုးမြှင့်ခန့်အပ်ခံခဲ့ရ၏။
ကင်းဝန်ရာထူးကိုပါ ပူးတွဲထမ်းဆောင်ရသဖြင့် ကင်းဝန်ထောက်ဟု အမည်တွင်ပါသည်။
ကင်းဝန်ထောက် ဇေယျအနော်ရထာသည် ဝန်ကြီးကျော်ခေါင်နော်ရထာ ကွယ်လွန်သွားသောအခါ ဝန်ကြီးဘက်အဖြစ် ခန့်အပ်ခံခဲ့ရသည်။
သို့သော် စဉ့်ကူးမင်း၏ အမှုထမ်းဖြစ်ခဲ့သည့် အားလျော်စွာ ဘိုးတော်ဘုရား နန်းတက်စ ၁၇၈၂ ခုနှစ်တွင် စီရင်ကွပ်မျက်ခြင်း ခံခဲ့ရ၏။
ဗဒုံမင်းလက်ထက် thumb|အမရပူရနန်းတော် ၁၇၉၅ ခုနှစ် ဘိုးတော်ဘုရား (ခေါ်) ဗဒုံမင်း (ခေါ်) ဘိုးတော်ဦးဝိုင်းသည် ၁၇၈၂ ခုနှစ်တွင် အမရပူရ၌ နန်းတက်လာပြီးနောက် မဟာဇေယျသင်္ကြန်အား မဟာသီရိသီဟသူဘွဲ့ဖြင့်ဝန်ကြီးအရာ ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
ကင်းဝန်ရာထူးပါ ပူးတွဲထမ်းဆောင်ရသဖြင့် ဝန်ကြီးအရာခန့်အပ်ခဲ့သည်။
ကင်းဝန်ရာထူးပါ ပူးတွဲထမ်းဆောင်ရသဖြင့် ကင်းဝန်မင်းကြီးဟု အမည်တွင် ပါသည်။
ကင်းဝန်မင်းကြီး မဟာသီရိသီဟသူသည် ၁၇၈၅ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာတွင် ယိုးဒယားသို့ စစ်ချီရာ၌ မြိတ်စစ်ကြောင်းအား အုပ်ချုပ်ချီတက်ခဲ့ရ၏။
၂၂ အောက်တိုဘာ ၁၇၉၂ တွင် တရုတ်ပြည်သို့ သံအဖွဲ့ စေလွှတ်ချိန်၌မူ ကင်းဝန်မှာ နေမျိုးနန္ဒကျော်သူ ဖြစ်နေပေပြီ။
ကင်းဝန် နေမျိုးနန္ဒကျော်သူသည် ဗန်းမော်စော်ဘွား ဦးဆောင်သော သံအဖွဲ့နှင့်အတူ တရုတ်ပြည်သို့ လိုက်ပါခဲ့ရ၏။
ယင်းသံအဖွဲ့မှာ လက်ဆောင်ပဏ္ဏာများနှင့်အတူ ၃ မတ် ၁၇၉၄ တွင် ​နေပြည်တော်သို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိခဲ့ကြသည်။
ထို့ပြင် ၉ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၉၅ တွင်မိတ္ထီလာမင်းသမီး၏ ကွမ်းခွံ့မင်္ဂလာပွဲကိုလည်း တက်ရောက်ခဲ့၏။
ဗဒုံမင်းလက်ထက် ၁၈၁၇ ခုနှစ်တွင်မူ ကင်းဝန်မှာ နေမျိုးသူရဖြစ်နေပြီဖြစ်သည်။
၂၈ ဇူလိုင် ၁၈၁၇ ရက်စွဲပါ အမိန့်တော်၌ ဗန်းမော်မြို့ဝန်အား နေပြည်တော်သို့ ပြန်လည်ဆင့်ခေါ်ထားပြီး လက်ဆောင်တော် မင်းဂွတ်နှင့် ဒူးရင်းပင်များအား ကင်းဝန်နေမျိုးသူရက ကြီးကြပ်ယူဆောင်လာရန် ဖော်ပြပါရှိသည်။
စစ်ကိုင်းမင်းလက်ထက် ဘကြီးတော် ခေါ် (စစ်ကိုင်းမင်း)နန်းတက်စ ၁၈၁၉ ခုနှစ်တွင် ရွှေတောင်သီဟကျော်စွာကို ကင်းဝန်ရာထူး ခန့်အပ်ခဲ့၏။
၃ နိုဝင်ဘာ ၁၈၁၉ခုနှစ် စစ်ကိုင်းမင်း ထီးဆောင်း မင်္ဂလာပြုစဉ် သူ့အား မဟာမင်းလှကျော်စွာဘွဲ့ပြောင်းလဲ ပေးအပ်ပါသည်။
ကင်းဝန်မင်းကြီး ဦးကြွယ်ဝ ကင်းဝန်မဟာမင်းလှကျော်စွာ၏ အမည်ရင်းမှာ ဦးကြွယ်ဝဖြစ်သည်။
သူသည် မြဝတီမင်းကြီးဦးစနှင့် ခမည်းခမက်တော်စပ်သူလည်း ဖြစ်၏။
ကင်းဝန် မဟာမင်းလှ ကျော်စွာဘွဲ့ခံ ဦးကြွယ်ဝသည် ၅ ဒီဇင်ဘာ ၁၈၁၉တွင် မဏိပူရသို့ စစ်ချီစဉ်လိုက်ပါ စစ်မှုထမ်းရွက်ခဲ့ရသည်။
ထို့ပြင် ၂ ဧပြီ ၁၈၂၃တွင် တရုတ်သံအဖွဲ့ လာရောက်ခဲ့စဉ်ကလည်း ကင်းဝန်မင်းကြီး မဟာမင်းလှကျော်စွာက ကြိုဆိုရေးတာဝန်ယူခဲ့ရ၏။
ကင်းဝန်မင်း ကြီး ဦးကြွယ်ဝသည် စစ်ကိုင်းမင်းလက်ထက် တစ်လျှောက် ကင်းဝန်ရာထူးဖြင့် အမှုထမ်းရွက်ခဲ့ပြီး ၁၈၃၇ ခုနှစ်သာယာဝတီမင်း နန်းတက်စတွင် ရာထူးမှ ဖယ်ရှားကာ အကျဉ်းချထားခံခဲ့ရသည်။
သာယာဝတီမင်းလက်ထက် သာယာဝတီမင်း (၁၈၃၇-၁၈၄၆)နန်းတက်စတွင်ပင် ကင်းဝန်ဟောင်း ဦးကြွယ်ဝ အပြစ်မှ ခွင့်လွှတ်ခဲ့ဟန်တူသည်။
၁၈၄၁ ခုနှစ်တွင် သာယာဝတီမင်း ရန်ကုန်သို့ ကြွရောက်စဉ် မှူးမတ်အရာရှိ အများလိုက်ပါခဲ့ကြရာ ထိုသူများထဲတွင် ကင်းဝန်မဟာမင်းလှကျော်စွာလည်းပါဝင်ခဲ့သည်။
ထိုစဉ် စစ်ကိုင်းမင်းလက်ထက် ကင်းဝန်ဟောင်း ဦးကြွယ်ဝမှာ နေမျိုးမင်းလှ ဇေယျဘွဲ့ခံ ရွှေမြို့တော်ဝန် ဖြစ်နေပြီး မဟာမင်းလှကျော်စွာဘွဲ့ခံ အခစားကင်းဝန်သစ်တစ်ဦးအား ခန့်အပ်ထားကြောင်းလည်း တွေ့ရှိရသည်။
စစ်ကိုင်းမင်းလက်ထက်ကင်းဝန်နှင့် ဘွဲ့မည်ချင်းတူနေသော်လည်း အခစားပုဂ္ဂိုလ် တစ်ဦးသာ ဖြစ်သည်။
ကင်းဝန်မဟာ မင်းလှ ကျော်စွာ သည် ရန်ကုန်သို့ရောက်ရှိလာပြီးနောက် ရွှေတိဂုံစေတီတော်၌ ဆည်းလည်း လှူဒါန်းခဲ့သေး၏။
၁၈၄၆ ခုနှစ်တွင် ပုဂံမင်း နန်းတက်လာပြီးနောက် မဟာမင်းလှကျော်စွာအား ကင်းဝန်အဖြစ် ဆက်လက် ခန့်အပ်ခဲ့ဟန် ရှိသည်။
မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် မန္တလေး နေပြည်တော်ရှိ ကင်းဝန်မင်းကြီး စံအိမ်တော် ၁၈၅၇ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီတွင် မင်းတုန်းမင်းမှ နောင်တော်ဖြစ်သူ ပုဂံမင်းထံမှ ထီးနန်းကို လွှဲပြောင်းရယူပြီးနောက် နန်းတော်ကို မန္တလေးမြို့သို့ ပြောင်းရွေ့ခဲ့သည်။
၁၈၅၂ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလအတွင်း မင်းတုန်းမင်း ၊ ကနောင်မင်းသားများ ရွှေဘို၌ စံနေစဉ်ကပင် ရွှေခဲကြီး လှေတော်အုပ်ဦးဘိုးမောင်အား မင်းလှမင်းကျော်သင်္ခယာ ဘွဲ့ဖြင့် ကင်းဝန်အရာခန့်အပ်ခဲ့သည်။
၁၆ ဇွန် ၁၈၅၄ တွင် မင်းတုန်းမင်း ဥကင်သဖွင့် မင်္ဂလာပွဲဆင်ယင်ကျင်းပသောအခါ ကင်းဝန်ကို မဟာမင်းလှ မင်းခေါင်ဘွဲ့ ပြောင်းလဲပေးအပ်ခဲ့၏။
ထိုအတောအတွင်း ကင်းဝန် ရာထူး အပြောင်းအလဲ ဖြစ်ခဲ့၏။
ကင်းဝန်ဦးမာလိန် ၃၀ အောက်တိုဘာ ၁၈၅၆ တွင် ရတနာပုံမြို့သစ်တည်ရန် မြေနေရာသွားရောက် ကြည့်ရှုကြသူများထဲတွင် ကင်းဝန်မဟာမင်းလှဇေယျသူဘွဲ့ခံ ဦးမာလိန် ပါဝင်သည်။
အမတ်ကြီး အလိမ္မာ၏ မြေးဖြစ်သဖြင့် အဘိုးအမည်ကို ပြောင်းပြန်ပြုကာ ဦးမာလိန်ဟု အမည်ပေးထားခြင်းဖြစ်သည် ဆိုသည်။
ကင်းဝန်မဟာ မင်းလှဇေယျသူဘွဲ့ခံ ဦးမာလိန်သည် ၂၂ မေ ၁၈၅၉ တွင် ရတနာပုံမြို့ တံခါးများ ဆောက်လုပ်ရာ၌ မန်းဦးတံခါးအား တာဝန်ယူလုပ်ဆောင်ခဲ့ရ၏။
ကင်းဝန် ဦးမာလိန်မှာ ၂ ဩဂုတ် ၁၈၆၆ မြင်ကွန်း မြင်းခုန်တိုင် အရေးအခင်း၌ ကျဆုံးခဲ့ရသည်။
ကင်းဝန်မင်းကြီး ဦးကောင်း thumb|မြန်မာသံအဖွဲ့ ၁၈၇၄ ခုနှစ် ဦးမာလိန် ကျဆုံးသွားပြီးနောက် ဦးကောင်းအား မင်းကြီးမဟာစည်သူ ဘွဲ့ဖြင့် ကင်းဝန်အရာ ခန့်အပ်လိုက်ပါသည်။
ဦးကောင်းသည် ထိုစဉ်က ဝန်ထောက်ရာထူးဖြင့် အမှုထမ်းရွက်နေချိန်ဖြစ်၏။
၁၈၆၇ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလတွင် ကာနယ်ဖိုက်ချ် ဦးဆောင်သော ဗြိတိသျှသံအဖွဲ့ လာရောက်စဉ် ဝန်ထောက်တော် ကင်းဝန်မင်းကြီး မဟာစည်သူဘွဲ့ခံ ဦးကောင်းက ဧည့်ခံကြိုဆိုခဲ့ရသည်။
ထို့ပြင် ၁၈၇၀- ပြည့်နှစ်တွင် နယ်ခြားမြို့ရွာများ ရာဇဝတ်မှုကင်းရှင်းရေးအတွက် ကင်းဝန်ထောက်ဦးကောင်း မင်းလှမြို့သို့ သွားရောက်နေထိုင်ခဲ့ရ၏။
၁၈၇၂ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ကင်းဝန်ထောက် ဦးကောင်းအား ဝန်ကြီးအရာ တိုးမြှင့် ခန့်အပ်လိုက်ရာ ထိုစဉ်ကာလမှစ၍ ကင်းဝန်မင်းကြီး ဦးကောင်းဟု အမည်တွင်ခဲ့သည်။
ယင်းနောက် သေနတ်ဝန် ရာထူးကိုပါ ပူးတွဲထမ်းဆောင်ခဲ့ရာ ကင်းဝန် သေနတ်ဝန်မင်း ကြီးဟု အမည်တွင် ပြန်ပါသည်။
ထိုစဉ်အတွင်း လယ်ကိုင်းမြို့ကိုပါ မြို့စားအရာရရှိခဲ့၏။
၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၈၇၆ တွင် မိဖုရားခေါင်နတ်ရွာစံလွန်စဉ် လယ်ကိုင်းမြို့စား ကင်းဝန် သေနတ်ဝန်ကြီး ဦးကောင်းက ကြပ်မတ်လုပ်ဆောင်ပေးခဲ့ရသည်။
ကင်းဝန်မင်းကြီး ဦးကောင်းသည် မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် ၁၈၇၂ ခုနှစ်၊ ၁၈၇၄ ခုနှစ်များတွင် ဥရောပသို့ မြန်မာသံအဖွဲ့ကို ဦးဆောင်လျက် သွားရောက်ခဲ့၏။
သီပေါမင်းလက်ထက် သီပေါမင်းနန်း တက်စတွင် ဦးကောင်းအား ကင်းဝန်အရာ ဆက်လက်ခန့်အပ်ပါသည်။
၁၁ နိုဝင်ဘာ ၁၈၇၈ တွင် ၁၄ ဋ္ဌာန အုပ်ချုပ်ရေးကိုပြဋ္ဌာန်း ဆောင်ရွက်သောအခါ လယ်ကိုင်းမြို့စား သေနတ်ဝန် ၊ ကင်းဝန်မင်းကြီး သတိုးမင်းကြီး မဟာမင်းလှစည်သူဘွဲ့ခံ ဦးကောင်းမှ တတိယဌာနကို တာဝန်ယူခဲ့ရ၏။
မကြာမီ ကင်းဝန်မင်းကြီးအား သတိုးသုဓမ္မမဟာသက်တော်ရှည်ဘွဲ့ ပေးအပ်ခဲ့သည့် နည်းတူ ကင်းဝန်ရာထူးကိုလည်း အပြောင်းအလဲ လုပ်ခဲ့သည်။
ကင်းဝန်ဦးမြ ကင်းဝန်သစ်အဖြစ် ခန့်အပ်ခြင်း ခံခဲ့ရသူမှာ မြေဒူးမြို့စားမင်းကြီး မဟာမင်းလှခေါင်ဘွဲ့ခံ ဦးမြဖြစ်သည်။
ကင်းဝန်ဦးမြမှာ သီပေါမင်းနှင့် အဆင်ပြေသူတော့ဟုတ်ဟန်မတူပေ။
၁၆ နိုဝင်ဘာ ၁၈၈၃ တွင် ကင်းဝန်ဦးမြ အား အပြစ်အလျောက် ဖမ်းဆီးချုပ် နှောင်ခံခဲ့ရသည်။
သို့သော် မကြာမီ ဦးမြကို ကင်းဝန်ရာထူး ပြန်လည်ပေးအပ်ခဲ့ဟန် ရှိသည်။
ကုန်းဘောင်ခေတ်တစ်လျှောက် ခန့်အပ်ခံခဲ့ရသည့် ကင်းဝန်များအနက် ကင်းဝန်မင်းကြီး ဦးကောင်းမှာ အထင်ရှားဆုံး ကင်းဝန်ဟု ဆိုနိုင်သည်။
ကင်းဝန်မင်းကြီးသည် ဗြိတိသျှ အစိုးရလက်ထက်၌ ဗြိတိသျှ အရာရှိများနှင့်အတူ အုပ်ချုပ်ရေးတာဝန်ကို ဆက်လက်ရယူခဲ့ပြီး ၁၉၀၈ ခုနှစ်တွင်မှ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။
ကင်းဝန်မင်းကြီး၏ ဈာပန အခမ်းအနားကို ဗြိတိသျှ ဘင်ခရာတပ်ဖွဲ့ကပင် ဝင်ရောက်ကူညီခဲ့သည်။
နေရာချဝန်သည် ညီလာသဘင်အခမ်းအနားများ ၊ မုဒ္ဓါဘိသိက်၊ ဥကင်္သ ထီးဆောင်းမဂင်္လာ စသည့် အခမ်းအနားများတွင် တက်ရောက်လာကြသူ နန်းတွင်းအရာရှိကြီးများ ၊ ရှမ်းပြည်နယ်မှ စော်ဘွားကြီးများအား နေရာချထားပေးရသူ ဖြစ်သည်။
တုရင်ရာဇာ နေရာချဝန်ရာထူးကို ညောင်ရမ်းခေတ်နှောင်းကာလ တနင်္ဂနွေမင်း (၁၇၁၄-၁၇၃၃) လက်ထက်ကပင် တွေ့ရှိရသည်။
တနင်္ဂနွေမင်းလက်ထက်တွင် နေရာချဝန် အြဖစ် ခန့်အပ်ခံခဲ့ရသူမှာ တုရင်ရာဇာ ဖြစ်သည်။
ယင်းတုရင်ရာဇာမှာ နောင်အင်ရုံစာတမ်းဖြင့် အမည်ထင်ရှားခဲ့သော အင်ရုံဝန်ကြီး ဖြစ်လာသည်။
အင်ရုံရွာ ကိုးရွာစား အရာရရှိခဲ့သူဖြစ်ဩဖင့် အင်ရုံရွာစား တုရင်ရာဇာဟု အမည်ထင်ရှားရာမှ နောင်ဝန်ကြီး ဖြစ်လာသောအခါ အင်ရုံဝန်ကြီးဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။
နေရာချဝန်၏ ရာထူးအြပည့်အစုံမှာ ပြော့စမြောင်နေရာချရုံးတော်ဝန်ဟူ၍ ဖြစ်သည်။
နေရာချဝန်ဟူ၍ မြန်မာရာဇဝင်တစ်လျှောက်တွင် တုရင်ရာဇာတစ်ဦးကိုသာ တွေ့ရှိရသည်။
နေရာငါးသွယ် မြေနန်းဝဲယာဆောင်တော်တွင် အိမ်ရှေ့မင်း အမှူးရှိသည့် မှူးမတ်အရာရှိ ကြီးများသည် တော် ၊ ဒူး ၊ စနည်း ၊ အတွင်း ဝေါ၊ အြပင် အဝေါ ဟူသော နေရာတော်ငါးသွယ်၌ စနစ်တကျနေရာယူကြရသည်။
အိမ်ရှေ့မင်းအပါအဝင် မှူးမတ်အရာရှိကြီးအချို့မှာ နေရာတော်ငါးသွယ်ထက်ကြီးမြင့်သောနေရာ၌ ထိုင်ကြရ၏။
ယင်းတို့မှာ အိမ်ရှေ့မင်း ၁ နေရာ ၊ မင်းသားကြီး ၉ နေရာ ၊ မင်းသားလတ် ၉ နေရာ ၊ မြင်းမှူးမင်းသား ၉ နေရာ ၊ စစ်သူကြီး ၁ နေရာ ၊ စော်ဘွားကြီး ၁၂ နေရာ ၊ နေရာလွတ် ၃ နေရာ ၊ စော်ဘွားကြီး နောက်နေ မှူးကြီးမတ်ကြီးနေရာ ၁၂ နေရာ တို့ဖြစ်သည်။
စုစုပေါင်း ၅၆ နေရာရှိသည်။
နေရာတော်ငါးသွယ်စနစ်မှာ အင်းဝခေတ်တွင် အထင်အရှား ရှိနြေပီဖြစ်၏။
အထက်ဖော်ပြပါ နေရာတော် ၅ သွယ်ထက် ကြီးမြင့်သောနေရာမှာ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင်မှ ထပ်တိုးလာခြင်းဖြစ်၏။
ယင်းနေရာကို တော်နေရာထက်အဆင့်မြင့်သော နေရာလေးသွယ်ဟူ၍ မှတ်သားခေါ်ဆိုကြသည်။
နေရာတော်ငါးသွယ်နှင့် ပတ်သက်၍ ကုသပျို့တွင် 'တော်ဒူးနှစ်မည်၊ စနည်းသဘင် ၊ တွင်းပြင်ဘဝေါ၊ သဘောရည်ရွေး ၊ နေရာပေး၍' စသည်ဖြင့် ရေးဖွဲ့ထားသည်။
တော်နေရာ တော်ဟူသည် မွန်ဘာသာအမည်ဖြစ်ပြီး ကွန်းစင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။
တော်နေရာမှာ လက်ဝဲဘက် ၂၄ နေရာ၊ လက်ယာဘက် ၂၄ နေရာရှိသည်။
ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင်မူ လတော်နေရာအြပင် တော်ချွန်နေရာဟူ၍လည်း ထပ်မံ ပေါ်ပေါက်လာသည်။
တော်ချွန်နေရာသည် တော်နေရာပိုင်းရှေ့ဆုံးထောင့် အချွန်မှစစားရသည်ကို ဆိုလိုသည်။
တော်ချွန်နေရာမှာလည်း လက်ဝဲ ၁ နေရာ လက်ယာ ၁ နေရာ ရှိသည်။
သူဌေးကြီးနေရာ ၁ နေရာစီနှင့် ပေါင်းလျှင်ဝဲ ၊ ယာ ၂ နေရာစီရှိ၏။
သူဌေးကြီးနေရာကိုမူ တော်နေရာဦးဟုခေါ်ဆိုသည်။
ဒူးနေရာ ဒူး နေရာမှာ နေရာတော်ငါးသွယ်အနက် ဒုတိယအြမင့်ဆုံးနေရာ ဖြစ်သည်။
ဒူးနေရာမှာလည်း လက်ဝဲ ၊ လက်ယာ ၂၄ နေရာစီပါသည်။
သို့ဖြစ်၍ ဝဲယာနှစ်ဖက်စလုံး ၄၈ နေရာရှိသည်။
စနည်းနေရာ စနည်း နေရာမှာ နေရာတော်ငါးသွယ်အနက် တတိယအြမင့်ဆုံးနေရာဖြစ်သည်။
ရွှေဘုံနိဒါန်းတွင် 'ငါးသွယ်ကို တော် ၊ ဒူး ၊ စနည်း ၊ ဘဝေါခေါ်သည်မှာ ရာမညတိုင်းသားတို့ ဘာသာဖြစ်သည်။
စနည်းဆိုသည်မှာ သေဉ်ရံဆိုသည်' ဟုဖော်ပြထားသည်။
စနည်းနေရာမှာ ဝဲယာ ၂၄ နေရာစီအတွက် နှစ်ခုပေါင်း ၄၈ နေရာရှိ၏။
အတွင်းဘဝေါ၊ အပြင်ဘဝေါ ဘ ဝေါမှာ နေရာတော်ငါးသွယ်အနက် အနိမ့်ဆုံး အဆင့်ဖြစ်သည်။
ဘဝေါတွင်လည်း အတွင်းဘဝေါ ၂၄ နေရာ ၊ အြပင်ဘဝေါ ၂၄ နေရာရှိ၏။
ဝဲယာအတွက်ဆိုပါမူ အတွင်း ၄၈ ၊ အြပင် ၄၈ နေရာဖြစ်သည်။
နောက်တိုးနေရာများ မူလ နေရာတော်ငါးသွယ်အြပင် သူဌေး ၁၆ နေရာ ၊ ယင်းအောက် သူကြွယ် ၁၂ နေရာ ၊ ယင်းအောက် ရှမ်းပြည်နယ်တပ်ပေါင်းမြို့စားများ ၈ နေရာ ၊ ယင်းအောက် မွန်အမတ်များ ၄ နေရာ ၊ ယင်းအောက် ယိုးဒယားအမတ် ၄ နေရာ ၊ ယင်းအောက်ရှမ်းအမတ် ၄ နေရာရှိသေးရာ နောက်တိုး နေရာများကပင် ၄၈ နေရာ ရှိနေပါသည်။
ပွဲတက်နေရာတော်ခင်း ပွဲတက်နေရာ တော်ခင်းကျင်းပုံကို လေ့လာကြည့်လျှင် အိမ်ရှေ့မင်း ၁ နေရအပါအဝင် အဆင့်မြင့်နေရာ ၄ သွယ်မှ ၅၆ နေရာ ၊ နေရာတော်ငါးသွယ် လက်ဝဲဘက်အတွက် တော်ချွန်နှင့် တော်နေရာဦး အပါအဝင် ၁၂၂ နေရာ ၊ နောက်တိုး ၄၈ နေရာ ပေါင်းလျှင် စုစုပေါင်း ၂၂၆ နေရာရှိသည်။
လက်ယာဘက်တွင်လည်း အလားတူ (အိမ်ရှေ့မင်းတစ်နေရာလျှော့) ၂၂၅ နေရာရှိ၏။
ဤတွင် အနောက်ပွဲတက် အခမ်းအနား နေရာတော်ခင်းပုံမှာ အရှေ့နေရာတော်ခင်းပုံနှင့် ကွဲပြားခြားနားမှုရှိသည်။
ထောင်ကဲ လှေအစုတွင် ထမ်းရွက်ရသော အရာရှိကလေးကို ခေါ်သည်။
လှော်လှေ၊ ခတ်လှေကို အုပ်ချုပ်ရသော အရာရှိကလေးကို ပဲ့နင်းဟု ခေါ်သည်။
လှော်ကားကို အုပ်ချုပ်ရသော အရာရှိကို ထောင်ကဲဟု ခေါ်သည်။
ရှေးအခါက အမှုထမ်းတစ်ထောင် အပေါ်တွင် ကြီးကဲရသဖြင့် ထောင်ကဲဟု ခေါ်တွင်လာရိုး ဖြစ်သဖြင့် နောက်နှောင်းအချိန်တွင် ရှေးရိုးစဉ်လာအတိုင်း ထောင်ကဲဟု ပင် ခေါ်မြဲတိုင်း ခေါ်ကြသည်။
ပြော့မှူးကြီး ပြော့သည် ပေါရာဏစကားဖြစ်သည်။
တစ်ဖက်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။
မြေနန်းစမုခ်ဦး၊ မင်းတက်လှေကား တစ်ဖက်တစ်ချက်တွင် ကြိမ်လုံးကိုင်စွဲ၍ စောင့်ရသူကို ပြော့သား ဟုခေါ်သည်။
ပြော့သားသည် အင်္ကျီလက်ကျယ် နှင့် ကျော့ကွင်းတပ် မြီသရီခေါ် ကတ္တီပါ ထိပ်ချွန်ဦးထုပ် ဝတ်ဆင်ရသည်။
ကျော့ကွင်းတပ်ဦးထုပ်ဆောင်းရသည်မှာ ပျူစောထီးလက်ထက်တွင် မယ်တော်က ပို့လာသော နဂါးအမတ် ၈ ယောက်သည် ဂဠုန်ရန်ကို ကြောက်ဩဖင့် ဦးထုပ်တွင် ကျော့ကွင်းတပ်သည်မှ စတင်သုံးလာခြင်း ဖြစ်သည်။
ထိုပြောသားတို့ကို ကြီးမှူးရသော အမတ်ကို ပြော့မှူးကြီးဟု ခေါ်သည်။
ကျမ်းကိုးစာရင်း ၁။
ရွှေနန်းသုံးဝေါဟာရ အဘိဓာန် ၊ စာ ၁၂၂။
ကဏ္ဍ:မြန်မာဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း။
ဇာတိပ္ဖိုလ် မောင်သိန်း ( ဦးသိန်း ) ကို အဖဦးသိန်းထွန်းလှိုင်နှင့် အမိဒေါ်စိန်တုတ်တို့မှ ၁၉၂၅ ခု၊ ဇူလိုင်လ ( ၁၂ ) ရက်နေ့တွင် မကွေးတိုင်း၊ သရက်ခရိုင်၊ အောင်လံမြို့၌ ဖွားမြင်သည်။
၁၉၅၄ - ၅၅ ခုနှစ်မှစ၍ သမဝါယမ မဂ္ဂဇင်းတွင် ဝတ္ထုတိုများစ၍ ရေးသားသည်။
၁၉၆၇ ခုနှစ်တွင် ရှေ့သို့စာစောင်၊ လမ်းစဉ်သတင်းဂျာနယ်တို့တွင် ဝတ္ထုတိုနှင့် ဆောင်းပါးများရေး၍ ၁၉၇၀ ပြည့်တွင် မန္တလေးဟံသာဝတီ သတင်းစာ၌ ဆောင်းပါးများ ရေးသားခဲ့သည်။
၁၉၇၈ ခုနှစ်မှစ၍ ဗိုလ်တထောင် သတင်းစာတိုက်တွင် အယ်ဒီတာချုပ်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ပြီး ဆောင်းပါးပုဒ်ရေ ( ၆၀၀ ) ခန့်ရေးသားခဲ့သည်။
မြဝတီ မဂ္ဂဇင်းနှင့် စာပေလုပ်သား မဂ္ဂဇင်းတို့တွင် ဝတ္ထုတိုများ ရေးသား၍ ၁၉၈၇ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်တထောင် သတင်းစာတိုက်မှ သက်ပြည့်အငြိမ်းစားယူခဲ့သည်။
၁၉၈၉ ခုနှစ်မှစ၍ ခေတ်မြန်မာ ဂျာနယ် အယ်ဒီတာ ချုပ်အဖြစ် ဆောင်ရွက်၍ သင်းပျံ့၊ နိုင်ငံသား တစ်ဦး၊ လေ့လာသူတစ်ဦး၊ အယ်ဒီတာ တစ်ဦး အမည်ဖြင့် ဆောင်းပါးများ ရေးသားခဲ့သည်။
ယခင်က စာပေလုပ်သား အဖွဲ့တွင် ဗဟိုအမှုဆောင် ကော်မတီဝင် တစ်ဦး အဖြစ် တာဝန်ယူခဲ့သည်။
ဇာတိပ္ဖိုလ်မောင်သိန်းခေါ် ဦးသိန်းသည် ၁၉၉၈ ခု၊ ဒီဇင်ဘာလ ( ၃ ) ရက်၊ ကြာသပတေးနေ့၊ ညနေ ( ၃ ) နာရီ၊ မိနစ် ( ၂၀ ) တွင် ကွယ်လွန်သွားခဲ့သည်။
တက္ကသိုလ်ဆုမြိုင်(၁၉၁၄-၁၉၈၄) တက္ကသိုလ်ဆုမြိုင်ဟု ထင်ရှားသော သတင်းစာဆရာ၊ စာရေးဆရာ၊ ကျောင်းဆရာ ဦးဆုမြိုင်ကို ၁၉၁၄ ခု၊ ဇူလိုင်လ ( ၈ ) ရက်နေ့တွင် မကွေးတိုင်း နတ်မောက်မြို့၌ အဖ အထက်တန်း ရှေ့နေကြီး ဦးမင်းဇင်၊ အမိ ဒေါ်ဒေါ်ချစ်တို့က ဖွားမြင်သည်။
မွေးချင်း ( ၁၃ ) ယောက်တွင် သတ္တမမြောက်သား ဖြစ်သည်။
နတ် မောက်မြို့ ဒီပင်္ကရာကျောင်း ဆရာတော်ဦးသောဘိတထံတွင် စတင်ပညာသင်ကြားသည်။