kalixlouiis/myanmar-wikipedia-corpus huggingface dataset:
မင်းတပ်နယ် ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဧပြီလနှောင်းပိုင်းတွင် မင်းတပ်မြို့၌ ဒေသခံပြည်သူများက CDF မဖွဲ့စည်းမီ စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့များကို လက်လုပ်သေနတ်များဖြင့် စတင်ခုခံခဲ့ကြသည်။
မေလအတွင်းတွင် စစ်ကောင်စီတပ်များက မင်းတပ်မြို့ကို ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ပြီး CDFs များက ပြင်းထန်စွာ ခုခံခဲ့သည်။
စစ်ကောင်စီတပ်များက မြို့တွင်းသို့ လက်နက်ကြီးများဖြင့် ပစ်ခတ်ကာ လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။
မင်းတပ်မြို့သည် ချင်းပြည်နယ်တွင် စစ်ကောင်စီတပ်နှင့် ခုခံတော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များအကြား ပထမဆုံး အကြီးစားတိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့သော မြို့များအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်။
ဤတိုက်ပွဲများကြောင့် မြို့ခံလူဦးရေ၏ ၉၅% ကျော် ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်ခဲ့ရသည်။
မင်းတပ်တိုက်ပွဲသည် မေလ ၅ ရက်နေ့တွင် အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (NUG) က စစ်ကြေညာခြင်းမပြုမီ လက်နက်ကိုင်ခုခံမှု တိုးလာစေသည့် လက္ခဏာတစ်ရပ် ဖြစ်ခဲ့သည်။
ထို့နောက်ပိုင်းတွင်လည်း မင်းတပ်မြို့နှင့် မင်းတပ်မြို့နယ်သည် ပဋိပက္ခများ ဆက်တိုက်ဖြစ်ပွားရာ ဒေသတစ်ခုအဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိခဲ့ပြီး ချင်းပြည်နယ်အတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော ပဋိပက္ခများစွာထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။
၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ မေလ (၁၃) ရက်နေ့တွင် စစ်ကောင်စီက စစ်အုပ်ချုပ်ရေး (Martial Law) အမိန့်အမှတ် ၄/၂၀၂၁ ဖြင့် မင်းတပ်မြို့နယ်ကို အနောက်မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်၏ တိုင်းမှူးကို စစ်အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာ အပ်နှင်းခဲ့သည်။
၂၀၂၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၂၂ ရက်နေ့တွင် ချင်းညီနောင်အဖွဲ့က ချင်းပြည်နယ်၊ မင်းတပ်မြို့ကို အလုံးစုံ ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ကြောင်း တရားဝင် ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။
ကန်ပလက်နယ် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၂၂ ရက်တွင် ချင်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ ကန်ပက်လက်မြို့ကို ချင်းတော်လှန်ရေးအင်အားစုများက သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ်လိုက်ပြီဖြစ်ကြောင်း ချင်းညီနောင်အဖွဲ့နှင့် ကန်ပက်လက်ကောင်စီတို့က ဆိုသည်။
ကန်ပက်လက်ကောင်စီနှင့် CDF – ကန်ပက်လက်တပ်ရင်း – ၇ တို့၏ ထုတ်ပြန်ချက်အရ မြို့ပေါ်တွင် တပ်စွဲထားသည့် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များနှင့် ရဲတပ်ဖွဲ့ဝင်များသည် ပြည်သူများ၏ ညှိနှိုင်းပေးမှုကြောင့် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၂၁ ရက် ည ၁၂ နာရီခန့်တွင် ကန်ပက်လက်မြို့မှ စွန့်ခွာသွားခဲ့သည် ဟု ဖော်ပြထားသည်။
ကန်ပက်လက်ကောင်စီ၏ သတင်းနှင့် ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့ကလည်း ကန်ပက်လက်မြို့ကို ကန်ပက်လက်ပြည်သူများက ပြန်လည်ထိန်းချုပ်ပြီးဖြစ်ကြောင်းနှင့် ပြည်သူများ၏ ပူးပေါင်းပါဝင်မှုသည် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၂၂ ရက်တွင် သက်သေပြခဲ့ပြီဖြစ်ကြောင်း ပြောဆိုခဲ့သည်။
ချင်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၊ ကန်ပက်လက်နှင့် ကျင်ဒွေး မြို့နယ်အတွင်းနေထိုင်သည့် အသက် ၁၈ နှစ် ပြည့်ပြီးသူတိုင်း အခြေခံစစ်သင်တန်း တက်ရောက်ကြရန် Chin Defense Force – Kanpetlet က ဇူလိုင်လ ၈ ရက်နေ့တွင် ထုတ်ပြန်ထားသည်။
ပလက်ဝနယ် ဖြစ်ရပ်များ ၂၀၂၄ ချင်းပြည်နယ်တွင် မတူပီမြို့နယ်၊ တွန်းဇံမြို့နယ်၊ ကျီခါးမြို့၊ ရိဒ်ခေါ်ဒါရ်မြို့၊ လိုင်လင်းပီမြို့၊ ကျင်ဒွေးမြို့၊ မကွီးအိမ်နူးမြို့၊ နှာဟရိန်မြို့၊ ရေဇွာမြို့၊ ဝေဘူလမြို့၊ ဆူရ်ခွားမြို့ တွေကို ချင်းတော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များက ထိန်းချုပ်ထားပြီး၊ ပလက်၀မြို့နယ်ကို အာရက္ခတပ်တော် (AA) က ထိန်းချုပ်ထားသည်။
၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၂၆ ရက် နေ့လယ်ပိုင်းက ချင်းပြည်နယ်၊ ဖလမ်းမြို့နယ်ရှိ လုမ်သဲ (Lumte) ရွာကို လေကြောင်းမှ တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ အနည်းဆုံး ခြောက်ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။
၂၀၂၅ ၂ ဇူလိုင် - ချင်းပြည်နယ်၊ ဖလမ်းမြို့နယ်၊ ဟွာလ်ငိုရမ်ဒေသတွင် ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂ ရက်နေ့က ချင်းအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (CNDF) နှင့် ဟွာလ်ငိုရမ် ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (CDF) တို့အကြား တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့ကြောင်း သတင်းရရှိသည်။
၂ ဇူလိုင် - ချင်းပြည်နယ်၊ ဖလမ်းမြို့နယ်တွင် နယ်မြေအငြင်းပွားမှုကြောင့် ချင်းအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (CNDF) နှင့် CDF ဟွာလ်ငိုးရမ် (Hualngoram) တပ်ဖွဲ့များအကြား ဇူလိုင် ၂ ရက်နေ့မှ ၃ ရက်နေ့အထိ တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့ရာ CNDF က CDF ဟွာလ်ငိုရမ် တပ်ဖွဲ့ဝင် ၄ ဦးကို ဖမ်းဆီးထားသည်။
နောက်ပိုင်းတွင် ဇူလိုင် ၆ ရက်၊ မနက်ပိုင်းမှ စတင်ကာ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားလျက်ရှိသည့်အတွက် ရာနှင့်ချီသော ဒေသခံများသည် အိန္ဒိယ- မြန်မာ နယ်စပ်ဂိတ်ကို ဖြတ်ကျော်ပြီး ထွက်ပြေးနေကြသည်။
၈ ဇူလိုင် - ချင်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၊ ကန်ပက်လက်နှင့် ကျင်ဒွေး မြို့နယ်အတွင်းနေထိုင်သည့် အသက် ၁၈ နှစ် ပြည့်ပြီးသူတိုင်း အခြေခံစစ်သင်တန်း တက်ရောက်ကြရန် Chin Defense Force – Kanpetlet က ဇူလိုင်လ ၈ ရက်နေ့တွင် ထုတ်ပြန်ထားသည်။
၉ ဇူလိုင် - ၂၀၂၅ ဇူလိုင် ၉ ရက်တွင် ISP Myanmar က ထုတ်ထားသော "ဒုတ်ဒုတ်ထိမျက်တွေ့ (De Facto) ထီးပြိုင်နန်းပြိုင်ရခိုင်ပြည်" အစီရင်ခံစာတွင် ချင်းညီနောင် အဖွဲ့များဖြစ်သော CNDF, CDF-Kanpetlet, CDF-Matupi, CDF-Mindat, PDF-Zoland တို့သည် AA က စစ်ရေးအရင်းအမြစ်များကို တစိတ်တပိုင်း (သို့မဟုတ်) အပြည့်အဝ ထောက်ပံ့ထားသော မဟာမိတ်များ ဖြစ်သည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။
၁၉ ဇူလိုင် - ချင်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ (၁၈) ခုက ချင်းတော်လှန်ရေးလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များအားလုံး စည်းလုံးဖို့ လိုအပ်ကြောင်း သဘောထားထုတ်ပြန်ချက်တစ်ခုကို ဖြန့်ဝေခဲ့သည်။
၂၀ ဇူလိုင် - အချင်းချင်းအကြားလက်နက်ကိုင်တိုက်ခိုက်မှုဟာ ဘုံရန်သူ စစ်ကောင်စီဖြစ်စေချင် တဲ့အတိုင်းလုပ်ဆောင်ပေးခြင်းဖြစ်ပြီး တော်လှန်‌ရေးကိုနှောင့်နှေးစေဟု ZZLSM တပ်ဖွဲ့ (၅) ခုက ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။
ZZLMS တွင် CDF-Zotung, CDF-Zophei, CDF-Lautu, CDF-Mara နဲ့ Senthang Revolution Force တို့ ပါဝင်သည်။
အခြားဖတ်ရှုရန် ချင်းညီနောင် စစ်ဆင်ရေး ချင်းပြည်ကောင်စီ မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် အချိန်အမှတ်တမ်း (၂၀၂၁ - လက်ရှိ) ကိုးကား ကဏ္ဍ:ချင်းပြည်နယ် ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)မှ တိုက်ပွဲများ။
မြင်းခြံခရိုင် အထူးစစ်ဆင်ရေးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ မြင်းခြံခရိုင်အတွင်းရှိ စစ်ကောင်စီတပ်စခန်းများကို ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (PDF) အများအပြားက ဦးဆောင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သော စစ်ဆင်ရေးအတွက် အမည်နာမဖြစ်သည်။
တိုက်ပွဲ ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် PDF တပ်ဖွဲ့များသည် နွားထိုးကြီးမြို့ကို စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး မြို့တွင်းရှိ ရဲစခန်းအပါအဝင် စစ်ကောင်စီပစ်မှတ်များကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သော်လည်း လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု ပြင်းထန်သောကြောင့် ပြန်လည်ဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။
Anyar rising: Myanmar’s Dry Zone PDFs up the ante, 13 September 2024 ဩဂုတ်လ ၁၂ ရက်နေ့တွင် ခုခံရေးတပ်ဖွဲ့များသည် တောင်သာ-မိတ္ထီလာလမ်းပေါ် ပိုက်လိုင်းအနီးရှိ စစ်ကောင်စီစခန်း၊ တောင်သာမြို့မရဲစခန်း၊ မြို့မြောက်ဘက်ရှိ အမှတ် (၁၀) အထည်ချုပ်စက်ရုံနှင့် မြို့မြောက်ဘက်ရှိ ပြည်သူ့စစ်စခန်းတို့ကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။
မြင်းခြံဒေသကို PDF စစ်ဆင်၊ ဓာတ်ငွေ့ပိုက်လိုင်းကင်း စခန်းကို သိမ်းပိုက်, 13 August 2024 နေ့လယ်ပိုင်းတွင် စစ်ကောင်စီ၏ ပြင်းထန်သော လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ခုခံရေးတပ်ဖွဲ့များ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။
တိုက်ပွဲများကြောင့် Sembcorp ဓာတ်အားပေးစက်ရုံသည် ထုတ်လုပ်မှုကို ယာယီရပ်ဆိုင်းခဲ့ရသည်။
Sembcorp temporarily shuts down Myanmar power plant amid escalating unrest, 12 August 2024 ဩဂုတ်လ ၁၆ ရက်နေ့တွင် ခုခံရေးတပ်ဖွဲ့များသည် တောင်ရွာဘိုကျေးရွာရှိ ဘုန်းကြီးကျောင်းအတွင်း တပ်စွဲထားသော စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။
Myanmar’s Civilian Government Aims to Liberate District in Southern Mandalay, 19 August 2024 ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂၀ ရက်နေ့တွင် ခုခံရေးတပ်ဖွဲ့များသည် သက်ကယ်ကျင်းအနီးရှိ လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးစခန်းကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။
တံတားဦးမြို့နယ်၊ မြိုင်သာ လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးတပ်ကို တော်လှန်ရေးတပ်များက ဝင်ရောက်စီးနင်းပြီး PDF အလံလွှင့်တင်, 21 August 2024Natogyi People’s Defense Force captures Tada-U Air Defense Base, Myanmar junta troops flee, 23 August 2024 ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁၉ ရက်နေ့တွင် ခုခံရေးတပ်ဖွဲ့များသည် ငါန်းမြာကြီးမြို့ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။
Myanmar PDFs face a closing window of opportunity, 5 November 2024 နောက်ဆက်တွဲအခြေအနေ ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် Sembcorp ဓာတ်အားပေးစက်ရုံ၌ ဓာတ်အားထုတ်လုပ်မှု ပြန်လည်စတင်ခဲ့သည်။
Power station resumes operation in militarily tense Myingyan, Myanmar, 29 August 2024 အောက်တိုဘာလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့များသည် ကုန်းကြောင်းတပ်ဖွဲ့များ၊ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများနှင့် ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းမှ ရေကြောင်းပစ်ခတ်မှုများ ပါဝင်သော စစ်ဆင်ရေးဖြင့် ငါန်းမြာကြီးမြို့ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။
On 21 October regime forces recaptured the town of Ngan Myar Gyi in an operation involving ground forces, air strikes and naval bombardment from the Ayeyarwady River. ကိုးကား ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)မှ တိုက်ပွဲများ။
၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၅ ရက်နေ့တွင် မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် အတွင်း စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များသည် ကသာမြို့နယ်ရှိ ကျေးလက်ဒေသအချို့ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် စစ်ဆင်ရေးတစ်ရပ်ကို စတင်ခဲ့သည်။
ကသာမြို့မှ အမှတ် (၃၀၉) ခြေမြန်တပ်ရင်းမှ နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ တပ်ဖွဲ့ဝင်များသည် မြို့နယ်ကျေးလက်ဒေသများရှိ ခုခံရေးတပ်ဖွဲ့များ၏ စခန်းများကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ကသာ PDF တိုက်ခိုက်ရေးသမားများနှင့် ရင်ဆိုင်တွေ့ဆုံပြီး အကြီးအကျယ် ရှုံးနိမ့်ခဲ့သည်။
နောက်ခံ ကသာမြို့သည် မဟာဗျူဟာမြောက် အချက်အချာကျသောနေရာအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသည်။
ဧရာဝတီမြစ်၏ အနောက်ဘက်ကမ်းတွင် တည်ရှိပြီး ကချင်ပြည်နယ်နှင့် နယ်နိမိတ်ထိစပ်နေသည်။
၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ လူဦးရေ ၁၆၀,၀၀၀ ခန့်ရှိသည်။
အမှတ် ၃၀၉ ခြေမြန်တပ်ရင်းသည် ကသာမြို့ရှိ တစ်ခုတည်းသော စစ်ကောင်စီအခြေစိုက်စခန်းဖြစ်သော်လည်း အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်း အင်အားဖြည့်တင်းထားသည်။
ကသာ PDF ၏ ပြောကြားချက်အရ လွန်ခဲ့သည့်လအနည်းငယ်အတွင်း တပ်ရင်းသို့ ထပ်မံ၍ အင်အားဖြည့်တင်းမှုများ လေကြောင်းမှ ပို့ဆောင်ခဲ့သည်ဟု သိရသည်။
တိုက်ပွဲ မတ်လ ၁၅ ရက်နေ့တွင် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ စစ်ကောင်စီထိန်းချုပ်ရာ ကသာမြို့ပြင်ပတွင် တိုက်ပွဲပြင်းထန်စွာ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။
ကသာမြို့အခြေစိုက် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များသည် ခုခံရေးတပ်ဖွဲ့များ အခြေစိုက်ရာ မြို့ပြင်ပဒေသသို့ ဝင်ရောက်လာချိန်တွင် တိုက်ပွဲစတင်ခဲ့သည်။
၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၅ ရက်နေ့ နံနက်ပိုင်းတွင် ကသာမြို့ရှိ ခြေမြန်တပ်ရင်း (၃၀၉) မှ စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၅၀ မှ ၂၀၀ ခန့်သည် ခုခံရေးတပ်ဖွဲ့များ တပ်စွဲထားသည့် ကသာမြို့နယ်အတွင်းသို့ ထိုးစစ်ဆင်လာရာမှ တိုက်ပွဲစတင်ခဲ့သည်။
တိုက်ပွဲသည် ခြေမြန်တပ်ရင်း (၃၀၉) အခြေစိုက်စခန်းမှ ၆.၅ ကီလိုမီတာခန့် ကွာဝေးသော နတ်ရေတွင်း-ပင်းမလွတ် လမ်းဆုံအနီး၊ အထူးသဖြင့် ပျဉ်ထောင်ကြီးကျေးရွာအနီးတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။
တိုက်ပွဲအရှိန်အမြင့်ဆုံးအချိန်၌ စစ်ကောင်စီသည် ခြေမြန်တပ်ရင်း (၃၀၉) အခြေစိုက်စခန်းမှ တိုက်ပွဲဇုန်အတွင်းသို့ လက်နက်ကြီးများဖြင့် ပစ်ခတ်ခဲ့သည်။
ကသာ PDF အဖွဲ့ဝင်များက တိုက်ပွဲမှာ အတော်လေးပြင်းထန်ကြောင်း၊ သို့သော် ဒဏ်ရာရရှိသော စစ်သည်များနှင့် ၎င်းတို့၏ လက်နက်များကို သိမ်းဆည်းနိုင်ခဲ့ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။
ကသာမြို့အနီးတစ်ဝိုက်တွင် အပြင်းထန်ဆုံးဖြစ်ပွားခဲ့သော ဤတိုက်ပွဲသည် မတ်လ ၁၆ ရက်နေ့ နေ့လယ် ၂ နာရီခန့်အထိ ကြာမြင့်ခဲ့ပြီးနောက် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များသည် မြို့တွင်းရှိ ခြေမြန်တပ်ရင်း (၃၀၉) အခြေစိုက်စခန်းသို့ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာသွားခဲ့သည်။
နောက်ဆက်တွဲအခြေအနေ ခုခံရေးတပ်ဖွဲ့များ၏ ပြောကြားချက်အရ တိုက်ပွဲအတွင်း ခုခံရေးတိုက်ခိုက်ရေးသမားနှစ်ဦး ကျဆုံးခဲ့ပြီး စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် ၄၀ ခန့်နှင့် ခုခံရေးတိုက်ခိုက်ရေးသမား နှစ်ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။
ခုခံရေးတပ်ဖွဲ့များက စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် ၂၉ ဦးကိုလည်း စစ်သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးရမိခဲ့သည်။
ရှေ့တန်းမှ ခုခံရေးသတင်းရင်းမြစ်တစ်ခုက ပြောကြားသည်မှာ ပုံမှန်အားဖြင့် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များသည် မြို့နယ်အတွင်း၌သာ ကင်းလှည့်လေ့ရှိသော်လည်း ယခုတစ်ကြိမ်တွင်မူ ၎င်းတို့သည် အင်အားအများအပြားဖြင့် ခုခံရေးတပ်ဖွဲ့များ ထိန်းချုပ်ရာဇုန်အတွင်းသို့ မမျှော်လင့်ဘဲ ဝင်ရောက်လာခဲ့သဖြင့် ပြင်းထန်သောတိုက်ပွဲ ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။
ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် အညာ စစ်မြေပြင် ငဖဲ ထိတွေ့တိုက်ခိုက်မှု ကိုးကား ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)မှ စစ်ဆင်ရေးများ ကဏ္ဍ:၂၀၂၅ မြန်မာနိုင်ငံ။
ပဋိပဒါဟူသော ပါဠိဝေါဟာရသည် "ပတိ+ပဒ+အ+အာ" ပေါင်းစပ်ထားပြီး၊ "ပဋိပဇ္ဇတိ ဧတာယာတိ ပဋိပဒါ" ဟု ဓာတ်အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုရာ "ဤတရားဖြင့် (မဂ်ဖိုလ်နိဗ္ဗာန်သို့) ကျင့်ဆောင်၏၊ ထို့ကြောင့် ပဋိပဒါမည်၏" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။
ယေဘုယျအားဖြင့် "အကျင့်၊ ကျင့်စဉ်၊ လမ်းစဉ်၊ နည်းလမ်း" ဟု နားလည်နိုင်သည်။
ပဋိပဒါ၏ ယေဘုယျအဓိပ္ပာယ်များ ၁။
(က) အကျင့်၊ ကျင့်ကြံအားထုတ်အပ်သော အမှုအလုပ်တရား၊ လိုအပ်သော အကျိုးသို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော အမှုအလုပ်တရား။
ဥပမာအားဖြင့် မဇ္ဈိမပဋိပဒါ (အလယ်အလတ်အကျင့်စဉ်) သည် နိဗ္ဗာန်သို့ရောက်ကြောင်း အကျင့်ဖြစ်သော အရိယမဂ်ကို ဆိုလိုသည်။
(ခ) ကျင့်ဝတ်၊ စည်းကမ်း၊ ပြုကျင့်လိုက်နာရသော ကျင့်ဝတ်စည်းကမ်း။
ရောက်ရအပ်သောတရား။
ပဋိပဒါ၏ အထူးအဓိပ္ပာယ်များ (အရကောက်) ကျမ်းဂန်တို့၌ "ပဋိပဒါ" ကို အကြောင်းအရာဌာနအလိုက် အဓိပ္ပာယ်အမျိုးမျိုး ကောက်ယူသုံးစွဲကြသည်- မဂ်၊ အရိယမဂ် (အများဆုံးသုံးစွဲသည့် အဓိပ္ပာယ်) ဈာနဘာဝနာ၊ သမထဘာဝနာ၊ ဝိပဿနာ၊ သမထ-ဝိပဿနာ သီလ၊ သမာဓိ၊ ဝိပဿနာ (သိက္ခာသုံးရပ်) ပုညကြိယဝတ္ထု (ကောင်းမှုပြုဖွယ်အရာများ) သဒ္ဓါ၊ သီလ၊ သုတ၊ စာဂ၊ ပညာ ဟူသော တရား ၅ ပါး ဝိသုဒ္ဓိ ၇ ပါးတွင် သီလဝိသုဒ္ဓိမှစသော ဝိသုဒ္ဓိ ၆ ပါး ကံ (ကုသိုလ်ကံ၊ အကုသိုလ်ကံ)ပဋိပဒါ(ထီ) [ပတိ+ပဒ+အ+အာ။
ပဋိပဇ္ဇတိ ဧတာယာတိ ပဋိပဒါ။
၅၉၉၊ (ပြတိပဒ်-သံ)] (၁) (က) အကျင့်၊ ကျင့်ကြံ—အားထုတ်-အပ်သော-အမှုအလုပ်-တရား၊ လိုအပ်သောအကျိုး-သို့-ကို-ရောက်-ရ-ကြောင်း ဖြစ်သော-အမှုအလုပ်-တရား။
(ခ)ကျင့်ဝတ်၊ စည်းကမ်း၊ ပြုကျင့်-လိုက်နာ-ရသော-ကျင့်ဝတ်-စည်းကမ်း။
(၂) ရောက်-ရ-အပ်သောတရား။
(အရာဌာန အားလျော်စွာ ဖွင့်ပြထားသည့် အကျင့် “ပဋိပဒါ”၏ အရကောက်များကို ဖော်ပြလတ္တံ့ ပါအတိုင်း တွေ့ ရှိရသည်။
(က) မဂ်၊ အရိယမဂ်။
(ခ) ဈာနဘာဝနာ။
နေတ္တိ၊ဋီ၊၄၄။
(ဂ) သမထဘာဝနာ။
နေတ္တိ၊ဋ္ဌ၊၄၉။
(ဃ) ဝိပဿနာ။
စူဠနိ၊ဋ္ဌ၊၇၊ (င) သမထ ဝိပဿနာ။
သံ၊ဋီ၊၂၊၃၃၃။
(စ) သီလ, သမာဓိ, ဝိပဿနာ။
စူဠနိ၊ဋ္ဌ၊၂၂။
(ဆ) ပုညကြိယဝတ္ထု။
(ဇ) သဒ္ဓါ, သီလ, သုတ, စာဂ, ပညာဟူသောဘရား ၅-ပါး။
(ဈ) သီလဝိသုဒ္ဓိသော ဝိသုဒ္ဓိ ၆-ပါး။
ဥဒါန၊ဋ္ဌ၊၇၅။
(ည) ကံ (ကုသိုလ်ကံ, အကုသိုလ်ကံ)။
မ၊ဋီ၊၃၊၃၇၃။
) (၁) (က) ကတမာ စ သာ ဘိက္ခဝေ မဇ္ဈိမာ ပဋိပဒါ တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ၊ ဝိ၊၃၊၁၄။
သံ၊၃၊၃၆၉။
သာ ဧဝ နိဗ္ဗာနံ ပဋိပဇ္ဇန္တိ ဧတာယာတိ ပဋိပဒါ။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၆။
မဇ္ဈိမာ ပဋိပဒါတိ အရိယမဂ္ဂံ သန္တာယ ဝုတ္တံ ဝဋ္ဋဒုက္ခနိဿရဏတ္ထိကေဟိ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗတော စ ပဋိပဒါတိ။
သာရတ္ထ၊၃၊၁၆၉။
(ဝိ၊၁၊၆။
ဝိ၊၃၊၁၄-၅-၆၄၂။
ဒီ၊၁၊၁၇၄-၅။
ဒီ၊၂၊၇၇၊ ၁၂၇၊ ၁၈၀-၄၊ ၂၂၉၊ ၂၄၉။
ဒီ၊၃၊ဂဂ၊ ၁၉၁။
မ၊၁၊၁၂-၉၊ ၂၇၊ ၁၀၀၊ ၁၁၅။
မ၊၂၊၁၁၊ ၉၅၊ ၂၀၄။
မ၊၃၊၁၆၊ ၂၆၊ ၄၉။
၈၅-၇-၈၊ ၂၉၄။
သံ၊၁၊၂၂၊ ၂၄၂၊ ၂၅၅၊ ၂၇၇။
သံ၊၂၊၃၆၊ ၄၁၊ ၂၀၊ ၂၁၉၊ ၂၂၀၊ ၂၅၃၊ ၃၄၇။
သံ၊၃၊၆၊ ၈၊ ၂၂၊ ၃၁၄၊ ၃၆၃၉။
အံ၊၁၊၇၂၊ ၁၀၅၊ ၁၁၅၊ ၂၂၁၊ ၄၆၇။
အံ၊၂၊၄၁၊ ၂၁၃၊ ၃၅၈၊ ၃၆၄၊ ၄၄၇။
အံ၊၃၊၂၃။
အဘိ၊ပု၊၁၁၇-၈။
အဘိ၊က၊၁၆၈၊ ၃၉၈။
ပဋိသံ၊၆၊ ၂၉၃-၉၊ ၃၃၀၊ ၃၅၇။
ဥဒါန၊၈၄။
ထေရ၊၂၄၈။
မဟာနိ၊၄၉၊ ၅၀၊ ၇၀၊ ၁၁၅၊ ၃၁၂။
စူဠနိ၊၃၆၊ ၁၈၉၊ ၁၉၂၊ ၂၁၃-၅။
နေတ္တိ၊၇၊၈၊ ၂၂၊ ၅၀၊ ၆၂–၄၊ ၈၉၊ ၉၂-၃။
ပေဋကော၊၁၇၈။
မိလိန္။
၂၃၀၊ ၃၁၈၊ ၃၂၁၊ ၃၆၀။
ဝိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၈၈၊ ၁၃၇။
ဝိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၈၃၊ ၉၄၊ ၁၉၂။
ဝီ၊ဋ္ဌ၊၃၊၉၊ ၂၄၆။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၉၁။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၅၆၊ ၁၆၉၊ ၂၄၅-၆။
ဒီ၊ဋ္ဌ၊၃၊၅၉၊ ၇၃၊ ၈၂၊ ၂၁၃။
မ၊ဋ္ဌ၊၁၈၇၅၊ ၁၀၈။
မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၈၁၊ ၉၆၊ ၁၁၇။
မ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၉၊ ၁၀၂၊ ၁၃၂။
သံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၄၊ ၄၆၊ ၆၂။
သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၇၊ ၁၈၇။
သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၈၂၊ ၁၄၅-၆။
အံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၈၇၊ ၉၁၊ ၂၁၉။
အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၉၊ ၄၆၊ ၁၄၇။
အံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၇၂၊ ၂၉၆။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၀၈။
၂၂၉၊ ၂၇၀။
အဘိ ဋ္ဌ၊၂၊၁၅၊ ၃၈၃။
အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၄၇၊ ၁၄၄။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၆-၇၊ ၂၅၉။
ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၅၆၊ ၁၄၀၊ ၂၀၂၊ ၂၁၆၊ ၂၃၃။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၃၂၊ ၈၃-၄။
ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၆၅၊ ၃၄၄။
ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၇၊ ၁၄၈။
ဥဒါန၊ဋ္ဌ၊၆၂။
ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၂၀၆၊ ၂၅၂။
သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၉၊ ၁၀၈။
သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၇၉။
ထေရ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၄၊ ၃၂၀။
အပဋ္ဌ၊၁၊၁၄၇။
အပ၊ဋ္ဌ၊၂။
မဟာနိ၊ဋ္ဌ၊၅၅၊ ၁၂၅၊ ၃၃၀။
စူဠနိ၊ဋ္ဌ၊၃၆၊ ၇၆။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၄၂၊ ၂၇၂၊ ၃၁၃။
ဇာ၊ဋ္ဌ၊၅၊၁၅၇။
နေတ္တိ၊ဋ္ဌ၊၁၆၂။
ဝဇိရ၊၄၀၁။
သာရတ္ထ၊၁၊၁၆, ၆၆။
သာရတ္ထ၊၂၊၁၇၄-၅။
သာရတ္ထ ၃။
ဝိမတိ၊၁၊၅။
ဝိမတိ၊၂၊၉၀။
သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၁၃။
သီ၊ဋီ၊သစ်၊၂၊၃၃၅။
ဒီ၊ဋီ၊၂၊၁၇၇၊ ၂၂၁။
ဒီ၊ဋီ၊၃၊၈၃-၅၊ ၂၇၅။
မ၊ဋီ၊၁၊၉၂၊ ၂၂၁။
မ၊ဋီ၊၂၊၂၃၂၊ ၂၅၆၊ မ၊ဋီ၊၃၊၁၁၇၊ ၃၁၇။
သံ၊ဋီ၊၁၊၄၆၊ ၃၄၄။
သံ၊ဋီ၊၂၊၂၂၊ ၅၄။
အံရွှီ၊၁၊၁၂၅၊ ၂၅၇။
အံ၊ဋီ၊၂၊၄၊ ၁၃၉၊ ၂၄၉။
အံ၊ဋီ၊၃၊၁၂၇၊ ၃၅၅။
မူလဋီ၊၁၊၄၃၊ ၁၀၄။
မူလဋီ၊၃၊၆၅။
အနုဋီ၊၁၊၁၀၇၊ ၁၄၂။
အနုဋီ၊၂၊၄၇၊ ၁၈၃။
နတ္ထိ၊ဋီ၊၄၄၊ ၁၀၆။
နေတ္တိ၊ဝိ၊၁၆၈။
) (ခ) ပဋိပဒါယ န သဏ္ဌာတိ။
အံ၊၁၊၁၉၈။
ပဋိပဒါယ န သက္ကာတီတိ ပဋိပတ္တိယံ န တိဋ္ဌတိ၊ ဝတ္တံ အဇာနိတွာ အပုစ္ဆိတဗ္ဗဋ္ဌာနေ ပုစ္ဆတီတိ အတ္ထော။
အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၈၅။
ပဉှံ ပုစ္ဆန္တေဟိ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗာ ပဋိပဒါ ပဉှပုစ္ဆကာနံ ဝတ္တံ။
အံ၊ဋီ၊၂၊၁၆၈။
(၂) ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗတာယ ဈာနမ္ပိ “ပဋိပဒါ”တိ ဝုစ္စတိ။
ပဋိပဒါ (၄) မျိုး (ဝိပဿနာနှင့် မဂ်အကျင့်ဆိုင်ရာ) အရိယမဂ်သို့ ဆိုက်ရောက်ခါနီးဖြစ်သော သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်အဆင့်၌ ယောဂီ၏ အားထုတ်မှု နှင့် အသိဉာဏ်ဖြစ်ပေါ်မှု အနှေးအမြန်ကို မူတည်၍ ပဋိပဒါ (၄) မျိုး ကွဲပြားသည်- ၁။
ဒုက္ခာပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ: ဒုက္ခာပဋိပဒါ: ဆင်းရဲငြိုငြင်ပင်ပန်းသော အကျင့်။
ကိလေသာတို့ကို ပယ်ခွာရာ၌ လွန်စွာအားထုတ်ရခြင်း၊ စိတ်၏လုံ့လပယောဂ (စိတ္တပယောဂ) နှင့် တကွ တိုက်တွန်းနှိုးဆော်၍ ပင်ပန်းစွာ ပယ်ခွာရသောအကျင့်။
ဒန္ဓာဘိညာ: နှေးသော အသိဉာဏ်။
ကိလေသာတို့ကို ပယ်ခွာပြီး၍ အရိယမဂ်သို့ မဆိုက်ရောက်မီ ဝိပဿနာဉာဏ်စဉ်၌ ကြာမြင့်စွာနေရခြင်း၊ အရိယမဂ် အသိဉာဏ် နှေးကွေးစွာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း။
ဒုက္ခာပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာ: ဒုက္ခာပဋိပဒါ: ဆင်းရဲငြိုငြင်ပင်ပန်းသော အကျင့်။
ခိပ္ပါဘိညာ: လျင်မြန်သော အသိဉာဏ်။
အရိယမဂ် အသိဉာဏ် လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း။
သုခါပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ: သုခါပဋိပဒါ: ချမ်းသာလွယ်ကူသော အကျင့်။
ကိလေသာတို့ကို ပယ်ခွာရာ၌ ဆင်းရဲငြိုငြင်မှုမရှိ၊ လွယ်ကူစွာ ပယ်ခွာနိုင်သောအကျင့်။
သုခါပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာ: သုခါပဋိပဒါ: ချမ်းသာလွယ်ကူသော အကျင့်။
ဤသို့ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်သည် အရိယမဂ်ဖြစ်ပေါ်ကြောင်း အခြေအနေ၌တည်၍ ထိုအရိယမဂ်အား ဒုက္ခပဋိပဒါ စသော အမည်လေးမျိုးကို ပေးသည် (ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၃၀၆)။
ဒုက္ခပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ ဖြစ်ပေါ်ပုံ အကျယ် (အဋ္ဌသာလိနီ အဋ္ဌကထာနှင့် မူလဋီကာ အလို) အဋ္ဌသာလိနီ အဋ္ဌကထာ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၆၀-၂၆၁) ၌ ဒုက္ခပဋိပဒါဖြစ်ပုံကို အဆင့် (ဝါရ) ၅ ဆင့်ဖြင့် ရှင်းပြထားသည်။
ယင်းတို့မှာ: ရူပါရူပပရိဂ္ဂဟဝါရ: ရုပ်နာမ်တရားတို့ကို လက္ခဏာ၊ ရသ၊ ပစ္စုပဋ္ဌာန်၊ ပဒဋ္ဌာန်တို့ဖြင့် ပိုင်းခြားသိမ်းဆည်းရာ၌ ခက်ခဲပင်ပန်းခြင်း။
နာမရူပဝဝတ္ထာပနဝါရ: "ရုပ်နာမ်မျှသာရှိ၏၊ ပုဂ္ဂိုလ်သတ္တဝါမဟုတ်" ဟု ပိုင်းခြားမှတ်သားရာ၌ (ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ) ခက်ခဲပင်ပန်းခြင်း။
ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဝါရ: ရုပ်နာမ်တို့၏ အကြောင်းတရားတို့ကို ပိုင်းခြားသိမ်းဆည်းရာ၌ (ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိ) ခက်ခဲပင်ပန်းခြင်း။
လက္ခဏပဋိဝေဓဝါရ: အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ လက္ခဏာရေးသုံးတန်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ရာ၌ (သမ္မသနဉာဏ်) ခက်ခဲပင်ပန်းခြင်း။
နိကန္တိပရိယာဒါနဝါရ: ဝိပဿနာဉာဏ်စဉ်၌ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ဩဘာသစသော ဝိပဿနာညစ်ညူးကြောင်း (ဥပက္ကိလေသ) တို့၌ သာယာသော နိကန္တိတဏှာကို ပယ်ခွာရာ၌ ခက်ခဲပင်ပန်းခြင်း။
(ဤဝါရကို အဋ္ဌကထာဆရာတို့က ဒုက္ခပဋိပဒါဟု အထူးနှစ်သက်သည်၊ အကြောင်းမှာ ဤအဆင့်သည် ပဋိပဒါနယ်၏ အဆုံးပိုင်းဖြစ်သောကြောင့်တည်း။
) ဤ (၅) ဝါရတွင် တစ်နေရာရာ၌ ခက်ခဲပင်ပန်းလျှင် ဒုက္ခပဋိပဒါမည်၏။
ကိလေသာတို့ကို အကြိမ်ကြိမ် (အဋ္ဌကထာဆရာတို့က ၃ ကြိမ် ခွာရခြင်းကို အထူးပြု) ခွာနေရလျှင်လည်း ဒုက္ခပဋိပဒါမည်၏။
ဒန္ဓာဘိညာ (အသိဉာဏ်နှေးခြင်း) မှာမူ ဝိပဿနာဉာဏ်နှင့် ယှဉ်သော သဒ္ဓါ၊ ဝီရိယ၊ သတိ၊ သမာဓိ၊ ပညာတည်းဟူသော ဣန္ဒြေတို့ နုံ့နယ်ခြင်းကြောင့် အဓိကဖြစ်ရသည်။
ပဋိပဒါနှင့် အဓိပတိ ကွဲပြားမှု ပဋိပဒါကွဲပြားမှု: ဘုရားရှင်များနှင့် အရှင်သာရိပုတ္တ တို့သည် မဂ်လေးပါးလုံး၌ သုခါပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာချည်း ဖြစ်သည်။
အရှင်မဟာမောဂ္ဂလ္လာန်၏ သောတာပတ္တိမဂ်သည် သုခါပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာဖြစ်သော်လည်း အထက်မဂ်သုံးပါးမှာ (ငိုက်မျဉ်းမှုကြောင့်) ဒုက္ခာပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာ ဖြစ်သည်ဟု ဝိသုဒ္ဓိမဂ် (အဋ္ဌသာလိနီ၌ ဒုက္ခာပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာ) က ဆိုသည်။
အချို့ရဟန်းတို့၌ မဂ်လေးပါးလုံး တစ်မျိုးတည်းဖြစ်နိုင်သလို၊ တစ်မဂ်နှင့်တစ်မဂ် မတူဘဲ ကွဲပြားနိုင်သည်။
အဓိပတိကွဲပြားမှု: ထိုအတူ မဂ်ရရာ၌ အားကြီးသော အကြောင်းတရား (အဓိပတိ) သည်လည်း ဆန္ဒာဓိပတိ၊ ဝီရိယာဓိပတိ၊ စိတ္တာဓိပတိ၊ ဝီမံသာဓိပတိ (ပညာ) ဟူ၍ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး၊ တစ်မဂ်နှင့်တစ်မဂ် ကွဲပြားနိုင်သည်။
နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ - ပဉ္စမတွဲ - ဖားအောက်တောရဆရာတော် ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် ကိုးကား ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ Category:ဝိပဿနာ ပြင်ပလင့်များ။
ဟာမက်ဒ် ဘင် အစ်စာ ဘင် ဆယ်လ်မန် အယ်လ် ခါလီဖာ (၊ ၁၉၅၀ ဇန်နဝါရီ ၂၈ မွေး) သည် ၁၉၉၉ ခုနှစ်မှ စ၍ ဘာရိန်းနိုင်ငံ ၏ ဘုရင် ဖြစ်သည်။
သူသည် အယ်လ်ခါလီဖာမင်းဆက်ဘုရင် တစ်ပါး ဖြစ်သည်။
အစောပိုင်းဘာဝ ဟာမက်ဒ် ဘင် အစ်စာ အယ်လ် ခါလီဖာ သည် ဗြိတိသျှ အုပ်စိုးခဲ့သော ပါရှန်ပင်လယ်ကွေ့နေထိုင်အထိန်းသိမ်းခံနိုင်ငံ အတွင်း ဘာရိန်းနိုင်ငံ ရိဖ်ဖာမြို့၌ ၁၉၅၀ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၈ ရက်နေ့မှာ မွေးခဲ့သည်။
သူ၏ မိဘာများမှာ အိမ်းရှေ့မင်းသား အစ်စာ ဘင် ဆယ်လ်မန် အယ်လ် ခါလီဖာ နှင့် ဟယ်ဆာ ဘင်တ် ဆယ်လ်မန် အယ်လ် ခါလီဖာ ဖြစ်ခဲ့သည်။
ဘာရိန်း မာနာမာမြို့ အထက်တန်းကျောင်းကို တက်ရောက်ပြီး ဟာမက်ဒ်သည် အင်္ဂလန်နိုင်ငံ ဆာရီခရိုင်ရှိ အပ်ပဲဂါသ် ကောလိပ် (Applegarth) နှင့် ကိန်းဘရစ်ချ် တက္ကသိုလ်၏ လေးစ်ကျောင်း တက်ရောက်ရန် အင်္ဂလန်သို့ စေလွှတ်ခံခဲ့ရသည်။
ထို့နောက် ဟာမက်ဒ်သည် ဗြိတိသျှစစ်တပ်နှင့် ဟမ်ရှိုင်းယားရှိ မောန်စ်ဗိုလ်လောင်းစစ်ကျောင်း (Mons Officer Cadet School) မှာ စစ်ရေးလေ့ကျင့်မှု ၄ နှစ် ခံယူခဲ့ပြီး ၁၉၆၈ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် ဘွဲ့ရခဲ့သည်။
၁၉၇၂ ခုနှစ် ဇွန်လ မှာ ဟာမက်ဒ်သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ကန်းဆပ်ပြည်နယ်ရှိ လယ်ဗန်ဝေါ့သ် စစ်တပ်စခန်း မှာ အမေရိကန် စစ်တပ်၏ အထွေထွေဝန်တမ်းကောင်လိပ် သို့တက်ရောက်ခဲ့ပြီး ၁၉၇၃ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် ခေါင်းဆောင်မှုဘွဲ့ရခဲ့သည်။
အိမ်ရှေ့မင်းသား အစ်စာဘုရင်မင်းမြတ်သည် ၁၉၆၄ ခုနှစ် ဇွန် ၂၇ ရက်နေ့မှာ သားတော် ဟာမက်ဒ် မချွတ်ဧကန် အမွေဆက်ခံရမည့်သူအား သတ်မှတ်ခဲ့သည်။
၁၉၆၈ ခုနှစ်မှာ ဆည်မြောင်းကောင်စီဥက္ကဋ္ဌနှင့် မာနာမာမြို့ကောင်စီဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ခန့်အပ်ခံခဲ့ရသည်။
၁၉၆၈ ခုနှစ် ဖေဖဝါရီလ ၁၆ ရက်နေ့မှာ ဘာရိန်းအမျိုးသားအစောင့်တပ်၌ တာဝန်ပေးအပ်ခြင်းခံရပြီး ထိုနှစ်တွင်ပင် ဤအစောင့်တပ်၏ တပ်မှူးအဖြစ် ခန့်အပ်ခံသည်။
၁၉၆၉ ခုနှစ်မှာ ဘာရိန်းကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့၏ တပ်မှူးအဖြစ် ခန့်အပ်ခံရအချိန်အထိ အစောင့်တပ်မှူးအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။
၁၉၇၀ ခုနှစ်တွင် ဟာမက်ဒ် သည် ဘာရိန်းကာကွယ်ရေးဌာန၏ အကြီးအကဲနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ၏ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌဖြစ်လာသည်။
၁၉၇၁ အထိ ဤနှစ်တာဝန်များ ထမ်းဆောင်ပြီးနောက် ၁၉၇၁ ခုနှစ် မှ ၁၉၈၈အထိ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။
၁၉၇၈ ခုနှစ်မှာ ဟာမက်ဒ်သည် ရဟတ်ယာဉ်များပျံသန်းရန် လေ့ကျင့်မှု အောင်မြင်စွာပြီးဆုံးခဲ့သည်။
ထို့နောက် သူသည် ဘာရိန်းစောဘွားလေတိပ် ကို တည်ထောင်ရန် ထန်းဆောင်ခဲ့သည်။
ဤလေတပ်က ၁၉၈၇ ခုနှစ် အီရန်-အီရတ်စစ်ပွဲ တွင် ဤ ကာကွယ်ရေးလေတပ် တည်ထောင်ခြင်းပြီးဆုံးပြီး လပ်တပ်အပြည့်အနေ ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။
နန်းစံခြင်း ဖခင်ဖြစ်တော် အစ်စာဘုရင် ၁၉၉၉ ခုနှစ် မတ်ဘ ၆ ရက်နေ့ သေဆုံးပြီးနောက် ဟာမက်ဒ်သည် ဘာရိန်းနိုင်ငံ ၏ အာရပ်စော်ဘွား ဖြစ်လာခဲ့သည်။
စော်ဘွားအနေနှင့် ဟာမက်ဒ်သည် နိုင်ငံရေးအကျဉ်းသားအားလုံးကို လွှတ်ပေးရေး၊ နိုင်ငံလုံခြုံရေးတရားရုံးကို ဖျက်သိမ်းရေး၊ ၁၉၇၄ ခုနှစ် နိုင်ငံလုံခြုံရေးအမိန့်ကြေညာချက်မှားကို ဖျက်သိမ်းရေး စသော နိုင်ငံရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများစွာ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။
ထို့အပြင် နိုင်ငံရပ်ခြား နှစ်ကြာပြည်နှင်ဒဏ်ခံရ ဘာရိန်းနိုင်ငံသားအများအပြား ပြန်လာခွင့်ပြုခဲ့သည်။
၁၉၉၉ နန်းတက်ပြီးနောက် ၁၉၉၄ မှ ၁၉၉၉ အထိ အုံကြွမှုများစွာကို ရင်ဆိုင်ခဲ့ပြီး နိုင်ငံတည်ငြိမ်မှုရရှိရန် အာရုံစိုက်ခဲ့သည်။
ဟာမက်ဒ်သည် ရှီးအိုင့်တ်ဘာသာကိုးကွယ်သူတွေကို အစိုရရာထူးများ ပေးရန်လက်ခံပေမဲ့ အလုပ်အကိုင်များကို ပိုမိုမျှတစွာ ခွဲဝေပေးရန် တော်ဆိုချက်များရှိနေခဲ့တေးသည်။
အယ်လ်ခါလီဖာ တော်ဝင်မိသားစုဝင်များကို ဝန်ကြီးများ နှင့် အစိုးရရာထူးများစွာ ဦးဆောင် ပြီး ဘာရိန်းကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့မှာလဲ ဆွန်နီဘာသာကိုးကွယ်သူတွေကို အရေးပါသောရာထူးများ ချုပ်ကိုင်ထားသည်။
၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် သူ့ကိုယ်သူ ဘုရင်မင်းမြတ် ရတူးအသစ်အဖြစ် အမိန့်ကြေညာခဲ့သည်။
ဘုရင်အဖြစ် ဝန်ကြီးချုပ်နှင့် ဝန်ကြီးများကို ခန့်အပ်ခြင်း၊ စစ်တပ်ကို ကွပ်ကဲခြင်း၊ အဆင့်မြင့် တရားရေးကောင်စီ သဘာပတိမူခြင်း၊ ပါလီမန်အထက်ပိုင်းကို ခန့်အပ်ခြင်း၊ ရွေးကောက်ခံ ပါလိမန်အောက်ပိုင်းကို ဖျက်သိမ်းခြင်း စသည့် ကျယ်ပြန့်သော အာဏာပိုင်များ အသုံးခွင့်ရှိသည်။
၂၀၁၁ ဘာရိန်းအရေးအခင်း ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၁ ရက်နေ့မှာ အမျိုးသား လှုပ်ရှားမှု ပဋိညာဉ်စာတမ်း ထောက်ခံသည့် ဆန္ဒခံယူပွဲ၏ ဆယ်နှစ်မြောက် နှစ်ပတ်လည်နေ့ကို အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ဟာမက်ဒ်ဘုရင်သည် တစ်မိသားစုကို ဘာရိန်း ဒီနာ ၁၀၀၀ (မြန်မာကျပ် ၂၆ သိန်း ခန့်) ပေးရန် အမိန့်ကြေညာခဲ့သည်။
၂၀၁၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၄ ရက်နေ့တွင် ဘာရိန်းနိုင်ငံသည် အာရပ်နွေဦးအပါဝင်လာမည့် ဆန္ဒပြမှုများ တုန်လှုပ်ချောက်ချားခဲ့သည်။
ဤဆန္ဒပြမှုများကို စီစဉ်ပေးခဲ့သော "ဘာရိန်းဒေါသထွက်နေ့" ဖေ့စ်ဘွတ်ခ် စာမျက်နှာ (Day of Rage in Bahrain) မှာ ဖန်းတီးပြီးတစ်ပတ်အတွင်း "ကြိုက်"လုပ်သူ သောင်းနှင့်ချီ ရှိခဲ့သည်။
ဤ ဆန္ဒပြမှုမျာကို ဘာရိန်းအစိုးရက ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်စွာ နှိမ်နင်းခဲ့သည်။
လူ့အခွင့်အရေးချိုးဖောက်မှုများကြောင့် နောက်ပိုင်းမှာ ဆန္ဒပြသူများက ဟာမက်ဒ် ကို နန်းဆင်းရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။
ဤ ကြီးမားသောဖြိုခွင်းမှုများကြောင့် Foreign Policy မဂ္ဂဇင်းက ဟာမက်ဒ်ကို အမေရိကန်၏ ရွံရှာဖွယ်ရာမဟာမိတ်များ ၈ ဦး တွင် အဆင့် ၃ အဆိုးဆုံး အဖြစ်သတ်မှတ်ထားသည်။
နောက်တစ်နေ့မှာ ရှားရှားပါးပါး တီဗွီမိန့်ခွန်းတွင် ဆန္ဒပြသူနှစ်ဦး သေဆုံးမှုအတွက် ဟာမက်ဒ်က တောင်းပန်ခဲ့ပြီး ဖြစ်ရပ်နှင့်ပတ်သက်၍ စုံစမ်းစစ်ဆေးရန် တိုက်တွန်းခဲ့သည်။
သို့သောလည်း မတ်လ မှာ ဆန္ဒပြခြင်း ပိုမိုများလာပြီး သေဆုံးသူတွေလဲ ပိုများလာသည်။
လကုန်မှာ ဖိအားပေးခံခဲ့ရလို့ ဟာမက်ဒ်သည် နိုင်ငံရေးအကျဉ်းသားများ အချို့လွတ်မြောက်ပေး၍ လိုက်လျောမှု ပေးဆောင်ခဲ့သည်။
ဤနေ့မှာ သုံးလ အရေးပေါ်အခြေအနေ ဟာမက်ဒ်က အမိန့်ကြေညာခဲ့သည်။
သူ့သားတော် ဆယ်လ်မန်အိမ်ရှေ့မင်းသား သည် ပင်လယ်ကွေ့ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး ကောင်စီ၏ ပင်လယ်ကွေ့ကာအကွယ်စစ်တပ် () ကို ဘာရိန်းသို့ ဝင်ရောက်ရန်ဆင့်ခေါ်ခဲ့သည်။
ဆော်ဒီအာရေးဘီးယား က တပ်သား ၁၀၀၀ နှင့် အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စု က တပ်သား ၅၀၀ တပ်ဖြန့်ခဲ့သည်။
၂၀၁၁ ခုနှစ် ဇွန် လ တွင် ဟာမက်ဒ်က ဆူပူအုံကြွမှုများနှင့် ပတ်သက်သော အဖြစ်အပျက်များကို ပြန်လည်ကဆန်းစစ်ရန် လူ့အခွင့်အရေးရှေ့နေများကို ဘာရိန်းလွတ်လပ်သောစုံစမ်းစစ်ဆေးရေးကော်မရှင် (BICI) တည်ထောင်၍ တာဝန်ပေးအပ်ခဲ့သည်။
BICI ကို တည်ထောင်ခြင်းသည် ဘာရိန်းအရေးအခင်းဖြစ်ရပ်များအတွက် တာဝန်ခံမှုသို့ ခြေလှမ်းတစ်ရပ်အဖြစ် အမေရိကန် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဟီလာရီ ကလင်တန် အပါဝင် နိုင်ငံတကာခေါင်းဆောင်များက ဟာမက်ဒ် ကို ချီးကျူးခဲ့သည်။
နိုင်ငံကြားရေး ၂၀၁၁ တွင် ဝီလီယံ မင်းသား၏ မင်္ဂလာပွဲသို့ ဗြိတိန်နန်းတော်အား ဖိတ်ကြားခဲ့သော်လည်း ဆန္ဒပြသူများအား အကြမ်းဖက်မှုကြောင့် ဗြိတိန်သို့လာရင် ဆန္ဒပြနှောင့်ယှက်မည်ဟု လူ့အခွင့်အရေးလှုပ်ရှားသူများ ပြောဆိုငြင်းဆိုခဲ့သောကြောင် ဟာမက်ဒ် မသွားဖြစ်ခဲ့ပါ။
၂၀၂၂ ခုနှစ် စက်တ်ဘာလ ၁၈ ရက်မျာ ဘာကင်ဟမ်နန်းတော်တွင် ဒုတိယ အယ်လီဇဘက်၏ အသုဘ မတိုင်မီ တတိယမြောက် ချားလ်စ်ဘုရင် နှင့် တွေ့ဆုံခဲသည်။
၂၀၂၀ ခုနှစ် ဩဂုတ်လမှာ အမေရိကန် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး မိုက် ပုမ်ပေးယိုး ဘာရိန်းသို့ လာရောက်ဆွေးနွေးပွဲမှာ ဟာမက်ဒ်သည် ဘာရိန်းနိုင်ငံသည် ပါလက်စတိုင်းနိုင်ငံတည်ထောင်ရန် ကတိကဝတ်ပြုထားပြီး အစ္စရေးနှင့် ပုံမှန်ဆက်ဆံရေး မပြုလုပ်နိုင်ရန် ငြင်းဆိုခဲ့သည်။
သို့သော်လည်း ၂၀၂၀ စက်တင်ဘာလ ၁၁ ရက်နေ့မှာ အစ္စရေးနှင့် သံတမန်ဆက်ဆံရေး အပြည့်အဝ ထူထောင်ရန် ကြေညာပြီး စက်တင်ဘာ ၁၅ ရက်မှာ ဝါရှင်တန်ဒီစီရှိ အိမ်ဖြူတော်တွင် လူထုအခမ်းအနား၌ နှစ်နိုင်ငံ သံတမန်ရေးဆိုင်ရာ သဘောတူညီချက်များကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။
၂၀၂၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂ ရက်နေ့မှာ ဘာရိန်းသည် ဂါဇာစစ်ပွဲအား တုံ့ပြန်ရန် အစ္စရေးနိုင်ငံမှ ဘာရိန်းသံအမတ်များကို ပြန်လည်ခေါ်ယူခဲ့သည်။
ကိုးကား ကဏ္ဍ:၁၉၅၀ မွေးဖွားသူများ ကဏ္ဍ:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ ကဏ္ဍ:ဘာရိန်းနိုင်ငံ၏ ဘုရင်များ ကဏ္ဍ:ဘာရိန်းနိုင်ငံ၏ အစိုးရဝန်ကြီးများ ကဏ္ဍ:မွတ်စလင်ဘုရင်များ။
မဲပလီစခန်းတိုက်ပွဲသည် ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော် (KNLA)၊ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (PDF)၊ ဗမာပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးတပ်တော် (BPLA) နှင့် ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီ အင်အားစု (Force for Federal Democracy) အပါအဝင် ခုခံရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက ဘီးလင်းမြို့နယ်၊ မဲပလီရွာရှိ မြန်မာ့တပ်မတော်၏ မဟာဗျူဟာမြောက်စခန်းကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
နောက်ခံအခြေအနေ မဲပလီမဟာဗျူဟာစခန်းတွင် တပ်စွဲထားသော အရာရှိနှင့် စစ်သည်အချို့သည် ဒေသခံအရပ်သားများကို အလွဲသုံးစားပြုမှုများတွင် ပါဝင်ခဲ့ကြောင်း သတင်းရရှိသည်။
၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် အမှတ် (၄၀၅) တပ်ရင်းမှူး (ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး) အပါအဝင် ဗိုလ်ကြီးတစ်ဦး၊ တပ်ကြပ်ကြီးတစ်ဦးနှင့် တပ်သားတစ်ဦးတို့သည် မဲပလီကျေးရွာ၌ အရက်သေစာသောက်စားမူးယစ်ကာ ရွာသား ၈ ဦးကို အကြောင်းမဲ့ ပြင်းပြင်းထန်ထန် ရိုက်နှက်ပြီး ရွာဆေးရုံတွင် ပစ်ထားခဲ့သည်။
ရွာသားတစ်ဦးမှာ နောက်တစ်နေ့တွင် ဒဏ်ရာများဖြင့် သေဆုံးခဲ့သည်။
ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီးသည် အမျိုးသမီးနှစ်ဦးအား အဓမ္မပြုကျင့်မည်ဟုလည်း ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။
တိုက်ပွဲ ဇန်နဝါရီလ ပထမပတ်မှစတင်၍ ခုခံရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များသည် မဲပလီမဟာဗျူဟာစခန်းကို ဝိုင်းရံပြီး မော်တာများနှင့် ခြေလျင်တပ်၏ ထိုးစစ်များဖြင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။