kaan39/turkish-wikipedia-dataset huggingface dataset:
Birinci Balkan Savaşı başladığı sırada Hasan Tahsin Paşa Selanik'teki 8. Geçici Kolordu Komutanı olarak görev yapmaktaydı. Kendisi köken olarak bir jandarma komutanı olup esasında o bölgedeki orduyu yönetmeye yetecek bilgi ve kabiliyeti de yoktu.Buna rağmen ordu komutası bu paşaya verilmiştir. Dahası savaşta esas ilk hedef olarak Selanik ve mümkünse Manastır'ı ele geçirmeyi hedefleyen Yunanlar da esas olarak Epir cephesinin aksine ordu kuvvetlerinin çoğunu burada konumlandırmıştır. Öyle ki Prens Konstantin komutasındaki Teselya ordusu denen Yunan kuvvetleri 100.000 kadar askere sahipken paşanın ordusu ise 30-40.000 civarına ancak ulaşıyordu. Yunan Teselya ordusu Osmanlı kuvvetlerine karşı güneyden Selanik şehrine ilerlemeye başladı. Sarantaporon, Vardar muharebelerinde Hasan Tahsin Paşa'nın birlikleri yenildi. Bir kısım top, malzemede Yunan eline geçti. Tahsin Paşa, 22. Tümen'in kalıntılarından, 1.Anadolu redif tümeninden ve V. Kolordu'dan bir kısım birlikler olmak üzere, toplam 30.000 civarı asker ve yalnızca 30 topla direnmeye Yunan'ı tekrar durdurmaya çalıştıysa da 2-3 Kasım tarihlerindeki Yenice Muharebesi'nde de yenildi. Kuzeydoğu'dan da 7. Bulgar Tümeni'nin Selanik'e yaklaşması üzerine kendisi şehri ev ev savunmak yerine Yunan komutanlarıyla şehrin teslim için görüşmelere başladı. 8 Kasım [E.U. 26 Ekim] 1912'de Selanik'i ve 26.000 Osmanlı askerini Yunan ordusuna teslim etti, bu komutanın şehri teslimi çeşitli tarihçilerce basiretsizlik ve ihanet olarak değerlendirilmektedir. Neticede bu cephenin kapanmasi ile Yunanlar boşta kalan Teselya ordu birliklerini Osmanlı Yanya kolordusu üzerine sevk ettiler, Osmanlı Yanya kolordusu iyice zora düştü. Yanya'nın Yunanlar'ın eline geçmesi de iyice kolaylaştı.
Bu devletlerin savaş ilanında, Balkanları koruyacak büyük bir Osmanlı ordusu bulunmuyordu. Böylece güçsüz ve küçük ordulara karşı birçok zafer kazandılar. Bulgarlar, yönünü doğuya yöneltti ve Trakya'nın önemli kısmını işgal etti. Sırplar; Priştine, Üsküp ve Manastır'ı; Yunanlar ise Serfice, Selânik, Bozcaada, Limni, Sakız ve Midilli adalarını kolayca işgal etti. Sırplar ve Karadağlılar ise Arnavutluk'u paylaştılar. Osmanlı ordusu, bu yenilgilere karşı önemli bir savunmada bulunamıyordu.
Uğranılan bu ağır yenilgiler üzerine Bâb-ı Âli, barış istedi ve Londra Konferansı düzenlendi. Bu konferans ile Osmanlı Devleti büyük bir kayba uğruyordu.
Yapılan bu konferans ile, Osmanlı Devleti büyük bir kayba uğradı. Bu kayıp şöyledir:
Osmanlı İmparatorluğu'nun savaş sonrası Avrupa'da kalan toprağı 26.000 km² idi. Avrupa'daki toprakların %83'ü ve nüfusun %69'u kaybedildi. Ayrıca On İki Ada, Ege Adaları ve Girit kaybedildi. Balkan Devletlerinin, bu toprak kazancı ile nüfusları, önemli oranda arttı. Bu devletlerden, Yunanistan, en çok toprak kazanan devlet olurken, en az toprak kazanan devlet ise Karadağ oldu. Bu savaş sonucunda, Kırklareli'ye kadar olan tüm topraklar kaybedildi. Ancak, bu toprak dağıtımında birçok devlet birbirine düştü. Nedeni ise; toprak paylaşımının adaletsizliği bahane edildi. Bu nedenle, II. Balkan Savaşı başladı.
İkinci Balkan Savaşı (Rumence: Al doilea război balcanic, Sırpça: Други балкански рат, Drugi balkanski rat, Yunanca: Δεύτερος Βαλκανικός Πόλεμος, Devteros Valkanikós Pólemos, Bulgarca: Междусъюзническата война, Mezhdusayuznicheskata voyna) I. Balkan Savaşı'na katılan devletlerin, Yunanistan Krallığı, Bulgaristan Krallığı, Karadağ Krallığı, Arnavutluk Krallığı, Sırbistan Krallığı, Osmanlı İmparatorluğu ve sonradan katılan Romanya Krallığı'nın aralarında yaptıkları savaşlardır. Bu savaş ile Edirne ve Kırklareli, Osmanlı'nın eline geçmiştir. Londra Konferansı'nın hükümleri kısmen değişmiştir.
Birinci Balkan Savaşı Ekim 1912’de başladı ve Balkan İttifakı’nı oluşturan Bulgaristan, Sırbistan, Karadağ ve Yunanistan kısa sürede Osmanlı İmparatorluğu’nu Rumeli’deki topraklarının büyük bölümünden (İstanbul, Tekirdağ ve Gelibolu hariç) çıkardı. Arnavutluk, Makedonya, Sancak ve Trakya kaybedildi. Osmanlı İmparatorluğu yalnızca Doğu Trakya’yı elinde tutabildi. 30 Mayıs 1913’te imzalanan Londra Antlaşması ile Midye–Enez hattının batısındaki topraklar resmen Osmanlı’dan alınarak Balkan devletlerine bırakıldı ve Arnavutluk’un bağımsızlığı kabul edildi.
Ancak Birinci Balkan Savaşları’nın galip ülkeleri arasında kısa sürede ciddi anlaşmazlıklar ortaya çıktı. En büyük ihtilaf, Makedonya’nın paylaşımı konusunda yaşandı. Savaş öncesinde Bulgaristan ile Sırbistan arasında imzalanan gizli anlaşmaya göre, bölge iki devlet arasında paylaştırılacak, tartışmalı alanlar ise Rus İmparatorluğu’nun hakemliğine bırakılacaktı. Fakat Sırbistan, savaş sırasında anlaşmada öngörülenden daha geniş bir alanı ele geçirerek Bitola–Gevgelija hattına kadar ilerledi. Aynı dönemde Yunanistan da Selanik’i alarak kuzeye doğru genişledi ve Sırbistan ile Makedonya’da ortak bir sınır kurdu. Bulgaristan bu gelişmeler sonucunda savaş öncesi anlaşmalarla kendine bırakılan Vardar Makedonyası için ısrarcı oldu.
Sırpların, halihazırda savaş sonrasında ilhak etmeye hazırlandıkları Arnavutluk büyük güçlerin baskısıyla bağımsızlık elde ettiği için Sırplar Makedonya’dan da çekilmeye yanaşmadı. Bu durum Osmanlı’ya karşı tesis edilen Bulgar-Sırp ittifakını fiilen sona erdirdi. Haziran 1913’e gelindiğinde iki ülke arasında sınır hattında sıcak çatışmalar başladı. Sırbistan, Bulgaristan’ın artan taleplerine karşı Makedonya’nın güney kısmını ilhak etmiş Yunanistan’la gizli bir savunma antlaşması imzalayarak kendi konumunu güçlendirdi. Aynı dönemde Bulgaristan’ın Romanya ile Silistre konusunda da kriz yaşaması ülkeyi daha da yalnızlaştırdı. Böylece Balkan ittifakının parçalanması ve Bulgaristan’a karşı yeni bir savaşın çıkması kaçınılmaz hâle geldi.
Birinci Balkan Savaşı sonrasında Bulgaristan, 1878’de imzalanan ancak Berlin Antlaşması’nın kabul edilmesiyle uygulanmayan Büyük Bulgaristan’ın kurulduğu Ayastefanos Antlaşması’nda öngörülen sınırlarından da öteye geçen hedefler belirledi. Çar Ferdinand ve askerî komuta kademesi, Edirne’nin alınmasını yeterli görmeyerek İstanbul’u ele geçirip imparatorluk tacı giyme hayali kuruyordu. Ancak bu “maksimalist” beklentiler hem diplomatik hem de askeri açıdan gerçekçi değildi.
Bulgaristan bu maksimalist hedefler doğrultusunda, 1913’te Edirne’yi ele geçirmiş olsa da İstanbul’u almak amacıyla giriştiği Birinci ve İkinci Çatalca Muharebelerinde bozguna uğradı. Bu yenilgiler, Çar Ferdinand’ın “İstanbul’da imparatorluk tacı giyme” hayalini boşa çıkardı. Üstelik Trakya’daki cepheye aşırı yoğunlaşılması, Makedonya’daki konumun zayıflamasına yol açtı ve Selanik dâhil önemli bölgeler Sırbistan ve Yunanistan’ın kontrolüne geçti. Bu durum Bulgar askeri ve siyasi çevrelerinde “eski müttefiklere karşı yeni bir savaş” fikrini güçlendirdi.
Buna paralel olarak Bulgaristan, kuzeyde Romanya ile Dobruca sınırı, doğuda Osmanlı İmparatorluğu ile Trakya, batıda Sırbistan ile Makedonya, güneyde ise Yunanistan ile Selanik ve çevresi nedeniyle aynı anda çok sayıda cephede sorun yaşıyordu. Özellikle Romanya, Bulgaristan’ın büyümesinden rahatsızdı ve yeni bir Balkan savaşında tarafsız kalmayacağı uyarısında bulundu. Osmanlı Devleti de Trakya’yı kaybetmeyi kabullenmemişti.
Rusya bu gelişmeler ışığında, Balkan ittifakının dağılmasını istemediği için devreye girdi. Çar II. Nikolay, Haziran 1913’te Bulgar ve Sırp hükümdarlara hakemlik teklifinde bulundu. Ancak Sırbistan, Arnavutluk’un kaybı karşısında anlaşmanın yeniden gözden geçirilmesini isterken, Bulgaristan ise aşırı şartlar ileri sürdü. Bu durum Rusya’nın arabuluculuk girişimini başarısız kıldı ve 1902’den beri süregelen Bulgaristan–Rusya ittifakı iptal edildi. Bulgaristan ayrıca Romanya ile Silistre konusunda yaptığı son anlaşmaya da uymayarak Petersburg’un tepkisini artırdı.
İç siyasette ise savaş karşıtı Başbakan Geshov’un yerine, Rusya yanlısı ama daha sert çizgide olan Stoyan Danev geçti. Bu değişim, yeni bir çatışmaya girme kararını kolaylaştırdı. Çar Ferdinand’ın çekincelerine rağmen, Sofya’daki askeri ve siyasi çevreler, Sırbistan ve Yunanistan’a saldırılması gerektiği görüşünü savundu.
Sonunda 16 Haziran 1913’te Bulgar Genelkurmayı, hükümete danışmaksızın ve resmî savaş ilanı yapılmadan Sırp ve Yunan mevzilerine ani bir saldırı başlattı. Bu saldırı, İkinci Balkan Savaşı’nın fiilen başlangıcıydı. Bulgar planına göre Vardar Ovası’nda Sırp ordusu kısa sürede imha edilecek, ardından Yunanistan üzerine yoğunlaşılacaktı. Ancak Bulgar komutası, olası bir Osmanlı ya da Rumen müdahalesi ihtimalini göz ardı etmişti.
Çatışma Bulgar ani saldırısıyla 29 Haziran 1913’te resmen başladı. Bulgar komuta planı, merkezî taarruzla Sırp ordusunu Vardar platosunda çökertip kuzeye doğru ilerlemeyi, Sırp ordusunun yarısı büyüklüğünde olan Yunan cephelerine karşı ise en kötü senaryoda Sırp cephesi bitene kadar sınırlı ilerleme hedefliyordu, fakat harekâtın açılış günlerinde sadece bazı Bulgar orduları ilerleme sağlayabildi. İlk günlerdeki sınırlı ilerlemeler ve hızla gelişen karşı taarruzlar, planlanan hızlı Bulgar hızlı zaferi beklentilerini boşa çıkardı.
Bulgaristan’ın 2. Ordusu, General İvanov komutasında, Mayıs 1913’ten itibaren Güney Makedonya’da konuşlanmıştı. Edirne Kuşatmasında tecrübe kazanmış bu ordu, görece güçlü kabul edilse de, bünyesinde yer alan Drama ve Serez tugayları gibi birlikler aslında eğitimsiz yerel milislerden oluşmaktaydı. Bulgar kaynakları 80.000 civarında asker bildirirken, Yunan tarafı Bulgar ordusu için bu sayıyı 100.000’in üzerinde göstermekteydi.
Buna karşılık Yunan ordusu, Kral Konstantin’in bizzat başında olduğu sekiz piyade tümeni ve bir süvari tugayıyla (yaklaşık 118.000 asker ve 176 top) Selanik yönünde savunmaya geçmişti. Bulgarlar, 26 Haziran’da genel taarruz emri alarak Selanik üzerine yürümeye başladı. Ancak 29 Haziran’da Yunan karargâhı karşı taarruza geçti. Kılkış ve Lachanas’daki şiddetli çarpışmalarda Yunan ordusu ağır kayıplar vermesine rağmen Bulgar mevzilerini ele geçirdi. Aynı günlerde Yunan 7. Tümeni Serez’i, 1. ve 6. tümenler ise Lachanas’ı aldı.
Bu yenilgi, Bulgar 2. Ordusu için savaşın en ağır darbesi oldu. Yaklaşık 7.000 ölü, 6.000’den fazla esir ve 130’dan fazla top kaybedildi. Yunan ordusu da 8.700 civarında zayiat verdi. Bulgar birlikleri geri çekilirken Demirhisar, Nigrita ve Doxato gibi şehirleri ateşe verdi. Bu sırada Yunan Evzon birlikleri Gevgeli’yi, ardından Doyran’ı aldı ve Bulgarların geri çekilme hattını tehdit etti. 5 Temmuz’da Dojran düştü, fakat Bulgar ordusu Struma geçidi üzerinden geri çekilmeyi başardı.
Temmuz ortasına gelindiğinde Yunan ordusu Bulgaristan sınırına dayanmış, ayrıca donanmanın desteğiyle Kavala ve Dedeağaç gibi Birinci Balkan Savaşında Bulgaristan’ın işgal ettiği şehirlere çıkarma yaparak Batı Trakya’yı da ele geçirmişti. Böylece Bulgaristan’ın Ege Denizi ile bağlantısı tamamen kesildi.
Sırplarla Bulgarlar arasındaki asıl çatışmalar 29-30 Haziran’da başladı. Bulgaristan’ın 4. Ordusu, Makedonya’nın kuzeyinde Zletovska hattında 1. ve 3. Sırp ordularıyla çarpıştı. İlk günlerdeki karışıklık Bulgarlar için ağır sonuçlar doğurdu. 1–3 Temmuz arasında 7. Bulgar Tümeni neredeyse çatışmaya girmeden Sırplar tarafından ele geçirildi.
Çatışmalar Bregalnica nehri boyunca sürdü ve 8 Temmuz’da Bulgarlar ağır bir yenilgi aldı. Sırplar, Makedonya’da ilerlemeye devam etti. Bulgarlar ise kuzeyde Pirot yönünde harekete geçerek Sırp kuvvetlerinin bir kısmını bu bölgeye bölmeyi başardı. Bu sayede Makedonya’daki Bulgar hatlarının tamamen çökmesi önlendi.
13 Temmuz’da General Mihail Savov, 4. ve 5. Bulgar ordularının komutasını üstlendi. Bulgarlar Kalimanci köyü civarında güçlü savunma hatları kurdu. 18 Temmuz’da Sırp 3. Ordusu büyük bir saldırı başlattıysa da Bulgar topçuları saldırıyı durdurdu. Kalimanci Muharebesi, Bulgarlar için bir savunma başarısı sayıldı; Sırpların batı Bulgaristan’a girmesi engellendi.
Buna rağmen, Yunan cephesindeki ağır baskı ve Bulgar ordularının çok cephede sürdürdüğü savaş yorgunluğu, ülke içi durumu da kritik hale getirdi.
Yunan ordusu, başlangıçtaki Bulgar taarruzlarını savuşturduktan sonra 21 Temmuz’da karşı taarruza geçti. Özellikle Makedonya iç bölgesinde ilerleyerek Bulgar mevzilerini geriletmeyi başardı. Yunan taarruzları, Bulgar savunmasını zayıflatan ve Bulgar kuvvetlerini birden fazla cephede geri çekilmek zorunda bıraktı. Bu harekâtlar, Bulgar komutasının stratejik inisiyatifi yitirmesine yol açtı.
Romanya, Bulgaristan’ın cephelerde uğradığı bozgunu fırsat bulup kısa sürede seferber olarak büyük güçler toplamış ve 1913 Temmuz’unda güneydoğu Bulgaristan’a girerek Güney Dobruca’yı işgal etti. Romanya’nın savaşa girişi, Bulgaristan için savaş boyunca en ağır darbelerden biri oldu. Romanya’nın kuzeyden ilerleyişi ve Batı cephelerinde yaşanan bozgunlar, Bulgar ordusunun çöküşünü hızlandırdı ve başkent Sofya’yı doğrudan işgale açık hale getirdi.
Romanya’nın Bulgaristan çıkartmaları, Osmanlı yönetimini harekete geçirdi ve daha önce Bulgaristan’a bırakılan Doğu Trakya topraklarının geri alınmasına karar verildi. Ana hedef, Edirne’yi ele geçirmekti. Bu şehir Bulgaristan’ın birden çok cepheye bölünmesi sebebiyle 4.000 askerle görev yapan Tümgeneral Vulko Velchev tarafından savunulmaktaydı. Önceki dönemde Bulgarların Doğu Trakya’daki büyük bir kısmı, yılın başında başlayan Sırp ve Yunan saldırılarına karşı başka cephelere kaydırılmıştı.
12 Temmuz’da Osmanlı birlikleri Çatalca ve Gelibolu’dan Enez-Midye hattına ulaştı. Türk ordusu, 20 Temmuz 1913’te bu hattı geçerek Bulgaristan topraklarına girdi. Türk birlikleri, Ahmed İzzet Paşa komutasında, 200.000-250.000 asker büyüklüğündeydi. Doğuda Midye’den başlayarak 1. Ordu, ardından 2., 3. ve 4. Ordu Gelibolu’ya kadar konumlandı.
Bulgar güçleri sayıca yetersizdi ve Türk ilerleyişi karşısında geri çekildiler. Edirne, 19 Temmuz’da Bulgarlar tarafından terk edildi, ancak Türkler şehre hemen girmediği için Bulgarlar 20 Temmuz’da tekrar şehre girdi. Osmanlıların durmayacağı anlaşılınca şehir 21 Temmuz’da ikinci kez boşaltıldı ve 23 Temmuz’da Türkler tarafından ikinci kez ve kalıcı olarak ele geçirildi. Edirne, 1360’larda Sultan I. Murad tarafından fethedilmiş ve 1453’te İstanbul’un fethine kadar Osmanlıların Avrupa’daki ilk başkenti olarak hizmet vermişti. Savaş sırasında Osmanlı Harbiye Nazırı Enver Paşa kendisinden “Edirne’nin İkinci Fatihi” olarak bahsetti.
Türk orduları eski sınırlarda durmayarak Bulgaristan topraklarına doğru daha da içeri ilerledi. Süvari birlikleri 25 Temmuz’da Yanbolu’yu ele geçirdi. Türk ilerlemesi Bulgaristan’da, Romanya’nın müdahalesinden daha büyük bir panik yarattı, köylülerin bir kısmı dağlara kaçtı. Liderlik çevrelerinde, Bulgarların Doğu Trakya’daki üstünlüğünün tamamen tersine döndüğü kabul edildi.
Osmanlılar, savaşta neredeyse hiç kayıp vermedi, ancak kolera salgını nedeniyle 4.000 asker hayatını kaybetti.
Bulgaristan’daki hızlı Osmanlı ilerleyişinin durdurulması için Rusya, Osmanlı İmparatorluğu’nu Kafkasya üzerinden saldırmak ve Karadeniz Filosunu İstanbul’a göndermekle tehdit etti. Bu durum İngiltere’nin de müdahalesini beraberinde getirdi. Bulgar komutanlığı, 20 Temmuz’dan itibaren bazı kuvvetlerini Trakya’ya kaydırmaya başladı ve bu gelişmeler ışığında Türk ilerlemesi durdu.
Çok cepheli askeri başarısızlıklar karşısında Bulgaristan ateşkes talep etti, müzakere süreçleri kısa süreli ateşkeslerle başladı ve nihayetinde taraflar arasında barış görüşmeleri yapıldı. Savaş, Ağustos 1913’teki ateşkes ve 10 Ağustos 1913’te imzalanan Bükreş Antlaşması ile son buldu. Osmanlı ile Bulgaristan arasında ise daha sonra İstanbul Antlaşması ile Edirne’nin statüsü düzenlendi.
İkinci Balkan Savaşı, Bulgaristan’ın ağır toprak ve prestij kayıplarıyla sonuçlandı: Güney Dobruca Romanya’ya, Vardar Makedonya’nın çoğu Sırbistan’a, Batı Trakya parçaları Yunanistan’a geçti ve Edirne Osmanlı yönetimine geri döndü. Bölgesel dengeler değişti; Sırbistan güçlendi, Bulgaristan zayıfladı ve ileride Birinci Dünya Savaşı’ndaki taraflaşmalara yön verecek yeni ittifak arayışlarına sürüklendi.
Bu savaş ile sınırlar kısmen değişti ancak bu, gerilimi daha da artırdı. Bir yıl sonra, Saraybosna'daki Avusturya veliahtına yapılan suikast ile I. Dünya Savaşı patlak verdi. Böylece bu savaşa tüm Balkan devletleri katıldı. Bu nedenle I. Dünya Savaşı daha çok ateşli ve uzun süreli oldu. Özellikle Avrupa ve Balkanlarda sınırlar değişti.
Wikimedia Commons'ta İkinci Balkan Savaşı ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur
Balkanlar, kısmen Balkan Yarımadası’na karşılık gelen bir bölge, Avrupa kıtasının güneydoğu kesiminde, İtalya Yarımadası'nın doğusu, Anadolu'nun batısı ve kuzeybatısında yer alan coğrafi ve kültürel bölgedir. Bölge için bazı yayınlarda Güneydoğu Avrupa terimi de kullanılır.
Bölge adını batıdan doğuya uzanan ve Bulgaristan’ı ikiye bölen dağ silsilesinden almıştır. Önceleri bu sıradağların adı olarak kullanılan Balkan, daha sonraları tüm bu bölge için kullanılmaya başlanmıştır. “Balkan” sözcüğüne bütün dillerde rastlanır.[a] Balkanlar'ın bazı kısımlarındaki çok yönlü geri kalmışlık sebebiyle bölge genel olarak, Avrupa'nın sorunlu yerlerinin başında kabul edilir. Osmanlı İmparatorluğu’nun bölgedeki hükümdarlığının bitişinden itibaren Balkanlar’ın paylaşımına dair sıkıntılar günümüze dek sürmüştür. Bölgede, 49 milyon civarında insan yaşar.
Osmanlı İmparatorluğu’ndan önce, Antik ve Orta Çağ kaynaklarında, topografik durumu iyi bilinmeyen bölgedeki dağların bazı kısımlarına Haemus (Yunanca: Αἵμου veya Αἵμος) denirdi.
Bölgenin adı olan Balkan veya Balkanlar sözü Türkçedir. Bu söz Türk Dil Kurumu tarafından "öz. a. Hırvatistan, Sırbistan, Karadağ, Kosova, Slovenya, Arnavutluk, Kuzey Makedonya, Bosna-Hersek, Bulgaristan, Yunanistan ve Trakya'yı içine alan bölge" şeklinde belirtilir. Kelimenin yapısında yer alan Balkan sözünün, "sarp ve ormanlık sıradağ; sık ormanla kaplı dağ; yığın, küme; sazlık, bataklık" gibi anlamları vardır. Dünyadaki diğer dillere de Türk dilinden geçmiştir. Bölgeye, kültürel ve tarihî nedenlerle bazen Macaristan ve Moldova da dahil edilmektedir.
Kelime, Osmanlı Türkçesinde yaygın bir kullanıma sahip olmuştur (Golyak Balkanı, Bor Balkanı, Bababalkanı vb.). Osmanlı son döneminde ünlü sözlük yazarı ve edebiyatçı Şemseddin Sami tarafından oluşturulan Kâmûs-ı Türkî adlı ünlü sözlükte "Sarp ve müselsel veya ormanla mestur dağ, silsile-i cibal" şeklinde Balkan sözünü belirtmiş, ayrıca "Rumeli kıtasını garbdan şarka şakk eden silsile-i cibal ki buna izafetle kıta-i mezkûreye Balkan şibh-i ceziresi denir." şeklinde de kelimenin gelişimini açıklamıştır.
Bölge adının yapısında bir kelime ve ona eklenen çokluk eki vardır: Balkan+lAr. Balkan (Ad) +lAr (Çokluk eki) yapılarından oluşur. Türkçe "-lAr" çokluk eki ile kurulan "Balkanlar" ismi, bu ekin "aile, boy, millet, topluluk, grup" anlamını veren işlevi ile "sarp ve ormanlık sıradağların olduğu yer" anlamında kalıplaşmıştır.
Türkiye Türkçesi literatüründe Rumeli adlandırması da Balkanlar adlandırmasına denk veya ona yakın bir kullanıma sahiptir. Rumeli ismi ise, Osmanlı İmparatorluğu'nun Doğu Roma İmparatorluğu'ndan fethettiği topraklara verdiği Türkçe isimdir, Roma diyarı/toprakları anlamına gelir. Osmanlı Türkleri, Avrupa'ya ayak bastıktan sonra, burada fethettikleri yerlere Rumeli adını verdiler. Hâlbuki bu isim evvelce bugünkü Anadolu için kullanılmış, hatta Orta Çağ Avrupa kaynaklarında Romanie şeklinde tercüme edilmiş iken bu son şekil, Rumeli'nin Anadolu'ya mütenazır olarak kullanılması gibi, Balkan yarımadasına tatbik olunmuş ve garp kaynaklarında "Peninsule romaine" tarzında da kullanılmıştır. Yeni çağlardan itibaren, Avrupa harita ve kitaplarında bu yarımadaya "Turquie d'Europe" veya "Empire ottoman d'Europe" denildiği görülüyor ki, sonradan Türkçe neşriyatta, bu adlara muadil olmak üzere, "Avrupa-i Osmânî" ve "Rumeli-i Şâhâne" tabirleri kullanılmıştır.
Rum+el+i (< Rum Eli: Rum (Ad) El (Ad) +i (3. teklik iyelik eki) yapısındaki sözün kökündeki "Rum" kelimesi "Doğu Roma İmparatorluğu sınırları içinde olan toprak, halklar" anlamıyla kelimenin yapısına katılmıştır. "Roma" sözünün bir biçimidir: (Lat.) Roma > Rum (Osm.Tr.).
Balkanlar, güneybatıda Adriyatik Denizi ve İyon Denizi; güneyde Akdeniz; güneydoğuda Ege Denizi, Marmara Denizi; doğuda Karadeniz ile çevrili bir yarımadadır. Kuzey sınırlarını Tuna, Sava ve Kupa nehirleri oluşturur. Kuzeybatıdan (Trieste Körfezi) güneye ve doğuya dek olan bölge sınırları denizlerle çevrilidir: Adriyatik, İyon Denizi, Akdeniz, Ege Denizi, Çanakkale Boğazı, Marmara, İstanbul Boğazı, Karadeniz. Karadeniz kıyılarında, Tuna'nın döküldüğü yerden Tuna boyunca kuzey sınır Belgrad'a ulaşır. Burada Sava boyunca devam edip Hırvatistan-Bosna-Hersek hudut hattından batıya ilerleyen kuzey sınırı Slovenya'ya girer. Čatež ob Savi köyünde Krka Nehri'nden devam eden kuzeybatı sınırı, nehrin ağzı Gradiček'in batısından Vipava Nehri üzerinden ilerleyip İtalya'ya geçer. Gorizia yakınlarında Soča Nehri ile birleşen sınır, Trieste Körfezi kıyısındaki Monfalcone yakınlarında Adriyatik'e bağlanır.[b] Balkanlar'ın toplam yüzölçümü 504.884 km²'dir. Ayrıca Balkan coğrafyasında UTC+01.00 (Hırvatistan, Slovenya, Bosna-Hersek, Karadağ, Arnavutluk, Kosova, Sırbistan, Kuzey Makedonya), UTC+02.00 (Yunanistan, Bulgaristan, Romanya) ve UTC+03.00 (Türkiye) olmak üzere üç zaman dilimi kullanılmaktadır. Türkiye dışında, tüm diğer Balkan ülkelerinde yaz saati uygulaması uygulanır.
Balkanlar'ın veya coğrafi adla Balkan Yarımadası'nın doğu, güney ve batı sınırları hakkında mevcut görüş birliğine rağmen, kuzey sınırları tartışmalıdır. Bazı coğrafyacılar kuzey sınırını Tuna ve Drava nehirleri olarak kabul eder, bazıları da sınır Karpat Dağları'nın doğusundan geçirir. Balkan Yarımadası'nın kıyıları, Akdeniz sistemine dâhil olan altı denize açılmaktadır. Bu durum, Balkanlar'ın, Akdeniz stratejisindeki çok boyutlu yerini vurguladığı gibi Balkan ülkelerinin çoğunun deniz ulaştırması ve denizcilik alanlarındaki gelişmelerine de ışık tutmaktadır.
Balkanlar'da muhitlerin coğrafi yapısına bağlı olarak iklimde değişiklikler görülür. Adriyatik ve Ege kıyılarında Akdeniz iklimi hâkimdir. Karadeniz kıyılarında iklim, nemli subtropikal ve ılıman okyanus tipindedir. İç kesimlerde ise nemli kıtasal iklim görülür. Yarımadanın kuzeyi ile dağlık alanlarda kışlar soğuk ve karlı, yazlar sıcak ve kurudur. Güney kesimlerde kışları iklim hafiftir. Nemli kıtasal iklim, Slovenya geneli, Kuzey Hırvatistan, Bosna-Hersek, Arnavutluk içleri, Kuzey Karadağ, Kosova, Kuzey Makedonya, Bulgaristan, Sırbistan ve Romanya'da görülür. Geri kalan ve yaygın olmayan iklim tipleri olan nemli subtropikal iklim ve okyanus iklimi, Slovenya kıyılarında, Kuzey Hırvatistan kıyılarında, Bulgaristan'ın Karadeniz kıyılarında ve Türkiye'de görülür. Akdeniz iklimi, Güney Hırvatistan, Arnavutluk kıyı kesiminde, Yunanistan'da, Güney Karadağ'da ve Türkiye'nin Ege kıyılarında görülür.
Bölge alanının büyük kısmı dağlarla kaplıdır. Bu dağ yapıları genelde kuzeyden batıya veya güneyden doğuya uzanır. Balkan topraklarının en yüksek dağı 2925 metreye yükselen ve Bulgaristan'da bulunan Rila Dağı'dır. Rila Dağı'nı, 2917 metre ile Yunanistan'daki Olimpos Dağı ve 2914 metre ile Bulgaristan'daki Vihren takip eder. Bu yüksek dağların yanı sıra, en büyük dağ yapıları Dinar Alpleri, Arnavutluk Alpleri, Şar Dağları, Balkan Dağları, Rodop Dağları'dır. Bu dağ dizilerinin dışında, daha küçük ve yerel dağlar da vardır.
Dinar Alpleri, Slovenya, Hırvatistan, Bosna-Hersek, Sırbistan, Arnavutluk, Karadağ ve Kosova topraklarında uzanan sıradağ dizisidir. Arnavutluk Alpleri, Arnavutluk güneyinden Yunanistan'ın orta kesimine dek uzanır. Şar Dağları da bu sıradağların güneydoğusunda, Arnavutluk, Kosova ve Kuzey Makedonya toprakları içinde yer alır. Koca Balkan Dağları, Karadeniz kıyılarından Bulgaristan içlerine doğru yayılır. Hem Bulgaristan ve Yunanistan topraklarında yer alan Rodop Dağları da önemli dağ dizilerindendir.