ابوالحسن فراهانی

شمارهٔ  ۱

ای خداوندی که پیر چرخ با چندین چراغ

خاک پایت را طلبکارست بهر توتیا

هست روشن نزد عقل دور بینت هرچه هست

آری آری از ازل غفلت قدر شد با قضا

گر بخواهد راست بینی های فکرصایبت

می برد از قامت گردون گردان انحنا

گر به صورت دیگری بر خویش بندد طرز تو

کی به معنی چون تو گردد ای کفت کان سخا

گرچه میگردد به صورت آسیا چون آسمان

آسمانی برنمی آید ز دست آسیا

ای ز تو رونق گرفته کار دولت هم چنان

کز نصیر المله جدّت دین جدّم مرتضا

ماجرایی داشتم با عقل دوراندیش دوش

گرچه گستاخی ست اما گوش کن این ماجرا

گفتمش ای از تو روشن خانه ی دل را چراغ

گفتمش ای از تو حاصل عالم جان را ضیا

با وجود التجا یارب خدا کارم نساخت

آن که کار خلق می سازد بدون التجا

آن که هرگز جز وفای وعده ازوی کس ندید

با وفاداران خلاف آن به فعل آرد چرا

یارب از کم طالعی های من است این گفت نه

گفتم از بسیاری شغل وی است این گفت لا

گفتمش پس چیست گفتا لطف عامش می کنند

وعده های خوب و خوبان را نمی باشد وفا

بیش ازین تصدیغ نیکونی یست هنگام دعاست

کز دعاگویان دعا خوشتر ز عرض مدعا

تا نباشد در زمانه از غم و شادی گریز

دوستت بیگانه ی غم با دو دشمن آشنا

در جهان باشی به عیش و خرّمی ضرب المثل

تا مثل باشد که یار بی کسان باشد خدا

مطلب دنیا و دینت باد حسب المدعا


ابوالحسن فراهانی

شمارهٔ  ۲

رغبت به استخوان کسی کم کند سگش

ترسد که بو کند به غلط استخوان ما


شبانه

عشق

خاطره‌یی‌ست به انتظارِ حدوث و تجدد نشسته،

چرا که آنان اکنون هر دو خفته‌اند:

در این سویِ بستر

مردی و

زنی

در آن‌سوی.

تُندبادی بر درگاه و

تُندباری بر بام.

مردی و زنی خفته.

و در انتظارِ تکرار و حدوث

عشقی

خسته.

۱۳۳۸

© www.shamlou.org   سایت رسمی احمد شاملو


شبانه

گویی

همیشه چنین است

ای غریوِ طلب ــ:

تو در آتشِ سردِ خود می‌سوزی

و خاکسترت

نقره‌ی ماه است

تا تو را

در کمالِ بَدرِ تو نیز

باور نکنند.

چه استجابتِ غمناکی!

زخم‌ات

از آن

بَدرِ تمام بود

تا مجوسان

بر گُرده‌ی ارواحِ کهن

به قلعه درتازند.

همیشه چنین بوده؟

همیشه چنین است؟

مردادِ ۱۳۵۹


ادیب الممالک

شمارهٔ ۳

قدم گذار بدیوان عالی و بشناس

که کیست آنکه بکرسی نشسته چون نسناس

بگرد وی بنگر چند تن خدا نشناس

مگو که چرخ عجب مهره ای فکنده بطاس

که چرخ سفله بسی خوارها نموده عزیز

نظر نما بنگر صورت هیولا را

بجای طوطی و طاوس بین قولا را

به حکمرانی بنگر جوان . . . را

معین و یاور و یارش به بین شمولا را

بنی سرائیل آنجا نشسته بر سر میز

یکی ز شدت پیری در آمده قوزش

بسان روبه دیمی شده دک و پوزش

هزار رنگ بصورت چو آتش افروزش

رسد بعرش برین بانک سرفه و . . . ش

که من معیلم ومسکینم و ندارم چیز

مران که سخره سرودی رئیس اکوسه اش

کسی ندیدی جز در مبال مدرسه اش

فرار کردی قمل ز چرک البسه اش

هراز گونه اثر دیده شد ز وسوسه اش

کنون ز فرط نظافت شده است عنبربیز


ادیب الممالک

شمارهٔ ۶

رشت هم نیک است کاو از حمار گم شده

ارغنون آید به گوش مالک ار چه منکر است


ادیب الممالک

شمارهٔ ۱۰

طراز خاتم شاهنشهی به لوح ابد

شد است یاتی من بعدی اسمه احمد


ادیب الممالک

شمارهٔ ۲۰

بنام ایزدان امشاسپندان

کز ایشان دیو و اهریمن به زندان

نخست افروزه اهورمزدا

خدای زنده دادار توانا

خجسته و همن و اندیشه نیک

که آموزیم از وی پیشه نیک

ستوده ایزد اردی بهشتی

که باشد رسته از هر گونه زشتی

چو شهریور چو اسفندار مینا

چو خرداد و چو مرداد توانا

بروز اورمزد از فرودین ماه

که زیور جسته دیهیم از سر شاه

نماز آرم به شادروان جمشید

که باشد برتر از ایوان خورشید

شهنشاها کنون کز باد نوروز

زمین پیروزه گون شد تخت پیروز

درخت سرو پوشد زمردین رخت

نشیند گل چو شاهان بر سر تخت

به پیش گل ستد بر پایه لاله

یکی چون می یکی هم چون پیاله

رده بسته به بستان سرو و ناژو

شده دستان سرا مرغ سخنگو

بنازد افسر زرین از این سر

چنان کز افسر زرینه گوهر

جهان داور ترا دیهیم بخشید

نگین و تخت هفت اقلیم بخشید

سپیده دم فروغ بامدادی

به پیشین و پسین خورشید دادی

گل سوری درودت فاش گوید

بدیهیم از سرت شاباش گوید

کمینه یادگارت جشن نوروز

که از دریا درآوردی درین روز

تو بستی یوغ و گاوآهن بورزو

زمین شیار کردی با سم گاو

تو اندر ساغر افکندی می از تاک

ز آب آباد کردی گلشن خاک

تو آوردی ز کاریز آب در جوی

کنار جوی کشتی سرو دلجوی

کجا خوی تو آنجا نوبهار است

که در پیش تو گل پژمان و خوار است

ز شاهان هخامنش و مه آباد

گرفت این تخت و ایزد مر ترا داد

جهان از شادی جشن تو نازد

ستاره از رخ و بشن تو نازد

بهشت از گلشن مهر تو خاکی است

جهان از باغ امید تو شاخی است

رهی کز پرتو شه آذر خشم

نماینده ز سوی چار بخشم

بپای تخت شه چون خاک راهم

ازیرا سوده بر کیوان کلاهم

بدربارت گروه چارگانه

مرا بگزیده اند اندر میانه

نخست از کاخ هورستار موبد

نگهبان جهان از دیده بد

دوم از بار تورستار آنان

که گوئی چترمندان پهلوانان

سوم از باس و سورستار این مرز

که خوانیشان کدیور یا کشاورز

چهارم سودوزورستار سودین

پرستاران خرگاه فرودین

همایون بادت ای شاهنشه این جشن

درختت باد سبز و خرم و گشن

همه در درگهت فرمان گذاریم

همه در خاک راهت جان سپاریم

گر ایزد یار باشد بخت همراه

که این فرمان بر این در درگه شاه

بکار لشگر و کشور بکوشیم

می از خون بداندیشان بنوشیم

همه هم دست و هم آواز باشیم

درون انجمن همراز باشیم

ز گله گرگ رانیم از چمن بوم

چنان تازیم بر یونان و بر روم

که از بیم سپهداران ایران

نماند بوم جز در کاخ ویران

سران ترک و سرداران تازی

نیارند اندرین سو ترکتازی

اگر کار جهانرا راست کردیم

بزرگی بهر خود درخواست کردیم

تموز و دی بباغ ما بهار است

شب ما روز و زندان لاله زار است

وگرنه از بهار و باغ و گلگشت

چه سود آنرا که دور از خانمان گشت

چه سود از لاله چون دل داغدار است

چه سود از گل که تن پژمان و زار است

درودت گویم و کوته کنم گفت

بمان شاها بشادی جاودان جفت

زبان ما زبون است از سپاست

بجان و دل همی داریم پاست


ادیب الممالک

شمارهٔ ۴۱

شیخ عبدالغفور تبریزی

نه مسلمان نه قوم زردشت است

هستش انگشتری بسوی قفا

که در آن حلقه هر دم انگشت است


ادیب الممالک

شمارهٔ ۴

دوش در خواب یکی درگه عالی دیدم

گنبدی برتر ازین طاق هلالی دیدم

قصری آراسته ز انواع لئالی دیدم

هر طرف هشته در آن قصر نهالی دیدم

ساحتی پاک و قصوری تهی از عیب و قصور

کرسی از سیم و بساط از زر و ایوان ز بلور

سبزه اندر لب جو آب روان دردل شط

جوی و شط پرزر و سیم و گهر از ماهی و بط

بلبل مست نوازنده بگلبن بربط

لاله همچون ورق و ژاله بر او همچو نقط

باد استاد سخن گستر و مرغان شاگرد

حلقه زن دور چمن سرو و سمن گرداگرد

باغ پر بود ز شمشاد و گل و سرو سهی

قصر آکنده ز اسباب بزرگی و شهی

لیک این هر دو فضا ز آدیمان بود تهی

نه در آن خواجه و مولا نه پرستار و رهی

نه کدیور نه کشاورز نه رزبان نه غلام

مرغ در ذکر و درختان به رکوع و به قیام

چون چنین دیدم بر جای بماندم از هول

هردم از حیرت بر خویش بخواندم لاحول

کز چه رو نیست در اینجای بشر یاذالطول

نه نیوشنده صوت و نه سراینده قول

نه نماینده راه و نه گشاینده باب

آدمی اینجا چون آدمیت شد نایاب

ناگهان صاعقه ای در صف گلزار افتاد

کز درخشنده آن لرزه به دیوار افتاد

آب جوی از جریان باد ز رفتار افتاد

شاخ سرو از حرکت مرغ ز گفتار افتاد

خیمه زد ابر شبه گون به نشیب و به فراز

سایها گشت عیان کوژ و کژ و پهن و دراز

هر زمان از بر ابر سیه و سینه دود

شعله ها شد به هوا سرخ و سیه زرد و کبود

تیره شد یکسره گیتی ز فراز و ز فرود

غرش رعد بگوش آمد و آوای سرود

وز دل دود برون امد چندین عفریت

همچو دودی که پدیدار شود از کبریت

دیوهائی که سلیمان را بشکسته طلسم

هیچ نشنیده ز حق معنی و از یزدان اسم

هر یکی آمده با شیطان روحی بدو جسم

برزخ جانوران بود در ایشان همه قسم

شاخها خم بخم اندر زده مانند درخت

در کمر خنجر و در دست عمودی یکلخت

آب بینی شده بر سبلت و بر ریش روان

همچو شاخ گونی صمغ روان از بن آن

پنجه چون شانه ی چوبینه بدست دهقان

چون سپر ساخته رخسار و چو خنجر دندان

لفجها چون کتف گاو و دو سبلت چون یوغ

نعره گاو زدندی ز گلو در آروغ

من بلرزیدم و مبهوت و پریشان ماندم

حسبی الله و کفی ربی بر خود خواندم

اسب اندیشه و تدبیر بهر سو راندم

گرد سودا را القصه ز رخ افشاندم

دیدم از اهرمنان دیوچه ی مسخ شده

با منش عهدی بوده است و کنون فسخ شده

پیشتر رفتم و گفتم باشارت حرفی

لوح مشگین را سودم ز لبان شنگرفی

پیشکش کردمش از مهر و محبت طرفی

جگر سوخته نوشید ز رحمت برفی

گفتم ای دوست بگو بهر خدا روشن و راست

که کیانند در این خانه و این خانه کجاست

گفت این خانه یقین کن تو که دیوانخانه است

دامگاه ددگان و اهرمن دیوانه است

دیولاخی است که اهلش ز خدا بیگانه است

دور از بسمله و حرز ابودجانه است

جای پتیاره کنام دد و دیو است اینجا

اهرمن کار کن و دیو خدیو است اینجا

این که در گردن دارد کروات و فکلی

قامتش هست چو سروی و رخش همچو گلی

دست چون دسته طنبور و شکم چون دهلی

در اروپاست بزرگی و در اینجا رجلی

مصلح الدوله والدین سر دیوان قضاست

کار دیوان دیگر را بی امضا و رضاست

این که بنشسته جنب چیده کتب بر سر میز

دست و رو شسته و آلوده به خون خنجر تیز

کله اش باشد چون برج و دهان چون کاریز

از طراز دومین است و بود صدر تمیز

نه به تنهائی دستور تمیزش دانند

که پس از صاحب دیوان همه چیزش دانند

گر بگوشت سخن بنده عجب می آید

بر خلاف سخن اهل ادب می آید

باب استفعال از بهر طلب می آید

صبر کن ز آنکه جوابت ز عقب می آید

طلب سیدنا از در دیگر باشد

جای بینی طلبی در طلب زر باشد

آنکه از هر طرفی خلق بر او کرده هجوم

بر در محکمه اش هست عیان غلغل روم

آن رئیسی است که خود مدعی آمد به عموم

هر زمان بر صفت پیل فرازد خرطوم

ماسوی الله را یک لحظه بدم در کشدا

جرمها را به یکی رشوه قلم در کشدا

آنکه مشتی پریان بسته به زنجیر و غل است

چهره پر خشم و ترنجیده چو دزد مغول است

ددگانش دده و غول بیابان اغول است

روز و شب در پی تفتین و فساد و چغل است

اصل بیداد و ستم قاضی دیوان جزاست

که ز جورش همه جا شیون و بیداد و عزاست

آن کهن دیو که قدش زده سر بر عیوق

بر سر شاخ خود آویخته چندین صندوق

جوشدش حرص ز اعصاب و شرائین و عروق

هست فرمانده و مولا به دواوین حقوق

بی حقوق است و نگهدار حقوقش کردند

این عجب ترکه دهل بوده و بوقش کردند

آنکه سرخاب و سفیداب به رخ مالیده

همچو شمشاد و گل اندر لب جو بالیده

زخم نیمور فزون خورده و کم نالیده

با سپوزنده خود سخت بر آغالیده

مزد اجر است که با غمزه و شیرین کاری

آب پشت همگان گشته به جویش جاری

آنکه بینی کتب از شاخ در آویخته است

هم بر آن لوحی سوراخ در آویخته است

عینک و محبره گستاخ در آویخته است

همچو قندیلی کز کاخ در آویخته است

کتبش یکسره قانون موقت باشد

لوح سوراخش دروازه دولت باشد

دیوها را بنگر شاخ به چندین شعبه

هر یکی را شکمی ژرف و تهی چون جعبه

هست در هریک از آن جعبه هزاران لعبه

عقل مات است ز هر لعبه برب الکعبه

هر یک از آن شعب ای جان پدر محکمه ایست

که به هر محکمه ای جان پدر مظلمه ایست


شمارهٔ ۱

دارم سر آنکه امشب آیم به برت

تا لب به لبت بر نهم و بر به برت

تو پای نهی ز ناز بر چشم ترم

من سر نهم از نیاز بر خاک درت


شمارهٔ ۲

آب عنب تو گیر که اهل طرب تویی

اهل آن کس است آنکه زآب عنب گرفت


شمارهٔ ۳

نمود خون عدو برکشیده خنجر او

به گونه شفق سرخ بر سپهر کبود


شمارهٔ ۴

تنگی گرفت بی تو دلم چون دهان تو

تنگی مگر نصیب دلم زآن دهان ریید


شمارهٔ ۵

مگر آسان شود به یاری بخت

ورنه دشوار می نماید کار


شمارهٔ ۶

مرغزاری کاندر آن باشد گذر یکسر تو را

چشمه حیوان شود هر چشمه آن مرغزار


شمارهٔ ۷

نسیم گل چو به خلق تو نسبتی دارد

به صد زبان بستابد هزار دستانش


شمارهٔ ۸

خود را بزرگ می کنم اندر میان خلق

بی آن که خدمتی ز برای تو می کنم


شمارهٔ ۹

قهرت چو فرو بارد در معرکه سطوت

از بید کشد خنجر وز غنچه کند پیکان


شمارهٔ ۱۰

ذوق عشقت کاشکی جانا نمی دیدی دلم

یا تن کاهیده من تاب هجران داشتی


شمارهٔ ۱۱

ای فلک قدری که شمس دین و دین دولتی

دولت تو دولت دنیا و دین و دولت است

از علو همت تو آسمان را غیرت است

وز جمال طلعت تو مشتری را خجلت است

گر جمال ملتی، شاید که اخلاق تو را

نیک نامی دینو رادی شرع و همت ملت است

خصلت و اندیشه پاک تو را خدمت کند

هر که در آفاق نیک اندیش و نیکو خصلت است

هر کسی حیلت کند تا چون تو گردد نیک نام

هر که بی قوت بود تدبیر او در حیلت است

آلت افعال دولت کلک ملک آرای توست

کردگار است آن که افعالش همه بی آلت

کثرت بذل تو را در قلت و افلاس خلق

آن اثر باشد که عفو و حلم را در زلت است

مدتی شد تا مرا در حادثات روزگار

بر دل و جان کثرت هر محنتی از قلت است

گرچه با غفلت نیم در باب نظم و کان نثر

خاطر ایام را در حق ما صد غفلت است

گرچه با غفلت نیم در باب نظم و کان نثر

هر زمان با من حوادث را مصاف صولت است

عیش شیرین تلخ گردد هر کجا عطلت بود

عیش من گر تلخ شد خود عیب آن از عطلت است

هر که در عزلت بود از وی نجویند انتقام

انتقام چرخ با من سر به سر در عزلت است

از اجل مهلت نمی خواهم که ناید نزد من

با چنین غم ها که من دارم چه جای مهلت است

جمله و تفصیل احوال تو در اقبال باد

تا رجوع هر چه تفصیل است سوی جملت است


شمارهٔ ۱۲

رئیس و سید شرق و خراسان

جمال تو سعادت را سعادت

چو خواهی کت سعادت بیش گردد

همی کن مر سعادت را اعادت

همه شغل تو در علم است و در عدل

دو بینم یا اضافت یا افادت

زبان تو نعم گویی است کز جود

نگویی لا به جز لای شهادت

شگفتی نیست کز همت به محشر

ببخشی برگنه کاران عبادت

اگر فعل از ارادت حاصل آید

هنر فعل است و کلک تو ارادت

ز لفظ بکر تو زاید معانی

عجب باشد ز دوشیزه ولادت

تو داری در علو مدح معلا

معالی را چه باشد زین زیادت

بدین ذکر و بدین نظم و بدین نطق

چو من نایند اهل استفادت


شمارهٔ ۱۳

آرزومندی من خدمت و دیدار تو را

چون جفای فلک و محنت من بسیار است

تن من کز تو جدا ماند به نزد همه خلق

چون جهان پیش دل و چشم تو بی مقدار است

دلم از فرقت تو تنگ چو چشم مور است

عیشم از دوری تو تلخ چو زهرمار است

بدل خواب و خرد در دل و در دیده من

شب و روز از غم دیدار تو خون و خار است

گوشم از گوهر الفاظ تو تا محروم است

همچو الفاظ تو چشمم همه گوهر بار است

گرچه یادم نکنی هیچ فراموش نه ای

که مرا با تو و یاد تو فراوان کار است

روزگارت همه خوش باد که بی دیدن تو

روزگار و سر و کارم همه ناهموار است


شمارهٔ ۱۴

ای خسرو ملوک و جهان دار چیره دست

سلطان شرق و غرب و خداوند هر که هست

با دولت جوان تو دهر خرف جوان

با همت بلند تو چرخ بلند پست

نه دیده ملوک چو تو شهریار دید

نه بر سریر ملک چو تو پادشا نشست

تیغ تو مملکت ز کف هر ملک ستد

گرز تو تاج در سر هر پادشا شکست

آن کس که با وفای تو راه وفاق جست

آب حیات یافت ز دام هلاک جست

و آن کس که با خلاف تو پیوست در جهان

پیوست با خلاف لیکن ز جان گسست

شاها پرستش تو گزیدند و تیغ تو

نه بت گذاشت در همه عالم نه بت پرست

شاها منم که بنده دیرینه توام

واکنون شده ست نوش من از رنج دل، کبست

شصت است سال عمرم و پیش تو بوده ام

بسته کمر به خدمت تو نیمه ای ز شصت

امروز مست دامم و مخمور محنتم

هرگز بدین شراب چو من کس مباد مست

آب مرا مذلت هر فام خواه ریخت

جان مرا ملالت هر فامدار خست

ایام بر تنم در هر اندهی گشاد

افلاک بر دلم در هر شادیی ببست

ای شاه دست گیر مرا، کز بلای فام

از پای در فتادم و شد کار من ز دست


شمارهٔ ۱

عاشق شدم به ان بت عیار چون کنم

صَعب است کار چارهٔ این کار چون کنم

در عمر خویش باخته‌ام عشق چند بار

هر بار صبر داشتم این بار چون کنم

دل را به بند عشق گرفتار کرده‌ام

جان را به دست هجر گرفتار چون کنم

گوید مرا که در غم و تیمار صبر کن

بیهوده صبر در غم و تیمار چون کنم

گر گیرم آن دو زلف و بگیرم مُکابره

تدبیر آن عقیق شَکّربار چون کنم

جان است و دیده ان بت خورشید رخ مرا

با جان دیده وحشت و آزار چون کنم

چون آسمان فکند مرا در بلای او

با آسمان خصومت و پیکار چون کنم

گیرم کنم ز غمزهٔ غمّار او حذر

با آن بریده طرهٔ طرار چون کنم

شرح بلای آن بت ز اندازه درگذشت

این شرح پیش سید احرار چون کنم

فرخنده مَجد ملک و پسندیده شمس دین

دارندهٔ زمان و فروزندهٔ زمین

از عشق روی دوست مرا خواب و خور نماند

بی او قرار و صبرم از این بیشتر نماند

روشن همی نبینم بی روی او جهان

گویی به دیدگان من اندر بصر نماند

خونِ جگر ز دیده بپالود آنچه بود

پرخون بماند دیده و خون جگر نماند

در روزگار وصل مرا بود سیم و زر

چون هر دو خرج کردم چیز دگر نماند

هجر آمد و ز اشک رخم کرد سیم و زر

آگاه شد مگر که مرا سیم و زر نماند

از عشق آن دهان که سخن هست از او اثر

گشتم چنان که جز سخن از من اثر نماند

زرّین یکی خیالم و اندر دو چشم من

الا خیال آن صنمِ سیم بر نماند

فریاد از آن نگار که از عشق او مرا

جز رنجِ دل ذخیره و جز دردِ سر نماند

گر بی‌هنر بماند دلم در فراق او

اندر مدیح صدر اجل بی‌هنر نماند

فرخنده مَجْد ملک و پسندیده شمس دین

دارندهٔ زمان و فروزندهٔ زمین

آن بت که بر دلم در شادی فرازکرد

یک باره ابر دلم دری ازا مهر باز کرد

زلف جو سام بر دل مسکین من فکند

تا بر دلم جهان در خورشید باز کرد

بی‌خواب کرد چشم دلم در فراق خویش

تا از خیال خویش مرا بی‌نیاز کرد

رفتم به مسجد از پی او تا دعا کنم

مؤذّن ز چشم من در مسجد فراز کرد

گفتی همی خراب کند او به چشم خویش

هر مسجدی که خلق درو در نماز کرد

آن شب چه بود یا رب کان ماهروی من

با من به خلوت اندر تا روز راز کرد

عذرش به جان شنیدم هر گه که عذر خواست

نازش به جان خریدم هرگه که ناز کرد

پنداشتم که دوستی او حقیقت است

چون صبح بردمید حقیقت مجاز کرد

کوتاه کرد دست مرا از دو زلف خویش

تا چون دو زلف خویش مرا شب دراز کرد

زان ماه دلنواز چو نومید شد دلم

آهنگ مدح مِهتر کِهتر نواز کرد

فرخنده مجد ملک و پسندیده شمس دین

دارندهٔ زمان و فروزندهٔ زمین

جانا امید من ز دل و جان بریده گیر

هرچ آن بتر مرا ز فراق تو دیده گیر

پنهان زخلق جامهٔ صبرم دریده شد

در پیش خلق پردهٔ رازم دریده گیر

شخصم ز فُرقت تو چو زر کشیده شد

مویم ز حسرت تو چو سیم کشیده گیر

بی‌چشم تو چو چشم تو بختم غنوده شد

بی‌زلف تو چو زلف تو قدم خمیده گیر

از آتش دلم به ثریا رسید تف

از آب چشم من به ثَری نم رسیده گیر

ای آهوی لطیف رمیده ز دام من

بی‌روی تو روان ز تن من رمیده گیر

گر وصل تو چو برق است از من گذشته دان

ور هجر تو چو با دست آخر وزیده گیر

برخاسته است فتنهٔ عشق تو از جهان

فتنه نشسته‌گیر و جهان آرمیده‌گیر

تا بس نه دیر قصهٔ ما داستان شود

صدر زمانه قصّهٔ ما را شنیده گیر

فرخنده مجد ملک و پسندیده شمس دین

دارندهٔ زمان و فروزندهٔ زمین

ملکِ زمین مُسَخَّر فرمان او شدست

دور فلک متابع پیمان او شدست

تارای او شدست نگهبان ملک شاه

حفظ خدای عرش نگهبان او شدست

حق روشن از طریقت و آیین او شدست

دین نافذ از عقیدت و ایمان او شدست

رای بشر به نقطهٔ اقبال شهریار

بر دایره است و دایره دوران او شدست

جان نبی و حیدر و زهرا و سِیِّدین

اندر بهشت شاکر احسانِ او شدست

چون جان او موافق آل پیمبرست

جان موافقان همه در جان او شدست

آن‌کس‌که دست او گهر افشاند در سَخا

محتاجِ خامهٔ گهر افشان او شدست

بی وحی هست در دل او وهم انبیا

تدبیر و رای معجز بُرهان او شدست

وانکس که اهل عقل گزارند خدمتش

خدمتگزارِ حاجب و دربان او شدست

وان‌کس‌که گفته‌اند مر او را ثنا و مدح

امروز مدح گوی و ثناخوان او شدست

او هست نایب نبی اندر شعار شرع

وین شاعر قدیمی حَسّان او شدست

فرخنده مجد ملک و پسندیده شمس دین

دارندهٔ زمان و فروزندهٔ زمین

بوالفضل کز فضایل او ملک نام یافت

اسعد که از سعادت او بخت کام یافت

آن صاحبی که پیش خدای و خدایگان

از اعتقاد پاک قبولی تمام یافت

تا او به کار دولت و ملت بایستاد

ملت گرفت رونق و دولت نظام یافت

دهری چو اسب توسن بی‌زین و بی‌لگام

آهسته شد به عدلش وزین و لگام یافت

چون بر دوام بود به هر شهر خیر او

از شهریار منزلت او بر دوام یافت

گر مهتران به دنیا یابند احتشام

دنیا به دین و دانش او احتشام یافت

بس کس که او به جهد همی نام و نان نیافت

بی‌جهد در برستش او نان و نام یافت

یابد سلامت از حَدَثان هرکه بامداد

بر وی سلام کرد و جواب سلام یافت

در عالم ار امام اُ‌مَم خوانمش رواست

کاو را زمانه در همه عالم امام یافت

در وصف روزگارش و در نَعت دولتش

دست و زبان و خاطر مداح کام یافت

فرخنده مجد ملک و پسندید شمس دین

دارندهٔ زمان و فروزندهٔ زمین

ای مهتری که هم حَسَب و هم نَسَب تو راست

روشن دوگوهر از نسب و از حسب توراست

موروث یافتی شرف از گوهر نسب

وز گوهر حسب شرف مکتسب تو راست

در ملک خسرو عرب و خسرو عجم

رسم عجم تو داری و لفظ عرب توراست

فتنه است بر جمال وکمال فریشته

تا با جمال عقال کمال ادب توراست

تا شب به هیچ وقت موافق به روز نیست

زیر قلم موافقت روز و شب توراست

بر روی روز بوالعجبی‌ها کند ز شب

در کار روز و شب قلم بُوالعَجَب توراست

در روزگار اگر دل دنیا طلب بسی است

از خلق روزگار دل دین‌طلب توراست

چونانکه هست خیر تو بی روی و بی‌ریا

جود و سخای بی‌سبب و بی‌سلب توراست

بر دهر واقفی تو به اندیشه و ضمیر

اندیشهٔ شگفت و ضمیر عجب توراست

دین از تو هست خرم و ملک از تو هست شاد

زیرا که از خلیفه و سلطان لقب تو راست

فرخنده مَجدْ مُلْک و پسندیده شمس دین

دارنده زمان و فروزندهٔ زمین

اقبال تو به عالم عِلوی عَلَم کشید

وز فخر بر صحیفهٔ دولت رقم کشید

تا برگرفت زیر قلم ملک شهریار

بر نام بدسگالَش گردون قلم کشید

وقتی که بحر فتنه برآشفت وموج زد

دستت نهنگ‌وار عدو را به دم کشید

چون از وجود خصمان تشویش ملک بود

تقدیر بر سر همه خط عدم کشید

هرکس به جهد و عجز ز خصمت‌کشید رنج

او از خَدَم‌کشید و به فضل و کرم‌کشید

دل‌ها ز رنج و فتنه پراکنده گشته بود

تدبیر و رای تو همه دل‌ها به هم کشید

درگاه شاه بیت حرم‌کرد و خلق را

از هر وطن به خدمت بیت‌الحَرم کشید

بنمود مردی عرب و رادی عجم

بگشاد دست و شغل عرب در عجم کشید

از دولت و سعادت او شادمانه شد

آن کس که او نُحوست ایّامِ غم کشید

آسوده شد عراق و خراسان به عدل او

وان‌کس که در عراق و خراسان ستم کشید

فرخنده مَجد مُلک و پسندیده شمس دین

دارندهٔ زمان و فروزندهٔ زمین

ای مجد ملک سلطان روزت خجسته باد

دست اجل ز من دامن عمرت گسسته باد

شخصی که یُمن و یسر ز تأیید او بود

همواره بر یَمین و یَسارت نشسته باد

بادی که از رضای خدایش بود نصیب

آن باد بر درخت بقای تو جسته باد

آبی که مشتری کشد از چشمهٔ حیات

روی موافق توبرآن آب شسته باد

تیری که برکشد زُحَل از جعبهٔ اجل

چشم منافق تو بدان تیر خسته باد

هر کس که در وفای تو سوگند بشکند

پشت و دلش به زخم حوادث شکسته باد

بر ما در سعادت و شادی گشاده‌ای

بر تو در نحوست و اندوه بسته باد

تا شاخ سرو رسته بُوَد در میان باغ

سرو هنر ز باغ معالیت رسته باد

تا زلف دوست را به بنفشه صفت کنند

همواره زان بنفشه به دست تو دسته باد

تا در جهان بهار و خزان را کنند وصف

جشن بهار و جشن خزانت خجسته باد

فرخنده مَجد مُلک و پسندیده شمس دین

دارندهٔ زمان و فروزندهٔ زمین


شمارهٔ ۲

فصل زمستان رسید و فصل خزان شد

آب رزان خور که آب روی رزان شد

رخت به کاشانه برکه در چمن باغ

زاغ پدید آمد و تذرو نهان شد

باد ز کهسار تیر برف بینداخت

شاخ درختان ز تیر او چو کمان شد

مرغ عقیقین سر از تنوره برآورد

چِنگل او لعل‌پاش و مشک‌فشان شد

شوشهٔ زر دیده‌ای و دستهٔ لاله

بال و پر او نگاه کن که چنان شد

ای صنم چنگ زن به مجلس عشرت

چنگ سبک زن کنون که جام گران شد

بود پیاله روان به دست حریفان

جام گران از پی پیاله روان شد

داروی ما جز شراب نیست که ما را

قوت دل شد شراب و قوت روان شد

خاصه شرابی که از فروغ و لطافت

درخورِ بزمِ خدایگانِ جهان شد

شاه جهانگیر سنجر بن ملک‌شاه

آن که به دولت شدست بر ملکان شاه

کوه کنون میغ را گرفت به بر در

چادر کافور گون کشید به سر در

خوش‌تر و فرخنده‌تر بود به چنین وقت

باده به سر در مرا و یار به بر در

سلسله زلفی فشانده گل به سمن بر

غالیه جعدی نهفته در به شکر در

شمس و قمر گرچه روشنند و دُرفشان

طعنه زند روی او به شمس و قمر در

زان که حجر چون دلش به کعبه سیاه است

روی بمالند حاجیان به حجر در

هست دل من به زیر حلقهٔ زلفش

همچو میانش به زیر بند کمر در

خوانده‌ام او را ز دوستی پسر خود

تا شدم آسیمه سر به عشق پسر در

بوی دو زلفش همی چو جامهٔ یوسف

روشنی افزون کند به چشم پدر در

حور بهشت است چون سرود سراید

نغمهٔ او خوش بود به گوش بشر در

راست بر آن سان که خوش بود به گه رزم

نعرهٔ کوس ملک به‌گوش ظفر در

شاه جهانگیر سنجربن ملک شاه

آن‌که به دولت شدست بر ملکان شاه

شهرگشایی که خسروست عجم را

کامروایی که داورست اُ‌مم را

آن که به خوارزم و نیمروز و خراسان

کوتهی از عدل اوست دست ستم را

آن‌که به هند و به چین ز هیبت تیغش

کار تبه شد صنم‌پرست و صنم را

از در و دیوار او همی حسد آید

بیت حرم را و بوستان ارم را

از پس نام خدای و نام پیمبر

مرتبه از نام اوست لوح و قلم را

سیرت او پنج چیز را سبب آمد

دانش و فرهنگ و دین و جود و کرم را

هست شرف پنج چیز را زخطابش

خطبه و منشور و شعر و زر و درم را

فخر به آثار اوست تا به قیامت

مرکب و تیغ و سپاه وکوس و علم را

ملک عجم هست زیر مهر نگینش

زانکه سزاوار گشت ملک عجم را

شاه جهانگیر سنجر بن ملک شاه

آن‌که به دولت شدست بر ملکان شاه

پادشهی مال ده که بنده پذیرست

تا جوری داد ده‌که پاک ضمیرست

چون پدر و جد خویش و عم و برادر

درخور ملک و سپاه و تاج و سریرست

دولت او دایره است خطِّ بقا را

نقطهٔ آن دایره سبهر اثیرست

حاسد او جفت آه و نالهٔ زارست

مادح او جفت جام و نالهٔ زیرست

تیر هلاک است برکمان خلافش

دیدهٔ بدخواه او نشانهٔ تیرست

شاه جوان و وزیر شاه جوان است

بندهٔ فرمان هر دو عالم پیرست

از ملک‌العرش بر وزیر نثارست

چون ملک شرق میهمان وزیرست

او ز پدر یادگار شاه جهان است

وز خرد اندر جهان عدیم نظیرست

هست وزیر و مشیر چون پدر خویش

نیک وزیرست و نیک بخت مشیرست

ملک سپهرست و این وزیر مبارک

ماه تمام است و شاه مهر منیرست

شاه جهانگیر سنجر بن ملک شاه

آن‌که به دولت شدست بر ملکان شاه

بار خدایا تورا خدای معین باد

دولت عالی ندیم و بخت قرین باد

ملک همه سرورانت زیر علم باد

گنج همه خسروانت زیرنگین باد

ناصر دین خدای وحافظ ملکی

کار تو ترتیب ملک و نصرت دین باد

بر سر دولت مدام و بر سر ملت

فر تو چون پر جبرئیل امین باد

گر چه ز چین تا به مصر راه درازست

ملک تو از حد مصر تا در چین باد

از فلک و از ملک همیشه خطابت

شاه زمان باد و سهریار زمین باد

هرکه دلش در وفای تو چو کمان است

بر تن و جانس ز حادثات کمین باد

از مه و بروین و از مجره و شعری

اسب تو را نعل وتنگ و مقود و زین باد

ساقی تو حور باد و جام تو کوثر

بزم تو از خرمی چو خلد برین باد

از تو دل و خانهٔ وزیر تو امروز

هست خوش و خرم و همیشه چنین باد

شاه جهانگیر سنجر بن ملک شاه

آن‌که به دولت شدست بر ملکان شاه


شمارهٔ ۳

ترک من برگل نقاب از سنبل پرُتاب کرد

لالهٔ نعمان حجاب لولو خوشاب کرد

رنگ لعل شکرین او مرا بی‌رنگ‌کرد

تاب‌زلف عنبرین او مرا در تاب‌کرد

دید در سنجاب و مشک ناب نرمی و خوشی

سینه چون سنجاب و زلفین همچو مشک ناب کرد

فتنه را پیش گل خود روی و پیش سنگ و روی

سایبان از مشک ناب و پردهٔ سنجاب‌کرد

تا به لشکرگه نمود آن شَکَّر عناب رنگ

شَکَّر و عناب در بازار لشکر غاب‌کرد

خون دل صافی‌کند عناب و شکر پس چرا

سوخته خون دل من شکر و عناب‌کرد

تاکه از من‌کرد پنهان آن رخ چون آفتاب

درد هجر او رخ من زرد چون مهتاب‌کرد

تا چو آتش کرد رخسار و چو آب از من گریخت

بستر و بالین من پرآتش و پرآب کرد

چون خیال چشم پرخوابش به چشم من رسید

چشم پرخوابش همه‌شب چشم‌من بی‌خواب‌کرد

صورت او پیش دل محراب کردم همچنانک

بخت فرخ درگه صدر اجل محراب‌کرد

آفرین باد از فلک خورشید عدل وجود را

صدر دنیا احمدبن فضل بن محمود را

چون نگارم خال مشکین بر رخ رنگین زند

نقطه‌ها گویی ز عنبر بر گل و نسرین زند

چون ز شرم و خویشتن‌داری نهد بر هم دو لب

از عقیق و لعل گویی قفل بر پروین زند

گر ببیند روی چون دیبای او بازارگان

طَعنه اندر شُشتر و بغداد و قسطنطین زند

ور به هند و چین فرستد نسختی از روی خویش

آتش اندر جان نقاشان هند و چین زند

بامداد آن لعبت خوش لب ز بهر بوی خوش

چون گلاب پارسی بر زلف مشک‌آگین زند

راست پنداری به دست خویش رضوان در بهشت

آب کوثر برکشد بر روی حورالعین زند

از لب شیرین او هرگه که خواهم بوسه‌ای

برفروزد روی و دندان بر لب شیرین زند

گر ملک بر آسمان و عرش یابد بوی او

آسمان را کِلّه بندد عرش را آذین زند

بر امید دیدن او همچو مرغان پر و بال

گرد لشکرگاه و درگاه معین‌الدین زند

تا همی بیند محل حسن خویش و عشق من

عار دارد زآنکه لاف از خسرو شیرین زند

آفرین باد از فلک خورشید عدل و جود را

صدر دنیا احمدبن فضل بن محمود را

دوش وقت نیم‌شب پیغام یار آمد مرا

یا به باغ دل گل شادی به بار آمد مرا

وز پس پیغام نزدیک من آمد یار من

یا ز گردون ماه تابان در کنار آمد مرا

راست‌گفتی از هوا در دام من صیدی فتاد

یا به کف ناگاه در شاهوار آمد مرا

موی و روی و اشک من سیم و زر و یاقوت بود

هر سه از بهر وصال او به کار آمد مرا

رنگ رخسار و لب او چون‌گل و چون لاله بود

فصل تابستان همی فصل بهار آمد مرا

ازگل و از لالهٔ او اندر آن ساعت به‌چشم

خانه همچون گلستان و لاله‌زار آمد مرا

بی لب او چون مزاحم سرد بود از باد سرد

از لب او شهد و شکّر سازگار آمد مرا

آفرین بر یار باد و آفرین بر وصل یار

کاین همه شادی زیار و وصل یار آمد مرا

گرچه وصل او مرا هنگام صبح آمد بسر

از دو یاقوتش سه شکّر یادگار آمد مرا

چون جهان را بوی خلد آمد ز باد صبحدم

بوی اقبال وزیر شهریار آمد مرا

آفرین باد از فلک خورشید عدل وجود را

صدر دنیا احمدبن فضل بن محمود را

آن که بخت او علم بر گنبد گردون کشید

آن که رای او رقم بر طارم میمون کشید

گنج‌هایی کز سعادت ساخت هر شب آسمان

رای او هر روز پیش شاه روزافزون کشید

بر لب دریای اقبالش گهر جوید همی

پهلوانی کاو سپاه از ساحل جیحون کشید

گر کشید اسکندر از ظلمت همی یاقوت سرخ

کلک او بس لولو مکنون زظلمت چون کشید

آب حیوان گشت ظلمت در دوات او مگر

کلک او از آب حیوان لولو مکنون کشید

آن‌که در مهرش قدم زد نعمت قارون نهاد

وان‌که درکینش نفس زد محنت قارون‌کشید

در حسود او کشید اخترکمان دشمنی

همچو لیلی کاو کمان قهر در مجنون کشید

او کشید آخر به مردی کینِِ خال از بدسگال

کین جمشید آخر از ضحاک اَفریدون کشید

خلق چون یعقوب و عدلش چون لباس یوسف است

بوی او از بیت اخزان جمله را بیرون‌کشید

پیش یزدان در قیامت بر دهد روز جزا

رنجهایی‌کاو ز بهر ملک و دین اکنون کشید

آفرین باد از فلک خورشید عدل و جود را

صدر دنیا احمد بن فضل بن محمود را

تا معین‌الدین وزیر خسرو عالم بود

عالم از عدلش بهشتی تازه و خرم بود

در پناه دولت او بنده و آزاد را

ناز و نعمت بیش باشد رنج و محنت کم بود

تا سر او سبز باشد رویها گلگون بود

تا دل او شاد باشد جانها بی‌غم بود

رسم خوب او نظام ملت احمد بود

نفس پاک او جمال گوهر آدم بود

خاتم نصرت بود دست محامد را سزا

تا که نام و کنیت او نقش آن خاتم بود

چون عدو را خیره بایدکرد موسی کف بود

چون ولی را زنده باید کرد عیسی دم بود

تا که باشد مجلس او کعبه ی عز و شرف

پا و دست او مقام و چشمه ی زمزم بود

تا سرای ملک را معمار باشد عدل او

فرع آن باشد بلند و اصل آن محکم بود

هر دلی را کاو جراحت کرد تیغ نائبات

آن جراحت را ز توقیعات او مرهم بود

کلک او را چون صدف خوان و یمینش را چویم

زان که لؤلؤ در صدف باشد صدف در یم بود

آفرین باد از فلک خورشید عدل و جود را

صدر دنیا احمدبن فضل بن محمود را

هست چشم حاضران در شرق بر آثار او

هست گوش غایبان در غرب بر اخبار او

خواب امن از دولت بیدار او باشد که هست

عالم اندر خواب امن از دولت بیدار او

همچنان کز ابر نیسان تازه گردد بوستان

تازه گردد جان ز لفظ و کلک گوهربار او

نعمت قارون شود پالوده با انعام او

پیکر گردون شود فرسوده با پیکار او

گر فساد و خَمر خوردن بود کار دیگران

نیست اکنون جز صلاح و ختم کردن کار او

سیرت و رفتار ایشان بود کسر دین و داد

جبر آن کسر آمد اکنون سیرت و رفتار او

پشت دین است ار به فضل و هست دولت پشت او

یار خلق است او به عدل و هست خالق یار او

مصلحت باشد سپاهی را ز یک تدبیر او

منفعت باشد جهانی را ز یک گفتار او

تا که او را بخت برنا باشد و فرهنگ پیر

پیر و برنا را سعادت باشد از دیدار او

هر که بر دل کینه و آزار او صورت کند

بشکند بازار خویش از کینه و آزار او

آفر‌ین باد از فلک خورشید عدل وجود را

صدر دنیا احمد بن فضل بن محمود را

سیرت او بر سر آزادگی افسر نهاد

نامهٔ او از شرف هر سروری بر سر نهاد

وز مبارک رای ملک آثار او هر خسروی

روی سوی درگه شاه جهان سنجر نهاد

دست همت در جوانمردی به عالم برگشاد

پای دولت در خداوندی به گردون بر نهاد

عاملان را در ممالک خلعت و منشور داد

عالمان را در مساجد کرسی و منبر نهاد

جان پیغمبر بدو شادست کاو از داد و دین

در شریعت سنت و آیین پیغمبر نهاد

کوه را هست از گران سنگی به حلمش نسبتی

زین سبب درکوه یزدان معدن گوهر نهاد

وز وقارش عاریت دارد زمین آهستگی

در زمین از بهر آن خورشید کان زر نهاد

فال مدح او رهی از دفتر قرآن گرفت

آیه ی رحمت برآمد روی بر دفتر نهاد

مدح او حق است و گردون از پس عهدی دراز

نیک‌عهدی کرد تا حقور کف حق‌ور نهاد

در ضمیرم گاه مدح او همه گوهر نشاند

در دهانم گاه شُکر او همه شَکّر نهاد

آفرین باد از فلک خورشید عدل و جود را

صدر دنیا احمد بن فضل بن محمود را

از معانی لفظ او پیرایهٔ ایام باد

وز معالی رای او همسایه ی اجرام باد

قاسم الارزاق کرد اقلام او را کردگار

خلق هفت اقلیم را ارزاق از آن اقلام باد

صید صیاد اجل بودند بدخواهان او

پوست بر اندام ایشان بر مثال دام باد

کلک او را از نوشتن یک زمان آرام نیست

ملک را از کلک بی‌آرام او آرام باد

دولتِ پیروز او را دهر سرکش نرم باد

همتِ میمون او را چرخ توسن رام باد

نقش کلک مشک‌بارش زیور ناهید باد

نعل اسب بادپایش افسر بهرام باد

تا بود ناکام و کام دشمنی و دوستی

دوستان او به‌کام و دشمنش ناکام باد

تا که باشد نطق و اوهام ازهمه چیزی فزون

عز و جاه او فزون از نطق و از اوهام باد

تا که باشد قبلهٔ اسلامیان بیت‌الحرام

بارگاه فرخ او قبلهٔ اسلام باد

تا که باشد فرخ و پدرام ایام بهار

روزگار او سراسر فرخ و پدرام باد

آفرین باد از فلک خورشید عدل و جود را

صدر دنیا احمد بن فضل بن محمود را


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۱

هیهات و ان تکون فی العشق ملول

و العاشق فی العشق صبور و حمول

اذ امکنک العیش بعیش موصول

لاتغفل فالزّمان لازال تحول


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۲

از هجر تو زان رنج ستم نیست مرا

کز دولت عشق هیچ کم نیست مرا

با وصل تو هم سخت نمی گیرم از آنک

از عشق تو پروای تو هم نیست مرا


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۳

عشق تو زعالم اختیار است مرا

وز بادهٔ دیگران خمار است مرا

تا جان دارم بندگی ات خواهم کرد

با ردّ و قبول تو چه کار است مرا


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۴

نام تو برم کار مرا ساز آید

یاد تو کنم عمر شده باز آید

هرگه که حدیث عشق گویم با خود

با من در و دیوار به آواز آید


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۵

در عشق تو گرچه هست دلداری‌ها

من مست نیم تا بکنم زاری‌ها

یا رب تو مرا مست شرابی گردان

کز بهر وجود اوست هشیاری‌ها


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۶

تا با خودم از عشق خبر نیست مرا

جز بر در دل هیچ گذر نیست مرا

چون من به میان نیم تویی حاصل من

جز من به تو مانعی دگر نیست مرا


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۷

تا بر سر کوی عشق شد منزل ما

فریاد برآمد از نهاد دل ما

در جستن خاک عشق از بس که شدیم

خون شد دل ما و حل نشد مشکل ما


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۸

داری سر آنک عشق بازی با ما

ببُری زهمه خلق و بسازی با ما

کار دو جهان در سر کار تو کنیم

گر شرط کنی که کژ نبازی با ما


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۹

از عشق توم جان و دل و دیده خراب

وز آتش هجر تو شدم همچو کباب

با دشمن و با دوست نه صلح است و نه جنگ

گاهم زند این طعنه و گاه آن به ضراب


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۱۰

گر بر سر آنی که روی راه صواب

این راه دروغ نیست خود را دریاب

تا درخور و خوابی تو دم از عشق مزن

در عشق نه خور گنجد البته نه خواب


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۱۱

ای خوش پسران که عقل مدهوش شماست

دل چاکر آن عارض گل پوش شماست

زر را چه محل که سر فدا باید کرد

آن را که سر سیم بناگوش شماست


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۱۲

ای دل چو غم عشق برای من و تُست

سر بر خط او نه که سزای من و تُست

تو چاشنی درد نداری ورنه

یک دم غم یار خون بهای من و تُست


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۱۳

عشق تو همه دینی و دنیاوی ماست

در عشق تو گر هیچ نداریم رواست

در عشق تو هر گدای سلطان باشد

سلطان که ندارد غم عشق تو گداست


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۱۴

هر چند که عشق سخت نیکوکار است

این است خلل که طبع بدکردار است

گر شهوت را تو عشق خوانی غلطی

از شهوت تا به عشق ره بسیار است


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۱۵

عشق تو مقیم دل شوریدهٔ ماست

شکل خوش تو مجاور دیدهٔ ماست

سودات به هر بهای ارزندهٔ ماست

هرچ از تو به ما رسد پسندیدهٔ ماست


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۱۶

پا بر سر نه که عشقبازی این است

چاره بگذار چاره سازی این است

شهوت بازی کار خر و گاو بود

خود را در باز عشقبازی این است


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۱۷

هر دل که در او نور محبّت بسرشت

خواه اهل سجاده گیر و خواه اهل کنشت

در دفتر عشق هر که را نام نبشت

آزاد زدوزخ است و فارغ زبهشت


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۱۸

در عشق تو دل را نظری افتاده است

وز هجر تو جان را شرری افتاده است

عشق تو که تاج سر سلطانان است

در دست چو مادر پدری افتاده است


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۱۹

سودای تو آشنای دیرینهٔ ماست

دیر است که عوعو تو در سینهٔ ماست

چندانک همی بنگرم از سال به سال

عشق تو همان اَحمَد پارینهٔ ماست


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۲۰

در عشق تو هستی جهان حاصل ماست

اشکال جهان زقصّهٔ مشکل ماست


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۲۱

ای دل هوس عشق تو را تنها نیست

کس نیست که در سرش ازین سودا نیست

صفرا مکن ارچه دلبرت اینجا نیست

کاینجا که تُوی جایگه صفرا نیست


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۲۲

در عشق تو گر کشته شوم باکی نیست

کم دامن عشق است بر او چاکی نیست

خلقی زپی تو دوست دشمن گشتند

با این همه چون تو دوستی باکی نیست


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۲۳

گر عشق زهر بدی ندوزد دهنت

از گفتن عشق برفروزد دهنت

زاوّل تو دهان خود به هفت آب بشوی

تا زآتش قهر او نسوزد دهنت


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۲۴

عشق آمد و شد چو خونم اندر رگ و پوست

تا کرد مرا تهی و پر کرد ز دوست

اجزای وجود من همه دوست گرفت

نامی است زمن بر من و باقی همه اوست


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۲۵

تا کی گویی که راه حق باریکی است

دوری تو زکار ورنه ره نزدیکی است

شمعی است درون دل که عشقش خوانند

تا پر نشود درون دل تاریکی است


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۲۶

گر عاشقی ای سرزدهٔ عشوه پرست

از عربده ها کو که کند عاشق مست

بر سر چه زنی دست اگرت دردی نیست

سر بر کف نه چه سرزنی بر کف دست


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۲۷

آن کس که حریف عشق باید پیوست

دایم زشراب بیخودی باشد مست

گر زانک دلت را سر ره رفتن هست

پا بر سر نفس خود نه و بردی دست


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۲۸

در عشق اگرچه شور و شر بسیار است

بودن بی عشق رهروان را عار است

عشق است حیات عالم و عالمیان

وآن را که نه عشق می کشد مردار است


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۲۹

چشم همه اشک گشت و چشمم بگریست

در عشق تو بی چشم همی باید زیست

از من اثری نماند این عشق زچیست

چون من همه معشوق شدم عاشق کیست


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۳۰

مقصود من از جمالت ای جان نظری است

این خود نبود چو...............ی است

من خود دانم که عشق تو بسته دری است

لیکن چه کنم مرا هوسناک سری است


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۳۱

بی عشق دوان است دلت از چپ و راست

تا عشق نباشد نشود کار تو راست

معشوق یکی است و عاشق او یکتاست

او را خواهی از همه برباید خاست


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۳۲

آن کس که به سالوس و هوس مغرور است

از حضرت عشق بی گمان مهجور است

مسکین عاشق که صبر از وی دور است

بیچاره به هر چه می کند معذور است


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۳۳

عشق تو و بس همنفس من این است

واندر همه عالم هوس من این است

من خود دانم که گفت و گو بیهوده است

لیکن چه کنم دسترس من این است


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۳۴

اندر ره عاشقی کما بیشی نیست

با هیچ کسی زمانه را خویشی نیست

افتادهٔ عشق را ملامت مکنید

این عشق به خواجگی و درویشی نیست


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۳۵

در بادیهٔ عشق دویدن چه خوش است

وز عیب کسان نظر بریدن چه خوش است

زین سان که من احوال جهان می بینم

دامن ز زمانه در کشیدن چه خوش است


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۳۶

عشق است که جمله زینت مردمی است

محروم شدن زعشق نامحرمی است

هر کاو نچشیده است دلش لذت عشق

خر باشد اگرچه صورتش آدمی است


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۳۷

جز در دل و جان عاشقان جای تو نیست

واندر سر و عقل جز تمنّای تو نیست

گر سوختم از آتش سودات رواست

خامی است که در پختن سودای تو نیست


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۳۸

از لذت عشق در جهان خوش تر چیست

جز جان دادن درین میان خوش تر چیست

من دست ندارم از تو گر سر ببُرند

چو پای به عشق در نهادم سر چیست


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۳۹

این خوش پسران که در غمم می دارند

جان تو که هردم به دمم می دارند

دانی که برهنه سر زبهر چه شدند

کشتند مرا و ماتمم می دارند


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۴۰

در عالم عشق صادقی باید کرد

با هر چه رسد موافقی باید کرد

در عشق سراسر قدم پیران زد

سر در سر کار عاشقی باید کرد


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۴۱

عشّاق دمی زقید هجران نرهند

تا کام به زیر گام خود در ننهند

گر عاشق مایی زسر خود برخیز

کانجا به گزاف جه به کس می ندهند


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۴۲

عشق آمد و صد گونه پریشانی کرد

در چهرهٔ دل هزار ویرانی کرد

ای دل چو رسید غم کجا دانی شد

وی جان چو ضرورت است چه توانی کرد


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۴۳

از دل خبری دیدهٔ غمّاز آورد

واندوه زساز رفته ام باز آورد

نادیده دلم زفتنه ها ایمن بود

عشق آمد و باز فتنه ها باز آورد


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۴۴

در عشق مرا زجان و تن نامی ماند

شد بسته زفان و زان سخن نامی ماند

دی من بودم که نام او می بردم

اکنون همه او شدم زمن نامی ماند


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۴۵

عشّاق به جان و دل غمت درگیرند

آن روز مباد کز تو دل برگیرند

گویند که زندگی بود از پس مرگ

آن زندگی آن است که پیشت میرند


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۴۶

در عشق سری و سرفرازی نخرند

خودبینی و کبر و بی نیازی نخرند

سرمایهٔ عشق عجز و بیچارگی است

کانجا جَلدی و چاره سازی نخرند


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۴۷

مردان ره عشق تو جانها دارند

در حجرهٔ درد تو نهانها دارند

با خرقه و ژنده ای به صد پاره مناز

کانجا به جز از خرقه نشانها دارند


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۴۸

از عشق تو بوی مختصر نتوان برد

جز درد دل و سوز جگر نتوان برد

بی عشق تو هرک می برد عمر به سر

ضایع تر از آن عمر به سر نتوان برد


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۴۹

آن شاه که او ملک تواند بخشید

جز اشرف دین ملک که داند بخشید

شاهی که به سهو می ببخشد شهری

از بهر خدا دهی تواند بخشید


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۵۰

بگذار که تا زلف تو گیرم یک بار

یا در کف پای تو بمالم رخسار

انگار که سنگ پایمال است رخم

یا دست مرا شانهٔ چوبین پندار


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۵۱

زنهار در آن دو چشم مخمور نگر

واندر لب همچو نوشش از دور نگر

بر دست گرفت نور باروی چو ماه

یعنی که بیا نور علی نور نگر


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۵۲

گر بنگ خوری ای به رخ خوبان، خور

بنیوش چنان که گویمت زان سان خور

بسیار مخور، فاش مکن، ورد مساز

اندک خور و گه گاه خور و پنهان خور


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۵۳

از خوان زمانه نیم نانی کم گیر

چون مایه بود سود و زیانی کم گیر

تا کی گویی حشمت اربل مگذار

ای هیچ ندیده کُرد خوانی کم گیر


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۵۴

با دل گفتم صحبت شاهی کم گیر

چون سر بنهاده ای کلاهی کم گیر

دل گفت تو خوش باش که من آزادم

کردی دیکی و خانقاهی کم گیر


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۵۵

آنها که ندانند حقیقت زمجاز

مشغول نمازند به شبهای دراز

من فارغ از آنم که درین خلوت راز

یک لحظه نیاز به زصد سال نماز


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۵۶

در عشق توام هر نفس اندوه تو بس

در درد توام دسترس اندوه تو بس

در تنهایی که یار باید صد کس

کس نیست مرا هیچ کس اندوه تو بس


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۵۷

دارم زتو اشتیاق چندانک مپرس

دردی است به اتّفاق چندانک مپرس

دستی که به دامن وصالت زدمی

بر سر زدم از فراق چندانک مپرس


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۵۸

خود را به هوس مدار در پای دریغ

ترسم که شوی غرقه به دریای دریغ

فرمان برو بر دریغ مگذار جهان

زان پیش که سودت نکند وای دریغ


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۵۹

گر فخر به من نمی رسد عار اینک

ور نور به من نمی رسد نار اینک

گر خانقه و خرقه و شیخی نبود

ناقوس و کلیسیا و زنّار اینک


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۶۰

از دوست به هر رهگذری می پرسم

وز هر که بیابم خبری می پرسم

تا دشمن بدسگال واقف نشود

در دل وی و من از دگری می پرسم


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۶۱

در عشق تو دل رفت و زجان می ترسم

وز هجر و زمرگِ ناگهان می ترسم

گر زار کُشی مرا نمی ترسم از آن

بیزار زمن شوی از آن می ترسم


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۶۲

من عشق تو را به صد ملامت بکشم

گر آه کنم به جان غرامت بکشم

گر عمر وفا کند جفاهای تو را

آخر کم از آن که تا قیامت بکشم


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۶۳

تا ظن نبری که من کمت می‌بینم

بی‌زحمت دیده هر دمت می‌بینم

ممکن نبود که شرح آن نتوان داد

آن شادی‌ها که از غمت می‌بینم


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۶۴

تا ظن نبری که من دوی می بینم

هر لحظه فتوحی به نوی می بینم

جان و دل من جمله بُوی می دانم

چشم و سر من جمله بُوی می بینم


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۶۵

گر بنوازی بندهٔ مقبول توَم

گر ننوازی چاکر معزول توَم

با ردّ و قبول تو مرا کاری نیست

زیرا که به هر دو کار مشغول توَم


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۶۶

نه ما به سر رشته شدن بتوانیم

نه رشته به دیگری سپردن دانیم

هر یک به بهانه ای فرو می مانیم

قصه چه کنم که جمله سرگردانیم


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۶۷

در می نگرم زنیک و بد هیچ نیم

وز جملهٔ این داد و ستد هیچ نیم

با من چو تو باشی همه خود می باشم

ورنه من بیچاره به خود هیچ نیم


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۶۸

بر سینه زنان از هوس و جامه دران

چون شیفتگان جامه به هر جا مدران

رخساره به خون دیده می شوی ولیک

مگذار که آلوده شود جامه در آن


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۶۹

سهل است مرا بر سر خنجر بودن

در پای مراد خویش بی سر بودن

تو آمده ای که ملحدی را بکشی

غازی چو تویی رواست کافر بودن


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۷۰

ای دل به در دوست تولّا می کن

از دور به درگهش تمنّا می کن

نومید مشو از در او باز نگرد

در می زن و سر نیز تقاضا می کن


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۷۱

ای وصل تو مایهٔ تن آسانی من

وی هجر تو غایت پریشانی من

من خود بروم ولیک هرگز نرود

از خاک درت نشان پیشانی من


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۷۲

دل مغز حقیقت است و تن پوست، ببین

در کسوت پوست جلوهٔ دوست ببین

هر چیز که آن نشان هستی دارد

یا پرتو روی اوست یا اوست، ببین


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۷۳

ای زندگی من و توانم همه تو

جانی و دلی ای دل و جانم همه تو

تو هستی من شدی از آنی همه من

من نیست شدم در تو از آنم همه تو


اوحدالدین کرمانی

شمارهٔ ۷۴

ای کاش بدانمی که من کیستمی

در دایرهٔ وجود بر چیستمی

گر پنبهٔ غفلتم نبودی در گوش

بر خود به هزار نوحه بگریستمی


بخش ۱ - آغاز

الهی کمال الهی توراست

جمال جهان پادشاهی توراست

جمال تو از وسع بینش برون

کمال از حد آفرینش فزون

بلندی و پستی نخوانم تو را

مقید به اینها ندانم تو را

نه تنها بلندی و پستی تویی

که هستی ده هست و هستی تویی

تویی جمله و غیر تو هیچ نیست

درین نکته یک مو خم و پیچ نیست

چو بیرونی از عقل و وهم و قیاس

تو را چون شناسم من ناشناس

وز آن رو که پیدا و پنهان تویی

به هر چه افتدم چشم دل آن تویی

جهان نیست جز ساده وش نامه ای

بر او صنع تو حرفکش خامه ای

خرد هست ازان نامه حرف نخست

که دیباچه نامه زان شد درست

بود آخرین حرف ازان آدمی

بر او ختم شد منصب خاتمی

ز آغاز این نامه تا ختم کار

گر آرد یکی نامجو در شمار

همه دفتر فضل و انعام توست

مفصل شده نسخه نام توست

نگویم که نامت هزار و یکیست

که با آن هزاران هزار اندکیست

بهشت است منزلگه زیرکی

که کوشد در احصای صد کم یکی

بجنبان بدین سبحه انگشت من

وزآن مهره گردان قوی پشت من

بود در رهت سبحه خوانی سپهر

که گردد از مهره سان ماه و مهر

به تسبیح خوانی تو می خوانیش

از آنست این مهره گردانیش

طبایع که با یکدگر جنگی اند

ز تدبیر تو رو به یکرنگی اند

ز توست آب با آتش آمیخته

ز تو خاک در باد آویخته

شد از صلح ایشان درین کهنه دیر

بسی خیر ظاهر که الصح خیر

ازان صلح کانها پر از گوهر است

زمین پر درختان بار آور است

وز آنست در جانور زندگی

پس از زندگی وصف پایندگی

وز آنست در آدمی دین و داد

ز دانش به هر کار بند و گشاد

تویی کز تو کس را نباشد گزیر

در افتادگی ها تویی دستگیر

ندارم ز کس دستگیری هوس

ز دست تو می آید این کار و بس

ز تو گر فزایش و گر کاهش است

نه چون فیض خورشید بی خواهش است

بدانی و خواهی و آنگه کنی

به قانون حکمت به آن ره کنی

عبث را درین کارگه راه نیست

ولی هر سر از هر سر آگاه نیست

به ما اختیاری که دادی به کار

ندادی در آن اختیار اختیار

چو سر رشته کار در دست توست

کننده به هر کار پابست توست

سزد گر ز حیرت برآریم دم

چو مختار باشیم و مجبور هم

فلک با همه صیت و طاق و طرنب

نجنبد ز جا تا نگویی بجنب

اگر بی تو موری بجنبد ز جای

در آن جنبش او هم بود یک خدای

ز شرکت زند در جهان خواجه دم

وگر خود شریک است در یک درم

بدین عوی آن کو کشد سر ز راه

دو شاخش نهد شحنه لااله

نشسته ست در طبع هر زیرکی

که دارد دو گیتی مؤثر یکی

یکی جوی جامی دو جویی مکن

به میدان وحدت دو گویی مکن

یکی اصل جمعیت و زندگیست

دویی تخم مرگ و پراکندگیست


شمارهٔ ۱

به مصر و شام که گیرند وقف را به تمام

قضات اگر چه نباشند مستحق آن را

به غیر وصل نخوانند قاریان قرآن

ز حال وقف وقوفی نباشد ایشان را

گرفته اند همانا قضات از ایشان باز

به رسم عادت خود وقف های قرآن را


شمارهٔ ۲

جامی ابنای زمان از قول حق صم اند و بکم

نام ایشان نیست عندالله به جز شرالدواب

گردن همت بکش از ربقه تقلیدشان

ورنه افتی عاقبت از منهج صدق و صواب

در بیابان سیهدیهم دهد سرگشته جان

هر که را باشد دلیل ره اذا کان الغراب

در لباس و دوستی سازند کار دشمنی

حسب الامکان واجب است از کید ایشان اجتناب

شکل ایشان شکل انسان فعلشان فعل سباع

هم ذیاب فی الثیاب او ثیاب فی ذیاب


شمارهٔ ۳

باز رست از پنجه پنجه گریبان حیات

جامی اما نامدت دامان بهبودی به دست

سال عمرت شصت شد در لجه هستی بکوش

تا ازین دریا برآری صید مقصودی به شست


شمارهٔ ۴

ای سهی قد که عمر تو اکثر

گشته مصرف به نحو و تصریف است

قد و زلف تو را اگر بنده

کرده تعریف جای تشریف است

نبود این جنس نکته بر تو نهان

که الف لام بهر تعریف است


شمارهٔ ۵

هر پسر کو از پدر لافد نه از فضل و هنر

فی المثل گر دیده را مردم بود نامردم است

شاخ بی بر گر چه باشد از درخت میوه دار

چون نیارد میوه بار اندر شمار هیزم است


شمارهٔ ۶

بود شاها رعیت آن خزینه

که در وی گنج های زر دفینه است

عوان چون مالشان دزدیده گیرد

ببر دستش که دزد آن خزینه است


شمارهٔ ۷

ایا شاهی که هر جا مسند عدل

نهادی ظلم از آنجا رخت برداشت

بداندیش تو ترکی بود یک لخت

ولی تیغ تواش یک لخت نگذاشت


شمارهٔ ۸

غلام خامه آن کاتبم که شعر مرا

چنان که بود رقم زد نه هر چه خواست نوشت

اگر چه شعر فروغ از دروغ می گیرد

دروغ و راست در او هر چه بود راست نوشت


شمارهٔ ۹

به بوستان سخن مرغ طبع من اکثر

به هفت بیت شود نغمه ساز و قافیه سنج

ز هفت پیکر گنجور گنجه هر غزلی

نمونه ای ست ز معنی نهان در او صد گنج

چو بیت بیت ز هر هفت ازان دو مصراع است

گرش به سبع مثانی لقب نهند مرنج

ز هفت عضو یکی یا دو باد کم او را

که هفت بیت مرا شش رقم زند یا پنج


شمارهٔ ۱۰

هر برق درخشان که بر آید ز بدخشان

صد شعله ازان در دل افگار من افتد

بر گوهر اشکم چو فتد پرتو آن برق

لعلی شود از چشم گهربار من افتد


شمارهٔ ۱۱

همسایه و همنشین و همره همه اوست

در دلق گدا و اطلس شه همه اوست

در انجمن فرق و نهانخانه جمع

بالله همه اوست ثم بالله همه اوست


شمارهٔ ۱۲

هر چند زند لاف کرم مرد درم دوست

دریوزه احسان ز در او نتوان کرد

دیرین مثلی هست که از فضله حیوان

نارنج توان ساخت ولی بو نتوان کرد


شمارهٔ ۱۳

دل درین وحشتگه بیگانگان

یک حریف آشنا حاصل نکرد

در وفا کوشید عمری لیک ازان

غیر حرمان از وفا حاصل نکرد

کیمیاگر سالها بهر غنا

کند جان و جز عنا حاصل نکرد

حاصل خود کرد صرف کیمیا

هیچ چیز از کیمیا حاصل نکرد


شمارهٔ ۱۴

مطرب خوش لهجه را حسن ادا باید نخست

تا دمش از رشته جان عقده غم بگسلد

نی چنان کز کثرت تحریر و تکرار نغم

در میان هر دو لفظش از غزل دم بگسلد

هر چه بربندد به هم ناظم به صد خون جگر

او ز ناهنجاری الحانش از هم بگسلد


شمارهٔ ۱۵

پی لقمه و خرقه هر لحظه ای

نشاید کشیدن ز خلقی گزند

به روزی بود خشک نانی کفاف

به عمری بود کهنه دلقی بسند


شمارهٔ ۱۶

جامی به روی خاک چو یک زنده یافت نیست

خوشوقت مردگان که ته خاک خفته اند

گردی ز رهروان ره صدق مانده بود

آن هم کنون ز ساحت ایام رفته اند

قومی رسیده اند که در کارگاه فضل

هرگز دری به مثقب فکرت نسفته اند

خاری به جان اهل دلی گر خلیده است

چون سبزه گشته خرم و چون گل شکفته اند

خاطر مدار رنجه اگر عیب ها ز تو

هر جا نموده باز و هنرها نهفته اند

از کج چه اعتبار اگر کج نموده اند

بر راست چیست طعنه اگر راست گفته اند


شمارهٔ ۱۷

ساغری می گفت دزدان معانی برده اند

هر کجا در شعر من یک معنی خوش دیده اند

دیدم اکثر شعرهایش را یکی معنی نداشت

راست می گفت آنکه معنیهاش را دزدیده اند


شمارهٔ ۱۸

جاهل که لاف فضل زند کاش از نخست

آن نقد را ز کیسه خود جست و جو کند

خر کی زند ز مایده عیسوی نفس

گر زانکه سر به توبره خود فرو کند


شمارهٔ ۱۹

ای خواجه عقل بین که بزرگان شهر ما

بر خویشتن فضای جهان تنگ می کنند

گر فی المثل به مجلس صدر آورند روی

هر یک به صدر مجلسش آهنگ می کنند

بهر گزی زمین که بود ملک دیگری

تیغ زبان کشیده به هم جنگ می کنند


شمارهٔ ۲۰

مشو با کم از خود مصاحب که عاقل

همه صحبت بهتر از خود گزیند

گرانی مکن با به از خود که او هم

نخواهد که با کمتر از خود نشیند


شمارهٔ ۲۱

معنی جمعیت ار خواهی دلا لازم شمار

سلک صحبت را که جمعیت به جمع اولی بود

نظم پر معنی چو در تقطیع گردد مفترق

جمله اجزایش ز هم هر جزو بی معنی بود


شمارهٔ ۲۲

هر که ناکس بود در اصل و سرشت

به تقالیب دهر کس نشود

سگ مگس را اگر کنی مقلوب

قلب آن غیر سگ مگس نشود


شمارهٔ ۲۳

مسکین دل من بر آتش عشق گداخت

واندر طلب تو نقد هستی درباخت

آخر خود را به وصل لایق نشناخت

بنشست و به داغ و درد دوری در ساخت


شمارهٔ ۲۴

با زلف تو نافه را سر مسکینی ست

با روی تو ماه رسته از خودبینی ست

شیرین لب خود مگز که آن تبخاله

کافتاده بر آن لب همه از شیرینی ست


شمارهٔ ۲۵

بی تاب شد از تب ورق نسرینت

بی آب ز تبخاله لب شیرینت

تو خفته به سان چشم و من چون ابرو

با پشت خمیده بر سر بالینت


شمارهٔ ۲۶

فارقت و لاحبیب لی الا انت

احباب چنین کنند احسنت احسنت

ظن می بردم که در فراقم بکشی

والله لقد فعلت ما کنت ظننت


شمارهٔ ۲۷

هر دیده که روزی به جمالت نگریست

چون از تو جدا ماند چرا خون نگریست

هر چند که بی تو زنده ام حیرانم

زان کس که رخ تو دید و دور از تو بزیست


شمارهٔ ۲۸

گردون که پی پاس ز سهم خطرت

گردد شب و روز چون سپر گرد سرت

گر بتواند به میخ انجم دوزد

قبه صفت آفتاب را بر سپرت


شمارهٔ ۲۹

ای در صف مردانگی از سست رگان

وی در ره دون همتی از تیزتگان

جز گرد عوانان نبود گشتن تو

تو سگ مگسی بلی عوانان چو سگان


شمارهٔ ۳۰

عمری گفتم غذا ز کافور کنم

تا شهوت طبع را ز خود دور کنم

اکنون که بیاض شیب کافورم داد

از بی خردی میل سقنقور کنم


شمارهٔ ۳۱

ای اشک که امشبم به رو افتادی

در صحبت جانان نه نکو افتادی

من بودم و یار و خلوت اکنون شده ام

حیران که تو از کجا فرو افتادی


شمارهٔ ۳۲

بر حرف هنر خطی ز عیب اندرکش

وز روی یقین نقاب ریب اندرکش

پا در دامان و سر به جیب اندرکش

سر دل و جان به ستر غیب اندرکش


شمارهٔ ۳۳

جامی روزی فلک به دادت برسد

وز بند زمانه صد گشادت برسد

پای از سر خویش و کرسی از زانو کن

تا دست به دامن مرادت برسد


شمارهٔ ۳۴

جامی کمی زمانه از بیشی به

در کار جهان واپسی از پیشی به

در هر امری عاقبت اندیشی به

در عاقبت امور درویشی به


شمارهٔ ۳۵

راه طلبم ز پای و پی خالی چند

بزم طربم ز نای و نی خالی چند

پیمانه من زمانه پر خواهد کرد

دستم ز قدح قدح ز می خالی چند


شمارهٔ ۳۶

احمد که اجل به قتل او تیغ کشید

وز دهر بجز زهر شهادت نچشید

آورد خرد برون چو این نکته شنید

تاریخ وفات او ز مقتول شهید


شمارهٔ ۳۷

دارم دلی از خون جگر مالامال

کو قاصد باد صبح یا پیک شمال

کز پیر بلادیده کنعان فراق

گوید خبری به یوسف مصر جمال


شمارهٔ ۳۸

ای رشک شکر لب تو از لطف سخن

هر دم به تو نو امید یاران کهن

کامم ز لبت همیشه شیرین بوده ست

زابروی ترش کام مرا تلخ مکن


شمارهٔ ۳۹

کی بنده ز لطف شاه خود بگریزد

وز مایه عز و جاه خود بگریزد

جز سایه او نیست پناه دگرش

حاشا که کس از پناه خود بگریزد


شمارهٔ ۴۰

در راه طلب طالب و مطلوب نماند

در بزم طرب راغب و مرغوب نماند

نیل فلک از موج قضا طغیان کرد

در مصر بقا یوسف و یعقوب نماند


شمارهٔ ۴۱

عمری دل من ز شوق یعقوب تپید

یعقوب برفت و روی یعقوب ندید

رنجی که به من از غم یعقوب رسید

هرگز یعقوب از غم یوسف نکشید


شمارهٔ ۴۲

آب سخنم روان که می خواهم نیست

شایسته به هر زبان که می خواهم نیست

از گفت و شنید و خواندن آن هستم

شرمنده که آنچنان که می خواهم نیست


شمارهٔ ۴۳

از سوزش سودای تو ای شاه فرید

دارم دل ریش را نمکسود قدید

هرچند بود جدید را ذوق دگر

ما را ز قدید تو بود ذوق جدید


شمارهٔ ۴۴

آن مه که ز شاه قصه چون بنویسد

بر لوح سپهر نیلگون بنویسد

بادش چندان بقا که در سیرت او

صد دفتر تاریخ فزون بنویسد


شمارهٔ ۴۵

گفتم به فلان که رنجت از مهمان چیست

هر نیم شبت ز دست او افغان چیست

گفتا که تو را زبان بدین جنبان چیست

سگ داند و کفشگر که در انبان چیست


شمارهٔ ۴۶

بود پاک از رنگها بی شیشه نور آفتاب

چون به رنگ شیشه ظاهر گشت شد برخود حجاب

گر نه رنگ شیشه ها گردد حجاب نور او

سطوت اشراق آن را مشکل آرد دیده تاب

شد حجاب آیینه نور جمال محتجب

ان هذا عند اصحاب الحجی شی ء عجاب

عارفان را طور هستی پاره گشتی چون کلیم

گر نبودی بر جمال ظاهر از مظهر نقاب

مظهر از روی تعین گر چه غیر ظاهراست

آید از روی حقیقت عین ظاهر در حساب

ظاهر اندر عین مظهر مظهر است این را بدان

مظهر اندر ذات ظاهر ظاهر است این را بیاب

آب باشد همچو ظاهر گل چو مظهر فی المثل

آب اندر گل چه باشد گل گل اندر آب آب

دعوی وحدت کنی جامی چه باک از مدعی

از سر انکار و رد گوید سوالت را جواب

گر نه چون عارف ز یکجا بینی انکار و قبول

باشد آن دعوی خطا والله اعلم بالصواب


شمارهٔ ۴۷

بده به رسم صبوح ای حریف جام شراب

که شیخ واقعه بین را گذشت عمر به خواب

ازان شراب که چون دیده را کند روشن

وجود کون نماید چنانکه هست سراب

ازان شراب که از جوش اگر فرود آید

قباب چرخ شود مضمحل در او چو حباب

ازان شراب که هر جا بود ز نشوه آن

هزار عاشق عارف هزار مست خراب

شدیم پیر و نداریم حسرتی بجز این

که بی تمتع ازین می گذشت عهد شباب

بریز بر سرما جرعه ای که آخر دور

بیاض شیبت خود را به آن کنیم خضاب

شراب خوردن و مست خراب جان دادن

سعادت ابد اینست جامیا دریاب


شمارهٔ ۴۸

ابر تنک زند به زمین نرم نرم آب

نی گرد و نی گل است نه سایه نه آفتاب

در کوه جام لاله پر از شبنم سحر

در دشت فرش سبزه تر از رشحه سحاب

وقت است اگر پیاده به صحرا برون رویم

دست از عنان ندیده عنا، پای از رکاب

همره بریم رغم سفیهان شهر را

ز اسباب عیش هر چه شمارد خرد صواب

با چند یار پاک ضمیر لطیف طبع

صافی دل لطیفه شناس دقیقه یاب

آمیزگارتر به هم از شیر با شکر

پیوند جویتر به هم از نقل با شراب

نی تلخ رانده بر لب شیرینشان مزاح

نی چین فکنده در خم ابرویشان عتاب

ور دلبری لطیف نماید ز غیب روی

چون ماه بی نقاب و چو خورشید بی حجاب

گاهی به آن غمزه خونریز در جدل

گاهی به این لعل شکربار در خطاب

آن خود عطیه ایست که در فصلها سخن

نتوان ادای شکر وصولش به هیچ باب

جامی دهان ببند که سرد آید این نفس

اکنون که صبح شیب دمید از شب شباب

اینها همه سراب و تو بسیار تشنه ای

بگذر که تشنگی تو ننشاند این سراب

خود را فکن به قعر محیطی که موج آن

بحر دو کون را ننهد قدر یک حباب


شمارهٔ ۴۹

فی ایمن الزمان اتی احسن الکتاب

اعنی مثال عاطفت شاه کامیاب

یعقوب بن حسن که به امید بزم اوست

گردان مدام ساغر زرین آفتاب

با طوق طاعتش سرگردنکشان خوش است

لازال طوق طاعته مالک الرقاب

مدحش همین بس است که شست آب تیغ او

از صفحه زمانه رقمهای ناصواب

بستم لب از دعاش چو دیدم رفیق او

از پیشگاه غیب دعاهای مستجاب

ساقی بیا و در قدح افکن شراب لعل

زیرا که کار و بار جهان نیست جز سراب

سیراب ازان سراب نیامد کسی برون

خوش آن که چون حباب فرو رفت در شراب

گر نیست شاهدی که به رویش کشیم می

از روی شاهدان سخن درکشم نقاب

خاصه ز شاهدسخنی کش دبیر شاه

بر رخ نهاد جعد مسلسل ز مشک ناب

جامی که یافت گلشن عمرش به عهد شیب

از بوی وصل تازه گلی رونق شباب

لطفی بود که ساقی گلرخ به یک دو جام

موی سفیدش از می گلگون کند خضاب


شمارهٔ ۵۰

گرم رسد ز زنخدان تو هزار آسیب

زهی محال که دندان کنم چو سین زان سیب

ذقن بپوش چو بر من گذر کنی که مباد

ز برق آه من آن سیب را رسد آسیب

به زیب جامه چه حاجت تو را که می گیرد

قبای دلبری از قد جامه زیب تو زیب

عنان ناز به کف تا سواره بگذشتی

نماند عقل مرا پای در رکیب شکیب

نکرد میل به طوبی سرشکم از قد تو

اگر چه می رود آب از فراز سوی نشیب

نه ایمنند ز تو طایران سدره نشین

چنین که حلقه زلفت نهاد دام فریب

پس از لقای تو جامی همی رمد ز رقیب

چو کرد خو به فرشته خورد ز دیو نهیب


شمارهٔ ۵۱

عن وصفک ضاقت العبارات

فی ذاتک طاحت الاشارات

موجود تویی علی الحقیقه

باقی نسبند و اعتبارات

نتوان ز حقیقت تو تعبیر

بی تشبیهات و استعارات

شد تلخی دوری از تو بسیار

کم اجرع هذه المرارات

ویرانه نشین شدیم تا تافت

عشق تو عماری از عمارات

پیغام جفا و جور دادی

خوشوقت شدیم ازین بشارات

رنگ رخ و اشک سرخ جامی

بر درد نهان بود امارات


شمارهٔ ۵۲

ای دو گیسوت شب قدر و برات

جان فدا کرده برات اهل نجات

یافت بر خاک درت جا سر من

نلت من بابک اعلی الدرجات

سبزه خط تو بالای لب است

برتر آمد ز شکر قدر نبات

بعد مرگم به وفا وعده دهی

می دهم جان به تمنای وفات

زخم تیغ تو دلم راست دوا

چون قلم می نکشم سر ز دوات

سر عرفان طلب از گرمروان

واقفان را چه وقوف ازعرفات

شعر جامی و سواد خط او

ظلمات است و در او آب حیات


شمارهٔ ۵۳

ساقیا چند ذکر موت و حیات

باده در ده که کل آت آت

سیآت من است هستی من

حسناتم ازان خلاص و نجات

چند جامم بده پی اندر پی

اذهب السیئات بالحسنات

پیش خم میم به سجده درآر

که نمازاست افضل الحرکات

دهنم را ز غیر باده ببند

که صیام است احسن السکنات

واقفم کن به کنج دیر که حج

لیس الا الوقوف بالعرفات

تا به کی بانگ هی هی ای صوفی

می دهد بوی دوری از هیهات

نامدی هرگز از جهات برون

کی خبر یابی از برون جهات

در میخانه جات شد جامی

نلت والله ارفع الدرجات


بخش۱

من آفتاب درخشان و ماه تابان را

بهین طراوت سرسبزی بهاران را

زلال زمزمه روشنان باران را درود خواهم گفت

صفای باغ و چمن دشت و کوهساران را

و من چو ساقه نورسته بازخواهم رست

و درتمامی اشیا پاک تجریدی

وجود گمشده ای را

دوباره خواهم جست


بخش۲

تو را چه می رسد ای آفتاب پاک اندیش

تو را چه وسوسه از عشق باز می دارد ؟

کدام فتنه بی رحم

عمیق ذهن تو را تیره می کند از وهم ؟

شب آفتاب ندارد

و زندگانی من بی تو

چو جاودانه شبی

جاودانه تاریک است

تو در صبوری من

اشتیاق کشتن خویش

و انهدام وجود مرا نمی بینی

منم که طرح مودت به رنج بی پایان

و شط جاری اندوه بسته ام اما

تو را چه وسوسه از عشق باز می دارد ؟

تو را چه می رسد ای آفتاب پاک اندیش؟

ز من چگونه گریزی

تو و گریز از خویش ؟

به سوی عشق بیا

وارهان دل از تشویش


بخش۳

تو را صدا کردم

تو عطری بودی و نور

تو نور بودی و عطر گریز رنگ خیال

درون دیده من ابر بود و باران بود

صدای سوت ترن

صوت سوگواران بود

ز پشت پرده باران

تو را نمی دیدم

تو را که می رفتی

مرا نمی دیدی

مرا که می ماندم

میان ماندن و رفتن

حصار فاصله فرسنگهای سنگی بود

غروب غمزدگی

سایه های دلتنگی

تو را صدا کردم

تو رفتی و گل و ریحان تو را صدا کردند

و برگ برگ درختان تو را صدا کردند

صدای برگ درختان صدای گلها را

سرشک دیده من ناله تمنا را

نه دیدی و نه شنیدی

ترن تو را می برد

ترن تو را به تب و تاب تا کجا می برد؟

و من حصار فاصله فرسنگهای آهن را

غروب غمزده در لحظه های رفتن را

نظاره می کردم


بخش۴

کویر تشنه باران است

حمید تشنه خوبی

به من محبت کن

که ابر رحمت اگر در کویر می بارید

به جای خار بیابان بنفشه می رویید

و بوی پونه وحشی به دشت بر می خاست

چرا هراس چرا شک ؟

بیا که من بی تو

درخت خشک کویرم که برگ و بارم نیست

امید بارش باران نوبهارم نیست


بخش۵

غروب مژده بیداری سحر دارد

غروب از نفس صبحدم خبر دارد

مرا به خویش بخوان همنشین با جان کن

مرا به روشنی آفتاب مهمان کن

پنهسایه من باش

و گیسوان سیه را سپرده دست نسیم

حجاب چهره چون آفتاب تابان کن

شب سیاه مرا جلوه ای مرصع بخش

دمی به خلوت خاص خلوص راهم ده

به خود پناهم ده

که در پناه تو آواز رازها جاری ست

و در کنار تو بوی بهار می اید

سحر دمید

درون سینه دل من به شور و شوق تپید

چه خوش دمی ست زمانی که یار می اید


بخش ۲ - حکایت

غلام هنرمند زیرک ایاز

که بودی بدو چشم محمود باز

درآمد به حضرت بر استاد پیش

نگهداشت چون بندگان راه خویش

به رویش نظر کرد محمود و گفت

بیا تا بگویم حدیث نهفت

چو نزدیکتر شد به رسم و به راه

بدو راز می گفت هر گونه شاه

یکی کژدم از موزه تیز موش

همی زد برو نیش و می کرد نوش

نجنبید یک ذرّه از جای خویش

سخن گوش می کرد و می خورد نیش

چو شد آخرالامر پاسخ تمام

نگه کرد محمود سوی غلام

به چشم فراست بدو بنگرید

در آثار رنگش تغیّر بدید

بپرسید ازو شاه گردن فراز

در آورد سر بی توقّف ایاز

ز حضرت درآمد به صحن سرای

کشیدش یکی موزه بیرون ز پای

چنان بود ساقش ز آسیب نیش

که گفتی به یک بار گشتست ریش

ز جرّاره ای چند نشتر بخورد

ادب بین که بر خویش ظاهر نکرد

الا ای به گوهر حسیب و نسیب

غلامی ز اصل و نسب بی نصیب

چنین داشت پاس خداوندگار

ترا نیزاگرنام باید بدار


بخش ۱

در ابداع، قسّام لیل ونهار

نهادست ارکان عالم چهار

برین چار هر یک سه معنی دهد

که شرحش زبان قلم می دهد

بود آتشش سرکش و تند و تیز

چو بادش لطیف و سبک، زود خیز

چو آبش شتابنده و نرم و پاک

امین خویشتن دار ساکن چو خاک

کسی خدمت پادشا را نکوست

که این چند اخلاق در نفس اوست

سرای دو در در همه روزگار

بدین چار ارکان بود استوار

کسی کو به خدمت ببندد میان

تقرّب نماید به صدر کیان

اگر دارد این چند خصلت نخست

کند آنگه ارکان خدمت درست

طمع جز به ناکامی و رنج و غم

مکن چون نهادی به خدمت قدم

که چون دل نهادی به آسودگی

تناور نباشی به فرسودگی

به آسانی و راحت خویشتن

به جور طمع در مده بیش، تن

چه دانی مگر پیشت آید غمی

که با خویشتن برنیایی همی

چو با دل بدادی به اوّل قرار

در آن غم دلت کم کند اضطرار

و گر پادشا از سر کبر خویش

شود طیره روزی ز اندازه بیش

نگویی که این طیرگی از کجاست

که از خوف سلطان دری در رجاست

ملک از سر نخوت و خیرگی

کند بی سبب گه گهی طیرگی

وگر با تو کرد از درشتی خطاب

چنان دان که با غیر تست آن عتاب

تو خود را غلط گیر و حجّت منه

کراھیتی زان به دل ره مده

به خدمت بود آن سزاوارتر

که هر دم کند شکر بسیارتر

اگر چه مقصّر نباشی ولیک

به جدّ کوش در عذر تقصیر نیک

به فعل و عمل پای برجای دار

که قول مجرّد نباید بکار

حریصی به خدمت سعادت شناس

که بدبخت دائم بود ناسپاس

چو راحت طمع می کنی از معاش

مشقّت کش و خویشتن بین مباش

بهش باش و خود را فرامش مکن

بر اندیش از روزگار کهن

شنیدی که در عزّ و اقبال و ناز

فرامش نشد پوستین بر ایاز

تو هم چون ز آثار اقبال شاه

گرامی شدی باز خواری مخواه

به دولت رسیدی و بر بست مال

به اندک مذلّت که دیدی منال

به یک ساله خدمت چنین بر مناز

به زودی برندت به سر رشته باز

خردمند نیک اختر نیکخواه

برغبت کند خدمت پادشاه

به صدق و ارادت به خدمت گرای

ز بهر رعونت تکلّف نمای

مکن خدمت از بهر امّید و بیم

خرد کار مشکل نگیر سلیم

چو بی بیم کردی ببرّی امید

شود خدمتت پوده چون مغز بید

مباش از بقای خود امّیدوار

بقا در بقای وی امّید دار

ز بیم عقوبت به خدمت مکوش

نکرده گنه روی تهمت مپوش

ز حرص طمع هم مکن بندگی

که باشد ز خجلت سرافکندگی

طمع چون ببّرید و انکار کرد

نیاید دگر خدمت از دست مرد

بود خدمت پادشا هولناک

که خوف است و ترس است و بیم است و باک

نه هر کس تواند سر افراشتن

مقامات خدمت نگه داشتن

درو گه مذلّت بود گه خطر

نه امن از سفر نه فراغ از حضر

امید سلامت درو کمترست

درختی است خدمت که رنجش براست

شود بر دلش باب راحت فراز

در افتد به اندیشه های دراز

پدید آید از هر طرف دشمنش

نکرده گنه بارکش کردنش

بود روز و شب در عذاب و زحیر

نباشد مگر خدمتش دستگیر

دل و جان به عجز و سرافکندگی

کند وقف بر خدمت و بندگی

و گریابد آسایشی بیش و کم

نفس برنیارد زد از بیش و کم

وگر خسته دل باشد و ریش تن

شود با سر خدمت خویشتن

زوایا و اطراف خدمت بجوی

به پای تغافل در آن ره مپوی

ز ارکان خدمت تحاشی مکن

تکاسل کنی خوار باشی، مکن

چو پیش آید اندک شکالی به جهل

ازو در گذشتن مپندار سهل

ز خود کرده تقصیر سر پیش باش

ملامتگر خویش هم خویش باش

مپوش از سر جهل بر خود خطا

عقوبت برابر مکن با عطا

مبر ظن چو کردی خطا و گناه

که باشد مگر بی خبر پادشاه

چه دانی که داند و گر دشمنی

به قصد از ملک سازد اهرمنی

کند عرضه سهو تو بر شهریار

بمانی سرافکنده و شرمسار

هر آنکس که آسایش نفس خواست

به راحت در افزود و از رنج کاست

اگر بنده بینی گر آزاد را

همین است طبع آدمیزاد را

ایا قابل حضرت پادشاه

به رنج اندر افزای و راحت بکاه

ز لذّات و شهوات بر خود شکن

درخت تن آسایی از بن بکن

دلی چون به دست آوری چاره گر

که هر دم بگردد به نوع دگر

بترک مراد دل خویش گیر

مراد دل دیگری پیش گیر

نشاید نگهداشتن طبع شاه

که نوعی دگر باشد از هر پگاه

دلی همچو آیینه صورت پذیر

مراعات او کردن آسان مگیر

درین شیوه خدمت مگر زیرکی

به واجب کند آن هم از صد یکی

کمر هر که بر عزم خدمت ببست

به بازار گانی به دریا نشست

نجات و هلاک است و امّید و بیم

که نفعش بزرگ است و خوفش عظیم

به دریای شوریده کشتی مران

که گرداب ژرف است و کشتی گران

چو دریا بود رام و کشتی درست

توانی به اندازه توقیر جست

به طبع و به خو عادت پادشاه

چو دریاست گه قاهر و گه پناه

کدام است کشتی، هنرهای مرد

که هر جا تواند بدان کار کرد

چو کشتی سلامت بود در بحار

بود همگنان را به جان زینهار

هر آن کو به خدمت قدم در نهاد

ضرورت بباید بر آن ایستاد

از اندازه بیرون نباید گذشت

بساط خرد در نباید نوشت

اگر در مسالک ز ره بازماند

زمانه بر او آیت عجز خواند

و گر بر گذشت از طریق صواب

کند روزگار از دلیری خراب

ز فرموده شاه بیرون مشو

به جهل از پی بخت وارون مشو

که افتد که بالاتر از پایگاه

به کاری فرا داردت پادشاه

چو تقدیم کردی به تکلیف خویش

اعادت کن آنگه منه پای پیش

الا تا سلامت بود بیشتر

به منصب شود هر زمان پیشتر

گرت هر زمان قربتی می دهد

چنان دان که وقعت فرو می نهد

چو نزدیکتر خواندت پادشاه

چو رفتی فرامش مکن جایگاه

ازو محترز باش و پرهیز کن

به ترتیب نی قدرت آمیز کن

محلّ توهر چند برتر برد

چنان کز ره بندگی در خورد

نیفتی از آن منزلت در غرور

تو زو دور نزدیک و نزدیک دور

چو شیرین دهد از حرارت مجوش

وگر تلخ دادت برغبت بنوش

که گر در تو اکراه پیدا شود

ملک بر تو از خشم شیدا شود

بمالد به دست ادب گوش تو

که هرگز نگردد فراموش تو

و گر ندهد از دست قدرت زمام

کند نقش بر سینه چون بر رخام

به چیزی عقوبت کند پادشاه

که طاعت نماید به جنس گناه

بود واجب از صاحب صدر شاه

که آرایش جامه دارد نگاه

بزینت در آید میان گروه

که زینت کند مرد را باشکوه

تکلّف اثرها کند در عوام

زیادت بکوشند در احترام

که نه هر کسی را خرد حاصل است

ندانی خرد چیست، نور دل است

بدان نور بینند عیب و هنر

محک خود بگوید که چون است زر

ز اجناس مردم در ابداع خود

بود بیشتر عامه و کم خرد

ممیّز از آن روی اندک تر است

که نه در همه سنگ ها گوهر است

به نزدیک نادان چه گوهر چه سنگ

به ظاهر نظر بر لباس است و رنگ

به مقدار نادان و دانا درست

بر عامه یکسان نماید نخست

بود در نظرشان کسی را شکوه

که با کوکه و نخ رود در گروه

نماندست بر حال خود کم خرد

خردمند ازین رنگ و بوکی خرد

گرت نیست نفس و خرد دستیار

مکن خدمت پادشا اختیار

به فرهنگ و دانش توان کار کرد

گرت نیست گرد فضولی مگرد

چو بی مایه بیند ترا پادشاه

مزاج محلّ تو گردد تباه

وگر خدمتی کرده باشی پسند

به جز ناپسندیده صورت مبند

نباید ملک را ملامت کنید

که نا آزموده ترا برگزید

و گر خود در آید به سهو و زلل

به رکنی بملک از تو اندک خلل

بگرداند از تو از رخ اعتماد

به جدّ سودمند آیدت نه جهاد

کسی را که شه در نظر جای کرد

به تمکین و تشریف او رای کرد

بلی بی هنر را هنرور کند

چو خورشید کز سنگ گوهر کند

ولی روزگاری بباید دراز

که گوهر شود سنگ در کان راز

عذاب است سرمایه چاکری

اگر خواجه تاشی وگر لشکری

به نزدیک شاه آن بود پیشتر

که او رنج و سختی کشد بیشتر

عبید و ممالیک را سال و ماه

ز بهر چه میپرورد پادشاه

نه از بهر ناز و تن آسانی است

بلی از پی مملکت بانی است

ز چاکر نگویم تنعّم رواست

که این درد را رنج و محنت دواست

تنعّم به جز در خور شاه نیست

کش از آرزو دست کوتاه نیست

عذاب است و رنج و غنا و تعب

که خدمت نهادند آن را لقب

به خدمت بکوش و فزونی مجوی

همیشه ز انعام شه شکر گوی

فزونی نه در خدمت چاکر است

در انعام شاه خدم پرور است

تو خود جهد می کن به وسع و توان

که پیوسته باشی به خدمت دوان

چو با خود مقرّر کنی سال و ماه

نیفتی به کفران نعمت ز راه

نزاری یکی پند بشنو ز من

نباشی دژم پیش شاه زمن

در اوقات آسایش آن دم شُمَر

که در حضرت شاه داری مقر

مپندار کز هیبت و صدمتش

به بیچارگی می کنی خدمتش

چو در دل کراهیّتت جا کند

علامات آن بر تو پیدا کند

مؤثّر شود در دل پادشاه

عقوبت کند بعد از آن بر گناه

و گر شاه برخیزد از جای خویش

و گر تو برون رفته باشی ز پیش

ز رنج نشستن به راه ادب

چو آسوده گشتی فروبند لب

به کس باز منمای و بر خود بپوش

که عیب آوران چشم دارند و گوش

اگر بر تو صد زحمت آمد ولیک

بهش باش و پاس سخن دار نیک


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۱

از زلف تو سودائی و شیدا دل ما

در کوی غمت ساخته مأوا دل ما

چون غرقه دریای حقیقت گشتیم

عالم همه قطره گشت و دریا دل ما


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۲

ای رویت از فردوس بابی

وز سنبلت بر گُل نقابی

هر حلقه ئی زان پیچ و تابی

در حلق جان من طنابی

از سوز عشق اردم برآرم

در دم بسوزد هفت طارم

وز آب چشم سیل بارم

در گردش آید آسیابی

می درده ای گلروی مهوش

کافکند گل بر سبزه مفروش

باشد کزان آب چو آتش

بر آتش غم ریزم آبی

ساقی ز خواب صبح برخیز

با ما زمانی خوش درآمیز

درده خلاف اهل پرهیز

زان باده ی نوشین شرابی

ای یار نوشین لب کجائی

جامی بنوش اریار مائی

بشتاب ساقی چند پائی

کز عمر می یابم شتابی

بینم که نوشم با حبیبان

می بر سماع عندلیبان

گر وعظ گویندم لبیبان

زین به نمی بینم صوابی

ای خوش نسیم نوبهاران

چونست حال دوستداران

تلخست باری عیش یاران

بی شکّر شیرین جوابی

برخاست بانگ نوبت بام

پیش آر ساقی باده ی خام

پر کن قدح کز مطلع جام

هر دم برآید آفتابی

خواجو نه وقت بوستانست

بستان حضور دوستانست

ای دوستان امشب نه آنست

کاید مرا در دیده خوابی


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۳

چون دلبر ما دل بر بود از برما

نی دل بر ما بماند و نی دلبر ما

خون از دل ریش ما بتنگ آمده بود

او نیز روان گشت و برفت از سرما


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۴

تا چند ز پیش خویش رانی ما را

روزی بغلط بخوان من شیدا را

دانی که چه فرمود خضر موسی را

کن نفاعاً ولا تکن ضرّارا


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۵

می رفت و گرفته کار سروش بالا

لؤلؤ شده درج گوهرش را لالا

گفتم که غلام هندوی زلف توام

در تاب شد و گفت که لالالالا


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۶

ای لفظ ترا لؤلؤی لالالالا

وی کار قد سرو خرامت بالا

گفتی که نکو کنم چو عارض حالت

حالم چو شکنج زلف کردی حالا


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۷

ای ریخته قند مصری از شکّر لب

و افتاده خور از مهر تو در چنبر تب

دل در سر زلف تو از آن کرد قرار

کارام بگیرد همه کس در سر شب


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۸

گر پخته ئی ای خواجه می خام طلب

جامه گرو باده کن و جام طلب

تا چند ز حاتم و فریدون گوئی

رو داد و دهش ز اهل اسلام طلب


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۹

امشب که حریفان همه مستند و خراب

من در تبم و نیست مرا تاب شراب

ای رنج بسوی ما قدم رنجه مکن

وی تب ز من سوخته دل روی بتاب


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۱۰

ای قصر مودّت بوجود تو خراب

ما تشنه وجود بی وجود تو سراب

وی فرج زن تو همچو حمام رضی

پر موی و فراخ و گنده و سرد و پر آب


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۱۱

ای از می لعلت شده جان مست و خراب

از جام عقیقین فکن آن لعل مذاب

با همنفسی حاصل اوقات عزیز

این یک دو نفس که می توانی دریاب


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۱۳

ای گوی دلم در خم چوگان طرب

وی جان و دلم بر سر پیمان طرب

جانم چو ز شوق عارضت در طربست

جسم طربست گوئیا جان طرب


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۱۴

آن سرو سهی چون قدح می بگرفت

از آتش می برگ گلش خوی بگرفت

بیچاره دل ریش من سوخته را

آن دلبر ماه چهره اُلجی بگرفت


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۱۵

هر چند فلک ز رتبتت برتر نیست

بیرون ز جنابت فلکی دیگر نیست

ابری بجهان همچو کفت در خور نیست

بحری کس را همچو دلت در بر نیست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۱۶

ای آنکه ترا جود و مکارم کارست

وز چرخ برین خاک درت را عارست

امروز مرا بآتشی مهمان کن

زانروی که میوه ی زمستان نارست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۱۷

زلف تو که هم حلقه و هم حلقه رباست

یک حلقه بگوش او بچین مشک ختاست

گر حلقه ی گوش تو نمی دارد گوش

در پای میفکنش که در حلقه ی ماست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۱۸

ای خطّ تو دیباچه ی قانون نجات

نسخ شب قدر کرده در روز برات

ذوالقرنینست کلک عالمگیرت

زان شد بسیاهی ز پی آب حیات


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۱۹

ترکی که ختائی نسب ورومی روست

در عالم حسن و بیوفائی میراوست

بدری که بود شمس هوادار رخش

سلطان ممالک ملاحت میروست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۲۰

زلف سیهت که اژدهائی سیهست

زو هر گرهی گرهگشائی سیهست

زین رو که بگردنت فرود آمده است

نی مار سیه که آن بلائی سیهست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۲۱

آن فتنه که لطف و دلبری مایه ی اوست

ماهیست که مشک سوده پیرایه ی اوست

بنشست بر آفتاب و روشن دیدم

خورشید که آفتاب در سایه ی اوست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۲۲

با پسته ی شیرین تو شکّر هیچست

با سنبل مشکین تو عنبر هیچست

گویند که هیچست بتنگی دهنت

من هیچ نگویم که سخن در هیچست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۲۳

کارم ز بزرگان عراق ار بنواست

چون پره ی عشّاق دلم تنگ چراست

این دور مخالف نگذارد که شود

کارم بسپاهان سپاهانک راست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۲۴

دل در پی آن یار پسندیده برفت

جان با دل پر خون جفا دیده برفت

اشکم که روان گشت وز پیشم بدوید

تا من مژه بر هم زدم از دیده برفت


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۲۵

آن سرو حسینی که ز اصفاهان خاست

کار دل عشّاق نمی آرد راست

نوروز همایون بزرگان عراق

زان ماه نگارین مبرقع بنواست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۲۶

آن سنگدل سیمبر آیا ز کجاست

کز سنگدلی ز ما بجز سیم نخواست

زانروی که سیم در دل سنگ بود

در سیم برش آن دل چون سنگ چراست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۲۷

فهرست صحیفه ی معانی دل ماست

طاوس ریاض لامکانی دل ماست

با نور تجلی تو بر طور جلال

مجروح ندای لن ترانی دل ماست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۲۸

چون روی تو خور بعالم افروزی نیست

سروی چو قدت بباغ پیروزی نیست

ماهی تو و طلعتت ندیدم یک شب

شمسی تو و صحبتت مرا روزی نیست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۲۹

دل جز دهن تو کام جان هیچ نداشت

جز مو زمیان تو نشان هیچ نداشت

دیدیم که هر وعده که دادی ما را

همچون کمر تو در میان هیچ نداشت


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۳۰

ای سرمه چشم اختران خاک درت

قرص زر آفتاب طرف کمرت

این قصر که از روضه ی رضوان بابیست

بی باب مبیناد خدایا پسرت


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۳۱

گفتم سخنت گفت مگو کم یادست

گفتم عهدت گفت بروکان با دست

گفتم کارم چو زلفت افتد در پای

در تاب شد و گفت چنین افتادست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۳۲

با پسته ی تنگ تو شکر بر هیچست

با موی میان تو کمر بر هیچست

گر در دهنت نظر کنم طیره مشو

زیرا که مرا از تو نظر بر هیچست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۳۳

با تشنه سخن زاب روان باید گفت

با اهل دل از عالم جان باید گفت

هر یک سخنت گرچه جهانی ارزد

در ساوه سخن برایگان باید گفت


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۳۴

هر چند که شد چو باغ رضوان درودشت

امشب شب خرگهست نی موسم گشت

باز آی که گر شمع زبان کرد دراز

تیغ و کفن آورد که اینک سرو طشت


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۳۵

ای خواجه ترا بنظم اگر دسترسست

یا بحث عروض و وزن شعرت هوسست

زاوزان مفاعیل ترا فاعل بس

در خانه اگر کسست یکحرف بسست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۳۶

ای اطلس چرخ پیش بالای تو پست

بر تیر فلک فکنده حکمت صد شست

اقبال تو چار گوشه ی عالم را

ماننده ی دستارچه آورده بدست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۳۷

بی روی تو دل ز مهر و ماهم بگرفت

جان نعره زنان دامن آهم بگرفت

گفتم که ز کویت بجفا برگردم

خون جگرم برفت و راهم بگرفت


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۳۸

ای آنکه عقاب چرخ پیشت مگسست

گلزار جهان بجنب جاه تو خسست

زان پیش تو شعر من ندارد وزنی

کز نظم ترا فاعل و مفعول بسست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۳۹

از رخ چو بتم زلف معنبر برداشت

یعنی ز سمن بنفشه ی تر برداشت

جز عارض چون صبح جهان افروزش

یک روز ندیدم که دو شب در برداشت


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۴۰

کی چون خط سبزت شب تاری بودست

یا بر سمن از مشک غباری بودست

کامروز بطعنه با رخت می گوید

پیش از من و تو لیل و نهاری بودست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۴۱

آنکو بشکر خنده ی شیرین قندست

در زلف مسلسلش دلم پیوندست

خالش که فتاده است بر گوشه ی چشم

آهوش مگر نافه ی مشک افکندست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۴۲

آنکو ز عقیقش آب شکّر رفتست

بر سرو سهی رخش چو گل بشکفتست

گر زانک بخفت هیچ عیبش مکنید

آن بخت بدمنست از آنرو خفتست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۴۳

ای قبّه ی عرش گوشه ی ایوانت

دندان پلنگ بر کند سگبانت

عنقای سپهر صید گیر مگست

بازوی چنار بشکند فرمانت


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۴۴

در کوی تو هر شبم هیاهوی دلست

و آشوب غم عشق تو در کوی دلست

کی دست دهد مفرّح یاقوتی

از لعل لبت که نوشداروی دلست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۴۵

آن پنبه که دست از وهمی باید شست

از بهر کهن لحافکی کوته و چست

دی بر زدمش که سخن سستش دیدم

چون تکیه توان کرد بر آن کنده سست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۴۶

هرگز بمراد من شبی روز نگشت

بر من نفسی بی غم و حسرت نگذشت

این رنگ شفق خون دل ریش منست

در طاس افق ریخته از زرّین طشت


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۴۷

دوش آن پسر کوفه گر چون برخاست

می کرد اشارتم که استاد اینجاست

گفتم ز غمت رنگ رخم چون زر شد

گفتا که بسیم کار ما گردد راست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۴۸

بر طرف چمن گلی چو رویت نشکفت

جز چشم تو کس مست بمحراب نخفت

عمری تو و بی عمر نمی شاید زیست

جانی تو و ترک جان نمی باید گفت


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۴۹

بر دل فلکم ز مهر نیرنگ ز دست

در خرمن نامم آتش ننگ ز دست

بس شیشه ی عمر ما که هر صبحدمی

چون ساغر آفتاب بر سنگ ز دست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۵۰

طوطی خط تو تنگ شکّر بگرفت

برگ سمنت بنفشه ی تر بگرفت

آن خال سیه مگر بلال حبشیست

کز خلد وطن بر لب کوثر بگرفت


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۵۱

دل بلبل وباغ عارضت گلزارست

جان نقطه و خطّ دلکشت پرگارست

قصری که نهانخانه ی درد و غم تست

صندوقی سینه ی منش دیوارست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۵۲

رخشنده رخ تو آفتابی دگرست

شیرین شکر تنگ تو تنگ شکرست

گویند قمر جبهه بود منزل او

این طرفه که جبهه ی تو عین قمرست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۵۳

ماهی که رخش فتنه ی دور قمرست

لعل لب او طوطی و تنگ شکرست

آن خال سیه بر لب لعلش گوئی

زنگی بچه ئی خازن دُرج گهرست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۵۴

آن یار که سیمین بر و نسرین بدنست

رفتم بسراچه ئی که او را وطنست

در پیش نهاده بود یک رشته دُر

وان رشته ی دُر هنوز در چشم منست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۵۵

آن حور پرچهره که ماواش دلست

پیوسته ز بیدلان تمنّاش دلست

گفتم که کجاست آنکه جان و دل ماست

جان نعره برآورد که او جاش دلست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۵۶

در زلف تو هر چند شکست افتادست

صد صید به از منش بدست افتادست

زان زلف دراز دست کوته نکنم

چون رشته ی دولتم بدست افتادست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۵۷

تا قدّم از ابروش چو ماه دو شبه ست

در چشم من آندو خال مشکین شبه ست

گفتم که شبی دراز دیدم زلفش

چشمش بکرشمه گفت آری دو شبست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۵۸

با دل گفتم چو چشمم از خون دریاست

پیوسته بخون جگرم تشنه چراست

دل گفت چو خون چشمت اصلی گهرست

بر دیده بدارش که جگر گوشه ماست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۵۹

باز آی که موسم جوانی بگذشت

ایام نشاط و کامرانی بگذشت

بگذشتی و جان دردمندم می گفت

غافل منشین که زندگانی بگذشت


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۶۰

چون چنگ سر زلف توام در چنگست

هر لحظه دلم را بلبت آهنگست

شد پسته ی تنگ تو دلمرا روزی

یا رب که دل خسته چه روزی تنگست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۶۱

ای آنک دلم در غم عشقت خونست

حسن تو ز ادراک خرد بیرونست

در زلف تو بیچاره اسیرست دلم

یا رب که در آن شام غریبان چونست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۶۲

دردم چو بجان رسید درمان بفرست

جانم بلب آمد مدد جان بفرست

ای صاحب دیوان فضائل یک روز

با بنده تفضّل کن و دیوان بفرست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۶۳

شاهی که نداد بنده را داد برفت

ماهی که مرا بباد برداد برفت

گفتم که بر آتش زند آبم لیکن

برخاک رهم نشاند و چون باد برفت


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۶۴

آن ترک پریچهره که قصد جان داشت

مانند پری چهره زمن پنهان داشت

گفتم دهن تنگ تو گوئی هیچست

گفتا که ز ما هیچ طمع نتوان داشت


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۶۵

ای آنک دلم در غم عشقت یکتاست

پشتم چو خم زلف دوتای تو چراست

گفتی که براستی قدت را خم نیست

یا رب چه بُدی گر این سخن بودی راست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۶۶

یاری که دلم ز غم بفرسود برفت

بس دیر بدست آمد و بس زود برفت

زان پیش که دود از آتشش برخیزد

آتش بدلم درزد و چون دود برفت


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۶۷

ای آنک قدت براستی عین بلاست

بالات بسرو بوستان ماند راست

ترکی تو ولی خال سیاهت هندوست

سروی تو ولی سرو قباپوش نخاست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۶۸

دل در طلب محرم و محرم همه اوست

جان بیخبر از همدم و همدم همه اوست

هر چند که او نیست ز عالم خالی

عالم همه زو پرست و عالم همه اوست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۶۹

با لعل لب تو آب حیوان آبیست

وز دفتر حسنت مه تابان بابیست

زلف سیهت بخواب می دیدم دوش

تا خود چه شود که بس پریشان خوابیست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۷۰

ای داده خواقین سپهری باجت

وز گوهر لولاک مکلّل تاجت

گیسوت که هست روح را حبل متین

شاید بتمسّک شب معراجت


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۷۱

با هستی تو انسی و جانی همه نیست

با ملک بقا عالم فانی همه نیست

هر چیز که نیست چون بینی همه هست

آن چیز که هست گر بدانی همه نیست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۷۲

شاه فلکت مشتری بازارست

روح ملکت رایحه گلزارست

در دایره ی وجود بیرون ز تو نیست

آن نقطه که نه دایره اش پرگارست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۷۳

گر زانک ترا بکام دل دسترسست

خوش باش که از جهان همین باب بسست

فرصت شمر این نفس که چون درنگری

عالم نفسی و این نفس آن نفسست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۷۴

بر چرخ چرا تکیه کنی کان دارست

بر مال چرا فتنه شوی کان مارست

هر نوش که دور می چشاند نیشست

وان گل که زمانه می دماند خارست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۷۵

دریاب که بیتوام دل از غم بگرفت

خون جگرم عرصه ی عالم بگرفت

چونست که از باب صبا نشنیدی

کاین ناله ی زیر من ره بم بگرفت


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۷۶

هنگام صبوح خوش بود عاشق و مست

دل داده ز دست و زلف دلدار بدست

ور هست یقین که نیست با عمر وفا

خوش باش که بگذرد بهر حال که هست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۷۷

جانم که دل از ملک درونش بگرفت

دود دل خسته بین که چونش بگرفت

چشمم که بهر ترانه خونم می ریخت

دور از تو نگر چگونه خونش بگرفت


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۷۸

چپ راست که هم حلقه و هم حلقه رباست

گر نیست ملول پس سرافکنده چراست

چون چنبر سیم کوب زر کار فلک

هر چند که سرکشست سر حلقه ی ماست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۷۹

گر اهل دلی ای دل دیوانه مست

در دامن یار زن بهر حالی دست

ور هست یقین که یار در عالم نیست

انگار که نیست هر چه در عالم هست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۸۰

از ناله ی من پشت فلک خم بگرفت

وز گریه من روی زمین نم بگرفت

اشکم زره دیده برون جست و برفت

گوئی مگر از دود دلش دم بگرفت


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۸۱

ای آنک برت ملک سلیمان با دست

در خیل تو سرو بنده ئی آزادست

گویند که مردان همه جائی افتند

دور از تو نگر که بنده چون افتادست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۸۲

اقبال تو تیغی که بدست آوردست

آبیست که آتشش بجان پروردست

هر لحظه بخون برنگ کند دندان را

ماننده ی هندوئی که فوفل خوردست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۸۳

در هر چه نه زان تست نتوان پیوست

وان خیر که نیست دل در آن نتوان بست

خاموش که آنچنانک می شاید بود

خوش باش که اینچنین که می باید هست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۸۴

هستی بهمین نقش هیولانی نیست

معنی بهمین صورت انسانی نیست

مانند خضر ز آب حیوان بگذر

زیرا که بقا بروح حیوانی نیست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۸۵

اشکم که چو لعل آبدار افتادست

با دانه ی دُرّ شاهوار افتادست

سرگشته بهر گوشه ی از آن می گردد

کز مردم دیده بر کنار افتادست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۸۶

ای کار دلم رفته ز زلف تو ز دست

وی جان خراب من ز بادام تو مست

زان رو که دلم در ابرویت پیوستست

ابروت نمی رود ز چشمم پیوست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۸۷

ای شهره شهر باده باروت خوشست

پیوسته هوای طاق ابروت خوشست

گر عیب کنی بچشم مست آهو را

عیبت نکنم چرا که آهوت خوشست


خواجوی کرمانی

شمارهٔ ۸۸

تا چرخ مرا بدین دیار افکندست

بس خون که ز دیده در کنار افکندست

خواهم که ازین مرحله بربندم رخت

کارم بالاغ و توشه ی ئی در بندست


بخش ۱ - سر آغاز

بیا ای که عمرت به هفتاد رفت

مگر خفته بودی که بر باد رفت؟

همه برگ بودن همی ساختی

به تدبیر رفتن نپرداختی

قیامت که بازار مینو نهند

منازل به اعمال نیکو دهند

بضاعت به چندان که آری بری

وگر مفلسی شرمساری بری

که بازار چندان که آکنده‌تر

تهیدست را دل پراکنده‌تر

ز پنجه درم پنج اگر کم شود

دلت ریش سرپنجهٔ غم شود

چو پنجاه سالت برون شد ز دست

غنیمت شمر پنج روزی که هست

اگر مرده مسکین زبان داشتی

به فریاد و زاری فغان داشتی

که ای زنده چون هست امکان گفت

لب از ذکر چون مرده بر هم مخفت

چو ما را به غفلت بشد روزگار

تو باری دمی چند فرصت شمار


بخش ۱۴ - حکایت

ملک صالح از پادشاهان شام

برون آمدی صبحدم با غلام

بگشتی در اطراف بازار و کوی

به رسم عرب نیمه بر بسته روی

که صاحب نظر بود و درویش دوست

هر آن کاین دو دارد ملک صالح اوست

دو درویش در مسجدی خفته یافت

پریشان دل و خاطر آشفته یافت

شب سردشان دیده نابرده خواب

چو حربا تأمل کنان آفتاب

یکی زآن دو می گفت با دیگری

که هم روز محشر بود داوری

گر این پادشاهان گردن فراز

که در لهو و عیشند و با کام و ناز

در آیند با عاجزان در بهشت

من از گور سر بر نگیرم ز خشت

بهشت برین ملک و مأوای ماست

که بند غم امروز بر پای ماست

همه عمر از اینان چه دیدی خوشی

که در آخرت نیز زحمت کشی؟

اگر صالح آنجا به دیوار باغ

بر آید، به کفشش بدرم دماغ

چو مرد این سخن گفت و صالح شنید

دگر بودن آنجا مصالح ندید

دمی رفت تا چشمهٔ آفتاب

ز چشم خلایق فرو شست خواب

دوان هر دو را کس فرستاد و خواند

به هیبت نشست و به حرمت نشاند

بر ایشان ببارید باران جود

فرو شستشان گرد ذل از وجود

پس از رنج سرما و باران و سیل

نشستند با نامداران خیل

گدایان بی جامه شب کرده روز

معطر کنان جامه بر عود سوز

یکی گفت از اینان ملک را نهان

که ای حلقه در گوش حکمت جهان

پسندیدگان در بزرگی رسند

ز ما بندگانت چه آمد پسند؟

شهنشه ز شادی چو گل بر شکفت

بخندید در روی درویش و گفت

من آن کس نیم کز غرور حشم

ز بیچارگان روی در هم کشم

تو هم با من از سر بنه خوی زشت

که ناسازگاری کنی در بهشت

من امروز کردم در صلح باز

تو فردا مکن در به رویم فراز

چنین راه اگر مقبلی پیش گیر

شرف بایدت دست درویش گیر

بر از شاخ طوبی کسی بر نداشت

که امروز تخم ارادت نکاشت

ارادت نداری سعادت مجوی

به چوگان خدمت توان برد گوی

تو را کی بود چون چراغ التهاب

که از خود پری همچو قندیل از آب؟

وجودی دهد روشنایی به جمع

که سوزیش در سینه باشد چو شمع


بخش ۸ - حکایت

یکی را ز مردان روشن ضمیر

امیر ختن داد طاقی حریر

ز شادی چو گلبرگ خندان شکفت

نپوشید و دستش ببوسید و گفت:

چه خوب است تشریف میر ختن

وز او خوب تر خرقهٔ خویشتن

گر آزاده‌ای بر زمین خسب و بس

مکن بهر قالی زمین بوس کس


شمارهٔ ۱

بندهٔ رحمان رحیمیم ما

بر در الله مقیمیم ما

حمد بجز ذات خدا نارواست

مدح به غیر از صفتش ناسزاست

وادی خلقت همه زین سرحد است

طرفه که او را نه جهت نی حد است

حق نبود هر چه تصور کنی

گرچه تو این شیشه ز در پر کنی

شیشه شکن گوهر خود ده به آب

ای همه خورشید، چه جویی سحاب؟

لیک نه آن خور که نمایان تو راست

درخور این چشم سفید و سیاست

هر دو جهان نشئه ای ا‌ز آن خور است

عقل تو کی فهم ورا درخور است؟

آنچه تو از عقل بسنجی نخست

دان که بتی ساخته ای تو درست

بت شکن و شو علی مرتضی

تا که دهد جا به کتف، مصطفی

بت چه بود هستی هستهای دون

حق چه بود رفتن از خود برون

هر که نخست این بت تن را شناخت

اسب ز میدان خودی پیش تاخت

سعی کن ای رهرو صاحب کمال

تا که شود هستی تو پایمال

صورت اگر ذهنی و گر خارجی است

هر که خدا گفت بدان، خارجی است

ای که تو را دید حق اندیشه است

خاربنی، کفر تو پر ریشه است

زود کن این خار ز بیخ و ز بن

یاد مکن از نو و نی از کهن

یاد ز یادت ببر ای خرده دان

هر چه به یاد تو بود خرده دان

خرده گرفتن به زبان جاهلی است

هست قبیح و اثر غافلی است

ای که تو را دید خدا بایدت

هر دو جهان روی نما بایدت

گر خبرت نیست از این دو سرا

پس به تو پیدا کنم این هر دو را

مامک این هر دو شوی مشکل است

این همه املاک که را حاصل است؟

تا که دهد روی نما با خدا

تا که بگوید به خدا رونما

این دو جهان مقصد و مقصود توست

این همه غوغا به سر بود توست

خاک بزن بر سر میل و غرض

روی بگردان ز حدوث و عرض

آن که احد گفته ای آن خود تویی

نیست تو را فهم یکی از دویی

پس تو یکی خویشتن اول شناس

هر دو جهان را تو از این کن قیاس

چون بشناسی که دو عالم تویی

کرده ای تفریق یکی از دویی

چون به سر خویش قدم در زدی

دامن همت به کمر [بر] زدی

نیستی و هستی خود را ز یاد

جمله رها کردی [و] گشتی جماد

دان که تو کونین فدا ساختی

اسب به میدان رخش تاختی

خالق بنیاد [و] اساسم تویی

آن که ندانم نشناسم تویی

گرچه تو را چون تو ندانسته ام

بسکه ندانسته که دانسته ام

ذات تو بحری است منزه ز آب

ساحل این بحر خیالی و خواب

در ته این پرده که خم در خم است

غیر تو کس با تو کجا محرم است

هر که به عرفان تو تا لب گشود

تار هوا بافته چون عنکبود

بیش نگویم ز جهان یا کم است

رشتهٔ کار همه سردرگم است

کیست که باشد به تواش معرفت

ای دو جهان شد صفتت را صفت

ای تو برون از خرد و فهم ها

ای تو درون دل و جان های ما

لیک من از جان و دل آگهم

تا که شناسم تو کی و من کیم

ذات [تو] پاکیزه ز نفع و گزند

اصل دو عالم به صفات تو بند

ای همه معنی و ز صورت بری

چین ز تو آموخته صورتگری

وصف تو هر چند که بیرنگ شد

رنگ دو عالم ز تو بیرنگ شد

مدح صفات تو ز ما کی رواست

مدح [و] ثنای تو ز تو خوش نماست

گشت چو خورشید سوار فرس

شب پره چبود که برآرد نفس

مور ضعیفم تو سلیمان من

من تن افسرده ام ای جان من

ای تن و جان هر دو فدای تو باد

وی تن و جان هر دو به پیش تو باد

ای ز ترقی و تنزل بری

جرم جهان را کرمت مشتری

نغمهٔ عشقت چو بر آهنگ زد

بر دل هر سنگدلی چنگ زد

شعبه ای از زمزمهٔ ساز تو

شمه ای از عشوه و از ناز تو

زهره چه باشد که به چنگ آورد

زهره که دارد که به رنگ آورد

ای کرمت شامل هر خاص و عام

مؤمن و کافر ز تو یابند کام

ذات تو پاک است ز عیب [و] ز ریب

آمده معدوم به پیش تو غیب

سلسله جنبان دو عالم تویی

باعث شادی سبب غم تویی

بی تو سکون و حرکت ناروا

ای همه غیر تو فنا در فنا

هر که به غیر تو قلم درکشید

آنچه ندیده است کسی او بدید

نیست ز تو خلقت هستی گرفت

هست فرود آمد و پستی گرفت

آن که به پست آمده او هست بود

هست نگوییم که او مست بود

غیر تو را نسبت هستی خطا

نیست ز ما باشد و هستی تو را

نیستی و هستی ما دو گوا

داده شهادت به خدایی تو را

من کی و اثبات وجود تو کی؟

کافر بت[نفس] و سجود تو کی؟

روی نمودی و تو را یافتیم

روی ز غیر تو دگر تافتیم

آنچه تو را پیش پرستیده ام

خشت خطا بر سر هم چیده ام

همچو خران بندهٔ جو بوده ام

من به عبادات [گرو] بوده ام

طاعت صاحب غرضان بندگی است

[حاشا] لله همه شرمندگی است

کار نکویم همه رد بوده است

وای بر آن کار که بد بوده است

از سر نو باز مسلمان شدم

آنچه گذشته است پشیمان شدم

توبه ز نیک و بد خود ساختم

دل دگر از غیر تو پرداختم

عهد به احسان تو بربسته ام

لطف بفرما که کمر بسته ام

از شجر توبه عصایم بده

وز بن توفیق تو پایم بده

دست فراگیر که درمانده ام

دست به این حلقهٔ درمانده ام

از عمل و از حرکاتم مپرس

از حج و از صوم [و] زکاتم مپرس

هر چه رضای تو در آن بوده است

از من بدکیش نهان بوده است

گرچه صفات تو ز حد برتر است

از همه لیکن کرمت برتر است

نیست مرا با تو مجال سخن

قاعدهٔ رحمت خود پیشه کن

لطف به قدر [کرم] خویش کن

بر کمی من نگر و بیش کن

از تو قبول و ز سعیدا دعا

از تو بقا و ز سعیدا فنا

آنچه جلال تو فنا می کند

باز جمال تو بقا می کند

قهر تو هر جا که نظر کرد سخت

تختهٔ بازیچه شود تخت بخت

گر صفت لطف تو باشد قرین

به ز دو و پنج نماید زمین

[ز امر] تو امروز قیامت شود

هر چه تو خواهی به ارادت شود

قهر تو چون خواست خوشی ناخوشی

پشه به نمرود کند سرکشی

ای کرمت قبلهٔ حاجات ما

کارگر جمله مهمات ما

رحم بفرمای که سرگشته ام

از ره فرمان تو برگشته ام

حاصل عمرم همه بی حاصلی

غافلی و غافلی و غافلی

روی سیه، موی سیه، دل سیه

جامه سیه، خانه سیه، گل سیه

این همه ظلمت به من آورده روی

غیر تو کس نیست مرا چاره جوی

گرچه به درگاه تو شرمنده ام

با همه شرمندگیم بنده ام

بنده اگر چه به خصایص بد است

باز نشان مهر تو دارد به دست

پیش تو ای خالق ماهی و ماه

عذر سعیداست بتر از گناه

سوخته ام آب بزن بر دلم

غیر تو کس حل نکند مشکلم

داروی این علت ناصور ده

داغ مرا مرهم کافور نه

ای تو طبیب مرض عاصیان

وی تو حکیم دل هر ناتوان

میوهٔ تر می دهی از چوب خشک

ساخته ای نافهٔ خون جیب مشک

هر چه در این هر دو جهان ساختی

این همه نعمت که برانداختی

چرخ ضیا ارض کدورت گرفت

جمله [به] تدبیر تو صورت گرفت

خلقت شادی و الم کرده ای

بی مددی محنت[و] غم کرده ای


شمارهٔ ۲

نقاش قضا نسخهٔ ابروی بتان را

گویا که به تصویر کشیده است کمان را

هرگز نه گشوده است و نه بسته است مه من

از ناز، میان را وز انداز دهان را

عمری است که در دامن زلف تو زدم دست

شاید که به چنگ آورم آن موی میان را

ای بی خبران از غم او مرده دلانید

جز مرگ چه تعبیر بود خواب گران را

در دور رخت روی نداده دل جمعی

زلف تو و بخت من و چشم نگران را

تا جوهر معنی نزند جوش به خاطر

زنهار مده آب سخن، تیغ زبان را

روی تو ندیدیم و به کویت نرسیدیم

هر چند دویدیم سراسر دو جهان را

مه از خط فرمان تو بیرون نه برآمد

خورشید در این دایره پیچید عنان را

تا زلف تو زنجیر عدالت به میان بست

فرقی نتوان کرد ز هم پیر و جوان را

گر از لب شیرین تو یک نکته بگویند

از یاد رود کندن کان کوهکنان را

گردون اثر مهر تو آورد و مه نو

شد مشتری و برد به هم سود و زیان را

عشقت که دو عالم به دو انگشت، فنا کرد

اثبات یکی کرد خدای دو جهان را

بحر از نظر جاذبه یک قطرهٔ اشکی است

گردی است که افشانده ز پا ریگ روان را

گردون چه خبر دارد و دوران چه شناسد

حق نظر و دود دل سوختگان را

چشم تو مگر نشئه دهد باده کشان را

تیغ تو مگر آب دهد تشنه لبان را

از بسکه به جان آمده ایم از غم آن شوخ

ما دوست نداریم بجز دشمن جان را

طالع شده تا مهر تو از مشرق امید

شد روز شب تیرهٔ دین مغربیان را

هر حکم که رانده قلم معجزهٔ تو

در ضبط درآورده زمین را و زمان را

دادی تو منادی که در این موسم دلکش

دارند گلو را و ببندند دهان را

تا شام به روی همه از مشرق و مغرب

بستند در قلعهٔ شهر رمضان را

کردند برای تبع و آل تو پیدا

آراسته با زینت و فر خلد جنان را

بربست لب از وصف کمال تو سعیدا

حاجت نبود مدح صفات تو بیان را


شیخ محمود شبستری

بخش ۲ - عین الیقین

گر نباشد ورا صفات جلال

نقص باشد ورا و ذاک محال

صفت او چو ذات اوست قدیم

دایماً حی و قادر است و علیم

صفتش غیر نیست و نبود عین

دل دانا در این ندارد غین

چون به معنی نه اوست او نبود

ور شود زو جدا نکو نبود


شیخ محمود شبستری

بخش ۲ - عین الیقین

محدث است عالم ار نه از دو یکی

وصف او آمدی و نیست شکی

بودی اندر ازل جهان ساکن

وین زمان باشدی چنان ساکن

متحرک چراست هذا خلق

ان صدقتم بذاک ماذا خلق

حرکت خود پس از سکون باشد

متحرک همیشه چون باشد

متحرک نبود و ساکن نیست

قِدَمش زین دلیل ممکن نیست


شیخ محمود شبستری

بخش ۳ - حق الیقین

خود جز او نیست عارف و معروف

اوست وصف، اوست واصف و موصوف

آنچه تو فهم کردهای ز صفات

محدث است از چه؟ از عظیم الذات

ذات را از صفات دانستی

چه کنی این چنین توانستی

بلکه ذات و صفات را ز افعال

فهم کردی ز ایزد متعال

در حقیقت مر این طریق مجاز

نردبان پایهایست دور و دراز

دارد این ره بسی فراز و نشیب

مخور از مکر عقل خیره فریب

گر تو این ره به عقل خویش روی

همچو گاو خراس هرزه دوی

یا ز تعطیل در ضلال افتی

یا ز تشبیه در وبال افتی

فلسفی شد معطل از تنزیه

متکلم مشبه از تشبیه

وانکه تشبیه داشت یا تعطیل

نیست بر جادۀ سواء سبیل


شیخ محمود شبستری

بخش ۳ - حق الیقین

هرکه او مدتی مجاهده کرد

همه آفاق را مشاهده کرد

دید و بشنید از مسافت دور

چشم و گوش از میان شده مهجور

حی بینا، سمیع بی مانند

خود جز او نیست غیر از او مپسند

چشم و گوش تو آنچه گفت و شنید

ز خود آخر بدان صفت برسید

نور ایشان فروغ عقل ودل است

شمع دل زان جناب مشتعل است


شیخ محمود شبستری

بخش ۴ - حکایت

عاقلی دید قطرۀ ژاله

بنشسته به سبزه و لاله

گفت ابری نبود در عالم

از کجا شد پدید این شبنم

مرکز او ز شیب یا بالاست

میل طبع وجود او به کجاست

یک زمانی بدین سخن بگذشت

تاب مهر اوفتاد در کُه و دشت

قطرۀ ژاله دید آن سره مرد

که ز ناگاه قصد بالا کرد

میل اودید چون بسوی سماست

کرد معلوم کز قبیل هواست

تو ورای دو عالمی زنهار

تا نگیری در این نشیب قرار

شهسواری به قوّت نظری

زان چو شاهان همیشه در سفری

از عمل وز نظر چو شاه و وزیر

گه به نخجیر و گاه در تدبیر

چونکه رخش تو بر زمین بدوید

گرد کی زان به دامن تو رسید

تا به منزل رسی به آسانی

دامن از گرد ره بیفشانی

زان همه جست و جو برآسائی

نکنی کار و کارفرمائی

بازدانی که تا که بودی تو

آتش شمع یا نه دودی تو

لیک آن دانشت ندارد سود

که در آنجا نمیتوان افزود

این جهان است جای کسب کمال

جهل نفس خود است عین ضلال


ظهیر فاریابی

شمارهٔ ۱

بی آن که به کس رسید زوری از ما

یا گشت پریشان دل موری از ما

ناگاه برآورد بدین رسوایی

شوریده سر زلف تو شوری از ما


ظهیر فاریابی

شمارهٔ ۲

چندان زغم انگیخته ام آتش و آب

وز دیده و دل ریخته ام آتش و آب

از آرزوی لبش چو رخساره او

در یکدگر آمیخته ام آتش و آب


بخش ۱ - سر آغاز

بود در کنج خانه صبح دمی

خاطر من بخود فتاده دمی

غزلی دلپذیر می‌گفتم

درر از عشق دوست می‌سفتم

نفسی وصف یار می‌راندم

ساعتی لوح دوست می‌خواندم

دل ز احوال نیک و بد آزاد

هر زمانم نتیجه‌ای می‌داد

عقل گردون نورد گردنکش

جمع کرده دل از چهار وز شش

فکر عالم نمای معنی خوان

در دماغ خیال سرگردان

ذوق لذت شناس شاهد باز

کرده در عشق نغمه‌ها آغاز

طبع رعناگرای شیرین کار

کرده حسن عروس فکر نگار

کلک نقاش خوی معنی جوی

کرده معنی روان، چو آب به جوی

خامهٔ نقشبند چابک دست

بتکی چند را صور می‌بست

آمد از عالم خفا به ظهور

یک یک از دل معانی مستور

در چنان حالتی که جان لرزد

دوست ناگاه حلقه بر در زد

صوت بر در زنان، ز قرع هوا

از ره گوش هوش گفت مرا:

خیز و بگشای در، که یار آمد

میوه از شاخ عمر بار آمد

بی خبر گشت عقل سرمستم

بیخود از جای خود برون جستم

بگشودم درش، چو رخ بنمود

در جنت به روی من بگشود

اندر آمد، ز ماه تابان‌تر

ز سهی سرو بس خرامان‌تر

سایهٔ غم برفت از سر من

کافتاب اندر آمد از در من

بر رخش همچو موی آشفتم

مست و حیران شدم بدو گفتم:

وه! که بس خوب و دلکش آمده‌ای

مرحبا! مرحبا! خوش آمده‌ای

بس لطیفی و نیک زیبایی

حوری و از بهشت می‌آیی

آدمی را چنین نباشد نور

ملکی؟ یا پری؟ بتی؟ یا حور؟

تا جهان است، مثل تو قمری

در نیامد به دلبری ز دری

چه ملک پیکری! بنام ایزد

کآفریدت ز روح تام ایزد

ماه رویی و آفتاب جبین

آدمی‌زاده کسی ندید چنین

لب لعلش، کزو زنم لبیک

کرد اشارت که: «السلام علیک»

گفتمش: صد دلت فدای سلام

«و علیک السلام و الاکرام»

از شراب غرور خوبی مست

موزه بر کند و ساعتی بنشست

سوی اشعار گفته می‌نگرید

این غزل بر ورق نوشته بدید:


بخش ۲ - غزل

دل چو در دام عشق منظور است

دیده را جرم نیست، معذور است

ناظرم بر رخت به دیدهٔ جان

گرچه از چشم ظاهرم دور است

از شراب الست روز وصال

جان مستم هنوز مخمور است

دست از عاشقی نمی‌دارد

دایم از یار اگرچه مهجور است

جان آشفته بر رخت فاش است

شعلهٔ نار پرتو نور است

چشم مستت بلای عشاق است

خاک پای تو تاج فغفور است

حکم داری به هرچه فرمایی

که عراقی مطیع و مامور است


بخش ۳ - مثنوی

از تو مهرم چو در نهاد بود

من کیم؟ تا مرا مراد بود ؟

جز مرادت مرا مرادی نیست

غیر ازین خاطری و یادی نیست

هرکه او در غم تو دل بنهاد

آرزوها به آرزوی تو داد

شوق دل‌ها ارادت تو بود

ذوق جان‌ها عبادت تو بود

تا که خاک درت پناه من است

آستان تو سجده‌گاه من است

من ز کویت بدر ندانم رفت

زانکه زین در کجا توانم رفت؟

زین سخن‌ها خلاصه دانی چیست؟

آنکه: دور از تو من ندانم زیست

گرچه داری چو من هزار هزار

ختم گشت این سخن برین گفتار


بخش ۴ - حکایت

یکی از عاشقان جمالت را

بود نجم اکابر کبری

آن معین شریعت احمد

آن قرین دل و قریب احد

بود بر چرخ انجم اخیار

آفتاب معانی اسرار

آن گره سالکان، که ره بردند

اقتباس کمال ازو کردند

بربود از مقام آزادی

دل او حسن مجد بغدادی

بربودش بتی چنان مقبول

ناگهان از مقام عالی دل

حسن زیباش خیل عشق آورد

صبر و آرام او به غارت برد

گفت: آیا بر من آریدش؟

هست جان او، بر تن آریدش

در زمان نزد شیخش آوردند

خاطر شیخ گشت رسته ز بند

زو بپرسید: تا چه دارد دوست؟

و آن چه باشد که دوست عاشق اوست؟

در دمش چون او بپرسیدند

میل شطرنج باختن دیدند

شیخ شطرنج خواست، وقت گزید

با حریف ظریف می‌بازید

چون که مغلوب کرد خیلش را

همگی جذب کرد میلش را

حب شطرنج از دلش بربود

بازیی چند بس نکوش نمود

فرس دولتش چو بازین شد

بیدق همتش به فرزین شد

شاه نفسش ازان عری برخاست

ماهرخ عرصه‌ای نکوتر خواست

دست‌ها بازداشت زین دستان

پیل او کرد یاد هندستان

چند روزی به خلوتش بنشاند

کاندر آن لوح سر عشق بخواند

چون ز ذوق صفاش بی‌هش کرد

همه در عشق او فرامش کرد

هست عشق آتشی، که شعلهٔ آن

سوزد از دل حجاب هر حدثان

چون بسوزد هوای پیچاپیچ

او بماند چو زو نماند هیچ

او سراپای تخت انوار است

او مطایای رخت اسرار است

او رساند ز شوق روحانی

به جمال و جلال رحمانی

عشق ز اوصاف کردگار یکی است

عاشق و عشق و حسن یار یکی است

بود معبود خالق رزاق

نفس خود را به نفس خود مشتاق

آن جمیلی، که او جمال آراست

«کنت کنزا» بگفت و آنگه خواست

تا در گنج ذات بنماید

به کلید صفات بگشاید

چون به او صاف خاص ظاهر شد

پیش انسان به ذات حاضر شد

به جمال صفا تجلی کرد

عشق را یار اهل معنی کرد

یافتش عاشق از ظهور صفت

علمش از علم و قدرت از قدرت

سمعش از سمع و هم بصر ز بصر

در کلام از کلام شد بخبر

وز ارادت ارادتش حاصل

وز حیاتش حیات شد واصل

از جمالش جمال وی نمود

وز بقایش بقای عشق فزود

از محبت محبتش بشناخت

وز تجلی عشق عشقش باخت

زین صفت‌ها چو بوی دوست شنید

خویشتن را ندید و او را دید

مظهر وی دوست را بنهفت

«لیس فی جبتی سوی الله» گفت

چون که برکند جبه را وارست

جبه بر کن، که پات بر دارست

«مابه الاشتراک» را بنشان

«مابه الامتیاز» را بر خوان

چون ز «سبحان» شدی تو «اعظم‌شان»

گرد هستی خود ز خود بنشان


شمارهٔ ۱

دنیا که برای ره گذر باید داشت

از زود گذشتنش خبر باید داشت

چون میدانی که سخت دردی است فراق

بر هیچ منه دلت که بر باید داشت


شمارهٔ ۱

صاحب نظری که هیچ افکنده نبود

تا از نظر شفاعتش زنده نبود

سلطان دو کون وبندهٔ خاصِ حق اوست

آن بنده که خواجهتر از او، بنده نبود


شمارهٔ ۱

پروانه به شمع گفت: ای در سر سوز

هر لحظه مرا به شیوهٔ دیگر سوز

گر کارِ مرا هیچ سری پیدا نیست

پیداست سرِ کارِ تُرا کمتر سوز


شمارهٔ ۱

چون جان دلم ز سیر،چون برق شدند

مستغرق او، ز پای تا فرق شدند

این فرعونان که در درونم بودند

از بس که گریستم همه غرق شدند


شمارهٔ ۱

خورشید رخت ملک جهان می‌بخشد

دُرّ سخنت گنج نهان می‌بخشد

صد جان یابم از غم عشقت هر روز

گویی که غم عشق تو جان می‌بخشد


شمارهٔ ۲

گر مرد رهی،رَخْت به دریا انداز

سربار، برو، بر سرِ غوغا انداز

با رنج وبلا و محنت امروز بساز

ناز و طرب و عیش به فردا انداز


شمارهٔ ۲

صدری که ز هرچه بود برتر او بود

مقصود ز اعراض و ز جوهر او بود

آنجا که میان آب و گل بود آدم

در عالم جان و دل، پیامبر او بود


شمارهٔ ۲

پروانه به شمع گفت: چند افروزی

خوش سوزی اگر سوز ز من آموزی

هر لحظه سری دگر برآری در سوز

ای شمع برو که سرسری میسوزی


شمارهٔ ۲

در عشق مرا چه کار با پردهٔ راز

کار من دل سوخته اشک است و نیاز

هر چند که جهد میکنم در تک و تاز

از دیدهٔ من اشک نمیاستد باز


شمارهٔ ۲

ای هر نفسی جلوهگری افزونت

گه رد خاکست جلوه، گه در خونت

همچون متحیری فرو ماندهام

از لطف حجابهای گوناگونت


شمارهٔ ۳

چون مرگ در افکند به غرقاب ترا

با خاک برد با دل پرتاب ترا

چون گور ز پیش داری ومرگ از پس

چون میآید درین میان خواب ترا


شمارهٔ ۳

صدری که ز هر دو کون، در بیشی بود

در حضرت حق غرقهٔ بیخویشی بود

با این همه جاه و قدر و قربت، کو داشت،

از جمله تفاخرش به درویشی بود


شمارهٔ ۳

پروانه به شمع گفت: «از روزِ نخست

چون کشته شوم بر سرت از عهد درست

زنهار به اشکِ خود بشویی تو مرا»

شمعش گفتا: «شهید رانتوان شست»


شمارهٔ ۳

دریای دلم گرچه بسی میآشفت

از غیرت خلق گوهر راز نسفت

رازی که دلم ز خلق میداشت نهفت

اشکم به سر جمع به رویم در گفت


شمارهٔ ۳

از بس که شکر فشاند عشق تونخست

جاوید همه جهان شکر خواهد جست

هرچیز که مییابم و میخواهم جست

گویی شکر لعل تو دارد بدرست


جواب پدر

پدر گفتش عزیزا چند گوئی

ز غفلت ملک فانی چند جوئی

چو باقی نیست ملکت جز زمانی

مکن در گردنت بار جهانی

چو بار خود بتنها بر نتابی

ببار خلق عالم چون شتابی؟

ز درویشی چو مردن هست دشوار

ز شاهی چون بمیری آخر کار؟

چو می‌بینی زوال پادشاهی

عجب می‌آیدم تا می چه خواهی


جواب پدر

پدر بگشاد الماس زبان را

بسفت آنگه گهرهای بیان را

پسر را گفت گر داری هدایت

همه عمرت تمامست این حکایت