بخش ۱۶

بپوشید رستم سلیح نبرد

به آوردگه رفت با داروبرد

زره زیر بد جوشن اندر میان

ازان پس بپوشید ببربیان

گرانمایه مغفر بسر بر نهاد

همی کرد بدخواهش از مرگ یاد

بنیروی یزدان میان را ببست

نشست از بر رخش چون پیل مست

ز بالای او آسمان خیره گشت

زمین از پی رخش او تیره گشت

برآمد ز هر دو سپه بوق و کوس

زمین آهنین شد سپهر آبنوس

جهان لرز لرزان شد و دشت و کوه

زمین شد ز نعل ستوران ستوه

وزین روی کاموس بر میمنه

پس پشت او ژنده پیل و بنه

ابر میسره لشکر آرای هند

زره‌دار با تیغ و هندی پرند

بقلب اندرون جای خاقان چین

شده آسمان تار و جنبان زمین

وزین رو فریبرز بر میسره

چو خورشید تابان ز برج بره

سوی میمنه پور کشواد بود

که کتفش همه زیر پولاد بود

بقلب اندرون طوس نوذر بپای

به پیش سپه کوس با کرنای

همی دود آتش برآمد ز آب

نبیند چنین رزم جنگی بخواب

برآمد ز هر سوی لشکر خروش

همی پیل را زان بدرید گوش

نخستین که آمد میان دو صف

ز خون جگر بر لب آورده کف

سپهبد سرافراز کاموس بود

که با لشکر و پیل و با کوس بود

همی برخروشید چون پیل مست

یکی گرزهٔ گام پیکر بدست

که آن جنگجوی پیاده کجاست

که از نامداران چنین رزم خواست

کنون گر بیاید به آوردگاه

تهی ماند از تیر او جایگاه

ورا دیده بودند گردان نیو

چو طوس سرافراز و رهام و گیو

کسی را نیامد همی رزم رای

ز گردان ایران تهی ماند جای

که با او کسی را نبد تاو جنگ

دلیران چو آهو و او چون پلنگ

یکی زابلی بود الوای نام

سبک تیغ کین برکشید از نیام

کجا نیزهٔ رستم او داشتی

پس پشت او هیچ نگذاشتی

بسی رنج برده بکار عنان

بیاموخته گرز و تیر و سنان

برنج و بسختی جگر سوخته

ز رستم هنرها بیاموخته

بدو گفت رستم که بیدار باش

بورد این ترک هشیار باش

مشو غرق ز آب هنرهای خویش

نگه‌دار بر جایگه پای خویش

چو قطره بر ژرف دریا بری

بدیوانگی ماند این داوری

شد الوای آهنگ کاموس کرد

که جوید بورد با او نبرد

نهادند آوردگاهی بزرگ

کشانی بیامد بکردار گرگ

بزد نیزه و برگرفتش ز زین

بینداخت آسان بروی زمین

عنان را گران کرد و او را بنعل

همی کوفت تا خاک او کرد لعل

تهمتن ز الوای شد دردمند

ز فتراک بگشاد پیچان کمند

چو آهنگ جنگ سران داشتی

کمندی و گرزی گران داشتی

بیامد بغرید چون پیل مست

کمندی ببازو و گرزی بدست

بدو گفت کاموس چندین مدم

بنیروی این رشتهٔ شصت خم

چنین پاسخ آورد رستم که شیر

چو نخچیر بیند بغرد دلیر

نخستین برین کینه بستی کمر

ز ایران بکشتی یکی نامور

کنون رشته خوانی کمند مرا

ببینی همی تنگ و بند مرا

زمانه ترا از کشانی براند

چو ایدر بدت خاک جایت نماند

برانگیخت کاموس اسپ نبرد

هم آورد را دید با دارو برد

بینداخت تیغ پرند آورش

همی خواست از تن بریدن سرش

سر تیغ بر گردن رخش خورد

ببرید بر گستوان نبرد

تن رخش را زان نیامد گزند

گو پیلتن حلقه کرد آن کمند

بینداخت و افگندش اندر میان

برانگیخت از جای پیل ژیان

بزین اندر آورد و کردش دوال

عقابی شده رخش با پر و بال

سوار از دلیری بیفشارد ران

گران شد رکیب و سبک شد عنان

همی خواست کان خم خام کمند

بنیرو ز هم بگسلاند ز بند

شد از هوش کاموس و نگسست خام

گو پیلتن رخش را کرد رام

عنان را بیچید و او را ز زین

نگون اندر آورد و زد بر زمین

بیامد ببستش بخم کمند

بدو گفت کاکنون شدی بی‌گزند

ز تو تنبل و جادوی دور گشت

روانت بر دیو مزدور گشت

سرآمد بتو بر همه روز کین

نبینی زمین کشانی و چین

گمان تو آن بد که هنگام جنگ

کسی چون تو نگرفت خنجر بچنگ

مبادا که کین آورد سرفراز

که بس زود بیند نشیب و فراز

دو دست از پس پشت بستش چو سنگ

بخم کمند اندر آورد چنگ

بیامد خرامان بایران سپاه

بزیر کش اندر تن کینه‌خواه

بگردان چنین گفت کین رزمجوی

ز بس زور و کین اندر آمد بروی

چنین است رسم سرای فریب

گهی در فراز و گهی در نشیب

بایران همی شد که ویران کند

کنام پلنگان و شیران کند

به زابلستان و به کابلستان

نه ایوان بود نیز و نه گلستان

نیندازد از دست گوپال را

مگر گم کند رستم زال را

کفن شد کنون مغفر و جوشنش

ز خاک افسر و گرد پیراهنش

شما را بکشتن چگونست رای

که شد کار کاموس جنگی ز پای

بیفگند بر خاک پیش سران

ز لشکر برفتند کنداوران

تنش را بشمشیر کردند چاک

بخون غرقه شد زیر او سنگ و خاک

بمردی نباید شد اندر گمان

که بر تو درازست دست زمان

بپایان شد این رزم کاموس گرد

همی شد که جان آورد جان ببرد


بخش ۱۷

چو خورشید تابان برآورد پر

سیه زاغ پران فرو برد سر

تهمتن بپوشید ببر بیان

نشست از بر ژنده پیل ژیان

کمندی به فتراک بر بست شست

یکی تیغ هندی گرفته بدست

بیامد بران دشت آوردگاه

نهاده به سر بر ز آهن کلاه

همه تلخی از بهر بیشی بود

مبادا که با آز خویشی بود

وزان روی سهراب با انجمن

همی می گسارید با رود زن

به هومان چنین گفت کاین شیر مرد

که با من همی گردد اندر نبرد

ز بالای من نیست بالاش کم

برزم اندرون دل ندارد دژم

بر و کتف و یالش همانند من

تو گویی که داننده بر زد رسن

نشانهای مادر بیابم همی

بدان نیز لختی بتابم همی

گمانی برم من که او رستمست

که چون او بگیتی نبرده کمست

نباید که من با پدر جنگ جوی

شوم خیره روی اندر آرم بروی

بدو گفت هومان که در کارزار

رسیدست رستم به من اند بار

شنیدم که در جنگ مازندران

چه کرد آن دلاور به گرز گران

بدین رخش ماند همی رخش اوی

ولیکن ندارد پی و پخش اوی

به شبگیر چون بردمید آفتاب

سر جنگ جویان برآمد ز خواب

بپوشید سهراب خفتان رزم

سرش پر ز رزم و دلش پر ز بزم

بیامد خروشان بران دشت جنگ

به چنگ اندرون گرزهٔ گاورنگ

ز رستم بپرسید خندان دو لب

تو گفتی که با او به هم بود شب

که شب چون بدت روز چون خاستی

ز پیگار بر دل چه آراستی

ز کف بفگن این گرز و شمشیر کین

بزن جنگ و بیداد را بر زمین

نشنیم هر دو پیاده به هم

به می تازه داریم روی دژم

به پیش جهاندار پیمان کنیم

دل از جنگ جستن پشیمان کنیم

همان تا کسی دیگر آید به رزم

تو با من بساز و بیارای بزم

دل من همی با تو مهر آورد

همی آب شرمم به چهر آورد

همانا که داری ز گردان نژاد

کنی پیش من گوهر خویش یاد

بدو گفت رستم که‌ای نامجوی

نبودیم هرگز بدین گفت‌وگوی

ز کشتی گرفتن سخن بود دوش

نگیرم فریب تو زین در مکوش

نه من کودکم گر تو هستی جوان

به کشتی کمر بسته‌ام بر میان

بکوشیم و فرجام کار آن بود

که فرمان و رای جهانبان بود

بسی گشته‌ام در فراز و نشیب

نیم مرد گفتار و بند و فریب

بدو گفت سهراب کز مرد پیر

نباشد سخن زین نشان دلپذیر

مرا آرزو بد که در بسترست

برآید به هنگام هوش از برت

کسی کز تو ماند ستودان کند

بپرد روان تن به زندان کند

اگر هوش تو زیر دست منست

به فرمان یزدان بساییم دست

از اسپان جنگی فرود آمدند

هشیوار با گبر و خود آمدند

ببستند بر سنگ اسپ نبرد

برفتند هر دو روان پر ز گرد

بکشتی گرفتن برآویختند

ز تن خون و خوی را فرو ریختند

بزد دست سهراب چون پیل مست

برآوردش از جای و بنهاد پست

به کردار شیری که بر گور نر

زند چنگ و گور اندر آید به سر

نشست از بر سینهٔ پیلتن

پر از خاک چنگال و روی و دهن

یکی خنجری آبگون برکشید

همی خواست از تن سرش را برید

به سهراب گفت ای یل شیرگیر

کمندافگن و گرد و شمشیرگیر

دگرگونه‌تر باشد آیین ما

جزین باشد آرایش دین ما

کسی کاو بکشتی نبرد آورد

سر مهتری زیر گرد آورد

نخستین که پشتش نهد بر زمین

نبرد سرش گرچه باشد به کین

گرش بار دیگر به زیر آورد

ز افگندنش نام شیر آورد

بدان چاره از چنگ آن اژدها

همی خواست کاید ز کشتن رها

دلیر جوان سر به گفتار پیر

بداد و ببود این سخن دلپذیر

یکی از دلی و دوم از زمان

سوم از جوانمردیش بی‌گمان

رها کرد زو دست و آمد به دشت

چو شیری که بر پیش آهو گذشت

همی کرد نخچیر و یادش نبود

ازان کس که با او نبرد آزمود

همی دیر شد تا که هومان چو گرد

بیامد بپرسیدش از هم نبرد

به هومان بگفت آن کجا رفته بود

سخن هرچه رستم بدو گفته بود

بدو گفت هومان گرد ای جوان

به سیری رسیدی همانا ز جان

دریغ این بر و بازو و یال تو

میان یلی چنگ و گوپال تو

هژبری که آورده بودی بدام

رها کردی از دام و شد کار خام

نگه کن کزین بیهده کارکرد

چه آرد به پیشت به دیگر نبرد

بگفت و دل از جان او برگرفت

پرانده همی ماند ازو در شگفت

به لشکرگه خویش بنهاد روی

به خشم و دل از غم پر از کار اوی

یکی داستان زد برین شهریار

که دشمن مدار ارچه خردست خوار

چو رستم ز دست وی آزاد شد

بسان یکی تیغ پولاد شد

خرامان بشد سوی آب روان

چنان چون شده باز یابد روان

بخورد آب و روی و سر و تن بشست

به پیش جهان آفرین شد نخست

همی خواست پیروزی و دستگاه

نبود آگه از بخشش هور و ماه

که چون رفت خواهد سپهر از برش

بخواهد ربودن کلاه از سرش

وزان آبخور شد به جای نبرد

پراندیشه بودش دل و روی زرد

همی تاخت سهراب چون پیل مست

کمندی به بازو کمانی به دست

گرازان و بر گور نعره‌زنان

سمندش جهان و جهان راکنان

همی ماند رستم ازو در شگفت

ز پیگارش اندازه‌ها برگرفت

چو سهراب شیراوژن او را بدید

ز باد جوانی دلش بردمید

چنین گفت کای رسته از چنگ شیر

جدا مانده از زخم شیر دلیر


بخش ۱۷

ازان پس خبر شد بافراسیاب

که شد مرز توران چو دریای آب

سوی کاسه‌رود اندر آمد سپاه

زمین شد ز کین سیاوش سیاه

سپهبد به پیران سالار گفت

که خسرو سخن برگشاد از نهفت

مگر کین سخن را پذیره شویم

همه با درفش و تبیره شویم

وگرنه ز ایران بیاید سپاه

نه خورشید بینیم روشن نه ماه

برو لشکر آور ز هر سو فراز

سخنها نباید که گردد دراز

وزین رو برآمد یکی تندباد

که کس را ز ایران نبد رزم یاد

یکی ابر تند اندر آمد چو گرد

ز سرما همی لب بدندان فسرد

سراپرده و خیمه‌ها گشت یخ

کشید از بر کوه بر برف نخ

بیک هفته کس روی هامون ندید

همه کشور از برف شد ناپدید

خور و خواب و آرامگه تنگ شد

تو گفتی که روی زمین سنگ شد

کسی را نبد یاد روز نبرد

همی اسپ جنگی بکشت و بخورد

تبه شد بسی مردم و چارپای

یکی را نبد چنگ و بازو بجای

بهشتم برآمد بلند آفتاب

جهان شد سراسر چو دریای آب

سپهبد سپه را همی گرد کرد

سخن رفت چندی ز روز نبرد

که ایدر سپه شد ز تنگی تباه

سزد گر برانیم ازین رزمگاه

مبادا برین بوم و برها درود

کلات و سپدکوه گر کاسه رود

ز گردان سرافراز بهرام گفت

که این از سپهبد نشاید نهفت

تو ما را بگفتار خامش کنی

همی رزم پور سیاوش کنی

مکن کژ ابر خیره بر کار راست

بیک جان نگه کن که چندین بکاست

هنوز از بدی تا چه آیدت پیش

به چرم اندر است این زمان گاومیش

سپهبد چنین گفت کاذرگشسپ

نبد نامورتر ز جنگی زرسپ

بلشکر نگه کن که چون ریونیز

که بینی بمردی و دیدار نیز

نه بر بی‌گنه کشته آمد فرود

نوشته چنین بود بود آنچ بود

مرا جام ازو پر می و شیر بود

جوان را ز بالا سخن تیر بود

کنون از گذشته نیاریم یاد

به بیداد شد کشته او گر بداد

چو خلعت ستد گیو گودرز ز شاه

که آن کوه هیزم بسوزد براه

کنونست هنگام آن سوختن

به آتش سپهری برافروختن

گشاده شود راه لشکر مگر

بباشد سپه را بروبر گذر

بدو گفت گیو این سخن رنج نیست

وگر هست هم رنج بی‌گنج نیست

غمی گشت بیژن بدین داستان

نباشم بدین گفت همداستان

مرا با جوانی نباید نشست

بپیری کمر بر میان تو بست

برنج و بسختی بپروردیم

بگفتار هرگز نیازردیم

مرا برد باید بدین کار دست

نشاید تو با رنج و من با نشست

بدو گفت گیو آنک من ساختم

بدین کار گردن برافراختم

کنون ای پسر گاه آرایشست

نه هنگام پیری و بخشایشست

ازین رفتن من ندار ایچ غم

که من کوه خارا بسوزم به دم

بسختی گذشت از در کاسه‌رود

جهان را همه رنج برف آب بود

چو آمد برران کوه هیزم فراز

ندانست بالا و پهناش باز

ز پیکان تیر آتشی برفروخت

بکوه اندر افگند و هیزم بسوخت

ز آتش سه هفته گذرشان نبود

ز تف زبانه ز باد و ز دود

چهارم سپه برگذشتن گرفت

همان آب و آتش نشستن گرفت

سپهبد چو لشکر برو گرد شد

ز آتش براه گروگرد شد

سپاه اندر آمد چنانچون سزد

همه کوه و هامون سراپرده زد

چنانچون ببایست برساختند

ز هر سو طلایه برون تاختند

گروگرد بودی نشست تژاو

سواری که بودیش با شیر تاو

فسیله بدان جایگه داشتی

چنان کوه تا کوه بگذاشتی

خبر شد که آمد ز ایران سپاه

گله برد باید به یکسو ز راه

فرستاد گردی هم اندر شتاب

بنزدیک چوپان افراسیاب

کبوده بدش نام و شایسته بود

بشایستگی نیز بایسته بود

بدو گفت چون تیره گردد سپهر

تو ز ایدر برو هیچ منمای چهر

نگه کن که چندست ز ایران سپاه

ز گردان که دارد درفش و کلاه

ازیدر بر ایشان شبیخون کنیم

همه کوه در جنگ هامون کنیم

کبوده بیامد چو گرد سیاه

شب تیره نزدیک ایران سپاه

طلایه شب تیره بهرام بود

کمندش سر پیل را دام بود

برآورد اسپ کبوده خروش

ز لشکر برافراخت بهرام گوش

کمان را بزه کرد و بفشارد ران

درآمد ز جای آن هیون گران

یکی تیر بگشاد و نگشاد لب

کبوده نبود ایچ پیدا ز شب

بزد بر کمربند چوپان شاه

همی گشت رنگ کبوده سیاه

ز اسپ اندر افتاد و زنهار خواست

بدو گفت بهرام برگوی راست

که ایدر فرستندهٔ تو که بود

کرا خواستی زین بزرگان بسود

ببهرام گفت ار دهی زینهار

بگویم ترا هرچ پرسی ز کار

تژاوست شاها فرستنده‌ام

بنزدیک او من پرستنده‌ام

مکش مر مرا تا نمایمت راه

بجایی که او دارد آرامگاه

بدو گفت بهرام با من تژاو

چو با شیر درنده پیکار گاو

سرش را بخنجر ببرید پست

بفتراک زین کیانی ببست

بلشکر گه آورد و بفگند خوار

نه نام‌آوری بد نه گردی سوار


بخش ۱۸

دگر باره اسپان ببستند سخت

به سر بر همی گشت بدخواه بخت

به کشتی گرفتن نهادند سر

گرفتند هر دو دوال کمر

هرآنگه که خشم آورد بخت شوم

کند سنگ خارا به کردار موم

سرافراز سهراب با زور دست

تو گفتی سپهر بلندش ببست

غمی بود رستم ببازید چنگ

گرفت آن بر و یال جنگی پلنگ

خم آورد پشت دلیر جوان

زمانه بیامد نبودش توان

زدش بر زمین بر به کردار شیر

بدانست کاو هم نماند به زیر

سبک تیغ تیز از میان برکشید

بر شیر بیدار دل بردرید

بپیچید زانپس یکی آه کرد

ز نیک و بد اندیشه کوتاه کرد

بدو گفت کاین بر من از من رسید

زمانه به دست تو دادم کلید

تو زین بیگناهی که این کوژپشت

مرابرکشید و به زودی بکشت

به بازی بکویند همسال من

به خاک اندر آمد چنین یال من

نشان داد مادر مرا از پدر

ز مهر اندر آمد روانم بسر

هرآنگه که تشنه شدستی به خون

بیالودی آن خنجر آبگون

زمانه به خون تو تشنه شود

براندام تو موی دشنه شود

کنون گر تو در آب ماهی شوی

و گر چون شب اندر سیاهی شوی

وگر چون ستاره شوی بر سپهر

ببری ز روی زمین پاک مهر

بخواهد هم از تو پدر کین من

چو بیند که خاکست بالین من

ازین نامداران گردنکشان

کسی هم برد سوی رستم نشان

که سهراب کشتست و افگنده خوار

ترا خواست کردن همی خواستار

چو بشنید رستم سرش خیره گشت

جهان پیش چشم اندرش تیره گشت

بپرسید زان پس که آمد به هوش

بدو گفت با ناله و با خروش

که اکنون چه داری ز رستم نشان

که کم باد نامش ز گردنکشان

بدو گفت ار ایدونکه رستم تویی

بکشتی مرا خیره از بدخویی

ز هر گونه‌ای بودمت رهنمای

نجنبید یک ذره مهرت ز جای

چو برخاست آواز کوس از درم

بیامد پر از خون دو رخ مادرم

همی جانش از رفتن من بخست

یکی مهره بر بازوی من ببست

مرا گفت کاین از پدر یادگار

بدار و ببین تا کی آید به کار

کنون کارگر شد که بیکار گشت

پسر پیش چشم پدر خوار گشت

همان نیز مادر به روشن روان

فرستاد با من یکی پهلوان

بدان تا پدر را نماید به من

سخن برگشاید به هر انجمن

چو آن نامور پهلوان کشته شد

مرا نیز هم روز برگشته شد

کنون بند بگشای از جوشنم

برهنه نگه کن تن روشنم

چو بگشاد خفتان و آن مهره دید

همه جامه بر خویشتن بردرید

همی گفت کای کشته بر دست من

دلیر و ستوده به هر انجمن

همی ریخت خون و همی کند موی

سرش پر ز خاک و پر از آب روی

بدو گفت سهراب کین بدتریست

به آب دو دیده نباید گریست

ازین خویشتن کشتن اکنون چه سود

چنین رفت و این بودنی کار بود

چو خورشید تابان ز گنبد بگشت

تهمتن نیامد به لشکر ز دشت

ز لشکر بیامد هشیوار بیست

که تا اندر آوردگه کار چیست

دو اسپ اندر آن دشت برپای بود

پر از گرد رستم دگر جای بود

گو پیلتن را چو بر پشت زین

ندیدند گردان بران دشت کین

گمانشان چنان بد که او کشته شد

سرنامداران همه گشته شد

به کاووس کی تاختند آگهی

که تخت مهی شد ز رستم تهی

ز لشکر برآمد سراسر خروش

زمانه یکایک برآمد به جوش

بفرمود کاووس تا بوق و کوس

دمیدند و آمد سپهدار طوس

ازان پس بدو گفت کاووس شاه

کز ایدر هیونی سوی رزمگاه

بتازید تا کار سهراب چیست

که بر شهر ایران بباید گریست

اگر کشته شد رستم جنگجوی

از ایران که یارد شدن پیش اوی

به انبوه زخمی بباید زدن

برین رزمگه بر نشاید بدن

چو آشوب برخاست از انجمن

چنین گفت سهراب با پیلتن

که اکنون که روز من اندر گذشت

همه کار ترکان دگرگونه گشت

همه مهربانی بران کن که شاه

سوی جنگ ترکان نراند سپاه

که ایشان ز بهر مرا جنگجوی

سوی مرز ایران نهادند روی

بسی روز را داده بودم نوید

بسی کرده بودم ز هر در امید

نباید که بینند رنجی به راه

مکن جز به نیکی بر ایشان نگاه

نشست از بر رخش رستم چو گرد

پر از خون رخ و لب پر از باد سرد

بیامد به پیش سپه با خروش

دل از کردهٔ خویش با درد و جوش

چو دیدند ایرانیان روی اوی

همه برنهادند بر خاک روی

ستایش گرفتند بر کردگار

که او زنده باز آمد از کارزار

چو زان گونه دیدند بر خاک سر

دریده برو جامه و خسته بر

به پرسش گرفتند کاین کار چیست

ترادل برین گونه از بهر کیست

بگفت آن شگفتی که خود کرده بود

گرامی‌تر خود بیازرده بود

همه برگرفتند با او خروش

زمین پر خروش و هوا پر ز جوش

چنین گفت با سرفرازان که من

نه دل دارم امروز گویی نه تن

شما جنگ ترکان مجویید کس

همین بد که من کردم امروز بس

چو برگشت ازان جایگه پهلوان

بیامد بر پور خسته روان

بزرگان برفتند با او بهم

چو طوس و چو گودرز و چون گستهم

همه لشکر از بهر آن ارجمند

زبان برگشادند یکسر ز بند

که درمان این کار یزدان کند

مگر کاین سخن بر تو آسان کند

یکی دشنه بگرفت رستم به دست

که از تن ببرد سر خویش پست

بزرگان بدو اندر آویختند

ز مژگان همی خون فرو ریختند

بدو گفت گودرز کاکنون چه سود

که از روی گیتی برآری تو دود

تو بر خویشتن گر کنی صدگزند

چه آسانی آید بدان ارجمند

اگر ماند او را به گیتی زمان

بماند تو بی‌رنج با او بمان

وگر زین جهان این جوان رفتنیست

به گیتی نگه کن که جاوید کیست

شکاریم یکسر همه پیش مرگ

سری زیر تاج و سری زیر ترگ


بخش ۱۹

به گودرز گفت آن زمان پهلوان

کز ایدر برو زود روشن روان

پیامی ز من پیش کاووس بر

بگویش که مارا چه آمد به سر

به دشنه جگرگاه پور دلیر

دریدم که رستم مماناد دیر

گرت هیچ یادست کردار من

یکی رنجه کن دل به تیمار من

ازان نوشدارو که در گنج تست

کجا خستگان را کند تن درست

به نزدیک من با یکی جام می

سزد گر فرستی هم اکنون به پی

مگر کاو ببخت تو بهتر شود

چو من پیش تخت تو کهتر شود

بیامد سپهبد بکردار باد

به کاووس یکسر پیامش بداد

بدو گفت کاووس کز انجمن

اگر زنده ماند چنان پیلتن

شود پشت رستم به نیرو ترا

هلاک آورد بی‌گمانی مرا

اگر یک زمان زو به من بد رسد

نسازیم پاداش او جز به بد

کجا گنجد او در جهان فراخ

بدان فر و آن برز و آن یال و شاخ

شنیدی که او گفت کاووس کیست

گر او شهریارست پس طوس کیست

کجا باشد او پیش تختم به پای

کجا راند او زیر فر همای

چو بشنید گودرز برگشت زود

بر رستم آمد به کردار دود

بدو گفت خوی بد شهریار

درختیست خنگی همیشه به بار

ترا رفت باید به نزدیک او

درفشان کنی جان تاریک او


بخش ۲۰

بفرمود رستم که تا پیشکار

یکی جامه افگند بر جویبار

جوان را بران جامه آن جایگاه

بخوابید و آمد به نزدیک شاه

گو پیلتن سر سوی راه کرد

کس آمد پسش زود و آگاه کرد

که سهراب شد زین جهان فراخ

همی از تو تابوت خواهد نه کاخ

پدر جست و برزد یکی سرد باد

بنالید و مژگان به هم بر نهاد

همی گفت زار ای نبرده جوان

سرافراز و از تخمه پهلوان

نبیند چو تو نیز خورشید و ماه

نه جوشن نه تخت و نه تاج و کلاه

کرا آمد این پیش کامد مرا

بکشتم جوانی به پیران سرا

نبیره جهاندار سام سوار

سوی مادر از تخمهٔ نامدار

بریدن دو دستم سزاوار هست

جز از خاک تیره مبادم نشست

کدامین پدر هرگز این کار کرد

سزاوارم اکنون به گفتار سرد

به گیتی که کشتست فرزند را

دلیر و جوان و خردمند را

نکوهش فراوان کند زال زر

همان نیز رودابهٔ پرهنر

بدین کار پوزش چه پیش آورم

که دل‌شان به گفتار خویش آورم

چه گویند گردان و گردنکشان

چو زین سان شود نزد ایشان نشان

چه گویم چو آگه شود مادرش

چه گونه فرستم کسی را برش

چه گویم چرا کشتمش بی‌گناه

چرا روز کردم برو بر سیاه

پدرش آن گرانمایهٔ پهلوان

چه گوید بدان پاک‌دخت جوان

برین تخمهٔ سام نفرین کنند

همه نام من نیز بی‌دین کنند

که دانست کاین کودک ارجمند

بدین سال گردد چو سرو بلند

به جنگ آیدش رای و سازد سپاه

به من برکند روز روشن سیاه

بفرمود تا دیبهٔ خسروان

کشیدند بر روی پور جوان

همی آرزوگاه و شهر آمدش

یکی تنگ تابوت بهر آمدش

ازان دشت بردند تابوت اوی

سوی خیمهٔ خویش بنهاد روی

به پرده سرای آتش اندر زدند

همه لشکرش خاک بر سر زدند

همان خیمه و دیبهٔ هفت رنگ

همه تخت پرمایه زرین پلنگ

برآتش نهادند و برخاست غو

همی گفت زار ای جهاندار نو

دریغ آن رخ و برز و بالای تو

دریغ آن همه مردی و رای تو

دریغ این غم و حسرت جان گسل

ز مادر جدا وز پدر داغدل

همی ریخت خون و همی کند خاک

همه جامهٔ خسروی کرد چاک

همه پهلوانان کاووس شاه

نشستند بر خاک با او به راه

زبان بزرگان پر از پند بود

تهمتن به درد از جگربند بود

چنینست کردار چرخ بلند

به دستی کلاه و به دیگر کمند

چو شادان نشیند کسی با کلاه

بخم کمندش رباید ز گاه

چرا مهر باید همی بر جهان

چو باید خرامید با همرهان

چو اندیشهٔ گنج گردد دراز

همی گشت باید سوی خاک باز

اگر چرخ را هست ازین آگهی

همانا که گشتست مغزش تهی

چنان دان کزین گردش آگاه نیست

که چون و چرا سوی او راه نیست

بدین رفتن اکنون نباید گریست

ندانم که کارش به فرجام چیست

به رستم چنین گفت کاووس کی

که از کوه البرز تا برگ نی

همی برد خواهد به گردش سپهر

نباید فگندن بدین خاک مهر

یکی زود سازد یکی دیرتر

سرانجام بر مرگ باشد گذر

تو دل را بدین رفته خرسند کن

همه گوش سوی خردمند کن

اگر آسمان بر زمین بر زنی

وگر آتش اندر جهان در زنی

نیابی همان رفته را باز جای

روانش کهن شد به دیگر سرای

من از دور دیدم بر و یال اوی

چنان برز و بالا و گوپال اوی

زمانه برانگیختش با سپاه

که ایدر به دست تو گردد تباه

چه سازی و درمان این کار چیست

برین رفته تا چند خواهی گریست

بدو گفت رستم که او خود گذشت

نشستست هومان درین پهن دشت

ز توران سرانند و چندی ز چین

ازیشان بدل در مدار ایچ کین

زواره سپه را گذارد به راه

به نیروی یزدان و فرمان شاه

بدو گفت شاه ای گو نامجوی

ازین رزم اندوهت آید به روی

گر ایشان به من چند بد کرده‌اند

و گر دود از ایران برآورده‌اند

دل من ز درد تو شد پر ز درد

نخواهم از ایشان همی یاد کرد


بخش ۲۱

چو با گیو کیخسرو آمد به زم

جهان چند ازو شاد و چندی دژم

نوندی به هر سو برافگند گیو

یکی نامه از شاه وز گیو نیو

که آمد ز توران جهاندار شاد

سر تخمهٔ نامور کیقباد

فرستادهٔ بختیار و سوار

خردمند و بینادل و دوستدار

گزین کرد ازان نامداران زم

بگفت آنچ بشنید از بیش و کم

بدو گفت ایدر برو به اصفهان

بر نیو گودرز کشوادگان

بگویش که کیخسرو آمد به زم

که بادی نجست از بر او دژم

یکی نامه نزدیک کاووس شاه

فرستاده‌ای چست بگرفت راه

هیونان کفک افگن بادپای

بجستند برسان آتش ز جای

فرستادهٔ گیو روشن روان

نخستین بیامد بر پهلوان

پیامش همی گفت و نامه بداد

جهان پهلوان نامه بر سر نهاد

ز بهر سیاووش ببارید آب

همی کرد نفرین بر افراسیاب

فرستاده شد نزد کاووس کی

ز یال هیونان بپالود خوی

چو آمد به نزدیک کاووس شاه

ز شادی خروش آمد از بارگاه

خبر شد به گیتی که فرزند شاه

جهانجوی کیخسرو آمد ز راه

سپهبد فرستاده را پیش خواند

بران نامهٔ گیو گوهر فشاند

جهانی به شادی بیاراستند

بهر جای رامشگران خواستند

ازان پس ز کشور مهان جهان

برفتند یکسر سوی اصفهان

بیاراست گودرز کاخ بلند

همه دیبهٔ خسروانی فگند

یکی تخت بنهاد پیکر به زر

بدو اندرون چند گونه گهر

یکی تاج با یاره و گوشوار

یکی طوق پر گوهر شاهوار

به زر و به گوهر بیاراست گاه

چنان چون بباید سزاوار شاه

سراسر همه شهر آیین ببست

بیاراست میدان و جای نشست

مهان سرافراز برخاستند

پذیره شدن را بیاراستند

برفتند هشتاد فرسنگ پیش

پذیره شدندش به آیین خویش

چو چشم سپهبد برآمد به شاه

همان گیو را دید با او به راه

چو آمد پدیدار با شاه گیو

پیاده شدند آن سواران نیو

فرو ریخت از دیدگان آب زرد

ز درد سیاوش بسی یاد کرد

ستودش فراوان و کرد آفرین

چنین گفت کای شهریار زمین

ز تو چشم بدخواه تو دور باد

روان سیاوش پر از نور باد

جهاندار یزدان گوای منست

که دیدار تو رهنمای منست

سیاووش را زنده گر دیدمی

بدین گونه از دل نخندیدمی

بزرگان ایران همه پیش اوی

یکایک نهادند بر خاک روی

وزان جایگه شاد گشتند باز

فروزنده شد بخت گردن فراز

ببوسید چشم و سر گیو گفت

که بیرون کشیدی سپهر از نهفت

گزارندهٔ خواب و جنگی توی

گه چاره مرد درنگی توی

سوی خانهٔ پهلوان آمدند

همه شاد و روشن روان آمدند

ببودند یک هفته با می بدست

بیاراسته بزمگاه و نشست

به هشتم سوی شهر کاووس شاه

همه شاددل برگرفتند راه

چو کیخسرو آمد بر شهریار

جهان گشت پر بوی و رنگ و نگار

بر آیین جهانی شد آراسته

در و بام و دیوار پرخواسته

نشسته به هر جای رامشگران

گلاب و می و مشک با زعفران

همه یال اسپان پر از مشک و می

درم با شکر ریخته زیر پی

چو کاووس کی روی خسرو بدید

سرشکش ز مژگان به رخ بر چکید

فرود آمد از تخت و شد پیش اوی

بمالید بر چشم او چشم و روی

جوان جهانجوی بردش نماز

گرازان سوی تخت رفتند باز

فراوان ز ترکان بپرسید شاه

هم از تخت سالار توران سپاه

چنین پاسخ آورد کان کم خرد

به بد روی گیتی همی بسپرد

مرا چند ببسود و چندی بگفت

خرد با هنر کردم اندر نهفت

بترسیدم از کار و کردار او

بپیچیدم از رنج و تیمار او

اگر ویژه ابری شود در بار

کشنده پدر چون بود دوستدار

نخواند مرا موبد از آب پاک

که بپرستم او را پدر زیر خاک

کنون گیو چندی به سختی ببود

به توران مرا جست و رنج آزمود

اگر نیز رنجی نبودی جزین

که با من بیامد ز توران زمین

سرافراز دو پهلوان با سپاه

پس ما بیامد چو آتش به راه

من آن دیدم از گیو کز پیل مست

نبیند به هندوستان بت پرست

گمانی نبردم که هرگز نهنگ

ز دریا بران سان برآید به جنگ

ازان پس که پیران بیامد چو شیر

میان بسته و بادپایی به زیر

به آب اندر آمد بسان نهنگ

که گفتی زمین را بسوزد به جنگ

بینداخت بر یال او بر کمند

سر پهلوان اندر آمد به بند

بخواهشگری رفتم ای شهریار

وگرنه به کندی سرش را ز بار

بدان کاو ز درد پدر خسته بود

ز بد گفتن ما زبان بسته بود

چنین تا لب رود جیحون به جنگ

نیاسود با گرزهٔ گاورنگ

سرانجام بگذاشت جیحون به خشم

به آب و کشتی نیفگند چشم

کسی را که چون او بود پهلوان

بود جاودان شاد و روشن روان

یکی کاخ کشواد بد در صطخر

که آزادگان را بدو بود فخر

چو از تخت کاووس برخاستند

به ایوان نو رفتن آراستند

همی رفت گودرز با شهریار

چو آمد بدان گلشن زرنگار

بر اورنگ زرینش بنشاندند

برو بر بسی آفرین خواندند

ببستند گردان ایران کمر

بجز طوس نوذر که پیچید سر

که او بود با کوس و زرینه کفش

هم او داشتی کاویانی درفش

ازان کار گودرز شد تیز مغز

بر او پیامی فرستاد نغز

پیمبر سرافراز گیو دلیر

که چنگ یلان داشت و بازوی شیر

بدو گفت با طوس نوذر بگوی

که هنگام شادی بهانه مجوی

بزرگان و گردان ایران زمین

همه شاه را خواندند آفرین

چرا سر کشی تو به فرمان دیو

نبینی همی فر گیهان خدیو

اگر تو بپیچی ز فرمان شاه

مرا با تو کین خیزد و رزمگاه

فرستاده گیوست پیغام من

به دستوری نامدار انجمن

ز پیش پدر گیو بنمود پشت

دلش پر ز گفتارهای درشت

بیامد به طوس سپهبد بگفت

که این رای را با تو دیوست جفت

چو بشنید پاسخ چنین داد طوس

که بر ما نه خوبست کردن فسوس

به ایران پس از رستم پیلتن

سرافرازتر کس منم ز انجمن

نبیره منوچهر شاه دلیر

که گیتی به تیغ اندر آورد زیر

همان شیر پرخاشجویم به جنگ

بدرم دل پیل و چنگ پلنگ

همی بی من آیین و رای آورید

جهان را به نو کدخدای آورید

نباشم بدین کار همداستان

ز خسرو مزن پیش من داستان

جهاندار کز تخم افراسیاب

نشانیم بخت اندر آید به خواب

نخواهیم شاه از نژاد پشنگ

فسیله نه نیکو بود با پلنگ

تو این رنجها را که بردی برست

که خسرو جوانست و کندآورست

کسی کاو بود شهریار زمین

هنر باید و گوهر و فر و دین

فریبرز کاووس فرزند شاه

سزاوارتر کس به تخت و کلاه

بهرسو ز دشمن ندارد نژاد

همش فر و برزست و هم نام و داد

دژم گیو برخاست از پیش او

که خام آمدش دانش و کیش او

بیامد به گودرز کشواد گفت

که فر و خرد نیست با طوس جفت

دو چشمش تو گویی نبیند همی

فریبرز را برگزیند همی

برآشفت گودرز و گفت از مهان

همی طوس کم باد اندر جهان

نبیره پسر داشت هفتاد و هشت

بزد کوس ز ایوان به میدان گذشت

سواران جنگی ده و دو هزار

برون رفت بر گستوان‌ور سوار

وزان رو بیامد سپهدار طوس

ببستند بر کوههٔ پیل کوس

ببستند گردان ایران میان

به پیش سپاه اختر کاویان

چو گودرز را دید و چندان سپاه

کزو تیره شد روی خورشید و ماه

یکی تخت بر کوههٔ ژنده پیل

ز پیروزه تابان به کردار نیل

جهانجوی کیخسرو تاج ور

نشسته بران تخت و بسته کمر

به گرد اندرش ژنده‌پیلان دویست

تو گفتی به گیتی جز آن جای نیست

همی تافت زان تخت خسرو چو ماه

ز یاقوت رخشنده بر سر کلاه

غمی شد دل طوس و اندیشه کرد

که امروز اگر من بسازم نبرد

بسی کشته آید ز هر دو سپاه

ز ایران نه برخیزد این کینه‌گاه

نباشد جز از کام افراسیاب

سر بخت ترکان برآید ز خواب

بدیشان رسد تخت شاهنشهی

سرآید به ما روزگار مهی

خردمند مردی و جوینده راه

فرستاد نزدیک کاووس شاه

که از ما یکی گر برین دشت جنگ

نهد بر کمان پر تیر خدنگ

یکی کینه خیزد که افراسیاب

هم امشب همی آن ببیند به خواب

چو بشنید زین‌گونه گفتار شاه

بفرمود تا بازگردد به راه

بر طوس و گودرز کشوادگان

گزیده سرافراز آزادگان

که بر درگه آیند بی‌انجمن

چنان چون بباید به نزدیک من

بشد طوس و گودرز نزدیک شاه

زبان برگشادند بر پیش گاه

بدو گفت شاه ای خردمند پیر

منه زهر برنده بر جام شیر

بنه تیغ و بگشای ز آهن میان

نباید کزین سود دارد زیان

چنین گفت طوس سپهبد به شاه

که گر شاه سیر آید از تخت و گاه

به فرزند باید که ماند جهان

بزرگی و دیهیم و تخت مهان

چو فرزند باشد نبیره کلاه

چرا برنهد برنشیند به گاه

بدو گفت گودرز کای کم خرد

ترا بخرد از مردمان نشمرد

به گیتی کسی چون سیاوش نبود

چنو راد و آزاد و خامش نبود

کنون این جهانجوی فرزند اوست

همویست گویی به چهر و به پوست

گر از تور دارد ز مادر نژاد

هم از تخم شاهی نپیچد ز داد

به توران و ایران چنو نیو کیست

چنین خام گفتارت از بهر چیست

دو چشمت نبیند همی چهر او

چنان برز و بالا و آن مهر او

به جیحون گذر کرد و کشتی نجست

به فر کیانی و رای درست

بسان فریدون کز اروند رود

گذشت و به کشتی نیامد فرود

ز مردی و از فرهٔ ایزدی

ازو دور شد چشم و دست بدی

تو نوذر نژادی نه بیگانه‌ای

پدر تیز بود و تو دیوانه‌ای

سلیح من ار با منستی کنون

بر و یالت آغشته گشتی به خون

بدو گفت طوس ای جهاندیده پیر

سخن گوی لیکن همه دلپذیر

اگر تیغ تو هست سندان شکاف

سنانم بدرد دل کوه قاف

وگر گرز تو هست با سنگ و تاب

خدنگم بدوزد دل آفتاب

و گر تو ز کشواد داری نژاد

منم طوس نوذر مه و شاهزاد

بدو گفت گودرز چندین مگوی

که چندین نبینم ترا آب روی

به کاووس گفت ای جهاندار شاه

تو دل را مگردان ز آیین و راه

دو فرزند پرمایه را پیش خوان

سزاوار گاهند و هر دو جوان

ببین تا ز هر دو سزاوار کیست

که با برز و با فرهٔ ایزدیست

بدو تاج بسپار و دل شاد دار

چو فرزند بینی همی شهریار

بدو گفت کاووس کاین رای نیست

که فرزند هر دو به دل بر یکیست

یکی را چو من کرده باشم گزین

دل دیگر از من شود پر ز کین

یکی کار سازم که هر دو ز من

نگیرند کین اندرین انجمن

دو فرزند ما را کنون بر دو خیل

بباید شدن تا در اردبیل

به مرزی که آنجا دژ بهمنست

همه ساله پرخاش آهرمنست

برنجست ز آهرمن آتش پرست

نباشد بران مرز کس را نشست

ازیشان یکی کان بگیرد به تیغ

ندارم ازو تخت شاهی دریغ

چو بشنید گودرز و طوس این سخن

که افگند سالار هشیار بن

برین هر دو گشتند همداستان

ندانست ازین به کسی داستان

برین یک سخن دل بیاراستند

ز پیش جهاندار برخاستند

چو خورشید برزد سر از برج شیر

سپهر اندر آورد شب را به زیر

فریبرز با طوس نوذر دمان

به نزدیک شاه آمدند آن زمان

چنین گفت با شاه هشیار طوس

که من با سپهبد برم پیل و کوس

همان من کشم کاویانی درفش

رخ لعل دشمن کنم چون بنفش

کنون همچنین من ز درگاه شاه

بنه برنهم برنشانم سپاه

پس اندر فریبرز و کوس و درفش

هوا کرده از سم اسپان بنفش

چو فرزند را فر و برز کیان

بباشد نبیره نبندد میان

بدو گفت شاه ار تو رانی ز پیش

زمانه نگردد ز آیین خویش

برای خداوند خورشید و ماه

توان ساخت پیروزی و دستگاه

فریبرز را گر چنین است رای

تو لشکر بیارای و منشین ز پای

بشد طوس با کاویانی درفش

به پا اندرون کرده زرینه کفش

فریبرز کاووس در قلبگاه

به پیش اندرون طوس و پیل و سپاه

چو نزدیک بهمن دژ اندر رسید

زمین همچو آتش همی بردمید

بشد طوس با لشکری جنگجوی

به تندی سوی دژ نهادند روی

سر بارهٔ دژ بد اندر هوا

ندیدند جنگ هوا کس روا

سنانها ز گرمی همی برفروخت

میان زره مرد جنگی بسوخت

جهان سر به سر گفتی از آتش است

هوا دام آهرمن سرکش است

سپهبد فریبرز را گفت مرد

به چیزی چو آید به دشت نبرد

به گرز گران و به تیغ و کمند

بکوشد که آرد به چیزی گزند

به پیرامن دژ یکی راه نیست

ز آتش کسی را دل ای شاه نیست

میان زیر جوشن بسوزد همی

تن بارکش برفروزد همی

بگشتند یک هفته گرد اندرش

بدیده ندیدند جای درش

به نومیدی از جنگ گشتند باز

نیامد بر از رنج راه دراز


بخش ۲۲

پس آگاهی آمد به افراسیاب

که شاه جهاندار بگذاشت آب

شنیده همی داشت اندر نهفت

بیامد شب تیره با کس نگفت

جهاندیدگان را هم آنجا بماند

دلی پر ز تیمار تنها براند

چو کیخسرو آمد به گنگ اندرون

سری پر ز تیمار دل پر ز خون

بدید آن دل افروز باغ بهشت

شمرهای او چون چراغ بهشت

به هر گوشه‌ای چشمه و گلستان

زمین سنبل و شاخ بلبلستان

همی گفت هر کس که اینت نهاد

هم ایدر بباشیم تا مرگ شاد

وز آن پس بفرمود بیدار شاه

طلب کردن شاه توران سپاه

بجستند بر دشت و باغ و سرای

گرفتند بر هر سوی رهنمای

همی رفت جوینده چون بیهشان

مگر زو بیابند جایی نشان

چو بر جستنش تیز بشتافتند

فراوان ز کسهای او یافتند

بکشتند بسیار کس بی‌گناه

نشانی نیامد ز بیداد شاه

همی بود در گنگ دژ شهریار

یکی سال با رامش و میگسار

جهان چون بهشتی دلاویز بود

پر از گلشن و باغ و پالیز بود

برفتن همی شاه را دل نداد

همی بود در گنگ پیروز و شاد

همه پهلوانان ایران سپاه

برفتند یکسر به نزدیک شاه

که گر شاه را دل نجنبد ز جای

سوی شهر ایران نیایدش رای

همانا بداندیش افراسیاب

گذشتست زان سو به دریای آب

چنان پیر بر گاه کاووس شاه

نه اورنگ و فر و نه گنج و سپاه

گر او سوی ایران شود پر ز کین

که باشد نگهبان ایران زمین

گر او باز با تخت و افسر شود

همه رنج ما پاک بی‌بر شود

از آن پس به ایرانیان شاه گفت

که این پند با سودمندیست جفت

از آن شارستان پس مهان را بخواند

وز آن رنج بردن فراوان براند

از ایشان کسی را که شایسته‌تر

گرامی‌تر از شهر و بایسته‌تر

تنش را به خلعت بیاراستند

ز دژ بارهٔ مرزبان خواستند

چنین گفت کایدر به شادی بمان

ز دل بر کن اندیشهٔ بدگمان

ببخشید چندان که بد خواسته

ز اسبان وز گنج آراسته

همه شهر ز ایشان توانگر شدند

چه با یاره و تخت و افسر شدند

بدانگه که بیدار گردد خروس

ز درگاه برخاست آوای کوس

سپاهی شتابنده و راه‌جوی

به سوی بیابان نهادند روی

همه نامداران هر کشوری

برفتند هر جا که بد مهتری

خورشها ببردند نزدیک شاه

که بود از در شهریار و سپاه

به راهی که لشکر همی برگذشت

در و دشت یکسر چو بازار گشت

به کوه و بیابان و جای نشست

کسی را نبد کس که بگشاد دست

بزرگان ابا هدیه و با نثار

پذیره شدندی بر شهریار

چو خلعت فراز آمدیشان ز گنج

نهشتی که با او برفتی به رنج

پذیره شدش گیو با لشکری

و زآن شهر هر کس که بد مهتری

چو دید آن سر و فرهٔ سرفراز

پیاده شد و برد پیشش نماز

جهاندار بسیار بنواختشان

به رسم کیان جایگه ساختشان

چو خسرو به نزدیک کشتی رسید

فرود آمد و بادبان برکشید

دو هفته بر آن روی دریا بماند

ز گفتار با گیو چندی براند

چنین گفت هر کو ندیدست گنگ

نباید که خواهد به گیتی درنگ

بفرمود تا کار برساختند

دو زورق به آب اندر انداختند

شناسای کشتی هر آنکس که بود

که بر ژرف دریا دلیری نمود

بفرمود تا بادبان برکشید

به دریای بی‌مایه اندر کشید

همان راه دریا به یک ساله راه

چنان تیز شد باد در هفت ماه

که آن شاه و لشکر بدین سو گذشت

که از باد کژ آستی تر نگشت

سپهدار لشکر به خشکی کشید

ببستند کشتی و هامون بدید

خورش کرد و پوشش هم آنجا یله

به ملاح و آن کس که کردی خله

بفرمود دینار و خلعت ز گنج

ز گیتی کسی را که بردند رنج

وز آن آب راه بیابان گرفت

جهانی از او مانده اندر شگفت

چو آگاه شد اشکش آمد به راه

ابا لشکری ساخته پیش شاه

پیاده شد از اسب و روی زمین

ببوسید و بر شاه کرد آفرین

همه تیز و مکران بیاراستند

ز هر جای رامشگران خواستند

همه راه و بی‌راه آوای رود

تو گفتی هوا تار شد رود پود

به دیوار دیبا برآویختند

درم با شکر زیر پی ریختند

به مکران هر آن کس که بد مهتری

وگر نامداری و کنداوری

برفتند با هدیه و با نثار

به نزدیک پیروزگر شهریار

و زآن مرز چندان که بد خواسته

فراز آورید اشکش آراسته

ز اشکش پذیرفت شاه آنچه دید

و زآن نامداران یکی برگزید

ورا کرد مهتر به مکران زمین

بسی خلعتش داد و کرد آفرین

چو آمد ز مکران و توران به چین

خود و سرفرازان ایران زمین

پذیره شدش رستم زال سام

سپاهی گشاده دل و شاد کام

چو از دور کیخسرو آمد پدید

سوار سرفراز چترش کشید

پیاده شد از باره بردش نماز

گرفتش به بر شاه گردن‌فراز

بگفت آن شگفتی که دید اندر آب

ز گم بودن جادو افراسیاب

به چین نیز مهمان رستم بماند

به یک هفته از چین به ماچین براند

همی رفت سوی سیاووش گرد

به ماه سفندار مذ روز ارد

چو آمد بدان شارستان پدر

دو رخساره پر آب و خسته جگر

به جایی که گرسیوز بدنشان

گروی به نفرین مردم کشان

سر شاه ایران بریدند خوار

بیامد بدان جایگه شهریار

همی ریخت بر سر از آن تیره خاک

همی کرد روی و بر خویش چاک

بمالید رستم بر آن خاک روی

بنفرید بر جان ناکس گروی

همی گفت کیخسرو ای شهریار

مرا ماندی در جهان یادگار

نماندم ز کین تو مانند چیز

به رنج اندرم تا جهانست نیز

بپرداختم تخت افراسیاب

از این پس نه آرام جویم نه خواب

بر امید آن کش به چنگ آورم

جهان پیش او تار و تنگ آورم

از آن پس بدان گنج بنهاد سر

که مادر بدو یاد کرد از پدر

در گنج بگشاد و روزی بداد

دو هفته در آن شارستان بود شاد

به رستم دو صد بدره دینار داد

همان گیو را چیز بسیار داد

چو بشنید گستهم نوذر که شاه

بدان شارستان پدر کرد راه

پذیره شدش با سپاهی گران

ز ایران بزرگان و کنداوران

چو از دور دید افسر و تاج شاه

پیاده فراوان بپیمود راه

همه یکسره خواندند آفرین

بر آن دادگر شهریار زمین

به گستهم فرمود تا برنشست

همه راه شادان و دستش به دست

کشیدند زان روی به بهشت گنگ

سپه را به نزدیک شاه آب و رنگ

وفا چون درختی بود میوه‌دار

همی هر زمانی نو آید به بار

نیاسود یک تن ز خورد و شکار

همان یک سواره همان شهریار

ز ترکان هر آن کس که بد سرفراز

شدند از نوازش همه بی‌نیاز

به رخشنده روز و به هنگام خواب

همی آگهی جست ز افراسیاب

از ایشان کسی زو نشانی نداد

نکردند از او در جهان نیز یاد

جهاندار یک شب سر و تن بشست

بشد دور با دفتر زند و است

همه شب به پیش جهان آفرین

همی بود گریان و سر بر زمین

همی گفت کاین بنده ناتوان

همیشه پر از درد دارد روان

همه کوه و رود و بیابان و آب

نبیند نشانی ز افراسیاب

همی گفت کای داور دادگر

تو دادی مرا نازش و زور و فر

که او راه تو دادگر نسپرد

کسی را ز گیتی به کس نشمرد

تو دانی که او نیست بر داد و راه

بسی ریخت خون سر بیگناه

مگر باشدم دادگر یک خدای

به نزدیک آن بدکنش رهنمای

تو دانی که من خود سراینده‌ام

پرستنده آفریننده‌ام

به گیتی از او نام و آواز نیست

ز من راز باشد ز تو راز نیست

اگر زو تو خشنودی ای دادگر

مرا بازگردان ز پیکار سر

بکش در دل این آتش کین من

به آیین خویش آور آیین من

ز جای نیایش بیامد به تخت

جوان سرافراز و پیروز بخت

همی بود یک سال در حصن گنگ

برآسود از جنبش و ساز جنگ

چو بودن به گنگ اندرون شد دراز

به دیدار کاووسش آمد نیاز

به گستهم نوذر سپرد آن زمین

ز قچغار تا پیش دریای چین

بی‌اندازه لشکر به گستهم داد

بدو گفت بیدار دل باش و شاد

به چین و به مکران زمین دست یاز

به هر سو فرستاده و نامه ساز

همی جوی ز افراسیاب آگهی

مگر زو شود روی گیتی تهی

و زآن جایگه خواسته هرچه بود

ز دینار وز گوهر نابسود

ز مشک و پرستار و زرین ستام

همان جامه و اسب و تخت و غلام

ز گستردنیها و آلات چین

ز چیزی که خیزد ز مکران زمین

ز گاوان گردونکشان چل هزار

همی راند پیش اندرون شهریار

همی گفت هرگز کسی پیش از این

ندید و نبد خواسته بیش از این

سپه بود چندان که بر کوه و دشت

همی ده شب و روز لشکر گذشت

چو دمدار برداشتی پیشرو

به منزل رسیدی همی نو به نو

بیامد بر آن هم نشان تا به چاج

بیاویخت تاج از بر تخت عاج

به سغد اندرون بود یک هفته شاه

همه سغد شد شاه را نیک خواه

وز آنجا به شهر بخارا رسید

ز لشکر هوا را همی کس ندید

بخورد و بیاسود و یک هفته بود

دوم هفته با جامه نابسود

بیامد خروشان به آتشکده

غمی بود زآن اژدهای شده

که تور فریدون برآورده بود

بدو اندرون کاخها کرده بود

بگسترد بر موبدان سیم و زر

بر آتش پراگند چندی گهر

و زآن جایگه سر به رفتن نهاد

همی رفت با کام دل شاه شاد


بخش ۲۳

به جیحون گذر کرد بر سوی بلخ

چشیده ز گیتی بسی شور و تلخ

به بلخ اندرون بود یک ماه شاه

سر ماه بر بلخ بگزید راه

به هر شهر در نامور مهتری

بماندی سرافراز با لشکری

ببستند آذین به بیراه و راه

به جایی که بگذشت شاه و سپاه

همه بوم کشور بیاراستند

می و رود و رامشگران خواستند

درم ریختند از بر و زعفران

چه دینار و مشک از کران تا کران

به شهر اندرون هر که درویش بود

وگر سازش از کوشش خویش بود

درم داد مر هر یکی را ز گنج

پراگنده شد بدره پنجاه و پنج

سر هفته را کرد آهنگ ری

سوی پارس نزدیک کاووس کی

دو هفته به ری نیز بخشید و خورد

سیم هفته آهنگ بغداد کرد

هیونان فرستاد چندی ز ری

به نزدیک کاووس فرخنده‌پی

دل پیر زان آگهی تازه شد

تو گفتی که بر دیگر اندازه شد

به ایوانها تخت زرین نهاد

به خانه در آرایش چین نهاد

ببستند آذین به شهر و به راه

همه برزن و کوی و بازارگاه

پذیره شدندش همه مهتران

بزرگان هر شهر و کنداوران

همه راه و بی راه گنبد زده

جهان شد چو دیبا به زر آزده

همه مشک با گوهر آمیختند

ز گنبد به سرها فرو ریختند

چو بیرون شد از شهر کاووس کی

ابا نامداران فرخنده‌پی

سوی طالقان آمد و مرو رود

جهان بود پر بانگ و آوای رود

و زآن پس به راه نشاپور شاه

بدیدند مر یکدگر را به راه

نیا را چو دید از کران شاه نو

برانگیخت آن باره تندرو

بر او بر نیا برگرفت آفرین

ستایش سزای جهان آفرین

همی گفت بی‌تو مبادا جهان

نه تخت بزرگی نه تاج مهان

که خورشید چون تو ندیدست شاه

نه جوشن نه اسب و نه تخت و کلاه

ز جمشید تا بآفریدون رسید

سپهر و زمین چون تو شاهی ندید

نه زین سان کسی رنج برد از مهان

نه دید آشکارا نهان جهان

که روشن جهان بر تو فرخنده باد

دل و جان بدخواه تو کنده باد

سیاوش گرش روز باز آمدی

به فر تو او را نیاز آمدی

بدو گفت شاه این ز بخت تو بود

برومند شاخ درخت تو بود

زبرجد بیاورد و یاقوت و زر

همی ریخت بر تارک شاه بر

بدین گونه تا تخت گوهرنگار

بشد پایه ها ناپدید از نثار

بفرمود پس کانجمن را بخوان

به ایوان دیگر بیارای خوان

نشستند در گلشن زرنگار

بزرگان پرمایه با شهریار

همی گفت شاه آن شگفتی که دید

به دریا در و نامداران شنید

ز دریا و از گنگ دژ یاد کرد

لب نامداران پر از باد کرد

از آن خرمی دشت و آن شهر و راغ

شمرها و پالیزها چون چراغ

بدو ماند کاووس کی در شگفت

ز کردارش اندازه‌ها برگرفت

بدو گفت روز نو و ماه نو

چو گفتارهای نو و شاه نو

نه کس چون تو اندر جهان شاه دید

نه این داستان گوش هر کس شنید

کنون تا بدین اختری نو کنیم

به مردی همه یاد خسرو کنیم

بیاراست آن گلشن زرنگار

می آورد یاقوت‌لب میگسار

به یک هفته ز ایوان کاووس کی

همی موج برخاست از جام می

به هشتم در گنج بگشاد شاه

همی ساخت آن رنج را پایگاه

بزرگان که بودند با او به هم

به رزم و به بزم و به شادی و غم

به اندازه‌شان خلعت آراستند

ز گنج آنچه پرمایه‌تر خواستند

برفتند هر کس سوی کشوری

سرافراز با نامور لشکری

بپرداخت زآن پس به کار سپاه

درم داد یک‌ساله از گنج شاه

وزآن پس نشستند بی‌انجمن

نیا و جهانجوی با رای‌زن

چنین گفت خسرو به کاووس شاه

جز از کردگار از که جوییم راه

بیابان و یک‌ساله دریا و کوه

برفتیم با داغ دل یک گروه

به هامون و کوه و به دریای آب

نشانی ندیدیم ز افراسیاب

گر او یک زمان اندر آید به گنگ

سپاه آرد از هر سویی بیدرنگ

همه رنج و سختی به پیش اندرست

اگر چندمان دادگر یاورست

نیا چون شنید از نبیره سخن

یکی پند پیرانه افگند بن

بدو گفت ما همچنین بر دو اسب

بتازیم تا خان آذرگشسب

سر و تن بشوییم با پا و دست

چنانچون بود مرد یزدان پرست

ابا باژ با کردگار جهان

بدو بر کنیم آفرین نهان

بباشیم بر پیش آتش به پای

مگر پاک یزدان بود رهنمای

به جایی که او دارد آرامگاه

نماید نماینده داد راه

بر این باژ گشتند هر دو یکی

نگردید یک تن ز راه اندکی

نشستند با باژ هر دو بر اسب

دوان تا سوی خان آذرگشسب

پر از بیم دل یک به یک پرامید

برفتند با جامه‌های سپید

چو آتش بدیدند گریان شدند

چو بر آتش تیز بریان شدند

بدان جایگه زار و گریان دو شاه

ببودند با درد و فریاد خواه

جهان‌آفرین را همی خواندند

بدان موبدان گوهر افشاندند

چو خسرو به آب مژه رخ بشست

برافشاند دینار بر زند و است

به یک هفته بر پیش یزدان بدند

مپندار کآتش پرستان بدند

که آتش بدان گاه محراب بود

پرستنده را دیده پرآب بود

اگر چند اندیشه گردد دراز

هم از پاک یزدان نه‌ای بی‌نیاز

به یک ماه در آذرآبادگان

ببودند شاهان و آزادگان


بخش ۲۴

از آن پس چنان بد که افراسیاب

همی بود هر جای بی‌خورد و خواب

نه ایمن به جان و نه تن سودمند

هراسان همیشه ز بیم گزند

همی از جهان جایگاهی بجست

که باشد به جان ایمن و تن‌درست

به نزدیک بردع یکی غار بود

سر کوه غار از جهان نابسود

ندید از برش جای پرواز باز

نه زیرش پی شیر و آن گراز

خورش برد وز بیم جان جای ساخت

به غار اندرون جای بالای ساخت

ز هر شهر دور و به نزدیک آب

که خوانی ورا هنگ افراسیاب

همی بود چندی به هنگ اندرون

ز کرده پشیمان و دل پر ز خون

چو خونریز گردد سر سرفراز

به تخت کیان برنماند دراز

یکی مرد نیک اندر آن روزگار

ز تخم فریدون آموزگار

پرستار با فر و برز کیان

به هر کار با شاه بسته میان

پرستشگهش کوه بودی همه

ز شادی شده دور و دور از رمه

کجا نام این نامور هوم بود

پرستنده دور از بر و بوم بود

یکی کاخ بود اندر آن برز کوه

بدو سخت نزدیک و دور از گروه

پرستشگهی کرده پشمینه پوش

ز کافش یکی ناله آمد به گوش

که شاها سرا نامور مهترا

بزرگان و بر داوران داورا

همه ترک و چین زیر فرمان تو

رسیده به هر جای پیمان تو

یکی غار داری به بهره به چنگ

کجات آن سر تاج و مردان جنگ

کجات آن همه زور و مردانگی

دلیری و نیروی و فرزانگی

کجات آن بزرگی و تخت و کلاه

کجات آن بر و بوم و چندان سپاه

که اکنون بدین تنگ غار اندری

گریزان به سنگین حصار اندری

به ترکی چو این ناله بشنید هوم

پرستش رها کرد و بگذاشت بوم

چنین گفت کاین ناله هنگام خواب

نباشد مگر آن افراسیاب

چو اندیشه شد بر دلش بر درست

در غار تاریک چندی بجست

ز کوه اندر آمد به هنگام خواب

بدید آن در هنگ افراسیاب

بیامد به کردار شیر ژیان

ز پشمینه بگشاد گردی میان

کمندی که بر جای زنار داشت

کجا در پناه جهاندار داشت

به هنگ اندرون شد گرفت آن به دست

چو نزدیک شد بازوی او ببست

همی رفت و او را پس اندر کشان

همی تاخت با رنج چون بیهشان

شگفت ار بمانی بدین در رواست

هر آن کس که او بر جهان پادشاست

جز از نیک‌نامی نباید گزید

بباید چمید و بباید چرید

ز گیتی یک غار بگزید راست

چه دانست کان غار هنگ بلاست

چو آن شاه را هوم بازو ببست

همی بردش از جایگاه نشست

بدو گفت کای مرد باهوش و باک

پرستار دارنده یزدان پاک

چه خواهی ز من من کییم در جهان

نشسته بدین غار با اندهان

بدو گفت هوم این نه آرام تست

جهانی سراسر پر از نام تست

ز شاهان گیتی برادر که کشت

که شد نیز با پاک یزدان درشت

چو اغریرث و نوذر نامدار

سیاوش که بد در جهان یادگار

تو خون سر بیگناهان مریز

نه اندر بن غار بی‌بن گریز

بدو گفت کاندر جهان بیگناه

که را دانی ای مرد با دستگاه

چنین راند بر سر سپهر بلند

که آید ز من درد و رنج و گزند

ز فرمان یزدان کسی نگذرد

وگر دیده اژدها بسپرد

ببخشای بر من که بیچاره‌ام

وگر چند بر خود ستمکاره‌ام

نبیره فریدون فرخ منم

ز بند کمندت همی بگسلم

کجا برد خواهی مرا بسته خوار

نترسی ز یزدان به روز شمار

بدو گفت هوم ای بد بدگمان

همانا فراوان نماندت زمان

سخنهات چون گلستان نوست

ترا هوش بر دست کیخسروست

بپیچید دل هوم را زآن گزند

بر او سست کرد آن کیانی کمند

بدانست کان مرد پرهیزگار

ببخشود بر ناله شهریار

بپیچید و ز او خویشتن درکشید

به دریا درون جست و شد ناپدید


بخش ۲۵

چنان بد که گودرز کشوادگان

همی رفت با گیو و آزادگان

گرازان و پویان به نزدیک شاه

به دریا درون کرد چندی نگاه

به چشم آمدش هوم با آن کمند

نوان بر لب آب بر مستمند

همان گونه آب را تیره دید

پرستنده را دیدگان خیره دید

به دل گفت کاین مرد پرهیزگار

ز دریای چیچست گیرد شکار

نهنگی مگر دم ماهی گرفت

به دیدار از او مانده اندر شگفت

بدو گفت کای مرد پرهیزگار

نهانی چه داری بکن آشکار

از این آب دریا چه جویی همی

مگر تیره تن را بشویی همی

بدو گفت هوم ای سرافراز مرد

نگه کن یکی اندر این کارکرد

یکی جای دارم بدین تیغ کوه

پرستشگه بنده دور از گروه

شب تیره بر پیش یزدان بدم

همه شب ز یزدان پرستان بدم

بدان گه که خیزد ز مرغان خروش

یکی ناله زارم آمد به گوش

همانگه گمان برد روشن دلم

که من بیخ کین از جهان بگسلم

بدین گونه آواز هنگام خواب

نشاید که باشد جز افراسیاب

به جستن گرفتم همه کوه و غار

بدیدم در هنگ آن سوگوار

دو دستش به زنار بستم چو سنگ

بدان سان که خونریز بودش دو چنگ

ز کوه اندر آوردمش تازیان

خروشان و نوحه‌زنان چون زنان

ز بس ناله و بانگ و سوگند اوی

یکی سست کردم همی بند اوی

بدین جایگه در ز چنگم بجست

دل و جانم از رستن او بخست

بدین آب چیچست پنهان شدست

بگفتم ترا راست چونان که هست

چو گودرز بشنید این داستان

بیاد آمدش گفته راستان

از آنجا بشد سوی آتشکده

چنانچون بود مردم دلشده

نخستین بر آتش ستایش گرفت

جهان‌آفرین را نیایش گرفت

بپردخت و بگشاد راز از نهفت

همان دیده بر شهریاران بگفت

همانگه نشستند شاهان بر اسب

برفتند ز ایوان آذر گشسب

پراندیشه شد زآن سخن شهریار

بیامد به نزدیک پرهیزگار

چو هوم آن سر و تاج شاهان بدید

بر ایشان به داد آفرین گسترید

همه شهریاران بر او آفرین

همی خواندند از جهان‌آفرین

چنین گفت با هوم کاووس شاه

به یزدان سپاس و بدویم پناه

که دیدم رخ مرد یزدان‌پرست

توانا و با دانش و زور دست

چنین داد پاسخ پرستنده هوم

که آباد بادا به داد تو بوم

بدین شاه نوروز فرخنده باد

دل بدسگالان او کنده باد

پرستنده بودم بدین کوهسار

که بگذشت بر گنگ دژ شهریار

همی خواستم تا جهان‌آفرین

بدو دارد آباد روی زمین

چو باز آمد او شاد و خندان شدم

نیایش کنان پیش یزدان شدم

سروش خجسته شبی ناگهان

بکرد آشکارا به من بر نهان

از این غار بی‌بن برآمد خروش

شنیدم نهادم به آواز گوش

کسی زار بگریست بر تخت عاج

چه بر کشور و لشکر و تیغ و تاج

ز تیغ آمدم سوی آن غار تنگ

کمندی که زنار بودم به چنگ

بدیدم سر و گوش افراسیاب

در او ساخته جای آرام و خواب

به بند کمندش ببستم چو سنگ

کشیدمش بیچاره زآن جای تنگ

به خواهش بدو سست کردم کمند

چو آمد بر آب بگشاد بند

به آب اندرست این زمان ناپدید

پی او ز گیتی بباید برید

ورا گر برد باز گیرد سپهر

بجنبد به گرسیوزش خون و مهر

چو فرمان دهد شهریار بلند

برادرش را پای کرده به بند

بیارند بر کتف او خام گاو

بدوزند تا گم کند زور و تاو

چو آواز او یابد افراسیاب

همانا برآید ز دریای آب

بفرمود تا روزبانان در

برفتند با تیغ و گیلی سپر

ببردند گرسیوز شوم را

که آشوب از او بد بر و بوم را

به دژخیم فرمود تا برکشید

ز رخ پرده شوم را بردرید

همی دوخت بر کتف او خام گاو

چنین تا نماندش به تن هیچ تاو

بر او پوست بدرید و زنهار خواست

جهان آفرین را همی یار خواست

چو بشنید آوازش افراسیاب

پر از درد گریان برآمد ز آب

به دریا همی کرد پای آشناه

بیامد به جایی که بد پایگاه

ز خشکی چو بانگ برادر شنید

بر او بدتر آمد ز مرگ آنچه دید

چو گرسیوز او را بدید اندر آب

دو دیده پر از خون و دل پر شتاب

فغان کرد کای شهریار جهان

سر نامداران و تاج مهان

کجات آن همه رسم و آیین و گاه

کجات آن سر تاج و چندان سپاه

کجات آن همه دانش و زور دست

کجات آن بزرگان خسروپرست

کجات آن به رزم اندرون فر و نام

کجات آن به بزم اندرون کام و جام

که اکنون به دریا نیاز آمدت

چنین اختر دیرساز آمدت

چو بشنید بگریست افراسیاب

همی ریخت خونین سرشک اندر آب

چنین داد پاسخ که گرد جهان

بگشتم همی آشکار و نهان

کز این بخشش بد مگر بگذرم

ز بد بدتر آمد کنون بر سرم

مرا زندگانی کنون خوار گشت

روانم پر از درد و تیمار گشت

نبیرهٔ فریدون و پور پشنگ

برآویخته سر به کام نهنگ

همی پوست درند بر وی به چرم

کسی را نبینم به چشم آب شرم

زبان دو مهتر پر از گفتگوی

روان پرستنده پر جستجوی

چو یزدان پرستنده او را بدید

چنان نوحهٔ زار ایشان شنید

ز راه جزیره برآمد یکی

چو دیدش مر او را ز دور اندکی

گشاد آن کیانی کمند از میان

دو تایی بیامد چو شیر ژیان

بینداخت آن گرد کرده کمند

سر شهریار اندر آمد به بند

به خشکی کشیدش ز دریای آب

بشد توش و هوش از رد افراسیاب

گرفته ورا مرد دین‌دار دست

به خواری ز دریا کشید و ببست

سپردش بدیشان و خود بازگشت

تو گفتی که با باد انباز گشت


بخش ۲۶

بیامد جهاندار با تیغ تیز

سری پر ز کینه دلی پر ستیز

چنین گفت بی‌دولت افراسیاب

که این روز را دیده بودم به خواب

سپهر بلند ار فراوان کشید

همان پردهٔ رازها بردرید

به آواز گفت ای بد کینه جوی

چرا کشت خواهی نیا را بگوی

چنین داد پاسخ که ای بدکنش

سزاوار پیغاره و سرزنش

ز جان برادرت گویم نخست

که هرگز بلای مهان را نجست

دگر نوذر آن نامور شهریار

که از تخم ایرج بد او یادگار

زدی گردنش را به شمشیر تیز

برانگیختی از جهان رستخیز

سه دیگر سیاوش که چون او سوار

نبیند کسی از مهان یادگار

بریدی سرش چون سر گوسفند

همی برگذشتی ز چرخ بلند

به کردار بد تیز بشتافتی

مکافات آن بد کنون یافتی

بدو گفت شاها ببود آنچه بود

کنون داستانم بباید شنود

بمان تا مگر مادرت را به جان

ببینم پس این داستانها بخوان

بدو گفت گر خواستی مادرم

چرا آتش افروختی بر سرم

پدر بیگنه بود و من در نهان

چه رفت از گزند تو اندر جهان

سر شهریاری ربودی که تاج

بدو زار گریان شد و تخت عاج

کنون روز بادافره ایزدیست

مکافات بد را ز یزدان بدیست

به شمشیر هندی بزد گردنش

به خاک اندر افگند نازک تنش

ز خون لعل شد ریش و موی سپید

برادرش گشت از جهان ناامید

تهی ماند ز او گاه شاهنشهی

سرآمد بر او روزگار مهی

ز کردار بد بر تنش بد رسید

مجو ای پسر بند بد را کلید

چو جویی بدانی که از کار بد

به فرجام بر بدکنش بد رسد

سپهبد که با فر یزدان بود

همه خشم او بند و زندان بود

چو خونریز گردد بماند نژند

مکافات یابد ز چرخ بلند

چنین گفت موبد به بهرام تیز

که خون سر بیگناهان مریز

چو خواهی که تاج تو ماند به جای

مبادی جز آهسته و پاک‌رای

نگه کن که خود تاج با سر چه گفت

که با مغزت ای سر خرد باد جفت

به گرسیوز آمد ز کار نیا

دو رخ زرد و یک دل پر از کیمیا

کشیدندش از پیش دژخیم زار

به بند گران و به بد روزگار

ابا روزبانان مردم‌کشان

چنانچون بود مردم بدنشان

چو در پیش کیخسرو آمد به درد

ببارید خون بر رخ لاژورد

شهنشاه ایران زبان برگشاد

و زآن تشت و خنجر بسی کرد یاد

ز تور و فریدون و سلم سترگ

ز ایرج که بد پادشاه بزرگ

به دژخیم فرمود تا تیغ تیز

کشید و بیامد دلی پر ستیز

میان سپهبد به دو نیم کرد

سپه را همه دل پر از بیم کرد

به هم برفگندندشان همچو کوه

ز هر سو به دور ایستاده گروه

ز یزدان چو شاه آرزوها بیافت

ز دریا سوی خان آذر شتافت

بسی زر بر آتش برافشاندند

به زمزم همی آفرین خواندند

ببودند یک روز و یک شب به پای

به پیش جهانداور رهنمای

چو گنجور کیخسرو آمد زرسب

ببخشید گنجی بر آذرگشسب

بر آن موبدان خلعت افگند نیز

درم داد و دینار و بسیار چیز

به شهر اندرون هر که درویش بود

وگر خوردش از کوشش خویش بود

بر آن نیز گنجی پراگنده کرد

جهانی به داد و دهش بنده کرد

از آن پس به تخت کیان برنشست

در بار بگشاد و لب را ببست

نبشتند نامه به هر کشوری

به هر نامداری و هر مهتری

ز خاور بشد نامه تا باختر

به جایی که بد مهتری با گهر

که روی زمین از بد اژدها

به شمشیر کیخسرو آمد رها

به نیروی یزدان پیروزگر

نیاسود و نگشاد هرگز کمر

روان سیاووش را زنده کرد

جهان را به داد و دهش بنده کرد

همی چیز بخشید درویش را

پرستنده و مردم خویش را

از آن پس چنین گفت شاه جهان

که ای نامداران فرخ مهان

زن و کودک خرد بیرون برید

خورشها و رامش به هامون برید

بپردخت زان پس به رامش نهاد

برفتند گردان خسرو نژاد

هر آن کس که بود از نژاد زرسب

بیامد به ایوان آذرگشسب

چهل روز با شاه کاووس کی

همی بود با رامش و رود و می

چو رخشنده شد بر فلک ماه نو

ز زر افسری بر سر شاه نو

بزرگان سوی پارس کردند روی

برآسوده از رزم وز گفتگوی

به هر شهر کاندر شدندی ز راه

شدی انجمن مرد بر پیشگاه

گشادی سر بدره‌ها شهریار

توانگر شدی مرد پرهیزگار


بخش ۲۷

چو با ایمنی گشت کاووس جفت

همه راز دل پیش یزدان بگفت

چنین گفت کای برتر از روزگار

تو باشی به هر نیکی آموزگار

ز تو یافتم فر و اورنگ و بخت

بزرگی و دیهیم و هم تاج و تخت

تو کردی کسی را چو من بهرمند

ز گنج و ز تخت و ز نام بلند

ز تو خواستم تا یکی کینه‌ور

به کین سیاوش ببندد کمر

نبیره بدیدم جهانبین خویش

به فرهنگ و تدبیر و آیین خویش

جهانجوی با فر و برز و خرد

ز شاهان پیشینگان بگذرد

چو سالم سه پنجاه بر سر گذشت

سر موی مشکین چو کافور گشت

همان سرو یازنده شد چون کمان

ندارم گران گر سرآید زمان

بسی برنیامد بر این روزگار

کزو ماند نام از جهان یادگار

جهاندار کیخسرو آمد به گاه

نشست از بر زیرگه با سپاه

از ایرانیان هرکه بد نامجوی

پیاده برفتند بی‌رنگ و بوی

همه جامه‌هاشان کبود و سیاه

دو هفته ببودند با سوگ شاه

ز بهر ستودانش کاخی بلند

بکردند بالای او ده کمند

ببردند پس نامداران شاه

دبیقی و دیبای رومی سیاه

بر او تافته عود و کافور و مشک

تنش را بدو در بکردند خشک

نهادند زیر اندرش تخت عاج

به سر بر ز کافور وز مشک تاج

چو برگشت کیخسرو از پیش تخت

در خوابگه را ببستند سخت

کسی نیز کاووس کی را ندید

ز کین و ز آوردگاه آرمید

چنینست رسم سرای سپنج

نمانی در او جاودانه مرنج

نه دانا گذر یابد از چنگ مرگ

نه جنگ‌آوران زیر خفتان و ترگ

اگر شاه باشی وگر زردهشت

نهالی ز خاکست و بالین ز خشت

چنان دان که گیتی ترا دشمنست

زمین بستر و گور پیراهنست

چهل روز سوگ نیا داشت شاه

ز شادی شده دور وز تاج و گاه

پس آنگه نشست از بر تخت عاج

به سر برنهاد آن دل‌افروز تاج

سپاه انجمن شد به درگاه شاه

ردان و بزرگان زرین کلاه

به شاهی بر او آفرین خواندند

بر آن تاج بر گوهر افشاندند

یکی سور بد در جهان سر به سر

چو بر تخت بنشست پیروزگر


بخش ۲۸

بر این گونه تا سالیان گشت شست

جهان شد همه شاه را زیردست

پراندیشه شد مایه‌ور جان شاه

از آن رفتن کار و آن دستگاه

همی گفت ویران و آباد بوم

ز چین و ز هند و ز توران و روم

هم از خاوران تا در باختر

ز کوه و بیابان وز خشک و تر

سراسر ز بدخواه کردم تهی

مرا گشت فرمان و گاه مهی

جهان از بداندیش بی‌بیم شد

دل اهرمن ز این به دو نیم شد

ز یزدان همه آرزو یافتم

وگر دل همه سوی کین تافتم

روانم نباید که آرد منی

بداندیشی و کیش آهرمنی

شوم همچو ضحاک تازی و جم

که با سلم و تور اندر آیم به زم

به یک سو چو کاووس دارم نیا

دگر سو چو توران پر از کیمیا

چو کاووس و چون جادو افراسیاب

که جز روی کژی ندیدی به خواب

به یزدان شوم یک زمان ناسپاس

به روشن روان اندر آرم هراس

ز من بگسلد فره ایزدی

گر آیم به کژی و راه بدی

از آن پس بر آن تیرگی بگذرم

به خاک اندر آید سر و افسرم

به گیتی بماند ز من نام بد

همان پیش یزدان سرانجام بد

تبه گرددم چهر و رنگ رخان

بریزد به خاک اندرون استخوان

هنر کم شود ناسپاسی به جای

روان تیره گردد به دیگر سرای

گرفته کسی تاج و تخت مرا

به پای اندر آورده بخت مرا

ز من نام ماند بدی یادگار

گل رنجهای کهن گشته خار

من اکنون چو کین پدر خواستم

جهانی به خوبی بیاراستم

بکشتم کسی را که بایست کشت

که بد کژ و با راه یزدان درشت

به آباد و ویران درختی نماند

که منشور تخت مرا برنخواند

بزرگان گیتی مرا کهترند

وگر چند با گنج و با افسرند

سپاسم ز یزدان که او داد فر

همان گردش اختر و پای و پر

کنون آن به آید که من راه‌جوی

شوم پیش یزدان پر از آب روی

مگر هم بدین خوبی اندر نهان

پرستندهٔ کردگار جهان

روانم بدان جای نیکان برد

که این تاج و تخت مهی بگذرد

نیابد کسی ز این فزون کام و نام

بزرگی و خوبی و آرام و جام

رسیدیم و دیدیم راز جهان

بد و نیک هم آشکار و نهان

کشاورز دیدیم گر تاجور

سرانجام بر مرگ باشد گذر

به سالار نوبت بفرمود شاه

که هر کس که آید بدین بارگاه

ورا بازگردان به نیکو سخن

همه مردمی جوی و تندی مکن

ببست آن در بارگاه کیان

خروشان بیامد گشاده‌میان

ز بهر پرستش سر و تن بشست

به شمع خرد راه یزدان بجست

بپوشید پس جامهٔ نو سپید

نیایش کنان رفت دل پر امید

بیامد خرامان به جای نماز

همی گفت با داور پاک راز

همی گفت کای برتر از جان پاک

برآرندهٔ آتش از تیره خاک

مرا بین و چندی خرد ده مرا

هم اندیشهٔ نیک و بد ده مرا

ترا تا بباشم نیایش کنم

بدین نیکویها فزایش کنم

بیامرز رفته گناه مرا

ز کژی بکش دستگاه مرا

بگردان ز جانم بد روزگار

همان چارهٔ دیو آموزگار

بدان تا چو کاووس و ضحاک و جم

نگیرد هوا بر روانم ستم

چو بر من بپوشد در راستی

به نیرو شود کژی و کاستی

بگردان ز من دیو را دستگاه

بدان تا ندارد روانم تباه

نگه‌دار بر من همین راه و سان

روانم بدان جای نیکان رسان


بخش ۲۹

شب و روز یک هفته بر پای بود

تن آنجا و جانش دگر جای بود

سر هفته را گشت خسرو نوان

به جای پرستش نماندش توان

به هشتم ز جای پرستش برفت

بر تخت شاهی خرامید تفت

همه پهلوانان ایران سپاه

شگفتی فرومانده از کار شاه

از آن نامداران روز نبرد

همی هر کسی دیگر اندیشه کرد

چو بر تخت شد نامور شهریار

بیامد به درگاه سالار بار

بفرمود تا پرده برداشتند

سپه را ز درگاه بگذاشتند

برفتند با دست کرده به کش

بزرگان پیل افکن شیر فش

چو طوس و چو گودرز و گیو دلیر

چو گرگین و بیژن چو رهام شیر

چو دیدند بردند پیشش نماز

از آن پس همه برگشادند راز

که شاها دلیرا گوا داورا

جهاندار و بر مهتران مهترا

چو تو شاه ننشست بر تخت عاج

فروغ از تو گیرد همی مهر و تاج

فرازندهٔ نیزه و تیغ و اسب

فروزندهٔ فرخ آذرگشسب

نترسی ز رنج و ننازی به گنج

به گیتی ز گنجت فزونست رنج

همه پهلوانان ترا بنده‌ایم

سراسر به دیدار تو زنده‌ایم

همه دشمنان را سپردی به خاک

نماندت به گیتی ز کس بیم و باک

به هر کشوری لشکر و گنج توست

به جایی که پی برنهی رنج توست

ندانیم کاندیشهٔ شهریار

چرا تیره شد اندر این روزگار

ترا ز این جهان روز برخوردنست

نه هنگام تیمار و پژمردنست

گر از ما به چیزی بیازرد شاه

از آزار او نیست ما را گناه

بگوید به ما تا دلش خوش کنیم

پر از خون دل و رخ پر آتش کنیم

وگر دشمنی دارد اندر نهان

بگوید به ما شهریار جهان

همه تاجداران که بودند شاه

بدین داشتند ارج گنج و سپاه

که گر سر ستانند و گر سر دهند

چو ترگ دلیران به سر برنهند

نهانی که دارد بگوید به ما

همان چارهٔ آن بجوید ز ما

بدیشان چنین گفت پس شهریار

که با کس ندارید کس کارزار

به گیتی ز دشمن مرا نیست رنج

نشد نیز جایی پراکنده گنج

نه آزار دارم ز کار سپاه

نه اندر شما هست مرد گناه

ز دشمن چو کین پدر خواستم

به داد و به دین گیتی آراستم

به گیتی پی خاک تیره نماند

که مهر نگین مرا برنخواند

شما تیغها در نیام آورید

می سرخ و سیمینه جام آورید

به جای چرنگ کمان نای و چنگ

بسازید با باده و بوی و رنگ

به یک هفته من پیش یزدان به پای

ببودم به اندیشه و پاک‌رای

یکی آرزو دارم اندر نهان

همی خواهم از کردگار جهان

بگویم گشاده چو پاسخ دهید

به پاسخ مرا روز فرخ نهید

شما پیش یزدان نیایش کنید

بر این کام و شادی ستایش کنید

که او داد بر نیک و بد دستگاه

ستایش مر او را که بنمود راه

از آن پس به من شادمانی کنید

ز بدها روان بی‌گمانی کنید

بدانید کاین چرخ ناپایدار

نداند همی کهتر از شهریار

همی بدرود پیر و برنا به هم

از او داد بینیم و زو هم ستم

همه پهلوانان ز نزدیک شاه

برون آمدند از غمان جان تباه

به سالار بار آن زمان گفت شاه

که بنشین پس پردهٔ بارگاه

کسی را مده بار در پیش من

ز بیگانه و مردم خویش من

بیامد به جای پرستش به شب

به دادار دارنده بگشاد لب

همی گفت ای برتر از برتری

فزایندهٔ پاکی و مهتری

تو باشی به مینو مرا رهنمای

مگر بگذرم ز این سپنجی سرای

نکردی دلم هیچ نایافته

روان جای روشن دلان تافته


بخش ۳۰

چو یک هفته بگذشت ننمود روی

برآمد یکی غلغل و گفتگوی

همه پهلوانان شدند انجمن

بزرگان فرزانه و رای زن

چو گودرز و چون طوس نوذرنژاد

سخن رفت چندی ز بیداد و داد

ز کردار شاهان برتر منش

ز یزدان پرستان وز بدکنش

همه داستانها زدند از مهان

بزرگان و فرزانگان جهان

پدر گیو را گفت کای نیکبخت

همیشه پرستندهٔ تاج و تخت

از ایران بسی رنج برداشتی

بر و بوم و پیوند بگذاشتی

به پیش آمد اکنون یکی تیره کار

که آن را نشاید که داریم خوار

بباید شدن سوی زابلستان

سواری فرستی به کابلستان

به زابل به رستم بگویی که شاه

ز یزدان بپیچید و گم کرد راه

در بار بر نامداران ببست

همانا که با دیو دارد نشست

بسی پوزش و خواهش آراستیم

همی زان سخن کام او خواستیم

فراوان شنید ایچ پاسخ نداد

دلش خیره بینیم و سر پر ز باد

بترسیم کو هیچو کاووس شاه

شود کژ و دیوش بپیچد ز راه

شما پهلوانید و داناترید

به هر بودنی بر تواناترید

کنون هرکه او هست پاکیزه‌رای

ز قنوج وز دنور و مرغ و مای

ستاره‌شناسان کابلستان

همه پاکرویان زابلستان

بیارید ز این در یکی انجمن

به ایران خرامید با خویشتن

شد این پادشاهی پر از گفتگوی

چو پوشید خسرو ز ما رای و روی

فگندیم هرگونه رایی ز بن

ز دستان گشاید همی این سخن

سخنهای گودرز بشنید گیو

ز لشکر گزین کرد مردان نیو

برآشفت و اندیشه اندر گرفت

ز ایران ره سیستان برگرفت

چو نزدیک دستان و رستم رسید

بگفت آن شگفتی که دید و شنید

غمی گشت پس نامور زال گفت

که گشتیم با رنج بسیار جفت

به رستم چنین گفت کز بخردان

ستاره‌شناسان و هم موبدان

ز زابل بخوان و ز کابل بخواه

بدان تا بیایند با ما به راه

شدند انجمن موبدان و ردان

ستاره‌شناسان و هم بخردان

همه سوی دستان نهادند روی

ز زابل به ایران نهادند روی

جهاندار بر پای بد هفت روز

به هشتم چو بفروخت گیتی‌فروز

ز در پرده برداشت سالار بار

نشست از بر تخت زر شهریار

همه پهلوانان ابا موبدان

برفتند نزدیک شاه جهان

فراوان ببودند پیشش به پای

بزرگان با دانش و رهنمای

جهاندار چون دید بنواختشان

به رسم کیان پایگه ساختشان

از آن نامداران خسروپرست

کس از پای ننشست و نگشاد دست

گشادند لب کی سپهر روان

جهاندار با داد و روشن‌روان

توانایی و فر شاهی تراست

ز خورشید تا پشت ماهی تراست

همه بودنیها به روشن‌روان

بدانی به کردار و دانش جوان

همه بندگانیم در پیش شاه

چه کردیم و بر ما چرا بست راه

اگر غم ز دریاست خشکی کنیم

همه چادر خاک مشکی کنیم

وگر کوه باشد ز بن برکنیم

به خنجر دل دشمنان بشکنیم

وگر چارهٔ این برآید به گنج

نبیند ز گنج درم نیز رنج

همه پاسبانان گنج توایم

پر از درد گریان ز رنج توایم

چنین داد پاسخ جهاندار باز

که از پهلوانان نیم بی‌نیاز

ولیکن ندارم همی دل به رنج

ز نیروی دست و ز مردان و گنج

نه در کشوری دشمن آمد پدید

که تیمار آن بد بباید کشید

یکی آرزو خواست روشن دلم

همی دل از آن آرزو نگسلم

بدان آرزو دارم اکنون امید

شب تیره تا گاه روز سپید

چو یابم بگویم همه راز خویش

برآرم نهان کرده آواز خویش

شما بازگردید پیروز و شاد

بد اندیشه بر دل مدارید یاد

همه پهلوانان آزادمرد

بر او خواندند آفرینی به درد

چو ایشان برفتند پیروز شاه

بفرمود تا پردهٔ بارگاه

فروهشت و بنشست گریان به درد

همی بود پیچان و رخ لاژورد


بخش ۳۱

جهاندار شد پیش برتر خدای

همی خواست تا باشدش رهنمای

همی گفت کای کردگار سپهر

فروزندهٔ نیکی و داد و مهر

از این شهریاری مرا سود نیست

گر از من خداوند خشنود نیست

ز من نیکوی گر پذیرفت و زشت

نشستن مرا جای ده در بهشت

چنین پنج هفته خروشان به پای

همی بود بر پیش گیهان خدای

شب تیره از رنج نغنود شاه

بدانگه که برزد سر از برج ماه

بخفت او و روشن روانش نخفت

که اندر جهان با خرد بود جفت

چنان دید در خواب کاو را به گوش

نهفته بگفتی خجسته سروش

که ای شاه نیک‌اختر و نیک‌بخت

بسودی بسی یاره و تاج و تخت

اگر ز این جهان تیز بشتافتی

کنون آنچه جستی همه یافتی

به همسیایگی داور پاک جای

بیابی بدین تیرگی در مپای

چو بخشی به ارزانیان بخش گنج

کسی را سپار این سرای سپنج

توانگر شوی گر تو درویش را

کنی شادمان مردم خویش را

کسی گردد ایمن ز چنگ بلا

که یابد رها ز این دم اژدها

هرآنکس که از بهر تو رنج برد

چنان دان که آن از پی گنج برد

چو بخشی به ارزانیان بخش چیز

که ایدر نمانی تو بسیار نیز

سر تخت را پادشاهی گزین

که ایمن بود مور از او بر زمین

چو گیتی ببخشی میاسای هیچ

که آمد ترا روزگار بسیچ

چو بیدار شد رنج دیده ز خواب

ز خوی دید جای پرستش پر آب

همی بود گریان و رخ بر زمین

همی خواند بر کردگار آفرین

همی گفت گر تیز بشتافتم

ز یزدان همه کام دل یافتم

بیامد بر تخت شاهی نشست

یکی جامهٔ نابسوده به دست

بپوشید و بنشست بر تخت عاج

جهاندار بی‌یاره و گرز و تاج


بخش ۳۲

چو بشنید شد نامه را خواستار

شگفتی بماند اندران نامدار

چو آن نامه برخواند مرد دبیر

رخ تاجور گشت همچون زریر

بدو گفت کای مرد چیره‌سخن

به گفتار مشتاب و تندی مکن

بزرگی نماید همی شاه تو

چنان هم نماید همی راه تو

کسی باژ خواهد ز هندوستان

نباشم ز گوینده همداستان

به لشکر همی گوید این گر به گنج

وگر شهر و کشور سپردن به رنج

کلنگ‌اند شاهان و من چون عقاب

وگر خاک و من همچو دریای آب

کسی با ستاره نکوشد به جنگ

نه با آسمان جست کس نام و ننگ

هنر بهتر از گفتن نابکار

که گیرد ترا مرد داننده خوار

نه مردی نه دانش نه کشور نه شهر

ز شاهی شما را زبانست بهر

نهفته همه بوم گنج منست

نیاکان بدو هیچ نابرده دست

دگر گنج برگستوان و زره

چو گنجور ما برگشاید گره

به پیلانش باید کشیدن کلید

وگر ژنده پیلش تواند کشید

وگر گیری از تیغ و جوشن شمار

ستاره شود پیش چشم تو خوار

زمین بر نتابد سپاه مرا

همان ژنده پیلان و گاه مرا

هزار ار به هندی زنی در هزار

بود کس که خواند مرا شهریار

همان کوه و دریای گوهر مراست

به من دارد اکنون جهان پشت راست

همان چشمهٔ عنبر و عود و مشک

دگر گنج کافور ناگشته خشک

دگر داروی مردم دردمند

به روی زمین هرک گردد نژند

همه بوم ما را بدین‌سان برست

اگر زر و سیمست و گر گوهرست

چو هشتاد شاهند با تاج زر

به فرمان من تنگ بسته کمر

همه بوم را گرد دریاست راه

نیاید بدین خاک‌بر دیو گاه

ز قنوج تا مرز دریای چین

ز سقلاب تا پیش ایران زمین

بزرگان همه زیردست منند

به بیچارگی در پرست منند

به هند و به چین و ختن پاسبان

نرانند جز نام من بر زبان

همه تاج ما را ستاینده‌اند

پرستندگی را فزاینده‌اند

به مشکوی من دخت فغفور چین

مرا خواند اندر جهان‌آفرین

پسر دارم از وی یکی شیردل

که بستاند از که به شمشیر دل

ز هنگام کاوس تا کیقباد

ازین بوم و برکس نکردست یاد

همان نامبردار سیصد هزار

ز لشکر که خواند مرا شهریار

ز پیوستگانم هزار و دویست

کزیشان کسی را به من راه نیست

همه زاد بر زاد خویش منند

که در هند بر پای پیش منند

که در بیشه شیران به هنگام جنگ

ز آورد ایشان بخاید دو چنگ

گر آیین بدی هیچ آزاده را

که کشتی به تندی فرستاده را

سرت را جدا کردمی از تنت

شدی مویه‌گر بر تو پیراهنت

بدو گفت بهرام کای نامدار

اگر مهتری کام کژی مخار

مرا شاه من گفت کو را بگوی

که گر بخردی راه کژی مجوی

ز درگه دو دانا پدیدار کن

زبان‌آور و کامران بر سخن

گر ایدونک زیشان به رای و خرد

یکی بر یکی زان ما بگذرد

مرا نیز با مرز تو کار نیست

که نزدیک بخرد سخن خوار نیست

وگرنه ز مردان جنگاوران

کسی کو گراید به گرز گران

گزین کن ز هندوستان صد سوار

که با یک تن از ما کند کارزار

نخواهیم ما باژ از مرز تو

چو پیدا شدی مردی و ارز تو


بخش ۳۳

چو بشنید شنگل به بهرام گفت

که رای تو با مردمی نیست جفت

زمانی فرودآی و بگشای بند

چه گویی سخن‌های ناسودمند

یکی خرم ایوان بپرداختند

همه هرچ بایست برساختند

بیاسود بهرام تا نیم‌روز

چو بر اوج شد تاج گیتی فروز

چو در پیش شنگل نهادند خوان

یکی را بفرمود کو را بخوان

کز ایران فرستادهٔ خسروپرست

سخن‌گوی و هم کامگار نوست

کسی را که با اوست هم زین‌نشان

بیاور به خوان رسولان نشان

بشد تیز بهرام و بر خوان نشست

بنان دست بگشاد و لب را ببست

چو نان خورده شد مجلس آراستند

نوازندهٔ رود و می خواستند

همی بوی مشک آمد از خوردنی

همان زیر زربفت گستردنی

بزرگان چو از باده خرم شدند

ز تیمار نابوده بی‌غم شدند

دو تن را بفرمود زورآزمای

به کشتی که دارند با دیو پای

برفتند شایسته مردان کار

ببستندشان بر میانها ازار

همی کرد زور ان برین این بران

گرازان و پیچان دو مرد گران

چو برداشت بهرام جام بلور

به مغزش نبید اندرافگند شور

بشنگل چنین گفت کای شهریار

بفرمای تا من ببندم ازار

چو با زورمندان به کشتی شوم

نه اندر خرابی و مستی شوم

بخندید شنگل بدو گفت خیز

چو زیر آوری خون ایشان بریز

چو بشنید بهرام بر پای خاست

به مردی خم آورد بالای راست

کسی را که بگرفت زیشان میان

چو شیری که یازد به گور ژیان

همی بر زمین زد چنان کاستخوانش

شکست و بپالود رنگ رخانش

بدو مانده بد شنگل اندر شگفت

ازان برز بالا و آن زور و کفت

به هندی همی نام یزدان بخواند

ورا از چهل مرد برتر نشاند

چو گشتند مست از می خوشگوار

برفتند ز ایوان گوهرنگار

چو گردون بپوشید چینی حریر

ز خوردن برآسود برنا و پیر

چو زرین شد آن چادر مشکبوی

فروزنده بر چرخ بنمود روی

شه هندوان باره را برنشست

به میدان خرامید چوگان به دست

ببردند با شاه تیر و کمان

همی تاخت بر آرزو یک زمان

به بهرام فرمود تا بر نشست

کمان کیانی گرفته به دست

به شنگل چنین گفت کای شهریار

چنان دان که هستند با من سوار

همی تیر و چوگان کنند آرزوی

چو فرمان دهد شاه آزاده‌خوی

چنین گفت شنگل که تیر و کمان

ستون سواران بود بی‌گمان

تو با شاخ و یالی بیفراز دست

به زه کن کمان را و بگشای شست

کمان را به زه کرد بهرام گرد

عنان را به اسپ تگاور سپرد

یکی تیر بگرفت و بگشاد شست

نشانه به یک چوبه بر هم شکست

گرفتند یکسر برو آفرین

سواران میدان و مردان کین


فریدون مشیری

توضیحات

۱۵ ــ نوایی هماهنگ باران  ــ ۱۳۸۴

بوی عشق

مرثیه های غروب: با یاد مهدی اخوان ثالث

در پی هر خنده

در پی هر گریه

عدالت

شادی

گام نخستین

نور عشق

afasot.ir


شمارهٔ ۱

همه دان غیر خدا نیست، همه دانش ما

غیر ازین نیست که : هستی همه دانیم او را

عین هستیست، ببینید،مگویید که : چون؟

غیر او نیست، مگویید، مگویید : چرا؟


شمارهٔ ۲

هزار شکر خدا را، که در جمیع امور

همیشه بر کرم اوست اعتماد مرا

هزار لطف و کرم میرسد بجان ز حبیب

بدین خوشم که : بدانست استناد مرا

بجای لطف و کرم گر ملامتی آید

خوشم که حادثه کردست اوستاد مرا


شمارهٔ ۳

قاسمم، قاسم انوار، که اسرار ازل

نیست پوشیده ز من، خلق چه دانند مرا؟

همه دانم، بخدا و همه دانم او را

همه دانند که اندر همه دانند مرا


شمارهٔ ۱

ای چرخ هزار دیده دون دوتا

از دیده بیخواب منت نیست حیا

صبح دومت بگوی کز بهر خدا

گرجان منی یا نفسم زود برآ


شمارهٔ ۲

دیدمش چو سرو سهی آن سبز قبا

بر دست گرفته باشه صید ربا

با باشه چو باد صید جویان بگذشت

او مرغ دلم ربود و آن مرغ هوا


شمارهٔ ۳

ای باد چو بگذری به موصل ما را

یاد آر و سلام کن رضی بابا را

گوئی تو جهودم ار فراموش کنم

یاد تو مسلمان و بت ترسا را


شمارهٔ ۴

گر طعنه همی زنی من شیدا را

در آینه بنگر آن رخ زیبا را

تا شیفته و سغبه تر از من گردی

وانگه نکنی بیش ملامت ما را


شمارهٔ ۵

دلم نهان شد و شد عافیت نهان از دل

هلاک جان من آمد دلم فغان از دل

به چین زلف تو در مدتیست تا گم شد

دهان تنگ توام می دهد نشان از دل

فروشد از پی تو دم به درد و رفت به غم

برآمد از غم تو دل ز جان و جان از دل

چه طعنه بود که بر دل نیامد آن از من

چه جور ماند که بر من نیامد آن از دل

زبانه گشت زبان در دهان ز سوز دلم

بلی همیشه حکایت کند زبان از دل

دریغ کز دهن دشمن آشکارا شد

حدیث دوست که می داشتم نهان از دل

به شرح حال دل خود چه حاجت است مرا

که خون دیده خبر می دهد عیان از دل

صبوری من بیچاره اختیاری نیست

چه چاره چون زغم عشق رستگاری نیست

براندم از غم هجر تو خون ناب از چشم

مرا ز فرقت رویت برفت خواب از چشم

دلم بر آتش هجرت کباب گشت و کنون

همی برآید خونابه کباب از چشم

مپوش چهره و بر بنده روزتیره مکن

که روز تیره شود چون شد آفتاب از چشم

به چشم من چو در آمد عقیق تو پس ازان

حقیقتم که بیفتاد لعل ناب از چشم

نه زآب چشم من آید خلل در آتش دل

نه نیزم آتش دل بازدارد آب از چشم

اگر به سیل بناها همی خراب شود

بنای کالبد من شود خراب از چشم

بشد ز کرده چشم و دلم قرار از جان

برآردم غم این هر دوان دمار از جان

بشد مرا به امید تو روزگار از دست

بدادم از پی وصل تو کار و بار از دست

منم فتاده پای غم تو دستم گیر

مکن ستیزه و این سرکشی بدار از دست

ز دست من به جوانی مشو نگارینا

که بی جوانی ناید نکو نگار از دست

ز سیل دیده تنم را گذشت آب از سر

ز سوز سینه دلم را برفت کار از دست

مرا زمانه هم این خار برکشد از پای

گرم عنان نکشد عمر پایدار از دست

ز دست ظلم تو فردا نگر که نگذارم

عنان صفدر و سردار روزگار از دست

معین ملک و شهنشاه و شهریار جهان

که اختیار خدای است و افتخار جهان

زمانه دور جوانی گرفت باز از سر

زمین دگر کند آغاز کشف راز از سر

فغان بلبل سرمست زان ز حد بگذشت

که غنچه می ننهد سرکشی و ناز از سر

گرفت باد صبا رسم معدلت بر دست

نهاد لشکر دی شور و شر و تاز ازسر

کشید باغ قبای زمردی در بر

چو که کلاه حواصل نهاد باز از سر

فکند در چمن آوازه قامت بت من

گرفت قامت سرو سهی نماز از سر

چو آب شعر مرا دوش در چمن بلبل

بخواند مدح سپهدار سرفراز سر

علو همت او چرخ را حقیقت شد

نهاد لاجرم آن نخوت و مجاز از سر

خدیو ملک کرم شهریار کشور جود

که هست نام همایونش سکه زر جود

زهی خدای ترا عمر جاودان داده

سپهر پیر ترا دولتی جوان داده

به روز بزم کف چون سحاب تو به سخا

قفای بحر زده گوشمال کان داده

به گاه رزم لب تیغ آبدار تو خصم

هزار بار ببوسیده خاک و جان داده

لطافت تو به اعجاز خلق گاه سخن

چو عیسی از دم خود مرده را روان داده

سیاست تو به هنگام کین ز کله خصم

همای را به سر نیزه استخوان داده

به جنگ خنجر نیلوفریت را نصرت

ز خون گرم عدو رنگ ارغوان داده

دبیر چرخ ز دیوان عمر روز قضا

برات عمر حسود تو زان جهان داده

زهی زمانه گرفته بها و زیب از تو

چو بخت و دولت و اقبال ناشکیب از تو

توئی که بخت تو در دهر کامکاری کرد

توئی که در همه کارت خدای یاری کرد

سپهر در پی امر تو ره به سر پیمود

زمانه بر در حکم تو جانسپاری کرد

به خاکبوس درت رغبتی نمود ملک

قضاش گفت تو آن پردلی نیاری کرد

تواضع تو بدین آرزوش رخصت داد

که تا بداند باری که بردباری کرد

پلنگ را اثر عدل تو بر آن بگماشت

که شیر در دهن غرم مرغزاری کرد

به هر طرف پی احسان تو چنان ره برد

که باز دایگی کبک کوهساری کرد

زهی به فر تو آراسته زمان و زمین

تراست دست تحکم بر آسمان و زمین

کسی که در کنف سایه خدا باشد

همیشه بر همه مقصود پادشا باشد

تراست این همه اقبال و باشد آن کس را

که برکشیده و بگزیده خدا باشد

درت چو بر رخ خواهندگان گشاده شود

صریرش از کرم اهلا و مرحبا باشد

به مجلسی که ز خلق خوشت سخن رانند

حدیث مشک ختا گر رود خطا باشد

ملوک را ز تو تشریف هاست خود چه شود

که وقت نوبت تشریف این گدا باشد

بدین مطایبه مجرم نیم که با چو توئی

به مذهب ظرفا اینقدر روا باشد

ربیع عمر تو بادا چنانکه تا صد سال

درخت دولت و عمر تو در نما باشد


شمارهٔ ۶

چه افتری چه محال است این دروغ گفت

که شد فرشته عرشی و فرش خاکی جفت

هزار گنج معانی شد آشکار گر او

ز روی صورت در کنج خاک رخ بنهفت

ز منبع حکم الماس نطق دربارش

ز بس که از ره تحقیق در معنی سفت

ز مسند شرف الفاظ گوهرافشانش

ز بس که از سر تدقیق سر حکمت گفت

ملول گشت و غمی و رخ از جهان برتافت

برفت و خلوت کر و بیان گزید و بخفت

خدای داند کز بوستان حکمت و فضل

چنو نهال نرست و چنو گلی نشکفت

ز تیغ ملت اسلام زنگ شرک ببرد

ز روی عالم خاکی غبار جهل برفت

ز حوض کوثر در خلد حور ساقی اوست

جهان فانی مملو ز ذکر باقی اوست

چه حکم بود که تقدیر لایزالی کرد

که با بهین بشر دهر بدسگالی کرد

فتاد اختر افضال در حبوط وبال

مه تمام سپهر هدی هلالی کرد

زمانه آتش غم در دل معانی زد

سپهر خاک فنا بر سر معالی کرد

ز سهم واقعه نه روز آنچنان نالید

که زاد سروش از فرط نالی کرد

ستون سروش از رنج چون نهالی شد

چنانکه میل ز مسند سوی نهالی کرد

لقای حق چو به چشم خرد معاینه دید

سرای خاک ز مهمان پاک خالی کرد

سرش ز دست اجل گرچه زیر پای آمد

خدای مرتبتش چون سپهر عالی کرد

به روز مه شده طی بی زماه حجه تمام

به سال هجره خی و عین وبی به دار سلام

دریغ قصر مشید هدی که ویران شد

دریغ تخت سلیمان که بی سلیمان شد

دریغ و درد که خورشید نورگستر فضل

به زیر سایه این خاک تیره پنهان شد

وجود پاکش جان جهان فانی بود

کجا بماند باقی جهان چو بی جان شد

زلال خضر فروشد به خاک و روشن گشت

که خاک تیره بغداد آب حیوان شد

تن شریفش اگر در حضیض ایوان خفت

همای اوج عزیزش بر اوج کیوان شد

ازین سرای که زندان جان اهل دل است

دلش گرفت و مقیم سرای رضوان شد

بدید کز رصد فرش خاک هیچ ندید

به نور جان به سر سر عرش رحمان شد

به اعتقاد سپهر برین مریدش بود

به استفادت برجیس مستفیدش بود

کجا شد آنکه بدو بد قوام حکمت و شرع

که شد گسسته به مرگش نظام حکمت و شرع

کجا شد آنکه به کلک و بنان گوهربار

نگاهداشت عنان و زمام حکمت و شرع

کجا دهند ازین پس نشان فطنت و فضل

کجا برند دگربار نام حکمت و شرع

تمام بود در او اعتقاد و دین درست

شکسته شد پس ازو احترام حکمت و شرع

سپهر بود در این دور یار ملت و دین

زمانه بود در آن عهد رام حکمت و شرع

ز شرع و حکمت بس کن که شد به کام جهان

خوش آن زمان که جهان بد به کام حکمت و شرع

ز بحر لطف و معانی دو صد هزاران در

یتیم ماند به فوت امام حکمت و شرع

ملک به مرقد پاکش به خاکبوسی شد

کبود جامه به سوک نصیر طوسی شد


شمارهٔ ۷

گردیده بودی ماه را بر شاه خون بگریستی

بر تاج و تخت سرنگون چرخ نگون بگریستی

از حسرت جان و تنش وز درد و سوز و شیونش

گر زنده ماندی دشمنش از ما فزون بگریستی

گرداندی آن تاجور کآمد بدینسان از سفر

بر چار حد تخت زر از حد برون بگریستی

دیار دیدی خانه را وآتش زده کاشانه را

بر خاک سر دردانه را یارب که چون بگریستی

گرآگهستی سعد ازین بخروشدی چون رعد ازین

هر صبح و شامی بعد ازین در خاک خون بگریستی

گر خواندی بر که صبا این قصه که گشتی هبا

گردون زنگاری قبا شنگرف گون بگریستی

گر بوم و بر را جان بدی بر مرقدش مویان بدی

دیوار و در نالان بدی سقف و ستون بگریستی

چون ابرا گرنم دارمی از دیده طوفان بارمی

تا حق شاه حقگذار از دیدگان بگذارمی

یکدم بساز ای ساربان با رهروان ناتوان

درکش زمام ناقه را تا جع گردد کاروان

در شارعی منزل گزین کآنجاست از شاهی دفین

کز خاک پاک او زمین فخر آورد بر آسمان

تا ما گروهی مستمند آزرده چرخ بلند

از سینه های دردمند موئیم بر خود یکزمان

جوفی غریب تنگدل از گیتی ده رنگ دل

وز جور چرخ سنگدل یکسر بخوانیم الامان

بر یاد شاه کامیاب وز حسرت روز شباب

بر آستان آن جناب هر یک برافشانیم جان

آن شهریار شیردل وان شهسوار صف گسل

چون بینمش در تیره گل بر تخت دیده کامران

شد کار ملکت ناروا شد باغ و گلشن بی نوا

مرغان خروشان در هوا ایوان دو تا پشت از هوان

گر گریه باشد رای من دریا ندارد پای من

با آتش سودای من گر اشک باید وای من


شمارهٔ ۸

ای دل آسایش ازین کلبه احزان مطلب

گوهر خوشدلی از کیسه دوران مطلب

ناف آهو ز دم شرزه انجر منیوش

نوشدارو ز فم افعی ثعبان مطلب

اختر بیهده رو را ره و هنجار مپرس

گنبد بی سروبن را سروسامان مطلب

دل گداز است فلک زو دل خوش چشم مدار

جان ربایست جهان زو مدد جان مطلب

لولوافشانی ازین اخضر معکوس مخواه

لاله رویائی ازین شوره بیابان مطلب

دولت انده خود دار و کم شادی گیر

با همه درد قناعت کن و درمان مطلب

روشنی از در این خانه شش رکن مجوی

راستی از خم این طاق نه ایوان مطلب

درد درمان طلبی صعب تراز درد کشی ست

در جهان گر خوشیئی هست مگر ترک خوشی ست

آخر ای چرخ به جز جور چه آید از تو

عمرکاهی و همه رنج فزاید از تو

عاشق فتنه ای و حامله حادثه ای

ای بسا بوالعجبی ها که بزاید از تو

بر سر انگشت کنی لعب چنین طرفه که عقل

به تحیر سرانگشت بخاید از تو

خنک آن جان که از آن پیش که توش بربائی

خویشتن را به تجلد برباید از تو

هردم از دور تو آن جور و جفا دارم چشم

که یکی زان به دو صد قرن نیاید از تو

پیر عقلم همه در خشت بدیداست از پیش

هر چه در آینه تقدیر نماید از تو

حل و عقد تو چو ز آنسوی دل ماست بگو

خود دل اندر تو که بندد که گشاید از تو

تن شکر خاکی و آتشکده جائی داری

جانستان آبی و خونخواره هوائی داری

آخر ای خاک دلت خون دلم چند خورد

تن ناپاک تو تا کی تن پاکان شکرد

تا دلارام من اندر جگرت جای گرفت

هر شبی ناله من گرده گردون بدرد

روضه ای در تو نهادند که از تبت او

خاک فخر آورد و آب خضر رشک برد

با چنین گوهر شایسته تر از جان عزیز

شرم باد آنکه به خواریت ازین پس سپرد

خون بود قطره هر ابر که بارد بر تو

ناله باشد دم آن باد که بر تو گذرد

خشک گردد نم کوثر چو ز تو یاد آرد

تر شود دیده خورشید چو در تو نگرد

روح چون با تو عجین گشت ازین پس خورشید

ذره ها از تو هوا گیرد و جانش شمرد

باری آن روی نکو را به وفا نیکودار

که گل تیره کند تربیت گل به بهار

در غمت ناله ز دل زارتر از زیر کنم

همچو مرغ سحری ناله شبگیر کنم

از دل پاک کنم بر سر خاک تو نثار

گهری از صدف دیده چو توفیر کنم

با تو در باختن سر چو نکردم تقصیر

بی تو در ریختن اشک چه تقصیر کنم

خم زلفت به کف آوردم و گفتم که مگر

چاره این دل دیوانه به زنجیر کنم

خاک خورد آن خم زنجیر وبدستم باد است

پس ازین با دل دیوانه چه تدبیر کنم

آنچه از درد تو بر جان من خسته دل است

من کجا شرح دهم پیش که تقریر کنم

از روان تو بسا شرم که من خواهم برد

گر پس از عهد تو روزی دو سه تاخیر کنم

تا ازین خسته تنم سوخته جانم برود

مهرت از سینه و نامت ز زبانم برود

یارب آن عارض زیبا و جمالت چون است

یارب آن طلعت خورشید مثالت چون است

ای چو جان پاک ز آسیب دل تیره خاک

آن تن پاک تر از آب زلالت چون است

ای سهی سرو در آن تخته سر وین تابوت

قامت چست چو نورسته نهالت چون است

ای فراقی شده در محنت شبهای دراز

دل خو کرده به ایام وصالت چون است

در فراقت به خیال تو قناعت کردم

خواب کو تا بنماید که خیالت چون است

دایم از طلعت میمونت نکو بودم فال

ای مه از اختر وارون شده فالت چون است

ما به درد تو به حالیم که بدخواه تو باد

خبری ده که تو خود چونی و حالت چون است

پای بر خاک نهادم چو تو بودی زبرش

چو تو در خاک شدی جای کنم فرق سرش

چند دل بر در امید نشانم بی تو

چند خون جگر از دیده چکانم بی تو

تو بدی جان جهانم به روان تو که نیست

رغبت جان و تمنای جهانم بی تو

به تن و جان و دل و دیده کشم بار بلات

تا دل و دیده و تن باشد و جانم بی تو

من ندانم که چگونه ست روانت بی من

دانم این مایه که من خسته روانم بی تو

مرغ بر اتش دیدستی و ماهی بر خاک

من دلخسته چنین دان که چنانم بی تو

در خیالم همه این بود که میرم پیشت

ظن نبردم که دگر زیست توانم بی تو

از روان تو بسی شرم که من خواهم برد

که پس از عهد تو روزی دو بمانم بی تو

انده و حسرت بیداد نهانیت خورم

با دریغ رخ زیبا و جوانیت خورم

فرخ آن روز که روشن به تو بد چشم سرم

خرم آن شب که به نزدیک تو بودی گذرم

گل عیشم چو بپژمرد در ایام فراق

بودی از عکس رخت لاله ستان بوم و برم

سر و بختم چو بیفتاد در این ماتم زار

رنگ نیلوفری آورد همه بام و درم

آن چه ایام طرب بد که چو پیش آمدمی

بیشتر بر رخ زیبات فتادی نظرم

وین چه روزیست سیه گشته که چون پیش آیم

بیشتر خاک ترا بینم چون درنگرم

چون یکی را ز جگر گوشه خود بینم زار

بر سر خاک تو گریان بگدازد جگرم

درد بی مادری افکند بدین خواریشان

آوخ از بی پدریشان که منت بر اثرم

رخ چون ماه تو در پرده میغ است دریغ

قد چون سرو تو در خاک دریغ است دریغ

گرچه بر آتش دل می زندم چشم آبی

آن نه آبیست که بنشاندم از دل تابی

اخگر سینه نه آن شعله خونین دارد

که فرو میرد ار از دیده چکد خونابی

گر چه صبرم مددی می دهد از هر نوعی

ور چه عقلم نسقی می نهد از هر بابی

این نه دردیست که دروی رسدش درمانی

وین نه بحریست که پیدا بودش پایابی

گوئی آن لذت ایام وصال من و تو

خود نبد هیچ وگر بود بگو بدخوابی

موج طوفان غمت بر سر من آتش ریخت

عمر نوح ار بودم بی تو ندارد آبی

تا بگویم غم دل با تو به خلوت خواهم

همچو زلف تو شبی همچو رخت مهتابی

سر و قدا که فکندت ز علو در پستی

ماه رویا چه رسیدت که زبان دربستی

غمگسارا توشدی باکه گسارم غم دل

راز دارا پس از اینم که بود محرم دل

ای بسا دم که برآورد دلم با تو به مهر

تو فرو رفتی و هم با تو فرو شد دم دل

تا برفتی ز بر من دلم از دست برفت

پس ازین ماتم جان دارم یا ماتم دل

دل و جانم زتو بی مونس و بادرد بماند

که تو هم محرم جان بودی و هم مرهم دل

نه عجب گر دل عالم نبود بی تو مرا

که ز درد تو ندانم خبر از عالم دل

با چنین درد که از طاقت دل بیش آمد

حاصل قصه همین است که گیرم کم دل

صحبت محکم ما را چو قضا باطل کرد

چه خطر دارد پس صحبت نامحکم دل

اثر مهر تو دارد دل شوریده هنوز

رقم چهر تو دارد ورق دیده هنوز

ای شده خرمن امید تو بر باد فنا

چونی از وحشت تنهائی این تیره فنا

مستمندان بلا را ز تو شد حادثه نو

دردمندان عنا را ز تو شد تازه عنا

سخت غبنی ست نگاری چو تو در خاک لحد

گلبنا لاله رخا سوسن آزاد منا

درد طلق از چه سبب چهره تو زر اندود

کیمیا وصلا اکسیر دما سیم تنا

تا تو پوشیده ای از دیده من در غم تو

نوحه من همه شد وااسفا واحزنا

قد چون تازه نهالت چو نهادم در خاک

چرخ گفت انتبها الله نباتاً حسنا

آتش قهر حق از غیرت وصل من و تو

سوخت یکباره روان و دل و جان و بدنا

آخر آن لفظ گهرزای دل آرایت کو

آخر آن طوطی گویای شکرخایت کو

در جهان کی دهدم دست نگاری چون تو

یا در آفاق کجا یابم یاری چون تو

چرخ مشاطه در آئینه خور نادیده

جلوه گر سروی و زیبنده نگاری چون تو

تا نهاده ست فلک دام مشبک نگرفت

دست صیاد قضا هیچ شکاری چون تو

دور این باغ نگونسار به صد فصل ربیع

ننماید به جهان تازه بهاری چون تو

انده انبه شد و اندوه در آن است که نیست

دل ما را دگر اندوهگذاری چون تو

لاله زاریست ز گلزار رخت خاک لحد

لاله زار است و حزین در غم زاری چون تو

ای مه و مهر در آن تیره مغاکت خوش باد

وی گل باد اجل یافته خاکت خوش باد


شمارهٔ ۹

ای که بر آینه از رخ صورت جان کرده‌ای

آب را از رخ محل صورت آسان کرده‌ای

خویشتن بینی مگر ای یار کاندر آینه

خویشتن‌بین گشته‌ای تا صورت جان کرده‌ای

چون نمی‌یارد کسی گل چیدن از رخسار تو

پس برای زینت خویش آن گلستان کرده‌ای

معجز است این نی که سحری آشکار آورده‌ای

کاندر آن صد سامری را بیش حیران کرده‌ای

عاشقان از درد و حسرت لب به دندان می‌گزند

تا تو در لب کام خضر از ناز پنهان کرده‌ای

خضر خطت تا قرین آب حیوان آمده‌ست

بس سکندر را کاسیر درد حرمان کرده‌ای

شد دلم چون گوی سرگردان میدان هوس

تا تو از عنبر به گرد ماه چوگان کرده‌ای

با چنین چوگان به قصد صد هزاران دل چو گوی

بر سر میدان حسن آهنگ جولان کرده‌ای

بر لبت خالیست همچون دانه‌ای کافکنده‌ای

بر رخت زلفی که دام صد مسلمان کرده‌ای

عاشقم اهل خراسان را بدان رغبت که تو

خویشتن را قبله اهل خراسان کرده‌ای

بس فروزان طلعتی چون شمع مانا یک شبی

خدمت خلوتگه دستور ایران کرده‌ای

عز دین طاهر که آثار کمالش ظاهر است

آنکه ذاتش همچو نام از کنج نقصان طاهر است


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۱

دلبند سمنبرست گلرفتارا

شیرین سخنا ماه شکر گفتارا!

هر چند که هیچ یاد ناری ما را

روز تو خجسته باد یارب یارا!


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۲

تا سایه فگند سرو آزاد بر آب

تا عکس گل شکفته افتاد بر آب

آب از هوس بهار دیوانه بماند

زنجیر نهاد ازین سبب باد بر آب


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۳

آن دل که همیشه در طرب داشت شتاب

وان دیده که بد رخ تو وی را محراب

در هجر تو ای نوش لب تلخ جواب

پروانه آتشست و پیمانه آب


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۴

اکنون که شد از دست من . . .

وصل تو که جان من بدو یافت طرب

جان من و تیمار فراقت همه روز

دست من و دامان خیالت همه شب


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۵

مه مژده دهد به عمر جاوید امشب

بربط بنهد ز دست ناهید امشب

العیش که بی زحمت مریخ و زحل

مهمان عطاردست خورشید امشب


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۶

در بزم تو گل با می سوری در ساخت

با باده و گل نرد طرب باید باخت

می بود گل از آه حسود تو فسرد

گل بود می از آتش تیغ تو گداخت


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۷

مرا اندیشه ات خون در جگر سوخت

تمنای وصالت مغز سر سوخت

خیالت آتشی در جام افروخت

که هست و نیستم در یکدگر سوخت


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۸

گل صبحدم از باد برآشفت و بریخت

با باد صبا حکایتی گفت و بریخت

بد عهدی عمر بین که گل در ده روز

سر بر زد و غنچه کرد و بشکفت و بریخت


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۹

دوش از چشمم سرشگ خون افزون ریخت

وین طرفه که درجام می گلگون ریخت

می خواست که خون به خون شوید چشمم

بنگر که بهانه کرد و خون در خون ریخت


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۱۰

ساقی ز صراحی می گلگون می ریخت

مطرب گه زخمه در مکنون می ریخت

فصاد و طبیب گشته بودند بهم

این نبض همی گرفت و آن خون می ریخت


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۱۱

کار دو جهان از دو محمد شد راست

وز سایه هر دو ملت و ملک بجاست

از دعوت او ضلالت و کفر بکاست

وز هیبت این، ظلم ز عالم برخاست


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۱۲

ای دل بنشین که یار بر خواهد خاست

در کار تو دوست وار بر خواهد خاست

از راه غباری که میان من و اوست

خوش باش که چون غبار بر خواهد خاست


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۱۳

بر من ز فراقت ار چه بیدادیهاست

دل را به شب از خیالت آزادیهاست

شاگردی تو مایه استادیهاست

شادم به غمت که در غمت شادیهاست


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۱۴

تن در غم تو همچو زه از کاستی است

واندر تو چو دامن همه ناراستی است

بر بسته شد از تو چو گریبان غم آنک

در عشق تو سر گشاده چون آستی است


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۱۵

شاها! تویی آنکه آسمان پایه تست

دین داری و شرع پروری مایه تست

ای سایه حق تو به عالم کس نیست

آسایش هر که هست در سایه تست


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۱۶

زین بیش مکن ریش که شد کارت سست

وین سستی کار تو ز فعل بد تست

گفتی غم من خور که تویی عاشق من

من عاشق تو نیم شرطم بفرست


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۱۷

دوش از چشمم سرشگ گلون ره جست

در جام شراب ریخت صد قطره نخست

زان ریختن سرشگ خون اندر جام

معلومم شد که خون به خون خواهد شست


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۱۸

هیچ کس را رنج خاطر در جهان حاصل مباد

وز فراق دوستان کار کسی مشکل مباد

هیچ رنجی نیست بر دل بتر از رنج فراق

هیچ کس را یارب این رنج از جهان بر دل مباد

عقل مردم کم شود در کار فرقت هر زمان

این چنین شربت نصیب مردم عاقل مباد

در بلا منزل گرفت آنکس که ماند اندر فراق

هیچ نازک طبع را اندر بلا منزل مباد

عمر را با رنج دل بی حاصلی حاصل شناس

عمر کس ار دشمنست ار دوست بی حاصل مباد

هر که او گوید فراق دوستان آسان بود

رنج فرقت از دل او یک نفس زایل مباد

از بد و نیک جهان غافل نشستن شرط نیست

هیچ عاقل از بد و نیک جهان غاقل مباد

از تصاریف زمان پای عزیزان در گل است

یارب از دست جهان پای کسی در گل مباد

هست عهدی تا به ما اندوه فرقت مایل است

انده فرقت ازین پس سوی ما مایل مباد


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۱۹

کس را فلک ز دست حوادث امان نداد

عنقاست داد او که ازو کس نشان نداد

مرغی که بی مراد بر این آشیان نشست

او را جز از مضیق زوال، آشیان نداد

بر شاخ عمر هیچ کسی غنچه ای ندید

کان غنچه را بهار به دست خزان نداد

فرسود عمر خلق بر امید سود او

وین ساده جز به مایه اصلی زیان نداد

برخوان او نواله خوش هست لیکن او

کس را ز خوان، نواله بجز استوان نداد

بس کس که کرد دیده خود خانی از سرشگ

کین نیلگون سپهر مرا ملک خان نداد

گو کیست کز سپهر نمی دید و خون نخورد؟

یا کیست کز زمانه جوی خورد و جان نداد؟

مسکین جهان چگونه دهد جامه ای کزان؟

یک ریشه نقش بند به دست جهان نداد

از صرف روزگار مجوی ای مجیر هان

چیزی که او به هیچ گرانمایه آن نداد


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۲۰

هر کو ز نژاد آدم افتاد

شادی به نصیب او کم افتاد

بنمای دلی که او درین دور

از صدمه غم مسلم افتاد

زخمی که زمانه بر دلم زد

افزون ز هزار مرهم افتاد

چون خوش بود ای عجب دل آنک؟

در یک سالش دو ماتم افتاد

قصه چکنم که ساغر غم؟

بر دست دلم دمادم افتاد

جان در عجب است و عقل عاجز

کین واقعه ها چه محکم افتاد

زان روز که رنج با دل ما

از نکبت دهر همدم افتاد

در دیده خوشدلی نمک ریخت

در قامت خرمی خم افتاد

نه لهو و نشاط با هم آمد

نه یکشبه عیش درهم افتاد

آری به مراد کم زند دم

آن کس که ز نسل آدم افتاد


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۲۱

جهان فتح من آخر به نوبهار رسد

نهال عیش من آخر به برگ و بار رسد

دلی که کوفته رنج و زخم خورد غم است

به عیش و عشرت بی حد و بی شمار رسد

امید هست کزین پس نوا و واله زیر

به بزم ما بدل ناله های زار رسد

اگر به خاطر هرکس ز گلستان جهان

گهی نسیم گل و گاه زخم خار رسد

چشیدایم بسی زخم خار، وقت آمد

که کار ما به گل لعل آبدار رسد

به عذر یک غم دل گیر کز زمانه رسید

نشاط و خرمی و کام دل، هزار رسد

ز خوش دلی و طرب دست باز نتوان داشت

اگر به خاطر ما گه گهی غبار رسد

ز چشم زخم فنا . . .

ز روزگار چنین غم به روزگار رسد

که گفت یا که؟ گمان برد کز زمانه به ما

غم بزرگ به یک سال در دو بار رسد

رسید موسم آن کز شرابخانه لطف

به دست ما مدد جام خوشگوار رسد

ز تاب دل به سر زلف تابدار رسیم

چو عاشقی که ز هجران به وصل یار رسد

به گوش ما بدل ناله های غمزدگان

حدیث و نکته چون در شاهوار رسد

طرب رسد ز پس غم چنانکه وقت خزان

نسیم کوکبه لطف نوبهار رسد

خروش بربط و بانگ سرود و ناله چنگ

ز بزم بر فلک سبز زر نگار رسد

طراز حاصل این جمله آن تواند بود

که سوی ما مدد لطف کردگار رسد


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۲۲

مدت انده ما زود به سر خواهد شد

وز دل ما غم و اندیشه بدر خواهد شد

کار شادی و فراغت به نوا خواهد شد

خانه وحشت و غم زیر و زبر خواهد شد

عیش ما گر چه بسی تلخ تر از حنظل بود

شکر کان حنظل ما همچو شکر خواهد شد

ساغر و باده ما هم به صفت هم به صفا

آب خشک ای عجب و آتش تر خواهد شد

هر کسی را که خبر شد ز غم و انده ما

از دل خرم ما زود خبر خواهد شد

همدم مجلس ما لهو و طرب خواهد بود

همره موکب ما فتح و ظفر خواهد شد

تیز غم را که چو شمشیر قضا کارگرست

سینه دشمن ما پیش سپر خواهد شد

گر چه ما را جگری داد جهان باکی نیست

قوت اعدا پس ازین خون جگر خواهد شد

کار ما ساخته تر از زر تو خواهد گشت

وز حسد شکل عدو شمشه زر خواهد شد

غم و شادی جهان را نبود هیچ ثبات

هر زمان حال وی از شکل، دگر خواهد شد

خوش برانیم و بدانیم بهر گونه که هست

راحت و محنت ایام به سر خواهد شد


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۲۳

ای دریغا کان همه شایسته یاران رفته اند

وان ستوده دوستان و دوستداران رفته اند

گر چه غم بد پیش ازین با غمگساران سهل بود

این زمان غم شد فزون کان غمگساران رفته اند

هست دوری کز ظریفان هیچ کس نامد پدید

وین عجب تر کز میانه صد هزاران رفته اند

باده خوردن لذتی با خود ندارد بعد ازین

کان حریفان ظریف باده خواران رفته اند

عشق بازی راحتی هم باز ندهد زان قبل

کان نکورویان و آن زیبا نگاران رفته اند

اندرین ده سال در عالم ز دور نه فلک

بس که هم شهزادگان هم شهریاران رفته اند

از که جویم راحتی چون ملک عالم غم گرفت؟

وز که خواهم باوری اکنون که یاراران رفته اند؟

زان عزیزانی که ما را دل بدیشان بود خوش

نام ماندست زان سبب کان نامداران رفته اند

عهد صحبت را نماند حق گزاری در جهان

کز جهان آن همدمان وان حق گزاران رفته اند

تیر باران حوادث می کند گردون مگر؟

کان کسان از نکبت آن تیرباران رفته اند


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۲۴

آن عزیزانی که با ما جام و ساغر داشتند

مهر ما از یکدلی با جان برابر داشتند

از بر ما وقت عشرت جام نوشین خواستند

وز پی ما روز کینه تیغ و خنجر داشتند

روز ما از خوشدلی چون مهر و ماه افروختند

بزم ما از همدمی پر شهد و شکر داشتند

از برای گوی و چوگان وز پی بزم و شکار

هر چه آن در خور بود موزون و در خور داشتند

هم به میدان یار بوده هم به مجلس همنفس

بهر آن کاسباب این هر دو میسر داشتند

ای بسا روزا که آن یاران همدم عیش ما

از خوشیهای جهان صد بار خوشتر داشتند

ای بسا شبها که از طبع لطیف و لظف خوش

بزم و جام ما بسان خلد و کوثر داشتند

تا نه بس دیر از قضای لایزالی یک به یک

ناگهان چشم از جهان و دل ز جان برداشتند

مهره عمر همه در ششدر قهر اوفتاد

راست گویی مهره دایم در مششدر داشتند

گر چه یاران حاصل اند امروز و همجنسان به دست

راست باید گفت ایشان رنگ دیگر داشتند


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۲۵

آنچه موی از جور با ما می کند

راست خواهی سخت رسوا می کند

چیست مقصودش که پیش از وقت خویش

از شب من صبح پیدا می کند

زرگر ایام در بازار عمر

مشگ ما را سیم سیما می کند

مردمان قصد کسان پنهان کنند

موی من قصد آشکارا می کند

روزگار از زحمت موی سپید

این سیاهی بین که با ما می کند

آمد و بنشست با روی سپید

در همه عالم چنینها می کند

من چه بد کردم که او هر ساعتی؟

با من آن بد را مکافا می کند

من جوان تازه و پیری مرا

قصدهای بی محابا می کند

هر چه کرد ایام اگر بر جای بود

این یکی باری نه بر جا می کند

دور گردون را گناهی نیز نیست

کین قضای حق تعالی می کند


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۲۶

هر دوست که اختیار ما بود

واندر بد و نیک یار ما بود

از غایت لطف و مهربانی

غمخواره و حق گزار ما بود

از طبع لطیف و طلعت خوب

در فصل خزان بهار ما بود

ما خرم و خوش به صحبت او

او شاد به روزگار ما بود

در هر کاری که باز جستیم

دیدیم که دوستدار ما بود

وز صحبت هر یکی ازیشان

شادی همه شب شکار ما بود

وز همدمی و صفای هر یک

در عشرت کار کار ما بود

رفتند چنانکه هر یکی را

غم در دل بی قرار ما بود

کردیم شمار چون بدیدیم

این حال نه در شمار ما بود

چون غم نخوریم چون شد از دست؟

هر دوست که غمگسار ما بود


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۲۷

شکست دور سپهرم به پایمال زحیر

بریخت خون جوانیم غبن عالم پیر

همی نفر نفر آید بلا به منزل من

ازین نفر نفر ای دوستان نفیر نفیر

چو چرخ بی سر و پایم چو خاک بی دل و زور

ز خاک دیر نشین و ز چرخ زود مسیر

فلک به تعزیت عمر من درین ماتم

قبای ساده مرکز فرو زده است به قیر

غبار رکضت این ابلق سوار او بار

ببرد خواب و قرارم ز دیدگان قریر

مرا چو صبح نخستین زبان ببست فلک

چگونه حال دل خویشتن کنم تقریر؟

مرا به صنعت اکسیر در تبه شد دل

اگر چه آفت مغزست صنعت اکسیر

عجب شتر دلم از روزگار اشتر فعل

که ریش گاو گرفتم درین خراس زحیر

چو من سلیم مزاجی شکسته دل نه رواست

درین خرابه که یک یوسف است و پنجه پیر

چمانه فلک از صفو خرمی است تهی

خزانه زمی از نقد مردمی است فقیر

پیاز وار به شمشیر هجر مثله شوند

اگر دو دست به یک پیراهن برند چو سیر

مخالفان لجوجند در ولایت طبع

به کاو کاو زمین و هوا و آب و اثیر

چو در سرای خلافی ره وفاق مجوی

چو در ولایت خصمی رفیق و دوست مگیر

زمانه را سر تعذیب تست ساخته باش

که از دو طرف عذارت پدید شد دو نذیر

درین خیال بدین روزها همی دارم

به تنگ و تیر تفکر دماغ را تقطیر


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۲۸

نیک رنجورم ز رنج آتش فشان فراق

سخت خاطر خسته ام از دست دستان فراق

نیست روزی تا ز فرقت بر دل ما نیست غم

آنچ ما را هست بر دل باد بر جان فراق

درد بی درمان فراق آمد وزین معلوم نیست

هیچ صاحب درد را فی الجمله درمان فراق

خلق سرگردان بود چون گوی تا دور فلک

گوی غم باشد درافگنده به میدان فراق

نیست شفقت با فراق البته گویی زآسمان

آیت شفقت نیامد هیچ در شان فراق

میزبانی بس ترش روی آمد الحق زانکه نیست

لقمه ای جز استخوان غصه بر خوان فراق

نیک بخت و روز به آن کس بود کز آسمان

بر نیاید نام او روزی ز دیوان فراق

اتفاق است اینک گر صد ره بجویند از قیاس

گوهری بیرون نیاید جز غم از کان فراق

یارب آخر چند خواهد کرد جور روزگار؟

بر دل خلق جهان این تیرباران فراق

کی بود گویی که بینم من ز دوران فلک؟

چون فراغت از جهان گم گشته دوران فراق

نقدهای عیش را یک یک جدا بر سخته ام

کمتر از کم باز می‌خواند به دیوان فراق


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۲۹

نیست روزی که نیستم دلتنگ

از چه از آسمان آینه رنگ؟

رخت محنت نهم به منزل عیش

زانکه شد بارگیر شادی لنگ

دل من کز صفا چو آینه بود

یافت از فرقت عزیزان زنگ

از تو پرسم چگونه دارد دل

ور بود آفریده ز آهن و سنگ

طاقت غصه های پشتا پشت

قوت زخمهای رنگارنگ

آنچه در دل غم فراق کند

نکند صد هزار تیر خدنگ

نکنم عیش از آنکه خوش نبود

عیش های فراخ با دل تنگ

چون فراغت ز چنگ شد بیرون

زشت باشد فغان و ناله چنگ

نکبت پار و غصه امسال

که همی داشت سوی من آهنگ

ریخت از روی عیش رونق و آب

برد از کار دل طراوت و رنگ

کم کند تکیه بر جهان دو روی

هر که عاقل بود به صلح و به جنگ

زانکه با اهل روزگار او

حیله روبه است و خوی پلنگ

دل من کی بود به رنج سزا؟

در سزا کی بود به کام نهنگ؟

از جهان غم به من چگونه فتاد؟

نه جهان تنگ شد چو حلقه تنگ؟

بر خدای اعتماد آن دارم

که دهد شهد اگر چه داد شرنگ

چون رسیدست رنج دل به شتاب

مرکب خرمی رسد به درنگ


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۳۰

در دستبرد نظم، ز دوران گزینه ام

گردون به صد قران ننماید قرینه ام

من خضرخان تاج دهم در جهان نطق

خضرست رشگ خورده لفظ کمینه ام

سیمرغ فارغم که نه دانه خورم نه آب

ایمه چه دانه نی بچه مرغ دینه ام؟

یا خود نداشت حوصله دهر زقه ام

حاصل نشد ز خرمن ایام چینه ام

در خاک نقد دفن کنند ای شگفت و هست

در آب طبع نقد معانی دفینه ام

صد جام جم کند ز من این چرخ شیشه رنگ

گر بشکند به سنگ جفا آبگینه ام

گردون مجو برو که مرا دل پر است ازو

گندم صفت شکافت ازین غصه سینه ام

دید آسمان مرا گهر اندر زبان چو تیغ

با تیغ قهر بدگهر آمد به کینه ام

آن را مبین که موج بلا از سرم گذشت

این بین که ماند بر سر خشکی سفینه ام

در بر گرفته اشک چو خط بر پیاله ام

دل خون شده زرشگ چو می در قنینه ام

هر شب نه از کلیچه مه پاره ای کم است

آن می خورم که بیش نماند هزینه ام

چون ماه کاست بشکنم از بهر نان روز

گر قرص آفتاب بود در خزینه ام

داند جهان که من که مجیر بلا کشم

هر چند پایمال شدم سرسری نه ام


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۳۱

هیچ وفایی ز روزگار ندیدم

هیچ میی خالی از خمار ندیدم

چیده ام از باغ روزگار بسی گل

لیک بجز در میانه خار ندیدم

جُرعه راحت که خورد تا پس از آن من؟

بر سر خاکش چو جَرعه، خوار ندیدم

از خُم ایام کاولش همه دُردست

شربتی از عیش خوشگوار ندیدم

راحت دل گفته اند هست درین عهد

این همه گفتند و هیچ بار ندیدم

همنفسان رفته اند و در غم ایشان

راحتی از هیچ غمگسار ندیدم

بس که شمردم شمار عمر به صد دست

یک نفس خوش در آن شمار ندیدم

دم نزدم با کسی به وصل که در پی

بر دل خویش از فراق بار ندیدم

فرقت اگر فی المثل چو بحر محیط است

تا منم، آن بحر را کنار ندیدم

لذت ایام من به صد نرسد لیک

غصه ایام کم از هزار ندیدم

نه من تنها ز روزگار دل آشوب

کار طرب نیک برقرار ندیدم

تا منم اندر زمانه هیچ کسی را

شادی و راحت ز روزگار ندیدم

عیش بهارست و بی خزان به جهان در

هیچ نسیمی ز نو بهار ندیدم

جمله بدیدم سرای عمر و لیکن

هیچ بنا در وی استوار ندیدم

کار کسی، راست بر مراد دل او

در خم نه سقف زرنگار ندیدم

عاقبة الامر تکیه گاه سلامت

بهتر از الطاف کردگار ندیدم


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۳۲

مرا با آنکه با اقبال و با دولت سری دارم

ز عالم نگذرد روزی که از عالم نیازارم

به من بر نگذرد روزی که از تشویش و رنج دل

نه از جنسی اثر بینم نه از عیشی خبر دارم

مرا چون رفته اند از دست یاران و عزیزان هم

اگر رنجور دل باشم به رنج دل سزاوارم

ز دولت هر چه باید داد لیک از غم نکرد ایمن

چه سود ار گل دهد زین سو چو زان سو می نهد خارم؟

زهر بد کز جهان زاید فراق دوستا بتر

ز رنج فرقت ایشان من از انده گرانبارم

فراق آن و رنج این مرا نگذارد آسوده

که تا روزی به شرط خویش حق عیش بگزارم

اگر چه غصه ها بینم ز گردون آه می نکنم

بدان تا هر گرانجانی نگوید من سکبسارم

دلی خوش گر کسی جایی فروشد در همه عالم

منم آن کس که آن دل را به جان و دل خریدارم

به همدم خوش بود عشرت چو حاصل نیست این معنی

دمی ناخوش نهد هر ساعتی ایام دربارم

جهان دیرست تا دارد جفا بر طبع مستولی

اگر انصاف خواهم زو پس از انصاف بیزارم


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۳۳

گفتم که به زیرکی تمامم

شاید که خرد بود غلامم

هر چند که توسن است گردون

از دانش من شدست رامم

از جهد و کفایت من است این

کز چرخ بر آمدست کامم

وز غایت عقل و کاردانی

انگشت نمای خاص و عامم

شاید که بدین گمان که بردم

توبیخ کنند بر دوامم

امروز چو روز روشنم شد

کاندر همه کار ناتمامم

گر دعوی پختگی کنم باز

مپذیر که من هنوز خامم

هر چند که مرغ زیرک آمد

بر خاتم روزگار نامم

شک نیست که مرغ زیرکم زانک

افتاده به پای خود به دامم

بر دانش خود چو تکیه کردم

زان از می غم پرست جامم

هم فضل خدای به که گیرد

از روی کرم در اهتمامم


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۳۴

منم آنکس که شادی را سر و کاری نمی بینم

به عالم خوشدلی را روز بازاری نمی بینم

درختی طرفه شد عالم که من چندانکه می جویم

بجز اندوه و اندیشه برو باری نمی بینم

جوانی گلستان خرم و تازه است و من هرگز

گلی زین گلستان تازه بی خاری نمی بینم

درین دوران دل خرم بدان آوازه می ماند

کزو جز نام و آوازه من آثاری نمی بینم

دلی آزاد وقتی خوش نه روزی بلکه یک ساعت

به عالم گر کسی دیدست من باری نمی بینم

کدامین روز کزد گردون سیه میغی نمی خیزد؟

کدامین شب که ایام آزاری نمی بینم؟

زاسباب طرب در طبع جز وحشت نمی یابم

ز انواع فرح بر دل بجز باری نمی بینم

فلک از پار تا امسال با من تند شد زآنسان

کزو هر لحظه جز رنجی و آزاری نمی بینم

چه سود ار کار من هر روز بالا بیشتر گیرد؟

چو من خود را به وقت عیش بر کاری نمی بینم

عزیزان رفته اند از چشم و غمشان مانده اندر دل

به غم خوردن ز خود بهتر سزاواری نمی بینم

نگهدارم درین حالت مگر هم لطف حق گردد؟

که من بهتر ز لطف حق نگهداری نمی بینم


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۳۵

ما را که سر آمد جهانیم

وز دولت و ملک داستانیم

فرمانده خطه زمینیم

آرایش چهره زمانیم

بنگر که چگونه در زمانه

رنجور فراق دوستانیم

نی هیچ به کام خوش نشینیم

نی آتش دل فرو نشانیم

با این همه کز جلالت و قدر

انگشت نمای این و آنیم

گر گوی زنیم و اسب تازیم

ور باده خوریم و عیش رانیم

نه راحت آن و این بیابیم

نه لذت این و آن بدانیم

هر چند که کامران عصریم

هر چند که خسرو جهانیم

هر چند که از بزرگواری

بر قمه هفت آسمانیم

با غصه و فرقت عزیزان

جز نامه غمگنان نخوانیم

تا یاران از میانه رفتند

حقا که ز عیش بر کرانیم

اندر سر ما نشان پیری

زان نیست که پیر و ناتوانیم

غم موی سپید کرد اگر نی

داند همه کس که ما جوانیم

با این همه هم امیدواریم

کز لطف خدای درنمانیم


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۳۶

خرمی رو در کشیدست از جهان

وز میان برداشت انصاف آسمان

عیش را لذت نماند چون برفت

خرمی از دست و انصاف از میان

نیست در شش گوشه عالم دلی

کو بود از صدمه غم در امان

ربع خاکی سر به سر وحشت گرفت

کس ز آسایش نمی یابد نشان

هیچ کس را دل ز غم آزاد نیست

در جهان از پادشه تا پاسبان

یا فراغت در جهان هرگز نبود

یا ز چشم ما شدست اکنون نهان

یک نسیم نوبهاری بر که جست؟

کو نشد آشفته از باد خزان

دست بر سر مانده اند از دست غم

نیک و بد، مرد و زن و پیر و جوان

از همه رنجی که در عالم بود

نیست بدتر از فراق دوستان

قصد دل دارند هم غمها ولیک

می کند درد عزیزان قصد جان

بر حقم با این همه رنج فراق

گر کنم از گردش گردون فغان

غصه ها دارم من از فرقت چنانک

در همه عالم نگنجد شرح آن

صبر، یزدان می دهد ورنه به جهد

با چنین غم صبر کردن چون توان؟


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۳۷

گلی کو کزان رنج خاری نیابی؟

میی کو کزان می خماری نیابی؟

به دشت جهان هر نفس عاشقان را

غم آید ولی غمگساری نیابی

ازین رهروان گر کسی برشماری

وزان حاصل الا شماری نیابی

مگر کار اهل عدم دارد ار نه؟

ازین جمع نا اهل کاری نیابی

اگر سقف گردون فرود آید از پا

بجز بر سر سوگواری نیابی

نگر گر میان جهان به نگردد

ز دریای غم بر کناری نیابی

مجیر از تو کار جهان برنگردد

که از سبزه‌ای نو بهاری نیابی


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۳۸

گر به عالم درد فرقت را همی درمان بدی

آنچه دشوارست بر ما از فراق آسان بدی

بیشتر دلها تواند خورد اندوه فراق

راحتی بودی اگر دلها همه یکسان بدی

ور نبودی تلخی فرقت پس از روز وصال

آدمی اندر وصال دوستان سلطان بدی

در جهان کس نیست کو داغی ندارد از فراق

کاج فرقت را هزاران داغ دل بر جان بدی

گر بدیدی زانچه من دیدم ز فرقت صد یکی

کوه خارا از تحمل عاجز و حیران بدی

کاج از درد عزیان شربتی خوردی فلک

تا زمین را از فغانش هر زمان افغان بدی

گر مرا از رفتگان غم نیستی بر جان و دل

پای من از خرمی بر تارک کیوان بدی

بر دل من غصه ها از فرقت ایشان نشست

غصه کی بودی مرا گر نه غم ایشان بدی؟

ور نه زین میدان خاکی گوی بردندی برون

گوی من با خرمی پیوست در میدان بدی

چنبر گردون ز هم بگسستمی از رنج دل

گر مرا یک روز بر گردون دون قزمان یدی

نیست از روی خرد این درد را درمان پدید

آه خوش بودی اگر این درد را درمان بدی

زخم پشتا پشت بر دل باز خورد از غم مرا

نیک بشکستی ازین غم گر همه سندان بدی

فضل ایزد داشت ما را اندرین انده صبور

صعب بودی گر نه فضل و رحمت یزدان بدی


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۳۹

حاصل روزگار می بینی

غم بی غمگسار می بینی

تا به بوی گلی برآسایند

این همه زخم خار می بینی

گرد عالم بر آی تا کس را

راحتی برقرار می بینی؟

زان ظریفان که پیش ازین بودند

یکی از صد هزار می بینی؟

در نگر تا ز قصرهای خراب

یک بنا استوار می بینی!

تا تو در عالمی و از عالم

نیک و بد بی شمار می بینی

کرمی از زمانه می شنوی؟

لطفی از روزگار می بینی؟

به میان هزار دشمن در

دوستی حق گزار می بینی؟

زان عزیزان که از میان رفتند

جز غم اندر کنار می بینی؟

بی حریفان و دوستان عزیز

گر چه صد گونه کار می بینی

راحتی از شراب می بایی؟

لذتی از شکار می بینی؟

باده عیش ناچشیده دمی

رنجهای خمار می بینی!

همه از کردگار باید دید

هر چه از روزگار می بینی


مجیرالدین بیلقانی

شمارهٔ ۴۰

چه وقت موی سیپدست روز برنایی

چه روز زحمت پیری است وقت زیبایی

مرا که اول عهد جوانی امروزست

شبم چو روز همی گردد اینت رسوایی!

رواست کز پی موی سیاه دل تنگم

که در میان سیاهی است نور بینایی

تو ای زمانه چه دیدی در آنکه پیش از وقت؟

عبیر بر سر کافور تازه اندایی

تو ای سپید موی! از خدای شرمی دار

نه وقت تست که تو از کمین برون آیی

مرا بنفشه چو نورسته است هم شاید

گرم بنفشه به برگ سمن نیالایی

اگر چه موی سیاه و سپید هر دو یکی است

مرا که فارغم از تازگی و برنایی

ولیک خوش نبود کز سپید کاری خویش

ز ظلم موی سپیدم به خلق بنمایی