kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
မြန်မာနိုင်ငံ၌ ရှင်ပြုကြသည်မှာ အချို့အရပ်ဒေသ၌ ရှင်မပြုမီကပင် ရှင်လောင်းကို ဝတ်စားဆင်ယင် ပီးသော ရွှေထီးဆောင်းမိုးကာ မင်းညီ မင်းသားများကဲ့သို့ နောက်လိုက်နောက်ပါ ခြံရံလျက်၊ ရတု ရကန်များကို သီဆို၍ ရတုရကန်အဖြတ်ဖြတ်တွင် ရှိုးလိုက်ကြ၍ ပျော်ပျော်ပါးပါး တစ်ရွာဝင်တစ်ရွာထွက် တစ်အိမ်တက်ဆင်း ရှင်လောင်းလှည့်ကြသည်။
အလှူနေ့ပရိသတ်စုံလင်သောအခါ ရတုကို ဆို၍ ရှင်လောင်းကို အလှူမဏ္ဍပ်အတွင်းသို့ သွင်းကြသည်။
ယင်းအလေ့အထမှာ ပါရာဇိကဏ် အဌကထာ ဗာဟိရနိဒါန်း … သီရိဓမ္မာသောကမင်းကြီးက ရှင်လောင်းဖြစ်သော ညီတော် အိမ်ရှေ့မင်းကို သဘင်သည် ကချေသည် အသွင် တန်ဆာဆင်၍ စစ်သည်တော်များ ခြံရံလျက် အသောကာရုံကျောင်းတော်သို့ ပို့သောထုံးကိုထောက်၍ ပြုလုပ်ကြဟန်တူသည်။
အချို့အရပ်၌ ရှင်လောင်းကို နတ်ဝှက်တတ်သည်ဟု ယူဆ ကြသည်။
သို့အတွက် နတ်မဝှက်အောင် ဘေးရန်ကင်းအောင် ရှင်လောင်းကို ဝတ်စားဆင်ယင်လျက် အုန်းငှက်ပျောပွဲတို့နှင့် မြို့ဦး မြို့ထိပ်၊ ရွာဦး ရွာထိပ်ရှိ တန်ခိုးကြီး နတ်စင်သို့သွား၍ နတ်ပြကြသည်။
အချို့အရပ်၌ ရှင်လောင်းကို ဝတ်စားဆင်ယင်ကာ အလှူနေ့၌ ပရိသတ်စုံညီရှေ့တွင် ထိုင်စေလျက် ဘေးရန်ကင်းအောင် မင်းကိုယ်ချည်ကို လည်ပင်းတွင်စွပ်၍ မန္တာန် ရွတ်ဆိုကာ ဘိသိက်သွန်းကြသည်။
ယင်းအလေ့အထမှာ တတိယ နံမော်ဆရာတော် ဝိနန္ဒာသဘ ရေးသားအပ်သော သီလဝိသောဓနီကျမ်း ဝိနိစ္ဆယ အမှားအမှန်ခန်း၌ … ပရိတ်ရွတ်သောချည်ကို မင်းကိုချည်ခေါ်သည်။
အောင်ချည်လည်း ဟူကြသည်။
မှန်ကူချည်လည်း ဟူကြသည်။
(လ) မင်းကိုယ်ချည်၊ အောင်ချည်၊ မှန်ကူချည် ဝိုက်သား၍ ရှင်ပြုလျှင် ရှင်လောင်း၏ အန္တရာယ်ကို ထိုချည်ကွယ်သော ဟူသည် (လ) သာလွန်မင်းလက်ထက် မင်္ဂလာပရိတ်ရွတ်ရာ ပါသော မင်းကိုချည်ကို ပရိတ်ရွတ်ပြီးလျှင် မင်းကိုချည်ကို မင်းသားမင်းသမီးတို့ လည်ပင်းမှာစွပ်ပါလော ဆိုသောစကားအရ၊ မင်းကိုယ်ချည် လည်ပင်းတွင် စွပ်ခြင်းသည် ရှေးထုံးဖြစ်သည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။
ထိုထုံးသို့ လိုက်၍ ပြုလုပ်ကြဟန် တူသည်။
ရှင်သာမဏေလောင်းများ သင်္ကန်းတောင်းခြင်း ရှင်ပြုသောအခါ၌ ဆရာရဟန်းရှေ့တွင် ဆောင့်ကြောင့်ထိုင်ပြီး ရှိခိုးစေ၍ … သကလဝဟ္မ စသည်ကို ရွတ်ဆို၍ သင်္ကန်းတောင်းရသည်။
… သံသာရ ဝဟ္မ ဒုက္ခတော စသည်ကို ရွတ်ဆို၍ ရှင်သာမဏေ အဖြစ်ကို ပြုလုပ်ပေးရန် တောင်းပန်ရသည်။
နောက် သင်္ကန်းဝတ်ပြီး ဩကာသဖြင့် ကန်တော့၍ သီလတောင်းရသည်။
နောက် ဘုရားရှိခိုးရသည်။
သရဏဂုံကို ယူရသည်။
ရှင်သာမဏေနှင့်ဆိုင်သော ဆယ်ပါးသီလ ခံယူရသည်။
ခံယူပြီးမှ ကိစ္စပြီးသည်။
ယင်းအလေ့အထတို့တွင် သင်္ကန်းတောင်းခြင်း၊ ရှင်သာမဏေပြုလုပ်ပေးရန် တောင်းပန်ခြင်းတို့မှာ ရဟန်းလောင်းများ ရဟန်းခံသောအခါ …သံဃံ ဘန္တေ ဥပသမ္ပဒံ ယာစာမိ စသည်ဖြင့် ရဟန်းခံပေးရန် သံဃာကို တောင်းပန်ရသောထုံးကို ထောက်၍ အလေးပြုစေလိုသဖြင့် ရှေးဆရာကြီးများ ရေးသား၍ တောင်းပန်ရန် စီစဉ်ထားဟန်တူသည်။
ဩကာသ စသည်ဖြင့် ကန်တော့ခြင်း၊ သီလတောင်းခြင်း၊ ဘုရားရှိခိုးခြင်း၊ သရဏဂုံယူခြင်း၊ သီလခံခြင်းတို့မှာ လုပ်ရိုးလုပ်စဉ် ဖြစ်နေသောကြောင့်၎င်း၊ ထို ဩကာသ စသည်ကို ရှေးဆရာကြီးများ အယူအဆအားဖြင့် သာသနာနှစ် ၁၆ဝ၁ ခုတွင် သာသနာပြုရန် သထုံပြည်မှ ပုဂံပြည်သို့ ကြွလာသော ရဟန္တာ ရှင်အရဟံ စီစဉ်ထားသည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည့်အတိုင်း ပြုလုပ်ရိုး အစဉ်လာရှိသောကြောင့်၎င်း ပြုလုပ်ကြဟန်တူသည်။
ယင်းသို့ ပဗ္ဗဇ္ဇမင်္ဂလာ ပြုရာ၌ ရှင်လောင်းလှည့်ခြင်း၊ နတ်ပြခြင်း၊ မင်းကိုယ်ချည်ရံခြင်း၊ လည်ပင်းတွင် စွပ်ခြင်း၊ သင်္ကန်းတောင်းခြင်း၊ ရှင်သာမဏေပြုလုပ်ပေးရန် တောင်းပန်ခြင်း၊ ကန်တော့ခြင်း၊ သီလခံယူခြင်း စသည်တို့မှာ ရှေးထုံးကို လိုက်နာသောကြောင့်၎င်း ဝိနည်းဒေသနာကို လေးစားရာ ရောက် သောကြောင့်၎င်း ကောင်းသောလုပ်ငန်းများ ဖြစ်သည်။
ရှင်သာမဏေ စောင့်ထိန်းရသော သိက္ခာပုဒ်များကား ဆယ်ပါးသီလ၊ လိင်ဆယ်ပါး၊ ဒဏ်ဆယ်ပါး၊ ခန္ဓကလာ ဝတ်ကီးဝတ်ငယ် တဆဲ့လေးပါး၊ သေခိယသိက္ခာပုဒ် ခုနှစ်ဆဲ့ငါးပါး စသည်တို့ ဖြစ်သည်။
ဆဌသင်္ဂါယနာမူ ထေရာပါဒါန် ပါဠိအလာ ရှေးအခါ ရှင်ပြုကြသည်မှာ ရှင်သီဝလိမထေရ် ခုနှစ်နှစ် သားအရွယ်၊ ပဉ္စသီလ သမာဒါနိယထေရ်၊ ပဒုမထေရ်၊ စန္ဒမာလိယထေရ်တို့ ငါးနှစ်သားအရွယ် ရှင်ပြုကြ၍ ရဟန္တာဖြစ်ကြသည်- ဧက ဒီပိယထေရ် လေးနှစ်သားအရွယ် ရှင်ပြု၍ ၁၅ ရက်အတွင်း ရဟန္တာဖြစ်သည်။
ရှင်သာမဏေပြုရာ၌ သရဏဂုံကို ဌာန် ကရိုဏ်းပီသစွာ ရွတ်ဆိုနိုင်ဖို့ အရေးကြီးသည်။
သို့အတွက် အနည်းဆုံး အသက်အရွယ် ခုနှစ်နှစ်ပြည့်မှ ပြုသင့်သည်။
ရဟန်းပြုပုံ ရဟန်းလောင်းသည် ရှေးဦးစွာ ဥပဇ္ဈာယ် ယူရသည်။
နောက် ရဟန်းတစ်ပါးက သပိတ်နှင့် သင်္ကန်း သုံးထည်ကို ပြောကြားသည်။
နောက်အဆုံးအမ ပေးသည်။
နောက်နူနာရှိသလော စသည်ဖြင့် စစ်မေးသည်။
နောက် သံဃအလယ်တွင် ဆောင့်ကြောင့်ထိုင်ပြီး လက်အုပ်ချီ ရှိခိုး၍ ရဟန်းပြုပေးရန် … သံဃံ ဘန္တေ ဥပသမ္ပဒံ ယာစာမိ စသည်ဖြင့် သုံးကြိမ် တောင်းပန်ရသည်။
နောက်ရဟန်းတစ်ပါးတည်းဖြစ်စေ၊ နှစ်ပါး ပြိုင်တူဖြစ်စေ၊ သုံးပါးပြိုင်တူဖြစ်စေ ဥတ်တစ်ကြိမ် ဖတ်ကြပြီး ကမ္မဝါ သုံးကြိမ် ဖတ်ကြသည်။
ကမ္မဝါအဆုံး၌ ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်သည်။
ရှင်သာမဏေနှင့် ရဟန်းတို့အတွက် သင်္ကန်းများမှာ ဝိနည်းတော်အတိုင်း ချုပ်ဆိုးထားသော သင်္ကန်း များဖြစ်ရသည်။
ရှင်သာမဏေ အတွက် သင်းပိုင်၊ ဧကသီ နှစ်ထည်၊ ရဟန်းအတွက် သင်းပိုင်၊ ဧကသီ နှစ်ထည်၊ ဒုကုဋ် သုံးထည်ဖြစ်သည်။
ရှင်သာမဏေပြုရာမှာ သီလသိက္ခာရှိသော ရဟန်းတစ်ပါးတည်းက ပြုပေးနိုင်သည်။
ရဟန်းပြုရာမှာကား၊ အနည်းဆုံးသီလသိက္ခာ ရှိသော ရဟန်းငါးပါးရှိမှ ပြုပေးနိုင်သည်။
ရဟန်းတို့ စောင့်ထိန်းရသော သိက္ခာပုဒ်မှာ အကျဉ်းအားဖြင့် ၂၂၇ ပါး၊ အကျယ်အားဖြင့် ကုဋေကိုး ထောင်ကျော် ဖြစ်သည်။
ရဟန်းပြုရာ၌ အမိဝမ်းတွင်း ပဋိသန္ဓေ နေသည့်နေ့မှစ၍ အသက်အရွယ် နှစ်ဆယ်နှစ် တင်းတင်းပြည့် မှ ရဟန်းပြုရသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ( ) ကိုးကား Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ။
ရဟန်းဟူသော အမည်သည် အရဟန္တပါဠိမှ ဖြစ်လာသော ရဟန္တာကို အတိုချုပ်ခေါ်သော အမည်ဖြစ်ဟန်တူသည်။
သို့ရာတွင် ဘိက္ခု၊ သမဏ၊ ပဗ္ဗဇ္ဇိတ စ သော ပါဠိတို့ကို ပြန်ဆိုထားသော မြန်မာအမည်လည်း ဖြစ်၏။
အသုံးအစွဲလည်း များလှသည်။
ပဗ္ဗဇ္ဇလေးမျိုးမှလာသော အလုံးစုံသော ရဟန်းနှင့် ဥပသမ္ပဒါလေးမျိုးမှလာသော အလုံးစုံသောရဟန်းနှင့် ဥပသမ္ပဒါ ရှစ်မျိုးမှလာသော အလုံးစုံသောရဟန်းကို ရသည်။
( ပဗ္ဗဇ္ဇမင်္ဂလာ။
) ရဟန်းဟူသည် - တရားကို ကောင်းစွာကျင့်ခြင်း၊ မှန်စွာကျင့်ခြင်း၊ ကုသိုလ်ပြုခြင်းသည် ကောင်း၏၊ကောင်းမှုပြုခြင်းသည် ကောင်း၏၊ မညှင်းဆဲခြင်းသည်ကောင်း၏၊ သတ္တဝါတို့ကို သနားခြင်းသည် ကောင်း၏ ဟု နှလုံးသွင်း ကျင့်နေသူ ဖြစ်သည်။
ဒီဃနိကာယ်၊မဟာဝဂ်၊ မဟာပဒါနသုတ် သာမဏေရ ပဗ္ဗဇ္ဖ လို့ အခေါ်ပြောင်းလိုက်လျှင် - လွတ်မြောက်အောင်ကျင့်နေသူ၊ အနှောင်အဖွဲ့ကင်းသူ၊ (တဏှာကင်းအောင် ကြိုးစားနေသူ ) ဖိအားကင်းအောင်နေသူ၊ ငြိမ်းချမ်းအောင်နေသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။
ဗုဒ္ဓသာသနာတွင်း ရဟန်း(သံဃာ) နှင့် သာသနာပ ရဟန်း နှစ်မျိုးလုံးနှင့်လည်း ဆက်ဆံသည်။
ထိုသို့ ဆက်ဆံသော်လည်း ပဗ္ဗဇ္ဇလေးမျိုးမှလာသော ရဟန်းတို့တွင် ဘိက္ခုပဗ္ဗဇ္ဇမှ လာသော ရဟန်းနှင့် သာမဏေရ ပဗ္ဗဇ္ဇမှ လာသော ရဟန်းကား ဗုဒ္ဓ သာသနာတွင်း ရဟန်းသာ ဖြစ်သည်။
ဣသိပဗ္ဗဇ္ဇမှ လာသော ဗုဒ္ဓသာသနာတွင်းနှင့် သာသနာပနှစ်မျိုးလုံး ရဟန်းဖြစ်သည်။
ဥပသမ္ပဒါ ရှစ်မျိုးမှလာသော ရဟန်းကား ဗုဒ္ဓသာသနာတွင်း ရဟန်းသာ ဖြစ်သည်။
ရဟန်းသာမဏေများ သင်ကြား လေ့ကျင့်ရမည့်တရားများမှ ၇၅-မျိုး သိက္ခာပုဒ်များကိုလည်း စောင့်ရှောက် ထိန်းသိမ်း၍ နေရသည်။
ရဟန်း ၈-မျိုး ရဟန်းများ ဆွမ်းခံကြွနေပုံ သာသနာ့ဝန်ထမ်း ရဟန်းဘဝနှင့် စပ်၍ ရဟန်းရှစ်မျိုးရှိကြောင်းကို ဦးစွာသိအပ်ပေ၏။
( အရှင်သာရိပုတ္တရာ စသည် ) သရဏဂမနူပသမ္ပဒါ-သရဏဂုံ ဆောက်တည်ကာမျှဖြင့် ဖြစ်လာသောရဟန်း။
( ဘုရားဖြစ်ခါစ ရှေးပိုင်းရဟန်းများ ) ဩဝါဒပဋိဂ္ဂဟဏူပသမ္ပဒါ-ဗုဒ္ဓ၏ ဩဝါဒကို ခံယူကာမျှဖြင့် ဖြစ်လာသော ရဟန်း။
( အရှင်မဟာကဿပ ) ပဉှာဗျာကရဏူပသမ္ပဒါ-ပြဿနာ ဖြေဆိုကာမျှဖြင့်ဖြစ်လာသောရဟန်း။
( အရှင်သောပါက ) အဋ္ဌဂရုဓမ္မ ပဋိဂ္ဂဟဏူပသမ္ပဒါ-ဂရုဓမ်ရှစ်ပါး ခံယူကာမျှဖြင့် ဖြစ်လာသော ရဟန်း။
( အရှင်မ မဟာပဇာပတိဂေါတမီ ) ဒူတေနူပသမ္ပဒါ-တဆင့်ခံ တမန်ဖြစ်လာသော ရဟန်း။
( အရှင်မ အဎ္ဍကာသီ ) အဋ္ဌဝါစီကူပသမ္ပဒါ-ရဟန်း၊ ရဟန်းမ၊ နှစ်ဖက်သံဃာမှ ဉတ္တိစတုတ္ထကံ နှစ်မျိုးဖြင့် ဖြစ်လာသော ရဟန်း။
( အခြားရဟန်းမများ ) ဉတ္တိစတုတ္ထကမ္မူပသမ္ပဒါ-ဉတ္တိစတုတ္ထကံဖြင့် ဖြစ်လာသော ရဟန်း။
( အရှင်ရာဓ-မှစ၍ မျက်မှောက်ခေတ်အထိ ရဟန်းများ ) ထို ၈-မျိုးတို့တွင် ၁၊ ၃၊ ၄၊ ၅ တို့သည် ဗုဒ္ဓကိုယ်တော်တိုင် ရဟန်းပြုပေးသော ရဟန်း အမျိုးအစားများ ဖြစ်ကြသည်။
ယင်း ဥပသမ္ပဒါရှစ်မျိုးကား အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။
(၁) ဧဟိဘိက္ခူပသမ္ပဒါ-မြတ်စွာဘုရားက ရဟန်းလောင်းအား ရဟန်းလာလှည့်၊ ဝဋ်ဆင်းရဲအဆုံးကိုပြုခြင်းငှာ မြတ်သော အကျင့်ကို ကောင်းစွာကျင့်လှည့်ဟု ခေါ်တော်မူသော စကားမျှ ဖြင့် ဖြစ်သော ရဟန်း၊ (ဧဟိဘိက္ခုရဟန်းများ)၊ ( ဧဟိ ဘိက္ခု။
) (၂) သရဏဂမဏူပသမ္ပဒါ-ဗုဒ္ဓံသရဏံ ဂစ္ဆာမိ စသော သရဏဂုံသုံးပါးကို ခံယူဆောက်တည်ကာမျှဖြင့် ဖြစ်သော ရဟန်း၊(ဉာတ်ကမ္မဝါ မပေါ်မီက ခွင့်ပြု သောရဟန်း)၊ ( သရဏဂုံ။
) (၃) ဩဝါဒပဋိဂ္ဂဟဏူပသမ္ပဒါ-မြတ်စွာဘုရားက ဤပုံ ဤနည်း ကျင့်ရမည်ဟု ပေးထားသော အဆုံးအမ ဩဝါဒကို လိုက်နာခံယူကာမျှဖြင့် ဖြစ်သောရဟန်း၊ (အရှင်မဟာကဿပ) (၄) ပဉှာဗျာကရဏူပသမ္ပဒါ-မြတ်စွာဘုရား၏ အမေး တော်ကို ဖြေဆိုကာမျှဖြင့် ဖြစ်သောရဟန်း၊ (ရှင်သောပါက) (၅) ဂရုဓမ္မ ပဋိဂ္ဂဟဏူပသမ္ပဒါ-ဂရုဓံတရားရှစ်ပါးကို တစ်သက်လုံး ကောင်းစွာကျင့်ပါမည်ဟု ဝန်ခံကာမျှဖြင့် ဖြစ် သောရဟန်း၊ (မိထွေးတော်ဂေါတမီ) ဂရုဓံတရားရှစ်ပါးကား (၁)ရဟန်း ဝါတော် တစ်ရာ ရှိပြီးသော ရဟန်းမိန်းမ(ဘိက္ခုနီ) သည် ယနေ့ ဖြစ်သစ်စရဟန်း ယောက်ျားငယ်အား ရှိခိုးခြင်း၊ ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်း၊ လက်အုပ်ချီခြင်းအမှုကို ပြုရခြင်း၊ (၂) ရဟန်း မိန်းမသည် ရဟန်းယောက်ျားနှင့် ကင်းကွာသောကျောင်း၌ ဝါမဆို ဝါမကပ်ရခြင်း၊ (၃) ရဟန်းမိန်းမသည် လခွဲတိုင်း လပြည့်လကွယ် အဖိတ်နေ့၌ ရဟန်းယောက်ျားများထံ သွား၍ ဤဥပုသ်သည် တစ်ဆဲ့လေးရက် ဥပုသ်လော၊ တစ်ဆဲ့ငါးရက် ဥပုသ်လောဟု ဥပုသ်ကို မေးမြန်းရခြင်းနှင့် ဥပုသ်နေ့ ဥပုသ်မပြုမီ ရဟန်းမိန်းမတစ်ဦးကို ရဟန်းယောက်ျားများထံ စေလွှတ်၍ ရဟန်းမိန်းမများ ဩဝါဒခံယူရန် တောင်းပန်ရခြင်း၊ (၄) ရဟန်းမိန်းမသည် ဝါကျွတ်သောအခါ ရဟန်းမိန်းမ သံဃာနှင့် ရဟန်းယောက်ျားသံဃာ နှစ်ပါးစုံ၌ ပဝါရဏာ ပြုရခြင်း၊ (၅) သံဃာဒိသေသိ အာပတ်သင့်သော ရဟန်းမိန်းမသည် ရဟန်းမိန်းမသံဃာနှင့် ရဟန်းယောက်ျားသံဃာ နှစ်ပါးစုံ၌ လခွဲပတ်လုံး မာနတ်ကျင့်ရခြင်း၊ (၆) ရဟန်းမိန်းမလောင်း သေက္ခမာန်မသည် နှစ်⁠နှစ်ပတ်လုံး ကျင့်ဝတ်တရား ခြောက်ပါးကို ကျင့်ပြီးမှ ရဟန်းမိန်းမ သံဃာနှင့် ရဟန်းယောက်ျားသံဃာ နှစ်ပါးစုံ၌ ရဟန်းခံရခြင်း၊ (၇) ရဟန်းမိန်းမသည် မည်သည့် ပရိယာယ် တစ်စုံတစ်ရာ မျှဖြင့် ရဟန်းယောက်ျားကို မဆဲရေးရ၊ မရေရွတ်ရ၊ (၈) ရဟန်းမိန်းမသည် ရဟန်းယောက်ျားအား မဆုံးမရ၊ ရဟန်းယောက်ျား၏ အဆုံးအမကိုသာ လိုက်နာ ရမည်။
) (၆) ဒူတေနူပသမ္ပဒါ-တမန်စေလွှတ်ကာမျှဖြင့် ဖြစ် သော ရဟန်း၊ (ပြည့်တန်ဆာမ-အဎ္ဎ ကာသိကာ) (၇) အဋ္ဌဝါစီ ကူပသမ္ပဒါ-ရဟန်းမိန်းမသသံဃာ၌ ဉာတ်တစ်ကြိမ်တမ္မဝါ သုံးကြိမ်အားဖြင့် လေးကြိမ်၊ ရဟန်း ယောက်ျား သံဃာ၌ ဉာတ်တစ်ကြိမ်၊ ကမ္မဝါသုံးကြိမ် အားဖြင့် လေးကြိမ်၊ ဤသို့ ဉာတ်-ကမ္မဝါရှစ်ကြိမ် ရွတ်ဖတ်ခြင်းဖြင့် ဖြစ်သော ရဟန်း၊ (ရဟန်း မိန်းမများ) (၈) ဉာတ္တိ စတုတ္ထ ကမ္မူပ သမ္ပဒါ-ရဟန်းယောက်ျား သံဃာ၌ ဉာတ်တစ်ကြိမ်၊ ကမ္မဝါသုံးကြိမ် အားဖြင့် လေးကြိမ်ရွတ်ဖတ်ခြင်းဖြင့် ဖြစ်သော ရဟန်း (ရဟန်း ယောက်ျားများ) ထိုဥပသမ္ပဒါ ရှစ်မျိုးတို့တွင် ဧဟိဘိက္ခူပသမ္ပဒါ၊ သရဏဂမဏူပ သမ္ပဒါ၊ ဩဝါဒပဋိဂ္ဂဟဏူပ သမ္ပဒါ၊ ပဉှာဗျာကရဏူပ သမ္ပဒါ၊ ဉာတ္တိစတုတ္ထ ကမ္မူပသမ္ပဒါ၊ ဤငါးမျိုးကား ရဟန်း ယောက်ျားများနှင့်သာ သက်ဆိုင်သည်။
ဂရုဓမ္မပဋိဂ္ဂဟဏူပမ္ပဒါ၊ ဒူတေနူပ သမ္ပဒါ၊ အဋ္ဌဝါစိကူပ သမ္ပဒါ၊ဤသုံးမျိုးကား ရဟန်း မိန်းမများနှင့်သာ သက်ဆိုင်သည်။
အထူးအားဖြင့် ရဟန်း ယောက်ျားများနှင့် သက်ဆိုင်သော ဥပသမ္ပဒါ ငါးမျိုးတွင် လည်း ရှေ့လေးမျိုးကား မြတ်စွာဘုရားလက်ထက်၌သာ ဖြစ် သောကြောင့်၎င်း၊ ရဟန်းမိန်းမများနှင့် သက်ဆိုင်သော ဥပသမ္ပဒါ သုံးမျိုးသည်လည်း ယခုအခါ ရဟန်းမိန်းမများ မရှိ သောကြောင့်၎င်း ရဟန်းယောက်ျားများနှင့် သက်ဆိုင်သော ပဉ္စမမြောက် ဉာတ္တိစတုတ္ထကမ္မူပသမ္ပဒါဖြင့်ဖြစ်သော ရဟန်းများ သာ ကျန်ရှိတော့သည်။
သို့အတွက် ယခုအခါ ရဟန်းခံကြသည် ကား ဉာတ္ထိစတုတ္ထ ကမ္မူပသမ္ပဒါဖြင့်သာ ရဟန်းခံကြရသည်။
ရဟန်းခံဆိုသည်မှာလည်း သိမ်တွင်း၌ ငါးပါး၊ ငါးပါး ထက်လွန်သော သံဃာစည်းဝေး၍ ရဟန်းလောင်းအား မြတ်စွာ ဘုရား ခွင့်ပြုပညတ်ထားသော သိက္ခာပုဒ်တို့ကို စောင့်ရှောက် ထိန်းသိမ်းရန် တာဝန်ပေးအပ်ကာ သံဃဘောင်သို့ သွင်းခြင်းကို ဉာတ်ကမ္မဝါရွတ်ဖတ်၍ သံဃာအား သဘောတူ၊ မတူ ပန်ကြား လျှောက်ထားရာ၊ ကန့်ကွက်သူရှိလျှင် ကံပျက်၍ ရဟန်းမဖြစ် ဘဲ၊ ကန့်ကွက်သူမရှိလျှင် သဘောတူ သံဃဆန္ဒဖြင့် ရဟန်း အဖြစ်သို့ ရောက်သည်။
ရဟန်းခံခြင်း၏ အဓိကရည်ရွယ်ချက် မှာလည်း ဝဋ်ဆင်းရဲကုန်ဆုံးရာ အရဟတ္တဖိုလ် နိဗ္ဗာန်သို့ ဆိုက် ရောက်ရန် ဖြစ်လေသည်။
ထိုရဟန်းမိန်းမ(သီလရှင်) ကား မြတ်စွာဘုရား လက်ထက် တော် ကပင် ရှိခဲ့၏။
မိထွေးတော် ဂေါတမီသည် သာကီဝင် မင်းသမီး ငါးရာ နှင့်တကွ ရှေးဦးစွာ ရဟန်းပြု၏။
နောက် အဆင့်ဆင့် ပွားများလာ ၍ သာသနာတော်တွင် ရဟန်းမိန်းမ သာသနာ ရဟန်းမိန်းမသံဃာဟု သီးခြားဖြစ်လာသည်။
ထိုစဉ်အခါက မဇ္ဈိမဒေသတွင် ရဟန်းမိန်းမတို့သည် အလွန်များကုန်၏။
( ကံဆောင်သံဃာ ) ( ဝတ်-ဉတ်-သိမ်-ကံ၊ ပရိသံ၊ ငါးတန္ သမ္ပတ္တိ။
ယင်းငါးပါး ညီညွတ်ပြည့်စုံမှ ဉတ္တိစတုတ္ထကံ အောင်မြင်၍ ရဟန်းဖြစ်နိုင်၏။
ထို့ကြောင့် ( သိက္ခာတင် ပဉ္စင်္ဂ ) ဟု ဆိုကြသည်။
ထိုတွင် ဝတ္ထုအရ ရဟန်းလောင်းသည် ယောက်ျားစစ် ဖြစ်ရခြင်း၊ အသက် ၂၀-ပြည့်ရခြင်း၊ တိတ္ထိ ( ဒိဋ္ဌိအယူရှိသူ ) မဟုတ်ရခြင်း၊ ပဉ္စာနန္တရိယ ကံကြီးများ ကျူးလွန်ထားသူ မဟုတ်ခြင်း-စသော အင်္ဂါတို့နှင့် ညီညွတ်သူ ဖြစ်ရ၏။
ဉတ္တိအနုဿာဝနတို့အရ ဉတ်ကမ္မဝါစာကို ဌာန်၊ ကရိုဏ်း၊ ပယတ်၊ သိထိလ၊ ဓနိတ ပီသစွာ မှန်မှန်ကန်ကန် ရွတ်ဖတ်နိုင်ရ၏။
) ရဟန်း မခံထိုက်သူများ သံဃာက ရဟန်းခံပေးရာ၌လည်း လူမြင်တိုင်း ရဟန်းခံ ပေးရသည်မဟုတ်။
အပြစ်ဒေါသ လွတ်ကင်း စင်ကြယ်၍ အသက်နှစ်ဆယ်ပြည့်သော သူကိုသာ ရဟန်းခံပေးရသည်။
(၁) ပဏ္ဍက--ပဏ္ဍုတ်၊ ဖိုမလိင်အင်္ဂါ ထင်ရှားမရှိသောသူ၊ (၂) ထေယျသံဝါသက--ကိုယ်တိုင် သင်္ကန်းဝတ်၍ ရဟန်းအသွင်ကို ခိုးယူသောသူနှင့် ရဟန်းစစ်မဟုတ်ဘဲလျက် ရဟန်းစစ်ယောင် ရဟန်းစစ်တို့နှင့် ပေါင်းသင်းနေထိုင်သူ၊ (၃) တိတ္ထိယပက္ကန္တက --ရဟန်းစစ်ဖြစ်လျက် ရဟန်းဘောင်မှ စွန့်ခွာ၍ တိတ္ထိဘောင်သို့ ဝင်ကာ ရဟန်းခံသောသူ၊ (၄) တိရစ္ဆာန-ဗြဟ္မာ၊ နတ်၊ ဂဠုန်၊ နဂါး စသော တိရစ္ဆာန်၊ (၅) မာတုဃာတက--အမိရင်းကို သတ်သောသူ၊ (၆) ပိတုဃာတက--အဘရင်းကို သတ်သောသူ၊ (၇) အရဟန္တဃာတက--ရဟန္တာကို သတ်သောသူ၊ (၈) လောဟိတုပ္ပါဒက--မြတ်စွာဘုရားအား သွေးစိမ်းတည်အောင်၊ သွေးခြည်အုအောင် ပြုသောသူ၊ (၉) သံဃဘေဒက --သံဃာကို ဝိနည်းကံဖြင့် ဂိုဏ်းခွဲသောသူ၊ (၁ဝ) ဘိက္ခုနီ ဒူသက--ရဟန်းမိန်းမကို ပေါင်းဖော်ဖျက်ဆီးသောသူ၊ (၁၁) ဥဘတောဗျဉ္စနက--ဖိုမလိင်အင်္ဂါ နှစ်မျိုးပါရှိသောသူ၊ ဤသူ တစ်ကျိပ်တစ်ယောက်တို့ကား အပြစ်မလွတ်ကင်း၊ မစင်ကြယ်သော အဘဗ္ဗ ပုဂ္ဂိုလ်များဖြစ်၍ ရဟန်းမခံထိုက်၊ ရဟန်းခံ မပေးရ။
သံဃာက မသိ၍လည်းကောင်း သိလျက်နှင့်လည်းကောင်း ရဟန်းခံပေးသော်လည်း ရဟန်းမဖြစ်။
ပြည့်စုံရမည့် အင်္ဂါ ငါးပါး အပြစ်ဒေါသ လွတ်ကင်း၍ စင်ကြယ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ပင် ဖြစ်သော်လည်း ရဟန်းခံရာ၌ (၁) ဝတ္ထုသမ္ပတ္တိ -အဘဗ္ဗပုဂ္ဂိုလ် တစ်ကျိပ်တစ်ယောက်မှ လွတ်ကင်း၍ အသက်နှစ်ဆယ်ပြည့်သဖြင့် ရဟန်းလောင်း၏ ပြည့်စုံခြင်း၊ (၂) သီမသမ္ပတ္တိ-- သိမ်၏ ပြည့်စုံခြင်း၊ (၃) ဉာတ္တိသမ္ပတ္တိ--ဉာတ်၏ ပြည့်စုံခြင်း၊ (၄) အနုသာဝန သမ္မတ္တိ--ကမ္မဝါ၏ ပြည့်စုံခြင်း၊ (၅) ပရိသ သမ္ပတ္တိ--ရဟန်းစစ် ငါးပါး၊ ငါးပါးထက်အလွန်ရှိသဖြင့် ပရိသတ်၏ ပြည့်စုံခြင်းဟူ၍ အင်္ဂါငါးပါးရှိသည်။
ထိုအင်္ဂါ ငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံမှ ရဟန်းဖြစ်သည်။
ထိုအင်္ဂါငါးပါး နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ ရဟန်းကိုပင် ပဉ္စင်းဟု ခေါ်ဆိုကြပြန်သည်။
ရဟန်းဖြစ်ကြရာ၌ ကောဏ္ဍညထေရ်သည် ဤဘုရားသာသနာ၌ အစအဦးဆုံး ရဟန်းဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တည်း။
မှီရာပစ္စည်း လေးပါးနှင့် ပရိက္ခရာရှစ်ပါး ရဟန်းများမှာ (၁) ကျောင်း၊ (၂) သင်္ကန်း၊ (၃) ဆွမ်း၊ (၄) ဆေးဟူ၍ မှီရာပစ္စည်း လေးပါးရှိသည်။
ထိုပစ္စည်းလေးပါး ကိုမှီ၍ သာသနာ၌ ရှည်မြင့်စွာ တရားအားထုတ်နိုင်သည်။
ထို့ပြင် (၁) ခါးဝတ်သင်းပိုင် သင်္ကန်း၊ (၂) ကိုယ်ဝတ်ဧကသီ သင်္ကန်း၊ (၃) နှစ်ထပ်ဒုကုဋ်သင်္ကန်းကြီး (၄) သပိတ်၊ (၅) ပဲခွပ်၊ သို့မဟုတ် သင်ဓုန်းထား၊ (၆) အပ်၊ (၇) ခါးပန်းကြိုး၊ (၈) ရေစစ်-ဓမကရိုဏ်ဟူ၍ ပရိက္ခရာရှစ်ပါးရှိသည်။
( ပရိက္ခရာ။
) ထိုပရိက္ခရာ ရှစ်ပါးကို သုံးဆောင်ကာနေထိုင်ရသည်။
သီတင်းသုံးဖော် ငါးဦး ထို့ပြင် (၁) ရဟန်းယောက်ျား၊ (၂) ရဟန်းမိန်းမ၊ (၃) သာမဏေယောက်ျား၊ (၄) သာမဏေမိန်းမ၊ (၅) ရဟန်းမိန်းမလောင်း သေက္ခမာန်မဟူ၍ သီတင်းသုံးဖော် ငါးဦးရှိသည်။
ထိုသီတင်းသုံးဖော်ငါးဦးတို့ တစ်ဦးကိုတစ်ဦး အမှီပြုကာ နေထိုင်ရသည်။
ယခုအခါ ရဟန်းယောက်ျားနှင့် သာမဏေ ယောက်ျားနှစ်ဦးသာ ရှိတော့သည်။
ရဟန်းတို့၏ ကျင့်ဝတ် ထို့ပြင် ရဟန်းများ၏ ကျင့်ဝတ်သိက္ခာပုဒ်မှာလည်း အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ရဟန်းယောက်ျားများအတွက် နှစ်ရာ နှစ်ဆယ် ခုနစ်ပါး၊ ရဟန်းမိန်းမများအတွက် သုံးရာတစ်ဆယ့်တစ်ပါး၊ အကျယ်အားဖြင့် နေ-နတ်-ဦး-တိုင်-၈-နိုင်-မိုး-နံ-ဟုန်-ယာဉ်-ဈာန်၊ မှတ်ရန် သိက္ခာဂဏန်းတည်း။
ဟု ရှေးဆရာကြီးများ စပ်ဆိုထားသည့် ပဋိလောမအားဖြင့် ကောက်ယူရသော ပိဋကတ် သင်္ချာ လင်္ကာအရ ကုဋေ ကိုးထောင်-တစ်ရာ-ရှစ်ဆယ်-ငါးသန်း-သုံးသောင်း-ခြောက် ထောင် အရေအတွက်ရှိသည်။
ထိုသိက္ခာပုဒ်များကို စောင့်ရှောက် ထိန်းသိမ်း၍ နေရသည်။
ထို့ပြင် ရဟန်းများမှာ (၁) ဂန္ထဓုရ-ဘုရားဟော ပိဋကတ် ကျမ်းဂန်တို့ကို သင်အံ ပို့ချ ကြည့်ရှု မှတ်သားဆောင်ရွက်ခြင်း၊ (၂) ဝိပဿနာဓုရ-သမထဘာဝနာ၊ ဝိပဿနာ ဘာဝနာကို အားထုတ်ကြိုးစားပွားများခြင်းဟူ၍ အမြဲမပြတ် လုပ်အပ်သော လုပ်ငန်းနှစ်မျိုးသာ ရှိသည်။
ထိုနှစ်မျိုးသော လုပ်ငန်းမှ အလွတ်ဖြစ်သော လုပ်ငန်းများကား ရဟန်းများနှင့် မသက်ဆိုင်။
သာသနာပြင်ပ ဗာဟိရလုပ်ငန်းများသာ ဖြစ်သည်။
ရဟန်းတို့၏ အညစ်အကြေး ထို့ပြင် ကမ္ဘာလောကကြီးတစ်ခုလုံး၌ အရောင်အဝါကို ပေးတတ်သော နေ၊ လ တို့သည် (၁) မိုးတိမ်၊ (၂) ဆီးနှင်း၊ (၃) မီးခိုးနှင့် မြူ၊ (၄) ရာဟု ဤအညစ်အကြေးလေးပါးတို့နှင့် တွေ့ကြုံသောအခါ အရောင်အဝါ မထွန်းလင်းနိုင်ကုန်၊ မတောက်ပနိုင်ကုန်၊ မတင့်တယ်နိုင်ကုန်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့သည်လည်း (၁) သေအရက်သောက်ခြင်း၊ (၂) မေထုန်မှီဝဲခြင်း၊ (၃) ရွှေငွေကို သာယာကိုင်ခံခြင်း၊ (၄) မှားယွင်းစွာအသက်မွေးမြူခြင်း ဤအညစ်အကြေးလေးပါးတို့နှင့် တွေ့ကြုံသောအခါ သီလရောင်၊ သမာဓိရောင်၊ ပညာ ရောင်တည်းဟူသော အရောင်အဝါတို့သည် မထွန်းလင်းနိုင်ကုန်။
မတောက်ပနိုင်ကုန်။
မတင့်တယ်နိုင်ကုန်။
ထို့ကြောင့် ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့သည် ယင်းအညစ်အကြေး လေးပါးတို့နှင့် ကင်းလွတ်အောင် စောင့်ရှောက်နေထိုင်ကြရသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁) ရဟန်းပြုရခြင်း၏ မျက်မှောက်ဘဝ ရကျိုး ၁၄ မျိုး ၁။
ကျွန်ယောက်ျားရဟန်းပြုသဖြင့် မင်း၏ အပူဇော်ကို ခံရခြင်း၊ ၂။
မင်း၏ အခွန်ထမ်းလယ်သမား ရဟန်းပြုသဖြင့် မင်း၏ အပူဇော်ကို ခံရခြင်း၊ ၃။
သီလ, သမာဓိ, ပညာ, ဣန္ဒြေ စသော တရားတို့ကို ပွားများသဖြင့် ပထမဈာန်ကို ရခြင်း၊ ၄။
ဒုတိယဈာန်ကို ရခြင်း၊ ၅။
တတိယဈာန်ကို ရခြင်း၊ ၆။
စတုတ္ထ (ပဉ္စမ)ဈာန်ကို ရခြင်း၊ ၇။
ဝိပဿနာဉာဏ်ကို ရခြင်း၊ ၈။
မနောမယိဒ္ဓိဉာဏ်ကို ရခြင်း၊ ၉။
ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏ်ကို ရခြင်း၊ ၁၀။
ဒိဗ္ဗသောတဉာဏ်ကို ရခြင်း၊ ၁၁။
စေတောပရိယဉာဏ်ကို ရခြင်း၊ ၁၂။
ပုဗ္ဗေနိဝါသ ဉာဏ်ကို ရခြင်း၊ ၁၃။
စုတူပပါတဉာဏ်ကို ရခြင်း၊ ၁၄။
အာသဝက္ခယမည်သော အရဟတ္တ မဂ်ဉာဏ်ကို ရခြင်း။
(ဒီ၊၁၊၅၆။
) (ဒီ၊မြန်၊၁။
)♦ပိဋကတ်သုံးပုံ သရုပ်စုံအဘိဓာန် ကိုးကား Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ။
အရဟံ-ပုဒ်၏ အဖွင့် (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၈၄)နှင့် ဤ အရဟန္တပုဒ်၏ အဖွင့် (ဝိမာန၊ဋ္ဌ၊၉၅။
ပေတ၊ဋ္ဌ၊၇)တို့သည် အတူတူပင် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဋီကာတို့၌ အာရကာစသည်မှ အရဟံဖြစ်အောင်ရုပ်စီရင် သကဲ့သို့ အာရကာ-စသည်မှ အရဟန္တာ ဖြစ် အောင်လည်း ရုပ်စီရင်ရမည်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။
ဝိ၊ပိ၊ဓာန်-၌လည်း “အရဟ + အန္တ”ဖြင့် အရဟန္တ-ပြီးသကဲ့သို့ (န+ရဟော-စသော) အခြားသော ဝိကပ်ဖြင့်ပြီးသော ပုဒ်ဟူသမျှလည်း ဂစ္ဆန္တာဒိဂဏိက အရဟန္တ-ချည်း ပြီးရ သည်ဟု ဆို၏။
အရဟံ-နှင့်လည်း ယှဉ်ကြည့်။
အရဟန္တပုဒ်၏ လိင်ကို ဆိုရာ၌ နီတိ၊ ပဒ။
၂၃၀-၌ ပုလ္လင်ရုပ်စဉ် တစ်မျိုးသာ ပြ၍ ထီ၊ နပုံး-လိင် မထင်ရှားဟု မိန့်သည်။
အပြည့်အစုံကို ထိုနီတိ၌ ကြည့်။
] (က) ကိလေသာတို့မှ ဝေးတော်မူသော၊ (ခ)ကိလေသာရန်သူတို့ကို ပယ်သတ်တော် မူတတ်သော၊ (ဂ) သံသာရာစက်၏ အကန့်တို့ကို ဖျက်ဆီးတော် မူတတ်သော၊ (ဃ) ပစ္စည်းလေးပါး၊ ပူဇော်အထူးမြတ်သောအလှူကို ခံယူတော်မူထိုက်သော၊ (င)မကောင်းမှုကို ဆိတ်ကွယ်ရာအရပ်၌ပင် ပြုလုပ်‌တော်မမူသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ဟု ခေါ်ပါသည်။
ရူပရာဂ, အရူပရာဂ, မာန, ဥဒ္ဓစ္စ, အဝိဇ္ဇာတို့ကို အကြွင်းမဲ့ပယ်ပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ဟု ခေါ်သည်။
အဘိ၊ပု၊၁၂၀၁-ကြည့်။
ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် - သုက္ခဝိပဿက ရဟန္တာ, သမထယာနိက ရဟန္တာ ဟူ၍ ၂-မျိုးရှိ၏။
ခုဒ္ဒက၊ဋ္ဌ၊၁၅၃။
သုတ္တနိ ဋ္ဌ၊၂၊၂၈၂-ကြည့်။
သုညတဝိမောက္ခ, အနိမိတ္တဝိမောက္ခ, အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခ ၃-ပါးကို တည်၍ ပဋိပဒါ ၄-ပါးဖြင့် မြှောက်သော် ရဟန္တာ ၁၂-မျိုးဖြစ်၏။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၅၃-ကြည့်။
၎င်း ၁၂-မျိုးကို ပညာဝိမုတ္တ, ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ တေဝိဇ္ဇ, ဆဠဘိည, ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တ ၅-မျိုးတို့ဖြင့် မြှောက်၍ စုစုပေါင်းမှာ ရဟန္တာ-၆၀ ဖြစ်သည်။
ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၂၊၅၃၂၊ ၅၃၃-ကြည့်။
ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်မှာ အရာအားလျော်စွာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓ, ဗုဒ္ဓသာဝက အရဟတ္တဖလဋ္ဌာန် ပုဂ္ဂိုလ်တို့ပင် ဖြစ်ကြသည်။
တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၃ ရဟန္တာ အရဟတ္တမဂ်ကို ရသောသူ ဖြစ်သည်။
အရဟတ် ဟုလည်း ခေါ်သေးသည်။
ရဟန္တာကို သတ်မိလျှင် ရဟန်းမခံထိုက်သည့်အပြင် အပါယ်ငရဲလည်း ကျရောက်သည်။
ရဟန္တာဓာတ်တော်သည် ကျလိုသောအခါနှင့် အဓိဋ္ဌာန်ထားသောအခါမှသာ ကျသည်။
ဘုရားရှင်ပွင့်တော်မူပြီးနောက် ဘုရားရှင် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ သီတင်းသုံးနေတော်မူလတ်သော်၊ ပျူလူမျိူးဥက္ကလာပတိုင်းမှလာသော ဘလ္လိက၊ တပုဿ ကုန်သည်နှစ်ယောက်တို့သည် မြတ်စွာဘုရားထံပါးသို့ကပ်လေ၍၊ မြတ်စွာဘုရားကိုရှိခိုး၍၊ သင့်တင့်သောနေရာ၌ နေကုန်၏။
ဘုရားရှင်လည်း ၎င်းတို့ကို တရားဟောတော်မူရာ တပုဿသည် သောတာပန်ဖြစ်၍ ရတနာသုံးပါးအား လုံးဝဥဿုံကြည်ညိုသော ဥပသကာဖြစ်ပြီး ဘလ္လိကမူကား အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးရှိသော ဘလ္လိကထေရ်မည်သော ရဟန္တာဖြစ်၏။
သမိုင်းဖြစ်တော်စဉ်အရ မြတ်စွာဘုရားရှင် ဝါတော်(၂ဝ)အရ မဟာသက္ကရာဇ် (၁၂၃)ခုနှစ်၌ သိကြားမင်းဖန်ဆင်းအပ်သော နတ်ပန်းရထားဖြင့် ရဟန္တာ(၅ဝဝ)ခြံရံပြီး ဧရာပထနတ် နဂါးသားအဖလှူဒါန်းသော ဇလုံတောင်သို့ ကြွရောက်တော်မူခဲ့သည်။
ပထမမြန်မာနိုင်ငံတော် ပုဂံပြည်သူတို့ကို စစ်မှန်သော ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာဖြင့် လမ်းမှန်ပြညွှန်ပေးခဲ့သူမှာ ရှင်အရဟံဟူသော ရဟန္တာမြတ်ဖြစ်သည်။
ရဟန္တာတို့၏ သဘာဝ ရဟန္တာအသျှင်တို့၏ နှလုံးသွင်း ၆-မျိုး-အံ-၆-ပါ-၃၃၁၊ အံ-၆-ဋ္ဌ-၁၂၅၊ သောဏသုတ်၊ ၁-နေက္ခမ္မာဓိမုတ္တ၊ ၂-ပဝိဝေကာဓိမုတ္တ၊ ၃-အဗျာပဇ္ဇာဓိမုတ္တ၊ ၄-တဏှာက္ခယာဓိမုတ္တ၊ ၅-ဥပါဒါနက္ခယာဓိမုတ္တ၊ ၆-အသမ္မောဟာဓိမုတ္တ။
ဝိ-၃-ပါ-၂၇၀၊ ဝိ-၃-ဋ္ဌ-၃၆၅။
၎င်းတို့၏ အလေ့အကျင့်ကို ပြဆိုခဏ်း၊ မဟာနိ-ပါ-၅၀၊ ၅၃၊ မဟာနိ-ဋ္ဌ-၁၆၈မှ-၁၇၄-အထိ။
ပိဋကတ်လမ်းညွှန် (ဦးသီဟဗလ) ရဟန္တာအသျှင်တို့ နေထိုင်ခြင်းသုံးမျိုး၊-(၁-သုညတဝိဟာရ၊ ၂-အနိမိတ္တဝိဟာရ၊ ၃-အပ္ပဏိဟိတဝိဟာရ)၊ ပဋိသံ-ဋ္ဌ-ပ-အုပ်-၂၄၉၊ ပဋိသံ-ပါ-၆၀။
ရဟန္တာဖြစ်ပြီးကာစ၌ ငါသိသောတရားကို အလုံးစုံသော လူ, နတ်, ဗြဟ္မာတို့ လျင်မြန်စွာ သိကြပါစေ-ဟူသော စိတ် ထားဖြစ်ပေါ်လာခြင်း၊ အရဟတ္တဖိုလ်ရကြောင်းကို အခြားသူကိုအား မပြောကြားလိုခြင်း၊ ဤအခြင်းအရာနှစ်ပါး ဖြစ်ပေါ်လာတတ်ကြောင်း၊ သဂါထာ-သံ-ဋ္ဌ-၆၉။
မိလိန္ဒမင်းကြီးက အသျှင်နာဂသေနမထေရ်အား ရဟန္တာလော-ဟုမေးရာဟုတ်ကြောင်းတိုက်ရိုက်မဖြေဘဲ သွယ်ဝိုက်၍ ဖြေကြားတော်မူပုံ၊ မိလိန္ဒ-ပါ-၃၁၊ ၄၈၊ ရဟန္တာအသျှင်တို့မှာ အကြောင်းမရှိဘဲ ပြုံးတော်မမူကြကြောင်း၊ ဝိ-၁-ဋ္ဌ-ဒု-အုပ်-၉၆။
ရဟန္တာအသျှင်တို့မှာ ကဲ့ရဲ့သင့်သူကို အပြစ်ဖြစ်မည်ကို သနားတော်မူသောကြောင့် ပရူပဝါဒဘေးကို စောင့်ရှောက်တော်မူကြကြောင်း၊ ပဏ်-၁-ဋ္ဌ-ဒု-အုပ်-၂၈၃။
ဓမ္မသေနာပတိသဒိသဿာပိ ခီဏာသဝဿ မနောဒွါရေ သဥပါရမ္ဘဝသေန မနောဒုစ္စရိတံ ဥပ္ပဇ္ဇတိဧဝ-ဟု ဖွင့်ပြထားပုံ၊ ဒီဃ-၃-ဋ္ဌ-၁၇၅၊ (ဥပနိက္ခတ္တသာဒိယနဝသေန မနောဒွါရေ ရူပိယပ္ပဋိဂ္ဂဟဏာပတ္တိံ အာပဇ္ဇတိ) ဤစကားနှင့်စပ်၍ ဖွင့်ပြခြင်းဖြစ်၏။
ရဟန္တာအသျှင်တို့ လောကဝေါဟာရ သုံးစွဲသော်မူကြပုံကို ရှင်းပြခန်း၊ သဂါထာ-သံ-ပါ-၁၃၊ သဂါထာ-သံ-ဋ္ဌ-၅၀။
ရဟန္တာအသျှင်တို့ မလွန်ကျူးသောအရာများ သုတဝါသုတ်၊ သဇ္ဈသုတ်၊ အံ-၉-ပါ-၁၇၇၊ ၈၊ အံ-၉-ဋ္ဌ-၂၆၅။
ဓမ္မ-ဋ္ဌ-ပ-အုပ်-၃၁၂။
ဓမ္မ-ဋ္ဌ-ဒု-အုပ်-၄၁၀။
လက်နက်ကိုစွန့်ပယ်ထားကြောင်း၊ ဓမ္မ-ဋ္ဌ-ဒု-အုပ်-၄၁၆။
ဖရုသဝါစာကိုလည်း ပယ်စွန့်ထားကြောင်း၊ ဓမ္မ-ဋ္ဌ-ဒု-အုပ်-၄၂၀၊ ဝါသနာကိုမူ မစွန့်ပယ်နိုင်ကြောင်း မိန့်ဆိုထား၏။
ဗြာဟ္မဏဝဂ္ဂအကုန်၊ ဓမ္မ-ဋ္ဌ-ဒု-အုပ်-၃၉၃-မှ-၄၅၄-အထိ။
ကာမဂုဏ်မခံစားတော့ကြောင်း၊ အပ-ဋ္ဌ-ဒု-အုပ်-၂၇၃။
မိစ္ဆာဇီဝအမှုများကိုလည်း မဂ်ဖြင့်ပယ်ထားပြီးဖြစ်ကြောင်း၊ ဥဒါန-ဋ္ဌ-၁၅၀၊ သိက္ခာပုဒ်များကိုလည်း အသက်နှင့် လဲ၍ စောင့်ရှောက်တော်မူကြကြောင်း၊ ထေရ-ဋ္ဌ-ဒု-အုပ်-၁၄၀၊ ထေရ-ပါ-၂၉၃၊ ခီဏာသဝေါ တာဝ လောကဝဇ္ဇံ နာပဇ္ဇတိ၊ ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇမေဝ အာပဇ္ဇတိ၊ အံ-၃-ဋ္ဌ-၂၁၆၊ အံ-၃-ပါ-၂၃၄။
ဒီဃ-၃-ဋ္ဌ-၁၇၅။
ခီဏာသဝ အဘဗ္ဗဋ္ဌာနဝဏ္ဏနာ၊ ဒီဃ-၃-ပါ-၁၀၈၊ ဒီဃ-၃-ဋ္ဌ-၉၆။
အာရုံ ၆-ပါး၌ မနဿ ဒေါမနဿ မဖြစ်ဘဲ ဥပေက္ခာသာဖြစ်တော့ကြောင်း၊ အံ-၄-ပါ-၅၁၉၊ အံ-၄-ဋ္ဌ-၃၆၈။
တုဝဋ္ဋကသုတ်၊ သုတ္တ-ပါ-၄၂၁၊ သုတ္တ-ဋ္ဌ-ဒု-အုပ်-၂၇၇။
ရဟန္တာဖြစ်ရန် ကျင့်စဉ်ကိုလည်း ဟောထားတော်မူ၏။
မဟာနိ-ပါ-၂၆၃၊ မဟာနိ-ဋ္ဌ-၃၂၆။
စေတသိကဒုက္ခ လည်းမရှိတော့ကြောင်း၊ ဓမ္မ-ဋ္ဌ-ပ-အုပ်-၃၈၃။
ဥဒါန-ဋ္ဌ-၁၄၈၊ ဥဒါန-ပါ-၁၀၀။
ထေရ-ပါ-၃၂၀၊ ထေရ-ဋ္ဌ-ဒု-အုပ်-၂၆၆။
မိလိန္ဒ-ပါ-၄၄။
ဒကာ-ဒကာမ-ပစ္စည်း၌လည်း မကပ်ငြိတော့ကြောင်း၊ ဓမ္မ-ဋ္ဌ-ပ-အုပ်-၃၈၅။
ပစ္စယသံယုတ္တကထာကိုလည်း မပြောဆိုတော့ကြောင်း၊ ဓမ္မ-ဋ္ဌ-ပ-အုပ်-၃၈၈။
ဆီ-ဆန်-စသည်ကို သိုမှီး၍ပင် မသုံးဆောင်တော့ကြောင်းမိန့်ဆိုထားပုံ၊ ပဏ်-၂-ဋ္ဌ-၁၆၂၊ ပဏ်-၂-ပါ-၁၉၂၊ အခြားဂိလာန စသည်တို့အတွက်ကား သိုမှီးထားသေး၏။
(မဂ်ပယ်သောကိလေသာ အခန်း၌လည်းကောင်း၊ အရိယာခဏ်း၌လည်းကောင်း တွဲလျက်ပြထားတတ်၏)။
ရဟန္တာအသျှင်တို့နှင့်စပ်၍ မှတ်သားဖွယ်များ ရဟန္တာအသျှင်တို့ ပရိနိဗ္ဗာန်စံခြင်းနှင့်စပ်၍ မေးဖြေထားပုံ၊ ပဏ်-၂-ပါ-၁၅၄၊ ပဏ်-၂-ဋ္ဌ-၁၃၈။
ဘုရားရှင်မှတပါး အခြားပုဂ္ဂိုလ်များရဟန္တာဖြစ်နိုင် မဖြစ်နိုင်မေးလျှောက်၍ ဖြေထားသော မဟာဝစ္ဆသုတ်၊ ပဏ်-၂-ပါ-၁၅၆၊ ပဏ်-၂-ဋ္ဌ-၁၃၉။
ရဟန္တာဖြစ်ကြောင်း ၇-ပါး၊ နိဒ္ဒသဝတ္ထု၊ (နိ-ခဏ်း၌ ရေးခဲ့ပြီ)။
ရဟန္တာတို့အကျင့် နှင့် တိတ္ထိတို့အကျင့်ကို ခွဲခြားဟောထားသော ဒုဋ္ဌဋ္ဌကသုတ်၊ (ဒု-ခဏ်း၌ ရေးခဲ့ပြီ)။
အရဟတ္တဖိုလ်ရရန်ကျင့်စဉ်ကို ဟောထားသော တုဝဋ္ဋကသုတ်၊ (တု-ခဏ်း၌ရေးခဲ့ပြီ)။
ရဟန္တာ အသျှင်မြတ်တို့သော်ပင် ဖလသမာပတ်ကို ဝင်စားလိုသော် သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်ကို သုံးသပ်ရသေးကြောင်း၊ ပဋိသံ-ပါ-၆၃၊ ပဋိသံ-ဋ္ဌ-ပ-အုပ်-၂၅၂။
ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ခန္ဓာကိုယ်ကို နတ်တို့က ဖေါက်ထွင်း၍ မမြင်နိုင်ကြကြောင်း၊ ဒီဃ-၂-ဋ္ဌ-၁၇၀၊ ဒီဃ-၂-ပါ-၁၁၅။
ရဟန္တာဖြစ်သော လူနှင့်နတ်တို့အတွက် ဖြေရှင်းထားသော ပဥှာဗျာကရဏ ဝဏ္ဏနာ၊ ဒီဃ-၃-ပါ-၁၁၀၊ ဒီဃ-၃-ဋ္ဌ-၉၇။
ရဟန္တာအသျှင်တို့က လက်ဖျောက်တီး၍ နှင်ထုတ်လျှင် နတ်များပင် မနေနိုင်ကြကြောင်း၊ ဥဒါန-ဋ္ဌ-၅၆၊ ဓမ္မ-ဋ္ဌ-ဒု-အုပ်-၆၊ ရဟန္တာအသျှင်တို့ကို မြင်ရကြားရရုံမျှနှင့်ပင် ကျေးဇူးများလှကြောင်း ဟောထားသော သမ္မန္နသီလသုတ်၊ ဣတိ။
ရဟန္တာသာမဏေတို့က ပုထုဇဉ်ရဟန်းတို့အပေါ်၌ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ် ပြုကြရသည်သာ ဖြစ်ကြောင်း၊ ဒီဃ-၁-ပါ-၉၄၊ ဒီဃ-၁-ဋ္ဌ-၂၄၀ ကတမော ဒကတိဿသုတ်၊ သဂါထာ-သံ-ပါ-၁၅၀၊ သဂါထာ-သံ-ဋ္ဌ-၁၉၇၊ ကာလိကသုတ်၊ သဂါထာ-သံ-ပါ-၁၅၀၊ သဂါထာ-သံ-ဋ္ဌ-၁၉၆။
ရဟန္တာ အသျှင်တို့၏ သီလ, သမာဓိ, ပညာကို ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ချင်းသာ သိနိုင်ကြောင်း၊ ပုထုဇဉ်ကမူ မသိနိုင်ကြကြောင်းဂါထာ၊ နေတ္တိ-ပါ-၁၁၁၊ နေတ္တိ-ဋ္ဌ-၂၂၆။
ရဟန္တာအသျှင်တို့ အိပ်စက်ရကြောင်းကို ရှင်းပြခန်း-ပဏ်-၁-ဋ္ဌ-ဒု-အုပ်-၁၉၄၊ ပဏ်-၁-ပါ-၃၁၆။
သဂါထာ-သံ-ပါ-၁၉၉၊ သဂါထာ-သံ-ဋ္ဌ-၂၆၃၊ ဥပဋ္ဌာနသုဟ်။
အဘိ-၁-ဋ္ဌ-၄၀၉၊ အဘိ-၁-ပါ-၂၃၃၊ ရဟန္တာအသျှင်တို့ သေခြင်းကို မကြောက်လန့်ကြကြောင်း-ဂါထာ၊ မဟာနိ-ဋ္ဌ-၃၀၅။
အဇိတတ္ထေရဂါထာ၊ ထေရ-ပါ-၂၂၄၊ ထေရ-ဋ္ဌ-ပ-အုပ်-၉၁။
ထေရ-ပါ-၂၃၀၊ ထေရ-ဋ္ဌ-ပ-အုပ်-၁၄၈။
ထေရ-ပါ-၂၅၇၊ ထေရ-ဋ္ဌ-ပ-အုပ်-၄၀၂။
မိလိန္ဒ-ပါ-၂၀၄၊ ဓမ္မ-ဋ္ဌ-ဒု-အုပ်-၃၄၈၊ ၄၀၆၊ ၄၅၂။
ဥဒါန-ပါ-၁၃၂၊ ဥဒါန-ဋ္ဌ-၂၄၅။
ရဟန္တာအသျှင်တို့နှင့် စပ်၍ ယူမှားချက်များ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့ ရပြီးသောတရားများ ဆုတ်ယုတ်သေး၏ဟု ယူမှားသည်ကို ရှင်းပြသော ပရိဟာနိယကထာ၊ အဘိ-၅-ပါ-၆၁၊ အဘိ-၅-ဋ္ဌ-၁၄၁၊ သကဝါဒီက လောကီ သမာပတ်သာ ဆုတ်ယုတ်၍ မဂ်ဖိုလ်ကား မဆုတ်ယုတ်ကြောင်း ရှင်းပြထား၏။
ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့အား မသိမှုမောဟရှိသေး၏ဟု ယူမှားသည်ကို ရှင်းပြသော အညာဏဒိကထာ၊ အဘိ-၅-ပါ-၁၃၄၊ အဘိ-၅-ဋ္ဌ-၁၆၁။
ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့ ရာဂမှကင်းလွတ်ခြင်း၌ အကျိုးမရှိဟု ယူမှားသည်ကို ရှင်းပြသော ဝိမုတ္တိကထာ၊ အဘိ-၅-ပါ-၁၈၁၊ အဘိ-၅-ဋ္ဌ-၁၇၀။
ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့ သန္တာန်၌ ဖြစ်သမျှသော တရားများသည် အနာသဝချည်းတည်းဟု ယူမှားသည်ကို ရှင်းပြသော အနာသဝကထာ၊ အဘိ-၅-ပါ-၂၀၅၊ အဘိ-၅-ဋ္ဌ-၁၇၈၊ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့မှာ တပြိုင်နက် ဥပေက္ခာ ၆-ပါးလုံးပြည့်စုံ၏ဟု ယူမှားသည်ကို ရှင်းပြသော ဥပေက္ခာသမန္နာဂတကထာ၊ အဘိ-၅-ပါ-၂၁၁၊ အဘိ-၅-ဋ္ဌ-၁၈၀။
ရဟန္တာဖြစ်ပြီးမှ ရှေးအတိတ်ဘဝများက ရဟန္တာကိုစွပ်စွဲခဲ့ဘူးလျှင် လျှောကျရသေး၏ဟု ယူမှားသည်ကို ရှင်းပြသော ကမ္မဟေတုကထာ၊ အဘိ-၅-ပါ-၂၉၃၊ အဘိ-၅-ဋ္ဌ-၂၁၂။
ရဟန္တာ ပုဂ္ဂိုလ်တို့ ကုသိုလ်ကို ဆည်းပူးသေး၏ ဟူ၍၎င်း၊ အကာလမရဏမရှိဟူ၍၎င်း ယူမှားသည်ကို ရှင်းပြသော အရဟတော ပုညုပစယကထာ။
အရဟတော အကာလမရဏ နတ္ထီတိကထာ၊ အဘိ-၅-ပါ-၃၉၃၊ အဘိ-၅-ဋ္ဌ-၂၅၄။
ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့မှာ အဝိဇ္ဇာ နှင့် ဝိစိကိစ္ဆာကို မပယ်နိုင်ဟု ယူမှားသည်ကို ရှင်းပြသော သညာဇနကထာ၊ အဘိ-၅-ပါ-၄၃၇၊ အဘိ-၅-ဋ္ဌ-၂၇၆။
ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့မှာ ကုသိုလ်စိတ် ရှိသည်ဖြစ်၍ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုကြ၏ဟု ယူမှားသည်ကို ရှင်းပြသော ကုသလစိတ္တကထာ၊ အဘိ-၅-ပါ-၄၄၃၊ အဘိ-၅-ဋ္ဌ-၂၈၀။
ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့မှာ စတုတ္ထဈာန်၌ တည်၍ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုကြ၏ဟု ယူမှားသည်ကို ရှင်းပြသော အာနေဉ္ဇကထာ၊ အဘိ-၅-ပါ-၄၄၄၊ အဘိ-၅-ဋ္ဌ-၂၈၀၊ ဝိပါက်စိတ်ဖြင့်သာ ပရိနိဗ္ဗာန်စံကြောင်း သကဝါဒီက ရှင်းပြထား၏။
လူတို့၏ တွယ်တာမှုကို မစွန့်ဘဲ ရဟန္တာဖြစ်နိုင်၏ဟု ယူမှားသည်ကို ရှင်းပြသော (ဂိဟိဿ အရဟာတိကထာ၊ အဘိ-၅-ပါ-၂၀၂၊ အဘိ-၅-ဋ္ဌ-၁၇၇။
ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ် ၁၂-ဦး ရေတွက်ပြပုံ (က) သုညတ ဝိမောက္ခဖြင့် ကိလေသာမှ လွတ်သော ရဟန္တာ။
(ခ) အနိမိတ္တ ဝိမောက္ခဖြင့် ကိလေသာမှ လွတ်သော ရဟန္တာ။