kaan39/turkish-wikipedia-dataset huggingface dataset:
Cevat Paşa’nın Bağdat Vâliliği ve Irâk Genel Komutanlığı döneminde İngilizler 6. Poona Tümeni [en]’ni 14 Teşrîn-i sânî 1330’da {27 Kasım 1914} Basra Körfezi’ne gönderip önce Basra’nın doğusunda bulunan ve 100 Türk askeri tarafından korunan Fav Adası’nı, 22 Teşrîn-i sânî 1914’de {5 Aralık 1914} Basra’yı, 8 Aralık 1914 günü Kurna’yı ele geçirerek Basra’nın tahkîmâtı güçlendirildi. Böylece Irâk’ın anahtarı İngiltere’nin eline geçmiş oldu37. Bu dönemde, Basra’daki Türk birlikleri parçalara ayırılıp aralarında irtibat kurulamayan noktalarda mevzilendirildiği için İngiliz ilerleyişi karşısında tutunamayıp ezdirildi.
İngiltere, daha önce bölgede oluşturduğu menfaatlerini korumak için Teşrin-i evvel’in {15 Ekim 1914} günü Delamain komutasındaki İngiliz ve Hint birliklerinden oluşan 20.500 {4 500 İngiliz, 16 000 Hintli} kişilik bir orduyu Bombay’dan {iki körfez} hareket ettirip Bahreyn adalarına çıkarttı38. Bu ordunun General Barret komutasındaki bir birliği, daha savaşa girilmediği halde Basra Körfezi önlerine gelerek Abadan Adası’nı istilâ etti. 28 Ekim 1914 günü Osmanlı Devleti’ne savaş ilân ettikten sonra da 2 Teşrîn-i sânî 1330 {15 Kasım 1914} Abadan’ın batısında bulunan Seyhan’ı; 4 Teşrîn-i sânî 1330 {17 Kasım 1914} Kutü’l-zeyn {Harabe}’i ele geçirdi. Bu muhârebeye Cavit Paşa’nın Erkân-ı Harp Binb. Adil Bey komuta ediyordu. Bu çarpışmadan geriye kalan askerler Suphi Bey komutasında Kurna’nın kuzeyinde bulunan Azîr’de toplandı.
Dağınık vaziyette konuşlandırılmış olan Irâk Ordusu, Kurna Harekâtı için 21 Teşrîn-i sânî 1330 {4 Aralık 1914} tarihine kadar üç grupta toplandı. I. Grup Miralay Suphi Bey, II. Grup Bağdat Jandarma Komutanı Binb. İrfan Bey, III. Grup Erkân-ı Hârp Binb. Adil Bey’in komutasına verildi. Karargâh ise Azîr’de yer alacaktı.
Yerli halktan teşekkül ettirilen kuvvetler, Kurna’da savaşa gideceklerini duyunca, daha savaşa girmeden gruplar hâlinde firâr ettiler. Harabe Muhârebesi sonrasında Suphi Bey’in Azîr’de topladığı askerlerin dışında ve geride kalan Amâre, Bağdat Seyyar Jandarma taburları, Bağdat Depo Taburu, Bedre Hudût Taburu, Musul’dan gelen Musul ve Kerkük Depo taburları, Süleymâniye Jandarma Taburu disiplinsizlikleri sebebiyle bir araya gelmek için zaman kaybettiklerinden Kurna Muhârebesi’ne yetişemedi39. Şatratü’l-Müstefîn’de Hârun adındaki bir aşîret reisi adamlarıyla hükûmet konağını basarak 200 jandarmanın silah ve elbiselerini gaspetti. Müstefîn’deki bu âsî hareketin yaygınlaşmaması için Adil Bey’in kıt`atının Nâsiriye’de kalması sağlanarak bu çevrede buna benzer muhtemel olayların zamanında önlenmesi için tedbîr alındı. Ancak Adil Bey ve bu kıt`a emir-komuta almak istemeyen, bağımsız hareket eden bir grup olup otorite boşluğundan bir türlü kontrol edilemedi. Kurna çarpışmalarının şiddetlendiği 25 Teşrîn-i sânî 1330 {8 Aralık 1914} günü 26. Alay’ın 2. Taburu ve seyyar jandarmalardan oluşan bir taburun {300 kişi} muhârebe alanına gitmeleri emri verildi. Fakat bunlardan Jandarma Taburu bu emre uymadı. Binb. Halim Bey komutasındaki bir Türk taburu savaş alanını terk ederek 28 Teşrîn-i sânî 1330 {11 Aralık 1914} günü Şatra-Hamar yoluyla Amâre’ye gitti.
Miralay Suphi Bey’in müfrezesi, İngiltere’nin harp gemileri tarafından ateş altına alınıp karadan piyâdeler ile taarruza uğradı. İngiliz askerlerinin bir kısmı Arapların yardımıyla Tombaz köprüler ile Dicle nehrinden geçip arkadan kuşatma yaptı. Suphi Bey, 25 Teşrîn-i sânî 1330 {8 Aralık 1914} günü akşama kadar bu saldırıya direndiyse de yardımına kimse gelmediği için birliğiyle birlikte teslîm oldu. Bu ma`lûbiyette Türk askerlerinden 52 zâbit, 400 er, İngiliz kaynaklarına göre 45 zâbit 989 er esîr düştü.
Bu tablo, birliklerin disiplinsiz ve emir-komutadan uzaklaşmış başıbozuk bir hâlde olduklarını göstermektedir. Bu tarz bir ordudan başarı beklemek herhalde mümkün değildir. Enver Paşa, 10 Teşrîn-i sânî {23 Kasım 1915} günü Irâk ve Havâlisi Genel Komutanı Cevat Paşa ile telgraf başında bizzat kendisi görüşerek cephe hakkında bilgi aldı. Enver Paşa, cephenin vahâmetini öğrenince Cevat Paşa’nın görevden alınması gerektiğine karar verdi.
Fav Adası, Basra ve Kurna’nın İngilizler tarafından istilâ edilmesinde Cavit Paşa’nın ihmâli görüldüğünden, görevden alınıp yerine Süleyman Askerî Bey’in rütbesi yarbaylığa yükseltilerek 18 Teşrîn-i sânî 1330 {1 Aralık 1914} tarihinde Basra Vâlisi ve 38. Fırka Komutanlığı’na tayîn edildi. Daha sonra 4 Kanûn-i evvel 1330 {17 Aralık 1914}’da bu görevlerine ilâve olarak Basra Irâk Cephesi Komutanlığı’na atandı. S. Askerî İstanbul’dan Bağdat’a gelirken yanında Teşkilât-ı Mahsûsa üyelerinden beş kişiyi, ayrıca 2 İtfaiye Taburu, 1 Makineli Tüfek Bölüğü ve 1 İtfaiye Alayı’nı getirdi. Görevi 21 Kanûn-ı evvel 1330 {2 Ocak 1915} günü Cavit Paşa’dan devraldı.
I. Dünya Savaşı öncesi ve devâmında Osmanlı Devleti’nde birlik sağlanamamış “fırkacılık” ön plânda tutulmuştur. Bu durum Irâk Cephesi için de geçerlidir. Ayrıca Irâk’ta Kerbelâ ve Necef Şiiler için; Bağdat, Abdülkâdir Geylâni sevgisinden dolayı Hintliler için çok önemliydi. Bu yapı bazı olaylarda öne çıkarılmıştı.
Yarbay Süleyman Askerî Bey enerjik, atılgan ve teşkilatçı yapısının yanında, Irâk’ta küçümsenmeyecek sayıda süvâri gücüne sâhip olan aşîretlerin kuvvetine güvenerek kesin başarı elde edeceğini düşünmekteydi. Süleyman Askerî aşîret güçlerine o kadar inanmıştı ki “Irâk’a muntazâm asker göndermek yazıktır. Orada müsellâh ahâli-i aşâ´ir Irâk’ı muhâfazaya kâfidir. (Silahlı aşiret halkı, Irak'ı korumaya yeterlidir.)” diyordu. O’na göre; yüzbinlerce aşîret kuvveti bir araya getirilip İngilizler denize dökülecek bu muzafferiyetten sonra İran’dan geçip Hindistan’a gidilecekti. Bu zaman zarfında Tahran’a gidecek olan Türk kuvvetleri Afganistan’a geçecek ve daha önceden Afganistan’a giden Hey´et-i Seferiye ve Almanlar, Hindistan seferinin görüşmelerini tamamlayacak ve Hindistan’dan İngilizler atılacaktı.
Süleyman Askerî Bey, Irâk Cephesi Komutanlığı görevini devr alır almaz, 3 Ocak 1915’de Kurna’da bulunan İngiliz birliklerine taarruz ederek geri püskürttü. İngiltere’nin Dicle Nehri boyunca uzanan petrol borularının bir kısmı tahrip edildi. Bu başarı, Irâk’ta İngilizlere karşı yapılan ilk galibiyetti. Türk taarruzları 6 Kanûn-i sânî 1330 {19 Ocak 1915} günü Kaymakam Seyfullah komutasındaki birlikler ile Acemi {Paşa} Bey emrindeki 2.000 kadar aşîret gücü ile Dicle üzerindeki İngilizlere gece baskınıyla devam etti. Türk süvâri Alayı’nın 3., 4., Taburları ile 7 Kanûn-i sânî {20 Ocak 1915}’de Dicle kıyısında bulunan Zebîr’de İngilizlere tekrar saldırı düzenlendi ise de büyük kayıplar verildi. Bu çarpışmada Türk tarafı 3 zâbit ve 8 er şehîd, 15 zâbit 100 er de yaralanmıştı. Süleyman Askeri Bey de bu yaralılar arasında olup çarpışma sonunda tedavî için Bağdat’a giderek orduyu buradan yönetmeğe çalıştı. Bu savaşta Süleyman Askerî Bey’in sol tarafından girip sağ bacağına saplanan ve bir kemiğini parçalayan kurşunun isâbetiyle yaralandı. Tedâvi olmak için Bağdat’a gitme mecbûriyetinde kalan S. Askerî Bey, 1. Kuvve-i seferiye komutanı olan Kâzım Karabekir’in yerine vekâlet etmesini İstanbul’da başkomutanlığa bildirdi. Kâzım Karabekir, 11 Kanûn -i sânî 1330 {24 Ocak 1915} günü Erkân-ı Harp Yüzb. Saffet Bey’i yanına alarak Bağdat’a geldi. Kâzım Bey daha göreve başlamadan, Süleyman Askerî’nin yaralı olarak tekrar cepheye dönmesi üzerine geri gitmek mecburiyetinde kaldı. Bu çarpışmalar 20 Ocak 1915 günü Şuayyibe ‘de devam etti.
Kurna çarpışmalarından sonra Süleyman Askeri Bey, aşîretlerden beklediği gücü göremeyince, İstanbul’da Bahriye Nâzırı Cemal Paşa’ya mektup göndererek Bağdat, Kerbelâ ve Necef aşîret şeyhlerinin kendisine yardım yapması için ta`lîmat verilmesi talebinde bulundu. Şuayyibe çarpışmalarının yoğunlaştığı 12, 13, 14 Nisan 1915 günlerinde Süleyman Askerî Bey, henüz yarası iyileşmediği hâlde, Bağdat’tan Şuayyibe’ye gelip bu çarpışmaya katılarak savaşı otomobil üzerinden yönetti. Şuayyibe’de 38. Türk Fırkası dağılarak devre dışı kaldı. 35. Fırka ise çok kayıp vermişti. Bu çarpışmalardaki Türk kaybı 3 800, İngilizlerin ise 1 300 kişidir. Bu duruma hazmedemeyen Süleyman Askerî Bey, vaziyete kahredip kendi tabancasıyla intihâr etti.
Süleyman Askerî Bey’in 14 Nisan 1915 günü intihâr etmesi üzerine Cephe komutanlığı vekâleten binbaşılıktan yarbaylığa terfî ettirilen Ali (Çetinkaya) Bey’e verildi.
Ali (Çetinkaya) Bey, 4 Nisan 1331 {17 Nisan 1915} günü İstanbul’a cephenin son durumuyla ilgili bir rapor gönderdi. Bu raporunda özetle şu hususları vurguladı. "Aşâ´ir dağılarak elden çıkmıştır. Kıt`atım pek ziyâde zayi`ata uğramıştır. Tekrar harekât-ı ta`arrûziye icrâ etme imkanı kalmamıştır. Şimdilik müdafa`a yapılacaktır. Mücâhidînin bir işe yaramadıkları ortaya çıkmıştır."
Şuayyibe çarpışmalarından sonra İngiliz Ordusu’nda da değişiklik yapılarak 9 Nisan 1915 tarihinde General John Nixon {1857-1921} Irâk’taki Britanya Birlikleri Komutanlığı’na getirildi.
Bu tarihe kadar; çoğunluğu yerli halktan teşekkül ettirilmiş Osmanlı birlikleri, İngilizler karşısında ağır yenilgilere uğrayarak devamlı olarak geri çekilmiş emir-komutadan uzak bir hâle düşmüştü. Cephedeki durumu düzeltmek için Edirne’de 4. Kolordu Komutanı olan Albay (Sakallı) Nureddin Bey 24 Nisan 1331 {7 Mayıs 1915} tarihinde Irâk ve Havâlisi Umûm Komutanlığı’na ta`yîn edildi. Nureddin Bey, bu göreve atanmasını askerlik görevi yanında kutsal toprakların savunulmasının verdiği coşku olarak değerlendirip çok memnun olduğunu bir beyânnâmeyle halka duyurdu.
İngiltere, Basra’dan sonra 50 Km kuzeyde bulunan Kurna’yı alarak Türklerden 1200 esîr ve 9 top ele geçirmişti. Dicle Nehri boyunca devam eden petrol borularının güvenliği daha savaşın başında tehlikeye düştüğü için, İngiliz birlikleri Mart 1915’de ikinci bir fırka ile takviye edildi. Yapılan karşı Türk saldırıları, 12 Nisan’da Şuayyibe, 14 Nisan’da Basra saldırısı, Tümgeneral Sör Charles John Melliss [en] {1862-1936} komutasındaki İngiliz birlikleri karşısında mağlubiyetle neticelendi. Türkler karşısında kesin sonuç almak isteyen Nixon, General Barret’i görevden alarak 22 Nisan 1915 günü İngiltere’nin Irâk’taki 6. Ordusu’na atanan General Townshend’i Barret’in yerine ta`yîn etti. Irâk’taki İngiliz ilerleyişi, Townshend’in komutasındaki birliklerce 23 Temmuz’da Nâsiriye, 29 Eylül’de Kutü’l-Amâre taarruzuyla devam etti.
Kutü’l Amâre’ye 27 Eylül 1915 günü yapılan İngiliz saldırısında, Türk birlikleri 1 200 kayıp, 1 300 esîr, 1 800 şehîd, 17 top zayi`at vererek geri çekildi. Bu Türk ric`atı Aziziye’ye kadar devam etti54. Bu yenilgiler üzerine Enver Paşa, Irâk’ı boş bırakmanın vahâmetini anlayıp bu cephenin takviye edilmesi zarûretini kabul etmeye başladı. Kafkasya Cephesi’ne gönderilmek üzere yolda olan 51 ve 52. fırkaları Irâk Cephesi’ne gönderdi.
Türklerin Kutü’l-Amâre yenilgisi {28 Eylül 1915} sırasında İran’da teşekkül ettirilen Türk yanlısı güçler, İngiliz ve Rus konsolosluklarına karşı tecavüzlerde bulunmuşlar ise de bu girişim Irâk Cephesi’ni etkileyecek bir sonuç doğurmadı.
İngilizler, Kutü’l-Amâre’den sonra Türk kuvvetlerini ancak Aziziye’ye kadar takip edebilmişti. Türk birliklerinin tâ`kîb edilemeyişinin birinci sebebi, Türk birlikleri 48 saat içinde ve düzenli olarak Selmân-ı Pâk’a geri çekilmişlerdi. ikinci sebebi, Dicle Nehri’nin sularının azalması neticesinde vapurlar karaya oturmuştu. Türklerin geri çekilişi nizamî olduğundan, gambotlar ile de ta`kîb edilmesinin riskli olacağı düşünülmüştü. Bu sebep ile İngilizlerin nehir üzerinden yapması gereken ta`kîb ve nakliye gerçekleşememişti. Üçüncü sebep, özellikle Kuzey Hindistan bölgesine mensup Müslimân Hint askerleri, Selmân-ı Pâk mevkî`sinin sahâbe Selmân-ı Fârisî’nin mekânı olmasından dolayı, buraya saldırmak istemedikleri Townshend tarafından istihbâr edilmişti. Hatta Hint askerlerinin bir kısmı tetik parmaklarını vurarak ellerini sarıp Türklere ateş etmekten uzak durmaya çalıştıklarını Binbaşı J. B. K. Davie 29 Aralık’ta yayınladığı bildiride rapor etmişti. Irâk’taki İngiliz gücünün 4/3’ü Sepoy {Hint askeri} olduğu ancak bunlardan yalnızca bir tabur kadar olan bu askerlerin, savaşın ortasında Türk tarafına geçme ihtimâli veya firâr etmeleri söz konusuydu. Townshend bu riski göze alamadı. Hatta bu taburu cepheden Basra’ya geri gönderdi. Dördüncü husus ise, “sarı hastalık” olarak tâbir edilen bir salgında kırk kişi ölmüş, bunun yaygınlaşmasından korkuluyordu.
Nixon’a göre; I. Kutü’l-Amâre çarpışmaları sonrasında Türk birlikleri toparlanmadan takip edilebilseydi;
Nixon, Türk birliklerinin akla gelmeyecek bir düzen içinde gizli ve iki gün zarfında Selmân-ı Pâk’a ric`atini daha önceden hem duymamış hem de tahmîn edememişti. Türk birliklerinin bu ric`at hızında İngilizlerin onları ta`kîp etmeleri zâten mümkün değildi.
Hedef olarak tesbit edilen Bağdat’ın ele geçirilmesi için Simla’da bulunan Hindistan Erkân-ı Harbiye Hey´eti, Britanya Ordusu’nun Irâk hakkında bilmesi gereken her bilgiyi geniş araştırmalar yaparak ona göre tedbirler aldı. Bu raştırmaların içinde; Irâk’ın coğrafî yapısından, halkın etnik yapısına kadar her nev`î harita ve çizelge ortaya kondu. Bu hususta Türk tarafı oldukça yetersiz ve hazırlıksızdı. İstanbul’da vaktiyle İngilizler tarafından hazırlanmış iki adet Irâk haritası te`mîn edilerek Türk harekâtı bunun kopyası üzerinden plânlanmaya çalışıldı. Hatta 8 Teşrîn-i sânî 1331 {21 Kasım 1915} günü Selmân-ı Pâk’da 51. Türk Fırkası’nın ateşiyle düşürülen İngiliz uçağının pilotu Binbaşı Raylay’dan alınan kroki ve harita, Türk kurmayının coşkusuyla karşılanmıştı.
Nixon, Bağdat’a yürüme plânını 30 Ağustos 1915 günü Simla’ya gönderdi. Ancak Genel Vâli Lord Hardinge [en] ve Başkomutan Sör Beuchamp Duff [en] {1855-1918}, Fransa, Mısır veya diğer yerlerden bölgeye takviye güç gönderilmediği sürece, bu plânın gerçekleşemeyeceği kanaatindeydi. Nixon, Kutü’l-Amâre galibiyeti ve Aziziye’ye kadar Türk birliklerini ta`kip edip nakliye yetersizliği sebebiyle burada durmalarından cesâretlenerek Türkler’in Selmân-ı Pâk’da mevzi`lenmeleri sebebiyle, bu mevzi`nin yarılıp Bağdat’ın kolayca alınacağı fikrine iyice inanmıştı.
Nixon, Hindistan Nezâreti’ne Bağdat’ı ele geçirmek için yeterli kuvvetinin bulunduğunu ancak burayı elde tutabilmek için ilâve bir süvâri taburuna ihtiyacının olduğunu bildirerek ileri harekât izni verilmesini talep etti. Townshend ise Nixon’dan farklı düşünüp nakliye yetersizliği sebebiyle Kutü’l-Amâre’ye geri çekilmenin daha uygun olacağı fikrini savunuyordu. Nixon’ın yoğun diplomatik baskıları neticesinde, Hindistan-İngiltere arasında uzun müzâkereler sonunda Lord Karov, Hindistan’a Nixon'ın ileri harekât talebinin kabul edildiğini 4 Teşrin-i evvel 1331 {17 Ekim 1915} günü bildirdi.
İngiltere Başbakanı Osten Çemberlain, Bağdat’a yapılacak ileri harekâtın faydalarını 4 Teşrin-i evvel 1331 {17 Ekim 1915} günü İngiltere Kabinesi’nde yapılan toplantıda şöyle dile getirdi.
General Townshend, ileri harekâta karşı çıkmasını üç sebep ileri sürerek izâh ediyordu.
Bugün Kisrâ Sarayı {Tak-ı Kisrâ} dâhil, harâbeleriyle anılmakta olan Selmân-ı Pâk {Doğu Medâin}, İslâm Târihi’nde iki önemli olaya sahne olmuştur. Birincisi Hz. Ömer devrinde Sa`d b. Ebû Vakkâs komutasındaki İslâm orduları tarafından Mart {Safer} 638 yılında fethedilmesi. İkincisi ise Selmân-ı Pâk zaferidir.
Selman-ı Pâk Meydan Muhârebesi 6 Teşrîn-i evvel 1931 {19 Ekim 1915} günü İngiliz birliklerinin Türk birliklerine iki koldan yaptığı saldırı ile başladı. İngiltere’nin Aziziye’deki birliklerinin komutanı olan General Townshend, aynı zamanda muhârebenin genel komutasını da yapmaktaydı. Townshend’in komutasında; 7. Mızraklı ve 16. Süvâri Alayı’na mensup 3,5 Bölük, 63. Sahra Bataryası ve 18. Piyâde Livası bulunuyordu.
Kutü’l-Amâre’den savaş meydanına hareket eden kuvvetlerin başında Robertse vardı. Robertse’nin emrinde, 16. Süvâri Alayı’ndan 100 kılıçlı kuvvet ile Kraliyet Süvâri Topçusu’na mensup yarım batarya bulunmaktaydı.
İkinci İngiliz saldırı kolu ise Delamain komutasında; 76, 82 Bataryaları, 5/1 Obüs Bataryası, Makinalı Tüfek Bataryası, 22. İstihkâm Bölüğü ve 16. Piyâde Livası bulunuyordu.
7 Teşrîn-i evvel 1331 {20 Ekim 1915} günü bir Arap’ın Townshend’e gelerek Türkler’in taarruza geçeceğini bildirmesi üzerine, cephe hareketlendi. Selmân-ı Pâk ileri harekâtı başladığında, Arap halkı ve aşîretleri Türkleri desteklemeğe ve İngilizlere gördükleri yerde ateş açmaya başladılar. Bu aşîretlerin başında Gazze ve Şammar aşîretleri geliyordu. Bu iki aşîret, bölgede en güçlü aşîretlerdi. Aşîretlerin İngilizlere karşı harekete geçmeleri 10-11 Teşrin-i evvel {23-24 Ekim} günlerinde daha da şiddetlendi. Aşîretlerin Türk saflarında yer almalarının ve bir kısım Hintli Müslimân’ın Türk saflarına geçmesinin sebebi, Sahabe Selmân-ı Fârisî’nin mekânının İngilizler tarafından istilâ edilme isteğine karşı yapılan hareket olduğu muhakkaktır.
İngiliz kaynaklarına göre Osmanlı Irâk ve Havâlisi Umûm Komutanı Mirliva {Albay} (Sakallı) Nureddin Bey’in gücü; Zor’da 6 000, Selmân-ı Pâk’da 2 000 olmak üzere toplam 8 000 kişi olduğu tahmîn edilmekteydi.
Nureddin Bey, I. Kût'ül-Amâre yenilgisinden sonra iki günde Selmân-ı Pâk’a geri çekilip mevzi`lenmişti. Burada üç hatt savunma mevzi`leri oluşturup takviye birliklerinin gelmesini beklemeden, eğitim yetersizliğine sâhip olan birliğini sıkı bir eğitime tâbî tutmuştu. Bu sürede, takviye birliğinin gelmesi için de zaman kazanmış olacaktı.
Bu geri çekiliş sırasında, Osmanlı Meclis-i Mebûsân’ın üçüncü döneminde Bağdat/Kerbelâ’dan mebus seçilen Abdülmehdî’nin kışkırtmasıyla Osmanlı Devleti’ne karşı 27 Haziran 1331 {10 Temmuz 1915} günü Kerbelâ’da, 26 Ağustos 1331 {8 Eylül 1915} günü Hille’de isyân çıktı. Bu isyânlar Türk birliklerince bastırılmış ancak henüz harâreti ortadan kalkmamıştı. Her gün aşîretlerin Türk birliklerine saldırısı ve yağma girişimleri de eksik olmuyordu. Türk birliklerinin ricât harekâtı bu olumsuzluklara rağmen gerçekleştirildi.
Irâk’ta askerin en çok zorlandığı husus hem asker hem de binlerce hayvan için su temînidir. Nureddin Bey bu hususu şöyle çözmüştür. Selmân-ı Pâk Hükûmet Konağı’nın civârında Dicle Nehri’ne güçlü bir su pompası koyarak suyu doğu taraftaki 300 metre yüksekliği olan bir tepeye pompalamıştır. Bu tepede depolanan su, kendi câzibesiyle daha alçak olan bütün mevzilere üç kanaldan tevzî` etmiştir. Bu kanallardan biri 8, 9. ve 11. mevzilere, ikincisi 6, 7 ve 3. mevzilere, üçüncü kanal ile de 1. ve 5. mevzilere akıtılmıştır. Nehir grubunun ise zâten su ihtiyâcı bulunmamaktadır. Dolayısıyla, Türk mevzi`lerinin hiçbirinde su sıkıntısı çekilmemiştir. Halbuki İngilizler, su te´mîni için nehir kenarından ayrılamaz duruma düşmüşlerdir. Bu buluş, Askerlik târihinde önemli bir yere sâhiptir. Türk mevzi`lerinin her noktası karargâha telefon ile bağlanmış ve her mevzî` diğer mevzî` ile de görüşebilecek konuma getirilmiştir.
Nureddin Bey’in diğer bir savunma tedbiri de Dicle üzerinden gelecek düşman gemilerini engellemek için bir baraj yapımıdır. Bu baraj, Tellâ’l-zeheb’in doğusunda ve Dicle’nin sol sâhilindeki Harab Köyü’nün karşısında bulunan ve Dicle Nehri’nin ortasında yer alan doğal küçük bir adacığın iki tarafına birkaç gemi batırılmak sûretiyle oluşturulmuştur. Bu barajın ilerisine bir de torpil hattı yerleştirilmiştir. Böylece İngiliz gemilerinin nehirden ilerlemesi önlenmeğe çalışılmıştır.
İngiliz Birlikleri: Dicle Hattı’nda; Aziziye’de 14.000 asker 35 top; Kut’da 1.000 asker 4 top; Ala garbî’de 150 asker 1 top; Amâre’de 1.000 asker 7 top; Gal`a-i sâle’de 25 asker; Gurna’da 150 asker. Fırat Hattı’nda; Nâsiriye’de 2.000 asker 10 top; Akike’de 150 asker; İran Arabistan’ında 800 asker; Buşir’de 1.500 asker 7 top; Basra’da 700 asker 2 top vardı. Ayrıca 14. Süvâri Alayı Irâk Cephesi’ne gelmek üzere Hindistan’dan yola çıkmıştı. Toplam İngiliz gücü 21.475 askerdir.
İngiliz ileri harekâtı dört komutanın emrinde gerçekleştirilmesi kararlaştırıldı.
General Delamain [en]’in emrinde 1.350 tüfek, 10 top, 12 makinalı tüfek; General Hamilton’un emrinde 2.693 tüfek, 6 top, 8 makinalı tüfek; General Houghton’un emrinde 3.154 tüfek, 103 kılıç, 8 top, 10 makinalı tüfek; General Melliss’in emrinde 715 tüfek, 977 kılıç, 6 top, 16 makinalı tüfek bulunuyordu. İhtiyat kuvvetleri Basra ile Kût'ül-Amâre arasında bulunduğundan, bu silahlar bizzat savaşta kullanılan malzeme olup depoda bulunan silahlar değildir. Buna göre; İngiltere’nin Selmân-ı Pâk saldırısındaki muhârip gücü 12.200 asker, 30 top ve 46 makinalı tüfekten ibârettir. Bu sayı Türklerin askerî gücünden 4.000 fazla olduğunu göstermektedir. Ancak Kafkas Cephesi’nden gelen iki fırkanın {51. ve 52.} toplam 15.000 kişilik kuvveti Selmân-ı Pâk’a geldikten sonra Türk tarafı güçlenerek sayısı 23.000 kişiye ulaştı.
Enver Paşa, Nureddin Bey’den Irâk’ı karış karış müdafa`a etmesini istemişti. Halbuki Nureddin Bey, Aziziye’de bir öncü kuvveti bırakıp Selmân-ı Pâk’ta çok önceden hazırladığı savunma mevzîlerine çekildi. Enver Paşa’nın Nurettin Bey’e verdiği emir teknik olarak doğru kabul edilse bile, sahada uygulama imkânı yoktu. Bu durumu, savaşa iştIrâk etmiş olan Yüzbaşı Mehmed Emin Bey eserinde çok açık bir lisan ile izâh etmektedir.
“Umûm Irâk ve Havâlisi Kumândanlığı 15 Eylül 1915 günü 1. Kutü’l-Amâre Muhârebesi’ni kaybettikten sonra, evvelce tahkîmine başlanmış olan Selmân-ı Pâk Mevzi`ne kadar ric`atine karar vermiş ve kararını da Başkumandanlık Vekâleti’nin emir ve arzûsu hılâfına olarak aynen mevki`-i fi`ile koymuştu. Kutü’l-Amâre ile Selmân-ı Pâk arasındaki 150 kilometrelik mesâfe dâhilinde müdâfa`aya sâlih ve hattâ belki Selmân-ı Pâk hattına mercî` birçok mevâzi` bulunabilirdi. Karargâh-ı Umûmî istiyordu ki bu uzun mesâfe dâhilindeki müte`âkib hudût, müdâfa`adan muntazaman istifâde edilerek kuvâ-yı imdâdiyenin Dicle Cephesi’ne muvâsalatına kadar zaman kazanılsın. Yalnız bir muhârebe neticesinde bu derece vâsi` bir sâha-i arazi düşmana terk edilmesin.
Başkumandanlığın fennî ve fakat amelî olmaktan ziyâde nazarî olan bu emir arzusu, Umum Irâk Kumandanı’nın elinde kıymet-i maddiye ve ma`neviye i`tibâriyle sevkü’l-ceyşin bu türlü metâlib-i âliyesini tatmîn ve tatbîke kadar bir kuvvetin bulunması hâlinde kâbil-i icrâ idi. Halbuki Kutü’l-Amâre’den ma`nen ve maddeten zayıf olarak çekilen kuvvette fen ve san`atın bu yüksek talebini icrâya kâdir tek bir cüz´ü nâm bile yok idi.´Umûm Kumandanlığı’nın elindeki kuvvet 38. ve 35. fırkalar idi. Birincisi; ilân-ı harbden bu güne kadar târihî bir sürü muvaffâkiyetsizlikler ve ric`atlardan ibâret kara yazılarla lekelemiş diğeri ise Irâk Cephesi’nde giriştiği iki muhârebeden pek elîm bir sergüzeşle çıkabilmiş idi. Kutü’l-Amâre önünde müddeâ mevzi`inden ric`at edebilen bu iki fırka ancak umûm kumandanın şahsiyet-i kâhire ve âzimesinde tecellî eden yüksek cür´et ve cesâret sâyesinde inhilâl ve izmihlâlden kurtulabilmiş idi.
Nureddin Bey’in ric`ati, {Kutü’l-Amâre’den Selmân-ı Pâk’a} Irâk Cephe-i harbi’nde icrâ edilen ric`atların en muntazam ve parlak harekâtından biridir. Bu harekette, düşmanın ancak iki üç gün sonra mâhiyetinden haberdâr olduğu Belcaniye ve Basra ric`atindeki tezebzüb ve idâresizlikten Dicle Fıkası’nın Saharice’den Amâre’ye doğru yaptığı ric`atteki perişânlık ve felâketlerden eser yoktur. Bil’akis gâlip ve fâ´ik´düşmanın karadan ve nehirden tevcîh ettiği muzâ`af te´sîr ve tazyîke rağmen şâyân-ı hayret bir intizâm, sezâvâr-ı takdîr bir sevk ve idâre tekâmülü vardır. Nureddin Bey, ancak kendi azîm ve cesâreti sâyesindedir ki en ufak bir tazyîk muvâcehesinde derhâl dağılıp gitmek istimdâdında bulunan kıymetsiz iki fırkasını Selmân-ı Pâk Mevzi`’i’ne kadar getirebildi.
Müşârü’n-ileyhin şu sûretle Bağdat önüne kadar çekilip gelmesi başlıca esbâb-ı âtiyeden neş´et ediyordu.
Osmanlı Irâk Ordusu’nun geri çekilmesini geç farkeden İngiliz kuvvetleri, Bağdat üzerine yürümek için Bağdat’a bağlanan tahkîm noktalarını ele geçirmek ve kuvvetlerini takviye etmek maksadıyla 55 gün geçirdiler. Aradan geçen bu zaman, Türk birliklerinin tanzîmi için önemliydi.
“... Osmanlı Irâk kuvve-i müdâfasına yeniden iktisâb-ı kuvvet etmek fırsat ve imkânını vermişti. Bu uzun müddeti, Irâk Kumandanlığı aslâ boş geçirmemiş bir taraftan mevzi`-i müdâfa`anın bulunabilen vesâitle tahkîmine çalışmış ve diger taraftan da ta`lîm ve terbiyece pek geri bulunan kıt`âtını muntazam bir program dâhilinde yetiştirmeğe sarf-ı mesâ`î eylemiştir. O derecelerdeki Selmân-ı Pâk Muhârebesi’nin yevm-i vukû`undaki 35 ve 38. fırkalar Kutü’l-Amâre’den mağlûben çıkan fırkalara pek az benzetilebilir idi.